มนุษย์กับสิ่งแวดล้อม

ผู้ชว่ ยศาสตราจารย์เก็ตถวา บุญปราการ
ห้องพักอาจารย์ชั้น 3 ภาควิชาสารัตถศึกษา
โทร 086-2971458

Course Outline
ปรัชญาสิ่งแวดล้อม
ความหมายสิ่งแวดล้อม
ประเภทของสิ่งแวดล้อม
ระบบนิเวศ บทบาท หน้าที่
ห่วงโซ่อาหาร
สายใยอาหาร
ความหลากหลายทางชีวภาพ
วิกฤตการณ์ทางสิ่งแวดล้อม ผลกระทบ แนวทางการแก้ไขปัญหา
จริยธรรมทางสิ่งแวดล้อม การอนุรกั ษ์สิ่งแวดล้อม

ปรัชญาระหว่างมนุษย์กับสิ่งแวดล้อม
ปรัชญาตะวันตก
มองว่า
สิ่งแวดล้อมเป็นเครื่องมือที่ใช้อำานวยความสะดวกให้แก่มนุษย์ดังนั้น
สิ่งแวดล้อมจึงเป็นสิ่งที่อยู่ลอ้ มรอบตัวมนุษย์
และมนุษย์จงึ ต้องเอาชนะสิ่งแวดล้อม
ปรัชญาตะวันออก
มองว่า สิ่งแวดล้อมเป็นสิ่งทีต่ ้องพึ่งพิงอาศัยซึ่งกันและกัน
ดังนั้นมนุษย์กบั สิ่งแวดล้อมจึงช่วยเหลือเกือ้ กูลกัน

ประเภทของสิ่งแวดล้อม
สิ่งทีม่ นุษย์สร้างขึ้น เช่น ถนน บ้านเรือน รถยนต์
ขนบธรรมเนียมประเพณี กฎหมาย วัฒนธรรม สิ่งก่อสร้าง
สิ่งทีเ่ กิดขึ้นเองตามธรรมชาติ เช่น ดิน นำ้า ป่าไม้ แร่ธาตุ ภูเขา อากาศ
สิ่งทีเ่ ป็นรูปธรรม เป็นสิ่งที่จับต้องได้ มองเห็นได้ เช่น ดิน นำ้า ป่าไม้
บ้านเรือน รถยนต์
สิ่งทีเ่ ป็นนามธรรม เช่น วัฒนธรรม ความเชื่อ ศาสนา ประเพณี
สิ่งทีม่ ีชีวิต เช่น มนุษย์ สัตว์ พืช
สิ่งทีไ่ ม่มีชีวิต เช่น ภูเขา ดิน นำ้า อากาศ

ระบบนิเวศ Ecosystem
นิเวศวิทยา (Ecology) รากศัพท์มาจากภาษากรีก คือ Oikos หมายถึง
บ้าน หรือทีอ่ ยู่อาศัย
และ Ology หมายถึงการศึกษา
Ecology หรือนิเวศวิทยา
จึงเป็นศาสตร์แขนงหนึ่งว่าด้วยการศึกษาสิ่งที่มีชีวิตในแหล่งอาศัย
ระบบนิเวศ Ecosystem
เป็นโครงสร้างความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตต่าง ๆ
กับบริเวณแวดล้อมทีส่ ิ่งมีชีวิตเหล่านั้นดำารงอยู่
ระบบนิเวศเป็นแนวคิด (concept)
ที่นักนิเวศวิทยานำามาใช้ในการมองโลกส่วนย่อย ๆ ของโลก
เพื่อให้เข้าใจความเป็นไปของโลกได้ดีขึ้น

ระบบนิเวศที่มีขนาดใหญ่ของโลกคือ ชีวาลัย (Biosphere)
เป็นส่วนหนึ่งของโลกที่อาศัยอยู่ได้ ได้แก่ บริเวณมหาสมุทร นำ้าจืด
บรรยากาศ และชั้นดินบางส่วน

อาณาเขตของชีวาลัย หรือชีวภาค
ความสูง (เมตร)
9000

เขตป่าสนในเขตหนาว
เขตของสัตว์บก พืชชั้นสูง
ป่าไม้ ทุ่งหญ้า

1000
ระดับนำ้าทะเล
1000
9000
ความลึก

เขตการอยู่อาศัยของมนุษย์
ขอบเขตการเพาะปลูก
ไหล่ทวีป ปากนำ้า ปะการัง
เขตที่มแี สงส่องถึง
เขตทีม่ ีแสงน้อย
ทะเลลึก

การจำาแนกระบบนิเวศ
ระบบนิเวศทางธรรมชาติและใกล้ธรรมชาติ (Natural or Semi-natural
ecosystem) ต้องพึ่งพลังงานจากดวงอาทิตย์จงึ จะทำางานได้
ระบบนิเวศเกษตร (Agricultural ecosystem)
เป็นระบบนิเวศที่มนุษย์ปรับปรุงเปลีย่ นแปลงระบบนิเวศทางธรรมชาติ
ขึ้นมาใหม่
ระบบนิเวศเมือง-อุตสาหกรรม (Urban-industral ecosystem)
ต้องพึ่งแหล่งพลังงานเพิ่มเติม เช่น นำ้ามันเชื้อเพลิง พลังงานนิวเคลียร์
เป็นระบบนิเวศที่มนุษย์สร้างขึ้นมาใหม่

ระบบนิเวศทางธรรมชาติและใกล้ธรรมชาติ
ระบบนิเวศแหล่งนำ้า (Aquative ecosystems)
ได้แก่ ระนิเวศทางทะเล เช่นมหาสมุทรแนวปะการัง ทะเลนำ้าเค็ม
ทะเลนำ้ากร่อย ทะเลสาบ
ระบบนิเวศบนบก (Terrestrial ecosystems) ได้แก่ ระบบนิเวศกึง่ บก
เช่น ป่าพรุ และระบบนิเวศบนบกแท้ เช่น ป่าดิบ ทุ่งหญ้า ทะเลทราย

องค์ประกอบของระบบนิเวศ
ประกอบด้วย 2 ส่วน
1. ส่วนประกอบทีไ่ ม่มีชีวิต (Abiotic component) แบ่งเป็น 3 ประเภท
อนินทรียสาร เช่น นำ้า คาร์บอนไดออกไซค์ ไนโตรเจน
อินทรียสาร เช่น โปรตีน คาร์โบไฮเดรต ฮิวมัส
สภาพแวดล้อมทางกายภาพ เช่น แสง อุณหภูมิ ความเป็นกรด
เป็นด่าง ความชื้น ความเค็ม

2. ส่วนประกอบที่มีชีวิต (Biotic component)

1. ผูผ้ ลิต (producer) คือ พวกที่สามารถนำาพลังงานแสงอาทิตย์มาสังเคราะห์อาหารเองได้ เช่น
พืชสีเขียว แพลงค์ตอนพืช และแบคทีเรียบางชนิด
ผูผ้ ลิตสำาคัญมากเพราะเป็นส่วนเริ่มต้นและเชื่อมต่อระหว่างส่วนประกอบของสิง่ ที่ไม่มชี ีวิตกั
บสิ่งที่มชี ีวิตอื่นๆในระบบ
2. ผูบ้ ริโภค (consumer) พวกทีไ่ ด้รบั อาหารจากการกินสิ่งที่มชี ีวิตอื่นอีกทอดหนึ่ง ได้แก่
สัตว์ตา่ ง ๆ
ผูบ้ ริโภคปฐมภูมิ เป็นสิ่งที่มชี ีวิตที่กินพืชเป็นอาหาร เช่น กระต่าย วัว ปลากินพืช
ผูบ้ ริโภคทุติยภูมิ เป็นสิ่งที่มชี วี ิตที่กนิ เนื้อสัตว์ที่กินพืชเป็นอาหาร เช่น สุนัขจิ้งจอก
ปลากินสัตว์
ผูบ้ ริโภคตติยภูมิ เป็นพวกที่กินทั้งสัตว์กินพืช และสัตว์กินสัตว์
และเป็นพวกที่อยูใ่ นระดับขั้นการกินสูงสุดที่ไม่ถูกกินอีกแล้ว เช่น มนุษย์
3. ผูย้ อ่ ยสลาย (decomposer) เป็นพวกที่ไม่สามารถปรุงอาหารได้
แต่จะกินอาหารโดยการผลิตเอนไซม์มาย่อยสลายแร่ธาตุตา่ ง ๆ

ห่วงโซ่อาหาร (food chain)
ห่วงโซ่อาหารที่มีการกินโดยตรง เริ่มจากพืชสีเขียว ถูกสัตว์กนิ พืช
และสัตว์อกี ชนิดหนึ่งมากินพืชอีกทอด
ห่วงโซ่อาหารของการสลายอินทรียวัตถุ ซากจุลินทรีย์ถูกจุลินทรีย์ย่อย
แล้วจึงถูกสัตว์กนิ และสัตว์นี้เป็นอาหารของสัตว์อนื่ ต่อไป

ห่วงโซ่อาหารในสระตกปลา
แสงแดด
สังเคราะห์แสง

แพลงตอนสัตว์

แพลงก์ตอนพืช

ตัวอ่อนของแมลง

ปลาตัวเล็ก
ปลากะพง

คน

สายใยอาหาร (food web)
ประกอบด้วยห่วงโซ่อาหารหลายห่วงเชื่อมโยงกันและมีความสัมพันธ์กั

ไม่ว่าพืชหรือสัตว์จะอยู่ในระดับตำ่าจะเป็นอาหารของสิ่งมีชีวิตในระดับสู
งหลายชนิด
ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตส่วนใหญ่อยู่ในรูปสายใยอาหาร
ลักษณะสำาคัญของสายใยอาหารจึงมีความสลับซับซ้อน
และช่วยรักษาสมดุลของธรรมชาติ

ระบบนิเวศจำาแนกตามสภาพชีวภูมิศาสตร์ของโลก
เขตเส้นศูนย์สูตร
เขตกึง่ ร้อนแห้งแล้ง
เขตอบอุน่ ใจกลางทวีป
เขตอบอุน่ ร้อน
เขตอบอุน่ เย็น
เขตป่าสน
ทุ่งหญ้าเขตหนาว
ระบบผสมบนทุ่งหญ้า
ระบบทะเลสาบ

เขตมีฤดูกาลของเขตร้อน
เขตเมดิเตอร์เรเนียน
เขตอบอุ่นริมมหาสมุทร

ระบบนิเวศประเทศไทย

นิเวศป่าทุ่งหญ้า (Savana Forest)
อยู่ในพื้นที่ป่าผลัดใบทั้งป่าเบญจพรรณและป่าเต็งรัง
โครงสร้างเป็นป่าไม้พุ่มและไม้ขนาดเล็ก สูงไม่เกิน 7 เมตร
สังคมพืชตระกูลหญ้า เช่น พง เลา ตองกง
สาบเสืออยู่ติดกับป่าเต็งรังและเบญจพรรณ เช่น เขาใหญ่ ภูพาน แก่งกระจาน
ห้วยขาแข้ง
นิเวศป่าเบญจพรรณ (Mix Deciduous Forest) ป่าผสม มีความสูง 700 เมตร
มีพรรณไม้ผลัดใบเรือนยอดสูงปะปนหลายชนิด ลำาต้นสูง 20-35 เมตร
เป็นป่าโปร่งมีไม้ไผ่หลายชนิดปะปน เช่น สัก หว้า ตะเคียนหนู สมอพิเภก
ได้แก่ พื้นทีป่ ระกาศเป็นเขตอุทยาน เช่น ภูกระดึง ป่าแม่ปิง ป่าอินทนนท์
ดอยสุเทพ

นิเวศป่าพรุนำ้าจืด (Swamp Forest) เป็นพื้นที่ชุ่มนำ้า
มีซากพืชผุทบั ถมเป็นสนุ่นหนาลอยนำ้า เวลาเหยียบมีความหยุ่น
มีป่าพรุนำ้าจืด เช่น พรุควนเคร็ง พรุทะเลน้อย พัทลุง ป่าทาม ราศีไศล
และป่าพรุ(ดินกรด) เช่น พรุโต๊ะแดง นราธิวาส
ลักษณะพรรณไม้ในป่าพรุ มีความหลากหลายในสังคมพืช
กลุ่มพืชป่าบก เช่น หลุมผี กระพ้อแดง กลุม่ พืชที่แช่อยู่ในนำ้า เช่น
สะเตียว ชมพู่ เสม็ด ตีนเป็ดพรุ ปาล์ม เตยหนู หมากแดง หวายนำ้า
หม้อข้าวหม้อแกงลิง ย่านลิเภา
นิเวศป่าชายเลน (Mangrove Forest)
อยู่ในเขตบรรจบระหว่างนำ้าจืดกับนำ้าเค็ม บริเวณนำ้าขึ้นนำ้าลง
ต้นไม้ชายเลนเติบโตในพื้นที่มีสารอินทรีย์สูง
รากและลำาต้นกำาบังคลืน่ ลม และดักตะกอนให้มารวมกัน ได้แก่ โกงกาง

นิเวศป่าชายหาด (Beach Forest) เป็นป่าที่ขึ้นคลุมดินหรือเนินทราย
เช่น ไม้สนทะเล หูกวาง ไม้พื้นล่าง เช่น ผักบุ้งทะเล หญ้าลอยลม หนาด
นิเวศหาดทราย (Sandy Beach) มีหาดทรายแก้ว เช่น เกาะเสม็ด
รอบเกาะภูเก็ต เกาะสุรนิ ทร์ เกาะสิมิลนั กับหาดทรายสีนวล เช่น
หาดหัวหิน หาดชะอำา หาดระยอง
นิเวศชายฝั่งทะเล (Shore line) เป็นชายหาดและนำ้าทะเล เช่น
แหล่งหญ้าทะเล เกาะตามชายฝั่ง ถำ้าทะเล ถำ้าลอด
โพรงหินชายฝั่งหรือเว้าทะเล เฟิรน์ ปรงภูเขา จันทน์ผา

ความหลากหลายทางชีวภาพ (Biodiversity)
การที่มีสิ่งมีชีวิตมากมายหลากหลายสายพันธุ์และชนิดในบริเวณหนึ่งบริ
เวณใด

องค์ประกอบของความหลากหลายทางชีวภาพ
1. ความหลากหลายในเรือ่ งชนิด (Species Diversity)
ในพื้นที่หนึง่ มีพันธุ์พืชหลายชนิดและสัดส่วนแต่ละชนิดใกล้เคียงกัน
2. ความหลากหลายของพันธุกรรม (Genetic Diversity)
ความหลากหลายของยีนส์ในสิ่งมีชีวิต เช่น ข้าว มียนี ส์แตกต่างกันตามสายพันธุ์
ข้าวพันธุห์ อมมะลิ ข้าวพันธุ์ กข
3. ความหลากหลายของระบบนิเวศ (Ecosystem Diversity)
ความหลากหลายของถิ่นกำาเนิดตามธรรมชาติ
ความหลากหลายของการทดแทน
ความหลากหลายของภูมปิ ระเทศ

สืบสายเลือด
ระบบนิเวศเขตหนาวขั้วโลก
สิ่งมีชีวิต เช่น มนุษย์ สัตว์ พืช มีไม่กชี่ นิดที่สามารถอยู่ได้ในเขตขั้วโลก
สิ่งไม่มีชีวิต เช่น สภาพดิน ฟ้า อากาศ นำ้า นำ้าแข็ง หิมะ
การสร้างบ้านเรือน ประเพณีพิธกี รรม
การปรับตัวของมนุษย์ ในระบบนิเวศ ฤดูหนาว สร้างกระท่อมนำ้าแข็ง
การเดินทางใช้สุนัขลากเลือ่ น ต้องสะสมอาหารไว้ ล่าสัตว์ จับปลา
การสืบทอดเผ่าพันธุผ์ ู้หญิงเป็นผู้สืบสายเลือด ความเป็นอยู่แร้นแค้น
ฤดูรอ้ น สร้างกระโจม การเดินทางใช้ม้า และเรือ ปลูกพืชผัก
และล่าสัตว์ไว้กินตลอดฤดูหนาว

คนภูเขา
ระบบนิเวศกึ่งร้อนแห้งแล้ง กันดารในเขตภูเขาสูง ไม่มีฝนตก
การปรับตัวของมนุษย์ต่อสิ่งแวดล้อม การสร้างที่อยู่อาศัยแบบง่าย ๆ
เพื่อให้สามารถอยู่ได้ในอากาศที่รอ้ น มีโรคภัยไข้เจ็บ
มนุษย์ไม่ยอมช่วยตัวเอง
เนื่องจากรัฐบาลต้องการสงวนไว้ให้ประเทศอืน่ ช่วยเหลือ
ไม่มีความเป็นครอบครัว ตัวใครตัวมัน
แก่งแย่งใครมีกำาลังมากกว่าก็สามารถอยู่รอดได้
ในระยะหลัง ๆ
จะมีคนพยายามช่วยตัวเองคือเดินทางไปทีท่ ี่สามารถปลูกพืชได้
และมีชีวิตที่ดีขึ้น

ภาพยนตร์เจาะโลกล้านปีไดโนเสาร์

สาเหตุปัจจัย
มนุษย์นำาเอาเทคโนโลยีมาใช้เพื่อสร้างความบันเทิงให้กับคนรวยในการเดินทางย้อ
นอดีต เพื่อล่าสัตว์ (ไดโนเสาร์) ปกติคนรวยในหมู่ชาวตะวันตกมักนิยมล่าสัตว์
และบางครัง้ ก็มีบริษัทล่าคน
การเปลี่ยนแปลงที่สำาคัญเกิดจากผีเสื้อตัวเดียวถูกมนุษย์ผู้ลา่ เหยียบตาย
เรียกปรากฏการณ์นี้ว่า butterfly effect ผีเสื้อตายตัวเดียวสะเทือนถึงดวงดาว
ผลกระทบคือ ทุกสิ่งทุกอย่างเปลี่ยนแปลงเนื่องจากผีเสื้อตาย
และผลนั้นย้อนกลับมาสู่ตัวมนุษย์เอง เช่น สภาพภูมิอากาศ
ภูมิประเทศแปรปรวน บ้านเรือน ต้นไม้ สัตว์เปลี่ยนรูปร่าง
การที่มนุษย์เข้าไปรบกวนระบบนิเวศเป็นผลให้เกิดการเปลีย่ นแปลงระบบนิเวศ
ปัจจุบันเกิดปัญหาภาวะโลกร้อนสาเหตุเกิดจากอะไร ?

สายนำ้าแห่งชาติพันธุ์
ชือ่ ผูร้ ่วมงาน
สายนำำาแห่งชาติพันธุ์หมายถึงอะไร
มีคนอยู่กี่กลุ่มชาติพนั ธุ์ อะไรบ้าง เขาเหล่านัำนมีวิถีชวี ิตอย่างไร
แม่นำาไหลผ่านกี่รัฐ กี่ประเทศความยาวเท่าไร ตอนบนเรียกว่าอะไร
เพราะอะไร ตอนกลาง และตอนล่างเป็นอย่างไร
ความหลากหลายทางชีวภาพของสายนำำาแห่งนีำเป็นอย่างไร
โครงการเขื่อนทัำง 18 เขื่อนมีผลกระทบต่อระบบนิเวศอย่างไร

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful