Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 1

hffp://obooks.vdcmodIa.com
M!C I! C
Chuong 25 NguoI Trung Hoa dI ra ......................................................6
Chuong 26 Môf dô quôc không co nhu câu ........................................10
PHÂN VII - ÐÂT NCO C!A CHÂ! MY ..........................................................13
Chuong 27 Ðân VIkIng phIôu baf ......................................................14
Chuong 28 Ðung IaI o VInIand...........................................................18
Chuong 29 Suc manh cua gIo .............................................................21
Chuong 30 "Công frình fham hIôm IndIos" .......................................25
Chuong 31 Thuân gIo , fhuân fình, va may man ...............................30
Chuong 32 ThIôn duong fìm duoc va danh mâf ................................34
Chuong 33 Ðaf fôn cho mIôn dâf Ia ...................................................40
PHÂN VIII NH!NC Ð!ONC ÐIÐN ÐI ÐÐN KHÀP NOI .............................49
Chuong 34 Thô gIoI cua cac daI duong...............................................50
Chuong 35 Chinh sach bao mâf .........................................................59
Chuong 36 KIôn fhuc fro fhanh hang hoa.........................................62
Chuong 37 Hang say dI fìm nhung kham pha phu djnh ..................66
PHÂN IX THÂY NH!NC CAI MÀT TH!O NC KHONC THÐ THÂY...........74
Chuong 38 ÐI vao “man suong nghjch Iy” .........................................75
Chuong 39 Nhung gì maf fhuong co fhô fhây ...................................85
Chuong 40 Môf caI nhìn gây bôI rôI va nga c nhIôn...........................92
Chuong 41 Vu CaIIIoo.......................................................................100
Chuong 42 Nhung fhô gIoI moI bôn frong........................................104
Chuong 43 Môf CaIIIoo bôn Trung Quôc .........................................110
PHÂN X ÐÐN TRONC CH!NC TA...............................................................114
Chuong 44 Môf nha fIôn frI ngông cuông mo duong.......................115
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 2
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Chuong 45 Su fhông frj cua CaIon...................................................118
Chuong 46 Tu dông vâf foI con nguoI ..............................................121
Chuong 47 Nhung Iuông khi bôn frong chung fa. ...........................124
Chuong 48 Tu phâm dôn Iuong........................................................128
Chuong 49 “Kinh hIôn vI cua fhIôn nhIôn”......................................135
PHÂN XI KHOA HOC TRO THANH PHO CÂP ..........................................140
Chuong 50 Nghj fruong cac nha khoa hoc.......................................141
Chuong 51 Tu kInh nghIôm foI fhi nghIôm.....................................144
Chuong 52 “Thuong dô phan hay co Novfon” .................................149
Chuong 53 Quyôn uu fIôn fro fhanh gIaI fhuong............................157
PHÂN XII PHÂN IOAI VAN VÂT.................................................................161
Chuong 54 Hoc quan saf ..................................................................162
Chuong 55 Phaf mInh cac “IoaI”.......................................................170
Chuong 56 San Iung cac mâu dông vâf va fhuc vâf ........................177
Chuong 57 Koo daI qua khu .............................................................182
Chuong 58 ÐI fìm maf xich con fhIôu..............................................188
Chuong 59 Nhung con duong dI foI fIôn hoa ...................................195
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 3
hffp://obooks.vdcmodIa.com



NgoaI fru môf if dao nhu Sip, Crôfa va SIcIIy, nguo I A Râp
không câ n pha I vuof bIôn dô dI fu noI nay dôn noI khac frong dô
quôc cua ho. Nôu nhu ng nguo I A Râp o mIôn bac quon dI bIôn
gIông nhu nhu ng nguo I Rôma, chac han Ijch su sau nay cua châu
Âu da phaI khac dI râf nhIô u.
Tuy nhIôn, sông o Ðja Trung HaI, nguo I A Râp bo buôc pha I
dI bIôn. Sau khI môf ham dôI cua ÐyzanfIn faI chIô m AIoxandrIa
|645 C.N.), Ðô Quô c HôI CIao nhân fhây ro ra ng ho phaI co môf Iu c
Iuong ha I quân. AIoxandIra fro fhanh frung fâm haI quân cua ho,
môf can cu dao fao haI quân va dong fau bang gô dua fu SyrIa vô.
Vao nam 655, haI quân A Râp o Ðhaf aI-SavanrI danh baI môf Iuc
Iuong nam fram chIôn fhuyôn cua ÐyzanfIn.
Ðô Quô c HôI CIao A Râp banh fruong frôn dâf IIô n xung
quanh Ðja Trung HaI. Ða n dao IborIa, dIô m gIao nhau gIua dâf
cua châu Âu va dâf cua châu PhI, da Ia môf phân phia fây châu
Âu fhuôc quyôn fhông frj cua HôI gIao. Cac su gIa vân con franh
Iuân xom co fhô goI Ðja Trung HaI Ia môf ca I hô Io n cua HôI gIao
hay không. Chinh suc manh cua nguoI A Râ p dua frôn ca c can cu
dja frôn dâf IIôn cua ho frôn khap Ðja Trung HaI Ia caI da hình
fhanh fuong IaI cua nga nh ha ng haI frôn dâf châu Âu va fu châu
Âu dôn cac noI khac.
NgoaI fru môf if dao nhu Sip, Crôfa va SIcIIy, nguo I A Râp
không câ n pha I vuof bIôn dô dI fu noI nay dôn noI khac frong dô
quôc cua ho. Nôu nhu ng nguo I A Râp o mIôn bac quon dI bIôn
gIông nhu nhu ng nguo I Rôma, chac han Ijch su sau nay cua châu
Âu da phaI khac dI râf nhIôu. AIoxandrIa co fhô da fro fhanh môf
VonIco cua HôI gIao. Nhung nguoc IaI, ca I fhanh phô fo Ion da co
fhoI hoang kIm cu a mình voI con sô dân cu frôn 600.000 nguoI, dôn
cuôI fhô ky 9 chI con 100.000 ngan nguo I. Cac gIao chu cua fhô ky
9 va 10 da dô cho fhanh phô suy fan. Ngon ha I dang Pharos nôI
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 4
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fIông o AIoxandrIa, fung Ia môf frong Ðay Ky Quan Thô gIoI cua
fhoI cô, nay da fro fhanh môf phô fich. Va ngay ca nhung phô fich
cua no cung da bj huy dIôf boI môf frân dô ng dâf o fhô ky 14. Tu
fuong va van hoc A Râp huong vô dâf IIôn.
Nhung o Ðja Trung HaI, cac dô quôc Iuân phIôn duoc chInh
phu c va bj mâf frôn bIôn. Tau bo Ia vu khi cua nhung nha xây
dung cac dô quôc. Trong nhu ng fhô ky ma dô quôc HôI gIao dang
fhua dân o phuong Tây, fhì o Ân Ðô Ðuong, no vân fIôp fuc yôn ôn
môf cach ky Ia. Chinh faI dây su c manh ha I quân A Râp phaf frIôn
fu do. Suc manh do duoc fhô hIô n nho Ibn MajId, hâu duô cua
nhung nha ha ng haI nôI fIông A Râp. Ong fu goI mình Ia "Su Tu
cua ÐIôn Thjnh Nô", nôI fIông vì duoc coI Ia nguo I hIôu bIôf nhIôu
nhâf vô nganh hang haI frôn ÐIôn Ðo da ng so va Ân Ðô Ðuong.
Ong da fro fhanh vj fhanh bôn mang cua nhung nguoI dI bIôn HôI
gIao. Ia fac gIa cua ba muoI fam fac phâ m bang van vân va van
xuôI, ông vIôf vô moI dô faI ha ng haI cua fhoI mình. Tac phâm hu u
dung nhâf cho ca c nha ha ng haI A Râp Ia cuôn KIfab aI-£ava’Id,
hay Câm Nang Hang HaI |1490) cu a ông, môf fông Iuân vô moI
kIôn fhu c cua fho I do vô nganh ha ng haI, gôm nhu ng fhông fIn dô
huong dân cac nguoI dI bIôn frôn ÐIôn Ðo va Ân Ðô Ðuong. Cho foI
hôm nay, frong môf sô Ianh vuc, fa c phâm nay cua ông duoc coI Ia
không co aI qua maf duoc.
Vasco da Cama da co môf su may man fo Ion frong chuyôn
hanh frình dâ u fIôn cua mình. Môf cach fình co ky Ia, khI ông dôn
MaIIndI, ông da nho duoc môf nguoI hoa fIôu A Râp faI gIo I va
dang fIn IaI fau cua ông qua duoc Ân Ðô Ðuong, vIôn hoa fIôu do
chinh Ia Ibn MajId. Vj fhuyôn fruo ng Ðô Ðao Nha da không ngo
mình IaI may man dôn fhô. Ngay ca Ibn MajId cu ng không ngo
duoc rang, khI ho dua fau câp bôn CaIIcuf, ho da Iam môf hanh vI
vô cu ng fro frôu frong Ijch su. Vô fình bâc fhây ha ng haI A Râp
nay da dân nguoI fhuyôn fruong vI daI cua châu Âu foI fhanh công
ma su fhanh công nay Ia I co nghIa Ia vIôc da nh baI nô n ha ng haI A
Râp frôn Ân Ðô Ðuong. Cac su gIa A Râp sau na y da phaI gIaI
fhich khac dI vaI fro cua Ibn MajId frong vu nay, bang ca ch noI
rang ông chac han da o frong fình frang say ruo u khI fIôf Iô cho
Vasco da Cama nhu ng fhông fIn gIup ông nay dôn duoc  n Ðô an
foan.
Thô nhung khoa dja Iy cu a A Râp râf phaf frIôn. Trong khI
nhung nha frac dja cua châu Âu fhoI Trung cô mô ngu frong gIao
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 5
hffp://obooks.vdcmodIa.com
dIôu, fhì nhung nha dja Iy A Râp râf fu fIn voI nhung công frình
cua PfoIômô, ma phuong Tây da chôn vu I ca ngan nam. Thâm chi
nguo I A Râp con hIôu dinh công frình cua PfoIômô, bang ca ch cho
fhây rang Ân Ðô Ðuong không phaI môf bIôn dong kin ma Ia môf
daI duong mo ra ÐaI Tây Ðuong. Môf frong nhung nha dja Iy A
Râp fIôn phong co anh huong Ion nhâf Ia nha bac hoc AI-ÐIrunI
|973-10507), môf frong nhung nha khoa hoc vI daI cua HôI gIao
fhoI Trung cô. Ong vua co su quan saf sac bon vua co oc fo mo vô
cu ng va ngay fruoc khI Iôn 17 fuôI, ông da chô ra môf dung cu ca I
fIôn dô do vI dô. Ong da dIôn fa môf sô nhu ng suy fu fIôn bô cua A
Râp vô hình fhu cua châu PhI.
"ÐIôn Ðông baf dâu o Trung Hoa va dô doc fhoo bo bIôn Ân
Ðô xuông phia dâf nuoc cua nguo I Zondj |ZanzIbarl... Cac nha
hang haI chua fung vuof qua ranh gIoI nay, Iy do Ia vì bIôn o phia
dông bac dI vao dâf IIôn... frong khI o phia fây nam, nhu fhô dô bu
fru, dâf IIôn Ia I fraI ra bIô n... Ðôn kIa dIôm nay, dIô m Iuân phIôn
dI vao gIua cac nuI dôI rôI qua cac fhung Iu ng. Nuoc Iuôn Iuôn bj
khuây dông vì mu c Iôn xuô ng cua fhuy frIôu, ca c do f song không
ngu ng fran foI va IuI, khIôn cho ca c fau bo bj danh vo fan fanh. Ðo
Ia Iy do faI sao bIôn nay không qua IaI duoc. Nhung dIôu nay
không ngan can ÐIô n Ðông an fhông voI ÐaI Ðuong qua môf
khoang frông gIu a cac ra ng nuI doc bo bIôn phia nam |cua châu
PhIl. Chung fa co nhu ng bang chu ng chac chan vô su an fhông nay
mac dâu không fhô xac mInh duoc no bang maf nhìn. Chinh vì su
fhông fhuong nay ma phân dâf co nguo I o cua fraI dâf da duoc daf
vao chinh gIua frung fâm cua môf vung bao quanh fu phia Ia
bIôn".
Chinh Ibn MajId da haI Io ng nôu Iôn ra ng nhu ng y fuong cua
AI-ÐIrunI va cua chinh mình bây gIo da duoc "nhu ng nguoI Ðô Ðao
Nha gIau kInh nghIôm" chung mInh.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 6
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 25
NC!OI TR!NC HOA ÐI RA
Vao fhoI hoang fu Honry Nha Hang HaI phaI cac fau fham
hIôm cua mình dI doc xuô ng bo bIôn phia fây châu PhI, fhì o phia
bôn kIa hanh fInh, nhung nha ha ng ha I Trung Hoa da co mô f Iu c
Iuong ha I quân vô djch vô quân sô, vô faI nang va vô ky fhuâf.
Nhu ng fau chIôn cua ho da ngang doc kha p ÐIôn Ðông va quanh
Ân Ðô Ðuong, foI fân bo bIôn fây châu PhI, cho foI muI cung cua
Iu c Ðja Ðon. Nhung frong khI nhung fha nh fich cua hoang fu
Honry Ia fIôn dô cho nhung cuôc ha I hanh dân dôn vIôc kham pha
ca môf Tân Thô CIoI va dI vong quanh fraI dâf, fhì nhung chuyôn
hanh frình Io n hon cua Trung Hoa vao cu ng fhoI ky ây IaI dI vao
ngo cuf.
Nganh dI bIôn cua Trung Hoa da phaf frIôn môf cach ngoan
mu c. NguoI hung cua su phaf frIôn nay Ia Trình Hao, nha fhIôf kô
va chI huy nhu ng chuyôn du hanh rông Ion va xuâf sac nhâf.
Trình Hao Ia môf fhaI gIa m va dIôu nay gIu p caf nghIa ông da Iam
cach nao fô chu c duoc nhu ng cuôc mao hIôm fo Ion ây va cu ng caf
nghIa faI sao chung da kô f fhu c môf cach qua duong dô f nhu vây.
Cac co chô o hoang cung Trung Hoa râf fhuâ n IoI dô cac quan
fhaI gIa m phaf frIôn quyô n Iuc. Ngay fu fho I nha Ha n, vua fhuong
chI o frong hoang cung va frong vuon fhuong uyôn va cac quan cân
fhân cu ng chI duo c fIôp xu c suôf ngay dôm o frong hoang cung va
co fhô fro chuyôn voI vua. Ngay quan fô fuong cu ng chI co fhô fIôp
xu c voI vua bang cac so bIôu, frong khI quan fhaI gIam co fhô fhì
fhâm saf faI vua.
Nôu vua da sông fu nho ngoaI hoang cung va Iôn ngôI khI da
fruo ng fhanh, fhì anh huo ng quyôn Iu c cua fhaI gIam cu ng không
dôn nôI fo Ion bao nhIôu. Nhung IIôn fu c frong fho I ky sau nay cua
Ijch su Trung Hoa, cac vua kô vj dôu da sInh ra va Ion Iôn frong
hoang cung, duoI su frông coI fu bo foI Ion cu a fhaI gIam. KhI môf
hoang dô nho fuô I Iôn kô vj vua cha, quan fhaI gIa m cua hoang
cung Ia nguoI kIôm soaf moI quyôf djnh cua vj vua nho fuôI va cua
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 7
hffp://obooks.vdcmodIa.com
hoang fhaI hâu nhIôp chinh. Nhung fhaI gIam nay frong fho I ky
dâu cua frIôu Ha n fhuong xuâf fhân fu nhu ng ha ng bân cung
frong xa hôI. ÐIôf rang mình chang co fuong IaI nao bôn ngoaI doI
sông hoang cung, nôn nhu ng fhaI gIam nay da fro nôn nôI fIô ng vì
finh fham Iam va quon nhân cua duf Iof.
Nhung dân dân môf fâng Iop nho hoc moI, dô dô cu a Không
Tu, cung duoc fhu nhân fu nhung gIaI câp nghoo khô va da duoc fô
chuc fha nh môf bô phân công chuc cua frIô u dình. Tu dây da co
haI pho ro rôf, môf pho bônh vu c cac fhaI gIam, môf pho chô ng IaI
cac fha I gIam. Nhu ng hoc sI fhu IaI fhì so, ghon fj va khInh bI
nhung fhaI gIam co quyôn hon ho, du nhung fhaI gIa m nay chang
bIôf môf câu kInh cua Không Tu. Tâng Iop quân dôI do cac fuong
quân câ m dâu co Iy do dô mIôf fhj nhung fôn fhaI gIam bôI phong
chua hô bIôf danh frân Ia gì. CIoI hoc sI fhu IaI va gIoI quân nhân
hâu nhu không bao gIo fhanh công frong vIôc IIôn mInh voI nhau
dô chông IaI nhung fhaI gIam, vì nhu ng nguoI nay sông frong cung
câm ma không djch fhu nao co fhô fhâm nhâp.
Chu ng fa bIôf râf if vô fhaI gIam Trình Hao. Chung fa chI
bIôf ông Ia nguo I HôI gIao, xuâf fhân fu dong doI nghoo hon o fInh
Vân Nam cua mIôn nam Trung Hoa.
Nhu ng phaf hIôn vô van vâf va con nguo I |phân 53)
Vao fhoI cua Trình Hao, hoang dô Trung Hoa Iuôn muôn
chung fo Trung Hoa không cân gì o nhung nuoc khac va không co
gì phaI hoc fu cac nuoc kha c.
Ong vua Ðung Iô |1359-1424) Ia mô f con nguoI hoang fuong
fu daI, muôn bIôn Trung Hoa fhanh môf dô quôc Ion nhu dô quôc
Mông Cô o phuong Ðac. Nam 1409, vua Ðung Iô ro I kInh dô fu
Nam KInh Iôn Ða c KInh, saf bIôn gIoI cua Mông Cô, gâ n ngay Va n
Iy Truong Thanh. Sau do ông quyôf djnh phaI ca c doan ha ng haI
dI khap khu vu c ÐIôn Trung Hoa dô fruong uy fhanh fhô cua
mình. Ong da chon Trình Hao Iam nguoI chI huy. Trình Hao da fô
chuc nhung doan fau Io n nhâf frôn hanh fInh fu fruoc foI nay
|1405-1433), gôm 370 chIôn fhuyô n voI 37 ngan nguoI. Ca c chIôn
fhuyôn gôm du IoaI, fu nhung chIô c fo nhâf co chIô u daI 150 mof,
ngang 60 mof, chin côf buôm, xuông foI nhu ng chIô c nho nhâf co
nam côf buôm, daI 60 mof va ngang 22 mof. Ca Ibn Ðaffufa, nguoI
sông fruoc do môf fhô ky, Iân NIcoIo do ConfI, nguoI va o khoang
fhoI do fung Ia hanh khach frôn môf con fau Trung Hoa, dôu kInh
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 8
hffp://obooks.vdcmodIa.com
ngac fruoc nhu ng con fa u ma ho fhây Io n hon râ f nhIô u so voI
nhung fau Ion nhâ f ho fung fhây o phuong Tây.
Trình Hao dua cac doan fau haI quân cua mình dI khap cac
vung bIô n gIap gIoI ÐIôn Trung Hoa va Ân Ðô Ðuong.
Trình Ha o da fhuc hIôn ca fhay 7 chuyôn hanh frình xa dân
vô phuong fây. Chuyô n dâu fIôn khoI ha nh nam 1405 da dI dôn
Java va Sumafra, rôI dôn CoyIon va CaIIcuf. Cac chuyôn fIôp fhoo
dI dôn XIôm Ia, bIôn MaIacca Iam can cu du ng chân dô dI fIôp foI
vung Tây IndIos, rôI foI ÐongaI, foI quân dao MaIdIvo va xa maI vô
phuong fây foI fân Ia nh dja Ða Tu cu a Ormuz o cua Vjnh Ða Tu.
Chuyôn fham hIôm fhu sa u |1421-1422) chI frong vong haI nam da
gho qua 36 nuoc fraI hôf chIôu ngang cua  n Ðô Ðuong fu Ðornoo
dôn ZanzIbar. Nam 1424, Ia môf dIôm xâu cho kô hoach fo Ion cua
ông nay. Ong vua kô vj Ia nguoI fhoo pho chông ha I quân quyôf
djnh huy bo kô hoach ha ng haI duoc du fru cho nam do.
Thô Ia ca c cuô c ha I hanh fro fhanh quân co fhi cho su franh
châp ngôI vua. Sau fhoI gIan frj vì ngan ngu I cua vj vua chông haI
quân, ông vua kô vj Ia môf nguoI râf hang haI voI chuong frình
hang haI, da cho fIôn ha nh chuyôn fham hIôm fhu 7 va cung Ia
chuyôn co quy mô fo Ion nhâf. Cac con fau cho 27.500 sI quan va
fhuy fhu , khI fro vô vao nam 1433 da fhIôf Iâp duoc nhung quan
hô ngoaI gIao hay chu hâu voI haI muoI vuong quôc fu Java o phia
dông ngang qua quân dao NIcobar foI Mocca o phia fây bac va dI
xa foI fân bo phia dông cu a châu PhI.
Su hIôn dIôn cua su c manh ha ng haI vô cu ng fo Ion cua
Trung Hoa o kha p noI khIôn nguoI phuong Tây o ngaI nhu ng muu
dô chIôn franh cu a nguoI Trung Hoa.
Iu c Iuo ng ha ng haI cua Trình Hao voI nhu ng chuyô n hanh
frình xa rông va vô cu ng fôn kom chac ha n không pha I dô fhu vao
cua caI hay fhIôf Iâp nhu ng duong fhuong maI hay fhu fhâp fhông
fIn khoa hoc. Cac su gIa Trung Hoa Iuôn Iuôn Iap dI Iap IaI rang su
mang dâ u fIôn cu a Trình Hao Ia fruy fìm fung fich nguo I chau ho
cua Ðung Iô, nguoI da bj Ðung Iô fIôm ngôI va da phaI bo Nam
KIng dô Iuu vong o nuo c ngoaI. Nhung fhoo da fIôn cua cac cuôc
fham hIô m, nhung dông co khac da phaf sInh.
Cac cuô c fham hIôm fro fhanh môf co chô dô fruong uy
fhanh fhô cho frIôu daI nha MInh moI duoc fhIôf Iâp. Va cac
chuyôn fham hIôm chu ng fo rang nhu ng phuong fhu c fhuyôf phu c
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 9
hffp://obooks.vdcmodIa.com
bang Iô gIao va hoa bình co fhô nhâ n duoc su nhìn nhân cua cac
nuoc chu hâu o phuong xa. Nguo I Trung Hoa không fhIôf Iâp
nhung can cu vInh vIôn faI nhung Ianh fhô chu hâu, nhung ho hy
vong Iam cho "kha p fhIôn ha" phaI fu nguyôn fhân phuc va ca ngoI
Trung Hoa nhu môf frung fâm van mInh duy nhâf.
VoI y fuong do, Iuc Iuong hang ha I Trung Hoa không dam
cuop pha nhung Ianh fhô ma ho daf chân foI. Trình Hao không
muôn chIôm nô Iô vang ba c, hay gIa vj, nhu cac doan fham hIôm
phuong fây. Trung Hoa chI muôn duoc ca c nuoc chu hâu fhua
nhân quyôn ba chu cua Trung Hoa va coI Trung Hoa nhu Ia nuoc
van mInh duy nhâf frong fhIôn ha. Vao fhoI cua Trình Hao, hoang
dô Trung Hoa Iuôn muôn chu ng fo Trung Hoa không cân gì o
nhung nuoc khac va không co gì pha I hoc fu cac nuo c khac.
Nhu ng phaf hIôn vô van vâf va con nguo I |phân 54)
Cac Iu c Iuong ha ng haI cua phuong Tây không bao gIo chI
bang Iong voI su fhua nhân cua nhu ng nuoc khac bang Iô nghI
suông ma fhôI. Ngay fu fhoI ky dâu, ho Iuôn dI fìm kIôm nhung gì
ho fhIô u. Nhung vao fhoI Trình Hao dâu doI nha MInh, nguo I
Trung Hoa không co nhung nhu câ u nhu fhô.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 10
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 26
MOT ÐÐ Q!O C KHONC CO NH! CÂ!
Cac Iu c Iuong ha ng haI cua phuong Tây không bao gIo chI
bang Iong voI su fhua nhân cua nhu ng nuoc khac bang Iô nghI
suông ma fhôI. Ngay fu fhoI ky dâu, ho Iuôn dI fìm kIôm nhung gì
ho fhIôu. Ðô fìm kIôm ca c IoaI dâu fhom cu a A Râp, fo Iua cua
Trung Hoa va gIa vj cua  n Ðô, nhung nha hang haI cua Ðô Quôc
Rôma cô daI da Iung su c khap  n Ðô Ðuong. Ca c dông fIô n kom
cua Rôma raI rac khap châu A va nhu ng kho bau cua frIôu da I nha
Han duo c fro vô Rôma.
Vao dâu fhô ky 19, khI bac cua dô quôc Anh chay vao phuong
Ðông dô dôI Iây fo Iua, fra, son maI, fhì công fy Anh ÐrIfIsh Ðasf
IndIa Company da khôn khoo dua vao mon hang moI Ia fhuôc
phIôn ma ho co fhô dua fu  n Ðô vao Trung Hoa dô Iam môf
phuong fIôn frao dôI moI. Tuy gIaI quyôf duoc vân dô ngoaI fhuong
cua mình, nhung ho da don duong cho cuôc ChIô n franh Nha
PhIôn |1839-42) dân foI cuôc xâm Iang Trung Hoa. Nhung vao fhoI
Trình Hao dâu doI nha MInh, nguoI Trung Hoa không co nhu ng
nhu câu nhu fhô. Cac dac san châu Âu nhu vaI Ion va ruou cu ng if
hâp dân dôI voI nguo I Trung Hoa. Nhu ng IoI fuyôn bô cua Trình
Hao fu phu ra ng cac nuoc khac không co gì dô cho Trung Hoa
ngoaI su fhân phu c va fình hu u nghj.
Công cuôc fham hIôm cua Trung Hoa da fro nôn Iô bjch
không phaI vì fhaI dô dao duc ma Ia vì fhaI dô fu man cua ho. Ho
coI su fham Iam fìm kIôm nhung sa n phâm ngoaI IaI Ia môf frong
fôI va ho fuyôf dôI fIn fuong o ban finh vô câu cua mình.
Suôf nhIôu fhô ky, nguoI Trung Hoa Iuôn kIôn frì chông IaI
nhung su fhom muôn ngoaI IaI, môf fhu bônh fruyôn nhIô m cua
phuong fây. KhI daI dIôn ngoaI gIao dâu fIôn cua nuo c Anh, NgaI
Macarfnoy, dôn Ðac KInh dô mo nôn fhuong maI voI Trung Hoa,
câu fra IoI cua hoang dô Man Châu da gây fhâf vong. "Chu ng fôI
không fhIôu gì ca", hoang dô nhân djnh nam 1793, "nhu phaI doan
cua ca c ông va mo I nguoI dôu fhây ro. Chu ng fôI không bao gIo Iuu
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 11
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fru nhIô u hang hoa ngoaI bang va chu ng fôI cung không câ n co
fhôm nhung sa n phâm cu a quy fôc".
Công frình hang haI cua Trình Hao da phaf frIôn nhanh môf
cach ky Ia bao nhIôu, fhì cung da châm duf môf cach dôf ngôf bây
nhIôu. CIa nhu Trình Hao co duo c môf doan nguoI kô fuc nhu
CoIômbô da co nhung VospuccI, ÐaIboa, MagoIIan, Cabof, Corfoso
va PIzarro, fhì chac han Ijch su fhô gIoI da khac dI râf nhIôu.
Nhung Trình Hao không co nguoI fIôp nôI va hoaf dông hang haI
cua Trung Hoa cu ng suy fan dôf ngôf. Va fInh fhâ n fham hIôm
Iuôn Iuôn Ia môf caI gì xa Ia dô I voI Trung Hoa.
TInh fhâ n bô quan foa cang cua Trung Hoa da co fu Iâu doI.
Ðu c Van Iy Truo ng Thanh duoc xây dung vao fhô ky 3 fruoc C.N.,
da duoc fôn fao vao fhoI nha MInh, fhoI cua Trình Hao. Ðây Ia môf
công frình dôc nhâf vô nhj frôn fhô gIoI ca vô kich fhuoc Iân fhoI
gIan. No co vô va n ca ch caf nghIa khac nhau. Môf frong ca c cach
caf nghIa do Ia buc fuong ngan câm không cho nguoI dân duoc
vuof ra ngoaI Ianh fhô. NguoI Trung Hoa nao bj phaf hIôn co maf o
nuoc ngoaI dôu Ia bâf hop phap va nhung khach du Ijch IIôu IInh
dI ra nuoc ngoaI so phaI xu fram. Chuyôn du ha nh fhu bay cua
Trình Hao Ia chuyôn du hanh cuôI cu ng cu a Trung Hoa. KhI ông
fro vô nuoc nam 1433 cung Ia Iu c châm duf nhu ng cuô c fham hIôm
duong bIôn co fô chuc cua Trung Hoa. Môf chIôu chI cua vua ban
hanh nam ây va cac nam fIôp fhoo |1449, 1452) da gIa fang nhu ng
hình phaf fan bao dôI voI nhu ng nguoI Trung Hoa dam dI ra nuoc
ngoaI.
NguoI Trung Hoa fu xa xua da phaf frIôn y nIôm vô fhô gIoI
daI dông daf ho vao frung fâm cua fhIôn ha. Vì ca c hoang dô nha
MInh Ia nhung ThIôn Tu, nôn fâf nhIôn ho Ia nhu ng hoang fhuong
va chu fô fôI cao cua moI dân fôc khac frôn fhô gIoI. Thô nôn hIôn
nhIôn Ia fâf ca nhu ng dân fôc khac dôu phaI fhâ n phu c Trung
Hoa. Va hIôn nhIôn nguoI Trung Hoa chang co gì phaI don nhâ n fu
nguo I nuoc ngoaI!
Trong khI nguoI châu Âu vuof bIôn dI ra bôn ngoaI vo I nIôm
say mô va hoaI bao fo Ion, fhì nguoI Trung Hoa bj bo chaf frong
dâf nuoc cua mình. Tu gIam ham frong bu c Van Iy Truong Thanh
vua fhoo nghIa don vua fhoo nghIa bong, Trung Hoa franh gap
dIôu bâf ngo. Iy fhuyôf chinh fhô ng cua Khô ng gIao fu fhô ky 2 da
xac djnh fhaI dô huo ng nô I cua nguoI Trung Hoa. Ho không cam
fhây co dông co vuof bIô n dô dI fìm nhu ng mIôn dâf xa Ia. Tuy
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 12
hffp://obooks.vdcmodIa.com
duoc frang bj dây du nhung ky fhuâf, dâu oc va faI nguyôn cu a dâf
nuoc dô fro fhanh nhung nha kham pha, fhô ma nguo I Trung Hoa
IaI dô nguoI khac kham pha ra mình.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 13
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Phân VII - Ðâf ngo cua châu My

NguoI ThIôn faI không pham IôI
Iâm. Nhung saI Iâm cua ho dôu co chu
fâm va Ia cua dân foI kham pha.

- Jamos Joyco. !Iyssos |1922) -
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 14
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 27
ÐÂN VIKINC PHIÐ! ÐAT
Chung fa da fhây nguoI Trung Hoa da dôf ngôf va fu y ruf
IuI khoI nguo ng cua dI ra fhô gIoI va dong kin mình nhu fhô nao.
Ho co du dâu oc va phuong fIôn dô mo rông ra fhô gIoI bôn ngoaI,
nhung ho da cho n chinh sach fhu mình Ia I. Nguoc IaI, nhung dân
fôc không duoc fô chuc hay frang bj dô kham pha fhô gIoI frôn
bIôn ca fhì không phaI dôI dIôn voI môf Iua chon nhu fhô. Ðo Ia
hoan ca nh cua hâ u hôf châu Âu fhoI Trung Cô. Trong ky nguyôn
cua nhu ng cuôc fham hIô m Ion frôn bIôn cu a nhu ng nguo I VIkIng
|khoang 780-1070), phân con IaI cu a châu Âu fhuôc khôI KIfô gIao
dI bIôn râf if. Ðô quôc HôI gIao da bung ra khoI gIo I han cua Ðja
Trung HaI dô dôn nhu ng bIôn gIoI xa xôI nhâf, fu day Pyrônô
ngang qua CIbraIfa quanh khap vu ng Maghrob o fây bac châu PhI
va xuyôn qua Trung Ðông foI nhung bo sông Indus. TaI phân fây
châu Âu, cac phong frao IaI buôn, hanh huong, xâm Iang va cuop
boc chu yôu Ia o frôn duong bô.
Ðu ng môf caI vao cuô I fhô ky 8, nhu ng doan nguoI phuong
bac fung hoanh frôn bIôn ÐaIfIc va ÐIôn Ðac da Iam nguo I fa kInh
hoang. NhIôu fhô ky fruoc do, nhu ng nguoI phuong bac fhuôc
nhom ngôn ngu CormanIc da foI djnh cu o ban da o Ion phia bac
châu Âu va nhu ng dao nho xung quanh va nay dang dân dân fach
fhanh nhu ng dân Ðan Mach, Thuy ÐIô n va Na !y. Trong môf
ngan nam, da fung co nhung dof nguo I ScandInavI koo foI châu
Âu. CIo dây, cac phong frao cua nhu ng dân fôc nay fro fhanh môf
nan djch hoanh hanh vo I nhu ng canh gIô f nguoI, cuop cua va
cuong hIôp.
Nhu ng dân fôc frôn dây duoc goI chung bang caI fôn
"VIkIng", môf caI fôn co nguô n gôc kha mo hô. Trong fhô ngu
Norso va IcoIandIc, vIkIng co nghIa Ia môf cuô c cuop boc va vIkIng
co nghIa Ia quân cuop boc hay cuop bIôn. No cung co fhô co nguôn
gôc fu fIông Anh cô vIc hay vIcIng, co nghIa Ia fraI hay noI fam
fru, vì nguoI VIkIng fhuong sông frong nhu ng fraI fam bo frong
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 15
hffp://obooks.vdcmodIa.com
khI ho dI Io công vIôc cua mình. VIkIng cu ng co nghIa Ia nguoI
chIôn bInh. Va co Io "VIkIng" cu ng IIôn quan foI fu IafInh vIcus,
nguo I fhanh phô va sau nay mang fhoo nghIa nguoI dI bIôn hay IaI
buôn. Sau cu ng, "vIkIng" cung co IIôn quan foI dông fu Norso cô
vIkja, "dI chuyôn mau Io", dô mô fa ho nhu nhu ng con nguoI dI
chuyôn râf nhanh, nhung nguo I ruf nhanh, hay dI xa nha râf Iâu.
Không may, nhu ng muc fIôu cuop pha cua nhu ng doa n nguo I
VIkIng dâu fIôn IaI nham vao nhung kho bau if duoc bao vô nhâf,
do Ia nhung nha fho va fu vIô n o Tây Âu. Trong khôI KIfô gIao
châu Âu, cac kho bau duoc fhu gom va câf gIu faI nhung nha fho
va fu vIô n không cân fhIôf bao vô, vì dôI voI ho, cuop cua nha fho
Ia môf frong fôI dang ghô fom.
KhI nguoI VIkIng kham pha ra co hôI fruoc maf nay, ho
không do du chop Iây. Nhung fu vIôn o Io fo Ia nhu ng nan nhân
fhuân fIôn nhâf cua ho. Nhu ng hon dao hoo Ianh o ÐaI Tây Ðuong
phia bo bIôn AI Ion Ia nhu ng noI cac fu sI fhây fhanh fhoaf va
không bj vuong mac nhu ng ca m dô pham fuc, Ia I chinh Ia nhung
con môI dô baf nhâf cua nguo I VIkIng. Ca c ÐIôn NIôn Su AngIo-
Saxon ghI IaI rang dâu nam 793, xuâ f hIôn nhung dIôm go voI sâ m
sof, rông bay va nan doI du dôI, rôI vao fhang 6 fhình Iình xuâf
hIôn môf Ian so ng quân ngoaI dao fran foI frôn maf bIôn. Nhung
nguo I VIkIng Na !y nay cuop pha cac nha fho va fu vIôn, fan saf
cac fu sI, rôI cuop va dôf cac nha cu a.
Thô ky fIôp da chu ng kIô n môf nan djch cuop cua nguoI
VIkIng doc fhoo bIôn ÐaIfIc va ÐIô n Ðac, xuông foI Tô Cach Ian,
mIôn bac nuoc Anh, AI Ion va Ðao Con NguoI, fhâm chi foI fân
nhung dao xa xôI nhu Orknoys, ShofIands va HobrIdos. Nhu ng
quân cuo p pha VIkIng Ia nôI am anh cho Tây Âu suô f ba fhô ky.
Ngay ca vua CharIomagno hu ng dung cung cam fhây bj do doa.
Ijch su kô IaI, co Iân vua dang an fôI o mô f fhanh von bo bIôn,
nhung quân cuop phuong Ðac dôn cuop ca ng, "va bon chu ng cuop
rôI ruf nhanh dô n nôI chung không chI fhoaf khoI IuoI kIô m, ma
con fhoaf khoI nhung cap maf muôn fruy fìm chung". Vua
CharIomagno ôm maf khoc, ông nhìn Iâu ra cua sô vô phia dông Ia
noI quân cuop da koo dôn va ông vô cung sâu nao vì Io so cho con
chau ông so phaI chju su dau khô do nhung nguoI phuong Ða c nay
gây nôn.
Ðô fhu c hIôn nhu ng chIôn djch da nh nhanh ruf go n, duong
bIôn Ia daI Iô fhich hop nhâf. Trôn bIôn, ho co fhô bâf chop danh
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 16
hffp://obooks.vdcmodIa.com
up nan nhanh, rôI ruf IuI voI cua cuop duoc ma không so bj duôI
fhoo. KhI quân cuop dI cuop frôn bô, nguoI fa fhuong bIôf fruoc va
vì fhô co fhoI gIo dô gIâu cua va chay frôn. Nhung frôn bIôn rông,
nan nhân Iam sao bIôf duoc quân cuop fu dâu foI va ruf dI duong
nao7
PhaI dôn gIua fhô ky 8 nguoI VIkIng moI hoan fhIôn cac fau
fhuyôn cua mình cho ca c cuôc cuop boc. TaI quô huong cua ho,
nguo I VIkIng fu Iâu da co kInh nghIôm duong bIôn quanh cac vjnh
o bo bIôn Na !y, nhung bo bIôn cua ban dao Ðan Mach va Iôn foI
nhung con sông cua Thuy ÐIôn. Ky fhuâ f dong fau cuop bIôn phaf
sInh fu nhu ng kInh nghIô m nay. Môf fhu IInh VIkIng chI huy môf
fau daI khoang 20 mof, rông khoang 6 mof, cao khoang 2 mof.
Sông fau daI khoang 17 mof, Iam bang nguyôn môf cây gô sôI nôn
râf doo daI. Vo fau ghop bang 16 fâm van mong da y kha c nhau,
duoc fra m bang nhua duong frôn voI Iông fhu vâf hay Iông cu u.
Tau co fhô su du ng maI choo dô fhôm Iu c, nhung chu yôu Ia môf
fau buôm, co fhô cang fhanh Iô u ngu qua dôm cho 35 nguoI.
Nhung voI môf frong faI fôI da 10 fân, phâ n chìm cua no chI cao
không dây 1 mof.
Tau co phân chìm can râ f fhich hop cho nhu ng quân cuop
bIôn VIkIng. No gIup ho ruf nhanh vao nhung bo bIôn caf. Man
phaI fau duoc gan môf banh IaI gIu p dô dIôu khIôn. KhI WIIIIam of
Normandy xâm Iang nuo c Anh nam 1066, nhung chIôc fau kIôu
VIkIng cô dIôn nay co kha nang mau chong ha cô f buôm va dua
ngua chIôn cua ông mau chong Iôn bo. Không co nhu ng IoaI fau co
kha nang dôn va dI môf cach cho p nhoang nhu fhô, cha c han
nhung vu cuop boc VIkIng da phaI if hon nhIôu.
Ðân dân nhung ko cuop bo c nay chuyôn sang nôp sông djnh
cu. Thay vì fro vô quô môI mua fhu dô nghI dông o vung gIa Ianh
ScandInavI, ho fhây fIôn IoI hon nôn bIôn nhung fraI dong quân
doc fhoo bo bIôn cua ho fhanh nhu ng ngôI Iang fu do ho co fhô fIôp
fuc mo nhu ng dof fân công vao mua xuân fIô p fhoo. Nhu ng nguoI
Norso va nguoI Phuong Ðac fro fhanh nhu ng nguoI "Normans" va
ho daf fôn cho vu ng bo bIôn ho fru dong Ia Normandy.
O châu Âu, nguo I Normans dI dôn dây cu ng chu ng fo ho co
faI fhich nghI. O Phap va Ðu c, ho bIôf fhich nghI vo I chô dô phong
kIôn. O Anh, ho Ia châf xuc fac cho môf quôc gIa fhô ng nhâf. Va ho
da gIup cung cô nôn fhuong maI cu a nuoc Nga frôn duong fhu y. O
SIcIIy, ho dong nhIôu vaI fro khac nhau. Sông gIua môf công dông
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 17
hffp://obooks.vdcmodIa.com
da ngôn ngu va da fôn gIa o - HôI gIao, KIfô gIao, Ðo fhaI gIao, noI
fIông a Râp, HI Iap, hay Y - ho fro fhanh nhung nguoI frung gIan.
ÐuoI fhoI vua Rogor II, mô f vj vua nguo I Norman bao dung, cung
dIôn sang frong o PaIormo fro fha nh môf noI qua IaI sâm uâf phia
nam châu Âu, Ia noI hôI fu nhung fu fuong va nghô fhuâf du moI
mau sac.
Tuy râf gIoI dI cu, cu ng nhu co faI fhich nghI va doan kôf cac
quôc gIa, nguoI Norman không co faI hay nIôm say mô fham hIôm.
Cac fau fhuyôn VIkIng không fhich hop cho nhu ng chuyôn du
hanh duong daI, hay cho vIôc dI kIôm fhuôc dja o nhung vung dâf
xa xôI phia daI duong. Su c chu a hang cua fau không du dô nuôI
môf Iuong hanh khach va fhuy fhu dông da o frong nhIôu fuâ n Iô
Iônh dônh frôn bIôn. Tau Coksfand cua fhô ky 9 chI cho duoc
khoang 35 nguoI, voI môf Iuong bang khoang 10 fân, chu không
duoc nhu fau Sanfa Maria cua CoIômbô |khoang 40 nguo I, frong
faI hang khoang 100 fân) hay fau MayfIovor cua PIIgrIm |khoang
100 nguoI, frong faI khoang 180 fân).
Trong bay fhô ky, fu fhoI hoang dô ConsfanfIn foI fhoI Thâp
fu chInh, nguoI ScandInavI Ia nhu ng fac nhân chinh frong vIôc
châu Âu banh fruong xuô ng phia nam, sang dông va sang fây.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 18
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 28
Ð!NC IAI O VINIANÐ
Nhu ng nguoI VIkIng fIô n sang phia fây Ia nhu ng nguoI dI
chuyôn không ngung fu dao nay qua dao khac. Nhìn vao ban dô
khu vu c nhung vI dô vIôn bac ngay duoI Vong Ða c Cuc co fhô gIup
chung fa hIôu ro con duong fIôn vô phia fây cua nguoI Norso. CIua
vung bIô n Ðac Cu c va vI dô 60 ngang suôf ÐaI duong fu Ðorgon foI
bo bIôn châu My, cu ca ch khoang 500 dam Ia chu ng fa co fhô gap
fhây dâf IIôn. Khac bIôf bao voI vung daI duong mônh mông o
nhung vI dô phia nam chô nao cung chI fhây nuoc, Ia Ianh dja cu a
CoIômbô va VospuccI! Khoang nam 700, ho da dI dôn fân quân dao
£aoroo cach phia bac Tô Cach Ian chung 200 dam va rôI dôn nam
770 ho IaI dI fIô p va baf dâu djnh cu o AIxoIon. Tu quân dao
HobrIdos ngoaI khoI bo bIôn fây bac Tô Cach Ian, nguo I Norso dI
dôn AI Ion, faI dây ho Iâp fhanh phô ÐubIIn nam 841.
Chung fa IIôn fIôp chu ng kIôn canh fuo ng quon fhuôc cua
nguo I VIkIng dI Iang fhang frôn bIôn va cô fìm ra nhu ng chô co dâf
dô dI vao. Ngâu nhIôn fìm duoc môf chô nao, ho so djnh cu Iuôn faI
do. NguoI VIkIng da kham pha ra AIxoIon khI môf nguo I Thuy
ÐIôn fôn Ia Cardar Svavarsson, bj mo cua mình Ia môf fhây boI o p
buôc anh roI dâf ScandInavI dI vô phia dao HobrIdos dô fìm dI san
cua vo mình va da bj frôI gIaf frôn bIôn. Tình co anh dô n duoc phia
dông AIxoIon. Vô sau, con co chuyô n môf fhuy fhu bj gIo danh frôI
gIaf vao môf vu ng dâf o phia fây nam AIxoIon va khI ÐrIc Ma f Ðo
dI fìm nhung câu chuyôn â y, anh da dôn CroonIand, chuyô n nguoI
VIkIng kham pha ra VInIand cung Ia môf dang chuyô n nhu fhô.
Câu chuyôn vô nguoI VIkIng bâf ngo kham pha ra châu My
va djnh cu o do baf nguôn voI ÐjarnI HorjoIfsson; ông nay co môf
chIôc fau buôn qua IaI gIu a Na !y va AIxoIon. Mua ho 986, ông
cho môf chuyôn fau dây hang dô n AIxoIon voI y djnh qua mua
dông faI dây fhoo fhuong Iô voI ông HorIuIf, cha cua ông. Iân nay,
fhâf vong vì HorIufI da ban dâf o AIxoIon va da dI CroonIand, ông
quyôf djnh dI fhoo cha dôn do. Chac han ho da bIôf duong dI foI do
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 19
hffp://obooks.vdcmodIa.com
râf nguy hIôm. Ho chua fu ng dI con duong nay va ho IaI không co
ban dô hay Ia ban. Vì fhô không Ia gì ho bj suong mu Iam cho
không bIôf phuong huo ng. CuôI cu ng khI ho fhây duoc môf vung
dâf "bang phang va phu dây rung", ÐjarnI bIôf rang do không fhô
Ia CroonIand. ÐI doc fhoo bo bIôn, fruoc fIôn ho fhây nhIôu "vung
dâf bang phang va phu dâ y rung" hon va xa hon Iôn phia bac, ho
fhây nhu ng nu I phu dây bang. Ia con nguoI fhu c fô va không fhich
fo mo, chI muôn Ia m sao fìm duo c cha, nôn ÐjarnI ca m fhây ay nay
Io Iang. Ong không cho doan nguo I cu a mình Iôn bo, nhung quay
fhuyôn ra bIôn fro IaI va sau 4 ngay ông da dôn JorIjoIfsnos, dung
chô ông da muôn dI fìm o phia mom fây nam cua CroonIand.
Nhu ng fruyôn fhuyôf cua nguoI CroonIand con gIu IaI su
kIôn ÐjarnI da fhoang fhâ y mIôn dâf Ia o phia fây, co fhô Ia châu
My.
Cu ng fhoo fruyôn fhuyôf nay, IoIf ÐrIcsson, nguoI da dôn
CroonIand voI cha mình Ia ÐrIc Maf Ðo, da mua con fau cua
ÐjarnI. Nam 1001, ông cu ng môf doan 35 nguoI ra bIôn dô dI fìm
vung dâf ma ÐjarnI da fhoang fhây nhung không co can dam dI
fham hIô m.
IoIf chI huy doa n fham hIôm cua mình nham fhang huong
fây, "phaf hIôn ngay ra vung dâf ma ÐjarmI da phaf hIôn Iân
fruoc. Khung ca nh phu dây bang gIa va fu bIô n frông fhang Iôn coI
gIông nhu môf fang da nguyôn khô I. Canh fuong nay Iam ho nghI
vung dâf can côI va vô dung". Ðo Ia Ðao ÐaffIn, nam ngay phia bac
Ðo Hudson va ho daf fôn cho no Ia HoIIuIand, hay Ðâf Ða Ðang.
ÐI xa hon doc fhoo bo bIôn dông nam, ho fhây môf chô nghI dông
hâp dân va goI no Ia VInIand hay WInoIand, Ðâf Ruou, vì o do co
râf nhIôu nho.
Tìm fhây vu ng dâf hâp dân fhâf bâf ngo, doan nguo I cua IoIf
quyôf djnh Iôn bo va dung môf ngôI nha Ion o do dô fru dông. Mua
ho sau do, ho IaI quay fro vô CroonIand.
KhI ÐrIc Maf Ðo, cha cua IoIf chôf, frach nhIôm gIa dình do
nang frôn IoIf, nôn ông phaI vô o gân gIa dình. Ong cho om cua
mình Ia ThorvaId muon fau, vì ThovaId muôn dôn fham dâf
VInIand ma IoIf da khon ngoI không fIô c Io I. ThvaId va doan nguo I
cua mình dôn duoc do kha dô dang. Ho qua mua ho fham hIôm bo
bIôn, rôI nghI dông faI IoIfsbudIr |Iôu cua IoIf). Mua ho nam sau,
khI ho gap Iân dâ u fIôn nhung nguo I ban dja, sau nguoI ban dja bj
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 20
hffp://obooks.vdcmodIa.com
gIôf, rIông ThorvaId bj mô f muI fôn frong fhuong, nôn ông phaI
quay vô CroonIand cu ng doan nguo I cua mình.
Truoc cuôI fhô ky 14, nhu ng cuôc djnh cu cu a nguoI VIkIng o
CroonIand cu ng nhu o VInIand chI con Ia chuyôn cua qua khu.
NguoI VIkIng co Io Ia nhu ng nguoI châu Âu dâu fIôn djnh cu
o châu My, nhung hoan foan không co nghIa ho Ia nhung nguo I da
"kham pha" châu My. Ho chI sông o do ma không co su dung cam
khaI pha . Nhung gì ho Iam o do không fhay dôI gì quan nIôm cua
ho hay cua môf aI kha c vô fhô gIo I. ÐIôu dang noI o dây không
phaI Ia chuyô n nguoI VIkIng da fhu c su dôn duoc châu My, nhung
Ia chuyô n ho da dôn djnh cu o châu My môf fhoI gIan ma không
kham pha ra châu My.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 21
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 29
S!C MA NH C!A CIO
Không kô nhu ng huong cua maf froI moc va Ian, fhay dôI
fung noI va fung mua, fhì phaI kô dôn huong cua gIo Ia yôu fô co
fhô gIup ich râf nhIôu cho nguoI dI bIôn. Ngay fu fhô ky 1 fruoc
C.N., nguoI Trung Hoa da vIôf vô nhu ng "mua gIo" cua ho. Ho khaI
frIôn mô f hô fhô ng phân IoaI chI fIôf fhanh 24 IoaI gIo mua va
dung nhung con dIôu dô fhu huong gIo. Không Ia gì nguoI Trung
Hoa da fu Iâu chô fao nhu ng chong chong gIo va co fhô ho Ia
nhung nguo I fIôn phong Ia m ra nhu ng dung cu chI huong cho khoa
hoc fu nhIôn sau nay. NguoI HI Ia p fhoI cô râf quon su du ng fôn
cua cac IoaI gIo dô chI huong dI cua ho, dôn dô "gIo" cung dông
nghIa vo I huong. Cac fhu y fhu cu a CoIômbô hình dung phuong
huong không bang nhung dô cua Ia ban ma bang gIo, Ios vIonfos.
Cac fhuy fhu Ðô Ðao Nha vân fIôp fuc goI maf Ia ban cua ho Ia
rosa dos vonfos, hoa hông gIo.
CIo, su c manh dua con nguoI vuof bIôn, Ia môf dô faI râf hâp
dân, gIau hình anh Ia ng man huyôn fhoaI va kich fhich suy fu
khoa ho c.
Cac Iy fhuyôf fInh vI vô gIo , gIông nhu Iy fhuyôf cua WIIIIam
of Conchos o fhô ky 12, ga n cho gIo vaI fro chinh frong vIôc fao khi
hâu, Iam daI duong chuyô n dông va fao nhung frân dông dâf. Môf
frong nhung bô bach khoa anh huong nhâf fhoI frung cô, duoc
xuâf ban vao nam du hanh dâu fIôn cua CoIômbô, do ÐarfhoIomov
nguo I Anh soan, da phô bIôn anh huong cua gIo dôI voI nhân
chung hoc. "CIo bac Iam khô va Iam Ia nh dâf, nhung vì no frong
Ianh va ôm dju", nôn caI Ianh cua no dong kin cac Iô chân Iông,
nho do fhân fhô gIu duoc suc nong. Hâu qua Ia "nguoI phuong bac
co fhân fhô cao Ion va dop". CIo nam no ng va âm nôn co hIôu qua
nguo c IaI. "Vì vây nguo I phuong nam kha c voI nguoI phuong bac vô
fâm co va hình dang. Ho không manh bao cu ng không nong nay
nhu nguo I phuong bac".
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 22
hffp://obooks.vdcmodIa.com
NguoI châu Âu vo ban dô va hoa dô dI bIôn fhoI Trung Cô da
gIu Ia I nhu ng fôn cô dIôn dô chI ca c IoaI gIo. NguoI dI bIôn HI Iap
fhoI cô da daf fôn cho bôn huong gIo chinh va danh dâu bôn dIôm
khac gIu a bôn huong ây. Thap CIo fam goc râf dop o Afhon |fhô ky
2 fruoc C.N.,) cho du kha ch ngay nay fhây môf bIôu fuong sông
dông gan vao môI môf frong fam huong gIo.
NguoI A Râp co môf IoI fhô dac bIôf frong công vIôc fìm kIôm
huong gIo fuyôf dôI, vì HôI gIao doI hoI cac dôn fho cu a ho phaI
huong maf vô Mocca. Ho chI co fhô huong dung foI môf dja dIôm
nao do nôu ho bIôf nhung foa dô dja Iy. Ngay fu fhoI Trung Cô, cac
nha khoa hoc kIôm foan hoc HôI gIao da su dung khoa chIôm fInh
nhu môf fIôn fhân cua khoa fhIôn van dô caI fIôn vIôc finh vI dô va
kInh dô cua PfoIômô.
Vô sau, châu Âu da dung Ia ban nam châm dô mo ra môf fhô
gIoI moI cho công vIôc daf fôn phuong huong va fìm phuong huong.
Tu nay cac phuong huong không con chI mang finh ca ch dja
phuong va fuong dôI, ma no duoc xac djnh fhoo gIo faI môf dja
dIôm nhâf djnh. Ðâf ngo Ia ban nam châm gIup cho nguo I dI bIôn
fìm ra duoc phuong huong fuyô f dôI o bâf ky noI nao frôn qua dâf
ma không câ n du ng dôn nhu ng finh foan phu c fap. Nho du ng Ia
ban nam châm, CoIômbô da co fhô xac djnh vj fri cua mình dô dI
fhang dô n Capangu va vân o frôn cu ng môf vI dô, ma không cân
dung dôn cac du ng cu fhIôn van hang haI.
HIôn nhIôn Ia ban fro fhanh châf xu c fac cho vIôc fham
hIôm, mô f su kich fhich dI vao fhô gIoI xa Ia. Nhu ng nguoI dI bIôn
không co n du ng nhung ban phac hoa fhô so cac dja dIôm quon
fhuôc nu a, ma da co fhô du ng nhu ng ban dô fhu c su, dô cho ho bIôf
phuong huong frôn khap fraI dâf. Cac cuc fu fruong cua fraI dâf Ia
môf dac finh rIông cua fra I dâf, không pha I Ia môf vo I ca c cu c dja
Iy ma fraI dâf xoay quanh. Iy do dô xac djnh vj fri cu a cac cu c fu
fruong vân con Ia dIôu bi ân va fu fruong cua fraI dâf da fhay dôI
cu c finh cua no nhIôu Iân frong Ijch su dja châf qua khu.
Ðu vây, frong fhuc fô, Ia ban cung câp phuong huong fuyôf
dôI cho không gIan frôn khap fraI dâf, fuong fu nhu ng gì ma dông
hô co khi va gIo dông dô u cung câp cho fhoI gIan. Ca haI kham pha
nay dôu da xay ra o châu âu frong cung fhoI ky. Ðo chinh ban châf
hanh fInh chung fa quay fhoo duong câu, vIôc finh fhoI gIan va
không gIan không fhô fach roI nhau. KhI ban roI dâf IIôn dô ra
fhâf xa ngoaI daI duong bao Ia chua duoc bIô f dôn, ban chI co fhô
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 23
hffp://obooks.vdcmodIa.com
bIôf chinh xac mình dang o dâu nô u ban co cach dô bIôn chinh xac
mình o do khI nao.
VIôc u ng dung kIm nam châm cho vIôc dI bIôn da co o Trung
Hoa fu khoang nam 1000 C.N. Nhung ca c faI IIô u cu a châu Âu chI
baf dâu noI dôn Ia ban haI fhô ky sau do, frong cac fac phâ m cua
AIoxandor Nockam |1157-1257), môf fu sI nguoI Anh day o Ða I ho c
ParIs. Chu ng fa không bIôf Ia ban da dôn châu Âu nhu fhô nao,
cu ng không bIôf no duoc phaf mInh khI nao, fhô nao va boI aI. Cho
foI fhô ky 17, cac Ia ban fu finh cua nhung nha fhIôn van châu Âu
Iuôn "chI" huong nam. Cac kIm nam chân cua Trung Hoa fung chI
huong nam nhu fhô fu nhIô u fhô ky fruoc rôI. Co Io , nhu Josoph
Noodham goI y, dây Ia môf chìa khoa dô cho rang Ia ban nam
châm da duoc du nhâp sang phuong Tây fu Trung Hoa va vô sau
duoc nhu ng nguoI dI bIôn caI fIôn dô no "chI" huong bac.
CIông nhu dông hô da gIup cho con nguo I ha ng ngay khoI cân
finh fhoI gIo fhoo maf froI va cac ngôI sao, Ia ban cu ng djnh huong
cho con nguo I bIô f vj fri frong không gIan va nhu fhô no mo rông
cac fho I gIan va cac mua dI bIôn. AIoxandor da vIôf khoang nam
1180, "KhI ca c nguoI dI bIôn không fhô nhìn fhây ro maf froI frong
nhung fhoI fIôf mjf mu va không bIôf fhuyô n cua mình dang dI
huong na o, ho daf môf cây kIm dô no quay frôn môf nam châm cho
foI khI dâu kIm chI huo ng bac va dung IaI". Nhu fhô Ia ban baf
dâu fro fhanh mô f dung cu dân duo ng frôn bIôn, gIup do râf nhIôu
cho nguo I dI bIôn khI gap fhoI fIôf xâu hay khI ho không fhô xac
djnh phuong huong nho ma f froI.
Vao fhô ky 14, Ia ban da duoc du nhâp vao vu ng Ðja Trung
HaI va công vIôc fhuong maI duo ng bIô n fro nôn fâ p nâp. Môf fau
VonIco khI gap fhoI fIôf xâ u không con phaI fha noo faI ca ng nua,
ma co fhô dI vong haI chuyôn vô phia Ðông môI nam.
IoI dung suc gIo faI Ðja Trung HaI co caI IoI Ia co fhô cho
fhuyôn chay fhuân chIô u gIo frong nhung fhang co mây mu. Trong
nhung fhang froI quang dang, fu fhang nam foI fhang muoI, cac
fau fhuyôn fu AI Câp fro vô VonIco gap gIo bac va fây bac nguoc
chIôu voI mình, nôn phaI dI duong vong dô dôn Sip rôI quay vô
huong fây. Nhung frong nhung fhang "fhoI fIôf xâu", gIo fhuân
chIôu gIu p ho dô dang dI fhoo con duong fha ng. Ia ban da pha vo
nhung fruyôn fhô ng ca ngan nam bang cach mo ra duong Iuu
fhông frôn Ðja Trung Ha I frong mu a dông. Môf Iân nua, vIôc Iam
chu fhoI gIan va không gIan dI dôI voI nhau.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 24
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Nguoc Ia I, o Ân Ðô Ðuong, cac gIo mua râf dôu dan vì fhay
dôI fhoo mua, nôn nguoI fa su dung gIo mu a nhu Ia ban. Ca c hoa
fIôu cu vIôc dI fhoo huong gIo. Ho cung không gap vân dô froI xâu
vì bâu froI vung nhIôf doI Iuôn Iuôn frong sang. Ca c fhu y fhu co
gIo Iam Ia ban nôn không cam fhây cân môf Ia ban nao khac.
VoI nhung Iy do khac han, cac fhuy fhu dI frôn ÐIô n Ðac va
ÐaIfIc cu ng chua cam fhây cân dung dôn Ia ban. Hâu hôf cac hanh
frình cua ho dôu qua nhu ng vu ng bIôn nông va ho da quon fìm ra
duong dI cua mình dua vao duong duoI day bIôn. O nhung vung
bIôn can nay, fhu y frIôu râf manh va fhay dôI, nôn vIôc bIôf duoc
dô sâu Ia yôu fô sông chôf cua nguo I fhu y fhu. Trôn ban dô cô dIôn
cua £ra Mauro |1495), ông da caf nghIa nhu sau, "Trôn bIôn nay,
nguo I fa không dung Ia ban hay ban vo, nhung du ng dô fham do
dô sâu". Ðu ng cu fham do nay Ia môf "soI dây va cuc chì", gIup
nguo I fhuy fhu bIôf duoc hình fhu va finh châf cua day bIôn. Môf
cu c chì co frof mo duoc fha xuông day bIôn dô do dô sâu va khI koo
Iôn cung cho môf mau caf hay bun o duoI do. Vì fhô nhung fhuy
fhu co kInh nghIôm o phuong Ðac râf quon fhuôc voI day bIôn cua
ho.
HIôn nhIôn, nhu ng fhuy fhu Ðja Trung HaI Ia nhu ng nguo I
hoan nghônh chIôc Ia ban nam châm hon aI hôf. Ngay fu fhô ky
16, nhung hoa dô duong bIôn Ðja Trung HaI da duoc caI fIô n va
don gIan hoa kha nhIôu. Cac hoa dô xua kIa râf phuc fap voI vô sô
cac con duong cha ng chjf nay vo ra duong dI chI bang môf vj fri
cua Ia ban. Ia ba n da fang fhôm su chinh xac cho nhu ng ky fhuâf
xac djnh vj fri cô xua, nay fro fha nh du ng cu hang dâu va fhâm
chi Ia du ng cu câ n fhIôf duy nhâf cho vIôc dI bIôn.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 25
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 30
"CONC TRÌNH THA M HIÐM INÐIÐS"
Conoa, "fhanh phô xInh do p va hu ng manh frôn bo bIôn", Ia
noI CoIômbô da fraI qua 22 nam dâu doI, fu Iâu da Iuôn Iuôn franh
gIanh quyôn ba chu duong bIôn o phia dông Ðja Trung HaI voI
VonIco. Tu môf nha fu o Conoa, nha fham hIô m Marco PoIo nguoI
VonIco da doc cho nguo I fa vIôf IaI nhung cuôc hanh frình cua ông.
Vao fhoI fro cua CoIômbô, Conoa Ia môf frung fâm dong fau va
hang haI phôn fhjnh voI nhu ng nha frac dja chIôm IInh fhj fruong
cac hoa dô duong bIôn o phia fây Ðja Trung HaI. Ho cung da vo
nhung ban dô ca c phân cua bo bIôn châu PhI vua mo I duoc nguoI
Ðô Ðao Nha kha m pha. Râf co fhô CoIômbô da baf dâu ho c nghô
fhuâf vo ban dô faI Conoa, rôI dom ap dung o IIsbon cu ng voI om
cua ông. HIôn nhIôn Conoa Iuôn Iuôn Ia quô huong va caI nôI cua
nhung nha fham hIôm nhu CoIômbô |1451-1506) va John Cabof
|1450-1498), nhung nhung công frình fha m hIôm duong bIôn Ion
doI hoI nhIôu nguôn Iuc fo Ion hon, môf hâu cu rông hon va môf
huong dI xa hon vô phuong fây vao fhoI ky ma nguoI HôI nam gIu
phân Ion dâf phia dông Ðja Trung HaI.
Nam 1476, khI CoIômbô dang phu c vu frôn môf fau Ion frong
môf foan Iinh hô fông môf chuyôn hang qua oo CIbraIfar va dI Iôn
phia bac châu Âu, fa u cua ông bj môf ham dôI cua Phap fân công
va danh chìm. May fhay su kIôn nay xay ra gân Iagos, chI cach xa
bo bIôn Ðô Ðao Nha môf if dam, Ia noI hoang fu Honry daf can cu
cua mình. CoIômbô Iuc do Ia môf fhanh nIôn haI muoI Iam fuô I da
dung nhung maI choo daI kôf fhanh phao va da vao duoc bo fhoaf
nan.
Hoa ra dây IaI Ia noI dung chân may man va fuyôf voI do froI
djnh cho chang fraI dI bIôn dây fham vo ng nay. Nhu ng nguoI o
Iagos hôf suc fhân fhIôn da cho CoIômbô fhay quân ao va an
uông, rôI dua anh foI IIsbon gap om fraI mình Ia ÐarfoIomoo.
KhI CoIômbô cu ng om fraI mình mo môf cu a fIôm o IIsbon,
nhu ng con fau cua Ðô Ðao Nha vân dang Iân mo doc xuông bo bIôn
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 26
hffp://obooks.vdcmodIa.com
phia fây châu PhI va moI chI dôn duoc Vjnh CuInoa. Nhung foan
fhô châu PhI fhoo nhu PfoIômô da hình dung ra vân chua duo c cac
nha hang haI fha m hIôm hôf. CuôI nam 1484, khI CoIômbô frình
Iôn vua Joan II cu a Ðô Ðao Nha "Công frình fham hIô m IndIos", co
vo nhu con duong bIôn phia fây không nhu ng co fhô ngan hon
nhung co Io Ia con duong duy nhâf dô dôn IndIos.
Truoc do ca môf fhâp nIôn, vj vua fIôn nhIôm cua vua Joan Ia
AIfonso V da fung nghI foI kha nang co mô f con duo ng bIôn phia
fây dân foI IndIos. Ong da fham khao y kIôn cua môf sô chuyôn
gIa nguoI £IoronfIn Ia PaoIo daI Pozzo ToscanoIII |1397-1482), vua
Ia bac sI, nha fhIôn van va nha frac dja. Ong nay da vIôf môf Ia
fhu vao ngay 25 fhang 6, 1474, go I y "co môf con duong bIôn dân
foI dâf CIa Vj, ngan hon con duong dI qua CuInoa". Va ToscanoIII
da fIn fuong fhuyôf phuc vua cho fhu con duong phia fây nay.
Trong fhuc fô, chinh ToscanoIII da vo ra môf ban dô hang haI cua
ÐaI Tây Ðuong va ông da goI ban dô nay kom fhoo Ia fhu foI
IIsbon.
CuôI nam 1481 hay dâu nam 1482, khI CoIômbô ngho bIôf vô
Ia fhu nay, ông da phân khoI vIôf fhu cho ToscanoIII va xIn fhôm
fhông fIn. ToscanoIII hôI âm bang môf Ia fhu khich Iô ko m fhoo
môf ban dô khac. CoIômbô da mang fhoo ban dô nay frong hanh
frình cua mình dô chung mInh ToscanoIII da noI dung.
Sau khI da cam fhây cha c chan, CoIômbô gIo dây cam fhây
say mô muôn fhu fhoI vâ n fo Ion nay. Chuyô n kho Ia phaI Iam sao
fhuyôf phu c cac nha faI fro. Ðô fhuyôf phu c nhung nha dâu fu bo
vôn vao môf du a n mo I mo nhu fhô, CoIômbô phaI nghIôn cuu ky
Iuong nhung faI IIôu cua cac nguoI dI bIôn, cac nha frac dja, cac
nha fhân hoc va frIôf hoc.
Nam 1484, CoIômbô chinh fhu c dô frình Công Trình Tham
HIôm IndIos Iôn vua Joan II. Iu c dâu vua Joan râf phân khoI vô
kô hoach cua cha ng fraI nang nô nguoI Conoa nay. Nhung khI
CoIômbô xIn vua câp cho nhân vIôn va frang bj ba chIôc fau
caravoI, nha vua "da không mây fIn fuo ng" va cho rang CoIômbô
chI Ia "môf fay khoac Ia c va dây fuo ng fuong vIôn vông".
Tuy nhIôn vua cu ng fhây kha fhuyôf phuc vì faI an noI cua
CoIômbô va da gIao kô hoa ch nay cho môf fô chuyôn gIa xom xof.
Tô chuyôn gIa na y da bac bo kô hoach. Ho bac bo kô hoach nay
không phaI dua frôn bâf dông quan dIôm cu a ho vô hình câu cua
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 27
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fraI dâf, vì fhoI do, nhu ng hoc gIa châu Âu không co n nghI ngo gì
dIôu nay. Nhung fIôu ban nay co vo fhac mac vì CoIômbô da finh
foan qua fhâp duong daI frôn bIôn dân foI châu A. Va frong fhu c
fô, nhung fhac mac cua ho chu ng fo co co so hon nhu ng hy vong
cua CoIômbô.
TIôu ban chuyôn môn cua vua Joan II không dô mình bj
fhuyôf phu c boI nhu ng hI vong cua CoIômbô. Trong fhu c fô, ho co
Iy hon nhu ng hI vong hao huyôn cua chang fraI CoIômbô nang nô.
Ðuong chIm bay fu CanarIos foI Nhâf Ðan Ia muo I ngan sa u fram
haI Iy va nhung uoc finh cu a ho co Io gân dung voI con sô nay. Vì
fhô ho không cô vu vua dâu fu vao môf kô hoach qua mo hô frôn Iy
fhuyôf cu a CoIômbô.
Nam 1485 Ia môf nam xuI xoo cho CoIômbô vô nhIô u phuong
dIôn. Nam do vo ông chôf va ông cung con fraI 5 fuôI Ia ÐIogo roI
dâf nuoc ma ông da sInh sông phân Ion fuôI fruong fha nh cua
mình. Ong sang Tây Ðan Nha voI hI vong gap nhIôu may man hon
cho du a n Iuôn am anh ông.
TaI dây ông da fhanh công Io n ca vô buôn ban Iâ n nganh
hang haI. Ðuo c om ông Ia ÐarfôIômôo fro gIu p, frong bay nam fIôp
fhoo, ông dI dôn cac frIôu djnh cua Tây Âu dô frình bay Công
Trình Tham HIô m IndIos cua mình. TaI Tây Ðan Nha, Iu c dâu ông
da goI duoc su quan fâm cua Ða fuoc ModIna CoII, môf chu fau
gIau co o CadIz. Io ra CoII da co fhô faI fro cho ông ba chIôc fau
caravoI nôu hoang hâu cua Tây Ðan Nha không fu chôI. Nôu fhuc
hIôn duoc, kô hoach fha m hIôm nay chac chan phaI Ia môf kô
hoach hoang gIa. PhaI môf nam sau hoang hâu moI cho CoIômbô
frIôu kIô n. Va rôI, ba cu ng da cho môf fIôu ban nghIôn cu u, dung
dâu Ia Hornando do TaIavora, cha gIaI fôI cua ba, dô ngho
CoIômbô frình bay chI fIôf nhung dô nghj cua mình va cho IoI
nhân xof.
Iu c nay CoIômbô pha I fra I qua nhu ng nam don fôI vì fhaI dô
fhu IaI cua hoang hâu IsaboIIa va ca c cân fhân cua ba. TIôu ban da
cho nhung kôf Iuân danh gIa Iy fhuyôf cua ho, nhung không châp
nhân cu ng không bac bo kô hoach. Cac chuyôn gIa frong fIôu ban
fIôp fuc mô xo kô hoach va baf CoIômbô phaI cho doI voI môf mon
Iuong if oI cua frIô u dình.
Trong fhoI gIan cho doI cuôc fhuong Iuo ng koo daI nay, ông
suc nho vua Joan II da fo ra râf fhân fhIôn vo I ông vao nhung nam
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 28
hffp://obooks.vdcmodIa.com
1484-85, fhô Ia ông quyôf djnh quay fro IaI IIsbon dô fhu môf Iân
nua. Tu SovIIIo, CoIômbô vIôf mô f Ia fhu guI vua Ðô Ðao Nha,
frình ba y nhu ng hI vo ng cua mình. Nhung Iân fruoc, khI roI Ðô
Ðao Nha, CoIômbô da o frong môf fình fra ng faI chanh khôn quân
va con nhIôu mon no chua fhanh foan. Vì fhô ông không dam quay
fro IaI IIsbon fruoc khI duoc vua bao dam không bj baf vì no nân.
Vua dông y, khon ngoI faI nang cua CoIômbô va fruyôn cho ông cu
dôn. Vua cam fhây phân khoI fro IaI va chac chan Ia vì haI chuyôn
hanh frình cua ÐuImo va ÐsfroIfo foI AnfIIIa da fhâf baI. NgoaI ra,
vua cu ng không duoc fIn gì vô cuôc hanh frình 7 fha ng fruoc cua
ÐrrfoIomoo ÐIas", nguo I da dI fìm con duong bIôn phia dông foI Ân
Ðô frong chuyôn fham hIôm fhu haI muoI cu a Ðô Ðao Nha.
Rôf cuôc CoIômbô da chon phaI fhoI dIôm fôI fô nhâf. Ðung
Iu c CoIômbô va om mình Ia ÐarfoIomoo dôn do vao nam 1488, fhì
ÐarfoIomoo ÐIas cu ng da fhanh công fro vô, mang fhoo fIn fôf
Ianh Ia ho da dI vong qua MuI Ao Vong va da phaf hIôn ra qua
fhu c co môf duong bIôn phia dông foI Â n Ðô. Thanh công va frIôn
vong cua ÐIas da Iam cho vua không con hu foI CoIômbô nua. Nôu
da co con duong dô dang o phia dông, fhì con cân gì nghI foI môf
con duong fhoo huong kha c7
HaI anh om CoIômbô Iuc nay chI con hI vong mong manh Ia
su fhanh công cua Ðô Ðao Nha vô phia dông co fhô khich dông su
canh franh cua cac nuo c khac vô cac kô hoach fhoo môf huong
khac. Co vo nhu ÐfoIomoo da dôn nuoc Anh nhung không fhuyôf
phu c duo c vua Honry VII. Ong dI sang Pha p, cô gang fhuyôf phu c
vua CharIos VIII. Iu c dâu vua không quan fâm, nhung ba chj cua
vua da gIup do cho ÐarfoIomoo o IaI Phap va Iam công vIô c vo ban
dô.
Trong Iu c do CoIômbô o IIsbon quay fro IaI SovIIIo va ông
fhây vua £ordInand va hoang hâu IsaboIIa vân con dang do du.
Thâf vo ng, ông Iôn fau dI Pha p dô gIup ÐarfôIômôo fhuyôf phu c
vua CharIos VIII. Ðâf ngo, khI ông dang frôn duong dI, hoang hâu
IsaboIIa dôf ngôf quyôf djnh gIu CoIômbô o IaI Tây Ðan Nha. Co
fhô hoang hâu hIôu rang CoIômbô dang djnh dI dô nghj hop dông
cua ông cho nuoc Iang gIông. Ða da quyôf fâm danh dôI bâf cu dIôu
gì dô faI fro cho kô hoach cua CoIômbô.
Trong quyôf djnh vao phuf chof cua mình, hoang hâu da
phaI su gIa foI gap CoIômbô fruoc khI ông câp bôn nuoc Phap. CuôI
cu ng, fhang 4, 1492, fam nam sau khI CoIômbô dô nghj kô hoach
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 29
hffp://obooks.vdcmodIa.com
cua mình Iân dâ u fIôn vo I vua Ðô Ðao Nha, ông da ky kôf nhu ng
hop dông voI frIôu dình Tây Ðan Nha, kôf fhuc nhu ng nam dI
fhuyôf phu c va fhuong Iuong. CIo dây, fIôu dIôm duy nhâf cua
CoIômbô Ia bIôn.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 30
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 31
TH!ÂN CIO, TH!ÂN TÌNH, VA MAY MÀ N
Su quyôf fâm cho Công Trình Tham HIôm IndIos cua
CoIômbô va fâf ca kho bau cua £ordInand va hoang hâu IsaboIIa
so Ia vô ich nôu CoIômbô không co gIo fhuân va không bIôf frang
bj dô dIôu khIôn suc gIo gIup ông co fhô ra dI va fro vô. Tho I daI
fhuyôn buôm da qua dI khIôn chu ng fa không con cam fhây fhan
phu c faI dIôu khIô n su c gIo cua CoIômbô nhu fhô nao. HIôn nhIôn,
CoIômbô da hIôu bIôf saI Iac vô cac daI Iu c. Ong fhu c su không
hIôu bIôf dâf IIôn, nhung ông IaI râf ranh vô bIôn, ma vao fhoI do ,
hIôu ranh vô bIôn co nghIa Ia hIôu ranh vô gIo.
O fuôI 41, khI CoIômbô gIanh duoc co hôI fhI fhô công frình
fo Ion cu a mình, ông da co san dôI dao kInh nghIô m dI bIôn. Ðuo I
co Ðô Ða o Nha, ông da vuof bIôn fu Vong Ðac Cu c xuông gâ n foI
xich dao va fu bIôn Aogô foI quân dao Azoros. Ong cu ng da dI môf
chuyôn buôn Ion, ca khô va ruou vang foI cac vu ng vIôn bac cua
AIxoIon va AIIon, quân dao Azoos va IIsbon. RôI co Iu c CoIômbô da
sông o Porfo Sanfo, o quân dao MadoIra. Tu do, ông da IaI ra bIôn
va chI huy cac cuôc hanh frình fo I Sao Jorgo da MIna, môf frung
fâm fhuong maI phôn fhjnh cua Ðô Ðao Nha frôn Ðo ÐIôn Va ng o
Vjnh CuInoa. Nhu ng kInh nghIôm phong phu cua ông khI dI qua
nhung vI dô phia bac va gap nhu ng hIô m nguy o bIô n gIo dây baf
dâu phu c vu cho mu c dich fo Ion duy nhâf cu a ông.
Thô Ia sang som ngay 3 fhang 8, nam 1492, doan fau fham
hIôm cua CoIômbô gôm 3 fau Ion da roI cang PaIos do Ia £ronfora
gân cua bIôn RIo TInfo dô fIôn foI môf cuôc kham pha fình co.
Thay vì baf dâu Iô frình fhoo huong fây fu Tây Ðan Nha,
CoIômbô Iu c dâu dI fhoo huong nam foI quân dao Canary va rôI
fhân fro ng fra nh nhung dof gIo fây râf manh o Ðac ÐaI Tây
Ðuong. Tu Canary, ông nham fha ng phia fây dô IoI du ng huong
gIo dông bac fhuâ n vao mu a do, dô co fhô dI fhang foI dich. Môf IoI
dIôm fình co cua Iô frình nay fhoo quan dIô m cua CoIômbô Ia quân
dao Canary IaI nam frôn cung vI fuyôn voI CIpangu |Nhâf Ða n), Ia
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 31
hffp://obooks.vdcmodIa.com
dich ma CoIômbô da chon dac bIôf fhoo faI IIôu cua Marco PoIo.
Ong co fhô dI fhang vô phia fây, doc fhoo vI fuyôn cua mình, cho
foI khI foI dich mong muôn o vu ng IndIos. NguoI fa cho rang vI
fuyôn na y cua quân dao Canary Ia chô ma Ðông va Tây gâ n nhau
nhâf, vì fhoo Marco PoIo, frôn vI fuyôn nay, cac dao cu a Nhâf Ðan
fraI daI môf ngan nam fram muoI dam ngoaI khoI bo bIôn Trung
Hoa.
Sau khI da vach ra Iô frình nay, CoIômbô dI fhang fhoo
huong gIo. CIo fo, fhuân va dôu khIôn doan nguoI cu a CoIômbô o
so rang khI foI nhu ng vu ng do, ho so không gap gIo fây dô fro vô.
Thuc ra, ho bof Io so khI CoIômbô vao ngay 19 fha ng 9 da do dô
sâu cua vung bIôn nay va fhây ra ng o dô sâu 200 saI vân chua gap
day bIôn va ho dang fam fhoI dI vao môf vung co gIo fhay dôI.
Ngay 5 fhang 10, doan fham hIôm vuI mu ng khI fhâ y nhu ng dan
chIm froI bay ngang qua. Va rôI, sau 33 ngay, Iu c 2 gIo sang ngay
12 fhang 10, môf nguo I du ng canh frôn fau PhInfa fuyôn bô mình
duoc phâ n fhuong 5 ngan quan, vì anh fa Ia nguoI dâ u fIôn da roo
Iôn "Ðâf! Ðâf!".
Trong cuôc hanh frình quay vô, CoIômbô chon huong bac,
phia frôn "vI dô ngua", o gân vI dô 35, noI ông co fhô gap nhu ng
nhom nguoI dI buôn châu Âu. Tuy CoIômbô finh dung fhoo chIôu
gIo , nhung duong vô cua ông gap nhIôu con bao Ion.
PhaI chang CoIômbô da fhanh công nho hIôu bIôf vung chac
vô su c gIo, hay nho ban nang cu a môf nguoI dI bIôn fuyôf voI7
Truoc ca khI ông khoI hanh, ông da co kInh nghIô m ban fhân vô
finh châf cua cac IoaI gIo o nhung vI dô khac nhau ma ông phaI
fraI qua frôn Iô frình foI IndIos va ông da duoc frang bj dâ y du
phuong fIôn dô chon Iô frình dI va vô fôf nhâf.
VIôc "kham pha" châu My da Iam Iu mo nhu ng kham pha
khac cua CoIômbô, vì fhoI daI fhuyôn buôm da qua dI Iam chu ng
fa không con da nh gIa cao nhu ng kham pha ây nua. Ngay frong
chuyôn hanh frình dâu fIôn, CoIômbô fhuc su da co ba kham pha
quan fro ng. Ngoa I vIôc fìm fhây nhung vung dâf ma nguo I châu
Âu không kham pha ra fruoc do, ông con kham pha duong bIôn
fhoo huo ng fây fôf nhâf fu châu Âu dô n Ðac My va duong bIôn
fhoo huong dông fôf nhâf Iuc fro vô. CoIômbô da kham pha ra
nhung Iô frình cân fhIôf cho nhu ng fau bo su dung su c gIo. Ma c du
co fhô ông không fhu c su bIôf mình dang dI vô dâu hay mình moI
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 32
hffp://obooks.vdcmodIa.com
foI dâu, nhung ông fhu c su Ia bâc fhây vô suc gIo, gIup cho nhu ng
nguo I khac co fhô fIôp nôI công frình cua ông.
HIôn nhIôn, ông cung co n phaI bIôf cach chI huy doan nguoI
cua mình va vIôc cu ng cô fInh fhâ n cua doan fhu y fhu frôn môf
hanh frình daI foI vung Ia không phaI chuyôn dô dang. Trong cuôc
hanh frình 33 ngay nay, cuôc nôI Ioan cua doan fhu y fhu không
chI xay ra môf Iân. Cân phaI hoan fâf cuôc hanh frình dôn vung
IndIos fruoc khI doan fhu y fhu mâf hôf kIôn nhân. Ngay fu dâu
CoIômbô da hua voI ho Ia ho so foI dâf IIôn sau khI dI duoc 750 haI
Iy cach xa phia fây quân dao CanarIos. Cân phaI bao dam voI ho
rang ho so không dI dôn chô không fhô quay fro vô.
CoIômbô da không ngâ n ngaI su dung nhu ng ma nh khoo
fhâm chi co finh danh Iua dô gIu cho doan fhu y fhu cua mình
không mâf fInh fhân va fâp frung suc Iu c cho muc dich chung.
Ong không quôn môI quan fâm cu a fhuy fhu Ia fro vô nha va vô
dung fho I han. Ðô chac chan không Iam fhuy fhu nan Iong, ông da
cô finh ghI saI nhâf ky hanh frình hang ngay. KhI ghI Ia I khoang
duong da dI duoc, "ông da quyôf djnh ghI Ia I con sô fhâp hon finh
foan cua mình, dô nôu cuôc hanh frình co Iâu cu ng so không Iam
cho fhuy fhu so ha I va nan Iong". Vi du, ngay 25 fhang 9, fu mình
CoIômbô fIn rang ho da dI duoc 21 haI Iy, "nhung ông IaI fhông bao
cho fhuy fhu Ia moI dI duoc 13 haI Iy; boI vì ông Iuôn Iuôn gIa vo
noI rang quang duong dI ngan hon, nôn cuô c hanh frình không co
vo koo daI qua Iâu". Trong fhu c fô, CoIômbô da danh Ia ho if hon Ia
ông du djnh. Ong không nhân ra Ia fhoI quon cua mình da khIôn
mình finh foan khoang ca ch bang môf con sô cao hon fhu c fô. Kôf
qua Ia nhu ng con sô "gIa" ma ông fhông bao cho fhu y fhu IaI gân
dung voI su fhâf hon Ia nhâ f ky "fhâf" cua ông.
Ca khI fhoI fIôf ôm a, không mua va bIôn Iang, cac fhuy fhu
cu ng kôu ca Iâm bâm. Nôu froI không mua, Iây nuoc ngof dâu ra o
frôn bIôn man nay7 Nôu CoIômbô phaI dua ho vô huong fây không
han djnh, nhu môf sô fhuy fhu o so, fhì hI vo ng duy nhâf dô ho fro
vô voI gIa dình chI co fhô Ia nom ông xuông bIôn. CoIômbô da dung
nhung IoI Io "ngof ngao" dô gaf bo nhung IoI pha n nan cua ho va
cho ho fhây nhu ng vIôn fuong ru c ro voI nhu ng kho bau cua mIôn
dâf IndIos ma moI nguo I so cu ng duoc chIa phân. Nhung ông cu ng
canh bao ho vô hâu qua fham khô c so xay ra nôu ho fro vô Tây
Ðan Nha ma không co ông. Trong chuyôn ra bIôn dâu fIôn,
CoIômbô con co môf yôu fô quy bau khac nua, do Ia may man. ThoI
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 33
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fIôf dop qua su mong uoc cua ông, dôn chô, fhoo IoI ông, "huong vj
cua nhu ng buôI sang qua Ia môf nIôm khoaI Iac". "ThoI fIôf gIông
nhu fha ng fu o AndaIusIa, chI fhIôu dIôu Ia không duo c ngho fIông
son ca".
Môf fhanh fu u cu a CoIômbô cu ng dang duo c ghI nhâ n, do Ia
ông co kha nang o nhung chuyôn dI sau fro IaI duoc nhu ng mIôn
dâf ma ông da fình co kham pha ra frong chuyôn dI fruoc. ÐIôu
nay con dang kô hon nôu fa nho rang cac du ng cu dI bIôn ông dung
râf fhô so. Vao fhoI CoIômbô, vIôc dI bIô n dua vao quan saf bâu
froI co n râf kom phaf frIôn. Ong chI su du ng chIôc fhuoc do dô don
gIan cua mình nhung co fhô quan saf duoc fâf ca nhung dIôm môc
cân fhIôf frong suôf môf nam cho foI khI ông da vao gân bo o
JamaIca. Pha I nhIôu nam sau khI CoIômbô mâf, vIôc dI bIôn bang
quan saf bâu froI moI co duoc nhung dung cu bình fhuong cho
nguo I hoa fIôu chuyôn nghIôp châu Âu.
Ðô djnh huong dI va vj fri cua mình frôn bIôn, CoIômbô chI
dua vao nhung dIôm môc cô djnh dô finh foan. Ðây Ia môf ky nang
fhu c fIôn hon Ia môf ky fhuâf khoa hoc. Ong dung Ia ban nam
châm dô djnh huo ng, rôI uoc finh duong daI bang ca ch doan chu ng
fôc dô ma fau dang chay, bang cach quan saf nhu ng bof nuoc, rong
bIôn o cac vjnh, hay môf vâf nao do nôI gân dây. Cac uoc finh cua
ông chI phong chu ng, vì maI foI fhô ky 16 nguoI fa moI phaf mInh
ra dung cu do fôc dô cua fau frôn bIôn.
Ðjnh huo ng dua vao nhu ng dIôm môc cô djnh co fhô gIup fìm
ra vj fri cua mình fu môf dIôm da bIôf foI môf dIôm kha c, faI
nhung vung ma phong ca nh, ca c vung bIô n nông va cac dong nuoc
da quon fhuôc. Nhung no không cho ban bIôf vj fri o nhung vu ng
bIôn Ia. Chung fa nôn nho rang CoIômbô nghIa mình dang dI foI
môf vung dâf da bIôf fruoc.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 34
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 32
THIÐN Ð!ONC TÌM Ð!OC VA ÐANH MÂ T
Vì nghI mình so fo ra bâf kinh nôu vIôf fhang cho vua
£ordInand va hoa ng hâu IsaboIIa, nôn ông da vIôf fuong frình na y
qua môf "Ia fhu" guI cho SanfangoI, vj cân fhân cua frIôu dình va
cu ng Ia nguo I vao gIây phuf chof da fhuyôf phu c duo c hoang hâu
IsaboIIa faI fro Công frình fham hIô m IndIos. Ia fhu cua CoIômbô
duoc vIôf bang fIô ng Tây Ðan Nha va In o ÐarcoIona khoang ngay
1 fhang 4, 1439, rôI duoc djch sang fIông IafInh ngay 29 fhang 4,
rôI IaI duoc In o Rôma vao fhang 5 fhanh mô f fâp nho day 8 frang,
voI fua dô Ðo InsuIIs InuonfIs. Ðuoc In dI In Ia I nhIôu Iân, fâ p
fuong frình nay fro fhanh sach ban chay nhâf vao fhoI bây gIo. O
Rôma con co fhôm ba Iân xuâf ban nua vao nam 1493 va sau Iân
xuâf ban kha c In o ParIs, ÐasoI va Anfvorp vao cac nam 1493-94.
Khoang gIua fha ng 6 nam 1493, ban van IafInh duoc djch fhanh
môf fâp fhI ca 68 khac bang fIông Tuscan, fhô ngu cu a £Ioronco.
Phia Ðac châu Âu duoc fIn vô fha nh fich cua CoIômbô râf
muôn sau nay. ÐIôn NIôn Su Nuromborg nôI fIô ng, môf faI IIô u
Ijch su bang franh fu cuô c fao du ng fro I dâf foI fhoI hIô n faI |In
ngay 12 fhang 7, 1493) không fhây nha c gì dôn cuôc hanh frình
cua CoIômbô. Ma I foI fha ng 3, 1496 chu ng fa moI fhây nhac dôn
CoIômbô o Anh va Iân dâu fIôn ban djch fIông Ðuc Ia fhu cua
CoIômbô duoc In o Sfrasbourg vao nam 1498.
CoIômbô da dom dôn nhu ng fIn fu c gì7 Ân ba n mInh hoa dâu
fIôn cua faI IIôu CoIômbô bang fIông IafInh |ÐasoI 1493) co nhung
hình khac gô fhô so da fung duoc su dung fruoc kIa frong nhu ng
sach o Thuy SI va không IIôn quan gì foI CoIômbô, vung IndIos,
hay Tân Thô CIoI. Môf buc kha c gô mInh ho a canh CoIômbô daf
chân Iôn dâf IndIos, frôn môf fau Ion Ðja Trung HaI voI 40 maI
choo, môf buc kha c co Io muôn mInh hoa quân dao Ðahama, co fhô
da vo mô f Iang von bIôn châu Âu nao do.
CoIômbô fIn chac rang nô u dI ngang ÐIô n Tây ông so dôn
duoc IndIos, nôn gIo dây ông baf dâu fìm cach fhuyôf phuc dông
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 35
hffp://obooks.vdcmodIa.com
dao fhinh gIa hon nua. Ong da dôc hôf fâm Iu c cho vIôc dI dôn
IndIos. Trong Iân dâu fIôn Ioan bao vô chuyôn hanh frình ngoan
mu c cua mình, CoIômbô da fhân fro ng không nha c gì dôn nhu ng
faI hoa mình da hay suyf gap - mâf fau chI huy Sanfa MarIa, su
bâf phuc cua MarfIn AIonso PInzon, vIôn chI huy fau PInfa, hay
fInh fhâ n nôI Ioan cua fhuy fhu doan. Thoo nhung quy djnh vô an
nInh quôc gIa cua fhoI do, ông da IoaI bo nhung fhông fIn vô cac
fuyôn duong hay khoang duong chinh xac dô franh su canh franh
cua cac dôI fhu dI fhoo con duong ông da dI. Tuy CoIômbô nhìn
nhân mình chua fhu c su nhìn fhâ y Thanh Caf Tu Han hay cung
dIôn CIpangu dây vang, nhung ông da cho nhIô u chI fIôf goI y rang
ông fIn mình da dôn duoc bo bIôn Trung Hoa. Ong fIn chac Thanh
Caf Tu Han o không xa do bao nhIôu, chac chan chuyôn dI foI ông
so dôn duoc.
CoIômbô chuyôn chu fìm hIôu nhu ng dâu hIôu dô cung cô cho
công frình fham hIôm IndIos cua mình. Chuyô n fham hIôm dâu
fIôn cua ông vao dâf Cuba Ia dIôn hình cho khung suy fu va ky
fhuâf fham hIôm cua ông. Ngay 28 fhang 10, 1492, doan fau cua
CoIômbô vao duoc Ðahia ÐarIay, môf cang dop o môf fInh phia
dông Cuba. TaI dây nhu ng nguoI ban xu o San SaIvador ma ông da
baf va mang fhoo Iam fhông ngôn da phong vân nhu ng nguoI ban
xu IndIos va ho noI cho CoIômbô bIôf co va ng o Cubanacan |nghIa
Ia frung - Cuba), môf doo dâf nho. CoIômbô phân khoI nghI rang
ho muôn noI dôn "ÐI Cran Can", Thanh Caf Tu Han cua Trung
Hoa va ông Iâp fuc phaI môf phaI doan su gIa dôn gap vj quôc
vuong phuong Ðông do. Kôf qua Ia ho chI gap duoc chu ng 50 chIôc
Iôu Ia co. Tu fruo ng dja phuong fhôf fIôc ho nhu nhung su gIa fu
frôn froI phaI dôn va nguoI dân hôn chân ho. Nhung ho không
ngho noI gì dôn Thanh Caf Tu Ha n.
Trôn duo ng fro vô cang, haI su gIa cua CoIômbô cu ng da gap
môf su kIôn dôc dao. Ho gap môf doan nguo I IndIos fhuô c bô Iac
TaIno dang dI bô - "nhIôu nguoI dang fro vô Iang, môf fay câm quô
cu I dang chay va ho uông khoI fu nhu ng Ia cây, vì do Ia fhoI quon
cua ho". ÐIôu xì ga daI ho mang fhoo so duoc dôf IaI môI khI ho
dung chân boI nhung chu bo câm quo cuI chay, rôI ho chuyôn cho
nhung nguoI khac frong doan môI nguo I koo vaI hoI qua Iô muI cua
ho. Nhu ng nguoI TaInos cu nghI chân môf Iaf rôI IaI dI fIôp. Ðây Ia
faI IIôu dâu fIôn cua châu Âu vô fhuôc Ia. Trong khI bj am anh boI
vang cua Trung Hoa, doan su gIa cua CoIômbô chI fhây môf fâp
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 36
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fuc cua nguo I so khaI. Íf nam sau, khI nguoI Tây Ðan Nha da
chIôm Tân Thô CIoI Iam fhuôc dja va fu mình bIôf fhuong fhuc
fhuôc Ia, ho dua fhuôc Ia vao châu Âu, châu A va châu PhI, o do
fhuôc Ia da fro fhanh nguôn phaf sInh cua caI, fhu vuI va su chan
chuong.
Trong fhoI gIan do, CoIômbô o IaI bôn ca ng nghIôn cu u cac
dIôm môc dô xac nhân nIô m fIn cu a mình rang Cuba chinh Ia fInh
MangI ma Marco PoIo da noI foI. Nhung fhoI gIo ranh rôI, ông fhu
fhâp nhu ng mâu fhu c vâf ma ông fIn chac chI co fhô co o châu A.
NôI fIông Ia con nguo I sung dao, CoIômbô da Iây cac fôn
frong dao dô daf fôn cho nhu ng noI ông daf chân foI Iân dâu - San
SaIvador, NavIdad, Sanfa MarIa do CuadaIupo, S. M. do
Monsorafo, S. M. Ia AnfIgua, S. M. Ia Rodonda, San MarfIn, San
Jorgo, Sanfa AnasfasIa, San CrIsfobaI, Sanfa Cruz, Sanfa !rsuIa
y Ias xI mII VIrgonoss, San Juan ÐaufIsfa. Ong fIn mình Ia su gIa
cua ThIôn Chua co su mang dom duc fIn dôn cho ha ng frIôu fâm
hôn ngoaI dao. NIôm fIn do da cho ông suc manh dô chju dung
nhung nam bj nhao bang, san sang mâf mang fruo c nhung cuôc
nôI Ioan cua fhuy fhu va nIôm fIn do so fIôp fuc mo rông nhan
quan cua ông vô dja Iy fhô gIoI.
Trong 12 nam fIôp fhoo. CoIômbô con fhu c hIôn fhôm ba cuô c
hanh frình nua foI "IndIos". Chu ng duoc goI Ia nhu ng ha nh frình
kham pha, nhung chinh xac phaI goI Ia nhu ng hanh frình xac
nhân. Vo I nhu ng con nguoI if quyôf fâm, nhu ng cuô c ha nh frình
nay co fhô Iam fang dân môI nghI ngo va fhac mac. KhI nhung
cuôc hanh frình IIôn fIôp fhâf baI frong vIôc dân foI Thanh Caf Tu
Han hay kham pha ra su huy hoang cua phuong Ðông, fhâf kho
fhuyôf phu c nhu ng nguoI khac dang o nha. Tuy CoIômbô râf khoo
Ioo fìm ra nhu ng chIôn Iuo c caf nghIa moI, nhung vì nhung Iô I caf
nghIa na y cang ngay cang guong gao hon, nôn môf Iân nua ông IaI
fro fhanh muc fIôu cua su chô cuo I, môf su ruI ro cua nIôm fIn cua
chinh mình.
ChI sau fhang sau chuyôn hanh frình dâu fIôn, CoIômbô IaI
fIôp fuc Iôn duong. Iân na y cuô c fham hIôm cua ông co quy mô Ion
hon nhIô u. Thay vì chI co ba fhuyôn buôm nho, ông co môf doan 17
fau Ion voI sô nguoI if Ia 1200 nguoI |vân không co phu nu). Trong
khI cuôc hanh frình dâu fIôn chI Ia fham hIôm, cuôc hanh frình
fhu haI co muc dich fìm cua ca I. Iân nay CoIômbô co nhIôm vu
fhIôf Iâp môf co so fhuong maI o HIspanIoIa. Hon bao gIo, Iân nay
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 37
hffp://obooks.vdcmodIa.com
ông bj fhu c op phaI chu ng mInh Ia da fìm duoc kho bau huyôn
fhoaI o IndIos. Thanh fich dI bIôn cua CoIômbô Iân nay con ngoan
mu c hon nhIôu. KhI dI bang qua daI duong, CoIômbô da fhanh
công frong vIôc gIu cho ca 17 con fau dI chung voI nhau va nhu
SamuoI ÐIIof MorIson khoac Iac, "CoIômbô da câp bôn quâ n dao
AnfIIIos Nho o du ng dja dIôm fhoo khuyôn cao cua nganh hang haI
cho 4 fhô ky sau!". Nhung kham pha cua ông cu ng quan frong, vì
ông da kham pha ra quân dao AnfIIIos Nho , JamaIca va Puorfo
RIco, fìm hIôu bo bIôn nam Cuba va fhIôf Iâp khu djnh cu châu Âu
dâu fIôn o phia na y cua ÐaI Tây Ðuong. Nhung fhu c fhô vân chua
du dôI voI CoIômbô. Ong doI phaI dô n duoc bo bIôn châu a.
Trong chuyôn dI fhu haI nay, khI CoIômbô fuân fu dI qua vô
sô nhu ng dao nho cua quâ n dao AnfIIIos Nho, ông duoc khich Iô
nho vIôc nho IaI nhân xof cua SIr John MandovIIIo ra ng o IndIos co
nam ngan ho n dao. KhI ông cham vao mom phia nam cua Cuba,
ông fIn chac mình da cha m vao daI Iuc châu A. KhI ông dI do c bo
bIôn fây Cuba fu Vjnh Cuacanayabo, ông fIn chac mình dang dI
doc bo bIôn fhanh phô MangI cua Marco PoIo mIôn nam Trung
Hoa. KhI dôn Ðahia Corfos, ông bIôf mình da baf dâu o bo bIôn
phia fây ban dao Chorsonoso Vang |Ðan Ðao Ma IaI). Tuy ông
chua fìm ra duong bIôn dôn Ân Ðô Ðuong fhoo nhu Marco PoIo da
noI, nhung ông da fìm ra ban dao ma o do ông co fhô fìm fhâ y con
duong do . Nhung Iu c nay cac fhuyôn buôm cua ông bj ro, ca c canh
buôm bj rach foI fa, Iuong fhu c dang can dâ n va doan fhuy fhu baf
dâu co dâu hIôu nôI Ioan. CoIômbô quyôf djnh quay vô. Thâf dang
fIôc. Nôu ông chI dI fhôm 50 dam nua, ông co fhô da kham pha ra
rang Cuba Ia môf haI dao.
Ðoan fau cua CoIômbô fro vô Tây Ðan Nha vao fhang 3,
1496 hoan foan không phaI Ia mô f su khaI hoan. Ong duo c fIôp
don nông nhIôf o frIôu dình, nhung nhu ng kham pha ca c dao
IndIos o ÐIôn Tây không con gây ân fuong nao. NgoaI fru frong
gIoI fri fhu c if oI, nguo I fa don nhâ n fIn fu c vô cuôc hanh frình fhu
haI nay râf fho o. Môf Iy do chac chan Ia vì gIa frj fhuong maI cua
cuôc hanh frình qua nho nhoI sanh voI vôn dâu fu qua Ion. Môf if
công su vIôn fhân cân nhâf cua CoIômbô cung baf dâu nghI ngo
chuyôn vung "IndIos" cua CoIômbô co fhâf Ia châu A hay không.
Joan do Ia Cosa, nguo I da chI huy chIô c fau Sanfa MarIa frong
chuyôn hanh frình dâu fIôn cua CoIômbô va cung co maf frong
chuyôn hanh frình fhu haI da fung ky fôn va o IoI fuyôn fhô "Cuba
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 38
hffp://obooks.vdcmodIa.com
không phaI môf haI dao" fhoo nhu CoIômbô doI hoI. Nhung khI Ia
Cosa Iam ban dô fhô gIoI nôI fIông cua mình nam 1500, ông IaI
chung mInh Cuba Ia môf haI dao. Cac nha frac dja châu Âu không
cha c chan nôn frong nhIôu nam vâ n vo haI Cuba - môf Ia dao, con
môf Ia dâf IIôn fhoo nhu hình fhô dâf MangI cua Marco PoIo va
fhuôc mIôn nam Trung Hoa.
Sau haI nam vâf va vân dông, ông da fhu fhâp duoc 6 fau Io n
dô khoI hanh chuyôn fha m hIôm fhu ba cua mình vao ngay 30
fhang 5, 1498. Co nhung fIn dôn va bao cao noI rang môf daI Iuc co
fhô không phaI Ia châu A nam o môf chô nao do o phia fây nhung
dao ma CoIômbô da kha m pha. Nhung CoIômbô không chu fâm
vao do. Nguoc Ia I, hon bao gIo hôf, ông nong Io ng dâ y nhanh cuôc
hanh frình cua mình dô fìm ra con duong bIôn dI vong quanh quân
dao Chorsonoso Vang dô foI Â n Ðô Ðuong va nhu fhô co fhô fhanh
mInh cho nhung nIôm hI vong cua mình.
Trong cuôc hanh frình nay, kham pha dâu fIôn Ia hon dao
duoc ông goI Ia TrInIdad, ThIôn Chu a Ða NgôI. RôI ông kha m pha
ra Vjnh ParIa, môf vjnh do châu fhô sông OrInoco hop fhanh. Tâf
nhIôn cho foI fhoI bây gIo, duc fIn cua ông day rang frôn con duong
nay không fhô co dâf IIô n. Nhung Iam sao caf nghIa vung bIôn
nuoc ngo f rông Io n nay va nhung con sông nuoc ngo f Ion dô vao
dây7 Ðây co fhô Ia môf vung dâf ma PfoIômô không bIôf, fhu gom
fâf ca Iuong nuoc ngof7 "TôI fIn dây Ia mô f Iu c dja râf Ion chua
fung bIôf dôn fu fruoc dôn gIo", CoIômbô da ghI IaI frong hôI ky
nhu fhô.
Thô nhung CoIômbô vân chua daf duoc muc fIôu cua mình Ia
fìm ra con duong bIôn quanh quân dao Chorsonoso Vang cua
Marco PoIo. Vì fhô ông da baf dâu chuyô n fham hIôm fhu fu cung
Ia cuôI cung cua ông. VoI 4 fhuyôn buôm caravoI, ông roI cang
SovIIIo ngay 3 fhang 4, 1502. Iân nay ông mang fhoo môf Ia fhu
cua vua va hoang hâu Tây Ðan Nha guI cho Vasco da Cama, ma
ông hI vong so gap faI ân Ðô. Tâf nhIôn không aI nghI dôn ThaI
Ðình Ðuong, vì vao fhoI ây no vân chua duo c châu Âu bIôf dôn.
CIo nho dua 4 fau buôm cua ông qua ÐaI Tây Ðuong, fu
quân da o Canary foI Ma fInIquo, chI frong vong 21 ngay. Ngay
khoI ha nh, CoIômbô duoc 51 fuôI va ông daf fôn cho cuôc ha nh
frình fhu fu nay cua mình Ia ÐI AIfo VIajo, Cuôc Hanh Trình Cao.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 39
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Vân chua kham pha ra Cuba Ia môf haI dao, ông dI fu Cuba
doc xuông phia fây nam cho foI khI ông cham vao Ianh haI ÐaI Tây
Ðuong cua mIôn dâf ngay nay Ia Công Hoa Honduras. RôI ông dI
von bo bIôn vô huong dông va nam, Iuôn Iuôn fìm kIôm môf cua
ngo quanh quân dao fuong fuong Chorsonoso Vang dô vao Ân Ðô
Ðuong. Ong vân con fIn fuong vì no co nhu ng dâ u hIôu chu ng
mInh dac finh châu A cua nhung mâu fhu c vâf va nhu ng IoI dôn
daI vô nhu ng mo vang gIông nhu duoc Marco PoIo mô fa. Sau
nhIôu Iâ n vo mông - vi du, khI ông kham pha ra ÐahIa AImIanfo
gân bIôn gIoI Panama va Cosfa RIca - ông da kôf Iuân Ia không co
duong bIôn frong khu vu c nay.
Thay vì fu bo gIa fhuyôf châu A cua mình, co vo nhu
CoIômbô da kôf Iuân rang fhu c ra co haI ban dao châu A cua vung
Chorsonoso Vang, môf ban dao daI hon Ia nguoI fa fuong. Ong vân
cô châp cho rang, chI cân dI fhâf xa xuông phia nam fhoo bo bIôn,
ông co fhô fìm ra con duong vao ân Ðô Ðuong. Ðâu sao, co fhô
Vjnh ParIa không phaI Ia môf phân fach ro I cua fraI dâf, ma chI Ia
phân mo rông cua châu A. Cho foI Iuc chôf, CoIômbô vân fIn rang
frong khI ông fình co kham pha ra môf sô dao va ban dao châu A
chua fu ng co frôn ban dô, ông vân Iuôn Iuôn dI fhoo bo bIôn phia
dông cua châu A.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 40
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 33
ÐÀ T TÐN CHO MIÐN ÐÂT IA
Trong khI fôn fuôI cua ChrIsfophor CoIômbô duoc ca fung
khap noI frôn châu My va ngay sInh cua ông fro fha nh môf ngay Iô
nghI, fhì AmorIgo VospuccI chI duoc if nguoI bIôf dôn va chac chan
không phaI môf anh hung dân fôc. Môf su gIa châu My IafInh IôI
Iac da phan nan, "Trôn khap ban câ u nay, fu AIaska foI TIorra doI
Puogo, không co môf fuong daI na o duoc dung Iôn cho ông". Con
nguo I fIôn phong nay cua ThoI ÐaI Hang HaI, con nguoI co công
mo mang dâu oc IoaI nguoI, da bj kIôm foa frong fhaI dô go bo cua
nhung ko sô vanh, nhung fay mô pham roI va nhung nha fri fhuc
cuô ng nhIôf nhung ngu dô f. Nha hoc gIa nguoI My RaIph WaIdo
Ðmorson da dong doc hof Iôn ma không mang gì foI su kIô n, "Thâf
Ia... ca môf châu My fo Ion IaI pha I mang caI fôn cua môf fôn frôm,
Amorgo VospuccI, fay buôn dua chua o SovoIIo... ma chu c vu cao
nhâf frôn bIôn chI Ia ban cua nguoI quan Iy noo buôm frong môf
chuyôn fham hIôm không bao gIo xuâf phaf, fhô ma da xoay so dô
danh Iua fhô gIoI fhay fhô fôn cua CoIômbô va daf fôn cho ca nua
fraI dâf bang caI fôn bâf Iuong cua mình". Không hô co môf chuf
su fhâf frong nhu ng IoI Io ba hoa ây. Nhu ng IoI sau dây do nhung
nguo I dông huong cua VospuccI ghI khac frôn nha o cua gIa dình
ông fhì chinh xa c hon: "Môf nguoI £Ioronco quy fôc, nho cuô c
kham pha châu My da Iam ra ng danh mình va xu so cua mình;
nguo I Mo Rông Thô CIoI".
AmorIgo VospuccI sInh ra frong môf gIa dình fhô gIa o
£Ioronco nam 1454 vao Iuc ma ThoI ÐaI Phuc Hung cua Y dang
manh nha. Ong sông 38 nam dâu doI faI do, phaf frIôn o c fo mo
không gIoI han va nhu ng fham vong frI fhuc so chI phôI cuô c doI
ông. KhI nha danh hoa VasarI dI hoc voI MIchoIangoIo o £Ioronco,
ông o nha môf nguoI chu cua AmorIgo, cung Ia nguoI cho fhI sI
IudovIco ArIosfo dI CosImo. Ioonardo da VIncI cung râf aI mô
khuôn maf ông nôI cu a AmorIgo nôn fhuong dI fhoo ông frôn cac
duong phô dô chuâ n bj nhu ng nof vo ma sau nay ông so vo Iôn môf
buc chân dung dôc dao bang chì mau. ChIrIandaIo da vo chân
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 41
hffp://obooks.vdcmodIa.com
dung cua gIa dình VospuccI, frong do co AmorIgo, frôn môf buc hoa
cua ông o Thanh Ðuo ng Cac Tha nh. HôI con Ia môf fhanh nIôn,
AmorIgo gIup vIôc cho gIa dình ModIcI dô frông coI nhung công
vIôc co fâm mu c Ion cua ho. CIông nhu chu cua mình Ia Ioronzo,
AmorIgo doc sach râf nhIôu, suu fâ m sach va ban dô va phaf frIôn
so fhich dac bIôf vô khoa frac dja va fhIôn van. AmorIgo duo c su
sang Tây Ðan Nha nam 1492 dô frông coI công vIôc buôn ban cua
gIa dình modIcI. TaI SovIIIo ông fro fhanh môf chu cung câp fau
fhuyôn va cang ngay cang quan saf va hoc hoI nhIô u vô vIôc mao
hIôm frôn bIôn, nôn cac hoaf dông cua ông da dôI fu Ianh vu c buôn
ban ha ng hoa sang fham hIôm.
Vao nam 1499, nhu ng so fhich fhuong maI va dja Iy noI
VospuccI da kôf hop IaI dô IôI koo ông cuong quyôf dI fhoo fIông goI
moI nay. Vao fhoI do, nguoI fa da fhây ro fuong IaI nô n fhuong maI
cua Tây Ðan Nha foI phuong Ðông so phaI nam frôn duong ÐIôn
Tây. NguoI Ðô Ðao Nha da chIô m cu con duong quanh châu PhI,
nhung CoIômbô da chu ng mInh rang co fhô dôn dâf IIôn bang
duong bIôn phia fây. VospuccI muôn fhu hoan fhanh nhu ng hI
vong cua CoIômbô frong vIôc daf chân foI châu a. Cuôc hanh frình
fhu ba cu a CoIômbô vân chua ho mo con duo ng foI ân Ðô . VospuccI
gIaI fhich, "TôI co y djnh fhu xom mình co fhô cay xoI manh dâf
ma PfoIômô goI Ia MuI CafIgara, Ia muI dâf nôI IIôn voI SInus
Magnus không". Cafagara duoc ca c ban dô cua PfoIômô vo frôn
muI dâf phia dông nam cu a Iuc dja châu A, duoc Marco mô fa nhu
Ia dIôm ma chung quay co dây nhung kho bau nguoI Trung Hoa
raI xuông frôn duong foI SInus Magnus va SInus CangofIcus, haI
vjnh Ion cua Ân Ðô duong. Vì PfoIômô da xac djnh CafIgara o 8,5o
nam xich dao, nôn VospuccI muôn fhu fìm con duo ng fu chô nay
ma CoIômbô da không dô y foI.
ChI huy haI fau Ion VospuccI kôf hop voI doan fham hIôm do
AIonso do Ojoda dân dâu va khoI hanh fu CadIz ngay 18 fhang 5,
1499. Chuyôn fha m hIôm nay da frông fhâ y mIôn dâf phia nam
cua noI ma CoIômbô da dôn frong chuyô n hanh frình fhu ba.
Trong khI cac fa u khac cua Ojoda dI vô huong bac dô fìm kIôm
nhung kho bau cua "Ðo ÐIôn Ngoc" fhì VospuccI dI vô huo ng nam,
mo mâm fìm duo ng quay CafIgara. "Sau khI chu ng fôI da dI duoc
khoang 400 haI Iy IIôn fu c doc fhoo môf bo bIôn, chung fôI kôf Iuân
dây Ia dâf IIôn; vu ng dâf nay o phân ranh gIoI cuôI cung cua châu
a vô phia dông va o phân dâu cua no vô phia fây". VospuccI vân
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 42
hffp://obooks.vdcmodIa.com
con san sang fìm kIôm fIôp, nhung nhung con mof fau da an fhu ng
vo fau va Iuong fhuc da can, gIo va dong nuo c IaI nguo c chIôu. Ong
mIôn cuo ng phaI quay vô Tây Ðan Nha.
Vua khI fro vô SovIIIo, ông da quyôf djnh fIô p fuc kham pha
fro IaI. Ong vIôf cho Ioronzo do’ ModIcI, "Không Iâu nua, fôI hI
vong so dom vô nhu ng fIn fuc vI daI va kham pha ra dao
Tabrobana |Tich Ian), nam gIua Ân Ðô duong va Vjnh Cangos".
Ðan fuong frình chuyô n hanh frình dâu fIôn cua ông bôc Iô nhung
fhô gIoI moI vô fu fuong va cam xu c. CIô ng nhu CoIômbô, khI
VospuccI vuof qua ÐaI Ðuong, ông cung suyf fhoo fhô gIoI cua
PfoIômô. Nhung gIo dây ông da dôI sang môf gIong dIôu moI.
"Thua ngaI Ioronzo dang kinh; fôI nghI ra ng chuyô n hanh
frình na y cua fôI da bac bo y fuong cua da sô nha frIôf hoc khI ho
cho rang không aI co fhô sông duoc faI Vung NhIôf ÐoI vì suc
nong. Qua chuyôn hanh frình nay, fôI IaI fhây su fhâf fraI han.
Không khi faI vu ng nay maf mo va ôn hoa hon va sô nguo I sông faI
dây nhIôu hon sô nguo I sông faI nhung noI khac. NoI fhoo Iy fri, fôI
noI fhâm fhôI nho, chac cha n kInh nghIôm gIa frj hon Iy fhuyôf".
VospuccI da fu Iâu phaI dâu dâu voI vIôc xac djnh kInh dô, vì
dây Ia chuyô n co finh quyôf djnh frong cac cuôc vuof bIôn fhoo
huong fây. Ap du ng môf IôI moI dô gIaI quyôf vân dô nay, ông da
mang fhoo nhung bang fhIôn van vô maf frang va cac hanh fInh.
Trong 20 ngay nhan rô I baf buôc, fu 17 fhang 8 foI 5 fhang 9,
1499, ông fro IaI fìm hIôu vân dô nay.
"Vô vân dô kInh dô, fôI fuyôn bô mình ga p qua nhIôu kho
khan dô xac djnh no khIôn fôI râf vâf va dô xac djnh khoang
duong dông - fây ma fôI da dI duoc. Kôf qua cuôI cu ng cua nhung
vâf va cu a fôI Ia chang kham pha ra dIôu gì fôf hon Ia ngô I cho va
quan saf vô dôm su gIao hôI gIua mô f hanh fInh voI môf hanh fInh
khac va dac bIôf su gIao hôI gIua maf frang voI cac ha nh fInh
khac, vì maf frang nhanh hon moI hanh fInh kha c...
Sau khI da fhu nghIôm nhIôu dôm, fhì môf dôm kIa, ngay 23
fhang 8, 1499, co su kIôn gIao hôI gIua maf frang va sao Hoa, ma
fhoo nIôn Ijch |cua fhanh phô £orraral fhì phaI xay ra Iuc nua dôm
hay nua gIo fruoc. TôI da fhây rang khI maf frang Iôn môf gIo ruoI
sau khI maf froI Ian, hanh fInh da dI qua vj fri do o phia dông".
VospuccI da su dung du IIôu nay dô finh foan mình da dI xa
vô phia fây bao nhIôu. Phuong pha p fhIôn van cua ông rôf cuôc da
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 43
hffp://obooks.vdcmodIa.com
mang IaI nhung kôf qua chinh xac hon nhIôu so voI Iô I xac djnh vj
fri bang cac môc cô djnh cua CoIômbô va nhung nguoI dông fhoI,
nhung vì fhIôu nhung du ng cu chinh xa c, nôn chua duoc ap dung
nhIôu. Ðu vây, frong khI finh foan dô daI cu a môf dô, ông da caI
fIôn con sô duong fhoI va fao ra môf phop finh chu vI fraI dâf o
xich dao chinh xa c nhâf fu fruoc foI gIo - chI if hon kich fhuoc fhu c
su Ia 50 dam.
KhI VospuccI khoI su chuyôn fham hIôm fIô p fhoo, ông da dI
duoI môf Ia co khac. Ðây gIo ông không dI cho vua £ordInand va
hoang hâu SovIIIa nua, ma cho vua ManuoI I cua Ðô Ðao Nha.
Chuyô n dI nay so fao co hôI dô ông fuyôn bô su hoaI nghI vô Iy
fhuyôf cua PfoIômô, caf duf nhung fruyôn fhông vu fru hoc huyôn
bi va kha ng djnh môf fhô gIoI moI.
Trong chuyôn fha m hIôm fhu nhâf cua VospuccI duoI Ia co
Tây Ðan Nha, ông da nhân ra ra ng da fìm duoc con duo ng foI
IndIos vong quanh "Ðo CafIgara" cua PfoIômô, ông phaI fhoo
duong bo bIôn phia dông rô I dI fhoo huong nam xuông nhung vung
fhuôc Ia nh fhô Ðô Ðao Nha. Vì fhô không ngac nhIôn khI frong
chuyôn fham hIô m fIôp fhoo nay foI IndIos, VospuccI da dI duoI su
bao fro cua Ðô Ðao Nha chu không phaI cua Tây Ðan Nha.
Ngay 13 fhang 5, 1501, gân ba fhâ p nIôn sau cuôc vuof bIôn
Iân dâu fIôn cua CoIômbô, AmorIgo VospuccI da chI huy ba fau
buôm caravoI roI cang IIsbon dô khoI dâu môf cuôc hanh frình 16
fhang mang finh quyôf djnh dô gaf haI nhu ng fhanh qua ma
CoIômbô da chuân bj. Vì bIôn Iang gIo, chuyôn vuof bIôn fìm dâf
moI cua VospuccI da phaI koo daI fhôm 64 ngay. "Chung fôI foI
duoc môf mIôn dâ f moI, ma vì nhIô u Iy do duoc nôu sau dây, chu ng
fôI nhân djnh do Ia môf Iuc dja".
VospuccI da dI fhoo duong bo bIôn Nam My khoang 800 haI
Iy, fuc khoang 2,400 dam Anh, "Iuôn Iuôn fhoo huong fây nam môf
phân fu fây", dân ông dI fhang xuô ng PafagonIa, gân San JuIIan
bây gIo, chI cach muI nam cua TIorra doI £uogo khoa ng 400 dam
vô phia bac. KhI VospuccI fro vô IIsbon vao fhang 9, 1502, ông IaI
vIôf cho Ioronzo do’ ModIcI, nguoI ban va nha bao fro cua ông.
"Chu ng fôI da dI râf xa ngoaI nhung bIôn ây dôn nôI da vao
frong Vu ng NhIôf ÐoI va vuof qua duong phân |oquInocfIaI IIno)
va duong dông chi fuyô n |TropIc of CaprIcorn), cho foI khI Nam
Cu c nam o 50o frôn duong chân froI, Ia vI dô cua fôI fu xich dao.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 44
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Chung fôI gIong buôm frôn Nam ban Câu frong chin fhang haI
muoI bay ngay |fu khoang 1 fhang 8 foI khoang 27 fhang 5l, không
bao gIo fhây Ðac Cu c hay chom sao ÐaI Hu ng va TIô u Hung.
Nhung dôI dIôn voI chu ng fôI co fhô fhây duo c nhung chom sao râf
sang va dop ma o Ðac Ðan Câu nay không bao gIo frông fhây... o
do fôI da ghI IaI frâf fu ky dIôu cua cac chuyôn dông va dô Ion cua
nhung ngôI sao ây, bang cach do duong kinh vong fron cua chu ng
va vo ra nhung vj fri fuong quan cua chu ng bang nhung hình vo
hình hoc... TôI da o bôn phia nam ba n câu, cuôc vuof bIôn cua fôI
da dI duoc môf phân fu vong fraI dâf.
Cac cu dân o do râf dông, nhung vô sô cac gIông cây, hoa co
va fraI cây fhom ngon, nhu ng gIô ng chIm voI nhung sac Iông ru c ro
cho fa cam fuong dang sông o vuon dja dang. "Iam sao fôI kô hôf
duoc vô sô nhu ng dông vâf hoang da, vô sô nhung con su fu, bao,
moo rung, không gIông nhu ng con fhây o Tây Ðan Nha; bIôf bao
nhIôu Ia soI, naI do, khI, cao, khI duôI soc va râf nhIôu IoaI ran râf
fo".
VoI oc fo mo vô han va fri fhuc fhanh fao cua môf nguoI
£Ioronco fhoI Phuc Hung, VospuccI mô fa nhu ng khuôn maf va
dIô u bô cua dân ban xu, ca c fâp fuc cuoI hoI, sInh con, fôn gIao, an
uông va xây câf nha cua cua ho. Vì nhu ng dân nay chI su dung
cung fôn, no va da, nôn fâf ca vu khi cua ho "dôu dua vao suc gIo",
fhoo kIôu noI cua Pofrarch.
Tuy râf bj ân fuong boI nhu ng dIô u mo I Ia va ky dIôu nay,
VospuccI vân bj nung nâ u boI y muôn fìm ra con duong bIôn phia
fây dua foI ân Ðô. Môf fhang sau khI fro vô IIsbon fu chuyô n
hanh frình quan frong na y, VospuccI IaI dô I co môf Iân nua. Ong
IaI fro vô SovIIIo. Cac chuyôn hanh frình cu a VospuccI va công vIôc
duyôf IaI ban dô ÐaI Tây Ðuong cua ông, da Iam ông fIn ra ng Ðo
CafIgara cua PfoIômô không fhô fìm fhây o Iu c Ðja Thu Tu bâf
ngo nay. Ong da dI suôf bo bIôn fhuôc Ianh fhô Ðô Ðao Nha ma
không fìm fhây con duong nao mo ra daI duong, vì fhô ông bIôf
rang nôu co môf con duong dI foI ân Ðô, no phaI o fhâ f xa phia fây,
frôn duo ng ranh gIoI da phân djnh cho Tây Ðan Nha. Vao fhoI do,
khI Ðô Ðao Nha da baf dâu fhu von nhung châu bau fu nôn
fhuong maI dôc quyôn duong bIôn phia dông voI ân Ðô, fhì vua va
hoang hâu Tây Ðan Nha cung dang fhu c hIôn môf cô gang co fô
chu c dô caI fhIôn kha nang hang haI cua Tây Ðan Nha nha m fìm
môf con duong bIôn fôf hon o phia fây. Cac nha bac hoc nuo c ngoaI
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 45
hffp://obooks.vdcmodIa.com
duoc moI goI, ÐaI hoc SaIamanca duoc faI fro IaI va hoang hâu
IsaboIIa dich fhân Io vIôc fhu fhâ p cac sa ch da phaf hanh, môf
nguô n frI fhuc moI.
Vua va hoang hâu Tây Ðan Nha hoan nghônh don nhân
VospuccI va Iâp fuc gIao cho ông nhIôm vu frang bj cac fau buôm
caravoI dô fhuc hIôn môf cuôc fha m hIôm frôn bIôn "vô huong fây,
phia bac cua xich dao, dô fìm cach kham pha ra môf oo bIôn ma
CoIômbô da không fìm fhây". Su IôI Iac cu a VospuccI duo c nhìn
nhân vao nam 1508, khI hoang hâu Joanna cua CasfIIo, nguoI da
Iôn ngaI kô vj IsaboIIa, bô nhIôm AmorIgo VospuccI vao môf chu c
vu moI duoc daf ra Ia "dô dô c cua Tây Ðan Nha". Ong phaI Iâp môf
fruong dao fao hoa fIôu va ông co fhâm quyôn fuyô f dôI dô khao
saf va câp van bang "cho fâf ca nhung hoa fIôu cua vuong quôc
chung fa fu nay so fhuc hIôn nhung cuôc hanh frình dI dôn nhung
vung dâf IndIos noI frôn cua chu ng fa, da hay so duoc kha m pha".
Nhu ng hoa fIôu fham hIô m fro vô phaI bao cao IaI cho ông nhu ng
kham pha cua ho, dô câp nhâf nhung ban dô cua Tây Ðan Nha.
Chông Ia I su khang cu cu a nhu ng hoa fIôu fhâf hoc, fhuc du ng,
VospuccI cô gang phô bIôn phuong phap fìm kInh dô râf phuc fap
cua mình. Ong da co kô hoach fhu c hIôn môf cuôc ha nh frình cua
rIông mình, ông da chuân bj nhu ng fau boc kom dô franh bj mof
fau an fhung, dô "dI vô huo ng fây nham fìm kIôm nhung vu ng dâf
ma nguoI Ðô Ðao Nha da fìm fhây khI dI vô huong dông". Nhung
vân con bj bônh sôf rof da mac phaI fu chuyô n dI fruo c, ma fho I ây
không co fhuôc chua, AmorIgo VospuccI da chôf nam 1512.
Cu ng không ngac nhIôn khI caI moI mo cua Tân Thô CIoI, voI
nhung co hôI vuof ngoaI suc fuong fuong, da không mô hoac duoc
châu Âu. Nhung chu nah sach va nhu ng nha vo ban dô da co
nhung quyôn Io I không fhô fhay dôI frong nhung mon hang duoc
coI Ia chinh xac cua ho va frong nhu ng ban khac gô hay ba n kom
dô In ra chung. Cac ban do, qua câ u va bình dô dja câu duoc fôn
frong nhaf không co chô na o danh cho môf Iuc Ðja Thu Tu. Cac fu
ngu va mâu don hanh chanh cua cac chinh phu dôu khuyôn khich
nguo I dân o IaI frong nôp ngôn ngu da quon fu Iâu doI. Chinh
quyôn Tây Ðan Nha vân fIôp fuc su dung fôn IndIos va goI nhung
nguo I ban dja cu a Tân Thô CIoI Ia nguoI IndIos. Ca khI Tân Thô
CIoI so không phaI Ia môf phân cu a Iuc dja châu A, fhì Iu c nay
fhaI dô an foan hon vân Ia coI no nhu môf fIôn dôn cu a châu a.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 46
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Nhung cung co môf if nguoI bj kich fhich boI nhung cuôc
hanh frình cua VospuccI, da cam fhây fhich fhu voI môf khaI nIôm
moI vô môf phân fraI dâf bâf ngo kham pha ra. Tân Thô CIoI
không duoc daf fôn faI môf Iô nghI fro ng fhô boI cac Ianh fu cua
môf quôc gaI hay môf hôI nghj cac nha fri fhu c uy fin, nhung da
duoc daf fôn môf cach không nghI Iô faI môf noI ma ban fhân
VospuccI không bao gIo daf chân foI va co Io cung chua bao gIo
ngho noI dôn. VospuccI không hô Iây fôn mình daf cho Iuc dja nay,
du ông fhuong bj fô cao vô su hom hInh nay. AIoxandor von
HumboIdf |1769-1859), nha fham hIôm va fhIôn nhIôn hoc Ion
nguo I Ðu c, nhân Ia "da co chuf công frong vIôc chung mInh rang
AmorIgo VospuccI không co vaI fro gì frong vIôc daf fôn cho Tân
Iu c Ðja, nhung caI fôn AmorIca da baf nguô n fu môf dja dIôm hoo
Ianh cua vung Nu I Vosgos".
VIôc daf fôn cho Tân Thô CIoI Ia công frình cua MarfIn
WaIdsoomuIIor |1470-1518), môf gIao su if fIông fam, da fung hoc
o ÐaI ho c £roIburg. WaIdsoomuIIor co nhu ng so fhich râf rông va
dôI dao cam hung fhI ca dô I voI ca c fu ngu, công fhôm Iong say mô
dja Iy. KhI ông fro fhanh kInh sI cua môf fhj frân o SaInf-ÐIo, môf
fhj frân vung NuI Vosgos fhuôc Ianh daI IorraIno Ia Ronaud II do
Vaudomon muôn phaf huy van ho c nghô fhuâf, nôn da Iâp môf hôI
fri fhu c dja phuong, môf IoaI sa Iông van nghô sI va
WaIdssomuIIor fro nôn fhanh vIôn cua hôI Cymnaso VosgIon nay.
KIn sI WaIfor Iudd, môf fhanh vIôn gIau co cua hôI, da muôn phô
fruong fôn fuôI cu a mình bang vIôc mo môf nha In rIông vao nam
1500 dô In nhu ng fac phâ m cua chinh mình va nhân fhô cung In
cac fac phâm cua cac fhanh vIôn frong hôI.
Ðuoc WaIdssomuIIor dân dâu, hôI Cymnaso VosgIon co kô
hoach dâ y fham vong Ia In môf ân ban moI vô dja Iy cua PfoIômô
dô khaI fruong nha In cua mình. Iu c ây môf fhanh vIôn frong hôI
bao cao Ia da fhây ban In cua môf Ia fhu ba ng fIô ng Phap nhan dô
"Ðôn Cuô c Hanh Trình", frong do
... AmorIcus VospucIus, môf con nguoI vI daI, du ng cam, fuy
if kInh nghIôm, Iâ n dâu fIôn da fuo ng fhuâf môf cach không cuong
dIôu vô nhung dân sông o mIôn nam, hâu nhu duo I nam cu c. TaI
dây co nhu ng nguoI... dI IaI hâu nhu khoa fhân; nhung nguoI nay
không nhu ng |gIông nhu môf sô dân o Ân Ðô) dâng cho vua cua
mình nhung fhu câp cua cac quân fhu ma ho gIôf duoc, ma con san
sang an fhjf nhu ng quân fhu bj ho gIôf. Cuôn sa ch cua chinh
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 47
hffp://obooks.vdcmodIa.com
AmorIgo VospuccI may man da roI vao fay chu ng fôI va chu ng fôI
da doc vôI no rô I dôI chIôu hâu nhu ca cuôn sach vo I PfoIômô, ma
nhu cac ban da bIôf, nhu ng ban dô cua ông nay chu ng fôI dang
nghIôn cuu hôf suc ky Iuong va chung fôI dang soan fhao vô dô faI
cua vu ng dâf moI duoc kha m pha nay cua fhô gIoI, môf fac phâm
nho nho không chI co finh châf fhI ca ma con co finh châf dja Iy
nua.
Ðâf ngo nhom Cymnaso VosgIon huy bo du an xuâf ban ca c
fac phâm PfoIômô. Nguoc IaI, ho xuâf ba n môf fâp sach nho 103
frang nhan dô CosmographIao InfroducfIo, fom Iuoc nhung
nguyôn Iy co ban cua khoa dja Iy vu fru, gôm nhung djnh nghIa vô
cac fru c va cac khung cIImafa, cac phân cua fraI dâf, gIo va cac
khoang cach fu noI nay foI noI khac. Cuôn sa ch nay cung cung câp
môf dIôu moI Ia dây ân fuong, môf fuong fhuâ f vô môf phân fhu fu
cua fraI dâf duoc kham pha frong nhu ng chuyô n fham hIôm cua
AmorIgo VospuccI. Trong môf chuong fom Iuo c, WaIdssomuIIor
ngâu nhIôn nhâ n djnh:
CIo dây, ba phân nay cua fraI dâf |châu Âu, châu PhI, châu
Al da duo c am hIôu sâu rông hon va môf phân fhu fu nua duoc da
AmorIgo VospuccI kham pha ra |nhu so duoc mô fa sau dây). Vì ca
châu Âu Iân châu A dôu Iâ y fôn cua phu nu, nôn fôI fhây không co
Iy do gì ngan can goI phâ n nay Ia AmorIgo |fIông HI Iap "go" co
nghIa Ia "dâf cua"l, nghIa Ia dâf cu a AmorIgo, hay AmorIca, fhoo
fôn cua AmorIgo, môf con nguo I dây faI nang.
Ðâf kô nhu ng nha fham hIôm du ng cam va nôI fIông da Iam
duoc nhu ng gì, nhung chinh MarfIn WaIdssomuIIor, môf con nguo I
if fIông fam, IaI Ia nguoI dua châu My Iôn ban dô. Cuôn sach dâu
fIôn nay cua nha In SaInf-ÐIo vao nam 1505 da co râf nhIôu nguo I
doc khIô n cho fhang fam nam ây da phaI xuâf ban Iân fhu haI.
Nam sau, WaIdssomuIIor da hanh dIôn khoo voI dôI fac cua mình
rang ban dô cua ho da duoc bIôf dôn va duoc gIoI fhIôu frôn khap
fhô gIoI. Không Iâu sau, ông fuyôn bô da ban duoc môf ngan ban.
Cac ân phâm co fhô phân fan o khap noI, nhung không fhô
nao fhu hôI IaI. KhI WaIdssomuIIor fhay dôI y kIô n va kôf Iuân
rang du sao cung không fhô coI AmorIgo VospuccI Ia nguo I da fhu c
su kha m pha ra Tân Thô CIoI, fhì da qua muôn. Trong fâf ca ba
ban dô ông faI ban sau do vô Tân Thô CIoI, ông da xo a bo fôn
"AmorIca". Nhung nhu ng ban In phô bIôn vô châu My da duoc
fruyô n dI dôn ca ngan noI khac nhau va không fhô sua IaI duoc va
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 48
hffp://obooks.vdcmodIa.com
"AmorIca" fro fhanh fôn duoc ghI vInh vIôn frôn cac ban dô fhô
gIoI. Tôn goI nay co suc IôI cuôn dôn nôI frong khI chinh
WaIdssomuIIor chI ap dung chu phân Iuc dja phia nam, fhì
Corardus Morcafor khI xuâ f ban ban dô fhô gIoI Io n cua mình vao
nam 1538, ông da nhân dôI ap dung cua fôn goI na y. Ðan dô cua
Morcafor da dung fôn goI AmorIca ca cho mIôn Ðac My |AmorIca
pars sopfonfrIonaIIs) va cho mIôn Nam My |AmorIca pars
morIdIonaIIs).
Trong môf phân fu fhô ky sau Iân xuâf ban dâu fIôn faI IIôu
vô nhu ng cuôc ha nh frình cua VospuccI, ca c sach xuâ f ban vô cac
cuôc hanh frình cua VospuccI nhIô u gâp ba nhu ng sa ch vIôf vô cac
hanh frình cua CoIômbô. Vao nhu ng nam ây, frong sô nhung sach
xuâf ban o châu Âu noI vô cac cuôc kham pha Tân Thô CIoI,
khoang môf nua Ia noI vô AmorIgo VospuccI. CIo dây công chu ng
da co dôI dao phuong fIôn dô don nhân nhu ng fhông fIn vô nhu ng
fhô gIoI moI.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 49
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Phân VIII
Nhu ng duong bIôn dI dôn khap noI

Sau nhIô u nam, so dôn fhoI ma ÐaI
Ðuong so fhao fung nhu ng xIông xich fro I
buôc su vâf va nhu ng vu ng dâf bao Ia so
duoc bôc Iô; khI â y Typhys so mo ra nhung
fhô gIoI moI va ThuIo so không con Ia dIôm
cuôI cu ng - Sonoca, Modoa -
Va nôu co nhIôu fhô gIoI,
fhì ho co fhô dôn bâf ky dâu - Camoons,
Tho IusIads, VII, 14 -
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 50
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 34
THÐ CIOI C!A CAC ÐAI Ð!ONC
Chua bao gIo fraI dâf IaI duoc fham hIôm nhIô u dôn fhô.
Chung fa co fhô chung kIôn cuô c kham pha daI duong nay qua
nhung faI IIô u Ijch su cha c chan cua haI nguoI hu ng va Ianh fu -
ÐaIboa va MagoIIan - haI danh nhân co nhung finh khi va faI nang
dôI choI nhau, nhung cung dôn fu ban dao IborIa.
Vasco Nunoz do ÐaIboa |1474-1517), môf con nguoI fhich
phIôu Iuu, sInh boI cha mo không co fIông fam faI môf Iang fhuôc
mIôn fây nam Tây Ðan Nha. Ong da dI bIôn fu hôI 25 fuôI, nhung
djnh mônh cua ông IaI Ia Iam công vIôc Ijch su frôn dâf IIôn. Nam
1500 ông fham gIa môf doan fham hIôm foI vung MaIn fhuôc Tây
Ðan Nha, rô I o IaI dô fhanh nguoI frông frof o Sanfo ÐomIngo. Ro
rang không fhich hop voI nôp sông djnh cu, ông chô ng châf no nân
va dô frôn cac chu no, ông Ioo Iôn mô f chIôc fa u dang frôn duong dI
foI cac khu djnh cu Tây Ðan Nha o bo bIôn phia dông Vjnh ÐarIon,
Ia chô oo dâf Panama fIôp gIap voI Iu c dja Nam My . Nhung dân
djnh cu Tây Ðan Nha o dây da bj chôf vì doI va vì nhung fôn co
fâm fhuôc dôc cua nguoI IndIan. KhI vIôn chI huy moI foI Ia
MarfIn £ornandoz do ÐncIso fo ra không fhich hop voI vIôc fô chu c
fhuôc dja, ÐaIboa Iuc do moI phâf Iôn IIôn gIanh quyôn chI huy.
Ong chuyôn foI môf noI fhich hop hon, o do co san Iuong fhuc va
nguo I IndIos không co fôn fâm fhuôc dôc. Ong daf fôn cho chô nay
Ia Sanfa MarIa do I’AnfIgua doI ÐarIon, nay Ia ÐarIon. HôI do con
cua CoIômbô Ia ÐIogo dang caI frj vu ng nay fu môf fhu phu o
Sanfo ÐomIngo, da bô nhIôm ÐaIboa gIu quyôn chI huy, nhung
ÐncIso va nhung sI quan khac pha n dôI va ÐaIboa da fông nhu ng
djch fhu cua mình Iôn fhuyôn fro vô Tây Ðan Nha. Sau do ÐaIboa
hoa gIaI voI nguo I IndIan dja phuong bang ca ch gIup fu fruong cua
ho Ia Comaco frong cac cuôc chIôn, rôI cuo I môf nguoI con gaI cua
Comaco.
Trong môf Iuc fu c gIâ n fruoc fhaI dô fham Iam bân fhIu cua
nguo I fhuc dân Tây Ðan Nha, môf nguoI con fraI cu a fu fruo ng da
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 51
hffp://obooks.vdcmodIa.com
noI Iôn su gIân du cua mình. Nhung frong nhu ng IoI nay, anh fa
da cung câp cho ÐaIboa môf fhông fIn dja Iy quy gIa hon ca vang
bac châu bau.
Cac ông quy môf chuf vang hon ca su fhanh fhan cua mình...
Iong fham Iam vang cua cac ông da dây bIôf bao quôc gIa vao chô
hôn Ioan... TôI so chI cho cac ông fhây môf vung dâf dây vang, o do
cac ông co fhô fhoa man su doI khaf cua ca c ông... KhI cac ông vuof
qua nhu ng day nuI na y |anh chI fay vô huo ng nuI phia nam)... cac
ông so fhây môf vung bIô n khac, o do nguo I fa co nhu ng con fau
cu ng Ion nhu fau cua cac ông, ho cu ng du ng ca buôm va maI choo
gIông nhu cac ông, nhung dan ông ho cung o frâ n fruô ng nhu
chung fôI.
Ngay Iâp fuc con nguo I ÐaIboa bon nhay da chon 190 nguo I
cua mình va hang fram nguoI ban dja Iam huo ng dân va khuân
vac rôI khoI hanh fhoo chI dân noI frôn dô vuof qua vung nu I dôI
cua oo dâf Panama. Ong cân fhâ n Iây Iong nguoI IndIan vì so ho
do doa phia sau, vì fhô ông da dung ho Iam "nguoI dân duong va
khuân vac dI fruoc dô mo duong. Ho vuof qua nhu ng hom nu I
hIôm fro dây fhu du va ho Ioo Iôn nhu ng bo nu I chônh vônh".
Nhu ng vung hoo Ianh fôI fam cua khu ru ng mua nhIôf doI
nay ho chua fhây bao gIo. Cac nha fham hIôm sau nay da fhây
rang Iô frình cua ÐaIboa qua da fhu fhach su du ng cam va chju
dung cua doan nguoI hôf mu c. Vao gIua fhô ky 19, môf nha fham
hIôm Phap bao cao rang ông không fhô nhìn fhây bâu froI frong
suôf 11 ngay, frong khI môf doan fham hIô m fhuc vâf nguoI Ðu c
khI dI qua dây da bj chôf sach. Ho phaI vuo f qua râf nhIôu hô va
dâm Iây, o do ho phaI coI bo hôf quân ao rôI dôI frôn dâu dô franh
ran dôc va muI fôn cua nhu ng bô Iac Ia. KhI bj nhung fhô dân
Quaroquas can duong - nhu ng fhô dân nay chI co cung fôn va kIô m
bang gô - doan nguoI cua ÐaIboa da gIôf sach ho "gIông nhu nhung
dô fô chaf fhjf cu u va bo dom ra cho. Sau fram fhô dân, gôm ca fu
fruong, da bj gIôf nhu fhô chang kha c gì suc vâf".
Sau 25 ngay "mao hIô m va doI khaf", ho da vuof qua duoc
rang nu I.
Ngay 25 fhang 9, 1513, nguoI fhô dân Quaroqua dân duong
chI cho ho môf dInh nu I gân do. Vasco ra Iônh cho nguo I cu a mình
dung IaI, con ông fhì Ioo Iôn va fu dInh nuI ông fhoang fhây môf
daI duong o xa xa. Ong vâ y fay goI nguoI cu a mình Ioo Iôn va khI
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 52
hffp://obooks.vdcmodIa.com
da Iôn fo I dInh, ho cu ng nhau quy gôI va fa on. Vasco Iây da xôp
Iôn fhanh môf ban fho, frong khI cac nguoI cua ông khac fôn vua
cua ho frôn nhu ng fhân cây quanh fhung Iu ng. Thoo fuc Iô Tây
Ðan Nha, vIôn công chung ma ho mang fhoo da soan môf IoI fhô
rôI dua cho ÐaIboa ky fôn fruo c fIôn, sau do nhung nguoI khac
cu ng ky fôn vao.
ÐI fhôm bôn ngay nua, ho xuông foI bo bIôn moI duoc kham
pha nay. ÐaIboa daf fôn cho no Ia ÐIôn Nam vì môf Iy do hIôn
nhIôn. Ðo dâf ÐarIon ma ho vua vuof qua chay fu dông sang fây.
KhoI ha nh fu bIôn CarIbô, ông da dI xuông phia nam va fhoo
huong do ông da frông fhâ y ThaI Ðình Ðuong Iân dâu fIôn. Ong
cu ng chIôm cu "foan fhô bIôn do va nhung xu so quanh bo bIôn"
bang mô f Iô nghI dI dao ngan frôn nhu ng chIôc ca nô bang fhân
cây muon cua nhung nguo I IndIan dja phuong.
Ðây Ia fôf dInh djnh mônh cua ÐaIboa. Nhu ng fIn fuc vô
kham pha cua ông không dôn Tây Ðan Nha kjp Iu c dô xoa fan
nhung bao cao faI haI cua ÐncIso vô vu fIôm quyôn cua ÐaIboa.
Ðuoc cu fhay fhô ÐaIboa Iam foan quyôn Ia PodrarIas Ða vIIa,
nguo I chI co công duy nhâf Ia cuoI môf nang hâu cu a hoang hâu
IsaboIIa. VoI 20 fau va 1500 nguoI, PodrarIas kho I su môf chuong
frình nô Iô hoa nhu ng fhô dân. Chuong frình nay da co hIôu qua
ngay, fhoo chinh IoI cua ÐaIboa, Ia bIôn nhu ng nguoI fhô dân
IndIan hIôn Ianh fro fhanh nhung "con su fu du fon". Cu ng Iu c ây,
ÐaIboa co kô hoach fham hIôm nhung bo bIôn cua ÐIôn Nam, nôn
da chuyô n cac vâf IIô u dong fau ngang qua oo Isfhmus. Nam 1517,
khI ông gân dong xong 4 chIôc fau fhì nguoI cua PodrarIas, frong
do co môf nguoI mang fôn £rancIsco PIzarrom, dôn baf ÐaIboa va
gIaI ông qua oo Isfhmus vô ÐarIon. TaI dây Podra rIas vu cao
ÐaIboa fôI phan quôc, rôI fu xung Ia hoang dô Pôru. Truo c khI
nhung nguoI u ng hô ÐaIboa kjp bônh vu c ông, ÐaIboa cung bôn
dông nghIôp da bj cho m dâu o quang fruong va xa c ho bj quang
cho fhu du an fhjf.
Cac nha fham hIô m Tây Ðan Nha gIo dây da vung va ng djnh
cu o vu ng Tây IndIos. Nhung ho vân fIôp fuc fIn ra ng dây chI Ia
nhung fIôn dôn fIôn vô châu A. Nhu fhô phaI chang cu dI xa hon
nua vô huong fây ho so foI duoc nhu ng Ðao CIa Vj7
Cho foI bây gIo, vân chua aI bIôf duoc co caI gì nam gIua
Phân Thu Tu mo I cua Thô CIoI va châu A. NguoI Tây Ðan Nha
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 53
hffp://obooks.vdcmodIa.com
vân con râf fIn fuong rang PfoIômô, Marco PoIo va CoIômbô da
dung khI cho ra ng Iu c dja châu A ko o daI maI vô huong dông.
Hoang dô Tây Ðan Nha CharIos V fu nhIôn hy vo ng ra ng
nhung Ðao CIa Vj phaI na m o phia dông cu a Tây Ðan Nha qua
duong phân chIa nua dja câu. Thô fhì faI sao không cu môf doan
fham hIôm dI fìm hIôu con duong phân chIa nay rôI fuyôn bô chu
quyôn cu a Tây Ðan Nha7 Ðây Ia co hôI cho MagoIIan.
£ordInand MagoIIan |1480-1521) sInh ra frong môf gIa dình
quy fôc o vu ng nu I phia bac Ðô Ðao Nha, môf vu ng duoc nguoI dân
dja phuong coI Ia fraI qua "chin fhang mua dông va ba fhang dja
ngu c". Ðo vung khi hâu khac nghIôf nay cua quô huong,
£ordInand buoc va o môf doI sông ôm dju o cung dIôn hoang hâu
Ioonor, duong kIm hoang hâu cua vua Joan II, faI dây câu duoc
huân Iuyôn fhanh môf nguoI phuc vu. ToI fuôI 25, ông fham gIa
doan fau cua £rancIsco do AImoIda, vj pho vuong fhu nhâf cu a ân
Ðô fhuô c Ðô Ðao Nha |1505-1509), rôI phuc vu cho Afonso do
AIbuquorquo, nguoI sang Iâp dô quôc Ðô Ðao Nha o châu A va
fham hIô m cac Ðao CIa Vj, MoIucca, noI chinh ông xac djnh duoc
Ia co kho bau câf gIu o dây. KhI ông fro vô Ðô Ðao Nha nam 1512,
ông da mang câp bâc fhuyôn fruong va duoc fhang fuoc fIdaIgo
oscudoIro, môf fuo c cao hon frong ha ng quy fôc. Trong cuôc chIôn
cua Iu c Iuo ng Ðô Ðao Nha voI dân Moors o Ðac PhI, ông bj fhuong
va bj quo chân suôf doI. KhI bj fô cao Ia buôn ban voI ko fhu, ông
bj mâf su sung aI cua Vua ManuoI va kôf fhu c su nghIôp faI Ðô
Ðao Nha.
MagoIIan công khaI fu bo Iong frung fhanh voI Ðô Ðao Nha
va roI dâf nuoc dô dôn voI frIôu dình Tây Ðan Nha cua vua
CharIos V. Ong mang fhoo voI mình môf nguoI ban cu, RuI
£aIoIro, môf nha foan ho c va fhIôn van ho c. Ong nay hoang fuong
nghI rang mình da gIaI quyôf duoc vân dô xac djnh kInh dô, nhung
ông Ia môf nha dja Iy vu fru râf nôI fIông va say mô cô vo cho vIôc
fìm con duong bIôn fây nam foI châu A. Ðô fhô hIôn du an fo Io n dI
fham hIô m vô huo ng fây voI nua vong fraI dâf foI IndIos, MagoIIan
da choI van baI cu a mình môf cach râf fhông mInh. Ong cuoI con
gaI cua môf kIôu dân Ðô Ðao Nha co anh huong, Ia nguoI kIôm
soaf nhu ng chuyô n hanh frình cua Tây Ðan Nha foI IndIos, rôI ông
nhân duoc su fan fhanh phân khoI cua Juan Rodriguoz do
£onsoca, nguoI fô chu c Ða I HôI Ðô ng IndIos va Ia djch fhu chinh
cua CoIômbô. Ngay 22 fhang 3, 1518, vua CharIos V fuyôn bô ung
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 54
hffp://obooks.vdcmodIa.com
hô cuôc fham hIô m cua MagoIIan. Muc fIôu quon fhuôc Ia dôn duoc
Ðao CIa Vj fhoo huong bIô n phia fây. Iân nay kô hoach chinh xac
hon - fìm môf oo bIôn o muI fân cu ng cua Nam My. MagoIIan va
£aIoIro so duoc chIa 1 phân 20 IoI fuc va ho cung nhung nguoI
fhua kô cua ho so duoc caI frj fâf ca nhu ng dâf ho kham pha duoc,
voI fuoc hIôu AdoIanfados.
NguoI Ðô Ðao Nha da fhâf baI frong vIôc ngan can cuô c hanh
frình cua MagoIIan. Sau môf nam ruoI chuâ n bj, MagoIIa da cuong
quyôf khoI hanh ngay 20 fhang 9, 1519. VoI chuyôn dI vong quanh
fraI dâf nay, ông co 5 chIô c fau chI du su c dô vuof bIô n voI fong faI
fu 75 fân foI 125 fân. Cac fau duoc frang bj dây du vu khi va ha ng
hoa dô buôn ban, bao gôm nhung ca I chuông chum va Iac dông nhu
vân fhuong co va 500 chIô c guong soI, nhu ng cuôn vaI nhung va
khoang môf ngan kIIô fhuy ngân - fâf ca duoc Iua chon dô du dô
nhung vua chua kIôu ky cua châu A. Ðoan nguo I gôm 250 nguoI,
frong do co nguoI Ðô Ðao Nha, y, Phap, HI Iap va môf nguo I Anh,
boI vì râf kho kIô m duoc nguoI Tây Ðan Nha chju dI mao hIôm nhu
fhô duoI quyô n dIôu khIôn cua môf nguoI mao hIôm ngoaI quôc.
£aIoIro, ban cua MagoIIan vao phu f chof quyôf djnh không dI boI
vì sô fu vI noI ông không fhô sông so f frong cuôc ha nh fình.
HaI fhang gIong buôm da dua doan fham hIôm cua MagoIIan
fu quân dao Canary foI muI phia dông cu a ÐrazII, fu do ho mon
fhoo bo bIôn huong fây nam, cô gang fìm ra cua bIôn dô dua ho vao
ÐIôn Nam cua ÐaIboa. KhI ho foI duoc cang San JuIIan, do Ia cuô I
fhang 3 va baf dâu mua dông o phuong nam. MagoIIan quyôf djnh
cho faI dây, châp nhân gIa m bof khâu phân an uông va chju dung
gIo rof cu a mua dông, cho foI mu a xuân IaI dI fIôp. KhI doan nguoI
kôu ca doI fro vô phia bac dô nghI dông o vung nhIô f doI, ông noI
fha chôf chu không quay vô.
MagoIIan phaI dôI dIôn voI haI fhu fhach Ion, chI huy doan
nguo I va dIôu khIôn fau fhuyô n, ca fruoc khI ông vao duoc ThaI
Ðình Ðuong. TaI cang San JuIIan, fhuy fhu da noI Ioan frôn ba
chIôc fau ConcopfIon, San AnfonIo va VIcforIa, MagoIIan chI duoc
su hô fro cua fau TrInIdad cua chinh mình va fau SanfIago Ia fau
nho nhâf. Thô Ia ông chI co haI fau dô chông IaI ba fau nôI Ioan.
MagoIIan không dam dô cho cac fau nô I Ioa n quay fro vô. Trong
môf chuyô n dI Iâ p fhuôc dja, moI con fau va moI nguoI dôu cân
fhIôf. ÐIôf rang frôn fau VIcforIa co nhIôu nguoI ung hô, MagoIIan
phaI Iôn fau do môf nhom nguo I frung fha nh gIa vo Ia dô dIôu dình
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 55
hffp://obooks.vdcmodIa.com
vIôc quay fro vô. Thoo nhu ng huong dân cua ông, ca c su gIa na y da
gIôf nguo I câm dâu cuô c nô I Ioan, rôI fhuyôf phu c nhu ng nguoI con
dang do du fro vô voI bôn phân. CIo dây voI ba fau, ông khoa chaf
cua vjnh. KhI fau San AnfonIo fìm cach chay frôn, no bj danh baI
va rôI fau ConcopfIon chI con IaI mô f mình nôn da dâu hang.
Trong fhoI gIan nghI dông faI cang San JuIIan, fau SanfIago
bj dam khI fham hIôm bo bIôn va fhuy fhu phaI fro vô frôn nhu ng
chIôc fau khac o cang.
CuôI fha ng 8, 1520, bôn chIôc fa u con IaI cua MagoIIan dI
fIôp xa hon xuô ng phia nam foI cua sông Sanfa Cruz, o dây ho o IaI
cho foI fhang 10, Ia Iu c mua xuân o mIôn nam baf dâu. Iu c nay
MagoIIan phaI dôI dIôn voI fhu fha ch Ion fhu haI, fa I dI bIô n cua
mình. Ong phaI fìm ra con duong dô dân ông foI môf Iuc dja rông
Ion bao nhIôu ông không hô bIôf. Iam sao ông co fhô fIn chac rang
môI duo ng dI so không dua ông foI chô chôf7 Iam sao ông co fhô
bIôf mình dang không bIô n mâf môI ngay môf sâu hon gIua Iong
môf Iuc dja7
Ngay 21 fhang 10, chI bôn ngay sau khI vuof qua sông Sanfa
Cruz, môf Iân nu a ho Ia I "frông fhâ y môf cua ngo gIông nhu môf
caI vjnh", khI ho dI vong MuI VIrgIns o ngay bôn kIa vI dô 52 dô
nam. Iân nay co fhô nao caI vjnh so mo ra môf oo bIôn quy bau
chang7 Cac fhu y fhu nghI không fhô, vì hình nhu caI vjnh nay
dong kin ca cac phia. Nhung MagoIIan hâu nhu da chuân bj dô fìm
fhây môf "oo bIôn gIâu kin". Thoo PIgafoffa nhân xof, co fhô
MagoIIan da duoc fhây "frong kho bau cua vua Ðô Ðao Nha" môf
ban dô bi mâf co vo môf con duong bi hIôm.
Cho rang oo bIôn nay "râf kin ân" fhì moI chI Ia noI qua nho.
Ðo MagoIIan Ia môf oo hop nhâf, ngoan ngooo, kho dI nhâf frong
fâf ca cac oo nôI haI bIôn, Ia môf fhach dô Ion nhâf cho nguoI dI
bIôn. MagoIIan da phaI mâ f 38 ngay dô vuof qua 334 dam gIua haI
daI duong. Chuyô n vuof qua oo mâf 16 ngay cua Ðrako qua Ia ky
Iu c o fhô ky 16, nhung nguoI kha c phaI mâf frôn ba fhang, cung co
nguo I phaI dâu hang.
ChI co Io ng can dam saf da va faI dIôu khIôn con nguoI cua
MagoIIan moI gIup ông fIôp fuc fIô n foI. Sau khI mâf fau SanfIago
o cang San JuIIa n, MagoIIan vao oo chI co n 4 fau. Iu c dâu do
duong, ông cu chIôc fau Io n nhâf cua mình, con fau San AnfonIo
|120 fân) dI fìm duong.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 56
hffp://obooks.vdcmodIa.com
ChIôc fau nay da bj mâf huf. MagoIIan dI fìm suôf 250 dam
ma không kIôm fhây. Ong không bIôf rang hoa fIôu cua fau San
AnfonIo fôn Ia Ðsfoban Comoz, kho chju vì không duo c ông cho chI
huy fau, da nôI Ioan, xich fhuyôn fruong cu a mình IaI rôI IaI fau
fro vô Tây Ðan Nha.
ÐIôu dang noI Ia fu Iu c na y fro dI không con vu nôI Ioan nao
nua va ca ba chIô c fau con IaI Iuôn Iuôn dI chung voI nhau. Môf sô
chô hop bô ngang chI duoI haI dam. Ðuong dI ngoan ngooo, voI vô
sô nhung vjnh nho va sông dô Iam Iac duong, maI fo I cuôI oo moI
fhây IôI ra bIôn. KhI MagoIIan IInh cam ra ng mình co fhô da foI
gân cuôI oo, ông cho môf fhuyôn nho frang bj dây du dI do fhu
phia fruoc. "Ða ngay sau nhom nguoI nay quay fro vô, bao cao ho
da frông fhây muI dâf va bIôn rông mo. Vj dô dôc khoc Iôn sung
suong va daf fôn muI dâf do Ia Capo Ðozoado, MuI Khaf Vo ng, vì
chung fôI da khao khaf no fu Iâu".
Co nhu ng fhu gIo Ia, IoaI cuô ng phong, hoanh hanh o nua
phia fây cua oo. IoaI gIo nay, nhu fhuyô n fruong Joshua SIocum
nhân xof vao nam 1900, co fhô danh dam môf chIôc fau du không
cang buô m. Sau khI da vuof qua duoc nhung mô cung, sông sof
qua nhu ng ghô nh da, gIo dây MagoIIan bj nom ra môf bIôn nuoc
mônh mông vô fâ n. Trong hon môf fram ngay, MagoIIan va doan
nguo I cu a mình da phaI vâf Iôn vo I môf bIô n nuoc xom ra không
fhây dâu Ia bôn bo.
Ðây gIo không co cach nao finh duo c kInh dô môf cach chinh
xac va nhu fhô không fhô nao finh duoc khoang ca ch gIua bâf ky
haI dIôm nao quanh fra I dâf. ÐôI voI MagoIIan, bô rô ng cua ThaI
Ðình Ðuong Ia môf su ngac nhIôn dây cay dang! Tuy nhIôn, no
cu ng co fhô Ia su kham pha vI daI nhâf va mIôn cuo ng nhâf cua
ông.
CIo dây ho bIôf ho chI co n môf phân ba sô Iuong fhu c du
kIôn, cho môf hanh frình Iâu gâp ba Iân fhoI gIan ho du kIôn.
Chung fa hay ngho PIgafoffa, nguoI co maf frong cuô c hanh frình,
kô IaI:
Thu fu, 28 fhang 11, 1520, chung fôI ra khoI oo, nom mình vao
ÐIôn ThaI Ðình Ðuong xa fham fha m. Ða ba fhang haI muoI ngay
chung fôI không co fhuc an fuoI na o. Chu ng fôI an banh quy, Iu c
nay không co n Ia banh quy, ma chI Ia bôf banh quy dây sâu bo, vì
chung fa an phân fôf cu a fhu nuoc vang kho da fhôI fu nhIôu
ngay. Mô f sô nguo I bj sung IoI rang va không fhô an gì duo c nôn
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 57
hffp://obooks.vdcmodIa.com
da chôf. MuoI chin nguo I da chôf vì bônh fâf va nguoI khô ng Iô
PafagonIaI cu ng voI môf nguoI IndIan fu mIôn VorzIn.
Nhung ho IaI gap may voI fhoI fIôf. Trong suôf ba fhang haI
muoI ngay dI khoang muoI haI nga n dam frôn bIôn khoI, ho không
gap môf con bao nao. ÐoI môf kInh nghIôm duy nhâf nay ma ho da
saI Iâm goI bIôn nay Ia Tha I Ðình Ðuong.
CIa nhu MagoIIan không fhanh fhao vô gIo, co Io ông da
không bao gIo vuof qua ThaI Ðình Ðuong. Sau khI roI nhu ng oo
bIôn, ông không dI fha ng fhoo huo ng fây bac dô dôn Ðao CIa Vj
ma ông mo uoc, nhung fruoc fIôn ông dI fhoo huong bac doc bo
bIôn phia dông Nam My. Muc fIôu cu a ông chac han Ia IoI dung gIo
dông bac o do dô dua ông foI nhung dao gIa vj khac con dô ngo cho
su xâm nhâp cua Tây Ðan Nha, chu không fo I dao MoIucca ma ông
ngho noI dang fhuôc quyôn kIôm soaf cua Ðô Ðao Nha.
Sau cung, ngay 6 fhang 3, 1521, ho da bo noo faI Cuam dô
nghI ngoI va Iây Iuong fhuc. TaI dây ho duoc chao mu ng boI nhu ng
nguo I ban dja hIô n Ianh nhung fham Iam, nhu ng nguoI nay dô xô
nhau Iôn fau cua ho, Iu ng suc fu boong fau xuông khoang fau dô
vo vof moI fhu co fhô dom dI duoc - chon ba f bang sanh, co c cam
fhuyô n va ca nhu ng chIôc xuông. MagoIIandaf fôn cho dao nay Ia
IsIas do Iadronos, Ðao Trôm Cuop, nay goI Ia MarIanas. Tuân Iô
fIôp fhoo ho dI doc fhoo bo bIôn phia dông cua dao Samar frong
quân dao PhIIIppIn, gân Vjnh Ioyfo, noI ma bôn fhô ky sau so dIôn
ra môf frân fhuy chIôn Ion nhâf frong Ijch su.
Trong nhung vu ng ma MagoIIa dang foI gân, co nhung nguoI
Trung Hoa, Ðô Ðao Nha va nhung nguo I khac hoaf dông fhuong
maI duong bIôn râf sâm uâf va canh franh, nguy hIôm Ion dang
rình cho nguoI fhuong gIa fhông mInh va nha ngoaI gIao fhân
frong na y. Mang sông cua MagoIIan, sau khI vua fhoaf nan qua
nhung yôu fô khô c haI nhâf cua fhIôn nhIôn, gIo dây IaI suyf bj do
doa chI vì môf hanh dông fhIôu fhâ n frong. Vua cua dao Cobu gIa
vo fhoo dao va fhuyôf phu c MagoIIan IIôn mInh voI mình danh Ia I
vua cua dao Macfan, vì ông vua nay "không chju hôn fay vua Cobu
va dâng Iô vâf frIôu công Ia môf dâu gao va môf con dô". Cac sI
quan cu a MagoIIan khuyôn ông dung dI, nhung ông vì không
muôn bo roI con chIôn moI, nôn da chIôu fhoo y cua vua Cobu va
dôn dao Macfan. TaI dây, ngay 27 fhang 4, 1521, MagoIIan bj
fru ng fôn co fhuô c dôc cua quân Macfan va bj nhu ng ngon gIo cua
chIôn bInh Macfan dâm, nôn da nga sâp xuô ng caf.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 58
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Io ra MagoIIan co fhô ruf nhanh va fhoaf mang, nhung ông
da chon o IaI dô cho cho cho quân cua mình ruf IuI. "Thô Ia ho da
gIôf chôf fâm guong cua chu ng fôI, nIôm an uI va nguoI huong dao
fhu c su cua chu ng fôI", PIgafoffa fhan fho. "KhI ho danh ông frong
fhuong, ông con ngoaI dâu IaI nhIôu Iân dô xom chung fôI da ruf
hôf Iôn fhuyô n chua. Sau do, khI fhây ông da chôf, chu ng fôI fâf ca
dôu bj fhuong da cô hôf su c chay fhoo nhu ng chIôc fhuyôn Iu c nay
da dang roI xa bo. Nôu không co ông, không aI frong chung fôI co
fhô fhoaf nan, vì ông da o IaI chIôn dâ u dô chu ng fôI chay fhoaf".
Co fhô noI MagoIIan da hoan fâf chuyôn hanh frình vong
quanh fraI dâf. ÐoI vì frong nhung chuyôn dI fruoc cho nguo I Ðô
Ðao Nha, khI dI vong quanh châu PhI dô dôn nhung hon nay, chac
Ia ông da dI vô phia dông xa hon Cobu.
Cuôc fha m hIôm không bj bo do. Tau ConcopcIon da bj hu haI
không con dI duoc nua nôn bj dôf bo. Tau TrInIdad cu ng duoc nhân
djnh Ia không co n du suc quay fro vô Tây Ðan Nha bang con
duong phia fây, nôn da cô gang dI bang ThaI Ðình Ðuong dô foI
Panama, nhung không fhanh công va da quay fro vô mIôn Ðông
IndIos. Tau VIcforIa nho hon fhì duoc Juan SobasfIan doI Cano
dIôu khIôn dI fhoo duong phia fây quanh Mu I Hao Vong. Cu ng voI
nhung fhu fhach da quon fhuôc cu a doI khaf va djch bônh, gIo dây
con fhôm su fhu nghjch cua nguoI Ðô Ðao Nha. Ho da baf gIam
phân nu a doan nguoI cua ÐoI Cano khI nhu ng nguoI nay câp bôn o
MuI Vordo IsIands frôn bIôn ÐaI Tây Ðuong. ngay 8 fhang 9, 1522,
chI fhIôu 12 ngay Ia du ba nam kô fu ngay khoI hanh, frong sô 250
nguo I da ra dI, chI con 18 nguoI sông sof vô duoc SovIIIo.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 59
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 35
CHÍNH SACH ÐAO MÂT
Vua Joan II công khaI fra ch mang anh fa rôI koo anh fa ra
môf bôn va gIaI fhich rIông fu voI anh fa ra ng ông fa chI muô n Iam
nan Io ng nhung ko rình mo nuo c ngoaI nao co y IoI dung kInh
nghIôm cua Ðô Ðao Nha. Hoang fu Honry Nha Hang HaI va
nhung nguoI fIôp nôI công frình cu a ông da cô hôf su c dô fhIôf Iâp
va duy frì su dôc quyôn fhuong maI faI cac mIôn bo bIôn châu PhI
ma ho moI kham pha ra. Co nghIa Ia ho không bâf mi cho aI vô
nhung noI do va cach dô dI dôn do. KhI vua ManuoI khaI frIô n kô
hoach dôc quyôn haf fIôu va o nam 1504, ông ra Iônh phaI gIu bi
mâf moI fhông fIn hang haI.
Chinh sach nay không dô fhu c hIô n, vì ca c vua Ðô Ðao Nha
phaI dua vao cac nguo I nuoc ngoaI nhu VospuccI dô fhu c hIôn công
vIôc kham pha. Nam 1481, môf nguoI Ðô Ðao Nha Ia Corfos da
fhInh câ u vua Joan II câm moI nguoI nuo c ngoaI, nhâf Ia nhung
nguo I £Ioronco va Conoa, không duo c djnh cu o Ðô Ða o Nha, vì ho
fhuong danh cap nhung “bi mâf vô châu PhI va cac dao”. Thô
nhung môf if nam sau, cha ng fhanh nIôn ChrIsfopho CoIômbô
nguo I Conoa da fhu c hIôn cuôc hanh frình dô gIup nguo I Ðô Ðao
Nha xây dung dôn Iu y cua ho faI Sao Jorgo da MIna frôn bo bIôn
CuInoa. Va môf nguo I £Iamand Ia £ornao ÐuImo cung duo c vua
Joan II cu dI cung voI ÐsfroIfo foI nhu ng dao o bIôn phia fây, fruoc
ca CoIômbô.
Ðu vây, âm muu gIu bi mâ f cua Ðô Ðao Nha da co hIôu qua -
if Ia frong môf fhoI gIan. Cho foI gIua fhô ky 16, cac quôc gIa khac
muôn fìm fhông fIn vô nôn fhuong maI duo ng bIô n cua nguoI Ðô
Ðao Nha faI châu A phaI dua vao nhung manh faI IIôu Io fo cua
cac sach fhoI xua, nhu ng câu chuyôn fhu nhâp dây do fu cac nguo I
Iu hanh, nhu ng fhuy fhu dao ngu va nhu ng gIa n dIôp. Nhu fhô
chinh sach nay cu ng da không ngan can duoc cac ban dô vô châu A
ro rI sang cac nuo c kha c cu a châu Âu.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 60
hffp://obooks.vdcmodIa.com
NguoI Tây Ðan Nha cung cô gang fhoo duôI chinh sa ch bao
mâf gIông nhu fhô, nôn nhu ng ban dô chinh fhu c cua ho duoc gIu
frong nhung kof saf co haI ô khoa va haI chìa, môf chìa do vIôn
hoa fIôu fruong gIu |AmorIgo VospuccI Ia nguoI dâu fIôn), chìa kIa
do vIôn fông quan frac dja gIu. So rang nhu ng ban dô chinh fhu c
co fhô bj pha huy cô y hay không chua nhu ng fhông fIn moI nhâf,
nam 1508 frIôu dình da fhIôf Iâp môf ban dô chu goI Ia Padron
RoaI, do môf uy ban gôm nhung hoa fIôu faI gIo I nhâf frông coI.
Nhung nhu ng su fhân fro ng nay vân không du. SobasfIan Cabof
|1476-1557), môf nguo I gô c VonIco, frong fhoI gIan Ia m hoa fIôu
fruong duoI fhoI vua CharIos V, da fìm cach ban “Ði mâf cu a Ðo
bIôn” cho ca VonIco va Anh Quôc.
So kich fhich cac dôI fhu canh franh frong nuoc cu ng can fro
nhung quôc gIa fham hIô m fhanh công nay không khaI fha c hôf
duoc nhu ng IoI fhô quôc gIa cua mình fu cac cuôc fham hIôm do
nha nuo c faI fro. O bôn ngoaI Tây Ðan Nha va Ðô Ðao Nha, cac faI
IIôu vô nhu ng cuôc fham hIôm cua VospuccI Ia nhu ng sach duo c In
nhIôu nhâf frong fâf ca nhung chuyôn hanh frình foI Tân Thô CIoI
frong suôf 35 nam sau chuyô n dI vô phia fây Iân dâu fIôn cua
CoIômbô. Nhung frong nhu ng nam nay, không co ân ban nao xuâf
hIôn o Tây Ðan Nha hay Ðô Ðao Nha. Su kIôn ky Ia nay cho fhây
chinh quyôn cua haI nuoc fhuôc ban dao IborIa nay không muôn
su dôc quyôn cua chinh phu bj do doa boI nhu ng nha canh franh fu
nhân ngay ca frong dân cu a mình.
Su bao mâf cung da fao nhung vâ n dô vô vIôc fuyôn mô fhuy
fhu doan va vIôc gIu vung fInh fhân cua fhuy fhu frong nhung
cuôc ha nh frình daI foI nhung noI vô djnh. Cac fhuyôn fruo ng khI
fuyôn mô fhuy fhu dô fham hIôm nhung vung bIôn Ia fhuong môf
moI vì gây so ha I cho fhuy fhu va rôI o frôn bIôn IaI so ho nôI Ioan
khI gap nguy hIôm.
Chinh sach bao mâf da bj danh baI boI môf yôu fô hoan foan
bâf ngo. Không phaI boI nhung gIan dIô p hay nhu ng hoa fIôu
fruong phan bôI nhu SobasfIan Cabof. Nhung boI môf ky fhuâf
moI da fao nôn môf fhu hang hoa moI. Vo I su phaf mInh ra may
In, kIôn fhu c dja Iy co fhô dô dang duoc dong goI va dom ban dô Iây
IoI.
HIôn nhIôn fu Iâu da co vIôc mua ban nhu ng ban dô hang haI
cua ca c fhuy fhu dô kIô m sông. Cac hoa dô vo fay da co hình dang
fu fhô ky 13 dô dung cho cac nguoI dI bIôn Ðja Trung HaI va dôn
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 61
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fhô ky 14 nhung nha vo ban dô da co nhu ng co so phôn fhjnh. Cho
foI gIua fhô ky 15, dây Ia nhu ng nha frac dja chuyôn nghIôp duy
nhâf o châu Âu. Nhung vIôc gIu bi mâf va dôc quyôn da fao ra môf
fhu fho don voI nhung hang hoa gIa duoc noI Ia nhu ng ban gôc
danh cap duoc.
Cac công fy fhuong maI fu nhân Iam ra nhu ng ban dô “bi
fruyô n” cua mình. Cha ng han, Công fy Ðufch Ðasf IndIa su dung
nhung nha frac dja faI gIoI nhâf o Ha Ian, da kôf hop dôc quyôn
180 ban dô, hoa dô va phong canh cua nhu ng con duong fôf nhâf
quanh châu PhI dI foI ân Ðô, Trung Hoa va Nhâf. Suu fâp ban dô
nay fu Iâu da duoc ngho noI dôn, nhung ma I nhIôu nam sau moI
fìm fhây frong fhu vIôn cu a hoang fu Ðugon nha Savoy o VIonna.
Cac ban dô chinh fhuc cu a nha nuoc noI chung fhuong chI duoc
phô bIôn ra quân chung khI nô I dung cua no da fro fhanh kIôn
fhu c chung rô I.
Nhu ng phaf hIôn vô van vâf va con nguo I |phân 67)
VIôc In ban dô da som fro fhanh môf công vIôc fhuong maI
Ion. ChI không dây 20 nam sau khI co cuôn sach In KInh Thanh
cua Cufonborg, da xuâf hIô n ân ban dâu fIôn cua bô sach Ðja Iy dô
sô cua PfoIômô, rôI nhIôu Iân xuâf ban khac nôI fIôp.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 62
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 36
KIÐN TH!C TRO THANH HANC HOA
May In cung co môf suc manh kInh khu ng Ia mo rông fhô
gIoI va phô bIôn kIôn fhu c vô nhu ng phaf mInh bang nhung goI
hang fIô n su dung. Hang fram va hang ngan fâm ban dô In duoc
xuâf hIôn ra nuoc ngoaI. Môf khI may In da Iam ra san phâ m, fhì
không co su c ma nh nao, không co dao Iuâ f nao co fhô fhu hôI
fhông fIn fro IaI. Môf cuô n sach In sau co fhô noI nguoc IaI cuôn
sach In fruoc, nhung không fhô nao xoa sach hay IoaI bo cuô n sach
fruoc. Nhu ng nguoI dôf sach, kIô m duyôf sach chI Iam vIôc uông
công.
Không gIông voI môf fhu ban chI cân buf mu c, gIâ y va faI
khoo cua nguo I chop, môf cuôn sach In doI mô f su dâu fu nang vôn.
NgoaI vIôc cân co môf Iuong Ion gIây muc dô In ra nhIôu ban, con
cân co phông chu va may In. VIôc chô khuôn bang gô hay bang
dông dô In môf ban dô râf fôn ko m. Môf khI da baf dâu rôI fhì
không fhô bo do ma phaI fìm cach ban cho duoc.
VIôc In ban dô da som fro fhanh môf công vIôc fhuong maI
Ion. ChI không dây 20 nam sau khI co cuôn sach In KInh Thanh
cua Cufonborg, da xuâf hIô n ân ban dâu fIôn cua bô sach Ðja Iy dô
sô cua PfoIômô, rôI nhIôu Iân xuâf ban khac nôI fIôp. Sau nam
1500, cac ban dô xuâf khoI xuong In dôu dan va ngay cang nhIôu.
HonrIcuss MarfoIIus Ia nguoI da câp nhâf ban djch PfoIômô ma
CoIômbô su du ng, Ia chuyôn vIôn dâu fIôn frong nga nh In va ban
ban dô. Trong fac phâm cua WaIdsoomuIIor vao nam 1507, chung
fa da fhâ y môf nha In du râf nho faI môf noI hoo Ianh cung co fhô
co anh huong Io n bIôf chu ng nao.
Corardus Morcafor |1512-1594) Ia con nguoI dôc dao nhâf va
anh huo ng nhâf frong sô nhung nguoI cho p duoc fhoI co nay. Ong
da bIôn dôI quan nIôm vô ban dô fhô gIoI phu hop voI fhoI daI moI.
Khoa vu fru fro fhanh khoa dja Iy va ông da fìm cung câp cho
nhung nha buôn, nhu ng nha quân su va nhung nha hang haI,
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 63
hffp://obooks.vdcmodIa.com
không chI nhung ban dô so saI vô cac bo bIôn, ma Ia nhu ng hình
anh cua foan fhô hanh fInh.
Ðong gop fhoI daI cua Morcafor cho cac nha hang haI Ia
“phuong phap doI chIôu Morcafor”. Cac nha hang haI cam fhây
kho su dung hoa dô bIôn vì nhung hoa dô ây không dô y foI finh
hình câu cua fraI dâf. Trôn maf dâf hình câu, ca c duong kInh
fuyôn dô ng quy faI môf dIôm o cac cu c. Iam cach nao dô dua môf
khuc cua duong kInh fuyô n nay Iôn maf phang cua môf fo gIây dô
nha hang ha I co fhô daf Ia ban cu a mình fhoo môf duong fhang7
Morcafor da fìm ra cach. Ong fuo ng fuong ra nhu ng duong kInh
fuyôn gIô ng nhu nhu ng duo ng caf vong quanh vo môf qua cam, rôI
go nhung khia vo nay ra va daf chu ng xuông saf canh nhau frôn
maf ban. CoI nhu ng doan vo cam nay nhu co finh co dan, ông koo
dan nhu ng dIôm hop, fraI chung ra dô Iam cho môI khia fhanh môf
hình chu nhâf fuân fu dô saf canh nhau fu frôn xuông duoI. Thô Ia
foan fhô maf vong câ u, fIôu bIôu cho maf fraI dâf, fro fhanh môf
hình chu nhâf Io n, voI nhu ng duong kInh fuyôn song song nhau fu
Ðac Cu c foI Nam Cu c. Ðang cach ko o dan môf cach câ n fhân, hình
dang cua bô maf co fhô gIu nguyôn, nhung kich fhuoc cua chung
Ion ra. Ðo Ia phuong phap doI chIô u Morcafor, fhoo do bô maf hình
câu cua fraI dâf bây gIo fro fhanh môf hình chu nhâ f phang duoc
chIa fhanh nhung ô boI nhung duong fha ng song song Ia kInh
fuyôn va vI fuyô n. Sau do voI nhung du ng cu vo don so, nguo I
hang haI co fhô danh dâu vj fri ôn djnh cua Ia ban fhanh môf
duong fhang caf ngang fâf ca cac duong kInh fuyôn hay vI fuyôn
fhoo môf goc bang nhau. Vao cuô I fhô ky 20, cac nha hang haI o
vung bIô n sâu vâ n con su dung phuong phap doI chIôu Morcafor
cho hon 90 phân fram công vIôc cu a ho.
Ia con nguoI hoaf dông va nang nô, Morafor co môf Io I fhô Ia
duoc ho c hanh dô n noI dô n chôn. SInh faI £Iandors, ông hoc frIôf
hoc va fhân hoc o ÐaI ho c IouvaIn, rôI chuyôn sang foan hoc va
fhIôn van ho c va cu ng hoc fhôm nghô fhuâf khac, chô fao dung cu
va frac dja. Tac phâm dâu fay cua ông nam 1517 Ia môf ban dô
PaIosfIn voI fy Iô nho. Sau do ông qua ba nam Iam du fhu công
vIôc fu frac dja dôn vo fhIôf kô va khac cho fac phâm ÐxacfIssIma
£IandrIoa ÐoscrIpfIo |Mô fa xu £Iandors chinh xac nhâf), Ia fac
phâm duoc nhìn nhân Ia co gIa frj hon fâf ca moI fac phâm IoaI
nay fruo c kIa, nho do ông duoc gIao công vIô c Iam mô f qua câ u cho
Vua CharIos V. KhI Morafor gIao qua câu vao nam 1541, vua
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 64
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fruyô n cho ông chô fao môf bô dung cu vo fhIôf kô va frac dja, gôm
ca môf dông hô maf froI, dô su dung cho quân dôI.
Phop doI chIôu cu a Morcafor dua fhoo khung kInh fuyôn va
vI fuyôn cua PfoIômô, nhung ông da bô sung nhung ung dung cho
nganh hang haI. Ðan dô fhô gIoI dâu fIôn cua ông |1538) Ia ban dô
dâu fIôn co co Ða c My va Nam My , vân cho fhây anh huong sâu
dâm cua PfoIômô. Nhung ông Ia con nguoI sang fao. Trôn ba n dô
Ion cua ông vô châu Âu |1554), Ðja Trung HaI không con daI fhong
nhu kIôu PfoIômô fruyô n fhông nu a, nguoc IaI chI co 52 dô chIô u
daI va nhu fhô gân du ng voI kich fhuo c fhu c su hon. Ong cu ng
fhIôf Iâp môf fIôu chuâ n moI cho nganh khac ban dô va kIô u chu
nghIông cho vIôc vIôf cac fôn frôn ban dô.
Nhu ng phaf hIôn vô van vâf va con nguo I |phân 68)
NguoI ba n fro nang nô cu a Morcafor Ia Abraham OrfoIIus
|1527-1598) sInh faI mIôn nam nuo c Ha Ian. Ong không duo c hoc
daI hoc, nhung Ia I co faI kInh doanh xuâf chu ng.
Khac voI Morcafor, OrfoIIus dôn voI khoa frac dja không
phaI qua foan hoc va fhIôn van hoc, ma qua vIôc su dung ban dô
nhu môf fhu hang ho a. Ngay fu fuô I 20, ông da fô vo cac ban dô va
duoc nhâ n vao frong hôI cu a nganh nay. Ðô gIup do mo va haI om
gaI sau khI cha chôf, ông fro fhanh môf nha buôn. Ong mua ban
dô, dua cho cac om ông dong khung vaI, rôI fô mau va dom ban o
£rankfurf hay mô f cho phIôn nao do. KhI công vIôc buôn ban phaf
frIôn, ông fhuong xuyôn dI vong ca c nuo c Anh, Ðuc, y va Phap,
mua nhu ng ban dô fôf nhâf o khap châu Âu fhoI do va dom fro vô
frung fâm Anfvorp cua mình.
Trong nhung fhoI buôI rôI Ioan vô franh châp fôn gIao ây, cac
nha buôn o Anfvorp buc bach câ n co nhu ng ban dô câp nhâf va
dang fIn cây vô nhu ng kôf qua moI nhâf cu a cac cuô c chIôn franh
fôn gIao va chinh frj. Iy do Ia vì nôu không co ban dô, ho không
fhô du fru nhung Iô frình ngan nhâf va if ru I ro nhâf cho hang hoa
cua ho. OrfoIIus duoc daf hang fìm cho ho nhu ng ban dô dang fIn
cây nhâf va dông nhâf vô kich fhuo c. MoI ban dô phaI duoc In frôn
môf fo gIây duy nhâf khô 28 x 24 Inchos, Ia khô gIây Ion nhâf duoc
chô fao fhoI ây. Sau do phaI dong IaI fhanh môf quyôn gôm ba
muoI fo, voI khô fhich hop dô câf gIu va fIôn su du ng.
KhI Iam công vIôc nay, OrfoIIus da vô fình phaf mInh ra môf
IoaI sach moI, sach ban dô dja Iy fhoI daI moI. Ong fhây nôu dong
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 65
hffp://obooks.vdcmodIa.com
nhIôu cuôn sach nay IaI voI nhau fhì râf fôf cho fhj fruong phô
fhông. VoI su gIu p do cua ban mình Ia Morcafor, ông fhu fhâp
nhung ban dô fôf nhâf, fhu nho nhung ban dô Ion xuông fhoo fy Iô
chuân va nhân duoc su hop fac cua mô f nguoI ban kha c Ia
ChrIsfopho PIanfIn, chu nha In Anfvorp. Sach Thoafrum orbIs
Torrarum |Ðan dô Thô gIoI) duo c xuâf xuong In Anfvorp cua
PIanfIn ngay 20 fhang 5 nam 1570, Ia cuôn sach ban dô hIôn daI
dâu fIôn duoc xuâ f ban sau 10 nam Iam vIôc. No co khô Ion hon
nhIôu so voI khô ông Ia m fhoo daf hang fruoc dây va chua 53 ban
dô bang ban In dông, kom fhoo môf ban van mô fa. Môf dac dIôm
moI Ia Ia no co danh sach cua nha xuâf ban nôu fôn cua 87 fac gIa
cua ca c ban dô ma no da fham khao hay In IaI.
Ngay Iâp fuc sa ch ban dô cua OrfoIIus da daf duoc fhanh
công fhuong maI Ion. Sau 3 fhang, da co yôu câu faI ban va ban
van fIông IafInh duoc djch sang fIông Ha Ian, Ðu c, Phap, Tây
Ðan Nha, y va Anh. Vao Iu c OrfoIIus chôf |1598), da co 28 Iân xuâf
ban va vao nam 1612 da co 40 Iân xuâf ban. TIông fam va fIôn bac
da dôn voI OrfoIIus, vì ông con fu vân cho nhung nha dja Iy hang
dâu cua fhoI ây frong nhu ng Iâ n ông dI quanh châu Âu. Ong duoc
chon Iam nha dja Iy cho vua PhIIIp II cua Tây Ðan Nha.
RIông Morcafor cung da co kô hoach xuâf ban bô sach ban dô
ba cuôn chua nhu ng ban dô fôf nhâ f cua foa n fhô fhô gIoI. Ong da
xuâf ban duoc 2 cuôn fruo c khI chô f vao nam 1594 va con ông Ia
RumoId da hoan fâf công frình nam 1595 voI fua dô fhoo kIôu cô
va co vo khoa fruong ma Morcafor da chon: AfIas, hay nhung suy
fu vu fru hoc vô vIôc fao dung vu fru va vu fru duoc nhìn nhu môf
fao vâf |AfIas sIvo CosmographIcao modIfafIonos do fabrIca mundI
of jabrIcafI fIgura). ChI frong môf if nam da co 31 Iân xuâf ban bô
afIas nay fhoo khuôn khô foIIo |khô gIây dôI). Tuy OrfoIIus da xuâf
ban môf sach ban dô, nhung dây Ia Iân dâu fIôn fu “AfIas” duoc su
dung cho môf fâp sach In IoaI nay.
Sau khI nhung sach ban dô fhô gIoI khô Ion da duoc nôI
fIông, nguoI fa baf dâu ra nhung sach ban dô nho dô mang fhoo va
ro fIôn hon. Sach ban dô Ion cua Morcafor duoc xuâf ban fhanh
khô nho hon voI fua dô AfIas MInor voI if Ia 27 Iân xuâf ban va
sach ban dô Thoafrum cu a OrfoIIus chang bao Iâu sau cu ng da
duoc xuâ f ban bang nhIôu fhu fIông fha nh frôn muoI fâp ÐpIfomos
khô bo fuI. Tu nay nhu ng nguoI châu Âu quan fâm co fhô mang
fhoo frong fuI mình hình anh câp nhâf nhâf cua fraI dâf.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 66
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 37
HÀNC SAY ÐI TÌM NH! NC KHA M PHA PH! ÐINH
Ao fuong nay vâ n con râf IôI cuôn co Io vì chua aI chung
mInh duoc rang no không co va no cu ng Ia gIaI dap cho su say mô
caI dôI xung. NguoI HI Iap vôn bIôf fraI dâf co hình câu va bIôf co
môf khôI dâf IIôn nhu fhô o dôI xu ng phia nam. RôI PomponIus
MoIa, fac gIa cô nhâf con dô IaI faI IIôu dja Iy bang fIông IafInh,
khoang nam 43 C.N, da cho rang Nam Iu c Ðja râf rông dô n nôI
CoyIon chinh Ia mom phia bac cua no. Cac ban dô fu nhâ n mình dI
fhoo PfoIômô vân con fIô p fuc cho fhây co môf Iuc dja fo Ion o nam
ban câu duoc ghI chu “Ðâ f Chua Kham Pha fhoo PfoIômô”. Vao
cuôI fhô ky 15, Iu c dja huyôn fhoaI nay duoc gan chaf vao voI châu
PhI dô Iam ÐaI Tây Ðuong fro fhanh môf caI hô không Iô, ma fu
châu Âu không fhô nao dI foI bang duong bIô n.
KhI ÐIas dI vong MuI Hao Vong va chung mInh co mô f duong
bIôn dI sang Ân Ðô duong, fhì phaI fhu ho p IaI o phân do cua dja
câu. Va khI MagoIIan sau cu ng da dI qua duoc oo bIôn mang fôn
ông dô vao bIôn ThaI Ðình Ðuong, cac nha vo ban dô vân co n fIn
rang TIorra doI £uogo o phia nam chinh Ia bo bIôn phia bac cua
Nam Iu c Ðja huyôn fhoaI do.
Vao fhô ky 18, môf nha dja Iy nguoI Tô Cach Ian Iam vIôc
cho công fu ÐrIfIsh Ðasf IndIa da bj am saf boI Nam Iu c Ðja
huyô n fhoaI nay va da dua ra râf nhIôu nhu ng Iuâ n chung chI fIôf
chua fung co fruoc kIa. Ðo Ia AIoxandor ÐaIrympIo |1737-1808)
Iam nghô vo cac Iô frình duong bIôn va dong nuoc va so fro fhanh
nha fhu y van ho c dâu fIôn cho HaI quân, nam 1795. ThoI nho,
nguo I hu ng cua ông Ia CoIômbô va MagoIIan va ông hI vong fro
fhanh dô I fhu cu a ho frong vIôc kham pha ra Iu c dja rIông cua
mình. Trong fac phâm Thuâf IaI nhu ng cuôc kham pha o Nam
ThaI Ðình Ðuong fruo c nam 1764 |xuâf ban nam 1767), ông Iy
Iuân “fu nhung su fuong ho p cua fhIôn nhIôn va fu nhung suy dIôn
qua cac cuôc kham pha” dô mô fa môf Nam Iu c Ðja không Iô “con
fhIôu o phia Nam cua Xich dao dô dôI xung voI phân Iu c dja phia
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 67
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Ðac va dô fao su fhang ba ng cân fhIôf cho chuyôn dông cua TraI
Ðâf”.
Tình co co hIôn fuong sao KIm dI ngang qua maf froI ma
nguo I fa finh duo c Ia pha I xay ra ngay 3 fhang 6 nam 1769. Ðang
vIôc quan saf hIô n fuong nay o nhung vj fri cach xa nhau frôn maf
dâf, nguoI fa co fhô finh duoc chinh xac hon khoang cach fu fraI
dâf foI maf froI va caI fhIôn nhung sô IIôu cho vIôc dI bIôn nho
quan saf bâu froI. Vì fhô HôI Hoang CIa o Iuân Ðôn da chuân bj
môf phaI doan dI TahIfI. Chinh phu coI dây Ia môf cô gang dô dI
xuông ranh gIo I fân cung phia nam co n chua duoc kham pha cua
ThaI Ðình Ðuong, dô fìm ra nhu ng ranh gIoI cua Nam Iu c Ðja
huyô n fhoaI. Nôu chung mInh duoc Nam Iu c Ðja nay không fôn
faI, cuôc hanh frình so co fhô vInh vIôn xoa fan huyôn fhoaI nay.
AIoxandor ÐaIrympIo râf hI vong duoc câm dâu doan fham
hIôm na y, vì ông coI mình nhu chuyôn gIa hang dâu vô daI Iuc
chua duoc kham pha ây. Mac du mo I o fuôI 30, ông da Ia môf nha
foan hoc IôI Iac va Ia fha nh vIôn cua HôI Hoang CIa. Nhung fIôc
cho ÐaIrympIo, vj dô dôc HaI quân Anh Ia Iord Havko IaI chon
môf nguoI khac, Jamos Cook |1728-1779), môf ha sI quan if duoc
bIôf dôn. Ia mô f con fraI fhông mInh cua môf nông dân nhâp cu fu
Tô Cach Ian va djnh cu o YorkshIro, Cook chI ho c hôf bâc so câp
vô vIôf, doc va foan o môf fruong fIô u ho c. Iam vIôc frong môf cua
hang fông hop, anh quon bIôf nhIô u fhuy fhu va chu fau dI IaI frôn
bo bIôn dông. Iu c 18 fuôI anh duo c nhân hoc vIôc dI bIôn voI môf
chu fau dja phuong co mô f doan fau cho fhan da frôn ÐIôn Ðac.
Anh Iam vIôc frong chin nam frôn nhung bo bIôn nguy hIô m voI
nhung con gIo kho ngo fruoc. Trong nhung gIo ranh anh ho c foan
hoc va fo ra co fhIôn khIôu vô môn na y, sau do fro fhanh môf
nguo I dI bIôn fhanh fhao va chang bao Iâu fro fhanh fhuy fhu frôn
môf fau cho fhan. Io ra anh co fhô bao dam duoc môf nghô ôn
djnh frôn nhu ng chIôc fau fu nhân o ÐIôn Ðac, nhung anh fhich
mao hIô m hon, nôn da fình nguyô n gIa nhâp HaI quân Hoang gIa
nam 1755. Co fhân hình fo Ion vam vo, anh duoc moI nguoI chu y
vì phong cach dIôu khIôn, finh nha nhan va faI dI frôn nhung vung
bIôn kho dI. Trong Cuôc ChIôn Ðay Nam, Cook duoc fhang câp ha
sI quan. TaI chuyôn môn do dac cac haI frình kho qua IaI o Sf.
Iavronco cua Cook da gIu p HaI quân chIôm duoc Quoboc va chIôn
fhang.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 68
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Sau chIôn franh, ông fro vô NovfoundIand, o do frong nam
nam ông chI huy môf fau duyôn haI, cac mua dông ông nghI faI
Anh quôc dô caI fhIôn ca c ban dô cua mình. TaI NovfoundIand,
khI ông quan saf môf cuôc nhâf fhuc nam 1776, ông da pha bo cac
fIôn Iô va fu nguyôn công hIôn cac kôf qua finh foan cua mình cho
HôI Hoang CIa o Iondon.
Không Ia gì Ðô dôc HaI quân da chon Cook dô chI huy doan
fham hIô m foI TahIfI. Tuy moI chI Ia môf ha sI quan, ông da chu ng
fo ban IInh frong chIôn franh va frôn bIôn nguy hIô m, ông Ia nguoI
do dac faI gIoI vô cac bo bIôn hIôm fro va da chung fo Ia môf nha
quan sa f fhIôn van faI ba. Chon Iua Cook cu ng Ia cho n Iua IoaI fau
dô su dung, vì fhoo IoI khuyôn cua ông, Ðô dôc HaI quân da daf
mua môf fau cho fhan cu ng cap fhoo dung IoaI ma Cook da phu c
vu frong fhoI gIan hoc vIôc o ÐIôn Ða c. ChIôc fau râf fhô kôch
nhung cu ng cap vung vang.
Thang 5, 1768 Jamos Cook duoc fhang câp sI quan voI quân
ham daI uy. ChIôc fau duoc daf fôn Ia Ðndoavour, duoc boc bang
gô dong dây dInh dô chông IaI nhu ng con ha nhIôf doI va duo c du
fru Iuong fhuc cho muoI fam fhang.
ChIôc Ðndoavour roI bôn o PIymoufh ngay 26 fhang 8 nam
1768, chua dây du 94 nguoI va vao phuf chof, fhoo yôu câ u cua
Josoph Ðanks, phaI cho fhôm môf doan fuy fung 8 nguo I cu a ông
voI hanh Iy. Trong fhoI fIôf dop, fau dI fhoo huong fây nam foI
MadoIra, rôI foI RIo do JanoIro va quanh MuI Nga, rôI foI TahIfI
ngay 10 fhang 4 nam 1769, con du fhoI gIan dô chuân bj quan saf
nhung hIôn fuong so xay ra vao ngay 3 fhang 6. Sau khI hoan fâf
vIôc quan saf fhIôn van, Cook fIôp fuc IaI nhIôm vu bi mâf fo Ion
hon cua mình, Ia dI fìm Nam Iu c Ðja va co fhô chu ng mInh no
không hô fôn faI.
Ðô fhanh công frong vIôc kham pha phu djnh - chu ng mInh
rang môf fhuc fhô huyôn fhoaI nao do không fôn faI - Ia môf
nhIôm vu doI hoI nhIôu hon va vâf va hon Ia fhanh công frong vIôc
kham pha môf muc fIôu da bIôf. Con duong bIôn phia fây fu châu
Âu sang châu A ma CoIômbô fìm kIôm Ia con duong dân foI môf
mu c fIôu da bIôf. KhI dI vô huong fây frôn vI dô cua Nhâf Ðan, ông
Iuôn Iuôn fIn ra ng mình da daf dôn dich dIôm. KhI ông bIôf mình
da saI, do Ia vì co môf Iu c dja bâf ngo cha n ngang duong, nhung
cuôI cung ông cu ng da mo duoc con duong vong phia fây frôn bIôn
dô dôn châu A. Con su fôn faI cua Nam Iu c Ðja fhì vân chI dua
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 69
hffp://obooks.vdcmodIa.com
vao fruyôn fhuyôf, nha fha m hIôm phaI do fìm moI noI co fhô nghI
dôn duoc va frong fhu c fô phaI dI hôf vong fraI dâf fruoc khI dam
khang djnh Ia no so không bao gIo duoc kham pha ra.
ÐaI uy Jamos Cook co nhung du c finh fhich hop dô Ia nha
kham pha phu djnh vI daI nhâf cu a fhô gIoI - nghj Iu c nang nô, faI
fô chu c, kIôn fhu c rô ng vô ban dô va bIôn, finh kIôn frì frong cô
gang fhu nghIôm nhung caI ma nhung nguoI kha c không co can
dam dô dI dôn cu ng. Công frình fha m hIô m fo Ion nay khoI su khI
ông roI TahIfI. Truoc ông, cac nha fham hIôm frong vu ng do
fhuong dI vô huo ng fây va fây bac fhoo huong gIo fhuân, nhung
Cook IaI dI fhoo huong nam va fây nam dô fìm Iu c dja ma ông gIa
fhIôf na m o 40o vI dô nam. KhI dI dôn do ma không fhây dâf, ông
quay vô huong fây, o do ông gap Tân Tây Ian va qua sau fhang dI
vong quanh va vo ban dô 2400 dam bo bIôn cua ca phia ba c va
nam cua haI dao. Ðâf ngo ông chung mInh do Ia nhu ng dao fhuc su
chu không phaI dâf an IIôn voI môf Nam Iu c Ðja nao. Ðây Ia buoc
dâu fIôn, nhung moI chI Ia môf buoc nho frong vIôc chung mInh
nhung Iy Iuân cua ÐaIrympIo da saI.
Cac Iônh Cook nhân duoc cho phop ông chon Iua khI quay fro
vô co fhô fhoo huong dông nhu Iu c da ra dI, hoac fhoo huong fây
quanh MuI Hao Vong. CuôI fhang 3, 1770, khI o mIôn nam kôf
fhu c mu a ho, fhì dI duong bIôn fhoo huong dông frôn cac vI dô
phia nam ban câu qua Ia râf ru I ro. Vì fhô ông da quyôf djnh dI
fhoo huong fây, dô kham pha bo bIôn dông cua Tân Ha Ian
|AusfraIIa), rôI dI Iôn phia Ðông IndIos va quay vô nha fhoo duong
vong quanh Mu I Hao Vong. Iô frình nay fuy gaf bo co hôI fhu
fhâp fhôm du kIô n vô Nam ÐaI Iuc Ðja, nhung no so Iam gIa u cho
khoa hoc bang nhu ng cach fhâf bâf ngo. O bo bIôn dông nam
AusfraIIa, ho gap fhây cang SfIngray, nhung nhung nha khoa hoc
frong doan nhu Ðanks va SoIandos va cac hoa sI ca m fhây say mô
vô sô nhung mâu fhu c vâf ho gap o do va da goI no Ia Vjnh Thu c
Vâf. Thô Ia no fro fhanh IoI nhac nho sông dô ng o Nam ThaI Ðình
Ðuong rang cuô c fham hIôm cua nhung nha fhIôn nhIôn hoc da
Iam gIa u cho fâm nhìn cu a châu Âu vô foan fhô fhô gIoI nhu fhô
nao.
Cuôc hanh frình fhu nhâf cua Cook da dom vô nhung mâu
dông fhu c vâf quy gIa, khoI dây su quan fâm râf Ion. Ðanks fhôI
fhu c Cook fô chu c fIôp môf cuôc fham hIôm fhu haI. Nhung Iân
nay, Ðanks doI hoI mang fhoo mình môf doan fuy fung dông gâp
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 70
hffp://obooks.vdcmodIa.com
dôI Iân fruoc va muôn du ng IoaI fau Ion Ðasf IndIaman, nhung
Cook vân hôf suc fIn fuong o IoaI fau cho fhan WhIfby vung chac
cua mình va vì fhô không fhô châp nhân doI hoI qua dang cua
Ðanks. Thô Ia Ðanks gIân dôI cu ng doan nguoI cua mình bo dI dôn
AIxoIon. Cook chuân bj haI fau fhan WhIfby moI dong - fau
RosoIufIon, frong faI 462 fân va fau Advonfuro, frong faI 340 fân -
ca haI frang bj vâf dung dây du va mang fhoo nhu ng nguo I faI
gIoI.
Kô hoach cua Cook Iân nay hoan foan nha m vao vIôc gIaI baI
foan vô Nam ÐaI Iu c Ðja. Ðô daf mu c fIôu nay, chuyôn dI pha I
vong quanh foan fhô fraI dâf o vI dô cuôI cung cu a cuc nam.
Chuyôn dI Iân fruoc Cook da vao ThaI Ðình Ðuong qua con duong
MuI Nga. Iân na y, ông dô nghj fhu con duo ng khac, dI doc xuông
ÐaI Tây Ðuong ngang qua MuI Ha o Vong, rôI cô gang dI foI vI dô
cu c nam va fIôn fhang fhoo huong dông vong quanh cac vu ng Nam
Cu c cua dja câu. Nôu fhuc su co môf Nam Iu c Ðja fhì chac chan
ông so phaI fhây no.
Cuôc ha nh frình fhu haI nay khoI hanh fu ca ng PIymoufh
ngay 13 fhang 7, 1772, so Ia môf frong nhu ng cuôc hanh frình Ion
nhâ f frong Ijch su mao hIôm bang fhuyôn buôm, vì no Ia chuyôn dI
daI nhâf. Ong so dI hon 70 ngan dam frôn bIôn. Nhung dây cu ng
Ia môf chuyô n dI dôc dao vì nhIô u Iy do kha c. Ðo Ia chuyô n dI râf
daI nay chI fâp frung vao môf mu c dich duy nhâf. Không phaI dI
fìm môf ÐIdorado, môf mIôn dâf huyô n fhoaI, không phaI fìm
vang, ba c, châu bau, cung không phaI dI baf nô Iô. Ðây gIo, frong
fInh fhâ n hoaI nghI cua fhoI câ n daI, Cook dI fìm câu fra IoI cho
môf câu hoI: “Co fhu c su fôn faI môf Nam Iu c Ðja nhu nhu ng IoI
dôn daI không7”
Tình co, câu hoI nay da dua Cook vao nhu ng vu ng kho sInh
sông nhâ f frôn fraI dâf va mo ra nhung phong ca nh bIôn chua
fung fhâ y fu fruo c foI gIo. Vì Nam Ðang Ðuong Ia môf vung nguy
hIôm khac han voI Ðac Ðang Ðuong. Môf fac phâm fhoI frung cô,
Ðo VogofafIbus cho rang o haI cu c fraI dâf, maf froI chIôu IIôn fuc
suôf nua nam va không bao gIo Ian duoI duong chân froI, nôn
không co dông vâ f hay co cây nao sông duoc, vì chu ng IIôn fuc bj
maf froI fhIôu ru I.
Nhung cung co 4 fhang mua ho o Nam Cu c va Cook phaI vôI
vang IoI dung fôI da fhoI ky nay. Tau RosoIufIon va Advonfuro ro I
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 71
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Capo Tovn ngay 23 fhang 11, 1772, dI xuông phia nam va sau haI
fuân da dôn vong Nam Cu c |60 vI dô nam).
Ðôn duo c Nam Ðang Ðuong frong mua ho vao fhang gIông,
Cook cu ng doan nguoI cua mình bj choang ngop boI canh dop mau
xanh Io frôn voI mau fra ng cua nhu ng da y nuI ba ng ma ho nhìn
fhây phia fruoc maf. Ho cu dI fIô p xuông phia nam cho foI Iu c
không con dI xa hon duoc vì bang qua day. May man fhay, ho da
franh duoc nhung nuI bang, nhung khI gap môf con bao Ion va
bIôn dông manh, ho không dam dI fIôp vao man suong mu. ToI môf
chô Cook chI con cach Iu c dja Nam Cu c chung 75 da m, nhung ông
không nhìn fhây duoc va cu ng không fhô nao vo duoc bo bIôn - nôu
fhu c su co môf bo bIôn o dây. Cook fhâf vong quay Iôn phia bac dô
ra khoI vung bang rôI dI fhoo huong dông. HaI fa u cua ông Ia c
nhau vì suong mu, nhung da gap IaI nhau fhoo kô hoach faI Vjnh
Ðusky o fây nam Tân Tây Ian dô nghI dông o mIôn nam. Ngay 39
fhang 1, 1774, khI ho cham foI vu ng phia nam xa nhâf co fhô dI
duoc, ho bj bang can IôI va frong suong mu chI fhây foan Ia bang o
phia xa xa, nôn ho không dI fIôp duoc nua.
Mua dông nam sau ông nghI o Nam Tha I Ðình Ðuong, faI
dây ông vo ban dô quân dao Ðasfor va Tonga va kham pha ra Tân
CaIôdônI fruoc khI dI fIôp fhoo huong dông Iôn nhu ng vI dô cao o
phia nam. Trôn duong dI dôn Mu I Hao Vong frôn ÐaI Tây Ðuong,
ông kham pha ra quân dao Soufh SandvIch va Soufh CoorgIa.
Ong fro vô Anh ngay 30 fhang 7, 1775, sau ba nam muoI bay ngay
hanh frình.
Cook fom faf nhung fhanh fuu cua mình frong nhâf ky:
Ðây gIo fôI da dI hôf vong Nam ÐaI Ðuong o vI dô cao va da
dI khap noI dô co fhô kôf Iuân rang không fhô co mô f Iu c dja faI do,
fru khI no o saf Cuc Nam va fau bo không dI foI duoc; frong khI dI
haI Iân frôn bIô n ThaI Ðình Ðuong NhIôf ÐoI, fôI không chI xac
nhân fình hình cua nhung kham pha cu, ma con fhu c hIôn nhung
kham pha moI nu a va fôI nghI không co n co fhô Iam hon duoc gì o
phân nay cua fraI dâf nua. Nhu fhô fôI fhây man nguyôn Ia y djnh
hanh frình cua fôI da hoan foan duoc fra IoI, Nam Ðan Câu da
duoc fham do kha dây du va da daf dâu châm hôf cho công vIôc
fìm kIôm môf Nam Iu c Ðja, fung fhu huf su chu y cua môf sô Iu c
Iuong hang haI frong gâ n haI fhô ky qua va nhung nha dja Iy cua
moI fhoI daI.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 72
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Ðô HaI Quân Anh vân co n môf nhIôm vu nua cho Cook dô
fham hIô m nhung ranh gIoI cua huyôn fhoaI, hI vo ng va dja Iy.
Thuc su co hay không môf Ðuo ng ÐIôn Tây Ðac7 VIôc fìm kIôm con
duong fhoo huong bac fu ÐaI Tây Ðuong foI ThaI Ðình Ðuong da
kich fhich nhIôu nha du hanh fu sau cuôc kham pha châu My.
Nhu ng fhanh fich cua Cook frôn ThaI Ðình Ðuong huyôn bi da goI
y cho HôI Hoang CIa rang ông chinh Ia con nguo I fhich hop dô fra
IoI cho câu hoI vô phia Tha I Ðình Ðuong. Không dây môf nam sau
chuyôn hanh frình fhu haI, Cook IaI Iôn duong voI nhIôm vu fìm
kIôm xom co hay không môf con duong o do. Tau RosoIufIon duo c
frang bj IaI va fhôm môf fau fhan WhIfby moI, fau ÐIscovory.
Cook Iôn duong fhoo huong dông quanh Mu I Hao Vong, dI ngang
qua Ân Ðô duong, vuof qua oo Cook nam gIua haI dao cua Tân Tây
Ian, foI bo bIôn fây bac cua châu My. Cuôc fìm kIô m cua ông doc
bo bIôn qua ÐIôn ÐorIng, foI ranh gIoI bang da phia nam cua Ðac
Ðang Ðuong không mang IaI kôf qua. Không co môf Ðuong ÐIôn
Tây Ðac - if Ia không co duong ma fau bo co fhô qua IaI. Trôn
duong quay fro vô HavaII dô nghI chân, Cook da dI dôn môf kôf
cu c bI fham goI nho IaI ca I chôf cua MagoIIan o PhIIIpIn du ng haI
fram nam fruoc. NguoI PoIynosIan ma Cook da hôf suc cô gang dô
fhIôf Iâp hu u nghj, Ia nhu ng nguoI râf fhom muôn bâf cu fhu gì co
fhô go duoc fu ca c con fau, nhâf Ia nhu ng dô bang saf. Ho fhâm
chi nghI ra cach Ian xuông day fau va dung da Iua côf vao môf caI
cây dô IôI ra nhung chIô c dInh daI do ng vo fau voI day fau. KhI ho
an cap môf chIô c xuông Ion cua ông, Cook không con chju dung
duoc nua. Ong dI voI môf Iinh bao vô co khi gIoI Iôn bo dô doI IaI
chIôc xuô ng hay baf môf con fIn. NguoI HavaII fu c gIân da dung
gây va ma fâu fân công va dìm ông xuông nuoc cho fo I chôf.
VIôc kha m pha fhIôn nhIôn, cac hanh fInh, cac IoaI fhu c va
dông vâf, doI hoI nguo I fa fruoc fIôn pha I chInh phu c nhân fhu c
fhông fhuong. Khoa hoc fIôn bô không phaI Ia vIôc xac nhâ n su
fhâf cua kInh nghIôm ha ng ngay, ma Ia vIôc IInh hôI duo c su
nghjch Iy , dam ma o hIôm vao fhô gIoI xa Ia.
ThIôn nhIôn - vIôc fìm hIô u fhIôn vi nhu môf canh dông co
rông mônh mông, aI foI do an cu ng duoc va chô nao co cang bj gam
nhIôu, no cang moc fuoI fôf hon, huong vj cang ngof ngao va bô
duong hon. -Thomas Honry HuxIoy |1871).
VIôc kha m pha fhIôn nhIôn, cac hanh fInh, cac IoaI fhu c vâf
va dông vâf, doI hoI nguoI fa fruoc fIôn phaI chInh phu c nhân fhu c
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 73
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fhông fhuong. Khoa hoc fIôn bô không phaI Ia vIôc xac nhâ n su
fhâf cua kInh nghIôm ha ng ngay, ma Ia vIôc IInh hôI duo c su
nghjch Iy , dam mao hIôm vao fhô gIoI xa Ia. Cac dung cu moI mo,
frong do co kinh vIôn vo ng va kinh hIôn vI, so cung câp cho nguoI
fa nhu ng chân fro I moI ky Ia. Trong nghj fruong khoa hoc - nhung
công dông frI fhu c, không phaI bang ngôn ngu bac hoc nhung bang
ngôn ngu dja phuong - cac nha kham pha nghIôp du co fhô fhach
fhu c nhu ng nha chuyôn môn va nhu ng nha chuyôn môn fhach
fhu c Iâ n nhau. Công chu ng fro fhanh môf chu ng nhân va nguoI
bao fro. Nhu ng phaf mInh so duoc gIaI fhuo ng. Chinh fhIôn nhIôn
da co môf Ijch su cua mình va frong qua khu vô fân cua hanh fInh
nay da xuâf hIôn hang ha sa sô nhung fao vâf ma nay không con
fôn faI nua. Ðây Ia nhu ng dông Iuc moI dô con nguoI suc sao fhô
gIoI bâu fìm ra nhu ng IoaI chua fung duoc bIôf dôn va fìm ra chìa
khoa dô mo nhu ng bu c ma n bi mâf cua fhIôn nhIôn không ngung
bIôn djch.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 74
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Phân IX
Thây nhu ng caI maf fhuo ng
không fhô fhây

Kinh hIô n vI baf dâu faI chô kinh vIôn vong kôf fhuc.
Thu nao cho fa caI nhìn fo Ion hon7

VIcfor Hugo, Ios MIsorabIos |1862)
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 75
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 38
ÐI VA O “MAN S!ONC NCHICH IY”
Không co gì hIôn nhIôn bang vIôc fraI dâf dung yôn không
chuyôn dông va chung fa Ia frung fâm cua vu fru. Khoa hoc
phuong Tây baf dâu bang vIôc phu nhân fIôn dô cua nhân fhu c
fhông fhuong nay. VIôc phu nhân nay phaf sInh va Ia khuôn mâu
dâu fIôn cua cac nghjch Iy cao nhâf cua khoa hoc va moI goI chu ng
fa dI vao môf fhô gIoI không fhô nhìn fhây. VIôc kham pha ra
nghjch Iy don so nay - rang fraI dâf không phaI bâf dông va cung
không phaI frung fâm cua vu fru - so dôn dua con nguoI kham pha
ra su fhâ f phu pha ng cua cac gIac quan. Nhân fhu c fhông fhuong
vôn Ia nôn fang cua doI sông ha ng ngay, nay không con phu c vu
duoc cho vIôc fhô ng frj fhô gIoI. KhI nhân fhu c “khoa hoc” Ia san
phâm fInh vI cua nhung dung cu phu c fap va nhung phop finh chI
II cung câp cho fa nhung chân Iy không fhô chôI caI, fhì su vâf
không co n gIô ng nhu chung fa da fhây nua.
NguoI HI Iap da frIôn khaI kha I nIôm fraI dâf hình câu vo I
con nguo I sông frôn do, frong khI froI o bôn frôn Ia môf caI vom
hình câu quay fron gIu cac ngôI sao va Iam chung chuyôn dô ng.
Nhu chu ng fa da fhây, finh châf hình câu cua fraI dâf da duoc
kInh nghIôm cua nhân fhu c fhông fhuong chung mInh vì cac fau
fhuyôn bIôn mâf duoI duo ng chân froI. O bôn ngoaI vom froI chang
co gì hôf, chang co không gIan, cu ng cha ng co khoang frông. Ðôn
frong vom froI, maf froI quay quanh fraI dâf fhoo chu ky ngay va
nam cua no. PIafo da mô fa vIôc fao dung vu fru haI hình câ u nay
voI vo man nguyô n dây finh fhân fhoaI cua ông. “Tu do NgaI da
Iam ra fhô gIoI voI hình môf qua câu, fron quay, voI moI dIôm cuôI
cu ng o moI huo ng cach dôu fâm, môf hình hoan hao nhâf cua
gIông chinh ban fhân no hon hôf moI hình, vì ngaI cho rang caI
gIông nhau fhì vô van Iân dop hon caI không gIông nhau”.
Trong fac phâm Iuân vô Ðâu TroI, ArIsfofo da khaI frIô n
nhân fhu c fhông fhuong na y fhanh môf gIao dIôu hâp dân. “Ð-fo”,
frong suôf va không frong Iuong, Ia châf fhô fInh fruyôn cu a froI
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 76
hffp://obooks.vdcmodIa.com
va cua cac hình câu dông fâm frôn froI, chu a cac ngôI sao va cac
hanh fInh. Tuy môf sô dô fu cu a ông không nhâf fri, nhung
ArIsfofo vân no I rang nhu ng qua câu ô-fo nay co con sô chinh xac
Ia 55. Khoang ca ch khac nhau gIu a môI ha nh fInh voI fraI dâf
duoc gIaI fhich boI chuyôn dông cu a môI hanh fInh fu mop frong
cu ng ra mop ngoaI cu ng cua hình câu dac fhu cua môI hanh fInh.
Suôf nhIôu fhô ky , su suy fu cua nhung nha fhIôn van, chIôm fInh
va vu fru ho c phuong Tây chI Ia nhung su bIôn bao fu hình a nh
nay ma fhôI.
Ðô hIôu nhung khoI dIôm nghjch Iy nay cu a khoa hoc hIôn
daI, chu ng fa phaI nho rang caI khung dôI xu ng xInh dop nay, fuy
bj chô gIôu frong cac Iop hoc fhoI hIôn daI, nhung fhu c su da gIup
ich râf nhIôu ca cho ca c nha fhIôn van Iân nguo I fhuong. Khung
dôI xu ng nay mô fa froI du ng nhu maf co fhô frông fhây va hop voI
nhung su quan saf va finh foan cua maf fhuong. Tinh don so, dôI
xung va nhâ n fhu c fhông fhuo ng co vo nhu kha ng djnh vô sô
nhung fIôn dô cu a frIôf ho c, fhân hoc va fôn gIao. Va fhuc ra no
cu ng gIaI fhich duoc môf sô du kIô n khoa hoc. ÐoI vì no phu hop
voI nhu ng su kIôn da bIôf, Ia môf dung cu fIôn doan kha fhoa dang
va hoa hop voI quan nIôm duoc châ p nhân vô nhung phân con IaI
cua fhIôn nhIôn. Hon nua, fuy caI quan nIô m fraI dâf frung fâm
cua PfoIômô Iam cho nguoI fhuong ngô nhâ n vô hình anh ro rang
cua vu fru, nhung no da gIup nha fhIôn van dI foI nhung caI chua
bIôf dôn. Ngay ca dôI voI nhu ng nguoI ha ng haI mao hIôm, no cu ng
co ich râf Ion, nhu fruong hop cua CoIômbô da chu ng mInh. So kho
co fhô fIôn sang buoc fIôn moI cua fhoI cân daI voI hô fhông maf
froI Ia frung fâm cua CopornIc nôu da không co san hô fhông fraI
dâf Ia frung fâm dô xof IaI. CopornIc không fhay dôI hình fhu cua
hô fhông, ông chI fhay dôI vj fri cua cac vâf fhô frong hô fhông.
Ðuong nhIôn hô fhông fraI dâf frung fâm cu a fruyôn fhông
ArIsfofo va PIafo cu ng nhu nhIô u nguo I khac qua nhIôu fhô ky
cu ng co nhuoc dIôm cua no. Vi du, hô fhông nay không caf nghIa
duoc nhung chuyôn dông không dô u duoc quan saf fhây noI cac
hanh fInh. Nhung nguoI fhuong kho nhân ra finh châf không dôu
cua chuyôn dông do va du sao no cung duo c caf nghIa fhoa dang
nho gIa fhIôf vô chuyô n dông cua môI hanh fInh bôn frong bâu khi
ô-fo dac bIôf cua chinh no. Nôu quan nIô m frung fâm không du ng,
han nhIôu nha fhông fhaI da không phaI nhoc công dô co nhung
sua saI nho nho.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 77
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Thô fhì faI sao NIcoIaus CopornIc |1473-1543) da phaI nhoc
công nhu fhô dô fhay dôI môf hô fhông da fung duoc u ng hô boI
kInh nghIôm hang ngay, boI fruyô n fhông va ca uy quyôn nua7
Chung fa cang hIôu bIôf nhIôu vô ThoI daI CopornIc, chu ng fa cang
co fhô fhây rang nhung nguoI không châp nhâ n fhuyôf cua
CopornIc không phaI Ia ho không co Iy. Nhung chung co co san vao
fhoI bây gIo không doI hoI vIôc sua dôI hô fhông. PhaI mâf nhIôu
fhâp ky nua ca c nha fhIôn van va foan ho c moI co fhô fhu fhâp
duo c nhu ng su kIô n moI va fìm fa nhu ng du ng cu mo I va phaI ca
fhô ky nua nguoI dân fhuong mo I co fhô duoc fhuyôf phu c dô
chông IaI nhân fhuc fhông fhuo ng cua mình. Tâf nhIôn, fuy cac
nha fhIôn van va foan hoc da chô ra nhung su sua dôI bi hIôm cho
hô fhông cu, no vân không phu hop voI fâf ca cac su kIôn da bIôf.
Va chinh hô fhông qua don gIan cua CopornIc sau nay cu ng fhô.
Co vo nhu CopornIc duo c fhu c dây manh mo không phaI boI
suc op cu a cac su kIôn, ma boI môf môI quan fâm fhâ m my va sIôu
hình. Ong fuong fuong môf hô fhông kha c so phaI dop do hon bIôf
bao. CopornIc co môf dâu oc khoa ng daf ky Ia va môf fri fuong
fuong manh bao. Nhung không co gì Ia phI fhuong noI nghô nghIôp
cua ông. Ong không bao gIo Ianh ca c chuc fhanh, nhung ông sông
ca cuôc doI hoaf dông cua mình frong Iong CIao HôI. Thu c ra chinh
CIao HôI da cuu mang nhu ng mô I quan fâm da dang cua ông vô frI
fhu c va nghô fhuâf. Ong sInh nam 1473 o Thorn, mô f fhanh phô
fhuong maI sâm uâf frôn bo sông VIsfuIa o mIôn Ða c Ða Ian. Cha
cua ông, môf nha buôn phaf daf va Ia môf vIôn chuc cua fhanh
phô, da chôf khI ông mo I 10 fuôI. Chu cua ông Ia môf gIam muc o
ÐrmoIand da fhu xôp dô dua ông vô nuôI faI nha fho chinh Toa
cua gIam muc o fhanh phô £rauonburg, o do NIcoIaus duoc phong
Iam kInh sI khI ông 24 fuôI va chu c vu nay da fro fhanh môf su hô
fro cho doI sông cua ông cho foI khI ông mâf.
Vô fhIôn van hoc, CopornIc chI Ia môf nha nghIôp du. Ong
không kIôm sông bang nghô fhIôn van hay cac ung dung fhIôn
van. Thoo fIôu chuân danh gIa cua chung fa, ông Ia môf con nguo I
co faI, dang duoc IIôf vao hang ngu nhu ng fhIôn faI cua fhoI Phu c
Hung. Ong sInh ra khI Ioonardo da VIncI |1452-1519) da co su
nghIôp vung vang va MIchoIangoIo |1475-1564) cu ng fhô hô voI
ông. Ong baf dâu hoc foan hoc o ÐaI hoc CracovI, o do ông da phaf
frIôn faI hôI hoa va da dô IaI cho chung fa môf buc chân dung fu
hoa co dang câp. Sau khI nhân chuc kInh sI o nha fho chinh Toa
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 78
hffp://obooks.vdcmodIa.com
£rauonburg, ông xIn phop dI môf chuyô n hanh frình daI ngay foI
IfaIIa dô hoc gIa o Iuâf o ÐoIogna va £orrara, hoc y o Padua va
fhInh fhoang dI du cac baI gIa ng vô fhIôn van hoc. Tro vô
£rauonburg, ông fro fhanh bac sI rIông cu a gIam mu c Ia chu cua
ông cho foI khI ngaI qua doI nam 1512. Trong nhu ng nam dây bIôn
dông do, chuc vu kInh sI cua ông không phaI Ia nhan ha. Ong phaI
gIu sô sach, frông coI vIôc bao vô nhu ng IoI ich chinh frj cua dja
phân va Iam daI dIôn cu a dja phân. CopornIc da frIôn khaI Iy
fhuyôf maf froI frung fâm nhu môf so fhich phu va vIôc ông xuâf
ban Iy fhuyôf na y hoan foan Ia do su khich Iô cua nhung ban bo va
hoc fro dây nhIôf huyôf cu a ông.
CopornIc y fhu c râf ro hô fhông mình co fhô vI pham nhân
fhu c fhông fhuong. Chinh vì fhô ca c ban bo ông da phaI “fhôI fhu c
va fhâm chi op buôc” ông xuâf ban fac phâm cua mình. Ong vIôf,
“Ho nhâ n ma nh rang, mac dâu Iy fhuyôf cua fôI vô chuyô n dông
cua TraI Ðâf co fhô co vo ky Ia, nhung no so co fhô fro fhanh fuyôf
voI va duoc châp nhân khI fôI xuâf ban nhu ng bình Iuâ n mInh gIaI
dô xua fan nhu ng dam suong mu nghjch Iy”.
Y fuong cach mang cua CopornIc Ia fraI dâf fu chuyôn dông.
Nôu fraI dâf quay quanh maf froI, fhì maf froI moI Ia frung fâm
cua vu fru, chu không pha I fraI dâf. Nôu maf froI Ia frung fâm cua
vu fru chu không phaI fra I dâf, fhì foan fhô hô fhông cua bâu froI
so fro nôn don gIa n hon ngay Iâp fuc.
Muc dich cua CopornIc không phaI Ia sa ng chô ra môf hô
fhông vâ f Iy moI, IaI cang không phaI sang chô ra môf phuong
phap khoa hoc mo I. Ong chI muôn sua IaI môf phâ n cua hô fhông
PfoIômô, con fâf ca nhu ng Iy fhuyôf Ion khac cua hô fhông ây ông
không dung foI. Ong vân fhoo Iy fhuyôf vô cac hình câu, Ia frong
fâm cua hô fhông va fra nh dung dôn nhu ng vân dô franh caI vô
cac fhIôn fhô hình câu va fhu c hay fuong fuong. Ong không khang
djnh nhung “qua câu” |orbos) ma nhung hanh fInh va fraI dâf
quay frong do chI Ia nhu ng duong hình hoc fuong fuong du ng dô
mô fa chuyôn dông cua chung, hay chung Ia nhung “qua câu” fhâf
duoc câu fao boI châf khi ô-fo. Ong chI don gIan su dung fu “qua
câu” fhoo khaI nIôm fruyô n fhông frong hô fhông cu a mình. Tua
dô cua fac phâm fôf dInh cua ông, Ðo RovoIufIonIbus OrbIum
CaoIosfIum, không am chI nhu ng hanh fInh, ma muôn noI “Vô
nhung chuyô n dông quay cua nhu ng fhIôn fhô hình câu”. Vô môf
vân dô chu chôf khac, vu fru co gIoI han hay vô han, CopornIc IaI
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 79
hffp://obooks.vdcmodIa.com
môf Iân nua không muô n xac djnh Iâp fruong cua mình. Ong dô
vân dô nay IaI cho cac nha frIôf hoc fhIôn nhIôn franh Iuân.
CIông nhu CoIômbô da du a vao PfoIômô va nhung fac gIa cô
khac ma ông cho rang da không du dung cam dô dI cho foI cung,
CopornIc cung du a vao nhung fac gIa fhoI cô. Trôn hôf Ia phaI
Pyfhagoras voI Iy fhuyôf quan fro ng vô nhân fhuc. Thoo phaI
Pyfhagoras, frI fhuc fhuâ n fuy Ia su fhanh fây |cafharIs) fâm hôn.
NghIa Ia vuon Iôn khoI bình dIôn nhu ng du kIôn cua gIac quan con
nguo I. Thu c faI ban fhô fhuân fuy chI co frong fhô gIoI ca c con sô.
Su cân dôI don so va ky dIôu cua cac con sô caf nghIa cho su hoa
dIôu cua âm nha c Iam cho fa fhây khoaI faI. Chinh vì Iy do do ho
da sang fao ra cac fhuâf ngu âm nhac nhu quang fam, quang nam,
quang bôn, duoc dIôn ra bang 2:1, 3:1 va 4:3.
Vô fhIôn van, co fhô noI phaI Pyfhagoras fôn fhoI ca c con sô.
Trong cuôn SIôu hình cua mình, ArIsfofo da fom faf Iy fhuyôf cua
ho nhu sau, “Ho noI ban châf cac su vâf Ia cac con sô va không coI
cac hình va cac dô vâf kha gIac Ia dôI fuong cua foan hoc. Vao fhoI
CopornIc, cac nha Pyfhagoras vân con fIn ra ng cach duy nhâf dô
bIôf chân Iy Ia nho foan hoc.
Môf nguôn frI fhuc phong phu khac CopornIc du a vao Ia
PIafo va phaI Tân PIafo. Tuy CopornIc vô fình so fro fhanh nha
fIôn frI cho nIôm fIn fuyôf dôI cua khoa hoc vao cac gIac quan,
nhung nguoI do dâu cua ông Ia I Ia PIafo, nguo I fIn rang moI du
kIôn cua cam gIa c chI Ia nhung caI bong không co châf fhô. Thô
gIoI “fhu c” cua PIafo Ia fhô gIoI cac hình fuong cua fri o c va fhoo
quan dIô m nay fhì hình hoc fhuc hon Ia vâf Iy. Trôn công vao
Truong Hoc cua PIafo co froo fâm bang ghI ro: “AI không bIôf hình
hoc xIn mIô n vao cua nha fôI”.
ThoI Phu c Hung ma CopornIc sông cung Ia fhoI ma phaI Tân
PIafo faI sInh. Ho IaI fIôp fuc cuôc chIôn chông IaI fInh fhân khô
khan cu ng nhac cua frIôf Iy kInh vIôn ma su fô Ia ArIsfofo voI
phuong phap nhâ n fhu c dua vao kInh nghIôm gIac quan. Chô ng IaI
fInh fhân nay, ca c frIôf gIa Tân PIafo dô cao fhI van va fri fuong
fuong bay bông. KhI CopornIc ho c o ÐoIogna, gIao su cua ông Ia
ÐomonIco MarIa do Novara, môf frIôf gIa Tân PIafo râf manh IIôf
frong vIôc da kich hô fhông PfoIômô. Ro rang cac nha fhIôn van da
bo quôn suc IôI cuôn côf yôu cua cac con sô dô ap dung vao ca c
fhIôn fhô .
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 80
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Trong IoI fua cho fac phâm Ðo RovoIufIonIbus cua mình,
ông da noI fIông noI cua fhây mình va fuyôn bô fhang fhu ng ông
fhuôc phaI Tân PIafo. Ong cho rang hô fhông PfoIômô dung dô caf
nghIa chuyôn dô ng cua hanh fInh doI phaI “gIa fhIôf râf nhIôu
dIôu vI pham nguyôn Iy dô nhâf Ia finh dông dôu cua chuyô n dô ng.
Ma ho cu ng không phân bIôf hay kôf Iuân duo c dIôu chinh yôu cua
hô fhông - do Ia hình fhu cua vu fru va finh châf dôI xu ng không
dôI cua cac fhanh phân cu a vu fru”. CuôI cu ng CopornIc fIn rang
hô fhông cua mình fhu c su phu hop hon voI ban châf cua vu fru va
vì fhô hô fhông cua ông fôf hon hô fhông cu coI fraI dâf Ia frung
fâm. Ong fIn mình dang mô fa chân Iy hIôn co cua mô f vu fru ban
châf Ia foan hoc.
Chuyôn dông cua cac fhIôn fhô phaI Ia nhung duo ng fro n
hoan hao. Vao fhoI CopornIc, fhIôn van ho c vân co n Ia môf nga nh
cua foan hoc - “khoa hình hoc vô vu fru”, fhoo IoI cua Ð.A. Ðurff.
Thoo Iy fhuyôf cu a Pyfhagoras va cua phaI Tân PIafo, dIôu nay co
nhung câp Iuy dôI voI chinh foan hoc, duoc coI không nhu môf
khoa ho c dIôn djch vô câu fru c fruu fuong, ma Ia mô f khoa ho c mô
fa fhô gIoI hIôn fhu c. Pha I mâf kha Iâu nguoI fa moI fhay dôI duoc
quan nIôm nay. Ðông fhoI vIô c Iâ n Iôn haI khoa hoc nay cu ng co
ich, vì no IôI cuô n nhu ng nha fhIôn van va nhu ng nha khoa hoc
khac fIô n foI nguo ng cua cu a khoa hoc cân da I.
CopornIc da daf duoc môf muc uy fin va co môf sô fIôn dô
hâp dân, nhung ông vân chua fìm ra duoc chu ng co dô bao vô cho
Iy fhuyô f cua mình. Trong vân dô na y, ông cu ng gIông nhu
CoIômbô, Ia nguo I da nghI nôn hôf su c fhu mo duong phia fây sang
vung IndIos, mac du ông vân chua co bang chu ng cu fhô va mac du
ông bIôf Cama da fhanh công bang con duong phia dông. Cu ng
fhô, hô fhông PfoIômô frong nhIôu fhô ky da fo ra Ia môf IoaI Ijch
hu u ich. Con hô fhông ma CopornIc bây gIo dô xuâf, mac du râf
hâp dân vô fhâm my hoc, nhung cu ng không phu hop voI nhung su
kIôn quan saf duoc. NgoaI ra, ông cung không finh foan fruoc duoc
vj fri cu a nhung hanh fInh môf cach co co so chinh xac nhu hô
fhông cu a PfoIômô.
CopornIc da fIn fuong o nhu ng dô xuâf cu a mình foI mu c
nao7 Ong co nghI mình da duf khoaf gIaI quyôf xong nhung vân dô
nong côf cua khoa fhIôn van không7 Hay ông chI fhu dua ra nhu ng
dô xuâf dô cho nhu ng nguoI khac frIô n khaI7 Co vo nhu â n ban
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 81
hffp://obooks.vdcmodIa.com
dâu fIôn cua fac phâm chu yô u cu a CopornIc, Ðo RovoIufIonIbus
|1543) da fra IoI không chu f nghI ngo cho câu hoI nay.
Vì nhu ng gIa fhuyôf moI Ia frong fac phâm nay da duoc phô
bIôn rông raI, fôI fIn Ia co môf sô nha fri fhu c ca m fhây bj xu c
pham vì quyôn sach fuyôn bô fraI dâf quay va maf froI dung yôn o
frung fâm vu fru ; han Ia nhung nha fri fhuc nay fIn rang không
fhô nao Iam Iân Iôn nhung khoa hoc nhân van da duoc fhIôf Iâp
frôn co so vung vang fu xua dôn nay. Nhung nôu ho muôn nghIôn
cu u saf vân dô hon, ho so fhây rang fac gIa cua fac phâm nay
không Iam dIôu gì dang frach ca. ÐoI vì nhIôm vu cua nha fhIôn
van Ia ghI Ia I Ijch su cua chuyôn dô ng cua fhIôn fhô bang su quan
saf cân fhân va faI gIoI. RôI quay sang nguyôn nhân cua nhung
chuyôn dông nay hay nhu ng gIa fhuyôf vô chu ng, ho phaI co khaI
nIôm va fìm cach Iy gIa I nhu ng gIa fhuyôf nay nhu Ia phuong fhô
gIup finh foan dung cac chuyôn dông dua frôn cac nguyôn Iy hình
hoc, cho fuong IaI cu ng nhu qua khu. Tac gIa cua quyôn sach nay
da fhuc hIôn ca haI nhIô m vu nay mô f cach fuyôf voI. Vì nhung gIa
fhuyôf nay không nhâf fhIôf phaI dung hoac co fhô dung; chI cân
no cung câp du IIôu dô finh foan an khop voI nhung su kIôn quan
saf duoc Ia du rôI... Xof vô nhung gIa fhuyôf frong sach nay, xIn
dung aI cho doI môf dIôu gì cha c chan o khoa fhIôn van, vì no
không fhô Iam dIô u nay, koo Io nguoI ây so ngô nhâ n ca c y fuong
chân fhâ f vì môf mu c dich khac va nhu fhô hoc xong rôI so IaI ngu
dôf hon fruoc khI hoc. Tam bIôf.
Sau nay nguo I fa mo I phaf hIô n ra rang, IoI fua nay hoan
foan không phaI do CopornIc vIôf. Ðô bao vô gIao Iy chinh fhông
Iufhôrô, môf nguoI quon cu a CopornIc fôn Ia Androas OsIandor da
bi mâf bo dI IoI fua cua CopornIc va fhay vao bang IoI fua do chinh
mình soan ra. Nha bac ho c vI daI Johannos KopIor |1571-1630) da
phaf hIôn ra su man fra nay va da Iôn fIông bao vô CopornIc chông
IaI “su bja daf vô Iy nhâf” nay cua OsIandor, su bja da f co fhô pha
huy su chân chinh khoa hoc cua CopornIc. KopIor da dinh chinh
cho CopornIc, “CopornIc fIn rang nhu ng gIa fhuyôf cua mình Ia
dung, không fhua gì nhu ng nha fhIôn van xua kIa... Ong không
chI nghI, ma ông con chu ng mInh duoc nhu ng gIa fhIôf ây Ia
dung... Nhu fhô CopornIc da không phja ra môf chuyôn fhân fhoaI,
fraI IaI, ông can dam phaf bIôu nhu ng dIô u nghjch Iy va do chinh
Ia suy fu frIôf hoc, Ia dIôu ma môf nha fhIôn van hoc cân phaI co”.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 82
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CopornIc mô fa hô fhông cua mình nhu Ia nhu ng “gIa
fhuyôf”. Va frong ngôn ngu cua ThoI daI PfoIômô, “gIa fhuyôf” co y
nghIa nhIôu hon Ia khaI nIôm fhu c nghIôm. Ðu ng hon, do Ia
nguyôn Iy hay phaf bIôu co ban ma foan fhô môf hô fhông phaI
dua vao. Co nghIa Ia, fhoo CopornIcs, cac phaf bIôu cua ông mang
haI dac finh co ban. Thu nhâf, chung phaI “cu u va n nhu ng hình
dang bôn ngoaI”, nghIa Ia cac kôf Iuân cua chung phaI phu hop voI
su quan saf. Nhung chI phu hop voI nhung gì maf fhuong co fhô
fhây duo c fhì không du. Môf doI hoI fhu haI Ia phaf bIôu khoa hoc
phaI phu hop va khang djnh nhung y nIôm fIôn fhIôn duoc châp
nhân nhu nhu ng fIôn dô cua khoa vâf Iy. Vi du, no không duoc dI
nguo c Ia I fIôn dô cho rang moI chuyôn dông cua cac fhIôn fhô dôu
fhoo duong fro n va moI chuyô n dông IoaI nay fhì dông dôu. Thoo
CopornIc, fuy hô fhông PfoIômô râf phu hop voI nhung gì quan saf
duoc, nhung no IaI không caf nghIa fhoa dang finh châf duong
fron va dông dôu cua ca c chuyôn dông fhIôn fhô. Môf hô fhông
“dung” fhoo fIôu chuân cu a CopornIc không nhung phaI fhoa man
con maf ma con phaI fhoa man fri khôn nua.
Trong Ianh vu c fhIôn van, co môf IoaI frac nghIôm don gIa n
vô bâf ky hô fhông nao. Môf Iy fhuyôf fhIôn van hoa n hao phaI du
bao fhuo ng xuyôn va chinh xac nhung nga y ha chi va dông chi,
nhung ngay baf dâu mua ho va mu a dông.
Vao fhoI CopornIc, cac Ijch saI nhau Ia môf bang chung cho
fhây Iy fhuyôf fhIôn van duoc châp nhâ n fhoI do không hoan foan
dung. KhI JuIIus Cosar du a vao Ijch AI Câp dô caI cach Ijch Rôma
vao nam 45 fruoc C.N., ông da dua vao môf hô fhông gôm ba nam
co 365 ngay va fIôp fhoo Ia môf nam nhuân 366 nga y. Hô fhông
nay fao fhanh mô f nam co 365 1/4 ngay va nhu fhô vân con daI
hon nam fhoo vong quay maf froI Ia 11 phuf 14 gIây. Tra I qua
nhIôu fhô ky, su saI bIôf nay fich Iu y dân gIông nhu môf chIôc
dông hô chay qua châm va da fao ra môf su saI bIôf dang kô frong
Ijch. Kôf qua Ia vao fhoI CopornIc, ngay xuân phân, fuc Ia ngay
baf dâu mua xuân o ban câu phia bac, da xô djch fu 21 fhang 3 Iôn
ngay 11 fhang 3. Nông dân không con co fhô dua vao Ijch dô gIoo
haf va fhu hoach, cac fhuong gIa không fhô dua vao Ijch dô ky kôf
cac hop dông gIao cac Ioa I san phâm fhoo mua.
Ðan fhân CopornIc da fu ng IoI dung su Iô n xô n na y frong Ijch
dô co co sua dôI hô fhông PfoIômô. Trong IoI fua cua cuôn Ðo
RovoIufIonIbus, ông fuyôn bô, “Cac nha foan hoc không cha c chan
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 83
hffp://obooks.vdcmodIa.com
chuf nao vô chuyôn dông cua maf froI va maf frang, nôn ho không
fhô nao caf nghIa hay quan saf fho I gIan dô ng dô u cua môf nam
fhoo mua”. Va ông Iy Iuân rang cha c chan phaI co dIôu gì do không
ôn frong caI Iy fhuyôf fao ra Ijch na y.
Cu ng frong fhoI ky nay, cac fhanh phô Io n cua fhoI Phu c
Hung va nôn fhuong maI frôn duo ng bIôn fraI kha p fhô gIoI da
nhân fhây nhu câu phaI co môf Ijch chinh xac va dang fIn cây.
Nhung khI ho yôu câu CopornIc gIup do frong du an nay, ông fra
IoI fhoI dIôm chua chin muôI. Ða nh ra ng hô fhông dja fâm cua
PfoIômô không fhô fao ra môf Ijch chinh xa c, ông vâ n chua co du
chung co dô mInh chung hô fhông nhâf fâm cua mình co kôf qua
fôf hon hô fhông cu. Thuc vây, voI nhung du kIôn co san vao fhoI
do, hô fhông sua dôI cua CopornIc da không dom IaI kôf qua fôf.
Ðu vây, nhung y fuong cu a CopornIc da gIu p ông duoc fuyô n
chon dô gIup CIao hoang CrogorIo XIII Ia m ra Ijch ca I ca ch ma
chung fa dang du ng. Trong nua fhô ky fIôp sau do, cac Iy fhuyôf
cua CopornIc chI co môf ung dung công công va fru c fIôp duy nhâf
Ia dô Ia m Ijch. Thô nhung không phaI chinh CopornIc da chung
mInh cho chân Iy cua hô fhông cua mình qua kôf qua cua vIô c sua
Ijch nay.
VIôc Iam Ijch da duoc fhuc hIôn boI môf dô fu khac cua
CopornIc fôn Ia Ðrasmus RoInhoId |1511-1553). Ong Ia nguoI co
fhIôn faI va dam mô frong vIô c finh foan fhIôn van. Nam 25 fuôI,
RoInhoId duoc cu Iam gIao su fhIôn van o ÐaI ho c WIffonborg nam
1536. Vao nhung nam 1540, khI nganh In da gIup cho vIôc In sach
gIao khoa fro nôn if fôn kom hon dô co fhô phô bIôn rông raI frong
cac daI hoc, RoInhoId da In ra nhu ng ân ban phô fhông cua cac fa c
phâm cô dIôn nghIôn cu u hô fhông PfoIômô va cac fhIôn fhô.
WIffonborg da phân khoI bao cao vô công frình cua CopornIc. ÐIôu
nay da khoI dây noI RoInhoId nIôm hI vong nong bong rang
CopornIc so “phu c hung khoa fhIôn van”. KhI cuôn Ðo
RovoIufIonIbus duoc xuâf ban, RoInhoId da doc va ghI chu frôn
sach dô chuân bj nhung bang fhIôn van dâ y du hon fu fruo c dôn
gIo. Sau bay nam vâf va voI công vIôc nay, RoIhoId da xuâf ban
nhung bang finh fhIôn van cua mình nam 1551.
Tac phâ m Cac bang PrufonIc vuof xa fâf ca nhu ng fhu cu ng
IoaI nay vao fhoI do va da mau cho ng fro fa nh nhung bang fhIôn
van fIôu chuân o châu Âu. Ðô sua dôI nhung bang fhIôn van cu,
RoInhoId da fu fIôn su dung nhu ng nhân xof cua frong fac phâm
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 84
hffp://obooks.vdcmodIa.com
cua CopornIc. Tâf nhIôn ông không nhân ra rang nhu ng kha I nIôm
cua CopornIc vô vj fri va chuyô n dông cua cac hanh fInh vân con
xa su fhâf, khI coI chu ng chI Ia su phôI hop cua nhu ng chuyôn
dông vong fron don gIan. Ðâu sao fac phâm cua RoInhoId cu ng da
Ia môf fIôn bô va duoc su dung rông raI. KhI CIao hoang CrogorIo
XIII Iam Ijch moI cua mình vao nam 1582, ngaI da dua vao nhu ng
bang cua RoInhoId. Tinh chinh xac vuof frôI cua nhung bang fhIôn
van nay Iam nôI bâf fruc gIac cua RoInhoId hon Ia finh chân Iy cua
hô fhông CopornIc.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 85
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 39
NH!NC CÌ MÀ T TH!ONC CO THÐ THÂY
Nhu ng kha nang cua maf fhuong dô quan saf va finh foan
cac fhIôn fhô da duoc dây foI hôf gIoI han cu a chung boI môf nha
fhIôn van không bIôf môf moI nguo I Ðan Ma ch fôn Ia Tycho Ðraho
|1546-1601), sInh ra ba nam sau khI CopornIc qua doI. Cha ông Ia
môf nha quy fôc gIau co Ðan Mach, Iuôn khich Iô ông phaf frIôn
nhung duc finh cao quy cua nha quy fôc va nhu ng so fhich xa hoa
cua gIoI quyôn quy dô co fIông frong xa hô I fri fhu c châu Âu fhoI
do. TaI ÐaI hoc Iufhoran o Coponhagon, ông duoc hoc dây du bay
môn cua cac khoa ho c nhân van fhoI bây gIo, gôm fam khoa |ngu
phap, fu fu va IogIc) va fu khoa |hình hoc, fhIôn van, sô hoc va âm
nhac). TaI dây, ông ngôn ngâu nhu ng fac phâm cua ArIsfofo va baf
dâu dI va o hô fhông cac fhIôn fhô cua PfoIômô. Tâf nhIôn ông cu ng
hoc khoa chIôm fInh, Ia môf môn ho c kôf hop gIua fhIôn van hoc va
y hoc, râf huu ich cho cac nha fhIôn van frong doI sông hang ngay.
Sau do ông dôn IoIpzIg dô hoc Iuâf nham hoan fâf nôn hoc vân
cua mình.
Nhung nôn gIao duc sach vo do da không bop nghof nIôm
dam mô quan sa f fhIôn van ma ông da co fu hôI con râf nho.
Ðuong nhIôn quan saf fhIôn van không phaI Ia môf môn frong
chuong frình daI hoc. KhI Tycho chua dây 14 fuôI, ông râf kInh
ngac va fhich fhu vì duo c chung kIôn môf vu nhâf fhu c da duoc
fIôn doan fruoc va da xay ra vao dung ngay du bao. Ong nghI "con
nguo I qua Ia fhân fhanh khI co fhô bIôf ro nhu ng chuyôn dông cua
cac ngôI sao nho do co fhô fIôn doan fu Iâu vj fri va su fuong quan
cua chung".
Nhung vì gIa dình muôn ông fhoo hoc cac môn hoc fruyôn
fhông hon, nôn ông pha I fhoo duôI nIôm dam mô cua mình môf
cach bi mâf. TaI IoIpzIg, gIa dình fhuô môf gIang vIôn phu dao dô
fhoo doI vIôc hoc cua ông, vì fhô ban ngay ông buô c phaI ho c Iuâf.
Nhung dôm dôn, khI cac ngôI sao xuâf hIô n va fhây phu da o dI
ngu, ông baf dâu fhoo duôI so fhich fhuc su cua mình. Ong dô
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 86
hffp://obooks.vdcmodIa.com
danh fIô n mua fhôm nhIô u bang fhIôn van va fu ho c vô cac chom
sao bang môf qua câu nho chI bang nam fay ma ông gIâu không
cho fhây phu dao cua mình bIôf.
Môf vu gIao hôI gIua cac hanh fInh da dua Tycho Iôn duong
su nghIô p cua mình. Thang 8 nam 1563, frong môf vu gIao hô I koo
daI nhIô u ngay gIua sao Thô va sao Môc, Tycho Iu c ây chua dây 17
fuôI, da chop Iây co hôI dô baf dâu vIôc quan saf fhIôn van cua
mình. Ðung cu duy nhâf cua ông Ia môf caI compa fhông fhuong
cua nguo I vo dô an. Ong dua fâm cua cây compa saf maf mình, rôI
quay môI chân compa vô môf hanh fInh, sau do daf compa Iôn môf
fo gIây frôn do ông da vo môf vong fron chIa fhanh 360 dô va nua
dô. Ong da ghI IaI Iân quan saf dâu fIôn cu a mình vao ngay 17
fhang 8, 1563 va fu do vô sau con fIôp fuc hang ngan Iân khac.
Ngay 24 fhang 8, ông fhây sao Thô va sao Môc gân nhau dôn nôI
kho ma nhân ra duoc khoang cach gIua chung. Ong ngac nhIôn
phaf hIô n ra ra ng nhu ng du bao frong bang fhIôn van AIphongsIno
saI ha n môf fhang va ngay ca nhu ng bang PIufonIc cua RoInhoId
cu ng saI nhIôu ngay.
Nam sau, ông frang bj fhôm môf caI fhuo c do goc, Ia môf
dung cu kha phô bIôn fhoI ây. Thuoc do goc chI Ia môf caI cây co
khac va ch, daI khoang 1 mof, frôn do co daf môf cây khac daI bang
môf nua cây kIa va co fhô fruof qua IaI dô Iuôn Iuôn fao fhanh môf
goc vuông voI cây kIa. KhI quan saf nhìn qua nhu ng ông ngam gan
o dâu cu a ca haI cây va fu fu fruof fhanh ngan cho foI khI ca haI
vâf duoc nhìn fhây, ho co fhô do duoc nhu ng dô xa goc. Tycho da
su du ng fhuoc do goc nay dô fâp Iuyôn vIô c quan saf môf cach Ion
Iuf frong Iu c ông fhây phu dao ngu. KhI fhây dung cu nay qua fhô
so không cho nhu ng goc chinh xa c, Tycho muôn mua môf chIô c fôf
hon. Ong không dam xIn fIôn cua bô mo dô mua, nôn da fu mình
chô ra bang dIôu chInh dô caI fhIô n dô chinh xac cua dung cu cua
mình. Nha khoa hoc vI daI KopIor da goI cô gang na y cua Tycho
vao nam 1564 Ia "su phuc hung cua fhIôn van hoc".
Con nguoI Tycho qua Ia môf hIôn fuong, ông không chI Ia
mâu mu c cua nha quan saf fhIôn van ho c, ma con Ia môf frong
nhung nhân vâf ky Ia nhâf cua fhoI daI. O fuôI 20, khI con Ia sInh
vIôn o ÐaI hoc Rosfock, frong djp du môf buôI khIôu vu o nha môf
gIa o su, ông da caI Iôn vo I môf sInh vIôn khac xom aI Ia nha foan
hoc gIoI hon. Cuô c caI Iuâ n duoc gIaI quyôf bang môf cuôc fhach
dâu "hoan foan frong bong fôI" vao Iu c 7 gIo fôI ngay 29 fhang 12,
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 87
hffp://obooks.vdcmodIa.com
1566, Iam cho Tycho bj mâf môf mIô ng muI. Ong da sua caI muI
cua mình bang cach chô ra môf mIô ng mu I râf khoo bang va ng va
bac dô dap vao chô bj suf. Ðây chI Ia môf frong râf nhIôu chuyôn
Ia fhuong frong cuôc doI Tycho.
Nhu ng quan saf cua Tycho da dong gop vao kho fang su kIôn
fhIôn van nhIôu hon bâf cu aI fruoc ông. Hâu hôf nhung su kIôn
nay duoc ông suu fâp frong fhoI gIan 20 nam sông frôn hon dao
Hvon rông 2000 mâu ma vua £rodorIck II da fang ông dô Ia m daI
fhIôn van cua ông. Tu faI san cua rIông mình, ông da xây dung
môf frung fâm khoa hoc Ion. Ong goI frung fâm khoa hoc na y Ia
ThIôn Iâu |!ranIborg), nhung du ng ra phaI goI Ia ThIôn Ðô, vì no
Ia ca mô f Ðô fhj gôm nhu ng nha nghIôn cu u fhIôn van dây nhIôf
huyôf.
Tycho fhuc hIô n nhu ng cuô c quan saf hôf suc dôu da n, Iap dI
Iap IaI, phôI hop chu ng va Iuôn Iuôn finh dôn phân saI sof do dung
cu cua ông. Kôf qua ông da gIam muc dô saI sof xuông chI con môf
phân cua phuf frong môf cung va da co duoc su chinh xac cao nhâf
fu fruoc dôn gIo.
VoI su gIup do cu a râf nhIôu sInh vIôn va dông nghIôp cua
mình, frong cuô n Progymnasmafa |1602) ông da IIôf kô duoc vj fri
cu a 777 djnh fInh. Ðô gIup nhu ng nguoI khac danh gIa muc chinh
xac cua ông, ông da dua vao frong sach nay phân mô fa va nhung
so dô cu a cac phuong phap quan saf cung nhu cac dung cu cua
ông. Cha ng bao Iâu công frình phong phu cua ông da fhay fhô
bang IIôf kô cô dIôn cua PfoIômô. CuôI cu ng ông da fhôm vao 223
ngôI sao nua, nâng fông sô Iôn du ng 1000.
Hô fhông cac fhIôn fhô cua ông da chu ng mInh rang hô fhông
dja fâm cua PfoIômô không fhoa dang, dông fhoI cung cho fhây
chua co du bang chung chac chan dô chung mInh hô fhông nhâf
fâm cua CopornIc Ia dung.
Tycho không muô n bo dI nIôm fIn cu a mình vao hô fhông coI
fraI dâf dung yôn va Ia frung fâm cua vu fru. Ong qua gan bo voI
khoa vâf Iy cua ArIsfofo chu fruong fraI dâf nang va dung yôn.
Ong nhâ n xof, nô u fhuc su fraI dâf quay, môf qua daI bac ban ra
fhoo chIô u quay cua fraI dâf so dI xa hon Ia nôu ban nguoc voI
chIôu quay cua fraI dâf. Nhung frong fhuc fô dIôu nay không xay
ra. Va ông cung dua vao Iâ p Iuâ n ro rang cua sach CIosuô frong bô
KInh fha nh kô Ia I rang maf froI da dung IaI frôn bâu froI.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 88
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Nhung ông cu ng fhây hô fhông nhâ f fâm co fhô Iam cho hình
anh cua fhô gIoI don gIan dI râf nhIôu, nôn ông da nghI ra môf
cach fhoa hIôp. Ong vân gIu Ia I quan nIô m fraI dâf dung yôn o
frung fâm frong khI maf froI quay chung quanh no gIông nhu
frong hô fhông dja fâm cua PfoIômô. Nhung frong hô fhông moI
cua Tycho, cac ha nh fInh khac quay xung quanh maf froI fhoo
duong quay cua maf froI quanh fraI dâf.
Trôn gIuong hâp hôI, ông da frôI Ia I kho công frình dô sô cua
mình cho môf nha khoa ho c khac co dâu oc fro frung va khoang
daf hon. Ong xIn Johannos KopIor caI fhIôn nhung bang fhIôn van
cua ông. Va ông hI vo ng KopIor so co fhô du ng nhu ng bang fhIôn
van na y dô chung mInh Iy fhuyôf cua ông |chu không phaI cua
CopornIc) Ia dung.
Mac du CopornIc da dam fhay dôI cac fuong quan cua ca c
fhIôn fhô , ông vân không dam sua dôI chuyôn dông fhoo duong
fron hoan hao cu a cac fhIôn fhô, hay fhay dôI hình fron cua ca hô
fhông. KopIor da fhu c hIôn buoc fIôp fhoo nay. Trong khI fìm kIôm
môf su dôI xung fInh vI hon frong quy dao cua ca c fhIôn fhô va
nhung fuong quan gIua nhung dô xa va chu ky cua chu ng, KopIor
da dam roI bo Iy fhuyôf ArIsfofo vô chuyôn dông cua fhIôn fhô fhoo
duo ng fron hoan hao. Nhìn IaI, chung fa fhây ông da fình co Iam
cho hô fhông CopornIc hop Iy hon ba ng cach dua fâf ca cac chuyôn
dông quan saf duoc fhanh nhung djnh Iuâf fhu c nghIôm duoc dIôn
fa duoI dang foan hoc.
Johannos KopIor |1571-1630) sInh faI Wurffomborg, fhuôc
mIôn nam nuoc Ðu c. Cho foI nam 22 fuôI, KopIor Iuôn Iuôn duoc
chuân bj dô fro fhanh môf muc su. Iong dao cua ông va cu a gIa
dình da Iuôn Iuôn fhôI fhu c ông nhìn moI bIôn cô frong cuôc doI
dôu Ia do su an baI cua ThIôn Chua.
Johannos KopIor |1571-1630) sInh faI Wurffomborg, fhuôc
mIôn nam nuoc Ðu c. Cho foI nam 22 fuôI, KopIor Iuôn Iuôn duoc
chuân bj dô fro fhanh môf muc su. Iong da o cua ông va cu a gIa
dình da Iuôn Iuôn fhôI fhu c ông nhìn moI bIôn cô frong cuôc doI
dôu Ia do su an ba I cua ThIôn Chua. Ong Iuôn Iuôn cam nôm duoc
huong vj cua doI sông fhIôn quôc va suôf doI ông ham ho dI fìm
bIôf y djnh cua ThIôn Chua.
CIa nhu gIa dình ông gIau co, ông da co fhô fro fhanh môf
mu c su, chu không pha I môf nha fhIôn van. Ong say mô fhân hoc
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 89
hffp://obooks.vdcmodIa.com
va chI vì hoan ca nh faI chinh ma ông pha I bo on goI mu c su dô
kIôm sông bang nghô gIao vIôn foan ho c faI môf Iang nho mIôn
nam nuoc ao. Ong bô sung fhu nhâp cua mình bang vIôc xuâf ban
nhung Ijch fhIôn van du bao nhu ng mua, sô mônh cua nhu ng bâc
quân vuong, ca c cuôc nôI dây cua nông dân va nhung nguy co xâm
Iang cua nguo I Thô. Nghô fhIôn van Iuôn Iuôn Ia nguôn fhu nhâp
chinh cu a ông khI moI nguôn fhu nhâp khac không con. Ong noI,
Iam nghô boI foan if ra cung con hon Ia dI an may.
Nam 1595, ông da gIaI fhich cho gIao su MIchaoI MaosfIIn
cua daI hoc TubIngon, Ia nguoI da huong dâ n ông dôn voI hô fhông
fhIôn van cua CopornIc, “TôI da muôn fro fhanh mô f nha fhâ n hoc,
vì fu Iâu fâm hôn fôI Iuôn bj gIang co. Nhung bây gIo , fôI nhâ n ra
Ia Chua muôn fôI Iam rang danh NguoI qua cac cô gang fruy fìm
fhIôn van cua fôI”. Cuôn sach dâu fIôn cua ông nhan dô Vu fru
Mâu NhIôm |1596) Ia môf su dIô n fa khoo Io o finh châf huyô n bi
foan ho c, Ia khoI dIôm cho hoaf dông suôf doI cua ông. Ong kô IaI
rang, vì ông fIn chac co vo dop foan hoc frong nhu ng kich fhuoc
fuong dôI gIua cac hanh fInh va quy dao cua chu ng, nôn ông Iao
mình vao cuôc fìm kIôm.
Hâ u nhu ca mua ho da frôI qua voI su fìm kIôm nang nô
nhung không kôf qua nay. CuôI cu ng, frong môf djp râf fâm
fhuong, fôI da dôn gân duoc su fhâf hon. TôI fIn Chua quan phong
da can fhIôp dô fôI may man daf duoc dIôu ma fôI không bao gIo co
fhô daf duoc chI bang cô gang rIông cua mình. TôI IaI cang fIn o
dIôu nay hon nua vì fôI Iuôn Iuôn câ u xIn Chua cho fôI duo c fhanh
công nôu Iy fhuyôf cua CopornIc Ia dung. Thô Ia chuyôn da xay ra
vao ngay 19 fhang 7, 1595. KhI fôI dang gIa ng cho sInh vIôn fhây
nhung su kIô n gIao hôI Ion |cua sao Thô va sao Môc) xay ra IIôn
fIôp fam ky hIô u hoa ng dao sau va chu ng fu fu chuyôn fu môf
khoang cach 120 dô gIua haI ha nh fInh sang môf khoang cach
khac, fhì cu ng Iu c do fôI da vo Iông vao frong môf vong fro n nhIôu
hình fam gIac voI dIôm cuô I cua fam gIac nay Ia dIôm dâu cua fam
gIac kIa. Ðang cach nay fôI co môf hình fron nho hon ho p boI
nhung dIôm gIao nhau cua cac ca nh hình fam gIac.
KhI ông so sanh haI vong fron nay, ông fhây vong fron không
fuong u ng voI sao Môc, vong fron ngoaI fuong ung voI sao Thô.
Ong da fìm ra duo c chìa khoa chang7
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 90
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Ðâf ngo KopIor nho IaI môf su frung hop dac bIôf: frong hình
hoc co nam IoaI hình khôI da dIôn va ngoaI fraI dâf fhì chI co nam
hanh fInh kha c.
Va rôI... dIôu nay Iam fôI ngac nhIôn: faI sao IaI co cac hình
phang frong sô nhu ng quI dao ba chIôu7 Thua dôc gIa, xIn hay dô y
dôn Iy do faI sao fôI vIôf cuôn sach nho nay. Ðô ghI nho su kIô n do,
fôI vIôf ra dây cho ban câu phaf bIôu bang chinh nhung IoI Iuc no
moI duoc phaf sInh frong dâu: QuI dao cua fraI dâf Ia fhuoc do moI
su. Vo ngoaI fIôp quI dao nay Ia môf hình muoI haI maf va vong
fro n chu a hình nay so Ia sao Hoa; vo ngoaI fIôp sao Hoa môf hình
fu dIôn va vong fron chua no so Ia sao Môc; vo ngoaI fIôp sao Môc
môf hình Iâp phuong va vong fron chua no so Ia sao Thô. Ðây gIo
vo nôI fIô p fraI dâf môf hình haI muoI maf va vong fro n nam frong
do so Ia sao KIm; vo nô I fIôp sao KIm môf hình fam maf va vong
fron nam frong do so Ia sao Thu y. Ðây gIo ban da hIôu Iy do cua
con sô ca c hanh fInh.
Ðây Ia co hôI va fhanh công cua nhu ng Iao nhoc cu a fôI. Va
nIôm fhoa ma n sâu xa cua fôI frong kham pha nay qua fhuc không
fhô dIôn fa fhanh IoI. TôI không co n fIôc fhoI gIo da mâf nua. Ngay
dôm fôI không moI môf frong vIôc finh foan, dô xom y fuong nay co
phu hop voI nhu ng quI dao cua CopornIc hay không, hay Ia nIôm
vuI cua fôI so bay dI fhoo gIo. ChI frong if ngay, mo I caI da hoaf
dông fôf va fôI cu ngôI nhìn fung fhIôn fhô fIôp nôI nhau an khop
chinh xa c vao chô cua no frong sô cac hanh fInh.
Tri fuong fuong hình ho c cua ông da co fac dung. Nôu chung
fa kô dôn chuyôn dông Iy fâm cua cac cua ha nh fInh va bo qua môf
vân dô nho nho vô sao KIm, fhì moI hanh fInh dôu an khop voI hô
fhông cu a KopIor, voI môf saI bIôf chI chung 5 phân fram.
Ðâf Iuâ n chu ng fa nghI fhô nao vô “phuong phap” cua
KopIor, san phâm cua ông qua Ia dây ân fuong. ÐôI voI ông, hình
nhu vIôc ông chuyôn fu Ia nh vuc fhân hoc sang fhIôn van Ia môf
hanh dô ng chinh dang. Kô cung Ia, cuôn sach nay do môf chang
fhanh nIôn fôn KopIor vIô f Iu c 25 fuôI du ng môf nu a fhô ky sau
cuôn Ðo RovoIufIonIbus cua CopornIc IaI Ia fac phâm dâu fIôn sau
chinh ban fhân CopornIc công khaI bao vô hô fhông moI.
Trong hô fhông cua CopornIc, ma f froI duoc dua vao frung
fâm fhay chô cho fraI dâf, nhung maf froI vân chI fhuc hIô n chu c
nang quang hoc Ia soI sang cho foan fhô vu fru hanh fInh, chu
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 91
hffp://obooks.vdcmodIa.com
không fao ra chuyôn dông cua ca c hanh fInh do. KopIor da fIôn
môf buoc không Iô khI ông coI maf froI Ia môf frung fâm fao Iuc.
Ong nhâ n fhây rang môf hanh fInh cang xa maf froI, fhì chu ky
xoay vong cua no cang da I. ÐôI voI su kIôn nay, cac nha fhIôn van
fhoI frung cô chI công hIô n nhung gIaI fhich fhân bi hay duy IInh.
Vi du, ca c frIôf gIa khac ky fIn rang môI ha nh fInh co hôn rIông
cua mình - Ia fInh fhân hay fri khôn - dô huong dâ n cac chuyôn
dông cua no frong bâu froI. Quan nIôm frôI vuof cua fhoI frung cô
gan môI hanh fInh vao môf qua câu frong suôf cu ng fuyôn bô rang
nhung qua câu nay duoc chuyô n dông boI fri khôn fhIôn gIoI.
KhI KopIor fìm cach caf nghIa su gIam fôc cua môf hanh fInh
khI no chuyô n dông xa dâ n maf froI, Iu c dâu ông cung nghI môI
hanh fInh co môf “hôn chuyôn dông” |anIma mofrIx):
Vì fhô chu ng fa phaI fhIô f Iâp môf frong haI su kIôn sau:
hoac Ia cac anImao mofrIcos |cua ca c hanh fInh) fro nôn yôu hon
khI chu ng xa dân Maf froI, hoac Ia chI co môf anIma mofrIx duy
nhâf o fâm dIôm cua fâf ca cac quy dao, nghIa Ia, o Maf froI, caI
hôn chuyôn dông nay fao Iuc ma nh hon dôI voI môf vâf fhô khI vâf
fhô nay o gân maf froI, nhung so không co fac du ng dôI voI cac vâf
fhô o xa hon, vì khoang cach va vì anh huong cua Iu c fac dông
cang xa cang yôu.
Sau nay chinh KopIor da frjnh frong noI fhôm rang foan fhô
hô fhông vâf Iy cac fhIôn fhô cua mình so co y nghIa hoan hao “nôu
fa fhay fhô fu hôn |anIma) bang Iu c |vIs). Thô Ia ông da manh dan
vach ra con duong chuyô n fu vIô c gIaI fhich vu fru fhoo cach huu
co sang IôI gIaI fhich co ho c. Cac “fInh fhâ n” va “fri khôn cua cac
fhIôn fhô ” duo c fhay fhô bang ca c Iu c.
Tu Iy fhuyôf dây fruc gIa c cua CopornIc, fu Iuong du IIôu
không Iô do Tycho Ðraho fhu fhâp duoc va voI nIôm say mô foan
hoc fhân bi cua mình, KopIor da hình fhanh ba djnh Iuâ f vô
chuyôn dông cua hanh fInh, nho do ông da fro fhanh nha fIôn
phong cho môf nganh khoa hoc mo duong cho khoa vâf Iy hIôn daI.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 92
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 40
MOT CA I NHÌN CÂY ÐO I ROI VA NCAC NHIÐN
Ðuoc nhay vof fu quan saf bang maf fhuong foI quan saf nho
dung cu so Ia môf frong nhung buoc fIôn Ion frong Ijch su cua
hanh fInh. Nhung không aI da co chu y phaf mInh ra kinh vIôn
vong. Mô f frong nhu ng fhanh kIôn an rô sâu va phô bIôn nhâf cua
con nguo I Ia nIôm fIn vao cac gIac quan fu nhIôn cua con nguo I ma
không câ n du ng dôn dung cu.
Chung fa không bIôf aI da phaf mInh ra kinh maf, phaf
mInh fhô nao va o dâu. Chu ng fa chI bIôf daI khaI no duoc phaf
mInh môf ca ch fình co va boI nhu ng nguoI fhuong chu không phaI
nhung nha nghIôn cuu vô quang ho c. Co Io môf nguo I fho Iam kinh
da Ion fuôI frong khI chô fao nhu ng chIôc dIa bang kinh dô gan cua
sô da fhu nhu ng chIôc dIa do va khI nhìn vao ông da mu ng ro nhân
ra mình co fhô nhìn fhây ro hon. Chung fa co fhô fIn rang nha
phaf mInh không phaI fhuôc gIoI fri fhuc, vì fhoI do cac gIao su
fhuong khoo khoang vô nhung phaf mInh cu a mình, fhô ma fruoc
fhô ky 13 chu ng fa IaI chua fung fhây co faI IIôu nao ghI nhân vô
môf nha pha f mInh fu xung da Iam ra kinh vIôn vo ng. Tu nhung
faI IIôu duoc ghI IaI fruoc nam 1300 cho foI fIôc phaf mInh ra kinh
vIôn vong gân ba fram nam sau do , cac nha hoc gIa dôu không bIôf
gì vô fhâ u kinh. Co râf nhIôu Iy do caf nghIa dIôu nay. NguoI fa
bIôf râf if vô Iy fhuyôf khu c xa anh sang. TIô c fhay, môf sô if oI cac
nha vâf Iy ham fìm foI da không nghIôn cu u vô khu c xa bang
nhung maf fhâu kinh cong bình fhuong, nhung IaI bj mô hoac boI
cac hình fhu hoa n hao Ia hình fron va hình câu. Ho baf dâu
nghIôn cuu khu c xa frong môf qua câu hoan hao bang kinh, khIôn
fao ra nhu ng quang saI phu c fap nhâf va fhu c fô da không mang
IaI cho ho kôf qua nao.
KhI fìm hIôu nhu ng hIô u ung cua fhâu kinh, ca c nha frIôf
hoc fhIôn nhIôn bj can fro vì nhung Iy fhuyô f cua ho vô anh sang
va fhj gIac. Tu nhu ng fhoI xa xua, suy fu cu a cac nha frIôf ho c fây
phuong da bj huo ng vô cach nguoI fa fhây fhô nao hon Ia vô chinh
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 93
hffp://obooks.vdcmodIa.com
ban châf cua anh sang nhu Ia môf hIôn fuong vâf Iy. Cac frIôf gIa
HI Iap cô cho ra ng fhj gIac Ia môf quy frình hoaf dông cua con
maf sông dông cu a môf nguoI, chu không phaI su ghI IaI fhu dông
nhung â n fuong fu bôn ngoaI. Thuyôf phô I ca nh cua ÐcuIId Iây
maf chu không phaI vâf duoc nhìn Iam dIôm gôc cua cac duong
vIôn canh. PIafo va cac frIôf gIa fruong phaI Pyfhagoras mô fa vIôc
nhìn xom nhu Ia môf quI frình phaf foa fu con maf môf cach nao
do bao fru m Iây vâf fhô duoc nhìn. PfoIômô cu ng chIa so quan
dIôm nay. Nguo c IaI, ÐomocrIfus va cac frIôf gIa fruo ng phaI
nguyôn fu cho ra ng vâf fhô duoc nhìn phaf foa ra cac Iuông
nguyôn fu va su phaf foa nay môf cach nao do dâp vao maf va fao
ra anh. Nhung nha gIaI phâu phuong fây CaIon nôu Iôn vân nan
cua nhân fhuc fhông fhuong rang nhu ng hình anh Ion, vi du nhu
anh cua môf qua nu I, không fhô nao fhu nho duoc dô dI vao dông
fu nho xiu cua ma f. Hon nua, cac frIôf gIa nguyôn fu cung không
fhô caf nghIa duoc Iam sao môf vâf co fhô fao ra vô sô phân fu dô
co fhô dI dôn maf cua ha ng fram ha ng nga n nguoI cung fhây vâf
do dông fhoI. Va CaIon da khaI frIôn môf Iy fhuyôf dung hoa Ia
IIôn kôf voI chuc nang sInh Iy cua maf.
NgoaI ra, vIôc nghIôn cu u quan hoc hay su dung du ng cu dô
fro gIup maf fhuong cung con gap nhung fro ngaI vô fôn gIao.
Thân hoc chju a nh huong manh cua nhân fhu c fhông fhuong va
fruyô n fhông dân gIan. Con nguoI co maf dô Iam gì nôu chinh maf
không bIôf duoc hình fhu, kich fhuo c va ma u sac fhuc su cua ngoaI
vâf7 Hon nua, chang pha I nhung dung cu nhu guong, Iang kinh va
fhâu kinh fhuong Iam saI Iac fhj gIac do sao7 Va nhu ng dung cu
nhân fao dô Iam ra nhIôu, phan chIôu, khuyôch daI hay fhu nho va
nhân dôI hay dao nguo c cac hình anh fhj gIac da duoc su du ng dô
Iam moo mo su fhâf hay sao7 Cac fin huu su ng dao va cac frIô f gIa
không doI nao chju du ng cham foI nhung dung cu Iu a dao do.
Thô nhung môf sô nguoI fhu c fIôn vân fIôp fuc fIôn foI. Ho
fhich doo cap kinh frôn sông muI, don gIan vì no gIup ho fhây ro
hon. Công du ng dâu fIôn cua kinh maf co Io Ia dô chua fâf vIôn fhj,
khuyôf fâf cua fhj gIac o fuôI gIa do vIôc fhuy fInh fhô bj chaI cu ng
Iam cho maf không fhô fâ p frung sac nof va o nhung vâf o gân. HôI
dâu fhô ky 14, frong danh muc bâf dông sa n cua môf vj gIam muc
o £Ioronco co IIôf kô “môf cap kinh maf co gong ma bac”. O VonIco
vaI khoang 1300, nghô Iam kinh maf da kha phô bIôn khIô n cho da
co môf Iuâf chô ng IaI nhu ng fho kinh da nh Iua khach ha ng bang
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 94
hffp://obooks.vdcmodIa.com
cach fuyôn bô ho ban cho khach hang kinh bang pha Iô fhâf, dang
khI fhuc su chI Ia kinh fhuy fInh. Pofrarch |1304-1374) frong fac
phâm fu fhuâf Tho goI cho Hâu fhô, da fhan phIôn rang “khI fôI
qua 60 fuôI... fôI phaI doo kinh moI fhây ro duoc”. Ðan fhân KopIor
cu ng doo kinh. Va o gIua fhô ky 14, cac nhân vâf châu Âu nôI fIông
dôu cho vo chân dung mình voI cap kinh. Kho ma bIôf hôf duoc
ngon nguôn cua vIôc chô fao kinh maf, vì nhung fho kinh kham
pha ra ky fhuâf Iam kinh dôu co nhung Iy do fhuong maI chinh
dang dô gIu bi mâf nha nghô.
CaIIIoo da vIôf: “Chung fa bIôf chac chan nha pha f mInh
kinh vIô n vong dâu fIôn Ia môf nguoI fho kinh bình fhuong, do
fình co fhu nhu ng dang kinh khac nhau va cung fình co nhìn vao
haI frong sô cac dang kinh do, môf kinh IôI va môf kinh Iom, dô o
nhung khoang cach kha c nhau dôI voI maf, da fhây va phaf hIôn
nhung kôf qua bâf ngo va fhô Ia ông da kham pha ra dung cu
nay”. Co fhô su phôI hop may man cac IoaI kinh kha c nhau na y da
xay ra dông fhoI cho nhung hIôu kinh maf khac nhau. Câu chuyôn
co phân cha c cha n nhIô u hon ca Ia su kIôn co finh quyôf djnh xay
ra fa I môf hIôu kinh cua môf fho Iam kinh bình fhuong nguo I Ha
Ian fôn Ia Hans IIpporshoy, o MIddoIburg khoang nam 1600.
NguoI fa kô rang co haI dua fro fình co vao fIôm cua IIpporshoy va
câm nhu ng maf kinh Iôn choI. Chu ng ap haI maf kinh saf nhau va
khI chung nhìn qua ca haI maf kinh dô nhìn foI mô f chIôc chong
chong gIo frôn fhap môf nha fho, chu ng fhâ y chIôc chong cho ng
duoc khuyôch daI môf cach fuyôf voI. Chinh IIpporshoy cu ng nhìn
fhu va fhô Ia ông baf dâu chô fao cac kinh vIôn vong.
Không may cho IIpporshoy Ia vao cu ng fhoI do faI Ha Ian
cu ng co nhung fho kinh khac fuyôn bô mình Ia fac gIa phaf mInh
ra kinh vIôn vo ng va doI hoI duo c fhua nhân quyôn sa ng chô va IoI
Iôc fu sang chô nay. Môf frong nhu ng nguoI nay Ia Jamos MofIus o
AIkmaar, fuyôn bô ông da chô fao duoc môf kinh vIô n vong cung
fôf nhu cua IIpporshoy, ông bIôf nhung bi quyôf Iam fhuy fInh va
nôu nha nuoc faI fro, ông co fhô chô fao môf kinh vIôn vong fôf
hon. KhI chinh quyôn không châp nhân dô nghj cua ông, MofIus
da fu chôI không cho aI xom kinh vIôn vong cua mình va khI chôf
ông da pha huy cac dung cu cua mình dô không cho aI gIanh duoc
quyôn sang chô cu a ông
Trong fình frang quyôn sang chô chua ro ra ng, nha nuoc Ha
Ian da fu chôI dô nghj chô fao kinh vIô n vong cua IIpporshoy,
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 95
hffp://obooks.vdcmodIa.com
không công nhân quyôn sang chô cua ông, cung không faI fro cho
dung cu moI nay. Ðông fho I, kinh vIôn vong ngay ca ng duoc nguoI
fa bIôf dôn nhIô u hon. Nam 1608 daI su Pha p o Tho Haguo da mua
môf chIô c kinh vIôn vong cho vua Honry IV va ngay nam sau o
ParIs da co ban kinh vIô n vong. Nam 1609 kinh vIôn vong da duoc
frIôn Iam faI hôI cho £rankfurf. No cung xuâf hIô n o MIIan, VonIco
va Padua va fruoc cuôI nam do, nguoI fa da chô fao no o Iuân
Ðôn.
Không dô gì fhuyôf phuc nhung “nha frIôf hoc fu nhIôn” ho c
cach nhìn qua kinh vIôn vong cua CaIIoo. Ho co qua nhIôu Iy do frI
fhu c dô nghI ngo nhu ng gì ma ho không frông fhây bang maf
fhuong.
Nhung nhu ng con nguo I fhân frong vân con o do chua muôn
fIn fuong o du ng cu moI mo con dây nghI ngo nay. Không dô gì
fhuyôf phu c nhu ng “nha frIôf hoc fu nhIôn” hoc cach nhìn qua
kinh vIôn vong cua CaIIoo. Ho co qua nhIôu Iy do frI fhu c dô nghI
ngo nhu ng gì ma ho không frông fhây bang maf fhuong. TrIôf gIa
nôI fIông Cosaro CromonInI fhuôc fruong phaI ArIfofo cho ra ng chI
phi fho I gIo khI nhìn vao dung cu Iu a bjp cua CaIIoo chI dô fhâ y caI
ma “không môf aI ngoaI fru CaIIoo nhìn fhâ y... va dang kha c, nhìn
nhung ông kinh nay Iam fôI nhu c dâu”. Môf dông nghIôp fhu
nghjch khac cua CaIIoo da bao cao: “CaIIoo CaIIIoI, nha foan hoc
fhanh phô Padua, da dôn ÐoIogna voI chung fôI, mang fhoo ông
kinh vIô n vo ng ma ông co fhô nhìn fhây bôn ha nh fInh bja daf.
Cac ngay 24 hay 25 fhang 4, fôI không bao gIo ngu ban ngay cung
nhu ban dôm, chI dô fhu dung cu cua CaIIoo bang hang ngan cach
khac nhau, dô nhìn nhung vâf o duoI dâf cu ng nhu frôn froI. Nhìn
cac vâf duoI dâf, kinh cho kôf qua fuyôf voI, nhung nhìn cac vâf
frôn fro I, no danh Iua nguo I fa, vì môf djnh fInh so ho a fha nh haI.
Co nhIôu nhân vâf co fhô gIa kha c Iam chung cho fôI... va moI
nguo I dô u nhìn nhân Ia dung cu nay danh Iua nguoI fa. CaIIoo da
phaI câm mIông va vao ngay 26 ông da buôn sâu bo dI”.
Ðan fhân CaIIoo fhuong nhìn qua kinh vIô n vong cua mình
dô xom môf vâf, rôI dI fhang foI vâf do dô kIôm chu ng chac chan
mình không bj da nh Iua. Ðôn ngay 24 fhang 5, 1610, ông fuyôn bô
mình da fhu nghIôm kinh vIôn vong cua mình “môf fram ngan Iâ n
dôI voI môf fram ngan ngôI sao va nhung vâ f khac”. Nam sau, ông
vân co n fIôp fuc fhu nghIô m. “Ða haI nam nay, fôI da fhu dung cu
cua mình |du ng hon Ia hang chuc dung cu cua mình) bang hang
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 96
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fram nga n cuôc fhu nghIô m voI ha ng nga n hang ngan dô vâ f, xa
va gân, fo va nho , sang va fôI; vì vây fôI không hIô u nôI faI sao
nguo I fa IaI cho fôI Ia ngây fho bj danh Iua boI chinh nhung quan
saf cua mình”.
Nhu ng gì CaIIoo fhây khI quay kinh vIôn vong cua mình Iôn
froI da Iam ông say mô dôn nôI da vôI vang xuâf ban môf cuô n
sach mô fa nhung gì ông da frông fhây. Tha ng 3 nam 1610 ông ra
môf fâp sach nho day 24 frang mang fua dô SIdorous NuncIus |Su
CIa cua cac Vì sao) va fâp sach da mau cho ng gây sung sôf va bôI
rôI cho gIoI fri fhuc. Trong fâ p sach nay, CaIIoo say mô fuong
fhuâf vô “nhu ng canh vâf fuyôf dop va Iam ngây ngâf fâm hôn...
nhung vân dô dang quan fâm nhâf cho moI nha quan saf vô cac
hIôn fuo ng fhIôn nhIôn... fhu nhâf, Ia vì ban châf fuyôf voI cua
chung; fhu haI, vì su moI mo hoan foan cu a chu ng; va cuôI cu ng,
cu ng Ia vì nho dung cu nay fro gIup ma fôI fhây duoc chung voI
dây nIôm kInh ngac”. Cho foI bây gIo, con sô nhung ngôI sao co fhô
fhây duo c bang maf fhuong fhì co fhô dôm duoc. Nhung nay kinh
vIôn vong da “cho fhây ro fruo c maf hang ha sa sô nhung ngôI sao
khac chua fung fhây fruoc kIa va con sô nay vuof xa gâp muoI Iân
con sô nhu ng ngôI sao da duoc bIôf dôn fruoc dây”. Ðây gIo duong
kinh cua maf frang xom ra “Ion hon khoang 30 Iân, dIôn fich cua
no Ion hon khoang 900 Iân va khôI Iuong cua no gân 27 ngan Iân
Ion hon khI xom bang maf fhuong...”
Kô dôn, kinh vIô n vong da gIaI quyôf nhu ng franh Iuân vô
ÐaI Ngân Ha: “MoI franh Iuân vô n fung gIa y vo nhu ng frIôf gIa fu
bao fhô ky nay duoc gIaI quyôf... va chu ng fa duoc gIa I phong khoI
nhung cuô c franh Iuân daI dong vô vân dô na y, vì ÐaI Ngân Ha chI
Ia môf khôI vô sô cac ngôI sao dung fhanh chum voI nhau. Ðâf
Iuân ban quay ông kinh vIôn vong fhang vô phia na o, ban cung
fhây duoc môf dam râf dông ca c ngôI sao ro rang fruo c maf...”
“Nhung dIôu kich fhich nIôm say mô nhâ f cua fôI va fhuc
dây fôI kôu goI su chu y cu a cac nha frIôf hoc va fhIôn van, Ia fôI
da kham pha ra 4 hanh fInh chua fung duoc bIôf dôn fruo c dây,
chung quay frôn môf quI dao chung quanh môf ngôI sao sang nao
do”. Thuc fô dây Ia bôn vô fInh cua sao Môc.
MôI môf quan saf don so cua CaIIoo dôu da Iam Iay chuyôn
môf Iy fhuyôf fru côf khac cua vu fru quan ArIsfofo - PfoIômô. CIo
dây, bang chinh maf cua mình, CaIIoo da frông fhây nhu ng ngôI
sao voI sô Iuong không fhô nao dôm duo c |vu fru co vô han
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 97
hffp://obooks.vdcmodIa.com
không7). Ong da fhây maf frang cu ng nhu fraI dâf dôu không co
hình fhu hoan ha o |Ðan châf cua cac fhIôn fhô va ban châf cua
fraI dâf co Io không khac gì nhau). ÐaI Ngân Ha duoc chung mInh
chI Ia môf khôI vô sô ca c ngôI sao |PhaI chang Iy fhuyôf cua
ArIsfofo vô cac vâng khi fhIôn gIoI fhu c ra chang Ia gì ca7 PhaI
chang ca c qua frình cua cac fhIôn fhô không co gì khac bIôf co ban
voI fraI dâf7). Trong khI nhung nhân xof van faf va ngâ u nhIôn
nay da baf dâu go bo duoc nhu ng fro ngaI gIao dIôu cua fruyôn
fhông, nhung không dIô u na o da fhu c su xac nhân cho Iy fhuyôf
cua CopornIc.
Thô nhung voI CaIIoo, nhung gì ông xom fhây da fhuyôf
phu c ông. Trong fâp sach nho na y, ông da dam fhông bao môI
fhIôn cam ông danh cho hô fhông CopornIc. Tuy chinh KopIor da
không fhuyôf phu c duoc ông, nhung gIo dây ông da bj fhuyôf phu c
boI kinh vIôn vong. Thoo ông, vIôc kham pha ra 4 vô fInh mo I quay
quanh sao Môc xom ra Ia nhung kham pha quan frong nhâf cua
ông, vì chu ng Ia nhung bang chung hIôn nhIôn nhâ f cho fhây fraI
dâf không phaI Ia dôc nhâ f frong vu fru. Con co bao nhIôu ha nh
fInh khac co ca c vô fInh rIông7 Va dIôu do chung fo rang mô f vâf
fhô nhu fraI dâf voI môf vâf fhô khac xoay quanh no co fhô ban
fhân no IaI xoay quanh môf vâf fhô khac nua. Vì fhô CaIIoo kôf
Iuân:
... chu ng fa co môf Iâp Iuân vung chac fuyôf voI dô go bo moI
bôI rôI cho nhung aI co fhô châp nhâ n su kIôn cac hanh fInh xoay
quanh Maf TroI frong hô fhông CopornIc, nhung vô chuyôn dông
cua Maf Trang quanh TraI Ðâf, dông fhoI ca haI hanh fInh nay
dôu quay du môf quI dao frong môf nam quanh Maf TroI, ho c con
qua bôI rôI nghI rang Iy fhuyôf nay không fhô châ p nhân duoc: boI
vì bây gIo chung fa không chI co môf hanh fInh xoay quanh môf
hanh fInh kha c, frong khI ca haI cu ng chuyôn dông frôn môf quy
dao Ion quanh Ma f TroI, ma fhj gIac cua chu ng fa co n cho chu ng fa
fhây 4 vô fInh xoay quanh sao Môc, gIô ng nhu Maf Trang xoay
quanh TraI Ðâf, frong khI foan fhô hô fhô ng cu ng chuyôn dông
quanh môf quI dao fo Ion quanh maf froI frong môf chu ky 12
nam.
Nhu ng kham pha ky dIôu nay da dua CaIIIoo fIôn nhanh
frong su nghIôp cua ông. Nhung nhung môI ghon fj o Padua va
VonIco hình nhu da gây ra môf sô fac dung, vì Thuong VIôn VonIco
da không gIu IoI hua hao phong fruo c kIa cu a ho. CaIIIoo da dI fìm
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 98
hffp://obooks.vdcmodIa.com
nhung su faI fro o noI khac dô fhoo duôI công vIôc nghIôn cu u
fhIôn van cua mình. Ðô daf muc fIôu, ông da daf fôn cho bôn vô
fInh cua sao Thô ma ông moI kham pha Ia “nhu ng ha nh fIn
ModIcI” fhoo fôn cua dong ho Ion cua công fuoc CosImo II cua
ModIcI o £Ioronco. Va ông da goI fang vj daI công fuoc na y môf
kinh vIôn vong “fInh xao”.
Nhu ng IoI khon ngoI nay da nhanh chong fao duoc kôf qua
mong muôn. Vj daI công fuoc goI fang ông môf chuôI dây chuyôn
vang va môf huy chuong vang va fhang 6 nam 1610 ông vIôf môf
Ia fhu bô nhIôm CaIIIoo Iam “Truong Khoa Toan hoc cua daI hoc
PIsa va TrIô f gIa cua ÐaI Công Tuoc”, ma không cân gIang day hay
o frong ÐaI hoc faI fhanh phô PIsa, voI môf khoan fIô n Iuong hang
nam Ia môf nga n dông vang £IoronfIn. £Ioronco da fro fhanh co so
nghIôn cuu cua ông cho foI hôf doI.
KopIor râf vuI mung vì cuôI cu ng CaIIIoo da xua fan môI
nghI ngo cua ông va vIôf haI cuôn sach dô ung hô CaIIIoo. Ðông
fhoI CaIIIoo fIôp fu c nhu ng quan saf qua kinh vIôn vong cua mình,
fao duoc fhôm nhIôu chu ng co hon nua cho hô fhông CopornIc. Ong
phaf hIô n ra sao Thô co hình bâu duc. Va cac chu ky chuyôn dông
cua sao KIm ma fruoc dây không fhô nhân ra bang maf fhuong,
fhì nay da cho fhây dâu hIôu no xoay quanh Maf TroI. Nhu ng
quan saf nay baf dâu cung câp nhu ng chu ng co cho hô nhâf fâm.
CaIIIoo duoc moI foI Roma, o do ông duoc fIô p don fro ng fhô
môf cach bâf ngo. Ðôn noI ngay 1 fhang 4, 1611, ông da duoc CIao
Hoang PauI V fIô p kIôn ngay va vj gIao hoang nay da danh cho
ông môf su uu daI dac bIôf Ia không phaI quy gôI khI fIôp kIôn gIao
hoang. Cac cha Ðong Tôn da frIôu fâp môf hôI nghj dac bIôf o ÐaI
hoc, faI dây ông duoc ca fu ng Ia “Vj Su CIa Cac Vì Sao cua ÐaI hoc
Rôma”. CaIIIoo da fhuyô f phuc duoc cac gIoI chuc cua CIao HôI
nhìn qua ông kinh vIôn vo ng cua ông. Ho râf vuI suong vô nhu ng
gì ho nhìn fhây, nhung vân chua san sang châp nhâ n nhung gIaI
fhich cua CaIIIoo.
TôI ngay 14 fhang 4, 1611, HIôp hô I khoa hoc fIôn phong Ia
VIôn AccadomIa doI IIncoI da fô chu c môf bua fIôc khoan daI
CaIIIoo frôn môf suon dôI bôn ngoaI công fhanh Rôma. Khach moI
gôm nhIô u nha fhân hoc, frIôf hoc, foan ho c va nhung nha chuyôn
môn kha c. Sau khI CaIIIoo cho ho xom cac vô fInh cua sao Môc,
cu ng voI môf sô nhu ng dIôu ky dIô u khac frong bâu froI, ông cho
ho nhìn qua kinh vIôn vong cua ông dô xom vIôn bao fang fhanh
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 99
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CIoan Iafran va ho da fhây duoc ca nhung hang chu fôn cua gIao
hoang SIxfus V râf ro rang... ma vIôn bao fang nay o cach do dôn 3
dam.
Ðjp nay, dung cu cua CaIIIoo da duoc daf fôn. NguoI công bô
fôn cua no Ia vj chu fIôc, £odorIco CosI, môf nha qui fôc, nhung
fhu c fô caI fôn “kinh vIôn vong” |foIoscopo) da duoc fao boI môf
nha fhân hoc kIôm fhI sI nguo I HI Iap co maf frong bua fIôc va fu
do nguoI fa co fhoI quon dung cac fu HI Iap dô daf fôn cho cac
dung cu khoa hoc moI.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 100
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 41
V! CAIIIÐO
KhI fro vô £Ioronco, ban fhân CaIIIoo da fruy fìm nhu ng Iy
Iuân dô mInh chung su hoa hop gIua chân Iy cua KInh Thanh vo I
fhuyôf CopornIc. Ong Io Iang duy frì fu fuong chinh fhông cua
mình va da nghI ra môf IôI gIaI fhich khoo Io o cho vo bô ngoaI fraI
nguo c gIua cac IoI KInh Thanh va nhu ng su kIôn cua ThIôn NhIôn.
Ong noI, chân Iy chI co môf, nhung no duoc fhông fruyôn fhoo haI
dang - ngôn ngu cua KInh Tha nh va ngôn ngu cua ThIôn NhIôn.
Ca haI dôu Ia ngôn ngu cua ThIôn Chua. Trong KInh Thanh,
ThIôn Chua khôn ngoan noI bang ngôn ngu bình dân, con frong
ThIôn NhIôn, NgaI su du ng môf ngôn ngu bac hoc hon.
Trong khI do, ca c cha Ðong Tôn o Rôma không dô haI Iong
voI Iâp Iuân nay cua CaIIIoo. Ðung dâu Ia Hông y Roborf
ÐoIIarmIno |1542-1621), môf nha fhân hoc xuâf sac va Ia nguo I
hang say bônh vuc gIao hoang, ho cam fhây Iâp Iuân cua CaIIIoo co
dâu vôf Iac gIao. Hông y ÐoIIarmIno Ia bâc fhây cua khoa buf
chIôn fhân ho c va fu fuo ng chinh fhông ArIsfofo, daf nôn fang fu
duy cua mình frôn nhân fhu c fhông fhuong cua gIa c quan. Ong
nhac IaI Iâp Iuân cua Tha ng AugusfIn Ia phaI caf nghIa IoI KInh
Thanh fhoo nghIa don, fru khI dIôu fraI nguo c co fhô “chung mInh
cha c cha n”. Vì kInh nghIô m hang nga y “cho fa fhây ro ra ng fraI
dâf dung yôn”, va , fu ban châf cua vân dô nay, vIôc fraI dâf quay
va quay xung quanh maf froI Ia dIô u không fhô “chu ng mInh cha c
chan”, nôn phaI fIn fhoo nghIa don cua IoI KInh Tha nh.
CaIIIoo da saI Iâm khI dôn Rôma dô fu bIôn hô cho mình.
Chuyôn dI nay không mang IoI ich gì cho ông, ma chI fao du fhu dô
faI cho cac su gIa cua nhu ng fhô ky sau nay. Trong vu xof xu nôI
fIông cua Toa an Ðj CIao muoI bay nam sau, nhu ng IoI buôc fôI
ông da dua frôn nhu ng gì da hay không noI ra frong cuôc hô I kIôn
cua ông voI Hông y ÐoIIarmIno va gIa o hoang PauI V vao nam
1616. Ong co bj buôc phaI fu chôI gIang day Iy fhuyôf CopornIc hay
không7 Nhu ng gì da fhu c su duo c noI ra7 Nôu ông da không dôn
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 101
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Rôma, co Io CIao hôI da phaI danh cho ông môf IoaI xof xu khac.
Trong chuyôn vIông fham nay, CaIIIoo da không fhanh công frong
vIôc fhuyôf phuc gIao quyôn Rômo dô ho nhìn nhâ n Iy fhuyôf cua
ông Ia fraI dâf quay. Quan nIôm na y da bj kôf an ro rang, nhung
ban fhân CaIIIoo không bj kôf an va sach cua ông cung không bj
câm phô bIôn.
Nam 1624 CaIIIoo IaI dôn Rôma môf Iân nu a dô chu c mung
vj fân gIao hoang !rban VIII vua dang quang. Ong xIn phop gIao
hoang cho ông xuâf ban cuôn sach râf vô fu so sanh cac Iy fhuyôf
cua PfoIômô va CopornIc nhung không duoc gIao hoang chuân y.
KhI fro vô £Ioronco, ông bo ra 6 nam fIôp fhoo do dô vIôf cuôn Ðô I
ThoaI vô HaI Hô fhông Chinh vô Vu Tru. Tuy không phaI môf IoaI
buf chIôn dô bônh vuc hô fhông CopornIc, nhung dây Ia môf fac
phâm fhuc su fhuyôf phu c cho hô fhông vu fru moI. Thoo fruyôn
fhông PIafo, CaIIIoo frình bay ca nhu ng Iâp Iuâ n fhuân va chông
dôI voI hô fhông cua CopornIc frong cuôc dôI fhoaI gIua cac nguoI
ban: môf nha qui fôc £Ioronco fn fuong hô fhông CopornIc, môf
nha bIôn hô fu fuong ArIsfofo bônh vuc cho fhuyôf dja fâm va môf
nha qui fôc VonIco co dâu oc vô fu dô cân nhac nhu ng gIa frj ca c
Iâp Iuân.
Iy fhuyô f CopornIc da bj xô p xo suôf môf nua fhô ky sau
CopornIc. Nôu không co kinh vIôn vong, Iy fhuyôf hô nhâf fâm vân
hâp dân nhung maI maI chI Ia mô f gIa fhuyôf kom fhuyôf phu c.
Ðây gIo kinh vIô n vo ng da fao han su kha c bIôf. Nhu ng gì CaIIIoo
nhìn fhâ y da fhuyôf phuc ông vô su fhâf cu a nhu ng gì ông da doc.
Va không chI co môf mình ông. Truoc khI co kinh vIôn vong, ca c
nha bao vô gIao ky KIfô gIao không cam fhây cân phaI khu fru cac
fu fuong cua CopornIc. Nhung du ng cu mo I nay co fIông noI fruc
fIô p voI gIac quan va fhIôn van hoc da bIôn dôI fu môf kho Iy
fhuyôf bi fruyôn cua nhu ng nha fri fhuc sang môf kInh nghIôm
phô fhông cua quân chu ng.
KhI CaIIIoo Iân dâu fIôn nhìn vao kinh vIô n vong cua mình
Iu c ông 45 fuôI, ông da chinh fhu c fha ch dô cac nha fu fuong
ArIsfofo. Va ông da fhuc hIôn cuô c fhi nghIô m nôI fIô ng cua mình
frôn Tha p PIsa chinh Ia dô IoaI bo uy fin cua ho. Thô nhung gIo
dây ông dôf nhIôn bj nom vao môf con bao franh Iuân vô vu fru
hoc. Ong không ruf IuI. VoI ca finh kIôn quyôf, ông don nhâ n co
hôI mIôn Ia ông vâ n con gIu duoc gIa o Iy chinh fhô ng dô fhu c hanh
môf Phu c âm moI. VoI dung cu moI hâp dân nay, ông da fhuc hIôn
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 102
hffp://obooks.vdcmodIa.com
môf chIôn djch fhuyôf phuc haI maf: khôu goI su quan fâm cua
dân fhuo ng co hoc dô ho fhoo cach nhìn moI nay vô vu fru va
fhuyôf phu c CIao hôI châp nhân dIôu fâf yôu.
Tac phâ m ÐôI fhoaI cua CaIIIoo xuâf ban o £Ioronco ngay 21
fhang 2, 1632 duoc don nhân nhIôf fình da khich Iô ông fIn rang
chIôn djch quang cao noI frôn cua mình dang fha nh công. O châu
Âu vao fhoI do phân Ion ca c fac phâ m khoa hoc dôu In bang fIông
IafInh, nhung dô dôn duoc voI quân chung, CaIIIoo da xuâf ban
fac phâm cua mình bang fIông y. Khoang gIua ho nam ây, fhu fu
khon ngo I foI fâp duoc goI foI CaIIIoo. Môf Ia fhu vIôf, “Co nhu ng
Iy fhuyôf va nhân djnh mo I ma ông da dIôn fa môf cach hôf suc
don so khIôn cho fôI, du không o frong nghô, cung co fhô hIôu duoc
if Ia môf phân nao”. Môf Ia fhu khac vIôf, “Ong da fhanh công voI
công chu ng hon han moI nguoI fruo c dây”.
Co nhu ng Iy do không IIôn quan gì dôn fhIôn van ho c nhung
da chon chân vao dô Iam mâf nIô m hI vong fhuyôf phu c CIa o hôI
Rôma. CaIIIoo bj roI vao Ian Iua gIua nhu ng nguoI Công gIa o va
nhung nguoI TIn Ianh. Nhung su fâ n công ngay cang gIa fang cua
phaI TIn Ianh da buôc gIao hoang !rban VIII phan u ng bang vIôc
fo ro quyôf fâm cua CIao hôI Rôma duy frì su fInh fruyô n cua
nhung fin dIôu KIfô gIao fruyôn fhô ng. CIao hoang không muô n dô
cho phaI TIn Ianh IoI du ng fình fhô.
Vu xof xu CaIIIoo môf cach fan bao boI Toa an Ðj CIao Ia
chuyôn moI nguo I dôu bIô f. KhI fhu cua CIao hoang goI CaIIIoo ra
foa, ông dang bj dau na ng o £Ioronco. Cac bac sI xac nhâ n ông co
fhô co nguy co fu vong nô u bj dua dôn Rôma. Nhung gIao hoang
vân op buôc ông phaI frình dIôn. Va CaIIIoo da Iôn duo ng foI Rôma
frong fhang haI, 1633, gIua mua dông gIa Ianh. Cuôc xof xu chI
fâp frung vao cac chI fIôf ky fhuâf, vô nhung gì CaIIIoo da hay
không duoc Hông y ÐoIIarmIno fhông bao hôI nam 1616, vô vIôc
ông da hIôu ro fhô nao vIôc gIao hoang không nhìn nhân fhuyôf
CopornIc. Ðô baf buôc ông noI su fhâf, ông con bj do doa fra fân,
fuy frong fhuc fô ông không bj fra fân. Phan quyôf cu a gIao hoang
da danh cho ông ban an nghIôm kha c va nhu c nha nhâf. Io ra gIao
hoang chI cân don gIan câm Iuu hanh cuô n ÐôI fhoaI cho foI khI no
duoc “su a IaI”, hay Ia quan fhuc ông faI gIa dô Ia m vIôc dôn fô I.
Nhung không, cuôn ÐôI fhoaI bj câm hoan foan, CaIIIoo phaI doc
IoI fuyôn fhô công khaI fu bo Iy fhuyôf cu a mình va con bj gIam
câm vô fhoI han.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 103
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Ðj bIôf gIam faI môf can nha o ArcofrI ngoaI fhanh phô
£Ioronco, ông không phop co aI fham vIông nôu không co phop cua
vj daI dIô n cua gIa o hoang. Không Iâu sau khI ông fro vô £Ioronco,
caI chôf cua con gaI, nguôn an u I duy nhâf cu a ông, da dây ông vao
canh sâu nao fôf dô. Hâu nhu ông không con fhIôf fha foI chuyôn
gì nua. Nhung finh ham fìm foI cua ông vân không bj dâp faf. Sau
4 nam, ông da vIôf xong môf cuôn sach voI fua dô “Vô haI khoa hoc
moI” - môf IIôn quan foI co hoc va môf IIôn quan foI suc ma nh cua
châf fhô. Cuôn sach nay cung vIôf bang fIông y va duoc frình bay
duoI dang mô f cuôc dôI fhoaI gIua ba nguoI ban SaIvafI, Sagrodo
va SImpIIcIo. Vì Toa an Ðj CIao da câm Iuu hanh ca c sach cua ông,
nôn cuôn sach na y phaI dua Iâu ra khoI nuo c va duoc xuâf ban boI
ÐIzovIrs o Ioydon. Ðây Ia cuôn sach cuôI cu ng cua CaIIIoo, daf ra
nhung nôn fang dô fu do Huygons va Novfon co fhô khaI frIôn
khoa dông Iu c ho c va sau cung Ia môf Iy fhuyôf vô su van vâf hâp
dân.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 104
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 42
NH!NC THÐ CIOI MOI ÐÐN TRONC
Kinh hIôn vI da ra doI vao cu ng fhoI voI kinh vIô n vo ng.
Nhung frong khI CopornIc va CaIIIoo da fro fhanh nhung nguoI
hu ng nô I fIông, nhu ng vj fIôn frI cua fhoI daI moI, fhì Hooko va
Ioouvonhook, haI nha pha f mInh frong Ia nh vu c kinh hIôn vI, IaI
vân chI duoc bIôf dôn frong nhu ng Ianh vu c khoa hoc chuyôn bIôf
ma fhôI. CopornIc va CaIIIoo da dong vaI fro dân duong frong cuô c
dâu franh duo c moI nguoI bIôf dôn gIua “khoa hoc” va “fôn gIao”,
con Hooko va Ioouvonhook fhì không.
Chung fa không bIôf aI da phaf mInh ra kinh hIôn vI. NguoI
co kha nang nhâf Ia ZacharIas Janson, môf fho ma f kinh if fôn
fuôI o MIddoIburg. Chung fa bIôf rang, gIông nhu kinh maf va
kinh vIôn vong, kinh hIôn vI da duoc su dung fu Iâu fruo c khI
nguo I fa hIôu bIôf vô nhu ng nguyôn Iy cua quang ho c va co Io no
cu ng duo c phaf mInh môf cach fình co nhu kinh vIôn vong. Co Io
chang aI co y djnh chô ra môf fhu du ng cu dô dI vao fhô gIoI vI vâf.
Chang bao Iâu sau khI nhung chIô c kinh vIôn vong dâu fIôn
duoc chô fao, nguoI fa chI don gIan su du ng chung dô phong fo
nhung vâf o gân. Ðan fhân CaIIIoo cu ng da fung du ng kinh vIôn
vong Ia m kinh hIô n vI. Ong da kô cho môf vj khach o £Ioronco hôI
fhang 11 nam 1614: “VoI chIôc ông nay, fôI da frông fhây nhung
con ruôI Ion bang nhu ng con cu u va bIôf duoc rang mình chung
phu dây Iông va co nhung mong chân râf nhon nho do chung co
fhô dâu va dI frôn maf kinh, mac du chung du ng nguoc chân Iôn
frôn, nho cam nhu ng mo ng chân cua chu ng vao cac Iô nho II fI
frong kinh”. Ong fhâf vong kham pha ra rang frong khI môf kinh
vIôn vong dô nhìn nhung ngôI sao chI câ n môf ô ng kinh daI 60
confImof, muô n khuyô ch daI nhu ng vâf nho II fI o gân fhì pha I co
môf ông kinh daI gâp haI hay ba Iân ông kinh vIôn vong.
Ngay fu nam 1625, môf hôI vIôn VIôn Han Iâm Iynxos, môf
nha vâf Iy kIôm fhIôn nhIôn hoc fôn Ia John £abor |1574-1629) da
daf fôn cho IoaI dung cu moI nay. “Ong kinh quang hoc na y... fôI
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 105
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fhich fhoo kIôu cu a kinh vIôn vong |foIo-scopo) dô goI no Ia kinh
hIôn vI |mIcro-scopo), vì no cho phop fa fhây nhung vâ f cuc nho ”.
Nôu nhu ng nguo I chI frich CaIIIoo da không chju nhìn vao
kinh vIôn vong cua ông fhô nao, fhì ho cung da nghI ngo va
nguyôn rua kinh hIôn vI nhu fhô. Ro rang kinh vIôn vong râf co
ich frong chIô n franh, nhung kinh hIôn vI fhì Ia I chang co công
dung gì frong chIôn franh ca. Vao fhoI chua co quang hoc, nguoI fa
dac bIôf canh gIa c fruo c cac “ao fuong cua fhj gIac”. ThaI dô nghI
ngo moI dung cu quang ho c cua fhoI frung cô nay da Ia can fro Ion
cho khoa quang hoc. Nhu chu ng fa da fhây, nguo I fa fung fIn rang
bâf cu du ng cu nao daf gIu a gIac quan va dôI fuong ca m gIac chI co
fhô danh Iua nhu ng kha nang fhIôn bâm cu a con nguoI. Va o mu c
dô nao do, nhu ng chIô c kinh hIôn vI fhô so fhoI do da cung cô
nhung môI nghI ngo cua ho. Nhu ng hIô n fuo ng quang saI vô mau
va maf câu vân co n fao ra nhung hình anh mu mo.
Nam 1665 Roborf Hooko xuâf ban cuôn MIcrographIa |Khao
saf bang kinh hIô n vI), mô f fâp hop dIôn gIaI râ f hâp dân Iy fhuyôf
cua ông vô anh sa ng va mau sac va nhung Iy fhuyôf vô su dôf chay
va hô hâ p, cu ng voI nhu ng baI mô fa vô kinh hIôn vI va công dung
cua no. Nhung nhu ng môI nghI ngo da phô bIôn vô nhung ao fuong
cua fhj gIac da Iam nguoI fa xa franh fac phâm cua ông.
Nhu fac phâm SIdorous NuncIus |Su CIa cu a Cac Vì Sao) cua
CaIIIoo da fhuc hIôn cho kinh vIôn vong va foan canh cua bâu froI
fhô nao, fhì fac phâm MIcrographIa cua Hooko nay cu ng Iam cho
kinh hIô n vI nhu fhô. CaIIIoo da không phaI Ia nguo I sang chô ra
kinh vIôn vong, fhì Hooko cu ng không phaI Ia nguo I phaf mInh ra
kinh hIôn vI. Thô nhung nhu ng gì ông mô fa khI nhìn frong kinh
hIôn vI cua ông da Iam fhuc fInh gIoI fri fhuc châu Âu vô caI fhô
gIoI ky dIôu bôn frong. Nam muoI bay fâm hình mInh hoa do chinh
Hooko vo ra da Iân dâu fIôn cho fhây maf cua môf con ruôI, hình
fhu cua kIm châm cua môf con ong, bô xuong môf con bo chof va
môf con rân, câu fru c cua môf caI Iông chIm va hình fhu gIông IoaI
fhao môc cua nâm moo. KhI ông kha m pha ra câu fru c hình fô ong
cua gô bân, ông goI no Ia “fô bao”. Cac mInh hoa cua Hooko da
duoc In dI In Ia I râ f nhIôu Iân va duoc su du ng frong cac sach gIao
khoa maI cho foI fhô ky 19.
Nhu kinh vIôn vong da fâp hop fraI dâf va nhung fhIôn fhô
xa xôI nhâf vao frong môf khung suy fu duy nhâf fhô nao, fhì nay
nhung hình anh cua kinh hIôn vI cung cho fhây môf fhô gIoI vI mô
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 106
hffp://obooks.vdcmodIa.com
hôf suc gIông nhu ng gì duo c nhìn fhây o bình dIôn vI mô môI ngay.
Trong cuôn Ijch su CIaI phâu Tông quaf, Jan Svammordam
|1637-1680) cho fhây ra ng côn frung, gIông nhu ca c dông vâf “cao
câp” khac, co môf câu fru c gIaI phâ u phu c fap va không sInh san
bang cach ngâ u sInh. Trong kinh hIôn vI cua ông, ông fhây cac côn
fru ng cu ng phaf frIôn nhu con nguo I, sInh sa n bang cach bIôu sInh
|opIgonosIs), nghIa Ia cac co quan phaf frIôn Iân Iuof fu môf co
quan na y foI môf co quan khac. Thô nhung nguoI fa vân con fIn
vao cac dang ngâu sInh khac. Nhu chu ng fa so fhây, chI foI khI
IouIs Pasfour co nhung fhi nghIôm nôI fIông o fhô ky 19 vô vIôc
Iôn mon va ung dung fhuc fô cac fu fuong cua ông vao vIôc bao
quan sua, fhì caI gIao dIôu khoa hoc cu ky kIa moI bIôn mâf.
AnfonI van Ioouvonhook |1632-1723) voI kinh hIô n vI cua
mình da dI fIôn phong frong khoa hoc mo I nay vô vIôc fham hIôm
cac fhô gIoI mo I. TaI ÐoIff Ia noI ông sInh fruong, cha ông Iam
nhung chIôc gIoI dô dong hang nhung sa n phâm nô I fIông cua dja
phuong goI dI fhj fruong fhô gIoI. Ðan fhân ông cu ng buôn ban
phaf daf cac maf hang vaI bông, Ion, Iua, nuf va daI bang, dông
fhoI cung co mô f khoan fhu nhâp Ion frong fu ca ch Chu fjch HôI
dông Thanh phô, fhanh fra châf Iuong va do Iuong va gIam saf
vIôn Toa an. Ong chua môf Iân ngôI o gIang duong daI hoc va
frong suôf 90 nam con sông, ông chI ra khoI Ha Ian haI Iân, môf
Iân dI Anfvorp va môf Iân dI Anh.
Ioouvonhook không bIôf fIông IafInh va chI co fhô vIôf bang
fIông fhô ngu Ha Ian cua vung Ðoff cua ông. Nhung kInh nghIôm
cua gIac quan nho su fro gIup cua dung cu khoa hoc moI vuof qua
duoc bIôn gIoI ngôn ngu. NguoI fa không con cân bIôf fIông HI Iap,
Hip rI, Ia fInh, hay a râp dô duoc gIa nhâp công dông khoa hoc.
Nhu ng nha buôn vaI nhu Ioouvonhook fhich du ng môf kinh
khuyôch daI IoaI yôu dô kIôm fra châf Iuong cua vaI. Kinh hIô n vI
dâu fIôn cua ông Ia môf fhâu kinh nho, duo c maI ba ng fay fu môf
cu c kinh va duoc kop chaf gIua haI fhanh kIm IoaI co duc Iô, qua Iô
do co fhô nhìn fhâ y dô vâf. Môf dung cu co fhô dIôu chInh duoc gan
vao do dô gIu ca c mâu khao saf. Tâf ca công vIôc cu a ông co fhô
Iam voI nhung kinh hIôn vI don so co môf fhâu kinh nhu fhô.
Ioouvonhook da maI khoang 550 mIông fhâu kinh, frong sô do
fhâu kinh co dô khuyô ch da I manh nhâf Ia 500 dô va co kha nang
phân bIô f ro foI môf phân frIôu mof.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 107
hffp://obooks.vdcmodIa.com
HôI Khoa hoc Hoang gIa da yôu câu Ioouvonhook bao cao
cac kha m pha cua ông frong môf fram chin muoI Ia fhu. Vì ông
không co môf chuong frình nghIôn cuu hô fhông, nôn Ia fhu Ia
dang fhich hop nhâf dô ông bao cao nhung kham pha bâf ngo cua
mình vô bâf cu dIôu gì. Môf sô nhung kham pha ngâu nhIôn cua
ông IaI Ia nhu ng kham pha ky dIôu nhâf cua ông. Nôu CaIIIoo da
hôf suc phân khich khI phaf hIôn ra nhu ng ngôI sao frong ÐaI
Ngân Ha va bôn vô fInh cu a sao Môc, fhì kham pha ra ca môf vu
fru frong fung gIof nuoc co n fao duoc su phân khich fo Ion bIôf
chung na o!
Sau khI da co môf chIôc kinh hIôn vI, Ioouvonhook baf dâu
fìm môf vâf dô nghIôn cu u. Thang 9, 1674, do fo mo, ông dô dây
môf Iy fhuy fInh bang môf châf nuoc co khi ma u xanh nhof, ma
dân gIan goI Ia “djch ngof” Iây fu môf khu dâm Iây cach ÐoIff haI
dam va nhìn vao kinh hIô n vI, ông fhây “râf nhIôu dông vâf nho II
fI”. RôI ông Iây kinh hIôn vI nhìn môf gIof nuoc hô fIôu.
CIo dây fôI fhây râf ro dây Ia nhu ng con Iuon hay nhung con
sâu cuc nho, nam quân cha f Iây nhau va fruo n ngang doc fu phia;
cu ng gIông nhu ban frông fhây bang maf fhuong mô f caI hô nuo c
dây nhu ng con Iuon, con nay quân Iây con kIa; va ca hô nuo c xom
ra sInh dông voI nhu ng vI sInh vâf du IoaI nhu fhô. Thoo fôI, dây Ia
hình anh ky dIôu nhâf ma fôI kham pha ra frong fhIôn nhIôn; va
fôI phaI noI, fhoo fôI, không co canh fuong nao fhich fhu hon fruoc
maf fôI cho bang canh fuo ng cua hang ngan sInh vâf cung sông
chon chu c frong môf gIof nuoc, cu ng cu dông, môI con co cu dông
rIông cua mình...
Trong Ia fhu sô 18 nôI fIông cua ông goI HôI Hoang CIa |9
fhang 10, 1678), ông kôf Iuân rang “duoI con maf fôI, nhung cong
vâf nho xiu nay nho gâp frôn muoI ngan Iâ n nhu ng con vâf cu c
nho ma Svammordam da vo va goI bang ca I fôn Ia nhu ng con bo
chof nuo c hay nhung con rân nuoc, ma qui vj co fhô fhây chu ng
sông dông frong nuoc bang maf fhuong cua qui vj”.
CIông nhu ÐaIboa finh foan vô mu c dô bao Ia cua Nam ÐaI
Ðuong ma ông fham hIôm, hay CaIIIoo khoaI fra chIôm nga m su
vô han cua cac ngôI sao, fhì Ioouvonhook cung cam fhây say sua
chIôm ngam kich fhuoc nho bo cua cac sInh vâf fi hon nay va con
sô nhIôu vô fân cu a chung. Ong dô vao môf caI ông fhuy fInh nho
môf Iuong nuo c Io n bang môf haf kô, ghI va ch ông fhuy fInh fha nh
30 muc “va rôI fôI dom ông fhuy fInh nay vao kinh hIôn vI, gan
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 108
hffp://obooks.vdcmodIa.com
chaf bang haI Io xo bang bac hay dông dô co fhô nâng Iôn hay ha
fhâp xuông”. Kha ch foI fham cua hang cua ông da phaI kInh ngac.
“Ðây gIo, gIa su nguoI kha c nay fhuc su nhìn fhây 1000 sInh vâf
nho II fI frong mô f phân fu nuoc Io n bang 1/30 dô Ion cua môf haf
kô, fhì so co 30 ngan sInh vâf frong môf Iuo ng nuo c Ion bang haf
kô va 2,730,000 sInh vâf frong môf gIof nuoc”. Thô nhung,
Ioouvonhook noI fhôm, con co nhIôu sInh vâf nho hon ma nguo I
khach nay không fhô fhây, “nhung fôI co fhô fhây bang nhu ng
kinh khac va bang phuong phap khac |ma fôI gIu rIông cho mô f
mình xom fhôI)”.
Không Ia gì nhung nguoI doc bao cao nay ca m fhây nghI ngo.
Môf sô nguoI fô cao rang “ông fhây bang fri fuong fuong hon Ia
bang kinh khuyôch daI”. Ðô fhuyôf phu c HôI Hoang CIa, ông dua
ra chu ky cua nhu ng nhân chung, không phaI nhu ng nha khoa hoc
dông nghIôp, ma Ia nhu ng công dân dang fIn cây, nhu ng công
chung vIôn ma mu c su cua fha nh phô ÐoIff, cung nhu ng nguoI
khac nua. MôI chung nhân dôu xa c nhân da fhây fân maf nhu ng
sInh vâf cu c nho do.
Sau khI da kham pha ra fhô gIo I vI khuâ n, Ioouvonhook
fIôp fuc nghIôn cuu câu fru c cua cac vI khuân. Nguoc voI nhu ng
gIao dIôu ArIsfofo vô nhung “dông vâf ha dang”, Ioouvonhook
fuyôn bô rang môI sInh vâf nho nay dôu co dây du nhung co quan
cho su sô ng cua no. Vì fhô không co Iy do gì dô fIn rang nhu ng sInh
vâf nho nay, côn fru ng hay gIun san, IaI sInh ra môf cach ngâu
nhIôn fu rac ruoI, buI dâf, hay nhu ng vâf IIôu fhôI rua. Ðu ng hon,
nhu KInh Tha nh goI y, môI vâf sInh san fhoo gIông cua mình va
con vâf sInh sau Ia con cua con vâf sInh fruoc fhuôc cu ng IoaI.
KhI Ioouvonhook go I bao cao cho HôI Hoang CIa vô nhu ng
quan saf cua mình vô fInh fru ng nguoI, ông fhân frong cao IôI. “Va
nôu cac NgaI cho rang nhu ng quan saf nay co fhô Iam nhu ng
nguo I co hoc ghô fom, fôI fhanh khân xIn cac NgaI coI dây Ia
chuyôn fu rIông va cac NgaI muôn công bô hay không fuy cac ngaI
xof Ia fhich hop”. Íf nam fruoc, frong cuô n Ðo ConorafIono |Vô vIôc
sInh san, 1651) cua mình, WIIIIam Harvoy da mô fa fru ng nhu Ia
nguô n duy nhâf phaf sInh su sông. Quan nIôm phô bIôn Iu c bây
gIo coI fInh djch chI nhu Ia “nhu ng khi châf” gIup cho vIô c dâu
fhaI. KhI Ioouvonhook coI su dI dô ng dông nghIa voI su sông, ông
da nhìn fhây nhu ng fInh fru ng boI IôI va da dI dôn môf kôf Iuân o
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 109
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fhaI cu c bôn kIa va cho rang fInh frung co vaI fro chu yôu frong
vIôc fao ra su sông.
Ia môf nha kham pha không bao gIo chju bo cuôc, ông cung
da vâp phaI nhIôu bô fac - nhu khI muôn caf nghIa vj cay cu a hô
fIôu bang câu fru c gaI vI fô cua no va su fang fruong cua con nguoI
bang su “fIôn hình fhanh” nhu ng co quan frong fInh fru ng. Nhung
ông cung da mo ra nhIôu vIôn anh cho khoa vI frung hoc, phôI fhaI
hoc, mô hoc, côn fru ng hoc, fhuc vâf hoc va fInh fhô hoc. VIô c ông
duoc nhâ n môf cach xung dang Iam HôI vIôn HôI Hoang CIa Iuân
Ðôn |8 fhang 2, 1680) Iam ông vô cu ng sung suong. Su kIôn nay
mo ra môf fhô gIoI moI ca c nha khoa hoc quôc fô va không co finh
han Iâm, frong fhô gIoI na y fri fhuc duoc fhang fIôn không chI nho
nhung con nguoI nam gIu frI fhu c fruyôn fhông. Nhu ng nguoI “fho
may” bình fhuong, nhu ng nha nghIôp du, cu ng co chô dung rIông
cua ho.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 110
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 43
MOT CAIIIÐO ÐÐN TR!NC Q!O C
Vao fhoI Trung cô, nhu ng buoc fIôn Ion vô Iy fhuyôf quang
hoc va su hIôu bIôf vô con maf da xuâf pha f fu nhu ng nha vâf Iy
va frIôf hoc fu nhIôn A Râp. AI-kIndI |813-873), dôI khI duoc go I Ia
frIôf gIa A râp dâu fIôn, da khaI frIôn khaI nIôm vô cac fIa sang
fhang dI foI con maf fu mô f vâf duo c chIôu sang. Nha fhi nghIôm
fIôn phong Ia AIhazon |Ibn aI-Hayfham; 965-1039), da dây y fuong
frôn dI xa hon va cho ra ng fhj gIac Ia san phâm cua môf fac nhân
o bôn ngoaI con maf nhìn va dIôu nay chua duoc ca c frIôf gIa KIfô
gIao nhìn nhân. Ong co n dI xa hon nua dô frIôn khaI y nIôm rang
nhung fIa sang fhang phaf ra fu moI dIô m frôn môf maf phang
duoc chIô u sang. Ong Ia m fhi nghIô m voI vân dô Ioa maf, ghI nhân
su duy frì hình anh frôn vo ng mac va baf dâu coI maf nhu Ia môf
bô phân cua bô may quang hoc. Cac nha khoa hoc a râp Ia nhung
nguo I dân duong cho khoa quang ho c.
Trong Ijch su Trung Quôc, chung fa không gap fhây o dâu
nhân ma nh dôn vaI fro cua kinh vIôn vo ng hay kinh hIô n vI.
Nhung nguoI Trung Quô c da fhanh fhao cac ky fhuâf chô fao kinh
soI maf ngay fu fhô ky 7 fruoc C.N. Ho da bIôf chô fao kinh hôI fu
va kinh phân ky fu râf so m va da fhanh fha o ky fhuâ f fhuy fInh if
Ia fu fhô ky 5 fruo c C.N. va ho da co kinh doo maf fu fhô ky 15.
Nhu chu ng fa da fhây, nguoI Trung Quôc quan saf va ghI Ia I
cac hIôn fuong cua cac fhIôn fhô môf cach fI mI va chinh xac.
Nhung khI cha con RIccI dôn Trung Quôc, ông nhân ra ngay rang
ho co môf khoa fhIôn van Iac hâu. Ong nhân xof rang ho da finh
duoc 400 ngôI sao nhIôu hon sô ngôI sao ma phuong Tây dôm duoc,
nhung chI vì ho kô ca nhung ngôI sao mo nhaf. “Ðu vây, ca c nha
fhIôn van Trung Quôc không chju kho nghIôn cuu dô dom nhu ng
hIôn fuo ng cua cac fhIôn fhô vao frong Ia nh vu c foan hoc... ho
dung IaI o gIaI doan cua khoa fhIôn van ma cac nha khoa hoc gIa
phuong Tây goI Ia khoa chIôm fInh, Iy do co fhô duoc caf nghIa Ia
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 111
hffp://obooks.vdcmodIa.com
vì ho fIn moI su xay ra frôn fraI dâ f nay dôu Ia do anh huong cua
cac ngôI sao...
Tu Ðac KInh, ngay 12 fhang 5, 1605 cha RIccI vIô f fho vô
Rôma xIn bô frôn goI dôn cho ông môf nha fhIôn van co faI dô công
fac voI ông o Trung Quô c. “Nhu ng qua câ u, dông hô, khôI câu,
dung cu do dô cao fhIôn fhô va nhIô u fhu khac nua ma fôI da chô
fao va su dung dô day ho c da fao cho fôI môf uy fin Ion dôn dô ho
coI fôI Ia nha foan hoc vI daI nhâf fhô gIoI... nôu foan hoc ma fôI
noI dôn co fhô dôn dây, chu ng fa co fhô san sang djch nhung bang
finh cua chung fa sang fIông Trung Quôc va hIôu dinh IaI nIôn Ijch
cua ho. ÐIôu nay so Iam chung fa nôI fIông, so mo rông cu a vao
Trung Quôc va so gIup chu ng fa sông o dây an foan va fu do hon”.
Nhu ng IoI nay RIccI da vIôf ngay ca fruoc khI CaIIIoo fhuc hIôn
nhung quan saf ky dIôu cu a mình.
KhI rôf cuôc co fIn o phuong Ðông vô vIôc CaIIIoo duoc ca c
nha fri fhu c Ðong Tôn o Rôma fIô p don môf cach frong fhô, su
kIôn nay da cu ng cô quyô f fâm cu a cac cha Ðong Tôn o Trung
Quô c Ia fao ân fuong vô faI fhIôn van cua ho. PhaI mâf 5 nam,
nhung vao fhoI do không duoc coI Ia qua Iâu, dô fac phâm Su gIa
cua ca c Vì Sao cua CaIIIoo co fhô fu Rôma dôn duoc Ðac KInh.
KhI CaIIIoo fu chôI cung câp cho cac cha fruyôn gIa o Ðong
Tôn nhu ng sô IIô u fhIôn van, ho quay sang nho KopIor va ông nay
da gIup do ho. Tông Quyôn Ðong Tôn da cu môf sô nha foan ho c
faI gIoI sang cu ng cô su mang o Ðac KInh, Cha SchaII, nguoI fung
co maf frong HôI nghj fôn vInh CaIIIoo faI ÐaI hoc Rôma vao
fhang 5, 1611, vân con nho nhu ng fhông dIô p cua CaIIIoo. Nay dô n
o Ðac KInh, nam 1626 ông da vIôf môf cuôn sach mInh hoa voI dây
du chI dân vô cach chô fao môf kinh vIôn vo ng. Trong IoI fua cua
sach, ông dô cao vaI fro cu a con maf, Ia dân dua “fu caI xom fhây
foI cac không xom fhây” va nhâ n duoc suc manh moI fu kinh vIôn
vong. Nam 1634 môf kinh vIôn vo ng duo c chô fao duoI su huong
dân cua cac cha Ðong Tôn va duo c dâng Iôn Hoang Ðô frong môf
nghI fhu c frong fhô.
Cac cha Ðong Tôn vân chua bIôf gì vô vu xof xu va kôf an
cua CaIIIoo nam 1633. KhI ho bIôf fIn nay, su phân kho I cua ho dôI
voI kinh vIôn vo ng vân không bj nao nu ng, nhung ho da fhôI
không dô xuong Iy fhuyôf cua CopornIc vô môf vu fru nhâf fâm va
vô môf fraI dâf quay. Chu ng fa cung da fhây chinh CaIIIoo da phaI
chIôu fhoo phan quyôf cu a gIao hoang nhu fhô nao. KhI CaIIIoo
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 112
hffp://obooks.vdcmodIa.com
chôf vao nam 1642, gIoI fri fhuc vân chua nga han sang fhuyôf
CopornIc.
Tình hình nay da khIôn cho ông kinh vIô n vong khI dôn
Trung Quôc da không fro fhanh môf quang cao hIôu qua cho hô
nhâf fâm. MoI dây, cac cha Ðong Tôn da cô gang bIôn mInh cho
vIôc ca c nha fruyôn gIao cua ho công khaI ruf IuI khoI Iâp fruong
bônh vuc Iy fhuyôf nhâf fâm. Ho noI rang, vì khoa hoc fruyôn
fhông Trung Quô c coI fraI dâf Ia frung fâm vu fru, vì fhô nôu
nhân ma nh vao hô fhông maf froI Ia frung fâm so fao ra môI ac
cam không câ n fhIôf dôI voI cac nha fruyôn gIa o va co fhô Iam cho
nguo I Trung Quô c không fIn vao KIfô gIao ma cac cha Ðo ng Tôn
dôn dô rao gIang. CIo dây ho goI y Ia vIôc chuyôn sang hô fhông vu
fru CopornIc doI co nhung dIôu kIôn xa hôI fhich hop ma hôI do o
Trung Quôc không co. Vao khoang 1635, kinh vIôn vong da fhu c su
duoc du ng dô huong dân phao bInh ngoaI maf frân. Thoo nha vIôf
su Noodham, mô f fhâp nIôn sau khI fac phâm SIdorous NuncIus
xuâf ban, cac “nghô nhân dô kinh” Trung Quôc da chô fao môf bô
may quang hoc, gôm môf fâp hop cac kinh hIôn vI va nhung chIô c
don fhân ky. Truo c khI CaIIIoo chôf, môf sô hoc gIa Trung Quô c da
phIôn âm fôn cu a ông fhanh KIa-II-Iô-Iô va nghI ông Ia mô f nha
fhIôn van cua dân man dI.
TaI ca c noI khac cua châu A, vIôc phô bIôn kinh vIô n vong chI
Ia qua nhu ng kônh gIao fhông chinh fhu c. Môf vj daI su Ha n Quôc
frôn duo ng dôn Ðac KInh nam 1631 da gap môf vj fruyô n gIao
Ðong Tôn nguoI Ðô Ðao Nha, cha John RodrIguoz, dang fj nan o
ao Môn. KhI vj daI su bay fo môI quan fâm vô fhIôn van hoc va
vIôc caI fIôn nIôn Ijch, cha RodrIguoz cung câp cho ông haI cuôn
sach vô fhIôn van, mô fa nhu ng kham pha cua CaIIIoo va fang ông
môf ông kinh vIô n vong. Kinh na y duoc goI Ia “guong van Iy”, vì
nguo I fa cho ra ng no co fhô nhìn xa ngan da m.
Kinh vIô n vong da dI fhô nao fu Han Quôc ngang qua oo bIôn
dô dôn Nhâf Ðan, dIôu na y chu ng fa không bIôf. Nhung chu ng fa
bIôf rang nam 1638, fu fruoc khI CaIIIoo chô f, da co môf kinh vIô n
vong o NagasakI, Ia cang duy nhâf ma nguo I nuoc ngoaI co fhô
xâm nhâ p, kinh duoc daf faI dây dô gIup bao dông cho quân Nhâf
su xâm nhâp cua nhung vj kha ch không moI. Sau môf nua fhô ky,
dung cu nay da duoc su dung va o nhung muc dich khac. Môf fIôu
fhuyôf bang franh cua Ihara SaIkaku, NguoI Ðan Ong Suôf ÐoI SI
Tình |1682), vo hình nguoI hung chin fuôI cua câu fruyôn fro o Iôn
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 113
hffp://obooks.vdcmodIa.com
noc nha va dung kinh vIô n vong cua mình dô ngam nhìn môf cô
gaI hâu dang fam.
CuôI cu ng nhung fu fuong cua CopornIc va CaIIIoo da dôn
Nhâf Ðan nho nhu ng sa ch duoc In boI ca c cha Ðong Tôn o Ðac
KInh. Trong sô nhu ng nha khoa hoc ma nhung sach nay fao duoc
anh huong, co fhô kô dôn “Novfon nguoI Nhâf” Ia SokI Kova
|1642-17087), nguoI da phaf mInh ra bang finh rIông. NagasakI
fIôp fuc Ia cua ngo don nhân nhung fu fuong moI. Vao cuôI fhô ky
18, Iy fhuyôf cua CopornIc da duoc nhIôu nha fhIôn van Nhâf châp
nhân va mac du daI da sô vân con ban fin ban nghI, nhung Iy
fhuyôf nay da duoc phô bIôn frong sach vo cua nhung hoc gIa nôI
fIông. Tuy ca c fu fuong CopornIc dô n Nhâf Ðan kha muôn mang,
nhung khI dôn, no gap if su chô ng dôI hon o châu Âu, vì vao dâu
fhô ky 19, uy fin cua khoa hoc phuong Tây da fao cho Iy fhuyôf
nay môf suc hâp dân dac bIôf.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 114
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Phân X
Ðôn frong chung fa

KInh nghIôm không hô Iâm Iân,
chI co phan doan cua chu ng fa saI Iâm
khI fu hua hon cho mình nhung kôf
qua ma không phaI do kInh nghIôm
fao ra.
Ioonardo da VIncI |1510).
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 115
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 44
MOT NHA TIÐN TRI NCONC C!ONC MO Ð!ONC
TaI châu Âu o fhô ky 16, nhân fhuc fhông fhuong va su hIôu
bIôf cua dân gIan, nhu da cho maf con nguoI fruoc cac vì sao, fhì
cu ng da cho khuâf caI nhìn cua con nguoI vô chinh mình va can fro
công vIôc fìm hIôu co fhô con nguoI. Nhung không gIông voI fhIôn
van, gIa I phâu con nguoI Ia môf môn ma không môf aI co fhô frôn
franh mô f su hIôu bIôf fruc fIôp nao do. TaI châu Âu, su hIô u bIôf
vô co fhô con nguoI da duoc ma hoa va duoc danh rIông cho su
frông coI cua môf gIoI dôc quyôn co fhô Iu c va uy fin. Ðuoc câ f gIu
bang nhung ngôn ngu bac hoc |HI Iap, Ia fInh, a Râp va Hip-rI),
kIôn fhu c frong Ianh vuc nay Ia so hu u rIông cua nhu ng nguoI fu
xung mình Ia nhung bac sI co fhô hoc. Con vIôc dung cha m foI
fhân fhô dô dIôu frj hay mô xo fhì Ia môf Ianh vuc fhuôc môf gIoI
khac gân gIông nhu gIoI mô suc vâf va dôI khI goI Ia nhu ng nha
phâu fhuâf fho ca o.
MaI dôn khoang nam 1300 co fhô con nguoI moI duoc mô xo
dô day va hoc gIaI phâu hoc. Vao fhoI ây, mô xo fu fhI Ia môf công
vIô c dac bIôf ghô fom. Vì không co hô fhông uop Ianh, nôn cân phaI
mô xo nhung bô phân dô hu fruoc - baf dâu Ia ô bung rôI dôn Iông
ngu c va sau cung Ia dâu va cac chI. Môf cuôc mô xo fhuong phaI
Iam vôI vang va IIôn fuc frong khoa ng bôn ngay dôm va fhuong o
ngoaI fro I.
Cac bac sI co fhô hoc gIu nhung bi mâf cua mình râf ky bang
nhung ngôn ngu ma bônh nhân không fhô doc duoc. Không Ia gì
ho chIôm duoc mô f uy fin râf Ion vô fri fhu c va su nô so vì finh
cach huyôn bi.
HIôn nhIôn con duong dân foI y hoc hIôn daI không fhô duoc
mo ra boI bâf ky gIao su IôI Iac na o. Cân phaI co môf con nguoI
khoang daf, gIau fuong fuong, môf con nguoI fao bao. Con nguoI
nay phaI dung ngôn ngu dja phuong va không chI no I ma pha I Ia
fo.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 116
hffp://obooks.vdcmodIa.com
ParacoIsus |1493-1541) Ia con nguoI bj nghI ngo o fho I mình
va không bao gIo mâf fIông xâu Ia môf fay Iang bam.
“ParacoIsus” Ia bIôf danh ma ông da gIu IaI frong Ijch su, fu
no cu ng Ia môf dIôu bi nhIôm. Tôn fhâf cua ông Ia Thoophrasfus
PhIIIppus AurooIus Ðombasfus von HohonhoIm. Ong sInh o mIôn
dông bô Thuy SI, cha ông Ia môf fhây fhuôc va mo ông Ia môf
nguo I gIup vIôc frong môf nha dong ÐIôn Ðuc o ÐInsIodoIm. Mo
ông qua doI nam ông chin fuôI va cha ông doI gIa dình vô môf Iang
hâm mo o CarInfhIa nuo c Ao, Ia noI ông Io n Iôn. VIôc gIao du c cua
ông không dôu dan va ông phaI ho c fhoo kIôu duoc chang hay cho
va hoc Io m nghô cua cha mình hay cua nhu ng gIao sI gIoI vô fhuôc.
Co Io ông không bao gIo dâu bang fIôn sI. Ong không hô djnh cu
faI môf chô nao va frong khI dI Iang fhang nay dây maI do, ông da
Iam vIôc faI vu ng mo £uggor o TyroI va Iam phâu fhuâf vIôn cho
quân dôI VonIco o Ðan Mach va Thuy ÐIôn. Ong co n phIôu Iuu dôn
fân dao Rhodos va xa hon vô phia dông.
Tuy su c khoo bj yôu kom vì nghoo khô va fIôp xuc voI bônh
nhân, cu ng nhu vì nhung fhu fhach cua cuôc doI phIôu baf, ông
vân cô gang ha nh nghô y khoa. Ong kôf hop noI mình nIôm kIôu
hanh cua môf con nguo I fu Iâp va nIôm xac fin rang mình Ia phaf
ngôn nhân cu a ThIôn Chu a. Ðuoc su faI fro cua nhu ng nha nhân
ban hang dâu, ông franh fhu co may nay o ÐasII dô Iam nô fung co
chô y hoc. Ðông fhoI ông quang ba ban fuyôn ngôn hung hang cua
mình dô phu c vu nghô fhuâf chua frj ma ông hI vo ng so dung dô
fhay fhô IoI fhô HIppocrafo.
KhaI nIô m dôc dao cua ParacoIsus vô bônh fâf, fuy baf nguôn
fu nhung y fuong bi nhIô m, nhung so Ia nguôn cung câp nhung
djnh dô cho khoa y hoc fhoI moI. Quan nIôm vô bônh fâf phô bIôn o
châu Âu fhoI Trung cô Ia dI san cu a nhung fac gIa cô dIôn, duoc
cac bac sI co fhô hoc khaI frIôn va quang ba. Ho cho rang bônh fâf
Ia su dao Iôn fhô cân bang cua cac “châf djch” noI co fhô. Iy fhuyôf
y hoc chI Ia môf bô phân cua Iy fhuyôf fông quaf vô ban finh con
nguo I. Trong con nguo I co bôn “châ f djch co ban” |mau, dom, nuoc
maf va mâf). Suc khoo Ia kôf qua cua su cân bang bôn châf djch
nay frong co fhô môI nguo I. Kôf qua Ia co bao nhIôu ca nhân fhì co
bây nhIôu IoaI bônh fâf. Thuyôf cac châf djch vua Ia môf fhuyôf
sInh Iy, bônh Iy va fâm Iy.
ParacoIsus da dô xuong môf Iy fhuyô f khac han, dua frôn
môf khaI nIôm frIôf dô khac vô bônh fâf, voI nhu ng hô qua rông
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 117
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Ion cho khoa y hoc. ParacoIsus nhâ n manh rang nguyôn nhân cua
bônh fâf không phaI Ia do su kom dIôu chInh cac châf djch frong co
fhô con nguoI, ma do môf nguyôn nhân nao do o bôn ngoaI co fhô.
Ong chô nhao ra ng nhu ng châf djch chI Ia nhu ng chuyôn fhôu dôf
cua nhu ng nha fri fhu c. Nhung ông cu ng không chju duo c môf sô
nha gIa I phâu fIôn phong fìm ca ch daf cho khoa y hoc mô f nôn
mong fhuc fIôn va vu ng chac hon. Thoo ParacoIsus, khI ThIôn
Chua fao dung vu fru, NgaI da cung câp môf phuong fhuô c cho
moI fhu rôI Ioan. Cac nguyôn nhân cua bônh fâf chu yôu Ia nhung
châf khoang va châf dôc fu nhung ngôI sao fhoaf ra frong không
khi. Tru c gIac nay cua ParacoIsus cho fhây ông chju a nh huo ng râf
nhIôu cu a khoa chIôm fInh. KhI ông noI dô n ngoaI co fhô, khI ông
nhân ma nh finh fhuân nhâf cua nhu ng nguyôn nhân gây bônh va
finh dac frung cu a môI bônh, ông dang vach duong cho khoa y hoc
fhoI daI moI. Tuy cac Iy Iuân cua ông không dung, nhung nhu ng
fru c gIa c cua ông fhì du ng.
NIôm fIn cua ParacoIsus bao ông rang không co bônh nao Ia
không fhô chua, chI co nhung fhây fhuôc kom ma fhôI. Cac fhây
fhuôc phaI Iuôn nghIôn cu u dô fìm ra nhu ng phuong frj IIôu moI,
du ng bao gIo dung IaI o nhu ng gIao dIôu cua CaIon.
Trong khI cac “bac sI co fhô hoc” chuyôn chu a frj nhu ng su
bâf quân bình djch châf cu a cac bônh nhân gIau co cu a mình, fhì
ParacoIsus dI fIôn phong frong vIôc nghIôn cuu ca c bônh nghô
nghIôp. Ong hIô u bIôf doI sông cua nhung fho hâm mo, vì nam ông
chin fuôI, cha ông da dua ông dôn sông o Iang mo VIIIach o nam bô
nuoc ao va khI Ia fhanh nIôn, ông da Iam vIôc frong cac nha may
kIm IoaI o Schvaz fhuô c vu ng TyroI. Nhung chuyô n phIôu Iuu sau
nay cua ông foI Ðan Ma ch, Thuy ÐIô n va Hungary va foI Inn
VaIIoy da dân ông foI nhu ng vung hâm mo. CuôI cu ng ông fro IaI
VIIIach dô dIôu khIôn nha may Iuyôn kIm £uggor. Trong fâf ca
nhung nam nay, ông da ghI nhâ n dIôu kIô n Iam vIôc cua nhu ng
nguo I fho hâm mo va nhu ng nguoI fho Iuyôn kIm, ông quan saf cac
bônh fâf cua ho va ông nghIôn cu u cac phuong fhu c dIôu frj. Tac
phâm Vô Can bônh cua Tho Mo va cac Ðô nh khac cua Tho Mo,
cu ng nhu cac sa ch khac cua ParacoIsus, da không duoc xuâf ban
Iu c ông sInh fho I. No duo c In nam 1567, môf phân fu fhô ky sau
khI ông mâf va no da mang IaI kô f qua frong nhu ng fhô ky fIôp
fhoo.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 118
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 45
S! THO NC TRI C!A CAIÐN
Trong suôf muoI Iam fhô ky, nguôn hIôu bIôf chu yôu cua ca c
bac sI phuong Tây vô co fhô nguo I IaI không phaI Ia chinh co fhô
con nguoI. Nguoc IaI, ho dua vao nhu ng fac phâm cô dIôn cua môf
fhây fhuôc Hy Ia p fhoI cô daI. “KIô n fhuc” IaI Ia rao can frI fhu c.
Nguôn cô dIôn IaI fro fhanh môf vâf can.
Trong fâf ca cac fac gIa cô daI ngoaI fru ArIsfofo va PfoIômô,
không aI anh huong Ion hon CaIon |130-200). Ong sInh faI
Poramum bôn TIôu A va cha mo ông Ia nguo I HI Iap. Ong baf dâu
ho c nganh y khoa fu fuôI 15. Sau môf fhoI gIan Ia m vIôc duo I su
huong dân cua cac gIao su y khoa o Smyrna, CorInfh va
AIoxandrIa, nam 28 fuôI ông fro vô quô Porgamum cua ông dô Iam
bac sI cho cac dâ u sI. O fhoI daI ma vIôc gIaI phâu fu fhI Ia dIôu
câm ky, ông da Io I du ng cac co hôI dô hoc fu nhung gì ông fhây noI
vôf fhuong cua cac fay dâu sI. KhI ông doI foI Rôma, ông chu a frj
cho môf sô bônh nhân fôn fuôI, gIang day y khoa va cuôI cu ng fro
fhanh bac sI cho hoang dô frIôf gIa Marcus AuroIIus va hoang fu
Commodus. Nguo I fa noI CaIon da vIôf khoang 500 khao Iuân
bang fIô ng HI Ia p vô gIaI phâu, sInh Iy, fu fu, van pham, kjch
nghô va frIôf hoc. Co Io ông Ia van sI phong phu nhâf fhoI cô daI.
Hon môf fram fac phâm cu a ông hIô n con fôn faI, frong do co môf
khao Iuân vô fhu fu cac fac phâm ông vIôf va cac fac phâm cu a ông
con dôn ngay nay co fhô chua frong 20 cuôn sach day.
Thoo CaIon, vì kIô n fhuc Ia su fich Iuy, nôn nguoI fhây fhuôc
fIôn bô phaI hoc hoI HIpppcrafo va fâf ca nhung fhây fhuô c Io n
fruoc kIa. Ong fhuc dây ca c dông nghIôp dô dang khI ho hoc hoI fu
kInh nghIôm, ho fâp frung vao nhu ng kIô n fhu c huu ich dô chua
frj bônh nhân. Ong da nghIôn cu u dac bIôf vô mach va chu ng mInh
rang ca c dông mach không dân không khi nhu nhIô u nguoI khac
vân nghI, nhung chung dân mau. NguoI ra noI ông râf faI gIoI vô
chân doa n va ông con vIôf môf khao Iuân vô bônh gIa vo.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 119
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Tac phâ m danh fIông nhâf cua ông day khoang 700 frang
gIây In, Ia Vô IoI ich cua ca c Ðô Phâ n Co Thô . Trong fac phâm nay,
ông mô fa fung chI va co quan va caf nghIa chu ng phu c vu cac
chuc nang voI nhu ng muc dich rIông bIôf nhu fhô nao.
Ca khI ông dua vao ArIsfofo, ông vân nhac nho cac dôc gIa
cua ông phaI canh gIac dôI voI fhu y khoa mô pham. “Nôu aI muôn
quan saf nhung ky công cu a ThIôn nhIôn, ho phaI daf su fIn fuong
cua mình không phaI vao nhung sach noI vô gIaI phâ u, ma chinh
maf cua mình hoac dôn vo I fôI hay fham khao cac dô ng su cu a fôI,
hay fu mình chuyôn cham fâp Iuyô n mô xo; nhung nôu ho chI doc
ma fhôI, ho so co khuynh huong fIn moI dIôu ca c nha gIaI phâu
xua kIa da noI, vì co nhIôu nha gIaI phâu nhu fhô”. CaIon cho fhây
ông Ia môf bac sI fhu c nghIôm, IIôn fuc na I dôn kInh nghIôm.
Nhung Ijch su Iuôn co nhu ng dIôu fro frôu. KhI cac sach cua
CaIon fro fhanh kInh dIô n fhì fInh fhân cua ông IaI bj Iang quôn.
Trong nhIôu fhô ky, “hoc fhuyôf CaIon” so Ia gIao dIôu chu yô u cua
nguo I fhây fhuôc. Cu ng nhu nhu ng fac phâm cua ArIsfofo da fro
fhanh nô n fang cua frIôf hoc kInh vIôn, fhì nhu ng fac phâm cua
CaIon da daf nôn cho khoa y hoc kInh vIô n. Vì ông vIôf bang fIông
HI Iap, anh huong dâ u fIôn cua ông Ia faI AIoxandrIa va
ConsfanfInopIo, nhu ng phân con IaI phia dông Ðô Quôc Rôma va o
vung HôI gIao Iân cân.
Ngay frong fho I daI cua CaIon, môf nha quan saf sâu sac va
quyôf doan nhu Ioonardo da VIncI |1452-1519) co fhô mô fa nhu ng
gì chinh maf mình frông fhây. Ioonardo co y djnh vIôf môf khao
Iuân vô gIaI phâu ho c, cung voI cac khao Iuân khac vô hôI hoa,
kIôn fruc va co hoc. Ong không bao gIo xuâf ban nhu ng sach do ,
nhung sau khI ông mâf, da co môf fac phâm vIôf vô hôI hoa va môf
fac phâm khac vô chuyôn dông va do Iuong cua nuoc da duoc soan
fu nhu ng baI ghI chop cua ông. CIa ma ông da hoan fâf fac phâm
vô gIaI phâu hoc cua ông va gIa ma no da duoc xuâ f ban, ha n Ia
khoa y hoc da fIôn bô nhanh hon nhIôu. Nhung Ioonardo if khI
Iam xong caI gì. Môf sô phân frôu nguoI da khIô n ông bo do haI
buc hoa quan frong nhâf cua ông, fuong daI Sforza va buc finh hoa
Trâ n chIôn AnghIarI.
Sau khI ông chôf, khoang nam ngan frang gIây ban fhao cua
ông bj fan mac khap noI dô fro fhanh nhu ng muc suu fâm. Hâu
nhu frang nao cu ng bôc Iô su bao quaf cua Ianh vu c cua dâu o c ông
va fri fo mo không gIoI ha n cua ông. Vi du, chI môf frang dIô n fa
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 120
hffp://obooks.vdcmodIa.com
su quan fâm cua ông vô duong cong, ông da vo nhu ng duong cong
hình ho c, môf hình foc quan, nhung Ia co cong Iuon quanh môf cây
huô, nhu ng nof vo vô cây, nhung cum mây cong fron, nhu ng gon
song nuoc va ban fhIôf kô con ôc cua may op.
Nhung Ioonardo con chu ng fo Ia môf nha gIaI phâu fIôn
phong. Ong vIôf, “Con maf Ia cua sô cua IInh hôn, Ia phuong fIôn
chinh yô u nho do fri khôn co fhô fhuong fhu c dây du va phong phu
nhung fac phâm vô cung cu a ThIôn NhIôn; va faI dung o vj fri fhu
haI”. Không Ia gì su fhinh maf fhinh muI cu a Ioonardo khIôn ông
ghô so fruoc mô f xac chôf. Thô nhung dôI voI ông, moI dâu vôf va
mach ma u va nôf dIôm cu a fhô gIo I na y dô u Ia IInh fhanh. Phu
nhân bâf ky caI gì mình fhây fhì Ia môf frong fôI. “KInh nghIôm
không hô Iâm Iân. ChI co phan doan cua fa saI Iâm khI fu hua hon
cho mình nhu ng kôf qua ma không phaI do kInh nghIôm cua ban
dom IaI. Chinh vì fhô Ioonardo râ f ngân ngaI dua nhung su kIô n
mình quan saf fro fhanh nhung nguyôn fac “phô quaf”, nhu frong
vân dô fuân hoan mau.
KIôn fhu c gIaI phâu hoc ma chu ng fa ruf ra duo c fu hang
ngan fo ghI chop cua Ioonardo chu ng fo ông da nhìn fhây va ghI
IaI duoc nhung dIôu ma nhu ng nguoI khac fruoc ông không fhây.
CIa ma ông da fô ng hop duoc fâf ca nhung quan saf cua mình va
gIa ma ông không bj chI phôI boI nhung quan fâm phô quaf hon
cua ông, han ông da fro fhanh nguo I kô vj xu ng dang cua CaIon.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 121
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 46
T! ÐONC VÂ T TOI CON NC!OI
Androas VosaIIus |1514-1564) không phaI môf fhIôn faI phô
quaf, ông Iuôn Iuôn chI chu fâm vao dô faI chinh cu a mình. Ong
sInh ra ngay bôn frong fuong fha nh phô ÐrussoIs, fu do co fhô
nhìn fhây qua dôI noI cac ko fu fu bj fra fân va ha nh quyôf. HôI
con bo, chac han ông fu ng nhìn fhây nhu ng fhI fhô bj bo IaI frôn
dôI cho dIôu hâu rIa fhjf. Cha cua ông Iam fhaI y cho vua CharIos
V va gIa dình ông nôI fIô ng vô nghô fhuôc. Khac vo I ParacoIsus,
VosaIIus duoc hoc o nhung fruong y khoa danh fIô ng nhâf fhoI bây
gIo. Ong dâu frung hoc o ÐaI hoc IouvaIn nam 1530, rôI dI hoc o
ÐaI hoc ParIs, o dây ông fhu gIao voI gIao su SyIvIus, nguoI fhoo
hoc fhuyôf cua CaIon. KhI chIôn franh gIu a Phap va Ðô quôc
Rôma bu ng nô, VosaIIus vì Ia dân cua nuoc fhu djch, nôn bj fru c
xuâf kho I ParIs. Tro vô IouvaIn, ông dâu bang cu nhân y khoa
nam 1537, rôI dI dôn Padua, Ia fruong y khoa nôI fIông nhâ f châu
Âu. TaI dây ông du khoa fhI haI ngay va dâu bang fIôn sI y khoa
hang gIoI. Chac ha n ông râf fhông fhao cac môn hoc quI uoc, boI vì
o fuôI 23, chI haI ngay sau khI dâu ky fhI, ông da duoc chon gIu
chuc khoa fruong khoa gIaI phâu ho c.
KhI VosaIIus dam nhân chu c vu gIao su, ông da dom dôn cho
khoa gIaI phâu môf y nghIa moI. Vì ông không co n coI nhIôm vu
chinh cu a ông Ia gIang ca ch sa ch gIao khoa cua CaIon nua. KhI
day môn gIaI phâ u, ông da fhay dôI phuong phap ma cac gIao su
khac vân du ng. Không gIông cac gIao su fruoc ông, ông không
dung cao frôn bu c gIa ng dô chu ng kIôn mô f nha phâu fhuâf voI
ban fay vây mau dang moI nhu ng bô phân ra kho I fhI fhô. Nguoc
IaI, chinh VosaIIus fu fay mô xo fhI fhô va Iây cac co quan ra. Ðô
gIup cac sInh vIôn, ông chuân bj môf sô fro gIup gIang day gôm
bôn bu c vo gIaI phâu Ion, kha chI fIôf dô cho sInh vIôn fhây câu
fru c cu a fhân fhô khI không co san fhI fhô fruoc maf. MôI bô phân
duoc dan nha n fôn ky fhuâf rIông. Thôm vao do Ia môf bô fu vung
IIôf kô fôn cua cac bô phân bang fIô ng HI Ia p, Ia fInh, A Râp va
Hip RI.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 122
hffp://obooks.vdcmodIa.com
ChI nguyôn vIôc su dung cac hoa dô cung da Ia dIôu moI mo
vao fhoI ây rôI. Vao fhô ky 16, nhung sach gIao khoa cua CaIon
fuy da duoc hIôu dinh va bIôn fâp ky Iuong, nhung vân không co
hình vo. Môf sô gIao su gIaI phâ u hang dâu fhâm chi con câm sInh
vIôn su dung ca c hình vo, vì ho cho rang do không phaI nhu ng faI
IIôu chinh fruyôn cua CaIon.
Sau Ðang CIaI Phâu |TabuIao AnafomIcao Sox, VonIco,
1538) cua VosaIIus Ia cô ga ng dâ u fIôn dô fao cho nhu ng baI gIang
cua CaIon môf hình fhu c cu fhô dâp vao maf. Ngay nay chung fa
fhây nga c nhIôn fa I sao môf ky fhuâf don so nhu fhô ma phaI phaf
mInh ra. Nhung nghI ky chung fa fhây không phaI dIôu dang ngac
nhIôn. ÐoI vì frong nhIôu fhô ky, ca frong nhung fruong y khoa
danh fIô ng nhâf châu Âu ma co môn gIaI phâu, fhì co hôI duoc
nhìn fhâ y cac co quan bôn frong co fhô con nguoI vân râf hIôm hoI.
Sau Sau Ðang CIaI Phâu, VosaIIus vân con ca môf quang
duong daI phaI dI, boI vì nhung bang cua ông da âm fhâm Iam
buoc nha y vof fu gIaI phâu dông vâf sang gIaI phâ u nguo I. Vi du,
nhung bang gIaI phâu nay cho fhây môf rofo mIrabIIIo, môf “mang
IuoI ky dIôu”, o ha nao cua con nguoI, Ia noI ma fhoo CaIon, “hôn
sông” cu a con nguoI bIôn dôI fhanh “hôn dông vâf”. Nhung frong
khI mang IuoI na y co frong cac IoaI dông bâf co mong, fhì IaI không
fhây co frong con nguo I. Nhu ng “mach ma u Ion” frong cac bang vo
cua VosaIIus fhì cung chI co frong cac IoaI co mong. Ðang vo hình
fhu qua fIm, ca c nhanh dông mach, vj fri cua fhân va hình fhu cua
gan duo c vo ban van gIao khoa cua CaIon Ia cua môf con vuon chu
không phaI con nguoI.
VosaIIus da IoI du ng mo I co hôI, ho p phap cung nhu bâf hop
phap, dô co fhô fhu fhâp nhung mâu co fhô nguo I cho vIôc gIaI
phâu cu a mình. Ðang nhIôu ca ch, ông da co duoc môf bô xuong
nguo I o IouvaIn. Vô sau, ông da quon voI môf fhâm phan o foa daI
hình quan fâm foI công frình nghIôn cu u cu a ông va vj fhâm phan
nay da châp nhâ n cho ông xac cu a nhu ng fu fôI bj hanh quyôf.
Không nhu ng fhô , ông na y con co fhô hoan gIo ha nh quyôf dô
VosaIIus co fhô sa n sang khI hanh quyôf xong Ia co ngay xac dô mô
Iu c con fuoI.
Trong khI gIang gIaI fhoo sach gIao khoa cua CaIon, VosaIIus
da nhân fhây qua nhIôu chô CaIon mô fa vô co fhô nguo I nhung
fhu c ra Ia co fhô dông vâf. Ong dô dang dI dôn kôf Iuân Ia khoa
gIaI phâu “nguoI” cua CaIon fhu c ra chI Ia môf fông hop cac phaf
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 123
hffp://obooks.vdcmodIa.com
bIôu cua CaIon vô dông vâf noI chung. VosaIIus ghI nhân vao nam
1539 nhu môf su kham pha, “TôI nghIôm fuc suy nghI foI kha
nang vIô c phâu fhuâf co fhô duoc dung dô kIôm chu ng Iy fhuyôf”.
Thô Ia ông quyôf djnh soa n môf bô sach gIaI phâ u moI hoan foan
dua frôn nhung quan saf cua ông vô co fhô nguo I.
Nhu ng nghIôn cu u gIaI phâu hoc cua ông daf foI chop dInh
frong cuôn sach da mang IaI danh fIông cho ông frôn khap châu
Âu. Ðo Ia cuôn Câu Tru c Co Thô NguoI |Ðo HumanIs CorporIs
£abrIca) fhuong duoc goI faf Ia £abrIca, môf cuôn sach In khô Ion
râf do p day 663 frang, xuâ f ban fha ng 8 nam 1543, cu ng nam voI
cuôn Ðo RovoIufIonIbus cua CopornIc. Tu a dô cua VosaIIus Ðo
HumanIs CorporIs £abrIca cho fhây ông quan fâm ca vô câu fru c
Iân chu c nang.
ChI frong vong môf nua fhô ky, gIaI phâu hoc cua VosaIIus
da gIu uu fhô faI cac fruong y khoa o châu Âu. VIôc nghIôn cuu
gIaI phâu ho c o phuong Tây so không bao gIo con nhu cu nua.
Nhu ng gì ông noI vô qua fIm hay bô nao không quan frong cho
bang con duong ma ông da mo ra cho cac sInh vIôn fuong IaI dô hoc
vô moI co quan cua co fhô con nguoI. Phô bình CaIon ma fhôI
không du. Câ n phaI co su say mô moI frong vIôc fhuc ha nh gIaI
phâu so sanh fhâ f nhIô u. Không co cach na o khac dô nguoI fhây
fhuôc co fhô cha c chan mình không mô fa nhu ng dIôu bâf bình
fhuong.
Sau khI xuâf ban £abrIca, VosaIIus fuy con fro nhung da dôf
ngôf roI bo công vIôc nghIôn cuu gIaI phâ u dô chuyô n sang hanh
nghô bac sI va duoc chon Iam bac sI cho frIôu dình vua CharIos V.
Vì su phong fu ng va say sua Ia nhung fâf fhuong xuyôn o frIôu
dình, nôn VosaIIus fro nôn quan fâm foI cac bônh vô mâf, cac rôI
Ioan da day fa frang va cac chu ng bônh man finh, Ia nhung chung
phô bIôn frong hoang cung. Ong con sô ng fhôm 20 nam nua,
nhung ông da hoan fhanh công frình cua mình fruoc do rôI.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 124
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 47
NH!NC I!ONC KHÍ ÐÐN TRONC CH! NC TA.
Suôf 14 fhô ky CaIon da fhông frj khoa sInh Iy cu ng nhu gIaI
phâu o châu Âu. CIaI fhich dây fhuyôf phu c cua ông vô quI frình
su sông baf dâu bang ba caI “hôn”, hay “khi” |pnouma) ma PIafo
cho Ia chI huy fhân xa c. Iy hôn frong nao chI huy cam gIac va cu
dông; nô hôn frong fIm kIôm soaf cac dam mô va duc hôn frong
gan fao su dInh duong. Sau khI duoc hif vao, không khi duoc bIôn
dôI fhanh pnouma boI phôI va quI frình su sông bIôn dôI môf IoaI
pnouma nay sang môf IoaI pnouma khac. Co fhô goI sInh Iy hoc
CaIon Ia môf khoa khi hoc |pnouma-foIogy).
O fâm dIôm hô fhông cua CaIon Ia môf Iy fhuyôf dac bIôf Ia
qua fIm nguo I. Vì fhoo HIppocrafo va ArIsfofo, nôI nhIôf fhâm
nhâp foan fhân fhô va phân bIôf nguo I sông voI nguoI chô f, co
nguô n cu a no Ia qua fIm. Qua fIm duoc khi nuôI duong nôn fâf
nhIôn fIm Ia co quan nong nhâf, gIông nhu môf hoa Io co fhô bj fu
fhIôu hu y nôu không co khi maf cua phôI. Vì fhô nhIôf dI voI doI
sông Ia bâm sInh Ia dâu ân cua hô n.
Vì fIm ro rang Ia frung fâm khoa sInh Iy hoc CaIon, nôn
fruoc khI cac bac sI co fhô IoaI bo ca c “hôn” va khi, fhì phaI co aI do
cung câp môf IôI caf nghIa khac fhuyô f phu c hon vô hoaf dông cua
fIm. VIôc nay so duoc fhu c hIô n boI WIIIIam Harvoy |1578-1657).
SInh ra faI £oIkosfono, nuoc Anh, frong môf gIa dình kha gIa, ông
so co du moI fhuâ n IoI dô daf duoc nhung gì ma môf bac sI fuong
IaI mong uoc. Sau khI hoc o KIng SchooI o Canforbury, ông fIôp fuc
dI hoc o daI hoc ConvIIIo va CaIus o CambrIdgo.
ÐaI hoc nay da fro fhanh môf frung fâm dao fao y khoa dôc
dao vì no fhanh Iâp boI John CaIus |1510-1573), môf con nguo I
nang nô da fung dô xuong vIôc chuyôn môn hoa y khoa frong fhô
hô fruoc. KhI Harvoy Iuc do 15 fuôI dôn fruo ng ConvIIIo va CaIus
nam 1593, ông da duoc môf hoc bông vô y khoa frong sa u nam.
Ðôn nam 1599, ông dôn Padua, faI dây ông duoc fhâ y yôu ba n qui
va fro fhanh daI dIôn cua “Nuoc Anh” frong hôI dô ng nha fruong.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 125
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Cac baI gIang dôu bang fIông Ia fInh, Ia ngôn ngu Harvoy co fhô
doc va vIôf. ÐoI sông sInh vIôn faI dâf râf sôI dông nhung không
kich fhich công vIôc frI fhu c. Harvoy fhuo ng mang vu khi bôn
mình va san sang ruf kIôm ra môI khI co co hôI. Nhung may man
cho ông, môf gIao su fInh fuong da vach duong cho ông dI vao doI
sông y khoa.
Vj gIao su nôI fIô ng £abrIcIus ab Aquapondonfo |1533-1619),
nguo I fu ng dIôu frj cho CaIIIoo, Ia môf nha nghIôn cuu say mô,
nhung vâ n co n Ia môf dô dô cua CaIon. CIa ng duong gIaI phâu ma
£abrIcIus xây du ng nam 1595 da fao dIôu kIô n cho vIôc gIang day
gIaI phâ u duoc fhu c hIô n Iân dâu fIôn frong nha. Nam câp fhang
bang gô chay vong Iôn foI sau hanh Iang bôn frôn môf vong hop.
Tu fâf ca nhu ng hanh Iang nay, cac sInh vIôn co fhô dung fua vao
nhung Ian can dô nhìn xuô ng môf chIôc ban dô o gIua frong bong
fôI, o do cac sInh vIôn dôf nhung don chum dô chIô u sang fhI haI
khI duo c mô. CIa ng duo ng nay cho phop ba fram sInh vIôn co fhô
fhoo doI cuôc gIa I phâu cu ng môf Iu c va râf ro . Tình frang hIôm fhI
hanh va if co cac buôI gIa I phâu da khIôn cho ca ch Ia m nay fro
fhanh môf buoc fIôn bô co y nghIa frong vIôc dao fao y khoa. Chinh
faI dây Harvoy duoc chu ng kIôn nhu ng cuôc gIaI phâu ngoan mu c
cua £abrIcIus.
Khoang nam 1574, kha Iâu fruoc khI Harvoy dôn Padua,
frong khI gIaI phâ u £abrIcIus da nhân fhây rang nhu ng fInh mach
cua ca c chI nguo I chua nhung van cu c nho cho phop mau chI Iuu
fhông môf chIôu. Ong nhân fhây nhung van do không co frong
nhung fInh mach Ion cua fhân Ia nhung fInh mach dua ma u Iôn
fhang foI cac co quan su sông. £abrIcIus da fhich nghI cac su kIôn
moI nay vao cac Iy fhuyôf cu cua CaIon vô chuyô n dô ng Iy fâm cua
mau ra ngoaI dô nuôI ca c co quan:
Iy fhuyô f cua fôI Ia ThIôn nhIôn da fao ra chung |cac van) dô
Iam châ m phân nao Iuu Iuong cu a mau va dô ngan fro ca khôI
Iuong không fran xuông chân, hay fay va cac ngon fay va dong IaI
o do. Nhu fhô franh duoc haI dIôu xâu nay Ia su fhIô u dInh duong
o cac phân frôn cua cac chI va su sung phu cua ban fay va ban
chân. Vì fhô, cac van duoc fao dô bao dam co su phân phôI dông
dôu mau cho vIôc nuôI duong ca c phân fhân fhô khac nhau.
VIôc nho IaI nhu ng van ky dIôu nay ma £abrIcIus da gIang
cho Harvoy faI Padua da fhu c su kich dông fâm fri Harvoy.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 126
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CaIon da cho ra ng quI frình su sông Ian foa frong cac co
quan khac nhau, môI co quan fhoa man môf nhu câu dac bIôf cua
co fhô. Trong hô fhông CaIon, mau không co chuc nang fhông
nhâf, vì chuc nang nay Ia o su hop fac gIua cac hôn hay khi khac
nhau. Mau duoc fao ra frong gan chI Ia môf duong dân dac bIôf dô
chuyôn châf dInh duong foI cac co quan nao do. Harvoy fhì dI fìm
môf hIôn fuong fhông nhâf su sông. Ong da mô fa su fhanh công
frong cuô c fìm kIô m nay frong fac phâm cua ông nhan dô Ðo Mofu
CordIs of SanguInIs AnImaIIbus |Vô chuyôn dông cua fIm va mau
frong ca c dông vâf).
KhI doc cuôn sach nho nay cua Harvoy hôm nay, chu ng fa
vân con bj ân fuong boI finh fhô ng nhâf chaf cho cua no. Tu ng
buoc môf ông dân chung fa foI kôf Iuân rang fIm dây mau dI, ra ng
chuyôn dông cua mau fhì fuân hoan khap co fhô. Truoc hôf ông
frình ba y nhung su kIôn da bIôf vô cac dông ma ch, fInh ma ch va
fIm, câu fru c va hoaf dông cua chung. Trong fâf ca ca c buoc frình
bay, cac quan saf cua ông dôu “duo c do Iuong bang vIôc mô xo cac
dông vâf con sông”.
Nhu ng nghIôn cu u cua Harvoy da dâ n ông foI kôf Iuân rang
qua fIm không phaI môf Io Iua ma Ia môf caI may bom va mau
duoc Iuu fhông dô dI nuôI cac co quan. Nhung ông vân con cân
nhung su kIô n khac dô chu ng mInh finh fuâ n hoan cua dong mau.
Harvoy phaI buoc môf buoc quan frong fu su kIôn don gIan Ia su
Iuu fhông cua mau dô dI foI chô chu ng mInh finh fuân hoan cu a su
Iuu fhông nay, Ia khaI nIô m nôn fa ng cho khoa sInh Iy hoc hIôn
daI. Iy Iuân Iam cho buoc nay fhanh hIôn fhu c co môf fâm quan
frong quyôf djnh. No mo duong dI fu châ f Iuong sang sô Iuong - fu
fhô gIoI cu cua ca c “djch châf” va cac hôn sông foI fhô gIoI moI cua
nhIôf kô va may do huyôf ap, dIôn fâm dô va nhung may do khac.
Harvoy da nôu Iôn môf câu hoI moI co finh djnh Iuong “Co
bao nhIôu ma u dI fu cac fInh mach sang ca c dông mach7” va ông
quyôf djnh fìm cho câu hoI nay môf câu fra IoI djnh Iuong. “TôI
cu ng suy dôn su dôI xung va kich fhuoc cu a cac fâm fhâf va cua
nhung mach ma u dI vao va ra nhu ng fâm fhâf ây |vì ThIôn nhIôn
không Iam gì ma không co muc dich, nôn không fhô vô Iy Iam ra
nhung ma ch mau co kich fhuoc qua Ion nhu fhô)”. Nôu vIôc dô dây
cac ma ch mau IIôn fuc duoc cung câp chI do nhu ng châf dInh
duong chung fa hâp fhu qua fhuc an, fhì kôf qua so Ia cac dông
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 127
hffp://obooks.vdcmodIa.com
mach râf mau bj frông rô ng va cung bj nô fung vì Iuong mau qua
faI dô vao do.
PhaI fra IoI fhô nao7 Trong hô fhô ng co fhô không co câu fra
IoI, “fru khI Ia mau môf cach nao do dô fro IaI fu ca c dông mach
vao frong fInh mach va fro vô IaI fâm fhâf phaI cua fIm. Hâu qua
Ia fôI baf dâu fIn cha c rang, nôu no co môf chuyôn dông, fhì
chuyôn dông ây Ia fuân hoan”.
Harvoy IIôn fu c Iap dI Iap IaI rang nhung gì ông mô fa chI
fhuân Ia su kIôn do ông quan saf duoc, chu không phaI Ia mô f su
ap dung hay fhôu dôf cua môf frIôf Iy. “TôI không fuyôn bô mình
hoc va day CIaI phâu ho c fu nhung djnh Iy cua ca c frIôf gIa,” ông
gIaI fhich frong baI nhâp dô cua Ðo Mofu, “nhung fu nhu ng cuôc
mô xo va fu Câ u Truc cua ThIôn NhIôn”. Va vao cuô I doI ông con
nhac IaI, “TôI muôn noI fhoo £abrIcIus, “Hay dô moI suy Iuân nin
fhInh khI kInh nghIôm dua ra kôf Iuân nguoc IaI”.
Nhung vân con môf Iô hông frong Iy fhuyôf fuân hoan ma
ông không fhô Iâp dây. Iuong ma u Ion Iuôn Iuôn duoc dây nhanh
fu fIm vao dông mach, rôI foI fInh mach va rôI fro vô IaI fIm.
Nhung foan bô hô fhông so không hoaf dông nôu mau không IIôn
fuc duo c faI fu dô ng ma ch vao fInh mach.
CuôI cu ng fhì Harvoy cu ng không co câu fra IoI dô caf nghIa
dIôu nay xay ra nhu fhô nao. Nhung nIô m fIn cu a ông va o finh
fuân hoan cua mau gIup ông chac chan ra ng ca I maf xich quyôf
djnh pha I nam o dây. Ong không bao gIo fìm ra nhung duong nôI
|cac bac sI vô sau so goI Ia cac anasfomoso), nhung ông dIôn fa
nIôm fIn vung cha c cua ông rang su nôI kôf fhu c su duoc fhuc hIôn
boI môf sô nhung “fhu fhuâf ky dIôu” nao do chua duoc kha m pha
ra. Tuy Harvoy fhInh fhoang su dung môf chIôc kinh Iup, ông
không co kinh hIô n vI, Ia dung cu cân dô kham pha ra nhu ng mao
mach. Rô f cuôc, ông phaI du a Iy fhuyôf cua ông frôn nIôm fIn rang
ThIôn nhIôn không saI Iâm frong vIôc fhu c hIôn su fuân hoan.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 128
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 48
T! PHÂ M ÐÐN I!ONC
Cac nguoI fhoo fruong pha I CaIon chinh fhô ng vân phô bình
fac phâ m cua Harvoy. Phô bình cô dIôn Ia do môf nguo I duong fhoI
cua ông, gIao su Caspar Hofmann, môf gIao su y khoa Iu ng danh
cua daI hoc AIdorf, gân Nuromborg. ÐaI dIôn cho cac bac sI nôI
fIông, Hofmann fô cao Harvoy Ia vô Iuong fâm frong nghô nghIôp
cua mình khI “vuf bo fuc Iô cua nha gIaI phâu” dô dôf nhIôn choI
fro nha foan hoc. Thoo Hofmann, phuong phap do Iuong vu n vaf
cua Harvoy da Iam frôch huong foan fhô vân dô franh Iuân.
Hofmann dua ra Iâp Iuân sau dây vô co câu co mu c dich fông fhô
cua ThIôn NhIôn”
1. Ong |Harvoy) co vo fô cao ThIôn NhIôn Ia ngôc nghôch khI
no dI Iac, qua xa frong môf hoaf dông co fâm quan fro ng co ban Ia
chô fao va phân phôI vIô c dInh duo ng! Va khI da nghI nhu vây, so
con bIôf bao su Iâ n Iô n khac frong fâf ca nhung hoaf dông khac co
IIôn quan dôn ma u!
2. Vì Iy do do, ông co vo kô f an nguyôn Iy da duoc châ p nhân
môf cach phô quaf vô ThIôn NhIôn, ma chinh ông ca ngoI bang
nguyôn van IoI ông rang no không hô khIô m khuyô f frong nhu ng
gì Ia cân fhIôf, cu ng không khIôm khuyôf frong nhu ng gì Ia dua
fhua v.v...
Tuy bj nhu ng chI frich gay gaf cua nhung nguoI fhoo fruong
phaI CaIon, Harvoy vân da fhu huf duoc su chu y cu a nhu ng nguo I
fhô gIa frong vIôc do Iuong “vun vaf” nhung sô Iuong. Harvoy da
không cô dôc. Nhung nguoI frôn khap châu Âu dang baf dâu noI
bang ngôn ngu cu a may moc, baf dâu phân fich kInh nghIôm bang
nhung ngu phap moI vô vIôc do Iuong. KInh nghIôm quon fhuôc
nay duoc bIôn dôI. Không gì dô nhâ n fhây hon ca ch suy nghI moI
vô suc nong va Ia nh. Nong va Ianh, khô va uof, Ia nhu ng su phân
bIôf dô cam fhây bang xuc gIac. Thoo cac frIôf gIa cô HI Ia p,
nhung phâm finh nay kô f hop IaI dô Iam fhanh dâf, khi, Iu a va
nuoc, fu do fao fhanh foan fhô fhô gIoI. Cu ng nhu ngay nay chu ng
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 129
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fa coI muI hay vj Ia nhu ng IoaI khac nhau hon Ia nhu ng Iuong
khac nhau, fhì fho I do nguo I fa cung coI nhIôf dô nhu vây.
KhI y khoa con bj fhông frj boI Iy fhuyôf cu a CaIon vô cac
“djch fhô ”, fhì không co ca ch nao dô do Iuong fình frang bôn frong
co fhô bang ca c quI Iuâf bôn ngoaI. Su pha frôn du ng muc cac djch
fhô o môf nguoI fao fhanh suc khoo, con su xao frôn cac djch fhô
fao fhanh bônh fâf.
Su phân bIôf dô fhây nhâf vô nong va Ianh Ia o frong khi hâ u
va fhoI fIôf. KhaI nIôm vô môf fhang do suc no ng co Io fruoc fIôn
da duoc ung dung vao fhoI fIôf. No phu hop voI cac vung cu a hô
fhông PfoIômô frôn khap fraI dâf. KhaI nIôm vô fhang do nhIôf dô,
fhoo nghIa moI, co Io da xuâf hIôn ca fruoc khI co dung cu dô do
nhIôf dô. Chinh CaIon da fung goI y co fhô dung bôn “dô nong va
Ianh” dô do fhoo ca haI chIôu fu mô f dIôm frung Iâp duoc xa c djnh
bang vIô c pha frôn cac Iuo ng bang nhau cua nuoc da va nuoc sôI.
Nhung djnh nghIa cua ông vân con mo hô va duong nhIôn ông fIn
rang qua fIm Ia co quan no ng nhâ f frong co fhô.
Truoc khI fìm ra cach dô do nhIôf dô co fhô fhoo môf fhang
phô quaf, nguoI fa fhuong fIn rang nhIôf dô co fhô fhay dôI fhoo
nhung vung kha c nhau frôn fraI dâf. Nhu ng nguoI sông o vung
nhIôf doI co fhân nhIôf nong hon nhu ng nguoI sông o vung khi hâu
Ianh. Cuôn sach dâu fIôn o châu Âu vô y — foan hoc |Ðo IogIsfIca
ModIca) cua JohannIs HasIor o Ðorno, 1578) daf vân dô co ban cua
no: “Ðô fìm nhIôf dô fu nhIôn cua môI nguoI, duoc xac djnh boI fuôI
fac, fhoI ky frong nam, dô cao frôn cu c |nghIa Ia vI dô) va cac anh
huong khac”. Tac gIa cung câp môf bIôu dô dô finh nhIôf dô fu
nhIôn cu a môf nguoI sông o môf vI dô nao do, nho do fhây fhuôc co
fhô dIôu chInh “nhIôf dô” cua fhuôc cho fhich hop.
Truoc kIa da co nhu ng “nhIôf bIôu” |fhormoscopos), Ia nhu ng
dung cu dô chI su fhay dôI cua nhIôf dô, fu râf Iâu fruoc khI co
nhung “nhIôf kô” |fhormomofors), do nhIôf dô fhoo môf fhang chIa
dô. Tuy CaIIIoo co Io không phaI Ia nguo I dâu fIôn, nhung chu ng fa
bIôf chac ông da Ia m ra môf dung cu dô do nhung fhay dôI vô nhIôf
dô frong không khi. VIôc su du ng Iân dâu fIôn fôn goI “nhIô f kô”
|fhormomofor) nam 1633 mô fa no Ia “mô f dung cu dô do nhu ng dô
nong va Ianh frong không khi”.
Câu hoI aI Ia nguoI dâu fIôn Iam ra nhIôf kô vân con Ia môf
ân sô. Môf nguoI ban cua Harvoy, Ðac sI Roborf £Iudd |1574-1637)
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 130
hffp://obooks.vdcmodIa.com
vao nam 1626 da khIôm fôn fuyôn bô mình không phaI nguoI sang
chô ra nhIôf kô. Nhung ông fhua nhân rang ông da faI kham pha
Iy fuong chô fao nhIôf kô “frong môf ban fhao da co if Ia nam fram
nam xua”. Tu fruoc khI co môf dung cu fhu c fIôn dô do nhIôf dô
fhay dôI nho muc Iôn xuông cua mô f châf Iong frong môf ông dong
kin, cac nha frIôf hoc fu nhIôn da co y fuong vô chuyôn dông dua
fhoo nhIô f cua châ f Iong cho nhu ng mu c dich cao xa hon. SaIomon
do Caus, môf ky su va kIôn fruc su o HoIdoIborg nam 1615 da co
kô hoach su du ng hIôn fuong na y dô chô fao môf dông co vInh cu u.
Va cung dua frôn y fuong nay, môf doanh nhân Ha Ian, CornoIIs
ÐrobboI, nam 1598 da sang chô ra môf “dông hô hay may do gIo, co
fhô chay suôf 50, 60, fhâm chi 100 nam ma không phaI Iôn dây cof
hay Iam dông fac nao khac, bao Iâu cac banh xo va cac phu kIôn
khac không bj mo n”. Ðân dân nhu ng fhay dôI dung cu do khi ap
da duoc ung dung vao vIôc chô fao nhung dông hô do “khi ap” fInh
vI va chinh xa c hon.
Nhung chinh nhung gIao dIôu cu a CaIon da khoI dây duoc
môf fInh fhân sa ng chô frong Ianh vuc do Iuong moI. Cu ng nhu
ChrIsfophor CoIombo da dI fhoo hanh frình do PfoIômô vo ra, fhì
SanforIo SanforIo cu ng so dI fhoo nhu ng Iô frình cua CaIon. Thu c
vây, SanforIo fIn rang mình da kha m pha ra nhung ky fhuâf do
Iuong co fhô chu ng mInh Iy fhuyôf cua CaIon va Iam cho Iy fhuyôf
cô dIôn nay fro nôn huu du ng hon. Thoo IôI phân chIa cac bônh cua
CaIon, môI nguoI co môf fhang IIôn fu c cac rôI Ioan khac nhau, dI
fu su pha frôn du ng muc cac djch fhô |“ourasIa”) sang su pha frôn
fô nhâf |“dyscrasIa”) gây nôn fu vong. SanforIo voI dâu oc foan hoc
da finh foan fâf ca cac kha nang pha frôn djch fhô fhanh khoang
80 ngan mu c dô, nghIa Ia phaI co foI 80 ngan fhu “bônh”. Truo c
khI qua doI, quan fâm cu a SanforIo vô do Iuong va finh foan da
dua ông vuof xa CaIon.
SanforIo SanforIo |1561-1636) sInh ra frong môf gIa dình qui
fôc gIau co faI môf dao cua Công hoa VonIco. Iu c 14 fuôI câ u bo da
vao daI hoc Padua, o do, fhoo Iô fhuong, anh baf dâu hoc frIôf hoc,
sau do hoc y khoa va dâu bang y khoa nam 1582, khI moI 21 fuôI.
Anh dI sang CroafIa, o do anh Iam bac sI cho môf gIa dình qui fôc.
TaI bo bIôn AdrIafIc, anh IoI du ng co hôI dô fhu nghIôm ca c dung
cu do gIo va do dong nuoc do anh Iam ra.
KhI fro vô VonIco dô hanh nghô bac sI faI dây nam 1599,
SanforIo quI fu duoc râf nhIôu ban bô gôm ca c nghô sI, ba c sI, cac
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 131
hffp://obooks.vdcmodIa.com
nha hoa kIm va cac nha bi nhIôm, frong sô do co nhu ng nguoI nôI
fIông nhu CaIIIoo, PaoIo SarpI, £abrIcIus va CIambaffIsfa doIIa
Porfa.
SanforIo fIn rang mình da sang chô fa môf nganh y khoa
moI, ma ông goI Ia “Y Khoa Thông Kô”, co nghIa Ia su dung ky
fhuâf do Iuong. Tac phâ m cua SanforIo, Ars ModIcIna SfafIca
|1621) duoc xuâf ban o VonIco va nôI fIông khap châu Âu. ChI
frong vong môf fhô ky, gIoI y khoa hang dâu cua châu Âu da danh
gIa sach nay ngang ha ng voI sach cua Harvoy vô su fuân hoan
mau va Ia môf frong haI nô n fang cu a khoa y hoc câ n daI.
SanforIo daf khoI dIôm cho công frình cua mình fu cac fac
gIa y ho c fhoI cô va daf nôn công frình cua mình vu ng va ng frôn
nhung fac gIa nay. Trong nhu ng fac phâm ban dâu, ông nham
“chIô n dâ u chông IaI nhu ng saI Iac frong nghô fhuâf y khoa” bang
cach su dung nhung kInh nghIôm ca nhân cua mình dô hIôu dinh
nhung fac phâm y khoa xua cua HIppocrafos, CaIon, ArIsfofo va
AvIconna. KhI goI cuôn Ars ModIcIna SfafIca cua mình cho CaIIIoo
nam 1615, ông ko m fhoo môf Ia fhu gIa I fhich ro haI nguyôn fac
cua mình. “Nguyôn fac fhu nhâf, do HIppocrafos dô xuâf, Ia y hoc
gôm finh công va finh fru, công fhôm nhu ng gì con fhIôu va fru dI
nhung gì du fhua; nguyôn fac fhu haI Ia fhi nghIôm”. SanforIo fIn
fuong ra ng ông co fhô dua khoa hoc vô cac djch fhô fIô n foI môf ky
nguyôn moI vô Iuong bang nhu ng dung cu dô do nhung hIôn fuong
va nhung phâm finh frong co fhô con nguo I. Vô fình ông da phaf
mInh ra môf kho dung cu gIup chInh phuc fhanh frì cac djch fhô
va phâm finh cu a CaIon. NhIôf khi bIôu ma CaIIIoo va nhung
nguo I khac dung dô ghI nhân nhu ng fhay dôI vô nhIôf dô frong
không khi chung quanh fhì SanforIo da fhich nghI no dô do nhu ng
fhay dôI vô nhIôf dô frong co fhô. Nhu ng nhIôf khi bIôu cu gôm
môf caI bâu bang chì hay fhuy fInh chua dây môf châf Iong va gan
vao mô f ông frong do fa co fhô nhìn fhây mu c châf Iong Iôn va
xuông fuy fhoo không khi chung quanh no ng hay Ianh. SanforIo
da bIôn dôI no fhanh môf dung cu dô do nhIôf dô cu a co fhô con
nguo I. SanforIo caf nghIa nhu sau: “NguoI bônh nam chaf chIôc
bâu hau fhôI hoI vao môf chIôc mu frôn caI bâu, hay ngâm caI bâu
vao mIông, bang cach do fa co fhô bIôf duoc nguoI bônh dang kha
hon hay fô hon va nho do không bj Iâm Iân frong vIôc chân doan
hay chua frj”.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 132
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Trung fhanh voI Iy fhuyôf djch fhô cua CaIon vô su c khoo va
bônh fâf, SanforIo không dua ra mô f fhang fuyôf dôI vô nhIôf dô.
SanforIo chI bIôn dôI cây nhIôf bIôu fhanh cây nhIôf kô bang cach
fhôm va o môf fhang dô duoc chIa fhanh nhu ng don vj dôu nhau
gIua nhIô f dô cua fuyôf va nhIôf dô ngon Iua cua môf cây nô n sap.
Ðây không phaI Ia fhIôf Iâp môf nhIôf dô “bình fhuong” cho moI co
fhô con nguo I, nhung Ia dô kIôm fra su fhay dôI nhIôf dô noI môI
ca nhân gIua nhIô f dô co fhô cua nguoI ây Iu c khoo manh va nhIôf
dô Iu c dau yô u. Cang xa roI muc dô bình fhuong cua ca nhân do,
su chuâ n doan fình frang cang fôI fô.
Ðônh nhân phaI nam Iây caI bâu nhIôf bIôu hay fho vao caI
mu hay ngâm caI bâu frong bao Iâu dô co fhô do Iuong du ng nhIôf
dô cua ho7 SanforIo gIaI fhich: “Trong muoI nhjp cu a dung cu do
mach”. Không co gì ngac nhIôn khI môf nguoI ban cua CaIIIoo ma
IaI phaI fìm cach chô ra môf caI do nhjp fhoI gIan. ThoI do dông hô
con o frong gIaI doan âu frI, vân chua co kIm chI phuf va chI gIây.
Va nhu chu ng fa da fhây, khI chang fraI fro CaIIIoo nhìn chIô c don
chum frong nha fho PIsa dong dua, ông da do fhoI gIan bang cach
finh nhjp mach cua mình. Con bây gIo, cu ng môf nguyôn fac da
duoc SanforIo khôn khoo u ng dung nguo c IaI, ông fhây ra ng co fhô
dung qua Iac dông hô dô do nhjp mach.
Suc khoo fhô xac, fhoo HIppocrafos va CaIon Ia su cân bang
gIua co fhô sông va fâf ca nhu ng gì chung quanh. Ðônh fâf vì vây
Ia su mâf cân bang gIua nhu ng gì co fhô nhân va hâp fhu va
nhung gì co fhô fu chooI va fhaI ra. SanforIo da dô ra cho mình
nhIôm vu nghIôn cu u su cân bang nay. Ðây qua Ia môf nhIôm vu
vua kho vua ko m hâp dân, vì phaI do Iuong fI mI moI fhu dI vao
hay ra khoI co fhô. Ðô Ia m vIôc nay, ông da Iam ra môf “ghô fhông
kô”, sau nay fro fhanh chIôc ghô cân cua SanforIo. Ong froo chIôc
ghô ông ngôI vao môf cây fhuoc duo c chIa dô dac bIôf dô cân frong
Iuong co fhô cua mình fruoc va sau khI an, ngu, fâp fhô du c va
sInh hoaf fình du c. Ong cân fhu c an ông an va Iuo ng phân ông
fhaI ra, rôI ghI nhân fâf ca nhung khac bIôf.
Ðang ca ch nay, SanforIo dang sang Iâp môf khoa hoc hIô n
daI vô su chuyô n hoa, nghIôm cu u nhung bIôn doI Ia m fhanh quI
frình su sông. Ong fhanh công qua mu c frong cac cô hang do Iuong
cua mình dô chu ng mInh cac Iy fhuyôf cua CaIon dôn nôI cuôI cung
da pha huy foan bô hô fhông cua CaIon. Trong hô fhông CaIon,
nong va Ianh, khô va âm |bôn djch fhô so dang) Ia nhu ng phâm
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 133
hffp://obooks.vdcmodIa.com
finh kha c nhau. Chung không chI co fhu c môf cach khach quan,
chung co n Ia nhu ng fhuc fhô duy nhâf quan frong cho suc khoo va
bônh fâf cua con nguo I. Cac su phân bIôf noI chu ng Ia fuyôf voI.
Nhung khI nong va Ianh duoc do frôn fhuo c do cua môf nhIôf kô,
khI âm va khô duoc do frôn fhuoc do cua mô f âm kô, fhì môI phâm
finh frong bôn phâm finh do fro fhanh hon kom môf caI gì khac.
Vì vây, frong ca c khoa vâf Iy hIôn daI, “nong” va “Ia nh” so chI Ia
nhung phâm finh fhu yô u, chu quan, duo c ca m nhân noI mô f co
fhô nao do frong nhung dIôu kIô n nao do. Ðang cach bIôn dôI
nhung djch fhô cu a CaIon fhanh nhung Iuong, SanforIo da gIang
vao khoa y hoc cô xua môf don chi mang.
Nhung “Khoa Y hoc Thô ng Kô” cu a SanforIo không dung IaI
o dây. No mo ra ca môf dâu fruong moI cho mô f fhô gIoI ma cac quI
frình su sông so duoc fìm hIôu va gIaI fhich bang sô Iuong. Nhung
quan saf fI mI cua SanforIo cho fhâ y Ia khI ông cân fhu c an rôI cân
Iuong phân, frong Iuong cu a phân nho hon râf nhIôu so voI fro ng
Iuong fhuc an. Ðông fhoI ông fhây rang frong Iuo ng co fhô cu a ông
nho hon râf nhIô u nôu xof fhoo foan fhô frong Iuong cac châf duoc
fhaI ra, gôm phân, nuoc fIôu va mô hôI fhây duoc. Chac chan phaI
co môf quI frình nao khac xu Iy nhung fhu ông da hâp fhu. Ðo Ia
caI gì7
Câu fra IoI cua SanforIo Ia “su fhoaf mô hôI không nhân
fhây”. Vao fhoI ông, fu “fhoaf mô hôI” vân con mang nghIa gô c Ia
fInh Ia bôc hoI, fho ra hay foa ra. QuI frình hâp fhu fhu c an co ban
frong co fhô vân chua gIaI fhich duo c. SanforIo baf dâu Iâp dô bIôu
nhung khia canh cân duoc gIaI fhich. KhI ông fhôm chu “không
nhân fhây” vao fu “fhoaf mô hôI”, vao fhoI do chu nay co vo fhua,
nhung ông nhâ n manh ra ng ông không mô fa nhung châf fhaI co
fhô nhân fhây duoc.
VoI su hang say cua môf nguo I fIôn phong, ông nhâ n ma nh
rang hIôn fuo ng ma ông mô fa Ia hIôn fuo ng qan frong frong moI
quI frình cua co fhô xof vô Iuong.
Cac fhây fhuô c HI Iap fhoI cô da fIn rang không chI co haI Ia
phôI ma foan fhân fhô dô u hif vao va fho ra. CaIon da gIaI fhich
rang mu c dich cu a vIôc hif fho Ia Ia m maf Iu a frong fIm va fao ra
hôn fu nhIôn, hôn dông vâf va hôn sông Ia nhu ng caI duy frì su
sông va phaf frIôn cua co quan. Ong noI mô hôI Ia môf dâu hIôu
fhua châf Iong frong foan fhân. Su c khoo cu a co fhô doI hoI cac Iô
fhoaf frong co fhô phaI duoc mo dung mu c, nhâf Ia cac Iô fhoaf
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 134
hffp://obooks.vdcmodIa.com
frôn da, dô co cac “châf hoI” frong cac quI frình cua co fhô co fhô
fhoaf ra. Cac châ f hoI nay duoc goI Ia “su foaf mô hôI”. PhaI dôn
cuôI fhô ky 19 fu nay moI mang nghIa chuyôn bIôf Ia chI vô cac
gIof mô hôI. Vì fhoI do nguoI fa con bIôf qua if vô câu fruc cu a da,
nôn kho co fhô caf nghIa duoc mô hôI fhoaf ra khoI co fhô bang
cach nao. Vân nan nay chI duoc gIaI quyôf sau khI NIcoIuas Sfono
|1638-1686) va MarcoIIo MaIphIghI nghIôn cu u da duoI kinh hIôn
vI.
SanforIo cuôI cu ng da dua quI frình fhoaf mô hôI không
nhân fhâ y nay vao nhung Ianh vuc djnh Iuo ng. “Ðây Ia môf dIôu
moI mo chua fu ng duoc noI foI frong Y khoa”, SanforIo da fu hao
noI nhu fhô, “va aI cu ng co fhô cân do chinh xa c su foaf mô hôI
không nhân fhây. Va không aI, du Ia frIôf gIa hay bac sI, dam
phan dôI phân nay cua công frình nghIôn cuu y khoa. Thu c vây,
fôI Ia nguoI dâu fIôn da fhu nghIô m va fôI da nho Iy Iuân va kInh
nghIôm cua ba muoI nam dô hoan fhIôn nganh khoa hoc nay”.
Khoa hoc moI chI o fhoI ky baf dâu va nhIôf kô, may do mach va
ghô cân frong Iuong cua SanforIo da dua cac bac sI foI nhung dIôu
moI Ia chua fung bIôf fruoc kIa.
Suôf nhIôu nam SanforIo an uông, Iam vIôc va ngu nghI frôn
chIôc ghô cân. Ong cu ng gIoI chô fao nhung dung cu don so khac
nhu “duI choc” |môf ông chich phâu fhuâf dô Iây soI ra khoI bang
quang), cung nhu nhung dung cu phu c fap nhu gIuo ng fam dung
cho bônh nhân ngâm mình bang nuoc Ianh hay nuoc nong dô ha
fhâp hay fang cao nhIôf dô co fhô frong khI phong o vân gIu khô.
Cac fhây fhuô c dông nghIôp cua ông da chon ông Iam chu fjch
HIôp hôI cac fhây fhuôc VonIco va frong na n djch fhô fham nam
1630, fhuong vIô n VonIco da gIao cho ông frong frach fìm bIôn
phap chô ng IaI na n djch.
Tâm fri cua SanforIo vân co n Ia su pha frôn gIua ca I moI va
caI cu. Trong khI nhung chI frich cu a ông vô khoa chIôm fInh gây
su fhu ghof noI cac dông nghIôp, fhì ông IaI bônh vuc hô fhông
CopornIc, dông y voI CaIIIoo vô khoa fhIôn van va co hoc va voI
KopIor vô quan hoc. Nhung ông không hIôu ro fâm quan fro ng fo
Ion cua nhu ng kham pha cua Harvoy. Ðuong nhIôn nhu ng IoI rôu
rao qua dang cua ông vô “Khoa Y hoc Thô ng Kô” nhu môf ky fhuâf
moI cua khoa y hoc CaIon Ia nhu ng IoI phaf bIôu fhIôu co so.
Nhung phuong phap djnh Iuong cu a ông ma ông râf fhich fhu va
fu hao, so Iam cho Iy fhuyôf cua CaIon fro nôn IôI fhoI.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 135
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 49
“KÍNH HIÐN VI C!A THIÐN NHIÐN”
Nhu chu ng fa da fhây, khoa gIaI phâu fhoI cân daI da fIôn bô
khI VosaIIus va nhung nguoI kha c nhân manh vao vIôc nghIôn cuu
co fhô con nguoI bang ca ch mô xo. Thô nhung chI sau môf if fhâp
ky, môf sô su so sanh ky Ia so fo Iô co fhô con nguo I bang nhu ng
cach bâf ngo. Harvoy da fìm ra gIaI fhich cho su fuâ n hoan mau
nho nhu ng fhi nghIôm cua ông frôn ga, ôch nhaI, ra n va ca. Nhung
su fuân hoan ma u cua Harvoy vâ n chua dây du va so phaI duoc
nhung quan saf fI mI frôn nhu ng dông vâ f “ha dang”, nho môf
khoa gIaI phâu hoc so sanh. Muc dô cua nhung su dôI chIôu nay so
fro nôn rông Ion hon, fao bao hon va Ia Iu ng hon nhung gì CaIon
dam Iam.
NguoI hu ng cua câu chuyô n nay Ia MarcoIIo MaIpIghI |1628-
1694), môf nha khoa hoc Ion ma công frình ông fhu c hIôn không
dua vao môf gIao dIôu duy nhâf. Ong Ia môf frong nhung nha
fham hIô m moI dâu fIôn xac djnh su mônh cua mình không phaI
nho nhu ng Iy fhuyôf cua fhây mình hay nho dô faI nghIôn cu u cua
mình. Ho không con Ia nhu ng nguoI fhuôc “fruong phaI ArIsfofo”
hay “fruong phaI CaIon”. Quan fhây cua ho, nguoI do dâu cua ho
Ia nhu ng dung cu gIup ho mo rông nhan gIoI. ÐIôu Iam cho nhung
nghIôn cuu cua ông co su nhâf quan Ia môf dung cu moI. MaIpIghI
so fro fhanh môf “nha hIô n vI ho c” va khoa hoc cua ông so Ia “khoa
hIôn vI hoc”, môf fu moI xuâf hIôn Iân dâu fIôn ba ng fIông Anh
frôn Nhâf Ky cua Popys nam 1664. Su nghIôp khoa hoc cua ông co
su nhâf quan không phaI do nhung gì ông khang djnh hay chu ng
mInh, ma do nhung phuong fIôn vân chuyôn dua ông dI frong
nhung cuôc hanh frình quan saf.
Thuong duoc goI Ia nha sang Iâp khoa gIaI phâu hoc hIôn vI,
MaIpIghI Ia môf frong nhu ng nha kham pha kIôu mo I nay, chuyôn
huong chu y fu vu fru sang Iuong gIa, fu van vâf sang su kIôn. Cac
fac phâm cua MaIpIghI co fhô duoc goI Ia “Nhung cuô c du hanh voI
kinh hIô n vI”, vì công frình cua ông Ia môf nhâf ky hôn hop cua
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 136
hffp://obooks.vdcmodIa.com
môf nguoI du ha nh vao môf fhô gIoI không fhô fhây bang maf
fhuong. VosaIIus kham pha ra nhu ng duong nof Ion cua Iuc dja
con nguo I, Harvoy kham pha ra dong sông MIssIssIppI. Ðây gIo
dôn Iuof MaIpIghI mô fa dja hình, nhu ng cua bIôn, nhung con rach
va nhu ng fIôu dao bôn frong. Không Ia gì công frình cua ông if co
su fhông nhâf Iy fhuyôf. Trôn môf Ianh fhô fIôn hoa fInh vI nhu
fhô nay, co fhô fìm fhây su fhich fhu cua vIôc kham pha khap noI.
MaIpIghI fung no I, haI Iâ n nhìn qua kinh vIôn vong cua
CaIIIoo da fo Iô vô bâu froI nhIôu hon nhu ng gì fu ng duoc fhây
frong suôf nhung fhIôn nIôn ky fruoc. KhI môf nha phô bình chI
frich MaIpIghI Ia phi fhoI gIan frong nhu ng chuyôn nho nhaf o
kinh hIô n vI va fuong phan ông voI caI nhìn fâp frung foan dIôn
cua CaIon vao nhung hình fhu fhâ y duoc, MaIpIghI da co san câu
fra IoI. Ong Iuu y rang chinh CaIon cung da kô vô nhung hình fhô
nho bo nhâf ma ông fa co fhô fhây. “TôI không phaI nha chIôm
fInh”, MaIpIghI nhân djnh, “vì fhô fôI không fhô bIôf chac chan
CaIon so noI gì, nhung fôI nghI co fhô ông ây so phaI haf baI haf
fhanh ca fa on Chua vì NguoI da fo Iô cho ông bIôf fhâf nhIôu
nhung fhu ma ông da không bIô f, fhâm chi nhu ng fhu nho bo
nhâf”.
TIôc ra ng chung fa không bIôf nhIôu vô du ng cu da c fhu ma
MaIpIghI da su du ng dô quan saf. Chu ng fa chI bIôf ông fhuong su
dung môf kinh hIôn vI co môf fhâu kinh duy nhâf ma ông goI Ia
“fhâu kinh bo chof”, va fhInh fhoang ông dung môf kinh hIôn vI co
haI fhâ u kinh. Ong coI nhu ng kinh hIôn vI cua mình Ia nhung
dung cu nong côf cho vIôc nghIôn cuu va nam 1684, khI môf dam
chay da fhIôu ruI can nha cua ông o ÐoIogna cu ng vo I fâf ca nhung
kinh hIô n vI cua ông, ông da vô cu ng sâu nao. Ðô bu dap cho su
mâf maf do, HôI khoa ho c Hoang CIa o Iuân Ðôn da daf Iam dac
bIôf cho ông nhu ng fhâu kinh moI va môf sô nha qui fôc yôu fhich
khoa hoc cu ng goI fang ông cac kinh hIôn vI cua ho.
MaIpIghI da su dung kinh hIôn vI dô fâp frung nghIôn cu u
câu fru c fô vI cua cac co quan nôI fa ng cua co fhô. HôI con Ia sInh
vIôn y khoa fro o ÐaI ho c ÐoIogna, ông da bj ân fuong râf manh
boI công frình cua Harvoy, ma ông da nhân ra nhu Ia dâu hIô u cua
“kIôn fhuc moI vô gIaI phâu hoc dang fIôn bô”. Ong fIn rang khI
Harvoy gIaI fhich chuc nang cua fIm va ma u, ông nay da fao môf
su nhâf quan ky dIôu cho moI khoa sInh Iy con nguoI va ông fhây
rang nhung ky fhuâf fhi nghIôm, Iy Iuân chaf cho va su IoaI bo
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 137
hffp://obooks.vdcmodIa.com
moI kha fhô khaI fhac cua Harvoy dôu râf fhuyôf phu c. Nhung vao
fhoI MaIpIghI, nguoI fa vân chua nhâf fri don nhâ n Iy fhuyôf cua
Harvoy
MaIpIghI noI Harvoy da mInh chu ng ro rang mau Iuu fhông
frong co fhô nhIôu Iân mô I nga y. Nhung vân con fhIôu môf maf
xich quan frong frong Iy fhuyôf Harvoy. Nôu mau Iuu fhông qua
fIm qua nhIôu va qua nhanh va co fhô fao ra mau qua châm nhu
fhô, fhì han nhIôn ma u phaI co môf quI frình faI fao va faI fuân
hoan. Cung Iuo ng mau do phaI IIôn fuc dI chuyô n fu cac dông
mach va o cac fInh mach dô gIu cho su sông duo c IIôn fuc. Môf nha
gIaI phâu hoc faI gIoI so không fhây kho khan gì frong vIôc hIôu ro
cac dông mach hay fInh mach. Nhung con fuong quan gIua chu ng
voI nhau fhì sao7 Ðao Iâu dIôu bi â n nay chua duoc gIaI quyô f, fhì
vân con co fhô nghI ngo Iy fhuyôf Harvoy.
MaIpIghI xac djnh chô cua dIôu bi ân ây Ia phôI. Va o do ông
so gIaI quyôf dIôu bi ân nho nhu ng ky fhuâf moI cua khoa gIaI
phâu so sanh. Nam 1661 ông công bô nhu ng kham pha cua mình
frong haI Ia fhu vIôf fu ÐoIogna cho môf nguoI ban fhân o PIsa,
CIovannI ÐoroIII. HaI Ia fhu nay mau chong duoc xuâf ba n o
ÐoIogna fhanh môf cuôn sa ch voI fua dô Vô phôI va da fro fhanh
môf công frình fIôn phong cho khoa y hoc cân daI.
Trong khoa gIaI phâu fruyôn fhông cua CaIon, phôI duo c
nghI Ia co quan nôI fang bang fhjf, Ia nguô n cua nhung khi châf
nong - â m va co ban châf nong. MaIpIghI fu hoI dây co pha I câu
fru c fhu c su cua phôI không. “Vì ThIôn NhIôn co fhoI quon daf
nhung caI khIô m khuyôf Iam nôn cho nhu ng ca I hoan hao, nôn
chung fa fìm ra a nh sang fung buoc môf”. Ðang cach mô xo nhung
dông vâf “ha dang” va quan saf duoI kinh hIôn vI, ông hI vong fìm
ra nhung chìa kho a moI cho vIô c gIaI phâ u co fhô nguo I. Không
bIôf Ia do gIoI finh foan, do fruc gIac khoa hoc, hay do may man,
MaIpIghI da fình co dôn duoc faI chô dô fhây ro caI maf xich con
fhIôu frong Iy fhuyôf fuân hoan ma u. Trong Ia fho goI cho ÐoroIII,
MaIpIghI nho IaI:
TôI da hI sInh hâu nhu ca môf chung IoaI ôch, môf dIôu chua
fung xay ra ngay ca frong cuôc chIôn man ro gIua IoaI ôch va IoaI
moo frong fac phâm cua Homor. TôI da fhuc hIôn nhung cuôc mô
xo ôch, voI su fro gIup cua dông nghIôp yôu qui cua fôI, CaroI
£rassafI, dô daf duoc hIô u bIôf chac chan hon vô châ f mang mong
cua phôI va chinh frong nhung cuôc mô xo na y fôI da bâf ngo nhìn
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 138
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fhây nhu ng dIô u ky dIôu hôf suc... Thu c vâ f, chung fa fhây râf ro
khI mô xo IoaI ôch, vì o IoaI nay châf mang mong co môf câu fru c
don gIan va cac ông dân fruyôn cung nhu hâu hôf cac co quan khac
dôu frong suôf, gIup fa fhây duoc câ u fru c bôn frong.
Thô ma quan saf bang kinh hIôn vI con cho fhây nhu ng dIô u
ky dIôu hon nua, vì frong khI fIm dang dâp... fa co fhô quan saf
duoc chuyôn dông cua ma u fhoo nhu ng huong nguoc chIôu frong
nhung ô ng dâ n fruyôn va vì fhô fa hIô u ro duoc su fuân hoan cua
mau...
Vì bang maf fhuo ng fôI không fhô fhây nhIôu hon frong co
fhô dông vâf, nôn fôI da fIn rang mau dô vao môf khoang frô ng o
do no duoc gom IaI boI mô f ông mo ra fIôp nhân. Nhung phôI cua
môf con ôch khô Iam fôI nghI ngo dIôu na y, vì ca c bô phân nho
nhâf cua no |sau nay fôI bIôf Ia cac mach ma u) ngâ u nhIôn vâ n co n
do mau mau va voI môf fhâu kinh manh hon fôI da nhìn fhây
không phaI nhu ng dôm nho gIông nhu da ca mâp ma Ia nhung ông
nho nô I IIôn voI nhau dô fao fhanh nhung vong nhân va nhung
duong ông nay phân nhanh fu môf fInh ma ch o môf phia va dông
mach o phia kIa nhIôu dôn nôI không con gIu IaI fình fra ng cua
môf duong ô ng va fhay vao Ia môf mang IuoI xuâf hIôn, fao nôn
haI ông fu nhu ng nhanh. TôI co fhô xac nhân su quan saf nay noI
phôI cua IoaI rua, cu ng co finh mang mong va frong mo.
Tu do fôI fhây ro rang ma u duoc chIa ra va chay qua nhu ng
duong ông ngoan ngooo va không phaI dô vao nhung khoang frông,
ma Iuôn Iuôn duo c dây vao nhu ng ô ng nho va duoc phân phôI nho
râf nhIôu nhung khu c quanh cua cac mach mau...
Ðô gIup nhung nguoI kha c kIôm chu ng kham pha cua ông,
MaIpIghI dua ra nhung huong dâ n vô cach chuân bj va Iam môf
mâu fhu cua phôI ôch frôn môf fâm kinh nho , cach chIôu sang no
va rôI ca ch quan saf no bang môf “ông kinh bo chof” co môf fhâu
kinh hay môf kinh hIôn vI co haI fhâu kinh.
Ca sau khI mach dâp cua ôch da ngung, nguoI fa vâ n fhây
dong cha y cua ma u. Tu nhung quan saf na y fa co duoc nhung kôf
Iuân ro rang vô gIaI phâu con nguoI va vô câu fruc cua phôI nguoI.
Vì vây, nho IoaI suy va nho finh châf don so ma ThIôn NhIôn
su dung frong moI fao vâf, chu ng fa co fhô kôf Iuâ n ... rang mang
IuoI ma fruoc kIa fôI fIn Ia mang fhân kInh fhu c ra Ia môf mach
mau xon Iân nhu ng bong va xoang va vân chuyô n khôI Iuo ng mau
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 139
hffp://obooks.vdcmodIa.com
dôn chung hay ra khoI chu ng. Va mac dâu frong phôI cua nhu ng
dông vâf hoan, môf mach mau dôI khI co vo kôf fhuc va mo ra o
gIua mang Iuo I ca c vong nhân, nhung râf co fhô Ia, gIô ng nhu o cac
fô bao cu a IoaI ôch va rua, no co nhu ng ma ch mau II fI foa ra xa
hon duoI dang môf mang IuoI, fuy rang chu ng không fhô nhìn fhây
duoc du Ia bang ca p maf fInh fuong nhâf vì chu ng qua nho.
MaIpIghI da kha m pha ra cac mao mach. Nho vâf, ông da fo
Iô câu fruc va chuc nang cua phôI, mo duong cho vIô c fìm hIôu quI
frình hô hâp.
Ðang su khoo Io o, kIôn nhân, ky fhuâf phong fhi nghIôm,
nIôm say mô fìm kIôm nhung su fuong dông va cham chI fhu Iuom
nhung bang chu ng, MaIpIghI da frIô n khaI môf khoa gIaI phâu hoc
so sanh moI. Nhung gì da Ia nguyôn nhân saI Iâ m cho CaIon fhì
nay fro fhanh nguôn ma ch kIôn fhuc cho MaIpIghI. Khoa gIaI phâ u
hoc so sanh nay su dung môf dung cu ma MaIpIghI goI Ia “Kinh
hIôn vI ThIôn NhIôn”.
MaIpIghI cho fhâ y kinh hIôn vI mo ra nhu ng vIôn canh vô
han nhu fhô nao. O IuoI, ông nhân fhây nhu ng co quan vj gIac
gIô ng nhu nu hoa, hay nhu va ông baf dâu mô fa chu c nang cua
chung. Ong mô fa câu fruc cua ca c fuyôn. Ong Ia nguoI fIôn phong
vô gIaI phâu nao bang cach quan saf su phân phôI châf xa m va
nhung câu fru c fô vI cua daI nao va fIôu nao. Ong kham pha ra
fâng sac fô cua da. Cac sInh vIôn y khoa cua fhô ky 20 fhây fôn
cua MaIpIghI duoc gan voI cac phân cua fhân va Ia nach, vì ông Ia
nguo I dâu fIôn mô fa nhu ng bô phân nay. Sau cung, ông da dây
manh fIôn bô cua khoa phôI hoc bang nhu ng quan saf fInh vI cua
ông frong kinh hIôn vI vô su phaf frIôn cu a ga con frong qua
fru ng. MaIpIghI râf ham ho dôn bâf ky chô nao ma kinh hIôn vI
moI goI, foI ca nhung IoaI dông vâf “ha dang” va côn fru ng, ma
ArIsfofo fhâm chi nghI ra ng chu ng không co du co quan. NghIôn
cu u cô dIôn cua ông vô con fam cung câp môf khao Iuân chI fIôf
dâu fIôn vô gIaI phâu hoc IoaI không co xuong sông. Con fam cung
gIup ông hIôu bIôf quI frình hô hâp nho hô fhông fInh vI va phu c
fap cua cac ông khi quan fraI rông frôn khap fhân fhô no. Vo I kinh
hIôn vI, ông so sanh ca c fô bao va hô fhông ca c bong cua fhuc vâf
voI hô fhông khi quan cua côn fru ng, fu do ông da Iâp ra khoa gIaI
phâu fhu c vâf hoc.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 140
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Phân XI
Khoa hoc fro fhanh phô câp

Khoa hoc chI co fhô fIôn foI.
CaIIIoo. ÐôI fhoaI |1632)
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 141
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 50
NCHI TR!ONC CAC NHA KHOA HOC
Voscarfos fung nhân djnh, “Thông fhuong, cac chân Iy duoc
kham pha boI mô f ca nhân hon Ia boI môf quôc gIa. Cac fhô hô
fung san sInh ra nhu ng CaIIIoo, VosaIIus, Harvoy va MaIpIghI cân
co nhung dIôn dan khoa hoc moI dô fâp hop IaI nhu ng chân Iy da
duoc cac ca nhân kham pha ra, dô Iam gIa u Iâ n cho nhau va dô
gIup ich cho ca c nha kham pha khac o khap noI. Cac công dông
khoa ho c fro fha nh nhung nghj fruo ng cac nha khoa hoc frong do
nguo I fa su dung cac ngôn ngu dja phuong. NôI dung không câ n
phaI Ia nhu ng dô faI fo Ion, ma chI cân co nhu ng dIôu “fhu vj”, Ia
fhuong, hay moI mo Ia du . Nhu ng ranh gIoI fro fhanh mo nhaf
gIua khoa hoc va ky fhuâf, gIua nha chuyôn nghIôp va nguoI
nghIôp du. Tu nhung dông fac mo I dô frao dôI fhông fIn da phaf
xuâf môf khaI nIô m moI gIa fang vô khoa hoc.
Nghj fruong cac nha khoa hoc câ n co môf IoaI chinh khach
hay chinh frj gIa moI vô khoa hoc co so fruo ng kich fhich, hun du c
va hoa gIaI. NguoI nay pha I Ia ban cua nhu ng con nguo I vI daI va
dây fham vong, nhung không fhô Ia môf dôI fhu canh franh vô
danh fIông voI nhu ng nguoI do. Ho phaI fhanh fhao cac ngôn ngu
dja phuong chinh, vì fu fhô ky 16 va 17, if co nha khoa hoc nao noI
cac fhu fIông kha c ngoaI fru fIông mo do cu a mình va nhIô u nha
khoa hoc danh fIô ng không con vIôf cac fac phâm cu a mình bang
fIông Ia fInh nua.
MarfIn Morsonno |1588-1648) Ia môf kIôu mâu dich fhuc cho
Con nguoI khoa hoc moI nay. Ong sInh fruo ng frong môf gIa dình
Iao dông o mIô n fây bac nuoc Phap. Sau khI fhoo hoc faI môf
fruong frung hoc Ðong Tôn va hoc fhân hoc faI ÐaI hoc Sorbonno,
ông gIa nhâp dong PhanxIcô va sông frong môf fu vIôn cua dong
faI ParIs gân công fruo ng Vosgos. NgoaI fru nhu ng chuyôn dI
ngan, Morsonno da o IaI frong nha dong na y suôf doI. Tinh fhIôn
cam va IôI cuôn cua ông da Iam cho fu vIôn fro fhanh môf frung
fâm sInh hoaf khoa hoc cho fhanh phô ParIs va gIup Iam cho ParIs
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 142
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fro fhanh môf frung fâm fri fhu c cua châu Âu. Morsonno da quI fu
faI fu vIôn nay môf sô nha khoa hoc nang nô nhâf, ham fìm foI
nhâf cua fhoI daI va không chI o Phap. Cac hôI nghj cua ông co su
hIôn dIô n cua nhung nha khoa hoc nôI fIông nhu PIorro CassondI
|ban fhân cua CaIIIoo va KopIor), haI cha con Ðoscarfos va nhIôu
nguo I khac nua. Thu fu cua Morsonno vIôf dI râf nhIôu noI, fu
Iuân Ðôn foI TunIsIa, SyrIa va ConsfanfInopIo, fhu fhâp nhu ng y
fuong va kham pha moI nhâf cua Huygons, van HoImonf, Hobbos
va TorrIcoIII. Chinh faI can phong cua Morsonno o fu vIôn ma
PascaI da gap Ðoscarfos Iân dâu fIôn.
Morsonno da khaI frIôn môf cuôc frao dôI dac bIôf fich cu c
voI nuo c Anh, qua vIôc nhâp khâu sach bao fIông Anh vao Pha p va
cung câp sach bao fIông Phap cho cac nha khoa ho c Anh. Ta I do
ông da goI hu ng cho môf hôI nghj fruong khoa hoc co finh ca ch baI
ban hon. NguoI da dung ra quI fu fâf ca IaI Ia môf nguo I không
mây danh fIông fôn Ia Honry OIdonburg |1617-1677), môf nguoI
không fhuôc gIoI khoa hoc gIa Ion cua fhô hô mình, nhung Ia nguo I
co faI fô chu c va go I hung cho nhu ng nha khoa hoc Ion.
OIdonburg sInh faI fhanh phô Ðromon phô n fhjnh, Ia con cua
môf gIao su y khoa va frIôf hoc. Ong ho c fIô ng Ia fInh, HI Iap va
Hip rrI, dâu bang Tha c sI Thân hoc, rôI dI hoc fIôp o ÐaI hoc
!Ifroofch. Trong khoang chuc nam sau do, ông Iam gIa su cho
nhung nha qui fôc fro nguoI Anh, ông dI fham cac nuoc Phap, y,
Thuy Sy va Ðuc, fhông fha o fIông Phap, y, Anh, ngoaI fIông Ðu c Ia
fIông mo do cua mình.
OIdonburg bj mô hoac boI nhan gIoI moI cua mình vô khoa
hoc. “TôI da baf dâu kôf ban voI môf sô if nguoI co quyôf fâm dI
vao nhu ng khoa hoc vung chac hon, chu không dI vao nhung Ianh
vu c khac va Ia nhu ng nguoI da chan ngâ y khoa Thân hoc KInh
vIô n va khoa TrIôf hoc Ðuy danh. Ho Ia nhu ng dô dô cua chinh
fhIôn nhIôn va cu a chân Iy va hon nua, ho danh gIa rang fhô gIoI
da không qua gIa, cu ng nhu fhoI da I cua chu ng fa không qua yôu
hon, vì fhô vân co n nhIôu dIôu dang dô fhuc hIôn”.
Vong ban bo cua OIdonburg không co n gIoI ha n vao nhung cu
dân IôI Ia c va da ng kinh cu a môf fhu dô, ma nay da fro fhanh môf
“fâp doan vô hình”. Ðô fIông noI cua mình duoc Ia ng ngho o HôI
khoa ho c Hoang gIa o Iuân Ðôn, không con cân pha I dôn du môf
cuôc hop. John ÐoaIo co fhô vIôf fu HorofordshIro o mIôn fây nuoc
Anh dô mô fa nhung vân dô vô cac vuon cây fraI, dua ra nhu ng Io I
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 143
hffp://obooks.vdcmodIa.com
khuyôn vô cach Iam ruou fao fôf nhâf va cung câp nhu ng phuong
fhuôc chua bach bônh do ông fìm ra dô gIup nhung nông dân mac
bônh. NafhanIoI £aIrfax vIôf fu SuffoIk dô bao cao vô su kIô n co
nhung nguoI an fhjf nhôn va fhjf coc. Nhung danh sach nay cu ng
bao gôm John £Iamsfood, vIôf fu ÐorbyshIro vô fhIôn van hoc va
MarfIn IIsfor, vIôf fu York vô sInh ho c. Ðuong nhIôn cu ng co
nhung fhu fu qua IaI fhuo ng xuyôn fu ÐoyIo va Novfon.
MôI quon bIôf rông ra I va su fhông fhao cac ngôn ngu cua
OIdonburg mang IaI cho ông nhIô u IoI ich fo Ion. Iuong fhu fu
ngay cang mo rô ng va cu ng voI nhu ng sach duo c goI foI, cac Ia fhu
cung câp nhu ng dô faI cho cac cuôc hôI ha ng fuân cua hIôp hôI.
Nam 1668, OIdonburg bao cao rang chuc vu Thu ky HIôp hôI cua
ông co vaI fro bao dam vIôc hoan fhanh nhung nhIôm vu fhu
nghIôm duoc gIao pho, vIôf cac fhu fu goI ra nuoc ngoaI va IIôn Iac
fhu fu dôu dan if Ia ba muoI nha khoa hoc nuoc ngoaI, “cham Io
vIôc fìm foI va da p ung nhung yôu câu o nuoc ngoaI vô nhung vân
dô frIôf hoc”.
Vao fhoI nay, fhu fu da fro fhanh môf dang fhông fIn quon
fhuôc gIu a cac nha khoa ho c. Vi du, o ParIs, cac nha khoa ho c vIôf
cac y fuo ng cua mình frong môf Ia fho goI cho môf nguoI ban, fhuô
In fha nh hang fram ban rôI goI dI.
Ro rang vIôf bang fhu fhì co nhIôu Io I fhô hon vIôf fhanh
sach. Trong khI cac fac phâm khoa hoc fhuong Ia nhu ng bô sach
day côm dô bj can fro do vIôc kIôm duyôf, fhì nhu ng y fuong moI Ia
frong mô f Ia fhu co fhô fhoaf duoc su dô y hay co fhô duoc goI dI
bang “duong buu dIôn bình fhuong”. HôI do chua co cac chuyô n goI
buu kIôn dôu dan, nhung ngay o fhô ky 17 buu dIô n fhuong cung
da co fhô chay môI fuâ n môf Iân gIua Iuân Ðôn, ParIs va
Amsfordam.
Thu fu duoc vIôf bang moI ngôn ngu dja phuong chinh o châu
Âu. Nha khoa hoc nghIôp du Ioovonhook không bIôf Ia fInh nôn
da vIôf fhu bang fIông Ha Ian Ia fIông mo do cua mình.
OIdonburg so fom faf hay djch nhu ng fhu nhu fhô sang fIông Anh,
fu do nguoI fa so djch sang fIông Phap dô phô bIôn faI Phap.
Không bIôf fIông Ia fInh không con Ia môf fro ngaI khIôn nhu ng aI
co dâu oc va sang kIôn bj gaf ra ngoaI công dông cac nha khoa hoc.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 144
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 51
T! KINH NCHIÐM TOI THÍ NCHIÐM
Châm ngôn cua HôI khoa hoc Hoang gIa, NuIIIus In Vorba,
da duoc djch râf hay Ia “Tram ngho không bang môf fhây”. Iuông
frI fhu c moI Ia san phâm cua môf dang kInh nghIô m dac bIôf duoc
goI Ia fhi nghIôm. Trong khI ngôn ngu cu cua khoa hoc nham foI y
nghIa va su chin chan, fhì ngôn ngu moI nha m foI su chinh xa c.
Chu djnh cua HôI khoa hoc Hoang gIa “không phaI Ia chô fao
nhung fu ngu, ma Ia hIôu bIôf su vâf”. Trong Ijch su nuoc Anh fhoI
do, nguoI fa qua dô cao faI hu ng bIô n, voI nhung baI fhuyôf gIang
daI Iô fhô va nhu ng cuôc franh Iuân frong nghj vIô n fro fhanh
nhung su kich dô ng fao nôn rôI Ioan xa hôI. Pha n u ng IaI finh da
ngôn cua fhoI daI, HôI khoa hoc Hoang gIa da fuyôn bô “rang phaI
IoaI bo moI su hung bIôn ra khoI cac fô chuc dân su, coI no nhu
nhung faI hoa dôI voI hoa bình va phop Ijch su”. Muôn canh fân
cach an noI phaI dôI moI cach suy nghI.
Vì muôn daf dIôu nay, HôI Hoang gIa da “doI hoI moI fhanh
vIôn cua mình phaI hIô u bIôf noI nang don so, fhang fhan, bôc
fru c, cac phaf bIôu phaI fich cu c, y fuong ro rang; phong ca ch fhoaI
maI, dIôn daf moI su saf voI su mInh bach cua foan hoc bao co fhô;
va cho n ngôn ngu cua nguoI fho, nguoI dân quô va nguoI buôn ban,
hon Ia ngôn ngu cua nhung nguoI fhông fha I, hoc gIa ”.
Ngôn ngu khoa hoc don gIan nhung chua dây du. No phaI
chinh xa c — va, nôu co fhô phaI co finh quô c fô. No phaI co finh
châf “mInh bach cua foan hoc”. Ngôn ngu khac bIôf so Ia nguyôn
nhân cu a su khac bIôf gIua kInh nghIôm va fhi nghIôm. KInh
nghIôm Iuôn Iuôn co finh ca nhân va không bao gIo co fhô Iap IaI
gIông hôf nhau. Cac cuô c hanh frình cua Marco PoIo, cua CoIômbô
va MagoIIan Ia nhu ng kInh nghIô m cân duoc kô IaI dô ngho va
fhuong fhu c. Nhung frong fhô gIoI moI cua “TrI fhuc fhu c nghIôm”,
dIôu nay chua du. Ðô fro fhanh môf fhi nghIôm, kInh nghIôm phaI
co fhô Iap IaI duo c.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 145
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Cac hôI vIôn cua HôI Hoang gIa da co quyôf fâm Ia môI khI
ngho noI dôn môf fhi nghIôm nao do duoc fhuc hIô n o môf noI xa
xôI, ho so cô gang dô “chinh ho co fhô ro bang fay va nhìn bang
maf” fhi nghIôm do. Ho da Iâp “môf Quy Iuâf co ban Ia môI khI ho
co fhô xu Iy dô faI, ho so phaI fu mình fhuc hIôn IaI fhi nghIôm. Su
chinh xa c nay không co noI cac nha ThIôn nhIôn hoc fruoc do, vì
fhô nhung nguoI nay không duoc fin nhIôm nhIôu.
Toan ho c so Ia ngôn ngu cu a fhô gIoI khoa ho c moI, gIông nhu
fIông Ia fInh frong fhô gIoI cu va no so gIup vuof qua nhu ng hang
rao ngôn ngu dja phuong. Tu fhoI xua, cac don vj do Iuong da phaf
sInh fu vIôc su du ng hang ngay faI cac cho dja phuong. Chu ng Ia
nhung don vj do kich fhuoc fhân fhô ma o dâu cung co fhô dung
duoc. “Ngon” |dIgIf) Ia bô ngang môf ngo n fay, “gan ban fay”
|paIm) Ia chIôu ngang 4 ngon fay, “cubIf” Ia khoang ca ch fu cu I cho
foI dâu ngon fay gIua, “buo c” |paco) Ia chIôu daI môf buoc chân va
“saI” |fafhom) Ia khoang cach gIua haI ca nh fay dang ra. Ðang
nhung Iuâf don vj fhoo fhoI quon do, nguoI fa da co fhô xây dung
môf KIm Tu Tha p Ion, voI saI bIôf vô chIôu daI cac canh chI bang
môf phân bôn ngan.
Jamos MadIson da nhân djnh vao nam 1785: “NgoaI su ra c
rôI cua su kha c bIôf vô ngôn ngu, phaI kô dôn su rac rôI cua vIôc su
dung cac don vj dô do frong Iuong va chIô u daI”. Môf ngôn ngu
foan ho c quôc fô huu dung dô cac nha khoa hoc hIôu duoc ca c fhi
nghIôm cua nguoI khac so phaI cung câp mô f cach fhuc fIôn IoI dô
dIôn fa va chIa cac don vj phân sô nho nhâf. Nguo I hu ng cu a cô
gang nay Ia môf fhuong gIa ÐI, SImon SfovIn |1548-1620). Ong da
fro fhanh môf hIôn fuong cua su phaf frIôn muôn mang. Ong sInh
faI Ðrugos, bô mo ông Ia nhung nguoI gIau co, nhung ông không
duoc ho c daI hoc maI cho foI khI da ngoaI ba muoI. ThoI do, ông da
nôI fIông voI chIôc “Xo IôI nuoc” do ông chô fao, chay duoc ca frôn
bIôn va frôn bô.
Cac sa ng chô khac cua SfovIn co finh fhuc dung hon. Ða ng
IaI suâf cua ông da danh dâu mô f ky nguyôn moI frong nganh
ngân ha ng. Truo c do cu ng da fung co nhu ng ba ng IaI suâf, nhung
chung duoc gIu bi mâf rIông cho cac nguoI Iam ngân hang, gIông
nhu nhu ng ban dô haI frình duoc gIu rIông cho nhu ng nguoI dI
bIôn. ChrIsfopho PIanfIn |1520-1589) da xuâf ban Ðang IaI Suâf
cua SfovIn fhanh nhung bang In râf dop va phô bIôn ra ngoaI fhj
fruong chung, vo I nhu ng quy Iuâf finh foan don gIan va finh Ia I
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 146
hffp://obooks.vdcmodIa.com
gôp, kom voI nhu ng bang dô finh nhanh sô fIôn chIôf khâu va fIôn
fra hang nam.
Nhung phaf mInh vI daI nhâf cua SfovIn IaI qua don gIa n
khIô n chung fa không fhô ngo rang chu ng cân duo c phaf mInh, do
Ia hô fhâp phân cua ông, ma PIanfIn da xuâf ban voI nhand dô
Phân MuoI |1585). Cac hô fhông fruoc kIa dô finh foan cac phân sô
râf rac rôI. CIaI phap cua SfovIn Ia coI moI don vj phân sô nhu
nhung sô nguyôn. Vi du, fa co môf Iuo ng 4 va 29/100. SfovIn hoI,
faI sao fa không don gIa n coI no nhu Ia 429 phân cua don vj 1/1007
Ta chI cân gIan Iuoc don vj fhanh Iuo ng nho nhâ f, rôI coI ca sô
nguyôn va phân sô nhu Ia bôI sô cu a Iuong nho nhâf do. Cac nha
fhi nghIôm ngay nay co fhô chI cân xu Iy cac con sô nguyôn fhôI.
Trong vIôc su du ng ha ng ngay, SfovIn cho fhây hô fhông
fhâp phân cua ông so don gIan râf nhIôu nhung baI foan cua cac
fhuong gIa va khach hang, cac nhân vIôn ngân hang va cac nguoI
vay fIôn. Cac sô fhâp phân cung co fhô duoc dung dô do frong
Iuong, kich fhich va hô fhô ng fIôn fô fhâp phân, fhâm chi no co fhô
dung dô phân chIa fhoI gIan va dô cua cung vong fron. SfovIn cho
fhây nhu ng IoI fhô cu a sô “phân muoI” frong vIôc do dac, do vaI va
cac bình ruou, cho công vIô c cua ca c nha fhIôn van va cac fho duc
fIôn. Va ông cung gIaI fhich IoI dIô m cua no frong vIôc fâp hop cac
don vj quân dôI fhanh nhu ng don vj 10 hay 100 hay 1000.
SfovIn da không nghI dôn sô châm fhâp phân. John NapIor
|1550-1617), nha foan ho c Tô Cach Ian va Ia phaf mInh foan hoc
Ioga, da dua vao dâu châ m fhâp phân fhoo hô fhông vj fri cac con
sô cua Ân Ðô - A Râp va Iam cho cac sô fhâp phân fro fhanh dô
phân bIô f hon frong vIôc su du ng hang ngay.
SfovIn qua phân khoI da muôn fhuc dây dua hô fhông fhâp
phân cua mình va o su dung frong moI IoaI finh foan kha c, kô ca
finh cac dô cua môf cung va cac don vj fho I gIan. Nhung hô fhông
Iu c fhâp phân da fôn faI fu Iâu doI va râf phu hop voI vong fron
hoan ha o va cac chuyôn dông cua cac fhIôn fhô, nôn không fhô
fhay fhô frong vIôc finh foan fhIôn van, vong fron, hay cac don vj
fhoI gIan vì nhu ng IoaI na y fuong quan râf mâf fhIôf voI chu ng.
KhI CaIIIoo nhân fhây su fuong quan gIua chu ky va chIô u
daI cua môf qua Iac, ông da mo duong cho vIôc su dung fho I gIan
Ia m co so cho môf don vj không gIan dô ng dôu. KhI ChrIsfIan
Huygons phaf mInh dông hô qua Iac, ông da hoan fhanh dIôu nay.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 147
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Ðân dân, vIôc fìm kIôm môf don vj chung dô do fhoI gIan so fhu c
dây vIôc fìm kIôm cac don vj phô quaf kha c va cu ng fhoo nghIa
nay, dông hô da fro fhanh mo cua cac may moc. CabrIoI Moufon
|1618-1694), môf IInh mu c o Iyons suôf doI không ro I khoI fhanh
phô quô huong mình, da bj am a nh boI công cuôc fìm kIôm nay.
Ong nghIôn cu u chu ky cu a qua Iac va ngac nhIôn kham pha ra
rang chIô u daI cua qua Iac voI fân sô môf Iac môI gIây so fhay dôI
fuy fhoo vI dô. Tu do ông goI y co fhô su dung su fhay dôI nay dô
finh chIô u daI môf dô cua duong kInh fuyôn fraI dâf. Môf phân cua
gIo, hay môf phu f cua mô f dô, co fhô fro fhanh mô f don vj phô
quaf cua chIôu daI.
Cô gang nay frong vIôc su dung qua Iac cu ng voI hô fhông
fhâp phân don gIan va foan dIôn dô xac djnh don vj do Iuo ng phô
quaf rôf cuôc da mang Ia I kôf qua. Thang 4 nam 1790, TaIIoyrand
|1754-1838) da yôu câu ÐaI HôI Quôc gIa cua cuô c Cach mang
Phap soan môf hô fhông do Iuong quôc gIa |ma ông hI vong so fro
fhanh quôc fô) dua frôn chIôu daI chinh xa c cua qua Iac dông hô
voI chu ky Iac môf gIây o phuf 45 dô vI faI chinh mIô n frung nuoc
Phap.
Han Iâm vIôn Phap da fIôn ha nh công vIô c nay va khuyô n
cao Iam nhung don vj moI dua frôn hô fhâp phân va don vj co ban
so Ia môf phân muoI frIôu chIôu daI cua môf cung phâ n fu cua môf
kInh fuyôn fraI dâf |nghIa Ia môf phân muoI frIôu chIôu daI cua
môf cung gIua xich dao va Ðac Cu c). Không bao Iâu, don vj na y da
duoc daf fôn Ia “mof”, boI fu HI Iap mofron nghIa Ia do va fu mof
phaf sInh moI don vj do Iuong fhâ p phân kha c. Khô I Iâp phuong
môf mof môI canh so Ia don vj do fhô fich va khôI Iâ p phuong dây
nuoc so Ia don vj do khôI Iuong. Co môf hang sô fu nhIôn Iam co so
cho foan fhô hô fhông, do Ia qua Iac dông hô môf gIây, duoc dung
dô finh moI IoaI sô Iuong, fâf ca dôu duoc phaf bIôu bang nhu ng
bôI sô cu a 10.
KhI nôn khoa ho c cân daI duoc hình fha nh o châu Âu, nhung
quôc gIa Ion chô fao cac du ng cu cu ng Ia nhung quôc gIa co fIôn bô
khoa hoc Ion. Cac nuoc Anh, Phap, Ha Ian, Ðu c, y noI nuôI duong
nhung nha khoa hoc xây dung Iy fhuyôf, cu ng Ia noI chô fao nhung
dung cu khoa hoc fôf nhâf. Cac du ng cu khoa hoc moI da bIôn dôI
fhô gIoI phâm finh cua ArIsfofo fhanh fhô gIoI Iuong finh mo I cua
Ðacon. Morsonno da nhâ n manh rang mu c fIôu cu a nha frIôf hoc
fu nhIôn phaI Ia su chinh xac. Tac phâm danh dâ u fhoI daI cua
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 148
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Novfon ma chung fa fhuong goI saI Ia PrIncIpIa, Cac Nguyôn Iy,
fhu c ra fôn dây du cua no Ia PhIIosophIao NafuraIIs PrIncIpIa
MafhomafIca, hay cac Nguyôn Iy Toan hoc cua TrIôf hoc Tu
nhIôn. KhI khoa hoc fro fhanh foan hoc, khI do Iuong fro fhanh su
frac nghIôm cac chân Iy khoa hoc, fhì nhu ng nguo I chô fao nhu ng
dung cu do Iuong fro fhanh nhung công dân hang dâu cua nuoc
công hoa khoa hoc va công dông khoa hoc mo rông râf nhIôu.
Cac du ng cu mo I cung bIôn dôI cac kInh nghIôm co môf
không haI fhanh nhung fhi nghIôm co fhô Ia p dI Iap IaI duoc. TaI
châu Âu vao fhô ky 17 da phaf frIôn môf công nghô chô fao dung
cu, duong nhIôn co vIôc chô fao dông hô. Va o fhô ky 18, cac dung
cu khoa hoc va foan hoc Ia nhung maf hang xuâf khâu chinh yôu
cua nuoc Anh va Ha Ian
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 149
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 52
“TH!O NC ÐÐ PHAN HA Y CO NÐWTON”
NguoI hung dâ u fIôn cu a khoa hoc fhoI cân daI Ia Issac
Novfon |1642-1727). Ðuong nhIôn fruoc ông da fung co nhung nha
khoa hoc khac duoc bIôf dôn khap châu Âu vì kha nang chô ngu
fhu c su hay fuong fuong cac su c manh cu a fhIôn nhIôn. ArIsfofo
duoc nhìn nhâ n Ia fac gIa kInh dIôn. Nhung khI Rogor Ðacon
|khoang 1220-1292), nha khoa ho c châu Âu nôI fIô ng nhâf fhoI
Trung cô , fìm cach “su du ng nhung ban châf va finh nang cua cac
su vâf” - gôm vIô c nghIôn cuu a nh sang va câu vông va mô fa môf
quI frình chô fao fhuô c su ng - ông bj fô cao Ia fhu c hanh ma fhuâf.
Ong không fhuyôf phuc duoc CIao hoang CIômonfô IV châp nhân
dua cac khoa hoc fhu c nghIôm vao chuong frình gIang day daI hoc,
ông pha I vIôf ca c fIôu Iuân khoa ho c cua mình frong bi mâf va bj
fu gIam vì “nhu ng dIôu moI Ia dang nghI ngo”.
Nhung Novfon, voI fâm nhìn fo Ion va sâu sac hon Ðacon vô
cac quI frình cua fhIôn nhIôn, da duoc công khaI nhìn nhân va
sung baI. Trong khI nhu ng nha fhu c nghIôm fhoI fruoc bj fô cao Ia
IIôn mInh voI ma quI, fhì Novfon duoc daf frong ban fay phaI cua
Thuong dô. Không gIông CaIIIoo, nguo I fIô n nhIôm vI daI cu a ông,
Novfon sông gIu a cac fra o Iuu khoa hoc dang fran ngâp fhoI daI
mình. Co Io ông fao duoc nhu ng anh huo ng fo Ion vô fu fuong khoa
hoc hon bâf ky aI kô fu sau ArIsfofo. So không co mô f nguoI hung
nao nhu ông cho foI khI ÐInsfoIn xuâf hIôn. Mac du cac fac phâm
cua Novfon râf kho hay không fhô hIôu nôI dôI voI nguoI doc bình
fhuong, nhung vao fhoI ây, nguoI fa da hIôu ông kha du dô fôn ông
Iôn hang fhân fha nh. KhI Nu hoang Anno phong cho ông fuoc hIôp
sI faI fruong Ða I ho c TrInIfy, CambrIdgo, nam 1705, ông da Ia
nguo I dâu fIôn nhân duoc môf vInh du nhu fhô vì nhu ng fhanh fuu
khoa hoc cua mình.
Novfon da fâp hop noI mình va nâng Iôn fôf dInh nhung suc
manh dô fhuc dây buoc fIôn bô cu a khoa hoc. ThoI daI ông da baf
dâu buoc vao “duong IôI foan ho c”. Cac nghj fruo ng moI cua khoa
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 150
hffp://obooks.vdcmodIa.com
hoc Iân dâu fIôn da frình bay nhung quan saf va kham pha dô
franh Iuân, nhìn nhân, su a chua va phô bIôn. Trong môf phân fu
fhô ky frong fu cach Ia chu fjch HôI Hoang gIa o Iuân Ðôn, ông da
Iam cho HôI fro fhanh mô f frung fâm phô bIôn va fao suc manh
cho khoa hoc, môf dIôu fruo c dây chua fung co .
Thô nhung hoan canh gIa dình va fuôI fro cua ông da fo ra
không fhuân Io I cho su nghIôp Iây Iu ng ây, ma chI fhich hop dô
nuôI duong noI ông nhung cam gIac bâp bônh vô doI sông mình.
Cha ông Ia môf nông dân nghoo, môf fIôu dIôn chu không bIôf ky
fôn cua mình. Tô fIôn bôn nôI cua ông co Io cu ng fhuôc Iop nguoI
con ngho o khô hon nua. Ong sInh ra râf ôm yôu. NguoI fa noI Iu c
sInh ra ông chI Io n bang caI nam fay va không aI fIn Ia ông co fhô
sông sof nôI. Cha ông mâf ba fhang fruoc khI ông cha o doI va khI
ông moI ba fuôI fhì mo ông faI gIa va dôn sông voI môf muc su gIau
co o vung Iân câ n, bo IaI câu bo Isaac cho ba ngoaI nuôI faI môf
nông fra I hoo Ianh. Ong râf fuc gIân vu faI gIa cua mo ông dôn nôI
sau nay khI da haI muoI fuôI ông vân con nho IaI da fung “do doa
fhIôu cha y cha va mo SmIfh cua fôI cu ng voI can nha cua ho”. KhI
ông muoI môf fuôI, nguoI chông sau cua mo ông qua doI, ba fro vô
nha Isaac, mang fhoo dua con ba fuôI cua ba. Ða baf câu nghI hoc
vì muô n ông fro fhanh mô f nông dân, nhung ông không fhich hop
voI công vIôc dô ng ang. Ðuoc fhây gIao va môf ông câ u Ia mu c su
khuyôn khich, câ u IaI fIôp fuc dôn fruong, o dây câu co môf nôn
fang kha vu ng vô Ia fInh, nhung râ f if kIôn fhu c vô foan hoc. Iu c
muoI chin fuô I, gIa hon ca c sInh vIôn khac, ông nhâp fruo ng daI
hoc TrInIfy, CambrIdgo vo I fu cach môf hoc gIa nghoo fu hoc. Tuy
hoc sau nay duoc danh fIô ng Iu ng Iây, ông không bao gIo mâf caI
cam gIa c bâp bônh cua nhung nam ây. Không bao Iâu sau ông baf
dâu fu xung Ia môf “gonfIoman” va fu nhân co quan hô ba con voI
cac ông ba qui fôc.
Novfon nhân bang cu nhân dâu mua ho 1665 ngay fruoc Iu c
fruong daI hoc bj dong cua vì môf frân djch va ông IuI vô quô nha
IIncoInshIro frong khoang haI nam. KhI daI hoc mo cua fro IaI,
ông quay IaI CambrIdgo nam 1667, ông duoc bâu Iam u y vIôn cua
ÐaI hoc TrInIfy va haI nam sau, o fuôI haI muoI sa u, ông duoc
phong hoc ham CIao su Toan ho c IucasIan. KhI Novfon dô n
CambrIdgo, khoa vâf Iy cua ArIsfofo dua frôn su phân bIôf châf
Iuong dang duoc fhay fhô boI môf khoa frIôf hoc “co gIo I” ma
Ðoscarfos Ia nguoI dô xuong nôI fIông nhâf. Ðoscarfos mô fa fhô
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 151
hffp://obooks.vdcmodIa.com
gIoI vâf Iy nhu bao gôm nhung phân fu vâf châf vô hình Iuôn
chuyôn dông frong khi ô-fo. Ong cho rang moI vâf frong fhIôn
nhIôn co fhô duoc caf nghIa boI su fuong fac co gIo I cua cac phân
fu vâf châf nay. Thoo quan nIôm co ban cua Ðoscarfos vô vu khi,
không co khac bIôf co ban gIua hoaf dông cua co fhô nguoI voI hoaf
dông cua môf cây hay môf chIôc dông hô, ma chI co khac bIôf vô
mu c dô phu c fap. Ðuoc khaI frIôn frong nhu ng Iy fhuyôf nguyôn fu
khac nhau, cac fu fuong cu a Ðoscarfos da fhông frj nôn fu duy vâf
Iy moI o châu Âu. MoI vâf frong fhIôn nhIôn dôu duoc caf nghIa boI
su chuyô n dông va fuong fac cua nhu ng phân fu vâ f châf nho bo
vô hình nay. ÐôI voI Novfon, nôn frIôf hoc dang fhông frj co vo
nhu dua frôn “nhu ng su vâf không fhô chu ng mInh” va vì fhô
chung chI Ia “nhu ng gIa fhuyôf” không hon không ko m. Khoa vâf
Iy hay “frIôf hoc fu nhIôn” cua fhoI ky Novfon dôn o daI hoc
CambrIdgo chua dây nhu ng su khaI fhac chI II cac y nIôm cua
Ðoscarfos fhanh nhung “haf”, “nguyôn fu” va nhu ng “con xoay”.
Phan u ng IaI nhu ng gIa fhuyôf vô can cu nay, Novfon quyôf
fâm dung vu ng frôn con duong fhang cua foan hoc. Ong fIn rang
ma c du Iuc nay co fhô ông gIa I fhich duo c if, nhung dân da nôn
frIôf Iy fhu c nghIôm cua ông chac chan co fhô caf nghIa duoc nhIôu
hon. Ðoscarfos Ia mâu nguoI bac hoc, dông fhoI co fhIôn faI foan
hoc, chinh ông da phaf mInh ra hình hoc gIaI fich va fao nhung
buoc fIôn khac frong nganh daI sô va hình hoc. Nhung ông da bay
bông Iôn cao dô khaI frIô n nhung Iy fhuyôf mo rông cua mình vô
cam gIac va sInh Iy ho c va ông fhâ m chi con co fham vong khaI mo
duoc bi mâf vô su fruyôn sInh cua con nguoI. Ðuo c frang bj bang
gIao dIôu duy co cua mình, Ðoscarfos không muôn châ p nhâ n bi
mâf nao cua ThIôn NhIôn vuof qua kha nang fìm hIôu cua ông.
Nhu chu ng fa so fhây, fuy Novfon co finh khi cung không khIôm
fôn gì hon Ðoscarfos, nhung hâu nhu ông Iuôn Iuôn cô gang gIu
cho nhu ng cô gang khoa hoc cua mình dI du ng con duong fìm kIôm
nhung quy Iuâf vâf Iy duoc dIôn fa bang dang foan ho c.
KhI con Ia sInh vIôn chua fôf nghIôp daI hoc, frong haI nam
nghI ho c dô franh frân djch, Novfon da phac fhao ra nhu ng duo ng
nof chinh yôu cho phuong fhuc nghIôn cu u fhu c nghIôm cua mình
dôI voI fhIôn nhIôn.
KhI con chua du haI muoI sau fuôI, ông da kham pha ra djnh
Iy nhj fhuc va da fIôn kha gân foI vIô c hình fhanh cac phop finh
fich phân va vI phân. “TrIôf Iy fhuc nghIôm” cua ông Ia môf fhu ky
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 152
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Iuâf fu gIac. Ong fhuong fu mô fa mình vô vân dô nay nhu sau:
“TôI không bIôf nguo I fa nghI fhô nao vô fôI; nhung dôI voI ban
fhân fôI, hình nhu fôI chI Ia môf dua fro choI dua frôn baI bIôn,
cam fhây fhich fhu môI khI fìm fhây môf ho n soI nhan nhu I hay
môf vo so dop hon bình fhuong, frong khI daI duong chân Iy vân
con dang bj gIâu â n fruo c maf fôI”.
Ðan châf phuong phap fhu c nghIôm moI cua ông duoc fo Iô
frong nhung fhi nghIôm co y nghIa dâu fIôn cua ông, do Ia nhung
fhi nghIô m cua ông voI anh sa ng va mau sac. Nhu su gIa Honry
CuorIac da chung mInh, dây Ia môf du ngôn fuyô f voI vô “frIôf Iy
fhu c nghIôm” cua Novfon. ÐoI vì, frong fâf ca nhung hIôn fuo ng
fhIôn nhIôn, anh sang Ia hIôn fuo ng gây kInh ha I nhâf do nhung
mô hoac cua no vô finh ca ch fru fình, ân du va fhân hoc va kho co
fhô gIan Iuoc vao môn khoa hoc cac con sô. Nhung dây IaI chinh Ia
dIôu ma chang fraI fro Novfon so xu Iy. Ngay sau khI dâu bang cu
nhân, fhoo IoI ông vIôf cho Honry OIdonburg:
Vao dâu nam 1666 |Iuc do fôI dang chuyôn chu maI nhung
fhâu kinh fhanh nhung hình fhu khac voI hình câu) fôI mua môf
Iang kinh Tam gIac dô fhu voI hIô n fuong ky dIôu cua mau sac.
Va dô Iam vIôc nay, sau khI cho fôI phong cua mình va Iam môf Iô
nho qua cua sô dô cho môf Iuong anh sang maf froI vu a du doI vao,
fôI daf chIôc Iang kinh va o Iô nho do, dô no co fhô khuc xa anh
sang sang phia fuong dôI dIôn. Iu c dâu fhâf Ia môf fro gIaI fri fhu
vj, khI nhìn fhây nhung mau sac sInh dông va dâm da fao ra fu do;
nhung sau khI nhìn ky hon môf Iuc, fôI ngac nhIôn fhây chung co
hình chu nhâf, ma dang Io fhoo cac djnh Iy vô khu c xa da hoc fhì
fôI nghI no phaI hình fron...
Ðô caf nghIa hIôn fuo ng nay, ông chô ra caI ma ông goI Ia
oxporImonfum crucIs, fhi nghIôm chu chôf. Qua môf Iô nho ông
huong dân môf phân cua phô hình chu nhâf - môf fIa sang chI co
môf mau - qua môf Iang kinh fhu haI. Ong fhây rang anh sang
khuc xa fu Iang kinh fhu haI không bj khuôch fan fhôm nua,
nhung vân co n Ia môf ma u duy nhâf. Tu do ông kôf Iuân gIan don
rang “anh sang duoc câu fao boI nhu ng fIa sang co dô khu c xa
khac nhau va fuy fhoo dô khu c xa cua chung, chung fruyôn dI foI
nhung phân khac nhau cu a buc fuong”. ÐIôu nay co nghIa Ia “anh
sang fu no Ia hôn hop không dông nhâf cua cac TIa co dô khuc xa
khac nhau”. Ong nhân fhâ y ra ng co môf su fuong quan chinh xac
gIua ma u va “dô khuc xa” - mau kom khu c xa nhâf Ia mau do va
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 153
hffp://obooks.vdcmodIa.com
mau khu c xa manh nhâf Ia mau fim. Ðang ca ch nay, ông da gaf bo
quan nIô m fhông fhuong xua kIa cho rang mau sac Ia nhu ng bIôn
dôI cua anh sang frang. RôI ông khang djnh y fuo ng dây ngac
nhIôn cu a ông rang moI mau dôu Ia nhung fhanh phâ n câu fao cua
mau fra ng bang cach du ng môf fhâu kinh haI maf Iom dô dua
nhung fIa sang cua môf phô dây du vao mô f fIôu dIô m chung. Cac
mau sac hoan foan bIôn mâf khI chung kôf hop voI nhau fao fhanh
anh sang frang. Ða ng nhu ng fhi nghIôm khoo Ioo va don so nay.
Novfon da gIan Iuoc nhu ng kha c bIôf vô “phâm” cua mau sac
fhanh nhung khac bIôf vô Iuong. Hoac nhu Io I ông noI, “cu ng môf
mau Iuôn Iuôn fhuôc vô cu ng môf dô khu c xa va cu ng môf dô khuc
xa Iuôn Iuôn fhuôc vô cung môf mau”.
Vì vây, fa co fhô xac djnh bâf cu mau nao bang môf con sô
chI dô khu c xa cua no. Ðây Ia nô n fang cho khoa quang phô hoc.
Quan fro ng hon nua, dây Ia môf mâu mu c cua phuong phap fhu c
nghIôm Novfon. Co nguoI da ha gIa Novfon khI cho rang ông fhu c
su da không kha m pha ra dIôu gì vô “ban châf” anh sang. Ho cho
rang gIaI fhich vô mau sac cua ông chI Ia môf “gIa fhuyôf”. Ðap IaI,
Novfon da khang djnh vu ng cha c rang “Iy fhuyôf ma fôI caf nghIa
vô khu c xa va mau sac chI IIôn quan foI môf sô dac finh cua anh
sang, chu không IIôn quan foI môf gIa fhuyôf nao dung dô caf
nghIa nhung da c finh ây... ÐoI vì cac gIa fhuyôf chI co finh hô fro
cho vIô c gIaI fhich cac dac finh cua su vâf, chu không phaI dô xac
djnh ca c finh châ f ây; cu ng Iam no chI co fhô cung câp nhu ng fhi
nghIôm. Vì nôu ca c gIa fhuyôf co kha nang frac nghIôm chân Iy va
fhu c faI cua su vâf, fôI không fhâ y duo c bang cach nao su cha c
chan co fhô daf duoc frong bâf cu khoa hoc nao” Novfon ca m fhây
da du cho mu c dich cua mình khI coI anh sang nhu “môf caI gì do
khuôch fan ra moI huong fhanh nhung duo ng fhang fu nhung vâf
fhô sang ma không cân xac djnh caI do Ia gì”. Ong nhìn nhân ra ng
duong nhIôn Huygons co Iy khI noI ra ng ông da không mô fa co
câu hình fhanh cu a mau sac. Nhung do chinh Ia suc manh va finh
nghIôm khac cua phuong phap fhuc nghIôm Novfon.
Tinh nghIôm khac nay cung Ia dIôm dac frung cua phuong
phap Novfon khI ông baf dâu mô fa hô fhông vu fru. Ngay fu nam
1664, khI con chua fôf nghIôp daI ho c, Novfon da baf dâu suy nghI
vô nhu ng cach fhu c dô djnh Iuo ng cac quI Iuâf chuyô n dông cua fâf
ca cac vâf fhô. Ong cu ng duoc kich fhich boI nhu ng goI y ngâu
nhIôn cu a nhu ng fac gIa khac nhau - khaI nIôm cua Hook dua frôn
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 154
hffp://obooks.vdcmodIa.com
IInh cam rang Iuc huf cua frong Iu c co fhô gIam fhoo bình phuong
cua khoang ca ch va khaI nIôm cua Ðdmund HaIIoy dua frôn djnh
Iuâf fhu ba cua KopIor, rang Iuc huong fâm vô phia maf froI so
gIam fhoo fy Iô bình phuong khoang cach cua môI hanh fInh voI
maf froI. Nhung do chI Ia goI y don fhuân. Novfon phaI fhu c hIôn
công vIôc fìm ra finh phô quaf cua nhung nguyôn Iy, Iam nhu ng
finh foan dô chu ng mInh chung va cho fhây cac quI dao cua cac
hanh fInh co hình ô-Iip.
Ðô fra IoI cho môf yôu câu cua HaIIoy, Novfon soan “mô f
fIôu Iuân ky Ia” day chin frang nhan dô Ðo Mofu |Vô su chuyôn
dông) ma HaIIoy hua so goI cho Hô I Hoang gIa dô ghI vao sô chung
nhân. Ðây Ia môf phuong fhu c do OIdonburg dô xuo ng dô bao dam
gIa frj cua nhung “nha phaf mInh dâu fIôn” dông fhoI cung câp
fhông fIn cho HôI Hoang gIa. Tâp sach mong chI vo n von if frang
nay “Vô chuyôn dông cua cac vâf fhô frôn môf quI dao” cho fhây
ông da daf foI dIôm quyô f djnh cua Iy fhuyôf Ion cua ông, bang
cach chu ng mInh rang co fhô caf nghIa môf quI dao hình ô-Iip bang
cach nghI dôn môf Iuc bình phuong nghjch dao voI môf fIôu dIôm.
KhI hIôu dinh IaI fIôu Iuâ n Ðo Mofu, Novfon da frIôn khaI Iuâf
fhu nhâf va fhu haI cua mình |1) Iuâf djnh quan va |2) Iuâf cho
rang fôc dô fhay dôI cua chuyô n dông fhì fy Iô fhuân voI Iuc dua
vao.
HIôn nhIôn hô fhông Novfon co su c manh va su vI daI Ia nho
finh phô quaf cu a no. CuôI cung ông da công hIôn môf Iuoc dô
chung cho nganh dông Iu c hoc vô fraI dâf va cac fhIôn fhô. Ong da
Iam cho cac fhIôn fhô fro nôn dô hIôu va dông fhoI cung câp môf bô
khung moI va nhu ng gIoI han moI cho nhân fhu c cua con nguoI vô
vu fru. Truyôn fhuyôf Novfon va qua fao không pha I Ia hoan foan
vô can cu . Chinh Novfon da kô IaI, “khaI nIôm vô frong Iuc da dôn
voI ông khI ông ngôI dam chIôu duoI gôc cây fao va fình co dô y foI
môf qua fao ru ng”. Tri fuong fuong cua ông da khIôn ông manh
bao nghI dôn qua fao không pha I chI don fhuân dang roI xuông
dâu ông ma Ia dang bj huf vao fâm cua fra I dâf. Novfon nhâ n xof
rang maf frang cach xa fâm cua fraI dâf hon qua fao sau muoI Iân
va vì fhô, fhoo Iuâf bình phuong nghjch dao, no phaI co gIa fôc cua
su roI fu do Ia 1 |60)2 = 1/3600 gIa fôc cua qua fao. RôI ông ap
du ng Iuâf fhu ba cua KopIor dô frac nghIôm Iy fhuyô f cua mình.
Ong gap phaI môf sô kho khan fhu c fô - gôm vIôc finh foan saI cua
ông vô ban kinh cua fraI dâf. Nhung fru c gIac don so cua ông da
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 155
hffp://obooks.vdcmodIa.com
dua ông dI du ng duong frong vIôc Iâp ra Hô fhông vu fru cua ông.
Ong fhông nhâf moI hIô n fuong vâf Iy frôn fraI dâf voI nhu ng hIôn
fuong frôn froI bang cac Iuâf phô quaf cua ông, duoc phaf bIôu
fhoo foan hoc. ÐoI vì moI chuyôn dông cua fra I dâf va cac fhIôn fhô
dôu co fhô nhìn fhây, quan saf va do Iuong. Iuc fhông nhâf fo Ion
frong hô fhông Novfon Ia foan ho c, fhâm chi fruoc ca frong Iu c.
“Ðuong IôI foan hoc” cua Novfon Ia môf duong IôI kham pha.
Nhung no cu ng Ia môf duong IôI khIôm fôn, vì duo ng Iô I foan hoc
Ia môf phuong phap ky Iuâf fu gIac va môf dung cu dô kham pha.
Tua dô fac phâm vI daI cua Novfon, cac nguyôn Iy foan ho c cua
frIôf hoc fu nhIôn |PhIIosophIao NafuraIIs PrIncIpIa MafhomafIca,
1687) cho fhây râf ro rang dung y cua ông Ia gaf fhaI dô fu phu
muôn bôc Iô nhu ng co câ u cua fhIôn nhIôn. Cac nha phô bình cua
châu Âu IaI chI frich mu c fIôu qua han hop cua ông. Ong da không
caf nghIa faI sao vu fru vâf châf co nhu ng dac finh nhu no xuâf
hIôn ma chI cung câp nhu ng công fhu c foan hoc. Vì vây, ho cho
rang fhu c su ông chang dua ra môf “frIôf Iy fu nhIôn” nao ca.
Ðuong nhIôn Iân nay ho vân co Iy, nhung dông fhoI ho da vô fình
mô fa su c manh moI cua phuong phap Novfon. O cuôI fac phâm
PrIncIpIa, quyôn III, “Hô fhông cua vu fru”, Novfon da cô gang xac
djnh nhu ng gIo I han cua phuong phap cua mình va su fhanh fuu
cua mình. Sau khI kôf Iuân bang baI fan fu ng ThIôn chua Ia Ðâ ng
“hang hu u va o khap moI noI”, ông gIaI fhich rang “Chung fa co
nhung y fuong vô cac phâ m finh cua NguoI, nhung chu ng fa không
bIôf ban châf dich fhu c cua môI phâ m finh do Ia gì”, va vì fhô
chung fa chI bIôf ThIôn chu a “nho dang vo bôn ngoaI cua su vâf”.
Môf dô fu cua Novfon co anh huo ng nhâf o fhô ky 18, Joan
Rond d` AIomborf |1717-1783), chu bIôn khoa hoc cua bô Ðach
khoa cua ÐIdorof, da nhìn nhân Novfon không muôn dong vaI cua
Thuong dô, ông chI nun fhIôn nhIôn “qua fâm man mong cho gIâu
nhung công frình cua phân fInh fô nhâf kho I caI nhìn cua chung
fa... Ðan finh cua chung fa Ia ngu dô f vô ban châf va co câu nôI faI
cua cac vâf fhô, nôn chung fa chI co môf nguôn hIôu bIôf duy nhâf
Ia cô gang if Ia Ia nh hôI duoc su fuong fu cu a ca c hIôn fuong dô
suy dIôn va gIan Iuoc chung vao môf con sô nho cac su kIôn so
dang va nôn fang. Nhu fhô, fuy Novfon không xac djnh nguyôn
nhân cua su va n vâf hâp dân, nhung ông da chung mInh rang hô
fhông vu fru duoc daf nôn duy nhâf frôn nhung djnh Iuâf cua su
van vâf hâp dân nay”. Chông IaI nhu ng ca m bây cua nhân fhuc
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 156
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fhông fhuong, d` AIomborf canh gIac rang “nhu ng khaI nIôm fru u
fuong nhâf, nhung khaI nIôm ma nguoI bình fhuong coI Ia không
fhô hIôu duoc, fhuong IaI Ia nhung khaI nIôm chIôu doI Iuô ng anh
sang choI chang nhâf”.
Novfon Ia môf fông dô manh IIôf cua a nh sang foan hoc
chinh Ia vì ông nhân fhu c sâu sac vô bong fôI cho phu van vâ f. AI
ngoaI Thuong dô co fhô fhâu hIôu nhung câu fru c sâu xa nhâ f cua
vu fru 7 ThaI dô huyô n bi cua Novfon - cam gIa c cua ông vô su
huyô n nhIôm â n duoI finh fhông nhâf cua vu fru - da Ion dân fhoo
fhoI gIan. Nhung suôf doI ông, ông da nhìn fhây nhu ng gIoI han
cua Iy fri con nguoI frong vIôc Ianh hôI kInh nghIô m va su nhân
fhu c vô gIoI ha n nay da fhuc dây ông quan fâm nghIôn ngâm KInh
Thanh va cac Ngôn Su. ThIôn faI fhu c nghIôm va foan hoc cua
Novfon fro nôn Iu mo do fâm fình fôn gIao va fhân bi cua ông. Sô
Iuong cac ban fhao không dôm nôI cua ông vô fhuâf hoa kIm
|650,000 fu) va vô cac dô faI KInh Thanh va Thân hoc |1,300,000
fu) da khIôn cac nha nghIôn cu u vô Novfon bôI rôI khI muô n fâp
hop chu ng vao môf khung hop Iy cua hô fhông vu fru cu a ông.
Trong khI Novfon duoc mo I nguoI sung baI vì fhIôn faI foan hoc
cua ông da doI sang su bIôu bIôf vô vu fru, fhì chI co râf if nguoI
cam nhâ n duo c nIôm kInh so cua ông fruo c vo huyô n nhIôm cu a vu
fru.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 157
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 53
Q!YÐ N !! TIÐN TRO THANH CIAI TH!ONC
VIôc dô cao Novfon Ia môf nghIa cu hoan foan moI mo cua
fhoI câ n daI, vì châu Âu da hoc bIôf dô cao caI moI râf muôn. John
Ðrydon da nôu Iôn câu ho I vao nam 1668, “Không pha I hIôn nhIôn
Ia môf ThIôn nhIôn moI da duoc fo Iô cho chu ng fa sao7... không
phaI nhIô u bi mâf cao qui vô quang hoc, y hoc, gIaI phâu hoc, fhIôn
van hoc da duoc kham pha, hon Ia frong fâf ca nhu ng fhoI daI dô
fIn va Iâ m câm fu ArIsfofo dôn nay sao7” Trong fhoI daI moI cua
cac cuôc “mac khaI” nay, moI vInh du so duoc châf dây Iôn con
nguo I na o duoc coI Ia nguoI dâu fIôn da fo Iô ra môf su fhâf vô
fhIôn nhIôn. Vì bây gIo may In gIup nhanh chong fruyôn dI fIn fu c
vô môI cuôc kha m pha moI, nôn da gIup xac djnh duoc aI co quyôn
uu fIôn. Va quyôn uu fIôn da mang Ia I danh fIông ma no chua
fung co fruoc nay.
Cac frung fâm van hoa va cac daI hoc fhoI xua faI châu Âu
da duoc fhIôf Iâp không phaI dô kham pha caI moI ma dô fruyôn
IaI môf dI san. Nguoc IaI, HIôp HôI Hoang gIa va cac nghj fruong
khoa hoc khac, cu ng voI ca c ha n Iâm vIô n khoa hoc o Iuân Ðôn,
ParIs, £Ioronco, Rôma, ÐorIIn va nhung noI kha c, da nham mu c
fIôu gIa fang kIôn fhu c. Ðo Ia nhu ng nhân chung không phaI do su
gIau sang cua qua khu ma Ia cho dIôu duo c CIa m mu c Spraf, chu
fjch HôI Hoang gIa goI Ia “ThaI dô fìm hIôu hIôn faI cua ThoI daI
nay”.
Xua kIa, so hu u môf y fuong hay su kIôn co nghIa Ia phaI gIu
no bi mâf cho rIông mình, co kha nang ngan ngua dô nguoI kha c
không bIôf duoc bi mâf do. Cac ban dô nhung Iô frình fìm kho bau
duoc bao mâf va nhung djch vu buu dIô n dâu fIôn da duoc fhIôf
Iâp vì Iy do an nInh cua dâf nuoc. Cac fhây fhuô c va Iuâf su gIu
kin cac kIôn fhu c cua ho bang fhu ngôn ngu bac ho c. Chinh phu
gIup cac phuong nganh nghô IoaI fru cac ko vI pham khoI nhu ng bi
mâf nha nghô. Nhung su xuâf hIô n cua may In da Iam cho vIôc gIu
bi mâf fu nay fro nôn kho hon bao gIo. Hon nua, nga nh In da fhay
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 158
hffp://obooks.vdcmodIa.com
dôI frIôf dô, fhâm chi da da o nguoc y nghIa cu a vIôc “so huu” mô f y
fuong. Ðây gIo vIôc xuâf ban co fhô fao môf nhan hIôu ca nhân
frôn môf su kIô n moI kha m pha hay môf y fuong mo I.
Cac nha buôn va fho fhu công cô fruyôn duong nhIôn nghI
ngo nhu ng caI moI, vì “ho fhuong co fhaI dô hop hoI vôn co cua cac
nghIôp doan, fhuong co fhoI quon chông IaI nhung nguoI moI dôn,
coI ho nhu ko fhu cua nhung dac quyôn cua mình”.
KhI fô chuc HôI Hoang gIa, Honry OIdonburg râf khôn ngoan
da nhìn ra y nghIa moI cu a quyôn uu fIôn. Ong da IInh cam rang
nhung fhanh vIôn co fhô so ngaI goI cac kham pha cua mình foI
hôI vì so nguo I khac co fhô cuop mâf quyôn phaf mInh cua mình.
Vì fhô ông da dô nghj “phaI dô cu môf nguoI dô pha f hIôn nhu ng
ko an cap fac phâm va dô xac nhâ n du ng fac gIa cu a nhung phaf
mInh”. Ðô bao vô quyôn uu fIôn cu a nhu ng nghIôn cuu co n dang
fIôn frIô n, OIdonburg quyôf djnh rang “khI môf hôI vIôn na o co
môf y fuong hay phaf mInh chua duoc hoan fha nh va muôn câf gIu
no frong môf hôp nIôm phong dô goI foI fhu ky cua hôI cho foI khI
no duoc hoan fha nh, dIôu nay co fhô cho phop, dô bao dam fôf hon
nhung phaf mInh cho cac fac gIa cu a chung”. TIô n bô cua khoa hoc
co fhô bj am anh boI bong ma cu a quyôn uu fIôn. Ngay ca nha
khoa hoc IôI Iac nhâf cu ng co vo quan fâm nhIôu dôn quyôn fac gIa
cua mình hon Ia foI vIôc chung mInh chân Iy cua cac kha m pha
cua ho.
Truoc khI 30 fuôI va khI co n chua co nhu ng khich Iô hay gIaI
fhuong do su nhìn nhâ n cu a công chung, Novfon da vung va ng dI
frôn con duong dân foI nhu ng kham pha Ion cua mình rôI. Ðôn
nam 1672, ông da hình fhanh Iy fhuyôf vI phân Iam co so cho phop
finh vI phân cua ông, nhung ca c nha sach o Iuân Ðôn fhoI ây
fhuong bj Iô khI xuâf ban nhung fIôu Iuân foan ho c nôn không
hang haI xuâf ban fac phâm cua ông. Thang nam 1669 ông Iân
dâu fIôn duoc công khaI gIa nhâp công dông cac nha khoa hoc khI
ông dô nghj quyô n sang chô cho kinh vIô n vong pha n xa cua ông.
Cac kinh vIôn vong ma CaIIIoo va nhu ng nguoI khac su dung dôu
Ia nhu ng kinh vIôn vo ng phan xa, su du ng haI fhâu kinh dô
khuôch daI hình anh va dua cac fIa sang vô môf fIôu dIôm. Nhung
nhung ô ng kinh nay pha I râf daI va dô bj quang saI mau. TraI IaI
kinh vIôn vong cua Novfon không su du ng fhâu kinh nhung su
dung haI guong Io m nôn co fhô Iam ngan hon nhIôu ma IaI co kha
nang khuôch daI manh hon va không bj quang saI mau. Vô sau,
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 159
hffp://obooks.vdcmodIa.com
kinh na y con co nhu ng uu dIôm khac nua ma Novfon chua nghI
foI.
Kinh vIôn vong phan xa co su gIoI han fu nhIôn vô kich fhuoc
vì ca c fhâu kinh phaI duo c gIu cha c o duong rIôm chung quanh va
suc nang cua fhâ u kinh fu no dô Iam Iô ch hình da ng cua no.
Nhung cac guong fhì co fhô duoc gIu cha c phia sau va vì fhô guong
co fhô co kich fhuoc Io n ma không bj Iô ch hình dang. Chinh
Novfon fu fay Ia m va fra ng fhuy cac guong va dung cu Iam guong
dô chô fao kinh vIôn vong cua mình. Ong noI, “Nôu fôI nho nguoI
khac Iam fhu nay, fôI so chang chô fao duoc gì ca”. Kinh vIô n vo ng
phan xa dâu fIôn cua ông, fuy chI daI 6 Inch |= khoang 15cm),
nhung co dô khuô ch daI gâ p 40 Iân va ông khoo no manh hon ca
môf kinh phan xa daI 6 foof |= khoang 180cm).
Qua fung nâ c fhang dja vj, Novfon fro fhanh cô vân, rôI dôn
nam 1703 fro fhanh chu fjch - dung ra Ia nha dôc faI - cua HôI
Hoang gIa suôf môf phân fu fhô ky cho foI Iu c ông mâf. KhI uy fin
gIa fang, finh dôc doan cua ông cu ng fang fhoo va ông không muôn
dô cho nhu ng nguoI khac chIa so uy fin cua nhung kham pha cua
mình. Nhu ng nam cuô I doI, khI ông fro fhanh fhân fuong cu a gIoI
“TrIôf hoc” Iuân Ðôn, ông fhuong xuyôn co nhu ng cuôc caI va cay
dang voI nhung nguoI câp duoI va nhu ng aI co vo do doa vj fri dôc
fôn cua ông.
Cuôc franh châp ngoan muc nhâf cua fhô ky frôn sân khâu
khoa hoc moI duo c phô câ p nay Ia cuôc chIô n cua ông voI daI frIôf
gIa Nam fuoc CofffrIod WIIhoIm von IoIbnIz. Tha ch dô Iuc nay Ia
môf gIaI fhuong fac quyôn khoa ho c Ion nhâf cua fho I daI - vInh du
cua vIôc phaf mInh phop finh |caIcuIus). ThoI do if nguoI hIôu
phop finh Ia gì, fhâm chi frong sô ca c nha khoa hoc. Nhung vân dô
franh châp quyôn uu fIôn fhì aI cu ng hIôu. Cac nguo I co hoc dôu
nhân ra rang caIcuIus Ia môf phuong phap moI dô finh foan fôc dô
va su fhay dôI chuyôn dông va pho p finh mang IaI nhIôu hua hon
cho vIô c fang nhanh nhung công du ng cua cac dung cu khoa hoc va
cac du ng cu do Iuong. Chu ng fa du không phaI chuyôn gIa vô phop
finh vân co fhô hIôu ro vâ n dô franh châp quyôn uu fIôn. Cuô c ca I
va vô quyôn uu fIôn, fuy không co finh châf xây du ng, nhung da
gIup mo rông fhanh phâ n công chu ng quan fâm dôn khoa ho c.
“Phop finh vI phân” nay Ia gì ma nguoI fa IaI fhich fhu caI va nhau
fruoc công chu ng nhu fhô7
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 160
hffp://obooks.vdcmodIa.com
ÐôI fhu cua Novfon, IoIbnIz |1646-1716) cung Ia môf frIôf
gIa kIôm khoa hoc gIa sâu sac nhâf cua fhoI cân daI. Tu Iu c 6 fuôI,
câu bo IoIbnIz da ham fhich doc sa ch frong fhu vIôn Ion cua cha
câu, Iu c do Iam gIao su frIôf hoc dao du c faI ÐaI hoc IoIpzIg va khI
14 fuôI câu da fhông suôf cac fac phâm cô dIôn. Truo c khI 26 fuôI,
IoIbnIz da chô ra môf chuong frình caI cach Iuâf phap cho Ðô quôc
Thanh Rôma, sang chô fa môf may finh va da khaI frIôn môf kô
hoach dô fhuyôf phu c vua IouIs XIV bo cuôc fâ n công vung
RhInoIand va fhay vao Ia xây dung kônh Suoz. Nam 1673, khI ông
dôn fham Iuân Ðôn frong môf su vu ngoaI gIao, ông gap
OIdonburg va duo c chon Ia m HôI vIôn cua HôI Hoang gIa. Cac cuôc
du hanh cua IoIbnIz faI châu Âu da cho ông co hôI gap go
Huygons, SpInoza MaIpIghI va VIvIanI, hoc fro cua CaIIIoo. Ong
cu ng da gap nha fruyô n gIao Ðong Tôn CrImaIdI khI ông nay sap
sua dI sang Ða c KInh dô fro fhanh nha foan hoc frong Hoang cung
Trung Hoa.
ÐIôu chu yôu frong câu chuyô n cu a chu ng fa IIôn quan foI
IoIbnIz Ia môI quan hô Iâu daI cua ông voI HôI Hoang gIa, Iu c dâu
râf hIô u qua, nhung vô sau fro fha nh faI ha I. Tham kjch fôf dInh
xay ra vo I vIôc xuâf ban nam 1712 ban fuo ng frình chinh fhu c cua
uy ban fhang fam cua HIôp hôI duoc chI djnh dô gIaI quyôf vu
franh châp quyôn uu fIôn gIua IoIbnIz va Novfon. ÐôI canh chI Ia
môf IoI phan na n cua IoIbnIz rang ông bj Iang ma boI John KoIII.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 161
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Phân XII
Phân IoaI van vâf


"ÐarvIn da Iam chung fa ham
fhich Ijch su ky fhuâf cua fhIôn
nhIôn".
KarI Marx, Tu ban |1867)
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 162
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 54
HOC Q!AN SA T
Trong suôf 15 fhô ky, nhu ng nguoI frI fhuc châu Âu muôn
fìm hIôu fhIôn nhIôn dôu dua frôn nhung sach fruyôn vô “cây
co”va “IoaI vâf”, Ia nhu ng fac phâm da fhông frj gIông nhu CaIon
frong Ia nh vuc y khoa va nhu ng dIôn fa fhI vj cu a nhu ng câu
chuyôn da Iam mô hoac nguoI doc va IôI cuôn ho xa roI fhô gIoI
fhu c cua cây co va dông vâf. Ngay nay, khI chu ng fa doc nhung
sach huo ng dân do, chu ng fa hIôu duoc faI sao nguoI châu Âu fhoI
Trung Cô da fo ra châm chap frong vIôc hoc quan saf nhu fhô.
Không bao gIo co gì fhay fhô nôI nhu ng frang sach fruyôn dây fhI
vj vô cây co va IoaI vâf dô mang Ia I su gIaI fri va nIôm vuI cung
nhu nhu ng phuong fhuôc chua bônh frong gIa dình .
Khoa fhuc vâf hoc fhoI frung cô dôu dua frôn nhu ng nguô n
nay, môf dI san cu a ÐIoscorIdos, nha phâu fhuâf HI Iap fhoI cô va
Ia nguo I da fung fham gIa quân dôI cua hoang dô Nôro frôn vung
bIôn Ðja Trung HaI. Tac phâm cua ông nhan dô Ðo MaforIa |Cac
duoc IIôu) vIôf khoang nam 77 Ia môf faI IIôu quan saf fhuc vâf
nham muc dich bao chô duoc phâ m. Cac fhây fhuôc da rong ruôI
khap do dây dô fìm kIôm nhung IoaI cây co fhoo mô fa voI nhu ng
gì ho fhâ y o Ðuc, Thuy SI, hay Tô Cach Ian. CIông nhu CaIon,
ÐIoscorIdos da nghIôn cu u fhIôn nhIôn, nhung cac hoc fro cua
ÐIoscorIdos IaI nghIôn cu u ÐIoscorIdos. Ong da fhâf baI frong
nIôm hI vong cua ông rang nguoI doc sach cua ông “so không nôn
quan fâm nhIôu dôn nhu ng IoI noI cua ông, ma nôn dô y dôn su
chuyôn cham va kInh nghIôm ma ông da dua vao châf IIôu nghIôn
cu u”. Ca c fac gIa fhoI cô fhuong xô p daf fhoo fhu fu chu ca I AÐC
dô phân bIôf “nhu ng IoaI va hoaf dông cua nhu ng su vâf co fuong
quan mâ f fhIôf voI nhau, khIôn chu ng fro nôn kho nho hon”.
Nguoc Ia I, ÐIoscorIdos chu y dôn chô cac cây moc Iôn, khI nao fhu
hoach chung va cach fhu c fhu hoa ch chu ng va ca fo I nhung IoaI
fhung dô chua chung nua. CIông nhu ca c fac gIa cô dIôn kha c, ông
da dao fao if môn sInh, nhung IaI nhIôu nguo I chu gIaI. Nhu ng
nguo I na y gIu IaI nhung Io I ông no I, nhung quôn mâ f guong mâu
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 163
hffp://obooks.vdcmodIa.com
cua ông. Ong da fro fhanh môf sach gIao khoa fhay vì fro fhanh
môf bâc fhây.
Thô nhung dôI voI nhung dâu oc fhuc fIôn cua fhoI Trung cô,
ÐIoscorIdos co su c IôI cuôn Ia fhuo ng, vì ông không phân fan su
chu y cu a dôc gIa bang Iy fhuyôf hay su phân IoaI. VIôf bang fIông
HI Iap, fruyôn cây co cua ÐIoscorIdos IIôf kô hon sau fram cây co
fhông du ng hang ngay. PhaI kIôm cây nao dô Iây châf dâu, châf
mo, hay huong fhom7 Cây nao co fhô chua nhuc dâ u hay fây xoa
nhung nô f fan nhang frôn da. TraI cây nao hay rau nao hay cu nao
an duoc7 Cac gIa vj dja phuong gô m nhu ng cây nao7 Nhung cây
nao co châf dôc va châf cây nao co fhô gIaI dôc7 Nhung fhuôc nao
co fhô chô ra fu cây co7
Vô sô fhu ban gIao khoa cua “ÐIoscorIdos” con fôn faI da
chung mInh su phô câp cua nhu ng sach nay suôf fhoI Trung cô.
Cang doc cac ban van cua ÐIoscorIdos, chung fa cang hIôu ro faI
sao ông duoc nhIôu nguoI doc nhu fhô va cac fôn ông daf cho cây co
da fôn fa I Iâu nhu fhô. Vi du, ông vIôf vô cây dâu fIôn frong cac
IoaI “cây huong IIôu” cua ông.
Cây câu vông |IrIs) duoc goI nhu fhô vì no frông gIông nhu
câu vông frôn froI... Rô cây co nhu ng dâ u mâ u, cu ng va co vj ngof,
sau khI caf ra pha I phoI khô frong bong maf va vì fhô |sau khI côf
ngang bang môf dây vaI) phaI dô chung dung dung. Nhung IoaI
cây fôf nhâf Ia o IIIyrIa va MacodonIa... IoaI fôf fhu haI Ia o
IybIa... Nhung fâf ca dôu co hIôu qua Iam cho âm, gIam ho va Iam
froc dom. Nôu pha vao nuo c mâf ong dô uông, no gây buôn ngu va
Iam chay nuoc maf va chua nhu ng con dau da day. Nhung uông
voI gIâm no gIup chua nhung nguoI bj can boI cac con vâf co noc
dôc va chua vIôm Ia Iach va nhu ng chu ng rôI Ioan gây co gIâf va
chua fô cong va nhu ng chu ng nhu nôn mua.
Hon môf ngan nam su du ng cac fhu ban cu a ÐIoscorIdos cho
chung fa fhây hâu qua cu a vIôc “fam sao fhâf ban” Ia nhu fhô.
Ðân da voI fhoI gIan, cac hình vo mInh hoa cang bj su a dôI va cang
xa dân hình anh fhu c fô fhIôn nhIôn. Cac ban sao chop cua fhô hô
sau da fuong fuo ng ra nhung Ia cây co hình dôI xu ng cho dop, fô
fhôm cac rô cây fhân cây cho fo ra dô co fhô vua du mô f frang gIây.
Thô Ia dân dân cac fuong fuong cu a nhu ng nguo I sao cho p da fro
fhanh uoc Iô.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 164
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Nhu ng nguoI sao chop gIau fuong fuong da dua vao cac fôn
goI dô ru f ra du IoaI finh châf cua cac cây, Ia m cho fhuc vâf ho c fro
fhanh môf môn ngu van. Tu fôn hoa fhuy fIôn |NarcIssus), nguoI
fa fuong fuong ra nhung hình dâu nguoI nho nho, nha c IaI su fich
cua chang fhanh nIôn fôn NarcIssus chô nao cung nhìn fhâ y va
yôu hình anh cua chinh mình. “Cây fruong sInh” duoc quân quanh
boI môf con ran vo I dâu mô f phu nu.
CuôI fhô ky 16, nguoI gIu chIôc ghô fruong khoa fhu c vâf hoc
o ÐaI hoc ÐoIogna vân con duoc goI Ia “NguoI doc sach
ÐIoscorIdos”. Mô I fhô hô fIôp fhoo chI fhôm fhaf nhung chI fIôf nho
nho, if khI kha c voI ban gôc va vì fhô nhu ng nha fhuc vâf ho c va
nha nghIôn cu u duoc IIô u chI Ia nhung nha gIaI fhich. Sach cây co
Ia môf danh muc cac vj fhuôc don gIan, môI vj fhuôc chI co môf
fhanh phân, fhuo ng Ia Iây fu môf cây duy nhâf.
Nhu ng gì sach cây co Iam cho fhuc vâf hoc, fhì sach cac IoaI
vâf cung Iam cho dông vâf hoc. Nhu ng sach nay cung baf nguô n fu
môf sach gôc xa xua duy nhâf, duoc fhôu dôf fhôm sau nhIô u fhô
ky. Va o fhoI Trung cô, chI co sach KInh Thanh Ia vuof Iôn frôn no
vô sô nguoI doc. O fhoI daI sach In cua chung fa, cac sach In ban
chay nhâf duoc phô bIôn râ f nhanh qua cac ranh gIoI dja Iy nhung
if khI dI xa xuông cac fhô hô kô fIôp. Nhung o fhoI daI cua cac fhu
ban xua kIa, suc manh cu a môf fac gIa cô dIôn Ia bâf fu. Vuong
quôc cua nguo I fri fhu c duoc fhông frj boI môf sô if nhung “fac gIa”
co faI bIôn bao. Cac fôn fuôI cô dIôn duoc dung Iôn dô phuc vu ca c
fhô hô vô sau bang vô sô nhung Iâ n hIô u dinh va fac gIa gôc chI
con Ia môf bong ma. Ðan fay cua nguoI sao chop da gaf bo fac gIa
chinh fhuc.
Ðan sach gôc vô IoaI vâf Iây fôn fu fIông HI Iap, PhysIoIogus
|Nha ThIôn nhIôn hoc), ma chu ng fa không bIôf ro vô fac gIa. Tac
phâm cu a ông, co Io vIôf fruoc gIu a fhô ky 2, hình nhu duoc chIa
fhanh 48 phân, môI phân frich môf doan van frong KInh Thanh.
Môf if su kIôn nôu frong sach da cung câp cho khoa dông vâ f hoc
cua nhIô u fhô hô, nhung chu ng duoc fhôu dôf bang nhung chI fIôf
fhân hoc, Iuân Iy, fruyô n dân gIan, fhân fhoaI, ngu ngôn. To I fhô
ky 5, ngoaI ban djch Ia fInh, con co nhung ban djch sang fIông
ArmonI, a Râp va ÐfhIopI. Vô sau, dây Ia môf frong nhung sach
duoc djch som nhâf sang cac fhô ngu châu Âu, gôm fIông Ðuc cô,
AngIo-Saxon, Anh cô, Anh frung, Phap cô, ProvoncaI va fIông
AIxoIon.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 165
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Ðan fIông HI Iap gôm khoang 40 con vâf duoc IIôf kô môf
cach fhu vj. Tâf nhIôn du ng dâu Ia su fu, vua cac IoaI vâf, voI ba
dac dIôm nôI bâf: no dung duôI dô quof sach dâ u vôf chân cua
mình khIôn cac fho san không fhô duôI fhoo; no mo maf frong khI
ngu; va su fu con moI sInh phaI cho ba ngay moI co su sông khI su
fu bô fho hoI su sô ng vao no.
Cac con vâf con IaI |fhan Ian, qua, phuong hoang, chIm dâu
rìu va khoang ba muoI con vâf khac) dôu mang na ng nhung baI
hoc Iuân Iy. Không con na o sInh dông hon con “kIôn su fu” Ia con
pha gIô ng không fu nhIôn gIua môf con su fu va môf con kIôn, ban
finh cua no Ia phaI chôf doI, vì ban finh cua kIôn không cho no an
fhjf va ban finh cua su fu không cho no an co cây.
Trong ca c sach fhuc vâf va dông vâ f, fac gIa va nguoI mInh
hoa không nhu ng chI Ia nhung nguo I khac nhau, ma dôI khI con xa
cach nhau nhIôu fhô ky. Qua nhIôu fhô ky, cu ng co nhu ng hình
mInh hoa khac nhau cho cu ng môf van ban va nguoc IaI.
ChI co if nguoI co fhô bao gôm nhu ng faI nang cua ca nha
fhIôn nhIôn hoc va hoa sI dô co fhô bIôn nhung vâf fap nham
fhanh nhung mâ u, nhu ng vâf không chI duo c dIô n fa ma con duoc
frình ba y cho fhây. Su fuong phan gIua nhung ban pha c hoa cac
cây co va nhu ng bac vo cây co dung voI su fhu c do Ioonardo da
VIncI hay Ð|ror fhu c hIôn khoang nam 1500 Ia dIôu fhâf Ia Iung.
Ioonardo kô IaI rang ông da vo “nhIôu bông hoa fu chinh fhIôn
nhIôn” va fu nhu ng hình vo cua ông vô cây mâm xôI, cây co chân
ngông, hay cây cuc van fho, nhu ng nha fhuc vâf hoc fhoI nay co
fhô phân bIôf chinh xac fung IoaI môf. Ðuc franh fham co dông
fhâf IInh dông cu a Ð’ror |môf chu m co gôm khoang môf chuc IoaI
co khac nhau) duoc nhìn fu maf co da duoc coI Ia ban nghIôn cu u
sInh fhaI dâu fIôn vô fhuc vâf hoc.
Su dung cam dô quan saf va vo IaI dIôu fhu c su co do da dôn
râf muôn mang. Vì frong fhoI ky cuôI cu ng nay cua cac fruyô n vô
cây co, cac sach In vân con gIu Ia I nhung ban van xa xua. CIông
nhu Iufhor da cô gang caI cach KIfô gIao bang ca ch kôu goI fro vô
voI KInh Thanh, Ioonharf £uchs |1501-1566) da fhuc dây cac fhây
fhuôc roI bo nhu ng baI bình Iuân fho I sau nay dô fro vô vo I ban
van gôc cua CaIon va ông da dua ra ân ban rIông cua mình |ÐasoI,
1538). SInh fruong faI vu ng AIps fhuôc xu SvabIa, hôI con nho câu
bo fhuong dI dao khap vu ng quô voI ông nô I, ngho ông kô cho câu
fôn cua nhung IoaI hoa. KHI hoc daI hoc, câu fhu gIao voI nha
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 166
hffp://obooks.vdcmodIa.com
nhân van hoc Johan RouchIIn |1455-1522) va fro fhanh gIao su y
khoa. Sau do frong fac phâm vô cây co cua ông nhan dô Ðo
HIsforIa SfIrpIum |1542), ông dua nhIô u vao fac phâm cua
ÐIoscorIdos va cac fac gIa cô dIôn khac. Nhung ông da manh bao
roI xa nhung khuôn mâu quan saf cô xua. Ðô cung câp nhu ng hình
anh sông dông, ông da fô chu c môf fâp fhô cac hoa sI |môf nguoI vo
cây fu fhIôn nhIôn, nguoI khac vo Ia I cac hình vo vao cac ban khac
gô va nguoI fhu ba khac frôn gô. Ðìa sach co vo chân dung cua
fung hoa sI nay.
Vuof xa quI pham cua ÐIoscorIdos, nhu ng hình vo nay gôm
nhung buc kha c gô cua 400 IoaI cây cua dja phuong nuoc Ðu c va
môf fram cây cu a nuoc ngoaI. £uchs caf nghIa frong IoI fu a fac
phâm, “MôI IoaI cây duoc vo dung fhoo nhu ng dac finh va gIông voI
cây fhâf... va hon nua, chung fôI cung da cân fhân vo môI cây voI
dây du bô rô, fhân, Ia, haf va fraI cua no... chu ng fôI cu ng da cô y
franh Ia m cho hình sang fhu c su cua cây bj Iu mo boI nhung bong
hay nhu ng chI fIôf không cân fhIô f khac ma nhu ng hoa sI fhuong
dung dô fô dIôm cho fac phâm nghô fhuâf cua mình”. Va ông con
dI xa frong nIô m say mô cua mình, vì dôI voI ông “không co gì frôn
doI fhu vj va sung suong hon duo c dI dao qua nhu ng khu rung,
nhung ngon nuI, nhung canh dông xInh dop muôn vo voI nhu ng
bông hoa va nhu ng cây co du IoaI va duoc cham dôn va chIôm
ngam chung”. Ong con sa p xôp fôn cua ca c IoaI fôn fhoo fhu fu
AÐC.
Sach cây co cua £uchs, ngay nay fhu c su dang duoc goI Ia
môf fac phâm fhu c vâf ho c, da dô ra fIôu chuân cho vIôc mInh hoa
vô cây cho fhoI câ n daI, sau nay da goI hu ng râf nhIô u cho WIIIIam
MorrIs va John RuskIn. Tu nhu ng chuyôn dI sang Tân fhô gIoI,
£uchs da fhu fhâp duoc môf sô cây co cu a châu My, dac bIôf Ia
gIông ngô IndIos va sau khI ông qua doI, fôn ông da duoc dung dô
goI môf IoaI cây nhIôf doI dop nhâf cua châu My, cây fuchsIa, cây
hoa vân anh.
Thoo môf nghIa nao do, HIoronymus Ðock |1498-1554), ông
fô fhu ba cua khoa fhuc vâ f hoc Ðu c, IaI con xuâf sac hon nua. Sau
khI baf dâu cô ga ng xac djnh ca c fôn Ðu c va Ia fInh cho cac IoaI
cây fhuô c vu ng ông sông o Ðuc, ông fIôp fuc mô fa môf cach râf
fhoang frong cuôn Nou Kroufforbuch |1539) fâf ca nhung cây
fhuôc vu ng phu cân va cu ng da dô ra cho mình môf nhIôm vu moI
Ia daf fôn cho cac cây dja phuong bang fIông dja phuong.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 167
hffp://obooks.vdcmodIa.com
ÐI xa hon nhung dIôu kì dIôu quon fhuôc o mIôn quô nuoc
Ðu c, châu Âu cua nua fhô ky 16 cam fhây râf fhich fhu vo I nhu ng
cây co va dông vâf xa Ia cu a vung Ðông va “IndIos”. Cac “su kIôn”
cua Tân Thô CIoI không fu dông Iam gIau cho kho kIôn fhu c moI.
Vì fhoo IoI kô cu a Shakospoaro, cac fhuy fhu râf fhich fhu voI
nhung kInh nghIô m dây ân fuong cu a ho | voI nhung câu fruyô n vô
nhung nguoI dâu fhuf xuô ng duoI vaI, hay không co dâu gì ca , hay
nhung nguoI nhu nguoI PanfagonIa chI co môf chân râf fo, hay
nhung nguoI Iabradoroa co duôI. Kôf qua Ia, nhu IoI su gIa
RIchard IovInsohn nhac nho chu ng fa, co “Cuôc faI sInh cua ThaI
dô Mô fin dj doan”. Tu châu My phaf sInh hang Ioaf nhu ng gIông
nguo I dj chân va nhung IoaI vâf kì Ia. Vì nghI foI mô f IoaI dong vâf
moI fhì cung kho chang ko m gì kham pha ra no, nôn nhung su
kIôn fuo ng fuong ra duoc ghop vao voI nhung con vâf cua fhân
fhoaI va fruyô n dân gIan.
ThoI ÐaI Kham Pha da dom dôn su phu c hung cho cac câu
fruyô n hoang duo ng. Ða xuâf hIô n nhu ng con mang xa bIôn daI
hang fram fhuoc xua nay chua fu ng fhâ y. Nhu ng nguoI bIô n duoc
kô IaI voI dây du chI fIôf | dan ông voI nhu ng cap ma f sâu va dan
ba voI nhung bô foc daI - chI fhom nhu ng nguoI da don hay da do,
nhung cu ng chI an nhu ng bô phân Iô I ra ngoa I cua co fhô nhu maf,
muI, ngo n fay, ngon chân va bô phân sInh duc. Cu ng voI nhung
gIông vâ f fuong fuong cua fhoI Trung Cô co n fhôm nhung gIông
vâf co fhâf fu nhung cuôc du hanh qua châu My. Nhu ng aI không
doc duoc fIông Ia fInh co fhô fhuo ng fhu c nhung hình anh In frong
sach râ f nhIôu.
Ðay Ia nhu ng co hôI goI hung cho ca môf fhô hô moI cac nha
bach khoa vô fhIôn nhIôn. NguoI xuâf sac nhâf Ia Konrad Cosnor
|1516-1565)co fhIôn faI ghop nhung caI moI vao voI nhung caI cu.
Thang fhao râf nhIôu ngôn ngu, Cosnor Iuôn Iuôn bj dan vaf gIua
nhung gì ông doc nhung gì ông fhây. SInh nam 1516 frong môf gIa
dình nghoo, ông fu hoc frong fu ca ch môf hoc gIa dI khap do dây
va moI 20 fuôI ông da vIôf môf cuôn fu dIôn Ia fInh-HI Iap. Trong
ba muoI nam kô fIôp, ông da vIôf 70 bô sach vô moI dô faI co fhô
nghI ra. Ðô sach dô sô ÐIbIIofhoca !nIvorsaIIs, “Thu vIôn Thô
CIoI” |4 quyôn, 1545-1555) co muc dich cung câp mô f danh mu c
cua moI fac phâm Ia fInh, HI Iap va Hip rI da co fu fruoc foI nay.
Cosnor IIôf kô môf ngan fam fram fac gIa va fua dô sach cua ho
bang va sach In, voI fom Iuoc nôI dung cua môI sach. Tu do ông
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 168
hffp://obooks.vdcmodIa.com
duoc mônh danh Ia Ong Tô cua Khoa Thu Tjch Hoc. Khoa frac dja
gIup cho cac nha fham hIô m frôn bô va frôn bIôn fhô nao, fhì khoa
Thu Tjch Hoc cung gIup cho công vIôc fhu vIôn nhu fhô .
TaI fhu vIôn cua dong ho £uggors, ông da phaf hIô n ra môf
fhu ban bach khoa bang fIông HI Iap cua fhô ky 2va su kIôn nay
da goI hung cho ông fro fhanh mô f PIIny cua fhoI cân daI. Sau
cu ng, fac phâm HIsforIa AnImaIIum | Ijch Su Ðô ng Vâf) cua ông
fhoo IôI sap xôp cua ArIsfofo da cung câp moI dIôu fa bIôf, nghI,
fuong fuong, hay kô IaI vô moI IoaI vâf fu ng duoc bIô f dôn. CIông
nhu PIIny, ông fhâu fhâp moI dIôu da co, nhung cu ng fhôm vao
nhung dIôu da fich Iu y frong 15 fhô ky sau PIIny. Tuy co oc phô
bình nhIôu hon PIIny, nhung ông cung không IoaI bo hôf duoc
nhung fruyôn hoang duong, nhu khI ông kô vô môf con mang xa
bIôn daI hon môf fram fhuoc. Nhung fuy hoan canh, ông fhôm vao
nhung chI fIôf huu ich nhu khI ông kô vô vIôc san ca voI va Ia
nguo I dâu fIôn dua hình a nh môf con ca voI duoc Iôf da dô Iây mo.
Công frình cua Cosnor fao duoc anh huong Iâu daI Ia nho fhô vIôf
dân gIan cua ông va kha nang ho a IaI nhung su kIôn va nhu ng
dIôu fuo ng fuong voI cung môf no f sInh dông dây fhuyôf phuc.
Tac phâ m cua Cosnor duoc In dI In Ia I nhIôu Iân, duoc djch
sang nhIôu fhu fIông va duoc fom Iuoc, da fhông frj khoa dông vâf
hoc sau ArIsfofo cho foI khI co su khaI pha moI cua cac công frình
khao saf cua Ray va IInnaous, nhung nhu ng công frình sau nay
không co nhung hình vo mInh ho a. Nhung ghI chop không xuâf
ban cua ông da duoc dung Iam co so cho môf fIôu Iuâ n dâu fIôn vô
côn fru ng frong fhô ky fIô p fhoo. Ðô vIôf bô fhu c vâf hoc Opora
ÐofanIca, ông da fhu fhâp môf ngan hình vo, nhIôu hình fu fay
ông vo, nhu ng fac phâm Ion cua ông vô fhu c vâf, môI fình dâu cua
ông, ông không bao gIo hoan fâf .
Ong không bao gIo duf bo han duoc môI am anh vô ngu van
cua mình. Ong da vIôf môf fâp sach 158 frang voI nhan dô,
MIfhrIdafos, hay quan saf cac kha c bIôf noI cac ngôn ngu da hay
dang duoc su du ng faI nhu ng quôc gIa khac nhau frôn foan fhô
gIoI |1555), voI muc dich fhu c hIôn cho ngôn ngu nhung gì ông da
Iam cho Ianh vuc dông vâf va fhuc vâf. “Tâf ca” môf fram ba muoI
fhu fIông frôn fhô gIoI da duoc ông mô fa va so sanh frong ban
djch KInh Iay Cha cua ông. TIôn fhô, ông cu ng da cung câp Iân
dâu fIôn fu vu ng cua ngôn ngu dân Cypsy.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 169
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Cosnor da fìm ra môf cach dac frung Thuy SI hon dô kham
pha fhIôn nhIôn khI ông quang cao cho nhung cuôc mao hIô m dô
fham hIôm nhu ng ngon nu I cao, ma nhu chu ng fa fhâ y, fu Iâu da
Ia nhu ng canh goI ra su kInh ngac va khIôp so. Châu Âu fhoI Phuc
Hung da fhoang fhây môf fIa chop ngan nguI vô fInh fhân mao
hIôm nuI non. Porfrarch |1304-1374) da Ia nguo I mo duong gân
AvIgnon nam 1336 bang vIôc ông Ioo Iôn dInh nuI Vonfoux.
Ioonardo do VIncI, voI cap maf cua nha hoa sI kIôm fhIôn nhIôn
hoc, da fham hIôm nu I Ðo nam 1511. Nha caI cach va nhân van
hoc Thu y SI JoachIm VadIanus |1484-1551) da Ioo Iôn dInh
CnopfsfoIn gâ n Iucorno nam 1518.
Nhung Cosnor Ia nguo I châu Âu da xuâf ban môf fac phâm
fan duong vIôc Ioo nuI. Sau khI Ioo Iôn dInh PIIafus gân Iucorno
nam 1555, ông da vIôf ra môf fac phâm cô dIôn nho nho cua mình .
Nhung nhu ng nIô m so haI Iâu doI fruoc ca nh nuI non vân
chua dô khac phu c va phaI doI dôn haI fhô ky sau Cosnor, nga nh
Ioo nuI hIôn daI moI fhu c su baf dâu. Ngon Monf ÐIanc |15,771
ff.), ngon cao nhâf châu Âu ngoaI day Caucaso, chI duoc Ioo Iôn
nam 1786 boI môf nguoI muôn doaf gIaI fhuo ng cua môf ông fô dja
châf ho c Thuy SI, Horaco-ÐonodIcf do Saussuro |1740-1799) duoc
froo haI muoI Iam nam fruoc do.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 170
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 55
PHA T MINH CA C “IOAI”
Ðao Iâu cac nha fhIôn nhIôn hoc co n xôp cac cây co va dông
vâf fhoo fhu fu AÐC, vIôc nghIôn cuu fhIôn nhIôn con o frong fình
frang sach vo va dja phuong. HIôn nhIôn fhu fu cac cây co va dông
vâf so fuy fhuôc ngôn ngu ban doc. Ðan djch Ia fInh sach bach
khoa uy fin cua Cosnor baf dâu bang chu AIcos |NaI sung fâm),
nhung ban djch fIô ng Ðu c IaI baf dâu bang chu Affo |KhI cuf duôI),
frong khI cuôn Ijch su cac dông vâf Ðôn chân cua TopsoII Chuong
Môf IaI baf dâu mô fa vô IoaI IInh duong, voI chu AnfoIopo.
Cac nha fhIôn nhIôn hoc cân fìm ra môf cach chinh xac dô
goI cac fôn cây co va dông vâf ma không bj fro ngaI ngôn ngu.
Nhung ngay ca fruoc vIô c nay, ho cân phaI nhâf fri voI nhau vô
cach hIô u fhô nao Ia môf “IoaI” fhu c vâf hay dông vâf. Ðâu Ia
nhung don vj cua fhIôn nhIôn7 KhI ca c nha fhIôn nhIôn hoc fIôn
phong hình fhaI khaI nIôm vô “IoaI” |spocIos), ho da cung câp môf
fu vu ng hu u du ng dô phân IoaI foan fhô fhIôn nhIôn. Ðân dân,
cach fhu c mô fa moI nay so mo ra nhIôu câu hoI không fhô fra IoI.
Nhung dông fhoI no cung mo rông nhan gIoI vô su da dang cua
fhIôn nhIôn. Va vIôc fìm kIôm môf cach fhu c “fu nhIôn” dô phân
IoaI van vâf so fao ra nhu ng cuôc mao hIôm frI fhu c vI daI cua fhoI
daI moI.
Trong nhung bô bach khoa phô bIôn cu, nhu bô Ijch su ca c
dông vâf bôn chân cua TopsoII, vân con môf man suong day dac
bao frum cac ranh gIoI gIua cac IoaI dông vâf. ArIsfofo da chI mô
fa duoc khoang nam fram IoaI.
Môf kho khan ma chung fa da quôn mâf, do Ia nIô m fIn
fuong phô bIôn va o vIôc sInh sa n fu phaf |ngâu sInh). ArIsfofo da
vIôf rang ruô I, sâu bo va nhung con vâf bo nho sInh ra môf cach
ngâu nhIôn fu châf hu fhôI. Va o fhô ky 17, bac sI va nha sInh Iy
hoc nôI fIông nguoI £Iamand Ia Jan ÐapfIsfa van HoImonf |1577-
1644) noI ông da fhây nhu ng con chuôf sInh ra fu cam va gIo rach.
Nôu ca c dông vâf co fhô phaf sInh môf ca ch ngâu nhIôn, fhì fa
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 171
hffp://obooks.vdcmodIa.com
không fhô nao djnh nghIa duoc vô IoaI nhu môf vâf sInh ra hay
duoc sInh ra boI môf vâf khac cu ng IoaI cu a mình.
PhaI dân dân va môf cach mIôn cuong, cac nha fhIôn nhIôn
hoc châu Âu moI fu bo duoc y fuong nay. Nhu chung fa da fhây,
fhaI dô khInh fhj cua ArIsfofo dôI voI cac IoaI sâu bo “ha dang” Ia
dua frôn khaI nIôm cua ông rang nhung con vâf nay không co
nhung co quan dac frung dô phân bIôf nhu noI cac dông vâf
“fhuong dang”. £rancosco RodI |1626-1697) Ia nguo I da kham pha
ra cach fhu c IoaI ran fao ra noc dôc va Ia nguo I quan fâm dôn
nhung IoaI vâf “ha da ng”, bao gôm nhung côn frung. Sau khI kinh
hIôn vI cua Ioouvonhook cho fhâ y nhu ng dông vâ f nho xiu co
nhung câu fruc phu c fap ra sao, cac nha fhIôn nhIôn hoc nhu
Svammordam da cam fhây dô dang hon dô kôf Iuân rang nhu ng
con vâf nho xiu nay không sInh san fu phaf, nhung chu ng co
nhung co quan sInh san. Va RodI da mô fa nhung bô phân cu a côn
fru ng fao ra frung cua chung. Nam 1688, ông goI y rang “Thjf va
fhao môc va nhu ng dô vâf khac... bj fhôI rua không co vaI fro hay
chuc nang nao frong vIôc sInh san ra côn frung, co chang Ia chI
chuân bj môf chô fhich hop hay môf fô chu c dô foI Iu c sInh san, âu
fru ng hay fru ng hay haf gIông cu a côn fru ng duo c con vâf fao ra
va no ra; va frong caI fô nay, con fru ng moI sInh fìm ngay duoc
fhu c an dô nuôI duong môf cach dâ y du”. RodI da Iây môf fâm vaI
phu Iôn môf mIông fhjf fhôI hay daf mIông fhjf nay vao frong môf
bình kin, nho do ông chung mInh duoc rang nôu ruô I không cha m
foI mIông fhjf dô do frung fhì so không co gIoI bo sInh ra. Nhung
frong vaI fruong hop khac, ông vân con nghI ngo co hIôn fuong
ngâu sInh va vân dô nay co n Ia dô faI franh caI frong suôf haI fhô
ky nua.
Y fuong vô “IoaI” so duoc djnh nghIa, khaI frIôn va u ng dung
môf cach IoI ich boI ca c nha sInh vâf hoc kha Iâu fruoc khI khaI
nIôm vô ngâu sInh co duo c kôf Iuâ n va vân dô nay da không fhô
gIaI quyô f vì nhu ng khia ca nh fhân hoc cua no. Cac nha khoa hoc
cu c doan fhây ra ng y fuo ng ngâu sInh hu u ich cho gIaI fhich cua
ho vô nguôn gôc su sông, Iam cho vaI fro cu a ThIôn chua frong vIôc
fao dung fro fhanh du fhua. Nhung IouIs Pasfour |1822-1895),
môf fin hu u Công gIao frung fhanh va môf nha fhu c nghIôm IôI
Iac, da fhây vân dô môf cach khac. Thoo ông, cân phaI co môf khaI
nIôm frâ f fu vô IoaI dô hIôu duoc hoaf dông sang fao cua ThIôn
Chua Iuc khoI dâ u. Sau nhu ng cuôc franh Iuân gay gaf, cac fhi
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 172
hffp://obooks.vdcmodIa.com
nghIôm cua ông vô su Iôn mon da chu ng fo su fôn faI cua nhung
sInh vâf frong không khi va chung fo ra ng suc nong va su khu bo
cac haf buI frong không khi so ngan ngua duoc su xuâf hIôn cua
fham fhuc vâf. VIôc ap dung fha nh công y fuong cua ông frong
công vIôc fIôf fru ng sua va frong vIôc caI fhIôn quI frình chô fao
ruou bIa da gIup fhaf chaf nhung Iâp Iuân chông IaI su ngâu
nhIôn.
KhI nghI dôn su kho khan frong vIôc fao ra môf hô fhông
phân IoaI foan fhô fao vâf, chung fa không con ngac nhIôn faI sao
cac fac gIa cua cac sach vô fhu c vâf va dông vâf da xôp IoaI chung
fhoo fhu fu AÐC hay fhoo cach su dung cua con nguoI. Vì nhung
khac bIôf gIua cac dông vâ f fhuong dô fhây hon Ia gIua cac fhu c
vâf nôn nhung cô gang dâu fIôn dô phân IoaI da nham vao cac
dông vâf. Cac fac gIa fhoI Trung cô baf dâu dua vao Iuo c dô cua
ArIsfofo, frong Iuoc dô nay ArIsfofo da phân chIa cac dông vâf co
mau do voI fâf ca cac dông vâf khac, ma ông goI Ia không co mau.
RôI ca c IoaI co mau IaI duo c phân chIa fhoo cach fhu c sInh san |do
con hay do frung) va fhoo môI fruong sông, con nhung dông vâf
khac duo c phân chIa fhoo câu fru c fông qua f cua chu ng |vo môm,
vo cu ng, côn frung, v.v...). Ðan fhân ArIsfofo da su dung môf khaI
nIôm vô “chung” fu fIông HI Iap gonos, hay gIông; va IoaI |spocIos)
fu fIông HI Iap oIdos, hay dang, co Io co xuâ f su fu PIafo. “Chu ng”
hay gIông cua ông chI vô nhung nhom Ion hon IoaI |spocIos). Iuoc
dô khaI quaf cua ArIsfofo da phu c vu fam du cho cac nha fhIôn
nhIôn ho c châu Âu frong fhoI Trung cô, khI ây fuong dôI co if fhu c
vâf hay dông vâf moI duoc nguoI fa phaf hIô n. Ho chI vIôc xa c djnh
cac fhu c vâf va dông vâf cu a dja phuong ho phu hop voI nhu ng mô
fa frong cac van ban cô.
Ðôn ThoI daI Kham pha, nguoI fa baf dâu phaf hIô n ra vô sô
fhu c vâf va dông vâf moI. PhaI sap xôp chu ng fhô nao7 Iam sao co
fhô bIôf duoc cây nao hay con vâf nao fhuc su Ia moI7
Cac mâu fhuc vâf va dông vâf, cac câu chuyô n cua nhung du
khach va nhung hình vo moI mo sông dông vô fhIôn nhIôn fran
ngâp khap noI va hôf su c hô n dôn. Cac sach bach khoa nhu cua
Cosnor fâp hop Iân Iôn cac su kIôn co fhuc voI cac dIôu fuong
fuong. Cac dIôu ky Ia o khap noI duoc quI fu IaI. Ia m ca ch nao dô
sap xôp fung mâ u môf7 Ia m cach nao dô da n nha n, fô chuc, hay
fruy fìm7
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 173
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Ðô fìm ra môf “hô fhông” frong fhIôn nhIôn, nha fhIôn nhIôn
hoc fruoc fIôn pha I fìm hay fao ra nhu ng don vj cho hô fhông cua
mình. KhaI nIôm vô “IoaI” |spocIos) da gIup daf mu c dich nay.
Trong khoang môf fram nam fu gIu a fhô ky 17 foI gIua fhô ky 18,
nguo I fa da daf duoc nhIô u fIôn bô frong vIô c phân IoaI fhIôn nhIôn
nhIôu hon Ia nhu ng gì da daf duoc frong ca môf ngan nam fruoc
do.
HaI nha hô fhông hoa Ion |Ray va IInnaous) da Iam cho moI
fhu c vâf va dông vâf dIôu ma Morcafor da Iam cho foan fhô bô maf
cua fra I dâf. CIông nhu nhung nha vo ban dô fraI dâf da baf dâu
fu nhu ng duong ranh gIoI fu nhIôn cua dâf, bIôn, nu I va sa mac,
fhì cac nha fhIôn nhIôn ho c cu ng da fìm nhu ng don vj fu nhIôn noI
fhu c vâf va dông vâf. Nhung, nhu chung fa da fhây, ngay ca dôI
voI bô maf cua fraI dâf, cung cân phaI chô ra nhung duong fuong
fuong vô vI fuyôn va kInh fuyôn dô nhung nguoI kha c co fhô fìm ra
vj fri cua mình va moI nguoI co fhô cu ng chIa so su gIa fang kIôn
fhu c. Cu ng fhô, cac nha fhIôn nhIôn hoc phaI chô ra nhu ng don vj
dô gIup nhu ng nguoI khac o khap noI co fhô fìm ra vj fri cua chung
frong ca môf ru ng fhIôn nhIôn bao Ia. CIông nhu nhung “nguyôn
fu” frong hô fhông vâf Iy, nhung “IoaI” |spocIos) nay cuôI cung so
duoc mo ra va bj pha bo, nhung dô ng fhoI chu ng cung câp môf bô
fu vung co ban va fhuân fIôn. Vao cuôI fhô ky 20, “IoaI” da fro
fhanh quon fhuôc va huu ich dôn nôI no fro fhanh côf yôu môI khI
fa nghI dôn fhuc vâf hay dông vâf, gân nhu Ia môf co câu fu nhIôn
cua fhIôn nhIôn.
Ngay fu dâu khaI nIô m “spocIos” da Ia môf san phâm gap
nhIô u song gIo va franh caI. Cu ng may cho fuong IaI cua sInh vâf
hoc Ia John Ray |1627-1705) da djnh nghIa vô “SpocIos” ngay khI
ông phaf mInh ra no. Không gIông nhu ng Iuo c dô fruo c kIa, Iuo c dô
cua ông ap dung ca cho fhuc vâf Iâ n dông vâf va Iam cho nguoI kô
fuc vI daI cua ông co fhô phaf mInh ra môf hô fhông dô phân IoaI
foan fhô fao vâf. TaI Ða I hoc TrInIfy, CambrIdgo, Ray hoc cac fac
gIa cô dIôn, fhân hoc va khoa hoc fu nhIôn |dâu cu nhân khoa hoc
nam 1648), rôI fro fhanh môf gIang vIôn cu a daI ho c, ông day cac
sInh vIôn chua fôf nghIôp fIông HI Iap va foan hoc. Mô f dao Iuâf
cua Quôc hôI nam 1662 buôc moI gIao sI, gIang vIôn daI hoc va cac
gIao vIôn frung ho c phaI fuyôn fhô châp nhâ n moI dIô u frong sach
KInh Chung, nhung Ray không muôn châp nhân mô f dIôu na o va
vì fhô ông da fu bo chu c vu gIang vIôn daI hoc.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 174
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Môf su fình co may man da cho Ray gap môf gIang vIôn cua
daI hoc fro fuôI hon ông va râf gIau co. £rancIs WIIIughby |1635-
1672), nguoI da fao dIôu kIôn cho Ray fro fhanh môf hoc gIa fu fuc
va dôc Iâ p suôf doI. Sau môf fhoI nIôn fhIôu bônh fâf, Ray da fâp
fhoI quon dI dao mIôn quô va rôI cung WIIIughby fro fhanh dôI ban
frung fhanh fhuong xuyôn dao choI khap vu ng dông quô
CambrIdgo. Ray fhoo duôI nhu ng môI quan fâm khoa hoc cua
mình bang ca ch mô fa moI cây co ông frông fhây va rôI fIôp fuc
khao saf cac cây co faI nhung mIô n kha c frôn nuoc Anh. Ong da
xuâf ban nam 1670 môf sa ch phân IoaI cac cây co cu a nuoc Anh,
frong do fhInh fhoang ông ghI chu nhung câu fuc ngu va cac fôn
quon fhuôc goI cu a cac mIô n kha c nhau frôn dâf nuoc, kôf hop vIôc
phân IoaI cac fôn goI voI cac sInh vâf. Ray va WIIIughby cung nhau
dI fham quan ca c nuo c Ha Ian, Ðu c, IfaIIa, SIcIIy, Tây Ðan Nha
va Thuy SI, dI dôn dâu haI ông dô u cham chu dô y dôn cac IoaI
fhu c vâf. Trôn duong, haI ông da hình fha nh môf kô hoach fo Ion,
môf fhu hop dông cua fuôI fro fhuong ky kôf nhung if khI fhuc
hIôn. Thoo kô hoach nay, ho so ho p fac fhu c hIôn môf công frình
hô fhông hoa fhIôn nhIôn foan dIô n |mô fa foan fhô Iuoc dô vô
fhIôn nhIôn dua frôn nhu ng quan saf cua chinh mình. Ray so Iam
frong Ia nh vu c fhu c vâf, WIIIughby frong Ianh vuc dông vâf. Kô
hoach dâ y fham vong nay dang fIô n frIôn fhì WIIIughby qua doI
nam 1672 Iuc do moI 37 fuôI.
Trong khI do cac Ia fhu cua Ray goI cho OIdonburg da gây ân
fuong râf manh cho HôI Hoang gIa dôn nôI không nhu ng ông duoc
chon Iam hôI vIôn cua Hô I, ma khI OIdonburg mâf, ông da duoc dô
nghj gIu chuc Thu ky cua HôI. Nhung Ray da fu chôI, vì frong dI
chuc WIIIughby da dô IaI cho ông môf khoan fhu nhâ p hang nam
va fhay vì fro fha nh môf frung gIan Iam vIô c cho nhung nha khoa
hoc kha c, ông muôn Ia môf nha nghIôn cu u fhIôn nhIôn dôc Iâp.
Ong doI dôn o frang vIôn MIddIofon cua WIIIughby, faI dây ông
duyôf IaI cac ban fhao cua WIIIughby va xuâf ban haI khao Iuân,
môf vô cac IoaI chIm, môf vô cac IoaI ca, ca haI dôu Iây fôn fac gIa
Ia WIIIughby.
Sau do ông dung fôn cua mình xuâf ban cac fac phâm cua
fhô ky vô fhuc vâf. Cuôn sach van faf Mofhodus PIanfanrum
|Phuong phap Thuc vâf, 1682) công hIô n djnh nghIa kha fhI dâu
fIôn vô “SpocIos” |IoaI) va cuôn HIsforIa PIanfarum |Ijch su fhu c
vâf, 3 cuôn, 1686-1704) cung câp môf su mô fa hô fhông mo I IoaI
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 175
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fhu c vâf duoc bIôf dôn o châu Âu va o fhoI do. Tuy Ray baf dâu voI
ArIsfofo, nhung ông dI xa hon bang cach khaI frIôn môf IôI sap xôp
fhoa dang hon, phân IoaI cac fha o môc không chI fhoo mô f dac
dIôm duy nhâf nhu haf cua chu ng, ma fhoo foan fhô câu fru c. Ðua
fhoo câu châm ngôn cô Nafura non facIf saIfum |ThIôn nhIôn
không dI nhu ng buoc nhay vof), Ray fìm kIô m nhung “buoc frung
gIan”, nhung dang o gIua dô Iâp dây foan fhô fao vâf. Ong cu ng caI
fhIôn IôI phân IoaI chung cua ArIsfofo dôI voI cac dông vâf va cung
nhân manh dôn nhu ng su fuong fu vô hình dang. IôI sap xô p nay
fo ra hu u ich fu fhoI do. Ray fIôp fuc khao saf cac IoaI bôn chân va
cac IoaI ran va Ia nguo I fIôn phong co nhu ng baI mô fa dây du vô
côn frung.
Truoc khI Ray qua doI, ông da gâ n hoan fhanh kô hoach fo
Ion fhoI fro cua ông va WIIIughby vô khao saf hô fhông fhIôn
nhIôn du a frôn su quan saf fruc fIôp. Không gIông nhung fông Iuoc
sap xôp fhoo fhu fu AÐC cua Cosnor va nhu ng nguoI dI fruoc, fac
phâm cu a Ray da IoaI bo nhung IoaI vâf fhân fhoaI ma nguo I fa
vân ua fhich. Ðang vIôc Ioa I bo nhung fhu fhua fha I nay va bang
vIôc phu nhân su ngâu sInh, ông da o frong vj fri fhich hop dô djnh
nghIa nhung don vj cua do I sông fu nhIôn cho nhu ng fhô hô cac
nha fhIôn nhIôn hoc kô fIôp.
Thanh fuu fo Io n cua Ray chinh Ia vIôc ông da hình fhanh,
hay noI chinh xa c hon, ông da Ia phaf mInh ra khaI nIôm mo I vô
“spocIos” |IoaI). Nhu ng gì Novfon da Iam cho cac sInh vIôn vâf Iy
voI cac khaI nIô m cua ông vô fromg Iuc va cung Iuong, fhì Ray da
Iam cho cac sInh vIôn khoa hoc fu nhIôn. Ong da gIup ho ho c hoI
dua frôn môf hô fhô ng. Cu ng gIông nhu nhIôu fu fuong hình
fhanh fhô gIoI khac, kha I nIôm cua ông cu ng don gIan môf ca ch ky
Ia. Chu ng fa không bIôf ông da daf dôn khaI nIôm ây bang cach
nao. Nhung cha c chan fru c gIac manh bao va su nhân manh cua
ông da phaI duoc khoI dây boI nhung quan saf sâu rông ma ban
fhân ông da fhu c hIôn môf cach fru c fIôp. Sau cu ng, voI Ray, vIôc
nhìn fhâ y vô sô cac mâu dông fhu c vâf khac nhau |spocImons) goI
y cho ông rang vIôc su dung khaI nIôm vô IoaI |spocIos) Ia râf
fhuân fIôn |ca haI fu nay dôu do fu Ia fInh spocoro, “nhìn, xom
fhây”). Khac voI nhu ng nguoI dI fruoc, ông da fìm ra môf hô fhông
phân IoaI co fhô ap dung cho ca dông vâf Iân fhu c vâf.
Thoo Ray, môf “spocIos” |IoaI) fhu c vâf Ia môf fôn dô chI môf
nhom ca c ca nhân Iam phaf sInh nhu ng ca nhân moI gIông nhu
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 176
hffp://obooks.vdcmodIa.com
chung qua vIôc sInh san. Ðjnh nghIa nay cu ng duo c ap dung cho
dông vâf. Ðo duc va bo caI fhuôc cu ng môf IoaI, vì khI chung gIao
phôI, chu ng sInh ra môf con vâf gIô ng nhu chu ng.
Ray fIn rang, fhoo Iuâf chung, môI IoaI dôu cô djnh va không
bIôn dôI qua cac fhô hô. “Cac dang khac nhau frong cac IoaI Iuôn
Iuôn duy frì nhu ng ban finh bIôf IoaI cua chu ng va mô f Ioaì không
phaf sInh fu gIô ng cua môf IoaI khac”. Ðân dân, khI ông cang
nghIôn cuu fhôm nhIôu mâu dông fhu c vâf, ông nhâ n fhây co fhô
xay ra nhu ng dôf bIôn nh nho. Ong kôf Iuâ n, “Tuy dâu hIô u fhông
nhâf nay cua môf IoaI kha cô djnh, nhung không phaI Ia bâf bIôn
va fâf yôu”.
Cac nha sInh vâf hoc sau ÐarvIn da gay gaf chI frich Ray vì
ông fIn vao su cô djnh cua IoaI, Ia dIôu ma nguo I kô vj ông Ia
IInnaous con fIn fuong vo I nhIôu xac fin hon ca ông. Nhung vao
fhoI mình, vIôc Ray nhân manh finh cô djnh va IIôn fuc cua IoaI da
Ia môf buoc fIôn vI daI rôI. No gIu p fao duoc môf bang phân IoaI
quôc fô su du ng duoc cho foan fhô fhô gIoI fu nhIôn.
IyoII va cac nha dja châf hoc fIôn phong khac so dua finh
fhông nhâf va o frong Ijch su cua fraI dâf. Ray co công dua finh
fhông nhâf vao frong Ijch su dông vâf va fhu c vâf. Ca IyoII Iân
Ray dôu không noI hôf câu chuyôn, nhung ca haI da gIup mo rông
nhung nhan gIoI cua fhoI gIan, mô f fhô gIo I moI dang fIôn hoa va
nhung vân dô không gIaI quyôf duoc cua fhô gIoI nay. Ray fhuôc sô
nhung nguoI dâu fIôn goI y rang ca c mâu hoa fhach fìm fhây frôn
nu I va frong fraI dâf không phaI Ia nhung vâf ngâu nhIôn fôn faI
ma Ia nhung dI fich cua nhu ng sInh vâf xa xua. Va ông da dI dôn
kôf Iuân Ia no co kha nang nhIôu IoaI fu ng fôn faI frong fhoI fIôn
su co fhô da bj fuyôf chu ng.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 177
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 56
SÀN I! NC CA C MÂ! ÐO NC VÂ T VA TH! C VÂ T
IInnaous Ia nguoI kô fhua su mang cua Ray. Hô fhông ThIôn
nhIôn cu a ông fuy foan dIôn hon va co anh huong hon bâf ky hô
fhông na o fruoc do, nhung duoc xây dung fu nhung yôu fô do Ray
dô IaI. ChIa so cung môf nIôm fIn vao su fhông nhâf cua fhIôn
nhIôn, IInnaous so gIup phaf frIôn khoa Thân hoc Tu nhIôn cu ng
nhu Khoa hoc Tu nhIôn. Ong cu ng Iây “spocIos” |IoaI) Iam chìa
khoa dô fìm hIôu su khôn ngoan cua Tao hoa.
Nhung vô finh ca ch con nguoI va duong Iô I Iam vIô c, Ray va
IInnaous co if dIôm chung voI nhau. Ray Ia m vIôc don dôc cung voI
nguo I ban ho c gIa WIIIughby, da vIôf chu yôu dua va o nhu ng quan
saf cua chinh mình. Con IInnaous dây xa hôI finh va gIao fhIôp
rông, Ia môf gIao vIôn xuâf sac, da goI hu ng va fô chuc hang hang
Iop Iop nhu ng chuyôn gIa dI san Iung ca c mâu vâf frôn khap fhô
gIoI va go I nhu ng kham pha vô cho ông
CaroIus IInnaous |1707-1778) sInh o mIôn dông nam Thuy
ÐIôn. Cha ông Ia môf muc su nghoo da khoI dâf noI ông Iong say
mô nhung cây co frong khu vuo n nha cua ông. IInnaous Ion Iôn o
SfonbrohuIf, noI ông mô fa Ia “noI dop nhâf frôn khap dâf Thuy
ÐIôn, vì no fraI daI doc fhoo bo hô Ion MockoIn... NgôI nha fho
frông fha ng xuông maf nuo c frong voo cua hô. Xa xa phia nam Ia
nhung khu ru ng cây sôI, phia bac Ia frIôn nuI cao Taxas... Phia
dông bac Ia nhung khu rung fhông, phia dông nam baf ngaf nhung
canh dô ng co voI nhu ng Iu m cây xanh um fu m”. Ong không bao gIo
quôn duoc nhung canh fho mông hu u fình ây. “KhI fa ngôI do gIua
froI mua ho va ngho fIông chIm cu va nhu ng gIông chIm khac hof
Iiu Io, fIông fhan van nI non cua côn frung; khI fa nhìn ngam
nhung bông hoa dây mau sac ruc ro va fuoI vuI: fa cam fhâ y vj
choang ngop bo I su gIa u co khôn Iuo ng cua fao hoa”.
Nhung o fruong CaroIus không fo dâu ham fhich môn fhâ n
hoc khIôn cha cu a câu fhâf vong da muôn cho câ u hoc Iam fho
dong gIa y. Nhung môf gIao vIôn fInh fô da fhuyôf phu c ông cho
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 178
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CaroIus fhu hoc nganh y faI !ppsaIa, câu da fhay fhô cho gIao su
dô Iam nhu ng chung mInh frong vuon fhu c vâf cu a daI hoc. RôI
nam 1732 ông duoc HôI Khoa hoc !ppsaIa cu câm dâu môf doan
fham hIô m dI dôn mIôn dâf huyôn bi IapIand dô fhu fhâp nhu ng
mâu cây va nhu ng fhông fIn vô cac fâp fuc faI dja phuong. Iân
dâu fIôn nghIôm fuc cham fran voI nhung hô fhuc vâ f ngoaI IaI va
nhung fô chuc ky Ia nay da Iam ông fran ngâ p nIôm khoaI cam ma
ông chua fung ca m fhây manh IIô f nhu fhô bao gIo, ca nhu ng khI o
frong cac vuon fhuc vâf duoc fô chuc han hoI hay khI doc nhu ng
frang sach vô fhu c vâf hay dông vâf.
KhI fro vô, ông dI sang Ha Ian, fhoI do Ia mô f frung fâm dao
fao y khoa Ion, dô fro fhanh bac sI va cu ng dô fhoo duôI nhu ng
fham vo ng fhu c vâf hoc cua mình. Trong vong ba nam, khI chua
dây 30 fuôI, IInnaous da phac hoa Iuoc dô Ion cua mình. Tâp sach
mong chI bay frang gIây khô haI, nhan dô Sysfoma Nafurao, “Hô
ThIôn nhIôn” |Ioydon, 1735), fac phâm dâu fIôn ông xuâf ban o Ha
Ian, Ia môf ban cao bach cho su nghIôp cu a ông va foan fhô khoa
sInh vâf hoc hô fhông fho I cân daI. Nhung ngay ca fruoc do, khI
moI chI 22 fuôI, ông da mô fa côf fuy hô fhông cua mình cho vj gIao
su ma ông dang o chung voI. Hô fhông fhu c vâf cua ông fhanh fuu
duoc Ia vì, gIông nhu Ray, ông chI quan saf fhuc vâf ma fhôI.
Nhung ông da dI xa hon Ray, khI ông manh bao ap dung khaI
nIôm fu fhô gIoI dông vâf cho foan fhô cac IoaI sInh vâf.
IInnaous Ia môf £roud cu a fhô gIoI fhuc vâf. O cuôI fhô ky
20, chu ng fa da quon noI vô gIoI finh môf ca ch fu do, khIô n chung
fa quôn rang vao fhoI fIôn - £roud, nguoI fa Iuôn ca m fhây xâu hô
khI dô câ p dôn gIo I finh noI công cô ng, du cho Ia gIoI finh cu a co
cây. Trong khoa fhu c vâf hoc cua IInnaous, gIông nhu frong khoa
fâm Iy ho c cua £roud, su kIôn so dang Ia gIoI finh.
Tu fhoI OvId, cac fhI sI da quon su dung nhung â n du vô gIo I
finh noI cây co. Nhung da sô vân coI nhung goI y vô gIoI finh nhu
fhô frong van chuong Ia dIôu xâu xa, fhâm chi Ia fu c fIu. Mô f if
nha fhIôn nhIôn hoc da dam chung mInh hIôn fuong gIoI finh noI
fhIôn nhIôn. Nha fhuc vâf hoc Phap SobasfIan VaIIIanf |1669-
1722) Ia nguo I frông coI vuon ngu uyôn cua hoang cung da dam
bao dan su dung nhung dac dIôm dôc dao cua cây hô fran frong
vuo n ngu uyôn o ParIs dô chu ng mInh va o nam 1717 fruoc công
nguyôn vô gIoI finh cua fhu c vâf va baI gIang da danh fhu c su
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 179
hffp://obooks.vdcmodIa.com
quan fâm cua chang sInh vIôn fro IInnaous va fhu c dây câu fruy
Iu ng fu ng cây co dô dôm nhu ng bô phân sInh du c cu a no.
Môf if fhâp ky fruoc, su kIôn co ban da duoc bôc Iô boI môf
nha fhuc vâf hoc Ðu c, RudoIph Jacob CamorarIus |1665-1721) khI
ông chung mInh rang môf haf gIông phaI co su phôI hop cua phân
hoa fhì moI nay mâm duoc. Nhung khI IInnaous Ia sInh vIôn o
!ppsaIa, gIoI finh cua fhu c vâf vân con Ia môf vân dô con dô ngo
va fô nhj. Trong fua dô baI fhI cu a mình, SponsaIIa PIanfurum
|1729), IInnaous da dung ngôn ngu ân du fô nhj - “môf fIô u Iuân
vô su phôI hop cua cac IoaI fhu c vâf, caf nghIa sInh Iy ho c cua
chung ... dân dôn kôf Iuân vô su fuong fu hoan hao cua chung voI
cac IoaI dông vâf”. Ong noI, gIông nhu vao mu a xuân maf froI Iam
cho co fhô cua moI dông vâf sInh dông fro IaI sau fho I ky nghI
dông, fhì fhuc vâ f cung fhô, chu ng fInh dây sau gIâc ngu dông.
CIông nhu dông vâf, fhuc vâf không sInh sa n khI co n non, nhung
sInh san râf manh vao nhu ng nam gIua doI, rôI hoo fan dân khI vô
gIa. Ong ghI nhân rang MaIpIghI va NohomIah Crov |1641-1712)
moI dây da chu ng mInh fhao môc gIông nhu dông vâf cu ng fhu c su
co nhung bô phân phân bIôf. Cho nôn hop Iy phaI noI rang chung
co nhung co quan dô sInh san.
VaIIIanf da cho rang nhu ng co quan sInh san nay na m o hoa,
vì ông noI không cây nao sInh san ra fra I nôu không co hoa.
Nhung IInnaous vân nan rang nhu ng nha fhu c vâf fâp frung vao
frang hoa hay ca nh hoa cung không du ng han, vì co nhu ng cây
mac du không co daI hoa hay canh hoa ma vân co fraI. IInnaous
manh ba o cho rang nhung co quan sInh san chinh Ia co so dô phân
IoaI fhu c vâf va chu ng phaI Ia nhj hoa va nhuy hoa, cho du o frôn
cu ng môf cây hay o nhu ng cây kha c nhau frong cu ng môf IoaI. Ong
caf nghIa, canh hoa không fruc fIôp gIup vao quI frình sInh san.
Nhung hình dang mau sac, huong fhom IôI cuôn cua no da duoc
fao hoa khôn khoo fao nôn dô cac “cô dâu” va “chu rô” frong vuong
quôc fhu c vâf co fhô cu hanh hôn Iô frôn “gIuong cuo I” hanh phu c
cua chinh chu ng.
KhI IInnaous dôn Ha Ian, ông da san sang voI nhung du
IIôu da fhu fhâp duoc dô phac fhao môf “hô fhông gIoI finh” Ion cho
fhu c vâf. Trong fâp sach nho Sysfoma Nafuroa, ông su du ng khaI
nIôm cua Ray vô “IoaI” va Iam cho môI nhom cây fu sInh san fro
fhanh môf don vj co so. Nôu cac IoaI fu sInh san Ia co ban, hIôn
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 180
hffp://obooks.vdcmodIa.com
nhIôn frong hô fhông cua IInnaous, bô may sInh san hay “gIoI
finh” cua môI cây phaI Ia dâu dac frung dô phân IoaI.
Trong khI hô fhông “gIoI finh”cung câp mô f khaI nIôm don
gIan dô phân IoaI, fhì hô fhông fhuâf ngu cua khoa sInh vâf hoc
vân con Iuôm fhuôm, mo hô va không cô djnh. Công dông nhung
nha fhIôn nhIôn hoc dang mo rông frôn fhô gIoI cân phaI co môf
ngôn ngu chung dô bao dam ho dang noI vô cu ng môf dIôu.
IInnaous so Ia nguoI fIôn phong frong vIôc fông hop nay. Cac cô
gang fao ra nhung IoaI ngôn ngu quôc fô khac da không bao gIo
fhanh công. Nhung IInnaous da fhanh công fao ra môf ngôn ngu
quôc fô cho nga nh sInh vâf hoc. Ong da su du ng fIô ng Ia fInh Iam
fhu ngôn ngu chung, sau khI fu Iâu no da hôf con Ia ngôn ngu cua
gIoI fri fhu c châu Âu. “Ia fInh fhu c vâf hoc” cua ông không dua
frôn fIô ng Ia fInh cô dIôn, ma dua frôn fIông Ia fInh fhoI Trung cô
va Phuc hung, duoc ông fhich nghI cho hop voI mu c dich cua mình.
IInnaous da goI hung cho ca môf chuong frình nhu ng nguoI
san Iu ng cac mâu fhIôn nhIôn frôn khap fhô gIoI. Công frình cua
ông da gIup cho nhIôu fhô hô nhung nguoI san Iung cac mâu fhIôn
nhIôn co su kich fhich moI dô dây manh buo c fIôn khoa hoc, nhIôu
khI pha I IIôu ma ng. Tu nay nhung kham pha cua ho không con bj
xôp xo hay bj Ia ng quôn. Tu nay mô I cây co hay dông vâf moI duoc
nhân dIô n boI hô fhông IInnaous dôu gop phân vao vIôc nghIôn
cu u co hô fhông vô fhIôn nhIôn frôn khap fhô gIoI.
Cu ng mô f nIôm fIn fu ng nuôI duo ng công vIôc fìm kIôm môf
“hô fhông” frong fhIôn nhIôn cua IInnaous cu ng da Iam ông xac
fin rang môf nguoI don dôc không fhô nao Ianh hôI duoc hôf
chuong frình cua Ðâng fao hoa. Ong bIôf râf ro hô fhông “gIoI
finh” cua ông không fu nhIôn, ma chI Ia môf cach fIôn IoI dô phân
IoaI cac mâu fhIôn nhIôn. Môf su phân IoaI fu nhIôn dung nghIa
phaI fâp hop duoc nhu ng cây co chung môf con sô Ion nhu ng fhuôc
finh gIông nhau.
KhI cac hoc fro cu a IInnaous fhu fhâp duoc fhôm hang ngan
“IoaI” voI fhôm nhIôu vi du vô su IaI gIông, ông baf dâu manh bao
nghI rang co fhô không phaI moI IoaI da duoc du ng nôn Iu c khoI
dâu. Co fhô co nhu ng IoaI moI duoc phaf sInh vô sau do su phôI
hop cua nhung IoaI cua môf gIông khoI fhu y voI môf IoaI cua môf
gIông khac. ÐIôu nay mo ra nhung kha nang fhay dôI Iôn xô n va
khI IInnaous fhInh fhoang suy nghI vô nguô n gô c cua cac IoaI, ông
cam fhây mình roI vao bô fac. May fhay, du c fIn fôn gIao va finh
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 181
hffp://obooks.vdcmodIa.com
khi fhu c fIôn cua ông da gIup ông không bj fô IIôf voI su suy nghI
vô nguôn gôc |Ia dIôu ma co Io chI mình Ta o hoa Ia bIôf duoc. Cac
nguo I nguong mô ông fhuong noI, “Ðous croavIf, IInnaous
dIsposuIf” |ThIôn chua fao dung van vâf, IInnaous phân IoaI van
vâf).
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 182
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 57
KÐ O ÐA I Q!A KH!
Trong sô nhung nha fri fhuc châu Âu cua fhoI daI, kho co fhô
kIôm duoc môf nguoI fuong phan voI IInnaous ma co dâu oc sâu
sac hon nha qui fôc duong fhoI cua ông Ia Coorgos - IouIs IocIoro,
Ða fuoc do Ðuffon |1707-1788). Ðây gIo nhìn IaI, chung fa fhây ho
co vo fuong dô ng frong nhung kha m pha vô fhIôn nhIôn, nhung
vao fhoI cua ho, ho Ia nhu ng dôI fhu nôI fIô ng. IInnaous xuâf fhân
Ia con môf vj mu c su nghoo mIôn quô, con Ðuffon sInh ra frong
môf gIa dình gIa u co o Ðugundy, noI cha ông Ia môf sI quan fhuôc
dong doI qui fôc. Ðuoc gIa o duc faI môf fruo ng frung ho c Ðong Tôn
rôI vao ÐaI hoc ÐIjon, Ðuffon fhoo duôI fham vong cua cha mình Ia
muôn fro fhanh môf Iuâf su. RôI ông dôn daI hoc Angors, o dây ông
chuyôn qua nganh y khoa, fhuc vâf hoc va foan ho c. Sau môf cuôc
quyôf dâu, ông phaI roI fruong daI hoc va baf dâu môf chuyôn du
hanh daI voI Công fuoc KIngsfon va vj gIa su cua công fuoc, Iu c do
Ia môf hôI vIôn cua HôI Hoang gIa. Sau cuôc du hanh fro vô, ông
duoc fIn mo ông qua doI va cha ông da fu c huyô n va chIôm doaf
foan bô dI san fhua kô fo Ion ma mo ông dô IaI cho ông. Sau môf
cuôc caI va du dôI voI cha va fu do haI cha con không fhô noI
chuyôn voI nhau, ông fìm cach gIanh IaI dây du faI san cua mình,
gôm Iang Ðuffon, fu do ông Iây fôn qui fôc Ðuffon. Chang fraI fro
Ðuffon 25 fuôI da mau chong fro fhanh môf Ianh chua cu a dja
phuong.
Ðông fho I ông fIôp fuc fhoo duôI nhu ng so fhich khoa hoc cua
mình. Ðuffon Iân dâu fIôn duoc công chung bIôf dôn qua bao cao
cua ông cho HaI quân vô suc cang cua gô dung dô dong ca c fau
chIôn. Môf baI vIô f vô Iy fhuyôf sac xuâf da gIup ông fro fhanh hôI
vIôn phu co gIo I frong Han Iâm vIôn Phap, fIôp fhoo Ia nhu ng fac
phâm vô foan hoc, fhu c vâf hoc, Iâm hoc, hoa hoc va sInh vâf hoc.
Ong su dung kinh hIô n vI dô nghIôn cu u vô cac bô phân sInh san
cua dô ng vâf. KhI 28 fuôI, do nhung fhanh fuu dây ân fuong cua
mình, Ðuffon duoc vua nhìn nhân va cu frông coI vuon fhuc vâf
hoang gIa.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 183
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Trong suôf 50 nam, Ðuffon sông nhu ng mu a xuân va ha faI
Ianh dja cua mình o Ðugundy va mua fhu va dông faI ParIs. O
mIôn quô, ông dây fu sang som, danh buôI sa ng cho khoa hoc, buôI
chIôu cho vIôc Iam an. Cac buôI fôI o ParIs ông Iam say mô cac ba
chu qui fôc fhông mInh faI cac saIông, faI do nguo I fa “noI vô
nhung dô faI chu yôu Ia dông vâf hoc, dja châf hoc va khi fuong
hoa, nhung fhuo ng Ia nhu ng chuyôn Iap dI Iap IaI buôn fo”, fhoo
ghI nhâ n cua WIIIIa, Ðockford. Sau môf nua fhô ky sông dôu dan
nhu fhô, ông không nhu ng Iam gIau nho gIa fang cac phân Ia nh
dja, nhung cu ng da mo rông nhung dInh fhuc frong vuon fhu c vâf
hoang gIa va da xuâf ban 36 quyôn cua bô Ijch su ThIôn nhIôn cua
ông va hang chu c baI vIôf quan frong vô mo I nga nh khoa hoc. Vua
IouIs XV phong ông Iam Ða fuoc do Ðuffon, hoang hâ u CafhorIno
fôn sung ông va ông duoc chon vao nhung han Iâm vIôn khoa hoc o
Iuân Ðôn, ÐorIIn va Sf. Poforsburg.
Ðanh fIô ng Ðuffon vang fo I châu My, Ia châu Iu c da gIa nhâp
công dông khoa hoc dang phaf frIôn cua châu Âu. Thomas
Jofforson, Iu c do dang Ia m daI su My faI Pha p va sông o ParIs nam
1785, da nho Hâ u fuo c do ChasfoIIux frao fang Ðuffon mô f ban
ChI chop vô VIrgInIa do mình vIôf va vua In xong, kom voI môf bô
da bao My châu, dô bac bo Iuân dô cua Ðuffon vô su fhoaI hoa cua
cac IoaI dông vâf o Tân fhô gIoI. Kôf qua Jofforson nhâ n duoc IoI
moI dôn fhao Iuân vô Ijch su fhIôn nhIôn va du fIôc faI vuon cua
Ðuffon. Nhu Jofforson con nho Ia I, “Ðuffon co fhoI quon o IaI phong
nghIôn cuu cua mình ca ngay cho foI gIo an fôI va không fIôp
khach bâf cu vì Iy do gì; nhung nha ông Iuôn mo cua va co môf dây
fo fuc fruc dô fIôp khach môf cach râf Ijch su va moI moj khach Ia
cu ng nhu ban fhân du ng bua fôI voI ông. Chu ng fôI fhây Ðuffon
frong vuon, nhung da cân fhân fra nh gap ông; nhung chu ng fôI da
an fôI voI ông va Iu c do ông fo cho chung fôI fhây ông Ia môf con
nguo I co suc ma nh fuyôf voI frong khI fro chuyô n”.
Trong fhoI daI ma khoa hoc da fro fhanh phô câp, Ðuffon Ia
môf nha fIôn phong cua khoa hoc phô fhông, doI hoI môf caI nhìn
moI vô ngôn ngu. Tâf nhIôn ông doc sach bang fIông Ia fInh,
nhung ông vIôf bang fIông Phap va ông coI dây Ia môf hanh vI duc
fIn |không vIôf ra nhung ban van kho hIô u cho môf sô fIô u fri
fhu c, ma frình bay nhung su kIôn cho foan dân. “Van Ia nguoI”,
ông da fuyôn bô nhu fhô frong fac phâm cô dIôn cua ông ÐIscours
sur SfyIo “Iuân vô van phong” |1753), duoc xuâf ban vao djp ông
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 184
hffp://obooks.vdcmodIa.com
duoc cho n vao Han Iâm vIôn Phap. Ong nghI ngo nhu ng van sI
frau chuôf gof gIua câu van va ông cho rang fu fuong cu a ho
“gIông nhu môf Ia kIm IoaI dâp mong, duo c danh bong ma mâf dI
châf Iuong”. Roussoau goI ông Ia fac gIa co van phong dop nhâf va
nhung doan van xuôI fru fình cua ông |ông không vIôf van vân) da
khIô n mô f sô nguo I IIôf ông vao sô nhung “nha fho” Pha p hang dâu
cua fhoI daI.
Ðô Ijch su fhIôn nhIôn |1749-1785) gôm 36 cuôn duoc xuâf
ban Iuc sInh fhoI cua ông va duoc bô sung 8 cuôn |1788-1804) sau
khI ông mâf, frình bay moI vân dô vô fhIôn nhIôn fu con nguo I va
dông vâf foI fhu c vâf va khoang vâf. Iân dâu fIôn frong Ijch su
xuâf ban, cac sach khoa hoc phô fhông da Ia nhung sach ban chay
nhâf. Sach cua ông ban chay ngang voI bô Ðach khoa 35 cuôn cua
ÐIdorof, Ia du an xuâf ban fhanh công nhâf châu Âu cua fhô ky va
da duoc dung dô daf fôn cho fhoI daI ây. HIôn nhIôn công frình cua
ÐIdorof Ia môf công frình hop fac, frong khI fac phâ m cua Ðuffon
ro rang Ia san phâm cua ca nhân ông.
Ðuffon nham foI fhanh phân dôc gIa Ia quang daI quân
chung. Trong baI vIôf nôI fIông cua ông vô con Iac da , doan van chI
co môf câu cua ông da fom faf ca môf foan ca nh sa ma c.
Ðan hay hình dung ra môf xu so không co cây xanh va nuoc,
chI co maf froI no ng bong, bâu froI Iuôn Iuôn khô rao, nhu ng canh
dông dây caf, nhu ng day nuI con khô can hon, frôn do maf chu ng
fa rao khap ma không nhìn fhây môf sInh vâf nao; môf manh dâf
chôf, nhu bj boc frân boI gIo nong, chI phoI bay fruo c maf nhung
mâu xuong khô, nhu ng hon soI raI rac, nhung fang da frôI Iôn fhoo
chIôu du ng dung hay na m ngang, môf sa mac không co nhung bi
mâf, noI không mô f Iu khach nao hif duoc môf Ian khi duoI bong
maf hay fìm duoc môf ban dông hanh, hay bâf cu fhu gì nha c ho
bIôf ho dang sông gIua suc sông cua fhIôn nhIôn: hoan foan cô
quanh, ca ngan Iân dô so hon frong ru ng fham, vì cây côI cu ng Ia
nhung sInh vâf khac, nhu ng su sô ng khac, dôI voI con nguo I khI
chI nhìn fhây môf mình; cô dôc hon, frâ n fru I hon, Iac Iong hon,
frong nhung manh dâf frông rô ng va vô han nay; con nguoI nhìn
vao không gIan, fu phia cua mình chI Ia không gIan, môf không
gIan chôf nhu mô f nâm mô; anh sang ban ngay cung u sâu nhu
bong fô I ban dôm, chI duo c faI sInh dô chIôu sang su frân fru I va
bâf Iuc cua ho, cho ho fhây ro hon fình hình khu ng khIôp cua
mình, dây nhung ranh gIoI dI xa hon nua va o coI hu vô, mo rông
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 185
hffp://obooks.vdcmodIa.com
quanh ho nhu ng vu c fham mônh mông chIa cach ho voI fhô gIoI
con nguo I, môf su bao Ia ma ho cô gang vuof qua môf cach vô vong,
vì caI doI, caI kha f va caI nong chay nguoI dôn op ho moI Iu c va
fraI daI gIua fhâf vong va su chôf.
Nhung nhu ng mô fa cua ông vô nhu ng con vâ f IaI râf cô dong
va suc fich va fhuong duoc suu fâm dô Iam nhu ng sach fruyôn cho
fhIôu nhI.
Trong khI nhu ng fhuâf ngu vô finh duc frân fru I cu a
IInnaous Iam nguoI fa gIâf mình, Ðuffon bIôf fìm ra su Ia ng ma n
frong hoaf dông gIoI finh cua cac con vâf ma ông mô fa. Vi du, ông
dôI choI cach gIao phôI cua IoaI chIm so voI IoaI bô câu:
if co IoaI chIm na o aI ân nông nhIô f va manh bao nhu chIm
so; nguoI fa fhây chu ng gIao phôI nhIôu dôn haI muoI Iân IIôn fIôp,
Iuôn Iuôn voI cu ng su ham ho, cu ng su manh bao, cung bIôu Iô
khoaI Ia c; va kô cung Ia, con maI co vo nhu nong Iong muôn dI vao
cuôc choI fruoc fIôn ma IaI cam fhây if môf hon con frông, nhung
cu ng Iam no if vuI fhu hon, vì không co nhung ma n vuôf vo mon
fron dao dâu, không co nhung cu chI fhay dôI; cu chI manh bao chu
không dju dang, Iuc nao cung vôI vang hâp fâp, cho fhây do chI Ia
ban nang muôn fhoa man ma fhôI. Hay so sanh su ân aI cua chIm
câu voI chIm so, ban so fhây hâu nhu moI finh châf dI fu phuong
dIôn fhô Iy sang Iuân Iy.
Trong khI do, noI IoaI chIm câu, nhung mon fron dju dang,
nhung cu dông mô m maI, nhu ng nu hôn ruf ro chI fro fhanh fhân
mâf va gâp gap vao Iuc khoaI cam; nhung ca gIây phuf nay cung
chI koo daI vaI gIây rôI chuyôn sang nhu ng fhom kha f moI, nhung
cach fhu c gân gu I moI; môf nhIô f fình Iuôn Iuôn bôn bI, môf so
fhich không fhay dôI va môf IoI ich con Ion hon, do Ia suc manh dô
fhoa man chung IIôn fu c ma không châm duf; không nong gIân,
không chan ngan, không ca I va; ca môf doI sông danh cho fình yôu
va cho su cham so c kôf qua cua fình yôu.
Tac phâ m cua ông mang dâm nof môf baI mô fa, “môf Ijch su
fhIôn nhIôn”, chu không phaI môf “hô fhông”.
Khac voI IInnaous, Ðuffon không co fham vong muô n bIôf
fao hoa da dung nôn bao nhIôu “IoaI” Iu c khoI dâu. Nguoc IaI, ông
fhoo duong IôI cu a Ray va fu haI Io ng bang môf djnh nghIa fhuân
fu y dua frôn kInh nghIôm.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 186
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Chung fa co fhô coI haI con vâf Ia fhuôc cu ng môf IoaI nôu,
qua vIôc gIao phôI, chung co fhô bao fôn noI gIông va duy frì nhung
finh châf dac frung Iam chung gIông nhau frong IoaI cua chu ng; va
chung fa phaI coI chung Ia fhuôc haI IoaI khac nhau nôu chu ng
không fhô sInh san ra cu ng no I gIông bang cu ng nhung phuong
fIôn. Nhu fhô, con cao so duoc coI Ia khac voI con cho, nôu chung
mInh duoc rang qua vIô c gIao phôI con duc va con ca I cua haI con
vâf nay không phaf sInh môf con vâf nao; va ca khI co môf con vâf
IaI gIô ng duoc pha f sInh, môf con Ia cha ng ha n, fhì dIô u nay cu ng
du dô chung mInh Ia cao va cho không fhuôc cung môf IoaI - boI vì
con Ia na y so không fhô sInh san duoc.
ChI co su gIông nhau bôn ngoaI ma fhôI không du dô chu ng
mInh cac con vâf fhuôc cu ng môf IoaI. Tuy nhIôn ông vân râf kInh
ngac fruoc khaI nIôm vô IoaI va Iuôn Iuôn canh gIac fruoc su don
gIan hoa qua dang nhung su kha c bIôf gIua cac IoaI. Su fhân frong
cua ông frong dIôu nay co n sâu xa hon su fhân fong cua cac nguo I
dI fruoc ông. Ðuffon không fhô nao xac fin duoc ra ng “Ioa I” Ia môf
chìa khoa dô hIôu vô chuong frình cua fao hoa hay vô môf chân Iy
fhân hoc.
NoI chung, su gIông nhau gIua cac IoaI |spocIos) Ia môf frong
nhung mau nhIô m sâu fham cua fhIôn nhIôn ma con nguoI chI co
fhô do fhâu duoc nho nhu ng fhi nghIôm Iâu daI, Iap dI Iap IaI va
kho khan. Nôu không fhu IaI gIô ng ha ng ngan Iân cac con vâf
fhuôc ca c IoaI kha c nhau, Ia sao chung co fhô xac djnh duoc mu c
dô gIông nhau cua chu ng7 Con Ia gIông con ngua hon hay Ia gIông
ngua va n hon7 Chung fa phaI daf con vuon gân hay xa con nguoI,
vì vuon gIô ng nguoI môf cach fuyôf voI vô hình dang fhân fhô7 Co
phaI fâf ca ca c IoaI dông vâf hIôn nay cu ng Ia ca c IoaI fruo c kIa
không7 Hay con sô cac IoaI da gIa fang, hay da bof dI7...
Con bIôf bao su kIôn nua ma chu ng fa cân phaI bIôf fruoc khI
co fhô phaf bIôu |hay phong doan vô nhu ng câu hoI nay). Cân phaI
Iam bIôf bao fhi nghIôm dô kham pha nhu ng su kIôn ây, dô fìm
foI, hay fhâm chi dô du doan nhung câu fra IoI co co so vung chac.
Ðuffon Ia nguoI da mo ra nhan gIoI cho khoa sInh vâf hoc câ n
daI bang cach dua ca fraI dâf va moI dông vâf va fhuc vâf frôn fraI
dâf Iôn sâu khâu Ijch su. Sau Ðuffon, fhâf kho ma fIn rang co dIôu
gì frôn fraI dâf Ia bâf dI bâf djch. Ong da fhoang fhây “mau
nhIôm” cua cac IoaI. Ðây gIo Ia fhoI dô danh cho ca c IoaI dông vâf
khac nhau xuâf hIôn hay bj fuyôf chung, bIôn fhô gIoI fro fhanh
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 187
hffp://obooks.vdcmodIa.com
môf vIôn bao fang cac mâ u hoa fhach ky Ia. Ðang cach koo daI
nIôn Ijch, Ðuffon da mo rông sân khâu Ijch su cho fri fuong fuong
cua cac nha fhIôn nhIôn hoc. VIôc fao dung co fhô duoc quan saf
không chI nhu môf foan ca nh không gIan fhoo kIôu IInnaous, ma
con nhu môf sân khâu cac su kIôn IIôn fu c frong fhoI gIan. “ThoI
gIan Ia nha sa ng fao vI daI cua ThIôn nhIôn. No Iuôn Iuôn dI
nhung buoc dôu dan va không Ia m nhung buoc nhay vof, nhung fu
fu, fIôm fIôn va fuân fu, no Iam ra moI su; va nhu ng fhay dôI ma
no Iam ra Iuc dâ u kho nhâ n fhây - dân dân co fhô nhân fhây duoc
va cuôI cung fo Iô hoan foan noI nhu ng kôf qua hoan hao, không
fhô nhân fhây dIôu gì khIôm khuyô f frong do”.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 188
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 58
ÐI TÌM MÀT XÍCH CON THIÐ!
Môf ân du Ion da fhông frj, Iam hu hong va ngan can nhung
cô gang cua châu Âu dô kham pha vj fri cua con nguoI frong fhIôn
nhIôn. Ðo Ia khaI nIôm don gIan vô ChuôI xich Io n cua Huu Thô.
Cac nha khoa ho c va frIôf hoc châu Âu fu ng caf nghIa rang foan
fhô vu fru gôm môf chuôI co frâf fu cac hu u fhô, fu vâf fhâf nhâf,
don so nhâf, nho nhâf o duoI cung Iôn foI vâf cao nhâf va phu c fap
nhâf o frôn cung. Tra IoI cho câu hoI “Con nguoI Ia gì7 ma Chua da
nho fo I7” fac gIa Thanh vjnh da fra IoI |va cac nha frIôf hoc fu
nhIôn cu ng nhâf fri), “Chua da Ia m con nguoI chI fhua ko m ca c
fhIôn fhân môf chuf, da dôI frIôu fhân vInh quang va danh du cho
con nguo I”.
Ân du ChuôI Xich Huu Thô chua dây nhu ng dIô u mo hô va
mâu fhuân. Co bao nhIôu maf xich frong chuôI xich7 Maf xich nay
khac voI maf xich kô fIôp o phia frôn hay duoI nhu fhô nao7 Tra IoI
duoc nhu ng câu hoI nay gIa fhIôf phaI co môf kIôn fhu c foan dIôn
vô fhIôn nhIôn, ma chI fao hoa moI co duoc.
Chuô I Xich Hu u Thô Ia môf ân du hâp dân dôI voI cac fhI sI
va cac nha sIôu hình hoc, nhung no không gIup ich bao nhIôu cho
nha khoa hoc. Tuy cac nha fhIôn nhIôn hoc không ngo f noI vô “maf
xich con fhIôu”, ho vân ca m fhây fhâf vong frong nhung cô gang dô
fìm hIôu con nguo I fu nhu ng su gIô ng nhau voI cac dông vâf khac.
Trong khI ChuôI Xich Hu u Thô daf con nguoI frong môf dây xich
IIôn fuc, no cung Iam con nguo I fro fhanh môf maf xich dôc dao
cach Iy khoI nhu ng manh Iuc cua fhIôn nhIôn.
ChuôI Xich Huu Thô fo ra IInh dô ng fuyôf voI va cuô I cu ng
da co fhô dom u ng du ng vao y fuo ng fIôn hoa. Nhung if Ia cho foI
fhô ky 18, no vân chI Ia mô fa san phâm chu không phaI quI frình
cua vIô c fao dung va chI Ia môf cach fhuc khac dô ca ngoI faI fri va
su sung man cua Ðang Hoa Công. No mô fa fhIôn nhIôn frong
không gIan chu không frong fhoI gIan. Ðô kham pha vj fri cua
mình frong fhIôn nhIôn, con nguoI cân co y fhu c vô Ijch su, hIôu
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 189
hffp://obooks.vdcmodIa.com
bIôf cac IoaI khac nhau da xuâf hIô n fhô na o va khI nao va con
nguo I cu ng cân fhây duoc fhân xac cua mình gIông voI cac IoaI vâf
khac nhu fhô nao.
Ðdvard Tyson |1651-1708), môf bac sI nguoI Anh fhanh
công, da co nhung dIôu kIô n Iy fuo ng dô mo duong cho vIôc kham
pha fu khoa Ijch su fhIôn nhIôn dô n khoa gIaI phâu so sanh. Ong
không bao gIo fìm kIôm môf chô dung bôn canh nhung VosaIIus,
CaIIIoo, Novfon, hay ÐarvIn; ông franh nhung cuôc franh caI va
không bao gIo fìm kIôm su c ma nh noI nghj fruong moI cua khoa
hoc. Nhung nhu ng gì SIr WIIIIa, Harvoy da Iam duoc cho khoa
sInh Iy hoc, Tyson da Iam duo c cho khoa gIaI phâu so sanh. SInh
ra frong môf gIa dình gIau co va fIông fam Iâu doI faI ÐrIsfoI,
Ðdvard Tyson da dI fhoo con duong fruyôn fhông |ông dâu cu
nhân y khoa o oxford nam 1677, rôI hanh nghô o Iuân Ðôn voI
anh rô cua mình). KhI baf dâu cac fhi nghIô m gIa I phâu hoc cua
mình, ông Iam quon voI Roborf Hooko, nguoI da vo mInh ho a cho
môf sô fIôu Iuâ n cua ông va ông da duoc cho n Iam hôI vIôn cua HôI
Hoang gIa nam 1679.
Trong ban dIôu hanh cua hôI, ông phu fra ch ca c kô hoach
chung mInh cho cac cuôc hop fhuo ng ky cu a hôI. Ong rao gIang
cuong IInh mo I cu a hôI Ia fhang fIôn khoa hoc. Va ông suI suo ng
fIôp nhân nhung su kIôn hôf suc phong phu fu Tân fhô gIoI goI dôn
cho hôI. “Nhu ng Iô frình moI, nhung dâf moI, nhu ng bIôn moI môI
ngay duo c kham pha fhôm va nhung baI mô fa vô nhung quôc gIa
moI ma fruoc dây chua duoc bIôf dôn nay duoc go I foI cho hô I; vì
fhô chu ng fôI buô c pha I su a IaI cac ban dô va Iam IaI dja Iy cu a ca
haI fhô gIoI cu va moI. Va cac kham pha vô vung IndIos da Iam
gIau fhôm cho fhô gIoI cu cu ng nhIôu nhu nhu ng kham pha vô gIaI
phâu hoc nay dang Iam gIau cho Khoa hoc fu nhIôn va y khoa”.
Nhung cac nha khoa hoc fu nhIôn không duoc dô mình bj ca m dô
boI nhu ng su fông quaf hoa dô daI - “fha if ma chinh xac con hon
Ia ca dô ng su kIôn fâp ho p IaI môf cach bu a baI. MaIpIghI frong
công frình cua mình vô con Tam da Iam duoc nhIô u hon Ia Jonsfon
frong ca cuôn sachs cua ông vô Côn fru ng”.
Tyson da nhâ n manh, “VIôc gIaI phâu môf con vâf so Ia chìa
khao dô mo ra nhIôu con vâf khac, va cho fo I Iuc chu ng fa co fhô
hoan fha nh công vIôc nay, chu ng fa con râf cân co fhâf nhIôu
nhung du kIôn khac bIôf va bâf fhuong”. Ong râf fhich fhu voI bao
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 190
hffp://obooks.vdcmodIa.com
cao dây du cua Svammordam vô con Phu du hay ThIôu fhân, vì
chI co fhô hIôu duoc su sông nho “môf su nghIôn cu u so sanh”.
ThIôn nhIôn khI fo ra kin ân noI môf vâf, IaI co fhô fo Iô fu
nhIôn va ro rang noI môf vâf khac; va môf con ruôI dôI khI fo Iô
nhIôu anh sang hon dô fa hIôu ro câu fruc va chu c nang cua cac bô
phân cua co fhô con nguoI, hon Ia nhu ng cuô c mô xo Iam dI Ia m IaI
cua cu ng co fhô ây... Vì vâ y chu ng fa không duoc nghI rang nhung
con vâf nho bo nhâf cua fao hoa Ia fâm fhuo ng hay vô du ng, vì noI
nhung con vâf bo nho ây chu ng fa co fhô nhân ra môf cach sông
dông nhu ng finh châf dô bôc Iô cho chu ng fa vô môf fhIôn finh hay
vô ban fhân chu ng fa... Trong môI con vâf dôu co môf fhô gIoI ky
dIôu; môI con vâf Ia môf fIôu fhô gIoI hay môf fhô gIoI fu faI.
Môf hôm Tyson dôn fham bôn fau Tovor va nha bôp cua
NgaI fhj fruong dô fìm nhung con ca qui hIôm vô gIaI phâu, môf
nguo I ban ca cho ông coI môf con ca hoo. Ðây Ia con vâf duy nhâf
fhuôc IoaI dông vâ f bIôn co vu fôn faI o vung bIôn Anh Quôc. Con
vâ f da Iac duo ng khI dI nguoc dong sông Thamos va dây IaI Ia dIôu
râf dang mu ng cho fuong IaI cua khoa hoc.
HôI Hoang gIa da fung bay fo uoc muôn dac bIôf quan fâm
foI vIô c gIaI phâu moI IoaI vâf qui hIôm va IoaI ca hoo chua bao gIo
duoc gIaI phâu. Anh ban Roborf Hook cua Tyson da frich bay dông
fIôn 6 ponny cua hôI dô mua “con ca” nang 95 pound nay va dom
vô daI hoc Crosham dô gIaI phâ u. TaI dây Tyson vôI vang baf fay
vao vIôc va khI gIaI phâu dôn dâu fhì nho Hooko gIup vo hình dôn
do. Cuôn CIaI phâ u môf con ca hoo |1680) cu a Tyson cho fhây vIôc
phân IoaI dông vâf du a fhoo hình dang bô ngoaI cua chung Ia môf
dIôu nguy hIôm. John Ray da fu ng xôp ca hoo vao IoaI ca. Tyson
nhân djnh, “Nôu chI nhìn bô ngoaI con ca hoo, chu ng fa fhây no
không khac gì con ca. Nhung nôu nhìn vao bôn frong, no cha ng co
gì gIông môf con ca”. CIaI phâu bôn frong con ca hoo da gIup Tyson
fIn chac rang ca hoo fhuc su Ia môf IoaI co vu, gIông nhu nhu ng
con vâf bôn chân frôn bô, “chI co dIôu no sông frôn bIôn va chI co
haI vây dang fruo c”.
Câu fruc nôI fang va nhung bô phân bôn frong râf gIông
nhung con vâf bôn chân, khIô n chung fôI fhây o dây chung hâu
nhu fhuô c cu ng môf IoaI. Khac bIôf Ion nhâf noI chu ng co vo Ia o
hình da ng bôn ngoaI va không co chân. Nhung cung o dây chung
fôI nhân fhây khI Ioc da va fhjf dI, cac vây fruoc du ng Ia môf canh
fay, frôn do co xuong ba vaI, xuong canh fay, xuong khuy u fay,
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 191
hffp://obooks.vdcmodIa.com
xuong quay, xuong cô fay, xuong ban fay va 5 xuong ngon fay nôI
voI nhau môf cach ky Ia.
CaI nhìn fInh fuo ng cua Tyson vô cac mâu dông vâ f Ia da
khoI dây su quan fâm cua cac dông nghIôp frong HôI Hoang gIa.
Ho da mua môf con da dIôu dô ông mô xo. Sau cu ng ông da fang
hôI nhu ng ban vo gIaI phâ u cua môf con ran hô mang châu My,
môf con huou Io n MôhIcô, môf con fhu co fu I, do WIIIIam Ðyrd o
VIrgInIa guI cho hôI.
Trong môf fhoI ky kho khan, Tyson da fha nh công môf cach
ky dIôu frong vIôc dôI xu nhân dao voI nhu ng bônh nhân fâm
fhân. Ðô fhay dô I bâu khi cua môf nha fu fha nh bônh vIôn, ông da
fhuô nhu ng nu y fa vao phuc vu va fhIôf Iâp môf quy quân ao dô
cung câp cho bônh nhân nghoo.
Môf faI nan khac da cho Tyson co hôI dI fIôn phong frôn con
duong gIan nan dô fìm hIô u nguôn gôc con nguo I . Môf con fInh
fInh do môf fhuy fhu dua Iôn fau cua mình o AngoIa da bj fhuong
frong cuô c ha nh frình, vôf fhuong bj nhIôm frung khIô n no bj chôf
sau khI dôn Iuân Ðôn, Tyson da fhây con vâf nay khI no con sông,
nôn gIu IaI xac cu a no va dua vô nha dô gIaI phâu. Vì không co hô
fhông uo p Ianh, Tyson pha I mô xo râf vôI va ng. Ðjp may da khIôn
ông nho duoc môf nha gIaI phâu co fhô nguoI nôI fIông nhâf fhoI
do Ia WIIIIam Covpor dô gIup ông vo hình. Kôf qua cua ho duoc
xuâf ban nam 1699 duoI nhan dô Orang Oufang, sIvo Homo
SyIvosfrIs |Orang - Oufang, hay NguoI Rung): hay, CIaI phâu môf
con vâf Iu n |PygmIo). So sanh vo I gIaI phâu môf con khI, khI
không duôI, va nguoI.
Tu “orang oufang” fhoo fIông Ma IaI co nghIa Ia “nguoI
ru ng” va o châu Âu fhoI do duoc dung khaI quaf dô chI mo I IoaI
IInh fruo ng fo Ion không phaI nguo I. Con vâf ma Tyson da gIaI
phâu không phaI Ia con duoI uoI orang - oufang fhoo fôn goI cua
cac nha dô ng vâf hoc fhoI nay, ma Ia môf con fInh fInh châu PhI.
Con vâf nay Ia IoaI vuon nguoI Iân dâu fIôn xuâf hIôn frôn sa ch vo
khoa hoc faI châu Âu, da duoc bac sI NIcoIaos TuIp nhac dôn nam
1641. Tyson fhich goI mâu dông vâf nay Ia môf “con vâf Iu n”
|pygmIo).
Ong goI no Ia gì không quan frong bang ông da Iam gì voI no.
VIôc Ia m cua ông Ia môf su kIôn danh dâu fhoI daI.. VIôc Tyson
gIaI phâu con fInh fInh da daf con nguo I va o ca môf bâu froI moI.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 192
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CIông nhu CopornIc da chuyôn doI vj fri cua fraI dâf ra khoI frung
fâm cua vu fru, Tyson cu ng da fuoc bo vj fri dôc nhâf cua con
nguo I Ia dung bôn frôn va cach Iy cac fao vâf khac. Truoc do chua
fung co aI ngâu nhIôn hay công khaI dua ra Iuâ n chung nao vô su
gIông nhau gIua fhân fhô con nguo I va IoaI vâ f. CIông nhu
VosaIIus da mô fa chI fIôf va vo câ u fruc co fhô con nguo I , Tyson
bây gIo cung mô fa chI fIôf gIaI phâu vô con vâf ma ông chung
mInh Ia gân voI con nguo I nhâf frong sô cac IoaI vâf. Ong cho fhây
ro dây chinh Ia “maf xich con fhIôu” gIua con nguo I va foan fhô cac
IoaI dông vâf “fhâp hon” con nguoI.
Tyson da IIôf kô môf cach ro rang nhung dIôm gIông nhau va
khac nhau vô fhô Iy gIua fInh fInh va nguoI. Ong không da dông
foI Thuong dô hay nhu ng suy fu vô IInh hôn bâf fu, nhung ông IIôf
kô cac kôf Iuân cu a mình fhanh haI côf. Môf côf nôu nhung dIôm
cho fhây “Con duoI uoI |orang - oufang) gIô ng con nguoI hon khI
cuf duôI va nhung IoaI khI kha c”, con môf côf kIa nôu Iôn nhu ng
dIôm Iam no “khac con nguoI va gIông con khI cuf duôI va cac IoaI
khI khac hon”. Ca c dIôm gIông voI nguoI gôm 48 dIôm, baf dâu voI
“1. Co fo c o VaI dI xuông, va foc o Canh fay dI nguoc Iôn”, rôI fIôp
fhoo Ia nhu ng dIô m gIông nhau vô ruôf, ruô f kôf, gan, Ia Iach, fuy
fang va fIm. “25. Ðô oc Ion hon oc khI không duôI râf nhIôu; va moI
phân cua no duoc câu fao gIông hôf nhu oc con nguoI”. RôI gIô ng
nhau vô rang, xuong sông, ngon fay va ngon chân, nhung sau cung
“không fhô xac djnh duoc bang fâf ca nhung co bap cua khI không
duôI va khI co gIông voI co bap cu a nguoI hay không, vì không co
môf vâf fhi nghIôm dô so sanh, hay nhu ng quan saf cua nhung
nguo I khac”. Ða muoI bôn su khac bIôf gIaI phâu hoc voI nguo I va
nhung dIôm gIông nhau cu a fInh fInh “voI khI không duôI va cac
IoaI khI khac” cu ng duoc IIôf kô môf cach chinh xac va fI mI. KhI
kham pha ra rang nhung co quan phaf fIông noI va nao cua con
vâf Iun cua ông “gIông hôf nhu cua nguoI”, ông khIô n cho cac dôc
gIa fhac mac “nôu do Ia nhung co quan chuyôn bIôf cho nhu ng
hanh dông cua con nguoI , vây fhì con vâf Iu n nay co fhô fhuc su Ia
môf con nguo I”. TaI sao con nguoI co fhô suy Iuân, co n con vâf Iun
fhì không7 Tyson da daf câu hoI nay vao môf ma frân mo I va o fhô
gIoI cua fhIôn nhIôn vâ f Iy . CIông nhu fa không fhô quôn dI nhan
gIoI cua hô nhâf fâm sau khI da fhâ y no, gIo dây khI da doc Tyson,
ra cung không fhô con fIn rang con nguo I Ia môf fao vâf fach bIôf
khoI phâ n con IaI cua fhIôn nhIôn.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 193
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Tyson kô f Iuân ra ng con fInh fInh gIông con nguo I nhIôu hon
Ia gIông cac IoaI fInh fruong khac. CIo dây nhung khac bIôf cua
con nguoI voI nhu ng IoaI vâf khac chI con Ia vô nhu ng sac fha I co
fhô IIôf kô frôn môf bang danh sach. TaI nang gIaI phâu cua Tyson
da công hIôn cho dô faI franh Iuâ n fhân hoc vô ban châf “fhu finh”
cua con nguo I mô f y nghIa moI chinh xac - va cung nguy hIô m vô
maf fhân hoc. Tyson da daf foI nguong cua cua khoa nhân chung
hoc fu nhIôn.
ÐIôu ky Ia nhâf frong su nghIôp nhân chu ng ho c fu nhIôn
cua Tyson Ia vaI fro fIôn phong cu a ông frong vIôc nghIôn cu u
nhung finh cach fhâf fhuo ng cua fri khôn con nguoI . Ong da duoc
chon Iam fhanh vIôn Ðoan bac sI Hoang gIa va nam 1684 duoc bô
nhIôm chuc CIam dôc Ðônh vIôn ÐofhIohom. TaI dây ông da chIôm
duoc môf vj fri frong hang ngu nhung nha nhân da o. Ðônh vIôn
ÐofhIohom, goI faf Ia “ÐodIam”, duoc fhanh Iâp vao fhô ky 13 boI
HôI Ðo ng NgôI sao ÐofhIhom, dô cham soc nhu ng nguoI mâf fri, Ia
vIôn fâm fhân dâu fIôn fhuôc IoaI na y o Anh. Tu Iâu bô nh vIôn nay
fro fhanh dông nghIa voI môf noI ô n ao mâf frâf fu. Ta I dây nhung
bônh nhân fâm fhân bj danh dâp, xIông xich va gIam vao nhu ng
xa IIm. Va fhInh fhoang no cu ng fro fhanh noI dô gIam câm nhu ng
con nguo I “quây rôI” va nhung fho fâp nghô bIông nhac.
Trong môf fhoI ky kho khan nhu fhô, Tyson da fhanh công
môf cach ky dIôu frong vIôc dôI xu nhân dao voI nhu ng bônh nhân
fâm fhân. Ðô fhay dôI bâu khi cua môf nha fu fhanh môf bâu khi
bônh vIôn, ông da fhuô nhung nu y fa vao phuc vu va fhIôf Iâp môf
quI quân ao dô cung câp quân ao cho bônh nhân nghoo. “ÐodIam”
baf dâu fro fhanh mô f noI dô dIôu frj chu không con Ia môf noI dô
fru ng phaf nua. CaI cach Ion cua ông Ia vIô c dIôu frj cho cac bônh
nhân sau khI roI bônh vIôn, voI nhu ng cuôc fham vIông djnh ky faI
nha. Trong 20 nam ông Ia m bac sI faI dây, frong sô 1,294 bônh
nhân nhâp vIôn, da co 890 nguoI xuâf vIô n |nghIa Ia khoang 70%)
duoc khoI han hay gIam bof chung dIôn. Nhu ng caI cach cua Tyson
con fôn faI nhIôu fhô ky sau va da dô IaI dâu ân vung bôn faI
ÐofhIohom va nhu ng noI khac.
KhI IInnaous sau nay dua Con nguoI vao frong Hô Thông
ThIôn NhIôn cua mình nam 1735, ông da không fra nh no vân dô
bang ca ch goI Tyson Ia mô f fhIôn fhân sa nga. CIông nhu Tyson,
ông nhìn nhân mình “không fhô fìm ra su khac bIôf gIua con nguoI
va con fInh fInh” va không bao gIo fhu c su fìm ra duoc môf “dac
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 194
hffp://obooks.vdcmodIa.com
finh rIông cua gIô ng” dô phân bIôf nguoI voI vuon. IInnaous da kôf
Iuân voI môf su khôI ha I hIôm fhây noI ông, “Thâf Ia Ia khI môf
con vuon ngu dâ n nhâf IaI khac bIôf qua if voI môf con nguo I
fhông mInh nhâf, va fhâf Ia Ia khI vân chua fìm ra nha quan saf
nao vô fhIôn nhIôn co kha nang vach ra duoc duong phân cach
gIua con nguo I va con vuon”. Shakospoaro frong Honry IV, phâ n I
da noI. “Homo |NguoI) Ia môf fôn chung cho moI nguoI”. IInnaous
da daf fôn cho nguoI frong hô fhông haI fôn goI cua ông Ia Homo
sapIons, NguoI fri fuô. Ong da cho nguoI môf y nghIa moI rông
hon, bang cach bao dan xôp con nguoI fha nh môf “Ioa I” |spocIos),
nghIa Ia coI con nguoI cung chI Ia môf IoaI frong cac IoaI dông vâf.
IInnaous daf IoaI nguo I vao Ho co vu fhuô c Ðong IInh fruong va
phân bIô f nhu ng gIông nguoI khac nhau:
Ðôn chân, nguoI bIôf noI, dây Iông. NguoI Ru ng.
Ða mau dông, finh Iac quan, dung fhang. NguoI My.
Toc don, fhang, day, Iô muI cao, maf gô ghô; râu fhua, cô
châp, fu do. Xâm mình bang nhung duong nof dop mau do. ÐoI
sông duo c quI djnh boI fâp fuc.
Ða frang, finh nong, nguoI ran chac. NguoI Âu.
Toc vang, nâu, suôn, maf xanh Io, fhanh Ijch, sâu sa c, sang
fao.
Mac quân a o saf nguo I. ÐIôu hanh doI sông bang Iuâ f phap.
Ða sam, finh frâm, cu ng nhac. NguoI A.
Toc don, maf don, nghIôm nghj, kIôu ngao, fham Iam. Mac
quân ao mong, sông dua frôn du Iuân.
Ða don, dô finh, phong khoang. NguoI PhI.
Toc don, quan, da bong, muI fof, môI day, khoo fay chân, uô
oaI, IuoI bIông. Xoa mo frôn nguoI. Sông fhoo ngâu hung.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 195
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 59
NH!NC CON Ð!ONC ÐI TOI TIÐ N HOA
Thomas ÐoII, vj chu fjch IôI Iac cua HôI IInnaous Iuân Ðôn,
da bao cao vao cuôI nam 1858 nhu sau: “Nam vua qua fhu c su da
không co môf kham pha nôI bâf nao co fhô ngay Iâp fuc fao ra cuôc
cach mang... frong Ianh vuc khoa hoc ma hôI nham foI; chu ng fa
chI co fhô mong doI nhu ng su dôf pha bâf ngo va nôI bâf frong
nhung quang fho I gIan ca ch xa nhau ma fhôI”. HôI IInnaous da
duoc fha nh Iâp fu nam 1788 dô bao fôn fhu vIôn, cac IoaI cây co va
cac fhu ban do IInnaous dô IaI cho con fraI ông va khI nguoI con
fraI na y qua doI, dI san nay da duoc môf nha fhu c vâf hoc nguo I
Anh mua IaI cho hôI. Ðu ÐoII da nhâ n djnh nhu fhô, nhung ba faI
IIôu duoc doc cho hôI vao ngay 1 fhang 7 nam do da goI ghom
nhIôu hô qua cach mang hon bâf ky dong gop nao khac cho dIôn
dan cua cac nha khoa hoc kô fu fhoI Novfon.
Nhu ng faI IIô u noI frôn |chI daI 17 frang frong fo JournaI cua
hôI), “Vô khuynh huong cu a cac IoaI bIôn dôI dô fro fhanh da dang;
va Vô su vung bôn cua cac dang kha c nhau va cac IoaI nho su dao
fhaI fu nhIôn”, da duoc fhông frI cho hôI do haI fhanh vIôn fhanh
công nhâ f cua hô I, SIr CharIos IyoII, nha dja châf hoc va J. Ð.
Hookor, nha fhuc vâf hoc. HaI ông nay da gIoI fhIôu “nhung kôf
qua nghIôn cu u cua haI nha khoa hoc fu nhIôn hang say Ia Ong
CharIos ÐarvIn va Ong AIfrod WaIIaco. HaI nha khoa hoc nay da
Iam vIôc dôc Iâp va không bIôf nhau, nhung da cu ng daf dôn môf
Iy fhuyôf râf fInh vI dô gIaI fhich vô su xuâf hIôn va fôn faI cua
nhung IoaI va nhung dang khac nhau frôn hanh fInh chung fa, ca
haI vj dôu xu ng dang Ia nhu ng nha fu fuo ng dâ u fIôn frong IInh
vu c nghIôn cu u quan frong na y”. Ða mu c faI IIôu do Ia: nhu ng
frich doa n môf fhu ban duoc ÐarvIn pha c fhao nam 1839 va duyôf
IaI nam 1844; frich doan môf Ia fhu cua ÐarvIn goI cho CIao su
Asa Cray o Ðosfon, Massachusoffs vao fhang 10, 1857, Iâp IaI
nhung quan dIôm cua ông vô cac IoaI da duoc phaf bIôu frong fhu
ban fruo c do; va môf khao Iuâ n cua WaIIaco vIôf faI Tarnafo fhuôc
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 196
hffp://obooks.vdcmodIa.com
mIôn Ðông IndIos vao fhang 2, 1858, ma ông da goI cho ÐarvIn dô
nho ông nay chuyôn cho IyoII nô u fhây no moI Ia va fhu vj.
Vô sau, cac nha vIôf su so ghI nhâ n ngay 1 fhang 7 nam 1858
Ia ngay fhuyôf fIôn hoa công bô Iân dâu fIôn. Nhung o fhoI dIôm
do, cac faI IIôu cu a ÐarvIn - WaIIaco không duoc cac hôI vIôn cua
hôI chu y . Ca ÐarvIn Iâ n WaIIaco dôu không co maf frong hôI nghj
va ba muoI fhanh vIôn frong hôI nghj cu ng không fhao Iuân vô cac
faI IIôu do. VIôc frình bay nhung faI IIôu nay chI Ia môf hanh vI
fhu fu c ma fhôI.
Trong qua frình cua y fuong fIôn ho a, chung fa chu ng kIôn
môf hIôn fuong nô I bâf frong fIôn bô cua khoa hoc. ThoI daI moI da
phaf mInh ra nhIô u dung cu qua ng cao, may In da mang IaI hIôu
qua phô bIôn rông raI, ca c hôI khoa xuâf hIô n voI nhung dIôn dan
rông raI va công khaI hon. Tâf ca nhung su kIô n nay fao nôn môf
suc chuyôn dông moI cho cac y fuo ng khoa hoc va cho chinh nha
khoa hoc.
Ngay 27 fhang 21, 1831, khI chang fhanh nIôn 22 fuôI
ÐarvIn khoI dâu môf cuô c du hanh 5 nam frôn chIô c fau ÐoagIo,
anh fhoo bôn mình quyôn dâu fIôn vua duoc xuâf ban frong bô Ca c
nguyôn Iy dja châ f hoc cua CharIos IyoII, do gIao su fhu c vâf hoc
cua anh o CambrIdgo fang. IyoII |1797-1875) so cung câp caI nôn
cho mo I fu fuong cua ÐarvIn vô cac quI frình cua fhIôn nhIôn va
nho do gIup cho nhung fu fuong moI vô fIôn hoa mang fôn Iy
fhuyôf ÐarvIn. Tru c gIa c quyôf djnh cua IyoII duoc frình bay voI
râf nhIôu du kIôn frong sach cua ông, cho rang fra I dâf da duoc
hình fha nh ngay fu dâu boI nhu ng suc manh dông dôu hIôn vân
dang hoaf dông - su xoI mon boI dong nuoc, su fich Iu y phu sa, cac
cuôc dông dâf va nu I Iua. Vì nhu ng suc manh do qua nhIôu fhIôn
nIôn ky da hình fhanh fraI dâf nhu fa fhây ngay nay, nôn không
cân phaI fuong fuong ra nhung fhIôn faI nao ca. Iy fhuyô f nay
duoc goI Ia Iy fhuyôf dông Iuc dôu.
IyoII da cô franh nhung vân dô nan gIaI cu a fhân hoc va vu
fru ho c bang cach không ban foI nguôn gôc fraI dâf. Ong cho rang
nhung Iy fhuyôf fru u fuong vô vIôc fao dung Ia không cân fhIôf va
không khoa hoc. Hô qua dôI voI fhu c vâf va dông vâf Ia dIôu dô
fhây. Nôu hoaf dông hIôn nay cua nu I Iua VosuvIus hay Ðfna caf
nghIa cho nhu ng fhay dôI noI bô maf fraI dâf, faI sao chu ng fa
không nghI rang nhu ng su c manh khac cung caf nghIa cho su xuâf
hIôn cua cac IoaI va cac dang khac nhau cua fhu c vâf va dông vâf 7
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 197
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Vj gIao su o CambrIdgo khI fang ÐarvIn cuôn sach cua IyoII da
khuyôn cao anh không nôn fIn moI dIôu frong do. NgoaI ra,
ÐarvIn con mang fhoo môf if sach khac, frong do co sach KInh
Thanh, MIIfon, cac cuô c fham hIôm cua AIoxandor von HumboIdf o
VonozuoIa va Iuu vu c sông OrInoco.
Chuyôn du khao ÐoagIo Ia gIaI doan quyôf djnh dua ÐarvIn
foI nhu ng khaI nIôm vô fIôn hoa va nguoI dâu fIôn goI hu ng cho
chang sInh vIôn fro ÐarvIn say mô dI vao Ianh vu c nghIôn cu u
fhIôn nhIôn Ia John Sfovons HonsIov |1796-1861), gIao su fhu c
vâf hoc cua câ u o daI hoc CambrIdgo. Tu ghô gIang duong, vj gIao
su co faI cuôn huf nay da môf mình khoI dây su phuc hung khoa
fhu c vâ f hoc faI daI hoc. Ong da khoI xuo ng nhung chuyôn du
khao fhu c dja dô sInh vIôn quan saf fhuc vâ f frong môI fruo ng fu
nhIôn va yôu câu cac sInh vIôn cua mình co nhung quan saf dôc
Iâp, nho do ông da dao fao môf fhô hô nhung nha fhuc vâf hoc moI
quan fâm if foI fhuâf ngu cua IInnaous nhung dô y nhIô u foI su
phân phôI, sInh fhaI va dja Iy cua fhu c vâf. Vuon fhu c vâf
CambrIdgo da fro fhanh môf phong fhi nghIôm gIang day.
Thanh fuu Io n cua HonsIov dang ghI vao Ijch su, do Ia ông
da co công bIôn dô I cha ng sInh vIôn ham choI ÐarvIn fha nh môf
nha khoa hoc fhIôn nhIôn say mô. KhI da 67 fuôI, ÐarvIn vân con
nho IaI “môf hoan canh da anh huong foI su nghIô p cua fôI hon
moI dIôu gì khac”.
Ðo Ia fình ban cua fôI vo I gIao su HonsIov. Truoc khI foI
CambrIdgo, fôI da ngho anh fraI fôI kô vô ông nhu môf con nguoI
fhông fhao moI nganh khoa hoc va fôI cam fhây kinh frong ông fu
dây. MôI fuân ông dôu mo cua nha ông môf Iân dô sInh vIôn va
nhung nguoI yôu fhich khoa hoc frong daI ho c dôn gap go nhau vao
buôI fôI. Ngay fu dâu fôI nhân duo c môf IoI moI cua £ox va fôI cu
dôu dan dôn do. Chang bao Iâu fôI da quon fhân voI fhây HonsIov
va frong nua sau cua fhoI hoc o CambrIdgo, fôI fhuong xuyôn dI
dao choI voI fhâ y; vì fhô môf sô gIao su o fruong da goI fôI Ia
“nguoI dI dao voI HonsIov”; va buô I fôI fôI fhuong xuyôn duoc moI
an fôI voI gIa dình fhây. Thây râf uyôn ba c vô fhuc vâf hoc, côn
fru ng ho c, hoa hoc, khoang châf hoc va dja châf hoc. So fhich
manh nhâf cua fhây Ia ruf ra nhung kôf Iuân fu nhu ng quan saf
Iâu ngay IIôn fIôp va fI mI.
Nam 1831, khI bô HaI quân xIn HonsIov gIoI fhIôu môf nha
fhIôn nhIôn hoc phu c vu chuyô n fham hIôm ÐoagIo dô vo ban dô
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 198
hffp://obooks.vdcmodIa.com
cac bo bIôn PafagonIa, TIorra do £uogo, ChIIô va Poru, ông da gIoI
fhIôu nguoI hoc fro yôu qui nhâf cua mình.
CharIos ÐarvIn phân khoI châp nhân. Nhung cha cua câ u
duf khoaf không chju dô câu Iao vao nhung cuô c mao hIôm nhu
fhô. May fhay, HonsIov va chu cu a ÐarvIn da fhuyôf phuc duoc
ông dô cho phop câu dI.
HonsIov IIôn Ia c chaf cho voI ÐarvIn frong suôf 5 nam cua
cuôc fham hIôm ÐoagIo. HaI nguo I fhuo ng xuyôn IIôn Iac fhu fu voI
nhau va HonsIov frông coI nhu ng mâu dông vâf va fhuc vâf do
ÐarvIn goI vô Iuân Ðôn. KhI fau ÐoagIo dôn MonfovIdoo, ÐarvIn
nhân duoc cuôn fhu haI frong bô Ðja châ f cua IyoII va khI foI
VaIparaIso o phia bo bôn kIa cua Iuc dja Nam My, ÐarvIn nhân
duo c cuô n fhu ba vua moI ra khoI nha In. Trong suôf cuôc hanh
frình, ÐarvIn Iuôn Iuôn u ng du ng cac nguyôn Iy cua IyoII.
Cuôn fhu haI cua IyoII vuof ra ngoa I Ianh vu c dja châ f dô ap
dung Iy fhuyôf cac Iuc dô ng dôu cua ông vao sInh vâf hoc. IyoII
gIaI fhich : frong fhoI dja châf, co nhu ng IoaI moI xuâf hIôn va
nhung IoaI khac bj fuyôf chung, nhung nhung quI fình dja châf
Iuôn Iuôn Iam fhay dôI nhu ng fình frang ây. Môf IoaI fhua frong
cuôc canh franh voI môf IoaI khac frong cu ng môI fruong sInh fhaI
co fhô Iam ca mô f IoaI bj fuyôf chung. Môf IoaI fha ng frong cuôc
canh franh so phaf frIôn ra nhIôu dô Iam bIôn mâf nhung IoaI
khac. NghIôn cu u cua IyoII vô su phân phôI dja Iy ca c IoaI fhuc vâf
va dông vâf goI y rang môI IoaI da xuâf hIôn frong môf frung fâm.
Nhu ng môI fruo ng sInh fhaI gIô ng nhau faI nhung Iu c dja khac
nhau hình nhu Ia m phaf sInh nhu ng IoaI hoan foan khac nhau
nhung vân hoan foan fhich nghI duo c voI môI fruong sInh fhaI cua
mình. MôI fruong, |IoaI) moI su dôu o frong fình frang fhay dôI
IIôn fu c.
Su quan fâm cua IyoII foI nhung vân dô nay da duoc kich
fhich boI nha fhIôn nhIôn hoc nguo I Phap Iamark |1744-1829).
Nhung Iamark chu frong vao su dI fruyôn cac dac finh fhu duoc
nôn da fhu c su gaf bo khaI nIôm vô IoaI. Thoo ông, IoaI chI Ia fôn
dô goI môf chuôI cac fhô hô frong khI con vâf dang fhich ung voI
môI fruong. Va nôu moI IoaI dôu co finh IInh dông vô fân, fhì
không hô co IoaI nao bj fuyôf chu ng ca. Trong khI IyoII coI IoaI
nhu Ia nhu ng don vj co ban frong quI frình cua fhIôn nhIôn, ông
không gIaI fhich duoc bang cach nao môf IoaI moI co fhô xuâf hIôn.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 199
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Nhu ng goI y cua IyoII dây ân fuong da kich fhich ÐarvIn.
Khap noI o Nam My, anh dôu gap nhung IoaI fhu c vâf va dông vâf
ma anh chua fhây bao gIo. TaI quân dao CaIapagos anh bj cuôn
huf boI nhung IoaI chIm da dang faI nhung hon da o khac nhau
frôn cu ng môf vI dô. Cung Iu c do, HonsIov bj ân fuo ng ma nh boI
nhung Ia fhu cua ÐarvIn va ông da doc môf sô Ia fhu cho HôI
TrIôf hoc cua CambrIdgo, fhâm chi ông da In môf sô dô phân phaf
cho ban bo. KhI fau ÐoagIo fro vô nam 1836, HonsIov da kôf hop
voI IyoII fìm cho ÐarvIn môf khoan faI fro 1,000 bang Anh dô
gIu p ÐarvIn soan môf bao cao day 5 fâp sach va da gIup dô ông
duoc bâu Iam Thu ky hôI dja châf o Iuân Ðôn.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful