Sapagkat Buháy ang Wikang Filipino

ni Virgilio S. Almario

yumayaman ang bokabularyo ng wikang Filipino. May mapapansin ding pangunahing paraan ng pagpapayaman sa talasalitaan ng ating wika sa panapanahon. Noong panahon ng Espanyol, pinayaman ng kolonyalismo ang maraming katutubong wika sa Filipinas sa pamamagitan ng pagpapahiram ng daan-daang salita kaugnay ng idinulot na karanasang kolonyalista. Sa Tagalog, napakatiim ang timo ng Kristiyanismo at pagkaing dala ng mga Espanyol gaya halos isakatutubo ng mga Tagalog ang bigkas sa mga salitang tulad ng “kandila,” “pari,” “kampana,” “kusina,” “bintana,” at “toma.” May mga salitang halos mahirap nang bakasin ang orihinal na anyo ng hiniram, tulad sa “komang” na mula sa manco, “pader” na mula sa pared, at “silahis” na mula sa maramihang anyo ng celaje. Ang problema, lubhang na-Espanyol ang ating dila kaya higit pa nating ginagamit ngayon ang “mas” at “pero” kaysa katutubo nating “higit” at “ngunit” o “subalit.” Kahit ang pagmumura natin ay na-Espanyol. Matimpi siyang nakasasambit pa ng “Lintik!” o “Naku!” Higit na mabilis lumalabas sa ating bibig kapag nagulat, nabigla, at lalo na kapag nagalit ang matunog na “Puta!” o ang binantuang “Putris!” Napakahirap humanap ng salita na nalikha sa panahon ng Espanyol bilang sagot sa bagong pangangailangan ng mamamayan noon. Pinakaorihinal nang halimbawa ang “kundiman” bilang pangalan sa awit na nalikha at naging popular nitong ika-19 siglo mula sa pagsasanib ng himig Espanyol at damdaming Filipino. Nitong

Ibang-iba na ang wikang Filipino ngayon sa Pilipino noong kabataan ko at lalo na sa pinagbatayan nitong Tagalog nina Balagtas at Lope K. Santos. May bago na halimbawang alpabeto ang Filipino na ibang-iba sa baybayin at sa ipinalit na alpabetong romanisado ng mga Espanyol at kahit sa abakadang pinalaganap noong panahon ng Komonwelt. May mga panlapi ngayong gaya ng nakaka- at n-i sa “nakakatakot” at “nilalaman” na igigiit ng mga mambabalarila na dapat isulat na “nakatatakot” at “linalaman.” May mga lumang salita na nagbago ang bigkas, gaya ng “balatkayo” na mabilis ang bigkas sa Florante at Laura ngunit maragsa ang bigkas sa pag-awit ni Anthony Castelo. May mga salitang tulad ng “kaagulo” na higit na maiintindihan kung sasabihin mong “kerida” o “kabit.” Isang buháy na wika ang Filipino kaya’t hindi dapat ipagtaka ang anumang pagbabago nito sa tunog, ispeling, balangkas ng pangungusap, at iba pang aspektong panlingguwistika. Kapansin-pansin ito sa larangan ng bokabularyo. Totoo na marami na tayong nalimot at hindi ginagamit sa bokabularyo ng panahon ni Balagtas. Subalit higit na maraming salitang likha at hiram na napalahok sa nakaraan lamang sandaang taon ng Tagalog at Filipino. Sa pamamagitan ng mga likha at hiram na ito

Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan 

1

lumaganap ang damdaming mapagpalaya, lumitaw ang salitang “laya” at mga anyo nitong “malaya” at “kalayaan” bilang likhang pantapat sa Espanyol na libertad. Sa aking saliksik, unang lumitaw sa palimbag na paraan ang salitang ito sa salin ni Marcelo H. del Pilar ng “Amor Patrio” ni Rizal na nalathala sa Diariong Tagalog. Pagkaraan, ginamit ito at naging susing salita sa hanay ng mga Katipunero. PAGDATING NG ika-20 siglo, higit na nagumon ang mga Tagalista sa paglikha kaysa panghihiram. Nanghiram pa rin ang bayan ng “pulis,” “istambay,” at “bulakbol” mulang Ingles. Subalit ang mga taliba ng wikang pambansa ay nagpaligsahan sa paglikha ng mga neolohismo na gaya ng “bantayog,” “katarungan,” “tatsulok,” “lathalain,” at “banyuhay.” Pinakamalaki’t pinakamatagumpay na proyekto sa gawaing ito ang “balarila” ni Lope K. Santos na nagpasok sa ating wika ng isang buong sistema ng karunungan na halos bumura sa alaala ng laganap na noong gramatika sa Espanyol. Kung hindi lumilikha, binubuhay ng mga Tagalista ang mga lumang salita at nilalagyan ng bagong kahulugan. Ito ang naganap sa “sining,” “moog,” at “dagitab.” O kaya’y upang muling ipagpangaralan ang katutubong yaman ng sariling wika sa pagpapahayag ng mga dalumat na gaya ng “haraya,” “tayutay,” at “agham.” At kung manghiram man ay higit na makiling sila sa pagpapayaman mula sa ibang katutubong wika ng bansa, gaya sa nabanggit nang “katarungan,” sa “lungsod” at “bansa.” Tinudyo ng mga kaaway ng wika ang naturang hilig sa pagtuklas at pagtitiwala sa katutubong wika.

Pinakamaanghang na tudyo ang ambag ni Senador Francisco “Soc” Rodrigo na “salumpuwit” at “salunsuso” bilang panumbas diumano sa “silya” at “bra.” Nitong dekada 1970, mabubuo ang ganitong uyam at tuligsa tungo sa atake laban sa “purismo” at siya diumanong tinatangkilik na uri ng wikang pambansa sa Surian ng Wikang Pambansa. Napasubo ang Surian sa isang mahabang usaping pangwika at dito pumasok ang iba’t ibang panukala ng inhenyeriyang pangwika na naglundo sa pagbago ng pangalan ng wikang pambansa mula sa “Pilipino” tungo sa “Filipino.” Naipit sa usaping ito ang matagal nang nilulutong “wikang maugnayin” ni Gonzalo del Rosario at nasayang ang eksperimento sa wikang pang-agham at teknolohiya ng National Science Development Board at ng Araneta University. Nanaig ang kilusang “antipurismo” na may iba’t iba ring mungkahing paraan ng pagpapayaman sa bagong wikang “Filipino.” Natatangi sa mga ito ang eksperimento sa wikang balbal at kolokyal ng Taliba, pangunahing peryodiko noon sa wikang pambansa at kapatid ng malaganap na Manila Times, ang haluhalong pangwika ni Geruncio Lacuesta, at ang Filipino batay sa language universals kuno ni Dr. Ernesto Constantino. Sa aking pananaw, sinupil ng kilusang “anti-purismo” ang labis na hilig sa paglikha upang payamanin ang wikang pambansa. Dumalang pa sa patak ng ulan ang mga opisyal na neolohismong gaya ng “balikbayan” at “batasang pambansa.” Dumako naman ngayon ang mga akademistang pasimuno ng Filipino sa lansakang panghihiram mulang Ingles at sapilitang pagpapalaganap ng mga ito sa anyong alinsunod sa ating katutubong palabaybayan. Ibig nitong

Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan 

2

burahin kahit ang leksikon ng balarila upang ipalit ang “nawn,” “sentens,” at iba pang hiram sa Ingles. Sa U.P., may mga titser na ayaw ng “patakaran” dahil mas gusto ang “polisiya” at “palisi”; ayaw ng “agham panlipunan” kaya ipinilit na pangalan ng kolehiyo ang “sosyal sayans”; ayaw ng matagal nang likhang “sinupan” at marahil ng Espanyol na “artsibo” kaya’t “arkayb” ang nasa karatula ng kanilang silid na alay kay Cecilio Lopez. Ang maganda, habang nagbabangayan ang mga akademista sa ispeling ng mga hiram na salita mula sa wikang banyaga ay hindi nabibimbin ang pagyaman ng bokabularyong Filipino. Ang bayan mismo ang nagsasagawa ng paglikha, paghiram, pagbuhay sa lumang salita, o pagbaluktot sa pormal na salita. At ito naman ang dapat mangyari. Hindi natin dapat kalimutan na ang wika ay kasangkapan para sa lahat ng mamamayang gumagamit nito. Sinasalita ng mamamayan ang wika para sa iba’t ibang layuning pangkomunikasyon Dahil dito, nagbabago ang wika alinsunod sa pangangailangan ng mga nagsasalita nito. Dili kaya, binabago ng mga mamamayan ang wika nang hindi nila namamalayan o kahit wala sa kanilang isip ang layuning baguhin ito. Malimit nga na pumapasok ang isang salita sa bokabularyo ng bayan nang hindi nila napapansin ang nagaganap na pagbabago sa kanilang wika. Noon pa man, kahit ang mga musmos ay lumilikha ng mga salita para sa kanilang paglalaro. Sila lamang ang makaiimbento ng “pen-pen de sarapen” at “tong-tong pakitongkitong” na sila lamang din ang nakaaalam kung ano ang ibig sabihin. Aliwan lamang para sa kanila ang paglasap sa mga tunog ng titik at pantig ngunit mahalaga ang naturang

pag-aaliw sa pagkalikha ng maraming tinatawag nating onomatopeya: “aliwiw” ng batis, “alit-it” ng siit ng kawayan, “pagaspas” ng hangin o bagwis, “lagaslas” ng talon, at nitong makabagong panahon, “harurot” ng kotse. Gayunman, ang mga tin-edyer ang tunay at seryoso sa paglikha ng bagong bokabularyo. Hindi lamang nila gustong maglaro kapag umiimbento ng sarili nilang jargon. Nais nilang maging tatak ng kanilang barkada o henerasyon ang naiiba nilang paraan ng pagsasalita. Ang isang leksiyon nga sa lingguwistika ay ganito: Tumatatag ang isang sistema ng paggamit sa isang wika upang maging parang opisyal na wika ng isang tumandang henerasyon at upang tangkain namang baguhin at wasakin ng sumusunod na henerasyon. Waring bahagi mismo ng generation gap ang magkaibang paraan at pagpapakahulugan sa wika ng katandaan at ng kabataan. Dahil sa kanilang saloobing rebelde, natitiyak kong mga kabataan lamang ang panggagalingan ng mga binaligtad na bokabularyo. At mukhang makikipagtagalan sa panahon ang ilan, gaya ng “astig” (tigas), “erpat” at “ermat” (father at mother), “datan” (matanda), at “tsekot”(kotse). May tatak din ng barkada ang iba’t ibang naging popular na paraan ng pagputol sa mga salita at paglalagay ng isang paboritong pantig. Halimbawa, “syota” (bata), “syoke” (may kike?), at “syobi” (bisyo) na maaaring inspirado ng syomai at syopaw sa pansiterya ng Chinatown. O kaya ang “dyakul” (cool?), “dyoga” (magang-maga o nakakadaga?), at “dyinggel” (jingle) na maaaring bahagi ng paglalaro sa Tinagalog na anyo ng “dyip” at “dyutay.”

Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan 

3

Magaganap lamang ito kapag natutong magsalita ang mga intelektuwal at propesyonal sa wika ng bayan. naipaloob ng mga tagaakademya ang kanilang banyagang kaalaman sa daigdig ng karunungan ng karaniwang taumbayan. Ibig sabihin. pinakamasigla ngayong sektor ang mga bakla sa paglikha ng sariling kodigo. bukod sa kabataan. Pinakapopular na halimbawa ng ganitong katangahan ang “kaganapan” na mahirap nang alisin kahit sa dila ng mga kagalanggalang na Brodkaster Noli de Castro at Joe Taruc. wika ito ng kanilang tunay na buhay at higit nilang tatangkilikin kaysa mga “pragmatiks” at “sayantipik perspertiv” sa hindi nila kailanman maisasapusong wika ng mga “fild resertser” at “akademiks. Gaya rin ng pangyayaring mahirap mahulaan ang paraan ng pag-imbento sa tinatawag ngayong “swardspeak” (wikang bakla).” Gayunman.” Kailangang magkatagpo ang eksperimento sa akademya at ang malikhaing gawain sa wika ng sambayanan. Walang silbi ang anumang pagsisikap tungo sa “pagtataas” ng nilalaman ng wikang Filipino kung hindi ito gagamitin ng bayan–lalo na’t mapagkuro nila na walang kaugnayan sa kanilang buhay at hindi nila kailangan.” “imahe. mula sa “badaf” (babae dapat) na naging “bading” hanggang “muher” (mujer) at “swarding. Ang mass media mismo ay nagaambag ng bagong salita at malimit na dahil sa mababaw na kaalaman sa wikang ginagamit. Hindi rin wasto na ituring ang nalilikha ng bayan na bulgar at may mababang uri. Hndi naman nahuhuli sa ganitong kamangmangan ang ilang akademistang nais mag-Espanyol ngunit mahirap usisain kung saan nila napulot na diksiyonaryo ang “aspeto. Ang tawag nila mismo sa kanilang sarili ay nagkaroon na ng mga transpormasyon. May nasasaling itong malalim at maselang pilas ng kanilang damdamin at gunita. gaya ng “imbiyerna” na malayo sa orihinal na invierna ng mga Espanyol o ng “tsugi” na hindi mo malaman kung halaw sa Niponggo o Tibetan. At magaganap din lamang ang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  4 .” Hindi rin maikakait ang halina ng kanilang makulay na lengguwahe. lalo na’t kapag ikinompara sa isinasagawa diumanong “intelektuwalisasyon” ng mga akademista sa wikang Filipino.” “pesante” (para sa magsasaka). Naging bahagi ng karanasan ng bayan ang ngayo’y nasa mga makapal at mahirap basahing aklat. Mabilis ding kumakalat ang kanilang imbensiyon dahil sa impluwensiya nila sa mass media. Hindi mapipigil kahit ng Komisyon sa Wikang Filipino ang magiging iba’t ibang paraan ng paggamit ng sambayanan sa kanilang wikang pambansa. Tulad ng “japayuki” noong dekada 1980 at ng“kudeta” nitong panahon ni Cory. at “kontemporaryo. Sa tingin ko. Wika nila ito kaya’t nasa kanila kapangyarihan upang hubugin ito alinsunod sa kanilang hilig at pangangailangan. Sabihin mang baduy o tahasang baboy. kahit ang mga nabanggit na aberasyon at ang tinatawag kong salitang “siyokoy” ay bahagi ng masaya at masiglang paggamit ngayon sa wikang Filipino.Kailangan ang masusi at matiyagang paghimay sa mga naturang salitang balbal upang matuklas ang sistema sa likod ng mga naturang kodigo ng kabataan. tumitimo sa isip ng taumbayan ang “otso-otso” at “ukayukay” hindi lamang dahil makulay ang anyo kundi dahil may matalik itong kaugnayan sa kanilang kasalukuyang karanasan.

. (Pinagkunan: http://www. Nolasco Ph.” Kapag.” “kurakot. Isa pong karangalan at pribilehiyo para sa akin at sa Komisyon sa Wikang Filipino na maimbitahan at makapagsalita sa inyong kumperensya.net/sapagkat_bu hay. Ang pangarap Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  5 . Tulad ng halaman. lumalago ito’t namumulaklak kapag mataba ang lupa’t mapagpala ang kaligiran.’ Kapag luminis ang lipunan at nawala ang “kotong. Halimbawa. direksyon at mga programa ng KWF para sa susunod na tatlong taon.” at “dagdag-bawas.html) Maraming Wika.D. kapag.. kapag.sawikaan.” “pork barrel. o hanggang 2010. Ang ibabahagi ko sa inyo ngayong umaga ay tungkol sa bisyon.. Pagkaraan ng lahat.pagtatagpong iyon kapag nagbago mismo ang buhay ng taumbayan. kapag umigpaw ang kabuhayang bansa mula sa kumunoy ng “otso-otso. Ibinabahagi ko ang mga ito sa inyo sa pag-asang yayakapin ninyo ang nasabing mga bisyon. Kamakailan lamang ay nagkasundo ang pamunuan ng KWF na baguhin ang aming bisyon. Nababansot ito’t kulu-kulubot ang dahon kapag tumubo sa burak at puro peste ang nakakapit. Matatag na Bansa ni Ricardo Ma..” “trapo.. nagbabago lamang naman ang wika alinsunod sa nagbabago sa buhay ng gumagamit nito.. direksyon at programa bilang sarili ninyong bisyon at programa.” “ukay-ukay.” at “ofw.

" Umaalinsunod ang pangarap na ito sa aming mandato na paunlarin. ang mga wikang panglokal at mga wika na pang-ibayong dagat— para sa magkakaibang mga layunin: para sa literasiya at edukasyon ng ating mamamayan. at sa ibat ibang genre. Ang ganitong bisyon at misyon ay pagamin na bagamat ang KWF ay siyang opisyal na ahensyang pangwika ay malayo pa rin ito sa pagiging tunay na sentro ng kapantasan at kaalaman sa mga wika at panitikan ng mga Pilipino. isang sentro na lumilikha ng mga orihinal at huwarang mga diksyunaryo. sa kapabayaan ng mahigit na 170ng wika ng ating bansa at nang walang makatotohanang pagsasaalang-alang sa isa pang opisyal na wika ng bansa. iskolarli na mga babasahin. o sa mas eksaktong pormulasyon. na may kuwerpo (corps) ng mga mananaliksik na may mataas na kakayahan sa linggwistika at applied na linggwistika (hal. kasama na ang audio at video recording ng mga pangyayaring komunikatibong may mga anotasyon at komentaryo. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  6 . Gusto naming isipin na lipas na ang panahon na ang mga gawain ng komisyon—sa katotohanan o sa karaniwang pagkakaalam– ay eksklusibong nakatuon sa wikang pambansa. palaganapin at panatilihin ang mga wikang ginagamit ng mga Pilipino sa iba't ibang larangan. Sa halip na isang disbentahe. na siyang simulain ng kasalukuyang tema ng buwan ng wika 2007. Ang itinatayo namin ay isang sentro ng impormasyon. isang sentro na katatagpuan at naglalaman ng lahat ng mga pag-aaral at akda tungkol sa mga wika ng Pilipinas. materyales sa literasiya at reperensya sa pagtuturo sa magkakaibang disiplina. matatag na bansa. para sa pakikipagtalastasan sa loob at labas ng bansa. pagtuturo ng wika) at pagsasaling-wika. itinuturing ng komisyon na napakalaking bentahe ang pagkakaroon ng Pilipinas ng mahigit na 170ng wika. ang Pilipino at ang karaniwang tao sa daigdig ay may alam na dalawa o mahigit pang wika. gramatika. Ang natural na kundisyon ng karaniwang Pilipino at ng karaniwang mamamayan ng daigdig ay hindi lang iisa ang alam nitong wika. dokumentasyon at pananaliksik. pagpapalaganap at pagpapanatili ng mga wika sa Pilipinas." Ano ang batayan at katwiran ng "maraming wika. Ito ang landas o linya ng "isang bansa. matatag na bansa"? Ang batayan at katwiran ay may kinalaman sa pagiging multilinggwal at pagiging multikultural ng mga Pilipino. para sa pag-unlad na pangekonomiya. para sa layuning pangkultura at intelektuwal. Ang katwiran para sa pangarap naming ito ay nagmumula sa aming pagkilala sa kahalagahan ng mga wikang ginagamit ng mga Pilipino— ang wikang pambansa. ang Ingles. na "maraming wika.namin ay: "maging sentro ng kapantasan sa mga wika at literatura ng mga Pilipino. ang Philippine English. Pangsampu tayo sa pinakamaraming wika sa buong daigdig. Sa karaniwan. ortograpiya. isang sentro na may kamalig ng mga datos sa ibat ibang wika. sa kabila ng palasak at mapangmenos na palagay na ang mga wikang ito'y pawang mga dialekto lamang. maraming wika". at isang sentro na dalubhasa rin sa teknolohiyang pang-impormasyon at pangkomunikasyon upang magampanan ang gawain ng pagpapaunlad. para sa pagkakakilanlan at etnisidad. at para sa kaisahan at katatagang pampulitika.

Hindi ba magkapareho lang sa mga panlapi at gramatikal na pananda at partikulo ng tinatawag na "Filipino"? Walang panlapi o gramatikal na elementong galing sa Ilokano. Idagdag pa rito ang katotohanan na karamihan ng mga Pilipino ay tumatawag pa rin sa wikang pambansa na "Tagalog". kung. Pero. at madaling maintindihan kung bakit kakaunti lamang. kung gayon. maliban sa kakarampot sa akademya. Ang Filipino.e. sapagkat marunong siya ng Aramaic. at i-) at ang mga gramatikal na pananda ( i. Subalit. kailangan ding alalahanin na hindi panghihiram ng dayuhang leksikon o leksikon buhat sa iba pang wika ng Pilipinas ang batayan sa pagklasipika ng dalawa o mahigit pang barayti na magkakaibang wika. ang naniniwala na ang "Tagalog" at ang "Filipino" ay "magkaibang wika. Ilokano. mayroon tayong wikang pambansa. Kinikilala ng KWF na ang "purismo" at "Tagalismo" ay mga hadlang sa pagpapaunlad ng wikang pambansa. Tingnan lamang ang mga panlapi (um-. Ang ibinibigay nilang halimbawa ay ang pagkakaiba ng leksikon ng "Filipino" at ng "Tagalog". ang gramatika ng wikang pambansa ay yaong sa Tagalog." Pero may isang malaki at hindi matatawarang pagkakaiba ang wikang Tagalog noon at ang wikang pambansa ngayon. -in. at ang pagkapurista ng huli. Ang unang batayan sa pagsabi nito ay ang tinatawag na mutual intelligibility. Kung gayon. Totoong sa ilalim ng konstitusyon. ang wikang Filipino ay kailangang nakasalig sa mga umiiral na wika sa Pilipinas. Ang kasalukuyang wikang pambansa ay ang pangalawang wika ng nakararaming Pilipino. Kung batayang panglinggwistika ang pag-uusapan. pangekonomiya at sosyopulitikal ay naging komon na wika ng magkakaibang etnolinggwistikong grupo ng ating bayan. pa. Mas marami nang Pilipino Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  7 . kasi).Si Hesukristo ang pinakamainam na halimbawa ng pagiging multilinggwal. Griyego at Latin. Gayunpaman. ng Hebrew. ang wikang pambansa at ang Tagalog ay nabibilang sa iisang wika. Sebwano. Ang gramatika ng umiiral na "Filipino" ay walang pinag-iiba sa gramatika ng Tagalog. ng. Ingles at Espanyol. Ito ang wikang Tagalog na nang dahil sa kumbinasyon ng mga sirkumstansyang historikal. "miting" sa halip na "pulong" atbp.code-switch. Maalam siya sa Kapampangan.e. daw. sa) at mga partikulo (i. gaya raw ng "fakulti". May ilang teorista sa akademya na nagpapalaganap ng ideya na ang kaibahan ng "Filipino" sa Tagalog ay ang pagiging "malaya" ng una. ang ideya at pangakong pag-unlad sa ilalim ng isang sentralisadong nasyon-estado na may iisang sentralisadong wikang pambansa ay naglalaho. ay ang pambansang linggwa prangka. Dahil sa katotohanang ito. na.) Gaya ng nabanggit sa itaas. Si pangulong GMA ay mainam na halimbawa ng isang Pilipino. ang pagkakaunawaan at ang gramatika ay higit na mapagpasyang batayan. ang. Tagalog. Ang kasalukuyang Filipino ay ang dating wika ng Katagalugan na naging pambansa. sa halip na "guro". Ang isang nagsasalita ng "Filipino" at ang isang nagsasalita ng Tagalog ay magkakaunawaan. -an. sa ngayon. Ang ikalawang batayan ay ang gramatika. Sinebwano. "kolehiyo" sa halip na "dalubhasaan". (Maging ang mga Tagalog sa Batangas at Bulakan ay nanghihiram din at nagko. nagsasalita sila ng isang wika. Ilonggo at sa ibang malalaking wika ang may matatag na katayuan sa wikang pambansa.

Idineklara din nila ang wikang Filipino at ang wikang Ingles bilang wikang opisyal. Filipino bilang midyum ng pagtuturo para sa Makabayan at subject na Filipino at/o panitikan at English bilang midyum sa Math at Science. Nanalig sila na habang nalilinang. Cebu. magtuturo ng mga language elective sa wika ng bata. tiniyak nila ang pagtatayo ng isang komisyon na "magsasagawa. the languages of children must be considered as enabling factors on which student learning and achievement can be based. samantala. Ito ang pangalawang wika nila. Ito rin ang panlipunang batayan sa paglitaw ng mga pasalitang barayti ng "Filipino". ang paggamit ng wika ng bata sa day care center. Ang ganitong mga katotohanan. This is a generalization based on numerous experiences of other multilingual countries as well as empirical studies conducted in the Philippines. ay hindi nalingid sa mga gumawa ng mga probisyong pangwika sa ating konstitusyon. ang barayting pinakaprestihiyoso ay ang barayti sa Metro Manila at kanugnog na mga lugar. Iloilo. Ang lohika ng patakarang multilinggwal sa pagpapaunlad ng mga wika sa Pilipinas ay unti-unting tinatanggap ngayon ng mas maraming mananaliksik sa wika at/o tagagawa ng patakaran sa ating pamahalaan. pero hindi nila kinaligtaan na ipahayag din na ang mga wikang pangrehiyon ay pantulong na wikang opisyal at midyum ng pagtuturo. ang paggamit ng wika ng bata bilang midyum ng pagkakatuto para sa lahat ng subject. na siyang itinuturo ngayon sa mga paaralan at pinalagaganap ng masmidya. Sa ngayon. Gagamitin ang Filipino at English (at Arabic) bilang magkahiwalay na subject para sa oral language development. kundi sa iba pang mga wika ng mga Pilipino. The use of the mother tongue in learning has been found to be the most effective way to bridge learning in all subject areas including the development of future languages. Angeles. ang wikang pambansa ay dapat payabungin at pagyamanin pa salig sa umiiral na mga wika sa Pilipinas at sa iba pang wika. Cagayan de Oro. may isang grupo ng mga mananaliksik ang naglabas ng KRT 3 Formulation of the National Learning Strategies for the Filipino and English Languages na nagmumungkahi sa pamahalaan na: para sa ECCD (3-5ng taon). mag-uugnay at magtataguyod" ng mga pananaliksik hindi lamang sa wikang pambansa. sa sekundarya. Higit sa lahat. sa aking palagay. Baguio. kundi sumasaklaw sa Davao. Pero hindi maipupuwing na ang wikang Tagalog ay naging pambansa na. mga barayti na hindi lamang limitado sa Katagalugan at Kamaynilaan. Arabic at anumang wika sa ibayong dagat. Nitong kamakailan. Gagamitin ang Filipino at English (at Arabic) sa mga istorya at panitikan. Gagamitin ang wika ng bata bilang pantulong na wika. Zamboanga City at sa ibang punong sentrong lungsod kung saan nagtatagpo ang magkakaibang grupong etniko. para sa Grade 4 pataas." Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  8 . Ang ganitong mga probisyong pangkonstitusyon ay nagkaroon ng katuparan sa pagkakapagtibay ng RA 7104 na siyang lumikha sa Komisyon sa Wikang Filipino. wikang pangrehiyon.ngayon na marunong mag-Tagalog pero hindi ito ang kanilang kinagisnan o unang wika. Ayon sa nasabing dokumento: "(c)ontrary to being a hindrance. Ito ang isa sa tampok na dahilan sa pagtawag dito ng ibang pangalan—Filipino. para sa Grade 1 hanggang 3.

Sa halip na pagmamahal at pagpapahalaga sa sariling kultura't wika. Ang pumangalawa na distrito ay ang Tinglayan na nakaiskor ng 64. mas importante ang pag-unlad pangkognitibo ng bata kaysa paghantad sa ikalawang wika. magsimula sa kinagisnang wika sa unang mga grado. ipakilala ang Ingles at ang Filipino bilang mga subject. ang mga bata ay hindi natututo ng pangalawang wika nang mas mabilis kaysa mga matanda. kahit sa science at math. o dikaya'y kapansanan. Pero kailangang linawin na ang pinakamabisang paraan ay ang pagturo dito bilang pangalawang wika.9% sa English at 47. Sa halip na tingnan bilang resource at pundasyon ng panimulang kaalaman.5% sa English at 61. Ibig sabihin nito. nabanggit ko na ang eksklusibong paggamit ng Ingles at Filipino ay nagresulta sa tinatawag ni Smolicz. ang may edad na bata ay may higit na kasanayan sa pagkatuto ng pangalawang wika. itinuturing ang pagkakatuto ng wikang sarili na isang malaking kakulangan o deficiency. Ang ganitong mga ebidensya ay nagpapatotoo na maaaring gawing tulay ang lokal na wika upang matutuhan ang English at Filipino. at kasabay nito ng mga pagkakataon para magamit ang kanilang kasanayan sa Ingles.bata ay hindi makatutulong manapa'y makasasama pa nga sa pang-akademikong performance ng bata. Ang totoo'y maraming mga pag-aaral ang nagpapakita na ang paggamit ng wikang hindi-sa. Ang mensahe ng bilinggwal na edukasyon sa marami nating mag-aaral ay walang kuwenta ang kanilang kinagisnang wika. Ipinakikita ng reading test na ang distrito ng Lubuagan ang nakapagtala ng pinakamataas na marka sa English (76.7% sa Filipino. Ang pumangatlo naman ay ang Pasil. Nical and Secombe (2000) na inferiorization ng iba pang wika sa Pilipinas. na nakaiskor ng 51. ang unang wika ay siyang ginamit na midyum ng pagtuturo sa naturang eskuwelahan. Sa kasalukuyan ay walang sapat na motibasyon at oportunidad maliban sa eskuwelahan upang mapaunlad ng Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  9 . Ang natitirang siyam na dibisyon ay sumailalim sa regular na edukasyong bilinggwal.44%). Sa sampung distritong ito. ang katatasan sa Ingles ay hindi makakamtan lamang sa eskuwelahan. Sa isang hiwalay na artikulo. tanging ang Lubuagan lamang ang may first language component. Sa paglaon ay maaari na ring ituro ang iba pang subject sa Filipino at Ingles. Mahalagang banggitin muli ang mga napatunayan sa pananaliksik ni Taufeulangaki (2004): ang mga bata ay nangangailangan ng pinakamababa na 12ng taon upang matutuhan ang kanilang unang wika. Gayunpaman. kailangang magkaroon ang mga estudyante ng mga modelo o huwaran sa pagsusulat at pagsasalita ng mabuting Ingles.Ang isang halimbawa ng empirikal na pag-aaral na nagbibigay-balidasyon sa bisa ng multilinggwal na patakaran ay ang resulta ng 2006 NAT Grade 3 reading test sa dibisyon ng Kalinga.5%) at Filipino (76. ibig sabihin. pagkutya at pagmamaliit sa sarili ang itinuturo ng kasalukuyang patakaran. Kapag mabulas na at matatag na ang kasanayang pangliterasi at pangkognitibo ng estudyante sa kinagisnang wika at kultura. Ninanakaw ng kasalukuyang patakarang bilinggwal ang wika ng bata at hinahalinhan ito ng isang wikang di-pamilyar at tiwalag sa kanilang kultura at karanasan. Sinusuportahan ng KWF ang anumang kampanya na papaghusayin ang kasanayan sa Ingles ng ating mga estudyante.4% sa Filipino. Sa labas ng eskuwelahan.

mga estudyante ang kanilang kasanayan sa Ingles, laluna sa pagsasalita nito. Ang komitment ng KWF sa "isang bansa, maraming wika" ay makikita sa tema at saklaw ng nakaraang patimpalak na idinaos noong Buwan ng Wika 2006. Sa simula't sapul ay nakasanayan na namin na magdaos nang taunan ng isang patimpalak lamang, ang tradisyunal na Gantimpalang Collantes sa sanaysay sa wikang Filipino. Noong 2006, sa kauna-unahang pagkakataon ay nagdaos ang KWF ng magkakahiwalay na mga timpalak sa pormal na pagsulat sa Sebwano (tula at maikling kuwento), Iloko (tula at maikling kuwento), Hiligaynon (maikling kuwento) at Pangasinan (tula). Ang nagwaging mga akda ay nakatipon ngayon sa isang akda na pinamagatang Ani ng Wika 2006. Ang tema ng buwan ng wika 2006 ay: "Ang buwan ng wikang pambansa ay buwan ng mga wika ng Pilipinas." Ngayong taong 2007, pinalawak namin ang saklaw ng patimpalak para makasama ang Bikol (maikling kuwento at sanaysay), Samar-Leyte (tula at maikling kuwento), Kapampangan (tula), Meranaw (sanaysay), Maguindanao (sanaysay) at Tausug (sanaysay). Ang tema ng buwan ng wika 2007 ay: "Maraming wika, matatag na bansa." Ang multilinggwal na adhikain ng KWF ay hindi lamang naipapahayag sa taunang pagdiriwang ng buwan ng wika at pagkilala sa mahusay na mga akdang pampanitikan, kundi sa mga pangmatagalang programa at proyektong inako nitong isakatuparan. Ang mga programa't proyektong ito ay naglalayon na makamit ang sumusunod na pagbabago sa ating

kapaligiran: ang pagpabor ng opinyong publiko sa multilinggwalismo. Hanggang ngayon, marami pa rin ang naniniwala na hindi na kailangang pag-aralan ang wikang pambansa o ang ating mga lokal na wika sapagkat "alam na natin ito." Laganap pa rin ang maling pag-iisip na ang pagkakaroon ng isang wika ay mapagpasya sa pagbubuo ng isang bansa. Upang pumabor ang opinyong publiko sa multilinggwalismo, plano naming magbigay ng napapanahong mga impormasyon sa OP, DEPED, CHED, ang Kongreso at iba pang ahensya ng gobyerno tungkol sa mga bagay na may kinalaman sa wika. Makatwiran lamang na ang unang benepisyaryo ng aming mga pananaliksik ay ang pamahalaan na rin. Gusto rin naming lumikha ng bagong mga kaalamang pangwika at pampanitikan. Nais naming palakasin ang: Philippine Lexicography program, Philippine Grammars Program, ang National Translation Program, ang Phonology, Phonetics and Ortography Program, mga proyekto sa literasiya at pagtuturo ng wika; Philippine Language Mapping Project; Bibliography of Philippine Languages project; Endangered Languages Program; Philippine corpus; Gusto rin naming palaganapin sa publiko at stakeholder ang impormasyon at kaalamang pangwika at pampanitikan. Kayá namin itinatayo ang: Library and Archives of Philippine Languages; pinapataas ang kantidad at kalidad ng mga publikasyon; nagdadaos ng mga seminar, workshop, lektyur, at iba pang aktibidad na pang-edukasyon; pinapaganda ang aming website; nagkakaloob ng mga research grants o tinutulungan ang mga stakeholder

Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan 

10

na makakuha ng mga research grants; nagtatayo ng mga language councils sa mga rehiyon; pinalalakas ang mga kakayahang pang-IT at pampananaliksik, at sinisikap na magkaroon ng sarili naming tahanan at gusali. Sa pagwawakas, nais kong ibilin sa inyo ang sinabi ng isang katutubong Amerikano, isang American Indian, tungkol sa relasyon ng wika at ng buhay. Aniya, kailangan natin ang wikang dayuhan para mabuhay sa kasalukuyang panahon. Pero kailangan natin ang wikang sarili, para mabuhay nang habampanahon. Magandang umaga sa inyong lahat.

(Keynote na Talumpati sa 2007 Nakem Conference, Mariano Marcos State University, Mayo 23, 2007)

Kung Paano Pahalagahan ang Ating mga Wika
ni Ricardo Ma. Nolasco Ph.D.

Ang pambansang wikang tinatawag na Filipino ay isang kumbinyenteng kasangkapan para sa pakikipagtalastasan ng mga grupong etniko. Maaaring magtungo sa alin mang lugar sa bansa at makipag-usap sa kapwa Pilipino sa pamamagitan ng wikang ito. Ayon sa sensusng 2000, 65ng milyon sa 76 na milyong Pilipino ang nagsasalita at nakakaunawa ng Filipino. Gayon man, hindi pinapansin ng mga tao ang katotohanang karamihan sa mga Pilipino ang nagsasalita ng Filipino o Tagalog bilang pangalawang wika. May 22ng milyon lamang ang nagsasalita nito bilang unang wika.
Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan 

11

Doble ng bilang na ito o mga 43ng milyon ang nagsasalita nito bilang pangalawang wika. Maaaring hindi kasinghusay sa wikang ito ang mga di-taal na Tagalog kumpara sa kanilang unang wika. Ito ang dahilan kung bakit bantulot ang ilang pangkat na yakapin ang Filipino. Napipilitan lang sila. Mas gugustuhin nilang mag-Ingles sapagkat ito ay pangalawang wika ng lahat. Bukod dito, mas prestihiyoso ito kaysa sa Filipino. Sa kasaysayan ng ating bansa, may natatanging pribilehiyo ang Tagalog kumpara sa ibang mga wika, maliban sa Ingles. Noong 1937, idineklara ang Tagalog bilang “batayan” ng wikang pambansa. Ibig sabihin, ito ang wikang pambansa. Noong 1959, pinalitan ito ng Pilipino. Noong 1987, muli itong pinangalanang Filipino na may “F”. Itinalaga rin itong isa sa mga opisyal na wika at midyum ng pagtuturo. Ang mga wika ng rehiyon ay tinawag na mga pantulong na wika sa pamahalaan at sa edukasyon. Ang pagkakaroon ng isang pambansang wika ay hindi nangangahulugan ng pagtalikod sa una o pangalawang wika. Hindi rin ito pagwawalang-halaga sa ibang mga wika ng Pilipinas. Paano ba winawalang-halaga ang isang wika? Ang isang paraan ay tawagin mo itong “diyalekto”. Sa pamamagitan ng tawag na “diyalekto” ay pinabababa natin ang katayuan ng mga wikang diTagalog bilang lehitimong paraan ng pagpapahayag. Nababawasan ang pangangailangang matutuhan ang mga ito. Sapagkat Tagalog ang pambansang wika, ang mga akdang pampanitikang nasusulat dito ay

siyang itinuturing na pambansang panitikan. Ang pinakamagagaling na manunulat sa Tagalog ay tinataguriang mga pambansang manunulat. Samantala, ang panitikang di-Tagalog ay itinuturing na panitikang “pangrehiyon” o “bernakular” at ang pinakamagagaling na manunulat dito ay itinuturing na mga manunulat na “pangrehiyon” o “pambernakular”. Tingnan naman natin ang kalagayan ng mga di-Tagalog. Matiyagang pinagaaralan ng dayong Ilokano o Bisaya ang wika ng Kamaynilaan samantalang parang walang pakialam sa lokal na wika ang dayong Tagalog. Isa pang paraan ng pagwawalanghalaga sa isang wika ay ang pagsasabi na ang sinumang nagsasalita ng wikang pambansa ay awtomatikong nagiging makabayan. Nangangahulugan ito na sinumang hindi nakapagsasalita nito o iyong mga Inglesero ay hindi makabayan. Ganyan din ang palagay ng ating mga kababayan. Sa surbey ng Social Weather Station noong 1996, 62% ng mga Pilipino ang sumasang-ayon na napakahalaga para sa isang tunay na Pilipino ang makapagsalita ng Pilipino. Kalahati ng mga Bisaya (55%) ang sumang-ayon sa pahayag na ito. Gayon din ang 67% ng mga Mindanaons sa mga pook na urban. Kung gayon, dapat nating itanghal na mga bayani ang mga Hapon na nanakop sa ating bansa noong mga 1940. Noong panahong iyon, ginawa nilang Tagalog ang pangunahing midyum ng pagtuturo, kasabay ng Nihonggo. Ipinagbawal nila ang paggamit ng Ingles. Masyadong kakatwa ang argumentong ito kaya hindi na ito dapat talakayin pa.

Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan 

12

Subalit hindi ito naging hadlang upang makabuo ng materyales sa literasiya sa saikatlo (1/3) ng mga wika nito. Wala sa mga paniniwalang ito ang tumutugma sa realidad sa Pilipinas at sa daigdig. Huwag na tayong lumayo. magkapantay sa wikang pambansa ang halaga ng mga lokal na wika at hindi sunud-sunuran dito.000ng wika. Ang ideya ay palakasin ang mga lokal na wika upang mapalawak ang kaalaman at batayang panlinggwistika ng ating pambansang wika. Ang karaniwang dahilan kaya hindi ipinagagamit sa paaralan ang mga wika ng bata ay: nagkakawatak-watak daw tayo dahil dito. karaniwan ang may alam na dalawa o higit pang wika. Ang mahalaga lamang ay ang mga wikang ipinagagamit sa buong bansa at ang kaalamang nakasulat dito. Ang batas na nagpapairal sa patakarang pangwika ay ang Republic Act 7104. Dala ng mga bata sa paaralan ang wika ng kanilang tahanan at pamayanan upang burahin lamang ng sistemang bilinggwal. Ang Canada ay Pranses at Ingles ang mga opisyal na wika. mag-ugnay at magpalaganap ng mga pananaliksik para sa pagpapaunlad. Mayroong 200ng nasyon-estado subalit may mahigit sa 6. Giit naman ng iba. Ito ang batas na nagtatatag sa Komisyon sa Wikang Filipino at nagtatakda rito upang “magsagawa. May mapupulot tayo sa karanasan ng Papua New Guinea. Di lang iilan ang ang sumusuporta sa Ingles upang maging wikang iyon. Paboritong pormula ang pagmultahin o parusahan ang magaaral dahil sa pagsasalita ng kanilang sariling wika. umaabot sa mahigit sa 800. pagpapalaganap at preserbasyon ng Filipino at ng ibang mga wika ng Pilipinas. Sa Pilipinas. ang karaniwang Pilipino ay nakakapagsalita ng tatlo o apat na wika. maraming bansa ang may mamamayang marunong ng mahigit sa isang wika.Winawalang-halaga rin natin ang ating mga wika kung nananalig tayo sa kasabihang “isang bansa. kaya rin natin. ang katwiran nila ay ito raw ay para sa globalisasyon at modernisasyon. Ang pinakamahusay na paraan upang mapawalang-halaga ang ano mang wika ay ang pagbabawal na gamitin ito sa sistema ng edukasyon. Ibig sabihin. Akala tuloy ng mga bata.” Ang patakaran ay paunlarin at payamanin ang wikang pambansa batay sa mga umiiral na wika at ibang mga wika ng Pilipinas. maliban sa mga Tagalog na ang alam ay ang wikang sarili at Ingles. Kahit ang Estados Unidos ay walang nakitang pangangailangang magproklama ng isang wikang pambansa. at hindi raw ito praktikal sapagkat napakarami nating “diyalekto”. Sa ibang salita. Sa mundo. hindi mahalaga ang kanilang wika’t kultura at kung gayo’y hindi dapat palaganapin. Walang pagkakaisa kapag walang paggalang sa kultura at wika ng bawat isa. dapat ay Filipino sapagkat ito ang wikang pambansa at tayo raw ay mga Pilipino. Kung kaya nila. samantalang pambihira naman ang may alam lamang na isang wika. Ang Papua New Guinea ang may pinakamaraming wika sa daigdig. isang wika.” Nangangahulugan ito ng isang sentralisadong estado-bansa na may isang istandardisadong wika para sa mga opisyal na gampanin at edukasyon. Ang European Union ay may dalawampu’t tatlong opisyal na wika. Ang Lubuagan ay isang distrito ng Kalinga na ang midyum ng pagtuturo para sa mga araling pamprimarya kahit sa agham at matematika ay ang lokal na Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  13 .

e. Paano natin pinahahalagahan ang ating mga wika? Ang una at pinakamahalagang hakbang ay ang baguhin ang ating saloobin sa ating mga wika. nabubuo natin ang ating etnisidad at kasabay nito ay nakikilala ang ating pagka-mamamayan ng bansa at ng daigdig. ang Filipino at Ingles.wika. Ingles at Espanol). Ituring nating yaman sa halip na pabigat ang ating mga lokal na wika upang mabigyan ng edukasyon ang ating lipunan at mapaangat ang pamumuhay ng mamamayan. Ang ating mga bata ay may karapatang matuto sa wikang kanilang kinagisnan. gaya ng ipinakita sa Lubuagan. Kailangan natin ang isang wikang pambansa pero kailangan din natin ang ating mga lokal na wika at ang mga wika ng lalong malawak na talastasan (i. Napatunayan nang sa pamamagitan ng mga wika ng tahanan at lokal na kultura ay napapadali ang pagkakatuto ng bata sa eskuwelahan. Nakakagulat ang resulta ng pagsusulit sa pagbasa sa sangay ng Kalinga noong 2006. Sa pamamagitan ng mga wikang ito. Nagtutulungan sa proyektong ito ang Kagawaran ng Edukasyon. Nagkakaroon ng paggalang sa sarili ang isang magaaral kung ang kanyang mga karanasan at ang wikang ginagamit niya sa pagpapahayag ng mga iyon ay tinatanggap o kinikilala. kumpara sa mga mag-aaral ng mga distritong tinuruan sa bilinggwal na sistema. Mula sa kaalamang ito. Dapat silang mabigyan ng pagkakataon na masubukan ang kakaibang mga posibilidad na ibinibigay ng ekonomiyang pambansa at global. Nagsisilbi ring tulay ang mga ito upang epektibong makabisa ang ibang wika. nakapagdaragdag ng bagong mga konsepto at nakakabuo ng mas malalim at abstraktong ideya. Sa pagpapahalaga sa ating unang wika. Ang pinagsamang kaalamang ito ay tumitiyak na ano mang kaunlarang maidudulot nito ay magiging pangmatagalan at makakalikasan. ang bata ay natututo.44%). Kasabay nito. Ang katutubong mga sistema ng kaalamang nakaimbak sa mga lokal na wika ay nagkokomplemento sa ating kaalaman sa agham at teknolohiya ng Kanluran. Ang mga mag-aaral ng Lubuagan ay nagtala ng pinakamataas na iskor sa English (76.5%) at Filipino (76. Ito ay unang hakbang para muling makontrol ng ating mamamayan ang kanilang kapaligiran at ang kanilang likas na karapatang mabuhay. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  14 . Natutulungan tayong mag-isip nang global at kumilos nang lokal. ang Summer Institute of Linguistics at ang pamayanan ng Lubuagan. ang ating mga mamamayan ay dapat na mabigyan ng pagkakataong matuto ng wikang pambansa at ng ibang mga wika ng lalong malawak na komunikasyon gaya ng Ingles. napapahalagahan din natin ang ating pangalawang wika. Ang dibersidad pangwika ay hindi nangangahulugan ng kawalan ng pagbabago sa katutubong kultura. Ang Tagalog at Ingles ay itinuturo bilang mga asignatura.

May tinuturing naman sa applied linguistics na isang sub-erya o sangay ng linguistics. mula sa mga tradisyunal at istruktural na pag-aaral. Ang ibang erya ay itinuturing na sub-erya kung minsan. ayaw nang gamitin ang salitang disiplina. Constantino Ang papel na ito ay pagtalakay sa isyu kaugnay ng sakop o saklaw ng disiplinang Filipino at kabuluhan o kaugnayan nito sa pagtuturo at pagaaral ng Filipino sa kalahatan. Susubukin nitong linawin at talakayin ang mga tanong na: isa bang disiplina ang Filipino? Kung disiplina. Yung iba tuloy. Sa pagdaan ng panahon. Sa pagdating ng Ang Filipinolohiya at ang Isyu ng Filipino Bilang Disiplina ni Pamela C. naging komplikado ang mga pag-aaral dahil sa pagdami ng mga idea. Nangyayari ang mga ganito dahil may mga erya na nadedebelop nang mabilis kaysa iba kung kaya’t gustong mahiwalay sa dating sumasaklaw dito. Nadagdagan ang mga larangan. ang theoretical at applied. At may itinuturing din dito na hiwalay ang erya o disiplina. Sa ngayon. Ang iba ay itinuturing lang na asignatura pero itinuturing naman ng iba na erya at kung minsan ay suberya. bilang disiplina. Kaya’t pumasok naman ang mga applied na pag-aaral. metodohiya at lapit nito? Saang kategorya ng pag-aaral ito nabibilang—syensya. agham panlipunan o humanidades? Disiplina. nagkaroon ng mga pag-uugnay ng mga kaisipan sa tao at lipunan. at matematika. Bakit ganito? May mga kalituhan nang nangyayari pagdating sa terminolohiya at saklaw kaugnay ng salitang disiplina. sa halip ay field o larangan. ang science of language. itinuturing ang linguistics. nakaparami nang mga erya o larangan. Karaniwan. syensya.(Lawton & Gordon 1993: 73-74). ano ang saklaw. Sa panahong medyebal. May mga nagpapalagay na may dalawang lapit (approach) dito. Halimbawa. Dumami rin ang mga lapit at perspektiba sa pag-aaral. Ang applied linguistics ay binubuo ng mga pangunahing erya gaya ng sociolinguistics. Halimbawa. psycholinguistics. iniuugnay ito sa learned journals at mga nakasulat at dinakasulat na mga istandard at code of practice. neurolinguistics. Larangan at Asignatura Sinasabing ang disiplina ay isang erya ng kaalaman o karunungang pantao na nadebelop sa mga unibersidad para sa layunin ng pagtuturo at reserts Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  15 . iilan lang ang mga larangan gaya ng pilosopiya. konsepto at mga impormasyon.

dinagdagan pa nito ng linguistics. Dati. wikang pambansa at wikang opisyal. “self-contained” ito. Tinatawag dati ang linguistics na linguistics proper. Nagkakaroon nga ng agam-agam kung may linguistics pa nga dahil unmarked na ito. autnomous linguistics. Pumasok pa ang mga terminong interdisiplina at multidisiplinari na lalo pang nagpagulo sa utak ng mga tao. saan ito patungo o ano ang silbi nito. Halimbawa. sa La Salle. malikhaing pagsulat. Nang lumaon din. ika nga. wala na raw identidad.g. Kaya’t may bumabanggit ng teoretikal na sociolinguistics at applied sociolinguistics. pure linguistics. panitikan. ang dalawa o higit pang disiplina ang nagsusuri sa isang komon na paksa para hanapan ng komon na relasyon sa isa’t isa. Pagkaraa’y nasama na rin ang leksikograpi at pagpaplanong pangwika. Para namay kay Labov (1972). Samantalang sa multidisiplinari na lapit. parami pa nang parami ang saklaw nito. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  16 . at mapahati pa sa teoretikal at applied. Gayunman. Tinatawag naman ang applied linguistics na linguistics plus at hyphenated linguistics. Lumalabas na parang hiwalay na disiplina ito. Tinatawag itong larangan at kung minsan ay lapit o perspektiba. Nang lumaon.D.panahon. Para naman kay Chomsky. ang linguistics ay sosyal kaya redundant na tawagin pang sociolinguistics. language education at iba pa. microlinguistics. at pagsasalin. ang Filipino ay itinuturing bilang isa lang subject at wikang panturo sa akademya. BSEE) at paglaraan sa larangan ng liberal arts (BA). binigyang-diin ang metodo ng pagtuturo samantalang sa BA ay laman o paksa. may mga nagpapalagay na ang linguistics ay wala nang iba kundi linguistics proper (teoretikal. pantukoy. Linguistics na ang diin ay pagtuturo at pag-aaral ng wika at hindi talaga linguistics (teoretikal). maliban pa sa pagiging wika. may AB Translation na ang diin ay pagsasalin tungo sa Filipino. ponolohiya. istruktural). ang linguistics o “tunay na linguistics” ay psycholinguistics batay sa kanyang mga sinulat kaugnay sa universal grammar mula naman sa kanyang innateness theory of language. una sa larangan ng edukasyon (BSE. gaya ng contrastive linguistics. at iba pa). Isyu ng Filipino Bilang Disiplina Ano ngayon ang kaugnayan ng mga nabanggit sa pagtalakay natin ngayon —ang Filipino bilang disiplina? May mga isyu na lumalabas ukol dito. hindi na lang ito mga subject sa pagpapakadalubhasa sa Filipino kundi erya na ng konsentrasyon. morpolohiya. hiwalay na sinusuri ang bawat disiplinari ayon sa sarili nitong perpektiba ang isang komon na paksa. structural linguistics. Dahil na rin sa pagiging wikang pambansa nito. Binalikan ng applied linguistics ang linguistics dahil sa arogante raw nitong pagtrato sa dipuro na eryang ito at tinawag naman itong “leftover linguistics” dahil hindi raw alam kung ano ito. May mga pagdududa rin kung ang sociolinguistics at psycholinguistics ay applied linguistics nga dahil may sarili itong metodolohiya. Sa interdisiplinaryong larangan o lapit. bumuo ng mga kurikulum sa mga eskwelahan. Itinuturo ang grammar ng Filipino sa parehong kurikulum. hardkernel linguistics. verb. Sa BSE. Kung minsan ay hinahatihati ito sa bawat subject para lang dumami ang maituturo (e. sa PNU ay may Ph. translation.

Maingat dito ang UP kaya ang PhD Filipino ay may konsentrasyong pagsasalin, istruktura at pagpaplanong pangwika bilang erya. May problema dito dahil ang linguistics, panitikan, pagsasalin at leksikograpi ay mga hiwalay na disiplina. Ang pagpaplanong pangwika ay kabilang sa sosyolinggwistiks at ang malikhaing pagsulat naman ay pinagdududahan kung matatawag na disiplina dahil wala itong batayang research. Pero lahat ito ay independent sa Filipino. Samakatwid, tila nakikisawsaw lang at kung minsan ay pinararatangan pang nang-aagaw ang Filipino ng larangan ng may larangan. Hindi malinaw, kung gayon, ang sakop at saklaw ng Filipino bilang isang larangan ng pag-aaral. Filipino Bilang Disiplina Sa nakaraang mga kumperensya at pulong ng mga organisasyon at mga unibersidad at ahensyang pangwika, may mga pagtalakay na sa Filipino bilang disiplina. Sa UP, halimbawa, pangunahing paksa ito sa isang pambansang seminar-workshop noong 2001. Sa ebalwasyong ginawa ng CHED Komiteng Teknikal sa Filipino para sa mga COE ngayong taong ito, naging kuwestyon ang saklaw ng pagaaral ng Filipino. Ito nga ang isang dahilan kung bakit tayo naririto ngayon. Dati tinatawag ang pag-aaral ng wikang Filipino na isang larangan. Pero ngayon, ang malalaking unibersidad gaya ng UP, La Salle, PNU, Ateneo ay tinatawag na itong Disiplinang Filipino. Tinatawag na itong Filipinolohiya sa PUP gayundin sa La Salle.

Marahil, ang mga dahilan dito ay una, may pangangailangang ihiwalay ito sa ibang larangan na kabilang sa mga itinuturo ng mga Departamento ng Filipino gaya ng panitikan at malikhaing pagsulat; pangalawa, may mga larangan gaya ng sosyoloji, saykoloji, antropoloji, filosofi ng wika, na pinapasok ng mga mag-aaral ng Filipino sa pamamagitan ng mga pagaaral kaugnay nito; hindi rin gaanong kainteresado ang mismong nasa larangan na idebelop ito; at pangatlo, nananaig ang takot sa pamamarali na Ingles ang wika ng global na komunidad kung kaya’t kailangang maisaayos at mapataas ang kalidad ng programa ng wikang Filipino para magkaroon ng competitive advantage sa Ingles. Bahagi ito ng advocacy sa Filipino dahil sa pakikilahok natin sa mga gawaing pangglobalisasyon. May problema, gayunman, ang pagtawag sa Filipino bilang disiplina. Nilinaw ni Elliasson (1987) ang tatlong dimensyon ng klasipikasyon ng mga larangan sa isang akademikong disiplina: Facet of Subject Matter, Mode of Inquiry at Methodology. Ang mga facet of subject matter ay mga paksa o saklaw ng disiplina mismo (e.g. sosyolinggwistiks, saykolinggwistiks, sa disiplina ng linggwistiks). Kung ang facet of subject matter ay inherent o internal sa larangan, ang mode of inquiry ay labas o eksternal na perpektiba ukol sa saklaw o paksa. Naririto ang mga natatanging fityur ng apat na modes of inquiry ni Elliasson (p.23). Natatanging Fityur ng Mode of Inquiry
Teor ya Deskrips yon Kasays ayan Aplikas yon

Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan 

17

Puro Teoretik al Sinkroni k (Deskrip tiv)

papel sa kumperensya at mga kurikulum sa iba’t ibsang unibersidad: • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • gramar ng Filipino sosyolonggwistiks saykolinggwistiks/sikolohiya ng wikang Filipino pagpaplanong pangwika panitikan malikhaing pagsulat pagsasalin kasaysayan ng wikang Filipino leksikograpi pagtuturo ng wika akwisisyon ng wika pagkatuto ng wika linggwistiks pulitika ng wika wika at lipunang Filipino barayti ng wika pagbuo ng materyales sa Filipino kontrastib linggwistiks error analysis stylistics mga metodo/istratehiya sa pagtuturo ng Filipino pagbuo ng eksame/test sa Filipino

Ang layunin ng teorya ay makapagbigay ng pangkalahatan, sistematiko at nagpapaliwanag na kalikasan ng subject matter. Hindi ito direktang naoobserbahan, at kakabit ng mga empirical na facts. Ang deskripsyon naman ay hindi kinakailangang magpaliwanag kundi magsuri at mag-uri ng mga panlabas na katangian ng paksa sa isang partikular na panahon, Sinkroniko ito di paris ng kasaysayan na dayakroniko na ang tutok ng pagsusuri sa isang penomenon ay ayon sa panahon. Ang aplikasyon ay isang syensya na kaugnay ng mga problemang praktikal na labas sa ngunit kaugnay ng teorya, deskripsyon at kasaysayan. Ang metodoloji ay isang sabsidyari at kung minsa’y itinuturing na sentral na kraytirya para matawag na disiplina. Gayunman, itinuturing ito ng iba na maynor dahil posibleng magbago ng metodolohiya sa isang disiplina dahil sa pangangailangan at mga trend ng panahon. Kung tatawaging disiplina ang wikang Filipino, may saklaw o paksa ba ito na inherent o nakapaloob sa at sa sarili ng larangan? May sariling metodoloji ba ito na nabuo o nabubuo mula sa mga datos at pagteteorya? May sarili ba itong mga teorya, abstraksyon o mga konsepto na magpapaliwanag sa mga aplikasyon at mga karanasan at obserbasyon sa larangan? Tukuyin natin ang ilan sa mga paksa/asignatura sa larangan/disiplinang Filipino/Filipinolohiya mula sa mga

Maliban sa gramar, komunikasyon, retorika, kasaysayan, ang iba’y may sari-sariling larangang kinabibilangan (sosyolinggwistiks, saykolinggwistiks, etc.) ang iba nama’y mga larangan sa kanilang sarili (linggwistiks, literature, etc). Papaano, halimbawa, kung magkaroon ng trend na magkainteres sa pag-aaral ng wika (Filipino) sa mga larangang ito (e.g. sikolohiya ng wikang Filipino), alin kaya ang mas kilalanin, ang pag-aaral sa sikolohiya ng wikang Filipino na ginawa ng isang psychologist o ng isang Filipino teacher-researcher? Metodoloji ng psychology ang ginagamit dito. Ano ang magiging

Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan 

18

pagkakaiba ng pag-aaral ng saykolojist sa pag-aaral ng Filipinojist (na dating itinuturing na Filipino teacher lang) Kung ang paksa ng pagaaral ay Filipino, nangangahulugan bang disiplina ito? Anong metodo ang ginagamit/gagamitin sa pag-aaral ng Filipino? Interdisiplinari? Multidisiplinari/Transdisiplinari/Intradis iplinari? May sarili ba itong teorya o mabubuong teorya o hihiram lang sa teoryang linggwistiko, sosyolinggwistiko, leksikograpiko, saykolinggwistiko, pagpaplanong pangwika, atbp. Kung ang pag-aaral ng Filipino ay tatawaging disiplina, pwede na rin nating tawaging disiplina ang ngayo’y tinatawag nating studies gaya ng Cebuano Studies, Pampango Studies, Ilokano Studies. Saang kategorya ng pag-aaral ibibilang ang pag-aaral ng wika—sa sosyal sayans (e.g. linguistics, sociology, psychology, philosophy) o sa humanidades (e.g. komunikasyon, retorika, pagsasalin). Kung interdisiplinari/multidisiplinari ba ang lapit, pwede na itong tumalun-talon sa bakod ng mga kategorya at hindi na makabilang sa alinmang kategorya o kaya’y kabilang sa lahat ng kategorya o pwedeng maging hiwalay na kategorya? Mahalagang malinaw ang saklaw at sakop ng disiplinang Filipino hindi lang para sa CHED na siyang nagbibigay ng hiwalay na kategorya para sa COE sa Filipino, Ingles, panitikan, banyagang wika, kundi para din sa ikaaayos ng pag-aaral at pagtuturo ng Filipino.

Marahil, malaki ang maitutulong ng pagtawag Filipinolohiya na ginagawa na ng PUP at gayundin ng La Salle para maitatag ang pag-aaral ng Filipino bilang disiplina.

Ilang Suliranin Tungkol sa Intelektwalisasyon ng Filipino
ni Bonifacio P. Sibayan

Tatalakayin ko sa artikulong ito ang ilang suliranin tungkol sa pagpapaunlad o intelektwalisasyon ng wikang Filipino. Naniniwala ako na

Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan 

19

na di likas na gumagamit ng wikang Tagalog. tagapagtaguyod. at kung anong larangan ng wikang Filipino ang dapat bigyan ng intelektwalisasyon. Ngunit sila ay tumutol sa pagpapalit ng Filipino sa wikang Ingles sa dalawang larangan ng wika – sa larangan ng pamahalaan at sa larangan ng edukasyon. 335 ang pagpapasiya sa paggamit ng Filipino na pampalit sa Ingles. tagatangkilik. Ang pagpapalit at pagbabago 2. 1. pampelikula. paano. Pansinin na ang mga Cebuano ay di tumutol sa paggamit ng Filipino sa mga larangan ng lingua franca o wikang pantelebisyon.hindi natin maaaring sabihin na ang intelektwalisasyon ay susi sa maunlad na pagtuturo at pagkatuto kung hindi natin mauunawaan kung bakit. Pagpapahalaga ng wika Marami pang ibang masalimuot na paksa ang dapat maunawaan ng mga tagapagpaunlad. tagapagtanggol ng wikang Filipino. Ang ibig 3. 5. Ipinahayag ng Executive Order No. 3. 6. 6. ay mawawalan ng silbi o malalaos. at kung paano ito isasagawa Ang kontribusyon ng ibang katutubong wika sa pagsulong ng Filipino Ang karapatan ng isang tao o grupo sa wika (language rights) Ang intelektwalisasyon ng Filipino sa iba’t ibang larangan ng wika Ang Pagpapalit ng Isang Wika Isa sa pinakamahalagang layunin sa pagpapaunlad ng Filipino ay ang paghalili nito sa Ingles balang araw. Lahat ng kasangkot sa pagtuturo at pagsusulong ng wikang Filipino ay dapat maging masugid sa pagbibigaymalasakit sa pagpaplano ng wika. Ilang sa mga ito ay ang mga sumusunod: Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  20 . 7. Bakit? Sapagkat ang mga mamamayang Pilipino. tulad ng mga Cebuano. Ang pagkuha ng isang asignatura o subject sa Language Planning ang magpapakilala sa isang mag-aaral ng mga huwarang teorya at praktikal na pagkaunawa sa ilang bagay tulad ng mga sumusunod: 4. Pagpaplano ng Wika (Language Planning) 1. 5. Pagpapasya o pagpili ng wika 2. 4. (language determination or selection) Paglinang at pagpapaunlad ng wika (kung saan isang bahagi ang intelektwalisasyon) Patakaran ng pagbabalangkas ng wika (para maunawaan ang katwiran ng pag-aaral ng dalawang wika o ang sinasabi nating edukasyong bilinggwal o bilingual education) Pagpoprograma ng wika Pagsasagawa o implementasyon ng wika (kung saan paraan at pamamaraan ng pagtuturo ay dalawang paksa lamang) ng wika (language replacement and language shift) Ang tungkulin (role) o bahaging ginagampanan ng Filipino na may kinalaman sa Ingles at sa iba’t ibang katutubong wika ng mga di-Tagalog sa iba’t ibang larangan ng wika (language domains) Ang tungkulin o bahaging ginagampanan ng Ingles sa intelektwalisasyon ng Filipino Kung bakit kailangang maintelektwalisa ang Filipino. at dyaryo o pahayagan. Ngunit tinanggihan ng mga Cebuano ang nasabing pahayag.

Isang malaking pagkakamali ang paniwalang dahil ang Filipino ay ginagamit sa pagsasalita at naiintindihan ng halos lahat ng mga Filipino sa di mahalagang larangan ay maaari na rin itong gamitin sa bahaging larangan ng pamantasan o higher education. Nararamdaman nila na sila’y nanganganib dahil hindi sila handang magsalita at magsulat sa Filipino. Ang dalawa sa mga ito ay ang mga sumusunod: Tatlong Uri ng Larangan ng Wika (Three Types of Language Domains) Upang maintindihan natin ang hirap ng suliranin sa pag-intelektwalisa ng Filipino ay kailangan nating malaman ang teorya ng larangan ng wika (theory of language domains) at ang paggamit nito sa pag-unlad ng Filipino. (ii) medyo mahalagang larangan (semicontrolling domain). ang larangan ng tahanan at ang larangan ng lingua franca. Ang ibig sabihin nito ay maaaring sumali ang isang tao nang halos lubos sa mga ito maski hindi marunong magsulat at magbasa nang maayos.sabihin nito. ang pagtanggap o pagtutol sa pagpapalit ng Filipino sa wikang Ingles ay may kinalaman sa mga larangan o pinanggagamitan ng wika. Ang di mahalagang larangan ng wika ay maaaring di nakasulat at maaaring gamitin sa kahit anong wika. 2. at (iii) mahalagang larangan ng wika (controlling domain of language). Hindi natin kailangang planuhin ang paggamit ng Filipino sa mga di mahalagang larangan. Hindi nila gusto ang ginagawang paglapastangan sa kanilang katutubo at natamong karapatan sa wika. Ang pagtutol na ito ng mga Cebuano ay isang magandang halimbawa sa hirap ng pagintelektwalisa sa isang wika at ng isang bansa. ay mas madaling napalitan ng Ingles ang Español dahil ang Ingles ay intelekwalisado na noon pa man. handa na ang Ingles noon na pampalit sa Español. Ang uri ng Filipino na sapat para sa tahanan o para sa lingua franca ay maaaring hindi sapat para sa larangan ng edukasyon sa pamantasan. Sa ibang salita. Noong araw. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  21 . Halimbawa. Ang mga medyo mahalagang larangan ay ang mga larangan kung saan ang pagsusulat ay hindi sapilitan. Binigyangdiin ng vice-mayor ng Cebu ang bagay na ito nang sabihin niya sa isang kapulungan kamakailan sa De La Salle University na “ang mgaTagalog ay nagpupumilit na isungalngal ang wikang Tagalog sa aming lalamunan” (ram Tagalog down our throats). Pag-aralan natin ang sumusunod na tatlong uri ng larangan ng wika : (i) di mahalagang larangan ng wika (noncontrolling domain of language). Maraming katwiran ang mga Cebuano sa pagtutol sa pagpapalit ng wikang Filipino sa wikang Ingles. Ang mga halimbawa ng medyo mahalagang 1. At hindi rin binibigyan ng pansin ng mga tao ang wikang ginagamit sa mga medyo mahalagang larangan. Totoong napakahirap palitan ang isang wikang intelektwalisado na tulad ng Ingles na ginagamit sa mahahalagang larangan ng wika. Ang kailangan lang noon ay ang pagtuturo nito sa mga tao o pagintelektwalisa sa mga tao.

Ang ibig sabihin ng register ay ang tanging paggamit ng wika sa isang larangan o bahaging-larangan. 3. at ngayong may computer na. kailangan dito ay precise language o tiyak. 2. Idinidikta nila ang wika na kailangang pag-aralan at gamitin. ganap na salita. (iii) pagbabatas. Ang Register Kailangang tandaan natin na bawat bahaging larangan o bahagingbahaging larang (sub. at pagsusulat. atb.and subsubdomain) ay may sariling register. Ang konseptong ito ay mahalaga sa pagintindi ng mga suliranin ng intelektwalisasyon ng wika. (viii) mass media (broadcast and print). pagbabasa. at (ix) literatura. Halimbawa. Ang kaalaman sa mahalagang larangan ay iniipon (cumulative). journals.larangan ay ang relihiyon at ang libangan (entertainment). (iv) hukuman. nakaimbak Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  22 . (ii) pamahalaan.. Kung kaya’t kinakailangang malaman ang karunungan ng nakalipas (past knowledge) at kasalukuyan. tulad ng computer data bank. pangkalakalan at industriya. Ito ang mga larangan ng wika na dapat bigyan ng pansin ng mga tagapagtaguyod ng wikang Filipino. (vii) ang mga propesyon na may bahaging larangan (sub-domain). Ang mga mahalagang larangan ay nangangailangan ng pagtatala. alam nating lahat na kung hindi tayo doktor. tulad ng medisina. hindi katulad ng ginagamit natin sa di mahalagang larangan ng wika. kaya kailangan ng specialization. kinakailangan ng kaalaman na tiyak. Ang wika na kailangang gamitin sa mahalagang larangan ay ang tinatawag sa Ingles na learned language. Sa ibang salita. tumpak. Ang ilan sa mga importante o mahalagang larangan ay ang mga sumusunod: (i) edukasyon (lalo na ang hayskul at ang pamantasan). (v) agham at teknolohiya. 4. (vi) negosyo. Katangian ng Mahahalagang Larangan ng Wika Ang mahahalagang larangan ng wika ay may sumusunod na mga katangian: 1. abogasya. maliwanag na ang mahalagang larangan ng wika ang nangangailangan ng intelektwalisasyon. Ang karunungan ng nakalipas ay nasa mga aklat. Ang ikatlong uri ng larangan ng wika ay ang mga mahalagang larangan. hindi natin maiintindihan ang register ng medisina na nakasulat sa Ingles. Ang mahahalagang larangan ay ang larangan na nangangailangan ng mabuti at wastong pagbasa at pagsuat. Ang wikang ginagamit ay specialized at learned. Samakatwid. Ang mga mahalagang larangan ay nangangailangan ng dunong ng pagsasalita.

Ang kasalukuyang karunungan ay nasa bagong mga aklat. Hindi lamang ito isang malaking pagkakamali. Sapat na rin daw na marunong magsalita. Ito ay isang kailangang gawain. kinakailangan natin ang nakalipas at ang kasalukuyang karunungan sa Filipino. Ang kaalaman ukol sa mga larangang ito ay maaaring makuha sa Filipino sa pamamagitan ng pagsasalin (translation).sa data banks. Samakatwid. ang bagong karunungan ay batay sa nakalipas na karunungan na matatagpuan ng mga Pilipino sa Ingles at hindi sa wikang Filipino. magbasa. kung mayroon man. Ang isa sa mga unang dapat gawin sa intelektwalisasyon ng Filipino ay ang isang intelektwalisadong wikang katulad ng Ingles na ginagamit sa mga mahalagang larangan ay hindi maaaring palitan nang basta ganoon lang ng isang wikang hindi intelektwalisado. kailangan na hindi lamang ang wikang Filipino ang maintelektwalisa. Karamihan sa mga Pilipino. lalung-lalo na ang mga di Tagalog. at magsulat sa Filipino. Sa kasalukuyan. ng mga Pilipino sa buong bansa. sa syensyang panlipunan. Hindi sapat ang mga dahilang nasyonalismo. Ang Bahagi o Papel (Role) ng Ingles sa Intelektwalisasyon ng Filipino May paniwala ang maraming tagapagtanggol ng Filipino na hindi natin kailangan ang Ingles. Ang pagdami ng kaalaman sa mahalagang larangan ng wika ay mabilis.. Kaunti lamang ang kaalaman. batas. sa wikang Filipino. Maliwanag na maliwanag na halos lahat ng nakalipas na karunungan sa mahalagang larangan ay hindi magagamit sa Filipino. isama natin ang pag-intelektwalisa ng mga tao. Tama sila. Ang paghahabol sa pagsabog ng kaalaman na nakasulat at nakatala ay isa sa pinakamalaking suliranin sa intelektwalisasyon ng Filipino at ang pagpapalit nito sa Ingles. Harapin natin ang katotohanan. ay hindi naniniwala na ang Filipino ay tatak ng nasyonalismo o patriotismo. gayundin ang pagkakakilanlan (identity) upang palitan ang Ingles. matematika. Ito ay bahagi ng kanilang karapatang pangwika. medisina. Ang tagapagtaguyod ng Filipino ay dapat magaling sa Ingles dahil ang wikang Ingles lamang ang paraan kung paano maiintelektwalisa ang Filipino. Kung inaasahan natin na papalitan ng Filipino ang Ingles. agham at teknolohya. o pagkamakabayan at patriotismo o pag-ibig sa bayang tinubuan. ito ay delikado sa kasalukuyang kalagayan ng Filipino. Malinaw na kinakailangang mas mabuti ang ipapalit. inaasahan natin ang pagunlad ng Filipino sa mahalagang larangan at bahaging larangan. pangkasalukuyang journals at pananaliksik na papel (research papers). Ngunit halos wala pang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  23 . Ito ay hind makukuha sa Filipino. Ang lawak ng suliranin ay sobrang malaki at nakakalito. Ang pagsabog (explosion) ng karunungan sa mahalagang larangan ay katakut-takot. atbp. 5.

ang mga tagapagtaguyod ng Filipino ay dapat tumigil muna sandali sa pag-uukol ng panahon sa mga pamamaraan o methods of teaching. ang aking mungkahi ay ang mga sumusunod: 1. Ito ang dapat gawin ng mga tagapagtaguyod ng wikang Filipino. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  24 . Halimbawa. at manunulat sa tiyak na karunungan. Ang mga guro. Imposible. paano ipamamahagi ang karunungan sa medisina sa isang taong marunong lamang sa Filipino. lalung-lalo na sa larangan ng edukasyon. Napakahirap intindihan ang paksang intelektwalisasyon ng Filipino kung hindi natin alam ang iba’t ibang bahagi at kuntil-butil o detalye ng Language Planning. Hindi maaari. hindi ang pamamaraan. 6. 4. uulitin ko: May mga bagaybagay na dapat huwag nang bigyang diin ng mga pinuno o tagapagtaguyod ng wikang Filipino para mas mabigyang tugon ang mahigpit na pangangailangan sa pagpapaunlad ng wikang Filipino. upang umunlad at maging intelektwalisado. dapat sila ay mga iskolar. Bigyang-diin ang karunungan. ay dapat mag-umpisa na. tagapagsaliksik. Ang Filipino. ang magiging gamit ng Filipino kung hindi ito maaaring gamitin sa pagkuha ng karunungan? Mga Mungkahi Kung maaari akong magbigay ng mungkahi. Sapagkat ang karunungan ay iniipon (cumulative). Iminumungkahi ko na dapat pagukulan ng pag-aaral ng mga tagapagtaguyod ng Filipino ang larangan ng karunungan na nauukol sa Language Planning. samakatwid. at mga kasapi sa mga samahang pangwika ay dapat magsaliksik para sa Language Planning. Isang Bagay na Dapat Pansamantalang Tigilan Sa wakas. Ang mga tagapagtanggol ng Filipino ay dapat makaalam tungkol sa mga suliranin ng pagpapalit at pagbabago ng wika. Hindi sapat na ang mga tagapagtanggol ng Filipino ay marunong lamang sa pamamaraan ng pagtuturo sa Filipino. Dapat ay magaling sila sa Ingles at Filipino. 7. tagapagtaguyod ng Filipino. Ano. ay dapat gumamit ng Ingles. 2. 5. na hindi pa nag-aaral ng Language Planning. Ang mga solusyon sa mga suliranin ng wikang Filipino ay kailangan ng karunungan o iskolarsyip.naisasalin sa mga larangang ito. hindi paghula at pakiramdam. 3. Halimbawa. ang mga tala ng nakalipas na karunungan ay dapat isalin. Bukod sa pagiging guro. Lahat ng tagapagtaguyod ng Filipino.

Historikal at Sosyolohikal ni Andrew B. PANINGING TEORETIKAL: Modelo ng Paglinang ng Wika Ayon kina Haugen at Ferguson.Ang Pagpapayabong at Intelektwalisasyon ng Wikang Filipino: Mula sa Paninging Teoretikal. Gonzalez 1. Sisimulan ko ang aking talakay sa paglinang ng isang wika sa pamamagitan ng pagbanggit sa apat na x “facets” o paraan na ipinaliwanag ni Einar Haugen (1972) mahigit nang dalawampung taon ang nakakaraan. Ipinagpatuloy at higit na nagawang popular ni Charles Ferguson (1971) sa kanyang mga sinulat ang nasabing mga paraan. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  25 .

(3) diseminasyon o pagpapalaganap. Mababanggit na dito sa Pilipinas. ay ang kanilang patuloy na pagpupunyaging makalampas sa paimbabaw na anyo ng wika (surface forms). Makikita ang iba’t ibang anyo ng dula sa larangan ng pananampalataya. ayon kay Joseph Grimesx (1975) isang Amerikanong linggwista. Naghahatid daw ito ng di magandang konotasyon. Sa larangan naman ng pagsusuri ng diskurso o “discourse analysis” bilang bahagi ng linggwistika ay binigyan tayo ni M. Mababanggit na sa loob ng nakaraang dalawampung taon ay masasabing nangunguna ang mga British linguist sa paglalarawan ng mga uri ng diskursong ideational (o referential). Halliday (1975) ng mas malalim na pananaw tungkol sa tinatawag niyang “textual function”. at (4) elaborasyon o pagpapayabong nito. paliwanag. halimbawa ay sa mga tulang liriko. Ang dalawang gampaning ito ng wika ay inuri niya sa “interactional function” ng wika. Sa patuloy na paggamit sa isang wika bilang kasangkapan ng kultura. partikular sa mga paksang may kinalaman sa agham at teknolohya. deskripsyon.” na binuo ng mga padron ng diskurso (depinisyon.Ayon sa kanila. Sa kasaysayan ng maraming lipunan. tulad ng kwento at sanaysay. lalo na sa larangan ng malikhaing panitikan. Tinalakay naman ni Robert Longacre (1968) ang tungkol sa balangkas ng kung saan ang mahahalagang sangkap ay paglalarawan. Ang nilalayon ng ibang discourse grammarians ay makabuo ng Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  26 . ay susundan o mahahaluan na ng malayang tugma (blank verse). ang katawagang intelektwalisasyon ay nagiging paksa ng walang kawawaang pagtatalu-talo. sa palagay ko. atb. Sa simula ay sa paraang may sukat at tugma at pagkatapos. ang paglinang ng isang wika ay binubuo ng (1) kodipikasyon o ng pagpili ng wika at sistema ng pagsulat na gagamitin. tulad ng naging kahinaan ng mga linggwista nang mga dakong una.).A. Kaya’t marahil ay kailangan ang isang paglilinaw tungkol dito. Ngunit ang pinakamahalagang kontribusyon ng linggwistang British. ng pamamaraang matatawag na “thread of discourse”. Lumalampas sila dito at pinagtuunan ang mga “semantic patterns at the macro-level. nagiging higit na malawak ang gamit nito kapag ito’y ginamit na rin sa pagpapahayag ng mga pagbabago o pag-unlad ng kabihasnan. mapapansin din natin na halos magkaagap ang dula at tulang liriko.K. Ang isang bahagi ng pagpapayabong ay tinawag na “intellectualization” nina Paul Garvin (isang kilalang linggwist ng Prague School) at Madeleine Mathiot (isang anthropologist). makaraan ang ilang panahon. Ilang Paraan ng Intelektwalisasyon Isinasaad sa kasaysayan ng paglinang ng isang wika na ito ay nagsisimulang gamitin sa panitikan. sa prosa. Sa mga semantic patterns na ito ay makapipili. hindi sila tumitigil sa antas ng salita at mga balangkas o estruktura. gayundin sa “ideational function” ng wika. Ayaw itong tanggapin ng ibang iskolar ng wika. Sa ibang salita. argumentasyon. sangkap ng definisyon para sa mga paksa. (2) istandardisasyon. sa mga makabagong pangangailangan at gawain sa pagsulong ng isang bansa tungo sa industriyalisasyon nito.

maging siya ay nasa loob ng bansa. Ang Proseso ng Intelektwalisasyon Tinangka sa nakaraang seksyon na talakayin nang pabuod ang mga sangkap ng diskursong intelektwalisado sa Ingles na dapat matutuhan o maangkin ng isang magaaral na Pilipino sa kolehiyo. atb. ay ang pagbuo ng intelektwalisado at makaagham o syentipikong mga teksto (na may iba’t ibang antas ng abstraksyon) at pagkatapos ay pagpapalaganap o diseminasyon at pagpapagamit ng mga ito. mapa. partikular kay Richard Tucker ng Center for Applied Linguistics. Una sa lahat. sa inhinyera. ang mag-aaral upang maunawaan niya ang kanyang binabasa. sa isang aklat na kaiba kung ginagamit ang wika sa isang aktwal na sitwasyon sa lipunan na kung saan maraming salik na kontekstwal na nakatutulong sa pagunawa sa sinasalita o binabasang wika). Noon sinimulang gamitin ang wikang Ingles sa agham. Ang mga akademikong disiplinang ito ay tinatawag na registers. noong ika-16 na siglo. Ngayon ay dumako naman tayo sa larangan ng sikolohiya at sa larangan ng pagbasa sa edukasyon. ang prosesong ito ay nangangailangan ng mga taong susulat ng mga teksto. ang binabasang aklat ay hindi nagbibigay ng anumang pahiwatig o tulong upang ito’y madaling maunawaan ng mag-aaral.” depende sa kung anong uri ng Ingles ang gagamitin (Millington 1984). ay ang pag-unawa nang husto sa mga binabasang wala sa konteksto. Sa ganitong pagkakataon. Ang ibang wikang Europeo ay huli na nang magsimula.grammar of discourse na may mga alituntuning tulad na “quasi-phrasestructure rules” ni Chomsky.. Kung minsan. Mababanggit na ang isa sa mga kailangang kasanayan ng mga magaaral sa antas na tersyarya. Sa pagkakataong ito’y bumaling naman tayo sa mga iskolar na Amerikano. ikalawa ay Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  27 .g. lalo na kung pangalawang wika ang ginagamit. Nagagawa na nating makipagtalastasan ngayon sa wikang Ingles sa matalinong paraan sapagkat mayroon nang tradisyon sa paggamit ng wikang Ingles sa ganitong paraan na nagsimula pa kay Francis Bacon noong panahon ng Reynang Elizabeth I. Ang proseso ng intelektwalisasyon. dayagram. Inaasahan na mauunawaan nang husto ng mga mag-aaral sa unibersidad ang tiyak na register na kailangan niya sa kanya mga gawaing akademiko o propesyonal. natutulungan ng mga ilustrasyon. Ang ibang wika (tulad ng Japanese) ay nagsimula lamang nitong mga huling bahagi ng ika-19 na siglo: ang Russian ay nito lamang mga unang bahagi ng ika-20 siglo. Pagusapan natin ang tinatawag na “decontextualized” na gamit ng wika na ang ibig sabihin ay gamit ng wika sa mga pagkakataong ang konteksto ay hindi ibinibigay (e. at sa business o pangangalakal. May isa pang development sa pagsusuri ng diskurso na masasabing nagmula rin sa mga British linguist ay ang tinatawag na “English for Academic Purposes” o “English for Specific Purposes. upang magamit niya ang Ingles bilang midyum sa pakikipagtalastasan na kinasasangkutan ng pakikinig at pagsasalita nang maayos o sa matalinong paraan. sa kabuuan. Kaya nga’t may ginagamit na uri ng wikang Ingles para sa Agham at Teknolohya at higit na partikular sa medisina.

2. ang micro computer upang maging madali ang proseso ng produksyon at reproduksyon. Ang isang natitirang nakaukit na kasulatan ay yaong mga ginawa ng mga Hanunuo at mga tribong Mangyan sa Mindoro. magkakasundong gamitin ang mga ito sa kanilang pagtatalastasan at pagkatapos ay gagamitin naman sa pag-aaral ng susunod na mga henerasyon ng mga mag-aaral. masasabi nating ang ating wikang Filipino ay intelektwalisado na. na ito’y ginamit nang malawakan. ang lahat diumano ng mga tribo ay may ginagamit nang sariling uri ng pagsulat (Francisco 1973). magiging madali na ang pagbuo ng corpus ng makaagham at teknolohiyang literatura. kailangan din sa prosesong ito ang mga malikhaing tagapagtaguyod ng wika na siyang magsisimula at magpapatuloy na gagamit ng wika para sa kanilang mga “scholarly discourse. Nakilala natin iyon sa tawag na Alibata (sa English ay syllabary). At upang masuportahan ang ganitong napakalaki at napakahirap na gawain ay nangangailangan ng hindi birubirong halaga para sa publikasyon at desiminasyon. Hanggang ngayon. Kung ang prosesong ito ng intelektwalisasyon ay naisagawa na at nakaabot na sa antas na maaari na tayong makakuha ng kaalaman tungkol sa ating makabagong daigdig sa pamamagitan ng ating sariling wika (nang hindi na kailangang mag-aral pa ng pangalawang wika). Anupa’t ang intelektwalisasyon ay resulta ng mahabang proseso na ang isang facet o paraan ay pagbuo ng mga teksto na ang ibig sabihin ay nasusulat na antas ng karunungan at pagkatapos ay ang pagpaparami o reproduksyon at pagpapalaganap ng mga ito. ng mga rekord o tala ng mga diskursong intelektwal sa pamamagitan ng tinatawag nating library o aklatan. At ang mga tekstong nabanggit ay dapat ingatan at palaganapin. Batangas na malaking banga o tapayang ginamit na sisidlan o kabaong ng inilibing na patay. gaya ng nakasulat sa nahukay sa Calatagan. Ang huling grupong ito ang siyang tatanggap ng sinulat ng mga intelektwalisadong teksto. Iniukit ang mga iyon sa mga biyas ng Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  28 . PANINGING HISTORIKAL: Ang Intelektwalisasyon ng Filipino. kung sabagay. Ang karanasan ng ibang mga bansa na gumagamit ng kanilang sariling wika para sa ganitong layunin ay nagpapatunay na ang proseso ng intelektwalisasyon ay nangangailangan ng mahabang panahon sapagkat hindi madaling bumuo ng isang tradisyon. Bukod dito. ang xerox machine noong ika-20 siglo. at kailan lamang. Nang dumating ang mga Kastila noong 1565 upang totohanang sakupin ang ating mga pulo. Walang patunay o ebidensya. Nais ko namang gamitin ngayon ang mga konsepto at prinsipyong tinalakay ko sa dakong una.” sa tangkilik ng iba pang grupong tinatawag na “significant others” ng sociologist na si Talcott Parsons. Mabuti na lamang at naimbento ang printing press noong ika-15 siglo. Sa gayon. sa ibang salita. at tingnan ang kaangkupan ng mga ito sa paglilinang ng ating sariling wika sa ngayon at sa hinaharap. Karamihan sa iilan-ilang mga tala na ginamitan ng Alibata ay nakaukit. ang nasabing inskripsyon ay hindi pa nawawatasan o nababasa.mga taong tatanggap ng mga teksto at gagamit ng mga ito sa pakikipagtalakayan sa mga paksang intelektwalisado o sa mataas na antas ng karunungan. sa ulat ni Chirino at kanyang mga kasama.

ang mga ito ay nalimbag sa Doctrina Christiana noong 1593 at sa mga sumunod novenario at devocionario. Ang sumunod sa larangang maituturing na napasok ng intelektwalisasyon ng Tagalog ay ang larangan ng “political writing” o mga kasulatang politikal. na nang dakong huli’y sinundan ng kolehyo para sa mga babae. na kahit halos wala tayong mabakas na tradisyon sa wika dahil sa halos lubusang pagkakawaksi ng pasalitang panitikang Tagalog nang tayo’y masakop ng mga Kastila sapagkat ang Alibata ay sapilitang pinapalitan ng mga titik-Romano bilang kasangkapan o midyum sa pagpapalaganap ng Kristiyanismo. Magkagayumpaman. Hindi lamang naalagaan at naitago ang mga ito. at hindi ang wikang lokal sapagkat ang mga unang paaralang ito ay para sa mga anak ng mga Kastilang insulares (para sa mga kabataang Kastila na ipinanganak dito sa Pilipinas). Nagpatuloy ang ganito nang walang patlang hanggang umabot sa kasukdulan sa pamamagitan ng walang kamatayang pasalaysay na tulang sinulat ni Francisco Balagtas. gayundin ang mga bugtong (riddles) na bahagi ng pasalitang panitikan noon ngunit ngayon ay nakasulat na. may mga katibayang nagsasaad na sa mga colegio at seminario. Isinalin sa wikang Tagalog ng mga Kastilang prayle ang kanilang Eskolastikang Teolohya mula sa Latin o Kastila (Gonzales 1985). ang Florante at Laura (Medina 1974). Kahit may itinatag nang mga paaralang sekundarya noong ika-17 siglo. Masasabing nagsimula ang intelektwalisasyon ng Tagalog noong ika-19 na siglo sa larangan ng panitikan na nababanaag sa nobelang sulatan nina Urbana at Felisa na sinundan ng maraming maikling kwento. hindi pa rin nangyari ang intelektwalisasyon ng Tagalog sa mga colegio.kawayan upang itala sa kanilang ambahan o mga titik ng pag-ibig. Nang magkaroon ng imprenta. tulad ng mga epiko. tiyak na mayroon din tayong mahahabang salaysay. gaya ng mga sinulat nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto na sa kasamaang-palad ay hindi pa lubusang napag-aralan upang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  29 . gayundin ng mararangal at matatayog na kaisipang sinambit ng mga tauhan. ang tulang pasalaysay ni Balagtas ay tunay na katangi-tangi hindi lamang sa panitikan kundi gayundin sa tinatawag na ‘didactic ideational” na gamit ng wikang Tagalog na higit sa patulang gamit nito sa panahong yaon. at universidad na ito. universidad. Sa pamamagitan ng masinop na paggamit ng mga tayutay. ang intelektwalisasyon ng Tagalog ay nagsimula sa larangan ng teolohya sa tradisyon ng Katoliko Romano. gayundin sa mga pinalawak na bersyon ng Doctrina at sa mga Artes at Vocabularios na sinisimulan noong panahon ni Francisco Blancas de San Jose at ng mga di kilalang Dominikano na nauna sa kanya. Di mapasusubalian. ang ginamit na wikang panturo ay ang Kastila. gayundin ng mga kundimang inaawit ng mga tribo na naninirahan sa kapatagan. ng metapora at alegorya. beaterio. beaterio. Ang mga halimbawa naman ng mga kasulatang di pasalaysay o ang tinatawag na ideational o referential na gampanin ng wika ay ang mga buhay pa hanggang ngayon na kasabihan (aphorism). kung sabagay. Noon lamang mga huling taon ng ika-19 na siglo binuksan sa mga mestizo at mga indio ang mga paaralang ito. Sa kasalukuyang kahulugan nito.

Sa katotohanan ang lumutang noon ay ang pagtatalo ng dalawang magkasalungat na panig nina Abadilla at Huseng Sisiw (Jose Corazon de Jesus) tungkol sa kagamitan ng tula. Makikita ito sa unang monograp sa Tagalog ng panahong iyon. Masasabi natin nang buong katapatan. nakita sa Pilipinas ang malawakang paghahangad ng mga Pilipino na matuto ng wikang Ingles dahil sa katotohanang sa pamamagitan lamang ng pangalawang wika sila nakakakuha ng edukasyon. katandaan at kabataan. Sa larangan ng kaisipang pampolitika. ang kanyang mga pagsisikap sa intelektwalisasyon ng Tagalog ay nananatiling pangako o balak lamang at di nagkaroon ng katuparan. Maliban sa patulang tradisyon ng Tagalog. samakatwid. si Rizal at ang mga kasama niyang ilustrado ay nakapag-ambag ng isang sanaysay na satiriko laban sa mga frailes at mga guardia civil sa wikang Tagalog. ay malaki ang nagawa tungo sa intelektwalisasyon ng wikang Filipino. at sa kanyang pagtatangkang sumulat ng nobelang Tagalog noong siya’y ipatapon naman sa Dapitan. 1). Pansinin ang kanyang balak na isalin sa Tagalog ang mga dakilang kasulatang klasiko ng Europa na inumpisahan niya sa Wilhelm Tell na sinulat ni Schiller (Guerrero 1979). Para sa layuning makabuluhan o para sa sining lamang ang pagsulat ng tula (Almario 1984). Sa unang mga panahon ng Surian. Ang tinutukoy ko ay ang balarilang sinulat ni Lope K. Santos na nakapadron sa Latin at sa Kastila. na hanggang sa panahon ng aktibismo ng mga estudyante na nasasakop ng mga taong 1969 hanggang 1972. ay naging masigla ang seryosong pagsusulat tungkol sa kasaysayan ng panitikang Tagalog. na ang intelektwalisasyon ng Pilipino ay talagang nagsimula lamang noong 1937 nang simulan ang pagpili sa wikang pambansa at maipalimbag ang unang balarila sa Tagalog.maunawaan ang panahong yaon sa kasaysayan ng Pilipinas. kung sabagay. Sa taon ding iyon nalathala ang Tagalog Wordlist ng Surian. Kab. dahil sa pangunguna nina Cecilio Lopez at Cirio Panganiban. Sa pagpasok ng ika-20 siglo. gayundin ng mga sarswela (na hindi lamang pumapaksa sa iba’t ibang anyo ng pag-ibig kundi nagamit ding midyum para sa kilusang politikal tungo sa paglaya ng bayan). Masasabi natin. tulad ng kalilimbag pa lamang ng monolinggwal ng Diksyunaryo ng Wikang Filipino. masasabi nating ang patuloy na pagsisikap ng Linangan ng Wikang Pambansa na lumikha ng mga diksyunaryo sa wikang Pilipino. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  30 . sa kanyang pagtatangkang sumulat ng balarilang Tagalog noong siya’y muling ipatapon sa Hong Kong (Lopez 1962). sa kabuuan ay masasabing hindi yumabong ang malikhaing pagsusulat sa Tagalog. Ang tradisyong ito ay naipagpatuloy sa pamamagitan ng paminsan-minsang paggamit ng Tagalog sa mga pahayagan na kailan man ay hindi naging regular kundi bagkus laging nagsisimula hanggang sa matapos ang “Malolos Period” (Gonzels 1980. Gaya ng mismong buhay ni Rizal. tulad ng balagtasan na maituturing na unang anyo ng intelektwalisasyon na naglulundo sa mga paksang may kinalaman sa pag-ibig at digmaan. Anupa’t kung ang pagsulat ng diksyunaryo ay nakatutulong sa istandardisasyon at intelektwalisasyon ng wika. pagmamahal sa lupang tinubuan.

maging sa salin o orihinal na mga teksto at pagkatapos ay pagtanggap at paggamit ng mga ito sa pagtatalastasan ng tinawag natin sa unang “significant other” ay mahalaga. Ang pagsulat ng mga aklat ay madalang at pasulpotsulpot lamang dahil nga sa ang mga awtor na nahirati o nasanay sa Ingles Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  31 . Ipinagamit ding wikang panturo ang Pilipino sa mga piling kursong tulad ng Rizal. Sa mga kolehiyo at unibersidad ay gayundin ang lumabas sa sarbey na isinagawa nina Gonzalez at Sibayan (1979). Pamahalaan ng Pilipinas. Subalit gaya ng alam natin.karamihan ng mga pagpupunyagi ng Linangan ng Wikang Pambansa sa larangan ng intelektwalisasyon ay naganap lamang sa larangan ng panitikan (literary field). at Ekonomya at Kasaysayn ng Daigdig sa antas sekundarya). Gayumpaman. bagama’t hindi puspusang pagsisikap sa intelektwalisasyon ng Filipino (nagsimulang gamitin ang “intelektwalisasyon” noon taong 1959) sa pangunguna ng Pamantasan ng Pilipinas. higit pa sa pagtitipon ng mga salita o katawagan ang kailangan sa intelektwalisasyon ng isang wika. Pagbubuwis at Reporma sa Lupa. sa larangan ng kasaysayan ng panitikan (literary history) at talambuhay (biography). nagkaroon ng pangangailangan sa mga aklat na nasusulat sa Pilipino sa mga araling panlipunan at sa mga agham panlipunan (Kasaysayan ng Pilipinas. Ngunit ang pagsisikap na ito ay natigil nang magretiro si Enriquez sa departamento. Mababanggit din ang patuloy na pagtatangkang makabuo ng tinatawag na “canon of literature” sa Tagalog na pinatutunayan ng mga nalimbag na antolohiya ng mga piling katha. Ang sunod na malaking pagsulong tungo sa intelektwalisasyon ng ating wika ay naganap nang ipatupad ng Kagawaran ng Edukasyon noong 1974 ang Patakaran sa Edukasyong Bilinggwal na nagtatakda sa paggamit ng Pilipino bilang wika ng pagtuturo mula sa Unang Baitang ng mababang paaralan hanggang sa kolehiyo para sa mga araling panlipunan at agham panlipunan. Ang isang pinakamatagumpay na halimbawa nito ay ang Departamento ng Sikolohya ng Unibersidad ng Pilipinas sa pangunguna ni Virgilio Enriquez at ng kanyang batambatang mga sikolohista na nagsisulat ng mga orihinal na artikulong maituturing na iskolarli at ulat sa isinasagawang mga riserts. limitado ang naipalimbag na mga aklat sa antas sekundarya dahil sa medyo nahirapan ang mga guro at manunulat na simulang gamitin ang Pilipino sa nasabing antas. Ang mas mahalaga ay ang paggamit ng mga terminolohyang ito sa aktwal na sitwasyon. Pamayanan ng Pilipinas. Sinulat ang nasabing artikulo sa wikang Filipino at inilimbag sa isang serye ng mga monograp at antolohiya. Isinalaysay nina Enriquez at Marcelino (1984) ang kanilang mga karanasan sa pamamagitan ng isang publikasyon na pinamagatan nilang Neo-Colonial Politics and Language Struggle in the Philippines: National Consciousness and Language in Philippine Psychology (1971-1983). Kasaysayan at Pamahalaan ng Pilipinas. Ateneo de Manila at ng Pamantasan ng Politekniko ng Pilipinas sa ngalan ng nasyonalismo na naglalayong mabigyang-lunas ang “hindi tamang edukasyon ng mga Filipino” (miseducation of the Filipinos) sa wikang Ingles. Masasabing nagkaroon ng seryoso sa loob ng mga taong nababanggit. Ang pangkat na ito ang magpapasimula ng tradisyon. Dahil sa patakarang ito.

Ang intelektwalisasyon ay nagaganap lamang kung may angkop na istimulus. at sa kasong ito. Habang ang pangalawa at dominanteng wikang ito ay ginagamit ng bayan at habang nagdudulot ito ng sapat na motibasyon (lalo na sa pamumuhay) upang tangkilikin o maging intelektwalisao ay limitadonglimitado. Ang wikang ito ay maaaring makasagabal sa malayang pag-unlad ng isang katutubong wika sapagkat ang wikang ito (na maaaring pangalawa o dayuhan na tulad ng Ingles) ay ginagamit na ng bayan. Ipinakikita nito kung bakit ang Tagalog ay ngayon lamang naiintelektwalisa sa Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  32 . Lalo’t iisipin na nasasaad sa binagong patakaran na higit na mabisang maisasakatuparan ang proseso ng intelektwalisasyon sa pamamagitan ng pagkakaloob ng mga insentibo at gantimpala sa gamit ng wika sa antas tersyarya. Ang tanging motibasyon na makakatulong upang malinang ang katutubong wikang ito ay ang malakas na alon ng nasyonalismo. 3. halimbawa ay sa tahanan at sa pamayanan o kahit sa buong bansa nang hindi kinakailangang maging intelektwalisado. Ang nabanggit na “paradigm” ay nangyari at nangyayari sa Pilipinas. 52. Karaniwan. At kung minsan naman. Kamakailan ay may ipinalimbag na ensayklopedya ang dating Surian ng Wikang Pambansa at Instructional Materials Center. Marahil ang pinakamahalaga at nagiisang sangkap na maaaring nakapagpapabilis o nakapagpapabagal sa paglinang ng isang wika bilang wika ng tinatawag na “scholarly discourse” ay ang pagkakaroon sa lipunan ng isang dominante at intelektwalisao nang wika. Ang Department of Science and Technology ay nakabuo na ng isang junior encyclopedia subalit hindi pa naipalilimbag kahit ang lenggwaheng ginamit dito ay napagtibay na ng Surian. inaasahan na magkakaroon ng panibagong sigla sa intelektwalisasyon ng Filipino. Nag-iiba-iba ang pangangailangan ayon sa sitwasyon at maaaring maging tiyak sa ilang gamit ng wika o lawak ng karunungan. ito’y dahil sa nasyonalismo. Ang isang wika ay maaaring manatiling gamit na wika sa aktwal na lugar ng pagtatalastasan ng isang pangkat. Ang pangalawa marahil sa pinakamalakas na insentibo o salik na nakatutulong sa intelektwalisasyon ng wika ay ang paglulunggati ng bayan mismo na lumikha ng pagbabago. ito’y nangyayari kung nadarama ng lipunan na ang pangalawang dominanteng wika ay hindi na mabisang kasangkapan para sa pagtatamo ng edukasyon ng higit na nakararaming mamamayan. walang wikang maiintelektwalisa ng mga gumagamit nito kung walang angkop na sitwasyon na makagaganyak upang ito’y kanilang intelektwalisahin. Matapos marebisa ang patakaran sa edukasyong bilinggwal (DECS Memo Blg. s.ay nahirapan sa paggamit ng Pilipino sa antas na ito. Halimbawa. isang istimulus ng batay sa pangangailangan. 1987). MGA INSIGHT NA HANGO SA MGA KARANASANG PANGWIKA May ilang insight o kaalamang mahahango mula sa karanasan natin sa intelektwalisasyon ng Filipinong batay sa Tagalog.

at kung dapat mabawasan ang pag-aaksaya ng panahon at salapi. Pangmasa sapagkat Filipino ang wikang ginagamit ng wikang panturo. malamang na siyang maging dahilan sa pagpapanatili rito ng Ingles ay ang patuloy na pangangailangan natin sa wikang ito bilang wikang panginternasyonal at bilang wika ng agham at teknolohya o bilang wika ng modernisasyon. ay ang pagbibigay-diin sa proseso ng pagsasaling-wika bilang tulong o giya sa intelektwalisasyon ng isang wika. at kung dapat na mabigyan ang mga “out-of-school” na kabataan ng mga kasanayang magagamit nila sa kanilang pamumuhay. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  33 . Ang mahalagang papel na ginagampanan ng pagsasaling-wika sa intelektwalisasyon ng alin mang wika ay dapat maunawaan ng mga kasangkot sa pagsisikap na ito. Gayumpaman. ang paggamit ng Filipino bilang wikang panturo ay nararapat lamang o dapat na maging sapilitan. sa sumunod na mga dantaon. Ngunit sa katagalan. makikita nating ito ay higit na makabubuti sa pagpapaunlad ng masang Pilipino at mangyari pa’y ng bansang Pilipinas. sa ngayon ay lalong nagiging malinaw sa atin na ang Ingles ay hindi maaaring maging wika ng masang Pilipino kailan man. Sa kaso naman ng Ingles. ang Ingles ay nananatiling pangunahing wika ng bansa bilang kasangkapan ng mga Pilipino sa kanilang adhikaing pansosyal at pangkabuhayan. at ng Latin para sa mga modernong wika sa Europa. kinakailangang lumampas tayo sa basta paglikha ng mga terminolohya o katawagan. Kaya nga’t. Maaaring sa simula ay isagawa ang pagsulat ng mga aklat sa tulong ng pagsasalin. lalo na kung isasaalang-alang natin ang waring hindi na mababagong kalakaran sa ating sistema ng edukasyon. At ang tanging paraan upang ito. kasama na ang Ingles. Mas maaga ay mas mabuti kung magsasagawa sila ng hakbang tungo sa pagsasakatuparan o implementasyon ng isang pangmasang sistema ng edukasyon. At sa pagsisikap na ito. Mas maaga ay mas mabuti na maunawaan ito ng mga edukador ng ating bansa. ang susunod na lawak ng riserts o pananaliksik kung paglilinang sa Filipino ang paguusapan. marahil. kung sadyang dapat na maging matagumpay ang edukasyon para sa masa. Hindi mapasubalian na ang modelo o kaisipang ito’y makapagdudulot ng kinakailangang motibasyon o insentibo upang simulan ang isang sistematiko at puspusang pagsisikap na gamitin ang Filipino bilang wikang panturo na maaaring sa dakong huli ay panturo na rin sa mga domain o larangang tulad ng agham at teknolohya. Ang higit na mahalaga ay ang pagpapagamit ng mga hiniram o nilikhang mga salita. gayundin ang dami ng “drop-outs” o ng mga tumitigil sa pag-aaral. Sa ngayon.y maisakatuparan ay ang pagkakaroon ng malaking grupo ng mga akademisyan na siyang magsisimulang gumamit ng Filipino hindi lamang bilang wikang panturo kundi gayundin sa pagsusulat ng mga aklat sanggunian. Mababanggit na nagampanan ng Arabic ang ganitong papel para sa wikang Griyego noong mga unang bahagi ng Middle Ages. ng Griyego para sa Latin noong mga huling dako.dahilang ang tamang oras para rito o ang tinatawag na kairos ay dumating sa Pilipinas kamakailan lamang. Samakatwid. Habang nagtatagal.

Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  34 . Samakatwid ay nanghawakan lamang ang mga mananaliksik sa mga pamaraang sinusunod sa “historical research. sa kaso ng ating wika ay masasabing maaari nating maitala ang nagaganap na proseso. At ito’y karanasan ng Pilipinas. Anupa’t hindi lamang ang produkto kundi na ang proseso ang magiging dokumentasyon. batay sa isinagawang pagsusuri sa mga dokumento ng nakaraang panahon. at ito’y hindi na marahil dapat bigyan ng maraming paliwanag.nakatutulong sa intelektwalisasyon ng wikang Filipino sa pamamagitan ng panghihiram ng mga salita at sa paggamit ng mga sangguniang mapaghahanguan ng mga intelektwalisadong paksa. Para sa Pilipinas. ang dokumentasyon ay maaaring maisagawa in fieri o kaalinsabay ng mga pangyayari. Subalit karamihan sa mga talang ito ay produkto lamang ng mga hinuha o “hindsight”. ang nabanggit na mga akademisyan ay matatagpuan sa ubod ng akademya o sa mga kolehiyo at unibersidad. sa ibang salita. Ang kampanya ay maaaring ilunsad sa ngalan ng pagpapalaya sa mga mamamayan sa linggwistika at mangyari pa’y sa kultural na imperyalismo ng nakalipas na panahon. KONGKLUSYON: Adyenda sa Saliksik May dokumento o rekord ang proseso ng intelektwalisasyon ng mga prinsipal na wika ng daigdig na ginagamit ngayong mga wika ng tinatawag nating “scholarly discourse. Paulit-ulit nang napatunayan sa mga pag-aaral na mas mataas ang natatamong karunungan ng mag-aaral na ginagamitan ng Filipino bilang wikang panturo. Ito’y isang napakahalagang oportunidad sa pagsisiyasat. Sa wakas. Gayumpaman. 4. tinatangkilik natin ang Filipino sapagkat napapatunayan natin sa mga pag-aaral na ang wikang Ingles ay hindi tugmang wika sa intelektwalisasyon ng nakararaming mga Pilipino.” lalo na sa agham at teknolohya. ang nasyonalismo at ang reaksyon laban sa patuloy na paninikil ng dayuhang dominanteng wika ay maaaring maging insentibo sa intelektwalisasyon ng isang katutubong wika. ang intelektwalisasyon ng isang wika ay siyang dapat bigyang-tuon ng mga akademisyan pagkatapos nilang magdaan sa daigdig ng panulaan at iba pang malikhaing aspekto ng wika. Dapat tayong humanap ng alternatibong solusyon para sa ikabubuti ng masa. Karamihan ng ating mga proyektong pangwika ay hindi naipagpapatuloy dahil sa kakulangan ng pondo. Hindi na kailangang hintayin pa ang katapusan ng proseso. kakaunti lamang ang mawawalang mga detalye ng proseso.” Samantala. At sa kaso ng Pilipinas na mayroon nang maayos na sistema ng edukasyon. Kaya nga’t dapat na tayong humanap ng iba pang motibasyon na may kaugnayan marahil sa ekonomya. Kaya nga’t ang mga akademisyang ito ay dapat lamang bigyan ng karampatang tangkilik at sapat na pondong kailangan nila upang makapagsagawa ng mga risert na kailangan. Sa simula. Sa ganitong paraan. naging karanasan ng maraming bansa na ang negatibong kampanya upang kamuhian ang isang dayuhang wika ay hindi napananatili o nasusustine nang mahabang panahon.

Dapat din niyang tingnan ang dimensyong sikolohikal ng gawaing ito sapagkat malamang na makakuha dito (e. ang “social dynamics” o aspektong panlipunan ng intelektwalisasyon ay kailangan maingat na pag-aralan upang humanap ng mga posibleng hakbang tungo sa pagpapabilis ng prosesong ito.” Sa wakas.. Sa simula. sa mga rekord ng obserbasyon. Ipinalalagay na ito’y tutukoy sa mga level o antas ng balarila (“deep and surface”) sa dalawang wika na dapat na isaalangalang bilang mga elemento o sangkap sa pagbuo ng isang maunlad na “bilingual model.Maidaragdag pa na bagama’t masasabing may kasapatan ang paglalarawan ng proseso ng intelektwalisasyon sa ibang bansa. dapat tingnang mabuti ng isang maingat na mananaliksik ang personal na katangian ng tinatawag na “creative minority” na siyang mangunguna sa proseso ng intelektwalisasyon. ang daynamiks ng prosesong ito sa kanyang dimensyong sikolohikal at sosyolohikal gayundin ang motibasyong panlipunan (kapwa politkal at ekonomikal at pati na kultural) ay masasabing sahol pa rin sapagkat hindi lubos na nakaabot sa antas ng pagbibigay-kahulugan sa mga pangyayari. Sa katotohanan ay ito ang maituturing na terra incognita para sa isang sangay nga paglinang at pagpaplanong pangwika.g. para sa karamihan ng mga nasanay sa pangalawang wika na tulad ng Ingles at ngayon ay nakikisangkot sa intelektwalisasyon ng ibang wika. lalo na sa pamamagitan ng pagsasaling-wika. gayundin ng “Gotterdammerung of its fatherfigures” habang sila’y unti-unting Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  35 . partikular sa intelektwalisasyon nito. ang pagsasaling-wika ay magsisilbing tulay para sa kanila bilang mga bilinggwal at upang masubok na rin ang kanilang kakayahan bilang mga bilinggwal. ang pagbuo ng isang pangkat ng “significant others” sa pangunguna ng isang lider na intelektwal. Anupa’t ang maaaring maging bunga ng pagsisikap na ito ay isang dinamikong modelo para sa paglinang ng wika. At sa paglinang ng modelong ito. kailangang maabot ng magaaral ang sapat na kakayahan sa paggamit ng wika mismo sa iba’t ibang pagkakataon. sitwasyon. Kailangang tingnan natin ang iba’t ibang dimensyon ng lidersyip (e. Ang nasabing mga modelo ng kakayahang pangwika ay kailangang lumampas sa kakayahang leksikal o maging sa kakayahang sintaktik.g. Para sa isang iskolar na Pilipino na pinag-aaralan ang pag-unlad ng Filipino sa panahong ito ay maaaring sa mga unang taon ng susunod na siglo. at iba pa) ng mahahalagang insights tungkol sa intelektwalisasyon.” Sa ibang salita. Ang nasabing lider ay maaari ring maging pioneer o tagapaghawan ng landas sa isang bagong disiplina.. narito ang pagkakataon upang makapag-ambag siya ng napakahalagang bagay sa daigdig ng riserts sa pagpaplanong pangwika. Maaari pa rin na manguna siya sa pagsisilang ng isang “school of thought” na binubuo ng mga may talinong tagapagtaguyod. Samakatwid ay kinakailangang bumuo ng isang modelo o mga modelo para sa “bilingual competency” na isinasagamit ang potensyal ng dalawang wika upang matamo ang panlahat na layunin ng komunikasyon. at pangangailangan. Dapat umabot ang mga ito sa tinatawag na “competence in discourse” at “text creation. ng mga tinatawag na detailleurs. ng mga guru. charisma).

s. At sa paglakad ng panahon. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  36 . gayundin ng mga “philosopher/historian of thought”. mga diskurso o sanaysay. malilimbag ang mga aklat o teksto. masusulat.” Ang edukasyong bilinggwal ay ang hiwalay na paggamit ng dalawang wika bilang midyum ng instruksyon sa lahat ng antas ng pagtuturo. Kung may Chinese heritage siya. Fortunato ANG BANSANG PILIPINAS ay isang multilinggwal na nasyon. mga diksyunaryo ng iba’t ibang katawagan hanggang sa mabuo ang iba’t ibang register sa iba’t ibang tiyak na disiplina sa Filipino. samakatwid kwadrilinggwal pa siya. Nakatadhana ito sa Kautusan Blg.napapalitan ng bagong henerasyon ng mga lider na intelektwal. 54. At kapag nakaabot pa sa kolehiyo. 1987 na may pamagat na “Panuntunan ng Implementasyon ng Patakarang Edukasyong Bilinggwal. at sa rehiyonal na lingua franca. Kaya ang ordinaryong Pilipinong estudyante ay nakapag-uusap sa kanyang unang wika (isang vernakular). inaasahang ang school of thought ay magsasangasanga sa iba’t ibang “school” o kaisipan. Ang akademya ay may patakarang sinusunod sa pagsasakatuparan ng layuning ito. matututo pa ng Mandarin. Inaasahang makabubuo tayo ng mga mamamayan at nasyong bihasa sa komunikasyon sa dalawang wika. Ang Wikang Filipino sa Akademya ni Teresita F. at ang bawat mamamayan ay nakapagsasalita ng dalawa man lang na wika. gayundin ng mga “philosopher/historian of thought”. kinakailangan para sa maayos na pagtatala ng prosesong ito ang interes at kasanayan ng mga “social psychologist” at ng “social historian”. kung sadyang ibig nating maging matagumpay ang mga bagong historian”. maaari pa siyang makapagaral ng Español/German/Niponggo/Latin/Frenc h depende sa kakailanganing pangkomunikasyon ng kanyang pinaghahandaang propesyon. hanggang matutuhan niya ang Filipino at Ingles sa eskwelahan. At higit sa lahat. kung sadyang ibig nating maging matagumpay ang mga pagbabagong ito tungo sa intelektwalisasyon ng wikang Filipino. At habang nagaganap ito. ang Ingles at Filipino.

Sa Mula elementarya hanggang hayskul. Sa simpleng pananalita. ang Filipino ay dumaraan sa proseso ng paglinang sa pamamagitan ng mga panghihiram sa mga wika ng Pilipinas at mga di katutubong wika at sa evolusyon ng iba't ibang varayti ng wika para sa ibaibang sitwasyon. ng mga pahayag na abstrak na matatagpuan sa mga sulating pansyensya at pampilosopiya. At ang prosesong ito ay ang intelektwalisasyon. sa mga nagsasalita nito na may iba't ibang sitwasyon. karagdagan sa kursong Ingles. intelektwalisado. hinihikayat na iangat ang uri nito bilang isang wikang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  37 . na nangangahulugan ng patuloy na intelektwalisasyon nito. ang intelektwalisasyon ay ang adaptasyon ng wika para magkaroon ito ng kakayahang bumuo ng wasto. tinatalakay natin ang mga kaalamang ukol dito sa tulong ng wikang Filipino? Samantalang nagiingles tayo sa mga kursong agham pangkalikasan at teknolohiya. Hindi ba sa mga kursong pang-agham panlipunan at humanidades. Sa antas tersyarya. 96-1 na kailangang maintelektwalisa: Ang Filipino ay ang katutubong wika na ginagamit sa buong Pilipinas bilang wika ng komunikasyon ng mga etnikong grupo. anumang sangay ng disiplina ay maari nating maabot at matutuhan dahil maraming literaturang nasulat ukol dito. ito ang paggamit ng isang wika sa larangan ng kaisipan at ng buhay akademiko. sa mga nagsasalita nito na may iba't ibang saligang sosyal. Katulad ng iba pang wikang buhay. ang development ng Filipino bilang simbolong wika ng pambansang pagkakaisa at identidad kultibasyon at elaborasyon ng Filipino bilang wika ng diskors iskolarli. itinutuloy ang gamit ng dalawang wikang ito bilang midyum ng pagtuturo. hinasa tayong maging bihasa sa Filipino at Ingles sa paggamit ng bawat wika sa mga tiyak na aralin. tiyak. isang midyum sa pagkuha ng karunungan sa matataas na antas ng komunikasyon. Ito ang Filipinong inilalarawan ng Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) ayon sa Resolusyon Blg. Sa paggamit ng Filipino sa lahat ng level ng pag-aaral.May tiyak na tunguhin ang edukasyong bilinggwal na nakasaad sa ibaba: • • • • • pagpapahusay ng pagkatuto sa pamamagitan ng dalawang wika upang matamo ang may mataas na uri ng edukasyon gaya ng itinakda ng Konstitusyon ng 1987. Sa pamamagitan ng wikang ito. at para sa mga paksa ng talakayan at iskolarling pagpapahayag. at kung kakailanganin. Lenggwahe ito na magagamit sa pagtatamo ng kompletong edukasyon. Ano ang intelektwalisasyon ng wika? Sa panalita ni Havranek ng Prague School of Linguistics (Omar 1981: 73). at pagpapanatili ng Ingles bilang isang internasyonal na wika para sa Pilipinas at bilang di eksklusibong wika ng agham at teknolohiya. paglinang at pagpapayabong ng Filipino bilang wikang panliterasi.

Bicol. Bilang isang koda ng komunikasyon. administrasyon. Maranaw at iba pa. Kalimitang hinahanguan natin ng mga salita ang pangunahing katutubong wika tulad ng Tagalog. at iba pang wika sa daigdig. Pangasinense. at isa na rito ang pamamaraang klasikal. retorika. pangunahing sosyolinggwista sa kasalukuyan. Ayon kay Cruz (sa Acuña 1994: 133-4). teknolohiya. Lahat aniya ng mga kurso sa lahat ng level ng edukasyon ay makaklasipika sa alin man sa malalaking kategoryang binanggit. dalawang malalaking sangay ng disiplina ang kalimitang mapagpipiliang pag-aralan: (1) agham panlipunan at humanidades. Ilonggo. multimedia kompyuter) at ang mga syensyang humanistiko (kasaysayan. pilosopiya. ito ang makabagong midyum ng komunikasyong dapat ginagamit sa mahahalagang larangan sa loob ng isang bansa tulad ng gobyerno. sayaw). teolohiya. at (2) syensya at teknolohiya. Sa edukasyon. Pwedeng mapalawak ang bokabularyo nito sa panghihiram mula sa mga wikang sinasalita sa bansa natin. ang mga sining viswal (pinta. Tsino. literatura. kaya nga manipis lamang ang linyang naghihiwalay sa kanila.ang asal o ugaling sosyal ng tao. sining elektroniks (radyo. lagi itong nagbabago na maaaring tanggapin o tutulan ng mga gumagamit. Kabilang sa humanidades ang sining pangwika at literari (gramar. eskultura. Niponggo. at industriya at sa lahat ng level ng edukasyon mula elementarya hanggang kolehiyo.pagpapaliwanag nina Sibayan at Gonzalez. Waray. antropolohiya at kaugnay na karunungan). may estruktura ang Filipino na patuloy na nalilinang sa iba't ibang proseso. pag-aaral interdisiplinari tulad ng sosyolohiya. na isang dinamikong larangan. Español. Pampango. publikasyon). Naiiba naman ang mga agham pangkalikasan at teknolohiya na nangangailangan ng karunungang syentipiko na ipinahahayag sa isang lenggwaheng precise o tiyak. agham. maraming paraan sa pagkaklasipika sa mga humanidades. may mga tiyak na wikang ginagamit sa pagtatamo ng mga karunungan. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  38 . Mga Sangay ng Disiplina Sa mga unibersidad at kolehiyo. Batay ang mga paksa sa eksperimentasyon at produkto ng mga aplikasyon ng mga teoryang sinubok at dumaan sa maraming pagsusuri. lehislasyon. Gayundin sa wikang Ingles. Sapagkat buhay ang wika. telebisyon. pelikula. ang itinatanghal na sining (teatro. Kahanay sa disiplinang ito ang inhinyeriya. Ilocano. komersyo. linggwistiks. Isa na itong wikang ganap na nadevelop at naintelektwalisa. Cebuano. Ang salik na nagsasanib sa mga karunungang ito bilang isang grupo ng disiplinang akademiko ay ang magkakatulad na malasakit nila . pagbabatas. Magkakaugnay din ang mga ito bagaman nagkakaiba ang mga konsepto. Maaaring manghawakan sa teorya at impormasyon ng isa ang isang disiplina na inyong matutuklasan sa pananatili sa kolehiyo. pag-aaral internasyonal. musika. pamamahayag. arkitektura).

Sa isang banda. 1. Ang sistema ng ating edukasyon ay nagmumungkahi ng paggamit ng Filipino sa mga disiplinang panghumanidades at agham panlipunan sa pilosopiyang nakaangkla sa disiplina sa kultura. at analisis ng mga datos buhat sa mga eksperimento at iba pang paraan ng pag-aaral. 2. Importante ito bilang tugon sa intelektwalisasyon ng ating pambansang lingua franca.matematiks. Inilahad ni Acuña (1994: 89) ang espesyal na pangangailangan sa pagaaral nito dahil ang syensya ay: pagkilos na ang isinasagawa sa pagtalakay ng paksang teknikal sa pamamagitan ng wikang Filipino. Pagbubuo ng mga obserbasyong ito sa mga pahayag na tinatawag na mga batas. agham pangkompyuter. Karagdagan ang pagiging mapagmasid at analitikal at pagiging mayaman sa imahinasyon tungo sa paglikha ng mga inovatibong gamit. agham pangmedisina. makina at iba pang kailangan sa pagunlad ng bansa. Ingles naman ang midyum ng pagtuturo/pag-aaral sa mga asignaturang hindi tuwiran ang ugnayan sa kultura tulad ng syensya at teknolohiya. Subalit hindi naman eksklusibong pang-Ingles ang huling sangay ng karunungan. 3. Maraming Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  39 . atb. komersyo. biyolohiya. Higit ang pangangailangan ng kasanayan sa wikang kompyutasyonal. Kapani-paniwalang pahayag na nagpapaliwanag kung paano at bakit nangyayari ang mga bagay-bagay. kasabay ng pagsulat ng maraming babasahin sa iba't ibang karunungan. Isang sistema ng mga facts/katotohanan na pinagaralan sa kalilkasn o plinanong sitwasyong tinatawag na eksperimento. gayundin ang pagpapayaman ng bokabularyo sa lahat ng sangay ng kaalamang akademiko.

Ang ibig sabihin. at kapag ang kanyang panlasa ay kanya nang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  40 . Hindi tinatanggihan ng paraang ito ang kaalaman sa kasaysayan at sa giyograpi. Ang wasto at timbang na pag-unlad ng isip. Anong libro ang higit na mabuti kaysa libro ng sangkatauhan? Naniniwala ako na ang pinakatunay na edukasyon ng isip ay magaganap sa pamamagitan ng wastong paggamit at pagsasanay sa mga sangkap ng katawan—kamay. Ang matutong bumasa’t sumulat sa sarili’y hindi edukasyon. Ito’y sinasabi kong may pagtitiwala sapagkat pinatotohanan ng karanasan. samakatuwid. ay mangyayari lamang kung ito’y kasabay ng edukasyon ng pisikal at ispirituwal ng kaalaman ng bata. kung gayon. Naniniwala ako na ang pinakamataas na uri ng pagpapaunlad sa isip at kaluluwa ay mangyayari sa ganitong sistema ng edukasyon. Ito’y isang paraan lamang upang ang babae at lalaki ay maging edukado. ang bawat handicraft ay dapat ituro hindi lamang sa paraang mekanikal kungdi sa paraang maka-siyensya— dapat malaman ng bata ang paano at kung bakit ng bawat paraan. Ito’y isang kabuuang hindi mahahati. mata.(Pinagkunan: Buhay at Lipunan. ang matinong paggamit ng mga sangkap ng katawan ng isang tao ang nagbibigay ng pinakamabuti at pinakamadaling paraan upang umunlad ang kanyang isipan. Ang matutong bumasa at sumulat ay hindi siyang puno’t dulo ng pag-aaral. tainga. kamalian ang pag-aakalang ang mga ito’y mapapaunlad ng hiwa-hiwalay o unauna. Sisimulan ko. Kaya lamang. Subalit nalaman kong ang mga ito’y itinuturo sa pamamagitan ng salita. 2000. at iba pa. ilong. Ayon sa teoriyang ito. ang pagpapaunlad ng isip at katawan ay hindi magiging timbang. Ang talatitikan ay saka na ituro kung nalalaman na ng estudyante ang kaibahan ng binlid sa ipa. Sa ganito. Subalit kung ang pagpapaunlad sa isip at katawan ay hindi kasabay ng paggising sa kaluluwa. Ang kahulugan ng tunay na edukasyon para sa akin ay ang pagpapaunlad sa pinakamabuti sa bata’t matanda—sa katawan. Higit na mabisa ang ganitong paraan kaysa pagbabasa at pagsusulat. ang bawat paaralan ay kikita upang itaguyod ang sarili sapagkat bibilihin ng pamahalaan ang mga niyayari sa mga paaralang ito. Ang ibig kong sabihin. kung gayon ang edukasyon ng bata sa pagtuturo dito ng isang kapakipakinabang na pangyayari sa kamay upang siya’y makalikha na sa simula pa lamang ng kanyang pagsasanay. isip at kaluluwa. paa. Ako’y nagturo ng paggawa ng tsinelas at gayundin ang paghahabi sa kamay at ito’y nagbunga ng mabuti. DLSU Press) Edukasyon ni Mahatma Gandhi salin ni Adrian Cristobal Cruz Ang tunay na edukasyon ay ang paglilinang sa pinakamabuting katangian mo. pagsasanay na ispirituwal ang edukasyon ng puso. Ang paraang ito’y sinusunod nang ganap saan man itinuturo ang paghahabi sa kamay sa mga manggagawa.

Nangangahulugan ito ng pagtitipid sa lahat ng bagay. geography. at kasaysayan. Bukod dito. pati sa tinatawag na mataas na edukasyon. 2. Dapat kong hubarin ang pagkamahiyain na halos pumipi sa aking sarili. ang wika ng aking ina. ako’y nag-aaral sa mataas na paaralan. Hindi ako tutol sa edukasyon kahit na sa pinakamataas na uring makukuha sa daigdig. Subalit tinungkulin ng prinsipal na ipukpok sa ulo namin ang Ingles. Hanggang sa ako’y maging labindalawang taong gulang. Tutol ako sa lahat ng mataas na edukasyon na ang itinutustos ay mula sa mga buwis. ang matematika ay natutuhan ng bata habang pinag-aaral niya ang paggawa sa kamay. ang lahat na natutuhan ko’y sa pamamagitan ng Gujarati. katawan. Matibay kong paniniwala na ang napakaraming tinatawag na edukasyon sa sining sa ating mga kolehiyo ay totoong pagtatapon at nagbubunga ng kawalan ng hanapbuhay sa mga edukado. Ako’y laging nagnanasang matuklasan ko ang mga ito at higit na nagnanais na ituwid ang mga ito. Nagpapasalamat ako kung naipapasa ko ang mga eksamen. at kahit na ang pagkawala ng popularidad o ngalan. Hayaang isaad ko ang mga pagkukuro kong pinanghahawakan may ilang taon na at siya kong ipinatutupad kapag may pagkakataon: 1. kaya’t mahigit na kalahating oras ang iniukol namin Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  41 . Ako’y hindi nakapag-aral sa pamantasan. Kung itatago ko ang aking mga paniniwala. ay maipapaliwanag kong mabuti ito sa pamamagitan ng isang kabanata sa aking mga karanasan.napaunlad. Ito’y pambihirang paraan subalit malaking pagod ang natitipid nito at natutuhan ng isang bata sa loob ng isang taon ang maaari niyang matutuhan sa loob ng mahabang panahon. Di kasi. At tayong mga tumanggap ng ganitong edukasyon ay naging biktima at hukom—isang halos imposibleng tagumpay. 3. Ang aking hayskul ay hindi naman kahusayan. Hindi ko dapat katakutan ang panlilibak. hindi ko maitutuwid ang mga kamalian sa pagpapasiya. Pagkatapos. 4. Ang wikang dayuhan na ginagamit sa pagtuturo sa ating matataas na paaralan sa India. Hindi ko na hinangad na magkaroon ng karangalan. Tinatanggap kong may hangganan ang aking kaalaman. Sa unang tatlong taon. Marahil. ako’y may mga matitibay na kurukuro tungkol sa edukasyon. At tungkulin ko sa aking mga kababayan na ang mga kurukuro ko’y malaman nila nang maliwanag at tanggapin kung may halaga. ito’y sumira sa kalusugan. at isip ng mga batang babae at lalaki na sawimpalad na nagdaos ng paghihirap sa ating mga kolehiyo. May nalalaman ako noon tungkol sa aritmetika. Napakalapit natin sa ating panahon upang malaman kung gaano kalaki ang sirang nagawa. Gayunman. ang inang wika pa rin ang ginamit. Ito’y dapat bayaran ng pamahalan kailanma’t ito’y may tiyak na paggagamitan. ay nagdala ng malaking kasiraang intelektuwal at moral sa ating bansa. 5. Dapat kong ipahayag ang mga dahilan ng aking mga isinaad na pagkukuro.

Ang Ingles ay wikang banyagang sa kanya katulad ng sa mga estudyante niya. Ang pagkakaunawa ko sa mga araling ito ay naging madali at maliwanag sana. geography. Ang kaalamang ito’y nagamit ko sana sa aming tahanan. ang pag-aaral ay may kadalian. Naging masakit na pagkakatuklas ang pag-aaral ng isang wikang iba ang baybay sa bigkas. Ako’y mabilis na naging dayuhan sa sariling tahanan. at ibang araling ganito. Bakit mag-aalala ang guro? Ang sarili niyang Ingles ay hindi rin naman kahusayan. Walang nalalaman ang aking ama sa mga ginagawa ko. Bagamat may sapat siyang talino. Naisin ko man. Ang wikang Ingles ay nagtayo ng pader sa pagitan ko at ng aking mga magulang na hindi nakapag-aral sa mga paaralang Ingles. hindi ko alam ang katumbas sa Gujarati ng mga termino o salita sa geometri. wala siyang nalalaman isang mang salitang Ingles. Ang kaalamang natutuhan ng tatlongdaang batang lalaki sa aking hayskul ay naging pag-aaring hindi Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  42 . kung nauunawaan man. Walang halaga sa guro kung ang bata’y mali-mali sa Ingles na hindi niya mabigkas nang wasto ni maunawaang mabuti. Kakaunti ang naidagdag ng unang tatlong taon sa hayskul sa aking kaalamang panlahat. Kasaysayan. Napakabigat ang pagka-tirano ng Ingles—kahit na ang wikang Sanskrit at Persiyano ay pinagaralan sa wikang Ingles at hindi sa inang wika. Hindi ito huhusay. Hindi ko maunawaan ang puno’t dulo ng geometry hanggang sa makarating kami sa ika-13 theorem ng unang aklat ni Euclid. Ang nangyari sa akin ay hindi pambihirang karanasan. Kahit na ang pananamit ko’y nagkaroon ng untiunting pagbabago. Subalit ito’y lihis sa usapan at walang kaugnayan sa aking pagmamatuwid. Ipinagtatapat ko na sa kabila ng pagmamahal ko sa inang wika. Ang hirap ay nagsimula sa ikaapat na taon. algebra. astronomy. Ito’y paghahanda sa mga estudyante upang ituro sa kanila ang lahat sa wikang Ingles. Alam ko ngayon na ang natutuhan ko sa loob ng apat na taon ng arithmetic. Gayunman. Ang bunga nito’y kalituhan. Kung may batang gumagamit ng Gujarati na kanyang nauunawaan. Naging karanasang katuwa na isaulo ang pagbabaybay. Ang mataas na paaralan ay paaralan para sa panunupil na pagkalinangan sa pamamagitan ng wikang Ingles. Lahat ng pag-aaralan ay sa wikang Ingles—geometry. Sumasakit ang ulo ko kapag ang guro ay hirap na hirap na nagpapaliwanag upang ang geometry ay maunawaan.sa pag-aaral ng Ingles at sa pagsasaulo ng wastong baybay at bigkas nito. hanggang sa araw na ito. Ito’y karanasan din ng lalong nakararami. algebra. Marami kaming natutuhan sa pamamagitan ng pagsasaulo bagamat hindi naman ganap na nauunawaan. Ang aking bokabularyo sa Gurajati ay yumaman pa sana. ay natuthan ko sana sa loob lamang ng isang taon kung ito’y napagaralan hindi sa Ingles kungdi sa Gujarati. sa unang tatlong taon. chemistry at astronomy. geometri. Totoong ako’y naging mataas na tao. siya’y pinaparusahan. chemistry. algebra. hindi ko siya mahikayat na magkainteres sa aking napag-aralan.

ang mali ay lumilitaw na siyang tama. Tayo at ang mga anak natin ay dapat maglinang ng sarili nating mga mana. Nanaisin ko pang magkagulong sandali sa mataas na Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  43 . Tungkol sa literatura—pinag-aralan namin ang ilang literaturang Ingles na tuluyan at panulaan. at anong malay natin kung sa pamamagitan ng aking pagmamalasakit at bukal na pagmamahal sa bayan at sa inang wika hindi ako nakapagbigay ng lalong mayaman at dakilang pagaalay sa sambayanan. Ito’y natutuhan nila sa pamamagitan ng mabubuting salin. Ang wikang gamit sa pagtuturo ay dapat na baguhin agad at sa anumang halaga. Subalit ang natutuhan ay hindi ko nagamit upang mapaglingkuran ko kaya’y mailapit ako sa masa. sana’y naibahagi ko ang mga kababayan sa madali kong natutuhan. Napayaman ko sana ang Gujarati. ang pitong taong pag-aaral na iyon ay iniukol sa pagdadalubhasa sa Gujarati at sa pag-aaral ng mathematics. Kung sa halip. at dahil nakagawian na. Hindi ko dapat matutuhan ang Bengali upang malaman ang kagandahan ng mga hindi mapaparisang katha ni Rabindranath. Ipinaghahambog ng mga Ingles na ang pinakamagaling na literaturang isinusulat sa buong daigdig ay nasa Ingles. Bakit ko pa dapat matutuhan ang Ingles upang malaman ang pinakatayog na kaisipan na isinulat nina Shakespeare at Milton. Walang dudang ang lahat na ito ay mabuti. Hindi kailangang matutuhan ng mga batang Gurajati ang wikang Ruso upang magustuhan ang mga maiikling kwento ni Tolstoy. Ang aking pitak sa Harijan ay sapat na katibayan ng aking pagmamahal sa wikang Ingles. Dapat papagaralin ng bayan iyong ang paglilingkod ay kakailangin ng bayan. Dapat unawain na hindi ko minamaliit ang wikang Ingles o ang dakila nitong literatura. Hindi ko masasabi na kung hindi ko man natutuhan ang literaturang Ingles.maibahagi sa iba. Makatitipid pa kung maghihiwalay ng isang klase ng mga estudyante na walang ibang gagawin kungdi pag-aralan ang pinakamabuting mapag-aaralan mula sa iba’t ibang wika sa daigdig at pagkatapos magsalin sila sa iba’t ibang diyalekto sa Indiya. Ang India ay kailangang yumaman sa sariling klima. Kung hihiram tayo ng iba. Ibig kong ang mga yamang nasa wikang Ingles at sa alin mang wika sa buong daigdig ay makamtan natin sa ating mga sariling bernakular. Dapat ipaubaya sa pagsisikap na pribado ang pagtuturo ng iba pang larangan ng kaalaman. Ito’y hindi ipinakakalat sa sambayanan. Ang mga pamantasan ay dapat tumustos sa sarili. Ito’y natutuhan sa pamamagitan ng mabubuting salin. Sanskrit at iba pang aralin sa pamamagitan ng Gurajati. ng mga siyensiya. Ang maling paraan ang pinili ng mga nananakop sa atin. at ang mga wika sa lalawigan ang siyang ipagamit. tanawin at sa sariling literatura ng Inglatera. Hindi tayo lalaki sa pagkaing dayuhan. walang nawalang pambihirang hiyas sa akin. Subalit ang pagkadakila ng literatura sa wikang Ingles ay hindi makatutulong sa bansang India tulad din ng klima o tanawin ng Inglatera. ang sarili natin ay pagdurukhain.

at pagkatapos umasang ang kanilang mga natutuhan ay ibahagi nila sa India at sa buong daigdig tulad ng ginawa nina Bose. at iba pang dalubhasa na magiging tunay na lingkod ng bayan. musika ay dapat na magkasabay na ituro upang ang pinakamabuti sa mga batang lalaki’t babae ay mapalitaw. Ray. Kaya’t isinasaad kong ako’y hindi kaaway ng mataas na pag-aaral. marami at mabubuti pang laboratoryo. Ang sa akin ay hindi ang relihiyon ng isang bilangguan. tainga. dila. marami at mabubuti pang institiyut para sa pananaliksik. Kasawiang-palad tulad ng ating mga shastra— iskripturang Hindu—ang musika ay tila para sa iilan lamang. Ang musika ay nangangahulugan ng aliw-iw at kaayusan. At ang lahat ng dalubhasang ito’y magsasalita. kungdi sa wika ng sambayanan. Sa aking plano. Ang kurukurong ito’y buong puso kong sinasang-ayunan. ang musika ay dapat isama sa pagtuturo sa mabababang paaralan. o kaya’y isipin niyang hindi niya maiisip o kaya’y maipapahayag ang pinakamabubuti niyang kaisipan sa sariling wika. Subalit hindi ako papayag na ako’y ibuwal ng alin mang kultura. Hindi ko nais na ang tahanan ko’y kulungin ng mga pader at ang mga bentana ay pagtatakpan. salig sa malawak na karanasan. At ang tustusin ay maibabahagi ng wasto at nang may katarungan. Ang pagpapaunlad ng tinig ay kasing kailangan ng pagsasanay ng kamay. pagguhit. Ang mga mata. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  44 . upang makatugon sa marami’t dumaraming pangangailangan ng sambayang unti-unting namumulat sa kanilang mga kakulangan at karapatan. Subalit hindi ko ibig na isa mang taga-India ay makalimot o magpabaya o kaya’y mahiya dahil sa kanyang inang wika.edukasyon kaysa pag-aaksayang kriminal na naiipon araw-araw. Ito’y hindi naging pambansa sa kahulugan nitong makabago. Sa pagkukuro ni Pandit Kaare. Ibig kong ang lahat ng kultura ng lahat ng bansa hangga’t maaari ay malayang magyao’t dito sa aking tahanan. magkakaroon pa ng marami at mabubuting aklatan. Subalit ako’y kaaway ng mataas na pag-aaral na ibinibigay sa bayang ito. Kung ako’y mayroong kapangyarihan sa mga kusangloob na boy iskaut at samahang Seva Samiti. Ang pagsasanay na pisikal. magkakaroon tayo ng isang hukbo ng mga kemiko. inhinyero. Sa paraang ito. at sa ganito mahikayat silang magkaroon ng tunay na interes sa kanilang pag-aaral. ang wastong pag-awit nang sama-sama sa mga awiting pambansa ay aking ipasusunod. At sa ikatutupad ng layuning ito ipadadala ko ang mga mahuhusay na musiko sa mga kongreso at kumperensiya at papagtuturuin ng mga tugtuging pangsambayanan. Nais kong ang ating kabataang may kakayahan sa literatura ay matutong mabuti hanggang gusto nila ng Ingles at iba pang wikang gamit sa buong daigdig. Magkakaroon ng mga obrang orihinal sa halip ng mga imitasyon. Madaling nakaka-aliw. Ang karunungang makukuha nila ay magiging pag-aari ng lahat. ang dapat na sanayin bago ang kamay. Ang bisa nito’y parang koryente. hindi sa wikang dayuhan. at ni Rabindranath.

at sa paggamiy ng karunungang ito sa pagpapaunlad ng kanilang kaalamang pisikal. sapagkat ipinipilit nito. Ako’y matibay na naniniwala sa walang bayad at sapilitang edukasyon sa mabababang paaralan sa India. at ang tunay na etika. at intelektuwal. subalit hindi kakikitaan ng inspirasyon o ng ikadadakila. Ipinagbabawal ng aking relihiyon na hamakin o magwalang-bahala sa ibang kultura. Ang tunay na pagpapaunlad ng isip ay kaagad nagsisimula sa pagtuturo sa nagaaral sa bawat hakbang kung bakit ang ganoo’t ganitong kilos ng kamay o paggamit ng kasangkapan ay kailangan.. Sa sarili lamang. at hindi siyang susundan. upang matuto at mabuhay sa sariling kultura. Naniniwala rin ako na ito’y ating magaganap sa pamamagitan lamang ng pagtuturo sa mga bata ng karunungang magagamit. Walang hindi kanais-nais at marimarim sa mga kaisipan tungkol sa ikabubuhay. Ang nakapamaling idea na ang karunungan ay napapaunlad sa pamamagitan lamang ng pagbabasa ng libro ang dapat na magbigay ng katotohanan na ang pinakamadaling pagpapaunlad ng isipan ay mangyayari sa pamamagitan ng pagtuturo sa paraang siyentipiko sa gawain ng isang artisano. ispirituwal. Ang suliranin tungkol sa mga esudyanteng hindi nagkakahanapbuhay ay malulutas nang madali kung isasama nila ang sarili sa mga karaniwang manggagawa. upang maging karapatdapat sa pangalang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  45 . Ang ipilit sa mga bata na may mura pang isip ang kaalaman sa abakada at ang kakayahan sa pagbabasa bago sila magkaroon ng pangkalahatang kaalaman ay pag-aalis sa kanila. sa pagpapahalaga at pagpapaunlad ng sa atin. Ang paniniwalang ito sa edukasyon ay hindi dapat na akalaing wala sa lugar o kaya’y hindi kanais-nais. ang pagsasanay sa literatura ay hindi nakadadagdag sa kataasangmoral. marahil magandang tingnan. Ang totoong pagsasaalang-alang na pangkabuhayan ay hindi laban sa pinakamataas na sukatang etikal. Hindi ko matiyak kung mabuti para sa mga bata na ang karamihan sa mga panimulang aralin ay ituro sa kanila sa pamamagitan ng pagsasalita. ng kakayahan upang maunawaan ang mga paguutos sa pag-aaral sa pamamagitan ng pagsasalita. ang pang-uunawa ng mga bata ay magkakaroon ng mabuting pagkakataon upang humusap sa halip na ito’y mapigil kapag ang pagsasanay ng mga bata ay sinisimulan sa abakada.Nauuna ang pagbabasa bago ang pagsusulat at ang pagguhit bago ang pagsulat ng mga titik ng abakada.Ang pagkakatuto sa paaralan nang walang pagsasanay ay parang nakaimbalsamong patay.. Kung ang paraang natural na ito ang susundin. at ang pagpapaunlad sa pagkatao ay hiwalay sa pag-aaral sa literatura. habang bata pa sila. Malayo sa aking pag-iisip na tayo’y humiwalay o kaya’y maglagay ng mga hadlang. Subalit may paggalang kong ipinaglalaban na ang pagpapahalaga sa ibang kultura ay angkop na sumunod. kung ang pagtitiwakal sa sarili ay iiwasan.

Mabuti sa kanila. at tanggapin ang ating kawalanmalay kung hindi natin nalalaman. ang utak niya. at ang kanyang kaluluwa. na ang mga daliri ay mapaso. Kung hindi nila alam. sila’y pagbawalan at utusang huwag nilang itanong sa kanino man. at kung tatanggihan natin silang sagutin. paminsan-minsan. pag pipilitan nilang malaman sa paraang hindi mabuti. Ang mga bata ay pinababayaang magkamali ng mga marunong na magulang. Huwag natin silang iiwasan. Ang kaluluwa ay hindi pinag-uukulan ng pansin. dapat natin silang sagutin. Ang ating mga anak ay hindi dapat magkaroon ng napakaraming pagaaral sa pisiks at kemistri.ito ay dapat ding maging mabuting pangkabuhayan. kung nalalaman natin ang sagot. Ang mga kamay ay halos mabansot na. Subalit kung talagang hindi nila dapat malaman. Kung ito’y isang bagay na hindi dapat sabihin. Higit na marami silang nalalaman kaysa inaakala nating nalalaman lamang nila. Tungkol sa mga tanong ng mga batang tungkol sa buhay. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  46 . tayo’y humandang tumanggap ng anumang ibubunga noon. Pauunlarin ko sa bata ang kanyang mga kamay. Minamahalaga ko ang edukasyon sa iba’t ibang siyensiya.

hindi ang nais niyang makita. May tatlong kapansin-pansin at tanggap na sangkap ang agham: 1. pag-aaral. Kinikilalang mga pamamaraan ng pagkuha ng itinuturing na lehitimong • Mapagtitiwalaan lamang ang kaalaman kung ito ay obhetibo at siyentipiko. Balangkas ng pagsasaayos ng kaalamang ito 3. nagkaroon ng maraming pagtatalo sa isang hindi masyadong kapansinpansin na elemento ng agham.” Galing ang katagang science mula sa scientia na kaalaman ang ibig sabihin. Nanggagaling ang mga ito sa isang konteksto na partikular sa siyentista o mag-aaral at sa kaniyang lugar at panahon. Bukod pa rito. Para maging siyentipiko ang kaalaman. May mga nagsasabing ang siyentista at mag-aaral ay may dala-dalang mga halagahan. at eksperimentasyong isinagawa para malaman ang mga prinsipyong kaugnay ng pinag-aaralan. ibig sabihin ay: • Napagmamasdan at naeeksperimentuhan (observability) • Maaaring mabilang o malapatan ng pansukat ng kantidad (measurability) Parehong resulta ang makukuha sa parehong mga kondisyon kung uulitin ang eksperimento (replicability) Prinsipyo ng Agham Panlipunan ni Sabino G. Ibig sabihin. o ideolohikal na balangkas. Kalipunan ng kaalaman – grupo ng mga bagay na may kinikilalang kaugnayan sa isa’t isa 2. dapat na mapagkakatiwalaan. Padilla Malawakang Agham Pamantayang depinisyon ng agham ang “maayos na kaalaman na nagmula sa obserbasyon. Pagkakahati ng Agham Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  47 . naapektuhan nila ang pagiging tunay at katanggap-tanggap na mga elemento ng agham na nabanggit na sa itaas. Itinatala niya ang kaniyang nakikita. dapat na kaya ng isang mananaliksik na ipagwalangbahala ang kaniyang mga sariling kinikilingan kung hinaharap niya ang kaniyang datos.datos o impormasyon na kasama sa katipunan ng kaalaman na ito Sa mga dekadang nakaraan. prinsipyo.

heograpiya. Kinilala ang una at nakapaggiit ng tinatawag natin sa kasalukuyan na metodolohiya ng agham. Sa isang banda. kundi maging sa Pilosopiya na napako sa espekulasyon at pag-iisip kung ano ang katotohanan sa halip na tuklasin batay sa nakikita sa karanasan ang tunay na kalagayan. ang pagkatuklas ng mga instrument tulad ng teleskopyo para sa pagsusuri sa mga katangiang pisikal ng mundo ay naging daan para sa pagsulpot ng isa pang superdomain ng pag-aaral. Pagkatapos ng Dark Ages sa Europa noong kalagitnaan ng pangalawang milenyum. kemistri.” Ang pag-alam sa katotohanan. na nagaaral ng mga puwersang inanimate at bagay sa sanlibutan at agham biolohikal. heolohiya. binubuo naman ang agham panlipunan ng aghamtao. Binubuo ng dalawang uri ng agham pangkalikasan: agham pisikal. ng bagay sa pag-iisip. ang agham pangkalikasan na siyang kinikilalang agham noong panahong iyon ay tinangkilik na at sinuportahan ng estado kahit sa labas ng akademikong institusyon dahil sa mga praktikal na resulta nito. Maituturing ang agham panlipunan bilang paggamit ng metodolohiya ng agham sa pagtugon sa mga usapin na may kinalaman sa asal ng mga tao.Ang sekularisasyon ng kaalaman ang nagbigay sigla sa pag-unlad ng agham. na may kaugnayan sa mga natatanging sangkap ng buhay ng halaman at hayop. at pati na rin sa sariling lipunang nakitang nagbabago. Napapaloob naman ang botaniya at zoolohiya sa agham biolohikal. at sosyolohiya. demograpiya. Sa simula pa lamang. ang agham pangkalikasan. Sa kasalukuyan nahahati ang agham sa dalawang bahagi—agham pangkalikasan at agham panlipunan. kinuha ang mga pamantayan ng Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  48 . at lipunan.” Tumutukoy ito sa kagustuhang maintindihan ang kakaibang kalagayan sa ibang lupain upang mabisang pagharian ang mga kolonya. kultura. agham pampolitika. na siyang tinutukoy kapag ginagamit ang salitang “agham. Kabilang sa agham pisikal ang pisika. o siyentipikong kaalaman ay nakabatay sa mga sumusunod na saligan: • Simetriyang Newtonian (o pagtingin na may batasmekanikal na nagiging batayan ng balance o equilibrium sa kalikasan) • Dualismong Cartesian (pagkilala sa batayang pagkakaiba ng kalikasan sa tao. ng pisikal na mundo sa sosyal/espiritwal na mundo) Ang ikalawang hati ng pangalawang milenyum ay panahon ng paglalayag ng mga bansa sa Europa sa ibang kontinente o lupain. Sa mga bagong uri ng pag-aaral na ito. at astronomiya. Agham Panlipunan Pilosopiya ang pinakauna sa mga superdomain ng agham panlipunan na pinag-aaralan ang buod o prinsipyo ng mga bagay-bagay. Nakahulagpos ito hindi lamang sa impluwensiya ng simbahan. Panahon din ito ng pagbabago ng mga uri ng lipunan sa Europa. lingguwistika. Kasama rito ang pag-aaral ng sining. sikolohiya. ang sentro ng produksiyon ng kaalaman noong panahong midyibal. agham pang-ekonomiya. Nagkaroon tuloy ng pangangailangan sa pag-aaral na may “praktikal na resulta.

” Kaya kung ginagamit ang “panlipunan” bilang pang-uri. Minana ng mga bagong kasapi sa mga agham panlipunan ang pagiging abala sa mga isyung ito. Sa maraming kaso. Tingnan natin ang “agham panlipunan” sa konteksto ng mga elemento ng agham na nabanggit sa una: 1. Mga metodolohiya sa agham panlipunan Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  49 . Nakasama na rin dito ang isyu ng masusing pagsusuri sa buod at papel ng pagiging obhetibo ng siyentista. paglawak ng kakayahan sa produksiyon. Maraming pagbabagong naganap pagkatapos ng Ikalawang Digmaan Pandaigdig: pag-usbong ng Estados Unidos bilang pandaigdigang kapangyarihan. Naging daan ang mga pagbabagong ito para sa masiglang pagrepaso sa kalagayan ng mga agham panlipunan bilang “malamyang” agham at “mahinang kamag-anak” ng mga agham pangkalikasan. Lupon ng kaalaman – pagaaral ng mga katangian ng mga grupo ng mga tao 2. ang naging panimula ang pagrerepasong ito sa pagwawalang saysay o repormulasyon ng mga konsepto ng agham pangkalikasan tungkol sa kung anong datos ang mapagtitiwalaan.agham pangkalikasan tungkol sa kung paano susuriin sa paraang mapapagkatiwalaan ang datos at ang pangangailangang maging obhetibo ang siyentista. na nangangahulugang “kasama. Galing ang katagang Ingles nito sa Latinong salitang socious. Patuloy hanggang ngayon ang mga debate tungkol rito. Sa partikular. Pagsasaayos ng kaalamang ito – ayon sa mga disiplina ng pag-aaral sa mga gawain ng tao Halimbawa: • Kasaysayan – pagtatala ng nakaraang karanasan ng mga tao • Sosyolohiya – paano nangyayari ang mga relasyon ng mga tao at mga grupo ng tao Ekonomiks – paggamit ng mga tao sa yaman Sikolohiya – kamalayan at pagkilos ng mga tao Antropolohiya – kultura ng tao Agham Pampolitika – relasyong pangkapangyarihan ng tao Lingguwistika – siyentipikong pag-aaral ng wika at pagsasawika ng kultura Heograpiya – pag-aaral ng kaligiran ng tao Demograpiya – pag-aaral sa populasyon ng tao • • • • • • • 3. at hindi lamang isang indibidwal. patungkol ang “panlipunan” sa mga relasyon ng iba’t ibang tao. tinutukoy nito ang grupo ng mga tao. at ang biglang pagdami ng bilang ng tao.

Dahil napakasalimuot ng paksa ng agham panlipunan. Sinabi ni Comte. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  50 . Nais malaman ng sosyolohiya kung paano nakakaimpluwensiya sa lipunan ang institusyon at estrukturang panlipunan tulad ng uring panlipunan. Inilalarawan naman ng mga macroeconomics ang mga makabagong pagpapaliwanag hinggil sa pambansang kita at pagtatrabaho. at pagbabago sa upa. at pagkonsumo ng mga kalakal at serbisyo. Hindi mutually exclusive ang dalawang kategoryang ito. Sa usapin ng uri ng metodolohiya sa mga agham panlipunan. Ang kagustuhang makuha ang malaliman o malawak na pagtingin sa isang paksa—mapasaloob man ito sa isang disiplina o lugar—ay nagbubunga ng mga sumusunod na estilo ng pag-aaral sa agham panlipunan at metodolohiya: • • Paggamit ng higit sa isang metodolohiya Paggamit ng kantitatibo at kalitatibong metodolohiya. Kasabay ng pagtanyag ng agham pang-ekonomiya sa mga unibersidad sa Europa ang pag-usbong ng sosyolohiya sa pangalawang hati ng siglo 19. kahit maaaring higit na bigyang diin ang isang kategorya Pagtanaw sa larangan ng ibang disiplina kahit disadyang multidisiplinari ang pag-aaral Pagbubuo ng isang lupon o grupong mag-aaral sa lugar o sa paksa kaysa iisang mananaliksik lamang ang kikilos Dangan nga lamang sa simula ay naging mga ulat ito hinggil sa mga hari at reyna o mga santo at santa na madalas ay pagpuri lamang sa ilang tao at pagbibigay katwiran sa paghahari ng mga monarkiya sa halip na pagtatala ng mga “totoong” nangyari. Nagsimula ang ugat ng sosyolohiya sa labas ng akademya. buo at pinagisang posibistang agham panlipunan. Interesado ang agham pangekonomiya sa produksiyon. partikular sa mga samahang nais ng reporma sa lipunang industriyalisado. Pinalitan nito ang politikal na ekonomiya na naging tanyag noong siglo 18. laki ng tubo. • • Mga Disiplina sa Agham Panlipunan Isa sa matandang agham panlipunan ang kasaysayan. pamamahagi. ang kinikilalang ama ng sosyolohiya. Sinikap nitong igiit at tangkilikin ang pagiging “likas” ng prinsipyo ng laissez-faire. na ito ang reyna ng agham. Karaniwang nahahati ang disiplinang ito sa microeconomics na nagpapaliwanag kung paano ang ugnayan ng supply at demand sa isang may kompetisyong pamilihan ay nagdudulot sa pagbabago ng halaga ng kalakal. may dalawang kategorya—kalitatibo at kantitatibo. Masasabing usapin ng kasidhian ng bilang at/o pagsasalarawan ang paghihiwalay na ito. Ang disiplina ng agham pangekonomiya ay naging popular pagpasok ng siglo 19. bayad sa paggawa. hindi kataka-taka na sari-saring metolohiya ang ginagamit sa mga pag-aaral nito. Kilala ito sa pagtatala ng mga ulat ng nakaraan.

Ang sikolohiyang klinikal ang sumusubaybay sa mga taong may mga suliranin sa buhat at may kapansanan sa pag-iisip. Naging mahirap ang integrasyon ng heograpiya sa agham panlipunan bagamat disiplina itong matagal-tagal na ring umiiral. Ang impluwensiya ng positibismo ay nagtulak sa karamihan sa mga pilosopo na igiit ang pagiging siyentipiko. ang sikolohista sa paaralan ang tumutulong sa mga mag-aaral hinggil sa pag-aaral at pagpili ng propesyon. lingguwistikang nag-aaral ng mga pagbabago. kabilang ang ugnayan ng tao at ng pisikal at heograpikong kaligiran. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  51 . Pinagaaralan naman ng sikolohiyang pangindustriya ang asal ng mga tao sa mga lugar ng paggawa o ang mga epekto sa kaniya ng kaligiran sa paggawa. Isa sa mga bagong agham panlipunan ang sikolohiya. naging tanggap ito sa labas ng unibersidad bilang gawain ng manlalakbay. Samantala. Tunay na sikolohiya ang pag-aaral sa pisyolohikal at hindi sa larangan ng lipunan ang gawain nito kundi sa larangan ng medisina. Nakatuon ang pag-aaral ng agham pampolitika sa sistematikong pag-aaral ng pamahalaan. Binubuo ito ng dalawang larangan: pisikal na aghamtao na naglalayong tuntunin ang pinagmulan o ebolusyon ng tao at dahilan ng pagkakaiba ng mga tao at pangkulturang aghamtao na binubuo ng arkeolohiya na nag-aaral ng ebolusyon ng kultura at lipunan. Ang aghamtao ay nag-aaral ng pambiolohiya at pangkulturang pagkakaiba ng sangkatauhan. adbenturero. at mga kaakibat na institusyon. komunidad. Naging abala ang mga naunang antropologo sa kasaysayang likas ng sangkatauhan at ang mga hakang yugto sa pag-unlad nito. Siyentipikong pagaaral ng mga panlipunang relasyon ng tao ang disiplinang ito. estruktura. Kabilang dito ang pagsusuri sa pakiramdam. at karanasan ng tao at maging ng mga hayop. at etnolohiya na nais maunawaan kung bakit magkakaiba ang gawi ng tao sa isip at kilos. at pag-alam. May naging kalituhan ang disiplinang ito mula nang humiwalay sa Pilosopiya. asal. Sinasabing kaanlinsabay ng ebolusyonismo ng siglo 19 ang pagtanggap sa aghamtao bilang akademikong disiplina. Ang subfields ng sikolohiya ay maaaring hatiin batay sa gamit nito. Pangunahing pinagtutuunan ng sikolohiyang panlipunan ang pagsusuri sa impluwensiya ng tao sa bawat isa at paano sila kumikilos bilang grupo. Pinag-aaralan ng heograpiya ang distribusyon at pagkakaayos ng lahat ng elemento sa ibabaw ng lupa. tungkulin. at kapangyarihan gayon din naman ang panlipunang suliranin tulad ng krimen at pang-aabuso. kontemporanyong gamit at mga pagkakaiba ng wika. at bilang serbisyo ng mga kolonyal na opisyal ng mga makapangyarihang bansa sa Europa. pagkatuto.pamilya. Kabilang dito ang pinagmulan ng mga ito. Naging akademikong disiplina ang agham pampolitika nang lumaya ito sa disiplina ng batas na siyang pangunahing sumusuri sa larangan ng kapangyarihan at estado. pag-iisip. proseso ng pag-iisip. Gayunpaman. Pinagaaralan ng sikolohiya ang kaisipan. Habang nagiging malinaw ang dibisyon ng mga disiplina sa huling dako ng siglo 19 ukol sa kani-kanilang paksa hinggil sa tao.

Ang pag-aaral ng wika ang gawain ng lingguwistika. Karaniwang kasama rito ang sikolohiya. paniniwala. kataga. Isang masalimuot na panahon na tinaguriang McCarthy era na maaaring ikalito ng ilang tao ang pagkakaiba ng sosyalismo at social science. at ang balarila ng isang wika. hinubog ang behavioral sciences na magkaroon ng mga sumusunod na katangian. at hindi lamang ang pisikal na kilos ang pinagmamasdan kung hindi pati ang hindi basta-basta nakikita. Sinusuri nito ang mga tunog. relasyon nito sa ibang wika at mga aspekto ng pagbabago sa wika. at sosyolohiya. Ipinanganak ang behavioral sciences sa Estados Unidos noong dekada 50. Kabilang din dito ang sosyolohikal at sikolohikal na aspekto ng komunikasyon. 1. May isang sangay ng mga agham panlipunan na tinatawag na behavioral sciences. May pangmatagalang perspektiba. hangarin. Ang behavioral sciences ay hindi dapat ikalito sa behaviorism na isang teorya na nagpapahayag na dapat ilimita sa behavior ng tao ang siyentipikong pag-aaral dahil ito lamang ang maaaring masukat at mapagmasdan at hindi dapat pakialaman ang kamalayan dahil hindi ito kailanman maaaring obserbahan. Binibigyang-pansin nito ang mga panlipunang katangian ng populasyon at kanilang pagbabago sa loob ng isang takdang panahon. Mula sa ganitong konseptuwalisasyon. dahil nais nitong makahalaw ng batayang kaalaman tungkol sa kilos ng tao 4. Tiyak na umaayon sa siyentipikong lapat 3. Nakatuon sa saliksik 2.Isang interdisiplinaryong pag-aaral ng populasyon ng tao ang demograpiya. Lumabas sa isa sa mga limang punto ang pagbibigay pansin sa larangan ng kilos ng indibidwal at ang mga relasyon ng tao at grupo ng tao. Binibigyang-diin dito ang usapin ng kilos ng indibidwal at ang mga relasyong namamagitan sa tao at grupo ng tao. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  52 . Naging instrumento ang isang proyekto ng Ford Foundation na layuning pagaralan kung paano higit na makatutulong sa buong sangkatauhan ang Foundation. antropolohiya. Ninais na maging interdisiplinari Kinikilalang masalimuot ang pinagaaralan dahil tinitingnan ang kabuuan ng sanhi ng ganito o ganoong kilos ng tao. tulad ng saloobin. at iba pa.

KOGNISYO N EMOSYON Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  53 . Ayon sa pagaaral nina Markus at Kitayama (1986). Pagkakaiba ng independent at interdependent self sa kognisyon at emosyon INDEPENDE NT SELF Pagpapahala ga sa kaalaman hinggil sa sarili kaysa ibang tao Higit ang damdaming patungkol sa DEPENDEN T SELF Pagpapah alaga sa kaalaman tungkol sa ibang tao kaysa sarili Higit ang damdamin g Pagkataong Pilipino nina Althea Fernandez. Rosanna Luz Velario. Matatagpuan ang tipo ng kulturang ito sa Asia. Iba’t Ibang Pagkatao Nahuhubog ang pagkatao ng isang indibidwal batay sa hangarin ng lipunan at kulturang kaniyang kinabibilangan. Hindi lubhang mahalaga ang isang tao sa pagkilala at paglilinang ng pagkatao ng isang may independent self (individualist culture). Ang pagkakaiba ng kultura ang dahilan kung bakit nagkakaiba rin ang pagkatao ng iba’t ibang lahi sa mundo. kabilang na ang Pilipinas at Africa. Ayon pa rin kina Markus at Kitayama. at pagkilos ng ibang taong kaniyang nakakasalamuha. Itinuturing ding collectivist ang mga kulturang Hispaniko at Hindu. may pagkakaiba pa rin ang independent at interdependent self sa kognisyon at emosyon. Lubhang napakahalaga ng ibang tao sa pagkilala at paglinang ng pagkatao ng isang may interdependent self (collectivist culture). Ang interdependent self naman ay isang pagkataong tinitingnan ang sarili na hindi hiwalay at hindi kakaiba sa ibang tao kung kaya’t itinatakda ang pagkilos ng indibidwal ng kaniyang pagtingin sa iniisip. damdamin. sa kalakhan dalawang tipo ng pagkatao ang nabubuo batay sa pagkakaiba ng mga kultura: ang independent self at ang interdependent self. Nahuhubog ang ganitong uri ng pagkatao sa mga kanluraning kultura.Ang independent self ay isang pagkataong tinitingnan ang sarili bilang naiiba sa ibang tao at ang sariling katangian ang nag-aayos at nagtatakda ng kaniyang pag-uugali at pagkilos. at Jay A Yacat Iba’t Ibang Kultura.

Iisang Katauhan Kapwa Ko (at Sarili Ko). Bunga ito ng pagiging collectivist society ng kulturang Pilipino kung saan pinahahalagahan ang interaksiyong panlipunan sa pang-araw-araw na gawain. Laban sa konsepto ng kapwa ang paggawa ng masama sa ibang tao. frustration. Kung iisiping mabuti. Naaayon ito sa konsepto ng interdependent self nina Markus at Kitayama na ang pagkatao ang pagtingin sa sarili bilang hindi hiwalay sa ibang tao. Kahit may konsepto ng ibang tao at hindi ibang tao. pakikibagay. Lubhang mahalaga para sa atin ang mahigpit na relasyon sa pamilya at kamag-anak. Makikita lamang ang pagkakaiba sa pamamagitan ng mga behavioral patterns na ating isinasagawa. at pakikisama. pakikipagkapwa ang core value at conviction sa kulturang Pilipino. nawawala na rin ang kaniyang pagkaPilipino. Pamamaraan ng pakikipagkapwa ang lahat ng mga nabanggit na ginagawa para sa ibang tao at hindi ibang tao (Enriquez 1992). Dagdag dito. ginagawa natin ang mga sumusunod: pakikipagpalagayang-loob. Ayon sa pag-aaral ni Pasao (1979). Ibig sabihin. Palaban at Di-Palabang Katangian. nangangahulugan ito na Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  54 . pakikisalamuha. Mahal ko Tanong: Kailan tama ang 1 + 1 = 1? Sagot: Kapag AKO + IBANG TAO = KAPWA Ayon sa mga pag-aaral ng tagapagtaguyod ng Sikolohiyang Pilipino. pakikisangkot. pride patungkol sa ibang tao (otheroriented): simpatiya. itinuturing sila bilang mga kapwa. shame.sarili (egocentered): galit sa sarili. Para naman sa mga taong hindi na iba sa atin. feelings of interperso nal communio n tinatanggap at nakikitungo siya sa iba bilang kapantay ayon sa malaking pagtingin niya sa dignidad ng taong ito at pati sa kaniyang sarili. Maging sa pagpaplano ng sariling buhay. binibigyang halaga natin ang epekto nito sa ibang taong nasa paligid natin. tayong mga Pilipino ay may relational self. pakikilahok. Sa pagtatakda ng sariling gawi at pagkilos. at pakikiisa. taliwas ang pakikipagkapwa sa mapagsamantalang pakikitungo sa iba. at ipinapakita ng ibang tao. Kapag kinikilala ng isang tao ang shared inner identity. di kakaiba sa iba ang sarili. Kapag nawala ang konsepto ng pakikipagkapwa at titingnan ang pagkatao kaiba sa ibang tao. Sa planong pansarili. Sabi nga ni Enriquez (1992). ginagawa natin ang mga sumusunod: pakikitungo. niloloob. kapag nawala ang pakikipagkapwa ng isang Pilipino. Para sa ibang tao. hindi nangangahulugan at tumutukoy sa ibang tao (others) ang kapwa ngunit sa pagkakaisa ng sarili (self) at ng ibang tao (others). pati na rin ang pakikipagkapwa sa iba. malaki ang ating pagpapahalaga sa sasabihin. nagiging independent self ang pagkatao katulad ng mga banyaga’t kanluranin. pagyurak ito sa dignidad ng iba pati na rin sa sariling dangal. kasama pa rin ang iba.

naiiba minsan ang kahulugan ng konsepto kapag naisalin na sa wikang banyaga. Ibig sabihin. Ang masama pa. Ibig sabihin. nakadadama tayo ng “hiya” bilang pagrespeto sa katauhan ng ibang tao at bilang pagkilala sa dangal ng sariling katauhan. ikinakabit sa pakiramdam ang mga accomodative at confrontative value sa core value ng kapwa. Nararapat tingnan nang balance ang pagkataong Pilipino: may aspekto itong di-palaban (accomodative) at mayroon din namang palaban (confrontative). Malinaw na nakabatay sa pagtantiya sa ating pagkakamali sa pakikipagkapwa-tao ang tindi ng ating hiya.” Ang konsepto ng “hiya” ng Pilipino ay hindi lamang katumbas ng salitang shame sa Ingles. nawawala ang lalim ng pagpapakahulugan sa mga ito. Tinukoy ni Enriquez ang pakiramdam bilang pivotal value sa pagkataong Pilipino. Bunga ng pakikiramdam sa sitwasyon at sa ibang tao ang ating pakikisama. hindi tayo mahihiya kung hindi tayo marunong makiramdam sa kilos ng kapwa. mayroon ding panloob (moral) na aspekto ang hiya. Nagsisimula ang respeto sa kapwa sa pakikisama at nagtatapos sa pakikibaka laban sa pagsasamantala’t pang-aapi (kawalan ng respeto sa dignidad at pagkatao o kawalan ng pakikipag-kapwa). at pakikibaka) naman ang nagtatakda ng palabang katangian. na isalarawan ang Pilipino bilang pasibo. Taliwas ito sa pagsusuri ng ating konsepto ng pakikipagkapwa. Ito ang aspektong nakadikit sa ating konsepto ng karangalan o dignidad. Bahala Na Kung Mapahiya Ka? Kadalasan kapag ipinagpipilitan nating mabigyan ng kahulugang Ingles ang mga konseptong Pilipino. marami ring kalat na maling akala tungkol sa “bahala na. utang na loob at pakikisama) ang nagtatakda ng di-palabang katangian at malaking pagpapahalaga sa ibang tao. Ang mga confrontative values (bahala na. Ang pagkilala sa mga accomodative values (hiya. Nakakatawa ngunit nakalulungkot din na gayong taliwas sa katotohanan ang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  55 . Dalawang aspektong ginagabayan ng iisang halagahan (value): ang pagkilala sa dignidad ng sarili’t kapwa. Bilang pivot.” Ayon sa kongklusyon ng mga banyagang sikolohista. Maaaring lamang mangyari ang paglakas ng loob at pakikibaka kung nararamdaman na inaalipusta na ang ating pagkatao. nangangahulugan ang “bahala na” ng fatalism at indikasyon daw ng pasibo’t atrasadong pag-iisip at pagkilos bunga na rin ng atrasadong kabuhayan sa bansa. matingkad daw sa pag-uugali ang pakikisama at umiikot lang ang pagkilos sa hangaring magkaroon tayo ng smooth interpersonal relations (SIR) sa ibang tao. Ang panloob at moral na aspekto ang nagtatakda ng tindi ng hiya. Taliwas ang konsepto ng kapwa sa ibig mangyari ng iba. hindi tayo makatatanaw ng utang na loob kung manhid tayo. Maliban sa panlabas (social) na aspekto. Sa kabilang banda. Nangangailangan ng pagtantiya ang bahala na. lakas ng loob. Ibig sabihin. Ganito ang nangyari sa mga unang pag-aaral ng mga banyaga at Pilipinong sikolohista sa mga konsepto ng “hiya” at “bahala na. Binubuo ng mga accomodative value at confrontative value ang konsepto ng kapwa sa mga Pilipino na parehong mahalaga para sa atin.Ayon sa mga naunang pag-aaal sa pagkataong Pilipino.

may ginagawa tayo at tinatawag lang natin ang Diyos upang patnubayan tayo. Maaari ring makarinig na katangiang hindi nag-iisip sa ginagawa at sa hinaharap ito. Sa kabilang dako. Sa katunayan. Sa totoo lang. Ito ay katangian ng pagkakaroon ng determinasyon at puno ng tiwala sa sariling kakayahan. hindi fatalistic attitude ang bahala na. masasabing mababaw ito. pagkamatulungin. Para naman sa iba. ang bahala na ay katangiang punong-puno ng determinasyon. May kasabihan nga na. nasa tao ang gawa!” Sa kabuuan. Sa tingin ng Enriquez (1992) ang lakas ng loob ang dahilan kung bakit nakakayanan ng mga Pilipino na humarap sa anumang kahirapan at ipagtanggol ang dangal kahit ang kalaban ay mas “malakas” kaysa kaniya. pagkatapos banggitin ito.” babanggitin na ito ay pagpapasaDiyos ng kung anuman ang mangyari sa kanila. Ibig sabihin. maraming mga pagkakataong napapatunayan na tayo ay lahing malakas ang loob. Utang Ko Sa Iyo ang Aking Lakas ng Loob Ayon sa palasak na kahulugan ng “utang na loob. “Nasa Diyos ang awa. Samantala. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  56 . Sa salitang Ingles. buong tapang nating hinaharap ang problema at determinado nating isinasagawa ang ating desisyon.” dapat nating bayaran o suklian ng katumbas ang ibinigay sa atin ng ibang tao. 1983). nagmumula ang hiya sa malalim na respeto ng Pilipino sa dangal ng kaniyang sarili at ng kaniyang kapwa. Kailan nga ba ginagamit ang mga katagang “Bahala na!”? Sa gitna ng walang katiyakan. Gumagawa tayo ng kinalkulang panganib. Bagama’t totoong may ganito tayong pagtanaw. materyal man o hindi. Kahit kadalasa’y binabanggit natin ang “Bahala na ang Diyos!. isa sa pitong tinitingalang ugali ng mga Pilipino ang lakas ng loob ayon sa isang pambansang psychometric na pagaaral ng pagkataong Pilipino na ginagamitan ng Panukat ng Ugali at Pagkatao (Enriquez at Guanzon. ang ibang tao ay may “utang” sa ating irespeto ang ating pagkatao katulad ng dapat nilang asahan sa atin sa pakikitungo sa kanila.” hindi ibig sabihin ay ipinagpapasa-Diyos na ang lahat. Bagkus.” ang mga ito ang mukhang bukambibig at pinaniniwalaan ng mas nakararami. O di kaya ng pagsasawalang bahala at hindi pagkilos. hindi natin inuurungan ang mga pagsubok sa buhay. ihinahanay at binabalanse ang positibo at negatibong aspekto ng ating desisyon. dahilan ito kung bakit hindi tayo umaasenso. pagkamapagpapakumbaba at pagkamatiyaga. ang tawag dito ay reciprocity o contractual relations. Nagsisilbi itong panawagan upang igalang ang dignidad at karangalan ng bawat tao (plea for common humanity). Ang mga kalahok sa pag-aaral na mula sa labindalawang etnolingguwistikong grupo sa bansa ay nakakuha ng mataas na iskor sa katangiang lakas ng loob. Hindi lamang ganito ang pakahulugan natin sa utang na loob. Taliwas ito sa katotohanan.mga pananaw sa “bahala na. Totoo bang hindi nag-iisip at padalosdalos ang mga taong nagsasalita ng bahala na? Hindi ba’t sa pagbigkas ng bahala na ay kinakalkula natin ang mga puwedeng mangyari sa atin? Ibig sabihin. Hanggang ngayon. May mas malalim na kahulugan ng utang na loob. Kung tatanungin ang mga Pilipino kung ano ang ibig sabihin ng “bahala na.

1973) ang konsepto ng pakikisama bilang batayan ng kaniyang pagtingin na kakikitan ang mga Pilipino ng masidhing paghahangad sa smooth interpersonal relations. Marunong din tayong humarap sa anumang sitwasyon nang may determinasyon gaya ng ipinakikita ng “bahala na. hindi maiaalis sa “ating pagkatao at kasaysayan bilang isang lahi ang pakikibaka bilang isang confrontative value. Dalawa ang kamay ng Pilipino: isang bukas ang palad sa pakikitungo sa iba at isang nakakuyom para doon sa mga mapagsamantala. Ang pakikibaka ang nagsisilbing instrumento ng Pilipino upang maibalik ang dangal sa kaniyang pagkataong pilit na sinisira ng iba. Paglalagom Ang pagkataong Pilipino ay may mga katangiang palaban at di-palaban. Likas sa atin ang katangiang ito. ngunit may panahon din ng pakikibaka. KO ka! Ginamit ni Lynch (1961. Sabi nga. Ngunit kahit ano pang pagpupumilit ang gawin. Hindi lamang ang mga bayani ang marunong makibaka. Kung mananatiling may pagpapahalaga sa karangalan. Anong klaseng halagahan ito? Maraming sikolohistang Pilipino ang naniniwala na ang bulag na pagpapahalaga sa pakikisama ay may hangad na iwaglit sa kaisipan at katauhang Pilipino ang konsepto ng pakikibaka. Alam ng Pilipino kung kailan niya dapat palakasin ang kaniyang kalooban. OK ka! Kapag kumuyom ang palad ng Pinoy. May nagsasabing ito raw ang mas pinahahalagahan ng Pilipino kaysa pakikipagkapwa. handang lumaban ang Pilipino hindi lamang para sa sarili kundi para na rin sa kapwa at sa Inang Bayan. May panahon ng pakikisama.Hindi lamang ang mga bayaning tulad nina Rizal at Bonifacio ang nagtataglay ng kalakasan ng loob. Mahalagang ulitin na ang lipunan at ang kultura ang nagtatakda kung anong pagkatao ang tinataglay natin. ganoon din siya katindi kung magalit at hindi siya kakikitaan ng pagkatakot dahil puno siya ng lakas ng loob. May Hangganan ang Pakikisama at May Simula ang Pakikibaka Warning: Kapag bukas ang palad ng Pinoy. katarungan at kalayaan ang lipunang Pilipino. Paano tatanggapin na ang pakikisama ang batayan at saligang halagahan kung ginagamit din ito sa maling paraan? Nagluluwal ang lubhang pagpapahalaga sa pakikisama ng mga ugaling pagsasawalang-kibo at pagsasawalang-halaga na lamang sa mga tiwaling nangyayari sa ating paligid. Katulad ni Lynch. tumanaw ng utang na loob at makisama sa ibang tao dahil sa ating pagpapahalaga sa pakikipagkapwa. Marunong tayong makadama ng hiya. marami ang nagpupumilit na itaas ang antas ng pakikisama sa katauhang Pilipino. Sa mga sitwasyon na kinakitaan ng pang-aapi at pagsasamantala (kawalan ng pakikipagkapwa-tao ng mga nakaririwasa at may kapangyarihan). mananatiling may Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  57 . “habang nasusugatan ay lalong tumatapang” at kung gaano kalalim tumanaw ng utang na loob ang Pilipino.” Mayroon din tayong sapat na lakas ng loob upang buong tapang na makibaka lalo pa’t niyuyurakan na ang ating dangal at pagkatao.

at panlipunang values ng ating pagkatao bilang Pilipino. Huwag nilang paabuting malagot ang pisi o di kaya’y mapuno ang salop! Nasa Talahanayan ang relasyon ng mga batayan. hindi dapat abusuhin ang ating pakikipagkapwa dahil may hangganan din ang ating pasensiya. Samantala. panlabas. Accomodative Surface Value Hiya Utang na loob Pakikisama Confrontative Surface Value Bahala na Lakas ng loob Pakikibaka Pivotal InterPersonal Value Pakiramdam (pakikipagkapwa-tao) CORE VALUE kapwa Lingking SocioPersonal Value Kagandahang-loob (Pagkamakatao Associated Societal Values Karangalan Katarungan Kalayaan Behavior patterns and Value Structure: Surface. Core and Societal Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  58 .pagpapahalaga ang Pilipino sa kapwa batay sa respeto sa pagkatao ng isa’t isa.

Isinalin ng PPRTH ang mga Filipinong papel sa Ingles. Ipinagpatuloy ko ang pagkuha ng datos hinggil dito. kilala rin ngayon sa pangalang Akademya ng Sikolohiyang Pilipino) sa pagsasalin ng mga materyal na sikolohikal at pagbubuo ng mga orihinal na materyal. mula sa mga taong di ko nakausap noon. itinuon ang pansin sa pagbubuo ng mga orihinal na materyal sa Filipino bilang pagkilala sa mga likas na yaman ng kulturang Pilipino na batayan ng sikolohiya. Pawang inedit ni Virgilio Enriquez. Sa larangan naman ng pagsukat na sikolohikal (psychological measurement). Panimula Mahaba na ang kasaysayan ng paggamit ng Filipino sa pagtuturo at pananaliksik sa sikolohiya sa Pilipinas. at ang mga Ingles na papel sa Filipino. Noong nagsimulang ituro ang sikolohiya sa Filipino. ngunit ang ilan ay nasa wikang Ingles. Ang unang aklat na pagsasalin ng isang aklat na sikolohikal na nakasulat sa Ingles ay ang Talambuhay ng Isang Baliw ni Virgilio Enriquez na ginawa niya noong 1973. marami ring pagsasalin ng mga panukat na sikolohikal ang isinagawa dahil walang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  59 . Ito ang unang katipunan ng mga papel na sikolohikal na may magkatumbas na bersyon sa Ingles at Filipino. ng isang seminar tungkol sa “Ang Weltanschauung ng mga Pilipino. Ito ay bunga na rin ng pagpapalaganap ng isang oryentasyong tinatawag na sikolohiyang Pilipino. Sa isang papel na isinulat ko noong 1980. kaugnay ng diksyunaryong Ingles-Filipino para sa sikolohiya.P. Ang resulta ay dalawang aklat mula sa magkaparehong papel. kasama ang Institute for Southeast Asian Studies (ISEAS). sinuri ko ang kasaysayang ito mula 1965 hanggang 1980 para sa iba’t ibang institusyon. Ang aklat na ito ay para sa panimulang kurso sa sikolohiya sa U. Ito ay pagsasalin ng Autobiography of a Schizophrenic Girl ni Sechehaye (1951). nagtaguyod ang PPRTH. Antonio.” Karamihan sa mga papel sa seminar na ito ay isinulat sa wikang Filipino. Ang mga orihinal na Filipinong papel at ang mga salin sa Filipino ay mababasa sa aklat na pinamagatang Ang Weltanschauung ng Pilipino.Ang Pagsasalin sa Sikolohiya ni Rogelia Pe-Pua 1. Sa pagdaan ng mga taon. isa sa pangunahing paraan ng pagdebelop ng mga materyal ay ang pagsasalin sa Filipino ng mga babasahin mula sa Kanluran na nakasulat sa wikang Ingles. Enriquez at Lilia F. Noong 1980. Ang unang aklat na lumabas na pagsasalin ng iba’t ibang artikulong sikolohikal ay ang Diwa: Katipunan ng mga Lathalaing Pangsikolohiya na inedit nina Virgilio G. ang mga orihinal na Ingles at salin sa Ingles naman ay nasa loob ng aklat na Philippine World Views. Instrumental ang Departamento ng Sikolohiya ng UP at ang Philippine Psychology Research and Training House (PPRTH.

orihinal na panukat na nasa wikang Filipino. Magkaminsan ay bahagi na lamang ng orihinal na kahulugan ang napapanatili sa saling-angkat. Noong 1973. Ilonggo. Ang pagpapasalin ng mga materyal sa mga etudyante ay karaniwang aktibidad ng klase upang makuha ang lebel ng wika na kapaki-pakinabang para sa kanila. Hapon. Ilocano.” Ang mga salitang Ingles ay tahasang hinihiram at hindi binabago. 2. Chabacano. Halimbawa ng mga salingangkat: neurosis (Ingles) chronic psychotic condition (Ingles) nadir (Arabic) Gestalt (Aleman) libido (Pranses) client-centered/non-directive therapy (Ingles) encounter group (Ingles) moron (Griyego) Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  60 . Ito ay sapagkat ang orihinal na gamit ay karaniwang higit na malawak kaysa partikular na gamit na siyang hinihiram. ang pagbabago sa kontekstong sikolohikal at kultural ay nagiging dahilan din ng ‘pagbabago’ sa kahulugan ng salitang inaangkat. Pitong paraan ang itinala ni Enriquez (1977) sa kanyang papel tungkol sa intelektuwalisasyon ng wikang Filipino sa sikolohiya. Ang mga nagsagawa ng pagsasalin sa sikolohiya ay mga guro. Marami ring pagkakataon na ang mga nagsasalin ng PUP-PPP. marami na rin ang mga panukat na mayroong higit sa isang bersyong pangwika. hindi rin binabago ang pakahulugan dito. Bukod sa PUP. estudyante at mga propesyonal na tagasalin. Sa proyekto kong pagbubuo ng diksyunaryo na pinondohan ng UPOffice of Research Coordination. “Ang ‘saling angkat’ ay tumutukoy sa mga ideya at salitang hiram mula sa ibang wika at kultura na ginagamit ayon sa orihinal na kahulugan at anyong pasulat nito. ay nagawa sa tulong ng mga taga-Ilocos. Waray. nagkaroon kami ng pagkakataong tipunin ang mga terminolohiyang Filipino na salin mula sa Ingles. Isa rin itong salin sapagkat nabago na ang kontekstong sikolohikal at kultural ng salitang inaangkat. Ngunit sa kabila ng lahat ng ito.1Saling-angkat – Tahasang panghihiram Ayon kay Enriquez. BahasaMalayo. “Ito ay isang pag-aangkat sapagkat hindi maikakaila ang banyagang pinagmulan nito. isang panukat na ginamit ko sa aking disertasyon. at higit sa dalawa ang alam na wika. 2. Iba’t Ibang Paraan ng Pagsasalin sa Sikolohiya Iba’t ibang paraan ng pagsasalin ng terminolohiya ang sinusunod sa sikolohiya ng iba’t ibang nagsasalin. Ito ang tanging panukat na mayroong salin sa 12 wika bukod sa Filipino—Ingles. Cebuano. Maranao. Kapampangan. Ito ay inaasahang mailathala bago matapos ang taong 1991. Ipinapalagay na may pagkabilinggwal ang mga estudyante. dinebelop nina Enriquez at ng PPRTH ang unang panukat ng pagkatao na nasa Filipino ang orihinal—ang Panukat ng Ugali at Pagkatao (PUP).

Halimbawa: pakikipagkapwa sa halip na sosyal na interaksyon tulay (contact person. gobetween) Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  61 .5Saling-angkop – Pagdukal sa wikang pagsasalinan Ito ay ang paghahanap ng katumbas sa pinagsasalinang wika na mas makabuluhan kaysa tahasang pagsasalin na tapat sa orihinal.3Saling Panggramatika – Pagsunod sa sintaktikang Filipino Binabago ang ponolohiya subalit ang kahulugan ay tulad din ng pakahulugang orihinal. Halimbawa: inter-aksyong sosyal (social interaksyon) agresyon (aggression) abnormal (abnormal) reaksyon (reaction) depresyon (depression) emosyonal (emotional) persepsyon (perception) 2.4Saling-tapat – Pagtugaygay sa orihinal o pinaghiramang wika at kultura Ang layunin nito ay palaganapin ang ideyang galing sa labas sa pamamagitan ng paghahanap sa saling “tapat” sa ideyang ipinahihiwatig sa orihinal. at ang salita sa pakahulugan nito ay “inaangkin. Halimbawa: reimporsment (reinforcement) amnesia (amnesia) placebo (placebo) iskima (schema) interaksyong sosyal (social interaction) histerikal (hysterical) repleks (reflex) saykayatris (psychiatrist) kognisyon (cognition) 2. higit na mahalaga ba ang maging tapat sa orihinal kaysa ang makatuklas ng mga konseptong mahalaga sa lipunang Pilipino? 2.2Saling Paimbabaw – Paimbabaw na pag-angkin ng bigkas at baybay Ito ay ang paggamit ng mga salitang galing sa ibang wika.amae (Hapon) mahay (Cebuano) walhon (Cebuano) nakem (Ilocano) kakugi (Ilonggo) patugsiling (Ilonggo) dagyao (Ilonggo) maratabat (Maranao) 2. Halimbawa: pagtutunguhan (social interaction) paniniwala (belief) pagpapahalaga (value) pag-unlad (development) hustong gulang (maturity) kaganapan ng gulang (adulthood) pagpapalaki ng bata (childrearing) Ngunit ang tanong ay. wala nang balak na isauli (Agoncillo 1971)” o “hinihiram” ngunit binabago ang tunog at baybay.

Inilahad ni Enriquez ang anim na batayang ito: 3.6Saling-hiram – Pagsasalin ng hiram na salita Ayon kay Enriquez. Halimbawa ng saling-hiram. dala marahil ng kahulugan ng salitang nililikha. Batayan ng Pagpili ng mga Salita Bunga ng pag-unlad ng literatura sa sikolohiyang Pilipino. Gayunpaman.7Saling-likha – Paglikha at pagbuo ng bagong salita Hindi kilala ang sikolohiya sa Pilipinas sa paggamit ng mga “imbento” o likhang salita. pamamangka sa dalawang ilog (extrarelations) 2. may mga salitang likha na ginagamit minsan bagamat nagiging tapunan ng biro at panunukso. paghuhugas-isip (mula sa brainwashing at paghuhugas-utak) pagbabagyo ng isip (mula sa brainstorming at pagbabagyo ng utak) alon ng utak (brainwaves) pakikidigmang sikolohikal (psychological warfare) n-ach (mula sa n-ach. nabuo at kinilala ang ilang tiyak na batayang maaaring gamitin sa pagpili ng mga terminolohiyang teknikal. para sa sikolohiya.1Ang pagkabihasa sa isang taguri o o Madalas gamitin ang salita Sanay na ang mga tao sa salita  pakikibagay vs pakikitungo (social adaptation) 3. Madalas ay hindi kasiya-siya ang unang salin kaya kailangang maghanap ng ibang salin. Halimbawa.pakikipagpalagayang-loob (rapport) nakikiugaling pagmamasid (participant observation) isip-bata (emotionally immature) pagkukulasisi. isa sa pinakamahusay na paraan ng pagbuo ng terminolohiya ay sa pamamagitan ng pagsasaling-wika ng hiram na salita bagamat nagkaroon din ng mangilan-ngilang suliranin ditto. need achievement at pangangailangang makagawa) kaalamang nasa dulo-ng-dila (tip-of-the-tongue phenomenon) bakas ng gunita (memory trace) 2. sarigawa (masturbation) pagtatalik/pagtatalik na sekswal (sexual intercourse) 3.2 Ang pagkakaroon ng maunlad na literatura o Literatura sa alinmang wika na maaalaala at magagamit kaugnay ng isang taguri Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  62 . lumikha o manghiram muna hangga’t wala pang naiisip na katumbas para dito.

kawaksi (subject) 3. 4.3Ang maugnayin at teoretikal na kayamanan ng konsepto o May kaugnayan sa teorya o sa sistema ng mga magkaugnay na konsepto at iba pang nauugnay na mga salitang makikita sa wika  Saloobin vs atityud.6Mga pahiwatig at konotasyon ng mga salita para sa konsepto Mga nauugnay na kahulugan. 4. nagkaanyo. ang pinakamahirap na harapin at isaalang-alang sapagkat ang isang salita ay maaaring magkaroon ng maraming pahiwatig sa iba’t ibang wika sa Pilipinas. Ilang mahahalagang isyung kaugnay ng pagsasalin ang kailangang pagtuunan ng pansin. katulong. rehiyonalismo (prejudice) 3. ang pagsasalin ay hindi nananatiling paglilipat-wika lamang. Ang naging layunin nito ay hindi lamang ang pagpapaunawa ng mga materyal sa unang wika sa pamamagitan ng pangalawang wika. Kaya ko tinawag itong “himala” ay sa dahilang behikulo ito upang mabuksan ang daan at matuklasan ang mga konseptong matagal nang nariyan at naghihintay na mabungkal. at palagay (attitude)kaugnay ng “loob” na makahulugan din sa iba’t ibang wika ng Pilipinas paghamak. opinion. o prejudice vs 3.1Pagsasalin bilang pagsasakatutubo 3. at napaunlad sa ibang kultura at kapag madaling makita na ito ay mahigpit na nakaugnay sa kulturang iyon. Ang Hiwaga ng Pagsasalin sa Sikolohiya Kung susuriing mabuti ang naging kalakaran ng pagsasalin sa sikolohiya sa Pilipinas. pangiisnab. pagbubuo ng konsepto vs pagkakaroon ng ideya (concept formation) na maaaring asimilahin o angkatin sa anyo nitong hindi na babaguhin. pagmamalaki. ang hiniram na salita Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  63 . namamalayan man o hindi.4Ang kalinangan at etika o May kani-kaniyang pamantayan sa pagkilos at panlasa na nagtatakda ng salitang pipiliin  Kalahok vs sabjek.5Ang kulturang pinagmulan ng isang konsepto Kapag ang isang konsepto ay binuo.

mga salingangkat. Sa ganitong Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  64 . Ngunit sa kalakaran ng pagsasakatutubo mula sa loob. halimbawa. mapapansin din na malaking bahagi ng trabaho ay ang pagsasalin ng mga terminolohiyang Ingles dahil. at dahil sa itinakda ang katangian ng wikang Filipino na pagyamanin ng iba’t ibang wika sa Pilipinas. kundi mula sa isang katutubong wika tungo sa iba pang katutubong wika. maraming sulatin na ang lumalabas na hindi nakatali sa wikang Ingles. bagamat minsan ang estimulo upang mapagisipan ang konseptong ito ay isang banyagang konsepto. karamihan ng mga materyal ay nasa wikang ito. Parehong mahalaga ang dalawang kategorya ng pagsasakatutubo kaugnay ng pagsasalin. halimbawa. kailangang isalin ang mga konseptong ito mula dito. Samakatwid. Dahil sa debelopment ng ito. hindi pa handa ang marami na itakwil ang sikolohiyang kanluranin (na itinuturing pa nga unibersal ng ilan). Hindi matatalikuran na sa larangan ng sikolohiya. Ang ilang paraan ng pagsasaling tinalakay ay makikita sa pagsasakatutubo mula sa labas—ang materyal na isinasalin ay galing sa banyagang kultura at inaangkat o binabago ang anyo. Kaya. ngunit ang teoretikal na batayan o kahulugan ay hindi nagbabago.Ang pagsasalin ay isang hakbang sa proseso ng pagsasakatutubo ng sikolohiya sa dalawang anyo nito—pagsasakatutubo mula sa labas (pangkulturang pagpapatibay).2Pagpapalaganap ng iba’t ibang wika sa Pilipinas Kung titingnan ang kalakaran ng pagsasalin sa sikolohiya sa Pilipinas. saling-paimbabaw. diumano. ang ugat ay hindi na ang kulturang banyaga na dati-rating itinuturing na siyang pangunahing daluyan ng kaalamang sikolohikal. Ang ibang paraan naman ay maituturing na pagsasakatutubo mula sa loob—ang materyal ay nahango sa katutubong kultura. ang kailangan ngayong bigyan ng higit na pansin sa sikolohiya ay ang pagpapaabot ng mga kaalamang sikolohikal na nakapaloob sa iba’t ibang wika sa Pilipinas. saling-angkop. hindi naman kailangang itakwil kundi piliin lamang ang naaangkop sa kultura at lipunang Pilipino. Ngunit higit na mahalaga na huwag magpatali sa orihinal samantalang mayroon naming katumbas na mas makabuluhang konsepto sa kulturang katutubo. kung tutuusin. saling-tapat. 4. kundi ang katutubong kultura. para maging bahagi ng kaalaman ng isang mag-aaral. Ang pagsasalin ay hindi na mula sa Ingles.

Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  65 . Ngunit kung magkaroon kayo ng pagkakataong tingnan ang mga konseptong tinutukoy ko. makikita ang kahalagahan at matinding pangangailangan na ang teknikal na terminolohiya sa sikolohiya ay katatagpuan ng mga konsepto mula sa iba’t ibang etnolinggwistikong grupo sa Pilipinas. malalaman ninyong hindi ako nagbibiro.perspektibo rin. ay siya ngayong lumalabas na higit na mahalaga kaysa mga pagsasali lamang. Ang mga konseptong ito. 4. Marami sa mga ito ay walang katumbas sa Ingles. ngunit problema na ito ng mga taong ang tanging alam na wika ay Ingles. Saka na natin problemahin kung paano maipararating sa kanila kapag lubusan na natin itong naunawaan at nabigyan ng pagpapahalaga. na maituturing na offshoot ng isang prosesong nagsimula at natuto mula sa pagsasalin.3Ang mga katutubong konsepto Marahil ay masyadong madrama ang dating ng salitang “hiwaga” kaugnay ng pagkatuklas sa mga katutubong konsepto sa sikolohiyang Pilipino.

Pansining ang nagsasalin sa iba’t ibang wika ay sumasangguni sa saling-Filipino ng konstitusyon. bawat matapos na bahagi sa Ingles ay isinasalin kaagad sa Filipino. Minsanminsan ay kumukunsulta sila kay Dr. Waray. Habol sa botohang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  66 . At bawat maisaling bahagi sa Filipino ay kaagad isinasalin sa iba’t ibang wika ng naatasang magsalin. Piniling pagsalinan ang sampung pangunahing wikang nasabi dahil karamihan sa tao ay iyan ang sinasalita. na masasabing mga awtoridad sa Filipino. Nagkukunsultahan sila sa terminolohiyang gagamitin. Ilokano. Lalunio Layunin sa Pagsasalin Mula sa pakikipanayam kina G. Bikol.isinagawa ang mga salin ng konstitusyon kaya apurahan ang pagsasaling isinagawa.” Ayon sa panayam. Masasabi ring lahat ng salin sa iba’t ibang wika ay pangmasa dahil isinalin sa mga wikang sinasalita ng masa. Pangasinan. Masasabing ang pamamaraang ginamit sa pagsasaling teknikal sa Filipino ay ginamit din sa salin sa iba’t ibang wika kayat lahat ng salin ay panteknikal. Ito’y sa dahilang magkakamag-anak ang mga wika sa Pilipinas. Maraming salin ang ginawa upang lubos na maunawaan ng masa ang Konstitusyon. Leticia Macaraig. Pineda ang siyang nag-edit at nag-aproba ng ginawa niyang salin. Ito ay pagtupad sa pamantayang dapat taglayin ng nagsasalin. Mga katutubong nagsasalita sa wikang pinagsalinan ang pinagsalin. Maranao at Maguindanao. Assistant Chief. Senior Language Researcher ng nasabi ring dibisyon. sinabi ni G. Dahil apurahan ang pagsasalin. Alfonso Santiago ng PNC. Nagkakahawig sa Ang Bersyon sa Filipino ng Bagong Konstitusyon ng 1987: Isang Institusyunal na Lapit sa Pagsasalin ni Lydia P. Ani Santiago (1976): “Dapat na ang tagasalin ay may kakayahan sa wikang isinasalin o source language at sa wikang pagsasalinan o target language. Tausug. Probisyon din na dapat maisalin ito sa iba pang wika kaya sampung salin ang naisagawa ng LWP. Glorioso na siyang nagsalin sa Filipino. Translation Division ng Linangan ng mga Wika sa Pilipinas (LWP) at Bb. Nabibilang ang mga wika sa Pilipinas sa Malayo-Polynesiang ng mga wika. Tagumpay Glorioso. na ang Direktor ng LWP na si Atty. Cebuano. Ang Konstitusyon ay isinalin sa Filipino. napag-alaman ng mananaliksik na layunin ng pagsasalin ng konstitusyon sa Filipino na isagawa ang probisyon sa ating konstitusyon na dapat ihayag ito sa Ingles at Filipino. Isinasaalang-alang ng mga tagasalin ang puna at mungkahing ibinibigay sa kanilang kinasangguni. Hiligaynon. Ernesto Constantino ng UP at kay Dr.

parti-list. imyuniti. Glorioso. Dapat maging Commander-in Chief ng lahat ng mga sandatahang lakas ng Pilipinas ang Pangulo. dependent.istruktura kayat higit na nadadalian ang nagsasalin sa ibang wika kung pagkatapos basahin niya ang isasaling bahagi sa Ingles ay babasahin niya ang salin sa Filipino at saka pa niya isasalin sa kanyang wika. homestead. immigrant. Dahil batas ang isinalin. Ang iba pang halimbawa ng mga katawagang hiniram nang buo sa Ingles ay graft and corruption. writ of habeas corpus. ex-officio. Chief of State. Upang malunasan ang suliraning ito. Ang mga hiniram nang buo sa Ingles ay hindi na inaytaliks gaya ng commander-in-chief at bill of attainder. prima pacie. impeachment. komisyon. rebenyu. gumamit din ang mga tagasalin ng coining. batid niya na dahil batas ang isinasalin. Sek 18. disability. Hindi naman lagi itong ginagawa ng tagasalin. Ang paggamit ng kayariang angkop sa isinasaling pangungusap ay batay sa na rin sa pagiging madulas ng salita. nahirapan sila sa mga teknikal na katawagan tulad ng party list system. at iba pa. Ginamit lamang ito sa mga katawagang baka hindi rin Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  67 . Nagtatanungan o nagkukunsultuhan ang mga tagasalin upang matapos agad ang pagiging madulas at nauunawaan ng isinaling bahagi. rural at iba pa. Dahil abogado si Direktor Pineda. Civilian Home Defense Forces. May mga hiniram naman na binaybay sa palabaybayang Filipino ngunit ang bigkas ay Ingles. Halimbawa ay ang prayoriti. estado sibil. entity. ginagawa raw nila ang pagsangguni sa Filipinong salin kung masyadong teknikal at mahirap isalin ang bahaging Ingles. Mula sa Ingles ay isasalin ang bahagi sa wikang pagsasalinan. interpret. Ang mga nakaaytaliks ay ang hiniram nang buo sa Latin gaya ng nabanggit na halimbawa. proklamasyon. Ayon sa panayam na ginawa kina Bb. May mga saling ginawa na himig Kastila ngunit baybay—Filipino gaya ng asosasyon. at ayon pa rin sa iba pang tagasalin. pulitikal at iba pa. komitment. Halimbawa ay ang la banc. Ang Kagawarang Tagapagpaganap. rebyu. Hangga’t maaari ay hindi sila lumalayo sa istruktura ng Ingles. reclusion perpetua. stewardship at iba pa. urban. Sa ayos ng pangungusap. at iba pa. Pamamaraang Ginamit Ayon kay G. at iba pa. Bukod sa panghihiram. Kung minsan ay tuwiran ang pagsasalin. yutiliti. kailangang huwag maiba ang interpretasyon ng salin sa orihinal. maingat sila sa pagsasalin dahil baka maiba ang interpretasyon kapag lumayo sila. Pansinin din na may mga salitang Ingles na dahil ponemiko at tinatanggap na ng nakararami ay hindi na binago gaya ng asset. Sa pagsasalin ay inirereistruktura ng tagasalin ang wikang isasalin. ang mga katawagang hiniram sa Latin ay hiniram na ring buo at inaytaliks gaya ng nasa Ingles na kopya. Halimbawa: Artikulo VII. ang karaniwan at dikaraniwang ayos na may ay ang ginagamit sa pagsasalin. depyuti. ikolodyi. detensyon. kooperatiba. Macaraig na nagsalin ng konstitusyon sa Pangasinan.

Kung hindi naman ay magagamit ang transkripsyon tulad ng isports. teknolohiya. Samantala. impeachment at iba pa. Isa pa ring ginamit ay ang transposisyon o pagsasaalang-alang ng kayarian ng wikang pagsasalinan. Binabaybay ang salin ayon sa pagkakabigkas nito sa isinasaling wika at ginagamit sa pagsulat ang palabaybayan ng wikang pinagsasalinan. Paglalagom Sa paglalahat. Ayon kay Newmark (1988) masasabing matapat ang salin kung maingat ang ginawang pagsasalin. Pinag-uusapan kung aling salin kaya ang higit na angkop at sa huli ay nagkasundong kakaning-itik ang gamitin. Una Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  68 . Ang paghanap ng katapat na idyoma. sinabi ni Pinchuck (1977) na ang panghihiram ay maaaring pabuo lalo na kung ang baybay ng hinihiram na salita ay ponemiko gaya ng rural at urban. Ang metodong matapat na salin ay nagtatangkang gumawa muli ng eksakto o katulad na kahulugang kontekstwal ng orihinal. miyembro at ibang tulad nito ang baybay. Idyoma ito na noong una ay dalawa ang salitang ginawa: pipitsuging at kakaning-itik.maunawaan kung hihiramin nang buo gaya ng marginal fisherman. Isinalin ito ng mangingisdang tawid buhay. Ito’y ang mga sumusunod: layunin ng pagsasalin. ikolodyi. Sinabi ni Pinchuck (1977) na ang pagkakaroon ng intensidad sa alinman sa dalawang ito—pagbabawas o pagdaragdag sa wikang pinagsalinan ay isang uri adaptasyon. kaya nga sinabi nilang maingat sila dahil batas ang isinasalin at mahirap maiba ang interpretasyon. sa kabila ng mga hadlang na istrukturang gramatikal ng wikang pinagsasalinan. Kung ang Filipino ay ponemiko bakit nga hindi isulat ito ayon sa pagkakabigkas? Sanayan nga lamang mata Isa pa ring suliranin ang paghanap ng katumbas na idyoma katulad ng lameduck politician. napahinuhod na rin silang baguhin na ang kinamihasnang baybay sapagkat matagal nang nabago ang bigkas. Upang masubok naman ang kahinaan ng salin sa iba’t ibang wika. ang mga mungkahi ni Santiago (1976) sa pagsubok sa salin ay isinagawa. kurikula. Sa paglikha ng salita ay tiniyak na bahagi ito ng kanilang talasalitaan. nomino. Ginamit ito sa maraming pagkakataon gaya ng mass media. isinaalang-alang ng mga nagsalin ang tatlong salik ng pagsasalin ayon kay Nida (1964). ang balangkas ng pangungusap sa Filipino ay isinaalangalang sa pagsalin. buwis. Sinabi ni Holmes (1978) na ang panghihiram ay maaaring isaalangalang kung walang eksaktong katumbas ang isang salita sa ibang wika. Kahit na sabihing matapat sa orihinal ang salin. Isa pang pamaraang ginamit ay ang adaptasyon. literasi. impormal. tulad ng kakaning-itik para sa lameduck politician ay isa pa ring adaptasyon. Ngunit sa pakikipag-usap sa mga consultant. Noong unang ay hindi natanggap ng tagasalin ang baybay ng syensya. Parang may kulang at masakit sa mata. Mga Suliranin sa Pagsasalin Naging malaking suliranin ang ispeling o baybay ng salita. kalikasan ng tekstong isasalin at uri ng babasa o gagamit. ilitereyt at iba pa.

Sa madaling salita.ay ang pagbabasa nang malakas sa isang tao ng salin at punan sa mga bahaging hindi maliwanag. Tinanong din ang bumasa sa mga bahaging sa palagy niya’y hindi gaanong malinaw. upang mapabilis ang pagbibigay ng katarungan sa mga Filipino. Inaasahang magpupukol ng matatalim na mungkahi ang mga eksperto sa wikang Filipino. nirebisa ang salin at ipinabasang muli hanggang maiayos at maging madulas ang salin. sa kapakinabangan ng mga akusado at tagapagsakdal. magbabago ang pagtingin ng Korte Suprema sa paggamit ng wikang Filipino sa mga hukuman. kung maipatutupad. Filipino at ang Wika ng Hukuman ni Roberto Añonuevo Hinuhulaan kong pagkaraan ng 22–23 Oktubre 2008. Matagal nang isyu sa Filipinas ang wika sa hukuman. ang mga teorya at pamaraan sa pagsasalin ay nailapat sa malawakang gawaing ito. abogado. Kasalukuyang binubuo ngayon ng mga dalubhasa sa batas na kabilang sa Philippine Judicial Academy (PhilJA) ang kurikulum para sanayin ang mga hukom. Idaraos sa naturang petsa ang palihan at seminar sa Bulacan State University ukol sa paggamit ng Filipino sa mga paglilitis at pagdinig ng mga kaso. at kawani ng korte sa paggamit ng Filipino. piskal. ay inaasahang makatutulong sa hukuman para mapabilis ang kapuwa paglilitis at paghahatol sa mga kaso. nang magabayan ang mga kalahok kung paano gagamitin nang epektibo ang naturang wika. Ikalawa. Ang pagbabalik-salin sa orihinal at paghahambing kung magkatulad ang diwa ng salin at orihinal ay isinasagawa rin ng mga tagasalin. Dati. Ang nasabing kurikulum. ginagamit ang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  69 . Tiyakang nakaharap ng mga tagasalin ang mga suliraning kaakibat nito at natuto sila sa mga pamaraang isinagawa sa pagbibigay-lunas sa mga nakaharap na suliranin .

Nakapagtatakang ngayong siglo 21 pa lamang nagsisimula sa ating bayan ang seryosong pag-aaral sa paggamit ng sariling wika at diskurso ng mga Filipino doon sa mga hukuman. at kawani ng hukuman na pawang nakaiintindi sa wika ng pangkat na ito. para isulong at mapanatili ng Estados Unidos ang kolonyal na patakaran sa Filipinas. at banwa.Espanyol para sa kapakinabangan ng mga Espanyol. at kung paano ipauunawa ang batas sa diskurso ng karaniwang mamamayan. Kung matutuloy ang pagsasaFilipino ng hukuman. Ngunit kung susuriin nang maigi’y ang wika ang kasangkapan upang makapag-isip nang matalim ang mga Filipino. kasama ang Punong Mahistradong Filipino. Nais kong balikan ang sinulat na UlatMemorandum (1955) ni Ambrosio Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  70 . Na hindi dapat magkagayon. ay malinaw na may ugat sa pananakop at patakarang pampolitika ng Amerika na nakapagambag upang matiwalag ang taumbayan sa mga hukuman nito. alinsunod sa patakaran ng Royal Audiencia. piskal. Ang ating Korte Suprema. kung paano humatol ang hukom. na itinatag noong 1901. Kailangang mailapit ng hukuman ang wika sa taumbayan. dahil ang taumbayan ang pinagsisilbihan dapat ng hukuman. Nang dumating ang mga Amerikano’y ginamit ang Ingles at iniluklok ang mga mahistradong Amerikano. Sa unang malas ay maliit na bagay lamang ang wika sa hukuman. Hindi dapat ikubli ng hukuman sa makukulay na jargon ang mga paglilitis at pasiya nito. at lumilingon sa uri ng paghahatid ng katarungang alinsunod sa sinaunang sistemang pampolitikang gaya ng barangay. ili. bago nagbitiw sa tungkulin si Punong Mahistrado Artemio Panganiban. ang administrasyon ni Punong Mahistrado Reynato Puno ang nakikita kong magiging isa sa mga makasaysayang administrasyon ng mga hukuman sa buong Filipinas. Malaking tipid din ang paggamit ng Filipino sa hukuman dahil hindi na kinakailangang isalin pa sa Ingles ang mga salitaan. abogado. at diretso na ang pagtatala. Kung hindi ako nagkakamali’y nagsalin din si Hukom De la Rama ng mahahalagang kapasiyahan ng Korte Suprema at isinaaklat din kamakailan. Ang mga halimbawang ginawa nina Hukom Jose de la Rama at Cezar Peralejo (ret. Mababanggit din ang Mga Teorya ng Batas: Ang Pananaw ng Klasikong Etika at Agham Panlipunan (2002) ni Emmanuel Q.) sa paggamit ng Filipino sa mga pagdinig at pagsulat ng hatol ang dapat kilalanin ng sambayanan. Ang kaniyang mga aklat ay ginagawang sanggunian ngayon hindi lamang ng mga nag-aaral ng batas bagkus ng karaniwang Filipino. Nagbigay ng mabuting halimbawa ang dalawang hukom kung paano mapalalapit sa puso ng madla ang hukuman. Si retiradong hukom Peralejo—ang lolo ng artistang si Rica Peralejo—ay marami nang batas at kautusan ng hukumang isinalin sa Filipino mula sa Ingles. Diliman. at siyang ginagawang sangguniang aklat ngayon sa Unibersidad ng Pilipinas. Ang hukumang iba ang wika sa wika ng taumbayan ay di-maglalaon at papabor lamang sa mga hukom. dahil nakasalalay ang buhay at kinabukasan ng mga tao sa anumang magiging hatol ng hukuman. Mababatid din ng mga tao kung paano magtanggol ang mga abogado. at kung paano humawak ng kaso ang piskal. at magagamit nila iyon upang maihayag ang niloloob nang di-alintana ang gramatika at palaugnayan ng dayuhang wika. bayan. Fernando.

Wika ng Politika ni Randolf S. Ang halimbawa ni Padilla ang dapat masundan at muling pag-igtingin sa panahong ito. bagkus nauunawaan din ng mga taong sangkot sa kaso sa wikang matalik sa kanilang puso.Padilla—ang Prokurador Heneral noon —para kay Pang. Pulido ang wika ni Padilla. Ramon Magsaysay ukol sa Asyenda San Pedro Tunasan. at nilinaw na tunay na pagmamay-ari ng Colegio de San Jose ang Asyenda San Pedro Tunasan. at napakalinaw ng mga paghahayag hinggil sa kaso ng Asyenda Tunasan. at ang wikang iyon ay hindi kailanman magiging Ingles. Politika ng Wika. na nagsampa ng kaso sa hukuman upang linawin kung sino ang nagmamay-ari ng lupain. Ang ulat ni Padilla ay nilagom ang mga paglilitis at hatol ng iba’t ibang antas ng hukuman. Sa naturang lagay. Maaapektuhan sa naturang bentahan ang mga residenteng kaanib sa kapisanang “Oras Na!” (na tinawag ding “Yapak” o “Anak ng Bayan”) na pinamumunuan ni Ciriaco Almansor. ang wika ng pangulo ay dapat umaayon din sa wika ng mga Filipino. Ang nasabing kaso ay may kaugnayan sa ipinagbiling 850 ektaryang lupain ng Colegio de San Jose sa pambansang pamahalaan sa pamamagitan ng Pangasiwaang Pambansa sa Pagpapatao at Pagbabagong-tatag (NARRA). Binanggit ko ang Ulat-Memorandum ni Prokurador Heneral Padilla dahil magandang halimbawa iyon na mapagsusumundan ng iba pang opisyales ng pamahalaan. David Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  71 . Ipinakita ni Padilla na ang ulat ay dapat hindi lamang nauuwaan ng pangulo.

Politika ng Wika Kailanma’y hindi naging neutral o inosenteng larangan ang wika. halimbawa. hindi pa man nagsisimula ang giyera ay nakapagsagawa na ang mga Hapon ng malalim na pagsusuri sa ating pangunahing wika upang mula rito’y mabalangkas nila ang isang patakaran para sa mabisang pagtumba sa Ingles bilang dominanteng wika sa Pilipinas.Malugod ko pong ipinaaabot ang aking pagbati at pakikiisa sa inyo sa okasyong ito ng Unang Pambansang Kongreso ng Sanggunian ng mga Unibersidad at Kolehiyo sa Filipino (o SANGFIL). Bawat isa sa mga layuning nais isulong ng SANGFIL–ang pagpapalaganap sa Filipino bilang wikang panturo. kung paano ginamit ng mga Kastila ang ating mga katutubong wika bilang sisdlan ng kanilang mga pinakaunang isinaling mensahe. Angko na angkop ang ganitong perspektiba sa pag-unawa ng patakaran ng wika sa sitwasyong kolonyal. Pero. kung ano ang pinakamabisang paraan para higit tayong makalapit sa ating mga mithiin ay bagay na hindi ko pa ganap na napag-isipan. at wikang pangkabuhayan. Pikit-mata kong tinanggap ang imbitasyong ito sapagkat naakit ako sa pamagat ng ating kumperensiya: Politika ng Wika. Ipinakikita nito. ang malalalalim na motibong politikal na nakakubli sa mga pinakainosenteng desisyon tungkol sa mga patakarang pangwika. Ako’y nababahala na baka wala akong maibahagi ngayong hapon na makapaglilinaw sa ganitong praktikal na problema. Ngayon. at instrumento naman ng pakikibagay o pag-iwas at pagtutol sa parte ng mga biktima ng kapangyarihan. Hindi nakapagtataka. Masdan. Masdan rin kung paano hinuli ng mga Amerikano ang ating diwa’t kamalayan sa pamamagitan ng pagkalat ng Ingles. ayon sa mga pilosopo ng Frankfurt School. Akala ko alam ko na ang kahulugan ng mga katagang ito. Gayunman. Bagama’t ngayon pa lamang lumilinaw ang papel ng wika sa kanilang pangkalahatang estratehiya para sakupin ang buong Silangang Asya noong dekada kuwarenta. na pagkatapos na pagkatapos ng tagisang militar. hanggang sa mapag-isipan kong mabuti. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  72 . At ganoon din ang mga Hapon. Ang politika ng wika ay isang perspektiba na sumusuri sa mga epekto sa wika ng tagisan ng kapangyarihan. teknolohiya. kalakalan at industriya–ay itinuturing kong mga layunin ko rin. Ang wika ay nagsisilbing instrumento ng pagkontrol sa kamay ng mga makapangyarihan. Ayon sa isang masteral thesis na isinulat ni Yolanda AlfaroTsuda para sa UP. Nakahanda akong kumilos na kasama ninyo upang makamit ang mga layuning ito lalo na sa madaling panahon. ay isang larangan ng dominasyon. bilang opisyal na wikang pantalastasan. kundi manipestasyon ng isang malawak na estratehiya ng paglupig o dominasyon. halimbawa. Na ang mga ito’y hindi lamang simpleng pagsunod sa lohika ng mabisang komunikasyon. nagsisisi ako kung bakit ako pumasok sa masalimuot na lunggang ito.. Ang komunikasyon. Wika ng Politika. kung ganoon. ang laging kasunod ay ang tagisan ng mga wika. at bilang midyum sa agham. bahala na. Katunayan. ang mas mahabang proseso ng pagpapaamo ay nagaganap sa larangan ng wika.

Sa aking palagay ang sitwasyong pangwika sa ating lipunan sa kasalukuyan ay maaari nating tingnan mula sa ganitong punto de bista. ang epekto ng kapangyarihan ay eksklusyon o pagbaon sa limot. At marahila kalabisan nang ulitin ang mga ito sa pagkakataong ito. o produkto lamang ng mahabang serye ng mga pangyayaring walang iisang may akda. ang kabilang pisngi ng ating tema. Mahirap sabihin kung minsan kung tayo nga ba ang may akda ng ating pagkilos. Larangan pa rin ito ng politika. Kadalasan. grupo. hayaan niyong banggitin ko ang aking karanasan sa telebisyon. Isang masuwerteng aksidente lamang po ang aking paggamit ng Filipino sa aking programa. o uri na may pakana sa lahat nmg ito. doon ay may “will to power” o pagkukusang makapangyari. hindi ito ganap na ipinaliliwanag kung bakit nabusabos nang ganyan ang ating sariling mga wika. ang pamagat ng aking programa. at wala sana ako sa harap ninyp bilang isang masugid na tagapagtaguyod ng wikang Filipino. Taliwas sa inaakala ng marami. At marahil. mga pagkilos na walang iisang intensiyon. Bagama’t hindi maitatanggi na nagkaroon. Public Forum ngayon. Kadalasan. ng sistematikong programa para. hindi siguro ako pumayag maging host ng programang ito. hindi kailangang magkaroon ng hayagang paniniil para masabi nating ito’y politikal. Katunayan. ang mga pangyayari’y hindi sinasadya. hanggang ngayon. Upang ganap na maunawaan ang aking sinasabi. at kung bakit nahihirapang maigpawan ng Filipino ang mga sagka sa pag-unlad nito. ang isang maliit na hakbang sa buhay natin ay nagbubukas para sa atin ng isang buong larangang hindi natin inaasahan. ay sa wikang Ingles. Kung alam ko lang mula sa umpisa na magiging talk show pala ito sa wikang Filipino. Saanman may pagpupunyagi o pagkilos na makalikha ng epekto. o tayo lamang ang epekto ng iba’t ibang pagkilos o nagkasunod-sunod. subalit mabibigo tayo marahil kung ang ating hahanapin ay isang indibidwal. Mas gusto kong bigyang pansin ang mga kahulugang ipinahihiwatig ng mga salitang “Wika ng Politika”. higit pa sa kumbensiyonal na pakahulugan sa politika bilang eleksiyon o rebolusyon ang tinutukoy dito. Hindi kailangan na laging may tiyak na awtor na nagplano ng estratehiya ng paglupig para masabi nating ito’y politikal. Wala sa aking plano o pinirmahang kontrata na maging kampeon ng paggamit ng Filipino sa mass media. kung nais nating mabago ang sitwasyon sa isang mapagpasiyang paraan. Sa madaling salita. hindi po ako pumasok sa telebisyon at nangahas na gumamit ng wikang Filipino bilang midyum ng seryosong talastasan upang kusang tumulong sa pagpapalaganap o pagpapayaman sa atng pambansang wika. Mas malawak ang kahulugan ng politika bilang isang larangan ng buhay.Marami nang pag-aaral ang naisulat ayon sa pananaw na ito. Truth Forum noong una. mangibabaw at palaganapin ang wikang Ingles sa sting lipunan. Wika ng Politika Sa aking palagay. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  73 . Ito’y larangan ng politika. Totoo nga nakung minsan. ang hinahanap natin ay higit pa sa isang bagong opisyal na patakarang pangwika kundi isang bagong praktis na ginagabayan ng isang malakas na hangaring makapangyari.

Lumaki ako sa paniniwala na ang Ingles ang wika ng mga edukado. kung saan ako nagelementarya at naghay-iskul. Bukod sa mga matatandang sarsuwelista at makata. resulta ito ng unti-unting paglalaho ng mga babasahin sa wikang ito. Kaiba ang naging papel ng Tagalog. Wala tayong Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  74 . hindi sa Ingles o Kapampangan at marahil hindi rin sa Cebuano o Ilokano. Bagkus. hindi binabasa at minsan lamang ginagamit sa sulat. hindi Tagalog at lalong hindi Ingles. mangarap. na mabilis kumalat dahil sa komiks. ang mga love letter ay sa Tagalog isinusulat. isang bandera ng iyong pagka-edukado. Hindi dahil sa kulang sa damdamin ang ating pangrehiyong wika. ang sadyang pinroblema ko ay ang wikang Ingles–sapagkat wari’y napakahirap imaster ito. at nakikinig sa programang Tagalog sa radyo. Sa palagay ko walang kinalaman ito sa anumang likas na kahinaan ng Kapampangan. Ang sabi ko nga. At ang Tagalog ang wikang ginagamit sa mga love letter. hindi bahagi ng aliw o pamamahinga. at mabuhay. kundi dahil Tagalog ang nagkataong naitampok ng pang masang kultura. Noong ako’y nag-aaral sa England. Hindi ipagtataka kung ganoon na hindi lamang sa Pampanga kundi sa maraming lalawigan ng bansa. Kailanma’y hindi ko pinroblema ang alinman sa ating mga wika. Bahagi lang talaga ng aking mundo sa pang-arawaraw. Wala itong kinalaman sa pagiging makabansa o pagka-Filipino sapagkat hindi ko natatandaan na ito’y naging isang punto ng pagpapasiya para sa akin. madalas akong sulatan ng aking ina kalahati sa Ingles. hindi sa Tagalog. Ang mundong binuksan nito ang nagbigay ng mga modelo sa mga Filipino sa lahat ng sulok ng kapuluan kung paano umibig.Halos buong buhay ko bilang isang estudyante at bilang propesor ay aking inilaan sa pagbabasa. ang wika ng aming pamilya ay Kapampangan. pelikula. ang Kapampangan sa akin ay wikang sinasalita lamang o midyum ng pang-araw-araw na komunikasyon. ng makapangyarihan at ng mga respetado sa mataas na lipunan. Nakakaintindi kami ng Tagalog. at iilan lang ang may talentong humawak sa wikang ito. wala nang masipag na nagsusulat sa Kapampangan kahit noong bata pa ako. ang talagang pinagsadyaan ko ay ang wikang Ingles. Sa kabilang banda. Sapul sa pagkabata. pangalawa na lamang siguro ang anumang kasiyahang maidudulot ng aking pagbabasa. nahilig ako sa pagbabasa ng mga komiks at mga magasing tulad ng Liwayway at Bulaklak. Nagbasa ako ng maraming libro sa Ingles upang matutunan ang lengguwaheng ito. at radyo. Subali’t Kapampangan ang salitang gamit namin. pagsusulat at pagsasalita sa wikang Ingles. Nanatili itong simpleng oral na lengguwahe lamang. pero lahat ng wking mga kapatid ay pawang sa wikang Ingles nakikipag-ugnayan sa akin. Ang Ingles ay pangdeclamation lamang. Pag-aaral para sa akin ang pagbabasa ng Ingles. ng mayayaman. pang-displey kumbaga. At sino ang ayaw maging bahagi ng mga hanay na iyon? Sa probinsiya. magasin. nanonood ng pelikulang Tagalog. kalahati sa wikang Kapampangan. nagbabasa kami ng komiks sa Tagalog. Pero bakit hindi Tagalog? Palagay ko ang dahilan ay una kaming tinuruan at natututong magsulat sa wikang Ingles.

Ang Ingles. Sa pamantasan. halos wala nang naririnig na ibang wika kundi Ingles. self-conscious ang paggamit sa wikang Filipino sa panahong ito. Mga awiting Ingles ang patok. dito nagsimula ang unti-unting paglubog ng kaluluwang Filipino. ang wikang Ingles – tulad ng wikang Filipino na pormal na itinuturo bilang asignatura noon – ay wikang hindi natural. Mga nobelang Ingles ang pinagpasa-pasahan. Noong ako’y nasa elementarya pa. Nag-iba ang sitwasyong ito para sa akin nang pumasok ako sa UP noong 1961. o bahagi ng pang-araw-araw na mundo ng karaniwang Filipino. pinakamalalim ang epekto sa kultura. sa mga textbuk sa eskuwelahan. puwera na lang kung nagtapos ka noong peace time. Nagsimula lamang ang pagtutol sa ganitong kalakaran bandang dekada sitenta na. Ginamit ito bilang sandata sa pakikibaka. sa mga pelikula. Hanggang ngayon. Tagalog – o marahil ang tinatawag nating Filipino ngayon – ang wika sa dotmitoryo. ni isang subject na itinuturo noon sa katutubong wika. Sa aking paningin. Subalit sa ibang larangan. Ang wikang ito ang masasabi nating humati sa mga probinsiyano at sa mga taga-siyudad. hindi Bulaklak at Liwayway. at sa mga pocketbook. Sinasadya. Wala. sa kontekstong ito’y naging bakya ang komiks at pelikulang Tagalog. patuloy nating inaani ang mga bunga ng pagyabong ng wika sa dekada sitenta – mapapansin ito sa mga awiting rockprotest ng mga banda ng mga kabataang mang-aawit ngayon. muling natuklasan ang katutubong wika bilang sandata ng pagtutol. sa loob at sa labas ng pamantasan. Sa isang iglap. Subali’t hindi pa ito kasing laganap ng Tagalog. Sa panahong ito. at angkop na pananalita. Wala ito sa karaniwang pang-abot ng Filipino. lalo na sa mga awitin. Sa loob ng klase. awiting makabayan. kahit high school graduate pa. ang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  75 . Ang katutbong leangguwaheng gamit ang siya na ring pinakadiwa ng mensahe ng paglaya. mga tula. galit. Ang pagtutol sa imperyalismong Amerikano ay mas madaling nasakyan nang ito’y naging pagtutol din sa wika ng imperyalista. Pagkatapos ng maraming dekada ng pagkabusabos. puno ng puwersa. Subali’t marami-rami rin ang mas bihasa sa paggamit ng wikang Ingles kahit sa pamng-araw-araw lang. ang pinatulog na diwa ng katutubong lengguwahe ay nagising. Pawang pelikulang Ingles ang pinag-uusapan sa pamantasan. Walang ibang wikang ginamit kundi Filipino para isulat ang ideolohiya ng pagtutol – sa mga dula. Ang wikang Ingles ang nagsisilbing pinakamabisang behikulo ng kulturang ito. nariyan na rin ang Ingles noon – sa Reader’s Digest. may pagkapormal. muling nagsama ang bakya at intelektuwal. Sa panahong ito. Ang modelo ng makabago at edukadong Filipino ay nilikha mula sa laganap na mga elemento ng Kanluraning sibilisasyon. Sapagkat mga kabataan ang nanguna sa muling pagsibol na ito ng wikang katutubo. mapapansin din natin na wari’y paatras na naman ang katutubong wika. Bukod dito. noon lang natin inangking muli ang sariling wika bilang mahalagang sagisag ng ating identidad. mga manipesto at mga islogan.dapat ipagpasalamat sa gobyerno sa pagkakaroon ng ganitong sitwasyon.

Bagama’t Kapampangan siyang katulad ko. Sila umano ang gising pa sa mga oras na ito. Sa kabilang banda naman daw. Sa bawat tanong ko sa kanya sa Ingles. magaan at magandang pakinggan ang kanyang Filipino. Ang balak namin ay kalapin na lamang ito sa pamamagitan ng M-O-S interview. ang public affairs radio mula sa madaling araw – habang tulog pa ang middle class at elite – hanggang sa pagpasok sa trabaho ay sadyang laan lamang para sa masa. Lahat ng public affairs talkshows noon ay sa wikang Ingles lamang ginagawa. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  76 . at ngayo’y higit pang malakas at arogante. Maraming puwersa ang naglalaro sa larangang ito. Mababangggit ko bilang halimbawa ang sarili kong programang Public Forum sa telebisyon. Ang ilan dito ay sadyang tumutukoy sa isang patakaran sa wika. lumabas akong isang malaking tanga. gaya nga ng aking naikuwento. talagang mababa ang aking kakayahang gumamit ng Filipino. at sila lamang umano ang may interes na makinig sa tipo ng mga isyung pinagtatalunan. ay tila ganap nang nakabawi. Kaya natural lamang na sumunod kami sa ganitong kalakaran. Subali’t karamihan ay bahagi lamang ng mga maniobra sa negosyo at politika at hindi tuwirang nakatuon sa pagpapalaganap ng alinmang wika. Pero ang tunay na diskusyon ay sa studio pa rin. ay resulta ng isang masalimuot na proseso. Lubha akong napahiya sapagkat nakita ko’t nadama ang malaking kahangalan ng pagpipilit magsalita ng Ingles gayong ang kausap mo ay kapwa Filipino at ang pinag-uusapan ninyo ay mga isyung Filipino at ang mga nakikinig ay pawang mga Filipino. Nang kami’y magsimula sa Channel 13 na bagong sequestered pa lamang noon. Sa aming unang pagtatanghal na iyon na ayaw ko nang maulit. Bukod dito. Mahirap baguhin ang ganitong mga tradisyon sa telebisyon. ating mapapansin na ang pagusbong at paglaho. Anong mga kaisipan ang nais kong halawin mula sa ganitong karanasan? At ano ang kinalaman nito sa politika ng wika? Una. Ang Filipino ay ginagamit lamang sa mga movie at celebrity gossip. Ang dahilan nito – ang sabi sa akin – ay sapagkat ang mga talkshows na pangalas diyes y media ay sadyang para sa middle class at opinion leaders nakatuon. subali’t mahirap sabihing may iisang makapangyarihang may akda sa naging kalagayan ng isang wika. Walang kuwestiyon na Ingles ang dapat naming gamiting wika sa Public Forum. wala siyang pangingiming sumagot sa Filipino. aking ipinalagay na sa wikang Ingles ito gagawin. Panauhin ko noon si Kumander Dante na kalalabas pa lamang sa bilangguan. ang pamumukadkad at pagtiklop ng isang wika. talagang layunin namin na gamitin ito na isang forum para mabigyang tinig ang pananaw ng iba’t ibang sektor ng lipunan lalo na ang mga tinatawag nating mga batayang sektor. Ang isang sitwasyong pangwika ay produkto lamang ng interaksiyon ng marami at iba’t ibang proyekto. Ang programang ito’y sadyang sumakay sa alon ng demokratisasyon na humantong sa tinaguriang People Power Revolution sa EDSA. Datapwa’t nangyari ito sa unang palabas lamang noong Nobyembre 1986.wikang tinutulan ng henerasyon ng dekada sitenta.

Akin ding natuklasan na walang matyog. mahirap. nang matuklasan kong muli ang sigla ng ating wika. Subalit kapag ibinalik mo sa karaniwang mamamayan ang kanyang sariling wika. at ang wikang dayuhan ang nakakasanayang gamitin upang ipahayag ang mas mataas na uri ng talastasan – ang wikang katutubo ay nabubusabos habang ang dayuhang wika’y namumukod. ang una mong dapat gawin ay igalang ang kanyang wika at hayaan mo siyang mangusap sa tanging wikang kanyang ginagamit sa pang-araw-araw. Ang sabi ko sa kaniya ay hindi na niya kailangan pang lumayo sapagkat maski dito sa Pilipinas ay araw-araw nagaganap ang katawatawang sitwasyon ng pagsasalin ng mga testimonya ng mga saksi mula sa wikang Filipino patungo sa Ingles. At hindi ako nabigo. lalabas siyang mangmang o walang nalalaman. bakit natin ipagtataka ito gayong mismong mga pangulo ng ating bansa’y sa wikang dayuhan naguulat sa bayan tuwing pagbukas ng Kongreso. ang aking proyekto sa simula’t simula ay ang demokratisasyon lamang ng telebisyon sa pamamagitan ng pagbibigay puwang at tinig sa karaniwang Filipino. pinagsikapan ko ring hanapin ang likas na musika nito. Para na rin nilang sinasabing ang karaniwang mamamayan ay hindi kasali sa bayan. ganoon din sa iba pang larangan ng lipunan.Sa madaling salita. ang karamihan ay mag-iisip na nasa wika natin ang depekto. Nais niyang makita kung paanong nasasagasaan ang katarungan dahil sa pagsasalin ng mga court-appointed interpreter. ang gumagamit ng wikang katutubo’y dehado kaagad. Ang kanyang minimithing katarungan ay nakasalalay sa kapritso ng pagsasalin. kahit pa diputado o pangulo ay handa siyang makipagtalo. Kapag ang wikang katutubo ay nagagamit lamang kaugnay ng maliliit na bagay na pinag-uusapan. Kapag ang mga iginagalang at mga sikat na intelektuwal ay naririnig at nababasa lamang sa wikang dayuhan Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  77 . Dito sa parehas na larangang ito ng katutubong wika. Ito’y pagpapakita lamang na ang sadyang kinakausap ng pangulo at ng matataas na opisyal ng bayan ay yaong iilan lamang na may kakayahang humubog sa kinabukasan ng bayan. Sa kalaunan. Depende sa reglamento ng laro. kung ganon. Kung paano sa telebisyon. o abstraktong kaisipan na hindi maaaring ihayag sa sariling wika. Isang dating estudyante ko ang kasalukuyang nagsasagawa ng isang pag-aaral tungkol sa sitwasyon ng mga Filipino sa Japan at Amerika na kailangang humarap sa korte. sapagkat iyong mga opisyal ng gobyerno at teknokrat na nakalimot na sa sariling wika ang siya ngayong lalabas na uutal-utal at tanga. liyamado pa siya. Kapag ang lengguwahe ng ating mga batas at ng paglilitis ay wikang dayuhan. Ako mismo’y namamangha sa mga kahulugang iniaalay ng ating wika sa sinumang may tiyagang maghanap. Aking natuklasan na kapag pinuwersa mo ang karaniwang mamamayan na makipagtalastasan sa isang wikang dayuhan na bagama’t naiintindihan niya’y hindi naman siya nasasalita. Mga dayuhan sa sariling bansa! Kung sabagay. ang wika ay kagyat na nagpapalakas o nagpapahina. Sa katunayan. wala sa anupamang patakarang unang ipinairal. Hindi ko kaagad naisip na kung gusto mong marinig ang nais sabihin ng isang Filipino.

Subalit hindi pa huli upang gumising tayo’t magkusa – sa bawat maliit na larangang ating kinikilusan – na ipalutang sa himpapawid ang himig ng ating pambansang wika. ay mahihirapan nang gumamit ng awtoritaryong pamamaraan para magpataw ng isang programang pangwika na hayagang sasalungat sa lohika ng modernisasyon at globalisasyong nakabatay sa Ingles. Halos lahat ng mga bansang nakapagpundar sa sariling pambansang wika. Sa kabilang banda naman. politika. intelektuwal at mga taong mass media. batas at gobyerno. mas may kahandaan silang tumanggap sa hamon ng mga pandaigdigang wika at lagumin ang mga ito sa loob ng kanilang mga sariling wika. kung gusto nating lumaya ang ating wika.at walang ingklinasyon na gumamit ng sariling wika. Sa madaling salita. iisipin ng marami na may likas na kakapusan ang ating sariling wika. sa halip na sila’y maging alipin ng mga ito. Mahigpit itong tututulan sa ngalan ng demokrasya’t katarungan. Walang wikang umuunlad kung hindi ito nababasa’t naisusulat. Ito ang aking konklusyon: huli na para mangarap tayo ng isang pambansang pamunuang magtatampok sa katutubong wika bilang sagisag ng pagsasarili. gamitin natin itong sandata – ngayon at sa bawat okasyon. at handang itumba ang kaharian ng wikang Ingles sa ating lipunan. kultura. habang bumababa sa estimasyon ang sariling wika. sa halip na isantabi ito sa muling pag-aakalang hindi na ito angkop sa nagbabagong panahon. ay ang mga bansang nagpatupad ng isang mahigpit na patakarang pangwika sa simula pa lamang ng kanilang pagsasarili bilang isang bansa. pag-aalinlangan o pangingimi. nang walang pag-aatubili. Kuna walang magpupunyaging isalin sa katutubong wika ang mahahalagang literatura at produktong intelektuwal ng mga banyagang kultura. Subali’t ang isang lipunan na sa simula pa lamang ng kasaysayan nito bilang isang nagsasariling bansa ay nagpatangay na sa dinamismo ng isang pandaigdigang kultura at kabihasnan. Walang wikang umuunlad kung ito’y hindi sinasanay na maglulan ng mga kaisipang bago sa ibang mga kultura. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  78 . ang isang bilingguwal na patakaran ay nauuwi sa konsuwelo de bobo lamang – kung walang utak na manggagaling mula sa hanay ng mga guro. Nakakayanan nilang pagsilbihan sila ng mga dayuhang wika. pagtuturo. isang wikang ginagamit sa negosyo. umaangat sa paningin ang wikang dayuhan. Kailangang makipag-usap ang ating katutubong wika sa mga wika ng ibang bansa. at pang-araw-araw na komunikasyon. Lahat sila’y gumamit ng poder ng estado upang mabigyan ng sapat na pagkakataon at puwang ang napiling pambansang wika na maging bahagi ng karanasan ng bawat mamamayan. Dahil dito. at walang ibang lunas kundi pagsikapang pag-aralan ang wikang dayuhan.

kakayahan. Ngunit hindi dahilan upang pabayaan ang mabuti at malawakang pagtuturo ng wikang Filipino. Paano tayo magwawagi sa kompetisyon kung hindi tayo nagkakaisa? At paano tayo (Pinagkunan: DALUYAN. tanging Ingles ang magpapaibayo ng kakayahan ng bansa na lumahok sa paligsahan ng mga ekonomiya. ang una marahil dapat linawin ay ang layunin ng pormal na edukasyon. Talagang mahalaga ang pagkabihasa sa wikang Ingles. Kung sang-ayon tayo sa ganitong pananaw ng edukasyon. higit na mahalaga ang pagkakaisa ng mga mamamayan. ang kakayahang ito ay isang puwersang magbubuklod sa kanila bilang isang nasyon.” Upang matugunan ko ang anumang ekspektasyon. higit nating masasagot ang katanungan tungkol sa kaugnayan ng wikang Filipino sa ating sistema ng edukasyon. Ayon sa pananaw na ito. higit na makakamtan natin ang kaalaman sa agham at teknolohiya na nanggagaling sa mga kanluraning bansa. Sapagkat kung ang buong sambayanan ay higit ang pagunawa sa wikang pambansa. Dahil sa ating bentahe sa Ingles. laganap ang maling paniniwala na wala nang gaanong kabuluhan ang ating wika sa pag-aaral ng kabataan.Makabuluhan pa ba ang wikang Filipino? Sa mga panahong ito. Ano ba ang papel na ninanais gampanan ng edukasyon sa paghuhugis ng ating mga mamamayan? Sa aking palagay. ang mithiin ng edukasyon ay ang pagpapaabot sa mga mag-aaral ng mga kaalaman. Hindi natin tinututulan ang mga katwirang ito. lalo na sa kompetitibong karakter ng globalisasyon. Higit na magiging atraktibo sila sa mga kompanyang banyaga maging dito sa ating bayan o sa ibayong dagat. May ilang nagsasabi na ang pagtuturo lamang sa wikang Ingles ang magpapalakas ng abilidad ng ating mga manggagawa at propesyonal na makapagtrabaho sa ibang bansa. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  79 . at kaugaliang higit na magbibigay sa kanila ng pagkakataong maging produktibo at makabayang mamamayang makapag-aambag sa kaunlaran ng kanilang lipunan. Sa kompetisyon ng mga bansa. Villacorta LUBHANG malawak ang paksang “Ang Wikang Filipino sa Edukasyon. Suriin natin nang mabuti ang argumentong ito. Tomo VII: Bilang 1-2 1996) Ang Wikang Filipino sa Edukasyonal na mga Isyu sa Panahon ng Globalisasyon ni Wilfrido V.

kultura. Ang Tunay na Katayuan ng Ingles Taliwas ang ganitong pangangatwiran. kaysa Ingles. Sa maraming pagsasaliksik ay napatunayan na ang mga sumusunod na mga katotohanan: 1. Kaya daw huwag nating lituhin ang ating kabataan at tanging Ingles na lang ang ating ituro at gamitin sa edukasyon. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  80 . Marami sa mga gurong ito ay nanggaling pa sa Amerika mismo. at marami pa rin sa atin. Ngunit ano ang kalidad ng wikang ito sa paggamit ng ating mga kabataan at gayundin sa mga nakatatanda sa lipunan? Ang pinakamalinaw na palatandaan ay ang uri ng Ingles na namamayani sa dalawang kamara ng ating Kongreso. at pang-arawaraw na karanasan. Higit na bihasa ang karamihang Pilipino sa wikang Filipino na lingua franca na mauunawaan nila. 3. ngunit hindinghindi itp pwedeng ipalit sa ating pambansang wikang Filipino. sa pagbigkas ng banyagang wikang ito. Kaya masisisis ba natin ang ating mga estudyante kung balu-baluktot silang mag-Ingles? Uulitin ko: Ang dahilan dito ay hindi nakaugat ang Ingles sa ating kamalayan.magkakaisa kung hindi tayo nagkakaintindihan? Mayroon namang nagsasabi na matatamo ang pagkakaisa kung magaling tayong lahat mag-Ingles. Kung may mali man ay hindi kasindami ng maaring pagkakamali nila sa pagsasalita ng wikang Ingles. Naging laganap ba nang husto ang Ingles ng mga panahong iyon at namatay ba ang mga lokal na lengguwahe? Mula nang bumalik ang ating independensiya hanggang sa kasalukuyan. nakapantay pa rin ang timbang bilang isang instrumento tungo sa ating kaunlaran. Kailangang-kailangan ito sa ating progreso sa ekonomiya at agham. Napakahirap maunawaan ang mga talumpati ng marami sa ating mga mambabatas dahil hanggang ngayon. totoo iyan. at higit nilang naipapahiwatig ang kanilang ibig sabihin sa wikang Filipino sapagkat hindi sila nahihiya at higit silang nakakapagsalita sa wikang ito. sa kabila ng isang buong siglo ng pagaaral ng Ingles. Nakatutulong ang isang wika sa pagbubuklod ng mga mamamayan kung nakaugat ito sa kanilang kultura at karanasan. Hindi lang sa pagbigkas kundi rin sa pagsusulat. Hindi ko sinasabing huwag tayong mag-aral ng Ingles. ginagawang dominanteng wika sa ating bayang ang wikang Ingles. Napasailalim ang ating bayan sa mga Amerikano sa loob ng apat na pung taon at tahasang tinuruan tayo sa wika nila. Higit mabilis matuto ang mga kabtaan sa kanilang mga araling elementarya kung ito ay ipinapaliwanag sa kanila sa wikang ginagamit sa kanilang tahanan at gayundin sa wikang Filipino. pilipit pa rin ang dila ng marami sa kanila. Higit na mabilis matuto ang ating mga kababayan sa Filipino kaysa Ingles 2.

Ifugao. Higit na hawig ang Filipino kaysa Ingles. Upang mapayaman ang ating bansa at guminhawa ang nakararami. Ang isang matatag na ekonomiya ay nakasasalay sa isang malakas na pangkat ng mga katutubong kapitalista na magpapatakbo ng industriya at komersiyo. Maguindanao. sa wikang nakagisnan nila. Hiligaynon. Alam natin na upang hindi lamang makaraos kundi upang mangibabaw rin sa larangan ng global na kompetisyon. damdamin. Kapampangan. Ang Wika at ang Proteksyon ng Kultura Hindi lamang dapat panatilihin ang wikang Filipino sa ating edukasyon at pagbutihin ang pagtuturo nito dahil ito ay pamana ng ating kultura.Nabanggit na natin ang dahilan: Nakasalig ang wikang pambansa sa katutubong kultura at karanasan ng napakaraming Pilipino. at iba pa. Kailangang higitan ang ating produktibidad at mapalago ang ating mga industriya. Tausug. Bunga rin sila ng kamalayan at paraan ng pag-iisip na bunga ng kolektibong karanasan ng lahing namahay sa kahabaan ng ating arkipelago sa loob ng maraming siglo. Hindi lamang iisa ang pamilya ng mga wikang ito. Cebuano. walang pagtitiwala sa kanilang sariling kakayahan. Higit pa ang ating dapat abutin. nagbago ng anyo sa pagdaloy ng mahabang panahong ginagamit natin ito. Ang isang nasyong pabaya sa pagtatanggol ng wikang pambansa nito ay natural din magiging mapagparaya sa pangangalaga sa ipinamana ng kanilang mga ninuno. Sa parte ng Ingles naman. Maranaw. kahit inampon na natin ito bilang isa sa ating mga wika. at pag-iisip. Kung kaya ang Ingles. kailangan maunlad ang ating ekonomiya. hango ito sa kultura ng malalayong lupain na pinamayanan ng mga taong kakaiba ang naging karanasa. ang mataas na uri ng ating mga literatura at sining. O kung palagian nating nakikita ang ating sarili bilang empleado ng mga dayuhang kompanya. Kinakatawan nito ang diwa ng ating bansa. at walang pagtanaw sa mga tagumpay at kontribusyon ng kanilang kasaysayan. Ngunit ang pangmatagalan nating layunin ay ang pagpapalakas ng mga negosyanteng Pilipino sapagkat sila ang higit na Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  81 . Nahaluan na ito ng mga paraan ng pagbigkas at pagsulat na hango sa mga katangiang angkin ng ating mga katutubong wika. maging ito ay Ilokano. isang kayamanang dapat nating pangalagaan. Bikol. Hindi natin tinututulan ang puhunang banyaga kailangan natin ito. Isang bayang nararapat na pumanaw at mabura sa mapa ng daigdig. higit na maraming eksportasyon at ating dapat abutin. kundi dahil ito rin ay isang magandang wika. Ang Wika at ang Kompetisyong Global Mabalik tayo sa pangangailangan ng globalisasyon. Ang mga naising ito ay higit na nakakamit kung ipaaabot natin sa higit na marami nating nagtatrabaho sa ibang bansa na kilala bilang Overseas Filipino Workers (OFW). Higit pa ang ating dapat na ibentang mga produkto.

kailangan natin ng mga Pilipinong kapitalista. o mga pagawaan. ang “wika” dito ay tumutukoy sa “pambansang wika. At ang wikang iyon ay hindi Ingles. ang lingua franca ay hindi Ingles. At ang wikang ginagamit ng ating mga mamumuhunang Pilipino sa pakikipag-ugnay sa kanilang kasamang manggagawa ay hindi Ingles kundi Filipino! Sa pagpapaunlad ng ating mga industriya. ang wikang Filipino ang siyang magtutulak sa ating tungo sa kasaganahan. Ph. kundi ang kilala nating lahat at hiyang nating gamitin: ang wikang Filipino. Wika at Globalisasyon ni Mario I.mangangalaga ng kapakanan ng ating ekonomiya. Kaya huwag nating kaligtaan ang pagpapalaganap at pagunlad nito. at manggagawang masipag. at may mabuting pagsasamahan. Lalong kailangang pagtibayin ang isang wikang magpapahigit ng kanilang produktidad. Katambal ng wikang Ingles.D. Mahalaga ang kontribusyon ng mga guro ng Filipino sa pagpapatotoo ng isang masagana at malakas na bansang Pilipinas. episyente. manager.” na para sa atin ay walang iba kundi ang Filipino.” Para sa layunin ng ating talakayan. Sa “globalisasyon. Siguro naman ay naranasan na natin ang madalas na hindi pagkakaunawaan sa kapwa nating Pilipino dahil sa Inges pa ang ating ginagamit. Mahalagang bigyan ng depinisyon ang dalawang salik ng ating paksa.” nais kong gamitin ang kasalukuyang pakahulugan nito sa pandaigdigang ekonomiya. na binubuo ng limang sangkap na tutukuyin ko nang mas espesipiko sa ibaba. Kung ipadaraan sa dekonstruksiyon ang pamagat ng Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  82 . Maging sa mga palayan. komersiyo. Ako ay nakatitiyak na ang wikang praktikal na magpapaunlad nang higit sa ating ekonomiya at ng ating tagumpay sa larangan ng globalisasyon ay ang wikang pambansa. Batid din natin na ang Ingles ay nagsisilbi ring instrumento ng dominasyon hindi lamang ng banyaga kundi rin ng ilang Pilipinong ibig manatili ang kanilang pangingibabaw sa nakararaming kapwa Pilipino. Miclat. “wika” at ang “globalisasyon. propesyonal. Ang Filipino ang mananatiling wika sa paggawa.

Huwag magpapalit ng bombilya nang walang patnubay ang magulang. muli kaming bumisitang mag-anak sa Tsina. sa Peking University at Renmin University sa Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  83 . may isang entrepreneur na magbubukas ng gasolinahan sa kanto. Sa panahong sasabihin na ang gamit ng elektrisidad. may chapter tungkol sa elektrisidad. “Natutuwa ka?” sabi ng tiyak ko. ang larawan natin ng konsepto ay hindi malinis at murang pinagkukunan ng enerhiya kundi ang pagsabog ng bomba sa Hiroshima at Nagasaki. Noong isang taon. At marami pang huwag.papel na ito. kultura. nais kong liwanagin na bilang propesor ng multidisiplinaryong Asian at Philippine Studies sa graduate school ng mga area studies sa UP Asian Center. Hindi lamang sa wika o panitikan naming ibinabatay ang mga area studies kundi pati na samga larangan ng politika. aming tinitingnan at pinag-uugnayugnay ang iba’t ibang mukha ng isang bansa upang holistiko itong maunawaan. gawaing militar. mas nauuna nating malaman ang isang konsepto. ako naman ay nakikipagtalakayan sa mga counterpart mula sa Fudan University at Academy of Social Sciences sa Shanghai sa Central China. at sa kalagayang panlipunan. lalo na iyong nakahahadlang sa pag-unlad pang-ekonomiya at kung kaya lagi na lamang tayong huli sa ating mga kapit-bansa. kung ano-ano na namang halimaw ang ipinapasok sa ating usapan. Huwag hahawakan ang kawad nang basa ang kamay. Ang mga Hapon na nakaranas ng pagsabog ng bombing nukleyar ay gumagamit ngayon ng 20 nuclear power plant para masuplayan ang pangangailangan nila sa elektrisidad. kung ano-anong halimaw ang ipinasok sa eksena. Humahangos na dumating ang tiya ko sa bahay para ibalita iyon. Sa isang science textbook na panghayskul na ineedit ko minsan. Hongkong. naipasok na sa utak ng estudyanteng teenager ang sapat na takot para magkainteres pang magusisa. at Japan—ay nakikinabang sa kaalaman at teknolohiyang nukleyar. Bago kayo maguluhan sa mga pagdulog sa suliranin. Habang namamasyal ang asawa ko’t anak. ibig sabihi’y noong nasa hayskul pa ako sa probinsya. Tsina. hindi dahil sa kung ano ito. at ugnayang panlabas ng mga partikular na bansa. Unahin nating talakayin ang konsepto ng globalisasyon. Samantala. Katulad ng maraming bagay dito sa ating bansa. bale itinatanong natin kung may gamit pa ba ang pambansang wika sa panahon ng globalisasyon. Hindi lingid sa ilan sa inyo na nagtagal ako at ang aking pamilya sa People’s Republic of China mula 1971 hanggang 1986. Ngayon naming pinag-uusapan ang pagbabago ng konstitusyon para maisaayos ang ilang din a episyenteng probisyon ng salitang batas. kundi dahil sa isang bagay itong dapat katakutan. Noong unang panahon. e di sunog tayong lahat dito!” Nang magtatayo ng experimental nuclear power laboratory ang UP noong dekada 1950. “E kung sumabog iyan. ekonomiya. Sa isang box sa bukana ng chapter. halimbawa. lahat ng bansang nakapaligid sa atin—Taiwan. nakatampok ang mga babala—Huwah itutusok basta-basta ang socket. Sa ngayon. Natuwa ang mama kong progresibo.

ibobodega na lamang ang karamihan sa produkto. saan ito kukuha ng pondo? Kapag ang estado ang nagtakda ng mas mababang presyo kaysa gastos sa produksiyon niyon. kinakailangang mabawi pa rin ang kapupunan ng pambayad sa kabuuang produksiyon. kahit pa hindi na uso ang Rubic cubes. “quan2qui2hua4. lugi ang estado. Halimbawa. nagiging laging kulang ang suplay ng mga bilihin. at samu’t saring pangangailangan ng tao? Bigas. Rubic cubes pa lamang an gating tinitingnan. Dahil matumal na sa mga tindahan. Nasa Estados Unidos din kamit tatlo nang sinundang taon. Kapag napasok na lamang sa plano ng estado saka mapasisimulan ang produksiyon niyon. pagkain. mukha daw mas moderno ang nakita niyang Tsina.C. Saan kukunin ang subsidy? Sa ganitong sistema. (4) privatization. sa halip na pagbibigay lamang ng direksyon sa gawaing pangekonomiya. at Beijing. samantalang iyong inilalabas ay mababa na ang presyo kaysa ginastos sa produksyon (production cost). ang hinahanap sa merkado. at Shenzhen University sa timog. globalisasyon!” Anila: “we profit from globalization and we are making full use of our WTO membership. Bakit liberalisasyon at deregulation? Nakita ng mga Tsino na sa masusing pagpaplano ng gobyerno ng espesipikong aytem ng produksyon. at muli. kuryente? Kung lagi na lang magpapaluwal ang estado. Nakadalaang buwan din siya sa Hiroski at Tokyo. Ano ang sekreto ng kaunlarang ito? Tanong namin sa aming host sa bawat lungsod. nang mabalita ang tungkol sa laruang Rubic cubes na inimbento ng isang propesor sa Czechoslovakia. at hindi niyang maiiwasang ikompara ang New York at Shanghai. kaysa mga counterpart na lungsod sa U.Beijing sa norte. gasoline. na kaugnay ng (2) government deregulation sa mga aktibidad na pang-ekonomiya. kitang-kita ng anak ko na sa infrastructure ay mukhang mas modern na ang tatlong lungsod na binisita naming. isasaproduksiyon na iyon taon-taon hanggang sa susunod na five-year plan. at napakabagal ng kaunlaran. at (5) transparency sa pananalapi ng korporasyon. Alang kagatol-gatol na sagot nila sa wikang Tsino. first time ng anak ko iyon mula nang umuwi kami dito sa Filipinas noong 1986. at ng World Bank prediction. Bagamat lagi akong nakakabalik sa Tina. (3) free market economy. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  84 . Lumalabas na may state subsidy sa mga espesipikong item sa pamilihan. medaling maunawaang dapat magkaroon ng: (1) liberalisasyon. napapanood lamang ng mga Tsino sa telebisyon ang tungkol sa mga kompetisyon sa iba’t ibang bansa tungkol dito dahil wala pa sa plano ng estado ang produksiyon niyon. Washington D. Japan para gumanap sa isang international play. Sakali namang naaprobahan na at ibinadyet.S. ano nga ba ito? Para sa mga Tsino na nakaranas ng maraming taon ng matinding gutom at malubhang pagdarahop sa ilalim ng naging inefficient na sistemang sosyalista. Tulad ng sinasabi ng marami. o kaya’y hula-hoop. may oversupply ng di kinakailangang produkto habang halos walang mabiling pangangailangan. Papaano pa ang iba’t ibang produkto—damit. laging may imbalance—hirap sa pondo ang gobyerno. at ang Los Angeles at Shenzhen.” Mga Sangkap ng Globalisasyon Pisting yawa na globalization. at napalitan na ng Frisbee.

laging kulang ang ani para sa mismong magsasaka. at hayaan silang magtinda ng produkto sa pamilihan (o nang –free ang market). ayaw malamangan ng iba sa pagtatrabaho kahima’t batay sa itrinabaho ang parte sa ani. Nang buwagin na lamang ang mga komyun. ang liberalisasyon at deregulasyon ay hindi katumbas ng gobyernong walang kaplano-plano. natural na proteksiyon nito sa sarili ang pagrerequire ng patong-patong na pirma ni ganito at ni ganoon bago makapagpalabas ng salapi. Bakit naman free market? Nang ang produksiyong agricultural sa Tsina ay batay sa mga plano ng komyun. Alam nating ang agrikultura ay kinakailangang fleksibol. Kaipala. may tiyak na oras ng pag-uumpisa ng trabaho. Hindi ba’t nangangailangan ang negosyo ng mabilisang desisyon kadalasan? Anupa’t pribadong pagmamay-ari ang nakapagpapasigla ng kabuhayan. pagpapahinga. Sa privatization ng housing. Sa gayon. lalong hirap ang mga tao sa pang-araw-araw na buhay. Iyon naming mapapalad na nabubunot ang pangalan para magkabahay ay nagtitiis na magsiksikan ang tatlong henerasyon ng pamilya sa buong kabahayang mga siyam na metro kuwadrado ang liit. palayain ang mga magbubukid sa kolektibong pagsasaka. ang gobyerno ang nagtatayo ng mga apartment building na inuupahan ng mga mamamayan sa napakamurang halaga. at pag-uwi. Sa gayon. hindi makapagtrabaho nang husto ang karamihan. Nagbabantayan na lamang ang mga magsasaka sa malalawak na bukirin. nadarama ngayon ng mga may mataas na kita na makabayang duty nila ang bumli ng sariling bahay o condominium. dati rati’y ipinapangakong libre ang edukasyon Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  85 . laging nakapa-inefficient ng kahit anong gobyerno sa pagpapatakbo ng negosyo. parang naging pabrika ang pagtatrabaho sa bukid. Gayunman. Palibhasa. Sa edukasyon naman. Ito ang tinatawag na liberalisasyon at deregulasyon. hindi mabigyan ng pabahay ang lahat. Tingnan na lamang natin ang kasi ng pabahay. Para saan naman ang privatization? Lahat ng organong pampamahalaan ay dumaraan sa bureaucratic red tape. Laging bangkarote ang gobyerno. hindi sapat ang nakukuha nilang partihan. lalo na kaugnay ng lagay ng panahon. o kahit man lamang pagsikat o paglubog ng araw. saka nagsipag na muli ang mga magsasakang Tsino. Sa sosyalisadong sistema ng pabahay. ang gobyerno ay dapat lamang magbigay ng pangkalahatang direksiyon sa ekonomiya. Hindi lamang naman sa produksiyon kinakailangan ang privatization. pondo ng publiko ang hawak ng gobyerno. Gayunman. lagi silang salat sa pagkain. Dahil laging kulang ang pondo ng gobyerno. Dahil sa napakaplanadong komyunal na pagbubukid kaugnay ng hinihinging quota ng estado para masuplayan ang pangangailangan ng mga tagalunsod. Intriga at sama ng loob ang inaabot sa pagbibilang ng puntos kung sino ang dapat mabigyan ng pabahay. hindi nangangahulugang hindi na papasok ang estado sa housing para sa mga nasa pinakamababang antas ng lipunan.Kung di man sa buwis ay sa utang panloob o panlabas. kundi sa larangan din ng public services. hindi ng napakaespesipikong plano sa produksiyon ng consumer goods.

lagi silang nagugulat noon na mas marami pang Filipino ang nakakatuntong sa mga institusyon ng lalong mataas na kaalaman kung absolute numbers din lamang ang titingnan. laging magulo. at North Korea. at transparency. South Korea. Tulad sa alinpamang forum. bumabagsak ang kahit pinakamalaking korporasyon na tulad ng sa Enron at Worldcom sa Estados Unidos. huwag nang banggitin pa ang Japan. Kung mahalaga ang privatization para malabanan ang patong-patong na regulasyong burukratiko ng gobyerno. at nililinaw ang code ng mga prinsipyo at alituntunin kaugnay ng import at export. at Malaysia. Hongkong. maraming bansa sa South America ang pumirma sa WTO kahit hindi yata gaanong ipinaaalam sa mga mamamayan nila ang mga implikasyon. at South Africa. nakikinabang sila nang malaki sa globalisasyon. ang lahat ay kinakailangang mapasailalim ng mga simulaing ito ng globalisasyon kung ayaw mapariwara ang mga kompanya. Sogo Co. kung hindi man ang paniningil ng tuition ng mga state college o university. ang libreng edukasyon ay nauukol lamang sa iilang piling-piling estudyanteng karaniwa’y anak ng kadre o miyembro ng Partido Komunista. ang kasaping naglalahad ng maliwanag na simulain ang nagwawagi. para mahubog ang pinakamatalinong estudyante sa mga kursong kinakailangan sa intelektwal na ikauunlad ng bayan. Cuba. Samantala. dahil sa kakulangan ng pondo. Israel. Nangangahulugan din ito ng pagsunod sa mga ispesipikong takda ng mga Round ng Pag-uusap sa GATT/WTO. Nauna sa kaniya ang Singapore. Samsung Electronics sa Korea. gumagawa ng iskedyul ng mga konsesyon sa taripa. Laos. sa information technology at sa produksyon ng mga bsikong gamit pang-consumer. ng Japan. Argentina. Mangyari pa. Taiwan. ayaw bumagsak. maunlad man o atrasadong ekonbomiya. deregulasyon. nangangahulugang sinisimulan na nilang sundin ang limang pangunahinbg sangkap ng ekonomiyang nabanggit natin— liberalisasyon. malayang pamilihan. at Columbia na ayaw umunlad. katulad ng Filipinas. inaasahan naman ang transparency o pagbubukas sa publiko ng libro de kuwentas ng mga pribadong korporasyon. Isa namang extreme ang mga nananatiling galit-galit sa global na sistema at mahigpit na sumusunod sa patakaran ng national economic independence tulad ng Burma. privatization. Nariyan ang Brazil. Sa populasyong isang bilyon. may papel ang estado sa edukasyon kahit pa malugi ito. kundi man nauna na nga. kaya hayun. Mahusay at laging preparado ang mga Intsik sa negosasyon. Sumusunod sa kanila ang India at Vietnam na naririnig na ninyo marahil na malapit na naman tayong maunahan.mula primarya hanggang kolehiyo. ang kursong kadalasa’y din man profitable. Sa pana-panahong round o miting ng mga kasapi ay pinaguusapan ang mga problema sa kalakalan. Pero hindi lamang ang Tsina ang nakikinabang sa globalisasyon . Higit na Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  86 . Makikitang sa di-pagsunod sa sistemang ito. Bagong sistema ito na dulot ng mga pag-unlad ng stock market. Kapag sinabi ng Intsik na sinakyan nila ang alon ng globalisasyon. Ibig sabihin. muli. Kaya nakita nila ang pangangailangan ng pribadong paaralan. Pero.

Bunga ito ng pagabot ng kapitalismo sa yugto ng monopoly. ayaw na nila ng autarchy o lubos na economic independence. Ngayong naglilipatan na sa Thailand ang produksiyon ng sabon at shampoo na dating Made in the Philippines. at Vietnam—malalaks na pamahalaan at maunlad na ekonomiya. Sa pagtinging ito. Lenin noong 1917 tungkol sa isang sistema ng pandaigdigang ekonomiya. ang imperyalismo na pinaniniwalaan nitong siyang pinakamataas na antas ng kapitalismo. Korea. nakikita natin sa label ang salitang thai at binibili pa rin natin kahit hindi natin naiintindihan at hindi nakasulat sa Ingles. Taliwas pa nga. Gayundin. South.naniniwala ang apat na huling nabanggit na bansa sa analisis ni V. Hindi ko sinasabing hindi sila nagpupursiging matuto ng mga wikang dayuhan at mga pandaigdig na lingua franca.’ Hindi lamang ang globalisasyon ng ekonomiya ang nakapagpapabago sa mundo natin ngayon. at (3) paglaganap ng kaalaman sa pamamagitan ng kompyuter. nahahanap nila ang kanilang niche sa pandaigdigang tanghalan. Pero ang basehan ng kanilang kaalaman at pagpapamana ng karunungan sa nakababatang henerasyon ay walang iba kundi ang kanilang pambansang wika. Papel ng Wika sa Globalisasyon Saan ngayon pumapasok ang papel na ginagampanan ng wika? Makikita natin sa maraming bansang nabanggit kanina—Japan. (2) paglakas ng papel ng lipunang sibil.I. Taiwan. Ibig sabihin. sa ganang mga Intsik na nakaranas na ng ganitong sistema. kahit may ibang salita ang mga taga-Shanghai. hindi lamang ang sine kundi sa produksiyon ng libro. Ang sineng nasa ibang wika ng India ay iyong pang-award lamang sa eksperimentasyon. Samantala. pagsasama ng capital pambanko at pang-industriya sa tinatawag na finance capital. ang mahinang bansa ay laging talo sa malakas na bansa kung hindi hihiwalay sa kanilang sistema. sa panahon ni Mao Zedong. Tsina. Kahit may ibang salita ang mga taga Okinawa ng Japan. Alang-alang din sa economics of scale. malakas ang pagbibigay-diin nila sa kanilang wikang pambansa. Sinasabi natin na “mas does not live by bread alone. parami nang paraming bansa ang kakikitaan ng: (1) pag-usbong ng mga estrukturang pangmamamayan mula sa dating malakas na pamahalaan. Hindi lamang ang paglipat ng mga pamahalaan mula sa ekonomiyang sentralisado papuntang ekonomiyang itinatakda ng pamilihan. Wika nga ni Deng Xiapong. tanging Hindi ang wika ng Bollywood sa India. Malaysia. Katangian din ng mundo natin ngayon ang alon ng demokratisasyon. pantay-pantay na nga ang mga mamamayang Tsino—sa labis na kahirapan. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  87 . Ganoon din sa multilingguwal na bansang Malaysia. Ayon sa Leninismo. Israel. dapat silang magsalita ng Putonghua o Tsinong Mandarin na salita sa Beijing sa lahat na ipinoprodyus na pelikula ng Shanghai Film Studio. required sila sa eskuwelahan na magsalita ng Hapones o wikang batay sa Tokyo. ang mundo ay pinaghati-hati ng mga makapangyarihang bansa sa kanikanilang teritoryo. at pagkakabuo ng pandaigdigang korporasyong monopolista na naghahati-hati nga sa mundo. pageeksport na ng capital sa halip na mga produkto lamang. Sa pamamagitan ng pambansang wika. na hindi naman nababatay sa kaalaman sa wikang Ingles ang sekreto.

at ang sinumang makakakontrol sa Pasipiko ay siyang makakakontrol sa buong mundo. nagpayaman ang Espanya sa galleon trade ng Maynila-Acapulco. kantong-kanto ang lagay natin. Bahrain.” (Mahar Mangahas. aniya. Open-ended ang tanong. na 98% ng mga Filipino ang makauunawa ng Filipino. daig ang German. ibig sabihin. 1999). Kung baga sa magkakapit-bahat. Samantala. walang inilistang mga lengguwahe ang SWS. na makakontrol sa Filipinas ay makakakontrol sa Pasipiko. Mexico para ikalat sa America at Europa. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  88 . Yumaman sila at naging superpower nang mga panahong iyon. Sa pagsisimula ng ika-20 siglo. ayon sa tagapangulo ng kagawaran ng Filipino nito na si Dr. Santos. Nabanggit ko kanina ang tungkol sa gasolinahan sa kanto noong ako’y bata pa. Ka Blas Ople. my emphasis] 20% said that it shoud be English. aniya. Ayon naman sa Kalihim ng mga Ugnayang Panlabas. ng estratehiya ng Maykapal na naging global na sentro ng sangkatauhan ang kapuluang Filipinas. ang ating wikang pambansang salig sa Tagalog ang pangwalo sa lahat ng wikang ginagamit sa mga sambayanan sa Amerika. Lahat ng produktong galing sa Asya ay tinitipon sa Maynila. bagkus ay ang mga tinanong mismo ang pumili ng sagot. Ang sinuman. at sa panahong siya ang humahawak ng gahompampolitika at pangmilitar sa ating bansa. makikitang gitnang-gitna tayo sa mundo. Pinagpala. Gamit ang estratehikong posisyon ng ating bansa. o French.Ngayon. at ipinabagsak ng mga nasasakupang bansa sa Amerika Latina at Filipinas sa pamamagitan ng rebolusyon. Andrew Gonzales ng De La Salle University at dating kalihik ng DECS. pagkatapos ay dinadala sa Acapulco. at Dubai. Benilda S. Papaano natin mapapakinabangan ang ganitong posisyon? Pakinabang ng Globalisasyon: Kaya ba Natin? Noong panahon ng Kastila. Hanggang sa mabuksan ang Suez Canal at hindi na nakaaangkop sa bagong sitwasyon ang Espanya. ipinangalandakan ni President McKinley sa pamamagitan ng kapartido niyang si Senator Beveridge. “People Prefer Teaching in Filipino” Manila Standard. Sa Ateneo de Manila. nasaan diyan ang wikang Filipino sa panahong ito na mayroon na tayong kababayang matatagpuan sa lahat ng bansa at sulok ng daigdig? Naniniwala si Bro. Ayon doon. nagkaroon ng survey ang SWS noong 1998 na nagtanong sa representatibong pambansang sample kung saang lengguwahe nila mas gustong nasusulat ang mga teksbuk sa paaralang primarya. itinuturo ang eleganteng porma ng Filipino upang makapag-command ng respeto ang mga graduate nito sakaling sila na ang namumuno sa mga opisina o korporasyon. na lahat ng linya ng nabigasyon ay nagtatagpo-tagpo sa Filipinas. Ito rin aniya ang isa sa mga wikang maririnig sa mga public address system na nagpapatalastas ng mag produkto sa Saudi Arabia. May 28. Kung titingnan natin sa globa ang Filipinas. and [only. Sa loob ng 250 taon. ginawa nilang sentro ng kalakalang pandaigdig ang Filipinas. nakita nating naging superpower ang Estados Unidos sa panahong tuwiran niya tayong sakop. 31% said that it should be Tagalog at English. Tuluyan silang nanghina. Italian. “49% of the respondents answered Tagalog.

. ed. Buod Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  89 . at makinabang. sa globalisasyon? (Pinagkunan: Filipino at Pagpaplanong Pangwika. Ph.Ngayon tayo na mismong mga Filipino ang namamahala sa ating bansa. Jr. Pamela C. Ikalawang Sourcebook ng SANGFIL.D. at tulad ng iba pang mature na bansa ay manguha at makakuha sa iba sa pamamagitan ng pagbibigay ng maibibigay? Magagawa ba nating magtungo.) Wikang Filipino – Wika sa Globalisasyon ni Tereso Tullao. Constantino. Magagawa ba nating makipaglaro sa ibang bansa.

ekonomiya. Upang mangibabaw ang epekto ng pagsasanib kaysa epekto ng paghahati. sa isang pamantayan. samakatuwid. namumuno. wika ng siyensya. Ang kritisismo sa wikang Ingles sa kakayahan nitong maging mahalagang sangkap ng panlipunang kapital ng Filipinas ay hindi nakabatay sa dahilang ito ay isang dayuhang wika. Kung ito ang nangyayari. hindi naman nito napag-uugnay ang lahat ng mga mamamayan sa kanilang pakikilahok sa mga nabanggit na aspekto ng lipunan. hindi mahalaga ang pagiging dayuhan nito o kung ito ay ginagamit ng mga naghaharing uri dahil may panlipunang halaga pa rin ito sa mga nasasakupan dahil sa pagunawa nila rito nagagamit ito sa kanilang mga transaksyon. Ang Papel ng Wika sa Ating Lipunan Mahalagang kasangkap ng panlipunang kapital ang wika na ang gamit ay gawing episyente o mabisa ang mga transaksyon sa isang ekonomiya.May papel ba ang wikang Filipino sa harap ng laganap na globalisasyon na naglalayong pag-isahin ang iba’t ibang aspekto ng buhay sa buong mundo tungo sa isang bilihan. kumokontrol at nagpapalakad ng ating lipunan. wika ng makabagong teknolohiya. Kung ang wikang Ingles ay tunay na mapag-ugnay at nagiging daan sa episyenteng pamagitan ng mga transaksyon. mga sektor. ang wika ng globalisasyon. Ang alinlangan sa wikang Ingles ay nagmumula sa pagiging wikang di mapag-ugnay. at kultura sa bayang ito. wikang mapaghiwalay. may kakayahan itong maging susi sa integrasyon ng isang lipunan. batas. Ang kaalaman sa wikang Ingles ang dahilan ng ating komparatibong kalamangan sa kalakalang internasyonal. Samakatuwid. mga lugar sa isang lipunan. Hindi rin pinagdududahan ang wikang Ingles dahil ang pangingibabaw nito ay nakabaon sa pagiging wikang ginagamit ng mga naghaharing-uri. Kahit pa tinatanggap na ang wikang Ingles bilang nangingibabaw na wika sa larangan ng pulitika. Kahit na ang proseso ng globalisasyon ay nagsasanib. ang kakayahan nitong maghati ay nagbabantang mahiwalay ang maraming Filipino sa mga biyaya ng globalisasyon. higit na episyente na maging susi ang wikang Filipino bilang wika sa globalisasyon. hindi nagagampanan ng wika ang kakayahan nitong pagugnayin ang mga tao. Sa kabilang banda. Ang layunin ay maisama ang dumaraming mamamayang Filipino na mas nakauunawa sa wikang Filipino sa mga biyaya ng globalisasyon. Dahil ito ay instrumento na namamagitan sa mga tao. Ang ganitong pananaw ay naniniwala na ang kaalaman sa wikang Ingles ng ating mga manggagawa ay isa sa mga pangunahing batayan ng ating pagiging kompetitibo. o may nangingibabaw na wika sa paligid ng maraming wika. masasabi nating Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  90 . di episyente ang mga transaksyong ekonomiko. Subalit kung ang lipunan ay pinamumugaran ng maraming wika. at wikang naghahati ng mga sektor at mamamayan. Ang ganitong kalakaran ay maaaring maging sanhi sa mabagal na pagsulong bunga ng magastos na paggamit ng mga produktibong sangkap. sa isang wika? May malakas na sigaw tayong naririnig na kinakailangang paunlarin ang ating kaalaman sa wikang Ingles dahil ito ang wika ng komersyo. ang sanaysay ay naghahamon sa pagtatanghal at pagpapaunlad ng wikang Filipino bilang wika sa globalisasyon para sa mga nakararaming Filipino.

ito ay rin ay instrumento na nagpapatatag at nagpapaunlad sa isang lipunan. Ngunit may mahalagang papel din ang kultura upang mahimok ang mga mamimili ng sari-saring produkto at serbisyo na itugma ang kanilang kagustuhan sa harap ng kapos na yaman. Ang mahalagang papel ng wika sa pag-aayos. Sa kabila ng mga patakarang fiscal. magtipid. pagbabayad ng tamang buwis. nagagamit rin ito sa pagtugon sa mga isyung pangkaunlaran tulad ng populasyon. Tingnan natin ang lakas at bisa ng paggamit ng wikang Filipino. marami ang nakaunawa at humina ang sigaw ng pangamba at pagrereklamo ng mga mamamayan. Mahalaga rin ang papel ng wika sa mobilisasyon ng mga mamamayan tungo sa kaunlaran. inaayos ng wika ang mga transaksyon ng mga tao upang magawa at magamit ang mas malawak na yaman. monetaryo at pagpapalitan ng salapi. Alam natin ang papel na ginagampanan ng pamahalan at ng bilihan upang mapatatag ang iba’t ibang presyo ng mga yaman sa isang lipunan. pagpapatatag at pagpapaunlad ng ekonomiya ay nakapaloob sa layuning itanghal ang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  91 . pagpopondo ng kaunlaran. pagnenegosyo. Samantala. magbayad ng buwis upang matugunan ang katatagang ekonomiko. Ang Value Added Tax (VAT) ay hindi rin maunawaan ng mga ordinaryong mamamayan dahil iilan sa ating mga pinuno sa BIR ang kayang ipaliwanag ito sa wikang Filipino. pagpapataas ng produktibidad at marami pang iba. Marami sa ating kababayan ang may negatibo o halos walang kaalaman sa diwa ng WTO. Ngunit nang magbuhos ng maraming anunsyo ang pamahalaan sa pagpapaliwanag tungkol sa APEC at VAT na isinulat sa wikang Filipino. Hindi lamang mabisa ang wika sa agarang mobilisasyon. Ang wikang nauunawaan ng nakararami at hindi ang wikang nangingibabaw ang higit na mabisang gamitin upang maabot ang pinakamaraming mamamayan na tutugon sa problema ng katatagang ekonomiko. ang wika ng nakararami ang ginagamit upang maunawaan nang lubusan na ang pagnenegosyo sa halip na pagiging empleyado ang angkop na istratehiyang pangkabuhayan para sa kanila. APEC at AFTA nang ito ay tinatalakay sa wikang Ingles ng mga lider ng pamahalaan. sa paganyaya sa ating mga kababayang kapos sa mga kinakailangang yaman. Halimbawa. nariyan din ang paghahamon at paghihikayat sa ating mga mamayanan na magsakripisyo.tunay na ngang mahalagang sangkap ng ating panlipunang kapital ang wikang Ingles. ang katatagan ng isang ekonomiya ay natatamo kapag ang mga resulta ng mga transaksyong nagpapalawak ng yaman ay tumutugma sa mga resulta ng mga transaksyong gumagamit sa mga yaman. pagkasira ng kapaligiran. Ang wika ay hindi lamang isang instrumento na nag-aayos at namamagitan. Ang maayos na transaksyon ay nauuwi sa mabisang paggamit ng mga yaman ng isang lipunan at nakapagbibigay daan tungo sa pinakamataas na antas ng kagalingan habang tinutugunan ang mga pangunahing kagustuhan ng mga tao. Ang wika ay magagamit upang mapalawak ang kapasidad ng ekonomiya na makalikha ng yaman sa mga susunod na henerasyon. Tulad ng nabanggit na.

isang bayan at isang lipunan. Naririyan ang mahigit sa pitong libong pulo na pinaghihiwalay ng malalawak na karagatan. Bunga ng mga agwat na naghihiwalay sa mga sektor. Ang bawat uri ng integrasyon ay may angkop na pamagitang wika na ginagamit upang malasap ang mga biyaya ng integrasyon. Integrasyong Panloob Sa isang sanaysay may isang dekada na ang nakalilipas. inilarawan ko ang kahinaan o kawalan ng integrasyon ng ating lipunan na nagdudulot ng malaking sagabal sa ating mabilis na pag-usad bilang isang ekonomiya. Magkahiwalay ang pulitika ng isyu sa pulitika ng mga sikat. patakaran. iba’t iba ang antas at lalim ng agwat sa pagitan ng dalawang magkasalungat na panuntunan sa iba’t ibang aspekto ng ating lipunan. ang kakayahang mapataas ang pambansang yaman ay kumikitid. May agwat din sa larangan ng pulitika sa ating bayan. batas. Ang duwalismong ito ang isa sa mga sagabal sa ating pag-usad. pakikipag-ugnayan (inter-koneksyon) at pagtutulungan (inter-dependence). Ang agwat na ito ang isa sa mga sanhi kung bakit mahina ang ating lipunan lalo na sa kaayusang ekonomiko. Nariyan din ang agwat sa kultura na lumalabas sa wikang nangingibabaw at sa kulturang kanluranin na katapat ng naiibang kulturang bayan na ang gamit ay ang wika ng masa. Globalisasyon.integrasyon ng ekonomiya. Marami. may dalawang uri ng integrasyong hinaharap ang isang ekonomiya: ang integrasyong panloob at integrasyong eksternal. Kahit sa pagpapatupad ng batas. Sa larangan ng ekonomiks. Kung minsan dahil sa kawalan ng sapat ng paraan ng transportasyon. ang hiwa-hiwalay na mga pulo ay nauuwi sa mabagal na kalakalan sa pagitan ng mga isla. Dahil sa luwang ng mga agwat na ito. ang formal at impormal na sektor ay nauuwi sa dalawahang ekonomiya. 2001). Ang kanluraning sistema ng demokrasya ay tinatapan ng impormal na pulitika ng personalidad. Ang kasalukayang prosesong ito ay bumabalot at nagpapabago sa lahat halos ng antas ng buhay at lipunan sa Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  92 . hindi mahihigpit ang mga koneksyon ng iba’t ibang aspekto ng buhay na nauuwi sa kahinaan sa pagtugon sa mga layunin ng isang lipunan. Dahil din sa agwat na ito. regulasyon at probisyon ng Konstitusyon. Ang agwat ng magkahilerang kultura ay makikita rin sa ng paggamit ng wikang Ingles sa mga pamantasan. komersyo at pulitika samantalang ang paggamit ng Filipino at iba pang katutubong wika ay sumasakop lamang sa mga impormal na diskurso at usapin. nagiging mahina ang pundasyon sa katatagan at kaunlaran. (Tullao. Kung tayo ay isang buo o pinag-isang ekonomiya bibilis ang daloy ng palitan ng produkto at serbisyo sa pagitan ng mga pulo na siyang magpapalawak sa dagdag na yaman sa ating ekonomiya. ang integrasyong eksternal Ang globalisasyon ay mailalarawan bilang mga samut-saring proseso na naglalayong mapag-isa ang iba’t ibang networks ng mga networks sa buong mundo sa pamamagitan ng kompetisyon. magkahiwalay at mahina ang kapit sa isat-isa. kung minsan ay ginagamit pa rin natin ang pamamaraan ng kakilala kaysa sa pagtupad sa mga umiiral na regulasyon. Subalit.

kaayusan. Kahit na ito ay lumilikha ng pamantayang global. ang mga bansa ay nawawalan ng kapangyarihan at humihina ang kanilang kasarinlang gumawa ng mga regulasyon sa loob ng kanilang sinasakupang teritoryo. ang isang timbang na pananaw sa globalisasyon ay kinakailangan upang maunawaan ang mga di pantay na resulta ng di mapigilang kasalukuyang realidad. ito ay nagdadala rin ng paghihiwalay bilang katapat na sakripisyo. maraming tao sa buong mundo ay nakakukuha ng informasyon na mas mabilis pa sa kidlat. diinaasahan at mga sistematikong panganib na ibinubunga ng globalisasyon habang pinag-uugnay ang mga networks. sektor at mga bansa bunga ng limitadong yaman at kakayahang makibahagi sa network sa informasyon. teknolohiya at kaalaman ay ang parehong daang ginagamit ng iba’t ibang sektor upang ilantad ang mga di-pantay. ekonomiya. pinag-iisa ang mundo sa pamamagitan ng pagtatanghal ng isang pandaigdigang kultura. institusyon at istruktura sa isang lipunan. gawi. Sa kabila ng pagiging mapagsanib nito. Ang mga networks na nag-uugnay ay ang mga daan ding ginagamit upang magkabuklod ang ibat-ibang sektor sa iba’t ibang sulok ng daigdig upang tutulan ang patuloy na globalisasyon dahil sa bigat ng mga ibinubungang sakripisyo nito. Sa larangan ng kultura. Ang mga daang ginagamit upang mapag-ugnay ang mga networks sa produkto. Samakatuwid. nagbabagong ideya at papalakas na kamulatang panlipunan Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  93 . Batay sa mga kontradiksyong nabanggit. Sa pagtatanghal ng pinag-isang pamantayan at ang unti-unting paglalatag ng isang pamahalang global. ang globalisasyon ang isa sa pinakalantad na realidad sa kasalukuyan na nakaapekto sa iba’t ibang bahagi ng buhay at ito ang pangunahing dahilan na nagbibigay ng bagong batayan at katuturan sa umuusbong na papel ng mga indibidwal. lalim at bilis ng paggalaw ng mga produkto. nawawalan ng trabaho ang mga manggagawa at nayayapakan ang mga industriyang hindi kayang makipagtunggali sa pamantayang internasyonal. kapital. sistema ng estetika at kung minsan ay pati wika. Subalit ang ganitong paguugnay sa informasyon ay nagpalawak din ng dibisyon sa kakayahang makakuha ng informasyon at sinasagi ang mga indibidwal. Ang konsepto ng globalisasyon ay isang paradokso dahil maraming kaakbay na kontradiksyon ito. Dahil sa bilis ng pagsulong sa information technology. sa paglayon nitong matamo ang pinag-isang mundo lumilikha ito ng duwalismong internasyonal at marami itong nasasaktan sa proseso ng integrasyon. Ang wikang ginagamit sa mga transaksyon sa globalisayon ay untiunting kumikitid sa iilang wika sa pangunguna ng wikang Ingles.iba’t ibang lugar sa buong mundo. Dahil dito. ang pangingibabaw ng pamantayang episyenteng pamamaraan. kapital. nauuwi ito sa dipantay na pakikinabang sa proseso. kaalaman at mga tao sa pagitan ng mga bansa ang nagpalawak sa kasalukuyang gamit ng konsepto ng globalisasyon. Sa larangan ng produksyon. Kahit na ito ay may kakayahang mag-ugnay. ito ay rin ay mabilis sa tumatanggi sa mga hindi handa at hindi karapatdapat. Ang influwensya ng pulitika. Ang lawak.

Ang aking pangamba sa pananaw na ito ay baka lalong maging mapaghiwalay o mapaghati sa halip na maging mapag-isa ang proseso ng globalisasyon kung hindi natin pauunlarin ang wikang Filipino bilang wika sa globalisasyon. Dahil ito ang wikang ginagamit ng informal na sektor. ang pagpapatupad ng pananaw na walang halagang ekonomiko ang wikang Filipino ang isa sa mga dahilan kung bakit mahina ang integrasyong panloob na nauuwi naman sa mabagal nan pag-usad ng ating ekonomiya. higit na kailangan ang integrasyon internal upang mapalakas ang kakayahan nating makipagtunggali sa kalakarang global. ang malawakang paggamit nito ay may makabuluhang halaga sa pag-aayos. ang mga agwat sa ating duwalismong lipunan. Sa harap ng kahinaan ng wikang Ingles na pag-ugnayin ang lipunan. pagpapatatag at pagpapaunlad ng ekonomiya. Wikang Filipino at ang Integrasyon Ano ang papel ng wikang Filipino sa kapaligirang may dalawang uri ng integrasyong hinaharap ang ating lipunan? Walang duda na sa larangan ng integrasyong panloob binanggit na natin ang mga pangunahing papel ng wikang nauunawaan ng nakararami sa pag-aayos. Hindi ko minamaliit ang ganitong pananaw o ipinagkakait na may katotohanan ang ganitong paniniwala. pagyamanin at palakasin natin ang panloob na yaman upang makipatunggali. at makinabang sa mga benepisyo ng globalisasyon at integrasyong eksternal. Sa aking palagay. Sa aking palagay sa harap ng globalisasyon. pagpapatatag at pagpapaunlad ng ekonomiya. kung di man isara. Samakatuwid. ang mga tagapagtaguyod ng globalisasyon ay sumisigaw na kinakailangan ang pagaaral at pagsasanay sa wikang Ingles dahil ito na ang nagiging wika ng kalakalang internasyonal at ang wika ng globalisasyon. Ang malakas ng integrasyong panloob ang panlaban natin sa kultura ng Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  94 . Ang pananaw na ito ay lumilihis sa pananaw na ang wikang Filipino ay ginagamit lamang upang itangghal ang nasyonalistikong damdamin. kinakailangang pasiglahin. sa larangan ng komersyo. Papaano naman nakasasali sa proseso ng globalisasyon ang napakaraming mamamayang Filipino kung hindi sila marunong at bihasa sa wikang Ingles? Sila ay magiging halimbawa na isinasantabi ng globalisasyon dahil hindi sila nakikihalok sa pagtanggap ng mga biyaya nito.at pangkapaligiran ay mga pwersa na pagpapasulong o hahadlang tungo sa isang timbang na pamamahala ng globalisasyon. bakit ayaw nating bungkalin ang potensyal ng wikang Filipino na mapakitid. Ipinahihiwatig din ng pananaw na ito. at pulitika ang nangingibabaw na wikang Ingles ang dapat pa ring pairalin kahit na mahina ang kakayahan nitong pagisahin ang mga nabanggit na duwalismo sa iba’t ibang aspekto ng lipunan Ang pananaw na ito ay tinatanggihan ko dahil naniniwala ako na sa harap ng duwalismo sa ating lipunan may halagang ekonomiko ang wikang Filipino na ginagamit sa mga transaksyon ng mas nakararaming Filipino. ang integrasyong kultural ang tanging matatamo sa paggamit ng wikang Filipino. batas. Sa integrasyong eksternal. Samakatuwid. Ang malakas na integrasyong panloob din ang magpaparami sa mga mamamayang makikisangkot sa mga benepisyo ng globalisasyon.

Sa larangan ng pananalapi. kahit gustuhin natin hindi na natin maaaring itapon pa ang wikang Ingles.eksklusyon ng globalisasyon na pumapatid sa mga mahihina at di kompetitibo. Ito ang nagiging lingua franca ng maraming Filipino. Sa larangan ng medisina at kalusugan. kung maipaliliwanag ang iba’t ibang istrumento ng pag-iimpok at dahilan ng pamumuwis. marami ang makauunawa sa kanilang karapatan at mga obligasyon bilang mamamayan. kahit hindi marunong ng Ingles ay magiging produktibo pa rin ang mga mamamayan dahil naunawaan nila ang mga makabagong pamamaraan sa pagtatanim at pag-aalaga ng hayop sa wikang nauunawaan nila. at Taiwanese sa wikang lokal kayat madali nilang itong naipatupad. Malaki ang papel na ginagampanan ng mga intelektwal sa gawaing ito. Kinakailangan maunawaan ng mga ordinaryong mamamayan ang mga prinsipyo at konsepto sa wikang alam nila nang makisangkot sila sa proseso ng globalisasyon. magiging malaganap ang paggamit ng teknolohiya at may potensyal na tumaas ang pambansang kita. kung maipaliliwanag ito sa wikang nauunawaan ng mga ordinaryong mamamayan. Ang mga makabagong proseso ng produksyon ay ipinaliliwanag sa mga produktibong manggagawang Thai. ang mga aral lamang ang agarang makagagamit ng benepisyong ito. Tsino. Kung Ingles ang mamamayani sa atin. Nasa atin na ito kayat pagyamanin natin ito at gamitin natin ito sa ating integrasyong eksternal. dumarami na ang mga Filipinong nakauunawa sa wikang Filipino batay sa Tagalog. matatagalan pa ang lalakarin upang maging tunay na intelektwalisado ang wikang Filipino at baka abutin pa ng 100 ayon kay Bonifacio Sibayan. Kaya. Nangangahulugan ba ito na isasantabi na natin ang wikang Ingles? Sa harap ng isang baylingwal na kultura. Subalit kahit marami ang nakauunawa nito. Ngunit kailangang simulan na ang unang hakbang ngayon. sa pagtatanim o pagaalaga ng hayop. baka kaunti na lamang ang magrereklamo sa kakulangan ating pamahalaan at madaling maibubungkal sa kanilang isipan ang mga biyaya ng pagsisikap at pagnenegosyo Batay sa direksyon ng ating demographiya. Sa larangan ng batas. Ang wikang Ingles nga ba ang susi sa ating integrasyong eksternal? May sapat bang batayan ang pangangamba ng ilan na pinahihina natin ang Ingles dahil Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  95 . kung maisasalin o maipaliliwanag ng mga intelektwal na Filipino ang mga makabagong teknolohohiya sa wikang Filipino. Ngunit kakailanganin at dapat din nating pagyamanin ang antas ng kaalaman sa iba’t ibang disiplina sa wikang Filipino upang maging instrumento ito sa pagpapakitid ng mga agwat sa pagitan ng mga mamamayan sa iba’t ibang aspekto ng lipunan. madaling mauunawaan ng mga ordinaryong Filipino ang mga paraan ng pangangalaga sa sarili at panggagamot kung ito ay naipaliwanag sa wikang Filipino. Halimbawa. May mga taong nagsasabing ang papapaunlad ng wikang Ingles ay isang paghahanda para hindi tayo maisantabi ng proseso ng globalisasyon.

Nasisiyahan na ba tayo na 30% lamang ng ating mga kababayan ay nakauunawa sa wikang Ingles at wala tayong ginagawa sa katotohanang mahigit sa 90% ng mga Filipino nakauunawa sa wikang Filipino? Malaki ang papel ng mga intelektwal sa bayang ito upang maging susi sa integrasyong internal. sanay sa wikang Ingles ngunit ang mga tauhan. Una. Tulad ng nabanggit ko na. Tsina at Vietnam kung ihahambing sa ating ekonomiya gayong hindi naman bihasa sa Ingles ang kanilang mga manggagawa? Hindi Ingles ang dahilan ng kanilang masiglang ekonomiya bagkus maaaring ituro ito sa kanilang mahigpit na integrasyong panloob. Samantala. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  96 . Papaano makukuha ang tamang timbre at tono ng isang musika gayong hindi magka-akma ang mga namumunong konduktor sa mga tagasunod na musikero? Ang dapat nating ipangamba ay ang kawalan ng interes ng mga intelektwal sa bayang ito na paunlarin ang wikang Filipino sa harap ng paglaganap at pagtanggap ng maraming mamamayan sa wikang Filipino sa paglipas ng panahon at sa ibat ibang sektor at lugar sa ating bansa. Mayroon akong mga espesipikong hamon sa departamento ng Filipino sa ating pamantasan.ginagamit natin ang wikang Filipino sa pagsasaalita? Mawawalan na nga ba ng komparatibong kalamangan ang mga Filipino sa bilihang internasyonal sa paglaganap at paggamit ng wikang Filipino? Ito ang mga tanong ng mga tumututol sa pagpapaunlad ng wikang Filipino. posibleng mapag-ugnay ang hiwa-hiwalay nating lipunan at madali nang maidadala sa mga Filipino ang integrasyong eksternal. ang kahinaan ng integrasyon ng ating ekonomiya ang sanhi ng ating mabagal na pag-usad. Ang mga dati nang nakikinabang sa globalisasyon ay sila pa rin ang patuloy na makikinabang sa prosesong ito. Sa pagbubungkal nila ng kanilang profesyon at disiplina sa wikang Filipino. ng wikang Filipino. Dahil dito ang pagpapayaman at pagpapalawak ng wikang Filipino bilang wikang intelekwalisado ay magiging wika sa globalisasyon. at kultura sa wikang madaling maunawaan ng nakararaming Filipino. magsalin at magsulat sa wikang Filipino. dalawang bagay ang kanilang magagawa. makipagugnayan at makipagtulungan sa mga intelektwal ng mga iba’t ibang disiplina sa unibersidad at pagtulungan ang pagsasalin ng mga obra maestra sa ibat ibang displina. ang papel ng mga intelektwal ay mag-aral. Kung ang wikang Ingles ang batayan ng ating kompetitibong kalamangan. makabagong teknolohiya. Samantala ang pagtataguyod ng Ingles sa harap ng maraming Filipinong hindi nakauunawa nito ay isang mapaghiwalay at di episyenteng pamamaraan. Ang ganitong hamon ay hindi upang itakwil ang Ingles ngunit upang mabisang mailipat ang mga biyaya ng siyensya. manggagawa at tagasunod nito ay pawang gumagamit. dahil mulat. Kung hindi maisasagawa ng mga taga departamento ng Filipino ang pagsasalin. gawi. Ang wikang Filipino ang magiging tagapamagitang wika upang maunawaan at makilahok ang marami nating mamamayan sa proseso ng globalisasyon. Naririto sa atin ang mahuhusay na manager. magsalita. bakit higit na mabilis ang pag-unlad ng Thailand.

kalakaran sa isang displina ay dapat nang matutunan at maibahagi sa mga ordinaryong Filipino at estudyante upang matutunan nila ang makabagong kaalaman sa bawat disiplina. pagpapatatag at pagpapaunlad ng ekonomiya. ang mga tagapagsalin ay dapat mag-aral ng mga displina hanggang sa masters level. Kung ang papel ng Ingles ay mapaguugnay tayo sa bilihang internasyonal at matamo ang integrasyong eksternal. ang mga bagong teorya. dahil may kakayahang mapalakas ng wikang Filipino ang integrasyong panloob. Dahil dito higit na maraming Filipino ang magkakaunawaan at mas marami din ang maaaring makisangkot at makinabang sa biyaya ng globalisasyon. intelektwal. Sa isang bansang papaunlad na humaharap sa pwersa ng globalisasyon. kalakalan at Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  97 . Ikatlo. Kung marami sana sa ating mga pinuno ng pamahalaan. nananaliksik at magsusulat sa wikang Ingles. bunga ng kasalukuyang duwalismo sa ating lipunan. Una. Ikalawa. mauuwi ito sa pagpapalakas ng integrasyong eksternal at internal. Ang aking ipinagpapalagay dito ay mananatiling Ingles ang mangingibabaw na wika sa ating bansa.Ikalawa. Higit pa sa pagsasalin. Marami pa ring intelektwal ang mag-aaral. Dahil na rin sa pagiging baylingwal ng mga Filipino. may potensyal itong maging wika sa globalisasyon. Hindi natin kinakaila at tinatanggihan ang integrasyong eksternal ngunit isang pangunahing kundisyon upang malasap nang lubusan ang mga biyaya ng globalisasyon ay ang lakas ng integrasyong internal. Ang integrasyong internal ay mapalalakas kung ang kaalamang natutunan sa wikang Ingles ay maisasalin sa wikang Filipino. kahit na ito ay ang nangingibabaw na wika. kung walang makukuhang espesyalista. marami ang nagtatanong kung bakit kinakailangan pang paunlarain ang wikang Filipino sa iba’t ibang disiplina gayong mas kailangan nating matuto ng Ingles na itinuturing wika ng kalakalang internasyonal. ang magagawa ng pagpapaunlad ng Filipino ay mapalakas ang ating integrasyong internal. malawak ang gamit ng wikang Filipino hindi lamang sa pagpapatingkad ng damdaming nasyonalistiko. Kasama rin ang paglalathala ng mga pananaliksik sa disiplina ay dapat isulat sa wikang Filipino. Ang ganitong sitwasyon ay isang lantarang palatandaan ng kahinaan ng integrasyong internal. Ang pagtugon sa dalawang uri ng integrasyon ay maaari ring gawin ng wikang Ingles ngunit sa aking paniniwala. ekonomiya. Subalit ang mga intelekwal ding iyan ay dapat ding mahasa sa pagsusulat at paglalahad sa wikang Filipino. ang wikang Filipino ay magagamit sa pag-aayos. hindi episyente ito at mahirapan ang Ingles. imbensyon. Kongklusyon Ang pagpapaunlad ng wikang Filipino ay isinusulong dahil sa tatlong pangunahing dahilan. Iilan lamang sa ating mga kababayan ang nakalalasap ng mga biyaya ng globalisayon dahil sa mga kaalaman na natutunan sa wikang Ingles samantalang marami sa ating mga kababayan ay nahihirapang makisangkot bunga ng kawalan ng kaalaman. negosyante ay marunong magsalita at magpaliwanag ng mga bagay sa pulitika.

Tinatawag din itong Mac at ang pinakasikat na personal computer (PC) ngayon ay ang Apple II. Ang Kompyuter ni Regina G. Ang mga computer na sumunod sa IBM ay tinawag na IBM Compatible. gumawa na rin ng maliliit na computer ang IBM. Ang mga ito’y ang IBM (International Business Machines) at ang Apple Macintosh. madaling matatanggap ng mga mamamayan ang anumang panukala na nagmumula sa pamahalaan. Datirati. Kamakailan. mauuri lamang sa dalawa ang mga kompyuter. halimbawa. Jara Pinakapopular na makina sa ngayon ang kompyuter.relasyong internasyonal sa wikang Filipino. Ito rin ang nagpapalakas ng integrasyong internal. Ang Apple Macintosh ay gawa ng Apple Computer Incorporated. Ngunit sa paglaganap nito sa ating bansa lalo nating magagamit ito sa ating kapakanan kung isasabay ito sa pagpapaunlad ng wikang Filipino. Bukod sa mga gawaing paglilimbag. Ang mas mahigpit na integrasyong internal ay nauuwi sa pag-ani ng mga biyaya ng integrasyong eksternal ng mas marami naitng mamamayan. Niluma na nito ang typewriter o makinilya. lamang ang hindi sumunod sa IBM sapagkat marami na rin itong mamimili sa buong mundo. Tinatanggap natin na ang Ingles ay lalo pang lalaganap sa buong daigdig bilang wika ng kalakalang internasyonal at wika ng iba pang larangan ng lipunan. natatapuan ang IBM sa malalaking kompanya. nabalita sa mga pahayagan ang pakikipaglaro ng chess ng world champion na si Gary Kasparov sa isang kompyuter na may pangalang Blue Deep. napakarami pang nagagawa sa kompyuter. nagiging tunay na susi ito sa kaunlaran. Ang IBM naman ang may pinakamaraming customer. Nang makita nitong mabili ang maliit na Apple II. hindi lamang nagiging wika sa globalisasyon ang wikang Filipino. Isang IBM kompyuter si Blue Deep na tumalo kay Kasparov. Dahil dito. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  98 . IBM Clones o PC samantalang ang sumunod sa Apple Macintosh ay nakilala sa tawag na Macintosh compatibles o Mac-compatibles. Napakalaki ng unang computer na IBM. Gamitin natin ang Ingles sa pagpapahigit ng ating integrasyon sa labas ng bansa kasabay ng paggamit ng Filipino upang humigpit ang integrasyon sa loob ng bansa. pwersa ng bilihan at makabagong teknolohiya. Ang maliliit na kompanya na gumagawa ng computer ay sumunod sa modelo ng IBM. Ayon sa pagkakagawa. Halos lahat ng gawaing palimbag ay nagagawa sa kompyuter. Ang Apple Computer Inc.

Nagpatulong ako sa isang eksperto sa kompiyuter. Nauso rin ang wi-fi. Ang luggable o transportable na nakakatulad ng maliit na maletana nabibitbit kahit saan. sinimulan kong magsalin ng mga kodigo sa kompiyuter mulang Ingles tungong Filipino. mauuri rin ang mga kompyuter ayon sa sumusunod: Ang desktop na karaniwang laki ng kompyuter ngayon na nakikitang nakapatong sa ibabaw ng desk o mesa. maaari itong ipatong sa palad kapag ginagamit. Ito at ang notebook ay pinaaandar ng kuryente at ng baterya. Mas maliit ito at mas magaan kaysa laptop. at itatago ko sa pangalang Topz P. maaari itong i-charge na maka-100 ulit bago palitan ng bagong baterya. Ang bateryang ginagamit sa mga notebook na kompyuter ay tinatawag na NiCad o Nickel Cadmium. Subnotebook naman ang mas maliit at magaan sa notebook na kompyuter. Kapag ayaw na nitong gumana. Saanman ka man pumunta sa Metro Manila. Kompiyuter. Sa kaliitan nito. Mga kabataang ang iba’y sumusuway sa itinatakda ng pormal na edukasyon. nakakaligtaan naman nilang gamitin ang wikang Filipino upang gumawa ng programa para sa Filipino. upang maisayos ang paglalapat o tumbasan ng mga Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  99 . Maari itong patakbuhin ng baterya o ng kuryente. Ang nakapanghihinayang ay kung gaano kahusay sa kompiyuter at internet ang mga kabataan. Ang notebook na kasinlaki nga ng notebook kaya tinawag na ganito. Sa maniwala kayo’t sa hindi. Ngunit ang nakagugulat ay isinisilang ngayon ang bagong henerasyon ng mga Filipinong kabataang bihasa sa pagpoprograma ng kompiyuter. Wika. Tinawag itong laptop sapagkat maaari itong ipatong sa hita kapag nakaupo habang ginagamit. Mas makabagong baterya ang NiMH o Nickel MetalHydride.. Palmtop ang pinakamaliit na uri ng kompyuter na karaniwang tumitimbang lamang ng 2 libra. kaya puwede ka nang mag-surf habang umiinom ng serbesa o ngumunguya ng tinapay. Gayunman. ayon sa laki ng kompyuter. may mga internet café yata sa bawat kanto. Karaniwang tumitimbang ito ng 15 libra at karamihan nito ay umaandar sa pamamagitan ng kuryente. at Filipino ni Roberto Añonuevo Nakatutuwa at maraming kabataang Filipino na nahihilig sa kompiyuter. Higit na tumatagal ito kaysa NiCad.Ito ang dahilan kung bakit dalawa lamang ang uri ng kompyuter ayon sa pagkakagawa—ang IBM at ang Apple Macintosh. Ang laptop na mas maliit kaysa luggables. Maaari itong gamitin ng limang oras nang tuloy-tuloy. ngunit dalubhasa sa larang ng kompiyuter at internet.

Ph.com. Kimika o Kapnayan: Ano Ba Talaga? ni Gerardo C. Ang bunga ng aming pagpapagal ay makikita sa wikifilipino. Kaya hinahamon ko ang mga kabataan ngayon na lumikha ng mas bago’t mas mahusay na programang ginagamit ang wikang Filipino. at magwagi nang lubos ang mga Filipino. at mapipilitang mag-aral sila kung paano tayo kakausapin alinsunod sa nais nating mangyari at sa wikang batid natin. malaki ang paniwala ko na magiging pamantayan iyon sa mga susunod na gagawa ng kompiyuter sa Filipinas. Kemistri. Pahintulutan ninyo akong isalaysay ang aking karanasan sa pagtuturo ng Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  100 . pagpoprograma. Nagtagumpay naman sa aking palagay ang ginawa naming proyekto. at internet ang mga kabataan. Naniniwala ako na hindi lamang dapat maging mahusay sa kompiyuter.salita mulang Ingles tungong Filipino at maiwasang lumitaw ang barok na salin. Nahuhuli ang Filipinas dahil lagi nating kinakausap ang mga banyaga at nakakalimutan nating mag-usap nang batay sa wika natin. Kemistri. matatakot sa atin kahit ang mauunlad na bansa. dahil nagsisimula na tayong magkaisa. ano ba talaga? Kami pong mga guro na nagtuturo ng asignaturang ito sa sariling wika ay nalilito rin. Janairo. kapag naipundar na natin ang diskurso batay sa wikang Filipino. At tiyak ko. Panahon na upang magwagi sa bagong himagsikan sa himpapawid.D. at masasabing higit na maganda kaysa sa Ingles na Tinagalog na ginawa ng Wikipedia Tagalog. Gamitin natin ang bagong teknolohiya upang isulong ang pagka-Filipino natin. Meron din nagtatanong kung dapat nga bang gamitin Filipino sa pagtuturo ng kimika? Sa aking karanasan. Kung ako ang tatanungin. Subalit maymga suliranin na dapat malutas at balakid na dapat maisaayos. Kailangang maging bihasa rin sila sa wikang Filipino dahil magagamit nila ang wikang ito sa paglikha ng mga rebelde’t pambihirang pagpoprograma na magiging kasangkapan ng Filipino para sa pakikipagtalastasan at pagpapanatili ng seguridad. ang sgaot ko diyan ay puwedeng-puwede. Bagaman kinakailangang pinuhin pa ang nasabing salin. mas pabor akong gamitin ang kimika dahil ito ang aking nakagawian. Kimiki o Kapnayan.

kimika sa Filipino ditto sa Pamantasang De La Salle. ang pagsusulit ng mga mag-aaral ay sa wikang Ingles pa rin. At dahil dito ay nahimok akong gamiting muli ang Filipino sa grupo ng mga mag-aaral na bumagsak o ang tinatawag nating “Repeaters’ Class”. Kaya minsan ang aking ginagawa pagsapit naming sa ganitong mga uri ng paksa ay nagsisimula na akong magturo sa Filipino. Sa isang pagdiriwang ng “Philippine National Chemistry Week” na kinasangkutan ng limang siyentipikong organisayon. At kung kaya man. At ang mga teknikal o siyentipikong mga salita na mahirap isalin sa Filipino ay hinayaan ko lamang gamitin nang walang salin. Karaniwang ang wikang ginagamit ko sa loob ng silid aralan ay Ingles. sa aking palagay. Ang mga nagsidalo. Ang mga mag-aaral ay aktibong sumasalin sa mga pagsagot at pagsasalaysay. Karamihan ay mataas ang nakuhang marka. Subalit ako’y lubhang natutuksong sabihing “marahil nga”. maiintindihan ba naman kaya ng mga karaniwang kimiko? Maipagmamalaki ng OCTA na ang mga panayam na ibinigay ay maayos na naisalin sa Filipino. at sa mga papuri at komentaryo na ibinigay nila matapos ang seminar. ay naintindihan naman ang konsepto na nais naming iparating. At ang payak na kadahilanan ay nais lang nilang malaman kung kaya bang isalin sa Filipino ang sang napakateknikal at mahirap na paksa. 80% ng aking panayam ay sa Filipino at ang kinalabasan ay masasabi kong nakakapagpagaan ng kalooban ng isang guro. Nais kong linawin na sa kabila ng paggamit ko ng Filipino bilang midyum sa pagtuturo. At dahil nga dito sa aking munting tagumpay. sa reaksyon sa kanilang mukha habang nakikinig. at mga kimiko sa industriya na nagsidalo sa seminar na ito. Marami ang bilang ng mga guro. Ang pangkat ng mga purista Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  101 . Sa unang pagkakataon ay nagkaroon ng isang seminar para sa pagdiriwang ng Pambansang Linggo ng Kimika sa Filipino ang gamit. magaaral. Lalo na kapag ang mga estudyante na aking tinuturuan ay kinukuha ang naturang asignatura sa unang pagkakataon. Subalit may mga paksa na dahil sa talagang may kahirapang unawain ay kakaunting mag-aaral lamang ang nakakaintindi. Nasusukat ko ang lalim ng kanilang natutuhan sa pamamagitan ng mga pagsusulit. tunay na naiintindihan nila ang mga konsepto na may kahirapang ituro at unawaian. Paniwalaan nyo man o hindi. Subalit ang lahat ng aking karanasan dito ay nagmula sa aking mga mata sa mga suliraning nakatago. Ang una ay ang mga purista. Sa grupong ito. ikalawa naman ang mga makagitna at ang ikatlo ay ang mga liberal. Tayong mga gumagamit ng Filipino sa mass media at pamantasan ay mahahati sa tatlong pangkat. At ang pamagat ay ang “Makulay na Daigdig ng Kimika Organika”. Ang pahayag kong ito ay batay na rin sa mga napuna kong masiglang pagtanggap nila sa panayam. at isa rito ay ang “Organic Chemistry Teacher’s Association” o OCTA (ako ang pangulo nito). Ang hindi ko lamang alam ay kung ang mga naturang obserbasyon ay puwede kong iugnay sa wikang aking ginamit. ako ay naengganyong palawakin ang paggamit ng Filipino sa pagtuturo ng kimika. idinaos ang isang seminar sa Filipino. Subalit ang higit na kapuna-puna ay ang kakaibang sigla na dulot nito sa klase. Naihahambing ko ito sa iba pa nilang pagsusulit na ang pagtuturo ko ay sa wikang Ingles at tunay kong masasabi na may malaking kaibahan sa kanilang mga marka.

Ngunit paano yayaman an gating talasalitaan kung ang mga salitang kinuha natin ay huwad? Halimbawa ay ang mga salitang Ingles na lecture at spelling na may maluwag na saling lektyur at ispeling. Dahil sa pananakop. ay gagamit tayo ng mga dati na nating salita na may ibang kahulugan at siya nating iuukol sa mga banyagang salitang walang salin. Kaya ang aking mungkahi ay dapat magkaroon ng isang pambansang komisyon na siyang mag-aaral at maglalatag ng gabay para mapag-isa ang mga siyentipikong salita. Ang mga ito ay may layuning isafilipino ang mga salitang banyaga. pagsulat ng isang aklat sa Filipino. Halimbawa ay ang salitang “chemical bond”. Ito ay walang salin subalit ang pilit na salin ng mga purista ay bigkis kapnayan. Ang kalalabasan ay ang pagkalito ng mga mambabasa at mga tagapakinig. isinasaalang-alang nila na ito ay maiintindihan ng mga gumagamit. kung tayo ay magkakanya-kanya at hindi pangkalahatan ang gagamiting mga siyentipikong salita. Ito ay sa kadahilanang hindi mapag-isa ng mga siyentipiko ang mga salitang ginagamit sa pagtuturo ng kimika. Ano naman kaya ang kadahilanan at hihiram tayo ng salitang meron na tayo sa ibang wika? Sa aking palagay ang makagitna ang siyang katwiran sa lahat. hindi lamang wika ang nagkakahiraman. Kapag ganito ang pamamaraan na ating gagamitin. kalituhan at kaguluhan lamang ang idudulot nito. Halimbawa ay ano ba ang kaibahan ng salitang tunaw at lusaw? O ang salitang nagniningning at kumukutitap? Ang mga salitang ito ay puwede naming gamitin sa pagtuturo ng kimika subalit hindi kami nakakasiguro kung wasto ang aming gamit. pati na rin ang kultura at kaugalian ay nagbabago. Marami sa mga liberal ang nagsasabi na ito ay isang uri ng pagpapayaman n gating talasalitaan. At ang ikatlo ay sanhin ng pisikal na pananakop. Ako ay hindi sang-ayon sa ganitong sistema dahil masyadong nakukurta ang talasalitaang Filipino. may salin man o wala. At ito ang nagiging balakid sa pag-unlad ng wika. Mabibigyan din ng komisyon ng linaw ang maraming salita natin na hindi tiyak ang kahulugan. Ang isa pang pangkat ay ang tinatawag nating mga liberal. magkakaroon ito ng malayang palitan ng mga salita. Ang ikalawa ay kunga ng mga wika ay magkakamaganak. At kung sila man ay humiram. Kung hindi man mag-imbento.ay naglalaron na maisalin sa wikang Filipino ang lahat ng mga salitang banyagang walang salin. Halimbawa. Ang tanong ko ay bakit hindi antin gamitin ang salitang panayam at pagbaybay na madalas din nating gamitin? Ang mga nagsasabi rin na walang wika na hindi nanghiram ng salita sa ibang wika ay may tatlong kadahilanan. Ang pangkat na ito ang sumasagad sa gamit ng ating talasalitaan. Sila ay hindi humihiram sa lahat. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  102 . Hindi rin sila gumagawa ng mga pilit na salin na lumalabas na katawa-tawa. Sila ay hindi humihiram ng salita na meron na tayo. ito magpapaantala sa proseso ng pagtanggap ng sambayanan sa ating sariling wila. Ang pagkakahati ng mga gumagamit ng wikang Filipino sa tatlong pangkat ay isang malaking suliranin. Ang una ay kung ang salitang hihiramin ay wala o hindi umiiral sa kasakuluyang wikang ginagamit. Ang isa pang halimbawa ay ang katagang Amphoteric at ang pilit na salin ay bakla. para sa kaluwagan o kaginhawahan ng mga gumagamit. na sa aking palagay ay nakakabuti naman sa ating pambansang wika.

Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  103 . Ang sagot diyan ay hindi naman. bilang isang guro. Ang sabi ng mga kritiko ay ating pinapatay ang kakayahan ng mga Pilipino na magsalita ng Ingles. ay nagdududa sa pamamaraan ng kanyang pag-aaral kaya ganoon ang nakuha niyang resulta. Mayroon ding gumawa ng pag-aaral sa paggamit ng Filipino sa pagtuturo sa kimika. itataguyod at mamahalin. Inihambing niya ito sa isang grupo ng klase sa Ingles ang gamit. At ang kanyang konklusyon o wakas ng kanyang pag-aaral. nais kong himukin kayong lahat na itaguyod natin ang wikang pambansa. pag-aaralan ko ito. basta ito ay buhat sa Pilipinas. wala daw pinagkaiba ang paggawa ng mga mag-aaral Ingles man o Filipino ang gamit. At ang tanong niya sa akin ay kung ganoon din kaya ako kung sakali at Cebuano ang naging Filipino. Ang kanyang ginamit na magaaral ay buhat sa Katagalugan at Mindanao. Ako. Magkaisa tayo sa paggamit nito at iwasan ang alitan. Pinalalawak lamang natin an gating kaalaman na magsalita ng Filipino. May isa akong kaibigang Cebuano na nagsabing kaya ako masigasig itaguyod ang Filipino ay dahil sa Tagalog ang pinakakatawan nito. Ang sagot ko ay kahit na huni ng ibon ang napili nila bilang pambansang wika.Mayroon ding mga bumabatikos sa paggamit ng Filipino. At bilang pangwakas. at para sa Pilipinas.

Sa unang araw sa klase ay ipinaliliwanag ko sa aking mga estudyante ng hangga’t maaari ay Filipino ang gagamitin ko sa lektyur. Mandi’y tinatanggap nila ito. Sa totoo lang. kinakailangang basahin ko nang ilang beses ang libro Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  104 . at sa wikang ito lamang siya lubos na mauunawaan ng iba. Sa katunayan. Sa aking pagtuturo. PhD Ang wika ay salamin ng kultura. Wala namang reaksyong sumasalungat. Masasabing sa Kolehiyo ng Inhenyeriya sa Pamantasang De La Salle ay ako pa lang ang naglelektyur sa Filipino. mahirap pa ring mag-isip at magsalita sa wikang hindi naman natin kinagisnan at hindi ginagamit sa pang-araw-araw na pakikisalamuha sa ating kapwa Filipino. Kahit pa sabihing tayong mga Filipino ang pangatlong bansa sa buong mundo na may pinakamaraming mamamayang nakakaintindi at nakapagsasalita sa Ingles. halos ang kabuuan ng aking lektyur ay isinasahawa ko sa Filipino. Sa sariling wika lamang lubos na maipapahayag ng isang tao ang kanyang sarili. At sa kurso ng mga diskusyon. Masasabi ring wala pang dokumentong karanasan ang Kolehiyo hinggil sa paggamit ng Filipino sa mga sabjekt pang-inhenyerira. Ikinakatwiran ko lamang na ako’y naghihirapang mag-Ingles. ang mga propesor na panig sa paggamit ng Filipino sa inhenyeriya ay nagmungkahing Ingles ang gamitin sa mga sumusunod na terminolohiya: adiabatic – adiabatic o adyabatic chemical reaction – reaksyong kemikal combustion – kombustyon engine – makina o engine enthalphy – enthalpy o entalpi entropy – entropy o entropi equilibrium – equilibrium o eqwilibryum Ang Filipino sa Inhenyeriya ni Carlito M. lumalabas ding bilinggwal ang pagsasakatuparan ng lektyur ko. At kahit ngayong itinuturo ko na ang mga ito ay paulit-ulit ko pa rin itong binabasa upang maipaliwanag nang mabuti sa aking mga estudyante. bakit hindi mangyayari sa iba? Ito ang dahilan kung bakit minabuti kong ibigay ang lektyur ko sa inhenyeriya sa Filipino. karaniwang Ingles pa rin ang aming ginagamit para sa mga terminolohiyang pang-inhenyeriya. Noong ako’y nag-aaral pa sa kolehiyo at maging noong ako’y isang postgraduate student.para lamang lubusan kong maintindihan at matandaan ang leksyon na nasa Ingles. Salazar. Kung sa akin ay nangyari ito.

Sa huling araw ng lektyur. sinabi nila na: 1. 10 estudyante sa unang sabjekt. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  105 . CHECOMP (Computer Calculations in Chemical Engineering). Ang mga sabjekt na ito ay PROCDES (Process Design in Chemical Engineering). tatlo sa pangatlo. at 22 sa ikaapat ang pabor na Filipino ang gamitin para sa mga lektyur/diskusyon at sa Ingles naman ang mga libro. 5 sa ikalawa. Industrial Engineerin g) CHECOMP (3rd year. Gayunpaman. Ang resulta ay ang sumusunod: Sabjekt Pabor Gamitin ang Filipino sa Klasrum 31 (70%)* Hindi Pabor Gamitin ang Filipino sa Klasrum 5 (11%) Bilinggwal PROCDES (4th year. Hiniling ko ring magbigay sila ng ilang puna at opinyon. Ang tanong sa sarbey ay kung pabor ba sila o hindi pabor sa paggamit ng Filipino sa pagtuturo ng mga sabjekt na pang-inhenyeriya. ang mga halimbawa at mga pagsusulit ay sa Ingles pa rin sa dahilang wala pa naman talang aklat pang-inhenreriya na nasusulat sa Filipino at ang Board Exam ay sa Ingles pa rin. Nahihirapan sila sa pagbabasa ng Filipino at sa mga ispeling nito. nagsagawa ako ng sarbey at hiningan ko ng opinyon ang mga estudyante. HEATTRA (Heat Transfer). minor in Chemical Engineerin g) PROCDES (4th year. Chemical Engineerin g) HEATTRA (3rd year.fluid – fluid o fluwid free energy – free energy liquefaction – liquefaction pipeline – pipeline o payplayn pressure – pressure o presyur o presyon pump – pump o pamp refrigeration – refrigeration o refrigeresyon reversible process – reverible proseso o reversibol na proseso turbine – turbine. turbayn o turbino Sa aking pagtutuo ay napapansin ko na mas nalilito at nahihirapan ang mga estudyante kung babaybayin pa sa Filipino ang mga salitang nabanggit sa itaas. Sa mga pabor na gamitin ang Filipino sa lektyur/diskusyon at Ingles pa rin ang libro at ibang babasahin. Ilang sarbey Noong ikatlong traymester ng taumpampaaralan 94-95. at MOMETRA (Momentum Transfer). Chemical Engineerin g) 8 12 (67%)** 5(28%) 1 12 (43%)*** 8 (29%) 8 22 (63%)**** 5 (13%) 8 Samantala. Industrial Engineerin g. lahat ng sabjekt na hinawakan ko ay inilektyur ko sa Filipino. Ipinaliwanag ko sa kanila na babasahin ko ang mga isinulat nila matapos ang course card distribution upang hindi sila mangamba na baka maapektuhan ang grade nilka. Ang opinyon ng ilang guro ay bakit pahihirapan pa ang mga magaaral kung mas maiintidihan at matatandaan naman ang mga terminolohiya sa orihinal na baybay ng mga ito.

3. Mas madaling maitanim sa isipan ang mga leksyon. Ang mga libro ay Ingles. Hindi pa panahon at mawawala ang pagiging competitive natin sa mundo.Hindi naiilang ang estudyante.Nawawala ang barrier sa komunikasyon sa pagitan ng guro at mag-aaral. 13. Ito ay isang mahalagang signal ng pagtanggap ng mga estudyante sa Filipino. Hindi standardized ang pagispel ng mga terminolohiyang Ingles sa Filipino. sabject-subject. mahirap pang magintindi at magtransleyt sa Ingles. 3.Nagpapatibay ng damdaming nasyonalismo 16. Mas buhay at informal ang diskusyon. Mas madaling maintindihan ang mga teorya at konsepto. 14. mas nagpapartisipeyt ang mga estudyante. HISTORY. 15. Mapapansin na malaki ang bahagdan ng mga estudyante na pumapabor sa paggamit ng Filipino sa inhenyeriya. Ito naman ang mga puna ngmga magaaral na hindi pabor sa paggamit ng Filipino sa klasrum: 1. 9. 17. Mas nakakalito ang Filipino. 8. 6. at dapat simulan ito sa elementarya at hayskul.Hindi na doble ang dapat intindihinm ng estudyante— mahirap na ang teknikal sabjekt. Sanay na sila sa pagbabasa ng Ingles.Halimbawa: kors-course.Friendly ang atmosphere. LITERATURE at iba pang maynor sabjekts. Kung ang diskusyon at mga babasahin ay Ingles. Narito ang mga puna ng mga magaaral na pabor sa paggamity ng Filipino sa loob ng klasrum: 1. 2. dahil ito ay internasyonal. 8. 10. Bentahe ang Ingles. 5.Mas madaling maiassociate ang mga pinag-aaralang teorya sa pang-araw-araw na buhay. 5. mahirap pang mag-transleyt. payp-pipe. Mas relaks at at-ease ang mga estudyante.Naiistimulate ang pag-iisip ng estudyante. 3. Siguro sa susunod na henerasyon na lang magsimula sa Filipino. karaniwang mini-memorya lamang ng estudyante ang mga teorya at konsepto nang halos hindi nauunawaan. at ang mga librong aveylabol ay Ingles pa rin. lalung-lalo na sa internasyunal.Nawawala ang tensyon sa loob ng klase. 7. Hihina lalo ang guro at estudyante sa Ingles. napapadali ang proseso ng pagaaral. Ingles na ang kinalakihan at Ingles ang medium of instruction sa halos lahat ng kurso. Nawawala ang limitasyon sa pagpapahayag ng mga ideya. 4. FILIPINO. Marami sa mga hindi pabor na gamitin ang Filipino sa mga teknikal sabjekt ang nagsasabing okay naman daw ito sa mga hindi teknikal na sabjekt tulad ng JPRIZAL. 12. 4. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  106 . 7. 11. 2. 6. RELSFOR. Mas komportableng gamitin ang Filipino at mas madalinmg maihayag ang sarili. flanj-flange 2. Hindi tayo aasenso sa negosyo.

mapapansing sa pang-araw-araw na komunikasyon ay madalas na nilang ginagamit ang Filipino. sa aking palagay ay marami pang hamon ang kakaharapin sa paggamit ng wikang Filipino sa ating mga paaralan lalo na sa kolehiyong aking kinabibilangan. darating din ang panahon. Gayunpaman. Paano nga ba isasalin sa kakaunting salitang Filipino ang salitang Calculus. At hindi naman kailangang mawala ang Ingles sa atin. Wala pang akalt sa inhenyeriya ang nasusulat sa Filipino at mahirap namang isalin ang mga terminolohiya sa Filipino. Samakatuwid. kapag naisalin naman ang salita sa Filipino ay hindi naman kaaya-ayang pakinggan o di- Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  107 . kung ang isang aralin ay maipapaliwanag at maiintindihan nang maigi sa Filipino. ang Kolehiyo ng Inhenyeriya. Sa aming kolehiyo ay hindi popular ang paggamit ng wikang Filipino.Isa pa ring kapansin-pansin sa sarbey: mas rekomendado ng mga estudyanteng may dugong Chinese ang paggamit ng Filipino. lalung-lalo na sa lektyur at diskusyon. Ang Filipino ay may likas na talino sa wika. Subalit sa panig ng mga guro sa inhenyeriya. Minsan. rehiyonalismo pa rin ang dahilan. Seva Ang pagtuturo ang isa sa mga paraan upang mapaunlad ang antas sa paggamit ng wikang Filipino sa ating sosyedad. at iba pang konsepto sa inhenyeriya. Gusto lang nating padaliin ang proseso ng pag-intindi sa larangan ng inhenyeriya sa pamamagitan ng wikang Filipino. Mechanics. Ito ay dahil lahat ng mga materyal na ginagamit ay sa wikang Ingles nasusulat. At mas madalas. Mga Hinaharap Nakikita natin na marami na rin sa mga mag-aaral ang bukas ang isipan sa paggamit ng Filipino sa klasrum. At isipan natin. bakit hindi natin gawin? Mga Hamon sa Pagtuturo sa Wikang Filipino ng Inhenyeriya ni Rosemary R. Madali siyang matuto ng kahit anong wika kung kinakailangan. maliit pa rin ang bahagdan ng pabor dito. na lahat tayo’y makakapag-isip-isip na higit na mainam gamitin ang Filipino sa anumang larangan sapagkat dito tayo kumportable. Gayunpaman.

na hindi sinasang-ayunan ng nakararami. Maaari nating bigyan ng insentibo ang mga guro sa agham at inhenyeriya na gumawa at magsulat ng kanilang mga pag-aaral sa Filipino. Ito alamng ang paraan upang masanay ang ating mga magaaral na umintindi ng mahihirap na konsepto at bumuo ng mga idea sa wikang Filipino. Kaya nga lamang ay mababa lamang ang antas ng wikang naiintindihan ng mga estudyante sa Filipino. bilang isang guro na gumagamit ng Filipino sa klase ay napansin lp na higit na naiintindihan at nabibigyan-halaga ng mga estudyante ang pagpapaliwanag sa Filipino. Ang mga eksamen sa klase ay nasa Ingles at ang Filipino ay ginagamit lamang ng ibang guro sa pagpapaliwanag ng mga mahihirap na konsepto. Sa ganitong paraan. Upang matupad ang solusyong ito. kung inhenyeriya ang tinuturuan. ang nagsasalita ng Taglish ay walang kasanayan sa parehong wika. Matutulungan siguro tayo rito ng mga institusyon sa gobyerno na naglalayong paunlarin ang paggamit ng ating wika.kaya ay nawawala ang tunay na kahulugan nito. Sa pamamagitan nito ay nasasanay ang mga estudyanteng magsulat sa Filipino. Isang paraan upang mabigyan ito ng solusyon ay ang paghikayat sa mga guro na gumawa ng pananaliksik sa wikang Filipino. kahit alam nilang mahihirapan sila sa pagsasalin ay mayroon namang insentibo silang matatangap. Halimbawa. Dahil dito. Noong ako ay nag-aaral ay panay panitikan lamang ang aming tinalakay sa Filipino. Isa pang suliranin dito ay ang hindi paggamit ng mga guro ng Filipino sa pagtuturo. Ayon sa ibang eksperto sa wika. Para sa ibang tao. Maraming estudyante ang nababagot sa mga gurong diretsong Ingles ang pagtuturo dahil tila wala itong “dating” sa estudyante. Kaugnay nito ay dapat ding ibagay ang pagtuturo ng Filipino sa kolehiyong tinuturuan. kailangan lamang na may magsulat ng aklat sa wikang Filipino sa inhenyeriya. Kung ganito ang mangyayari. Kung ipagpapatuloy ng ating mga kababayan ang pagsasalita nito ay magiging bahagi na rin ito ng ating wila. hindi na kailangang isalin ang mga termining Ingles sa Filipino. Dapat daw na ariiin na lamang ng Filipino ang mga salitang tulad ng calculus dahil hindi na naman talaga ito maisasalin. Isa pang naiisip kong solusyon dito ay ang pagpaparami ng mga unit ng Filipino sa kolehiyo. Ang mga nabanggit kong ito ay ilan lamang sa aking mga karanasan at idea sa paggamit ng wikang Filipino sa pagtuturo sa aming kolehiyo. Gayunpaman. Para sa kanila ay baduy ang mga salitang ito. may iminumungkahing solusyon sa suliraning ito. dapat ay tinuturuan din silang magsulat sa Filipino ng kanilang mga ulat sa klase o ulat na nauukol sa kanilang mga eksperimento at tesis. magmumukha talagang Taglish o Enggalog ang pambansang wika natin. hindi rin kami natutong magsulat ng mga teknikal na ulat. Nakakalungkot isipin na maraming mag-aaral ngayon na hindi makagawa ng isang magandang komposisyon sa wikang Filpiino ngunit magaling sa wikang Ingles. Kapag ginamitan mo na sila ng mga salitang “ngunit” at “sapagkat” ay natatawa na sila at tila galing ka sa ibang planeta. Umaasa ako hindi lamang ito nakatulong upang maintindihan kung bakit napakahirap paunlarin ang paggamit Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  108 . Gayunpaman.

ng wikang Filipino sa inhenyeriya kundi natulungan din kaming mga inhinyero na magamit ang Filipino sa aming napiling propesyon. Isa ako sa kakaunti na umaasang magamit ang Filipino sa pagsusulat ng mga ulat na teknikal at gumawa ng aklat sa Filipino. ang pamahalaan lalo na. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  109 . Sana naman ay mamulat ang ating pamahalaan at mga kababayan na panahon na upang palaganapin natin ang paggamit ng ating pambansang wika sa anumang larangan. Gayunpaman. sa ngayon. wala akong nakukuhang suporta sa maraming kasamahan ko o kahit sa aming mga estudyante. upang ang Filipino ay makilala bilang wika ng mga may pinag-aralan. Kailangan nating gumawa ng aksiyon.