thuvienVatly

.com

Khôûi nguoàn vaø nuoâi döôõng ñam meâ

Tháng

9 2011

Baûn Tin Vaät Lyù
B n tin t ng h p hàng tháng, phát hành t i thuvienvatly.com

Nanfang Yu và các đ ng nghi p đã t o ra nh ng hi u ng quang kì l , như nh ng chùm sáng xoáy ki u đinh c, b ng cách cho ánh sáng ph n x kh i m t b m t ph ng đã x lí c u trúc nano. Hàng trên là nh th c nghi m, hàng dư i là nh mô ph ng. ( nh: Nanfang Yu)

Thuvienvatly.com

V t Lý 360 Đ : 360.thuvienvatly.com

%

¦  § 

7

¡ ' 6

£ ¡ £  

¦ 

§  ¤

¦   

¦

¡  ¦ ¦

¦  5 

¡ ¡ 

& $ %

¤ 

 § 

¦ ¥ 

¤ 

¦ 4 ¦ £ ¤

¡ ¢ 

¦

¤ ¡ ¦

£ $ ¨

¡ £ 

¦ # £ "

© 

¡ ! 

£ ¡

¨  ¦

§ 3 ¤ £

¦

¥ "

¤ 2

¡ 

£

¢ 1

¡ 0

  ¡ ¦ ) ¡  ¦ © £  (

WWW.THUVIENVATLY.COM

Bản Tin Vật Lý
Tháng 9 - 2011

© Thư Viện Vật Lý www.thuvienvatly.com banquantri@thuvienvatly.com Tháng 9 năm 2011

Nội dung: Trần Nghiêm – trannghiem@thuvienvatly.com Tuấn Quốc - tuanquoc511@yahoo.com Biên tập: Trần Triệu Phú – trieuphu@thuvienvatly.com Thiết kế bìa: Trần Triệu Phú Cùng một số Cộng tác viên khác

Trong bản tin có sử dụng hình ảnh và các bài dịch từ các tạp chí nổi tiếng Physics World, Nature Physics, New Scientist, cùng một số tạp chí khác.

N i dung tháng này
S s ng ngoài a c u có th c c kì hi m ................................................. 1

C n c nh Vesta, ti u hành tinh l n th hai trong h m t tr i ............... 3 Tr m khóa l M t tr ng ng t m t cách d dàng ..................................................... 4 nh hình do m t va ch m v tinh ng hành ...................... 6

S m nh Juno lên

ng i M c tinh ........................................................ 8

xu t khái ni m ‘ph n nam châm’ ......................................................... 9 Trên sao H a hi n nay có n c ch y? ..................................................... 11

K thu t hi n vi m i thâm nh p sâu vào trong mô ............................... 13 Áo tàng hình 3D u tiên ho t ng trong không gian t do ............. 15

Dây nano vi khu n d n i n gi ng nh kim lo i .................................. 17 Hình x m công ngh cao theo dõi sóng não và nh p tim ..................... 20 Phát hi n m t hành tinh ngo i en h n c than .................................... 22 n gi n hóa ngh ch lí thông tin ............................................................. 23 Gi thuy t neutron hình l p ph ng ....................................................... 26

H th ng c nh báo s m v t en m t tr i ................................................ 28

Cu c ua tìm h t Higgs b xu t ph

c vào ch ng k t ......................................... 30 ng ti u hành tinh Apophis .............. 32 ng trình E = mc2? ................... 33

ng án làm l ch h

Einstein có th t s khám phá ra ph

Khánh thành c s neutrino V nh Daya .................................................. 35 D i Ngân hà nh n ch t khí “tài tr ” t bên ngoài Quá kh c a nh ng ti u hành tinh g n Trái Phát hi n hành tinh kim c hình thành sao 37

t ................................... 40

ng ................................................................ 43 ng Brown .................................... 44

Dây nano zigzag i u hòa chuy n

Dùng tia X kh c m ch i n siêu d n ....................................................... 46 Ch ng minh thành công ki n trúc Von Neumann l Chùm sáng xoáy — ng t ............... 47

nh lu t Snell c n nâng c p ................................... 50

Dùng radar theo dõi sóng th n ................................................................ 53 Bí n nh ng vòng tròn ma trên ng lúa ............................................... 56 i ............................. 66

C s v t lí c a nh ng lo i v khí ít gây ch t ng

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

S

s ng ngoài ñ a c u có th c c kì hi m

nh minh h a m t hành tinh ngo i. ( nh: NASA)

S s ng xu t hi n s m trên Trái ñ t không có nghĩa là nó có kh năng xu t hi n trên nh ng hành tinh khác gi ng Trái ñ t, ñó là k t lu n c a hai nhà thiên văn v t lí ngư i Mĩ. Mô hình toán h c m i c a hai nhà nghiên c u cho bi t s s ng có th là r t hi m – k t qu làm c t h ng phong trào nghiên c u sôi n i xung quanh khám phá m i ñây v nh ng hành tinh gi ng Trái ñ t ñang quay xung quanh nh ng ngôi sao khác ngoài M t tr i c a chúng ta ra. Các ư c tính c a s th nh hành c a s s ng trong vũ tr có s thi u h t d li u nghiêm tr ng. Th t v y, chúng ch có m t ñi m d li u duy nh t ng h - ñó là Trái ñ t. Chúng ta th m chí còn không ch c ch n láng gi ng g n gũi nh t c a chúng ta, H a tinh, có t ng là ngôi nhà c a vi khu n hay không. Tuy nhiên, ti p t c hành tinh ñơn ñ c c a Trái ñ t, dư ng như s s ng ñã phát sinh trong vòng vài trăm tri u năm sau khi kh i magma sôi sùng s c ñông l i thành m t hành tinh có th ñư c. Th i gian ñó trông có v s m, nghĩa là s s ng ñã phát tri n ch ng 3,8 t năm và có kh năng ti p t c t n t i cho ñ n qu khí c u M t tr i bành trư ng thành m t qu c u ñ r c sau 5 t năm n a. “S xu t hi n nhanh chóng c a s s ng trên Trái ñ t có l là d li u t t nh t mà chúng ta có ñ ràng bu c kh năng c a s s ng t n t i ñâu ñó khác trong vũ tr , vì th nó ñáng ñ chúng ta
http://thuvienvatly.com 1

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
nghiên c u càng kĩ lư ng càng t t”, phát bi u c a Charley Lineweaver, m t nhà thiên văn v t lí t i trư ng ð i h c qu c gia Australia. Các nhà khoa h c l y m t m u thông tin t Trái ñ t và c g ng nói ñôi ñi u v kh năng nh ng sinh v t s ng s xu t hi n ñâu ñó khác trong m t lư ng th i gian nh t ñ nh, bi t r ng nh ng ñi u ki n là thích h p. Nh ng mô hình trư c ñây không xem xét rõ tác d ng v ni m tin t trư c c a các nhà nghiên c u v k t qu c a nh ng nghiên c u th ng kê này. Thí d , m t nghiên c u trư c ñây c g ng bi u di n cái không bi t b ng cách cho s c n ng như nhau cho m i t c ñ mà s s ng có th phát sinh. Nhưng David Spiegel và Edwin Turner trư ng ð i h c New Jersey v a cho bi t gi thi t này th t s quy t ñ nh trư c k t qu c a phân tích. H s d ng m t phương pháp Bayes làm sáng t tác d ng c a d li u lên nh ng mô hình d ñoán kh năng s s ng phát sinh. ð nh lí trên, do nhà toán h c th k 18 Thomas Bayes phát tri n, k t h p m t mô hình lí thuy t v i nh ng gi thi t “có trư c” và d li u ñ v ch ra nh ng k t lu n v xác su t c a nh ng k t c c nh t ñ nh. Do cái chúng ta không bi t v nh ng ñi u ki n quan tr ng cho s s ng phát sinh, nên Spiegel và Turner ñã mô ph ng ngu n g c c a nó là m t “h p kín”. Kh năng s s ng phát sinh trên m t hành tinh cho trư c ñư c bi u di n b ng m t phân b Poisson – lo i phân b dùng ñ mô t phân h y phóng x - và nó ph thu c vào xác su t không ñ i tính trên ñơn v th i gian mà s s ng s phát sinh, và vào kho ng th i gian s s ng ñã có cơ h i ñ phát sinh. Không có ít nh t 3,8 t năm ti n hóa, loài ngư i s không nêu ra câu h i r ng s s ng có th nh hành trong vũ tr hay không. Xu hư ng nghiêng v nh ng sinh v t có tri giác như con ngư i t n t i trên m t hành tinh nơi s s ng ñã b t ñ u s m hơn. Các nhà nghiên c u bi u di n xu hư ng này b ng xác su t s s ng xu t hi n, c ng thêm m t s ph thu c vào s tr lâu nh t có th có, nhưng v n ñ th i gian cho con ngư i xu t hi n, gi a lúc b t ñ u s ñư c và lúc có m t s s ng. ði u then ch t ñ i v i s h ng ñ u trong phân tích Bayes là t c ñ s s ng phát sinh. Bi t r ng m i t c ñ có xác su t b ng nhau t trư c, nên mô hình trên k t lu n r ng s s ng có kh năng xu t hi n th m chí không c n xét ñ n d ki n Trái ñ t. Ngư c l i, b ng cách cho m i kho ng th i gian tr gi a s ñư c c a m t hành tinh và s có m t c a s s ng có xác su t như nhau, mô hình trên k t lu n r ng s s ng hi m khi phát sinh. M c dù c hai gi thuy t ñ u có v bi u di n cái không bi t, nhưng chúng xác ñ nh k t qu c a phép tính. Th t v y, hai gi thi t trên xây d ng trên m t c p ñ không mong mu n, nên khi n cho nh ng t c ñ l n – và nh ng kho ng th i gian tr l n – trông có kh năng hơn. ð gi i quy t v n ñ c p b c, Spiegel và Turner cho logarithm c a m i t c ñ có m t xác su t b ng nhau, và h nh n th y mô hình trên ph n ng v i d li u t t hơn nhi u. H xét nhi u k ch b n có kh năng x y ra v i Trái ñ t. Ch ng h n, s s ng có th xu t hi n lúc 10 tri u năm sau khi hành tinh l n ñ u tiên tr nên có th ñư c, ho c 800 tri u năm sau ñó. N u s s ng xu t hi n chưa t i kho ng 200 tri u năm trư c, thì có kh năng hơn là t c ñ s s ng phát sinh là cao. Tuy nhiên, nói chung, phân tích c a hai nhà nghiên c u cho thây s s ng “h t s c hi m trong vũ tr ”. Ngu n: physicsworld.com
http://thuvienvatly.com 2

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

C n c nh Vesta, ti u hành tinh l n th hai trong h m t tr i
S m nh R ng ñông c a NASA ñã g i v nh ng nh ch p t trên qu ñ o xung quanh Vesta, cho th y m t di n m o ph c t p và k ch tính. Phi thuy n R ng ñông ñi vào qu ñ o quanh ti u hành tinh kh ng l Vesta vào hôm 16 tháng 7. Vesta là ti u hành tinh n ng th hai trong h m t tr i và có th mang l i nh ng cái nhìn m i sâu s c v nh ng giai ño n ñ u c a s hình thành hành tinh, vì nh ng thiên th ch t Vesta cho th y ti u hành tinh kh ng l trên hình thành trư c Trái ñ t và nh ng hành tinh khác.

ð i R ng ñông trư c ñây ñã công b m t s nh ch p sau khi R ng ñông ñi vào qu ñ o quanh Vesta. Nhưng ñây là cu c h p báo ñ u tiên c a ñ i ñ gi i thích cái nh ng nh ch p cho th y. ð i còn cho công khai m t s nh m i trư c ñây chưa t ng công b . Nh ng s c t i M t s nh ch p ñã ñư c ghép l i thành m t video (http://dawn.jpl.nasa.gov/multimedia/vesta _full_rotation_movie.asp) c a chuy n ñ ng quay c a Vesta, nhìn t c li 5200m. Có nh ng ñư ng rãnh kh ng l b c quanh xích ñ o c a Vesta. Chúng có l ñã hình thành t áp l c c a m t v va ch m kh ng khi p t o nên m t mi ng h kh ng l t i c c nam c a ti u hành tinh trên, cách nay ñã lâu l m r i. Ph n bên trong c a m t s mi ng h có nh ng s c v n r t t i có ngu n g c chưa rõ. “Tôi chưa t ng nhìn th y cái gì gi ng như th này trư c ñây”, m t nhà khoa h c cho bi t. Nh ng nh ch p chi ti t hơn c a phi thuy n R ng ñông khi nó chuy n ñ ng xo n c ñ n g n hơn có th s giúp làm sáng t ngu n g c c a chúng. S bi n thiên màu s c và ñ sáng trên b m t g i ý ñ n nh ng khác bi t v thành ph n, m c dù nh ng khoáng ch t nào gi i thích cho chúng thì ñ n nay ngư i ta v n chưa rõ. “Có nh ng khác bi t r t k ch tính trong nh ng vùng khác nhau”, phát bi u c a Enrico Flamini, nhà khoa h c chính t i Cơ quan Vũ tr Italy Rome, cơ quan cung c p quang ph k c a phi thuy n R ng ñông. Ti p c n g n hơn Phi thuy n R ng ñông, hi n cách Vesta kho ng 3500km, ñang d n ti p g n hơn ñ n ti u hành tinh trên k t khi nó ñi vào
3

Nh ng ñư ng rãnh b c xung quanh xích ñ o c a Vesta trong b c nh này ch p t c li 5200km. Chúng có th hình thành theo l n c a m t cú va ch m l n t i c c nam c a Vesta. ( nh: NASA/JPLCaltech/UCLA/MPS/DLR/IDA)

T i cu c h p báo NASA hôm th hai, ñ i khoa h c R ng ñông ñã cho công b m t b nh m i chi ti t ch p t qu ñ o Vesta. Nh ng b c nh cho th y m t ñ a m o bi n ñ i và b t ng và cho th y rõ nh ng chi ti t nh ñ n 500m b ngang – nh hơn m t ph n nghìn ñư ng kính c a Vesta.
http://thuvienvatly.com

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
qu ñ o kho ng cách 16.000km. Nó s chính th c b t ñ u pha quan sát khoa h c vào hôm 11 tháng 8 ñ cao 2700km, cu i cùng thì h xu ng cách b m t ti u hành tinh 200km. Vào tháng 7 năm 2012, nó s tách kh i Vesta ñi vào ñ n m c tiêu th hai và cu i cùng c a nó, Ceres, ti u hành tinh l n nh t trong h m t tr i. Ngu n: New Scientist

Tr m khóa lư ng t

m t cách d dàng

K ho ch b khóa do ñ i Munich th c hi n. S thành công c a Eve khi s d ng ba xung sáng cư ng ñ khác nhau ñư c th hi n trong ph n hình bên dư i. bên trái, m t xung m t photon không thành công, trong khi xung 5 photon (gi a) và 16 photon (ph i) ñánh c p khóa t t hơn. ( nh: New Journal of Physics)

Các nhà v t lí ð c v a th nghi m m t phương pháp nhanh chóng và hi u qu cho nh ng tên nghe tr m sao chép các khóa bí m t t nh ng h m t mã lư ng t . Kĩ thu t trên không yêu c u ch n mã lư ng t , mà ch c n g i ñi m t chu i xung sáng y u ñư c ñ nh gi t t ñ làm lóa m t máy thu c a ngư i nh n và sau ñó l ng nghe tin nh n chung, chưa mã hóa gi a ngư i g i và ngư i nh n. Tuy nhiên, các nhà nghiên c u cũng nêu ra m t phương pháp tương ñ i ñơn gi n ñ x lí k h ñó. H th ng b t n công bao g m ngư i g i (Alice) ñang mã hóa m t tin nh n bí m t, s d ng m t khóa mà cô cùng chia s v i ngư i nh n (Bob). Khóa ñó ñư c mã hóa b ng nh ng tr ng thái phân c c c a m t chu i photon ñ c thân, v i m i photon phân c c theo m t trong b n ki u – ngang, d c, ho c m t trong hai hư ng chéo. Trên lí thuy t, h th ng là an toàn trư c nh ng v t n công nghe lén c a m t bên th ba g i là Eve vì m i n l c sao chép khóa trên
http://thuvienvatly.com 4

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
hành trình t Alice ñ n Bob – ngư i có m t máy nh n cho m i tr ng thái phân c c – s b l di n b i tác ñ ng mà nó có trên nh ng phép ño c a Bob. Phương pháp này ñư c s d ng trong m t s d ng c m t mã thương m i, và ñã ñư c s d ng trong m t s h n ch nh ng công vi c qu n lí kinh doanh và tài chính. Tuy nhiên, trong khi trên nguyên t c là không th b b khóa, nhưng nhi u nhóm nghiên c u ñã ch ng minh trên th c t nó có th b xâm h i, ñ c bi t vì nh ng h n ch c a nh ng máy thu photon ñ c thân c a Bob. Thí d , h i tháng trư c, Christian Kurtsiefer thu c trư ng ð i h c qu c gia Singapore và các ñ ng nghi p ñã s d ng ánh sáng chói ñ làm “mù m t” các quang diode tuy t l bên trong các máy dò, cho phép h kh ng ch các phép ño c a Bob và ñánh c p khóa mà không ñ l s hi n di n c a h . Kh ng ch “th i gian ch t” Gi ng như m t s kĩ thu t nghe lén khác, kĩ thu t do nhóm c a Kurtsiefer phát tri n ñòi h i vi c ch n khóa do Alice g i ñi và sau ñó g i nó ñ n Bob, ñó là m t thao tác khá ph c t p. Tuy nhiên, nghiên c u m i, do Henning Weier thu c trư ng ð i h c Ludwig Maximilians Munich cùng các ñ ng nghi p th c hi n, không yêu c u m t s ch n dòng như th . ðây là vì nó khai thác “th i gian ch t” c a các quang diode tuy t l - th i gian c n thi t ñ n p l i m t quang diode m i khi nó ñã phát hi n ra m t photon, hay th i gian t i thi u gi a hai phép ño photon ñ c thân liên ti p, thư ng ít nh t là 50 nano giây. Ý tư ng là Eve ñưa m t xung ánh sáng, phân c c theo m t trong b n hư ng mà Bob ño, vào kênh truy n ngay trư c khi Alice g i ñi m i photon ñ c thân c a cô. trên m t cư ng ñ t i thi u nh t ñ nh, m i xung s kích ho t ba trong các máy dò c a Bob – nh ng máy dò tương ng v i s phân c c mà Eve ñưa vào và hai tr ng thái không chéo. N u ñ tr gi a m i xung và photon ñ c thân là nh hơn nhi u so v i th i gian ch t c a quang diode, thì ba máy dò này s không th phát hi n ra các photon c a Alice. Thao tác này ch ñ l i máy dò chéo t do phát hi n. ði u này có nghĩa là Bob s ch phát hi n ra nh ng photon mà Alice g i ñi có s phân c c v a ñúng nh ng góc thích h p mà Eve ñã ch n cho xung tương ng. Sau ñó, khi Bob thông báo cho Eve trên kênh truy n thư ng r ng anh ñã phát hi n nh ng photon nào, thì Eve ch vi c ñ ý s phân c c c a nh ng xung tương ng và chu i phân c c chéo thu ñư c là tương ñương v i khóa bí m t. C n chưa t i 18 photon ð ki m tra k ho ch trên, ñ i khoa h c ñã b trí nh ng thi t b Alice và Bob chu n trong phòng thí nghi m, truy n thông tin qua kho ng 1m không gian t do. Eve là m t máy truy n th hai ñư c ñ nh gi ñ g i ñi nh ng xung 200 ns trư c m i photon mà Alice g i ñi. Giá tr này n m trong th i gian ch t 500 ns. B ng cách ñưa vào nh ng b l c thích h p phía trư c Eve, các nhà nghiên c u nh n th y, ñúng như trông ñ i, s phù h p gi a khóa ăn c p c a Eve và khóa Bob ghi l i tăng lên khi cư ng ñ c a xung lóa m t tăng lên. Tuy nhiên, cư ng ñ t i thi u c n thi t ñ t o ra s phù h p t t thì không cao cho l m. Th t v y, trong trung bình ch 16,5 photon mà Eve cung c p có m t khóa có 98,8% trùng l p v i khóa c a Bob. Như minh h a trong hình trên, s trùng l p cao ñã mang l i s gi i mã chính xác tuy t v i c a hình nh bi u trưng c a trư ng ð i h c Munich.
http://thuvienvatly.com 5

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
Các nhà nghiên c u cũng ñ xu t m t bi n pháp ñ i phó ñơn gi n trư c k ho ch t n công c a h . Gi i pháp, theo Weier, là ñ m b o r ng c b n máy dò c a Bob ñ u ho t ñ ng liên t c và có th ph n ng trư c m i photon ñ c thân. Theo ông, ñi u này có th làm ñư c b ng cách thêm “ch vài linh ki n ñi n t ”. “ðơn gi n và ñ p” Vadim Makarov, m t thành viên c a nhóm Kurtsiefer, mô t kĩ thu t t n công c a nhóm Munich là “ñơn gi n và ñ p”. Nhưng ông cho bi t nó th t s có m t như c ñi m – vi c ch n ba trong m i b n photon mà Bob s nh n làm gi m t c ñ bit xu ng m t ph n tư giá tr bình thư ng c a nó. “Có l th t khó cho Eve ñánh l a Alice và Bob tin r ng t c ñ bit gi m ñi ñó là bình thư ng”, ông nói. Makarov còn cho bi t các h th ng phân ph i khóa lư ng t thương m i do công ti ID Quantique và MagiQ Technologies s n xu t s mi n d ch trư c lo i t n công này. Nhưng ông nói nhi u h th ng nghiên c u là có th b t n công. “Vi c công b bài báo này là r t có ích và m i ngư i có th th y làm th nào thi t k nh ng h th ng c a h m t cách thích h p”, ông nói. Ngu n: physicsworld.com

M t trăng ñ nh hình do m t va ch m v tinh ñ ng hành
Nh ng khác bi t gi a m t g n và m t xa c a M t trăng có th là h qu c a m t va ch m gi a M t trăng và m t v t th ñ ng hành “du th du th c” x y ra h i hàng t năm v trư c. ðó là k t lu n c a các nhà ñ a v t lí Mĩ và Th y Sĩ. H ñã ch y nh ng mô ph ng trên máy tính xem M t trăng s b nh hư ng như th nào b i m t va ch m kh ng khi p như v y. K t khi s m nh vũ tr Lunar 3 vén màn phía sau M t trăng vào năm 1959, chúng ta ñã bi t r ng m t g n và m t xa c a M t trăng là khác nhau. M t g n (luôn hư ng v phía Trái ñ t) b chi m ng b i nh ng ñ ng b ng basalt tương ñ i nh n g i là “maria”, còn m t xa thì ñ y núi non và hang h sâu ho m. Ngư i ta tin r ng hai m t cũng khác nhau v cái n m bên dư i b m t, v i l p v m t g n dư ng như m ng hơn nhi u so v i l p v m t xa. Các nhà khoa h c ñã có m t s lí thuy t lí gi i vì sao hai m t l i khác nhau như th . Trong s này có lí thuy t sinh nhi t th y tri u c a M t trăng do trư ng h p d n c a Trái ñ t ho c s tích lũy m nh v n t mi ng h va ch m l n t i c c nam c a M t trăng. Nay Martin Jutzi và Erik Asphaug thu c trư ng ð i h c California, Santa Cruz v a ch y nh ng mô ph ng trên máy tính cho th y m t xa c a m t trăng là tàn dư c a m t v va ch m gi a M t trăng và m t v tinh ñ ng hành nh hơn.

http://thuvienvatly.com

6

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

Hình mô ph ng m t va ch m gi a M t trăng và m t v tinh ñ ng hành nh hơn. ( nh: Martin Jutzi và Erik Asphaug)

Va ch m t c ñ th p Theo hai nhà nghiên c u trên, v tinh ñ ng hành ñó có th hình thành cùng lúc v i M t trăng – khi m t hành tinh c sao H a va ch m v i Trái ñ t không bao lâu sau khi h m t tr i ra ñ i. Cú va ch m ñã gi i phóng m t vành ñai m nh v n kh ng l sau ñó quay xung quanh hành tinh c a chúng ta, và ngư i ta tin r ng ph n l n ch t li u này ñã nhanh chóng co l i thành M t trăng. Theo Asphaug, cũng có kh năng có m t ho c nhi u v tinh nh khác ñ ng th i hình thành t i nh ng ñi m cân b ng bên trong cái vành ñó. M t v tinh như th sau ñó có th b ñưa vào m t qu ñ o du th du th c, theo ñuôi ñ ng sau ho c d n trư c M t trăng 60 ñ . Tuy nhiên, ngư i ta nghĩ qu ñ o này ch t n t i trong kho ng 100 tri u năm và k t thúc v i vi c v tinh ñ ng hành ñó lao vào Trái ñ t ho c M t trăng m t t c ñ tương ñ i th p. ðây là k ch b n mà Jutzi và Asphaug ñã ch y mô ph ng trên máy tính c a h . Hai nhà nghiên c u gi s v tinh ñ ng hành b ng kho ng 3% kh i lư ng M t trăng và hai v t th va ch m t c ñ ch ng 2400 m/s hay kho ng 8600 km/h. ðây là v n t c ngư i ta trông ñ i trong s phá h y c a qu ñ o du th du th c. M t h qu quan tr ng c a va ch m t c ñ th p này là hai v tinh dính vào nhau ch không xé to c nhau ra. “Nó không t o ra m t mi ng h , mà nén d n v t li u lên m t phía”, Asphaug gi i thích. V n t c va ch m ñó cũng th p hơn nhi u so v i t c ñ c a âm thanh trong ñá c u t o nên hai v tinh, nghĩa là nhi t sinh ra b i s va ch m b tiêu tán hi u qu và do ñó không x y ra s tan ch y ñ t ñá hàng lo t.

http://thuvienvatly.com

7

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
Các mô ph ng cho th y sau cú va ch m, m t l p ñá nén v m i tích góp lên trên m t bán c u c a M t trăng. Mô hình cho bi t quy mô và b dày c a l p này phù h p v i cái chúng ta bi t v b m t c a phía bên kia c a M t trăng. Ngoài ra, mô ph ng còn d ñoán v va ch m s ñ y ph n l n lõi magma c a M t trăng v phía m t g n – ñi u này phù h p v i nh ng phép ño nhi t ñ m t trăng. B n ñ trư ng h p d n GRAIL Các nhà nghiên c u hi n ñang lên k ho ch tìm ki m manh m i c a m t v va ch m trong d li u m i t M t trăng. Hai nhà nghiên c u ñ c bi t quan tâm ñ n b n ñ trư ng h p d n c a lõi M t trăng s ñư c l p b i s m nh GRAIL c a NASA, theo l ch trình s phóng lên vào tháng 9 t i. GRAIL s kh o sát b dày và c u trúc c a l p v M t trăng, cái khi ñó có th so sánh v i nh ng d ñoán ñ c bi t c a mô hình c a Jutzi và Asphaug. Các nhà nghiên c u còn h ng thú v i vi c so sánh tu i c a ñá l y t m t g n và m t xa. N u lí thuy t c a h là ñúng, thì ñá bên m t xa s l n tu i hơn vì chúng hình thành trên v tinh nh hơn. Ngu n: physicsworld.com

Ngày mai, s m nh Juno lên ñư ng ñi M c tinh
Nói M c tinh là bí n l n nh t trong h m t tr i th t không ngoa. Nhưng hi v ng ñi u ñó s thay ñ i sau khi s m nh Juno r i b phóng vào th sáu ngày mai 5/8. Kho ng 15 năm trư c, s m nh Galileo c a NASA cho th y nh ng mâu thu n khó hi u trong khí quy n c a hành tinh trên. Các mô hình c a h m t tr i cho r ng M c tinh hình thành g n v trí hi n nay c a nó, ngay bên ngoài “ñư ng sương mù” c a h m t tr i, ranh gi i mà ngoài ñó hơi nư c ngưng t . Nhưng khi Galileo th m t thi t b thăm dò xu ng khí quy n c a hành tinh trên h i năm 1995, nó tìm th y ít nư c ñ n b t ng . Có ph i thi t b ñã ñi vào m t ñ m khô hi m trên M c tinh? Hay M c tinh ñã trút x h t nư c r i? Juno s ñi tìm câu tr l i b ng cách tìm ki m d u hi u c a nư c c a
http://thuvienvatly.com

hành tinh trên sáu t n s vi sóng khác nhau, chúng s ti t l n ng ñ phân t t ph n trên c a khí quy n ñ n áp su t kho ng 100 atmosphere Trái ñ t. N u toàn b hành tinh là khô ráo, thì ki n th c chúng ta ñã bi t v cách th c và nơi các v t th hình thành trong h m t tr i có l c n ph i suy nghĩ l i.

Nh ng t m pin m t tr i c l n s giúp c p năng lư ng cho Juno. ( nh: NASA/JPL) 8

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
“Nư c là câu h i chính ñưa s m nh này c t cánh”, phát bi u c a thành viên s m nh Fran Bagenal thu c trư ng ð i h c Colorado, Boulder. “Không bi t nư c ch nào trong h m t tr i là m t v n ñ l n. Nó s ngáng chân các nghiên c u v s hình thành h m t tr i”. Phi thuy n vũ tr Juno là m t thi t k m i l . Ba cái cánh pin m t tr i, m i cánh dài kho ng 9m, s bung ra sau khi phóng. Nh ng t m pin l n như th là quan tr ng vì ánh sáng m t tr i g n M c tinh ch sáng b ng vài ph n trăm so v i g n Trái ñ t. Sau khi phóng, Juno s bay trong 5 năm trư c khi lư t vào m t qu ñ o c c, thuôn dài xung quanh hành tinh trên ñ l n tránh vành ñai b c x ch t chóc c a M c tinh. Nó s bay 32 vòng xung quanh M c tinh trong kho ng th i gian m t năm, c ki ch cách nh ng ñám mây trên cùng c a nó 5000km. Khi ñó, nó s thu th p r t nhi u d li u v trư ng h p d n và t trư ng c a M c tinh. Nh ng d li u ñó s làm sáng t v c u trúc n i t i c a nó, k c vi c nó có m t lõi r n bên trong hay không. ðây là m t bí n vì ch ng ai bi t lo i v t ch t gì t n t i nh ng áp su t c c l n bên trong m t v t th ñ s như th . Nh ng áp su t này ư c tính lên t i 50 tri u atmosphere Trái ñ t, Bagenal cho bi t. “Hãy tư ng tư ng 100 con voi ñ ng ch ng lên nhau v i con voi dư i cùng ch ñ ng trên m t gót chân nh n ho c!” Ngu n: New Scientist

ð xu t khái ni m ‘ph n nam châm’
Các nhà nghiên c u Tây Ban Nha v a ñ xu t m t lo i áo tàng hình có th che gi u các v t kh i t trư ng. Áo tàng hình trên – cho ñ n nay chưa ñư c ch t o – ñư c thi t k có m t tác d ng kép. Nó ñ m b o t trư ng sinh ra bên trong áo không rò r ra bên ngoài, và nó ñ m b o chi c áo và cái ch a bên trong c a nó không th b phát hi n b i m t t trư ng ngoài. N u nó có th ñư c hi n th c hóa thành m t d ng c th c t , thì công ngh trên có th h u ích trong nh ng ng d ng công nghi p ñòi h i nh ng môi trư ng t tính ñ c bi t. Chi c áo tàng hình ñ u tiên ñư c công b vào năm 2006 và ho t ñ ng ñ i v i b c x ñi n t trong vùng vi sóng. Nó và nh ng áo tàng hình ra ñ i sau ñó ñư c xây d ng trên các siêu ch t li u – nh ng ch t li u ñư c x lí kĩ thu t nhân t o ñ có nh ng tính ch t ñi n t ñ c bi t. Trên nguyên t c, ngư i ta có th t o ra m t áo tàng hình ho t ñ ng ñ i v i t trư ng tĩnh – ñó là sóng ñi n t ñơn gi n t n s zero. Vào năm 2008, John Pendry và các ñ ng nghi p t i trư ng Imperial College London ñã ñ xu t m t chi c áo tàng hình t tính như th ho t ñ ng trên m t siêu ch t li u có ñ t th m nh hơn 1 theo m t hư ng cho trư c và l n hơn 1 theo hư ng vuông góc v i nó. Trong khi các ch t siêu d n có ñ t th m b ng không và các v t li u s t t có ñ t th m l n hơn 1, thì vi c phát tri n m t ch t li u c a c hai tính ch t ñ ng th i t ra h t s c khó khăn. Thi t k h i năm 2008 c a Pendry g m m t ch ng t m v t li u siêu d n có kh năng ch n t trư ng y u nhưng không ph i là m t áo tàng hình hoàn ch nh.
http://thuvienvatly.com 9

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

M t thanh nam châm nhro có th có t trư ng c a nó hoàn toàn ch a bên trong “ph n nam châm” do các nhà nghiên c u Tây Ban Nha phát tri n. T trư ng bên ngoài vùng gi i h n c a áo tàng hình s không tương tác v i nam châm bên trong, n u như thi t k trên ñư c hi n th c hóa. ( nh: iStockphoto.com/colematt)

T m v i li m t Nay Alvaro Sanchez cùng các ñ ng nghi p t i trư ng ð i h c Autònoma de Barcelona v a m r ng khái ni m c a Pendry và ñi t i m t thi t k theo h là có th ch t o d dàng b ng nh ng siêu ch t li u th c t . Thay vì g i d ng c trên là áo tàng hình, các nhà nghiên c u s d ng thu t ng “ph n nam châm”, theo như h ñ nh nghĩa là có hai tính ch t then ch t. Th nh t là m i t trư ng sinh ra bên trong áo (do m t nam châm vĩnh c u, ch ng h n) không th rò r ra bên ngoài vùng ñư c tàng hình. Tính ch t th hai là cái áo và vùng ñư c tàng hình không th b phát hi n b i m t t trư ng ngoài. M t thi t k ñáp ng nh ng ñi u ki n này bao g m nh ng l p tu n hoàn c a nh ng siêu ch t li u khác nhau – m t s trong chúng có ph n ng ñ ng hư ng v i t trư ng và m t s khác có ph n ng d hư ng. Ki u s p x p b t ñ u v i m t l p siêu d n trong v i ñ t th m b ng không. L p ti p theo là m t ch t li u s t t ñ ng hư ng v i ñ t th m không ñ i. L p này có th ch t o t nh ng h t nano s t t nhúng trong m t môi trư ng phi t tính. L p ti p theo s là d hư ng, ñ ng th i có m t giá tr t th m xuyên tâm không ñ i. Sanchez và các ñ ng nghi p tin r ng thi t k này có th ch t o b ng cách s d ng ma tr n nh ng t m siêu d n mà Pendry ñ xu t h i năm 2008. ð i khoa h c ñã s d ng m t mô hình máy tính ñ mô ph ng ph n nam châm ñó khi nó vây b c m t thanh nam châm nh . Các nhà nghiên c u nh n th y áo tàng hình trên h u như hoàn toàn che ch n th gi i bên ngoài kh i nam châm bên trong và ngư c l i. Trong khi thi t k áo tàng hình trên hi n nay có d ng tr , nhưng các nhà nghiên c u cho bi t nó có th m r ng sang nh ng d ng hình h c khác. H tin r ng các ph n nam châm s có ích trong nhi u ng d ng th c t , thí d như cho phép ngư i b nh g n máy ñi u hòa nh p tim ho c nh ng thi t b c y ghép khác truy xu t thi t b y khoa d a trên t trư ng, như t trư ng dùng
http://thuvienvatly.com 10

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
trong kĩ thu t ch p nh c ng hư ng t . H còn cho bi t b ng cách ñi u ch nh nhi t ñ làm vi c c a d ng c ñ n trên ho c dư i nhi t ñ t i h n c a ch t siêu d n, ngư i ta có th t t ho c m t trư ng trong m t vùng ho c m t ch t li u nh t ñ nh, cái có kh năng mang l i nh ng ng d ng m i. Ngu n: physicsworld.com

Trên sao H a hi n nay có nư c ch y?
Nư c l ng có l ñang ch y trên sao H a hi n nay, theo m t nhóm nhà khoa h c Mĩ. nh ch p t Tàu qu ñ o Trinh sát sao H a (MRO) c a NASA cho th y nh ng c u trúc t i, h p, hình ngón tay ch y theo nh ng d c nghiêng trong nh ng vùng nh t ñ nh thu c bán c u nam c a hành tinh trong nh ng tháng mùa hè c a nó. Các nhà nghiên c u tin r ng ñây có th là do nư c mu i ch y gây ra và k t qu làm tăng thêm s c n ng cho vi n c nh có kh năng có s s ng trên sao H a. Trong nh ng năm g n ñây, các v tinh quay xung quanh H a tinh ñã cho th y băng có kh năng t n t i ngay bên dư i b m t c a hành tinh nh ng vùng vĩ ñ trung-ñ n-cao. nh ch p v tinh còn cho th y nh ng con rãnh trên thành mi ng h sao H a có th t o ra b i nư c l ng ch y xu ng thành h trong l ch s ñ a ch t khá g n ñây – m c dù m t s nhà nghiên c u chưa th ng nh t. Tuy nhiên, s ñông m i ngư i ñ ng ý r ng nư c l ng d ng nh ng cái h lâu năm không th có m t trên sao H a ngày nay, bi t r ng nhi t ñ trung bình trên b m t c a hành tinh là kho ng – 60oC và th i ti t c c kì khô hanh. Nay Alfred McEwen thu c trư ng ð i h c Arizona và các ñ ng nghi p cho bi t b m t H a tinh r t cu c có th là quê hương ñ i v i nư c l ng, m c dù m t tr ng thái có ph n nh t th i. Khám phá trên xu t hi n sau khi m t trong các ñ ng nghi p c a McEwen, Lujendra Ojha, phân tích hai nh c a cùng m t ñi m trên b m t H a tinh do kính thiên văn HiRISE c a MRO ch p. Ý tư ng là xây d ng m t nh n i ñ c m nh n chi u sâu, nhưng ý tư ng này t ra khó khăn vì các chi ti t trong nh, ñư c ch p nh ng th i ñi m hơi khác nhau, không gi ng nhau. Bi n ñ i theo mùa Các nhà nghiên c u nhanh chóng nh n ra s có m t c a nh ng s c ñen ch r ng vài mét và dài t i vài trăm mét kéo dài xu ng nh ng d c ñá và chi u dài c a chúng thay ñ i theo th i gian. ð i chi u v i nh ng nh ch p khác trong kho tư li u, r i sau ñó xác nh n khám phá c a h v i nh ng nh m i thu t HiRISE, các nhà nghiên c u nh n ra r ng nh ng ñ c ñi m này có m t m t vài nơi ch n l c trong vùng bán c u nam, và chúng xu t hi n vào cu i mùa xuân sao H a, phát tri n trong mùa hè và sau ñó m d n v i s xu t hi n c a mùa thu ho c mùa ñông.

http://thuvienvatly.com

11

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

M t nh ch p c a b m t sao H a cho th y nh ng s c v n mà Alfred McEwen và nhóm c a ông phát hi n. Hai mũi tên phía trên nh ch nh ng s c màu cam nh t có th là nh ng mương rãnh không còn mang nư c m n n a. ( nh: Science/AAAS)

M t thành viên khác c a ñ i, Shane Byrne, cho bi t các nhà nghiên c u “ñã suy nghĩ lâu và v t v ” v cái có th gây ra nh ng s c v n này. H ng v c th ph m có th là b i ñang l xu ng d c và phơi ra ch t li u t i hơn bên dư i, nhưng h ñã bác b ý tư ng này vì hi n tư ng ch nhìn th y nh ng b d c trên th c t không có b i. M t kh năng n a là nh ng s c v n ñó là do băng tan gây ra, nhưng các nhà nghiên c u l i bác b ñi u này vì trong m t s vùng ñã nghiên c u nhi t ñ ban ngày t i ña lúc cao ñi m mùa hè ñ t t i 25oC, nhi t ñ c n tr s hình thành c a băng trong b t kì kho ng th i gian nào. Thay vào ñó, theo các nhà nghiên c u, nh ng s c v n ñó ñư c gi i thích t t nh t b i nư c m n ñang ch y. Mu i, cái ngư i ta bi t có nhi u trên sao H a, làm gi m ñi m ñông ñ c c a nư c, cho phép nó t n t i tr ng thái l ng c a nó nhi t ñ dư i 0oC. Mu i còn thay ñ i các tính ch t bay hơi c a nư c, nghĩa là nư c m n có th ch ng ch u trư c th i ti t c c kì khô hanh c a sao H a t t hơn nhi u so v i nư c tinh khi t. ð i v i nh ng b m t t i, McEwen và các ñ ng nghi p ñ xu t r ng nư c l ng có th ñang k t dính nh ng ch t li u d ng h t m n v i nhau và làm cho chúng trông s m màu khi bình thư ng trông chúng sáng hơn, nhưng các nhà nghiên c u th a nh n r ng h không th gi i thích t i sao nh ng b d c ñó l i tr v màu s c bình thư ng c a chúng trong mùa ñông.

http://thuvienvatly.com

12

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
Nh ng s c v n bí n V nh ng s c v n ñó, còn có nhi u câu h i chưa ñư c tr l i. Thí d , t i sao chưa có s c nào ñư c tìm th y bán c u b c c a H a tinh? ð i nghiên c u cho r ng ñi u này có th là do m t s d i dào hơn c a nh ng d c ñá thích h p phía nam và th c t mùa hè bán c u nam m hơn. Tuy nhiên, quan tr ng nh t là ñ i nghiên c u không hi u nư c ñó t ñâu mà có. Các nhà nghiên c u nêu gi thuy t r ng nư c ng m lên trên các v a ñá ñã ñi qua nh ng v t n t bên trong ñá cho ñ n khi nó lên t i b m t. ði u này cho th y nư c ñang ñi lên t lòng ñ t, nhưng như Byrne trình bày, nhi t ñ ngay bên dư i b m t H a tinh vài ba mét, th m chí vào cao ñi m mùa hè, là ñ th p ñ làm ñông ñ c m i th ngo i tr th nư c m n kì l nh t ñó. Michael Hecht thu c Phòng thí nghi m S c ñ y Ph n l c c a NASA California, ngư i không có liên quan trong nghiên c u trên, tin r ng nghiên c u trên cung c p b ng ch ng “thuy t ph c và h p d n” cho nư c ch y trên b m t sao H a. Ông nói McEwen và các ñ ng nghi p “hoàn toàn chính ñáng” trong vi c nghĩ t i nư c m n là l i gi i thích, ông cho bi t sao H a quá khô nên ngay c nh ng nhi t ñ th p c -70oC, thì nư c v n có th bay hơi. “Cách duy nh t ñ có nư c l ng liên t c là tìm m t cách cho nó v n d ng l ng nhi t ñ g n 70oC”, ông nói. “Nư c m n có th ñáp ng yêu c u ñó”. Tuy nhiên, Hecht nghĩ r ng lư ng nư c ñó có kh năng “x ra” t khí quy n, bi t r ng vào mùa ñông nh ng b d c bán c u nam l nh hơn b t kì b m t nào xung quanh và vì th b t nư c b i s ngăn c n nó bay hơi. Tuy nhiên, ñ ch ng minh gi thuy t nư c m n, s ph i g i m t phi thuy n rô bôt ti p ñ t H a tinh ñ n m t trong nh ng vùng có ñ c ñi m m i nh n d ng ñó, Byrne nói. M t thi t b ti p ñ t s có th nh n ra s t n t i c a nư c l ng và, n u làm ñư c như th , nó còn xác ñ nh thành ph n c a nư c ñ tìm xem nó ch a lo i mu i gì. Ông cho bi t m t s m nh như v y còn có th săn tìm nh ng d u hi u c a nh ng d ng s ng ñơn gi n, bi t r ng nh ng lo i vi khu n khác thư ng có th s ng ñ n m c khó tin trong nư c m n. Ngu n: physicsworld.com

Kĩ thu t hi n vi m i thâm nh p sâu vào trong mô
Các nhà nghiên c u Mĩ v a phát tri n m t kĩ thu t hi n vi m i có kh năng ñ nh v nh ng phân t chưa ñánh d u trong mô sinh v t sâu t i vài mili mét. Kho ng cách này sâu hơn nhi u so v i nh ng phương pháp hi n nay, chúng h n ch ñ n kho ng 100 m. ðư c g i là kĩ thu t hi n vi quang-âm dao ñ ng (VPA), kĩ thu t trên có th dùng ñ t o ra nh ng nh 3D c a nh ng m ng bám trong ñ ng m ch và có th dùng ñ ch n ñoán nh ng b nh như ch ng xơ v a ñ ng m ch. Trong nh ng năm g n ñây, các nhà khoa h c ñã phát tri n nh ng kĩ thu t hi n vi có kh năng ñ nh v nh ng phân t nh t ñ nh trong m t m u sinh v t mà không c n ñánh d u nh ng phân
http://thuvienvatly.com 13

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
t này. M c dù nh ng kĩ thu t như tán x Raman kích thích và tán x ñ i Stokes Raman k t h p ñã làm cách m ng hóa kĩ thu t ch p nh sinh v t, nhưng công d ng c a chúng b h n ch b i ñ sâu thâm nh p tương ñ i nh c a chúng. Nay m t ñ i nghiên c u ñ ng ñ u là Ji-Xin Cheng t i trư ng ð i h c Purude ñã làm tăng ñ sâu này v i vi c là nh ng ngư i ñ u tiên ch ng minh kĩ thu t hi n vi VPA. Vi c khai thác hi u ng quang-âm trong ghi nh và hi n vi h c không ph i là ý tư ng gì m i, nhưng cái các nhà nghiên c u trên ñã làm khác là s d ng hi u ng trên nh m t i nh ng phân t nh t ñ nh.

Sơ ñ bên trái th hi n ánh sáng laser t o ra sóng âm trong m t ñ ng m ch. gi a là m t nh 3D VPA c a nhân ch t béo trong m t ñ ng m ch. nh bên ph i th hi n s khác bi t gi a tín hi u VPA t ch t béo và collagen. ( nh: ð i h c Purdue, Khoa Kĩ thu t Y sinh/Han-Wei Wang và Ji-Xin Cheng)

Thu dao ñ ng Kĩ thu t trên bao g m vi c chi u m t xung laser vào m t m u ñ kích thích m t mode dao ñ ng ñ c bi t ñi cùng v i nh ng liên k t carbon–hydrogen trong ch t béo cơ th . Bư c sóng c a xung laser ñó ñư c ch n sao cho s h p th b i máu và vùng mô xung quanh là t i thi u. Xung laser làm cho các phân t ch t béo nóng lên và dãn n c c b , do ñó t o ra sóng áp su t t n s siêu âm ñư c phát hi n ra b ng m t máy bi n năng. B ng cách quét laser trên m u 2D và ño th i gian t i và cư ng ñ c a siêu âm t i m t s v trí khác nhau, ñ i khoa h c ñã có th l p ra m t nh 3D cho bi t v trí c a ch t béo trong m u. “Vi c nh m t i nh ng liên k t hóa h c ñ c bi t ñư c trông ñ i s m ra m t xu hư ng hoàn toàn m i trong lĩnh v c trên”, Cheng nói. “Vi c ño ñ tr th i gian gi a xung laser và sóng siêu âm cho m t kho ng cách chính xác, cho phép b n ghi nh nh ng l p mô và t o ra nh 3D ch qua m t l n quét”. ð ch ng minh ti m năng c a kĩ thu t nh 3D VPA, nh ng ñ ng m ch c nh ñã ñư c l y t l n v i nh ng v a xơ ñ ng m ch th y rõ. ð i khoa h c phát hi n ra m t tín hi u VPA m nh n m sâu 1,5mm bên dư i b m t ñư c r i sáng c a m u, cho phép nh n ra nh ng hàm lư ng khác nhau c a s tích t ch t béo. Kĩ thu t VPA phân bi t rõ m t s d ng tích t ch t béo khác nhau trong ñ ng m ch. ði u này là quan tr ng trong nghiên c u và ch n ñoán các b nh tim m ch vì ch t béo k t h p v i nh ng ch t khác t o ra v a xơ bám vào ñ ng m ch. Các nhà nghiên c u còn s d ng kĩ thu t hi n vi VPA ñ l p b n ñ phân b ch t béo m t u trùng ru i gi m.
http://thuvienvatly.com 14

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
Bư c ti p theo là thu nh Nhóm Purdue hi n ñang tìm cách thu nh h th ng c a h và phát tri n m t d ng c ghi nh ki u n i soi. “Chúng tôi ñang hi v ng ch t o m t ñèn n i soi ñ ñưa vào trong m ch máu”, Cheng nói. “ðèn này s cho phép chúng tôi nhìn th y b n ch t ñích th c c a s t o v a trong thành ñ ng m ch và ñ nh lư ng và ch n ñoán t t hơn ch ng tim m ch”. Thành viên ñ i Han-Wei Wang b sung thêm r ng ñ phân gi i không gian c a h th ng VPA thích h p cho nghiên c u tương lai như th . “ð phân gi i là r t linh ho t t c m t micromet ñ n hàng ch c micromet”, ông nói. “ð i phân gi i ñó là m t ti n b so v i nh ng phương pháp ghi nh lâm sàng hi n nay như siêu âm n i m ch. ð phân gi i không gian c a chúng tôi s ñ cho nh ng ng d ng ch a tr ñ ng m ch, và s là s l a ch n t t nh t làm m t phương th c ghi nh b sung”. M c dù cái quan tâm trư c m t c a nhóm Cheng là ch ng tim m ch, nhưng trong tương lai, phương pháp trên còn có th dùng ñ phát hi n các phân t ch t béo trong cơ ñ ch n ñoán b nh ñái ñư ng và nh ng r i lo n khác có liên quan t i ch t béo. Kĩ thu t trên còn có th ghi nh nh ng th nh protein, nên nó có ích khi nghiên c u vai trò c a collagen trong s t o s o. Ngu n: physicsworld.com

Áo tàng hình 3D ñ u tiên ho t ñ ng trong không gian t

do

Các nhà v t lí Mĩ kh ng ñ nh ñã t o ra áo tàng hình 3D ñ u tiên có th ho t ñ ng m t mình trong không gian t do. Cái áo tàng hình trên, xây d ng trên m t l p v “plasmon”, có th che gi y m t kh i tr c b ng ñi u xì gà trư c vi sóng – m c dù hi n nay nó ch ho t ñ ng ñ i v i m t hư ng phân c c vi sóng. Áo tàng hình ñã ñư c tri n khai k t năm 2006, khi m t ñ i nghiên c u ñ ng ñ u là David Smith t i trư ng ð i h c Duke B c Carolina, Mĩ, t o ra m t d ng c có th d n hư ng vi sóng thu c m t t n s r t h p ñi vòng quanh khu v c ñư ng kính vài centi mét. D ng c trên ñư c xây d ng trên m t “siêu ch t li u” g m m t ma tr n nh ng b c ng hư ng làm bi n thiên h ng s ñi n môi và ñ t th m trong toàn b áo. Nh ng bi n thiên tính ch t này làm cho vi sóng b b cong vòng qu nh không gian b che n gi ng như nư c ch y vòng quanh m t t ng ñá, ch khác là trong không gian 2D. K t ñó, ñã có r t nhi u nghiên c u v s tàng hình, v i m t m c tiêu là phát tri n m t cái áo tàng hình có kh năng che gi y m t v t th vĩ mô trong m t ngư ng r ng t n s ánh sáng nhìn th y và trong không gian 3D. H i năm ngoái, ñã có m t bư c phát tri n l n hư ng ñ n m c tiêu này khi Martin Wegener và các ñ ng nghi p t i Vi n Công ngh Karlsruhe ð c phát tri n áo tàng hình 3D ñ u tiên, ho t ñ ng trong vùng h ng ngo i g n. Nhưng ñây là m t cái áo tàng hình ph ng, “ki u th m”, do ñó v t ñư c che gi u ph i ñ t trên m t b m t, v i cái áo thì

http://thuvienvatly.com

15

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
n m bên trên. Xét trên phương di n lí tư ng, m t áo tàng hình 3D s cho phép m t v t ñ t cách xa m t v t khác, trong không gian t do.

Áo tàng hình plasmon (trên) và m t s b ph n c u t o c a nó. ( nh: Andrea Alù)

Tàng hình plasmon Nay Andrea Alù và các ñ ng nghi p t i trư ng ð i h c Texas Austin, kh ng ñ nh v a t o ra ñư c m t áo tàng hình như th . Không gi ng như nh ng thi t k siêu ch t li u trư c ñây, d ng c trên ñư c xây d ng trên m t khái ni m tàng hình plasmon, trong ñó ánh sáng tán x b i m t v t b tri t tiêu chính xác b i m t l p v bên ngoài. Các ch t li u plasmon có nh ng tính ch t ñ c bi t nh ng t n s nh t ñ nh mà b c x ñi n t có th kích thích nh ng dao ñ ng electron g i là plasmon. L p v ñó ho t ñ ng vì nó có h ng s ñi n môi r t th p, cho nó m t hư ng phân c c ngư c v i hư ng phân c c c a v t. Do ñó, m i ánh sáng tán x kh i v t s b tri t tiêu h t, và v t dư ng như trong su t. Nhóm nghiên c u c a Alù thu ñư c k t qu này v i m t kh i tr ñi n môi r ng dài 18 cm và có ñư ng kính 2,5 cm, c u t o g m tám ño n. t n s 3 GHz, s tán x c a nh ng vi sóng phân c c b gi m hơn 9 dB ñ i v i ngư ng góc 60o. Martin Wegener nghĩ nhóm c a Alù th t s ñã th c hi n ñư c minh ch ng không gian t do này, nhưng ông lưu ý nh ng như c ñi m nh t ñ nh. M t là áo tàng hình trên ch có th che
http://thuvienvatly.com 16

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
gi u m t v t ñi n môi, ch không ph i v t kim lo i. M t như c ñi m n a là áo tàng hình trên ch ho t ñ ng ñ i v i ánh sáng vi sóng phân c c, cho nên ngư i quan sát “ph i ñeo kính phân c c vào thì m i nh n ra s tàng hình”, ông nói. ðòi h i ph n ng ñ ng hư ng Tuy nhiên, Alù ñ xu t r ng có m t phương pháp ch t o m t áo tàng hình tương t ñ i v i ánh sáng chưa phân c c. “ð d tri n khai, chúng tôi ñã ch n m t thi t k siêu ch t li u d hư ng, và do ñó nó ch ho t ñ ng v i m t hư ng phân c c”, ông gi i thích. “[Nhưng] trên nguyên t c, ngư i ta có th ñi t i nh ng thi t k siêu ch t li u khác, thí d như nh ng môi trư ng dây 3D ho c nh ng ma tr n th vùi ñ ng hư ng, mang l i m t ph n ng ñ ng hư ng ñ c l p v i hư ng phân c c ñang tác ñ ng”. Martin McCall, m t nhà lí thuy t chuyên v áo tàng hình t i trư ng Imperial College London nghĩ r ng thí nghi m trên v n có xa v i so v i “gi c mơ” v m t áo tàng hình ho t ñ ng trong không gian 3D trong ngư ng r ng t n s ánh sáng nhìn th y. “Tôi mu n nói ñây là m t bư c phát tri n thú v , nhưng nó ch mang chúng ta ti n g n thêm m t bư c nh mà thôi”, ông nói. Tham kh o: arXiv:1107.3740. Ngu n: physicsworld.com

Dây nano vi khu n d n ñi n gi ng như kim lo i
Các nhà nghiên c u Mĩ cho bi t h v a phát hi n ra m t hi n tư ng m i trong lĩnh v c sinh h c: s d n ñi n ki u kim lo i theo nh ng s i protein. K t qu trên cho th y có kh năng t o ra nh ng ch t li u d n ñi n không ñ t ti n b ng vi sinh v t – cái có th làm “cách m ng hóa” ngành công ngh nano và ñi n t h c nano. Derek Lovley và các ñ ng nghi p thu c trư ng ð i h c Massachusetts Amherst ñã th c hi n khám phá c a h trong nh ng m ng “s i vi khu n”. ðây còn g i là “dây nano vi khu n” vì chúng d n electron d c theo chi u dài c a chúng. Nh ng dây này ñư c t o ra t nhiên b i m t s vi khu n và r ng ch ng 3-5mm, và dài t i hàng ch c micromet. Nh ng s i ñó k t n i vi khu n l i v i nhau thành nh ng ñám g i là sinh-màng vi khu n. ð i c a Lovley ñã kh o sát các dây nano t o ra b i vi khu n Geobacter sulfurreducens. Các nhà nghiên c u ñã ño ñ d n ñi n các dây vào kho ng 5 mS cm–1, giá tr có th sánh v i ñ d n c a nh ng c u trúc nano kim lo i h u cơ t ng h p thư ng dùng trong ngành công nghi p ñi n t . Các dây trên còn d n ñi n trên nh ng kho ng cách centimet, g p hàng nghìn l n chi u dài c a m t vi khu n. L n ñ u tiên quan sát th y sinh-màng

http://thuvienvatly.com

17

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
Các nhà nghiên c u kh ng ñ nh ñây là l n ñ u tiên s d n ñi n ki u kim lo i ñư c tìm th y trong m t ch t li u sinh h c. Th t v y, ngư i ta thư ng nghĩ các sinh-màng vi khu n là ch t cách ñi n. Geobacter là nh ng sinh v t k khí sinh s ng trong nh ng l p tr m tích dư i nư c và trong ñ t trên kh p th gi i. Chúng “th ” b ng cách truy n electron sang s t oxide tìm th y trong ñ t. ði u này có nghĩa là chúng còn có th dùng ñ làm s ch nư c ng m tích t nh ng ch t ñ c h i như các kim lo i ñ c và kim lo i phóng x . “Vi khu n trên s d ng oxide s t theo ki u ñ ng v t s d ng oxygen”, thành viên ñ i Nikhil Malvankar phát bi u. Ông cho bi t Geobacter th v i nh ng dây nano d n ñi n c a nó tương t như m t ngư i th qua m t ng th dài 10km. Trong phòng thí nghi m, Geobacter có th l n lên trên nh ng ñi n c c thay vì trên oxide s t và nh ng sinh-màng dày d n ñi n. Lovley và các ñ ng nghi p ñã khai thác l i th c a th c t này trong nh ng thí nghi m c a h , trong ñó h quan sát nh ng m ng lư i dây nano phân tán kh p sinh-màng l n lên trong m t t bào nhiên li u vi khu n v i acetate là ch t cho electron. Ch t cho electron này ñư c bi n ñ i sao cho anode c a t bào nhiên li u – cái tác d ng như m t ch t nh n electron ñ giúp sinh màng l n lên – c u t o g m hai ñi n c c b ng vàng cách nhau m t khe 50 m không d n ñi n.

nh ch p hi n vi ñi n t truy n c a t bào Geobacter sulfurreducens (màu g s t) ñang t o ra m t m ng s i protein li ti. ( nh: Anna Klimes và Ernie Carbone, UMass Amherst)

http://thuvienvatly.com

18

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
Transistor sinh h c Khi thêm m t ñi n c c th ba vào h , ñ i nghiên c u phát hi n th y sinh-màng có th tác d ng như m t transistor sinh h c có th t t m b ng cách tác d ng ñi n áp. “Ngoài ra, ñ d n ñi n c a sinh-màng có th ñi u ch nh ñơn gi n b ng cách thay ñ i nhi t ñ - gi ng h t như cái x y ra trong b t kì ch t li u kim lo i nào”, thành viên ñ i Mark Tuominen nói. S d ng m t kính hi n vi l c nguyên t v i m t ñ u nh n d n ñi n, các nhà nghiên c u quan sát th y dòng ñi n gi a anode và cathode tăng lên khi sinh-màng l n lên trên các ñi n c c. Kính hi n vi laser quét ñ ng tiêu còn cho th y các t bào ñó t o nên m t cái màng tr i ngang qua khe không d n ñi n trên. Cái c u này ñã cho phép ñ i nghiên c u ño ñ d n c a sinhmàng. “S d n ñi n t m xa, ki u kim lo i, d c theo nh ng s i protein như th là m t chuy n bi n ki u m u trong sinh h c làm thay ñ i cách chúng ta nghĩ v nh ng vi sinh v t tương tác như th nào v i môi trư ng c a chúng và tương tác v i nhau”, Lovley nói. “Nh ng c u trúc trên còn có th ti p xúc v i nh ng linh ki n ñi n t , như chúng tôi ñã ch ng minh”. Nh ng chi n lư c b t năng lư ng m i Nh ng k t qu trên có th ánh sáng t i thi t k c a nh ng chi n lư c b t năng lư ng, thí d s bi n ñ i sinh kh i và ch t th i thành methane ho c ñi n năng, Lovley kh ng ñ nh. Nhìn xa v tương lai, khám phá trên có th d n t i s phát tri n c a nh ng ch t li u ñi n t m i – ho c t o ra b i b n thân vi sinh v t ho c ñư c x lí kĩ thu t d a trên nh ng ki n th c thu t nh ng ch t li u sinh h c. ð i Massachusetts hi n ñang tìm ki m cơ ch c a s d n ki u kim lo i nêu trên. “M t trong nh ng chi n lư c tương lai c a chúng tôi là bi n ñ i có h th ng thành ph n amino-acid c a các s i protein và xu t hi n xem ñi u này nh hư ng như th nào ñ n s d n ñi n c a các dây nano vi khu n”, Lovley ti t l . Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

19

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

Hình xăm công ngh cao theo dõi sóng não và nh p tim
N u b n b b nh tim ho c g p tr ng i v giao ti p do suy như c, thì m t hình xăm công ngh cao m i s có th s m h tr b n. ðó là k t lu n c a m t ñ i nghiên c u qu c t ñã ch t o ra nh ng d ng c ki u hình xăm có th theo dõi nh p tim, sóng não và s co cơ. D ng c trên bám dính vào da mà không c n ch t k t dính và co dãn t nhiên cùng v i cơ th . ð i nghiên c u cũng ñã tích h p nh ng b c m bi n ñi n và nhi t ñ , các anten truy n, máy thu tín hi u, ngu n c p ñi n, ñèn và hàng lo t linh ki n cơ b n c a m ch ñi n vào trong các hình xăm ñó. Phương pháp thông thư ng theo dõi tín hi u ñi n do tim và nh ng cơ quan khác t o ra là dùng nh ng ñi n c c bôi ch t gel d n ñi n và gi trên băng dính. Tuy nhiên, nh ng d ng c như v y h n ch c ñ ng c a b nh nhân và khó thu ñư c nh ng s ño bình thư ng vì ngư i mang chúng có kh năng b nh hư ng b i s có m t c a m t ñi n c c. “N u b n mu n cái gì ñó có th mang lên ngư i mà không b c b i, v i s bám dính ch c ch n mà không gây khó ch u, thì b n mu n nó tương thích v i cơ tính và kh năng bi n d ng c a da”, John Rogers thu c trư ng ð i h c Illinois, Urbana-Champaign, nói – ông là ngư i lãnh ñ o nghiên c u trên. V i m c tiêu này trong ñ u, ñ i khoa h c ñã ñi t i m t thi t k m ch cho phép m t d ng c bán d n co dãn theo da ngư i.

M t hình xăm công ngh cao trên da ngư i ñang b kéo căng gi a hai ngón tay. ( nh: John Rogers) http://thuvienvatly.com 20

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
Nh ng dòng ch t bán d n cong lư n Trong khi nh ng ch t bán d n thương m i như silicon và gallium arsenide mang l i nh ng m ch ñi n hi u qu , thì chúng ñ ng th i cũng c ng và d v . ð làm cho chúng u n cong và co dãn ñư c, ñ i khoa h c ñã ñ nh hình thành nh ng dòng cong lư n c c kì m ng. “Chúng tôi ch n m t bánh x p silicon dày n a milimet và lát thành nh ng màng r t, r t m ng”, Rogers nói. S lát m ng này gi m b dày silicon xu ng còn 50 ho c 100 nm, ñ ñ cho phép nó u n cong. ð cho phép silicon co dãn, sau ñó các nhà nghiên c u ñã kh c ch t li u thành hình d ng r ng r n. “Dây n i kim lo i, mi ng ñ m ti p xúc, ñi n tr - nhi u th khác n a, tôi nghĩ, có th t o dáng thành nh ng hình d ng này”, Rogers nói. Các b ph n ngo n ngoèo ñó ñư c l p lên trên m t mi ng polyamide r i sau ñó m ch ñi n ñư c chuy n t i m t mi ng polyester bi n tính ñàn h i ch dày 30 m. D ng c hoàn ch nh g n vào da gi ng h t như m t hình xăm t m th i, bám dính b i các tương tác Van der Waals gi a mi ng polyester và da, mà không c n ch t k t dính. Karen Cheung, m t chuyên gia v h th ng sinh vi cơ ñi n t i trư ng ð i h c British Columbia, ngư i không có liên quan trong cn trên, cho bi t d ng c trên “tiêu bi u cho m t ti n b l n so v i nh ng ñi n c c không xâm h i hi n nay”. ði u khi n m t trò chơi vi tính Các nhà nghiên c u t i trư ng ð i h c Illinois, Dae-Hyeong Kim, Nanshu Lu và Rui Ma, ñã ñ t nh ng hình xăm lên trán, lên ng c, chân và c c a h ñ ki m tra kh năng c a nh ng b c m bi n này trong vi c ñ c sóng não, nh p tim, s co cơ lúc ñi b và ho t ñ ng trong c h ng khi ñang nói. Trong th nghi m nói, b c m bi n có th phân bi t gi a nh ng t ñư c nói “lên”, “xu ng”, “trái” và “ph i”, cho phép Ma ñi u khi n m t trò chơi vi tính chi n lư c g i là Sokoban. “Ngư i ta có th tư ng tư ng s d ng công ngh này ñ mang l i nh ng c i ti n to l n trong công ngh h tr cho b nh nhân b thương t n t y s ng ho c ch ng thoái hóa th n kinh, như b nh xơ c ng cơ hoành”, Cheung nói. Bà tin r ng nh ng hình xăm ñi n t này có th mang tho i mái trên ngư i trong nh ng kho ng th i gian dài, giúp ngư i b nh “l y l i s ñ c l p và ch t lư ng cu c s ng”. Trong khi khi dùng dây d n ñ c p ñi n và nh n tín hi u t nh ng hình xăm, ñ i khoa h c còn tích h p các ngu n ñi n và anten truy n vào nh ng h khác. Tuy nhiên, cái Rogers g i là d ng c “t i h u”, k t h p các b c m bi n v i m t ngu n ñi n và m t h truy n d li u không dây, v n chưa ñư c ch t o. Nh ng t bào quang ñi n nh xíu và nh ng cu n dây c m ng, chúng bi n ñ i m t ñi n trư ng ngoài bi n thiên thành m t dòng ñi n, ñ u ñã ñư c ki m tra làm ngu n c p ñi n. Rogers cho bi t các cu n dây c m ng t m th i là t t nh t, trong khi các t bào quang ñi n c n m t d ng c d tr n u chúng t o ra ñư c m t ngu n c p ñi n lâu dài, ñáng tin c y. Nhưng pin ngu n như th s làm tăng tr ng lư ng c a d ng c , nên các nhà nghiên c u cũng ñ xu t gi i pháp khai thác năng lư ng t chuy n ñ ng c a ngư i mang d ng c . Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

21

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

Phát hi n m t hành tinh ngo i ñen hơn c than
Các nhà thiên văn v a phát hi n ra hành tinh ngo i (hành tinh ngoài h m t tr i) ñen ñúa nh t t ng ñư c bi t t i – m t hành tinh khí kh ng l xa xôi, c M c tinh, có tên g i là TrES-2b. Nh ng phép ño cho th y TrES-2b ph n x chưa t i 1% ánh sáng sao rơi lên nó, khi n nó t i ñen hơi c than ñá hay b t kì hành tinh ho c v tinh nào trong h m t tr i c a chúng ta. "TrES-2b kém ph n x hơn nhi u so v i nư c sơn acrylic màu ñen, vì th nó th t s là m t th gi i ngoài hành tinh”, phát bi u c a nhà thiên văn David Kipping thu c Trung tâm Thiên văn v t lí HarvardSmithsonian (CfA), tác gi ñ ng ñ u bài báo công b nghiên c u trên. Trong h m t tr i c a chúng ta, M c tinh b bao b c trong nh ng ñám mây ammonia sáng r ph n x hơn m t ph n ba ánh sáng m t tr i ñi t i nó. Trái l i, TrES-2b (ñã ñư c phát hi n ra h i năm 2006, b i chương trình Kh o sát Hành tinh ngo i Xuyên ð i Tây Dương, hay TrES) thi u v ng nh ng ñám mây ph n x do nhi t ñ cao c a nó. TrES-2b quay xung quanh ngôi sao c a nó c li ch b ng ba tri u d m. Ánh sáng m nh c a ngôi sao là nóng TrES-2b ñ n nhi t ñ hơn 1.800° Fahrenheit – quá nóng cho nh ng ñám mây ammonia. Thay vào ñó, khí quy n c a nó ch a nh ng hóa ch t h p th ánh sáng như hưoi natrium và kalium, ho c khí titanium oxide. Nhưng không có hóa ch t nào trong s này gi i thích tr n v n s t i ñen c c ñ c a TrES2b. “Không rõ cái gì ñang làm cho hành tinh trông c c kì t i như v y”, phát bi u c a
http://thuvienvatly.com

ñ ng tác gi David Spiegel thu c trư ng ð i h c Princeton. “Tuy nhiên, nó không hoàn toàn t i. Nó quá nóng nên nó phát ra m t ánh lóe màu ñ y u, gi ng h t như m t c c than h ng ñang cháy ho c nh ng cu n dây trên b p ñi n”. Kipping và Spiegel ñã xác ñ nh su t ph n chi u c a TrES-2b b ng d li u thu t phi thuy n vũ tr Kepler c a NASA. Kepler ñư c thi t k ñ ño ñ sáng c a nh ng ngôi sao xa v i ñ chính xác c c cao.

nh minh h a hành tinh ngo i TrES-2b, hành tinh ñen hơn c lo i than ñá ñen nh t trên Trái ñ t. Nó ch ph n x 1% ánh sáng sao rơi lên nó. nh: David A. Aguilar (CfA)

ð i nghiên c u ñã theo dõi ñ sáng c a h TrES-2b khi hành tinh quay xung quanh ngôi sao c a nó. H phát hi n ra m t s m ño và sáng lên m t chút do s bi n ñ i pha c a hành tinh. Các nhà khoa h c tin r ng TrES-2b b khóa th y tri u gi ng như m t trăng c a chúng ta, nên m t phía c a hành tinh luôn luôn
22

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
ñ i m t v i ngôi sao. Và gi ng như m t trăng c a chúng ta, hành tinh trên bi u hi n các pha bi n ñ i khi quay xung quanh ngôi sao c a nó. ði u này làm cho ñ sáng toàn ph n c a ngôi sao c ng v i hành tinh bi n thiên nh . “B ng cách k t h p ñ chính xác n tư ng t Kepler cùng v i vi c quan sát hơn 50 vòng qu ñ o, chúng ta phát hi n ra m t s bi n thiên nh nh t t trư c ñ n nay trong ñ sáng c a m t hành tinh ngo i: ch có 6 ph n tri u”, Kipping nói. “Nói cách khác, Kepler ñã có th tr c ti p phát hi n ra ánh sáng nhìn th y phát ra t b n thân hành tinh”. Nh ng thăng giáng c c kì nh ñó ch ng t r ng TrES-2b là h t s c t i ñen. M t th gi i ph n x hơn s bi u hi n s bi n thiên ñ sáng l n hơn khi pha c a nó bi n ñ i. TrES-2b quay xung quanh ngôi sao GSC 03549-02811, n m cách chúng ta 750 năm ánh sáng theo hư ng chòm sao Draco (M t năm ánh sáng kho ng b ng 6 nghìn t d m). Ngu n: Trung tâm CfA, PhysOrg.com

ðơn gi n hóa ngh ch lí thông tin
Chân tr i s c c a l ñen là m t ñi m d ng cơ h i cu i cùng: vư t qua ranh gi i này, không có cái gì, th m chí c ánh sáng, có th thoát ra ngoài. Nhưng cái “m i th ” này có bao g m thông tin hay không? Các nhà v t lí ñã tiêu t n b n th p k tươi ñ p nh t ñ v t l n v i “ngh ch lí thông tin” v a nói, nhưng nay m t nhóm nhà nghiên c u Anh nghĩ r ng h có th nêu ra m t gi i pháp. Các nhà nghiên c u trên ñã t o ra m t mô hình lí thuy t cho chân tr i s c c a m t l ñen tránh nén hoàn toàn không-th i gian. Nghiên c u c a h còn ng h m t lí thuy t gây tranh cãi ñ xu t h i năm ngoái r ng s h p d n là m t l c hi n ra ch không ph i là m t tương tác v n v t cơ b n. L ch s ngh ch lí Ngh ch lí thông tin l n ñ u tiên ñư c nêu ra h i ñ u th p niên 1970 khi Stephen Hawking trư ng ð i h c Cambridge, xây d ng trên công trình trư c ñó c a Jacob Bekenstein t i trư ng ð i h c Jerusalem, ñ xu t r ng các l ñen không hoàn toàn ñen. Hawking ñã ch ng t r ng các c p h t-ph n h t phát sinh t i chân tr i s c - chu vi ngoài c a m t l ñen – s b chia tách. M t h t s rơi vào trong l ñen, còn h t kia s thoát ra ngoài, bi n l ñen thành m t v t b cx . Lí thuy t c a Hawking ng ý r ng, theo th i gian, m t l ñen cu i cùng s b c hơi h t, ch ng ñ l i gì ngoài m t ñi m kì d kh i lư ng vô h n, không th thâm nh p, chính gi a. Lí thuy t này gây ra m t tr ng i ñ i v i cơ h c lư ng t , cái ñòi h i không có gì, k c thông tin, có th b m t mãi mãi. N u l ñen che gi u thông tin mãi mãi trong ñi m kì d c a chúng, thì s có m t k h cơ b n ñ i v i cơ h c lư ng t .

http://thuvienvatly.com

23

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

nh c a Centaurus A do ðài thiên văn tia X Chandra ch p cho th y nh ng vòi và thùy v t ch t t o ra b i m t l ñen siêu kh i t i trung tâm thiên hà láng gi ng này. D li u cho bi t v t ch t trong cái vòi y ñang truy n ñi t c ñ b ng n a t c ñ ánh sáng. ( nh: NASA/CXC/CfA/R.Kraft; MPIfR/ESO/APEX/A.Weiss; ESO/WFI)

T m quan tr ng c a ngh ch lí thông tin n i lên vào năm 1997 khi Hawking, cùng v i Kip Thorne thu c Vi n Công ngh California (Caltech) Mĩ, cá cư c v i John Preskill, cũng ngư i Caltech. Lúc y, Hawking và Thorne ñ u tin r ng thông tin b m t trong các l ñen, còn Preskill nghĩ r ng ñi u ñó là không th . Tuy nhiên, sau này, Hawking ñã th a nh n thua cu c, ông cho bi t ông tin r ng thông tin ñư c ph n h i – m c dù m t tr ng thái trá hình. Lúc chuy n giao th k này, Maulik Parikh thu c trư ng ð i h c Utrecht Hà Lan, cùng v i Frank Wilczek thu c Vi n nghiên c u Cao c p Princeton, Mĩ, ñã ch rõ làm th nào thông tin có th rò r ra kh i m t l ñen. Trong lí thuy t c a h , các h t mang thông tin ngay bên trong chân tr i s c có th chui h m qua ranh gi i ñó, tuân theo các nguyên lí c a cơ h c lư ng t . Nhưng gi i pháp này cũng v n gây tranh cãi. Chui h m qua chân tr i s c Nay Samuel Braunstein và Manas Patra thu c trư ng ð i h c York Anh nghĩ r ng h ñã thi t l p ñư c m t lí thuy t chui h m trông có v h p d n hơn lí thuy t c a Parikh và Wilczek. “Chúng tôi không th kh ng ñ nh ñã ch ng minh r ng s thoát ra kh i m t l ñen là th t s có th ”, h gi i thích, “nhưng ñó là l i gi i thích d th y nh t c a nh ng k t qu c a chúng tôi”.

http://thuvienvatly.com

24

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
Thông thư ng, các nhà lí thuy t nghiên c u l ñen ph i ñ u v t v i hình h c ph c t p c a không-th i gian phát sinh t lí thuy t h p d n c a Einstein – thuy t tương ñ i t ng quát. Trong mô hình c a h , Braunstein và Patra cho bi t chân tr i s c v b n ch t thu n túy là cơ lư ng t , v i nh ng m ng không “Hilbert” lư ng t chui h m qua rào c n ñó. Các nhà lí thuy t nh n th y ngay c m t mô hình chui h m ñơn gi n hóa ñi nhi u như th cũng có th tái d ng l i ph b c x ñư c cho là phát ra t l ñen. Ph này không gi ng v i mô hình t o c p c a Hawking, mô hình d n t i thông tin b m t và luôn ñòi h i nhi u chi ti t lí thuy t ñ x lí hơn. Nói ñơn gi n, Braunstein và Patra phát bi u r ng s chui h m có kh năng hơn là m t ñ c ñi m n i t i c a các l ñen – cho nên, có l , thông tin r t cu c không h b m t. Các k t qu c a h công b trên s ra m i ñây c a t p chí Physical Review Letters. ð sâu c a s h p d n Có m t bư c ngo t n a ñ i v i công trình c a các nhà nghiên c u trên. H i năm ngoái, nhà lí thuy t dây Erik Verlinde thu c trư ng ð i h c Amsterdam, d a trên nghiên c u c a Ted Jacobsen thu c trư ng ð i h c Maryland Mĩ, ñã nêu ra m t ý tư ng có tính suy ñoán cho ngu n g c c a s h p d n. Theo ñ xu t c a Verlinde, s h p d n không ph i là m t tương tác cơ b n, mà nó hi n ra t vũ tr ñang c g ng t i ña hóa s h n ñ n. Do ñó, h p d n là m t “l c entropy” – m t h qu t nhiên c a nhi t ñ ng l c h c – gi ng h t như ngư i ta c m nh n m t l c tác d ng lên m t dây cao su căng ra khi các phân t c g ng u n éo vào nh ng tr ng thái m t tr t t . Braunstein và Patra tin r ng mô hình l ñen c a h ng h ñ xu t c a Verlinde. N u như s h p d n – không ñ c p t i quán tính ho c không-th i gian – là m t l c n i ra thì nó s không khai thác ñư c ñ làm sáng t cơ ch m t thông tin cơ b n c a các l ñen, ñó là cái các nhà nghiên c u York ñã ch ng minh. “ði u này không ch ng t r ng Verlinde là ñúng, nhưng ñ xu t c a ông ñã “có ch d a”, Braunstein nói. Steve Giddings, m t nhà v t lí chuyên v s h p d n lư ng t t i trư ng ð i h c California, Santa Barbara, không nghĩ r ng Braunstein và Patra ñã x lí ñư c “nh ng câu h i tr ng tâm nh t” c a ñ xu t c a Verlinde. Tuy nhiên, ông cho bi t h ñã nêu ra m t g i ý n a c a m t m i liên h quan tr ng gi a thông tin lư ng t và s h p d n. “M t thách th c quan tr ng là ch rõ nh ng quan ñi m mà Verlinde và nh ng ngư i khác nêu ra có th mang l i m t cơ s ch c ch n hay không”, ông nói. “ðây có l là m t m nh n a c a câu ñ , nhưng chúng ta chưa có nó trong tay”. Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

25

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

Gi thuy t neutron hình l p phương
Trên Trái ñ t này, neutron và proton có th xu t hi n dư i d ng c u khá hoàn ch nh, nhưng hai nhà v t lí Tây Ban Nha và ð c v a ñ xu t r ng, n u b nén dư i áp su t ñ l n, nh ng h t h nguyên t này có th t ép chúng thành hình l p phương. M c dù tính cho ñ n không có b ng ch ng nào thu ñư c cho nh ng neutron l p phương như v y, nhưng m t ngôi sao neutron n ng chưa t ng th y phát hi n ra h i năm ngoái có kh năng ch a nh ng h t hình d ng khác thư ng này. Ngôi sao ñã truy n c m h ng cho nghiên c u là m t sao neutron ñang quay – hay “pulsar” – v i kh i lư ng g p ñôi M t tr i c a chúng ta. Sao neutron ra ñ i khi m t ngôi sao phát n trong m t s ki n sao siêu m i d d i, làm rơi vãi ña ph n v t ch t c a nó và bu c 80-90% kh i lư ng còn l i c a ngôi sao t co l i. N u ngôi sao còn sót l i ñó g p 2,5 l n kh i lư ng M t tr i, thì nó có th co l i hoàn toàn, t o thành m t l ñen. Nhưng nh ng ngôi sao nh hơn thì d n tr nên n ñ nh, nén ép 1,3 – 2 l n kh i lư ng M t tr i vào m t qu c u c b ng m t thành ph v i bán kính ch 11 – 12 km. Nh ng ngôi sao này ñ c ñ n m c áp su t h p d n bu c các electtron trong nguyên t h p nh t v i proton – t o thành các neutron. Ph n lõi c a ngôi sao cu i cùng g m ch y u là neutron, vì th có tên g i là “sao neutron”.

Nh ng qu cam dư i cùng có th hơi b méo, nhưng dư i áp su t ñ cao, các neutron bên trong sao neutron cũng b nén gi ng h t như th thành nh ng hình l p phương. ( nh: iStockphoto.com/bendzhik)

Tuy nhiên, Felipe Llanes-Estrada, ngư i ñang ngh phép t i trư ng ð i h c Kĩ thu t Munich, và Gaspar Moreno Navarro thu c trư ng ð i h c Madrid, cho bi t n u áp su t bên trong ñ
http://thuvienvatly.com 26

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
cao, thì các sao neutron có th b nén thành hình l p phương. Khi ñó, chúng có th nén ch t hơn, làm gi m th tích toàn ph n c a chúng ñi thêm 24%. “Nó gi ng vi c x p ch ng nh ng qu cam trong siêu th - nh ng qu bên dư i hơi b méo do s c n ng c a nh ng qu trên”, Llanes-Estrada nói. Theo tính toán c a hai nhà nghiên c u trên, các neutron s tr thành d ng l p phương hoàn toàn m t ñ ch ng 1015 gam/cm3, tương ñương v i m t ñ năng lư ng 500 megaelectronvolt/femto mét kh i (MeV/fm3). M c dù lõi c a ña s sao neutron có m t ñ nh hơn th , nhưng m t pulsar n ng m i phát hi n h i năm ngoái có vùng trung tâm vư t quá m t ñ trên ñ n hai l n, theo Llanes-Estrada – nghĩa là nó có kh năng ch a các neutron l p phương. Khám phá ra pulsar trên là chuy n b t ng ñ i v i các nhà thiên văn h c, trư c ñây h không nghĩ sao neutron có th to như v y. Nhưng, ngay c a nh ng sao neutron “bình thư ng” cũng có kh năng ch a m t ph n nh ng neutron l p phương, b t ñ u m t ñ năng lư ng 140 MeV/fm3. Paul Demorest thu c ðài thiên văn vô tuy n qu c gia Charlottesville, Virginia, ngư i là m t thành viên c a ñ i ñã phát hi n ra pulsar n ng, cho bi t tính nén ñư c b sung s cho phép nh ng sao neutron n ng thu ñư c nh ng m t ñ l n hơn. Theo Demorest, cái khó là v n ñ này “có xu hư ng làm gi m kh i lư ng neutron t i ña ñư c phép”. Llanes-Estrada hi u v n ñ này; ñó là s tăng m t ñ s bi n pulsar m i thành m t l ñen tr khi có cái gì ñó khác ñ y tr ra. Tuy nhiên, ông ñ xu t r ng nh ng tương tác còn ít ai hi u gi a nh ng neutron có th ñ m nh ñ th ng l c h p d n và ngăn ch n s co l i. Kai Hebeler thu c trư ng ð i h c Ohio Columbia nêu ra m t lưu ý c nh giác v mô ph ng trên. Ông cho bi t thay vì ñào sâu vào s tương tác ph c t p c a các quark và gluon bên trong nó, nghiên c u trên l i l p mô hình neutron như th nó là m t cái túi ch a quark. Tuy nhiên, trong khi ư c tính này b h n ch , Hebeler v n th y mô hình c a ñ i nghiên c u trên là h p lí. Tuy nhiên, môi trư ng c c ñoan c a ph n lõi sao neutron có th làm cho các nhân d ng cơ lư ng t c a các neutron hòa l n vào nhau, cho nên ông t h i vi c nh n d ng ra nh ng hình d ng hình h c c a chúng là có thích ñáng hay không, m c dù ông th a nh n r ng ông không th ñưa ra m t “phát bi u ch c ch n” v v n ñ trên. Các nhà nghiên c u ñã có hai ý tư ng cho phương pháp tìm ki m b ng ch ng c a neutron d ng l p phương trong pulsar m i trên. Khi m t m ng c a sao neutron chuy n sang m ng l p phương k t tinh c ng hơn trông ñ i, các nhà ñ a ch t h c sao có th tìm ki m nh ng cơn ch n sao t o ra nh ng lo i sóng ch y qua ch t r n ch không qua ch t l ng. M t l a ch n khác xây d ng trên th c t là các sao neutron quay th nh tho ng ch m ñi ho c tăng t c ñ t ng t, trong m t s ki n g i là “ch p ch n”. Các nhà nghiên c u nói r ng nh ng s ch p ch n như v y có th cho bi t m t s thay ñ i cách th c nh ng l p khác nhau c a ngôi sao ñó tương tác – có l g i ý ñ n nh ng neutron ñang ñi vào ho c ra kh i nh ng c u hình l p phương n u chúng x y ra trong pulsar n ng. Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

27

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

H th ng c nh báo s m v t ñen m t tr i

nh ch p SOHO vào tháng 3/2001 c a m t trong nh ng vùng v t ñen m t tr i l n nh t (vùng ho t tính 9393) tr i r ng trên m t khu v c g p 13 l n ñư ng kính Trái ñ t. ðó là ñ a ñi m c a vô s tai l a m t tr i và nh ng c t phun trào v t ch t vành nh t hoa, trong ñó có tai l a tia X l n nh t t ng ghi nh n trong 25 năm qua, vào hôm 02/4/2001, nh cu i trong lo t nh phía trên. ( nh: SOHO (ESA và NASA) Các v t ñen m t tr i có th kích h t nh ng s ki n phun trào d d i trên b m t m t tr i, chúng có th d n t i s m t ñi n di n r ng trên Trái ñ t cũng như s gián ño n h th ng vi n thông và ñ o hàng. Nhưng các nhà nghiên c u Mĩ cho bi t h ñã phát tri n m t kĩ thu t có th phát hi n ra nh ng v t ñen m t tr i ñang d n hình thành trư c khi chúng xu t hi n m t ho c hai ngày. M c dù các nhà khoa h c ñã quan sát và l p tư li u khoa h c c a nh ng v t ñen m t tr i trong hơn 400 năm qua, nhưng ngu n g c c a nh ng vùng t tính m nh, ngu i và t i này, trên b m t m t tr i v n là nh ng bí n l n. Các lí thuy t ñ xu t r ng chúng hình thành t nh ng chuy n ñ ng ph c t p c a plasma nóng bên trong M t tr i. Quan ñi m là các sóng âm hình thành g n b m t truy n sâu vào bên trong M t tr i trư c khi ph n h i tr l i b m t m t v trí khác do s khúc x . Nh ng cơn bão ñang thành hình Nay Stathis Llonidis và các ñ ng nghi p t i trư ng ð i h c Stanford Mĩ, v a l y lí thuy t này làm cơ s cho m t kĩ thu t ñ nh v s xu t hi n c a nh ng v t ñen m t tr i bên trong lõi c a M t tr i. ð i c a Llinidis s d ng m t kĩ thu t nh t ch n ñ c bi t – g i là nh t ch n th i gian-kho ng cách – ñ phân tích th i gian c n thi t cho nh ng sóng âm này truy n qua lõi m t tr i.
http://thuvienvatly.com 28

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
Kĩ thu t trên ch n m t c p ñi m trên b m t m t tr i tách nhau m t kho ng cách nh t ñ nh t 100.000 ñ n 200.000 km. M t s sóng âm kích thích g n v trí c a m t trong nh ng ñi m này s truy n xu ng sâu 60.000 km bên trong M t tr i trư c khi ph n h i l i b m t g n v trí c a ñi m tương ng. Thư ng m t kho ng m t gi cho sóng âm th c hi n hành trình này. Tuy nhiên, n u sóng âm truy n qua m t v t ñen m t tr i ñang hình thành thì chúng tăng t c và th i gian hành trình hơi gi m ñi m t chút – ñ i v i m t vùng v t ñen l n thì hi u ng này là kho ng 12-16 giây. “Trên th c t , chúng tôi không ch n ch m t c p ñi m trên b m t mà là hàng nghìn c p ñi m”, Llondis gi i thích. T nh ng d li u này, các nhà nghiên c u tính ra th i gian truy n và sau ñó l p m t b n ñ th i gian-truy n nh n d ng nh ng v trí trong lõi m t tr i nơi th i gian truy n gi m ñi. “Chúng tôi bi t nh ng v trí này, có m t vùng v t ñen m t tr i ñang xu t hi n”. C nh báo s m hai ngày ð ki m tra kĩ thu t trên, ñ i c a Llondis ñã s d ng d li u do ðài thiên văn Nh t quy n (SOHO) và ðài thiên văn ð ng l c h c M t tr i (SDO) thu th p. H ñã kh o sát b n vùng v i nh ng v t ñen m t tr i ñang hình thành và chín vùng im ng không có v t ñen nào. Nh ng v t ñen m t tr i l n thư ng phát hi n ra trư c m t ngày và nh ng v t ñen m t tr i nh thì phát hi n ra trư c t i hai ngày – vì nh ng v t ñen l n thì có s c n i l n hơn và di chuy n lên b m t nhanh hơn. Trái l i, nh ng vùng không có v t ñen không bi u hi n s d thư ng th i giantruy n n i b t nào. Các nhà nghiên c u tin r ng nh ng k t qu này ch ng t r ng vi c phát hi n ra nh ng v t ñen m t tr i ñang hình thành hi n nay là có th , m c dù h c nh báo r ng h s ph i phân tích m t s lư ng l n vùng n a ñ ki m tra ñ tin c y c a mô hình c a h . “Ch sau khi chúng tôi làm như v y, chúng tôi m i có th bi t mình có th d ñoán s xu t hi n c a nh ng v t ñen m t tr i hay không và nh ng tiên ñoán ñó c a chúng tôi có ñ tin c y là bao nhiêu”, Llondis nói. Llondis c m th y nghiên c u c a h có th d n t i s hi u bi t rõ hơn nh ng tính ch t c a t trư ng sâu trong lõi m t tr i, ñ ng th i có m t s ng d ng th c t liên quan ñ n s d báo th i ti t vũ tr . “M t tr i là m t ngôi sao t hóa. Ph n l n ho t ñ ng m t tr i có liên quan ñén tính ch t c a t trư ng, nên chúng tôi mu n tìm hi u thêm v nh ng tính ch t này”, ông nói. “ðó là lí do chúng tôi nghiên c u v t ñen m t tr i, vì v t ñen m t tr i là nh ng bi u hi n n i b t nh t c a t trư ng m t tr i trong quang quy n [b m t m t tr i]”. Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

29

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

Cu c ñua tìm h t Higgs bư c vào ch ng k t
Hi n nay, ñã có g n g p ñôi b d li u c a h k t cu c g p Grenoble, các nhà nghiên c u ti p t c nhìn th y m t s vư t m c nh trong vùng kh i lư ng th p, nhưng nó là m t s vư t m c v i m t ý nghĩa th ng kê th p (kho ng 2–2,5σ so v i 2,8σ). N u s vư t m c trên th t s là m t d u hi u xác th c c a m t h t m i, ch không ph i m t thăng giáng th ng kê c a nh ng s ki n n n trông tương t , thì các nhà v t lí trông ñ i ý nghĩa c a nó l n lên – ch không gi m – khi có nhi u va ch m proton-proton ñư c phân tích thêm. “Th c t chúng tôi ñang có d li u thu th p cho ñ n hai tu n trư c ñây là r t l n và tuy t v i”, phát bi u c a Vivek Sharma, m t thành viên c a ñ i thí nghi m CMS. “Chúng tôi không bi t li u s vư t m c trên có là m t thăng giáng th ng kê như nó trông như th hay không, nhưng b c tranh s rõ ràng hơn nhi u khi chúng ta có th m d li u thu th p trong hai tháng t i”. Phát ngôn viên CMS, Guido Tonelli c nh báo r ng m t tín hi u Higgs th t s có th là y u hơn, b t ch p d li u b sung thêm ñã ñư c tính ñ n. “M t s ngư i có chút quá hào h ng v s vư t m c Grenoble, cho nên nh ch p nhanh c a b d li u m i nh t này có l là m t s th t v ng, nhưng v n còn quá s m ñ mà nói”, ông phát bi u hôm th sáu r i. “ðây là m t th i kh c l ch s ñ i v i ngành v t lí h t cơ b n và chúng ta ph i ñ m b o tuy t ñ i trư c khi ñưa ra b t kì k t lu n nào”.

Bên trong Máy Va ch m Hadron L n (LHC) http://thuvienvatly.com

CERN. 30

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
Gi im l ng và ti p t c làm vi c Ngoài vi c s d ng thêm d li u, nh ng k t qu Higgs m i còn d a trên nh ng l trình phân tích c i ti n, theo Richard Hawkings thu c ñ i ATLAS. “V i nhi u th i gian hơn, chúng tôi ñã làm công vi c x lí n n nhi u t t hơn, mang l i cho chúng tôi ñ nh y nâng lên”, Hawkings nói. “V n có r t nhi u ch cho h t Higgs n náu nh ng kh i lư ngt h p hơn – nên chúng tôi c n có thêm d li u n a”. Vi c khám phá ra boson Higgs có th hoàn t t Mô hình Chu n c a ngành v t lí h t cơ b n, mang l i m t l i gi i thích làm th nào s ñ i x ng ñi n y u b phá v trogn m t ph n nh c a m t giây sau Big Bang, ñ l i nh ng h t sơ c p nh t ñ nh v i tính ch t kh i lư ng. Vi c không phát hi n ra h t Higgs, ho c cái gì ñó khác th c hi n vai trò phá v ñ i x ng này, s ñ l i m t ch tr ng l n trong ki n th c c a nhà v t lí v nh ng thành ph n c u trúc cơ b n c a t nhiên. “M t s ngư i ñang b t ñ u nghĩ ‘N u không có h t Higgs thì sao?”, James Gillies, trư ng ban truy n thông c a CERN phát bi u. “Công vi c c a chúng tôi là ti p t c gi im l ng và ng ý r ng h t Higgs chưa ñư c khám phá, nhưng n u ñi u ñó x y ra, thì t thân ñó là m t khám phá khoa h c l n”. Thu h p vùng tìm ki m Ngoài hai cánh c a s h p nh ng kh i lư ng t m trung, LHC nay ñã lo i tr ñ p hơn nhi u nh ng boson Higgs v i kh i lư ng trong kho ng 145–466 GeV và tìm th y không có s vư t m c s ki n ñáng k nào trong vùng 110–600 GeV. Nh ng tìm ki m tr c ti p t i máy va ch m LEP (Máy va ch m Electron Positron L n) trư c ñây c a CERN, cơ s ñóng c a h i năm 2000, ñã lo i tr h t Higgs nh hơn 114 GeV, trong khi kh p v i nh ng phép ño chính xác c a l c ñi n y u, Mô hình Chu n bác b h t Higgs n ng hơn 180 GeV. Trong khi ñó, nh ng k t qu m i nh t t nh ng cu c tìm ki m h t Higgs t i máy va ch m Tevatron Fermilab, g n Chicago, cơ s s p ñóng c a vào cu i tháng 9 t i, cũng ñã công b t i h i ngh Mumbai, bác b nh ng vùng 100–109 GeV và 156– 177 GeV. “Nh ng vùng kh i lư ng tìm ki m boson Higgs ñang b thu h p”, phát bi u c a Aleandro Nisati thu c ñ i ATLAS. “Tôi là m t ngư i ñam mê h t Higgs và tôi r t hào h ng trư c k t qu này!” V i vi c LHC cung c p d li u t c ñ nhanh hơn t c ñ các nhà nghiên c u có th phân tích chúng, các nhà v t lí ñã quy t ñ nh không công b m t k t lu n chung chính th c c a các k t qu Higgs ATLAS và CMS cho ñ n k t thúc năm thu th p d li u này. LHC s p cho ng ng các va ch m proton-proton vào ñ u tháng 11 t i, chuy n sang các va ch m ion n ng trong m t tháng trư c khi ñóng c a cho ñ n ñ u năm 2012. “V i tư cách trư ng nhóm Higgs CMS, tôi không th gi quan ñi m ‘ki u ñ c tin’ r ng Higgs có t n t i hay không”, Sharma nói. “Nhưng tôi không thích gi thuy t Higgs cho l m; vì th n u không tìm ra Higgs, tôi s th y khá tho i mái”. Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

31

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

ð xu t phương án làm l ch hư ng ti u hành tinh Apophis
Apophis có ñư ng kính x p x 880 foot và kh i lư ng ư c tính ch ng 46 tri u t n. N u nó lao vào Trái ñ t, ch c ch n nó s gây thi t h i trong hàng nghìn d m xung quanh tâm ch n, nhưng nó không phá h y toàn hành tinh. ðư c phát hi n ra l n ñ u tiên vào năm 2004 b i Roy Tucker, David Tholen và Fabrizio Bernardi t i ðài thiên văn qu c gia Kitt Peak, sau nghiên c u ban ñ u, Apophis ñư c cho là có kh năng va ch m v i trái ñ t; r i sau m t nghiên c u khác n a thì dư ng như va ch m ñó là không có kh năng. R i sau ñó, ngư i ta l i chú ý khi Apophis ti p c n g n vào năm 2029, có kh năng nó có th ñi qua cái g i là “l khóa” (m t vùng h p d n nh ñ m t hành tinh ñ làm thay ñ i ñư ng ñi c a m t v t th ) g n hành tinh chúng ta trong l n ñi qua ti p theo, vào năm 2036, ñ ñi vào va ch m v i chúng ta. Tuy nhiên, do có h ng hà sa s bi n khác nhau có liên quan trong m t k ch b n như th , nên ngư i ta v n còn cãi nhau v kh năng va ch m ñó. Ngay c ngu n g c tên g i c a nó cũng có s b t ñ ng; m t s ngư i cho r ng Apophis có xu t x t m t v th n Ai C p c ñ i. Nh ng ngư i khác thì cho r ng nó ñơn gi n là tên ch bóng gió t i nhân v t Apophis tren chương trình truy n hình Stargate SG-1.

S ñ nh hư ng c a cánh bu m m t tr i.

Cho dù là trư ng h p nào, Shenpping Gong và các ñ ng nghi p trư ng ð i h c Tân Hoa, Trung Qu c, ñ xu t s d ng m t tên l a vũ tr ñ y b ng cánh bu m m t tr i chuy n ñ ng trong m t qu ñ o gi t lùi (ngư c l i) so v i Apophis ñ nhanh ñ khi va ch m x y ra (gi ng như hai chi c xe hơi ñang lao tr c di n vào nhau trên ñư ng cao t c), tên l a s n xu t lao vào ti u hành tinh chuy n ñ ng t c ñ tương ñ i ch ng 55 d m m i giây, ñ ñ ñ y ti u hành tinh t n l c trên ra kh i qu ñ o hi n nay c a nó. V n ñ là, như nhóm tác gi ngư i Trung Qu c th a nh n, vi c ñ nh hư ng tên l a sao cho ñ chính xác. V i t t c các bi n cùng tham gia thì ñây dư ng như là nhi m v b t kh thi. Tuy nhiên, ñ i nghiên c u dư ng như không chùn bư c, h ñ xu t r ng m t tên l a như th có th ch t o và phóng lên không gian trong khuôn kh th i gian hi n t i. Ngu n: PhysOrg.com

http://thuvienvatly.com

32

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

Einstein có th t s

khám phá ra phương trình E = mc2?

Ai là ngư i ñã khám phá ra phương trình E = mc2? Câu tr l i th t ch ng ñơn gi n như b n nghĩ ñâu. Các nhà khoa h c t James Clerk Maxwell và Max von Laue cho ñ n m t lo t nh ng nhà v t lí ñ u th k 20 ñã ñư c ñ xu t là ngư i khám phá th t s c a tương ñương kh i lư ng-năng lư ng mà ngày nay ña s m i ngư i tôn vinh cho thuy t tương ñ i ñ c bi t c a Einstein. Nh ng kh ng ñ nh này ñã gây ñình ñám bu c t i Einstein ăn c p ý tư ng, nhưng nhi u ngư i không ñ ng ý ho c c m th y nghi ng . Nhưng hai nhà v t lí v a cho bi t công th c n i ti ng c a Einstein th t s có m t căn nguyên ph c t p và có ph n nh p nh ng. M t trong nh ng ngư i khám phá h p lí hơn c a phương trình E = mc2 ñư c gán cho Fritz Hasenöhrl, m t v giáo sư v t lí t i trư ng ð i h c Vienna. Trong m t bài báo năm 1904, Hasenöhrl ñã vi t rõ ràng phương trình E = 3/8mc2. Không bi t ông có nó t ñâu, và t i sao h ng s t l l i không ñúng? Stephen Boughn thu c trư ng Haverford College Pennsylvania và Mark Rothman thu c trư ng ð i h c Princeton, ñã kh o sát câu h i này trong m t bài báo ñăng t i trên website chia s b n th o arXiv. Tên tu i c a Hasenöhrl ngày nay thư ng là không t t, vì ông thư ng ñư c vi n d n b i nh ng ngư i ch ng ñ i Einstein. Ti ng tăm r ng ông là ngư i th t s khám phá ra phương trình E = mc2 có liên quan ñ n nhi u ho t ñ ng c a nh ng ngư i bài Semitic và nhà v t lí ñ t gi i Nobel Philipp Lenard, ngư i ñã tìm cách ñưa tên tu i Einstein ra kh i lí thuy t tương ñ i ñ nó không b xem là m t s n ph m c a “n n khoa h c Do Thái”.

nh: iStockphoto.com/JLGutierrez

Toàn b nh ng vi c làm này ñã gây t n h i cho tên tu i c a Hasenöhrl. Ông là h c trò c a Ludwig Boltzmann và là ngư i k v t i Vienna, và t ng ñư c Erwin Schrödinger tán dương. “Hasenöhrl có kh năng là nhà v t lí ngư i Áo hàng ñ u trong th i ñ i c a ông”, Rothman nói. Ông có th ñ t ñư c nhi u thành qu hơn n u như không b gi t trong Th chi n th nh t. M i liên h c a năng lư ng và kh i lư ng ñã ñư c th o lu n r ng rãi lúc Hasenöhrl nghiên c u v n ñ ñó. Henri Poincaré ñã kh i xư ng r ng b c x ñi n t có m t xung lư ng và do ñó có m t kh i lư ng hi u d ng. Nhà v t lí ngư i ð c Max Abraham cho r ng m t electron ñang chuy n ñ ng tương tác v i t trư ng riêng c a nó, E0, ñòi h i m t kh i lư ng bi u ki n cho b i E0 = 3/4 mc2. Toàn b nh ng l p lu n này d a trên ñi n ñ ng l c h c c ñi n, gi ñ nh m t lí thuy t ê te truy n sáng. “Hasenöhrl, Poincaré, Abraham và nh ng ngư i khác cho r ng ph i có m t kh i lư ng quán tính ñi cùng v i năng lư ng ñi n t , m c dù h không nh t trí v h ng s t l ”, Boughn nói. Robert Crease, m t nhà tri t h c và nhà nghiên c u l ch s khoa h c t i trư ng ð i h c Stony Brook New York, tán thành quan ñi m trên. “Các nhà s h c thư ng nói r ng, n u như
http://thuvienvatly.com 33

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
không có Einstein, thì c ng ñ ng ch ng m y ch c cũng ñi t i thuy t tương ñ i ñ c bi t”, ông nói. Hasenöhrl ti p c n v n ñ b ng cách nêu câu h i m t v t ñen ñang phát x có thay ñ i kh i lư ng hay không khi nó ñang chuy n ñ ng tương ñ i so v i nhà quan sát. Ông tính ñư c r ng chuy n ñ ng ñó b sung thêm m t kh i lư ng 3/8c2 l n năng lư ng b c x . R i m t năm sau, ông hi u ch nh h ng s này là 3/4c2. Tuy nhiên, ch ng có ai t ng nghiên c u nghiêm túc căn nguyên tính toán c a Hasenöhrl ñ tìm hi u s lí gi i c a ông hay gi i thích t i sao h ng s t l là không ñúng. Công vi c ñó không d dàng gì. Các bài báo c a ông mang tính chuyên môn sâu và r t khó ñ c. Th m chí, Enrico Fermi ch ng thèm ñ c các bài báo c a Hasenöhrl trư c khi k t lu n sai l m r ng h s ¾ là do năng lư ng t thân electron mà Abraham ñã nh n ra. “Cái Hasenöhrl th t s b sót trong tính toán c a ông là quan ñi m cho r ng n u các v t b c x trong h p c a ông ñang phát x , thì chúng ph i ñang m t kh i lư ng, cho nên tính toán c a ông không tương ng”, Rothman nói. “Tuy nhiên, ông ñã ñúng m t n a. N u ông ch ñơn thu n nói r ng E t l v i m, thì l ch s có l ñã ưu ái ông hơn”. Trong bài báo năm 1905 c a Einstein, “V ñi n ñ ng l c h c c a nh ng v t ñang chuy n ñ ng”, ñã nêu rõ ràng nh ng n n t ng c a thuy t tương ñ i v i vi c bác b ê te và ñ t t c ñ ánh sáng là b t bi n, nhưng suy lu n c a ông v phương trình E = mc2 không ph thu c vào nh ng gi thuy t ñó. B n có th có câu tr l i ñúng v i v t lí c ñi n, Rothman nói, trong m t lí thuy t ê te, không c n c không ñ i ho c là t c ñ gi i h n. Nhà v t lí Clifford Will thu c trư ng ð i h c Washington St Louis, m t chuyên gia v thuy t tương ñ i, ñánh giá b n th o trên là “r t h p d n”. Boughn và Rothman là “nh ng nhà v t lí nghiêm túc”, ông nói, và h qu là ông “có xu hư ng tin vào phân tích c a h ”. Tuy nhiên, cu c tranh cãi v v n ñ “quy n ưu tiên khám phá” có l c n có thêm ý ki n c a nhi u nhà s h c khác m i có k t lu n cu i cùng. Li u Einstein có bi t t i công trình c a Hasenöhrl không? Không ai rõ c . V n ñ là s trích d n không ph i là l thư ng trong nghiên c u th i kì ñó. C Einstein l n Hasenöhrl ñ u là nh ng tên tu i l n t i H i ngh Solvay t ch c vào năm 1911. Rothman cho bi t ông ñã nhi u l n tình c b t g p tên tu i Hasenöhrl. “M t trong nh ng v giáo sư trư c ñây c a tôi, E C G Sudarshan, t ng có l n nh n xét r ng ông công nh n Hasenöhrl là ngư i nh n ra s tương ñương kh i lư ng-năng lư ng. Vì th , kho ng d p Giáng sinh năm ngoái, tôi nói v i Steve, ‘t i sao chúng ta không b ra ch ng hai gi sau m i b a trưa hàng ngày ñ ñ c nh ng bài báo c a Hasenöhrl và xem cái sai c a ông ta là gì?’ Vâng, hai gi ñã bi n thành tám tháng, vì v n ñ d n t i c c kì khó khăn”. Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

34

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

Khánh thành cơ s neutrino V nh Daya
D án khoa h c ch ch t ñ u tiên Trung Qu c ñư c xây d ng thông qua m t chương trình h p tác qu c t chính c ng ñã b t ñ u ho t ñ ng. M t khi hoàn t t vào năm t i, Thí nghi m Neutrino Lò ph n ng V nh Daya – d án h p tác gi a 19 trư ng ñ i h c Trung Qu c và 16 trư ng ñ i h c Mĩ – s b t ñ u tìm ki m “góc h p” neutrino cu i cùng chưa ñư c xác ñ nh, g i là θ13. Neutrino khó phát hi n vì chúng tương tác y u v i v t ch t. Chúng có ba “mùi” – electron, muon và tau – bi n ñ i hay “dao ñ ng” t d ng này sang d ng khác khi chúng truy n trong không gian. ð l n dao ñ ng gi a nh ng lo i neutrino khác nhau ñư c ñ c trưng b i ba “góc h p” – g i là known as θ12, θ23 và θ13 – v i thí nghi m V nh Daya ñư c thi t k ñ xác ñ nh θ13 b ng cách ño s bi n m t c a các ph n electron neutrino. B Năng lư ng Mĩ ñang tài tr kho ng m t n a chi phí c a cơ s 68 tri u USD trên, v i phía Trung Qu c chi m t n a còn l i, và toàn b chi phí kĩ thu t dân s . Thí nghi m V nh Daya phát hi n ra các ph n electron neutrino sinh ra qua s phân h y beta h t nhân t i hay lò ph n ng h t nhân g n ñó – nhà máy ñi n V nh Daya và Ling Ao, n m cách Hong Kong kho ng 55km v phía ñông b c. Cơ s neutrino m i s g m bao phòng thí nghi m ch a nh ng máy dò neutrino gi ng h t nhau, m i máy ch a 20 t n ch t l ng phát quang pha t p gadolinium. Khi m t neutrino va ch m v i ch t l ng trên s t o ra m t lóe sáng sau ñó phát hi n ra b i m t b ng nhân quang vây xung quanh ch t l ng trên. Phòng thí nghi m th nh t, cách lò ph n ng V nh Daya ch ng 300m, hi n ñã hoàn t t, trong khi phòng thí nghi m th hai – cách lò ph n ng Ling Ao 500m – s hoàn thành trong vòng vài tháng t i. C hai tr m này, g i là “máy dò g n”, ñ u n m sâu 100m dư i lòng ñ t ñ giúp che ch n chúng trư c nh ng tia vũ tr không mong mu n và m i tr m ch a hai máy dò ñ ñ c trưng hóa chùm ph n electron neutrino t các lò ph n ng ñi t i. M t phòng thí nghi m th ba, cách hai lò ph n ng kho ng 2km và n m sâu 300m dư i lòng ñ t, s s n sàng vào tháng 6 năm t i. Ch a b n máy dò neutrino, nó s ño chùm ph n electron neutrino ñi qua nh ng máy dò g n hơn, sao cho m i s suy gi m ñ l n c a tín hi u s là m t d u hi u c a s dao ñ ng neutrino. “Trong s th h nh ng thí nghi m dao ñ ng neutrino lò ph n ng hi n nay ño góc θ13, thì V nh Daya có ñ nh y cao nh t”, phát bi u c a ñ ng phát ngôn viên d án V nh Daya, KamBiu Luk thu c Phòng thí nghi m qu c gia Lawrence Berkeley California. ðo s bi n m t S kh i ñ ng c a thí nghi m V nh Daya ti p bư c sau hai thí nghi m neutrino thành công khác. Th nh t, h i ñ u tháng 6, thí nghi m neutrino Tokai-to-Kamioka (T2K) Nh t B n ñã l n ñ u tiên ño ñư c nh ng muon neutrino ñang bi n ñ i thành electron neutrino – bư c ñ u tiên ñ xác ñ nh θ13. M t vài tu n sau ñó, các nhà nghiên c u t i thí nghi m MINOS Mĩ phát

http://thuvienvatly.com

35

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
hi n ra t ng c ng 62 electron neutrino – nhi u hơn 13 s ki n so v i phông n n electron neutrino.

Thí nghi m Neutrino Lò ph n ng V nh Daya s tìm ki m “góc h p” neutrino cu i cùng chưa ñư c xác ñ nh g i là θ13. ( nh: Roy Kaltschmidt)

T i T2K, cũng như nh ng thí nghi m tương t ñã lên k ho ch như cơ s NOvA ñã và ñang xây d ng t i Fermilab, xác su t “xu t hi n” electron neutrino ph thu c vào hai thông s chưa bi t: θ13 và h s pha neutrino, δ, h s này là khác không n u dao ñ ng neutrino vi ph m ñ i x ng ñi n tích-ch n l (CP). Tuy nhiên, V nh Daya thì mù trư c h s pha neutrino vì xác su t bi n m t c a các ph n electron neutrino ch ph thu c vào θ13, nghĩa là các nhà nghiên c u có th ch t p trung vào giá tr s c a nó. Yifang Wang, ñ ng phát ngôn viên c a d án V nh Daya và là m t nhà v t lí t i Vi n V t lí Năng lư ng Cao t i Vi n hàn lâm Khoa h c Trung Qu c B c Kinh, cho bi t ba thí nghi m trên s b sung cho vi c tìm ki m h s pha neutrino. “N u V nh Daya, NOvA và T2K tìm th y θ13 là khác không, thì pha CP có th ño chung ho c b ràng bu c m nh”, ông nói. Nh ng chương trình h p tác m i Vì V nh Daya là chương trình h p tác khoa h c ch ch t Mĩ-Trung ñ u tiên, nên Luk hi v ng cơ s s mang l i m t n n t ng ki m tra t t cho nhi u chương trình h p tác hơn n a gi a hai qu c gia. “V nh Daya mang l i m t cơ h i ñ c nh t vô nh ñ k t n i l c lư ng cùng x lí m t câu h i ñang bùng phát trong ngành v t lí neutrino và, quan tr ng hơn, là h c cách làm vi c chung v i nhau”, Luk nói. Ngu n: physicsworld.com
http://thuvienvatly.com 36

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

D i Ngân hà nh n ch t khí “tài tr ” t bên ngoài ñ hình thành sao

D i Ngân hà. ( nh: Jerry Lodriguss/NASA)

Các nhà thiên văn s d ng Kính thiên văn vũ tr Hubble có l ñã gi i ñư c bí n làm th nào D i Ngân hà ti p t c sinh ra nh ng ngôi sao m i m t t c ñ thích h p, m c dù ngu n d tr ch t khí c a nó ñang gi m ñi. H nói thiên hà c a chúng ta ñã và ñang ñư c cung c p v t ch t b i nh ng ñám mây khí có g c gác t bên ngoài D i Ngân hà, và nh ng k t qu này có th giúp ñ nh hình l i ki n th c c a chúng ta v s phát tri n c a thiên hà. D i Ngân hà hi n nay m i năm bi n ñ i lư ng ch t khí c 0,6 – 1,45 l n kh i lư ng m t tr i thành nh ng ngôi sao m i, làm c n ki t d n ngu n d tr ch t khí c a thiên hà. Nhưng s hình thành sao ñó không có v gì ñang suy gi m, cho th y ph i có cái gì ñ y ñang b sung thêm cho ngu n cung c p ch t khí. Nh ng ñám mây Ion hóa V n t c cao (iHVC), nh ng kh i k t ñang chuy n ñ ng nhanh không th gi i thích b i ñĩa thiên hà ñang quay, là m t th ph m ñã ñư c ñ xu t. M t ñ xu t khác là chúng có th là tàn dư t s hình thành c a 30+ thiên hà trong Nhóm ñ a phương, do trư ng h p d n c a D i Ngân hà chi ph i. N u chúng th t s có g c gác t bên ngoài ñĩa thiên hà, và chúng rơi lên trên nó, thì chúng có th ñang b sung thêm cho lư ng ch t khí trong thiên hà.

http://thuvienvatly.com

37

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

Nh ng dòng ch y quy mô l n trong qu ng Ngân hà. ( nh: NASA)

Không rõ nh ng ñám mây này l n bao nhiêu nhưng chúng l n ñ u tiên ñư c tìm th y khi các nhà thiên văn ñ ý ñ n m t s ánh sáng phát ra t nh ng quasar xa xôi ñang b h p th b i nh ng v t th n m g n rìa c a thiên hà. Tuy nhiên, nh ng kho ng cách kh ng l ñ ng nghĩa v i vi c không bi t iHVC có quan h tr c ti p v i qu ng Ngân hà – m t c u khu ch tán bao quanh thiên hà – hay không, hay chúng t n t i bên ngoài nó. ð gi i quy t v n ñ này, Nicholas Lehner và Jay Christopher Howk, thu c trư ng ð i h c Notre Dame, Mĩ, ñã c i ti n kĩ thu t quasar. “Thay vì quan sát các quasar, chúng tôi quan sát nh ng ngôi sao n m bên trong qu ng Ngân hà”, Lehner nói. C p ñôi tác gi ñã quan sát 28 ngôi sao trong qu ng Ngân hà v i Kính thiên văn vũ tr Hubble, 14 trong s ñó th hi n nh ng v ch ph h p th gi ng v i nh ng quan sát quasar ban ñ u – s có m t c a m t iHVC ñã ñư c làm sáng t . Kho ng cách ñ n nh ng ngôi sao này ñã ñư c bi t, và vì th cho bi t kho ng cách t i ña có th có c a iHVC hi n nay ñã sáp nh p vào D i Ngân hà. T i sao thiên hà c a chúng ta không c n ki t ch t khí?

http://thuvienvatly.com

38

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
Vi c bi t ñư c kho ng cách trên ch m i là có m nh th nh t trong trò chơi ghép hình. “Kh i lư ng c a iHVC t l v i kho ng cách bình phương”, Lehner gi i thích. Lehner và Howk sau ñó ñã s d ng nh ng quan sát quasar ban ñ u ñ l p mô hình s phân b có kh năng c a nh ng iHVC này trên b u tr i. Bi t ñư c chúng ñâu, chúng ch a bao nhiêu ch t khí, và chúng ñang chuy n ñ ng bao nhanh cho phép hai nhà nghiên c u ư c tính có bao nhiêu cl s rơi lên D i Ngân hà m i năm. “Chúng tôi d ñoán có t 0,8 ñ n 1,4 l n kh i lư ng m t tr i v t ch t t IhVC rơi lên D i Ngân hà m i năm”, Lehner nói. So v i s c tiêu th 0,6 – 1,45 kh i lư ng m t tr i m i năm trong s hình thành sao, h ñã có m t câu tr l i có kh năng cho câu h i t i sao thiên hà c a chúng ta không c n ki t ch t khí: nó ñang trưng d ng ch t khí t không gian gi a các sao. “H ñã tìm ra con s th n kì”, phát bi u c a Filippo Fraternali, nhà nghiên c u iHVC t i trư ng ð i h c Bologna, Italy. “Không ph i là 0,1 hay 100 l n kh i lư ng m t tr i ñang rơi vào m i năm, mà r t g n v i m t – ñây là m t k t qu quan tr ng”, ông nói. Tuy nhiên, k t qu không h n là ch t ch . “ðó là cách ti p c n h p lí, nhưng có nh ng gi thuy t l n có th làm thay ñ i ñáp s cu i cùng ñi m t chút”, Fraternali gi i thích. Ông mu n th y m u d li u l n hơn nhi u so v i con s 28. “Khó mà có ñư c k t qu th ng kê h p lí trên m t m u c nh như th ”, ông nói. Nghiên c u này công b trên t p chí Science. Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

39

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

Quá kh

c a nh ng ti u hành tinh g n Trái ñ t

Thi t b thu gom m u c a t h p Hayabusa lúc m ra. ( nh: JAXA/ISIS)

Tám năm sau khi s m nh Hayabusa lên ñư ng ñi thu gom v t ch t t m t ti u hành tinh g n Trái ñ t, nh ng phân tích khoa h c ñ u tiên c a nh ng m u ñá này ñã ñư c công b . Trong s nh ng k t qu do m t ñ i khoa h c qu c t công b là s khám phá ra nh ng chondrite ph bi n tìm th y trên Trái ñ t có ngu n g c gi ng như ti u hành tinh “lo i S” này. ði u ñó có nghĩa là nh ng thiên th ch rơi vãi trên ñ a c u có th ch a thông tin b o t n v h m t tr i sơ khai. S m nh Hayabusa, do Cơ quan vũ tr Nh t B n JAXA phóng lên h i năm 2003, ñư c thi t k ñ h cánh lên ti u hành tinh Itokawa – m t v t th dài 500m n m cách Trái ñ t ch ng 300 tri u km – và l y m u v Trái ñ t vào năm 2007. Nhưng sau khi h cánh lên b m t Itokawa ñ thu gom m u vào tháng 11/2005, nh ng tr c tr c kĩ thu t do tai l a m t tr i gây ra ñã làm hoãn ngày v c a s m nh thêm ba năm n a. Cu i cùng, nó ñã ñáp xu ng C m ñ a Woomera mi n nam Australia, vào tháng 6/2010, và t h p ph n l n còn nguyên v n ch a 1500 h t b i ngoài ñ a c u ñã ñư c g i v Nh t B n nghiên c u. ðá m K t qu cơ b n c a vi c phân tích 40 h t b i mà các nhà nghiên c u kh o sát ñã xác nh n ni m tin r ng ña s thiên th ch tìm th y trên Trái ñ t chúng ta, g i là chondrite thư ng, ra ñ i t nh ng ti u hành tinh lo i S như Itokawa. M c tiêu chính c a s m nh Hayabusa là ch ng
http://thuvienvatly.com 40

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
minh nh ng ti u hành tinh lo i S là nh ng v t th h m t tr i nguyên th y “ghi l i” l ch s lâu ñ i c a nh ng s ki n h m t tr i sơ khai.

M t h t b i Itokawa nhìn qua kính hi n vi quang h c. H t b i là trong su t, nhưng ch a nh ng th vùi ñen nh . B m t c a h t này ñã b bi n tính b i th i ti t vũ tr . ( nh: JAXA/ISIS)

Tomoki Nakamura thu c trư ng ð i h c Tohoku, Nh t B n, và các ñ ng nghi p là nh ng ngư i ñ u tiên phân t v t ch t b m t l ng l o trên, hay regolith, ñã ñư c mang v , s d ng kính hi n vi ñi n t và kĩ thu t nhi u x tia X. “Trong nh ng thí nghi m c a mình, chúng tôi ñã phân tích t ng h t ñơn b ng cách áp d ng nh ng kĩ thu t khác nhau ñ bi t nh ng m t khác nhau c a h t [m u]. Chúng tôi c n ch ra v t ch t ti u hành tinh là gi ng h t v i các thiên th ch chondrite, vì chúng tôi ñã bi t r ng chondrite là v t ch t nguyên th y nh t trong h m t tr i”, Nakamura – m t trong các tác gi c a lo t 6 bài báo ñăng trên t p chí Science s ra tu n này, cho bi t. Toàn b sáu bài báo ñ u do cùng m t ñ i vi t, v i nh ng tác gi ñ ng tên khác
http://thuvienvatly.com 41

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
nhau kh o sát nh ng phương di n khác nhau c a nghiên c u trên ti n hành v i nh ng kĩ thu t khác nhau. Bài báo ñ u tiên cho bi t các m u regolith cho th y d u hi u c a nh ng ch n ñ ng va ch m và m t lư ng l n nhi t. ði u này cho th y ti u hành tinh trên ñã ch u m t s ti n hóa nhi t khi ph n bên trong t t nóng lên và ñ t t i nhi t ñ c c ñ i 800oC, trư c khi nó ngu i xu ng tr l i r t t t . Vì nhi u h t ñã nghiên c u ñã ch u nhi t ñ cao này, nên ñi u này cho th y các h t trên b m t c a ti u hành tinhh trên ban ñ u là m t v t th l n hơn nhi u ñã ch u m t v va ch m l n. “S gi m c x y ra trong m t cú va ch m l n làm phá v v t th m ch ng 20 km thành nh ng m nh nh hơn; m t s m nh ñã nh p tr l i t o thành ti u hành tinh Itokawa 0,5 km [hi n nay]”, Nakamura nói. Gi thì các nhà nghiên c u tin r ng th i ñi m hình thành Itokaea lùi ngư c ñ n h m t tr i sơ khai ch ng 4,5 t năm trư c. K t qu ña d ng Nh ng bài báo khác do nhóm tác gi công b bao quát nhi u ñ tài – m t ñ tài kh o sát t s ñ ng v oxygen và hàm lư ng nguyên t th y u trong các h t Itokawa, còn m t ñ tài khác liên h nh ng ti u hành tinh lo i S v i các thiên th ch chondrite. M t bài báo khác nghiên c u các quá trình di n ti n c a b m t ti u hành tinh. Bài báo này d n ra k t qu là các h t trên b m t trư c tiên ñư c hình thành b i s phân m nh c a kh i ñá l n hơn. Ngoài ra, vi c h ng ch u gió m t tr i ñã làm thay ñ i màu s c c a các h t và ho t ñ ng ñ a ch n trong vùng ñ a hình ph ng ñã d n d n làm gi m c c a chúng. M t nghiên c u khác so sánh b i Itokawa v i regolith thu m u t M t trăng, cho th y có nh ng khác bi t hóa h c gi a b i m t tr i và m u Itokawa. Các nhà nghiên c u quy nh ng khác bi t này cho s bi n ñ i hóa h c do th i ti t vũ tr và va ch m thiên th ch trên b m t ti u hànhy tinh. Bài báo sau cùng kh o sát các ñ ng v khí hi m helium, neon và argon ñ l p b n ñ l ch s h ng x gió m t tr i và tia vũ tr trên b m t ti u hành tinh. ð i nghiên c u tìm th y Itokawa liên t c m t v t ch t b m t c a nó t c ñ hàng ch c cm trong hàng t năm. Nakamura nói ông khá b t ng khi th y nh ng h t ti u hành tinh trên l i gi ng v i các chondrite ñ n v y. “Khi tôi phân tích các h t, tôi luôn c m th y mình ñang phân tích các thiên th ch”, ông nói. Ông còn cho bi t nh ng k t qu trên ñã giúp hi u rõ hơn s hình thành ti u hành tinh. “Các h t l y v t ti u hành tinh Itokawa là r t nh , ph n l n dư i 0,1 mm. Nhưng qua phân tích này, gi thì chúng ta ñã có m t s hi u bi t c n k v l ch s c a s hình thành ti u hành tinh. Nh ng h t nh xíu y ñã mang l i cho chúng ta m t b t ng l n”. Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

42

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

Phát hi n hành tinh kim cương
Ch c ch n b n s g i ñây là m t khám phá quý giá. Các nhà thiên văn h c tin r ng h ñã phát hi n ra m t hành tinh có c u t o g m toàn kim cương. Các nhà khoa h c t i trư ng ð i h c Machester nghĩ r ng h ñã vén màn bí n c a m t v t th ñã t ng là m t ngôi sao ñ s trong D i Ngân hà nay ñã bi n ñ i thành m t hành tinh nh . ð i nghiên c u ban ñ u phát hi n ra m t ngôi sao l , g i là m t pulsar, và ti p t c nghiên c u nó v i m t chi c kính thiên văn ñ t t i m t ñài thiên văn Cheshire. Các k t qu ñã ñưa các nhà khoa h c ñ n ch phát hi n ra s c hút h p d n c a m t hành tinh ñ ng hành nh ñang quay xung quanh pulsar trên. Pulsar là nh ng ngôi sao nh ñang quay tròn có ñư ng kính chưa t i ch c d m – c b ng m t thành ph nh - và phát ra sóng vô tuy n. ð i nghiên c u, bao g m các nhà khoa h c ngư i Australia, ð c, Italy và Mĩ, nghĩ r ng ‘hành tinh kim cương’ trên là tàn dư c a ngôi sao ban ñ u, ña ph n kh i lư ng c a nó ñã b rút v phía pulsar. Hành tinh ñ ng hành trên có kích c nh , r ng chưa t i 40.000 d m – kho ng b ng năm l n ñư ng kính Trái ñ t. Nhưng nó g n pulsar nên n u nó to hơn m t chút thì nó s b xé to c ra b i l c hút h p d n c a ngôi sao quay tròn hơn 10.000 vòng m i phút và có kh i lư ng ch ng 1,4 l n kh i lư ng m t tr i. Thành viên ñ i nghiên c u, ti n sĩ Michael Keith cho bi t: ‘Tàn dư này có kh năng ph n l n là carbon và oxygen, vì m t ngôi

sao g m nh ng nguyên t nh hơn như hydrogen và helium s quá l n ñ phù h p v i s vòng qu ñ o ñã ño ñư c’.

Hành tinh kim cương

T tr ng tính ñư c cho bi t ch t li u này ch c ch n d ng k t tinh, nghĩa là, m t ph n l n c a ngôi sao có l gi ng v i kim cương. Pulsar trên, tên g i là PSR J1719-1438, và hành tinh c a nó là b ph n thu c m t ph ng sao c a D i Ngân hà và n m cách xa chúng ta 4000 năm ánh sáng trong chòm sao Serpens. Hành tinh trên quay xung quanh pulsar m i vòng ch m t hai gi mư i phút, và kho ng cách gi a hai v t th kho ng ch ng 373.000 d m – hơi nh hơn bán kính m t tr i c a chúng ta m t chút. M c dù có kích c nh , nhưng hành tinh trên có kh i lư ng hơi nh nh hơn M c tinh. Kho ng 70% trong s nh ng pulsar mili giây có nh ng ñ ng hành thu c lo i này. Ngu n: Daily Mail

http://thuvienvatly.com

43

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

Dây nano zigzag ñi u hòa chuy n ñ ng Brown
Các nhà v t lí Mĩ v a t o ra m t cái b y t có kh năng ch a nh ng h t vi mô b t ch p chuy n ñ ng Brown c a chúng. Cái b y trên, xây d ng trên m t dây nano t hóa, hình zigzag, có th giúp các nhà nghiên c u ti n hành nh ng thí nghi m hóa h c ho c sinh h c trong m t môi trư ng vi l ng, trong ñó ch t l ng b giam c m hình h c ñ n c p ñ dư i mili mét. Vi l ng h c là m t lĩnh v c m i xu t hi n nghiên c u s bi n d ch nh ng lư ng ch t l ng pico lít qua nh ng kênh r ng micron. Kh năng ti n hành nh ng phép ño trên nh ng ñ i lư ng nh xíu là h u ích cho nhi u nhà nghiên c u trong lĩnh v c hóa h c, sinh h c và y khoa, nh ng ngư i làm vi c v i nh ng ch t li u ñ t ti n, ho c khó t ng h p, thí d như nh ng lo i thu c m i. Ngoài ra, m t s h vi l ng còn có th h p nh t v i nhau, cho phép t o ra n n t ng “phòng thí nghi m trên con chip” dùng trong nghiên c u nhi u quá trình hóa h c cùng lúc. Tuy nhiên, yêu c u ch y u c a vi l ng h c và công ngh nano là kh năng thao tác ñư ng ñi c a các v t trong t m 100nm ñ n 10 m, trong ñó nh ng chuy n ñ ng ng u nhiên, do nhi t chi ph - cái g i là chuy n ñ ng Brown – gi vai trò to l n. Nh ng kĩ thu t khác nhau ñã ñư c nêu ra, nhưng m i kĩ thu t có nh ng h n ch c a nó. Ch ng h n, các nhíp quang có th b y nh ng h t v i ñi n trư ng t o ra b i m t chùm laser t p trung, nhưng quá trình này có th gây ra s nóng lên c c b . Trong khi ñó, nhíp ñi n môi ho t ñ ng b ng cách thi t l p m t ñi n trư ng gi a hai ñi n c c, nhưng nh ng d ng c này có th áp d ng ñ n môi trư ng c c b .

Dây nano zigzag v i nh ng cái b y t t i m i xoáy, chúng có th trói bu c các h t t tính. nh: A Chen/ð i h c Ohio http://thuvienvatly.com 44

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
C n ñi u khi n t tính zigzag Nay Aaron Chen và các ñ ng nghi p t i trư ng ð i h c Ohio Columbus, Mĩ, v a ñi t i m t cái b y h t có th tiêu bi u cho m t cách tránh nh ng khó khăn này. Cái b y g m m t dây t tính b ng s t và cobalt mà các nhà nghiên c u t o thành hình zigzag trên m t b m t silicon. Trư c tiên, các nhà nghiên c u ñ t m t t trư ng m nh sao cho các ñi m t hóa c a dây hư ng vào ho c hư ng ra xa m i xoáy, t o ra nh ng trư ng d ng ñơn c c tác d ng như nh ng cái b y t t i các xoáy. Sau ñó, h ñ t nh ng t trư ng y u hơn, làm thay ñ i s c m nh c a cái b y và, do ñó, làm thay ñ i hành tr ng c a các h t. Các h t mà Chen và nhóm c a ông s d ng là s t oxide gói trong m t polymer, v i bán kính t ng c ng 0,28 ho c 0,6 m. Thành ph n này mang l i cho các h t m t ñ c tính siêu thu n t , nên chúng có th b t hóa trong t trư ng tương ñ i y u c a b y mà không bi u hi n b t kì s t hóa tàn dư nào. S d ng m t camera CCD, các nhà nghiên c u ñã nhìn th y các h t v n trong b y trong vòng 100nm. Nói cách khác, cái b y có th ñi u hư ng chuy n ñ ng Brown c a m t h t ch không trói ch t nó hoàn toàn. Tán thành và ph n ñ i Stephen Russek, m t nhà v t lí t i Vi n Tiêu chu n và Công ngh qu c gia Colorado, Mĩ, g i công trình trên là m t ti n b ñáng k . “Ngoài vi c có th khu bi t và b y m t h t t i m t v trí nh t ñ nh, Chen và các c ng s còn cho th y h có kh năng ñi u khi n chuy n ñ ng Brown c a nó, ñó là m t bư c quan tr ng trong vi c ñi u khi n ñ ng l c h c ph n ng c a [b t kì] phân t sinh h c g n k t nào”, ông nói. Nhưng ông cho bi t thêm “Cơ s v t lí trên là c ñi n và ñ t phá chính v a nêu là m t phát tri n công ngh ch không ph i m t s làm sáng t c a hi n tư ng v t lí m i. S ñi u khi n chuy n ñ ng Brown ch là m t trong [m t vài] thăng giáng ng u nhiên c n ph i ñi u khi n ñ cho phép ñi u khi n chính xác các quá trình sinh h c trong ng nghi m và trong cơ th s ng”. Lars Egil Helseth, m t chuyên gia v b y t t i trư ng ð i h c Bergen Na Uy, tán thành r ng v n có nh ng h n ch trong kĩ thu t c a các nhà nghiên c u Ohio. “C u trúc vi mô c a h là c ñ nh, và không th chuy n ñ ng ra xung quanh ñ b t gi nh ng h t nh như ngư i ta có th làm v i b y quang và nh ng thành domain t tính linh ñ ng”, ông nói, ñó là m t tr ng i cho nhi u ng d ng ñòi h i nh ng cái b y linh ñ ng. Ông còn cho bi t các tác gi ñã s d ng m t c u trúc c micron, c ngăn c m s giam c m và ñi u khi n trong nh ng th tích r t nh . “M c dù các b ph n [c a thí nghi m trên] là ñ p, nhưng tôi tin r ng c n có nh ng gi i pháp khác ñ ñáp ng các yêu c u c a sinh lí h c, ch ng h n”, ông nói. Tuy nhiên, Chen và các ñ ng nghi p hi n có k ho ch m r ng kĩ thu t c a h b ng cách chuy n ra kh i vi c ñi u khi n t ng h t riêng l . “Vi c nghiên c u nh ng h t b i tương tác như th nào bên trong m t cái b y như th này s là m c tiêu chính ti p theo c a chúng tôi”, ông nói. Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

45

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

Dùng tia X kh c m ch ñi n siêu d n
Có th ch t o nh ng m ch ñi n g c siêu d n ñơn gi n b ng cách s d ng m t chùm tia X ñ ñi u khi n v trí c a các nguyên t t p ch t bên trong m t ch t li u thích h p. ðó là vi n c nh mà m t nghiên c u m i c a các nhà v t lí Italy và Anh mang l i. Nghiên c u cho bi t làm th nào nh ng vùng nh xíu c a h p ch t ñ ng oxide có th bi n ñ i thành ch t siêu d n b ng cách chi u tia X cư ng ñ ñ cao vào chúng. V i s phát tri n thêm, kĩ thu t trên có th dùng ñ ch t o nh ng m ch ñi n ch a nh ng d ng c giao thoa lư ng t siêu d n (SQUID), chúng có th ñư c s d ng trong máy vi tính lư ng t .

có nh ng tính ch t siêu d n riêng c a chúng nh cách th c các ion oxygen t p ch t phân b trong nh ng l p n m gi a ñ ng oxide. Th t v y, nhóm c a Bianconi tìm th y khi lanthanum ñ ng oxide ñang siêu d n, các ion oxygen bi u hi n m t ki u hình fractal. Tr t t t m t tr t t Trong nghiên c u m i, Bianconi và các ñ ng nghi p ñã s d ng tia X ñ nghiên c u s di n ti n theo th i gian c a lanthanum ñ ng oxide. Làm vi c t i synchrotron ELETTRA Trieste, trư c tiên ñ i nghiên c u làm nóng m u ch t lên kho ng 50oC ñ t o ra s m t tr t t nh ng ion oxygen. Sau ñó, h h m u xu ng nhi t ñ phòng và m t chi u tia X c a cơ s trên vào m u, ñ ng th i s d ng m t máy dò CCD ñ ghi l i tia X ph n x t b m t c a m u. Khi cư ng ñ chùm tia tương ñ i th p, các ion v n m t tr t t . Chính xác hơn thì ñ i nghiên c u tìm th y nhi u vùng nh có tr t t nhưng không có nh ng vùng nào l n hơn, nghĩa là ch t li u không siêu d n. Nhưng m t khi cư ng ñ chùm tia vư t qua m t ngư ng nh t ñ nh, các nhà nghiên c u phát hi n th y nh ng vùng l n có tr t t b t ñ u xu t hi n và k t qu là ch t li u ñang siêu d n. H còn nh n th y th i gian c n thi t ñ ñ t t i tr ng thái siêu d n này ph thu c vào cư ng ñ c a chùm tia. “S siêu d n gi ng như m t cây xanh v y”, Bianconi nói. “Nó c n m t cư ng ñ ánh sáng t i thi u nh t ñ nh và khi ñó nó s l n d n lên”. Kh c thành dây d n Sau ñó, các nhà nghiên c u ñã thu h p chum tia X xu ng còn ch ng m t ph n mư i c a m t mili mét b ngang và nh n th y nh ng vùng d ng fractal ch xu t hi n
46

M t ngày nào ñó, ngư i ta có th dùng nh ng chùm tia X ñ ghi nh ng m ch ñi n siêu d n, như mô t trong hình trên. ðư ng li n nét là ñư ng d n ñi n và các vòng khuyên bi u di n nh ng l p ti p xúc siêu d n. Tr ng thái c a nh ng l p ti p xúc ñó ñư c th hi n b ng mũi tên màu ñ . ( nh: UCL)

H i năm ngoái, m t ñ i nghiên c u, do Antonio Bianconi thu c trư ng ð i h c Rome "La Sapienza" ñ ng ñ u, ñã s d ng tia X ñ kh o sát c u trúc c a lanthanum ñ ng oxide, ñó là m t ch t siêu d n nhi t ñ cao. M t s nhà v t lí tin r ng nh ng h p ch t ñ ng oxide ñã bi t g i là cuprate
http://thuvienvatly.com

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
ch chùm tia ñi t i m u ch t. Nói cách khác, m t chùm tia X h p, có ñ nh hư ng, có th dùng ñ kh c nên nh ng dây d n và nh ng b ph n siêu d n bên trong m t m u lanthanum ñ ng oxide không siêu d n. Và các nhà nghiên c u cho bi t quá trình này có th l p l i nhi u l n trên m t m u ch t li u, gi ng h t như m t ñĩa compact có th ghi l i nhi u l n. Trong khi b m t c a ñĩa compact là s ch nh n và sau ñó ghi b ng tia laser, thì trong trư ng h p này b m t ch t li u ñư c gi tr ng thái m t tr t t c a nó b ng m t lu ng không khí m, m c dù Bianconi cho bi t laser cũng có th ñư c s d ng. Theo Bianconi, kĩ thu t này có th dùng ñ ch t o nh ng m ch ñi n ch a các SQUID, cái có th hình thành nên cơ s c a các qubit trong máy vi tính lư ng t . Ông tin r ng kĩ thu t này d th c hi n hơn kĩ thu t in kh c hi n dùng ñ s n xu t SQUID vì nó không ñòi h i m t n nh y sáng và không c n hóa ch t lau s ch m t n ñó. “B n chi u tr c ti p tia X lên ch t li u ho t tính và sau ñó ñi u khi n tia X gi ng như c m m t bút ghi v y”, ông nói. Bianconi cho bi t nhóm c a ông hi v ng ch t o ra các SQUID theo cách này, s d ng các cơ s c a Trung tâm Công ngh Nano London, do trư ng ð i h c College London và Imperial College cùng qu n lí. Ông cũng tin r ng có th m r ng nguyên lí trên ngoài nh ng ch t siêu d n, s d ng tia X ñ kh c nh ng m ch ñi n t khác n a. Nhìn xa v tương lai, ông còn hình dung ra nh ng máy vi tính s d ng kĩ thu t trên ñ c i ti n m ch ñi n riêng c a chúng ñ gi i quy t nh ng v n ñ ngày m t ph c t p hơn. “S d ng nh ng ch t li u ph c t p hơn silicon mang l i cho b n s linh lo t to l n hơn như th này”, ông nói. Ngu n: physicsworld.com

Ch ng minh thành công ki n trúc Von Neumann lư ng t
Các nhà v t lí California kh ng ñ nh h là nh ng ngư i ñ u tiên tri n khai m t phiên b n lư ng t c a ki n trúc "Von Neumann" máy vi tính cá nhân. Ho t ñ ng trên nh ng m ch siêu d n và tích h p trên m t con chip, d ng c m i ñã ñư c s d ng ñ th c hi n hai thu t toán ñi n toán lư ng t quan tr ng. Ki n trúc Von Neumann thông thư ng bao g m m t b x lí trung tâm (CPU) liên k t v i m t b nh lưu tr d li u và các l nh. Máy vi tính lư ng t , khai thác nh ng hi n tư ng thu n túy lư ng t như s ch ng ch t và s vư ng víu, trên nguyên t c s có th vư t qua m t máy vi tính c ñi n nh ng nhi m v nh t ñ nh. Tuy nhiên, vi c xây d ng m t máy vi tính lư ng t trên th c t v n là m t thách th c vì các tr ng thái lư ng t mà h s d ng thư ng khó ñi u khi n và d b phá h ng. Trong vi c hi n th c hóa ki n trúc Von Neumann b ng nh ng m ch lư ng t siêu d n, Matteo Mariantoni và các ñ ng nghi p t i trư ng ð i h c California, Santa Barbara, ñã ti n m t bư c quan tr ng hư ng ñ n m t máy vi tính ho t ñ ng th t s . Mariantoni cho bi t, theo nh ng gì mà ông bi t, thì ông và nhóm c a mình là nh ng ngư i ñ u tiên t o ra m t phiên b n lư ng t như th c a ki n trúc trên.

http://thuvienvatly.com

47

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

chính gi a nh là m t bus lư ng t . M i ñ u bus này n i v i m t qubit (hai hình vuông trong nh). M i qubit này sau ñó n i v i m t b nh lư ng t . Có m t thanh ghi zero n m trong m i hình vuông chính gi a nh. nh: Erik Lucero

Se duyên CPU và b nh CPU lư ng t , hay “quCPU”, c a nhóm nghiên c u g m hai “bit lư ng t pha” siêu d n (qubit) n i v i nhau b ng m t bus truy n d li u c ng hư ng vi sóng siêu d n. M t qubit pha là m t l p ti p xúc Josephson, g m hai mi ng ch t siêu d n cách nhau m t hàng rào cách ñi n r t m ng. Các m c logic – 0 và 1 ch ng h n – ñư c xác ñ nh b i ñ l ch pha gi a hai ñi n c c c a l p ti p xúc trên. M i qubit ñư c n i v i b ph n b nh truy xu t ng u nhiên lư ng t (quRAM) c a riêng nó, b ph n này g m m t b c ng hư ng siêu d n lưu tr thông tin lư ng t dư i d ng vi sóng b b t gi và m t “thanh ghi zero” – m t h hai m c xóa m t qubit thông tin. quRAM tác d ng hi u qu gi ng như RAM bình thư ng b o qu n b n ch t lư ng t - như s vư ng víu – c a thông tin mà nó lưu tr .

http://thuvienvatly.com

48

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
Bus truy n và quRAM ho t ñ ng nh ng t n s c ñ nh, trong khi t n s làm vi c c a m t qubit bi n thiên khi có nh ng “xung z” ñ c bi t tác d ng vào. Khi t n s c a m t qubit kh p v i t n s c a quRAM ho c bus, thì thông tin lư ng t có th trao ñ i gi a hai bên.

Ki n trúc Von Neumann lư ng t : Hai qubit n i v i m t bus lư ng t , hi n th c hóa m t quCPU. M i qubit ñi cùng v i m t b nh lư ng t và m t thanh ghi zero. B nh lư ng t cùng v i thanh ghi zero t o thành quRAM. nh: Peter Allen, UCSB

Nh ng phép tính lư ng t ð th c hi n m t phép tính, ñ i c a Mariantoni b t ñ u v i nh ng qubit “m t ñi u hư ng” t nh ng b ph n khác. Sau ñó thì ñưa nh ng xung vi sóng vào, cho h t i thông tin lư ng t , trư c khi thi t l p nh ng xung z ñ trao ñ i thông tin. Các phép tính lư ng t ñư c th c hi n b ng cách ñưa vào th n tr ng nh ng chu i xung nh t ñ nh. Trong m t thí nghi m, ñ i nghiên c u ñã th c hi n “phép bi n ñ i Fourier lư ng t ” v i ñ tin c y quá trình là 66%. Trong m t thí nghi m khác, Mariantoni và ñ ng nghi p s d ng h ñ tri n khai m t c ng pha Toffoli OR ba qubit v i ñ tin c y pha 98%. C hai phép tính này ñ u ñư c xem là thi t y u ñ i v i s ho t ñ ng c a máy vi tính lư ng t th c t . “Nh ng con s quý giá này là r t ñáng khích l ”, Mariantoni nói. “Tuy nhiên, nh ng con s trên 98% ho c cao hơn s là c n thi t cho m t máy vi tính lư ng t ho t ñ ng trên th c t ”. Th i gian k t h p lâu M t ñ c ñi m quan tr ng khác c a h là b nh lư ng t có th gi thông tin lư ng t lâu hơn nhi u so v i các qubit. “Th i gian k t h p” lâu như th là m t yêu c u th c t khác c a m t máy vi tính lư ng t . Trong khi ñ tin c y các tr ng thái qubit gi m xu ng dư i 20% sau kho ng 400 ns, thì ñ tin c y c a các b nh v n trên m c 40% trong ít nh t là 1,5 s. ð i nghiên c u hi n ñang tìm cách tăng s lư ng d ng c lư ng t tích h p trên m t con chip. Theo Mariantoni, trong khi vi c tăng cư ng tích h p là khá d , thì vi c ñi u khi n nh ng con
http://thuvienvatly.com 49

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
chip như v y c n nhi u phép tính lư ng t hơn. ði u này có nghĩa là th i gian k t h p c a t ng b ph n ñơn l ph i ñư c nâng lên – yêu c u v n còn là thách th c. ð i nghiên c u hi n ñang x lí v n ñ này b ng cách tìm nh ng phương pháp c i ti n ch t lư ng c a ch t li u ñi n môi và kim lo i dùng ñ ch t o nh ng d ng c trên. Nghiên c u công b trên t p chí Science. Ngu n: physicsworld.com, PhysOrg.com

Chùm sáng xoáy – ñ nh lu t Snell c n nâng c p
M t nhóm nghiên c u qu c t v a phát tri n m t phương pháp m i ñi u khi n ánh sáng b ng công ngh nano. Kĩ thu t trên t p trung vào ranh gi i gi a hai môi trư ng, như không khí và nư c, xem b n thân ranh gi i ñó là m t môi trư ng th ba. ði u này cho phép các nhà khoa h c làm ch nh ng chùm ánh sáng ph n x và khúc x theo ki u không th làm ñư c v i ch t li u t nhiên, t o ra “thi t k ánh sáng”. Các nhà khoa h c, làm vi c t i trư ng ð i h c Harvard Mĩ, kh ng ñ nh khám phá c a h ñã truy n c m h ng cho h nghĩ ra m t bi u di n t ng quát hơn c a ñ nh lu t Snell, ñ nh lu t d ñoán ñư ng ñi xác ñ nh b i m t chùm ánh sáng truy n t môi trư ng này sang môi trư ng kia. K t qu này có th giúp thi t k nh ng b ph n quang h c m i như th u kính ph ng và kính phân c c. T i ranh gi i S ph n x và khúc x x y ra khi ánh sáng ñi qua ranh gi i gi a hai môi trư ng khác nhau, m t góc nh t ñ nh nào ñó. Theo lí thuy t quang h c c ñi n, chính góc t i này và tính ch t quang h c c a hai môi trư ng xác ñ nh góc khúc x và góc ph n x . Nhưng nay Nanfang Yu và các ñ ng nghi p thu c nhóm nghiên c u Capasso v a ch ng t r ng n u ranh gi i ñó có ch a nh ng c u trúc c p b c nano, thì nh ng ñ nh lu t này c n ph i ñư c nâng c p. S ph n x và khúc x thông thư ng xem ranh gi i gi a hai môi trư ng là m t m t phân chia hai môi trư ng. “Cái thúc ñ y chúng tôi [nghiên c u] là câu h i: ‘T i sao không xem l p ti p giáp ñó là m t môi trư ng ‘ho t ñ ng’ th ba?”, Yu nói, ông là trư ng nhóm tác gi c a m t bài báo công b trên t p chí Science. “Chúng tôi nh n th y n u chúng ta xây d ng c u trúc l p ti p giáp m t cách nhân t o b ng công ngh nano, thì nó có th mang l i m t ñ l ch pha ñ t ng t và m t s tr th i gian gi a chùm ánh sáng t i và các chùm ph n x và khúc x ”, ông gi i thích. Yu cho bi t ñây là l n ñ u tiên có ngư i thao tác v i l p ranh gi i gi a hai môi trư ng trong ch ñ quang h c. “Th t thú v , hàng th p k trư c, nh ng ngư i nghiên c u trên vi sóng và sóng mili mét ñã ch ng minh cái g i là “ma tr n ph n x ” và “ma tr n truy n qua” có th ñ nh
http://thuvienvatly.com 50

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
hình nh ng chùm tia ph n x và truy n qua. M i liên h gi a nghiên c u ñó và các k t qu c a chúng tôi là c hai ñ u s d ng s bi n ñ i pha ñ t ng t ñi cùng v i các c ng hư ng anten”, Yu nói. Nhưng nghiên c u ñó không xét c p ñ nano và các c u trúc có liên quan không th xem là l p ti p giáp hay ranh gi i vì kho ng cách gi a các thành ph n ma tr n là l n hơn bư c sóng.

Nanfang Yu và các ñ ng nghi p ñã t o ra nh ng hi u ng quang kì l , như nh ng chùm sáng xoáy ki u ñinh c, b ng cách cho ánh sáng ph n x kh i m t b m t ph ng ñã x lí c u trúc nano. Hàng trên là nh th c nghi m, hàng dư i là nh mô ph ng. ( nh: Nanfang Yu)

Ánh sáng kì quái ð i Harvard ñã s d ng nh ng anten plasmon b ng vàng hình ch V – hay các pixel – phân b trên bánh x p silicon dư i d ng nh ng b c ng hư ng quang. Ma tr n trên ñư c c u trúc trên m t c p b c nh hơn nhi u so v i bư c sóng c a ánh sáng t i, cho phép ranh gi i ñã x lí kĩ thu t gi a không khí và silicon truy n m t ñ l ch pha ñ t ng t hay “s gián ño n pha” cho ánh sáng truy n qua. Yu trình bày r ng, trong khi nghiên c u trư c ñây t p trung vào vi c c i thi n các tính ch t trư ng g n c a anten quang h c, thì nhóm c a ông s d ng “m t tính ch t có ph n b lãng quên c a nh ng c u trúc như th - ph n ng pha c a chúng”. ð l ch pha gi a ánh sáng t i và ánh sáng tán x bi n thiên ñáng k trên m t c ng hư ng anten. B ng cách ñi u khi n các anten nh ng ñi u ki n c ng hư ng khác nhau, h thu ñư c m t ngư ng r ng c a ñ l ch pha – và do ñó, s tr th i gian. Th c t thì m i anten b t gi ánh sáng t i, lưu gi nó trong m t th i gian cho trư c và sau ñó phát ánh sáng ra tr l i vào không gian t do.

http://thuvienvatly.com

51

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
L p ti p giáp c a các nhà nghiên c u ñư c thi t k t ng pixel dư i d ng m t d i b c ng hư ng quang, sao cho c u trúc c a ma tr n xác ñ nh ñ l ch pha. Làm như v y, h có th thao tác l p ti p giáo ñ làm ph n x ho c khúc x theo nh ng hư ng b t kì, cho phép m t m c ñ t do l n trong vi c “ñ nh hình” ánh sáng. “Thí d , ánh sáng ñang ñi t i m t góc nào ñó có th b ph n x v phía ngu n sáng – chúng tôi g i hi n tư ng này là ph n x “âm” vì chùm tia ph n x thông thư ng hư ng ra xa ngu n sáng”, Yu nói. Còn có s khúc x “âm”, trong ñó ánh sáng khúc x b cong theo chi u “ngh ch” so v i d ñoán c a ñ nh lu t Snell. Yu cho bi t có hai góc t i h n cho s ph n x n i toàn ph n, ph thu c vào hư ng tương ñ i c a ánh sáng t i và hư ng c a gradient ñ tr pha trên l p ti p giáp.

Trong hình trên, tia sáng ñi t i vuông góc v i b m t, t dư i lên. Các b c ng hư ng bên trái gi ánh sáng trong th i gian lâu hơn các b c ng hư ng bên ph i m t chút, nên ñ u sóng (ñư ng màu ñ ) truy n ñi xiên góc. Không có ma tr n trên, nó s song song v i b m t. ( nh: Nanfang Yu)

Trong m t trong nh ng thí nghi m h ñã th c hi n, các nhà khoa h c cho tia sáng ñi t i vuông góc v i b m t, t dư i lên, trong ñó ánh sáng tán x truy n ñi xiên góc, thay vì vuông góc v i b m t (ñó là cách nó truy n ñi t nhiên), do c u trúc bi n theien c a các anten (xem hình). H còn t o ra m t chùm sáng xoáy – m t dòng ánh sáng xo n hình ñinh c – t m t b m t ph ng (xem hình). Quang h c tích h p Các nhà nghiên c u hi n ñang kh o sát nh ng ng d ng như th u kính ph ng có th h i t nh mà không c n m t th u kính ghép ñ hi u ch nh quang sai. “Ưu ñi m c a l p ti p giáp plasmon là nó n n ra ñ u sóng quang thích h p sau khi ánh sáng ñi qua nó, không gi ng như nh ng b ph n quang h c thông thư ng như th u kính kh i, chúng ho t ñ ng trên s tích góp pha d n d n d c theo quang trình ñ thay ñ i ñ u sóng c a ánh sáng ñang truy n. Ưu ñi m này khi n thi t k c a chúng tôi thu n l i cho quang h c tích h p”, Yu nói. Ông kh ng ñ nh r ng m t s thi t k c a h - như chùm sáng xoáy – ho t ñ ng khá t t nên h th t s không mu n nh ng khó khăn chính trong vi c ch t o nh ng b ph n quang ph ng có ích trong ngư ng

http://thuvienvatly.com

52

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
bư c sóng dài (h ng ngo i trung và h ng ngo i xa). Tuy nhiên, ñ i v i ngư ng bư c sóng ng n hơn, h c n tìm m t thi t k b c ng hư ng phi kim lo i t t hơn. Ngu n: physicsworld.com

Dùng radar theo dõi sóng th n
Theo m t nhóm nhà v t lí ñ a c u, sóng th n, thí d như ñ t sóng tàn phá Nh t B n h i tháng 3, có th theo dõi b ng m t h th ng c nh báo s m d a trên nh ng phép ño radar. Sóng th n l n có th phát sinh b i m t s hi n tư ng ñ a ch t, như ñ ng ñ t, trư t ñ t và núi l a ñ i dương phun trào. Khi kh i phát trong ñ i dương sâu th m, nh ng con sóng này có th truy n ñi t c ñ vư t quá 800 km/h, nhưng do bư c sóng r t dài c a chúng nên biên ñ c a chúng t i m t nư c là r t nh , khi n chúng khó b phát hi n. Khi sóng th n ñi t i ñ t li n, ph n l n năng lư ng c a nó t p trung vào m t con sóng kh ng l , thư ng mang l i nh ng k t qu tàn kh c. ð h n ch tác ñ ng c a nh ng th m h a này, các chính ph nên phát hi n ra sóng th n càng s m càng t t và có hình dung nh ng con sóng kh ng l ñó s có di n m o ra sao khi chúng ñi vào vùng duyên h i. nh ng vùng có th m l c ñ a tương ñ i d c, thí d vùng b bi n phía tây nư c Mĩ, m t s quan sát ñ nh lư ng tr c ti p c a sóng th n là có th n u s d ng các b c m bi n áp su t nư c sâu ñ quan sát s bi n thiên ñ cao c a m t bi n. Nhưng nh ng vùng có th m l c ñ a r ng hơn, nông hơn, như vùng ðông Nam Á và b bi n phía ñông nư c Mĩ, tính hi u qu c a nh ng h th ng này b h n ch .

Nh ng vùng màu xanh sáng v i th m l c ñ a nông là nơi kĩ thu t m i d báo sóng th n d a trên radar này có th là hi u qu nh t. ( nh: John Largier, ð i h c California) http://thuvienvatly.com 53

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
Nay m t phương pháp khác xây d ng trên radar ñã ñư c phát tri n b i m t nhóm nhà nghiên c u California, cùng v i các ñ ng nghi p Nh t B n. Kĩ thu t c a h khai thác th c t là nh ng m ng lư i radar duyên h i ñư c nhi u qu c gia s d ng thư ng xuyên ñ ño nh ng dòng nư c m t. Thay vì theo dõi sóng th n m t cách tr c ti p, kĩ thu t trên s d ng nh ng tín hi u này ñ nh n ra nh ng dòng ch y b t thư ng phát sinh b i nh ng con sóng kh ng l khi chúng lan ñi trên ñ i dương. ð ch ng minh tính kh thi c a kĩ thu t c a h , các nhà nghiên c u cho bi t h có th tái t o di n m o c a ñ t sóng th n m i ñây Nh t B n, x y ra hôm 11 tháng 3 do tr n ñ ng ñ t 9,0 ñ Richter b bi n Sendai. H ñã phân tích s li u thu b ng năm tr m radar cao t n phân b trên 8200 km b bi n Nh t B n và California. B ng cách k t h p ba lo i phân tích khác nhau, các nhà nghiên c u ñã có th nh n ra sóng th n b ng ba t n s khác nhau c a tín hi u radar; 5 MHz, 13,5 MHz và 42 MHz.

(a) B c Thái Bình Dương và ñ a ñi m c a radar Nh t B n và California cung c p s li u cho nghiên c u m i. (b) ð a ñi m ñ ng ñ t Nh t B n và radar Hokkaido. (c) K t qu ño ñ sâu t radar và v n t c lan t a ño b ng radar Kinaoshi lúc 21:00 JST ngày 11/3/2011. ( nh: Belinda Lipa) http://thuvienvatly.com 54

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
Các nhà nghiên c u công b k t qu c a h trong m t bài báo ñăng trên t p chí Remote Sensing dư i tên tác gi trư ng nhóm Belinda Lipa thu c Trung tâm C m bi n ð i dương California. H nói sóng th n Nh t B n có th phát hi n ra 45 phút trư c khi nó ñi t i máy do th y tri u – d ng c ñ ño m c nư c bi n và phát hi n sóng th n – g n nh t. Tuy nhiên, các nhà nghiên c u làm sáng t r ng các tín hi u ch có th phát hi n ra m t khi sóng th n ñi t i m t th m l c ñ a. ðây là nguyên do kĩ thu t trên có th mang l i s c nh báo s m khi sóng th n ñi qua nh ng th m nông r ng như vùng th m ven bi n Nh t B n và nư c Anh. “Do tính ña d ng v ñ sâu c c b , nên có s bi n thiên ñáng k v th i gian c nh báo”, các nhà nghiên c u cho bi t. Theo h , nh ng th i gian này bi n thiên “t hàng phút b bi n Thái Bình Dương nư c Mĩ ñ n hàng gi m t s khu v c thu c vùng duyên h i ð i Tây Dương và ðông Nam Á”. Christophe Vigny, m t nhà ñ a ch n h c t i trư ng Ecole Normale Supérieure (ENS) Paris, tin r ng h th ng m i có tri n v ng vì nó s d ng nh ng thi t b trên b bi n v n d duy trì nh ng h th ng trên ñ i dương. Tuy nhiên, Vigny c nh báo r ng h th ng trên v n c n ñư c ch ng minh th c t trư c khi nó ñư c xem là hi u qu . Lipa và nhóm c a bà hi n ñang d ñ nh phát tri n nghiên c u c a h qua vi c kh o sát thêm s li u thu t radar duyên h i vùng b bi n b c ð i Tây Dương. H cho bi t m t phân tích chi ti t hơn c a nh ng tín hi u radar y u hơn có th d n t i m t cái nhìn ñ c ñáo v s truy n ñi c a sóng th n và tương tác c a nó v i th m ñ i dương. Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

55

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

nh‘ Bí žn nh‘ng vòng tròn ma trên îng lúa
Nghiên c u nghiêm túc v nh ng vòng tròn hoa màu lâu nay b xem là m t ñ tài “râu ria”. Nhưng như Richard Taylor trình bày, vi c khám phá làm th nào nh ng hình nh ph c t p nh t y ñư c t o ra có th có ng d ng ñ i v i lĩnh v c sinh lí h c.

S hình thành hoa màu theo d ng “t p h p Mandelbrot” ( nh: David Parker/Science Photo Library)

Ickleton, g n Cambridge, Anh qu c, tháng 8 năm 1991.

http://thuvienvatly.com

56

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
M t bu i t i tháng 7 năm 1996, tôi ñang trên m t quán rư u g n Avebury Wiltshire, thư ng th c m t kì ngh cu i tu n quanh khu di tích ti n s mi n nam nư c Anh. Lúc n a ñêm, tôi th c gi c trư c âm thanh su t so t c a ba ngư i ñàn ông ñang nói chuy n trong nhà ñ xe dư i quán. H h i ý xung quanh m t t gi y l n, và sau 15 phút th o lu n lén lút, h bi n nhanh xu ng m t con ñư ng làng. Bu i t i hôm ñó, 194 “vòng tròn hoa màu” tr i r ng t ng c ng 115m xu t hi n trên m t cánh ñ ng lân c n t i Windmill Hill. Hình d ng c a chúng, suy ra t m t phương trình do Gaston Julia phát tri n h i năm 1918, g m nh ng vòng tròn v ch ra ba fractal qu n vào nhau (hình 1). Hình d ng “B ba Julia” này trên phương di n toán h c r t ph c t p: ñ n t n th p niên 1980, ngay c nh ng máy vi tính tân ti n nh t cũng không có ñ công su t c n thi t ñ t o ra nó trên màn hình. Ph i chăng ba ngư i ñàn ông ñó ñã t o nên hình d ng ñó trong m t cánh ñ ng lúa mì ch trong vài gi ng n ng i c a m t ñêm mùa hè? Và n u ñúng như th thì h ñã làm như th nào? Ch ng 15 năm trôi qua, các nhà khoa h c v n không bi t câu tr l i. V i hơn 10.000 hình d ng ñư c l p tư li u theo năm tháng, s hình thành nh ng hình d ng l trên cánh ñ ng v n là m t bí n khoa h c l n, m t bí n di n ra trên nh ng cánh ñ ng c a chúng ta – và ñó là ngu n c p lương th c c a chúng ta - t c ñ m t s ki n trên toàn th gi i trong m i ñêm mùa hè. Các nhà v t lí ngư i nghiêm túc v nh ng kĩ thu t t o vòng tròn hoa màu ñã ti n xa v i nh ng ki n th c thú v , trong ñó có m t s ñã d n t i nh ng ti n b th t s , thí d như m t kĩ thu t ñã ñư c c p b ng sáng ch ñ tăng t c s sinh trư ng hoa màu. V i nh ng công b m i ñây r ng s bi n ñ i khí h u ñã vư t qua s tăng trư ng hoa màu 3%, nh ng ti n b như th mang l i nh ng ph n thư ng rõ ràng ti m năng cho xã h i. Nhưng nghiên c u vòng tròn hoa màu v n chưa phai nh t trong tim, vì các nhà v t lí d n thân vào nó ph i ñương ñ u v i s lôi kéo c a phương ti n truy n thông, thư n c danh ch i b i, nh ng lí thuy t xuyên t c, b nói là thông ñ ng v i ngư i ngoài hành tinh và làm vi c phi lí - y là chưa k ñ n nguy cơ b ñ ng nghi p c a h xem là “thi u nghiêm túc”.

ngò‹ l nh‘ kl xp Yêu quái, ngò‹i ngoài hành tinh, gió lc và nh‘ng kl xp lá
Tranh cãi v ngu n g c c a nh ng vòng tròn hoa màu ñã bùng phát k t khi chúng l n ñ u tiên ñư c tư ng thu t Anh h i th k 17, v i nh ng con nhím lăn, gia súc ñi ti u, nh ng c p tr nô ñùa lãng m n và ho t ñ ng c a “qu c t lúa” ñ u mang l i nh ng l i gi i thích. Vào năm 1678, m t lo t vòng tròn Hertfordshire b gán cho ma qu vì s sáng t o như th dư ng như n m ngoài kh năng c a con ngư i. Theo m t báo cáo trong m t s ra năm 1678 c a t News Out of Hartfordshire, con yêu quái ñã “ñ t m i c ng rơm v i tính chính xác s có trên tu i ñ i v i b t kì ngư i nào mà h n [con yêu quái] ñã làm trong m t ñêm”. Chán hơn n a, b n in kh c g ñi cùng v i bài báo trên còn th hi n nh ng thân cây bên trong vòng tròn ñó b san ph ng ch không b gãy – m t th c t kéo dài cho ñ n ngày nay. Nh ng l i gi i thích khoa h c ñ u tiên c a nh ng vòng tròn hoa màu t p trung vào gió xoáy. Năm 1686, nhà khoa h c ngư i Anh Robert Plot ñã nói t i s hình thành vòng tròn hoa màu theo nh ng dòng không khí t b u tr i th i xu ng. Tương t , nh ng quan sát b u tr i ñêm c a m t nhà khoa h c khác, John Capron, vào năm 1880 cho th y m t “chùm c c quang” c m ng gió phía trên “nh ng ñ m tròn” c a cánh ñ ng hoa màu b san ph ng (Nature 22 290). Tuy nhiên, khi hi n tư ng ñư c ghi nh n thêm, và nh ng hình d ng nhi u vòng tròn, ph c t p hơn xu t hi n trên nh ng cánh ñ ng hoa màu, ña s các nhà quan sát k t lu n r ng nh ng kí hi u toán h c chính xác này ph i là tác ph m c a sinh v t thông minh. Trong nh ng
http://thuvienvatly.com 57

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
th p niên cu i th k 20, k t lu n này ñã khơi d y m t cu c tranh cãi sôi n i ngư i-ngoàihành-tinh-hay-ngư i-ñ a-c u, v i nh ng “nhà UFO h c” ngóng ra không gian bên ngoài tìm nh ng nhân v t sáng t o c a nh ng vòng tròn, trong khi nh ng “nhà ñ a c u h c” t p trung vào vi c săn tìm nh ng k l a b p trên hành tinh chúng ta. Cu c tranh lu n này ph c t p b i th c t các tác gi (cho dù h là ai) rõ ràng là am tư ng khoa h c. ð c bi t, m t hình d ng xu t hi n g n ðài thiên văn Chilbolton Hampshire có v là m t h i âm cho “s tìm ki m tín hi u thông minh ngoài ñ a c u” ñã g i vào vũ tr h i 30 năm trư c ñó.

Hình 1. Ngày 29 tháng 7 năm 1996, vòng tròn hoa màu này xu t hi n trên Windmill Hill g n Avebury, nư c Anh. Thi t k c a nó d a trên m t phương trình do Gaston Julia thi t l p vào năm 1918. M t thi t k fractal “B ba Julia” gi ng như v y cũng ñư c s d ng trong m t vòng tròn hoa màu Th y Sĩ h i năm ngoái. ( nh: Steve Alexander)

Khi cu c tranh lu n bùng phát, m t s nhà khoa h c ti p t c tìm ki m nh ng l i gi i thích t nhiên khác. M t trong nh ng ngư i n i b t nh t là Terence Meaden, khi y là m t nhà khí tư ng h c và nhà v t lí t i trư ng ð i h c Dalhousie Canada. Vào năm 1980, Meaden ñã trau chu t lí thuy t c a Capron, ñ xu t r ng ñ cong c a nh ng sư n ñ i mi n nam nư c Anh nh hư ng ñ n dòng khí ñ a phương, cho phép gió xoáy cân b ng v trí c a chúng ñ lâu ñ t o ra nh ng vòng tròn trên các cánh ñ ng hoa màu.
http://thuvienvatly.com 58

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
Nh ng bi n lu n khoa h c như th nh n l y làn sóng ch trích kh c li t vào năm 1991 khi, trư c s hân hoan c a gi i truy n thông nư c Anh, hai nhân v t khiêm t n ñ tu i l c tu n c a h công khai r ng h ñã t o ra nh ng vòng tròn hoa màu ñã hơn 25 năm. Thú vui c a h b t ñ u vào m t ñêm mùa hè h i gi a th p niên 1970, khi h a sĩ Douglas Bower k l i chi ti t m t câu chuy n v i ngư i b n David Chorley c a ông v m t nông dân ngư i Australia ñã tư ng thu t m t UFO ñang bay lên tr i và ñ l i phía sau m t cái “t ñĩa” hình tròn. Khi Bower và Chorley t n b t quán rư u v nhà trên vùng quê nư c Anh, h ñã t o ra các t mô ph ng ñ u tiên c a mình. V i vi c làm ñó, hai ngư i ñã vô tình làm kh i phát m t cu c ñ u s c kéo dài 15 năm gi a ngh thu t và v t lí h c. Bower và Chorley ñang c g ng kh i t o m t trò l a UFO, cho nên khi nh ng lí thuy t khí tư ng h c c a Meaden v s hình thành vòng tròn hoa màu cho th y d u hi u c a s lĩnh h i, c p ñôi trên ñã tăng s lư ng vòng tròn do h t o ra, hi v ng ch ng minh r ng chúng không có liên quan gì ñ n th i ti t. Tuy nhiên, Meaden ñã ch ng minh cái ngư c l i m t cách sáng t o (m c dù là vô tình). Vào lúc Bower và Chorley l di n trư c công chúng, Meaden ñã chuy n t nh ng hình nh th i ti t ñơn thu n sang m t “xoáy plasma” ñi n t th y ñ ng l c, cái có ý nghĩa gi i thích không ch nh ng thi t k nhi u vòng tròn ph c t p, mà còn gi i thích nh ng b máy kéo làm ñ ng ph ng và nh ng ánh sáng ma quái ñi cùng v i s hình thành c a chúng! Ngày nay, v i l i th c a s nh n th c mu n, nh ng l i gi i thích như th nghe có v như ñã chu n b s n t trư c. M c dù lúc cao ñ tranh cãi, chưa có t i m t nhà v t lí ngoài Stephen Hawking s n sàng ch p nh n m t ph n phiên b n c a lí thuy t Meaden. Khi cơn l t vòng tròn xu t hi n vùng quê g n quê hương Cambridge c a ông h i năm 1991, Hawking có phát bi u v i m t t báo ñ a phương r ng “nh ng vòng tròn hoa màu ho c là trò b p, ho c là ñư c hình thành b i chuy n ñ ng xoáy c a không khí”.

Hình 2. Thi t k ch tư ng hình nguyên b n c a Bower và Chorley. ( nh: R Irving và J Lundberg 2006)

B n n chí, hai nhà h a sĩ ñáp l i b ng cách t o ra m t hình nh bao g m hai vòng tròn và năm hình ch nh t (hình 2). Lúc này, th m chí Meaden th a nh n r ng nh ng thi t k ñư ng th ng này, mà các nhà g i là “ch tư ng hình”, là nhân t o, m c dù ông nh n m nh r ng nh ng vòng tròn ñơn gi n có l v n là h qu c a hi n tư ng khí quy n. Sau h t th y,
http://thuvienvatly.com 59

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
th m chí sau khi Bower và Chorley thú nh n ñã t o ra 250 hình nh, thì v n còn hơn 1000 hình d ng khác chưa có l i gi i thích. Nhưng s xu t hi n c a nh ng ñư ng th ng ñó không làm gì hơn ngoài vi c bác b nh ng nguyên nhân t nhiên cho thi t k c a chúng. Nó còn báo hi u m t bư c ngo c trong l ch s 400 năm c a nh ng hình d ng trên cánh ñ ng.

nh‘ dd hr Tdo ra nh‘ng hình ddng toán hrc
Sau khi Bower và Chorley công b trò ñùa c a h , nh ng ch tư ng hình mà h t o ra ñã khu y ñ ng m t làn sóng h a sĩ hoa màu th hai. T ch nh l , nh ng vòng tròn hoa màu ñã tr thành m t hi n tư ng qu c t , v i hàng trăm ch tư ng hình ph c t p xu t hi n hàng năm trên kh p toàn c u hi n nay. M c dù có t i hơn m t n a s vòng tròn hoa màu m i năm là nư c Anh, nhưng các hình d ng ñó cũng xu t hi n kh p châu Âu, l n B c và Nam Mĩ, Nga, Australia, Nh t B n và n ð . Nh ng h a sĩ t ng th a nh n ñã t o ra các vòng tròn hoa màu trư c ñây cho bi t h không bi t ai là ngư i gây ra nh ng ki t tác ñó ngày nay. ðây m t ph n là do nhi u h a sĩ vòng tròn hoa màu ñã ñi theo nh ng ti n l do nh ng ngư i ñi trư c h l p ra: t o ra nh ng ch tư ng hình c a h m t cách n danh, dư i s bao ph c a bóng ñêm, và ch ng ñ l i v t tích gì c a bàn tay con ngư i. M c dù nh ng ngư i h a sĩ m i ñó là nh ng ngư i theo ch nghĩa truy n th ng xét theo ý nghĩa này, nhưng th thu t c a h ñã có s c i ti n l n. Ch ng h n, nh ng ngư i h a sĩ ngày nay ñã truy c p máy vi tính, thi t b GPS và laser ñ giúp l p ra nh ng khuôn hình c a h , trong khi Bower ph i t o ra nh ng ñư ng th ng c a ông b ng m t “cái nhìn” g m m t s i dây tròn g n v i cái mũ lư i trai c a ông. Nh ng nhà khoa h c tò mò mu n bi t cơ s toán h c c a nh ng vòng tròn hoa màu và chúng ñã ñư c lên k ho ch như th nào có hai s ch n l a: h có th ph c kích bãi ñ xe c a nh ng quán rư u nông thôn lúc ñêm mu n v i hi v ng b t g p nh ng ngư i h a sĩ ñang làm vi c; ho c h có th áp d ng nh ng kĩ thu t phân tích hình m u ñ ñi ñ n k t qu . L ch s cho th y l a ch n ñóng chân ch ñón là có tính r i ro. Nh ng n l c ch p dính nh ng kĩ thu t l p b n v trên phim gi ng như là trò chơi mèo ñu i chu t gi a ngư i h a sĩ và nhà nghiên c u, trong ñó s lén lút c a ngư i h a sĩ thư ng mang l i s lúng túng ñ i v i ngư i nghiên c u. Ch ng h n, vào năm 1990, m t kĩ sư và là nhà nghiên c u các vòng tròn hoa màu xu t s c, Colin Andrews, ñã ñóng quân vùng Operation Blackbird không tên tu i, trong ñó có m t vùng g n Westbury, Wiltshire, ñ t dư i s theo dõi c a ñài BBC và ñư c các sĩ quan B Qu c phòng tu n tra. B t ch p nh ng c nh báo như th , lúc r ng sáng tinh mơ c a ngày th hai ñã cho th y nh ng ngư i h a sĩ ñã trư n ñi dư i s bao ph c a bóng ñêm, ti n hành trò l a c a h và ch ng ñ l i v t tích gì. Các nhà nghiên c u quá khích còn v p ph i m t cú b m t khác vào năm 1996, l n này có s can thi p c a phương ti n thông tin ñ i chúng, khi m t clip tên g i là Vòng tròn hoa màu thành trì c a Oliver (có trên internet) ti t l m t s tri n khai hình d ng trên m t cánh ñ ng nông nghi p. Có l ch ng có gì b t ng , ña s các nhà khoa h c nghiêng v phía thôi không ph c kích n a, thay vào ñó h ñi phân tích hình m u ñ l i b i nh ng h a sĩ x o quy t này. Nghiên c u tiên phong công b vào năm 1996 trên t Science News (150 239) c a Gerard Hawkins (ngư i khi ñó là m t nhà thiên văn t i trư ng ð i h c Boston, Hoa Kì). Ông ñã kh o sát nh ng vòng tròn hoa màu xu t hi n trong giai ño n 1978 – 1988. 25 hình d ng ông phân tích g m nh ng vòng tròn ñơn l , nh ng vòng tròn b i, và nh ng vòng tròn có nh ng cái vành
http://thuvienvatly.com 60

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
ñ ng tâm. Nhưng ngay c v i nh ng hình m u “nguyên ch ng” này, Hawkins ñã tìm th y m t ngôn ng h i h a n: ông phát hi n th y t t c nh ng hình d ng ñó ñư c xây d ng b i “nh ng ñư ng xây d ng” n dùng trong giai ño n thi t k nhưng không xu t hi n trong hình m u cu i cùng. Các thí d ñư c th hi n b ng màu xanh trong hình 3, cùng v i nh ng hình màu vàng c a nh ng vòng tròn thu ñư c.

Hình 3. Khi nhà thiên văn Gerard Hawkins phân tích thi t k c a 25 vòng tròn hoa màu, ông tìm th y b ng ch ng r ng nh ng ngư i h a sĩ vòng tròn ñã s d ng “nh ng ñư ng xây d ng” (màu xanh) làm ch d n ñ xác ñ nh nơi v ch nên các vành và vòng tròn (màu vàng) trên cánh ñ ng.

Hawkins ñã s d ng nh ng ñư ng c u trúc này ñ ch ng minh r ng nh ng vòng tròn hoa màu không th có kích c tùy ý và ñư c b trí ng u nhiên trên nh ng cánh ñ ng. Thay vào ñó, các ñư ng xây d ng ñòi h i kích c tương ñ i và v trí c a chúng m t cách chính xác và d n t i m t s tính ch t h t s c kì l . ð c bi t, t s c a nh ng ñư ng kính và di n tích bên trong nh ng thi t k ñó ñư c tìm th y co c m l i xung quanh “t s âm nguyên” ñ i v i nh ng phím tr ng trên ñàn piano. Nh ng t s này là t s t n s c a các n t: “D trung” so v i C, ch ng h n, là 297/264 Hz = 9/8. Ý tư ng là hình d ng hoa màu ñó có m t s hài hòa hình h c cơ b n tương t như nh ng cung nh c ñã truy n c m h ng cho ngư i nh c sĩ s d ng các thu t toán máy tính ñ bi n ñ i các hình d ng thành giai ñi u. “Nhà phiên d ch” n i ti ng nh t là Paul Vigay, và các thí d âm nh c c a ông có th t i v t i ñ a ch http://bit.ly/lbUJQq. Các thi t k vòng tròn hoa màu ngày nay ph c t p hơn bao gi h t, có t i 2000 hình d ng s p x p b ng nh ng ñư ng xây d ng ph c t p không th nhìn th y trư c nhà quan sát không có ch ñ nh trư c. S gia tăng s c m nh ñi n toán cũng có nghĩa là nh ng phương trình l p ngày nay thư ng xuyên ñư c s d ng ñ t o ra nh ng hình d ng fractal như thi t k B ba Julia, cái ñã xu t hi n tr l i Th y Sĩ h i năm ngoái. Nh ng bi u tư ng fractal n i ti ng khác như t p h p Mandelbrot, t p h p Julia và hoa tuy t Koch cũng ñã thư ng xuyên xu t hi n trên nh ng cánh ñ ng hoa màu k t năm 1991.

m Tdo ra mt vòng tròn hoa màu
Ngay c giai ño n sơ b c a s xây d ng vòng tròn hoa màu – l p m u thi t k - cũng ch ng ph i là công vi c d dàng. S xu t hi n c a hình d ng B ba Julia ñ u tiên h i tháng 7 năm 1996 ñã ñư c báo trư c b i hình d ng Julia ñơn trư c ñó vài tu n. Thi t k “kh i ñ ng” này c n m t ñ i 11 ngư i giám sát năm gi ñ ño ñ c, và m t công ti tr c ñ a sau này ñã ư c tính r ng m t trong nh ng kĩ sư c a h s c n ít nh t là năm ngày ñ l p b n v m t trong ba vòng qu n l y nhau ñó. Nhưng m t khi b n v c a h ñã hoàn t t, nh ng ngư i h a sĩ vòng
http://thuvienvatly.com 61

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
tròn hoa màu v n còn m t tr ng i khó khăn hơn: làm th nào t o ra hình d ng trên hoa màu khi mà v trên gi y ñã là khó r i? Nh ng ngư i t o vòng tròn hoa màu truy n th ng s d ng “ván nh y nh c jazz” (nh ng mi ng ván g g n hai dây c m tay), dây và con lăn làm vư n, c ng v i nh ng gh ñ u dài ñ cho phép ngư i h a sĩ nh y sào trên cánh ñ ng không b nh hư ng. B t ch p di n m o nguyên g c c a chúng, ván nh y nh c jazz là m t công c hi u qu b t ng trong vi c san ph ng hoa màu, ñ c bi t khi ñư c lái b i nh ng bàn tay khéo léo. Tuy nhiên, nh ng thi t k hi n ñ i ñã phát tri n vư t quá yêu c u truy n th ng là thân cây b san ph ng ch không b gãy: nh ng hình d ng thân cây ñư c ch m tr t m ñ t o ra hoa văn ph c t p bên trong các d ng hình h c. Thí d , nh ng thân cây trong m i vòng tròn c a B ba Julia t o thành m t xo n c. Nhi u l p thân cây b u n cong còn có th b n vào v i nhau, t o ra hoa văn l m phát tri n d n theo ngày tháng dư i ánh sáng m t tr i do ph n ng hư ng ánh sáng c a thân cây. Vì th , ñ t o ra nh ng ch tư ng hình kh ng l c a h trư c lúc bình minh lên, các h a sĩ ngày nay ph i làm vi c h p tác thành ñ i. M t ñ i như th ñư c g i là Nhà sáng t o Vòng tròn, và – trong m t d p hi m hoi – khi h cho phép nhà làm phim BBC làm tư li u vi c h xây d ng m t hình m u roulette 100 vòng tròn h i năm 1998, các thành viên ñ i ñã quan sát th y nh ng vòng tròn b n sâu v m t v t lí t c ñ m t vòng trên m i phút. Nhà sáng t o vòng tròn Will Russell ñã tóm t t ñ ng cơ c a h như sau: “ð thúc ñ y ranh gi i c a nh ng cái ngư i ta nghĩ r ng con ngư i có th làm ñư c”, còn ngư i ñ ng nghi p c a ông Rod Dickinson thì nh n m nh r ng t c ñ này ñ ñ san ph ng B ba Julia trong m t ñêm. B t ch p nh ng kh ng ñ nh như th , quy mô l n hơn và ñ chính xác cao hơn c a thi t k B ba Julia v n khi n vi c t o ra nó là khó hơn nhi u so v i roulette c a Nhà sáng t o Vòng tròn. ðã có thêm nh ng d u hi u cho th y các kĩ thu t san t o v t lí truy n th ng ñang ñ t t i nh ng gi i h n c a chúng. M t trong nh ng ch tư ng hình c a năm 2009 ñòi h i ba ñêm ñ hoàn t t, và s phát tri n hình d ng c a nó ñư c th hi n trong hình 4. N u các h a sĩ mu n duy trì tính bí m t và tình tr ng n c danh c a ñ ng thái trên, thì rõ ràng h s c n ph i khai thác nh ng phương pháp xây d ng hi u qu hơn.

Hình 4. Hình d ng “Hoa màu Ph n ” này ñư c t o ra t i Milk Hill, Wiltshire, trong hơn ba ñêm h i năm 2009. Ba hình ñ u t trái sang ph i ñư c ch p tương ng vào các ngày 21/6, 23/6 và 30/6, và cho th y s phát tri n c a hình d ng. Hình d ng trông như chưa hoàn thành ph n ñuôi (th hi n chi ti t trong b c nh th tư) khi n ngư i ta nghĩ r ng các h a sĩ ñang có k ho ch ti p t c m u thi t k vào ñêm th tư. ( nh: Lucy Pringle) http://thuvienvatly.com 62

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

Nh‘ cŽ hr Nh‘ng nghiên cŽu sinh lí hrc
Th t li kì, nh ng thí nghi m do các nhà sinh lí h c th c hi n ñã làm tăng thêm kh năng r ng m t s nhà sáng t o vòng tròn có l ñã thách th c nh ng phương pháp c a h . Nh ng nghiên c u ñ c l p b trong năm 1999 và 2011 ñã báo cáo b ng ch ng phù h p v i cái b n trông ñ i th y n u như các cánh ñ ng n m trong vùng b c x trong lúc hình thành nh ng hình d ng. Nh ng hình d ng ñư c nghiên c u có t h i gi a th p niên 1990, và trong ñó có B ba Julia nguyên b n. Hình 5 th hi n k t qu c a m t nghiên c u "pulvini", nh ng kh p n i nh t-ñàn h i x y ra theo thân cây lúa mì. Eltjo Haselhoff, m t nhà v t lí y sinh, nh n th y pulvini trên nh ng thân cây b b cong bên trong m t vòng tròn r ng 9m có d ng thuôn dài so v i nh ng cây hoa màu không b ñ ng t i trong cùng cánh ñ ng ñó. M c dù m t s y u t ñã bi t có th làm cho pulvini ph ng lên, như s l n th ng c a thân cây do l c h p d n và s u n cong thân cây do gió ho c mưa, nhưng Haselhoff ñã bác b chúng d a trên ñ l n c a s tăng, và s m t ñ i x ng c a nó t tâm c a vòng tròn ñ n rìa c a nó. Các k t qu c a Haselhoff xây d ng trên nghiên c u trư c ñó c a William Levengood, m t nhà sinh lí h c t i cơ quan gieo tr ng hoa màu tr s Michigan g i là Phòng thí nghi m Y sinh Pinelandia. Levengood, ngư i tìm th y nh ng k t qu tương t trên 95% trong s 250 hình d ng hoa màu tìm th y b y qu c gia, ñ xu t r ng pulvini thuôn dài là m t h qu c a s quá nhi t do b c x ñi n t . B c x như th , theo ông, s làm cho thân cây ñ xu ng và n m d t theo phương ngang. Ông tìm th y b ng ch ng n a cho s quá nhi t trong s thay ñ i c u trúc t bào c a hoa màu và trong vô s nh ng con ru i ch t dính vào ñ u h t gi ng trong các hình d ng ñó. Levengood và Haselhoff ñ u ti n hành nghiên c u c a h b ng cách l y h t gi ng hoa màu t cánh ñ ng và ñ t chúng trong bu ng sinh trư ng có ñi u khi n ánh sáng, ñ m và nhi t ñ . H nh n th y trong khi các h t gi ng l y t hoa màu vùng xung quanh l n lên t c ñ bình thư ng, thì nh ng h t l u t các hình d ng l n lên ch m hơn b n l n trong 90% s hình d ng ñã ño. M c dù k t qu c a c hai nhà nghiên c u ñư c công b trên t p chí Physiologia Plantarum (W C Levengood 1994 92 356 và 1999 105 615; E H Haselhoff 2000 1 124), m t t p chí ñánh giá ngang hàng dành cho khoa h c tr ng tr t, nhưng k t qu c a h không ñưa cu c tranh cãi vòng tròn hoa màu ñi ñ n h i k t. L p lu n c a riêng t ng tác gi ch ng giúp ích gì c : Levengood gi i thích k t qu c a ông là b ng ch ng c a lí thuy t xoáy plasma c a Meaden, còn Haselhoff ñ xu t r ng các ngu n b c x ñó là nh ng qu c u ánh sáng bí n mà m t s ngư i quan sát tư ng thu t là treo lơ l ng phía trên nh ng ñ a ñi m hình thành vòng tròn. Trư c tình hình ñó, các nhà khoa h c ph i mi n cư ng kh o sát nh ng k t qu gây tranh cãi như th ñã ñánh m t trí tò mò c a h , và c nghiên c u c a Levengood l n Haselhoff ñ u không ñư c xác nh n l i ho c bác b b i nh ng nghiên c u sau ñó. B i v y, nghiên c u c a h ñơn thu n ñã ti p thêm nhiên li u cho nh ng tranh lu n kéo dài v nh ng k l a ph nh, nh ng hi u ng khí quy n và, t t nhiên, nh ng h a sĩ ngoài ñ a c u. Tháng 6 v a r i, tôi ñã tham gia tranh cãi v i vi c ñ xu t trên t p chí Nature (465 693) r ng các h a sĩ ngoài ñ a c u không nh t thi t ph i phá v b t kì ñ nh lu t nào, nhưng h s c n nh ng kĩ năng toán h c ñ l p nên nh ng b n thi t k anh hùng ca ngày nay và s nh n th c khoa h c ñ khai thác nh ng ti n b công ngh . ð xu t này ñã nh n ñư c thư ch i b i n c danh t phía các nhà UFO h c và nh ng ngư i khác thì bu c t i tôi là truy n bá ki n th c sai s th t cho m t ho t ñ ng che ñ y quy mô l n. Tôi ñã xem qua m t s website ñ tìm hi u

http://thuvienvatly.com

63

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
xem b cho là ñang âm mưu ñi u gì và tìm th y th ph m có kh năng nh t là m t s h p tác gi a các c c an ninh Anh, ð c và Mĩ! M c dù ngư i ngoài hành tinh và âm mưu c a chính ph không th b lo i tr v i ñ ñ m b o 100%, nhưng lư i dao c o c a Occam (nguyên lí phát bi u r ng nh ng l i gi i thích s d ng ít gi thuy t nh t là nh ng gi i thích có kh năng nh t) ng h k ch b n h a sĩ con ngư i. Vì th , ph i chăng m t s h a sĩ ñang ñư c b sung nh ng kĩ thu t san t o v t lí b ng vi sóng? Th t thú v , m t nhóm ngư i say mê vòng tròn hòa mau g i là ð i nghiên c u BLT kh ng ñ nh ñã có th tái t o nh ng bi n ñ i quan sát th y v i pulvini, s d ng 30 giây phơi vi sóng phát ra b i nh ng magnetron t lò vi sóng thương m i. Các magnetron ngày nay nh và nh , và m t s ch ñòi h i c p ngu n 12V. Haselhoff và Levengood ñã s d ng nguyên lí Beer–Lambert, nguyên lí liên h s h p th b c x v i tính ch t c a v t li u, ñ l p mô hình s ph thu c xuyên tâm c a s ph ng lên c a pulvini. V i m t vòng tròn 9m tiêu bi u, mô hình c a Haselhoff cho bi t m t ngu n ñi m b c x ñ t phía trên tâm vòng tròn 4m. M t khi làm quá nhi t ngu n này, s ñ nh hư ng thân cây có th b san t o ñ u ñ u, d n t i s hình thành vòng tròn. M c dù gi thuy t h p d n này phù h p v i nh ng th c t ñã công b , nhưng các nhà sinh lí h c rõ ràng s v n c n ph i tri n khai trên nh ng thí nghi m sơ b này ñ xem nh ng l p lu n như th có ch p nh n ñư c hay không.

Hình 5. Nghiên c u c a Eltjo Haselhoff v thân cây lúa mì cho th y chi u dài c a kh p thân, hay pulvini, bi n thiên theo v trí tương ñ i c a chúng so v i các vòng tròn hoa màu. (Trái) Chi u dài trung bình c a pulvini (c t màu vàng) và ñ l ch chu n c a chúng (c t màu ñ ) ño t i 9 ñ a ñi m khác nhau b0 – b8 (ph i). T i m i ñ a ñi m, 20 m u ñã ñư c ño. V trí b8 và b0 n m bên ngoài hình tròn, và chi u dài trung bình c a pulvini ñó phù h p v i chi u dài ño ñư c trên ph n còn l i c a cánh ñ ng.

Ti  t€ tìm l‹ giþ Ti p t€c îi tìm l‹i giþi thích
Vi c xác ñ nh công ngh n sau s hình thành vòng tròn hoa màu có nh ng ng ý vư t ngoài trí tò mò ñơn thu n s ñánh giá ngh thu t. V t tích c a nh ng m t s ki u d ng (“nh ng hình d ng ma quái”) v n có th nhìn th y trên ñ ng lúa năm sau, cho th y s thi t h i kéo dài ñ i v i cánh ñ ng nông nghi p phù h p v i nh ng quan sát c a Levengood v s tăng trư ng h t b c ch . Nh ng vùng hoa màu ñó ñư c khai thác hàng năm, và vì th nh ng hoa màu b thi t h i này ñã ñi vào chu i th c ăn c a chúng ta. Th t li kì, nh ng k t qu c a
http://thuvienvatly.com 64

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
Levengood cho th y s tăng trư ng c ch do nh ng vòng tròn hoa màu xu t hi n s m trong mùa lúc hoa màu còn non trư c khi ra hoa. Tuy nhiên, ông còn tư ng thu t r ng n u h t gi ng ñư c l y kh i nh ng vòng tròn in d u n trên vùng hoa màu chín r , thì t c ñ tăng trư ng tăng lên năm b c. Quan sát này ñưa Levengood ñ n ch phát tri n và ñăng kí sáng ch công ngh Ph n ng Thúc ñ y Phân t , phương pháp làm tăng t c ñ tăng trư ng hoa màu b ng cách áp d ng xung ñi n. Nh ng h a sĩ vòng tròn hoa màu s p không còn gi u ñư c bí m t c a h n a. Các nhà khoa h c nghiên c u nh ng ch tư ng hình hi n ñ i ph i xông xáo ñi ch p nh nh ng hình d ng m i nh t trư c khi chúng bi n m t mãi mãi dư i nh ng lư i c t. Mùa hè năm nay, nh ng ngư i h a sĩ vô danh s li u lĩnh ñi t i nh ng mi n quê g n nhà c a b n và ti n hành trò x o quy t c a h , an toàn nh n th c r ng h ñang ti p t c di s n c a phong trào ngh thu t hư ng khoa h c nh t trong l ch s . Li u b n có th m khóa nh ng bí n cho s thành công c a h hay không?

khþ v¡ nh‘ vòng Tham khþo thêm v¡ nh‘ng vòng tròn hoa màu S và K Alexander 2010 Crop Circle Year Book 2010 (Temporary Temple Press) E H Haselhoff 2001 The Deepening Complexity of Crop Circles (Frog Publishing, Berkeley) R Irving và J Lundberg 2006 The Field Guide of Crop Circle Making (Strange Attractor Press, London)
Tác gi Richard Taylor là giám ñ c Vi n Khoa h c V t li u t i trư ng ð i h c Oregon, Hoa Kì Theo Physics World, tháng 8/2011

http://thuvienvatly.com

65

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

M t kh u TASER M26, m t trong nh ng m u ñư c l c lư ng c nh sát s d ng. ( nh: TASER International Inc.)

s v c~ nh‘ lod v ch  ngò‹ Cð s vt lí c~a nh‘ng lodi v khí ít gây ch t ngò‹i
Trên tay c a các c nh sát viên trên toàn th gi i, nh ng th vũ khí ít gây thi t m ng ñang ñư c s d ng ngày m t nhi u ñ l p ñ y kho ng tr ng gi a ti ng hô “ð ng l i!” lúc nghi ng và b n h m c tiêu tình nghi. Nhưng chúng có ho t ñ ng không? Và chúng có an toàn không? David Wilkinson mô t các nhà v t lí Anh ñã giúp tr l i nh ng câu h i này như th nào v i nh ng d ng c ña d ng t TASER cho ñ n súng b n b t.

http://thuvienvatly.com

66

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

Trong ph n l n l ch s c a mình, l c lư ng c nh sát có ba l a ch n s d ng b o l c khi ñ i di n trư c t i ph m hung hãn: dùi cui, chó ho c súng. L a ch n th nh t có th mang l i m t tr n ñ i ñ u d d i b t ng mà nhi u viên c nh sát thích thú, nhưng nó v n là m t thi t b gây ch n thương thô l , tác d ng nh ñ c ng và kĩ năng c a ngư i c m nó. Chó thì có tác d ng tâm lí r t t t, có th ngăn ch n b o l c x y ra t i ch và ñ c bi t có ích trong vi c truy ñu i t i ph m. Tuy nhiên, th nh tho ng nh ng v t c n c a chúng ñòi h i x lí y khoa t n kém và có th b nhi m trùng. Còn súng, trong khi c n thi t trong m t s trư ng h p, nhưng mang nguy cơ cao gây ch t chóc ho c b thương nghiêm tr ng. Trên lí tư ng, l c lư ng c nh sát nên ti p c n nh ng công ngh khác có th ngăn ch n ngư i khác v i m c r i ro th p nh t ñ i v i c k tình nghi và ngư i c nh sát. Trong nh ng năm g n ñây, l c lư ng c nh sát ñã tìm cách b t nh p c u n i gi a kho ng tr ng này b ng cách trang b cho các viên ch c c a h nh ng lo i vũ khí ít gây ch t ngư i hơn như súng phun hơi CS và TASER. Tên g i “ít gây ch t ngư i” ñư c s d ng có cân nh c, vì s khác bi t gi a vũ khí ít gây ch t ngư i và vũ khí không gây ch t chóc ch là v n ñ ng nghĩa. B t ch p hàng th p k nghiên c u, hi n tư ng Star Trek “b n phaser làm b t t nh” – trong ñó m t m c tiêu l p t c ngã xu ng sàn b t t nh và khi t nh l i thì không b nh hư ng gì – v n ch là ch t li u khoa h c vi n tư ng. ðã có ngư i b thương tr m tr ng và th m chí b gi t v n liên quan ñ n m t s lo i vũ khí ít gây ch t ngư i, và vì không có công ngh th c t nào v a hoàn toàn vô h i v a hoàn toàn hi u qu trong vi c ngăn ch n ngư i nào ñó (hình 1), nên vi c s d ng b o l c trong x lí nh ng tình hu ng quá khích luôn là v n ñ gây tranh cãi. Tuy nhiên, r t cu c thì toàn b nh ng l p lu n ng h ho c ph n bác vi c s d ng vũ khí ít gây ch t ngư i ñ u xoay quanh hai câu h i gi ng nhau: nh ng vũ khí ñó có an toàn không và chúng có hi u qu không? Nh ng câu h i này ch có th ñư c x lí th t s b ng khoa h c, và các nhà nghiên c u trên th gi i ñã và ñang ñi tìm câu tr l i. nư c Anh, n l c này do hai t ch c ch ñ o: Trung tâm Khoa h c ng d ng và Công ngh thu c Ngh vi n (trư c ñây g i là Ban Phát tri n Khoa h c, hay HOSDB) và Phòng thí nghi m Khoa h c và Công ngh Qu c phòng (DSTL). Các nhà v t lí hai trung tâm trên là nh ng thành viên ch ch t c a các ñ i ñã th m tra t m qua hàng trăm h th ng vũ khí có m t trên th trư ng ñ tìm cái an toàn nh t và hi u qu nh t. H ñã thi t k và tri n khai nh ng thí nghi m ña d ng t vi c trang b cho l c lư ng ñ c nhi m nh ng viên ñ n b n vào cơ th cho ñ n vi c ño công su t ñi n c a các lo i vũ khí dùng ñi n. M t ñ i còn t o ra m t ngư i n m kĩ thu t s c a cơ th ngư i có nh ng tính ch t ñi n như mô ngư i, ñ mô ph ng ñư ng ñi c a dòng ñi n t o ra b i các vũ khí s d ng ñi n. Làm vi c v i các kĩ sư, nhà khoa h c v t li u, nhà hóa h c và nhà khoa h c y sinh, h cung c p cho các nhà phân tích y khoa và các chuyên gia v hi n trư ng b ng ch ng h c n ñ quy t ñ nh nên trang b cho l c lư ng c nh sát Anh lo i vũ khí nào – n u ñư c phép.

http://thuvienvatly.com

67

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

c l’ chr Nhu cu l’a chrn M c dù có nhi u lo i vũ khí ít gây ch t ngư i khác nhau (xem ph n ch nh cu i bài), nhưng chúng ch th t s ho t ñ ng theo m t trong hai ki u. M t là “ñau ph c tùng”, v cơ b n nghĩa là vũ khí làm cho m c tiêu ñ ñau ñ h không còn mu n làm cái h ñang làm n a. M t s lo i vũ khí ít gây ch t ngư i s d ng s ñau ph c tùng là ñ n tròn tác d ng – ñ n b n t súng ra ñư c thi t k ñ không ñâm xuyên qua da – và súng phun PAVA, m t d ng hơi t t ng h p gây ñau và bay vào m t và mũi. Phương pháp kia là “vô hi u hóa”, trong ñó m t vũ khí th t s ngăn ch n m c tiêu ti p t c hành ñ ng c a h . Hơi CS và vũ khí ñi n thư ng ñư c phân lo i thu c nhóm này. Trên th c t , thư ng có s ch ng l n gi a hai phương pháp: hơi CS gây ñau, còn ñ n tròn có th vô hi u hóa. M t s vũ khí còn có tác d ng c n tr g n trong r t m nh. M t thí d hay là TASER, m t vũ khí ñi n ñưa thêm m t chùm laser vào làm d ng c ng m. K tình nghi nhìn th y v t sáng màu ñ c a nó trên ng c h thư ng s th a nh n r ng cu c chơi ñã k t thúc mà không c n c nh sát b n vũ khí.

Hình 1. M t cách hình dung s th a hi p gi a tính an toàn và hi u qu c a các lo i vũ khí ít gây ch t ngư i là “ñư ng cong gây ch t ngư i”. Nh ng ñư ng cong như th ñư c v v i li u lư ng hay “công su t” c a vũ khí là tr c x, v i t l ph n trăm trên tr c y bi u di n kh năng vũ khí ngăn ch n ngư i nào ñó làm công vi c h ñang làm (ñư ng màu xanh) và kh năng ngư i ñó b gi t b i vũ khí (ñư ng màu ñ ). (a) ð i v i súng l c thông thư ng, hai ñư ng cong r t g n nhau – ñư ng “gây ch t ngư i” màu ñ theo sát ñư ng “hi u qu ” màu xanh. (b) ð i v i m t vũ khí ít gây ch t ngư i, ñư ng màu ñ b ñ y xa sang ph i, m c dù không có h th ng th c t nào hi u qu 100% ngăn ch n toàn b ñám ñông trong m i trư ng h p trư c khi m t ph n nh c a ñám ñông có th b thương ho c thi t m ng. (c) M t vũ khí “phaser b n làm b t t nh” hoàn h o s ñ t t i hi u qu 100% ñ ng th i hoàn toàn an toàn.

Trong khi t t c các vũ khí ít gây ch t ngư i ñ u mang r i ro, ngư i có th quên nghĩ r ng nh ng lo i vũ khí như th có m t trên th trư ng ph i có hi u qu h p lí, an toàn và ñư c ch t o t t. Th t ra thì ph n l n không ñ t yêu c u, nên chúng ta ph i ki m tra chúng th n tr ng ñ tìm ra lo i t t nh t. nư c Mĩ, nơi nh ng h th ng vũ khí này thư ng ñư c thi t k và s d ng r ng rãi, ñúng là có hàng nghìn l c lư ng c nh sát, ña d ng t nh ng ñ i an ninh nông thôn v i m t s p và vài ba ngư i lính cho ñ n l c lư ng c nh sát ñô th s d ng hàng ch c nghìn viên ch c. M i l c lư ng có th t u v b t kì h th ng vũ khí nào mà h mu n – t t c chúng ñ u ít gây ch t chóc hơn so v i kh u súng mà ña s c nh sát mang bên ngư i – và có hàng tá nhà s n xu t s n sàng buôn bán v i h . Th t không hay, ch có vài ba l c lư ng có ñ s tinh thông
http://thuvienvatly.com 68

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

ho c tài nguyên c n thi t ñ ñánh giá ñ an toàn và tính hi u qu c a nhi u h th ng ñó, cho nên s thành công c a m t vũ khí ít gây ch t ngư i thư ng ñư c ño theo chi phí t t ng v n ch ng là bao nhiêu so v i t ng chi quá m c c a l c lư ng c nh sát. qu c ñ o Anh, trái l i, ña s viên ch c c nh sát không có vũ khí trong tay, nên dân chúng không c m nh n ñư c nh ng vũ khí m i ñang tăng lên trong l c lư ng c nh sát. M c dù súng phun CS ñã ñư c s d ng t năm 1996, nhưng ph n l n n l c xin phê chu n các lo i vũ khí ít gây ch t ngư i phát sinh t m t b n báo cáo c a y ban ð c l p v C nh sát cho vùng B c Ireland công b vào năm 1999 là k t qu c a hi p ư c hòa bình Good Friday. B n báo cáo nêu ra hai khuy n ngh ñi tìm nh ng lo i thay th cho dùi cui nh a, m t vũ khí ít gây ch t ngư i nhưng gây tranh cãi mà c nh sát B c Ireland khi ñó s d ng. Nh ng y u t khác ñưa ñ n s phê chu n c a vũ khí ít gây ch t ngư i bao g m hai pháp ch quy n con ngư i m i và áp l c công chúng sau nh ng s vi c trong ñó nh ng ngư i c m dao và ki m ñã b c nh sát b n h . Nh nh ng tác ñ ng khác nhau này, m t yêu c u hành ñ ng vì nh ng lo i vũ khí ít gây ch t ngư i khác ñã ñư c nêu ra vào năm 2000, và c p nh t vào năm 2001, theo ch th c a T ch c liên hi p C nh sát trư ng và C nh sát b c Ireland. ðư c vi t b i m t nhóm rư ng c t g m các chuyên gia t phòng c nh sát, Ngh vi n, B qu c phòng, và C nh sát B c Ireland, b n yêu c u hành ñ ng nêu ra 22 ñi u ki n ñ c l p (xem ph n ch nh cu i bài) trong vi c phân tích hi u qu c a t t c nh ng lo i vũ khí như th . M t s ñi u ki n, như s thương t n và s ch t ngư i th p nh t, ñư c nh n m nh quan tr ng hơn nh ng ñi u ki n khác, và b n yêu c u ñ ng ý r ng không có h th ng vũ khí nào th c hi n t t t t c nh ng ñi u ki n ñó. Thay vào ñó, câu h i ñ t ra là m i h th ng như th th c hi n toàn di n như th nào, so v i nh ng h th ng khác. m trò‹ h cŽ TASER: mt trò‹ng h p nghiên cŽu M t trong nh ng lo i vũ khí ñư c phê chu n s d ng nư c Anh là TASER. D ng c ñi n hình kh u súng này do nhà v t lí John Cover phát minh ra, ông ñ t tên cho nó “Súng ñi n c a Thomas A Swift” theo b sách phiêu liêu m o hi m mà ông ñ c lúc còn nh . TASER ñã ñư c dùng Mĩ t gi a th p niên 1970. Chúng ho t ñ ng b ng cách b n ra hai phi tiêu g n v i m t ñơn v ñ qua nh ng s i dây dài 6,4m. Hai l ng nh ñ nh hư ng nghiêng 8o so v i nhau, ñ cho phi tiêu t m bay xa t i ưu là 4m. Khi chúng c m vào m c tiêu, m t lo t xung ñi n truy n qua gi a chúng. Nh ng xung này làm tê li t nh ng xung th n kinh g i thông tin ñ n các cơ, làm cho cơ co l i và ñ i phương ngã xu ng. Cách TASER ñư c ki m tra theo b n yêu c u hành ñ ng khi n nó là m t trư ng h p nghiên c u h u ích. M t vài ñi u ki n – ñáng chú ý là chi phí, nh ng v n ñ pháp ch , s th a nh n và quy n th c thi c n thi t ñ s d ng – ñư c cho là vư t ngoài ph m vi c a phân tích khoa h c. Nh ng ñi u ki n khác, như s d ng không ràng bu c, cơ ñ ng và linh ho t, có th l p l i, nhu c u chuyên gia và viên ch c qua ñào t o, ñã ñư c kh o sát qua m t lo t th nghi m trình di n. T ng c ng 97 c nh sát t 28 ñơn v ,
http://thuvienvatly.com 69

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

c ng v i năm c nh sát tr i giam, ñã ñư c ñào t o s d ng vũ khí trên và sau ñó ñư c ñưa vào nhi u tình hu ng di n t p, thí d như b n vào m t t m ch n ngư i h n lo n ho c m t m c tiêu ñang di chuy n v phía h . Nh ng ñi u ki n còn l i ñư c ñánh giá ho c b ng cách nh n xét s li u hi n có ho c th c hi n nh ng thí nghi m m i. M t ngu n tài nguyên r t quan tr ng cho các nhà nghiên c u là kh i lư ng l n nh ng b n báo cáo ñã ñư c vi t và c nh quay video t hàng trăm nghìn l n TASER ñư c tri n khai Mĩ. M t c nh quay như v y cho th y nhi u viên ch c c nh sát tình nguy n ñ ñ ng nghi p b n TASER vào ngư i, l n lư t t ngư i n ñ n ngư i kia ñ ch ng minh lòng dũng c m c a h trư c camera. K t lu n chung là ña s nh ng ngư i b b n TASER ñ u ngã xu ng ngay t c thì. Cũng b ng ch ng v a nêu cho bi t các m c tiêu thư ng h i ph c ngay khi dòng ñi n ñã ng t. Tuy nhiên, th văn hóa c nh sát không vũ khí nư c Anh có nghĩa là dân chúng Anh hi v ng nh ng tình hu ng xung ñ t ñư c gi i quy t v i yêu c u l c lư ng t i thi u. Nơi nào vũ khí ñư c s d ng, thì chúng ta hi v ng s an toàn tương ñ i c a chúng ñư c ñ nh lư ng b i m t cơ quan thông th o – và, ngoài ra, chúng ta hi v ng cơ quan ñó ñ c l p v i các nhà s n xu t vũ khí. Ph n l n nh ng ki m nghi m trư c ñây ñư c th c hi n v i s tài tr tài chính c a nh ng công ti này, h cũng lưu gi b cơ s d li u l n nh t c a nh ng v vi c s d ng TASER. M c dù d li u ñó không nh t thi t là thành ki n, nhưng rõ ràng ñ tin c y c a chúng v n là ñi u ñáng ng . ð chính xác c a TASER ñã ñư c ki m tra trên t m b n do HOSDB ñi u hành. Nh ng ki m tra này cho th y hai ng nh phi tiêu có xu hư ng rơi dư i ñi m ng m v phía ñ u dài c a t m xa 6,4m c a nó – m t gi i h n t xem là h n ch - nhưng nó ñư c ñánh giá là ñ chính xác cho c nh sát dùng trong th c t . Vi c ki m tra t c ñ c a hai ng nh phi tiêu t ra khó khăn hơn. ði n trư ng do TASER sinh ra có th làm nhi u nh ng máy dò ñi n nh y, trong khi dây nh kéo ñ ng sau làm cho thi t b c ng sáng chu n – trong ñó viên ñ n di qua hai chùm ánh sáng cách nhau m t kho ng ñã bi t – không s d ng ñư c. Gi i pháp là tính t c ñ theo ki u cũ: m t camera t c ñ cao ghi l i th i gian c n thi t cho ng nh phi tiêu bay ñi m t kho ng cách ñã ñánh d u trên tư ng, và các nhà nghiên c u ch vi c chia kho ng cách ñó cho th i gian. M t s ki m tra quan tr ng và chi ti t nh t ñã nghiên c u các tác ñ ng c a TASER lên cơ th ngư i. Các nhà v t lí t i HOSDB và DSTL ñã ti n hành phân tích m r ng tín hi u ñi n do TASER t o ra khi ñ t vào ngư ng ñi n tr có m t trong cơ th ngư i (47–4700 ). Khi k t h p v i s s p ñ t trung bình c a ng nh phi tiêu trong ki m nghi m chính xác, nh ng phép ño này tr thành n n t ng cho s phân tích tác ñ ng c a TASER lên cơ th ngư i. ð h tr phân tích, nhóm DSTL còn phát tri n m t mô hình ñi n toán ph c t p cao bi n toàn b c u trúc bên trong c a m t cơ th nam 3D thành m t ma tr n r i r c g m nh ng kh i l p phương ñư c gán nh ng tính ch t ñi n thích h p. Mô hình này ñã ñư c s d ng ñ theo dõi ñư ng ñi c a xung ñi n c a TASER qua cơ th , cho phép các nhà nghiên c u tính xem có dòng ñi n bao nhiêu s ñi qua tim.
http://thuvienvatly.com 70

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

M t nguyên do ti n hành s mô ph ng và th nghi m y khoa m r ng như th là ñ ñ nh lư ng nh ng tác ñ ng có th có c a TASER lên ñám ñông có th b xâm h i, thí d như nh ng ngư i ñeo máy ñi u hòa nh p tim ho c s d ng thu c b t h p pháp. Xung ñi n c a m t TASER có th làm thay ñ i nh t th i nh p tim; ñ c bi t hơn, nó có th làm tăng s sai khác th i gian gi a hai ñi m (g i là ñi m Q và T) trong d ng sóng ñi n c a tim. N u kho ng th i gian Q-T này quá l n, thì ph n cu i c a tín hi u ñi n c a m t nh p tim có th gây nhi u tín hi u ñi u khi n nh p tim ti p theo, gây ra ch ng lo n nh p tim có th gây ch t ngư i g i là torsades de pointes. M c dù hi n tư ng này không có kh năng x y ra v i ñ i tư ng kh e m nh, nhưng m t s tr ng thái y khoa và thu c kê toa (như statin và kháng sinh erythromycin) ñư c bi t cũng làm tăng kho ng th i gian Q-T, cho nên lo ng i tăng thêm v nh ng tác ñ ng tích lũy có th có. ð c bi t, tác d ng c a thu c b t h p pháp ñ i v i kho ng th i gian Q-T là không ñư c hi u rõ, và trong khi các nhà nghiên c u lí gi i r ng nh ng ngư i ñeo máy ñi u hòa nh p tim không có kh năng tham gia nh ng tr n ñ ng ñ v i c nh sát, nhưng s ph n ñ i là ñúng ñ i v i nh ng ngư i s d ng thu c. Sau công trình sơ b m r ng s d ng các mô hình toán h c, ph m vi tác ñ ng c a thu c trái lu t ñã ñư c ñưa vào các m u mô tim. Khi hai lo i thu c trong s ñó, PCP và ecstasy, ñư c tìm th y là làm tăng kho ng th i gian Q-T, chúng ñã nh ng con chu t b gi t theo ki u nhân ñ o, tim c a chúng ñư c ñưa vào m t dung d ch Langendorff, cho phép tim c a chúng ti p t c ñ p b ng cách cung c p ch t dinh dư ng, oxygen và s kích thích ñi n thích h p. Nh ng qu tim này sau ñó có th cho h ng l y nh ng d ng sóng ñi n ki u TASER (ñã ñư c tính là m t ph n c a mô hình kĩ thu t s ) ñ ng th i cho chúng ch u s tác ñ ng c a nh ng lo i thu c ñang nghiên c u. Nh ng ki m tra này cho th y ñ i v i mô hình TASER m nh nh t, có ít nh t m t biên an toàn 60 b c ñ i v i vi c gây ra s lo n nh p tim g i là nh p tâm th t l ch v , cái có th gây ra tình tr ng nghiêm tr ng hơn như s k t th tâm th t. Nói cách khác, TASER s ph i m nh hơn 60 l n ho c trái tim ngư i ph i y u t hơn 60 l n so v i trung bình m i t o ra hi u ng nguy hi m này. Hi n tư ng này r t hi m và ch là k t qu c a nhi u y u t tích lũy. Thí nghi m trên còn không th gây ra s k t th tâm th t tr c ti p. M t nh n xét mang tính ch t văn chương v nh ng ngư i ñeo máy ñi u hòa nh p tim là m c dù ch c năng c a chúng hơi b nh hư ng khi TASER ñư c s d ng, nhưng chúng l p t c tr v ho t ñ ng bình thư ng sau khi dòng ñi n c a vũ khí t t ñi. h
l nh v’ Thu h
p l nh v’c Không ph i t t c nh ng d ng c trên th trư ng ñã ñư c ki m tra r ng rãi như TASER. Th t v y, m t s d ng c l lùng hơn ñã ñư c các nhà s n xu t ho c nhóm nghiên c u ñ c l p nêu ra. M t trong nh ng công ngh nguy hi m nh t ñã b ñình ch ngay t giai ño n ñánh giá là súng b n b t tìm cách làm b t ñ ng k tình nghi b ng cách ph lên h m t ch t bám dính, nóng. Không nh ng khó kh ñ c, mà n u b t ñi vào mũi ho c mi ng c a k tình nghi, thì cái ch t do ngh t th dư ng như khó tránh kh i. Nh ng vũ khí b lo i s m khác bao g m vô s d ng c vư ng víu và ñan m ng
http://thuvienvatly.com 71

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

ki u ngư i nh n trên th trư ng. Nh ng d ng c này có ph m vi h n ch và tác ñ ng c a chúng có kh năng làm k tình nghi b thương. Chúng cũng không dùng ñư c trong ñám ñông l n x n và trong nhà. M t s d ng c b lo i b sau khi th nghi m cho th y ho c là chúng không ñáp ng quá nhi u ñi u ki n c a b n yêu c u hành ñ ng, ho c là không ñáp ng m t s yêu c u quan tr ng hơn – ñ c bi t là ñ an toàn, tính hi u qu ho c tính kh thi. M c dù ñ i bác nư c g n trên xe ñã vư t qua nh ng th nghi m khoa h c, ñi u khi n và y khoa, và ñã ñư c s d ng B c Ireland, nhưng m t phiên b n c m tay ñã không ra ñ i ñư c sau khi các nhà khoa h c phát hi n th y tr ng lư ng c a ba lô ñeo ñi cùng c a nó, cùng v i s gi t lùi c a b n thân vũ khí, làm cho ngư i s d ng chúng m t cân b ng.

ð n năng lư ng t t d n, m t l a ch n an toàn hơn cho dùi cui plastic. ( nh: David Wilkinson/Vi n V t lí)

V i nh ng vũ khí ki u tác ñ ng, s chính xác là thi t y u, vì b n ch có th ñánh giá th c t tác ñ ng c a m t viên ñ n n u b n bi t nó ch m trúng ch nào trên cơ th . Nhi u d ng c như th ñã th t b i ngay t riêng tiêu chu n này. Thí d , có m t kh u súng trên th trư ng có kh năng b n ra nh ng qu bóng tennis t c ñ ch ng 380 km/h, nhưng các qu bóng hi m khi ch m trúng m c tiêu. ða s các viên ñ n “túi ñ u” cũng g p tr ng i ñ chính xác, nhưng m t như c ñi m quan tr ng hơn là chúng có
http://thuvienvatly.com 72

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

kh năng làm gãy xương ho c ñi vào cơ th c a m c tiêu. Nh ng viên ñ n tròn này do m t kh u súng săn b n ra trong m t c u hình cu n tròn, nhưng m c dù chúng ñư c cho là ph ng ra trong khi bay và ñi t i m c tiêu v i m t b m t ph ng, nhưng trên ñư ng bay, ít có cơ s khí ñ ng l c h c nào th t s cho chúng làm như v y. K t qu là ph n rìa khâu l i c a túi ñ u là nguyên do tác ñ ng chính, nghĩa là l c ñư c phân ph i trên m t di n tích nh hơn nhi u. Trong m t s trư ng h p, các th nghi m cho th y các túi ñ u b t ñ u quay trong khi bay, mang l i thêm tác d ng xén cho l c tác ñ ng, do ñó làm tăng thêm nguy cơ ñâm xuyên qua da. M t bi n th c a ñ n tròn túi ñ u g i là túi ñ u cân b ng-kéo theo hay “ñ n v ” cũng không thành công. M c dù ñ n v không có ph n rìa khâu l i và có ñuôi làm cân b ng chuy n ñ ng bay c a chúng, nhưng m t s lo i ñã th nghi m có nh ng v n ñ ñi u khi n ch t lư ng nghiêm tr ng. Th t v y, ngư i ta phát hi n m t chi nhánh ñã s n xu t chúng v i nh ng túi khí bên trong. Cu i cùng, vũ khí ki u tác ñ ng duy nh t hi n ñang ñư c c nh sát Anh ki m tra là ð n năng lư ng t t d n (AEP). Lo i ñ n tròn này g m m t ñ u có th bi n d ng trên m t ñ plastic r n và nó c c kì chính xác, làm gi m kh năng tình c ch m trúng ñ u c a ñ i tư ng và gây ra nh ng thương t n có kh năng ñe d a ñ n tính m ng. Ngoài ra, trong trư ng h p ñ n AEP ch m trúng vùng nhi u xương c a cơ th như ñ u ch ng h n, nó ñã ñư c x lí kĩ thu t ñ bi n d ng và do ñó t t d n năng lư ng c a nó vào m c tiêu trong kho ng th i gian lâu hơn. Kho ng th i gian gi m t c lâu hơn này làm gi m l c tác d ng gi ng như các lo i b ñ m tránh va ch m trên xe hơi. Nh ng l a ch n hóa ch t ñư c xem xét là m t ph n c a b n ñánh giá bao g m chloroacetophenone (tên thương m i là Mace), các hơi cay t nhiên và t ng h p, và dibenz[B,F]-1,4-oxazepine (g i là CR). Ch t th nh t b bác b vì nó là ch t gây ung thư ñã bi t, cùng v i ngư ng an toàn h p gi a li u lư ng gây ch t ngư i và li u lư ng vô h i. CR cũng b bác b - m c dù nó có hi u nghi m hơn ch t cay CS ñã dùng Anh, nhưng có nh ng v n ñ khác, ñáng k nh t là nó không tan trong nư c, nên khó kh nhi m. Hơi cay t nhiên ñã ñư c dùng Mĩ t th p niên 1990, nhưng vì nó chi t xu t t m t s n ph m thiên nhiên, nên hi u nghi m c a nó không phù h p và nó còn ch a hàng trăm thành ph n ph i ñư c ki m tra riêng. L a ch n hóa ch t m i duy nh t ñư c b t ñèn xanh là hơi cay t ng h p hay PAVA ch ch a hai thành ph n ho t tính và ñã tr i qua nh ng th nghi m ñ c dư c h c m r ng. Nh‘ ngh¤ Nh‘ng công ngh¤ tòðng lai Vi c s d ng b o l c trong x lí nh ng tình hu ng quá khích luôn gây tranh cãi, và các chính ph , các nhóm ñ u tranh quy n con ngư i và xã h i có s quan tâm sâu s c ñ i v i nh ng công c chúng ta cho phép c nh sát mang theo trong khi thi hành nhi m v . Ph n l n công vi c nay ñã th c hi n xong ñ ñánh giá cái có m t trên th trư ng và c nh sát Anh hi n nay th t s có m t s ch n l a khác nhau khi ñ i m t trư c nh ng t i ph m hung hãn. Tuy nhiên, các nhà s n xu t s ti p t c trau chu t s n
http://thuvienvatly.com 73

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011

ph m c a h , và th nh tho ng h ñi t i nh ng ý tư ng m i; th t v y, m t s d ng c khác v n ñang trong giai ño n phát tri n ho c v n ñang ñư c th nghi m nư c Anh. Trư c khi b t kì d ng c nào trong s chúng có m t trên ñư ng ph , các nhà chính tr , c nh sát và công chúng c n th o lu n v giá tr và nh ng h n ch c a chúng. ði u quan tr ng là nh ng th o lu n này ñư c hi u qua s nghiên c u v t lí nghiêm túc và r i có l , m t ngày nào ñó, các viên ch c c nh sát s ñư c trang b phaser ñ vô hi u k tình nghi ngay t c th i.

H i quân Mĩ ñang di n t p s d ng hơi cay vô hi u hóa. ( nh: Wikimedia Commons/Clarck Desire/ H i quân Mĩ)
Nh‘ lod v ch  ngò‹ Nh‘ng lodi v khi ít gây ch t ngò‹i • • • • • • D ng c ñ ng năng là “vũ khí tác ñ ng” tung ra m t ñòn v t lí thông qua m t viên ñ n như túi ñ u ho c dùi cui. D ng c ñi n như TASER vô hi u hóa m c tiêu b ng cách g i m t xung ñi n qua cơ th . D ng c lái năng lư ng t o ra nh ng tia ñi n t có tác d ng t chi u th ng vào m c tiêu ñ n gây ñau do làm nóng da. ð i bác nư c b n ra nh ng xung nư c 5 – 15 lít ho c m t dòng liên t c 900 lít trên phút ñ h g c ñ i phương. D ng c phân phát hóa ch t bao g m hơi cay và ñ n ch a b t CS (thư ng g i là “khí nư c m t”) ho c nh ng hóa ch t m i hơn như PAVA (“hơi cay” t ng h p). D ng c kêu g i t xa là h th ng lái âm thanh phát ra m nh l nh ho c âm to n ào khó ch u trên m t khu v c nh . 74

http://thuvienvatly.com

Bþn tin Vt lý tháng 9/2011
• D ng c pháo hoa như l u ñ n túi flash t o ra m t ti ng n r t l n và ánh sáng chói lòa ñ gây xáo tr n và m t phương hư ng.

chuž v ch  ngò‹ Các tiêu chužn îánh giá v khí ít gây ch t ngò‹i • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Chính xác trên 1 – 25 m (lí tư ng lên t i 50 m) V n ñ ñào t o Kh năng l p l i/ t c ñ s d ng D ñi u khi n Chuyên gia hay viên ch c dùng Hi u qu t c th i Làm vi c trên ñám ñông m c tiêu t i ña Chi phí Quy n s d ng Liên quan ñ n lu t pháp T n thương/ gây ch t ngư i t i thi u H u qu tác d ng Kh năng ch p thu n – c nh sát và công chúng Cơ ñ ng và linh ho t Hi u l c – trung hòa m i ñe d a Tính b n Tác d ng th giác (không gi ng súng l c) An toàn và b o m t Có hi u l c trong m i môi trư ng Ch tài t i thi u Không ngăn ch n nh ng vũ khí khác ðã qua ki m ñ nh

David Wilkinson, Khoa Khoa h c và Công ngh , ð i h c Nottingham Trent, Anh qu c Physics World, tháng 9/2011

http://thuvienvatly.com

75

WWW.THUVIENVATLY.COM

Bản Tin Vật Lý
Tháng 9 - 2011

© Thư Viện Vật Lý www.thuvienvatly.com banquantri@thuvienvatly.com Tháng 9 năm 2011

Nội dung: Trần Nghiêm – trannghiem@thuvienvatly.com Tuấn Quốc - tuanquoc511@yahoo.com Biên tập: Trần Triệu Phú – trieuphu@thuvienvatly.com Thiết kế bìa: Trần Triệu Phú Cùng một số Cộng tác viên khác

Trong bản tin có sử dụng hình ảnh và các bài dịch từ các tạp chí nổi tiếng Physics World, Nature Physics, New Scientist, cùng một số tạp chí khác.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful