Ανθρώπινη δραστηριότητα και κίνδυνοι

2007 - Διεθνές έτος δελφινιών των Ηνωµένων Εθνών
Whale watching στην Ευρώπη

Ιανουάριος-Μάρτιος 2007 • 5€

Τρίµηνη έκδοση του Δικτύου Μεσόγειος S.O.S. για τον πολιτισµό και το περιβάλλον της Μεσογείου

Γνωριµία µε τα κητώδη

µεσόγειος
µεσόγειος sos

54

περιεχόµενα

Τρίµηνη έκδοση του Δικτύου Μεσόγειος S.O.S. για τον πολιτισµό και το περιβάλλον της Μεσογείου

4-8
9-12
13-14
15-22
23-26
27-28
29-30
31-33
34-35

Διαδροµή 45 εκατοµµυρίων χρόνων
Παρατήρηση ναι, αλλά µόνο µε κανόνες
Τους φίλους τους προσέχουµε
Ο κύκλος των κινδύνων
Συνέντευξη µε τον Αλ. Φραντζή
2007-Διεθνές Έτος Δελφινιών των Ηνωµένων Εθνών
Ψαράδες και δελφίνια
Το Νοµοσχέδιο περί Αιγιαλού και Παραλίας
Εκστρατεία Εθελοντικών Καθαρισµών 2007
Ιδιοκτήτης: Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS Σωµατείο Μη Κερδοσκοπικό, ΑΦΜ: 090190776, ΔΟΥ: ΙΕ’ Αθηνών
Εκδότης: Νίκος Χρυσόγελος. Διεύθυνση Σύνταξης: Ερµιόνη Φρεζούλη
Συντακτική Επιτροπή: Μ. Θεοδωρόπουλος, Β. Κουκιάσας, Χ. Κωνσταντάτος,
Αν. Μητροπούλου, Ν. Μυλωνάς, Αλ. Παναγιωτάκης, Ν. Χρυσόγελος.
Μόνιµοι Συνεργάτες: Χρ. Κάτσενου, Χρ. Παπαγεωργίου, Κ. Πλασαρά, Β. Χατζή, Γ. Χρυσοβέργης.
Σε αυτό το τεύχος συνεργάστηκε ο Δ. Κοτσόργιος. Φωτογραφία εξωφύλλου: Stephen Frink
Επιµέλεια τεύχους: Μ. Λαζαράτου
Κωδικός Περιοδικού: 4103. Ετήσια συνδροµή περιοδικού: 20 Ευρώ. Ετήσια συνδροµή µέλους-υποστηρικτή, περιοδικού: 50 Ευρώ
Για συνδροµές, πληροφορίες και προηγούµενα τεύχη: Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS,
Μαµάη 3, 10440 Αθήνα. Τηλ./Fax: 210 8253435 http://www.medsos.gr e-mail: medsos@medsos.gr
Καλλιτεχνική επιµέλεια - Σχεδίαση: Αντώνης Καπίρης - Tangram Creations. Εκτύπωση: Αφοί Μ. Παππά & Σία ΑΕΒΕ. Φιλµς-Μοντάζ: Τόλης Μιχάλης.
Το περιοδικό ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS τυπώνεται σε ανακυκλωµένο χωρίς χλώριο χαρτί.

2 /3

Κυρίες και κύριοι, ελάτε να γνωρίσουµε τα δελφίνια, τις φάλαινες, τις συνήθειές τους, τους τρόπους
επικοινωνίας τους. Το παρόν, ανανεωµένο αισθητικά, τεύχος του Μεσόγειος SOS επιχειρεί µια... βουτιά
στον κόσµο των κητωδών και ξεκινάµε µε τις απαραίτητες συστάσεις: τους προγόνους τους, την εξέλιξή
τους, τον τρόπο που αναζητούν την τροφή τους. Και αµέσως µετά, ασχολούµαστε µε τα ζητήµατα
που προκύπτουν από τη συνύπαρξή µας µαζί τους: τις επιπτώσεις από τη φαλαινοθηρία, από τις φαινοµενικά
αθώες εξορµήσεις παρατήρησης των κητωδών, που µπορούν όµως να τους προκαλέσουν µεγάλη ζηµιά
όταν γίνονται χωρίς την αυστηρή τήρηση µερικών θεµελιωδών κανόνων.
Μπαίνουµε έτσι στον κύκλο των απειλών για τα συµπαθή ζώα, που – σωστά µαντέψατε – δηµιουργεί
η ανθρώπινη δραστηριότητα: η υποβάθµιση του θαλάσσιου περιβάλλοντος, η ρύπανση και οι θόρυβοι
από τα εµπορικά πλοία, η ανταγωνιστική σχέση µε τους ψαράδες, η µείωση των αποθεµάτων τροφής
και αρκετές ακόµα. Για κάποιες απ’ αυτές τις απειλές, αλλά και για την πρωτοποριακή δουλειά του
στο Κρητικό Πέλαγος κι όχι µόνο, µας µιλά ο Αλέξανδρος Φραντζής, πρόεδρος του Ινστιτούτου Κητολογικών
Ερευνών «Πέλαγος». Η φράση του «κάθε φορά που εξαφανίζεται ένα είδος ζωής, πέφτει ένα χαστούκι
στα πρόσωπα όλων µας», λέει από µόνη της πολλά και ίσως η ανακήρυξη του τρέχοντος έτους
ως Παγκόσµιο Έτος Δελφινιών µπορεί να συνεισφέρει στον σχετικό προβληµατισµό.
Στη σελίδα 31, αναγκαστική επιστροφή στην επικαιρότητα και το νοµοσχέδιο περί αιγιαλού και παραλίας.
Σε σχετική ηµερίδα που διοργάνωσε το Δίκτυο Μεσόγειος SOS και ο Σύλλογος Ελλήνων Πολεοδόµων
και Χωροτακτών υπήρξε πλούσιος διάλογος, αλλά επί της ουσίας φαίνεται πως το εν λόγω νοµοσχέδιο
προχωρά σε διακηρύξεις χωρίς αντίκρισµα, µε συνέπειες που ίσως αποδειχτούν οδυνηρές.
Κλείνουµε, ωστόσο, µε µια νότα αισιοδοξίας: η εκστρατεία «Καθαρίστε τη Μεσόγειο» συνεχίζεται
και φέτος σε 21 χώρες ταυτόχρονα. Διαβάστε το σχετικό κάλεσµα και δίνουµε ραντεβού, µε σακούλες,
γάντια και σκούπες, στις παραλίες.

µεσόγειος sos

54

editorial

µεσόγειος

µεσόγειος sos

µεσόγειος sos

Γνωριµία µε τα κητώδη

µεσόγειος sos
της, λίγο πίσω από το κεφάλι, όπου µπορεί να κολυµπά µε
ελάχιστη προσπάθεια εκµεταλλευόµενο το κύµα πίεσης. Θα
µείνει στο πλευρό της µητέρας του για τα 3-6 πρώτα χρόνια της ζωής του, όπου θα µάθει µέσω της µίµησης πώς να
τρέφεται, πώς να επικοινωνεί µε τους άλλους και πώς να
αποφεύγει τους εχθρούς του. Αρχικά περνά τον περισσότερο χρόνο στο πλευρό της µητέρας του, όµως όσο µεγαλώνει
αποµακρύνεται µόνο του και όπως όλα τα θηλαστικά ανακαλύπτει τις ικανότητές του µέσα από το παιχνίδι. Με ένα χτύπηµα µε την ουρά ή τα πλευρικά πτερύγια η µητέρα επαναφέρει στην τάξη τα σκανταλιάρικα µικρά. Συχνά, άλλα θηλυκά
δελφίνια φροντίζουν τα νεογνά όταν οι µητέρες χρειάζεται
να αποµακρυνθούν για να αναζητήσουν την τροφή τους.

Η κίνηση στο νερό

ΔΙΑΔΡΟΜΗ
45 ΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΩΝ
ΧΡΟΝΩΝ
Πριν από περίπου 45 εκατοµµύρια
χρόνια ένα χερσαίο θηλαστικό που
ονοµάζεται «αρχαιόκητος»
επέστρεψε στη θάλασσα. Αρχικά,
αποίκισε τις εκβολές ποταµών
που ήταν άφθονες σε ψάρια.
Με την πάροδο του χρόνου,
το σώµα του προσαρµόστηκε
στη ζωή στο νερό και απέκτησε
το υδροδυναµικό του σχήµα.
Τα ρουθούνια «ανέβηκαν» στην κορυφή
του κρανίου, τα πίσω πόδια σιγά σιγά
εξαφανίστηκαν και τα µπροστινά πόδια
έγιναν πτερύγια, που ακόµα και σήµερα
περιέχουν οστέινα δάχτυλα. Για να µπορούν
να κολυµπούν ανέπτυξαν την ουρά τους
που σε αντίθεση µε αυτή των ψαριών,
είναι παράλληλη µε την επιφάνεια του νερού,
και για να ισορροπούν το ραχιαίο τους πτερύγιο.
Ένα παχύ συµπαγές στρώµα λίπους αναπτύχθηκε
για να προστατέψει το σώµα τους από το κρύο
των θαλασσών.

4 /5

Τ

α κητώδη περιλαµβάνουν τις φάλαινες, τα δελφίνια και
τις φώκαινες. Ένας πιο έγκυρος διαχωρισµός όµως είναι σε οδοντοκήτη, αυτά που έχουν δόντια, και µυστακοκήτη που αντί για δόντια έχουν µπαλαίνες µε τις οποίες
φιλτράρουν το νερό και συγκρατούν την τροφή τους. Έτσι,
κάποια είδη που αποκαλούνται συνήθως φάλαινες όπως η
όρκα ή η φάλαινα πιλότος, στην πραγµατικότητα είναι µεγάλα
δελφίνια. Ακόµα και ο φυσητήρας, ο γνωστός µας Μόµπυ
Ντικ, που φτάνει τα 18 µέτρα µήκος, είναι οδοντοκήτος. Παγκόσµια υπολογίζεται ότι υπάρχουν περίπου 80 είδη κητωδών, αν και ακόµα ανακαλύπτονται καινούρια, ενώ υπάρχοντα είδη χωρίζονται σε περισσότερα µε βάση µελέτες του
DNA τους.
Το µεγαλύτερο κητώδες είναι η γαλάζια φάλαινα που
φτάνει τα 30 µέτρα. Η άνωση του νερού τής επέτρεψε να
αναπτύξει αυτό το µέγεθος, και να γίνει το µεγαλύτερο
ζώο που υπήρξε στον πλανήτη. Η γλώσσα της ζυγίζει όσο
ένας ελέφαντας, η καρδιά της έχει το µέγεθος ενός µικρού
αυτοκινήτου, και η ουρά της το εύρος ενός µικρού αεροπλάνου. Τα µικρότερα µέλη των κητωδών, οι φώκαινες,
και κάποια είδη δελφινιών, δεν ξεπερνούν τα δύο µέτρα.

Η αρχή της ζωής
Μετά από περίοδο εγκυµοσύνης που διαρκεί 9-17 µήνες, γεννιούνται τα µικρά που στην περίπτωση της γαλάζιας φάλαινας φτάνουν και τα 7-8 µέτρα. Βγαίνουν
πρώτα µε την ουρά και η διαδικασία της γέννησης µπορεί να κρατήσει από λίγα λεπτά µέχρι και ώρες. Όταν
γεννιέται ένα µικρό δελφίνι, η µητέρα του ή άλλες θηλυκές «µαίες» το µεταφέρουν στην επιφάνεια για να
πάρει την πρώτη του ανάσα. Στη συνέχεια η µητέρα
του το µεταφέρει στην κατάλληλη θέση στο πλευρό

Τα κητώδη είναι εξαιρετικοί κολυµβητές. Κινούνται µε ταχύτητα 3 φορές µεγαλύτερη από τους γρηγορότερους κολυµβητές του είδους µας, και µε τέτοιο τρόπο ώστε να καταναλώνουν τη λιγότερη δυνατή ενέργεια. Το υδροδυναµικό
τους σχήµα, το οποίο έχει αντιγραφεί από τους ανθρώπους
στην κατασκευή σκαφών, και το λείο τους δέρµα, τα βοηθά
να γλιστρούν µέσα στο νερό. Σε αντίθεση µε τα θηλαστικά
της ξηράς, τα αυτιά τους δεν εξέχουν από το κεφάλι τους
και τα γεννητικά τους όργανα προβάλλονται µόνο όταν
χρειάζεται. Έτσι αναπτύσσουν πολύ µεγάλες ταχύτητες που
ξεπερνούν οποιοδήποτε άλλο θαλάσσιο οργανισµό.
Για τα κητώδη η αναπνοή αποτελεί µια εκούσια ελεγχόµενη διαδικασία. Γι’ αυτό το λόγο, αλλά και για να αποφεύγουν τους θηρευτές, τα δελφίνια κοιµίζουν ένα ένα ξεχωριστά τα δύο ηµισφαίρια του εγκεφάλου τους. Η αναπνοή
πραγµατοποιείται µέσα από µία οπή στα οδοντοκήτη και
δύο στα µυστακοκήτη, που ονοµάζονται φυσητήρες. Καθώς πλησιάζουν την επιφάνεια της θάλασσας εκτινάσσουν τον αέρα µε ταχύτητα άνω των 160 χλµ. την ώρα,
πετώντας µε φόρα το νερό που βρίσκεται από πάνω. Οι
υδρατµοί από την εκπνοή µιας φάλαινας µπορούν να φτάσουν και τα 4 µέτρα. Μόλις ο φυσητήρας αγγίξει την επιφάνεια ξεκινά η εισπνοή που µαζί µε την εκπνοή διαρκούν
στα δελφίνια µόλις ένα πέµπτο του δευτερολέπτου.
Οποιοσδήποτε δύτης θα ζήλευε τις καταδυτικές τους ικανότητες. Καθώς βουτούν όλο και πιο βαθιά επιβραδύνουν
τις κινήσεις του σώµατος και την τροφοδότηση των άκρων
µε αίµα. Χάρη στον ελαστικό τους θώρακα αδειάζουν τους
πνεύµονες από τον αέρα. Με αυτόν τον τρόπο αποφεύγεται η δηµιουργία φυσαλίδων στο αίµα κατά τη διάρκεια της
ανάδυσης, κάτι που στους ανθρώπους γίνεται σταδιακά
µέσω της διαδικασίας της αποσυµπίεσης. Με µια αναπνοή
ανανεώνουν το 90% του αέρα στα πνευµόνια τους, ενώ οι
άνθρωποι αντικαθιστούν µόλις το 12,5%. Το αίµα τους περιέχει 4 φορές περισσότερα ερυθρά αιµοσφαίρια σε σχέση
µε εµάς, τα οποία µεταφέρουν το οξυγόνο στα κύτταρα. Κι
ενώ οι πνεύµονες κάποιων ειδών δεν είναι µεγαλύτεροι
από τους δικούς µας, µπορούν να µείνουν µέσα στο νερό
περισσότερο από 15 λεπτά και να φτάσουν σε βάθη 500
µέτρων όταν καταδύονται. Μεγαλύτερα ζώα όπως οι φυσητήρες µπορούν να µείνουν κάτω από την επιφάνεια πάνω
από δύο ώρες και να φτάσουν σε βάθος 3,5 χιλιοµέτρων.

Το κυνήγι της τροφής
Είναι παράδοξο, αλλά αληθινό. Τα µεγαλύτερα θηλαστικά
του πλανήτη µας τρέφονται µε µικρά καρκινοειδή και ψάρια.

µεσόγειος sos

Γνωριµία µε τα κητώδη

Τα µυστακοκήτη έχουν εκατοντάδες κεράτινα ελάσµατα που
κρέµονται από την άνω σιαγόνα. Ο λαιµός τους αποτελείται
από µεγάλες πτυχώσεις που ανοίγουν και εγκλωβίζουν στο
στόµα τους τεράστιες ποσότητες νερού και τροφής. Στη συνέχεια αποβάλουν το νερό που φιλτράρεται από τις µπαλαίνες
και παγιδεύουν την τροφή στο εσωτερικό. Από την άλλη τα
οδοντοκήτη µε τα κοφτερά τους δόντια αρπάζουν τη γλιστερή
λεία τους και την καταπίνουν ολόκληρη.
Η συνεργασία επιτρέπει στα κητώδη να αποκτήσουν θηράµατα που δεν θα µπορούσαν να κυνηγήσουν µόνα τους. Αφού
εντοπίσουν ένα κοπάδι ψαριών τα δελφίνια κολυµπούν γύρω
του. Τα ψάρια, για να προστατευτούν, σχηµατίζουν µια ζωντανή µπάλα, και τελικά παγιδεύονται ανάµεσα στα δελφίνια που
κολυµπούν γύρω τους και σχηµατίζουν ένα τείχος από φυσαλίδες. Τότε τα δελφίνια βουτούν µε τη σειρά τους στο κέντρο
του κύκλου, αποσπούν µπουκιές και επιστρέφουν εναλλάξ
στη θέση τους για να φρουρήσουν την περίµετρο. Όταν το
κοπάδι των ψαριών είναι πολύ µεγάλο καλούν ενισχύσεις µε
ήχους ή µε άλµατα. Άλλες φορές, ρινοδέλφινα ή όρκες αναισθητοποιούν τα θηράµατα χτυπώντας τα µε την ουρά τους.
Τα πετάνε ψηλά στον αέρα σαν να «παίζουν» µαζί τους και τα
πιάνουν καθώς αυτά ξαναπέφτουν στην επιφάνεια.
Άλλες οµάδες διαλέγουν µια πιο ριψοκίνδυνη τεχνική. Στη Νότια Καρολίνα, στην Πορτογαλία και στη Μαύρη Θάλασσα έχουν
παρατηρηθεί δελφίνια που παγιδεύουν τη λεία τους σχηµατίζοντας µε το σώµα τους ένα τείχος. Με συντονισµό από ένα ή δύο
µέλη της οµάδας κολυµπούν σε οριζόντια σειρά οδηγώντας τα
ψάρια είτε προς άλλα δελφίνια είτε προς την ακτή, και πετιούνται
µε φόρα, πάντα µε τη δεξιά πλευρά, έξω από το νερό. Αυτή η
µέθοδος είναι πολύ αποτελεσµατική, όµως κρύβει τον κίνδυνο
να µην µπορέσουν να γλιστρήσουν πάλι µέσα στο νερό.
Δεν τρέφονται, όµως, όλα τα κητώδη µόνο µε ψάρια και
οστρακόδερµα. Η όρκα, το οδοντοκήτος µε τη χειρότερη
φήµη, τρέφεται µε ψάρια και καλαµάρια αλλά και θαλασσοπούλια, φώκιες, ενώ κάποια µεταναστευτικά κοπάδια µπορεί
να σκοτώσουν και νεαρές φάλαινες. Η συµπεριφορά της αυτή
έδωσε άλλωστε στην όρκα, ένα από τα πιο κοινωνικά οδοντοκήτη, το όνοµα «δολοφόνος φαλαινών» που έδωσε τη θέση του
στο χαρακτηρισµό «φάλαινα δολοφόνος». Πώς καταφέρνουν
αυτά τα ζώα που δεν ξεπερνούν τα δέκα µέτρα να επιτίθενται σε
µια φάλαινα; Αρχικά κολυµπούν µπροστά της για να την καθυστερήσουν. Στη συνέχεια κάποια τη δαγκώνουν στα πλάγια ενώ
άλλα κολυµπούν από πάνω της εµποδίζοντάς την να αναδυθεί
για να αναπνεύσει. Μετά από αυτήν την οργανωµένη επίθεση η
φάλαινα πνίγεται ή πεθαίνει από τις δαγκωµατιές.

Ένας κόσµος από ήχους
Τα κητώδη βλέπουν εξίσου καλά µέσα και έξω από την επιφάνεια του νερού. Όµως σε ένα κόσµο όπου η ορατότητα
είναι περιορισµένη, χρειάστηκε να αναπτύξουν ένα πολύπλοκο αισθητήριο σύστηµα, που να βασίζεται στον ήχο. Οι
πρώτες ενδείξεις για τη χρήση σόναρ από τα δελφίνια ξεκίνησαν όταν διαπιστώθηκε η δυσκολία αιχµαλώτισής τους
µε δίχτυα. Αργότερα µελέτες έδειξαν ότι εκπέµπουν ένα είδος βόµβου που αποτελείται από πολλά «κλικ». Τα ηχητικά
κύµατα παράγονται από µια περιοχή κάτω από το φυσητήρα,
συγκεντρώνονται από ένα λιπώδες όργανο στο µπροστινό
µέρος του κεφαλιού και εκπέµπονται προς τα µπρος. Στη
συνέχεια ταξιδεύουν στο νερό, και αντανακλώνται από επιφάνειες, ενώ µπορούν και να διαπερνούν την άµµο. Επιστρέφοντας τα ηχητικά κύµατα προσλαµβάνονται από την
κάτω σιαγόνα που λειτουργεί σαν κεραία, πιθανώς και µε
τη βοήθεια των δοντιών. Με αυτόν τον τρόπο τα δελφίνια
µπορούν να διακρίνουν το µέγεθος, την πυκνότητα, και το

6 /7

σχήµα ενός αντικειµένου σε απόσταση 90 µέτρων, να εντοπίσουν µια ατσάλινη σφαίρα στο µέγεθος ενός καρυδιού
από 70 µέτρα µακριά, και να εντοπίσουν µικρά ψάρια που
για να γλιτώσουν κρύβονται στην άµµο.

Μικρές και µεγάλες κοινωνίες
Τα κητώδη είναι γνωστά για την κοινωνικότητά τους τόσο σε
σχέση µε τον άνθρωπο όσο και µε άλλα είδη. Το µέγεθος των
οµάδων στις οποίες ζουν διαφέρουν ανάλογα µε το είδος και
την περιοχή όπου ζουν. Οι οµάδες µπορεί να είναι µικρές,
όπως στην περίπτωση των µεγάλων φαλαινών ή των δελφινιών που ζουν σε ποταµούς, έως και εκατοντάδων ή και χιλιάδων ατόµων όπως στην περίπτωση των στροφοδέλφινων
που ζουν στον ωκεανό. Πολύ στενούς κοινωνικούς δεσµούς
αναπτύσσει η όρκα. Τα θηλυκά µεγαλώνοντας αποµακρύνονται από το κοπάδι ενώ τα αρσενικά µένουν µε τη µητέρα
τους για όλη τους τη ζωή. Δύο αρσενικές όρκες έχουν παρατηρηθεί να µένουν διαρκώς µε τη µητέρα τους, παρόλο που
δεν χρειαζόταν καθόλου προστασία. Κάποια από τα δελφίνια,
κυρίως ρινοδέλφινα, χωρίς να ξέρουµε γιατί προτιµούν τη
µοναχική ζωή και την ανθρώπινη παρουσία και γίνονται µόνιµοι κάτοικοι περιοχών οπου µπορούν να µας συναντούν.

Αναπαραγωγή
Οι σεξουαλικές σχέσεις των κητωδών ξεκινούν πολύ πριν
από την ηλικία που µπορούν να τεκνοποιήσουν. Από τους
πρώτους µήνες της ζωής τους, µέσα από χάδια ερωτοτροπούν µε άτοµα ακόµα και του ίδιου φύλου. Κάποια είδη,
όπως τα στροφοδέλφινα, περνούν το ένα τρίτο του χρόνου
που είναι ξύπνια σε τέτοια παιχνίδια. Ακόµα και µεταξύ των
ενήλικων κητωδών, τέτοιες συµπεριφορές σπάνια σχετίζονται µε την αναπαραγωγή η οποία είναι εποχιακή και κρατάει λίγα µόνο δευτερόλεπτα. Είναι ένας τρόπος σύσφιξης και
επιβεβαίωσης των κοινωνικών σχέσεων, σαν το καθάρισµα
του τριχώµατος που παρατηρείται ανάµεσα στα πρωτεύοντα.
Αν και πιο σπάνια, η αναπαραγωγή είναι τόσο σηµαντική
που έχει οδηγήσει στη δηµιουργία συµµαχιών. Στην περιοχή
Monkey Mia στη Δυτική Αυστραλία, αρσενικά ρινοδέλφινα απαγάγουν και αιχµαλωτίζουν θηλυκά µε τα οποία ζευγαρώνουν.
Φυλάσσοντας τα εναλλάξ δεν τους επιτρέπουν να ζευγαρώσουν
µε άλλα αρσενικά. Αυτές οι συµµαχίες είναι ιδιαίτερα αποτελεσµατικές για την αναπαραγωγή και επιβίωση των δελφινιών και
µπορεί να διαρκέσουν περισσότερο από δώδεκα χρόνια. Όταν
χρειαστεί, δύο συµµαχίες ενώνονται εναντίον µιας τρίτης.
Οι θηλυκές γεννούν ένα µόνο δελφίνι τη φορά, το οποίο θα
έχει την αµέριστη προσοχή τους για τα πρώτα χρόνια της ζωής
του. Σε αυτό το διάστηµα η µητέρα δεν θα είναι δεκτική σε αρσενικά που µε τη σειρά τους µπορεί να επιτεθούν στα µικρά.
Θέλοντας να προστατέψουν τα γονίδιά τους όµως, δεν πειράζουν εκείνα που ίσως να είναι δικά τους. Έτσι, ζευγαρώνοντας
µε περισσότερα από ένα αρσενικό, οι θηλυκές φροντίζουν για
την προστασία των µικρών τους πριν ακόµα γεννηθούν.

Επικοινωνία και τραγούδι
Έχει βρεθεί από µελέτες σε ρινοδέλφινα ότι κάθε δελφίνι
έχει το δικό του χαρακτηριστικό σφύριγµα – υπογραφή. Κάποια αρσενικά υιοθετούν το όνοµα της µητέρας τους, ενώ τα
θηλυκά που είναι πιο πιθανό να συνεχίσουν να ζουν µαζί της
αποκτούν το δικό τους χαρακτηριστικό σφύριγµα. Παράλληλα µαθαίνουν τα σφυρίγµατα και των άλλων και τα χρησιµοποιούν για να τα καλέσουν µε το όνοµά τους.

Όµως, ένας από τους πιο αξιοθαύµαστους ήχους είναι το τραγούδι της µεγάπτερης φάλαινας. Πρόκειται για το τραγούδι του
αρσενικού που καλεί τα θηλυκά καθώς µεταναστεύει από τους
τόπους διατροφής στις περιοχές αναπαραγωγής. Η ανάλυση
των τραγουδιών επιβεβαίωσε ότι αποτελούνται από συλλαβές,
προτάσεις και στροφές, που επαναλαµβάνονται. Κι ενώ κάθε
οµάδα έχει το δικό της τραγούδι, εµπλουτίζει το ρεπερτόριό της
αντιγράφοντας και νέα τραγούδια από άλλες οµάδες.
Οι γαλάζιες φάλαινες που ζουν µόνες τους, εκµεταλλεύονται για να επικοινωνήσουν σε µεγάλες αποστάσεις ένα από
τα πιο µοναδικά φυσικά φαινόµενα του πλανήτη µας. Σε βάθος
περίπου ενός χιλιοµέτρου από την επιφάνεια της θάλασσας
υπάρχει ένα είδος καναλιού όπου τα ηχητικά κύµατα µπορούν
να ταξιδέψουν για χιλιάδες χιλιόµετρα. Στο πλαίσιο ενός πειράµατος κατά τη διάρκεια του δεύτερου παγκόσµιου πολέµου,
µία έκρηξη σε αυτό το βάθος ακούστηκε µετά από 3,5 ώρες
σε απόσταση 19.300 χιλιοµέτρων. Σε αυτό το βάθος, και χρησιµοποιώντας ήχους χαµηλής συχνότητας, οι φάλαινες στέλνουν σήµατα που φτάνουν στην άλλη άκρη του πλανήτη.

Είναι τα κητώδη έξυπνα;
Μια σειρά πειραµάτων αλλά και η παρατήρηση στο φυσικό
τους περιβάλλον δίνουν αρκετές ενδείξεις που τοποθετούν
τουλάχιστον κάποια είδη δελφινιών ανάµεσα στα πιο έξυπνα
πλάσµατα του πλανήτη. Ξέρουµε εδώ και πολύ καιρό ότι κάποια είδη έχουν µεγάλο εγκέφαλο σε σχέση µε το µέγεθος της
σπονδυλικής τους στήλης. Η πολυπλοκότητά του εγκεφαλικού
φλοιού µοιάζει µε τον δικό µας και κάποιων πρωτευόντων, των
στενών µας συγγενών. Ξέρουµε επίσης ότι χρησιµοποιούν εργαλεία: πιάνουν ψάρια µε δόλωµα και χρησιµοποιούν σφουγγάρια σαν προστατευτικά για το ρύγχος τους καθώς ψάχνουν
για ψάρια στο βυθό, µια τεχνική που περνά και στις επόµενες
γενιές. Γνωρίζουµε ότι έχουν συντακτικό, κατανοούν καινούριες προτάσεις, µαθαίνουν τα ονόµατα των αντικειµένων και
µπορούν να αναφερθούν σε αυτά ακόµα κι αν δεν είναι εκεί,
για παράδειγµα να απαντήσουν σε ερωτήσεις σχετικά µε µια
µπάλα που εκείνη την ώρα δεν βρίσκεται στη δεξαµενή.
Είναι εκπαιδεύσιµα και εφευρετικά. Στα τέλη της δεκαετίας
του ‘60 δοκιµάστηκε µέσα από πειράµατα σε δύο στενόρυγχα
δελφίνια αν µπορούσαν να κατανοήσουν ότι επιβραβεύονταν
µε ψάρια µόνο την πρώτη φορά που θα έδειχναν κάποια καινούρια συµπεριφορά. Το ίδιο πείραµα επαναλήφθηκε και σε
ανθρώπους, οπου οι εθελοντές έπρεπε να µαντέψουν υπό
ποιές συνθήκες επιβραβεύονταν. Και στις δύο περιπτώσεις οι
συµµετέχοντες χρειάστηκαν τον ίδιο περίπου χρόνο, µε τη διαφορά ότι οι άνθρωποι εκνευρίζονταν µέχρι να βρουν τη λύση.
Αλλά και τα δελφίνια µπαίνουν στο ρόλο του πειραµατιστή.
Ένα δελφίνι που έπαιρνε ανταµοιβή για κάθε σφύριγµα, άρχισε από µόνο του να ανεβάζει κάθε φορά τη συχνότητα. Όταν
ξεπέρασε το ηχητικό φάσµα του εκπαιδευτή και δεν ανταµείφθηκε, επέστρεψε αµέσως στη συχνότητα που µπορούσε να
ακούσει ο άνθρωπος. Δελφίνια στα οποία δινόταν ανταµοιβή
για να φέρουν σκουπίδια από µια δεξαµενή, τα έκοβαν σε
µικρότερα κοµµάτια που τα έφερναν ξεχωριστά στους πειραµατιστές για να παίρνουν περισσότερα ψάρια.

Συνείδηση
Η αίσθηση του εαυτού σαν ξεχωριστή οντότητα από το υπόλοιπο περιβάλλον, είναι κάτι που µπορούµε να αποδώσουµε
µε σιγουριά µόνο στον άνθρωπο, αν και πολλοί ισχυρίζονται
ότι το ίδιο συµβαίνει και στα ζώα. Ακόµα και στην επιστηµονική κοινότητα οι απόψεις διαφέρουν, ανάλογα µε την οπτι-

µεσόγειος sos

Γνωριµία µε τα κητώδη

κή γωνία του καθενός. Η επιστήµη µπορεί να είναι σίγουρη
για κάτι µόνο όταν αυτό µπορεί να αποδειχθεί ξανά και ξανά
µε αντικειµενικά εργαλεία, χωρίς απολύτως καµία αµφιβολία. Για παράδειγµα, µπορούµε να αποδείξουµε την ύπαρξη
στρες στα ζώα, µετρώντας τα επίπεδα ορµονών στο σάλιο
τους. Με εγκεφαλογραφήµατα µπορούµε χωρίς καµία αµφιβολία να συνδέσουµε κάποιες συµπεριφορές µε την ενεργοποίηση συγκεκριµένων κέντρων του εγκεφάλου. Μπορούµε
όµως να βάλουµε τη συνείδηση κάτω από το µικροσκόπιο;
Μπορούµε να αποδείξουµε µε αντικειµενικά εργαλεία ότι τα
ζώα ξεχωρίζουν τον εαυτό τους από άλλους, ότι µαντεύουν
τι έχουν στο µυαλό τους τα άλλα µέλη της οµάδας, ότι έχουν
συναισθήµατα, χαίρονται, στενοχωριούνται, βαριούνται, και
δεν λειτουργούν απλώς σαν µηχανές µε ένστικτα;
Προσπαθώντας να εξετάσουν την ύπαρξη συνείδησης στα
κητώδη, επιστήµονες έχουν χρησιµοποιήσει πειράµατα σχεδιασµένα αρχικά για µικρά παιδιά και για πρωτεύοντα. Ένα από
αυτά είναι το τέστ του καθρέφτη. Ενώ τα περισσότερα ζώα, ακόµα και τα ανθρώπινα µωρά, δεν αναγνωρίζουν τον εαυτό τους
στον καθρέφτη, τα δελφίνια φαίνεται ότι µπορούν. Επίσης αντιδρούν διαφορετικά βλέποντας τον εαυτό τους σε µια οθόνη σε
πραγµατικό χρόνο, απ’ ό,τι όταν βλέπουν µαγνητοσκοπηµένα
βίντεο ή εικόνες ενός άλλου δελφινιού. Αυτό αρχικά δείχνει ότι
µπορούν να ξεχωρίσουν τον εαυτό τους από τα άλλα δελφίνια,
έχουν δηλαδή την αίσθηση ότι είναι ξεχωριστά άτοµα. Όµως για
να αποδειχθεί αυτό µε σιγουριά θα πρέπει να φτιαχτούν ειδικά
τεστ που να λαµβάνουν υπόψη τις διαφορές των κητωδών από
τα άλλα είδη. Κι αν µέχρι τώρα υπάρχουν µόνο ενδείξεις για το
ότι τα κητώδη, όπως ίσως και άλλα ζώα, έχουν συνείδηση, δεν
υπάρχουν ακόµα αποδείξεις για το αντίθετο.

µεσόγειος sos

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ ΝΑΙ
ΑΛΛΑ ΜΟΝΟ ΜΕ ΚΑΝΟΝΕΣ

Τα δελφίνια και οι φάλαινες διεγείρουν την ανθρώπινη περιέργεια εξαιτίας του µεγέθους,
της ευφυΐας και της κοινωνικής τους συµπεριφοράς. Η ήρεµη και ελεύθερη ζωή που µοιάζουν να ζουν
είναι αξιοζήλευτη. Η έλξη των ανθρώπων προς αυτά τα χαρακτηριστικά των κητωδών καθώς
και η ακίνδυνη φύση της παρατήρησης, οδήγησαν στην άνθηση µιας νέας µορφής οικοτουρισµού,
της παρατήρησης κητωδών. Έτσι, υπολογίζεται ότι το 1998 περίπου 1,4 εκατοµµύρια άνθρωποι
ασχολήθηκαν µε τη παρατήρηση κητωδών στη Ευρώπη.
του Wouter Egas*

Είδη κητωδών στα ελληνικά νερά:
Φαλιανός (Phocoena phocoena),
Ζωνοδέλφινο (Stenella coeruleoalba),
Κοινό Δελφίνι (Delphinus delphis),
Ρινοδέλφινο (Tursiops truncatus),
Γράµπος ή Σταχτοδέλφινο (Grampus griseus),
Ψευδόρκα (Pseudorca crassidens),
Ζιφιός (Ziphius cavirostris),
Ρυγχοφάλαινα (Balaenoptera acutorostrata),
Φυσητήρας (Physeter macrocephalus),
Δίδοντος Μεσοπλόδοντας
ή Βορεινή Ραµφοφάλαινα,
(Mesoplodon bidens),
Μεγάπτερη ή Καµπουρωτή φάλαινα
(Megaptera novaeangliae),
Πτεροφάλαινα (Balaenoptera physalus)

Ο

ι τοπικές κοινωνίες επωφελούνται από τις νέες θέσεις εργασίας και το επιπλέον εισόδηµα. Οι τουρίστες
ψυχαγωγούνται και εκπαιδεύονται. Οι ερευνητές
επωφελούνται από τη χρήση των σκαφών για την παρατήρηση και τη συλλογή στοιχείων. Τα διαχειριστικά µέτρα ακολουθούν µε τη σειρά τους. Και βέβαια οι φάλαινες και τα δελφίνια
και το περιβάλλον τους ωφελούνται από τα αυξηµένα διαχειριστικά µέτρα. Άρα θα µπορούσε πράγµατι να είναι µια πολύ
θετική στάση. Σε ποιο βαθµό όµως έχει επιτευχθεί αυτό;

Οφέλη

Βιβλιογραφία:
Carwardine Mark (1995) Whales, dolphins and porpoises.
Dorling Kindersley, London.
Catton Chris (1995) Dolphins. St. Martin’s Press, New York.
Uhlenbroek Charllotte (2002) Talking with animals.
Hodder & Stoughton, Great Britain.
Μπορείτε να ακούσετε ήχους κητωδών στην παρακάτω διεύθυνση:
http://dsc.discovery.com/convergence/blueplanet/sounds/
sounds.html

Φωτογραφία: Stephen Frink

8 /9

Παρατήρηση Κητωδών

µεσόγειος sos

Σύµφωνα µε τους ειδικούς, η παρατήρηση κητωδών αποτελεί µια
βιοµηχανία που προσελκύει 9 εκατοµµύρια συµµετέχοντες και
αποφέρει ένα δισεκατοµµύριο δολάρια ετησίως. Στις 18 ευρωπαϊκές χώρες που έχουν ακολουθήσει αυτή την πορεία υπάρχουν
περίπου 200 διοργανωτές εκδροµών. Τα έσοδα του 1998 ήταν
121 εκατοµµύρια ευρώ ενώ σηµειώνεται ετήσια αύξηση 20%. Η
πρώτη οργανωµένη παρατήρηση κητωδών ξεκίνησε στην περιοχή του Γιβραλτάρ από έναν πρώην ψαρά.

µεσόγειος sos

Παρατήρηση Κητωδών

Δεν υπάρχει τουριστικό µαγαζί απ’ το οποίο, ανάµεσα στις
καρτ-ποστάλ, τα µπλουζάκια και τα µπρελόκ, να λείπουν τα δελφίνια. Μάλιστα, αν ρωτήσετε οποιονδήποτε µαγαζάτορα θα σας
πει ότι έχουν την περισσότερη ζήτηση. Η χαµογελαστή τους όψη
τα κάνει δηµοφιλή και εµπορικά. Παραδοσιακά φαλαινοθηρικές
χώρες συνειδητοποιούν ότι τα ζώα αυτά έχουν µεγαλύτερη οικονοµική αξία ζωντανά παρά νεκρά. Κοινότητες της Νορβηγίας, της Ιρλανδίας και της Ισλανδίας έχουν ήδη επωφεληθεί από
την εµπορικότητα των ζώων, αν και σε πολλές περιπτώσεις τα
οφέλη τα έχουν καρπωθεί εξωτερικοί παράγοντες. Οι ερευνητές
µπορούν επίσης να επωφεληθούν από τη χρήση σκαφών από
τα οποία γίνεται παρατήρηση, γλιτώνοντας µέχρι και 1.150 ευρώ
την ηµέρα, παρόλο που κάποιοι διοργανωτές χρησιµοποιούν την
έρευνα ως πρόφαση για να πλησιάζουν τα ζώα περισσότερο.

10 / 11

Σηµαντικός είναι και ο εκπαιδευτικός ρόλος της παρατήρησης κητωδών. Η συγκλονιστική εµπειρία µπορεί, σε συνδυασµό µε την κατάλληλη πληροφόρηση από ειδικούς, να
λειτουργήσει ως ιδιαίτερα αποτελεσµατικό εργαλείο περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης. Οι πληροφορίες που δίνονται, όµως, συνήθως περιορίζονται στο εντυπωσιακό µέγεθος των ζώων, στις αναπαραγωγικές τους δραστηριότητες,
στις αποστάσεις που διανύουν και στο χρόνο που περνούν
κάτω από τη επιφάνεια. Εστιάζοντας σε αυτά, χάνεται η ευκαιρία να δούµε τα ζώα ως µέρος του ευρύτερου οικοσυστήµατος. Κάποιοι πιο περιβαλλοντικά ευαισθητοποιηµένοι διοργανωτές προωθούν διαχειριστικά µέτρα – σκοπούς όπως
τη δηµιουργία θαλάσσιων καταφυγίων ή επικεντρώνονται
στη σηµασία τήρησης του κώδικα παρακολούθησης. Είναι
καλύτερο να εστιάζουµε στην επίδραση του σκάφους, στο
ευρύτερο και λιγότερο ορατό περιβάλλον, στις συγκρούσεις
µεταξύ των τοπικών συµφερόντων, των φαλαινών, του περιβάλλοντος και των τουριστών. Αυτή άλλωστε είναι και η διαφορά της εκπαιδευτικής αξίας της παρατήρησης των ζώων
στη φύση σε σχέση µε τις συνθήκες αιχµαλωσίας. Κι ενώ
η εµπορική πλευρά της παρατήρησης φαλαινών ανθίζει, δε
µπορεί ισχυριστεί κανείς το ίδιο για την περιβαλλοντική.

µεσόγειος sos

Η καταστροφική φαλαινοθηρία
Η ιστορία της εντατικής εκµετάλλευσης των φαλαινών ξεκινά πριν από 800 χρόνια. Το 1200 οι Βάσκοι ξεκίνησαν την
εµπορική φαλαινοθηρία αξιοποιώντας σχεδόν όλο το σώµα
των θηραµάτων. Το 17ο αιώνα, οι Ολλανδοί, οι Άγγλοι και οι
Αµερικάνοι ξεκίνησαν τη φαλαινοθηρία µεγάλης κλίµακας.
Από το 1850-1870 η εξέλιξη της τεχνολογίας επέτρεψε την
αύξηση των θηραµάτων, ενώ από το 1925 το κρέας των φαλαινών µπορούσε πλέον να επεξεργάζεται επάνω στο πλοίο.
Ενδεικτικά, από το 1930-1931 σκοτώθηκαν 28.325 γαλάζιες φάλαινες και από το 1963-1964, 29.255 φυσητήρες.
Το 1986 η Διεθνής Επιτροπή φαλαινοθηρίας εξέδωσε µορατόριουµ για τη φαλαινοθηρία, αλλά µέχρι τότε οι περισσότεροι πληθυσµοί µεγάλων φαλαινών είχαν µειωθεί στο
5-10% των αρχικών επιπέδων. Οι χώρες που κυνηγούν φάλαινες σε εµπορική κλίµακα είναι η Ιαπωνία, η Νορβηγία και
η Ισλανδία. Ακόµα χειρότερο είναι το γεγονός ότι οι έγκυες
φάλαινες γίνονται στόχοι των φαλαινοθηρών γιατί είναι πιο
εύκολοι στόχοι και έχουν περισσότερο κρέας. Σε άλλες περιοχές, όπως στη Ρωσία και τα νησιά των Φαραώ, επιτρέπεται
το κυνήγι ως αναπόσπαστο µέρος της τοπικής παράδοσης, αν
και τα µέσα που χρησιµοποιούνται είναι πλέον σύγχρονα.

Αρνητικές επιπτώσεις
Η ύπαρξη οποιουδήποτε πλοίου στο νερό επιδρά στις φάλαινες και το περιβάλλον τους. Το ίδιο ισχύει ακόµα και όταν
όλα γίνονται µε τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Για το καλό των
ζώων η επίδραση αυτή πρέπει να είναι όσο µικρότερη γίνεται, όσο δύσκολο και να είναι αυτό. Πολλές φορές δεν υπάρχει η οικονοµική δυνατότητα για την αντικατάσταση ή την
προσαρµογή του σκάφους που χρησιµοποιείται. Ταυτόχρονα
είναι πιο ελκυστικό να παραµένουµε περισσότερη ώρα κοντά
στα ζώα. Κι ενώ η έλλειψη γνώσεων για τα κητώδη αποτελεί
πρόβληµα για την προστασία τους, η έρευνα για την απόκτηση τέτοιων γνώσεων µπορεί να αποτελέσει επίσης πολλές
φορές πηγή όχλησης όταν περιλαµβάνει στενή επαφή µε τα
ζώα. Κατά πόσο όµως αυτές οι βραχυπρόθεσµες επιδράσεις
στη συµπεριφορά έχουν µακροχρόνια επίδραση στην ευηµερία των ζώων; Το σίγουρο είναι ότι η ενέργεια που ξοδεύουν
τα ζώα ανταποκρινόµενα στην παρατήρηση µε σκάφος αποτελεί µέρος της συνολικής ενέργειας που προορίζεται για την
επιβίωση και την αναπαραγωγή καθενός. Αλλαγές στο πού
τη χρησιµοποιούν είναι πολύ πιθανό να έχουν µακροχρόνια
αποτελέσµατα στην ευηµερία των ζώων. Στην Αυστραλία, το
υπουργείο Περιβάλλοντος χρειάστηκε να µειώσει τον αριθµό των αδειών για παρατήρηση κητωδών αφού διαπιστώθηκε ότι τα δελφίνια είχαν αρχίσει να αποφεύγουν την περιοχή
αλλά και ότι είχε µειωθεί η αναπαραγωγική τους επιτυχία.
Η αύξηση, απλώς και µόνο, του αριθµού των πλοίων φαίνεται
ότι επιδρά αρνητικά στα κητώδη και το περιβάλλον τους λόγω
της ολοένα αυξανόµενης όχλησης από το θόρυβο και τη ρύπανση, ή ακόµα και από τις συγκρούσεις και τους τραυµατισµούς
από πλοία. Οι επιδράσεις της τουριστικής παρατήρησης κητωδών όµως είναι κατά πολύ άγνωστες και έχουν παροµοιαστεί
µε παγόβουνο, που το µεγαλύτερο µέρος του είναι ακόµα κρυµµένο. Για το λόγο αυτό, οργανώσεις, τοπικές αρχές και κοινωνίες έχουν αναπτύξει εθελοντικούς κώδικες παρακολούθησης
Οι περιοχές όπου διεξάγεται η παρατήρηση κητωδών είναι περιοχές υψηλής συγκέντρωσης, δηλαδή περιοχές διατροφής ή
αναπαραγωγής. Οι παρατηρητές θέλουν περισσότερο να δουν τα
απειλούµενα, σπάνια ζώα, τα οποία προβάλλονται και περισσότερο, µε αποτέλεσµα οι πιο ευαίσθητοι πληθυσµοί να γίνονται και
πιο συχνά στόχοι. Χωρίς τη σωστή στάση από τη µεριά των διοργανωτών οι αρνητικές επιπτώσεις ξεπερνούν κατά πολύ τα οφέλη.

Αιχµαλωσία
Πριν από περισσότερο από 100 χρόνια αιχµαλωτίστηκαν τα
πρώτα ρινοδέλφινα για τη διασκέδαση των ανθρώπων. Σήµερα
περισσότερα από 25 είδη εκτίθενται σε ζωολογικούς κήπους
και πάρκα µε αποτέλεσµα να πεθαίνουν νωρίτερα ή να είναι σε
γενικές γραµµές δυστυχισµένα. Η αιχµαλωσία των δελφινιών
και φαλαινών µπορεί είναι επικίνδυνη για τα ίδια τα ζώα, ενώ
µπορεί να έχει αρνητικές επιπτώσεις για το πληθυσµό τους.
Το εµπόριο των κητωδών ελέγχεται από τη Διεθνή Σύµβαση
για το Εµπόριο των ειδών άγριας πανίδας και χλωρίδας που
κινδυνεύουν µε εξαφάνιση (CITES) και η εισαγωγή τους στη
Ευρωπαϊκή Ένωση επιτρέπεται µόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις. Παρ’ όλα αυτά, σύµφωνα µε το WDCS 40 ευρωπαϊκές
χώρες συνεχίζουν τη δηµόσια έκθεση αιχµάλωτων κητωδών
και µόνο πρόσφατα έχει σταµατήσει η εισαγωγή τους γι’ αυτό
το σκοπό. Για παράδειγµα, η Πορτογαλία αρνήθηκε να χρησιµοποιήσει στο ζωολογικό κήπο της Λισαβώνας αιχµάλωτα
δελφίνια προερχόµενα από τη Δυτική Αφρική, ενώ πολύ κοντά
στο ζωολογικό κήπο δίνεται η ευκαιρία να παρατηρήσει κανείς
το ίδιο είδος δελφινιού στο φυσικό του περιβάλλον.
Το επιχείρηµα της ευαισθητοποίησης του κοινού µέσα από
τη χρήση αιχµάλωτων κητωδών καταρρίπτεται αν δει κανείς
την τύχη αυτών των ζώων. Από τα πέντε δελφίνια που χρησιµοποιήθηκαν για τη σειρά Φλίπερ, τουλάχιστον ένα έδειξε τη
δυσαρέσκειά του επιτιθέµενο στον εκπαιδευτή. Η όρκα Κέικο, γνωστή από την ταινία «Ελευθερώστε το Γουίλι», ακόµα
δεν έχει καταφέρει να ανεξαρτητοποιηθεί από τους ανθρώπους παρά τις προσπάθειες που καταβάλλονται.

Η ελεγχόµενη παρατήρηση ως εναλλακτική λύση
Ένα κοινό µεταξύ των ψαράδων και των κητωδών είναι η αύξηση της απαιτούµενης προσπάθειας για την εύρεση της απαραίτητης για την επιβίωση ποσότητας ψαριών λόγω της µείωσης
των ιχθυοαποθεµάτων. Κι ενώ η υπεραλίευση έχει πολύ µεγαλύτερη επίδραση στη µείωση τους, χώρες όπως η Ισλανδία
και η Νορβηγία θεωρούν ότι ο περιορισµός των πληθυσµών
των κητωδών αποτελεί βασικό εργαλείο για τη διαχείριση των
αλιευµάτων. Έτσι, από τη µία πλευρά τα κητώδη δυσκολεύο-

νται όλο και περισσότερο να βρουν τη τροφή τους, κι από την
άλλη θανατώνονται από τους ανταγωνιστές τους. Μπροστά
στη µείωση των πληθυσµών των κητωδών και τη µείωση των
ιχθυοαποθεµάτων, η στροφή προς την παρατήρηση κητωδών
ως εναλλακτική µορφή τουρισµού αποτελεί µία βιώσιµη εναλλακτική πηγή εισοδήµατος. Κοινότητες πρώην φαλαινοθηρών
κερδίζουν έτσι πολύ περισσότερα χρήµατα από ό,τι κέρδιζαν
από τη φαλαινοθηρία. Πρώην φαλαινοθήρες χρησιµοποιούν
την εµπειρία τους στον εντοπισµό κητωδών ώστε να αυξήσουν την πιθανότητα παρατήρησής τους από τους τουρίστες.
Όσο αυξάνεται η παρατήρηση κητωδών, τόσο µειώνονται οι
πιθανότητες θανάτωσης των φαλαινών. Όσο περισσότερα
ζώα υπάρχουν στην περιοχή τόσο περισσότεροι είναι και οι
επισκέπτες. Αντίθετα, πολλοί παρατηρητές αποφεύγουν να
επισκεφθούν περιοχές όπου συνεχίζεται η φαλαινοθηρία.
Είναι ξεκάθαρο ότι η άµεση επίδραση της παρατήρησης
είναι πολύ µικρότερη για τα κητώδη από εκείνη της φαλαινοθηρίας. Όµως καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη σχέση παίζει
το µέτρο. Η µακροχρόνια επίδραση της αιχµαλωσίας ή της
θανάτωσης µίας και µόνο φάλαινας είναι πολύ µικρότερη
από τη συστηµατική όχληση των πληθυσµών. Εποµένως η
παρατήρηση κητωδών είναι µια καλή εναλλακτική για τους
φαλαινοθήρες και τους αλιείς, αλλά και για τα κητώδη, εφόσον ο αριθµός και η ποιότητα των παρατηρήσεων δεν ξεφεύγει από το έλεγχο. Κι ενώ η στροφή προς αυτή τη µορφή του
εναλλακτικού τουρισµού αποτελεί ένα θετικό βήµα, χρειάζονται µέτρα για να είναι βιώσιµη και για τα κητώδη.

Τα µέτρα
Η παρατήρηση κητωδών αποτελεί µια πολύτιµη εναλλακτική
παρά τις ανησυχίες που προκαλεί. Για το λόγο αυτό είναι απαραίτητη η λήψη µέτρων τόσο για την προστασία των κητωδών
όσο και για την εξασφάλιση της βιωσιµότητας του νέου αυτού

Παρατήρηση Κητωδών

επαγγέλµατος. Τα µέτρα αυτά αποτελούν µια συµβιβαστική
λύση µεταξύ των αναγκών των κητωδών και της επιθυµίας
των ανθρώπων να έρθουν σε επαφή µαζί τους. Πρέπει να είναι προσαρµοσµένα στις ιδιαιτερότητες της κάθε περιοχής,
των ειδών και των πληθυσµών που αποτελούν το αντικείµενο
παρατήρησης. Για παράδειγµα, ένα είδος φάλαινας διαφέρει
πολύ ως προς τη συµπεριφορά του σε σχέση µε κάποιο άλλο,
ακόµα και στη αντίδρασή του στα πλοία της ίδιας περιοχής.
Κάποιες οργανώσεις έχουν θέσει κάποιες αρχές - βασικά
µέτρα για την προστασία των κητωδών. Σε περιοχές όπως οι
Αζόρες και τα Κανάρια υπάρχουν νέοι σχετικοί κανονισµοί,
ενώ στην Αυστραλία απαιτείται αδειοδότηση των διοργανωτών. Σηµαντικό διαχειριστικό εργαλείο αποτελούν οι Ειδικές
Περιοχές Προστασίας όπως στην Ιρλανδία, στην Ιταλία και
στη Γερµανία. Τις περισσότερες φορές όµως οι οδηγίες δεν

ΚΩΔΙΚΑΣ ΚΑΛΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ
ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ ΚΗΤΩΔΩΝ
1. Μην πλησιάζετε πιο κοντά από τα εκατό µέτρα
2. Όταν η παρατήρηση γίνεται ταυτόχρονα από δύο πλοία
και πάνω, µην πλησιάζετε πιο κοντά από 200 µέτρα
3. Πλησιάστε τα κητώδη από πίσω και πλάγια
και όχι ακριβώς πίσω ή κατά µέτωπο
4. Τα σκάφη πρέπει να µειώνουν ταχύτητα
και να αποφεύγουν απότοµες µεταβολές
στην ταχύτητά τους όταν βρίσκονται κοντά στα κητώδη.
5. Μην χωρίζετε τα κητώδη και µην κινείστε ανάµεσά τους.
Εάν δεν είστε σίγουροι για τις κινήσεις τους απλώς
σταµατήστε και βάλτε τη µηχανή στο ρελαντί.
6. Μην προσπαθείτε να κολυµπήσετε µε δελφίνια
7. Μην προσπαθείτε να κολυµπήσετε µε τις φάλαινες
8. Δίνετε ιδιαίτερη προσοχή όπου υπάρχουν µητέρες
και µικρά.
9. Περνάτε το πολύ 15 λεπτά κοντά στα κητώδη
10. Μην πετάτε σκουπίδια ή άλλα απόβλητα στη θάλασσα
11. Μην ταΐζετε τα κητώδη
12. Μειώστε όσο περισσότερο γίνεται το θόρυβο
και περιορίστε τις απότοµες αυξοµειώσεις στην ένταση
13. Τα σκάφη θα πρέπει να είναι διαµορφωµένα έτσι ώστε
να περιορίζεται η περίπτωση τραυµατισµού των ζώων,
π.χ. οι προπέλες θα πρέπει να είναι καλυµµένες
14. Προσφέρετε στους επισκέπτες ακριβείς
εκπαιδευτικούς οδηγούς και πληροφορίες

12 / 13

µεσόγειος sos

είναι αρκετά αυστηρές λόγω της άγνοιας των τοπικών συνθηκών και της φέρουσας ικανότητας του τοπικού πληθυσµού.
Πολλές φορές οι οδηγίες δρουν «πυροσβεστικά», όταν πια γίνονται ξεκάθαρες οι αρνητικές επιδράσεις της παρατήρησης.
Στο µέλλον τα µέτρα θα πρέπει να λειτουργούν προληπτικά.
Όµως, χωρίς εµπορικό κίνητρο οι διοργανωτές δε συµµορφώνονται στους κανονισµούς. Το πιο βασικό κίνητρο αποτελεί το
γεγονός ότι η υπεύθυνη στάση αυξάνει τον αριθµό των παρατηρητών και άρα το εισόδηµα. Με τη σειρά του αυτό εξαρτάται από
την ευαισθησία των επισκεπτών και από την ενηµέρωση τους σε
σχέση µε την περιβαλλοντική επίδοση των διοργανωτών. Εποµένως η πληροφόρηση των παρατηρητών θα πρέπει να είναι
τέτοια ώστε να επιτρέπει τη δηµιουργία κριτηρίων επιλογής.
Η δυνατότητα του επισκέπτη να επιλέξει διοργανωτή µπορεί να λειτουργήσει θετικά ως µοχλός πίεσης για τη συµµόρφωση τους στους κανονισµούς, δηµιουργώντας µια στενή
σχέση µεταξύ περιβαλλοντικής επίδοσης και του αριθµού
των συµµετεχόντων. Δεδοµένης της στροφής του κοινού
προς τις βιώσιµες µορφές τουρισµού, η πληροφόρηση για
την περιβαλλοντική επίδοση των διοργανωτών µπορεί να
αποτελέσει σηµαντικό κριτήριο στην επιλογή τους.
Το European Union for Coastal Conservation δηµιούργησε ένα εργαλείο–οδηγό (www.coastalguide.to) για να δώσει
τη δυνατότητα στους παρατηρητές να επιλέγουν µε γνώµονα
την περιβαλλοντική επίδοση αλλά και την ευκαιρία στους διοργανωτές να ενηµερώσουν για την προσπάθειά τους τους
πιθανούς επισκέπτες. Οι διοργανωτές που το επιθυµούν,
απαντούν στο κατά πόσο συµµορφώνονται σε µία λίστα ελάχιστων κριτηρίων που προκύπτουν από τους κανονισµούς
παρακολούθησης κητωδών. Παράλληλα υπάρχει η δυνατότητα ανατροφοδότησης από τους συµµετέχοντες παρατηρητές. Με αυτό τον τρόπο οι επισκέπτες έχουν τις κατάλληλες
πληροφορίες για να µπορούν να επιλέξουν τους υπεύθυνους διοργανωτές και να απορρίψουν εκείνους που δηλώνουν ψευδή στοιχεία ή δεν δίνουν καθόλου πληροφορίες.

ΤΟΥΣ ΦΙΛΟΥΣ
ΤΟΥΣ ΠΡΟΣΕΧΟΥΜΕ

Απειλές για τα κητώδη

µεσόγειος sos

Δεν υπάρχει τρόπος να περιγράψει κανείς την αίσθηση της επαφής µε τα κητώδη,
σε κάποιον που δεν έχει ζήσει αυτήν την εµπειρία. Μας γοητεύουν, µας συγκινούν,
προκαλούν το θαυµασµό µας. Υπάρχει κάτι µοναδικό στην αίσθηση ότι αυτά τα ζώα,
χωρίς κανέναν προφανή λόγο, µας διαλέγουν για να µας παρατηρήσουν, να µας περιεργαστούν,
να παίξουν µαζί µας. Κάποιοι, µάλιστα, χρωστάνε τη ζωή τους σε αυτά.
Παρ’ όλα αυτά, είναι κάποιες ανθρώπινες δραστηριότητες που απειλούν την επιβίωση τους.

Η

Η ευαισθητοποίηση του κοινού, των αρχών και των διοργανωτών πάνω στις επιδράσεις της παρατήρησης κητωδών, µπορεί
να συµβάλει στη δηµιουργία υπεύθυνης στάσης απέναντι στη
νέα αυτή µορφή εναλλακτικού τουρισµού. Η κριτική επιλογή των
διοργανωτών από την πλευρά των τουριστών και η ανατροφοδότηση σχετικά µε τις περιβαλλοντικές επιδόσεις, µπορεί να τους
ενθαρρύνει να συµµορφωθούν στους κανονισµούς. Η τήρησή
τους µπορεί να οδηγήσει στην ανάπτυξη της παρατήρησης κητωδών ως εναλλακτικής πηγής εισοδήµατος για τους αλιείς και
στην προστασία των κητωδών και των οικοσυστηµάτων τους.
Οι κανονισµοί επιλέχθηκαν από το EUCC σύµφωνα µε τις
παρακάτω πηγές: Greenpeace (2001): Principles and policy
guidelines on whale watching, Hoyt (1998): Whale and
dolphin watching, minimum key points,� International
Whaling Commission (IWC, 1996): General principles
for whale watching, The Whale and Dolphin Conservation
Society (WDCS, 2001): Cetacean watching code of conduct.
*Ο Δρ. Wouter Egas είναι ερευνητής στο Environmental Policy
Analysis Department
Μετάφραση/Περίληψη του άρθρου Whale watching in Europe:
Aspects of Sustainability, University of Amsterdam, EUCC
The Coastal Union (2002).
Φωτογραφίες: Γ. Σαββίδης

γοητεία που ασκούν στους ανθρώπους διαφαίνεται
στους αρχαίους µύθους. Στην Ελλάδα παρουσιάζονται
ως φιλόµουσα ζώα που έχουν συνδεθεί µε τον Ποσειδώνα, τον Απόλλωνα και το Διόνυσο, ενώ πολλά είναι και τα
περιστατικά διάσωσης ναυαγών µε πιο γνωστό αυτό του µουσικού Αρίωνα. Παρόµοια ιστορία συναντάµε στο χριστιανισµό
µε τη διάσωση του Ιωνά από τη φάλαινα. Αλλά και πολύ µακριά από εδώ, τα δελφίνια του Αµαζονίου θεωρούνται απόγονοι
ασεβών ανθρώπων που µετά τον κατακλυσµό που έστειλαν οι
θεοί, προσαρµόστηκαν στον υδάτινο κόσµο. Η στενή σχέση µεταξύ ανθρώπου και κητωδών φαίνεται στη βυζαντινή τέχνη που
συχνά αναφέρεται στον έρωτα παιδιών µε δελφίνια.
Η ευφυής συµπεριφορά των κητωδών, η επικοινωνία τους,
ο τρόπος που κοιµούνται, αλλά και το µέγεθος του εγκεφάλου
και η πολυπλοκότητα του εγκεφαλικού φλοιού κάποιων ειδών,
τα έκαναν ένα από τα πιο ελκυστικά αντικείµενα µελέτης. Η εξερεύνηση του κόσµου των δελφινιών, από τον Αριστοτέλη ως τις
µέρες µας, έχει λύσει πολλά ερωτήµατα και έχει δηµιουργήσει
αρκετά καινούρια. Πρόσφατες έρευνες πάνω στη συµπεριφορά τους έρχονται να επιβεβαιώσουν ότι άνθρωποι και κητώδη
έχουµε πολλά κοινά χαρακτηριστικά: την κοινωνικότητα, την
εφευρετικότητα, τη συνεργασία αλλά και τις διαµάχες.
Ο πιο γνωστός φίλος, αλλά και συχνός εχθρός των κητωδών είναι οι ψαράδες. Κάποιες φορές ανταγωνίζονται για τα
ψάρια που ολοένα λιγοστεύουν, άλλες φορές όµως συνεργάζονται. Μία από τις πιο γνωστές περιπτώσεις παρατηρείται
από το 1847 στην περιοχή Λαγκούνα κοντά στο νότιο άκρο
της Βραζιλίας. Σύµφωνα µε τους ντόπιους, πρόκειται πια για
την τρίτη γενιά ψαράδων που ψαρεύουν σε συνεργασία µε
τα δελφίνια. Οι ψαράδες ανοίγουν τα δίχτυα τους, στέκονται
κατά µήκος της ακτής, και περιµένουν. Από τα περίπου 200
δελφίνια που ζουν στην περιοχή, περίπου 30 οδηγούν τα ψάρια προς τα δίχτυα. Τα περισσότερα καταλήγουν στους ψαράδες ενώ κάποια πανικοβάλλονται και γυρίζουν κατευθείαν

Απειλές για τα κητώδη

στα δόντια των δελφινιών. Παρόµοια τεχνική χρησιµοποιείται και στις ακτές της Μαυριτανίας στη Δυτική Αφρική.
Κι αν στην περίπτωση του ψαρέµατος τα δελφίνια έχουν
όφελος, είναι εκατοντάδες οι ιστορίες όπου µας έχουν βοηθήσει χωρίς να κερδίζουν κάτι πέρα από ευγνωµοσύνη. Στην
Ιταλία το 2000 ο «Φίλιππος», ένα δελφίνι, έσωσε τη ζωή ενός
14χρονου αγοριού, ενώ στο Μαυροβούνι Λακωνίας το 1992
ένα νεαρό ζωνοδέλφινο έσωσε τη ζωή ενός κολυµβητή. Είναι
µια ενστικτώδης συµπεριφορά που εκδηλώνεται µεταξύ δελφινιών όταν τα νεογνά ή άλλα αδύναµα άτοµα χρειάζονται, κυριολεκτικά, υποστήριξη. Μια µητέρα κρατούσε στην επιφάνεια
το νεκρό µωρό της για µέρες. Γιατί όµως να κάνουν το ίδιο και
µε τους ανθρώπους; Σύµφωνα µε µία ερµηνεία, βλέποντας µας
µε το σόναρ τους, διαπιστώνουν ότι διαφέρουµε πολύ από τα
άλλα είδη που συναντά κανείς στη θάλασσα λόγω του αέρα που
κουβαλάµε στους πνεύµονες µας. Με αυτή τη λογική όµως θα
έπρεπε να έχει σηµειωθεί και κάτι αντίστοιχο µε τις φώκιες, ή

Φωτογραφία: Stephen Frink

άλλα θαλάσσια θηλαστικά. Από τη δική µας πλευρά, καταβάλλουµε µεγάλες προσπάθειες περιθάλποντας δελφίνια και φάλαινες που, προσπαθώντας να κρατήσουν το φυσητήρα τους
στην επιφάνεια για να αναπνεύσουν, πλησιάζουν στην ξηρά.
Οι Ιάπωνες, κύριοι υπέρµαχοι της φαλαινοθηρίας, έφτασαν µάλιστα στην κατασκευή τεχνητού πτερυγίου για να αντικαταστήσουν αυτό που έχασε από αρρώστια ένα θηλυκό δελφίνι.
Η επαφή των ανθρώπων µε τα δελφίνια φαίνεται να λειτουργεί θεραπευτικά δρώντας θετικά σε ανθρώπους µε άγχος, κατάθλιψη, ανορεξία και αυτισµό. Στο Κεντ της Αγγλίας
έχει ξεκινήσει πρόγραµµα δηµιουργίας ενός θόλου εικονικής πραγµατικότητας που αναπαριστά την επαφή µε ένα δελφίνι. Αν όµως, όπως λέει µια νεαρή Βρετανίδα που είχε κατάθλιψη η ίδια, αυτό που έχει τη µεγαλύτερη επίδραση είναι το
γεγονός ότι µας διαλέγουν, πόσο µπορεί να αντικατασταθεί
αυτό το συναίσθηµα µε την τεχνητή του έκδοση;
Αλλά και η αγάπη µας για τα κητώδη δεν είναι πάντα ότι καλύτερο γι’ αυτά: Οικοτουριστική παρατήρηση φαλαινών έξω από
στοιχειώδεις κανόνες παρακολούθησης. Τάισµα στην Αυστραλία από κάποιους που ψάχνουν νέα κατοικίδια και τοπικές ατραξιόν. Πόσοι από εµάς ψάχνουν το σηµατάκι «Dolphin Safe» στις
κονσέρβες τόνου; Δελφινάρια παντού, παρόλο που τα στοιχεία
δείχνουν ξεκάθαρα ότι τα αιχµάλωτα κητώδη υποφέρουν από
ανία, πεθαίνουν νωρίτερα και δεν αναπαράγονται µε τους ίδιους
ρυθµούς. Αναπτύσσουν γαστρεντερικές παθήσεις, σύνηθες σύµπτωµα στρες στους ανθρώπους, ενώ σε άλλες περιπτώσεις
κολυµπούν µε φόρα και χτυπούν το κεφάλι τους στα τοιχώµατα
της δεξαµενής. Ο ίδιος ο εκπαιδευτής των δελφινιών που υποδύθηκαν τον Φλίπερ, παραιτήθηκε και ξεκίνησε εκστρατείες εναντίον της αιχµαλωσίας. Είναι άραγε η χαµηλότερη, σε σχέση µε τον
άνθρωπο, ευφυία τους που τα δυσκολεύει να καταλάβουν γιατί
αυτός που τα θαυµάζει δέχεται να τα βλέπει και αιχµάλωτα;
Ζυγίζοντας τα θετικά και αρνητικά σε αυτή τη σχέση φαίνεται
ότι τα κητώδη βρίσκονται σε µειονεκτική θέση. Από τη µία πλευρά τα θαυµάζουµε, τα προστατεύουµε, τα περιθάλπουµε. Από
την άλλη τα χρησιµοποιούµε για το κέρδος και για να εντοπίζουν νάρκες και τορπίλες, τα σκοτώνουµε, και καταστρέφουµε
µαζί µε το δικό µας και το δικό τους σπίτι. Και αν εµάς δεν µας
νοιάζει η υποβάθµιση ή και η καταστροφή του περιβάλλοντός
µας, το πιο πιθανό είναι ότι δεν ισχύει το ίδιο για τα πλάσµατα
που συµβιώνουν µε εµάς. Πώς µπορεί να γίνει πιο δίκαιη αυτή η
συµβίωση; Ο σεβασµός στην άγρια ζωή και η συνειδητοποίηση
ότι είναι διαφορετική και όχι κατώτερη αγκαλιάζει την καθηµερινή µας ζωή χτυπώντας καµπανάκι κάθε φορά που υπερβαίνουµε τα όριά µας ή κάθε φορά που προσπερνάµε την ευκαιρία
να φερθούµε υπεύθυνα. Μας βοηθά να φερόµαστε σαν συγκάτοικοι των άλλων ειδών στον πλανήτη και όχι σαν ιδιοκτήτες
απέναντι σε φιλοξενούµενους µε ηµεροµηνία λήξης.

µεσόγειος sos

Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΩΝ

Σαν να µην έφτανε η φαλαινοθηρία, η συχνά εχθρική σχέση ψαράδων και κητωδών και η αιχµαλωσία,
αυξάνονται ολοένα και οι έµµεσοι κίνδυνοι για τα κητώδη από την ανθρώπινη δραστηριότητα.
Η υποβάθµιση (και) του θαλάσσιου περιβάλλοντος, η µείωση των αποθεµάτων τροφής, η ρύπανση
και οι θόρυβοι από τα εµπορικά πλοία αλλά και από τη χρήση σόναρ, µετατρέπουν σιγά σιγά
το υδάτινο σπίτι των κητωδών σε αφιλόξενη, εχθρική περιοχή. Η εφαρµογή των νόµων, η εντατικοποίηση
της έρευνας, η ευαισθητοποίηση είναι οι αναγκαίες λύσεις που πρέπει να εφαρµοστούν. Άµεσα!

Η

προστασία των κητωδών γίνεται µια ολοένα δυσκολότερη υπόθεση. Κάποια είδη ζουν όσο και οι άνθρωποι,
βρίσκονται στα υψηλότερα επίπεδα του θαλάσσιου
τροφικού πλέγµατος, και έχουν χαµηλούς αναπαραγωγικούς
ρυθµούς. Ο συνδυασµός αυτών των χαρακτηριστικών, που
είναι κοινός και στα ανώτερα θηλαστικά και στον άνθρωπο,
τα καθιστά και πιο ευάλωτα στις επιδράσεις από την ανθρώπινη δραστηριότητα. Οι απειλές µπορεί να επιδρούν άµεσα
στα ίδια τα ζώα, ή έµµεσα, επηρεάζοντας το περιβάλλον όπου
ζουν. Μπορεί να είναι βραχυπρόθεσµες ή µακροπρόθεσµες,
και µπορεί να επηρεάζουν συγκεκριµένους τοπικούς πληθυσµούς ή να έχουν παγκόσµια επίδραση. Εκτός των άλλων,
έρχονται να προστεθούν και καινούριες απειλές, η σηµασία
των οποίων δεν αναγνωριζόταν µέχρι σήµερα, όπως η δραµατική µείωση των ιχθυοπληθυσµών, η αλλαγή του παγκόσµιου κλίµατος, η ολοένα και αυξανόµενη ηχορύπανση, αλλά
και η όχληση από την κίνηση πλοίων ή ακόµα και από την ίδια
την παρατήρησή τους από ερευνητές και τουρίστες.
Οι απειλές που αντιµετωπίζουν τα κητώδη, τόσο στη Μεσόγειο όσο και σε παγκόσµιο επίπεδο, είναι πολυσύνθετες και
αλληλεπιδρούν µεταξύ τους. Μπορούν όµως να χωριστούν
σε δύο µεγάλες κατηγορίες, σε αυτές που προκαλούνται άµεσα από την ανθρώπινη δραστηριότητα, και σε αυτές που επιδρούν έµµεσα µέσω της µείωσης και υποβάθµισης του ενδιαιτήµατος τους.

Μια σηµαντική, κοινά αποδεκτή διαπίστωση είναι ότι
τα φαινόµενα απατούν. Για παράδειγµα, στον πλανήτη
Γη, ο άνθρωπος πάντα πίστευε ότι ήταν πιο έξυπνος
από τα δελφίνια, γιατί είχε επιτύχει τόσα πολλά
– ανακάλυψε τον τροχό, έφτιαξε τη Νέα Υόρκη, κάνει
πολέµους κ.ο.κ. - ενώ τα δελφίνια το µόνο που έκαναν
ήταν να διασκεδάζουν παίζοντας στο νερό.
Για τον ίδιο ακριβώς λόγο, τα δελφίνια
πάντα πίστευαν το αντίθετο.
Douglas Adams
«Γυρίστε το Γαλαξία µε ωτοστόπ».

ΘΑΝΑΤΟΙ ΚΑΙ ΒΛΑΒΕΣ ΠΟΥ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝΤΑΙ
ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ

Φωτογραφίες: αρχείο Χρ. Γαρίδη

14 / 15

Απειλές για τα κητώδη

µεσόγειος sos

Εκούσιες θανατώσεις και φαλαινοθηρία. Παρά το διεθνή
περιορισµό της φαλαινοθηρίας από το 1986, υπολογίζεται
ότι πάνω από 1.300 φάλαινες σκοτώνονται ετησίως σε παγκόσµιο επίπεδο. Η Ιαπωνία σκοτώνει σε ετήσια βάση εκατο-

µεσόγειος sos

Απειλές για τα κητώδη

ντάδες ζώα για... επιστηµονικούς λόγους, και στη συνέχεια
εµπορεύεται το κρέας τους. To ίδιο επιχείρηµα επικαλέστηκε
και η Ισλανδία το 2003, ενώ τρία χρόνια αργότερα ξανάρχισε
και την εµπορική φαλαινοθηρία. Η Νορβηγία µέσα στο 2006
αύξησε κατά 30% το όριο θανατώσεων σε σχέση µε την
προηγούµενη χρονιά φτάνοντας τις 1.052 φάλαινες. Με την
ένταξή της στη Διεθνή Επιτροπή Φαλαινοθηρίας η Ελλάδα θα
µπορούσε να συµβάλει στην προστασία τους.
Στη Μεσόγειο, αν και δεν υπήρξε συστηµατική φαλαινοθηρία, έχουν σηµειωθεί κάποιες περιστασιακές θανατώσεις
ιδίως κατά το 19ο και τις αρχές του 20ου αιώνα. Οι φάλαινες
χρησίµευαν ως µουσειακά εκθέµατα ή και ως στόχοι σκοποβολής σε ναυτικές ασκήσεις, ενώ ψαράδες κυνηγούσαν
πτεροφάλαινες και φυσητήρες, στοχεύοντας στην εκµετάλλευση του λαδιού και άλλων πολύτιµων προϊόντων χωρίς
πάντα την ανάλογη επιτυχία.

Σήµερα η εκούσια θανάτωση περιορίζεται κυρίως σε µικρότερα είδη, όπως τα ρινοδέλφινα, τα ζωνοδέλφινα και τα
κοινά δελφίνια, συνήθως επειδή θεωρούνται ανταγωνιστές
θηρευτές ή επειδή καταστρέφουν τα δίχτυα των αλιέων. Με
όπλα, καµάκια, εκρηκτικά ή δηλητηριασµένο δόλωµα, οι ψαράδες προσπαθούν είτε να αποµακρύνουν τα ζώα από τα
δίχτυα είτε και να τα σκοτώσουν. Αν και είναι δύσκολο να
υπολογιστεί µε ακρίβεια το ποσοστό των ζώων που θανατώνονται εκούσια σε σχέση µε το συνολικό αριθµό νεκρών
κητωδών, σύµφωνα µε προηγούµενη καταγραφή µεταξύ
του 1986-’90 οι εσκεµµένες θανατώσεις εκτιµάται ότι αποτελούν το 10% των επιβεβαιωµένων θανάτων. Στο Αιγαίο
έχουν καταγραφεί αυξηµένοι εσκεµµένοι θάνατοι ρινοδέλφινων τα οποία ανταγωνίζονται τους ψαράδες που χρησιµοποιούν παρασυρόµενα δίχτυα, µανωµένα και απλάδια. Παράλληλα, υπάρχουν ενδείξεις για την κατανάλωση κρέατος
κητωδών κυρίως στην Ιταλία και την Ισπανία.

Αλιεία
Η σχέση µεταξύ αλιείας και κητωδών ξεκινά από τότε που ο
άνθρωπος άρχισε να αναζητά την τροφή του στη θάλασσα. Σε
µια ιστορία τόσο µακροχρόνια υπήρξαν και πολλές αλλαγές, µε
τους ψαράδες και τα δελφίνια να εναλλάσσονται στο ρόλο του
θύµατος και του θύτη. Και αν στην αρχή, όπως και σήµερα σε
πολλές περιπτώσεις, η σχέση ήταν αρµονική, υπάρχουν πολλές αναφορές για την εχθρική αντιµετώπιση των κητωδών από
τους ανθρώπους. Το 1587 ο Πάπας καταδικάζει µε διάταγµα
τα «επιβλαβή ζώα» που θεωρούνται ότι είναι τα δελφίνια, ενώ
το 18ο αιώνα οι ψαράδες προσπαθούν να αποµακρύνουν τα
κητώδη από τα δίχτυα τους µε δυνατούς θορύβους, δυναµίτη,
όπλα, και προσαρµόζοντας τις αλιευτικές µεθόδους, όπως τοποθετώντας επιπλέον δίχτυα γύρω από τα αλιευτικά εργαλεία.
Στη Μεσόγειο η θανάτωση δελφινιών, ακόµα και µε χρηµατική
αµοιβή, αποτελούσε µέρος της κυβερνητικής πολιτικής για την
καταπολέµηση του προβλήµατος.
Aν και τα κητώδη στο σύνολό τους προστατεύονται πια
από διεθνείς συµβάσεις, η θανάτωσή τους συνεχίζεται. Μαζί
µε την ανάπτυξη της αλιείας σε παγκόσµιο επίπεδο αυξήθηκαν και οι εσκεµµένοι ή τυχαίοι θάνατοι κητωδών, κυρίως
τις τελευταίες δεκαετίες, από την εµπλοκή τους σε δίχτυα.
Γιατί δηµιουργούν τα κητώδη πρόβληµα στους αλιείς; Αφενός, στην προσπάθειά τους να τραφούν δηµιουργούν ζηµιές
σε αλιευτικά εργαλεία. Αφετέρου, κατηγορούνται ότι αποµακρύνουν τα ψάρια από τις περιοχές που ψαρεύουν και
µειώνουν την ποσότητά τους. Το τελευταίο αποτελεί και ένα
από τα επιχειρήµατα που χρησιµοποιούν οι χώρες που συνεχίζουν τη φαλαινοθηρία, παρόλο που είναι ξεκάθαρο ότι
τα κητώδη ποτέ δεν δηµιούργησαν πρόβληµα µείωσης των
ιχθυοαποθεµάτων πριν από την εντατικοποίηση της αλιείας.

16 / 17

Στην άλλη όψη του νοµίσµατος βρίσκονται τα κητώδη που
συλλαµβάνονται τυχαία σε νόµιµα αλιευτικά εργαλεία όπως οι
τράτες, τα µανωµένα δίχτυα και τα απλάδια, αλλά κυρίως σε
παράνοµα όπως τα παρασυρόµενα, µε αποτέλεσµα να τραυµατίζονται και να πεθαίνουν από ασφυξία. Ένα από τα κύρια
εµπόδια στην αντιµετώπιση του προβλήµατος των τυχαίων
συλλήψεων σε αλιευτικά εργαλεία είναι η έλλειψη αξιόπιστων
πληροφοριών. Από τη µία πλευρά δεν γνωρίζουµε πόσα ακριβώς ζώα συλλαµβάνονται κάθε χρόνο αφού οι ίδιοι οι ψαράδες
δεν το αναφέρουν. Από την άλλη είναι δύσκολο να εκτιµηθεί
το ποσοστό θνησιµότητας αφού δεν γνωρίζουµε τους ακριβείς
αριθµούς του συνόλου των θανατώσεων ή των πληθυσµών.
Στην Ιταλία, η ανάλυση στοιχείων από εκθαλασσώσεις µεταξύ

1986-1990 έδειξε ότι το 83% οφειλόταν στην εµπλοκή των
κητωδών σε παρασυρόµενα δίχτυα. Χρειάζεται ακόµα συστηµατική έρευνα για να εκτιµηθεί το µέγεθος του προβλήµατος,
όµως αυτό που είναι σίγουρο είναι ότι οι εκούσιες θανατώσεις
προστίθενται σε ένα σύνολο απειλών που οδηγούν στη µείωση των πληθυσµών των κητωδών.
Ένα σηµαντικό µέτρο αντιµετώπισης, η πλήρης απαγόρευση των αφρόδιχτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, έχει συντελέσει στη µείωση των τυχαίων συλλήψεων. Αυτό όµως ισχύει
µόνο από το 2002 και µόνο για τις περιοχές όπου ισχύει
και εφαρµόζεται η νοµοθεσία. Το Μάιο του 2005, 14 κητώδη
βρέθηκαν νεκρά στη Σαµοθράκη, µπλεγµένα σε αφρόδιχτα
προερχόµενα πιθανόν από τη γειτονική Τουρκία όπου χρησιµοποιούνται ακόµα. Τα δελφίνια δεν γνωρίζουν σύνορα…
Η εκτίµηση των αριθµών των τυχαίων συλλήψεων στους διάφορους τύπους αλιευτικών εργαλείων είναι απαραίτητη ώστε
να ληφθούν τα κατάλληλα περιοριστικά µέτρα. Παράλληλα,
είναι σηµαντική η υιοθέτηση εναλλακτικών µεθόδων αλιείας,
όπως µε τη χρήση διχτυών µε διόδους διαφυγής και ηχητικών
συσκευών, αν και δεν έχει εξακριβωθεί η αποτελεσµατικότητα τους τουλάχιστον σε όλα τα αλιευτικά εργαλεία. Επίσης θα
πρέπει να ενισχυθούν οι επιχειρήσεις διάσωσης και απελευθέρωσης κητωδών, που µπορεί να είναι δύσκολες και ίσως
ριψοκίνδυνες τόσο για τα κητώδη όσο και για τους διασώστες,
έχουν όµως µεγάλο βαθµό επιτυχίας. Τέλος, η ενηµέρωση και
εκπαίδευση των αλιέων αλλά και των καταναλωτών αποτελεί
ένα σηµαντικό εργαλείο για την αποθάρρυνση της χρήσης επικίνδυνων και παράνοµων εργαλείων.

Αιχµαλωσία
Τα κητώδη, χάρη στη φυσική τους ευφυΐα, εκπαιδεύονται εύκολα ώστε να κάνουν κόλπα που µας εντυπωσιάζουν και
σύµφωνα µε κάποιους µας ευαισθητοποιούν. Το θέαµα όµως
που προσφέρεται από τα δελφινάρια δεν πλησιάζει καθόλου
τη φυσική συµπεριφορά των ζώων, ενώ σε καµία περίπτωση
δεν προάγει το σεβασµό στην άγρια φύση. Ταυτόχρονα, από
την πλευρά των κητωδών, η όλη διαδικασία αιχµαλώτισης,
µεταφοράς, εκπαίδευσης και η διαβίωση µέσα στις δεξαµενές είναι τουλάχιστον απάνθρωπη.
Ευτυχώς, από τα 35 είδη που έχει στο παρελθόν επιχειρήσει να αιχµαλωτίσει ο άνθρωπος, λίγα µόνο είναι αυτά
που µπορούν να επιβιώσουν σε αιχµαλωσία. Υπολογίζεται
ότι ήδη χιλιάδες ζώα έχουν ήδη βρει το θάνατο. Μόνο στο
διάστηµα 1972 έως 1994 στην Αµερική, πέθαναν πάνω από
2.300 ρινοδέλφινα, ενώ στη Γερµανία πάνω από 120 κητώδη έχουν πεθάνει από τη δεκαετία του ‘60.
Στην Ευρώπη, το εµπόριο κητωδών για εµπορικούς σκοπούς απαγορεύεται από το νόµο. Παρ’ όλα αυτά, κάποια παραθυράκια πίσω από το χαρακτηρισµό «πρόγραµµα αναπαραγωγής» και «επιστηµονική έρευνα», τροφοδοτούν ακόµα τα
δελφινάρια της Ευρώπης, κυρίως µε ρινοδέλφινα. Σύµφωνα
µε το Whale and Dolphin Conservation Society, τα περισσότερα κητώδη σε ευρωπαϊκό επίπεδο έχουν εισαχθεί στην Ισπανία και στην Πορτογαλία και προέρχονται από κουβανικά νερά.
Οσον αφορά τα προγράµµατα αναπαραγωγής, κανένα ευρωπαϊκό δελφινάριο µέχρι σήµερα δεν έχει προχωρήσει στην
αποκατάσταση και επανένταξη κητωδών, οι οποίες ορίζονται
από το IUCN ως ο τελικός τους στόχος. Αντίθετα, τα ποσοστά
επιβίωσης των κητωδών σε αιχµαλωσία είναι µικρότερα από
αυτά στη φύση. Όσον αφορά την έρευνα, που πρέπει πάντα

να στοχεύει στην προστασία, οι συνθήκες αιχµαλωσίας δεν
µας επιτρέπουν να εξάγουµε συµπεράσµατα που να ισχύουν
και για τα άγρια, ελεύθερα ζώα. Έτσι, ο τελικός σκοπός της
αιχµαλωσίας των κητωδών και η έκθεσή τους σε δελφινάρια
δεν φαίνεται να είναι άλλος από το κέρδος, που βασίζεται στην
εκµετάλλευση των κητωδών και συχνά στη δική µας άγνοια.

ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΕΝΔΙΑΙΤΗΜΑΤΟΣ
Η επιβίωση των κητωδών, όπως και όλων των ζωντανών οργανισµών του πλανήτη, εξαρτάται άµεσα από την κατάσταση του
ενδιαιτήµατός τους. Μία σειρά προβληµάτων του θαλάσσιου και
παράκτιου περιβάλλοντος ασκούν έµµεση πίεση στα κητώδη.
Ταυτόχρονα, η Μεσόγειος είναι µία από τις περιοχές του πλανήτη που επηρεάζεται περισσότερο από την ανθρώπινη δραστηριότητα. Η µεγάλη συγκέντρωση πληθυσµού και δραστηριότητας
γύρω από τις ακτές της Μεσογείου επιβαρύνει σηµαντικά το
παράκτιο και θαλάσσιο περιβάλλον επιδρώντας στη λειτουργία
των θαλάσσιων οικοσυστηµάτων και στην ποιότητα και ποσότητα των φυσικών πόρων. Αστικοποίηση, τουρισµός, καλλιέργειες, αλιεία, µεταφορές και βιοµηχανία, όλα ασκούν τη δική
τους πίεση στη θάλασσα. Η Μεσόγειος, µε έκταση 0.8% της
θαλάσσιας επιφάνειας της Γης, συγκεντρώνει το 15% της παγκόσµιας θαλάσσιας κυκλοφορίας και το 30% της παγκόσµιας
µεταφοράς πετρελαίου, ενώ ταυτόχρονα αυξάνεται ραγδαία ο
αριθµός αλιευτικών σκαφών. Μέχρι το 2002 έως και το 60%
των αστικών αποβλήτων ήταν ακατέργαστα.

Ρύπανση
Όπως όλη η θαλάσσια ζωή, έτσι και τα κητώδη απειλούνται
από την παρουσία µικρών και µεγάλων σκουπιδιών που καταλήγουν στο θαλάσσιο περιβάλλον. Πλαστικές σακούλες και
υλικά συσκευασίας, κουτάκια αλουµινίου, γόπες από τσιγάρα,
µπαλόνια, σχοινιά και παλιά δίχτυα, κολυµπούν στην επιφάνεια
και «στολίζουν» το βυθό. Υπολογίζεται ότι σε παγκόσµιο επίπεδο περίπου ένα εκατοµµύριο πουλιά και 100.000 θηλαστικά
και θαλάσσιες χελώνες πεθαίνουν κάθε χρόνο από εµπλοκή ή
κατάποση πλαστικών. Τουλάχιστον 26 είδη µικρών και µεγάλων κητωδών έχουν βρεθεί να έχουν καταπιεί σκουπίδια και
σε πολλές περιπτώσεις η κατάποση πλαστικών ήταν, αν όχι το
κύριο, ένα από τα αίτια θανάτου.
Όµως το πρόβληµα της ρύπανσης ξεπερνά αυτό που φαίνεται στο µάτι. Τα κητώδη της Μεσογείου συγκαταλέγονται στα
πιο επιβαρηµένα είδη από τοξικές ουσίες που καταλήγουν στη
θάλασσα από τα αστικά, γεωργικά και βιοµηχανικά απόβλητα. Καθώς βρίσκονται στην κορυφή του τροφικού πλέγµατος,
εκτίθενται σε υψηλά επίπεδα ανθεκτικών και βιωσυσσωρεύσιµων ουσιών, κυρίως µέσω της διατροφής τους. Στη δυτική
Μεσόγειο έχουν βρεθεί ζωνοδέλφινα µε υψηλές συγκεντρώσεις DDT και πολυχλωριωµένων διφαινύλιων, οι υψηλότερες
που έχουν βρεθεί σε ζωντανό άγριο θηλαστικό, όπως επίσης
µέτρια έως και υψηλά ποσοστά βαρέων µετάλλων.
Πόσο όµως κινδυνεύουν τα κητώδη από τις υψηλές συγκεντρώσεις αυτών των ουσιών; Είναι πολύ πιθανό αυτές οι ουσίες να επηρεάζουν το ανοσοποιητικό σύστηµα, καθιστώντας
τους οργανισµούς πιο ευάλωτους σε ασθένειες. Από µελέτες
σε ρινοδέλφινα γνωρίζουµε ότι υπάρχει υψηλή συσχέτιση µεταξύ χαµηλού ανοσοποιητικού και υψηλής συγκέντρωσης επικίνδυνων ουσιών και ότι υψηλές συγκεντρώσεις ψευδάργυρου
µπορούν να προκαλέσουν ανωµαλίες στο συκώτι. Η επιβάρυνση από βαρέα µέταλλα και πολυχλωριωµένα διφαινύλια είναι

µεσόγειος sos

µεσόγειος sos

Απειλές για τα κητώδη
και ο κύριος ύποπτος για την έξαρση του ιού µόρµπιλι που προκάλεσε τους µαζικούς θανάτους ζωνοδέλφινων στη Μεσόγειο
στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Ιδιαίτερο πρόβληµα υπάρχει στα µυστακοκήτη τα οποία δεν τρέφονται κατά την περίοδο του θηλασµού και καταναλώνουν το λίπος τους όπου είναι
αποθηκευµένες και οι επικίνδυνες ουσίες. Τα νεαρά δελφίνια
µε τη σειρά τους µέσα από το µητρικό γάλα προσλαµβάνουν
υψηλές συγκεντρώσεις βιοσυσσωρεύσιµων ουσιών.
Προς το παρόν δεν γνωρίζουµε τις συγκεντρώσεις στις
οποίες οι διάφορες ουσίες γίνονται επικίνδυνες για τα κητώδη. Η πρόληψη όµως και καταπολέµηση της θαλάσσιας
ρύπανσης τόσο από χερσαίες πηγές αλλά και από τη ναυτιλία και την εξερεύνηση και την εκµετάλλευση των θαλάσσιων πόρων είναι απαραίτητη για όλο το θαλάσσιο οικοσύστηµα. Σε αυτήν την κατεύθυνση, διεθνείς συµβάσεις
όπως της Βαρκελώνης για την προστασία του θαλάσσιου
περιβάλλοντος και της παράκτιας περιοχής της Μεσογείου
περιλαµβάνουν και σχετικά πρωτόκολλα που σε θεωρητικό

18 / 19

µεσόγειος sos

επίπεδο έχουν υιοθετηθεί και από τη χώρα µας. Η εφαρµογή τους όµως καθυστερεί....

Μείωση ιχθυοπληθυσµών
και υπεραλίευση
Σύµφωνα µε αναφορές της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Περιβάλλοντος, η συνέχιση των σηµερινών τάσεων υπεραλίευσης
θα οδηγήσει σε σηµαντικές µεταβολές όλου του θαλάσσιου
οικοσυστήµατος. Σήµερα, πολλά είδη είναι εκτός ασφαλών
βιολογικών ορίων και µερικά βρίσκονται σε κρίσιµη κατάσταση. Στη Μεσόγειο η συνολική ποσότητα αλιευµάτων µειώνεται σταθερά παρά την αυξηµένη αλιευτική προσπάθεια
σε σχέση µε πριν από 20 χρόνια.
Σε µια θάλασσα όπου η διαθέσιµη τροφή µειώνεται, απαιτείται όλο και µεγαλύτερη προσπάθεια για την εύρεσή της.
Αυτό έχει σαν συνέπεια τη µείωση χρόνου και ενέργειας
που αποµένει για άλλες σηµαντικές κοινωνικές και ανα-

παραγωγικές δραστηριότητες. Παράλληλα, τα ζώα µεταναστεύουν, αδυνατίζουν, χάνουν τη φυσική τους δύναµη και το
ανοσοποιητικό τους σύστηµα εξασθενεί. Σε µια έρευνα στο
ανατολικό Ιόνιο, όπου είναι ιδιαίτερα διαδεδοµένη η χρήση
τράτας, περίπου το 40% των «µόνιµων» κοινών δελφινιών
που παρατηρήθηκαν εµφάνιζαν απώλεια βάρους ενώ έχουν
παρατηρηθεί και ιδιαίτερα αδύνατα ρινοδέλφινα.
Η αλλαγή του παγκόσµιου κλίµατος προβλέπεται ότι θα
έχει κι αυτή τις δικές της επιδράσεις στα κητώδη. Σύµφωνα
µε µελέτες, η αύξηση της µέσης θερµοκρασίας θα προκαλέσει τη µείωση παραγωγής φυτοπλαγκτόν και ζωοπλαγκτόν
που αποτελεί τροφή για πολλά είδη ψαριών. Αυτό µε τη σειρά
του θα επηρεάσει και τα κητώδη που βρίσκονται ψηλότερα
στο θαλάσσιο τροφικό πλέγµα. Η αφθονία των µικρών καρκινοειδών που ζουν στις άκρες του θαλάσσιου πάγου και αποτελούν την κύρια τροφή µεγάλων φαλαινών εξαρτάται από
την περιφέρεια τους στρώµατός του. Πρόσφατη έρευνα στη
Βόρεια θάλασσα έδειξε ότι και µικρά κητώδη όπως οι φώ-

καινες ήδη πεθαίνουν από την πείνα λόγω της µείωσης της
τροφής τους. Παράλληλα, οι µεταβολές των θαλάσσιων ρευµάτων και της κατανοµής των ιχθυοπληθυσµών είναι πολύ
πιθανό να επηρεάσουν τη µετανάστευση των ειδών.
Κι ενώ όλο και περισσότεροι ψαράδες συνειδητοποιούν ότι το
να ρίχνουν ευθύνες στα δελφίνια για τη µείωση των ιχθυοπληθυσµών δεν είναι λογικό, πόσο µάλλον αποτελεσµατικό, η έλλειψη
κοινής αλιευτικής πολιτικής για όλες τις χώρες της Μεσογείου
και η µη εφαρµογή της υπάρχουσας δυσκολεύει τόσο τους ίδιους
όσο και τα κητώδη. Συστήµατα διαχείρισης των θαλάσσιων πόρων που αφορούν µόνο τις ευρωπαϊκές χώρες δεν µπορούν από
µόνα τους να βελτιώσουν την κατάσταση της Μεσογείου. Μια πιο
ορθολογική διαχείριση του οικοσυστήµατος, που τα οφέλη της θα
ξεπερνούν κατά πολύ την προστασία των κητωδών, προϋποθέτει
την υιοθέτηση µιας κοινής αλιευτικής πολιτικής για την ευρύτερη
περιοχή. Παράλληλα χρειάζεται αξιόπιστη, διεπιστηµονική και
συστηµατική έρευνα πάνω στις συνέπειες των αλιευτικών δραστηριοτήτων µε τη συµβολή των ίδιων των αλιέων.

µεσόγειος sos

Απειλές για τα κητώδη

Όχληση από τη θαλάσσια κυκλοφορία,
προσκρούσεις σε πλοία
Η όχληση των κητωδών από τη θαλάσσια κίνηση αποτελεί µία
πιθανή απειλή για την οποία πολλά πράγµατα είναι ακόµα άγνωστα. Η όχληση που προκαλείται ποικίλει ανάλογα µε το είδος
του σκάφους, αλλά και τα κητώδη δεν αντιδρούν όλα µε τον ίδιο
τρόπο. Κάποια µάλιστα δείχνουν περιέργεια, πλησιάζουν από
µόνα τους τα σκάφη και κολυµπούν δίπλα στην πλώρη. Άλλες
φορές όµως αποµακρύνονται, αλλάζουν την ηχητική τους δραστηριότητα, την ταχύτητα κολύµβησης και το ρυθµό ανάδυσης
τους, µένοντας περισσότερη ώρα κάτω από την επιφάνεια της
θάλασσας. Ακόµα χειρότερα, µεγάλα ζώα όπως οι πτεροφάλαινες και οι φυσητήρες κάποιες φορές δεν προλαβαίνουν να αποµακρυνθούν και προσκρούουν σε πλοία.
Η αύξηση του πληθυσµού και των δραστηριοτήτων στις παράκτιες και θαλάσσιες περιοχές της Μεσογείου οδηγεί στην έντονη
όχληση των κητωδών από τη θαλάσσια κίνηση. Αν και ακόµα
δεν γνωρίζουµε τις ακριβείς συνέπειες, σε περιοχές όπου έχει
διαπιστωθεί όχληση χρειάζεται άµεσα υιοθέτηση συστάσεων

20 / 21

ή κανονισµών σε σχέση µε την τήρηση ελάχιστων αποστάσεων
και ορίων ταχύτητας καθώς και συγκεκριµένων δροµολογίων,
αποφεύγοντας περιοχές όπου παρατηρούνται κητώδη όπως
στο Μεσογειακό ρήγµα. Για το λόγο αυτό χρειάζεται συστηµατική καταγραφή της γεωγραφικής κατανοµής των πληθυσµών.
Όµως η ίδια έρευνα που θα µας βοηθήσει να λάβουµε τα κατάλληλα µέτρα προστασίας µπορεί να αποτελέσει πηγή όχλησης
από µόνη της µέσα από την προσέγγιση ζώων, την εµφύτευση συσκευών παρακολούθησης, και τη λήψη δειγµάτων. Είναι
λοιπόν απαραίτητο οι έρευνες να διεξάγονται µόνο µετά από
σχετική άδεια ώστε να διασφαλίζεται η χρήση των πιο ακίνδυνων µεθόδων και ότι το αντικείµενο της έρευνας προάγει την
προστασία και τη δηµιουργία διαχειριστικών µέτρων.

Ηχορύπανση
H ακοή για τα κητώδη είναι τόσο σηµαντική όσο η όραση για τον άνθρωπο. Χρησιµοποιούν τον ήχο για να βρουν
την τροφή τους, για να εντοπίσουν και να αποφύγουν τους
θηρευτές, για να επικοινωνήσουν µεταξύ τους, για να προσανατολιστούν, ακόµα και για να ζευγαρώσουν. Ο υποθαλάσσιος θόρυβος, ακούσιος όπως στην εµπορική ναυτιλία, ή
εκούσιος όπως στην περίπτωση χρήσης σόναρ, δηµιουργεί
µια ακουστική «οµίχλη» που σκεπάζει τις αισθήσεις. Πολλοί ερευνητές έχουν αναφέρει κατά τη διάρκεια ερευνών µε
τη χρήση υδρόφωνου τη δυσκολία τους να ακούσουν τους
ήχους των κητωδών λόγω του αυξηµένου ανθρωπογενούς
θορύβου. Ο θαλάσσιος θόρυβος αναγνωρίζεται από διεθνείς
συµβάσεις όπως της Βαρκελώνης και της Βόννης ως µία από
τις µορφές ρύπανσης που απειλούν τα κητώδη.
Τα τελευταία 75 χρόνια ο αριθµός των εµπορικών πλοίων
έχει τριπλασιαστεί. Ο ήχος από τις µηχανές και τις προπέλες
των εµπορικών πλοίων µπορεί να ακουστεί σε κάθε γωνιά
του πλανήτη. Στα βάθη των ωκεανών ο θόρυβος που δηµιουργείται από την κυκλοφορία εµπορικών πλοίων φαίνεται
να αυξάνεται κατά 3-5 db ανά 10ετία. Γκρίζες και µεγάπτερες
φάλαινες αποµακρύνονται από περιοχές µε έντονη κίνηση.
Τα οδοντοκήτη του είδους µπελούγκα έχουν παρατηρηθεί να
αλλάζουν ρυθµό ανάδυσης, σηµάδι έντονης όχλησης, και να
αποµακρύνονται έως και 50 µίλια από την πηγή του ήχου. Η
γαλάζια φάλαινα, το µεγαλύτερο ζώο που πέρασε ποτέ από
τον πλανήτη, όπως και η πτεροφάλαινα, φαίνονται να «χάνονται» στους πολυθόρυβους ωκεανούς. Στο Πανεπιστήµιο
Cornell της Νέας Υόρκης υπολόγισαν ότι πριν από την εποχή
της µηχανοκίνησης, τα αρσενικά άτοµα καλούσαν τα θηλυκά
µε φωνή που ακουγόταν σε µια περιοχή 314 εκατ. τετραγωνικών χιλιοµέτρων! Με τα σηµερινά δεδοµένα ο ίδιος ήχος
καλύπτει µόλις 8.000 τετρ. χιλιόµετρα.
Όταν ο άνθρωπος απεξαρτηθεί από το πετρέλαιο, τα κητώδη θα έχουν γλιτώσει άλλη µια σηµαντική πηγή θορύβου. Η
διεξαγωγή σεισµικών ερευνών για την αναζήτηση υποθαλάσσιων πηγών πετρελαίου και φυσικού αερίου όπως και η
διαδικασία εξόρυξης αποτελούν σηµαντική πηγή θορύβου
και ανησυχίας. Οι εργασίες αυτές έχουν συνδεθεί µε την
εκθαλάσσωση 2 ραµφοφαλαινών το Σεπτέµβρη του 2002
στην Καλιφόρνια και µεγάπτερων φαλαινών στις ακτές της
Βραζιλίας λίγο µετά την πρώτη εξερεύνηση για πετρέλαιο και
φυσικό αέριο στην περιοχή. Το 2001 γκρίζες φάλαινες αποµακρύνθηκαν από την περιοχή διατροφής τους στις ακτές
της Ρωσίας κατά τη διάρκεια τέτοιων ερευνών. Παρόµοιες
καταγραφές σε παγκόσµιο επίπεδο οδήγησαν την επιστηµονική επιτροπή της Διεθνούς Επιτροπής Φαλαινοθηρίας στο
συµπέρασµα ότι ο αυξηµένος θόρυβος από τη γεωφυσική
εξερεύνηση αποτελεί σηµαντικό πρόβληµα και ότι θα πρέπει
να βρεθούν λιγότερο θορυβώδεις εναλλακτικές λύσεις.

Η πιο ξεκάθαρη απόδειξη της καταστροφικής επίδρασης
της ηχορύπανσης στα κητώδη είναι οι συνέπειες από τη χρήση σόναρ κατά τη διάρκεια ναυτικών ασκήσεων. Μια σειρά
µαζικών εκθαλασσώσεων φαλαινών τις τελευταίες δεκαετίες οδήγησαν τους ερευνητές στη µελέτη αυτού του φαινοµένου. Στις νεκροψίες εντοπίστηκαν εσωτερική αιµορραγία
γύρω από τον εγκέφαλο και τα αυτιά, πνευµονική εµβολή,
βλάβες στο συκώτι και τα νεφρά, συµπτώµατα που θυµίζουν
τη νόσο των δυτών. Κι ενώ παλιότερες ερµηνείες εκθαλασσώσεων µιλούσαν για αποπροσανατολισµό, φαίνεται ότι οι
φάλαινες πανικοβάλλονται και αναδύονται πιο γρήγορα από
ό,τι πρέπει, δηµιουργώντας φυσαλίδες αέρα στο σώµα που
τρυπούν τον οργανικό ιστό και φράζουν τη δίοδο του οξυγόνου. Από την άλλη, βουτώντας πιο γρήγορα δεν προλαβαίνουν να αποβάλουν το άζωτο που έχουν συγκεντρώσει από
τις προηγούµενες καταδύσεις, ενώ είναι πιθανό οι φυσαλίδες αέρα να σχηµατίζονται απευθείας από την έκθεση σε σόναρ. Αν και δεν είναι σίγουρο πώς ακριβώς επιδρά το σόναρ
χαµηλής συχνότητας στα κητώδη, το σίγουρο είναι ότι υπάρχει υψηλή συσχέτιση µεταξύ των µαζικών προσαράξεων και
τη διεξαγωγή ναυτικών ασκήσεων όπου χρησιµοποιείται.
Στον Κυπαρισσιακό κόλπο το 1996, αλλά και το φθινόπωρο
του 1997 στο Ιόνιο, συνολικά 21 ζιφιοί προσάραξαν κατά
τη διάρκεια ναυτικών ασκήσεων µε χρήση σόναρ χαµηλής
και µέσης συχνότητας. Ειδικοί επιστήµονες της Διεθνούς
Επιτροπής Φαλαινοθηρίας αλλά και οι ίδιοι οι ερευνητές του
αµερικανικού πολεµικού ναυτικού συµφωνούν ότι η εκποµπή χαµηλής και µέσης συχνότητας σόναρ έχει άµεση σχέση
µε τις εκθαλασσώσεις και ότι πρέπει να ληφθούν µέτρα για
τη µείωσή τους.
Μέχρι σήµερα απουσιάζει η εκτεταµένη διεθνής νοµοθεσία που θα µπορούσε να συµβάλει στην αντιµετώπιση της
θαλάσσιας ηχορύπανσης. Κι ενώ η εξάλειψη του θαλάσσιου
θορύβου είναι αδύνατη, ο γεωγραφικός και ο χρονικός περιορισµός της χρήσης χαµηλής και µέσης συχνότητας σόναρ είναι
απαραίτητος. Το 2004 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, αναγνωρίζοντας το πρόβληµα, κάλεσε τα 25 κράτη µέλη να περιορίσουν τη χρήση ενεργού σόναρ. Την ίδια χρονιά, το υπουργείο
Άµυνας της Ισπανίας απαγόρευσε τη διεξαγωγή ναυτικών
ασκήσεων µε χρήση ενεργού σόναρ στα Κανάρια, όπου έχει
σηµειωθεί ένας µεγάλος αριθµός εκθαλασσώσεων. Τον ίδιο
δρόµο θα πρέπει να ακολουθήσουν και οι υπόλοιπες χώρες
συµπεριλαµβανοµένης και της Ελλάδας που χρησιµοποιεί µέσης συχνότητας σόναρ, δίνοντας ιδιαίτερη προσοχή στις περιοχές αναπαραγωγής και διατροφής και σε αυτές µε µόνιµους
πληθυσµούς. Αυτό όµως, απαιτεί έρευνα για την καταγραφή
των πληθυσµών και ακόµα περισσότερο, πολιτική βούληση.
Άραγε η σπάνια πανίδα δεν αποτελεί µέρος αυτών που θέλουµε και προσπαθούµε να προστατεύσουµε;
Μια άλλη προσέγγιση στρέφεται προς την τροποποίηση της
έντασης και της συχνότητας του παραγόµενου ήχου. Η Νορβηγία και η Ολλανδία πειραµατίζονται µε τα χαρακτηριστικά
των συστηµάτων σόναρ µέσης συχνότητας προσπαθώντας να
βρουν κάποια εναλλακτική λύση µε λιγότερο καταστροφικές
συνέπειες. Η ίδια τεχνολογία που χρησιµοποιείται για να µειώνει το θόρυβο από τις µηχανές των ερευνητικών σκαφών ή των
πλοίων του ναυτικού, µπορεί να χρησιµοποιηθεί και στα εµπορικά πλοία. Μάλιστα στην περίπτωση των εµπορικών πλοίων
και των σκαφών αναψυχής η µείωση του θορύβου είναι θεµιτή.
Ένα συµπληρωµατικό µέτρο που υιοθετείται σήµερα από µεγάλες πετρελαϊκές εταιρείες και από το ναυτικό χωρών όπως η
Αγγλία είναι η πρόσληψη ειδικευµένου προσωπικού που εντοπίζει µε οπτικά ή ακουστικά µέσα τα κητώδη που βρίσκονται
στην περιοχή και συµβουλεύει τους χειριστές ώστε οι δραστηριότητες να έχουν τη µικρότερη δυνατή επίπτωση.

µεσόγειος sos

ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ,
ΕΡΕΥΝΑ, ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ
H συνεπής εφαρµογή των υπαρχόντων νοµοθετικών εργαλείων
που στοχεύουν άµεσα στην προστασία των κητωδών, ή έµµεσα,
προστατεύοντας το θαλάσσιο περιβάλλον, αποτελεί το πιο σηµαντικό βήµα για να αποτραπεί η περαιτέρω µείωση πληθυσµών
κητωδών σε παγκόσµιο και τοπικό επίπεδο. Μεταξύ άλλων, διεθνείς συµβάσεις όπως η Σύµβαση MARPOL και η Σύµβαση των
Ηνωµένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, προβλέπουν µια
σειρά µέτρων που εφόσον εφαρµοστούν θα επιφέρουν σηµαντική βελτίωση στην κατάσταση του θαλάσσιου περιβάλλοντος και
στους πληθυσµούς των κητωδών. Σε µεσογειακό επίπεδο, η Σύµβαση της Βαρκελώνης δεσµεύει τα µέλη να καθιερώσουν ειδικές
περιοχές προστασίας. Το Φεβρουάριο του 2002 η Γαλλία, η Ιταλία
και το Μονακό δηµιούργησαν το πρώτο θαλάσσιο καταφύγιο παγκοσµίως ειδικά για την προστασία των κητωδών στη θάλασσα της
Λιγουρίας. H Greenpeace έχει προτείνει τη δηµιουργία ενός δικτύου 32 θαλάσσιων καταφυγίων, 6 από τα οποία στα ελληνικά νερά,
που θα καλύπτει το 40% της έκτασης της Μεσογείου.
Σηµαντικός για την προστασία των κητωδών είναι και ο ρόλος της έρευνας. Ο καθορισµός των πληθυσµών και ο βαθµός
επίδρασης των απειλών θα µας βοηθήσει όχι µόνο να κατανοήσουµε καλύτερα τα δελφίνια και τις φάλαινες αλλά να λάβουµε
και τα κατάλληλα µέτρα για να τα προστατεύσουµε. Παράλληλα, τεχνολογικές καινοτοµίες µπορούν να συνεισφέρουν στη
µείωση των µέχρι τώρα αρνητικών επιδράσεων από την ανθρώπινη δραστηριότητα όπως µε τη βελτίωση των αλιευτικών
εργαλείων, και την τροποποίηση των ηχητικών συσκευών που
χρησιµοποιούνται. Πάντως η απουσία δεδοµένων για το βαθµό
και τον τρόπο που λειτουργούν οι ανθρωπογενείς πιέσεις δεν
θα πρέπει να λειτουργεί ως ανασταλτικός παράγοντας για τη
λήψη µέτρων, αφού είναι ξεκάθαρο ότι οι απειλές αυξάνονται.
Η υιοθέτηση προληπτικών µέτρων όπως η εκπόνηση µελετών
περιβαλλοντικών επιπτώσεων για έργα ή δραστηριότητες που
επηρεάζουν το θαλάσσιο και παράκτιο οικοσύστηµα θα πρέπει
να συµπεριλαµβάνουν τις πιθανές επιπτώσεις στα κητώδη.

µεσόγειος sos

Συνέντευξη
µε τον Αλέξανδρο Φραντζή,

Απειλές για τα κητώδη
Το πιο σηµαντικό όµως είναι η περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση και εκπαίδευση και η σύνδεση στη συνείδησή µας της
προστασίας των ειδών µε την προστασία του οικοσυστήµατος.
Αλλαγές στην καθηµερινή µας συµπεριφορά, στη χρήση των
φυσικών πόρων και στην κατανάλωση προϊόντων, η συνειδητοποίηση ότι οι δράσεις µας έχουν συνέπειες ακόµα και σε ζώα
που δεν βλέπουµε εύκολα, και η απαίτηση να εφαρµοστούν από
τις κυβερνήσεις τα υπάρχοντα µέτρα, έχουν µεγαλύτερη σηµασία από ό,τι θέλουµε να παραδεχτούµε. Παρόλο που τα κητώδη
µοιάζουν να χαµογελούν, το πρόβληµα είναι υπαρκτό.
Πηγές:
Cetaceans of the Mediterranean and Black Seas: State
of Knowledge and Conservation Strategies, ACCOBAMS
Interim Secretariat, Monaco, February 2002
Μεσόγειος, Καταφύγιο ζωής, Greenpeace Greece, 2006
http://www.wdcs.org
Bearzi G., Notarbartolo di Sciara G., Reeves R.R.,
Canadas A., Frantzis A. 2004. Consrvation Plan
for short beaked common dolphins in the Mediterranean
Sea. ACCOBAMS, Agreement on the Conservation
of Cetaceans in the Black Sea, Mediterranean Sea
and Contiguous Atlantic Area. 90pp.
Natural Resources Defense Council, Sounding
the Depths II: The rising toll of sonar, shipping
and Industrial Ocean Noise on Marine Life, 2005.

1963-2005
ΠΙΝΑΚΑΣ ΜΑΖΙΚΩΝ ΕΚΘΑΛΑΣΣΩΣΕΩΝ
ΣΕ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΟΠΟΥ ΔΙΕΞΑΓΟΝΤΑΝ
ΝΑΥΤΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ
(Natural Resources Defense Council)
Ιταλία 1963:
15 ζιφιοί προσαράζουν κατά τη διάρκεια ναυτικών ασκήσεων

Οκτώβρης 1989 - Κανάρια:
Τουλάχιστον 20 φάλαινες προσάραξαν κατά τη διάρκεια
ασκήσεων του πολεµικού ναυτικού.

Δεκέµβρης 1991 - Κανάρια:
2 ζιφιοί προσαράζουν κατά τη διάρκεια ναυτικών ασκήσεων.

Μάιος 1996 - Ελλάδα, Κυπαρισσιακός Κόλπος:
2 ζιφιοί προσαράζουν καθώς ΝΑΤΟϊκά πλοία σαρώνουν
την περιοχή µε σόναρ χαµηλής και µέσης συχνότητας.

“ΚΑΘΕ ΦΟΡΑ

ΠΟΥ ΕΞΑΦΑΝΙΖΕΤΑΙ ΕΝΑ ΕΙΔΟΣ
ΠΕΦΤΕΙ ΕΝΑ ΧΑΣΤΟΥΚΙ
ΣΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΟΛΩΝ ΜΑΣ”

Σεπτέµβριος - Οκτώβριος 1997 - Ελλάδα, Ιόνιο:
9 ζιφιοί προσαράζουν κατά τη διάρκεια δραστηριοτήτων
του ναυτικού.

Οκτώβριος 1999 Αµερική, Virgin Islands:
4 ραµφοφάλαινες προσαράζουν κατά τη διάρκεια ναυτικών ασκήσεων (beaked whales)

Μάιος 2000 - Μαδέρα:
3 ραµφοφάλαινες προσαράζουν κατά τη διάρκεια νατοϊκών
ναυτικών ασκήσεων κοντά στην ακτή.

Σεπτέµβριος 2002 - Κανάρια:
Τουλάχιστον 14 ραµφοφάλαινες
τριών διαφορετικών ειδών προσαράζουν
κατά τη διάρκεια ναυτικών ασκήσεων.
4 ακόµα φάλαινες προσαράζουν τις επόµενες µέρες.

Μάιος 2003 - Ουάσινγκτον:
11 φαλιανοί προσαράζουν κατά τη διάρκεια δοκιµών
συστηµάτων σόναρ µέσης συχνότητας του ναυτικού.

Ιούνιος 2004 - Αλάσκα:
6 ραµφοφάλαινες προσαράζουν κατά τη διάρκεια
ασκήσεων του πολεµικού ναυτικού.

Ιούλιος 2004 - Χαβάη:
Περίπου 200 φάλαινες Peponocephala electra
βγαίνουν στα ρηχά καθώς διεξάγεται µεγάλη νατοϊκή άσκηση.
Οι διασώστες καταφέρνουν να οδηγήσουν όλες,
εκτός από µία, στην ανοιχτή θάλασσα.

Ιούλιος 2004 - Κανάρια:
4 ραµφοφάλαινες προσαράζουν κατά τη διάρκεια ναυτικών ασκήσεων στην περιοχή.

Ιανουάριος 2005 - Β. Καρολίνα:
Τουλάχιστον 34 φάλαινες τριών ειδών προσαράζουν
κατά τη διάρκεια νατοϊκών ναυτικών ασκήσεων.

22 / 23

Επιστηµονικό Διευθυντή και Πρόεδρο
του Ινστιτούτου Κητολογικών ερευνών Πέλαγος.

Πώς ξεκίνησες να ασχολείσαι µε τα κητώδη;
Κατά τη διάρκεια του διδακτορικού µου στα σύνορα µεταξύ Γαλλίας και Ισπανίας µελετούσα την οικολογία του βένθους. Ενώ
έκανα καταδύσεις και υποβρύχιες φωτογραφήσεις, δεν είχα ποτέ
συναντηθεί µε ένα δελφίνι. Κι έτσι όπως γίνονται καµιά φορά οι
συνοµωσίες της φύσης, την ίδια εποχή παιζόταν η ταινία «Απέραντο Γαλάζιο», που στη Γαλλία έκανε πάταγο και δηµιούργησε τη
«Γενιά του Απέραντου Γαλάζιου». Εκείνη την περίοδο ήρθε στην
περιοχή ένα ελεύθερο άγριο ρινοδέλφινο, αυτά που έχουν ονοµαστεί δελφίνια-πρεσβευτές ή πιο σωστά «κοινωνικά δελφίνια»,
µε το οποίο αναπτύξαµε ένα είδος φιλίας για τα επόµενα περίπου
2,5 χρόνια. Επιστρέφοντας στην Ελλάδα επιδίωξα να βρω ποιος
ασχολείται µε τα κητώδη και να συνεργαστώ µαζί του. Ανακάλυψα όµως ότι ο πρώτος και τελευταίος που είχε ασχοληθεί ήταν ο
Αριστοτέλης πριν από 2.350 χρόνια. Από την αρχή της δεκαετίας του ‘90 είχαν γίνει προσπάθειες από κάποιους χωρίς όµως
σηµαντικά αποτελέσµατα. Αργότερα κάποιοι από εµάς συνεργαστήκαµε µε το ιταλικό Ινστιτούτο Tethys που µας πέρασε και την
τεχνογνωσία πάνω στη µελέτη των κητωδών. Έτσι δηµιουργήθηκε ο πυρήνας των ανθρώπων που λίγα χρόνια αργότερα δηµιούργησαν το Ινστιτούτο Κητολογικών Ερευνών «Πέλαγος» όπου
τα πράγµατα πήραν τη µορφή που θέλαµε ώστε να αναπτυχθεί η
έρευνα µε σωστό τρόπο και στην Ελλάδα.

Ποιοι είναι οι στόχοι του Ινστιτούτου Πέλαγος;
Οι στόχοι είναι τέσσερις: Η διεξαγωγή και προώθηση της έρευνας των κητωδών στην Ελλάδα και τη Μεσόγειο µε την παραγωγή καινούριας γνώσης. Δεύτερον, η διάδοση της γνώσης σε κάθε
κατεύθυνση που θα µπορούσε να είναι χρήσιµη όπως σε θεσµικά
όργανα. Τρίτον, η ευαισθητοποίηση του κοινού στα θέµατα των
κητωδών και τέλος, η συµβολή στην προστασία τους µε όποιον
τρόπο µπορεί. Αρχικά το µεγάλο βάρος έχει στραφεί προς την
έρευνα. Τώρα όµως, µετά από 10 περίπου χρόνια ερευνητικής
δουλειάς, στρεφόµαστε στην ανάπτυξη και των άλλων τοµέων.

µεσόγειος sos

µεσόγειος sos

Συνέντευξη
µε τον Αλέξανδρο Φραντζή

Σε όλα τα χρόνια που δουλεύεις
µε τα κητώδη, έχεις ξεχωρίσει κάποιο
περιστατικό που να σε εντυπωσίασε;
Καταρχήν για µένα προσωπικά αλλά νοµίζω και για άλλους, κάθε φορά που βλέπω ή ακούω ένα φυσητήρα, είναι
κάτι σαν γιορτή. Όµως το πιο ξεχωριστό περιστατικό ήταν
το 2000 µε τον Πάτροκλο, ένα νεαρό αρσενικό φυσητήρα
10 µέτρων που κάθε φορά που µας έβλεπε διέκοπτε µόνος
του τις βουτιές του και ερχόταν κοντά στο σκάφος για να το
περιεργαστεί µε κάθε τρόπο. Αποφασίσαµε να µπούµε στο
νερό, όµως µετά τα πρώτα λεπτά άρχισε να µας πλησιάζει
πάρα πολύ, να µας ηχοεντοπίζει, να µη µας αφήνει να επιστρέψουµε στο καΐκι, να πλησιάζει στα 30 εκατοστά, ανοίγοντας το στόµα του διάπλατα. Κάποιες φορές χρειάστηκε
να µαζέψω τα γόνατά µου για να µην τον ακουµπήσω. Αν ο
Πάτροκλος ήθελε, µόνο για παιχνίδι, να µας κατεβάσει όχι
στα 1.000 µέτρα που κατεβαίνει εκείνος αλλά έστω στα 50,
η ζωή µας θα είχε τελειώσει εκεί και µαζί και το πρόγραµµα
και όσα κάναµε. Τελικά το καΐκι έκανε ένα µεγάλο κύκλο,
ήρθε πίσω µας και µπορέσαµε να υποχωρήσουµε. Από τότε,
αν και ξαναµπαίνω στο νερό µε τους φυσητήρες, µένω κοντά στο σκάφος. Δεν πρέπει να ξεχνάµε ότι τα κητώδη είναι και πρέπει να είναι - άγρια και ελεύθερα ζώα. Είναι ειρηνικά,
όµως έχουν σηµειωθεί και κάποιοι θάνατοι ανθρώπου από
δελφίνια, και όταν τους παρενοχλούν αλλά και απρόκλητα.
Μπορούµε να τα παρατηρήσουµε πολύ ωραία από την πλώρη ενός σκάφους.

Το Ινστιτούτο Πέλαγος
έχει συνδεθεί στο µυαλό µας
περισσότερο µε τους φυσητήρες…
Από όλα τα ερευνητικά προγράµµατα του Ινστιτούτου Κητολογικών Ερευνών Πέλαγος το πιο µεγάλο σε χρόνο, µέσα,
δυσκολία, και αποτελέσµατα είναι το «φυσητήρας των ελληνικών θαλασσών» που ξεκινήσαµε το 1998. Οι φυσητήρες είναι ένα ζώο µυθικό και για τους κητολόγους αλλά και
για τον υπόλοιπο κόσµο. Το γεγονός ότι είχε καταγραφεί µερικές φορές στην Ελλάδα µού είχε προκαλέσει µεγάλο ενδιαφέρον. Μετά το µαζικό εκβρασµό ζιφιών το 1996 στον
Κυπαρισσιακό µετά από ασκήσεις του ΝΑΤΟ, όταν αρχίσαµε
να ασχολούµαστε µε τον τοµέα της βιοακουστικής, πολύ
γρήγορα µε τράβηξε η βιοακουστική των φυσητήρων, και
πιο συγκεκριµένα η επικοινωνία τους µέσω των ήχων που
παράγουν, των κόντας. Παράλληλα ήθελα να εξερευνήσω
αν υπάρχουν φυσητήρες στα ελληνικά νερά. Υπήρχαν ήδη
κάποιες αναφορές για µεγάλα κητώδη στη Ν. Κρήτη και
κάποια στιγµή έφτασε και η φωτογραφία από έναν ναυτικό που έδειχνε έναν φυσητήρα µπροστά στο φαράγγι της
Αγ. Ρουµέλης. Το φθινόπωρο του 1998 τους εντοπίσαµε
µε τη χρήση υδροφώνου κι έτσι ξεκίνησε το πρόγραµµα µε
τους φυσητήρες στη Ν.Δ Κρήτη που συνεχίστηκε µέχρι το
2001. Από το 1999 ανοίξαµε το πρόγραµµα στον κόσµο
όπου µε τη συµµετοχή των οικοεθελοντών µπορούµε να
εξασφαλίζουµε τους απαραίτητους πόρους. Στο διάστηµα
αυτό παρατηρήσαµε όχι µόνο αρσενικούς φυσητήρες αλλά
και κοινωνικές οµάδες. Το 2002 ξεκινήσαµε την εξερεύνηση µιας µεγαλύτερης περιοχής κατά µήκος όλου του ελληνικού ρήγµατος και το 2007 θα είναι η δέκατη χρονιά του
προγράµµατος.

24 / 25

Η παρατήρηση κητωδών αυξάνεται παγκόσµια
αλλά και στην Ευρώπη. Ποια είναι η εµπειρία
σου από τέτοια δραστηριότητα στα ελληνικά νερά;
Τα πρώτα χρόνια του προγράµµατός µας στη Νότια Κρήτη νοικιάζαµε ένα ντόπιο καΐκι ώστε να έχουν κι εκείνοι κάποιο όφελος από το ίδιο το πρόγραµµα. Ο ιδιοκτήτης, που από πριν
έκανε εκδροµές για δελφίνια, πρότεινε µία µέρα την εβδοµάδα να δεχόµαστε τουρίστες. Βλέποντας την επιτυχία, ένα
άλλο καΐκι ανταγωνιστικό που κι αυτό έκανε εκδροµές για
δελφίνια, θέλοντας να πλησιάσει κι αυτό τους φυσητήρες
µάς εντόπιζε µε τα κιάλια κι ερχόταν κοντά µας. Ένα τρίτο
καΐκι ακολούθησε... Το αποτέλεσµα ήταν κάποια στιγµή να
βρίσκονται τρία σκάφη ταυτόχρονα πάνω στους φυσητήρες.
Δυστυχώς όµως, τα άλλα δύο σκάφη δεν γνώριζαν κάποιους
βασικούς κανόνες, έκοβαν την κοινωνική οµάδα στα δύο,
χωρίζανε µητέρες µε παιδιά, περνούσαν πολύ κοντά, µαρσάρανε, δηµιουργώντας µια αφόρητη κατάσταση για τους φυσητήρες. Αποφασίσαµε από τότε ότι δεν θα το ξανακάνουµε
ποτέ µέχρι να υπάρξουν τα κατάλληλα µέτρα. Μια τέτοια κατάσταση είναι πολύ εύκολο να δηµιουργηθεί σε οποιαδήποτε
περιοχή. Κανόνες υπάρχουν, πρέπει όµως να νοµοθετηθούν
και να υπάρχει µια λιµενική αρχή που να µπορεί να σταµατάει
αυτούς που δεν τους τηρούν, να παίρνει την άδεια, να υπάρχει κάποιος βιολόγος πάνω στο σκάφος.

Τι µπορεί να κάνει κανείς για να συµβάλει
στην προσπάθεια του Ινστιτούτου
Κητολογικών Ερευνών Πέλαγος;
Καταρχάς να µας ενηµερώνει για τις παρατηρήσεις και τους
εκβρασµούς. Σήµερα ειδικά, µε τα κινητά τηλέφωνα, είναι πολύ
εύκολο να βγάλει κανείς φωτογραφίες από παρατηρήσεις ή

εκβρασµούς οι οποίες µας είναι πολύ πολύτιµες. Αλλά και µε
όποιον τρόπο µπορεί ο καθένας. Θέλουµε όλος ο πλούτος γνώσεων που έχουµε συγκεντρώσει να βγει προς τα έξω και να µείνει µε ένα πιο µόνιµο τρόπο για τα νέα παιδιά, γιατί αν εµείς και
όσοι άλλοι έχουν ασχοληθεί µε τα κητώδη στην Ελλάδα πάψουµε να το κάνουµε, θα χρειαστεί πάρα πολύ µεράκι και πείσµα για
να ξαναγίνει κάτι µετά από χρόνια. Και τότε είναι αµφίβολο, αν
τα είδη για τα οποία µιλάµε σήµερα, θα υπάρχουν. Δυστυχώς τα
πράγµατα είναι πάρα πολύ δύσκολα, δεν ξέρουµε για πόσο καιρό θα µπορούµε να συνεχίζουµε ακόµα τη δραστηριότητα γιατί
δεν υπάρχει οικονοµική υποστήριξη σχεδόν από πουθενά. Γι’
αυτό ζητάµε από όποιον έχει οποιοδήποτε τρόπο, από τους πιο
οικονοµικά ισχυρούς της ελληνικής κοινωνίας, από την πολιτεία, να βοηθήσει τις ενέργειες που γίνονται από όλους µας για
τα κητώδη, ώστε να µη χαθούν.

Η έρευνα που γίνεται στα κητώδη,
τόσο σε αιχµαλωσία σε άλλες χώρες
όσο και στο φυσικό περιβάλλον στη χώρα µας,
µας προσφέρει και έντονες συγκινήσεις
και ικανοποιεί την περιέργεια που είχε
πάντα ο άνθρωπος για αυτά τα ζώα.
Πώς όµως τα αποτελέσµατα της έρευνας
βοηθούν στην προστασία τους;
Δεν µπορείς να πείσεις καµία κυβέρνηση και πολύ περισσότερο την Ευρωπαϊκή Ένωση να προστατέψει κάποιο είδος,
τουλάχιστον στα χαρτιά και αργότερα και στην ουσία, αν
δεν έχεις στοιχεία για να το αποδείξεις. Πρέπει να έχουµε
µια γραµµή βάσης, µια αρχική εκτίµηση του πληθυσµού τους
ώστε να µπορέσουµε να τον συγκρίνουµε µε µια άλλη καταγραφή αργότερα. Για παράδειγµα, σε συνεργασία µε την
Tethys το 1993 υπολογίσαµε ότι ο πληθυσµός των κοινών
δελφινιών στο Ιόνιο είναι περίπου 250 άτοµα. Μετά από 10
χρόνια είδαµε ότι ήταν τα µισά, το 2005 είχαν µείνει µόνο 25
και το 2006 17, που σηµαίνει ότι σε πολύ µικρό χρονικό διάστηµα τα κοινά δελφίνια του Ιονίου δεν θα υπάρχουν. Με την
έρευνα, καταλάβαµε ότι χανόντουσαν, γιατί χανόντουσαν, το
είπαµε έγκαιρα, όµως δεν υπάρχει το κατάλληλο αυτί στην
πολιτεία για να πάρει τα κατάλληλα µέτρα και να αποφύγουµε το µοιραίο, το οποίο δεν διορθώνεται. Χάρη στη δουλειά
που κάναµε στα κοινά δελφίνια, στους φυσητήρες, και στις
φώκαινες στο βόρειο Αιγαίο πετύχαµε το πρώτο σηµαντικό
βήµα. Πείσαµε σε διεθνές επίπεδο ότι πρέπει οι πληθυσµοί
τους να χαρακτηριστούν κινδυνεύοντες και πέρασαν έτσι
στην Κόκκινη Λίστα της IUCN.

Από τι κινδυνεύουν τα κητώδη στα νερά µας;
Οι απειλές δεν είναι ίδιες για όλα τα είδη κητωδών. Οι περίπου 200 φυσητήρες των δικών µας θαλασσών απειλούνται
πρώτα από τα αφρόδιχτα αλλά και από τις συγκρούσεις µε τα
πλοία. Σχεδόν οι µισοί φυσητήρες που εκβράζονται, κυρίως
νεαροί, έχουν σηµάδια από προπέλα. Το ελληνικό ρήγµα στο
οποίο βρίσκονται είναι πολύ καλά καθορισµένο και αν υπήρχε
διάθεση θα µπορούσε σχετικά εύκολα τα πλοία να αλλάξουν
πολύ λίγο τη ρότα τους και να µην έχουν καµία ζηµία σε χρόνο
ή σε χρήµα. Άλλη απειλή αποτελεί η ηχορύπανση από τα σόναρ αλλά και τις έρευνες για πετρέλαιο που έχουν ξεκινήσει
και στην Ελλάδα. Αλλά και η ρύπανση επηρεάζει µε πολλούς
τρόπους τα κητώδη. Αν, για παράδειγµα, επηρέαζε το ανοσοποιητικό των φυσητήρων, µε έναν ιό θα πέθαιναν όλοι µέσα

µεσόγειος sos

Ο Αλέξανδρος Φραντζής κρατά ένα κοκαλάκι φυσητήρα, που έχει
αποµείνει να θυµίζει τα πόδια των χερσαίων προγόνων του. Πρόκειται για
εξέλιξη 55.000.000 χρόνων. Ο φυσητήρας αυτός, ηλικίας περίπου
2,5 χρονών, βρέθηκε στη Μύκονο. Στο στοµάχι του υπήρχαν δίχτυα,
πλαστικά και πάνω από 100 σακούλες, ακόµα και µία
από σουβλατζίδικο της Θεσσαλονίκης.

Συνέντευξη
µε τον Αλέξανδρο Φραντζή

σε δύο χρόνια. Για το κοινό δελφίνι που δεν τρέφεται στα βάθη
που τρέφεται ο φυσητήρας, ο πιο σηµαντικός κίνδυνος είναι
η εξάλειψη των ιχθυοαποθεµάτων. Το πρόβληµα της εκούσιας θανάτωσης έχει παίξει κι αυτό το ρόλο του. Μάλιστα, µέχρι
το 1980 υπήρχαν και αµοιβές για τη θανάτωσή τους. Οι λίγοι
που συνεχίζουν δεν γνωρίζουν ότι αυτοί οι ανώτεροι θηρευτές παίζουν ένα σηµαντικό εξυγιαντικό ρόλο αφαιρώντας από
τα κοπάδια ψαριών πρώτα τα ασθενικά, καχεκτικά ψάρια, µε
ιώσεις, ασθένειες και γενετικές ανωµαλίες.

Η προστασία του περιβάλλοντος όµως,
χρειάζεται διεθνείς συνεργασίες.
Συνεργάζεται η χώρα µας µε άλλες
για την προστασία των κητωδών;
Από ελάχιστα έως καθόλου. Εδώ και χρόνια έχει τεθεί σε εφαρµογή η Συµφωνία ACCOBAMS ειδικά για την περιοχή µας, την
οποία είχε υπογράψει η χώρα µας από την αρχή της. Όµως έκα-

Φωτογραφία:
αρχείο Ινστιτούτου
Κητολογικών Ερευνών
“Πέλαγος”

Εδώ και χρόνια ακούµε ότι κάποια είδη κητωδών κινδυνεύουν και κάποια από αυτά απειλούνται µε εξαφάνιση. Πρόσφατα ανακοινώθηκε ότι
πρέπει να θεωρούµε ένα είδος, που βρίσκεται
πιο µακριά, το ποταµοδέλφινο του Γάγγη, εξαφανισµένο. Αυτό δεν είναι καλός οιωνός...
Καθόλου καλός οιωνός, και δεν είναι ο µόνος. Έχουµε φτάσει πια σε επίπεδο που ένα µεγάλο χαστούκι έχει αρχίσει να
χτυπάει στα πρόσωπα όλων µας, µε το ζήτηµα των κλιµατικών αλλαγών. Αν δεν ξυπνήσουµε εγκαίρως θα δούµε κι
άλλα είδη να χάνονται, όχι µόνο κητωδών. Κάθε φορά που
εξαφανίζουµε ένα είδος, νοµίζω ότι είναι το πιο ηλίθιο πράγµα που θα µπορούσε να κάνει ένα πλάσµα υποτίθεται ευφυές, όπως ο άνθρωπος. Κάθε οργανισµός ως είδος σε αυτή τη
φύση είναι ένα απίθανο πείραµα που διήρκεσε πάρα πολλά
εκατοµµύρια χρόνια για να γίνει, εξυπηρετεί ένα πάρα πολύ
σηµαντικό ρόλο σε όλο το οικοσύστηµα, κι από τη στιγµή που
θα φύγει έχει τελειώσει. Δεν µπορούµε να κάνουµε τίποτα
εµείς οι «θεοί» άνθρωποι για να το ξαναφέρουµε. Η πρώτη ρίγη για µένα ήταν µε τα κοινά δελφίνια του Ιονίου. Δεν
µπορούσαµε να διανοηθούµε ποτέ ότι θα δούµε µπροστά στα
µάτια µας ένα είδος να εξαφανίζεται έστω από µία περιοχή,
και δεν θα µπορούµε και να κάνουµε τίποτα. Είναι πολύ αργά.
Τα µέτρα για να προστατέψεις είτε το κλίµα είτε τα ζώα είτε
συνολικά τη φύση, πρέπει να τα παίρνεις έγκαιρα. Από µια
στιγµή κι έπειτα έχει χαθεί το παιχνίδι. Θεωρούµε ότι η ανάπτυξη, που κατά τη γνώµη µου θα έπρεπε να αντικατασταθεί
από τη λέξη «καταστροφή», είναι το καλό, και ότι η προστασία είναι κάτι που εµποδίζει την ανάπτυξη και άρα το κέρδος,
το χρήµα, που είναι ο µόνος θεός πια στις δικές µας κοινωνίες. Πρέπει να καταλάβουµε ότι το να υπάρχουν δελφίνια και
δάση, και η βιοποικιλότητα έτσι όπως τη γνωρίσαµε ή έστω
την καταντήσαµε σήµερα, είναι σηµαντικό για εµάς τους
ίδιους. Και παρόλο που και άλλα είδη έχουν πολιτισµούς και
ευφυΐα, είµαστε το µόνο είδος που µε τα µέσα που ανέπτυξε
έχει τη συνολική εικόνα του πλανήτη µας µε όλον τον πλούτο,
και δεν µπορούµε να καταλάβουµε πόσο σηµαντικό είναι να
είµαστε µέσα σε αυτό διατηρώντας το. Είναι ένα πολύπλοκο
φιλοσοφικό πρόβληµα, και δυστυχώς δεν νοµίζω ότι κανείς
θα µπορέσει να έρθει να µας το λύσει όταν θα τα έχουµε κάνει θάλασσα.

Μπορείτε να επικοινωνήσετε
µε το Ινστιτούτο Κητολογικών Ερευνών Πέλαγος
ηλεκτρονικά µέσα από την ιστοσελίδα
www.pelagosinstitute.gr
ή τηλεφωνικά στο 210 - 8960108

26 / 27

µεσόγειος sos

νε πάρα πολλά χρόνια για να την επικυρώσει. Προσωπικά είχα
παλέψει γι’ αυτό µέχρι το σηµείο που υπεύθυνοι σε υπουργεία
µου έλεγαν ότι δεν έχουν φωτοτυπικό για να κάνουµε αντίγραφα της συµφωνίας και να τη στείλουµε στο Κοινοβούλιο. Πρόσφατα µάλιστα η Ευρωπαϊκή Ένωση έβγαλε µια οδηγία µε την
οποία κατηγορούσε κάποιες χώρες ότι δεν κάνουν τίποτα για να
προστατέψουν τα κητώδη και µία από αυτές ήταν και η Ελλάδα.

2007
ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΤΟΣ ΔΕΛΦΙΝΙΩΝ
ΤΩΝ ΗΝΩΜΕΝΩΝ ΕΘΝΩΝ

Ευαισθητοποίηση

µεσόγειος sos

Για την αντιµετώπιση των απειλών που αντιµετωπίζουν τα κητώδη, ξεκίνησαν δύο πρωτοβουλίες:
το Διεθνές Έτος Δελφινιών του Οργανισµού Ηνωµένων Εθνών και το Ταµείο των Δελφινιών.
Στόχος, η ενηµέρωση για τα είδη των κητωδών, η ευαισθητοποίηση εκείνων που πέρνουν
τις αποφάσεις, η χρηµατοδότηση προγραµµάτων προστασίας, η ανάπτυξη φιλικών συµπεριφορών.

Σ

ε µια προσπάθεια για την ευαισθητοποίηση του κοινού
σχετικά µε την προστασία των δελφινιών, η Σύµβαση
της Βόννης για τα µεταναστευτικά είδη (UNEP CMS)
αποφάσισε να ανακηρύξει το 2007 ως Έτος των Δελφινιών.
Και δυο ευρωπαϊκές ΜΚΟ, οι EUCC (European Union for
Coastal Conservation) και NatureNet Europe ίδρυσαν ένα
διεθνές Ταµείο για τη χρηµατοδότηση ενεργειών που µπορούν να βελτιώσουν την κατάσταση στην πράξη.

µεσόγειος sos

2007-Διεθνές Έτος Δελφινιών
Τα Ηνωµένα Έθνη, κυβερνήσεις, διακυβερνητικοί οργανισµοί, ΜΚΟ και εταιρείες συνεργάζονται για τον ίδιο σκοπό:
να προστατεύσουν τα δελφίνια. To Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS
και το EUCC – The Coastal Union συµµετέχουν σε αυτήν τη
«συµµαχία». Αποφασιστικός παράγοντας στην επίτευξη των
στόχων είναι η πληροφόρηση για τα είδη των κητωδών, η εκπαίδευση, η ενηµέρωση αυτών που παίρνουν τις αποφάσεις
και η συµµετοχή των τοπικών κοινωνιών.
Για αυτό το λόγο αυτό το Έτος των Δελφινιών εντάσσεται
στη Δεκαετία για την Εκπαίδευση για τη Βιώσιµη Ανάπτυξη.
Υποστηρικτής του Έτους του Δελφινιού είναι ο Πρίγκιπας
Αλβέρτος ΙΙ του Μονακό, ο οποίος και ανακοίνωσε διεθνώς
το Έτος των Δελφινιών στις 17 Σεπτεµβρίου του 2006.

Το Ταµείο των Δελφινιών
Όσο η Σύµβαση της Βόννης επικεντρώνεται στην πολιτική και
νοµοθετική προσέγγιση, οι ΜΚΟ µπορούν να κάνουν τη διαφορά στην εξεύρεση πόρων για πρακτικές λύσεις. Το EUCC
και το Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS πρόσφατα προχώρησαν στη
συνεργασία σε αυτόν τον τοµέα, και συµφώνησαν στη δηµιουργία του Ταµείου των Δελφινιών µε στόχο τη χρηµατοδότηση προγραµµάτων και ενεργειών που να προωθούν την
προστασία των δελφινιών στην Ευρώπη και τη Μεσόγειο.

1. η βελτίωση της προστασίας των δελφινιών
στην πράξη
2. η πρόληψη και µείωση της εµπλοκής
σε αλιευτικά εργαλεία
3. η πρόληψη της όχλησης των δελφινιών
από την παρατήρηση κητωδών
4. η εκπαίδευση, ευαισθητοποίηση και έρευνα
για την προώθηση της προστασίας των δελφινιών
5. η συνεργασία στο πλαίσιο του Έτους
των Δελφινιών 2007
Μετά το 2007 το Ταµείο του Δελφινιού πιθανώς να έχει πιο ευρύ
στόχο: την υποστήριξη των προγραµµάτων διαχείρισης του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Το Δίκτυο Μεσόγειος SOS είναι ο εταίρος του Ταµείου του Δελφινιών. Ιδιώτες, εταιρείες, σχολεία µπορούν να συνεισφέρουν στην προστασία των δελφινιών!

Τι µπορείς να κάνεις εσύ;
Δεν µπορείς να αφήσεις την προστασία των κητωδών αποκλειστικά στα χέρια των πολιτικών. Όλοι µπορούν να κάνουν
τη διαφορά, όπως κι εσύ...
• Όταν αγοράζεις ψάρια σιγουρέψου ότι δεν σκοτώθηκαν
δελφίνια: αυτό φαίνεται στη συσκευασία. Μην αγοράζεις
τόνο, εκτός και αν είναι πιστοποιηµένος µε το σηµατάκι µε
το δελφίνι
• Αν θέλεις να παρατηρήσεις κητώδη στις διακοπές, εδώ
ή στο εξωτερικό σιγουρέψου ότι ακολουθείται ο οδηγός
καλών πρακτικών. Επισκέψου την ιστοσελίδα του Δικτύου
Μεσόγειος SOS ή το www.coastalguide.to
• Βοήθησε κι εσύ στην εξεύρεση πόρων σε σχολεία,
εταιρείες ή συλλόγους για το Ταµείο των Δελφινιών.
• Κάνε µια δωρεά στο Ταµείο Δελφινιών σε έναν από τους
παρακάτω λογαριασµούς EFG EUROBANK 0026-0215-440100117314, ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ: 84060241, ΤΡΑΠΕΖΑ
ΠΕΙΡΑΙΩΣ: 5018-016484-401 του Δικτύου ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ
SOS µε την ένδειξη «Δελφίνια»

Το κείµενο συντάχθηκε από τον Albert Salman
µε την άδεια της UNEP CMS (www.yod2007.org) και το EUCC.
Για περαιτέρω πληροφορίες: www.dolphinfund.eu

28 / 29

µεσόγειος sos

Οι προτεραιότητες του Ταµείου
των Δελφινιών είναι:

ΨΑΡΑΔΕΣ
ΚΑΙ ΔΕΛΦΙΝΙΑ
Ο ψαράς είναι ένας κυνηγός όπως και το δελφίνι, µε τη µόνη διαφορά
ότι ο πρώτος εισέρχεται σ’ ένα κόσµο διαφορετικό απ’ το δικό του και προσπαθεί
να αφαιρέσει ένα προϊόν όπως είναι το ψάρι και µε αυτό να επιβιώσει.
Η σχέση που έχει αναπτυχθεί ανάµεσα στον ψαρά και το δελφίνι είναι έντονα
ανταγωνιστική καθώς και οι δύο στοχεύουν στο ίδιο προϊόν. Δεν πρέπει όµως
να µείνει σ’ αυτό το επίπεδο. Θα πρέπει να εξελιχθεί από την πλευρά του ψαρά
σε µια σχέση όπου ο καθένας θα παίρνει αυτό που του αναλογεί,
που θα σέβεται και θα προστατεύει τον ανταγωνιστή του, στο περιβάλλον
του οποίου έχει ο άνθρωπος εισβάλλει.
του Δ. Κοτσόργιου *

Α

πό τη φύση του το δελφίνι γνωρίζει τι είναι αυτό που
δικαιούται γιατί ακόµα λειτουργεί µε βάση το ένστικτο, σε αντίθεση µε τον άνθρωπο και ιδιαίτερα τον
ψαρά ο οποίος έχει αρνηθεί µε το πέρασµα του χρόνου τα
ένστικτά του και ζει µε βάση νέους κώδικες που έχει δοµήσει
η κοινωνία.
Δυστυχώς, είναι αλήθεια ως ένα βαθµό ότι η ανταγωνιστικότητα µεταξύ ψαράδων και δελφινιών έχει οδηγήσει σε
θανάτους δελφινιών, καταδικαστέους και απαράδεκτους.
Ο ψαράς είναι µέλος µιας οικονοµικά ασθενούς κοινωνικής
οµάδας. Τα δελφίνια βρίσκονται στο φυσικό τους χώρο και
ψάχνουν την τροφή τους δηµιουργώντας καταστροφές στα
αλιευτικά εργαλεία, µειώνοντας ταυτόχρονα το εισόδηµά του
ψαρά ο οποίος έχει τεράστιες υποχρεώσεις (οικογενειακές,
εργασιακές, όπως πανάκριβα υλικά για αλιευτικά εργαλεία,
ακριβά καύσιµα, δανεισµοί από τράπεζες κ.τ.λ.). Ετσι, όταν ο
ψαράς βρεθεί αντιµέτωπος στο αλιευτικό πεδίο µε τα δελφίνια, λειτουργώντας εν θερµώ θεωρεί το δελφίνι φυσικό του
εχθρό τον οποίο πρέπει να απωθήσει ή, αν χρειαστεί, να τον
σκοτώσει. Αυτή η εν θερµώ ενέργεια έχει σαν αποτέλεσµα
άδικους θανάτους. Σε αυτό το σηµείο βέβαια η ευθύνη της
πολιτείας, της επιστηµονικής κοινότητας και των εµπλεκόµενων οργανώσεων είναι τεράστια.
Η πολιτεία δεν δίνει τη δυνατότητα στον ψαρά να αποκτήσει
τη γνώση για τα θηλαστικά αφενός, αφετέρου δεν προχωρά
σε µέτρα στήριξης των ψαράδων για τις ζηµιές (αφορολόγητα υλικά για αλιευτικά εργαλεία, εκτίµηση του κόστους των
ζηµιών) και γι’ αυτό οι ψαράδες λειτουργούν επιθετικά κατά
τη διαπίστωση των απωλειών γιατί γνωρίζουν ότι το κόστος
θα το φορτωθούν αποκλειστικά αυτοί.

µεσόγειος sos

Ψαράδες και δελφίνια

Εκτός όµως από αυτή την ανταγωνιστική σχέση, είναι γεγονός ότι υπάρχουν προβλήµατα που είναι κοινά και στα δελφίνια και στους ανθρώπους, ιδιαίτερα δε στους ψαράδες. Αυτά
ακριβώς τα προβλήµατα µπορούν να αποτελέσουν τη βάση
για τη συνύπαρξη ψαράδων και δελφινιών. Ιεραρχούνται δε
ως εξής: α) µόλυνση, β) ρύπανση, γ) αλιευτική διαχείριση.
Τα δύο πρώτα έχουν σχέση µε µικροβιακά και βακτηριακά
φορτία ανθρωπογενούς προέλευσης καθώς επίσης και την
επιβάρυνση οικοσυστηµάτων υψηλής ευαισθησίας. Το τρίτο,
δηλαδή η αλιευτική διαχείριση, έχει να κάνει µε την ανάγκη
της προστασίας των αλιευτικών πόρων και την ανάκαµψη
των ιχθυοπληθυσµών, από τους οποίους εξαρτάται και η
επιβίωση και των δύο ανταγωνιστών, καθώς επίσης και µε
την αναβάθµιση των διαφόρων οικοσυστηµάτων που χρόνια
τώρα υποβαθµίζονται από την ανεξέλεγκτη δράση των συρόµενων εργαλείων και των γρι-γρι.

µεσόγειος sos

Στον τοµέα της διαχείρισης των αλιευτικών πόρων έχουµε
τον πρόσφατο Ε.Κ. 1967/06 ο οποίος, αν και είναι προϊόν
πολιτικής συµφωνίας, εντούτοις ρυθµίζει σοβαρά ζητήµατα
προστασίας ιχθυοπληθυσµών, οικοσυστηµάτων και ενδιαιτηµάτων τα οποία χρήζουν άµεσης προστασίας. Αξίζει να
τονίσουµε ότι το άρθρο 4 του κανονισµού στην παράγραφο
1.2.4 προβλέπει ρητή απαγόρευση της λειτουργίας των συρόµενων και των γρι-γρι στις περιοχές µε θαλάσσια βλάστηση, ασβεστολιθικούς βυθούς καθώς επίσης και όλες τις περιοχές Natura 2000. Στην περιοχή Natura 2000 µε κωδικό
GR 2220003, Εσωτερικό Αρχιπέλαγος Ιονίου (Θαλάσσια
περιοχή Μεγανησίου, Καλάµου, Κάστρου, Αρκουδιού, Ατόκου και Εχινάλων Νήσων) ζει ένα σπάνιο είδος δελφινιού το
οποίο αποτελεί έναν από τους λόγους για τους οποίους έχει
χαρακτηριστεί σαν ειδικής προστασίας περιοχή.

ΤΟ ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟ
ΠΕΡΙ ΑΙΓΙΑΛΟΥ ΚΑΙ ΠΑΡΑΛΙΑΣ

Οι πολίτες και οι καταναλωτές µπορούν να βοηθήσουν
µε παρεµβάσεις προς κάθε κατεύθυνση ώστε να διασφαλισθούν:
• Κίνητρα στους ψαράδες ώστε να αποτραπεί
η επιθετικότητα απέναντι στα δελφίνια

ΔΙΑΚΗΡΥΞΕΙΣ
ΧΩΡΙΣ ΑΝΤΙΚΡΙΣΜΑ

• Κίνητρα ώστε τα αστικά και βιοµηχανικά λύµατα
να καθαρίζονται πριν πέσουν στη θάλασσα
• Ενθάρρυνση των βιολογικών καλλιεργειών
για να µην καταλήγουν στη θάλασσα φυτοφάρµακα
• Παύση της γενετικής ρύπανσης
• Μέτρα διαχείρισης στην αλιεία ικανά να αναβαθµίσουν
τα οικοσύστηµα και τους ιχθυοπληθυσµούς
• Να σταµατήσουν οι Έλληνες καταναλωτές
να αγοράζουν και να καταναλώνουν υπερµεγέθη ψάρια.
Με αυτόν τον τρόπο θα µποϊκοτάρουµε την αγορά αυτών
των ψαριών αποθαρρύνοντας την αλιεία τους
και δίνοντας ζωή στη θάλασσα.
• Παύση της απόρριψης οπλικών συστηµάτων
στη θάλασσα καθώς επίσης και ραδιενεργών
αποβλήτων
• Άµεση εφαρµογή των κανόνων του Διεθνούς
Οργανισµού Τροφίµων και Γεωργίας (FAO)
για µια βιώσιµη αλιεία

Η ζωή στον πλανήτη είναι µια αλυσίδα.
Αν κάποιος κρίκος της σπάσει,
θα παύσει η συνέχεια.

* Συνοµοσπονδία Παράκτιων Αλιέων Ελλάδας

30 / 31

Α

φορµή για πλούσιο διάλογο γύρω από το Νοµοσχέδιο περί Αιγιαλού και Παραλίας του υπουργείου Οικονοµικών αποτέλεσε η ηµερίδα που συνδιοργάνωσαν το Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS και ο Σύλλογος
Ελλήνων Πολεοδόµων και Χωροτακτών (ΣΕΠΟΧ), στις 14
Φεβρουαρίου 2007, στην αίθουσα εκδηλώσεων του Τεχνικού Επιµελητηρίου Ελλάδας.
Οµιλητές ήταν ο Ν. Χρυσόγελος, Πρόεδρος του Δικτύου
ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS, η Κρ. Καρύµπακα, Νοµικός – Πολεοδόµος,
εκπρόσωπος ΣΕΠΟΧ, ο Π. Βρεττάκος, Δικηγόρος, µέλος της
Νοµοπαρασκευαστικής Επιτροπής του Υπουργείου Οικονοµικών, ο Β. Καραγιώργου, Δρ. Ευρωπαϊκού Δικαίου Περιβάλλοντος, και ο Κ. Πεχλιβάνογλου, Δρ. Γεωλόγος Ωκεανογράφος και ειδικοί επιστήµονες του Κύκλου Ποιότητας Ζωής
της Ανεξάρτητης Αρχής Συνήγορος του Πολίτη.

Ο Ν. Χρυσόγελος υπογράµµισε ότι το νοµοσχέδιο, ενώ
διακηρύττει ότι επιδιώκει να συµβάλει στην προστασία του
παράκτιου περιβάλλοντος µε βάση τις αρχές τις αειφορίας
και του χωροταξικού σχεδιασµού, από την άλλη µε τις
διατάξεις του, παρά κάποιες οριακές θετικές παρεµβάσεις,
αναιρεί τον κοινόχρηστο χαρακτήρα του κοινωνικού και
περιβαλλοντικού αγαθού που είναι ο αιγιαλός και υποθηκεύει
την προστασία και βιώσιµη διαχείριση της παράκτιας ζώνης.
Επισήµανε επίσης ότι ο «αιγιαλός» και η «παραλία» δεν
πρέπει να αντιµετωπίζονται χωριστά, αλλά ως ενιαίο σύνολο
του παράκτιου οικοσυστήµατος που απαιτεί ολοκληρωµένες
ρυθµίσεις, προστασία και βιώσιµη διαχείριση. Τόνισε δε την
αναγκαιότητα ευρέως κοινωνικού διαλόγου, ως προϋπόθεση
για την Ολοκληρωµένη Διαχείριση της Παράκτιας Ζώνης.
Η Κρ. Καρύµπακα σηµείωσε ότι είναι θετική η διαδικασία
καθορισµού των ορίων του αιγιαλού και της παραλίας, υπογράµµισε όµως και αυτή ότι κακώς το νοµοσχέδιο διαχωρίζει
τον αιγιαλό από την παραλία. Επισήµανε επίσης ότι το νοµοσχέδιο εξαντλείται στη ρύθµιση των ιδιοκτησιακών ζητηµάτων
και τόνισε ότι δεν αρκεί η γενικόλογη επίκληση των αρχών του
χωροταξικού σχεδιασµού και της αειφορίας για να συνάδουν
το γράµµα και το πνεύµα του νοµοσχεδίου µε αυτές.
Ο Π. Βρεττάκος από την πλευρά του παρουσίασε τις
κατευθυντήριες γραµµές του νοµοσχεδίου και υπογράµµισε ότι αυτό κατοχυρώνει ότι η διαχείριση του αιγιαλού
και της παραλίας δεν µπορεί να είναι σε αντίθεση µε τις
αρχές της βιώσιµης ανάπτυξης και το χωροταξικό σχεδιασµό. Αντέτεινε δε ότι το νοµοσχέδιο αντιµετωπίζει ουσιαστικά
τα προβλήµατα χάραξης της παραλίας και ότι οι αλλαγές στη
διαδικασία παραχώρησης του αιγιαλού είναι προς την κατεύθυνση της ενίσχυσης του κοινωνικού ελέγχου.

µεσόγειος sos

Περί αιγιαλού και παραλίας

ΟΙ ΘΕΣΕΙΣ ΤΟΥ ΔΙΚΤΥΟΥ
ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS
ΓΙΑ ΤΟ ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟ

Τ

Οι Β. Καραγιώργου και Κ. Πεχλιβάνογλου υπογράµµισαν
ότι δε λαµβάνεται υπ’ όψιν η αλληλεξάρτηση αιγιαλού
και παραλίας και, ως προς αυτό το σκέλος, το νοµοσχέδιο έρχεται σε αντίθεση µε τη Σύµβαση της Βαρκελώνης.
Τόνισαν, επίσης, ότι δε διασφαλίζεται ο κοινόχρηστος και
ευπαθής χαρακτήρας του αιγιαλού και επισήµαναν µια
σειρά από ασαφείς διατυπώσεις.

ο Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS θέλοντας να συµβάλλει
στον κοινωνικό διάλογο σχετικά µε το νοµοσχέδιο
“περί Αιγιαλού και Παραλίας” καταθέτει πιο αναλυτικά την κριτική του πάνω σ’ αυτό, µε στόχο να συµπράξει
στην προσπάθεια φορέων για µια πιο αποτελεσµατική
παράκτια νοµοθεσία και φιλοσοφία βιώσιµης διαχείρισης
των παράκτιων κοινόχρηστων πόρων.

Τέλος, σε χαιρετισµό που απηύθυνε κατά την έναρξη
της εκδήλωσης ο Πρόεδρος του ΤΕΕ Γ. Αλαβάνος άσκησε έντονη κριτική στο νοµοσχέδιο υπογραµµίζοντας ότι
η λογική του είναι καταστροφική από οικονοµική άποψη. Το χαρακτήρισε αντίθετο µε τις αρχές της αειφορίας,
επισήµανε ότι η διάταξη που προβλέπει τη χάραξη της
παραλίας προαιρετικά και υπό προϋποθέσεις είναι απαράδεκτη και ζήτησε την απόσυρσή του και την εξ αρχής
σύνταξή του.

Το Ν/Σ περί Αιγιαλού και Παραλίας που έχει κατατεθεί
και θα παρουσιαστεί σύντοµα στην αρµόδια Επιτροπή Οικονοµικών Υποθέσεων της Βουλής είναι ένα αντιφατικό
κείµενο που ενώ από τη µία διακηρύττει ότι επιδιώκει να
συµβάλει στην προστασία του παράκτιου περιβάλλοντος
µε βάση τις αρχές τις αειφορίας και του χωροταξικού σχεδιασµού, από την άλλη µε τις διατάξεις του, παρά κάποιες
οριακές θετικές παρεµβάσεις, αναιρεί τον κοινόχρηστο
χαρακτήρα του κοινωνικού και περιβαλλοντικού αγαθού
που είναι ο Αιγιαλός και υποθηκεύει την προστασία και
βιώσιµη διαχείριση της παράκτιας ζώνης.
Διέπεται από µια φιλοσοφία διαχείρισης των παράκτιων και θαλάσσιων κοινόχρηστων πόρων µέσα από µια
περιορισµένη -και από καθαρά οικονοµική σκοπιά- οπτική που αντιµετωπίζει την παράκτια ζώνη ως δηµόσια
κτήµατα-φιλέτα γης που µπορούν να παραχωρηθούν µε
απόφαση του υπουργού Οικονοµίας και Οικονοµικών.
Είναι γεγονός ότι µέχρι σήµερα δεν υπάρχει µια ολοκληρωµένη νοµοθεσία για την παράκτια ζώνη που να
αντιµετωπίζει, µέσα από την οπτική της προστασίας και
της βιώσιµης διαχείρισης, την ευαίσθητη αυτή ζώνη.

Προτάσεις του Δικτύου
ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS
1. H όποια νοµοθετική ρύθµιση για θέµατα παράκτιας ζώνης θα πρέπει να είναι σφαιρική και όχι αποσπασµατική,
θα πρέπει να είναι προϊόν ουσιαστικού διαλόγου µεταξύ
όλων των εµπλεκόµενων υπουργείων αλλά και των βασικών κοινωνικών, επιστηµονικών και περιβαλλοντικών
φορέων (υπουργεία, µεταξύ των οποίων και το ΥΠΕΧΩΔΕ,
επιστηµονικοί φορείς και ενώσεις, όπως (Δ.Σ.Α, ΣΕΠΟΧ,
ΤΕΕ, Ωκεανογράφοι, Βιολόγοι, Περιβαλλοντολόγοι, κα),
περιβαλλοντικές οργανώσεις, πανεπιστήµια κι ερευνητικά ιδρύµατα κ.α.
2. Με δεδοµένο ότι απουσιάζει µέχρι σήµερα µια πολιτική
που να αντιµετωπίζει µε ολοκληρωµένο τρόπο τα θέµατα
της προστασίας του παράκτιου οικοσυστήµατος, της
εξασφάλισης της κοινωνικής – πολιτιστικής αξίας του,
καθώς και της έκτασης και της µορφής των παρεµβάσεων

32 / 33

και οικονοµικών δραστηριοτήτων στην ευαίσθητη αυτή
ζώνη, θα πρέπει να διαµορφωθεί µια στρατηγική για τη
διαχείριση της παράκτιας ζώνης, µέσα από διάλογο µε
τη µορφή ενός «κοινοβουλίου ακτών» κι αξιοποιώντας
την εµπειρία των Εθνικών Αναφορών, στο πλαίσιο της
Σύστασης της ΕΕ για την αποτελεσµατική εφαρµογή της
Ολοκληρωµένης Διαχείρισης της Παράκτιας Περιοχής.
Η Εθνική Στρατηγική για την Ολοκληρωµένη Διαχείριση
της Παράκτιας Ζώνης θα πρέπει να έχει σαφώς καθορισµένους στόχους, χρονοδιαγράµµατα και δεσµευµένους
πόρους στο Εθνικό Στρατηγικό Σχέδιο Ανάπτυξης, στον
τοµέα «Περιβάλλον και Αειφόρος Ανάπτυξη», αλλά και
στα επιµέρους Επιχειρησιακά και τα Περιφερειακά Προγράµµατα
3. Οι αρχές της Ολοκληρωµένης Διαχείρισης της Παράκτιας
Ζώνης θα πρέπει να είναι οι κατευθυντήριες σε οποιαδήποτε νοµοθετική ρύθµιση, πολιτική και πρακτική που
αφορά την παράκτια ζώνη. Ο «αιγιαλός» και η «παραλία»
δεν πρέπει, λοιπόν, να αντιµετωπίζονται χωριστά αλλά
ως ενιαίο σύνολο του παράκτιου οικοσυστήµατος που
απαιτεί ολοκληρωµένες ρυθµίσεις, προστασία και βιώσιµη διαχείριση.
4. Ένας σύγχρονος σχεδιασµός για την παράκτια ζώνη, θα
πρέπει να λάβει υπόψη του ότι, τόσο για λόγους προστασίας του παράκτιου οικοσυστήµατος, όσο και για λόγους
οικονοµικής και κοινωνικής προστασίας απέναντι στη
διάβρωση, την επίδραση της κλιµατικής αλλαγής, αλλά
και πιθανών παλιρροϊκών κυµάτων και στο µέλλον,
είναι απαραίτητο να δηµιουργήσουµε µεγαλύτερες
ζώνες εκτόνωσης (buffer zones) και να υποχωρήσουµε
στις ακτές, δηµιουργώντας ζώνες παραλίας µεγαλύτερου
εύρους, αντί να πλησιάζουµε περισσότερο εκεί που σκάει
το κύµα.
5. Τα θέµατα της χάραξης κι εφαρµογής της στρατηγικής
για την παράκτια ζώνη πρέπει να περάσουν σε έναν ανεξάρτητο Οργανισµό Διαχείρισης της Παράκτιας Ζώνης
στον οποίο θα πρέπει να συµµετέχουν αντιπροσωπευτικά εκτός από τη διοίκηση, επιστηµονικοί και περιβαλλοντικοί φορείς. Ο Οργανισµός Διαχείρισης της Παράκτιας
Ζώνης θα λειτουργεί µε βάση τις αρχές της Ολοκληρωµένης Διαχείρισης της Παράκτιας Ζώνης.
Ο Οργανισµός Διαχείρισης της Παράκτιας Ζώνης πρέπει να:
• Αποτελεί ένα είδος αντιπροσωπευτικού φόρουµ διαλόγου
για θέµατα ακτών, δηλαδή κάτι σαν «εθνικό κοινοβούλιο
ακτών».
• Είναι επιφορτισµένος µε την προστασία των οικοσυστηµάτων και του τοπίου στις παράκτιες περιοχές, στα δέλτα
των ποταµών και στις παρόχθιες περιοχές λιµνών έκτασης άνω του 1 τετρ. χιλιοµέτρου.
• Μπορεί για την εκπλήρωση του σκοπού του να αποκτά την
κυριότητα εκτάσεων σε περιοχές της αρµοδιότητάς του,
µέσω αγορών ή δωρεών και, σε εξαιρετικές περιπτώσεις,
µέσω απαλλοτριώσεων.
• Έχει σηµαντικό ετήσιο προϋπολογισµό για την υλοποίηση
του σχεδιασµού του, καθώς και επαρκές επιστηµονικό και
διοικητικό προσωπικό.
• Παραχωρεί τη διαχείριση των παράκτιων περιοχών στην
τοπική αυτοδιοίκηση, σε φορείς διαχείρισης προστατευόµενων περιοχών ή σε άλλες τοπικού χαρακτήρα κοινοπραξίες, αφού πρώτα πραγµατοποιήσει τις απαραίτητες
εργασίες για την αποκατάσταση του οικοσυστήµατος και

της παράκτιας ζώνης, µε την προϋπόθεση και τη δέσµευση
ότι οι φορείς αυτοί δεσµεύονται να τηρήσουν τις προδιαγραφές βιώσιµης διαχείρισης που έχουν τεθεί.
• Προσδιορίζει µε τη βοήθεια επιστηµονικών ερευνών ποιες
είναι οι επιτρεπόµενες παρεµβάσεις, ποιες οι επιτρεπόµενες µορφές διαχείρισης και ποιες δραστηριότητες είναι
συµβατές µε την προστασία των οικοσυστηµάτων και του
τοπίου.
• Οργανώνει συµµετοχικές διαδικασίες µε τη µορφή τοπικών «κοινοβουλίων ακτών», ώστε οι τοπικές κοινωνίες
να συµµετέχουν ενεργά στη διαχείριση της παράκτιας ζώνης.
• Παρακολουθεί τη διαχείριση της παράκτιας ζώνης στις αστικές περιοχές και ελέγχει την εφαρµογή προγραµµάτων
περιβαλλοντικής διαχείρισης σε λιµάνια και βιοµηχανικές
ζώνες
• Δηµιουργεί ηλεκτρονική βάση δεδοµένων και µητρώων
παράκτιων και παρόχθιων ζωνών, στα οποία καταχωρούνται:
• όλα τα στοιχεία για τα οικολογικά, κοινωνικά χαρακτηριστικά κάθε περιοχές,
• µελέτες και στοιχεία για την κατάσταση κάθε περιοχής,
• οι υπάρχουσες πιέσεις, πηγές ρύπανσης και υποβάθµισης και η εξέλιξή της κατάστασής τους
• εκτιµήσεις για τον κίνδυνο διάβρωσης, δηµιουργίας
παλιρροϊκών κυµάτων και σηµαντικής επίδρασης των
κλιµατικών αλλαγών σε κάθε περιοχή
• τα σχέδια διαχείρισης, αποκατάστασης και εξυγίανσης
που υλοποιούνται σε κάθε περιοχή
• οι επιτρεπόµενες δραστηριότητες και η αξιολόγηση των
επιπτώσεών τους,
• όλες οι διοικητικές πράξεις, οι οποίες αφορούν στον
καθορισµό, διαχείριση, εκµετάλλευση και προστασία
των ζωνών.
Η ηλεκτρονική βάση δεδοµένων θα υποστηρίζεται από ένα
ηλεκτρονικό δίκτυο περιβαλλοντικής πληροφόρησης που επιτρέπει στους πολίτες να έχουν πρόσβαση στις πληροφορίες
και τα δεδοµένα µε τρόπο φιλικό στον χρήστη και ουσιαστικό.
Μόνο ο Οργανισµός Διαχείρισης της Παράκτιας Ζώνης θα
µπορεί να προβαίνει σε παραχώρηση της χρήσης µε βάση
συγκεκριµένες προδιαγραφές, τεκµηριωµένη απόφαση κι
απαιτήσεις που εξασφαλίζουν τη βιώσιµη διαχείριση και
προστασία. Η αρµοδιότητα αυτή δεν θα εκχωρείται πλέον σε
κάποιον υπουργό, ώστε να εκλείψουν φαινόµενα πελατειακών σχέσεων και διαφθοράς.
6. Αντικατάσταση της κατά περίπτωση διαδικασίας ορισµού
γραµµών αιγιαλού και παραλίας, µε µια κανονική, γενικής εφαρµογής διαδικασία µε την ανάλυση και επεξεργασία ψηφιακών αεροφωτογραφιών και δορυφορικών
εικόνων, και συµπληρωµατικά µε την αυτοψία
7. Σε ό,τι αφορά τα προβλήµατα από τη διάβρωση, δεν µπορεί να παραχωρείται µε τόση ευκολία άδεια για τεχνικά
έργα που µπορούν να µεταφέρουν το πρόβληµα κάπου
αλλού ή και να το εντείνουν, αλλά πρέπει να υπάρχει ολοκληρωµένη προσέγγιση µε βάση τις αρχές της Ολοκληρωµένης Διαχείρισης της Παράκτιας Ζώνης (ICZM).
Οι εισηγήσεις και τα πρακτικά της Ηµερίδας
καθώς και το πιο αναλυτικό κείµενο κριτικής
του Δικτύου ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS για το νοµοσχέδιο
είναι διαθέσιµα στην ιστοσελίδα µας
www.medsos.gr

µεσόγειος sos

µεσόγειος sos

Εκστρατεία Εθελοντικών Καθαρισµών

µεσόγειος sos

(φυλλάδια και αφίσες) µε οδηγίες για αποτελεσµατικούς και
οικολογικά ορθούς καθαρισµούς, για τα θέµατα του πλούτου
των ακτών, της επίδρασης της κλιµατικής αλλαγής στην παράκτια ζώνη και στην ανάγκη ανακύκλωσης.

Παράλληλες δραστηριότητες
ευαισθητοποίησης:

ΚΑΘΑΡΙΣΤΕ ΤΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟ 2007
Το διάστηµα 12 έως 31 Μαΐου, καλούµε τους µαθητές, τους φορείς και τους πολίτες κάθε ηλικίας
να συµµετάσχουν στην πανελλαδική εκστρατεία εθελοντικών καθαρισµών των ακτών, του βυθού και άλλων
φυσικών περιοχών, που συντονίζει κάθε χρόνο στην Ελλάδα το Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS.

Η

εκστρατεία είναι τµήµα της παν-µεσογειακής πρωτοβουλίας «Καθαρίστε τη Μεσόγειο» που θα πραγµατοποιηθεί ταυτόχρονα σε 21 χώρες το διάστηµα
25-27/5/2007, µε συντονιστή την ιταλική περιβαλλοντική
οργάνωση Legambiente. Στη διάρκεια της περυσινής εκστρατείας, 11.000 εθελοντές από 226 φορείς και σχολεία
καθάρισαν 163 παραλίες, από την Κρήτη µέχρι τη Θράκη και
από το Ιόνιο µέχρι τη Χίο. Φέτος µε τη δική σας συµµετοχή
ευελπιστούµε να επεκταθεί η προσπάθεια σε ακόµα περισσότερες περιοχές.

Γιατί µια εκστρατεία εθελοντικών καθαρισµών; Οι εθελοντικοί καθαρισµοί γίνονται για να ευαισθητοποιηθούν όλοι οι
πολίτες σχετικά µε τα προβλήµατα που δηµιουργούνται στο
περιβάλλον από την παρουσία των σκουπιδιών αλλά και για
να συνειδητοποιήσουµε την οικολογική αξία της παράκτιας
ζώνης, τις πιέσεις και τα προβλήµατα που αντιµετωπίζει και
τις δράσεις που µπορούµε να προωθήσουµε για την προστασία και βιώσιµη διαχείρισή της. Με τη δραστηριότητα αυτή οι
πολίτες εκφράζουν την προσωπική τους δέσµευση να αποτελέσουν µέρος της λύσης του περιβαλλοντικού προβλήµατος,
να συµβάλλουν στην προστασία του φυσικού και πολιτισµικού πλούτου της Μεσογείου καθώς και στη δηµιουργία ενός
κοινού, ειρηνικού και βιώσιµου µέλλοντος, µε την καλλιέργεια πνεύµατος αλληλεγγύης και συνεργασίας µεταξύ κοινωνιών µε διαφορετικές κουλτούρες. Τονίζουµε µε την κοινή
µας εθελοντική συνεισφορά ότι η προστασία του περιβάλλοντος είναι µια προσωπικά υπεύθυνη στάση που ενδυναµώνει
το ρόλο και τα δικαιώµατά µας ως πολίτες.

Φέτος δίνουµε ιδιαίτερη έµφαση:

34 / 35

Παράλληλα µε τον εθελοντικό καθαρισµό διοργανώστε δραστηριότητες που θα συµβάλουν στην κατανόηση των τοπικών περιβαλλοντικών προβληµάτων και ιδιαιτεροτήτων και
στην ευαισθητοποίηση περισσότερων πολιτών παρουσιάζοντας και τα αποτελέσµατα της δραστηριότητάς σας (π.χ. µια
ηµερίδα, µια εκδήλωση, ένα θεατρικό δρώµενο) αλλά και πολιτιστικές εκδηλώσεις (π.χ. µια συναυλία), που θα προβάλλουν παράλληλα τον πολιτιστικό πλούτο της περιοχής σας
και της Μεσογείου.

Για να µας βοηθήσετε να καταγράψουµε
µε ακρίβεια το φυσικό πλούτο και τα προβλήµατα
των περιοχών παρέµβασης, σας παρακαλούµε
να µας στείλετε συµπληρωµένο το φύλλο
παρατήρησης ακτών που περιλαµβάνεται
στο ενηµερωτικό υλικό που θα σας αποσταλεί,
καθώς και φωτογραφίες και υλικό
από τη διαλογή κι ανακύκλωση των υλικών
που θα συλλεχθούν.

Δηλώσεις συµµετοχής
για τους καθαρισµούς:

Για περισσότερες πληροφορίες επικοινωνήστε
µε την Άννυ Μητροπούλου ή τον Μιχάλη Θεοδωρόπουλο,
στο τηλ/FAX 2108228795, 2108253435
ή στο info@medsos.gr.

Τα σχολεία, οι Δήµοι, τα ξενοδοχεία και οι άλλοι φορείς που
θα διοργανώσουν εθελοντικό καθαρισµό στην περιοχή τους
καλούνται να στείλουν συµπληρωµένη τη φόρµα συµµετοχής άµεσα στην ηλεκτρονική διεύθυνση: info@medsos.gr, ή
ταχυδροµικά στη διεύθυνση Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ S.O.S., Μαµάη 3, Αθήνα 10440, ή µε FAX στο 210 8224481.

Φόρµα Συµµετοχής

ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΚΑΘΑΡΙΣΤΕ ΤΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟ

Δράσεις εθελοντικών καθαρισµών των ακτών 12- 31 Μαΐου 2007
Παρακαλούµε συµπληρώστε τη φόρµα µε κεφαλαία γράµµατα και στείλτε τη
στην ηλεκτρονική διεύθυνση info@medsos.gr ή µε φαξ στο 210-8228795, 2108253435.

• Στην καταγραφή και ανακύκλωση των απορριµµάτων.
Προτείνουµε σε κάθε περιοχή να γίνεται η διαλογή των διαφορετικών υλικών σε διαφορετικές σακούλες (π.χ. χαρτί,
αλουµίνιο, πλαστικό και γυαλί), να καταγράφονται οι ποσότητες και κατόπιν σε συνεργασία µε την Δηµοτική Αρχή να
παραδίδονται στα τοπικά συστήµατα ανακύκλωσης
• Στην συζήτηση των θεµάτων που σχετίζονται µε την αλλαγή του κλίµατος και τις επιπτώσεις στην παράκτια ζώνη (περιβαλλοντικές, οικονοµικές και κοινωνικές).
• Στην προστασία του πλούτου των ακτών και της θάλασσας

Οργάνωση/ Φορέας:……………………................................................................................................…………………………………..

Σε ποιους απευθύνεται
αυτή η εκστρατεία;

Προτάσεις/ αιτήµατα:………….........................................................................................................…………………………………….

Καλούµε µαθητές και εκπαιδευτικούς, ενεργούς πολίτες,
περιβαλλοντικές ΜΚΟ και συλλόγους, φορείς τοπικής αυτοδιοίκησης, τουριστικές κι άλλες επιχειρήσεις, να διοργανώσουν ένα εθελοντικό καθαρισµό στην περιοχή τους. Μαζέψτε
φωτογραφικό υλικό και στατιστικά στοιχεία από τους καθαρισµούς και συντονιστείτε µε το Δίκτυο ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS για
τη µέγιστη προβολή και επέκταση των δράσεων. Οι συµµετέχοντες θα λάβουν ταχυδροµικώς έντυπο ενηµερωτικό υλικό

...................................................................................................................................................................................................

Διεύθυνση:…………………………………….........…..........................Πόλη:…....................................................Τ.Κ.:…..................…
Τηλέφωνο:……….....…............…. Φαξ:…………......………. (e-mail):………..…….....…………….Ιστοσελίδα:…….……...……………….
Άτοµο επικοινωνίας:…………………….............................................................................................................................…………
Τοποθεσία καθαρισµού (π.χ. ονοµασία παραλίας):……….........................................................................................…………….
Πιθανή ηµεροµηνία υλοποίησης: …........................................................................................................................……………..
Περιγραφή δράσεων:………...............................................................................................................................……………………
Εκτιµώµενη συµµετοχή (π.χ. αριθµός εθελοντών):……….....................................................................................……………….
Έχετε οργανώσει/ ξανασυµµετάσχει σε εθελοντικό καθαρισµό: ΝΑΙ

ΟΧΙ

Θα διοργανώσετε κάποια παράλληλη δραστηριότητα; (παρακαλούµε περιγράψτε):………….........………..………………………..

Θα σας παρακαλούσαµε να µοιραστείτε µαζί µας όποιο φωτογραφικό ή άλλο υλικό (ζωγραφιές, φυλλάδια,
εργασίες µαθητών) παραχθεί µε αφορµή τους καθαρισµούς, αλλά και να µας στείλετε συµπληρωµένο
το φύλλο παρατήρησης ακτών και στοιχεία για την ανακύκλωση υλικών που συλλέχθηκαν
µε βάση τις φόρµες και τo ενηµερωτικό υλικό που θα σας αποσταλεί.
Ευχαριστούµε προκαταβολικά για τη συµµετοχή και το ενδιαφέρον σας
ΔΙΚΤΥΟ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS

µεσόγειος sos

36 / 36

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful