Sapagkat Buháy ang Wikang Filipino

ni Virgilio S. Almario

yumayaman ang bokabularyo ng wikang Filipino. May mapapansin ding pangunahing paraan ng pagpapayaman sa talasalitaan ng ating wika sa panapanahon. Noong panahon ng Espanyol, pinayaman ng kolonyalismo ang maraming katutubong wika sa Filipinas sa pamamagitan ng pagpapahiram ng daan-daang salita kaugnay ng idinulot na karanasang kolonyalista. Sa Tagalog, napakatiim ang timo ng Kristiyanismo at pagkaing dala ng mga Espanyol gaya halos isakatutubo ng mga Tagalog ang bigkas sa mga salitang tulad ng “kandila,” “pari,” “kampana,” “kusina,” “bintana,” at “toma.” May mga salitang halos mahirap nang bakasin ang orihinal na anyo ng hiniram, tulad sa “komang” na mula sa manco, “pader” na mula sa pared, at “silahis” na mula sa maramihang anyo ng celaje. Ang problema, lubhang na-Espanyol ang ating dila kaya higit pa nating ginagamit ngayon ang “mas” at “pero” kaysa katutubo nating “higit” at “ngunit” o “subalit.” Kahit ang pagmumura natin ay na-Espanyol. Matimpi siyang nakasasambit pa ng “Lintik!” o “Naku!” Higit na mabilis lumalabas sa ating bibig kapag nagulat, nabigla, at lalo na kapag nagalit ang matunog na “Puta!” o ang binantuang “Putris!” Napakahirap humanap ng salita na nalikha sa panahon ng Espanyol bilang sagot sa bagong pangangailangan ng mamamayan noon. Pinakaorihinal nang halimbawa ang “kundiman” bilang pangalan sa awit na nalikha at naging popular nitong ika-19 siglo mula sa pagsasanib ng himig Espanyol at damdaming Filipino. Nitong

Ibang-iba na ang wikang Filipino ngayon sa Pilipino noong kabataan ko at lalo na sa pinagbatayan nitong Tagalog nina Balagtas at Lope K. Santos. May bago na halimbawang alpabeto ang Filipino na ibang-iba sa baybayin at sa ipinalit na alpabetong romanisado ng mga Espanyol at kahit sa abakadang pinalaganap noong panahon ng Komonwelt. May mga panlapi ngayong gaya ng nakaka- at n-i sa “nakakatakot” at “nilalaman” na igigiit ng mga mambabalarila na dapat isulat na “nakatatakot” at “linalaman.” May mga lumang salita na nagbago ang bigkas, gaya ng “balatkayo” na mabilis ang bigkas sa Florante at Laura ngunit maragsa ang bigkas sa pag-awit ni Anthony Castelo. May mga salitang tulad ng “kaagulo” na higit na maiintindihan kung sasabihin mong “kerida” o “kabit.” Isang buháy na wika ang Filipino kaya’t hindi dapat ipagtaka ang anumang pagbabago nito sa tunog, ispeling, balangkas ng pangungusap, at iba pang aspektong panlingguwistika. Kapansin-pansin ito sa larangan ng bokabularyo. Totoo na marami na tayong nalimot at hindi ginagamit sa bokabularyo ng panahon ni Balagtas. Subalit higit na maraming salitang likha at hiram na napalahok sa nakaraan lamang sandaang taon ng Tagalog at Filipino. Sa pamamagitan ng mga likha at hiram na ito

Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan 

1

lumaganap ang damdaming mapagpalaya, lumitaw ang salitang “laya” at mga anyo nitong “malaya” at “kalayaan” bilang likhang pantapat sa Espanyol na libertad. Sa aking saliksik, unang lumitaw sa palimbag na paraan ang salitang ito sa salin ni Marcelo H. del Pilar ng “Amor Patrio” ni Rizal na nalathala sa Diariong Tagalog. Pagkaraan, ginamit ito at naging susing salita sa hanay ng mga Katipunero. PAGDATING NG ika-20 siglo, higit na nagumon ang mga Tagalista sa paglikha kaysa panghihiram. Nanghiram pa rin ang bayan ng “pulis,” “istambay,” at “bulakbol” mulang Ingles. Subalit ang mga taliba ng wikang pambansa ay nagpaligsahan sa paglikha ng mga neolohismo na gaya ng “bantayog,” “katarungan,” “tatsulok,” “lathalain,” at “banyuhay.” Pinakamalaki’t pinakamatagumpay na proyekto sa gawaing ito ang “balarila” ni Lope K. Santos na nagpasok sa ating wika ng isang buong sistema ng karunungan na halos bumura sa alaala ng laganap na noong gramatika sa Espanyol. Kung hindi lumilikha, binubuhay ng mga Tagalista ang mga lumang salita at nilalagyan ng bagong kahulugan. Ito ang naganap sa “sining,” “moog,” at “dagitab.” O kaya’y upang muling ipagpangaralan ang katutubong yaman ng sariling wika sa pagpapahayag ng mga dalumat na gaya ng “haraya,” “tayutay,” at “agham.” At kung manghiram man ay higit na makiling sila sa pagpapayaman mula sa ibang katutubong wika ng bansa, gaya sa nabanggit nang “katarungan,” sa “lungsod” at “bansa.” Tinudyo ng mga kaaway ng wika ang naturang hilig sa pagtuklas at pagtitiwala sa katutubong wika.

Pinakamaanghang na tudyo ang ambag ni Senador Francisco “Soc” Rodrigo na “salumpuwit” at “salunsuso” bilang panumbas diumano sa “silya” at “bra.” Nitong dekada 1970, mabubuo ang ganitong uyam at tuligsa tungo sa atake laban sa “purismo” at siya diumanong tinatangkilik na uri ng wikang pambansa sa Surian ng Wikang Pambansa. Napasubo ang Surian sa isang mahabang usaping pangwika at dito pumasok ang iba’t ibang panukala ng inhenyeriyang pangwika na naglundo sa pagbago ng pangalan ng wikang pambansa mula sa “Pilipino” tungo sa “Filipino.” Naipit sa usaping ito ang matagal nang nilulutong “wikang maugnayin” ni Gonzalo del Rosario at nasayang ang eksperimento sa wikang pang-agham at teknolohiya ng National Science Development Board at ng Araneta University. Nanaig ang kilusang “antipurismo” na may iba’t iba ring mungkahing paraan ng pagpapayaman sa bagong wikang “Filipino.” Natatangi sa mga ito ang eksperimento sa wikang balbal at kolokyal ng Taliba, pangunahing peryodiko noon sa wikang pambansa at kapatid ng malaganap na Manila Times, ang haluhalong pangwika ni Geruncio Lacuesta, at ang Filipino batay sa language universals kuno ni Dr. Ernesto Constantino. Sa aking pananaw, sinupil ng kilusang “anti-purismo” ang labis na hilig sa paglikha upang payamanin ang wikang pambansa. Dumalang pa sa patak ng ulan ang mga opisyal na neolohismong gaya ng “balikbayan” at “batasang pambansa.” Dumako naman ngayon ang mga akademistang pasimuno ng Filipino sa lansakang panghihiram mulang Ingles at sapilitang pagpapalaganap ng mga ito sa anyong alinsunod sa ating katutubong palabaybayan. Ibig nitong

Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan 

2

burahin kahit ang leksikon ng balarila upang ipalit ang “nawn,” “sentens,” at iba pang hiram sa Ingles. Sa U.P., may mga titser na ayaw ng “patakaran” dahil mas gusto ang “polisiya” at “palisi”; ayaw ng “agham panlipunan” kaya ipinilit na pangalan ng kolehiyo ang “sosyal sayans”; ayaw ng matagal nang likhang “sinupan” at marahil ng Espanyol na “artsibo” kaya’t “arkayb” ang nasa karatula ng kanilang silid na alay kay Cecilio Lopez. Ang maganda, habang nagbabangayan ang mga akademista sa ispeling ng mga hiram na salita mula sa wikang banyaga ay hindi nabibimbin ang pagyaman ng bokabularyong Filipino. Ang bayan mismo ang nagsasagawa ng paglikha, paghiram, pagbuhay sa lumang salita, o pagbaluktot sa pormal na salita. At ito naman ang dapat mangyari. Hindi natin dapat kalimutan na ang wika ay kasangkapan para sa lahat ng mamamayang gumagamit nito. Sinasalita ng mamamayan ang wika para sa iba’t ibang layuning pangkomunikasyon Dahil dito, nagbabago ang wika alinsunod sa pangangailangan ng mga nagsasalita nito. Dili kaya, binabago ng mga mamamayan ang wika nang hindi nila namamalayan o kahit wala sa kanilang isip ang layuning baguhin ito. Malimit nga na pumapasok ang isang salita sa bokabularyo ng bayan nang hindi nila napapansin ang nagaganap na pagbabago sa kanilang wika. Noon pa man, kahit ang mga musmos ay lumilikha ng mga salita para sa kanilang paglalaro. Sila lamang ang makaiimbento ng “pen-pen de sarapen” at “tong-tong pakitongkitong” na sila lamang din ang nakaaalam kung ano ang ibig sabihin. Aliwan lamang para sa kanila ang paglasap sa mga tunog ng titik at pantig ngunit mahalaga ang naturang

pag-aaliw sa pagkalikha ng maraming tinatawag nating onomatopeya: “aliwiw” ng batis, “alit-it” ng siit ng kawayan, “pagaspas” ng hangin o bagwis, “lagaslas” ng talon, at nitong makabagong panahon, “harurot” ng kotse. Gayunman, ang mga tin-edyer ang tunay at seryoso sa paglikha ng bagong bokabularyo. Hindi lamang nila gustong maglaro kapag umiimbento ng sarili nilang jargon. Nais nilang maging tatak ng kanilang barkada o henerasyon ang naiiba nilang paraan ng pagsasalita. Ang isang leksiyon nga sa lingguwistika ay ganito: Tumatatag ang isang sistema ng paggamit sa isang wika upang maging parang opisyal na wika ng isang tumandang henerasyon at upang tangkain namang baguhin at wasakin ng sumusunod na henerasyon. Waring bahagi mismo ng generation gap ang magkaibang paraan at pagpapakahulugan sa wika ng katandaan at ng kabataan. Dahil sa kanilang saloobing rebelde, natitiyak kong mga kabataan lamang ang panggagalingan ng mga binaligtad na bokabularyo. At mukhang makikipagtagalan sa panahon ang ilan, gaya ng “astig” (tigas), “erpat” at “ermat” (father at mother), “datan” (matanda), at “tsekot”(kotse). May tatak din ng barkada ang iba’t ibang naging popular na paraan ng pagputol sa mga salita at paglalagay ng isang paboritong pantig. Halimbawa, “syota” (bata), “syoke” (may kike?), at “syobi” (bisyo) na maaaring inspirado ng syomai at syopaw sa pansiterya ng Chinatown. O kaya ang “dyakul” (cool?), “dyoga” (magang-maga o nakakadaga?), at “dyinggel” (jingle) na maaaring bahagi ng paglalaro sa Tinagalog na anyo ng “dyip” at “dyutay.”

Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan 

3

Hndi naman nahuhuli sa ganitong kamangmangan ang ilang akademistang nais mag-Espanyol ngunit mahirap usisain kung saan nila napulot na diksiyonaryo ang “aspeto. Hindi mapipigil kahit ng Komisyon sa Wikang Filipino ang magiging iba’t ibang paraan ng paggamit ng sambayanan sa kanilang wikang pambansa. at “kontemporaryo. bukod sa kabataan. Gaya rin ng pangyayaring mahirap mahulaan ang paraan ng pag-imbento sa tinatawag ngayong “swardspeak” (wikang bakla). tumitimo sa isip ng taumbayan ang “otso-otso” at “ukayukay” hindi lamang dahil makulay ang anyo kundi dahil may matalik itong kaugnayan sa kanilang kasalukuyang karanasan. Magaganap lamang ito kapag natutong magsalita ang mga intelektuwal at propesyonal sa wika ng bayan. Sa tingin ko. May nasasaling itong malalim at maselang pilas ng kanilang damdamin at gunita.” Hindi rin maikakait ang halina ng kanilang makulay na lengguwahe. Ibig sabihin. wika ito ng kanilang tunay na buhay at higit nilang tatangkilikin kaysa mga “pragmatiks” at “sayantipik perspertiv” sa hindi nila kailanman maisasapusong wika ng mga “fild resertser” at “akademiks. Hindi rin wasto na ituring ang nalilikha ng bayan na bulgar at may mababang uri. Pinakapopular na halimbawa ng ganitong katangahan ang “kaganapan” na mahirap nang alisin kahit sa dila ng mga kagalanggalang na Brodkaster Noli de Castro at Joe Taruc. kahit ang mga nabanggit na aberasyon at ang tinatawag kong salitang “siyokoy” ay bahagi ng masaya at masiglang paggamit ngayon sa wikang Filipino. Walang silbi ang anumang pagsisikap tungo sa “pagtataas” ng nilalaman ng wikang Filipino kung hindi ito gagamitin ng bayan–lalo na’t mapagkuro nila na walang kaugnayan sa kanilang buhay at hindi nila kailangan. lalo na’t kapag ikinompara sa isinasagawa diumanong “intelektuwalisasyon” ng mga akademista sa wikang Filipino.” “imahe.” “pesante” (para sa magsasaka). naipaloob ng mga tagaakademya ang kanilang banyagang kaalaman sa daigdig ng karunungan ng karaniwang taumbayan. Naging bahagi ng karanasan ng bayan ang ngayo’y nasa mga makapal at mahirap basahing aklat. Sabihin mang baduy o tahasang baboy.” Kailangang magkatagpo ang eksperimento sa akademya at ang malikhaing gawain sa wika ng sambayanan.Kailangan ang masusi at matiyagang paghimay sa mga naturang salitang balbal upang matuklas ang sistema sa likod ng mga naturang kodigo ng kabataan. gaya ng “imbiyerna” na malayo sa orihinal na invierna ng mga Espanyol o ng “tsugi” na hindi mo malaman kung halaw sa Niponggo o Tibetan. Mabilis ding kumakalat ang kanilang imbensiyon dahil sa impluwensiya nila sa mass media. Ang mass media mismo ay nagaambag ng bagong salita at malimit na dahil sa mababaw na kaalaman sa wikang ginagamit. At magaganap din lamang ang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  4 . Tulad ng “japayuki” noong dekada 1980 at ng“kudeta” nitong panahon ni Cory. Ang tawag nila mismo sa kanilang sarili ay nagkaroon na ng mga transpormasyon.” Gayunman. pinakamasigla ngayong sektor ang mga bakla sa paglikha ng sariling kodigo. Wika nila ito kaya’t nasa kanila kapangyarihan upang hubugin ito alinsunod sa kanilang hilig at pangangailangan. mula sa “badaf” (babae dapat) na naging “bading” hanggang “muher” (mujer) at “swarding.

html) Maraming Wika.. Pagkaraan ng lahat. Halimbawa. kapag.’ Kapag luminis ang lipunan at nawala ang “kotong.pagtatagpong iyon kapag nagbago mismo ang buhay ng taumbayan. kapag. Tulad ng halaman.” at “ofw..” at “dagdag-bawas. direksyon at programa bilang sarili ninyong bisyon at programa.. Nababansot ito’t kulu-kulubot ang dahon kapag tumubo sa burak at puro peste ang nakakapit. Nolasco Ph. direksyon at mga programa ng KWF para sa susunod na tatlong taon. kapag umigpaw ang kabuhayang bansa mula sa kumunoy ng “otso-otso. o hanggang 2010. Kamakailan lamang ay nagkasundo ang pamunuan ng KWF na baguhin ang aming bisyon. nagbabago lamang naman ang wika alinsunod sa nagbabago sa buhay ng gumagamit nito. Ibinabahagi ko ang mga ito sa inyo sa pag-asang yayakapin ninyo ang nasabing mga bisyon.D. Matatag na Bansa ni Ricardo Ma..net/sapagkat_bu hay.sawikaan..” “trapo. (Pinagkunan: http://www.” Kapag. lumalago ito’t namumulaklak kapag mataba ang lupa’t mapagpala ang kaligiran. Isa pong karangalan at pribilehiyo para sa akin at sa Komisyon sa Wikang Filipino na maimbitahan at makapagsalita sa inyong kumperensya. Ang ibabahagi ko sa inyo ngayong umaga ay tungkol sa bisyon. Ang pangarap Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  5 .” “kurakot.” “pork barrel.” “ukay-ukay..

at isang sentro na dalubhasa rin sa teknolohiyang pang-impormasyon at pangkomunikasyon upang magampanan ang gawain ng pagpapaunlad. palaganapin at panatilihin ang mga wikang ginagamit ng mga Pilipino sa iba't ibang larangan. matatag na bansa"? Ang batayan at katwiran ay may kinalaman sa pagiging multilinggwal at pagiging multikultural ng mga Pilipino. dokumentasyon at pananaliksik. sa kabila ng palasak at mapangmenos na palagay na ang mga wikang ito'y pawang mga dialekto lamang. ang Philippine English. gramatika. at para sa kaisahan at katatagang pampulitika. Ang katwiran para sa pangarap naming ito ay nagmumula sa aming pagkilala sa kahalagahan ng mga wikang ginagamit ng mga Pilipino— ang wikang pambansa. isang sentro na katatagpuan at naglalaman ng lahat ng mga pag-aaral at akda tungkol sa mga wika ng Pilipinas. Sa halip na isang disbentahe. o sa mas eksaktong pormulasyon. isang sentro na lumilikha ng mga orihinal at huwarang mga diksyunaryo. na "maraming wika. ortograpiya. para sa layuning pangkultura at intelektuwal. Ang natural na kundisyon ng karaniwang Pilipino at ng karaniwang mamamayan ng daigdig ay hindi lang iisa ang alam nitong wika. iskolarli na mga babasahin. Ang itinatayo namin ay isang sentro ng impormasyon. isang sentro na may kamalig ng mga datos sa ibat ibang wika. kasama na ang audio at video recording ng mga pangyayaring komunikatibong may mga anotasyon at komentaryo. ang mga wikang panglokal at mga wika na pang-ibayong dagat— para sa magkakaibang mga layunin: para sa literasiya at edukasyon ng ating mamamayan. ang Ingles. Sa karaniwan. matatag na bansa. Pangsampu tayo sa pinakamaraming wika sa buong daigdig. para sa pag-unlad na pangekonomiya. na siyang simulain ng kasalukuyang tema ng buwan ng wika 2007. na may kuwerpo (corps) ng mga mananaliksik na may mataas na kakayahan sa linggwistika at applied na linggwistika (hal. para sa pakikipagtalastasan sa loob at labas ng bansa. para sa pagkakakilanlan at etnisidad. Ito ang landas o linya ng "isang bansa. sa kapabayaan ng mahigit na 170ng wika ng ating bansa at nang walang makatotohanang pagsasaalang-alang sa isa pang opisyal na wika ng bansa.namin ay: "maging sentro ng kapantasan sa mga wika at literatura ng mga Pilipino. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  6 ." Ano ang batayan at katwiran ng "maraming wika." Umaalinsunod ang pangarap na ito sa aming mandato na paunlarin. pagpapalaganap at pagpapanatili ng mga wika sa Pilipinas. at sa ibat ibang genre. Gusto naming isipin na lipas na ang panahon na ang mga gawain ng komisyon—sa katotohanan o sa karaniwang pagkakaalam– ay eksklusibong nakatuon sa wikang pambansa. itinuturing ng komisyon na napakalaking bentahe ang pagkakaroon ng Pilipinas ng mahigit na 170ng wika. maraming wika". pagtuturo ng wika) at pagsasaling-wika. materyales sa literasiya at reperensya sa pagtuturo sa magkakaibang disiplina. Ang ganitong bisyon at misyon ay pagamin na bagamat ang KWF ay siyang opisyal na ahensyang pangwika ay malayo pa rin ito sa pagiging tunay na sentro ng kapantasan at kaalaman sa mga wika at panitikan ng mga Pilipino. ang Pilipino at ang karaniwang tao sa daigdig ay may alam na dalawa o mahigit pang wika.

kung. "kolehiyo" sa halip na "dalubhasaan". na. gaya raw ng "fakulti". Ilokano. Ang unang batayan sa pagsabi nito ay ang tinatawag na mutual intelligibility.e." Pero may isang malaki at hindi matatawarang pagkakaiba ang wikang Tagalog noon at ang wikang pambansa ngayon. Sebwano. ang ideya at pangakong pag-unlad sa ilalim ng isang sentralisadong nasyon-estado na may iisang sentralisadong wikang pambansa ay naglalaho. Pero. Ang Filipino. Griyego at Latin. nagsasalita sila ng isang wika. maliban sa kakarampot sa akademya. sa) at mga partikulo (i. kailangan ding alalahanin na hindi panghihiram ng dayuhang leksikon o leksikon buhat sa iba pang wika ng Pilipinas ang batayan sa pagklasipika ng dalawa o mahigit pang barayti na magkakaibang wika. daw. Mas marami nang Pilipino Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  7 . kasi). Idagdag pa rito ang katotohanan na karamihan ng mga Pilipino ay tumatawag pa rin sa wikang pambansa na "Tagalog". at ang pagkapurista ng huli. ang naniniwala na ang "Tagalog" at ang "Filipino" ay "magkaibang wika. ng. "miting" sa halip na "pulong" atbp. ang wikang Filipino ay kailangang nakasalig sa mga umiiral na wika sa Pilipinas.code-switch. -in. sa halip na "guro". Ang isang nagsasalita ng "Filipino" at ang isang nagsasalita ng Tagalog ay magkakaunawaan. (Maging ang mga Tagalog sa Batangas at Bulakan ay nanghihiram din at nagko. ng Hebrew. Tingnan lamang ang mga panlapi (um-. pa. Kung gayon. Si pangulong GMA ay mainam na halimbawa ng isang Pilipino. -an. ay ang pambansang linggwa prangka. Ang kasalukuyang wikang pambansa ay ang pangalawang wika ng nakararaming Pilipino. ang pagkakaunawaan at ang gramatika ay higit na mapagpasyang batayan. Ingles at Espanyol. sapagkat marunong siya ng Aramaic. at madaling maintindihan kung bakit kakaunti lamang. ang wikang pambansa at ang Tagalog ay nabibilang sa iisang wika.e.Si Hesukristo ang pinakamainam na halimbawa ng pagiging multilinggwal. Ang ibinibigay nilang halimbawa ay ang pagkakaiba ng leksikon ng "Filipino" at ng "Tagalog". at i-) at ang mga gramatikal na pananda ( i. Ito ang wikang Tagalog na nang dahil sa kumbinasyon ng mga sirkumstansyang historikal. Ang gramatika ng umiiral na "Filipino" ay walang pinag-iiba sa gramatika ng Tagalog. kung gayon. mayroon tayong wikang pambansa. Hindi ba magkapareho lang sa mga panlapi at gramatikal na pananda at partikulo ng tinatawag na "Filipino"? Walang panlapi o gramatikal na elementong galing sa Ilokano. Dahil sa katotohanang ito. Kung batayang panglinggwistika ang pag-uusapan. Ang ikalawang batayan ay ang gramatika. Gayunpaman. Maalam siya sa Kapampangan. Ang kasalukuyang Filipino ay ang dating wika ng Katagalugan na naging pambansa. Sinebwano. Totoong sa ilalim ng konstitusyon. Subalit. ang. Tagalog. ang gramatika ng wikang pambansa ay yaong sa Tagalog. Ilonggo at sa ibang malalaking wika ang may matatag na katayuan sa wikang pambansa. May ilang teorista sa akademya na nagpapalaganap ng ideya na ang kaibahan ng "Filipino" sa Tagalog ay ang pagiging "malaya" ng una. pangekonomiya at sosyopulitikal ay naging komon na wika ng magkakaibang etnolinggwistikong grupo ng ating bayan. Kinikilala ng KWF na ang "purismo" at "Tagalismo" ay mga hadlang sa pagpapaunlad ng wikang pambansa. sa ngayon.) Gaya ng nabanggit sa itaas.

Angeles. wikang pangrehiyon. ang paggamit ng wika ng bata sa day care center. mag-uugnay at magtataguyod" ng mga pananaliksik hindi lamang sa wikang pambansa. Pero hindi maipupuwing na ang wikang Tagalog ay naging pambansa na. the languages of children must be considered as enabling factors on which student learning and achievement can be based. Ito ang isa sa tampok na dahilan sa pagtawag dito ng ibang pangalan—Filipino. Zamboanga City at sa ibang punong sentrong lungsod kung saan nagtatagpo ang magkakaibang grupong etniko. ang barayting pinakaprestihiyoso ay ang barayti sa Metro Manila at kanugnog na mga lugar. may isang grupo ng mga mananaliksik ang naglabas ng KRT 3 Formulation of the National Learning Strategies for the Filipino and English Languages na nagmumungkahi sa pamahalaan na: para sa ECCD (3-5ng taon).ngayon na marunong mag-Tagalog pero hindi ito ang kanilang kinagisnan o unang wika. Ayon sa nasabing dokumento: "(c)ontrary to being a hindrance. kundi sumasaklaw sa Davao. Baguio. kundi sa iba pang mga wika ng mga Pilipino." Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  8 . Gagamitin ang Filipino at English (at Arabic) bilang magkahiwalay na subject para sa oral language development. Nanalig sila na habang nalilinang. ay hindi nalingid sa mga gumawa ng mga probisyong pangwika sa ating konstitusyon. Ito ang pangalawang wika nila. Ito rin ang panlipunang batayan sa paglitaw ng mga pasalitang barayti ng "Filipino". para sa Grade 4 pataas. This is a generalization based on numerous experiences of other multilingual countries as well as empirical studies conducted in the Philippines. Idineklara din nila ang wikang Filipino at ang wikang Ingles bilang wikang opisyal. Ang lohika ng patakarang multilinggwal sa pagpapaunlad ng mga wika sa Pilipinas ay unti-unting tinatanggap ngayon ng mas maraming mananaliksik sa wika at/o tagagawa ng patakaran sa ating pamahalaan. Gagamitin ang Filipino at English (at Arabic) sa mga istorya at panitikan. sa aking palagay. samantala. para sa Grade 1 hanggang 3. na siyang itinuturo ngayon sa mga paaralan at pinalagaganap ng masmidya. The use of the mother tongue in learning has been found to be the most effective way to bridge learning in all subject areas including the development of future languages. Nitong kamakailan. tiniyak nila ang pagtatayo ng isang komisyon na "magsasagawa. Sa ngayon. pero hindi nila kinaligtaan na ipahayag din na ang mga wikang pangrehiyon ay pantulong na wikang opisyal at midyum ng pagtuturo. Cebu. Iloilo. ang paggamit ng wika ng bata bilang midyum ng pagkakatuto para sa lahat ng subject. Filipino bilang midyum ng pagtuturo para sa Makabayan at subject na Filipino at/o panitikan at English bilang midyum sa Math at Science. Ang ganitong mga probisyong pangkonstitusyon ay nagkaroon ng katuparan sa pagkakapagtibay ng RA 7104 na siyang lumikha sa Komisyon sa Wikang Filipino. Cagayan de Oro. sa sekundarya. ang wikang pambansa ay dapat payabungin at pagyamanin pa salig sa umiiral na mga wika sa Pilipinas at sa iba pang wika. mga barayti na hindi lamang limitado sa Katagalugan at Kamaynilaan. magtuturo ng mga language elective sa wika ng bata. Arabic at anumang wika sa ibayong dagat. Ang ganitong mga katotohanan. Gagamitin ang wika ng bata bilang pantulong na wika. Higit sa lahat.

Ang isang halimbawa ng empirikal na pag-aaral na nagbibigay-balidasyon sa bisa ng multilinggwal na patakaran ay ang resulta ng 2006 NAT Grade 3 reading test sa dibisyon ng Kalinga. magsimula sa kinagisnang wika sa unang mga grado. o dikaya'y kapansanan. Sa isang hiwalay na artikulo. Sinusuportahan ng KWF ang anumang kampanya na papaghusayin ang kasanayan sa Ingles ng ating mga estudyante. ang may edad na bata ay may higit na kasanayan sa pagkatuto ng pangalawang wika. ibig sabihin. Sa sampung distritong ito. ang katatasan sa Ingles ay hindi makakamtan lamang sa eskuwelahan. ang unang wika ay siyang ginamit na midyum ng pagtuturo sa naturang eskuwelahan. Sa halip na tingnan bilang resource at pundasyon ng panimulang kaalaman. Ang pumangalawa na distrito ay ang Tinglayan na nakaiskor ng 64. Ang ganitong mga ebidensya ay nagpapatotoo na maaaring gawing tulay ang lokal na wika upang matutuhan ang English at Filipino. na nakaiskor ng 51. pagkutya at pagmamaliit sa sarili ang itinuturo ng kasalukuyang patakaran. Ang mensahe ng bilinggwal na edukasyon sa marami nating mag-aaral ay walang kuwenta ang kanilang kinagisnang wika. Ninanakaw ng kasalukuyang patakarang bilinggwal ang wika ng bata at hinahalinhan ito ng isang wikang di-pamilyar at tiwalag sa kanilang kultura at karanasan. Ang natitirang siyam na dibisyon ay sumailalim sa regular na edukasyong bilinggwal. Sa labas ng eskuwelahan. Nical and Secombe (2000) na inferiorization ng iba pang wika sa Pilipinas. kailangang magkaroon ang mga estudyante ng mga modelo o huwaran sa pagsusulat at pagsasalita ng mabuting Ingles. Mahalagang banggitin muli ang mga napatunayan sa pananaliksik ni Taufeulangaki (2004): ang mga bata ay nangangailangan ng pinakamababa na 12ng taon upang matutuhan ang kanilang unang wika. Gayunpaman.5%) at Filipino (76.bata ay hindi makatutulong manapa'y makasasama pa nga sa pang-akademikong performance ng bata. Ang pumangatlo naman ay ang Pasil. Kapag mabulas na at matatag na ang kasanayang pangliterasi at pangkognitibo ng estudyante sa kinagisnang wika at kultura. at kasabay nito ng mga pagkakataon para magamit ang kanilang kasanayan sa Ingles. tanging ang Lubuagan lamang ang may first language component. ang mga bata ay hindi natututo ng pangalawang wika nang mas mabilis kaysa mga matanda.44%). itinuturing ang pagkakatuto ng wikang sarili na isang malaking kakulangan o deficiency. mas importante ang pag-unlad pangkognitibo ng bata kaysa paghantad sa ikalawang wika. Sa kasalukuyan ay walang sapat na motibasyon at oportunidad maliban sa eskuwelahan upang mapaunlad ng Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  9 . ipakilala ang Ingles at ang Filipino bilang mga subject.7% sa Filipino.5% sa English at 61. nabanggit ko na ang eksklusibong paggamit ng Ingles at Filipino ay nagresulta sa tinatawag ni Smolicz. Sa halip na pagmamahal at pagpapahalaga sa sariling kultura't wika. Ang totoo'y maraming mga pag-aaral ang nagpapakita na ang paggamit ng wikang hindi-sa.4% sa Filipino. Sa paglaon ay maaari na ring ituro ang iba pang subject sa Filipino at Ingles. Ipinakikita ng reading test na ang distrito ng Lubuagan ang nakapagtala ng pinakamataas na marka sa English (76. Pero kailangang linawin na ang pinakamabisang paraan ay ang pagturo dito bilang pangalawang wika.9% sa English at 47. Ibig sabihin nito. kahit sa science at math.

mga estudyante ang kanilang kasanayan sa Ingles, laluna sa pagsasalita nito. Ang komitment ng KWF sa "isang bansa, maraming wika" ay makikita sa tema at saklaw ng nakaraang patimpalak na idinaos noong Buwan ng Wika 2006. Sa simula't sapul ay nakasanayan na namin na magdaos nang taunan ng isang patimpalak lamang, ang tradisyunal na Gantimpalang Collantes sa sanaysay sa wikang Filipino. Noong 2006, sa kauna-unahang pagkakataon ay nagdaos ang KWF ng magkakahiwalay na mga timpalak sa pormal na pagsulat sa Sebwano (tula at maikling kuwento), Iloko (tula at maikling kuwento), Hiligaynon (maikling kuwento) at Pangasinan (tula). Ang nagwaging mga akda ay nakatipon ngayon sa isang akda na pinamagatang Ani ng Wika 2006. Ang tema ng buwan ng wika 2006 ay: "Ang buwan ng wikang pambansa ay buwan ng mga wika ng Pilipinas." Ngayong taong 2007, pinalawak namin ang saklaw ng patimpalak para makasama ang Bikol (maikling kuwento at sanaysay), Samar-Leyte (tula at maikling kuwento), Kapampangan (tula), Meranaw (sanaysay), Maguindanao (sanaysay) at Tausug (sanaysay). Ang tema ng buwan ng wika 2007 ay: "Maraming wika, matatag na bansa." Ang multilinggwal na adhikain ng KWF ay hindi lamang naipapahayag sa taunang pagdiriwang ng buwan ng wika at pagkilala sa mahusay na mga akdang pampanitikan, kundi sa mga pangmatagalang programa at proyektong inako nitong isakatuparan. Ang mga programa't proyektong ito ay naglalayon na makamit ang sumusunod na pagbabago sa ating

kapaligiran: ang pagpabor ng opinyong publiko sa multilinggwalismo. Hanggang ngayon, marami pa rin ang naniniwala na hindi na kailangang pag-aralan ang wikang pambansa o ang ating mga lokal na wika sapagkat "alam na natin ito." Laganap pa rin ang maling pag-iisip na ang pagkakaroon ng isang wika ay mapagpasya sa pagbubuo ng isang bansa. Upang pumabor ang opinyong publiko sa multilinggwalismo, plano naming magbigay ng napapanahong mga impormasyon sa OP, DEPED, CHED, ang Kongreso at iba pang ahensya ng gobyerno tungkol sa mga bagay na may kinalaman sa wika. Makatwiran lamang na ang unang benepisyaryo ng aming mga pananaliksik ay ang pamahalaan na rin. Gusto rin naming lumikha ng bagong mga kaalamang pangwika at pampanitikan. Nais naming palakasin ang: Philippine Lexicography program, Philippine Grammars Program, ang National Translation Program, ang Phonology, Phonetics and Ortography Program, mga proyekto sa literasiya at pagtuturo ng wika; Philippine Language Mapping Project; Bibliography of Philippine Languages project; Endangered Languages Program; Philippine corpus; Gusto rin naming palaganapin sa publiko at stakeholder ang impormasyon at kaalamang pangwika at pampanitikan. Kayá namin itinatayo ang: Library and Archives of Philippine Languages; pinapataas ang kantidad at kalidad ng mga publikasyon; nagdadaos ng mga seminar, workshop, lektyur, at iba pang aktibidad na pang-edukasyon; pinapaganda ang aming website; nagkakaloob ng mga research grants o tinutulungan ang mga stakeholder

Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan 

10

na makakuha ng mga research grants; nagtatayo ng mga language councils sa mga rehiyon; pinalalakas ang mga kakayahang pang-IT at pampananaliksik, at sinisikap na magkaroon ng sarili naming tahanan at gusali. Sa pagwawakas, nais kong ibilin sa inyo ang sinabi ng isang katutubong Amerikano, isang American Indian, tungkol sa relasyon ng wika at ng buhay. Aniya, kailangan natin ang wikang dayuhan para mabuhay sa kasalukuyang panahon. Pero kailangan natin ang wikang sarili, para mabuhay nang habampanahon. Magandang umaga sa inyong lahat.

(Keynote na Talumpati sa 2007 Nakem Conference, Mariano Marcos State University, Mayo 23, 2007)

Kung Paano Pahalagahan ang Ating mga Wika
ni Ricardo Ma. Nolasco Ph.D.

Ang pambansang wikang tinatawag na Filipino ay isang kumbinyenteng kasangkapan para sa pakikipagtalastasan ng mga grupong etniko. Maaaring magtungo sa alin mang lugar sa bansa at makipag-usap sa kapwa Pilipino sa pamamagitan ng wikang ito. Ayon sa sensusng 2000, 65ng milyon sa 76 na milyong Pilipino ang nagsasalita at nakakaunawa ng Filipino. Gayon man, hindi pinapansin ng mga tao ang katotohanang karamihan sa mga Pilipino ang nagsasalita ng Filipino o Tagalog bilang pangalawang wika. May 22ng milyon lamang ang nagsasalita nito bilang unang wika.
Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan 

11

Doble ng bilang na ito o mga 43ng milyon ang nagsasalita nito bilang pangalawang wika. Maaaring hindi kasinghusay sa wikang ito ang mga di-taal na Tagalog kumpara sa kanilang unang wika. Ito ang dahilan kung bakit bantulot ang ilang pangkat na yakapin ang Filipino. Napipilitan lang sila. Mas gugustuhin nilang mag-Ingles sapagkat ito ay pangalawang wika ng lahat. Bukod dito, mas prestihiyoso ito kaysa sa Filipino. Sa kasaysayan ng ating bansa, may natatanging pribilehiyo ang Tagalog kumpara sa ibang mga wika, maliban sa Ingles. Noong 1937, idineklara ang Tagalog bilang “batayan” ng wikang pambansa. Ibig sabihin, ito ang wikang pambansa. Noong 1959, pinalitan ito ng Pilipino. Noong 1987, muli itong pinangalanang Filipino na may “F”. Itinalaga rin itong isa sa mga opisyal na wika at midyum ng pagtuturo. Ang mga wika ng rehiyon ay tinawag na mga pantulong na wika sa pamahalaan at sa edukasyon. Ang pagkakaroon ng isang pambansang wika ay hindi nangangahulugan ng pagtalikod sa una o pangalawang wika. Hindi rin ito pagwawalang-halaga sa ibang mga wika ng Pilipinas. Paano ba winawalang-halaga ang isang wika? Ang isang paraan ay tawagin mo itong “diyalekto”. Sa pamamagitan ng tawag na “diyalekto” ay pinabababa natin ang katayuan ng mga wikang diTagalog bilang lehitimong paraan ng pagpapahayag. Nababawasan ang pangangailangang matutuhan ang mga ito. Sapagkat Tagalog ang pambansang wika, ang mga akdang pampanitikang nasusulat dito ay

siyang itinuturing na pambansang panitikan. Ang pinakamagagaling na manunulat sa Tagalog ay tinataguriang mga pambansang manunulat. Samantala, ang panitikang di-Tagalog ay itinuturing na panitikang “pangrehiyon” o “bernakular” at ang pinakamagagaling na manunulat dito ay itinuturing na mga manunulat na “pangrehiyon” o “pambernakular”. Tingnan naman natin ang kalagayan ng mga di-Tagalog. Matiyagang pinagaaralan ng dayong Ilokano o Bisaya ang wika ng Kamaynilaan samantalang parang walang pakialam sa lokal na wika ang dayong Tagalog. Isa pang paraan ng pagwawalanghalaga sa isang wika ay ang pagsasabi na ang sinumang nagsasalita ng wikang pambansa ay awtomatikong nagiging makabayan. Nangangahulugan ito na sinumang hindi nakapagsasalita nito o iyong mga Inglesero ay hindi makabayan. Ganyan din ang palagay ng ating mga kababayan. Sa surbey ng Social Weather Station noong 1996, 62% ng mga Pilipino ang sumasang-ayon na napakahalaga para sa isang tunay na Pilipino ang makapagsalita ng Pilipino. Kalahati ng mga Bisaya (55%) ang sumang-ayon sa pahayag na ito. Gayon din ang 67% ng mga Mindanaons sa mga pook na urban. Kung gayon, dapat nating itanghal na mga bayani ang mga Hapon na nanakop sa ating bansa noong mga 1940. Noong panahong iyon, ginawa nilang Tagalog ang pangunahing midyum ng pagtuturo, kasabay ng Nihonggo. Ipinagbawal nila ang paggamit ng Ingles. Masyadong kakatwa ang argumentong ito kaya hindi na ito dapat talakayin pa.

Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan 

12

000ng wika. Ang ideya ay palakasin ang mga lokal na wika upang mapalawak ang kaalaman at batayang panlinggwistika ng ating pambansang wika. Ang batas na nagpapairal sa patakarang pangwika ay ang Republic Act 7104. hindi mahalaga ang kanilang wika’t kultura at kung gayo’y hindi dapat palaganapin. at hindi raw ito praktikal sapagkat napakarami nating “diyalekto”. kaya rin natin. Sa ibang salita. Ang Canada ay Pranses at Ingles ang mga opisyal na wika.Winawalang-halaga rin natin ang ating mga wika kung nananalig tayo sa kasabihang “isang bansa. Kung kaya nila. umaabot sa mahigit sa 800. ang karaniwang Pilipino ay nakakapagsalita ng tatlo o apat na wika. Ang pinakamahusay na paraan upang mapawalang-halaga ang ano mang wika ay ang pagbabawal na gamitin ito sa sistema ng edukasyon. Sa mundo. Walang pagkakaisa kapag walang paggalang sa kultura at wika ng bawat isa. May mapupulot tayo sa karanasan ng Papua New Guinea. mag-ugnay at magpalaganap ng mga pananaliksik para sa pagpapaunlad. samantalang pambihira naman ang may alam lamang na isang wika. Ito ang batas na nagtatatag sa Komisyon sa Wikang Filipino at nagtatakda rito upang “magsagawa. Ang European Union ay may dalawampu’t tatlong opisyal na wika.” Nangangahulugan ito ng isang sentralisadong estado-bansa na may isang istandardisadong wika para sa mga opisyal na gampanin at edukasyon. Akala tuloy ng mga bata. Sa Pilipinas. Giit naman ng iba. maraming bansa ang may mamamayang marunong ng mahigit sa isang wika. Huwag na tayong lumayo. dapat ay Filipino sapagkat ito ang wikang pambansa at tayo raw ay mga Pilipino. Ang Papua New Guinea ang may pinakamaraming wika sa daigdig. Ang mahalaga lamang ay ang mga wikang ipinagagamit sa buong bansa at ang kaalamang nakasulat dito. Ang Lubuagan ay isang distrito ng Kalinga na ang midyum ng pagtuturo para sa mga araling pamprimarya kahit sa agham at matematika ay ang lokal na Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  13 .” Ang patakaran ay paunlarin at payamanin ang wikang pambansa batay sa mga umiiral na wika at ibang mga wika ng Pilipinas. Subalit hindi ito naging hadlang upang makabuo ng materyales sa literasiya sa saikatlo (1/3) ng mga wika nito. karaniwan ang may alam na dalawa o higit pang wika. Paboritong pormula ang pagmultahin o parusahan ang magaaral dahil sa pagsasalita ng kanilang sariling wika. maliban sa mga Tagalog na ang alam ay ang wikang sarili at Ingles. Wala sa mga paniniwalang ito ang tumutugma sa realidad sa Pilipinas at sa daigdig. Ang karaniwang dahilan kaya hindi ipinagagamit sa paaralan ang mga wika ng bata ay: nagkakawatak-watak daw tayo dahil dito. Mayroong 200ng nasyon-estado subalit may mahigit sa 6. pagpapalaganap at preserbasyon ng Filipino at ng ibang mga wika ng Pilipinas. Di lang iilan ang ang sumusuporta sa Ingles upang maging wikang iyon. Dala ng mga bata sa paaralan ang wika ng kanilang tahanan at pamayanan upang burahin lamang ng sistemang bilinggwal. magkapantay sa wikang pambansa ang halaga ng mga lokal na wika at hindi sunud-sunuran dito. isang wika. Ibig sabihin. ang katwiran nila ay ito raw ay para sa globalisasyon at modernisasyon. Kahit ang Estados Unidos ay walang nakitang pangangailangang magproklama ng isang wikang pambansa.

Sa pamamagitan ng mga wikang ito. Nagsisilbi ring tulay ang mga ito upang epektibong makabisa ang ibang wika. Kasabay nito. gaya ng ipinakita sa Lubuagan. nakapagdaragdag ng bagong mga konsepto at nakakabuo ng mas malalim at abstraktong ideya. Sa pagpapahalaga sa ating unang wika.e. kumpara sa mga mag-aaral ng mga distritong tinuruan sa bilinggwal na sistema. napapahalagahan din natin ang ating pangalawang wika. ang bata ay natututo. Nagkakaroon ng paggalang sa sarili ang isang magaaral kung ang kanyang mga karanasan at ang wikang ginagamit niya sa pagpapahayag ng mga iyon ay tinatanggap o kinikilala. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  14 . Ingles at Espanol). Ang Tagalog at Ingles ay itinuturo bilang mga asignatura. Ang mga mag-aaral ng Lubuagan ay nagtala ng pinakamataas na iskor sa English (76. Napatunayan nang sa pamamagitan ng mga wika ng tahanan at lokal na kultura ay napapadali ang pagkakatuto ng bata sa eskuwelahan.5%) at Filipino (76. nabubuo natin ang ating etnisidad at kasabay nito ay nakikilala ang ating pagka-mamamayan ng bansa at ng daigdig. Kailangan natin ang isang wikang pambansa pero kailangan din natin ang ating mga lokal na wika at ang mga wika ng lalong malawak na talastasan (i. Nagtutulungan sa proyektong ito ang Kagawaran ng Edukasyon. Nakakagulat ang resulta ng pagsusulit sa pagbasa sa sangay ng Kalinga noong 2006. ang Filipino at Ingles. Ang dibersidad pangwika ay hindi nangangahulugan ng kawalan ng pagbabago sa katutubong kultura.44%). Mula sa kaalamang ito. Paano natin pinahahalagahan ang ating mga wika? Ang una at pinakamahalagang hakbang ay ang baguhin ang ating saloobin sa ating mga wika. Dapat silang mabigyan ng pagkakataon na masubukan ang kakaibang mga posibilidad na ibinibigay ng ekonomiyang pambansa at global. ang Summer Institute of Linguistics at ang pamayanan ng Lubuagan. Ang ating mga bata ay may karapatang matuto sa wikang kanilang kinagisnan. Ang pinagsamang kaalamang ito ay tumitiyak na ano mang kaunlarang maidudulot nito ay magiging pangmatagalan at makakalikasan. Ituring nating yaman sa halip na pabigat ang ating mga lokal na wika upang mabigyan ng edukasyon ang ating lipunan at mapaangat ang pamumuhay ng mamamayan. Ito ay unang hakbang para muling makontrol ng ating mamamayan ang kanilang kapaligiran at ang kanilang likas na karapatang mabuhay.wika. ang ating mga mamamayan ay dapat na mabigyan ng pagkakataong matuto ng wikang pambansa at ng ibang mga wika ng lalong malawak na komunikasyon gaya ng Ingles. Ang katutubong mga sistema ng kaalamang nakaimbak sa mga lokal na wika ay nagkokomplemento sa ating kaalaman sa agham at teknolohiya ng Kanluran. Natutulungan tayong mag-isip nang global at kumilos nang lokal.

at matematika. Constantino Ang papel na ito ay pagtalakay sa isyu kaugnay ng sakop o saklaw ng disiplinang Filipino at kabuluhan o kaugnayan nito sa pagtuturo at pagaaral ng Filipino sa kalahatan. Dumami rin ang mga lapit at perspektiba sa pag-aaral. neurolinguistics. Sa panahong medyebal. itinuturing ang linguistics. iniuugnay ito sa learned journals at mga nakasulat at dinakasulat na mga istandard at code of practice.(Lawton & Gordon 1993: 73-74). Yung iba tuloy. Bakit ganito? May mga kalituhan nang nangyayari pagdating sa terminolohiya at saklaw kaugnay ng salitang disiplina. nakaparami nang mga erya o larangan. Ang iba ay itinuturing lang na asignatura pero itinuturing naman ng iba na erya at kung minsan ay suberya. Nangyayari ang mga ganito dahil may mga erya na nadedebelop nang mabilis kaysa iba kung kaya’t gustong mahiwalay sa dating sumasaklaw dito. ayaw nang gamitin ang salitang disiplina. Sa pagdating ng Ang Filipinolohiya at ang Isyu ng Filipino Bilang Disiplina ni Pamela C. sa halip ay field o larangan. Ang ibang erya ay itinuturing na sub-erya kung minsan. Larangan at Asignatura Sinasabing ang disiplina ay isang erya ng kaalaman o karunungang pantao na nadebelop sa mga unibersidad para sa layunin ng pagtuturo at reserts Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  15 . May mga nagpapalagay na may dalawang lapit (approach) dito. nagkaroon ng mga pag-uugnay ng mga kaisipan sa tao at lipunan. Karaniwan. mula sa mga tradisyunal at istruktural na pag-aaral. Kaya’t pumasok naman ang mga applied na pag-aaral. naging komplikado ang mga pag-aaral dahil sa pagdami ng mga idea. Susubukin nitong linawin at talakayin ang mga tanong na: isa bang disiplina ang Filipino? Kung disiplina. metodohiya at lapit nito? Saang kategorya ng pag-aaral ito nabibilang—syensya. Sa pagdaan ng panahon. Halimbawa. ano ang saklaw. konsepto at mga impormasyon. bilang disiplina. Sa ngayon. May tinuturing naman sa applied linguistics na isang sub-erya o sangay ng linguistics. Halimbawa. ang science of language. Nadagdagan ang mga larangan. iilan lang ang mga larangan gaya ng pilosopiya. psycholinguistics. Ang applied linguistics ay binubuo ng mga pangunahing erya gaya ng sociolinguistics. ang theoretical at applied. At may itinuturing din dito na hiwalay ang erya o disiplina. agham panlipunan o humanidades? Disiplina. syensya.

g. dinagdagan pa nito ng linguistics. Lumalabas na parang hiwalay na disiplina ito. hindi na lang ito mga subject sa pagpapakadalubhasa sa Filipino kundi erya na ng konsentrasyon. hardkernel linguistics. una sa larangan ng edukasyon (BSE.panahon. autnomous linguistics. ang linguistics o “tunay na linguistics” ay psycholinguistics batay sa kanyang mga sinulat kaugnay sa universal grammar mula naman sa kanyang innateness theory of language. saan ito patungo o ano ang silbi nito. Kung minsan ay hinahatihati ito sa bawat subject para lang dumami ang maituturo (e. wikang pambansa at wikang opisyal. Para namay kay Labov (1972). may mga nagpapalagay na ang linguistics ay wala nang iba kundi linguistics proper (teoretikal. Dati. ang Filipino ay itinuturing bilang isa lang subject at wikang panturo sa akademya. may AB Translation na ang diin ay pagsasalin tungo sa Filipino. at mapahati pa sa teoretikal at applied. ika nga. Isyu ng Filipino Bilang Disiplina Ano ngayon ang kaugnayan ng mga nabanggit sa pagtalakay natin ngayon —ang Filipino bilang disiplina? May mga isyu na lumalabas ukol dito. Linguistics na ang diin ay pagtuturo at pag-aaral ng wika at hindi talaga linguistics (teoretikal).D. Sa BSE. May mga pagdududa rin kung ang sociolinguistics at psycholinguistics ay applied linguistics nga dahil may sarili itong metodolohiya. Pumasok pa ang mga terminong interdisiplina at multidisiplinari na lalo pang nagpagulo sa utak ng mga tao. pure linguistics. Sa interdisiplinaryong larangan o lapit. morpolohiya. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  16 . Nagkakaroon nga ng agam-agam kung may linguistics pa nga dahil unmarked na ito. Nang lumaon din. BSEE) at paglaraan sa larangan ng liberal arts (BA). istruktural). Samantalang sa multidisiplinari na lapit. ponolohiya. Para naman kay Chomsky. at iba pa). maliban pa sa pagiging wika. language education at iba pa. verb. gaya ng contrastive linguistics. bumuo ng mga kurikulum sa mga eskwelahan. panitikan. binigyang-diin ang metodo ng pagtuturo samantalang sa BA ay laman o paksa. wala na raw identidad. at pagsasalin. microlinguistics. hiwalay na sinusuri ang bawat disiplinari ayon sa sarili nitong perpektiba ang isang komon na paksa. Tinatawag naman ang applied linguistics na linguistics plus at hyphenated linguistics. Gayunman. pantukoy. ang linguistics ay sosyal kaya redundant na tawagin pang sociolinguistics. Nang lumaon. Binalikan ng applied linguistics ang linguistics dahil sa arogante raw nitong pagtrato sa dipuro na eryang ito at tinawag naman itong “leftover linguistics” dahil hindi raw alam kung ano ito. sa La Salle. Halimbawa. malikhaing pagsulat. structural linguistics. Kaya’t may bumabanggit ng teoretikal na sociolinguistics at applied sociolinguistics. “self-contained” ito. sa PNU ay may Ph. Tinatawag dati ang linguistics na linguistics proper. translation. Tinatawag itong larangan at kung minsan ay lapit o perspektiba. parami pa nang parami ang saklaw nito. Dahil na rin sa pagiging wikang pambansa nito. ang dalawa o higit pang disiplina ang nagsusuri sa isang komon na paksa para hanapan ng komon na relasyon sa isa’t isa. Itinuturo ang grammar ng Filipino sa parehong kurikulum. Pagkaraa’y nasama na rin ang leksikograpi at pagpaplanong pangwika.

Maingat dito ang UP kaya ang PhD Filipino ay may konsentrasyong pagsasalin, istruktura at pagpaplanong pangwika bilang erya. May problema dito dahil ang linguistics, panitikan, pagsasalin at leksikograpi ay mga hiwalay na disiplina. Ang pagpaplanong pangwika ay kabilang sa sosyolinggwistiks at ang malikhaing pagsulat naman ay pinagdududahan kung matatawag na disiplina dahil wala itong batayang research. Pero lahat ito ay independent sa Filipino. Samakatwid, tila nakikisawsaw lang at kung minsan ay pinararatangan pang nang-aagaw ang Filipino ng larangan ng may larangan. Hindi malinaw, kung gayon, ang sakop at saklaw ng Filipino bilang isang larangan ng pag-aaral. Filipino Bilang Disiplina Sa nakaraang mga kumperensya at pulong ng mga organisasyon at mga unibersidad at ahensyang pangwika, may mga pagtalakay na sa Filipino bilang disiplina. Sa UP, halimbawa, pangunahing paksa ito sa isang pambansang seminar-workshop noong 2001. Sa ebalwasyong ginawa ng CHED Komiteng Teknikal sa Filipino para sa mga COE ngayong taong ito, naging kuwestyon ang saklaw ng pagaaral ng Filipino. Ito nga ang isang dahilan kung bakit tayo naririto ngayon. Dati tinatawag ang pag-aaral ng wikang Filipino na isang larangan. Pero ngayon, ang malalaking unibersidad gaya ng UP, La Salle, PNU, Ateneo ay tinatawag na itong Disiplinang Filipino. Tinatawag na itong Filipinolohiya sa PUP gayundin sa La Salle.

Marahil, ang mga dahilan dito ay una, may pangangailangang ihiwalay ito sa ibang larangan na kabilang sa mga itinuturo ng mga Departamento ng Filipino gaya ng panitikan at malikhaing pagsulat; pangalawa, may mga larangan gaya ng sosyoloji, saykoloji, antropoloji, filosofi ng wika, na pinapasok ng mga mag-aaral ng Filipino sa pamamagitan ng mga pagaaral kaugnay nito; hindi rin gaanong kainteresado ang mismong nasa larangan na idebelop ito; at pangatlo, nananaig ang takot sa pamamarali na Ingles ang wika ng global na komunidad kung kaya’t kailangang maisaayos at mapataas ang kalidad ng programa ng wikang Filipino para magkaroon ng competitive advantage sa Ingles. Bahagi ito ng advocacy sa Filipino dahil sa pakikilahok natin sa mga gawaing pangglobalisasyon. May problema, gayunman, ang pagtawag sa Filipino bilang disiplina. Nilinaw ni Elliasson (1987) ang tatlong dimensyon ng klasipikasyon ng mga larangan sa isang akademikong disiplina: Facet of Subject Matter, Mode of Inquiry at Methodology. Ang mga facet of subject matter ay mga paksa o saklaw ng disiplina mismo (e.g. sosyolinggwistiks, saykolinggwistiks, sa disiplina ng linggwistiks). Kung ang facet of subject matter ay inherent o internal sa larangan, ang mode of inquiry ay labas o eksternal na perpektiba ukol sa saklaw o paksa. Naririto ang mga natatanging fityur ng apat na modes of inquiry ni Elliasson (p.23). Natatanging Fityur ng Mode of Inquiry
Teor ya Deskrips yon Kasays ayan Aplikas yon

Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan 

17

Puro Teoretik al Sinkroni k (Deskrip tiv)

papel sa kumperensya at mga kurikulum sa iba’t ibsang unibersidad: • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • gramar ng Filipino sosyolonggwistiks saykolinggwistiks/sikolohiya ng wikang Filipino pagpaplanong pangwika panitikan malikhaing pagsulat pagsasalin kasaysayan ng wikang Filipino leksikograpi pagtuturo ng wika akwisisyon ng wika pagkatuto ng wika linggwistiks pulitika ng wika wika at lipunang Filipino barayti ng wika pagbuo ng materyales sa Filipino kontrastib linggwistiks error analysis stylistics mga metodo/istratehiya sa pagtuturo ng Filipino pagbuo ng eksame/test sa Filipino

Ang layunin ng teorya ay makapagbigay ng pangkalahatan, sistematiko at nagpapaliwanag na kalikasan ng subject matter. Hindi ito direktang naoobserbahan, at kakabit ng mga empirical na facts. Ang deskripsyon naman ay hindi kinakailangang magpaliwanag kundi magsuri at mag-uri ng mga panlabas na katangian ng paksa sa isang partikular na panahon, Sinkroniko ito di paris ng kasaysayan na dayakroniko na ang tutok ng pagsusuri sa isang penomenon ay ayon sa panahon. Ang aplikasyon ay isang syensya na kaugnay ng mga problemang praktikal na labas sa ngunit kaugnay ng teorya, deskripsyon at kasaysayan. Ang metodoloji ay isang sabsidyari at kung minsa’y itinuturing na sentral na kraytirya para matawag na disiplina. Gayunman, itinuturing ito ng iba na maynor dahil posibleng magbago ng metodolohiya sa isang disiplina dahil sa pangangailangan at mga trend ng panahon. Kung tatawaging disiplina ang wikang Filipino, may saklaw o paksa ba ito na inherent o nakapaloob sa at sa sarili ng larangan? May sariling metodoloji ba ito na nabuo o nabubuo mula sa mga datos at pagteteorya? May sarili ba itong mga teorya, abstraksyon o mga konsepto na magpapaliwanag sa mga aplikasyon at mga karanasan at obserbasyon sa larangan? Tukuyin natin ang ilan sa mga paksa/asignatura sa larangan/disiplinang Filipino/Filipinolohiya mula sa mga

Maliban sa gramar, komunikasyon, retorika, kasaysayan, ang iba’y may sari-sariling larangang kinabibilangan (sosyolinggwistiks, saykolinggwistiks, etc.) ang iba nama’y mga larangan sa kanilang sarili (linggwistiks, literature, etc). Papaano, halimbawa, kung magkaroon ng trend na magkainteres sa pag-aaral ng wika (Filipino) sa mga larangang ito (e.g. sikolohiya ng wikang Filipino), alin kaya ang mas kilalanin, ang pag-aaral sa sikolohiya ng wikang Filipino na ginawa ng isang psychologist o ng isang Filipino teacher-researcher? Metodoloji ng psychology ang ginagamit dito. Ano ang magiging

Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan 

18

pagkakaiba ng pag-aaral ng saykolojist sa pag-aaral ng Filipinojist (na dating itinuturing na Filipino teacher lang) Kung ang paksa ng pagaaral ay Filipino, nangangahulugan bang disiplina ito? Anong metodo ang ginagamit/gagamitin sa pag-aaral ng Filipino? Interdisiplinari? Multidisiplinari/Transdisiplinari/Intradis iplinari? May sarili ba itong teorya o mabubuong teorya o hihiram lang sa teoryang linggwistiko, sosyolinggwistiko, leksikograpiko, saykolinggwistiko, pagpaplanong pangwika, atbp. Kung ang pag-aaral ng Filipino ay tatawaging disiplina, pwede na rin nating tawaging disiplina ang ngayo’y tinatawag nating studies gaya ng Cebuano Studies, Pampango Studies, Ilokano Studies. Saang kategorya ng pag-aaral ibibilang ang pag-aaral ng wika—sa sosyal sayans (e.g. linguistics, sociology, psychology, philosophy) o sa humanidades (e.g. komunikasyon, retorika, pagsasalin). Kung interdisiplinari/multidisiplinari ba ang lapit, pwede na itong tumalun-talon sa bakod ng mga kategorya at hindi na makabilang sa alinmang kategorya o kaya’y kabilang sa lahat ng kategorya o pwedeng maging hiwalay na kategorya? Mahalagang malinaw ang saklaw at sakop ng disiplinang Filipino hindi lang para sa CHED na siyang nagbibigay ng hiwalay na kategorya para sa COE sa Filipino, Ingles, panitikan, banyagang wika, kundi para din sa ikaaayos ng pag-aaral at pagtuturo ng Filipino.

Marahil, malaki ang maitutulong ng pagtawag Filipinolohiya na ginagawa na ng PUP at gayundin ng La Salle para maitatag ang pag-aaral ng Filipino bilang disiplina.

Ilang Suliranin Tungkol sa Intelektwalisasyon ng Filipino
ni Bonifacio P. Sibayan

Tatalakayin ko sa artikulong ito ang ilang suliranin tungkol sa pagpapaunlad o intelektwalisasyon ng wikang Filipino. Naniniwala ako na

Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan 

19

Ipinahayag ng Executive Order No. Ang pagpapalit at pagbabago 2. Pagpapahalaga ng wika Marami pang ibang masalimuot na paksa ang dapat maunawaan ng mga tagapagpaunlad. 335 ang pagpapasiya sa paggamit ng Filipino na pampalit sa Ingles.hindi natin maaaring sabihin na ang intelektwalisasyon ay susi sa maunlad na pagtuturo at pagkatuto kung hindi natin mauunawaan kung bakit. 3. at kung paano ito isasagawa Ang kontribusyon ng ibang katutubong wika sa pagsulong ng Filipino Ang karapatan ng isang tao o grupo sa wika (language rights) Ang intelektwalisasyon ng Filipino sa iba’t ibang larangan ng wika Ang Pagpapalit ng Isang Wika Isa sa pinakamahalagang layunin sa pagpapaunlad ng Filipino ay ang paghalili nito sa Ingles balang araw. Lahat ng kasangkot sa pagtuturo at pagsusulong ng wikang Filipino ay dapat maging masugid sa pagbibigaymalasakit sa pagpaplano ng wika. 5. Ngunit tinanggihan ng mga Cebuano ang nasabing pahayag. 4. tagapagtanggol ng wikang Filipino. na di likas na gumagamit ng wikang Tagalog. paano. (language determination or selection) Paglinang at pagpapaunlad ng wika (kung saan isang bahagi ang intelektwalisasyon) Patakaran ng pagbabalangkas ng wika (para maunawaan ang katwiran ng pag-aaral ng dalawang wika o ang sinasabi nating edukasyong bilinggwal o bilingual education) Pagpoprograma ng wika Pagsasagawa o implementasyon ng wika (kung saan paraan at pamamaraan ng pagtuturo ay dalawang paksa lamang) ng wika (language replacement and language shift) Ang tungkulin (role) o bahaging ginagampanan ng Filipino na may kinalaman sa Ingles at sa iba’t ibang katutubong wika ng mga di-Tagalog sa iba’t ibang larangan ng wika (language domains) Ang tungkulin o bahaging ginagampanan ng Ingles sa intelektwalisasyon ng Filipino Kung bakit kailangang maintelektwalisa ang Filipino. pampelikula. 7. Pagpaplano ng Wika (Language Planning) 1. 5. 1. Pagpapasya o pagpili ng wika 2. at kung anong larangan ng wikang Filipino ang dapat bigyan ng intelektwalisasyon. Ilang sa mga ito ay ang mga sumusunod: Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  20 . 6. Ngunit sila ay tumutol sa pagpapalit ng Filipino sa wikang Ingles sa dalawang larangan ng wika – sa larangan ng pamahalaan at sa larangan ng edukasyon. ay mawawalan ng silbi o malalaos. Pansinin na ang mga Cebuano ay di tumutol sa paggamit ng Filipino sa mga larangan ng lingua franca o wikang pantelebisyon. at dyaryo o pahayagan. Ang ibig 3. tulad ng mga Cebuano. tagatangkilik. Ang pagkuha ng isang asignatura o subject sa Language Planning ang magpapakilala sa isang mag-aaral ng mga huwarang teorya at praktikal na pagkaunawa sa ilang bagay tulad ng mga sumusunod: 4. Bakit? Sapagkat ang mga mamamayang Pilipino. tagapagtaguyod. 6.

Totoong napakahirap palitan ang isang wikang intelektwalisado na tulad ng Ingles na ginagamit sa mahahalagang larangan ng wika. (ii) medyo mahalagang larangan (semicontrolling domain). Ang mga halimbawa ng medyo mahalagang 1. Isang malaking pagkakamali ang paniwalang dahil ang Filipino ay ginagamit sa pagsasalita at naiintindihan ng halos lahat ng mga Filipino sa di mahalagang larangan ay maaari na rin itong gamitin sa bahaging larangan ng pamantasan o higher education. Ang kailangan lang noon ay ang pagtuturo nito sa mga tao o pagintelektwalisa sa mga tao. at (iii) mahalagang larangan ng wika (controlling domain of language). Maraming katwiran ang mga Cebuano sa pagtutol sa pagpapalit ng wikang Filipino sa wikang Ingles. Ang dalawa sa mga ito ay ang mga sumusunod: Tatlong Uri ng Larangan ng Wika (Three Types of Language Domains) Upang maintindihan natin ang hirap ng suliranin sa pag-intelektwalisa ng Filipino ay kailangan nating malaman ang teorya ng larangan ng wika (theory of language domains) at ang paggamit nito sa pag-unlad ng Filipino.sabihin nito. ang larangan ng tahanan at ang larangan ng lingua franca. Ang mga medyo mahalagang larangan ay ang mga larangan kung saan ang pagsusulat ay hindi sapilitan. Noong araw. Ang di mahalagang larangan ng wika ay maaaring di nakasulat at maaaring gamitin sa kahit anong wika. Ang pagtutol na ito ng mga Cebuano ay isang magandang halimbawa sa hirap ng pagintelektwalisa sa isang wika at ng isang bansa. Sa ibang salita. 2. handa na ang Ingles noon na pampalit sa Español. At hindi rin binibigyan ng pansin ng mga tao ang wikang ginagamit sa mga medyo mahalagang larangan. ang pagtanggap o pagtutol sa pagpapalit ng Filipino sa wikang Ingles ay may kinalaman sa mga larangan o pinanggagamitan ng wika. Binigyangdiin ng vice-mayor ng Cebu ang bagay na ito nang sabihin niya sa isang kapulungan kamakailan sa De La Salle University na “ang mgaTagalog ay nagpupumilit na isungalngal ang wikang Tagalog sa aming lalamunan” (ram Tagalog down our throats). ay mas madaling napalitan ng Ingles ang Español dahil ang Ingles ay intelekwalisado na noon pa man. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  21 . Pag-aralan natin ang sumusunod na tatlong uri ng larangan ng wika : (i) di mahalagang larangan ng wika (noncontrolling domain of language). Nararamdaman nila na sila’y nanganganib dahil hindi sila handang magsalita at magsulat sa Filipino. Halimbawa. Hindi nila gusto ang ginagawang paglapastangan sa kanilang katutubo at natamong karapatan sa wika. Ang ibig sabihin nito ay maaaring sumali ang isang tao nang halos lubos sa mga ito maski hindi marunong magsulat at magbasa nang maayos. Ang uri ng Filipino na sapat para sa tahanan o para sa lingua franca ay maaaring hindi sapat para sa larangan ng edukasyon sa pamantasan. Hindi natin kailangang planuhin ang paggamit ng Filipino sa mga di mahalagang larangan.

hindi katulad ng ginagamit natin sa di mahalagang larangan ng wika. Ang mahahalagang larangan ay ang larangan na nangangailangan ng mabuti at wastong pagbasa at pagsuat.larangan ay ang relihiyon at ang libangan (entertainment). Samakatwid. tumpak. pagbabasa. Ang ikatlong uri ng larangan ng wika ay ang mga mahalagang larangan. Ang Register Kailangang tandaan natin na bawat bahaging larangan o bahagingbahaging larang (sub.and subsubdomain) ay may sariling register. Ang konseptong ito ay mahalaga sa pagintindi ng mga suliranin ng intelektwalisasyon ng wika. Kung kaya’t kinakailangang malaman ang karunungan ng nakalipas (past knowledge) at kasalukuyan. Ang ibig sabihin ng register ay ang tanging paggamit ng wika sa isang larangan o bahaging-larangan. at pagsusulat. Ang mga mahalagang larangan ay nangangailangan ng pagtatala. Idinidikta nila ang wika na kailangang pag-aralan at gamitin. journals. kailangan dito ay precise language o tiyak. abogasya. tulad ng computer data bank. kinakailangan ng kaalaman na tiyak. maliwanag na ang mahalagang larangan ng wika ang nangangailangan ng intelektwalisasyon. (ii) pamahalaan. (v) agham at teknolohiya. (iii) pagbabatas. pangkalakalan at industriya.. atb. nakaimbak Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  22 . Ang kaalaman sa mahalagang larangan ay iniipon (cumulative). Ito ang mga larangan ng wika na dapat bigyan ng pansin ng mga tagapagtaguyod ng wikang Filipino. Halimbawa. (vi) negosyo. hindi natin maiintindihan ang register ng medisina na nakasulat sa Ingles. at ngayong may computer na. (iv) hukuman. Ang karunungan ng nakalipas ay nasa mga aklat. Sa ibang salita. Ang ilan sa mga importante o mahalagang larangan ay ang mga sumusunod: (i) edukasyon (lalo na ang hayskul at ang pamantasan). at (ix) literatura. 2. 4. 3. Katangian ng Mahahalagang Larangan ng Wika Ang mahahalagang larangan ng wika ay may sumusunod na mga katangian: 1. Ang wikang ginagamit ay specialized at learned. Ang mga mahalagang larangan ay nangangailangan ng dunong ng pagsasalita. (vii) ang mga propesyon na may bahaging larangan (sub-domain). tulad ng medisina. (viii) mass media (broadcast and print). Ang wika na kailangang gamitin sa mahalagang larangan ay ang tinatawag sa Ingles na learned language. ganap na salita. kaya kailangan ng specialization. alam nating lahat na kung hindi tayo doktor.

sa syensyang panlipunan. Tama sila. ang bagong karunungan ay batay sa nakalipas na karunungan na matatagpuan ng mga Pilipino sa Ingles at hindi sa wikang Filipino. lalung-lalo na ang mga di Tagalog. Karamihan sa mga Pilipino. kung mayroon man. Kaunti lamang ang kaalaman. kailangan na hindi lamang ang wikang Filipino ang maintelektwalisa. isama natin ang pag-intelektwalisa ng mga tao.. Ang kasalukuyang karunungan ay nasa bagong mga aklat. Ngunit halos wala pang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  23 . Maliwanag na maliwanag na halos lahat ng nakalipas na karunungan sa mahalagang larangan ay hindi magagamit sa Filipino. Ito ay isang kailangang gawain. Malinaw na kinakailangang mas mabuti ang ipapalit. Sapat na rin daw na marunong magsalita. kinakailangan natin ang nakalipas at ang kasalukuyang karunungan sa Filipino. magbasa. o pagkamakabayan at patriotismo o pag-ibig sa bayang tinubuan. Ang lawak ng suliranin ay sobrang malaki at nakakalito. Sa kasalukuyan. gayundin ang pagkakakilanlan (identity) upang palitan ang Ingles. matematika. Samakatwid. Ito ay bahagi ng kanilang karapatang pangwika. ay hindi naniniwala na ang Filipino ay tatak ng nasyonalismo o patriotismo. Ito ay hind makukuha sa Filipino. Ang pagsabog (explosion) ng karunungan sa mahalagang larangan ay katakut-takot. Harapin natin ang katotohanan. Hindi lamang ito isang malaking pagkakamali. atbp. 5. Kung inaasahan natin na papalitan ng Filipino ang Ingles. Hindi sapat ang mga dahilang nasyonalismo. inaasahan natin ang pagunlad ng Filipino sa mahalagang larangan at bahaging larangan. Ang pagdami ng kaalaman sa mahalagang larangan ng wika ay mabilis. agham at teknolohya. ng mga Pilipino sa buong bansa. Ang paghahabol sa pagsabog ng kaalaman na nakasulat at nakatala ay isa sa pinakamalaking suliranin sa intelektwalisasyon ng Filipino at ang pagpapalit nito sa Ingles. Ang kaalaman ukol sa mga larangang ito ay maaaring makuha sa Filipino sa pamamagitan ng pagsasalin (translation). Ang tagapagtaguyod ng Filipino ay dapat magaling sa Ingles dahil ang wikang Ingles lamang ang paraan kung paano maiintelektwalisa ang Filipino. at magsulat sa Filipino. pangkasalukuyang journals at pananaliksik na papel (research papers).sa data banks. sa wikang Filipino. batas. ito ay delikado sa kasalukuyang kalagayan ng Filipino. Ang Bahagi o Papel (Role) ng Ingles sa Intelektwalisasyon ng Filipino May paniwala ang maraming tagapagtanggol ng Filipino na hindi natin kailangan ang Ingles. Ang isa sa mga unang dapat gawin sa intelektwalisasyon ng Filipino ay ang isang intelektwalisadong wikang katulad ng Ingles na ginagamit sa mga mahalagang larangan ay hindi maaaring palitan nang basta ganoon lang ng isang wikang hindi intelektwalisado. medisina.

6. at manunulat sa tiyak na karunungan. ay dapat gumamit ng Ingles. ang aking mungkahi ay ang mga sumusunod: 1. Napakahirap intindihan ang paksang intelektwalisasyon ng Filipino kung hindi natin alam ang iba’t ibang bahagi at kuntil-butil o detalye ng Language Planning. Isang Bagay na Dapat Pansamantalang Tigilan Sa wakas. Halimbawa. ang mga tagapagtaguyod ng Filipino ay dapat tumigil muna sandali sa pag-uukol ng panahon sa mga pamamaraan o methods of teaching. paano ipamamahagi ang karunungan sa medisina sa isang taong marunong lamang sa Filipino. tagapagsaliksik. Ang mga solusyon sa mga suliranin ng wikang Filipino ay kailangan ng karunungan o iskolarsyip. at mga kasapi sa mga samahang pangwika ay dapat magsaliksik para sa Language Planning. Ang Filipino. Lahat ng tagapagtaguyod ng Filipino. dapat sila ay mga iskolar. Sapagkat ang karunungan ay iniipon (cumulative). Halimbawa. 7. Ano. 4. Bukod sa pagiging guro. Dapat ay magaling sila sa Ingles at Filipino. na hindi pa nag-aaral ng Language Planning. Hindi sapat na ang mga tagapagtanggol ng Filipino ay marunong lamang sa pamamaraan ng pagtuturo sa Filipino. 3. tagapagtaguyod ng Filipino. Bigyang-diin ang karunungan. hindi ang pamamaraan. ang mga tala ng nakalipas na karunungan ay dapat isalin. Imposible. Ito ang dapat gawin ng mga tagapagtaguyod ng wikang Filipino. ay dapat mag-umpisa na. upang umunlad at maging intelektwalisado. hindi paghula at pakiramdam. samakatwid. 2. Ang mga guro. ang magiging gamit ng Filipino kung hindi ito maaaring gamitin sa pagkuha ng karunungan? Mga Mungkahi Kung maaari akong magbigay ng mungkahi.naisasalin sa mga larangang ito. Ang mga tagapagtanggol ng Filipino ay dapat makaalam tungkol sa mga suliranin ng pagpapalit at pagbabago ng wika. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  24 . lalung-lalo na sa larangan ng edukasyon. 5. Iminumungkahi ko na dapat pagukulan ng pag-aaral ng mga tagapagtaguyod ng Filipino ang larangan ng karunungan na nauukol sa Language Planning. uulitin ko: May mga bagaybagay na dapat huwag nang bigyang diin ng mga pinuno o tagapagtaguyod ng wikang Filipino para mas mabigyang tugon ang mahigpit na pangangailangan sa pagpapaunlad ng wikang Filipino. Hindi maaari.

Historikal at Sosyolohikal ni Andrew B. Gonzalez 1. Sisimulan ko ang aking talakay sa paglinang ng isang wika sa pamamagitan ng pagbanggit sa apat na x “facets” o paraan na ipinaliwanag ni Einar Haugen (1972) mahigit nang dalawampung taon ang nakakaraan. Ipinagpatuloy at higit na nagawang popular ni Charles Ferguson (1971) sa kanyang mga sinulat ang nasabing mga paraan. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  25 .Ang Pagpapayabong at Intelektwalisasyon ng Wikang Filipino: Mula sa Paninging Teoretikal. PANINGING TEORETIKAL: Modelo ng Paglinang ng Wika Ayon kina Haugen at Ferguson.

Ang isang bahagi ng pagpapayabong ay tinawag na “intellectualization” nina Paul Garvin (isang kilalang linggwist ng Prague School) at Madeleine Mathiot (isang anthropologist). Sa kasaysayan ng maraming lipunan. (2) istandardisasyon.” na binuo ng mga padron ng diskurso (depinisyon. sa mga makabagong pangangailangan at gawain sa pagsulong ng isang bansa tungo sa industriyalisasyon nito. ay ang kanilang patuloy na pagpupunyaging makalampas sa paimbabaw na anyo ng wika (surface forms). ay susundan o mahahaluan na ng malayang tugma (blank verse). Mababanggit na dito sa Pilipinas. tulad ng naging kahinaan ng mga linggwista nang mga dakong una.Ayon sa kanila.). atb. Ang dalawang gampaning ito ng wika ay inuri niya sa “interactional function” ng wika. Mababanggit na sa loob ng nakaraang dalawampung taon ay masasabing nangunguna ang mga British linguist sa paglalarawan ng mga uri ng diskursong ideational (o referential). nagiging higit na malawak ang gamit nito kapag ito’y ginamit na rin sa pagpapahayag ng mga pagbabago o pag-unlad ng kabihasnan. Tinalakay naman ni Robert Longacre (1968) ang tungkol sa balangkas ng kung saan ang mahahalagang sangkap ay paglalarawan. sa palagay ko. paliwanag. sa prosa. ng pamamaraang matatawag na “thread of discourse”. halimbawa ay sa mga tulang liriko. Ayaw itong tanggapin ng ibang iskolar ng wika. Sa mga semantic patterns na ito ay makapipili. partikular sa mga paksang may kinalaman sa agham at teknolohya. gayundin sa “ideational function” ng wika. Sa ibang salita. Ngunit ang pinakamahalagang kontribusyon ng linggwistang British. Naghahatid daw ito ng di magandang konotasyon. Halliday (1975) ng mas malalim na pananaw tungkol sa tinatawag niyang “textual function”. at (4) elaborasyon o pagpapayabong nito. ayon kay Joseph Grimesx (1975) isang Amerikanong linggwista. Ilang Paraan ng Intelektwalisasyon Isinasaad sa kasaysayan ng paglinang ng isang wika na ito ay nagsisimulang gamitin sa panitikan. Ang nilalayon ng ibang discourse grammarians ay makabuo ng Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  26 . ang katawagang intelektwalisasyon ay nagiging paksa ng walang kawawaang pagtatalu-talo. Sa simula ay sa paraang may sukat at tugma at pagkatapos. mapapansin din natin na halos magkaagap ang dula at tulang liriko. Sa patuloy na paggamit sa isang wika bilang kasangkapan ng kultura.A. Lumalampas sila dito at pinagtuunan ang mga “semantic patterns at the macro-level. Makikita ang iba’t ibang anyo ng dula sa larangan ng pananampalataya. Kaya’t marahil ay kailangan ang isang paglilinaw tungkol dito. hindi sila tumitigil sa antas ng salita at mga balangkas o estruktura. Sa larangan naman ng pagsusuri ng diskurso o “discourse analysis” bilang bahagi ng linggwistika ay binigyan tayo ni M. argumentasyon. tulad ng kwento at sanaysay. makaraan ang ilang panahon. deskripsyon. ang paglinang ng isang wika ay binubuo ng (1) kodipikasyon o ng pagpili ng wika at sistema ng pagsulat na gagamitin.K. (3) diseminasyon o pagpapalaganap. sangkap ng definisyon para sa mga paksa. lalo na sa larangan ng malikhaing panitikan.

mapa. Kaya nga’t may ginagamit na uri ng wikang Ingles para sa Agham at Teknolohya at higit na partikular sa medisina. Ang mga akademikong disiplinang ito ay tinatawag na registers. noong ika-16 na siglo. sa isang aklat na kaiba kung ginagamit ang wika sa isang aktwal na sitwasyon sa lipunan na kung saan maraming salik na kontekstwal na nakatutulong sa pagunawa sa sinasalita o binabasang wika). Mababanggit na ang isa sa mga kailangang kasanayan ng mga magaaral sa antas na tersyarya. Ang ibang wika (tulad ng Japanese) ay nagsimula lamang nitong mga huling bahagi ng ika-19 na siglo: ang Russian ay nito lamang mga unang bahagi ng ika-20 siglo. at sa business o pangangalakal. ang prosesong ito ay nangangailangan ng mga taong susulat ng mga teksto. ay ang pag-unawa nang husto sa mga binabasang wala sa konteksto. ang mag-aaral upang maunawaan niya ang kanyang binabasa. Pagusapan natin ang tinatawag na “decontextualized” na gamit ng wika na ang ibig sabihin ay gamit ng wika sa mga pagkakataong ang konteksto ay hindi ibinibigay (e. Kung minsan. lalo na kung pangalawang wika ang ginagamit. atb.” depende sa kung anong uri ng Ingles ang gagamitin (Millington 1984). Nagagawa na nating makipagtalastasan ngayon sa wikang Ingles sa matalinong paraan sapagkat mayroon nang tradisyon sa paggamit ng wikang Ingles sa ganitong paraan na nagsimula pa kay Francis Bacon noong panahon ng Reynang Elizabeth I. maging siya ay nasa loob ng bansa. Inaasahan na mauunawaan nang husto ng mga mag-aaral sa unibersidad ang tiyak na register na kailangan niya sa kanya mga gawaing akademiko o propesyonal. dayagram. Sa pagkakataong ito’y bumaling naman tayo sa mga iskolar na Amerikano.grammar of discourse na may mga alituntuning tulad na “quasi-phrasestructure rules” ni Chomsky. Ang proseso ng intelektwalisasyon. Ang Proseso ng Intelektwalisasyon Tinangka sa nakaraang seksyon na talakayin nang pabuod ang mga sangkap ng diskursong intelektwalisado sa Ingles na dapat matutuhan o maangkin ng isang magaaral na Pilipino sa kolehiyo. upang magamit niya ang Ingles bilang midyum sa pakikipagtalastasan na kinasasangkutan ng pakikinig at pagsasalita nang maayos o sa matalinong paraan. ay ang pagbuo ng intelektwalisado at makaagham o syentipikong mga teksto (na may iba’t ibang antas ng abstraksyon) at pagkatapos ay pagpapalaganap o diseminasyon at pagpapagamit ng mga ito. Una sa lahat. sa kabuuan. ang binabasang aklat ay hindi nagbibigay ng anumang pahiwatig o tulong upang ito’y madaling maunawaan ng mag-aaral. Sa ganitong pagkakataon. partikular kay Richard Tucker ng Center for Applied Linguistics. ikalawa ay Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  27 . May isa pang development sa pagsusuri ng diskurso na masasabing nagmula rin sa mga British linguist ay ang tinatawag na “English for Academic Purposes” o “English for Specific Purposes. Noon sinimulang gamitin ang wikang Ingles sa agham. Ang ibang wikang Europeo ay huli na nang magsimula.. Ngayon ay dumako naman tayo sa larangan ng sikolohiya at sa larangan ng pagbasa sa edukasyon. natutulungan ng mga ilustrasyon.g. sa inhinyera.

magiging madali na ang pagbuo ng corpus ng makaagham at teknolohiyang literatura. Nakilala natin iyon sa tawag na Alibata (sa English ay syllabary). ang lahat diumano ng mga tribo ay may ginagamit nang sariling uri ng pagsulat (Francisco 1973). Karamihan sa iilan-ilang mga tala na ginamitan ng Alibata ay nakaukit. na ito’y ginamit nang malawakan. Nang dumating ang mga Kastila noong 1565 upang totohanang sakupin ang ating mga pulo. magkakasundong gamitin ang mga ito sa kanilang pagtatalastasan at pagkatapos ay gagamitin naman sa pag-aaral ng susunod na mga henerasyon ng mga mag-aaral. Batangas na malaking banga o tapayang ginamit na sisidlan o kabaong ng inilibing na patay. Kung ang prosesong ito ng intelektwalisasyon ay naisagawa na at nakaabot na sa antas na maaari na tayong makakuha ng kaalaman tungkol sa ating makabagong daigdig sa pamamagitan ng ating sariling wika (nang hindi na kailangang mag-aral pa ng pangalawang wika). 2. PANINGING HISTORIKAL: Ang Intelektwalisasyon ng Filipino. Ang isang natitirang nakaukit na kasulatan ay yaong mga ginawa ng mga Hanunuo at mga tribong Mangyan sa Mindoro.” sa tangkilik ng iba pang grupong tinatawag na “significant others” ng sociologist na si Talcott Parsons. kailangan din sa prosesong ito ang mga malikhaing tagapagtaguyod ng wika na siyang magsisimula at magpapatuloy na gagamit ng wika para sa kanilang mga “scholarly discourse. Sa gayon. masasabi nating ang ating wikang Filipino ay intelektwalisado na. sa ibang salita. At upang masuportahan ang ganitong napakalaki at napakahirap na gawain ay nangangailangan ng hindi birubirong halaga para sa publikasyon at desiminasyon. Nais ko namang gamitin ngayon ang mga konsepto at prinsipyong tinalakay ko sa dakong una. Ang huling grupong ito ang siyang tatanggap ng sinulat ng mga intelektwalisadong teksto.mga taong tatanggap ng mga teksto at gagamit ng mga ito sa pakikipagtalakayan sa mga paksang intelektwalisado o sa mataas na antas ng karunungan. at kailan lamang. Mabuti na lamang at naimbento ang printing press noong ika-15 siglo. Walang patunay o ebidensya. Bukod dito. gaya ng nakasulat sa nahukay sa Calatagan. ang xerox machine noong ika-20 siglo. Ang karanasan ng ibang mga bansa na gumagamit ng kanilang sariling wika para sa ganitong layunin ay nagpapatunay na ang proseso ng intelektwalisasyon ay nangangailangan ng mahabang panahon sapagkat hindi madaling bumuo ng isang tradisyon. At ang mga tekstong nabanggit ay dapat ingatan at palaganapin. kung sabagay. at tingnan ang kaangkupan ng mga ito sa paglilinang ng ating sariling wika sa ngayon at sa hinaharap. Iniukit ang mga iyon sa mga biyas ng Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  28 . Anupa’t ang intelektwalisasyon ay resulta ng mahabang proseso na ang isang facet o paraan ay pagbuo ng mga teksto na ang ibig sabihin ay nasusulat na antas ng karunungan at pagkatapos ay ang pagpaparami o reproduksyon at pagpapalaganap ng mga ito. sa ulat ni Chirino at kanyang mga kasama. ang micro computer upang maging madali ang proseso ng produksyon at reproduksyon. ang nasabing inskripsyon ay hindi pa nawawatasan o nababasa. ng mga rekord o tala ng mga diskursong intelektwal sa pamamagitan ng tinatawag nating library o aklatan. Hanggang ngayon.

ng metapora at alegorya. beaterio. na nang dakong huli’y sinundan ng kolehyo para sa mga babae. Hindi lamang naalagaan at naitago ang mga ito. gaya ng mga sinulat nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto na sa kasamaang-palad ay hindi pa lubusang napag-aralan upang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  29 . Di mapasusubalian. Masasabing nagsimula ang intelektwalisasyon ng Tagalog noong ika-19 na siglo sa larangan ng panitikan na nababanaag sa nobelang sulatan nina Urbana at Felisa na sinundan ng maraming maikling kwento. gayundin ng mga kundimang inaawit ng mga tribo na naninirahan sa kapatagan. ang intelektwalisasyon ng Tagalog ay nagsimula sa larangan ng teolohya sa tradisyon ng Katoliko Romano. Magkagayumpaman. Sa kasalukuyang kahulugan nito. Nagpatuloy ang ganito nang walang patlang hanggang umabot sa kasukdulan sa pamamagitan ng walang kamatayang pasalaysay na tulang sinulat ni Francisco Balagtas. na kahit halos wala tayong mabakas na tradisyon sa wika dahil sa halos lubusang pagkakawaksi ng pasalitang panitikang Tagalog nang tayo’y masakop ng mga Kastila sapagkat ang Alibata ay sapilitang pinapalitan ng mga titik-Romano bilang kasangkapan o midyum sa pagpapalaganap ng Kristiyanismo. may mga katibayang nagsasaad na sa mga colegio at seminario. Ang mga halimbawa naman ng mga kasulatang di pasalaysay o ang tinatawag na ideational o referential na gampanin ng wika ay ang mga buhay pa hanggang ngayon na kasabihan (aphorism). tulad ng mga epiko. Kahit may itinatag nang mga paaralang sekundarya noong ika-17 siglo. ang tulang pasalaysay ni Balagtas ay tunay na katangi-tangi hindi lamang sa panitikan kundi gayundin sa tinatawag na ‘didactic ideational” na gamit ng wikang Tagalog na higit sa patulang gamit nito sa panahong yaon. kung sabagay. Isinalin sa wikang Tagalog ng mga Kastilang prayle ang kanilang Eskolastikang Teolohya mula sa Latin o Kastila (Gonzales 1985). beaterio. Sa pamamagitan ng masinop na paggamit ng mga tayutay.kawayan upang itala sa kanilang ambahan o mga titik ng pag-ibig. ang ginamit na wikang panturo ay ang Kastila. hindi pa rin nangyari ang intelektwalisasyon ng Tagalog sa mga colegio. Nang magkaroon ng imprenta. Ang sumunod sa larangang maituturing na napasok ng intelektwalisasyon ng Tagalog ay ang larangan ng “political writing” o mga kasulatang politikal. gayundin ang mga bugtong (riddles) na bahagi ng pasalitang panitikan noon ngunit ngayon ay nakasulat na. Noon lamang mga huling taon ng ika-19 na siglo binuksan sa mga mestizo at mga indio ang mga paaralang ito. ang Florante at Laura (Medina 1974). at hindi ang wikang lokal sapagkat ang mga unang paaralang ito ay para sa mga anak ng mga Kastilang insulares (para sa mga kabataang Kastila na ipinanganak dito sa Pilipinas). gayundin sa mga pinalawak na bersyon ng Doctrina at sa mga Artes at Vocabularios na sinisimulan noong panahon ni Francisco Blancas de San Jose at ng mga di kilalang Dominikano na nauna sa kanya. gayundin ng mararangal at matatayog na kaisipang sinambit ng mga tauhan. at universidad na ito. universidad. tiyak na mayroon din tayong mahahabang salaysay. ang mga ito ay nalimbag sa Doctrina Christiana noong 1593 at sa mga sumunod novenario at devocionario.

si Rizal at ang mga kasama niyang ilustrado ay nakapag-ambag ng isang sanaysay na satiriko laban sa mga frailes at mga guardia civil sa wikang Tagalog. 1). Pansinin ang kanyang balak na isalin sa Tagalog ang mga dakilang kasulatang klasiko ng Europa na inumpisahan niya sa Wilhelm Tell na sinulat ni Schiller (Guerrero 1979). Santos na nakapadron sa Latin at sa Kastila. Ang tradisyong ito ay naipagpatuloy sa pamamagitan ng paminsan-minsang paggamit ng Tagalog sa mga pahayagan na kailan man ay hindi naging regular kundi bagkus laging nagsisimula hanggang sa matapos ang “Malolos Period” (Gonzels 1980. Masasabi natin nang buong katapatan. ang kanyang mga pagsisikap sa intelektwalisasyon ng Tagalog ay nananatiling pangako o balak lamang at di nagkaroon ng katuparan. Masasabi natin. ay malaki ang nagawa tungo sa intelektwalisasyon ng wikang Filipino. katandaan at kabataan. gayundin ng mga sarswela (na hindi lamang pumapaksa sa iba’t ibang anyo ng pag-ibig kundi nagamit ding midyum para sa kilusang politikal tungo sa paglaya ng bayan). Sa katotohanan ang lumutang noon ay ang pagtatalo ng dalawang magkasalungat na panig nina Abadilla at Huseng Sisiw (Jose Corazon de Jesus) tungkol sa kagamitan ng tula. Sa unang mga panahon ng Surian. Para sa layuning makabuluhan o para sa sining lamang ang pagsulat ng tula (Almario 1984).maunawaan ang panahong yaon sa kasaysayan ng Pilipinas. dahil sa pangunguna nina Cecilio Lopez at Cirio Panganiban. Maliban sa patulang tradisyon ng Tagalog. kung sabagay. masasabi nating ang patuloy na pagsisikap ng Linangan ng Wikang Pambansa na lumikha ng mga diksyunaryo sa wikang Pilipino. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  30 . sa kanyang pagtatangkang sumulat ng balarilang Tagalog noong siya’y muling ipatapon sa Hong Kong (Lopez 1962). pagmamahal sa lupang tinubuan. at sa kanyang pagtatangkang sumulat ng nobelang Tagalog noong siya’y ipatapon naman sa Dapitan. Sa taon ding iyon nalathala ang Tagalog Wordlist ng Surian. Ang tinutukoy ko ay ang balarilang sinulat ni Lope K. Kab. Makikita ito sa unang monograp sa Tagalog ng panahong iyon. tulad ng kalilimbag pa lamang ng monolinggwal ng Diksyunaryo ng Wikang Filipino. Sa pagpasok ng ika-20 siglo. samakatwid. nakita sa Pilipinas ang malawakang paghahangad ng mga Pilipino na matuto ng wikang Ingles dahil sa katotohanang sa pamamagitan lamang ng pangalawang wika sila nakakakuha ng edukasyon. sa kabuuan ay masasabing hindi yumabong ang malikhaing pagsusulat sa Tagalog. na hanggang sa panahon ng aktibismo ng mga estudyante na nasasakop ng mga taong 1969 hanggang 1972. na ang intelektwalisasyon ng Pilipino ay talagang nagsimula lamang noong 1937 nang simulan ang pagpili sa wikang pambansa at maipalimbag ang unang balarila sa Tagalog. ay naging masigla ang seryosong pagsusulat tungkol sa kasaysayan ng panitikang Tagalog. Anupa’t kung ang pagsulat ng diksyunaryo ay nakatutulong sa istandardisasyon at intelektwalisasyon ng wika. Sa larangan ng kaisipang pampolitika. Gaya ng mismong buhay ni Rizal. tulad ng balagtasan na maituturing na unang anyo ng intelektwalisasyon na naglulundo sa mga paksang may kinalaman sa pag-ibig at digmaan.

higit pa sa pagtitipon ng mga salita o katawagan ang kailangan sa intelektwalisasyon ng isang wika. Ang pagsulat ng mga aklat ay madalang at pasulpotsulpot lamang dahil nga sa ang mga awtor na nahirati o nasanay sa Ingles Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  31 . Sa mga kolehiyo at unibersidad ay gayundin ang lumabas sa sarbey na isinagawa nina Gonzalez at Sibayan (1979). Dahil sa patakarang ito. Pamahalaan ng Pilipinas. Ang pangkat na ito ang magpapasimula ng tradisyon. Gayumpaman. Ngunit ang pagsisikap na ito ay natigil nang magretiro si Enriquez sa departamento. Pagbubuwis at Reporma sa Lupa. Ang isang pinakamatagumpay na halimbawa nito ay ang Departamento ng Sikolohya ng Unibersidad ng Pilipinas sa pangunguna ni Virgilio Enriquez at ng kanyang batambatang mga sikolohista na nagsisulat ng mga orihinal na artikulong maituturing na iskolarli at ulat sa isinasagawang mga riserts. Ipinagamit ding wikang panturo ang Pilipino sa mga piling kursong tulad ng Rizal. bagama’t hindi puspusang pagsisikap sa intelektwalisasyon ng Filipino (nagsimulang gamitin ang “intelektwalisasyon” noon taong 1959) sa pangunguna ng Pamantasan ng Pilipinas. Ang mas mahalaga ay ang paggamit ng mga terminolohyang ito sa aktwal na sitwasyon. Ateneo de Manila at ng Pamantasan ng Politekniko ng Pilipinas sa ngalan ng nasyonalismo na naglalayong mabigyang-lunas ang “hindi tamang edukasyon ng mga Filipino” (miseducation of the Filipinos) sa wikang Ingles. nagkaroon ng pangangailangan sa mga aklat na nasusulat sa Pilipino sa mga araling panlipunan at sa mga agham panlipunan (Kasaysayan ng Pilipinas. limitado ang naipalimbag na mga aklat sa antas sekundarya dahil sa medyo nahirapan ang mga guro at manunulat na simulang gamitin ang Pilipino sa nasabing antas. maging sa salin o orihinal na mga teksto at pagkatapos ay pagtanggap at paggamit ng mga ito sa pagtatalastasan ng tinawag natin sa unang “significant other” ay mahalaga. Masasabing nagkaroon ng seryoso sa loob ng mga taong nababanggit. Isinalaysay nina Enriquez at Marcelino (1984) ang kanilang mga karanasan sa pamamagitan ng isang publikasyon na pinamagatan nilang Neo-Colonial Politics and Language Struggle in the Philippines: National Consciousness and Language in Philippine Psychology (1971-1983). Mababanggit din ang patuloy na pagtatangkang makabuo ng tinatawag na “canon of literature” sa Tagalog na pinatutunayan ng mga nalimbag na antolohiya ng mga piling katha. Kasaysayan at Pamahalaan ng Pilipinas.karamihan ng mga pagpupunyagi ng Linangan ng Wikang Pambansa sa larangan ng intelektwalisasyon ay naganap lamang sa larangan ng panitikan (literary field). at Ekonomya at Kasaysayn ng Daigdig sa antas sekundarya). sa larangan ng kasaysayan ng panitikan (literary history) at talambuhay (biography). Pamayanan ng Pilipinas. Ang sunod na malaking pagsulong tungo sa intelektwalisasyon ng ating wika ay naganap nang ipatupad ng Kagawaran ng Edukasyon noong 1974 ang Patakaran sa Edukasyong Bilinggwal na nagtatakda sa paggamit ng Pilipino bilang wika ng pagtuturo mula sa Unang Baitang ng mababang paaralan hanggang sa kolehiyo para sa mga araling panlipunan at agham panlipunan. Subalit gaya ng alam natin. Sinulat ang nasabing artikulo sa wikang Filipino at inilimbag sa isang serye ng mga monograp at antolohiya.

inaasahan na magkakaroon ng panibagong sigla sa intelektwalisasyon ng Filipino. 1987). ito’y dahil sa nasyonalismo. isang istimulus ng batay sa pangangailangan. Ang Department of Science and Technology ay nakabuo na ng isang junior encyclopedia subalit hindi pa naipalilimbag kahit ang lenggwaheng ginamit dito ay napagtibay na ng Surian. at sa kasong ito. Halimbawa. Ang tanging motibasyon na makakatulong upang malinang ang katutubong wikang ito ay ang malakas na alon ng nasyonalismo.ay nahirapan sa paggamit ng Pilipino sa antas na ito. MGA INSIGHT NA HANGO SA MGA KARANASANG PANGWIKA May ilang insight o kaalamang mahahango mula sa karanasan natin sa intelektwalisasyon ng Filipinong batay sa Tagalog. At kung minsan naman. Ipinakikita nito kung bakit ang Tagalog ay ngayon lamang naiintelektwalisa sa Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  32 . Ang intelektwalisasyon ay nagaganap lamang kung may angkop na istimulus. halimbawa ay sa tahanan at sa pamayanan o kahit sa buong bansa nang hindi kinakailangang maging intelektwalisado. Nag-iiba-iba ang pangangailangan ayon sa sitwasyon at maaaring maging tiyak sa ilang gamit ng wika o lawak ng karunungan. Ang pangalawa marahil sa pinakamalakas na insentibo o salik na nakatutulong sa intelektwalisasyon ng wika ay ang paglulunggati ng bayan mismo na lumikha ng pagbabago. Lalo’t iisipin na nasasaad sa binagong patakaran na higit na mabisang maisasakatuparan ang proseso ng intelektwalisasyon sa pamamagitan ng pagkakaloob ng mga insentibo at gantimpala sa gamit ng wika sa antas tersyarya. Habang ang pangalawa at dominanteng wikang ito ay ginagamit ng bayan at habang nagdudulot ito ng sapat na motibasyon (lalo na sa pamumuhay) upang tangkilikin o maging intelektwalisao ay limitadonglimitado. Matapos marebisa ang patakaran sa edukasyong bilinggwal (DECS Memo Blg. s. Ang isang wika ay maaaring manatiling gamit na wika sa aktwal na lugar ng pagtatalastasan ng isang pangkat. ito’y nangyayari kung nadarama ng lipunan na ang pangalawang dominanteng wika ay hindi na mabisang kasangkapan para sa pagtatamo ng edukasyon ng higit na nakararaming mamamayan. Marahil ang pinakamahalaga at nagiisang sangkap na maaaring nakapagpapabilis o nakapagpapabagal sa paglinang ng isang wika bilang wika ng tinatawag na “scholarly discourse” ay ang pagkakaroon sa lipunan ng isang dominante at intelektwalisao nang wika. 52. Karaniwan. Ang wikang ito ay maaaring makasagabal sa malayang pag-unlad ng isang katutubong wika sapagkat ang wikang ito (na maaaring pangalawa o dayuhan na tulad ng Ingles) ay ginagamit na ng bayan. walang wikang maiintelektwalisa ng mga gumagamit nito kung walang angkop na sitwasyon na makagaganyak upang ito’y kanilang intelektwalisahin. Ang nabanggit na “paradigm” ay nangyari at nangyayari sa Pilipinas. 3. Kamakailan ay may ipinalimbag na ensayklopedya ang dating Surian ng Wikang Pambansa at Instructional Materials Center.

Kaya nga’t. Sa kaso naman ng Ingles. Ngunit sa katagalan. at kung dapat na mabigyan ang mga “out-of-school” na kabataan ng mga kasanayang magagamit nila sa kanilang pamumuhay. malamang na siyang maging dahilan sa pagpapanatili rito ng Ingles ay ang patuloy na pangangailangan natin sa wikang ito bilang wikang panginternasyonal at bilang wika ng agham at teknolohya o bilang wika ng modernisasyon. kasama na ang Ingles. Ang higit na mahalaga ay ang pagpapagamit ng mga hiniram o nilikhang mga salita. Gayumpaman. lalo na kung isasaalang-alang natin ang waring hindi na mababagong kalakaran sa ating sistema ng edukasyon. Pangmasa sapagkat Filipino ang wikang ginagamit ng wikang panturo. marahil. Habang nagtatagal. Mas maaga ay mas mabuti kung magsasagawa sila ng hakbang tungo sa pagsasakatuparan o implementasyon ng isang pangmasang sistema ng edukasyon. sa sumunod na mga dantaon. At ang tanging paraan upang ito. sa ngayon ay lalong nagiging malinaw sa atin na ang Ingles ay hindi maaaring maging wika ng masang Pilipino kailan man. Ang mahalagang papel na ginagampanan ng pagsasaling-wika sa intelektwalisasyon ng alin mang wika ay dapat maunawaan ng mga kasangkot sa pagsisikap na ito. Mas maaga ay mas mabuti na maunawaan ito ng mga edukador ng ating bansa. At sa pagsisikap na ito. Mababanggit na nagampanan ng Arabic ang ganitong papel para sa wikang Griyego noong mga unang bahagi ng Middle Ages. ang susunod na lawak ng riserts o pananaliksik kung paglilinang sa Filipino ang paguusapan. Maaaring sa simula ay isagawa ang pagsulat ng mga aklat sa tulong ng pagsasalin. ang Ingles ay nananatiling pangunahing wika ng bansa bilang kasangkapan ng mga Pilipino sa kanilang adhikaing pansosyal at pangkabuhayan. ng Griyego para sa Latin noong mga huling dako. at ng Latin para sa mga modernong wika sa Europa. makikita nating ito ay higit na makabubuti sa pagpapaunlad ng masang Pilipino at mangyari pa’y ng bansang Pilipinas. Sa ngayon. kinakailangang lumampas tayo sa basta paglikha ng mga terminolohya o katawagan. Samakatwid.dahilang ang tamang oras para rito o ang tinatawag na kairos ay dumating sa Pilipinas kamakailan lamang. gayundin ang dami ng “drop-outs” o ng mga tumitigil sa pag-aaral. Hindi mapasubalian na ang modelo o kaisipang ito’y makapagdudulot ng kinakailangang motibasyon o insentibo upang simulan ang isang sistematiko at puspusang pagsisikap na gamitin ang Filipino bilang wikang panturo na maaaring sa dakong huli ay panturo na rin sa mga domain o larangang tulad ng agham at teknolohya. at kung dapat mabawasan ang pag-aaksaya ng panahon at salapi. kung sadyang dapat na maging matagumpay ang edukasyon para sa masa.y maisakatuparan ay ang pagkakaroon ng malaking grupo ng mga akademisyan na siyang magsisimulang gumamit ng Filipino hindi lamang bilang wikang panturo kundi gayundin sa pagsusulat ng mga aklat sanggunian. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  33 . ang paggamit ng Filipino bilang wikang panturo ay nararapat lamang o dapat na maging sapilitan. ay ang pagbibigay-diin sa proseso ng pagsasaling-wika bilang tulong o giya sa intelektwalisasyon ng isang wika.

Karamihan ng ating mga proyektong pangwika ay hindi naipagpapatuloy dahil sa kakulangan ng pondo. ang nasyonalismo at ang reaksyon laban sa patuloy na paninikil ng dayuhang dominanteng wika ay maaaring maging insentibo sa intelektwalisasyon ng isang katutubong wika.nakatutulong sa intelektwalisasyon ng wikang Filipino sa pamamagitan ng panghihiram ng mga salita at sa paggamit ng mga sangguniang mapaghahanguan ng mga intelektwalisadong paksa. at ito’y hindi na marahil dapat bigyan ng maraming paliwanag. Ang kampanya ay maaaring ilunsad sa ngalan ng pagpapalaya sa mga mamamayan sa linggwistika at mangyari pa’y sa kultural na imperyalismo ng nakalipas na panahon. ang dokumentasyon ay maaaring maisagawa in fieri o kaalinsabay ng mga pangyayari. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  34 . ang intelektwalisasyon ng isang wika ay siyang dapat bigyang-tuon ng mga akademisyan pagkatapos nilang magdaan sa daigdig ng panulaan at iba pang malikhaing aspekto ng wika. Paulit-ulit nang napatunayan sa mga pag-aaral na mas mataas ang natatamong karunungan ng mag-aaral na ginagamitan ng Filipino bilang wikang panturo. ang nabanggit na mga akademisyan ay matatagpuan sa ubod ng akademya o sa mga kolehiyo at unibersidad. Gayumpaman. Para sa Pilipinas. Anupa’t hindi lamang ang produkto kundi na ang proseso ang magiging dokumentasyon. Kaya nga’t dapat na tayong humanap ng iba pang motibasyon na may kaugnayan marahil sa ekonomya. KONGKLUSYON: Adyenda sa Saliksik May dokumento o rekord ang proseso ng intelektwalisasyon ng mga prinsipal na wika ng daigdig na ginagamit ngayong mga wika ng tinatawag nating “scholarly discourse.” lalo na sa agham at teknolohya. Sa wakas. At sa kaso ng Pilipinas na mayroon nang maayos na sistema ng edukasyon. Hindi na kailangang hintayin pa ang katapusan ng proseso. Ito’y isang napakahalagang oportunidad sa pagsisiyasat. Samakatwid ay nanghawakan lamang ang mga mananaliksik sa mga pamaraang sinusunod sa “historical research. Subalit karamihan sa mga talang ito ay produkto lamang ng mga hinuha o “hindsight”. Kaya nga’t ang mga akademisyang ito ay dapat lamang bigyan ng karampatang tangkilik at sapat na pondong kailangan nila upang makapagsagawa ng mga risert na kailangan. Sa simula. kakaunti lamang ang mawawalang mga detalye ng proseso. sa kaso ng ating wika ay masasabing maaari nating maitala ang nagaganap na proseso. Dapat tayong humanap ng alternatibong solusyon para sa ikabubuti ng masa. 4. Sa ganitong paraan. tinatangkilik natin ang Filipino sapagkat napapatunayan natin sa mga pag-aaral na ang wikang Ingles ay hindi tugmang wika sa intelektwalisasyon ng nakararaming mga Pilipino. naging karanasan ng maraming bansa na ang negatibong kampanya upang kamuhian ang isang dayuhang wika ay hindi napananatili o nasusustine nang mahabang panahon.” Samantala. At ito’y karanasan ng Pilipinas. batay sa isinagawang pagsusuri sa mga dokumento ng nakaraang panahon. sa ibang salita.

ang “social dynamics” o aspektong panlipunan ng intelektwalisasyon ay kailangan maingat na pag-aralan upang humanap ng mga posibleng hakbang tungo sa pagpapabilis ng prosesong ito. ng mga tinatawag na detailleurs. Maaari pa rin na manguna siya sa pagsisilang ng isang “school of thought” na binubuo ng mga may talinong tagapagtaguyod. At sa paglinang ng modelong ito.” Sa ibang salita. lalo na sa pamamagitan ng pagsasaling-wika. ang daynamiks ng prosesong ito sa kanyang dimensyong sikolohikal at sosyolohikal gayundin ang motibasyong panlipunan (kapwa politkal at ekonomikal at pati na kultural) ay masasabing sahol pa rin sapagkat hindi lubos na nakaabot sa antas ng pagbibigay-kahulugan sa mga pangyayari. at iba pa) ng mahahalagang insights tungkol sa intelektwalisasyon. ng mga guru. Dapat umabot ang mga ito sa tinatawag na “competence in discourse” at “text creation.g. charisma). Samakatwid ay kinakailangang bumuo ng isang modelo o mga modelo para sa “bilingual competency” na isinasagamit ang potensyal ng dalawang wika upang matamo ang panlahat na layunin ng komunikasyon. gayundin ng “Gotterdammerung of its fatherfigures” habang sila’y unti-unting Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  35 . Ipinalalagay na ito’y tutukoy sa mga level o antas ng balarila (“deep and surface”) sa dalawang wika na dapat na isaalangalang bilang mga elemento o sangkap sa pagbuo ng isang maunlad na “bilingual model. Sa katotohanan ay ito ang maituturing na terra incognita para sa isang sangay nga paglinang at pagpaplanong pangwika. dapat tingnang mabuti ng isang maingat na mananaliksik ang personal na katangian ng tinatawag na “creative minority” na siyang mangunguna sa proseso ng intelektwalisasyon. partikular sa intelektwalisasyon nito..” Sa wakas. para sa karamihan ng mga nasanay sa pangalawang wika na tulad ng Ingles at ngayon ay nakikisangkot sa intelektwalisasyon ng ibang wika.Maidaragdag pa na bagama’t masasabing may kasapatan ang paglalarawan ng proseso ng intelektwalisasyon sa ibang bansa. Dapat din niyang tingnan ang dimensyong sikolohikal ng gawaing ito sapagkat malamang na makakuha dito (e. Para sa isang iskolar na Pilipino na pinag-aaralan ang pag-unlad ng Filipino sa panahong ito ay maaaring sa mga unang taon ng susunod na siglo.g. ang pagsasaling-wika ay magsisilbing tulay para sa kanila bilang mga bilinggwal at upang masubok na rin ang kanilang kakayahan bilang mga bilinggwal. narito ang pagkakataon upang makapag-ambag siya ng napakahalagang bagay sa daigdig ng riserts sa pagpaplanong pangwika. kailangang maabot ng magaaral ang sapat na kakayahan sa paggamit ng wika mismo sa iba’t ibang pagkakataon. sitwasyon. Anupa’t ang maaaring maging bunga ng pagsisikap na ito ay isang dinamikong modelo para sa paglinang ng wika. Ang nasabing mga modelo ng kakayahang pangwika ay kailangang lumampas sa kakayahang leksikal o maging sa kakayahang sintaktik. ang pagbuo ng isang pangkat ng “significant others” sa pangunguna ng isang lider na intelektwal. Sa simula. Kailangang tingnan natin ang iba’t ibang dimensyon ng lidersyip (e. Ang nasabing lider ay maaari ring maging pioneer o tagapaghawan ng landas sa isang bagong disiplina. sa mga rekord ng obserbasyon.. at pangangailangan.

mga diskurso o sanaysay. At higit sa lahat. ang Ingles at Filipino. Kung may Chinese heritage siya. masusulat. Ang akademya ay may patakarang sinusunod sa pagsasakatuparan ng layuning ito. 1987 na may pamagat na “Panuntunan ng Implementasyon ng Patakarang Edukasyong Bilinggwal. kinakailangan para sa maayos na pagtatala ng prosesong ito ang interes at kasanayan ng mga “social psychologist” at ng “social historian”. Inaasahang makabubuo tayo ng mga mamamayan at nasyong bihasa sa komunikasyon sa dalawang wika. mga diksyunaryo ng iba’t ibang katawagan hanggang sa mabuo ang iba’t ibang register sa iba’t ibang tiyak na disiplina sa Filipino. maaari pa siyang makapagaral ng Español/German/Niponggo/Latin/Frenc h depende sa kakailanganing pangkomunikasyon ng kanyang pinaghahandaang propesyon. At habang nagaganap ito. Nakatadhana ito sa Kautusan Blg. at sa rehiyonal na lingua franca. At sa paglakad ng panahon. Fortunato ANG BANSANG PILIPINAS ay isang multilinggwal na nasyon. samakatwid kwadrilinggwal pa siya. malilimbag ang mga aklat o teksto. hanggang matutuhan niya ang Filipino at Ingles sa eskwelahan.” Ang edukasyong bilinggwal ay ang hiwalay na paggamit ng dalawang wika bilang midyum ng instruksyon sa lahat ng antas ng pagtuturo. gayundin ng mga “philosopher/historian of thought”. Ang Wikang Filipino sa Akademya ni Teresita F. kung sadyang ibig nating maging matagumpay ang mga pagbabagong ito tungo sa intelektwalisasyon ng wikang Filipino.napapalitan ng bagong henerasyon ng mga lider na intelektwal. 54. Kaya ang ordinaryong Pilipinong estudyante ay nakapag-uusap sa kanyang unang wika (isang vernakular). Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  36 . At kapag nakaabot pa sa kolehiyo. kung sadyang ibig nating maging matagumpay ang mga bagong historian”. gayundin ng mga “philosopher/historian of thought”. at ang bawat mamamayan ay nakapagsasalita ng dalawa man lang na wika. matututo pa ng Mandarin. inaasahang ang school of thought ay magsasangasanga sa iba’t ibang “school” o kaisipan. s.

May tiyak na tunguhin ang edukasyong bilinggwal na nakasaad sa ibaba: • • • • • pagpapahusay ng pagkatuto sa pamamagitan ng dalawang wika upang matamo ang may mataas na uri ng edukasyon gaya ng itinakda ng Konstitusyon ng 1987. itinutuloy ang gamit ng dalawang wikang ito bilang midyum ng pagtuturo. Lenggwahe ito na magagamit sa pagtatamo ng kompletong edukasyon. ang Filipino ay dumaraan sa proseso ng paglinang sa pamamagitan ng mga panghihiram sa mga wika ng Pilipinas at mga di katutubong wika at sa evolusyon ng iba't ibang varayti ng wika para sa ibaibang sitwasyon. paglinang at pagpapayabong ng Filipino bilang wikang panliterasi. karagdagan sa kursong Ingles. at kung kakailanganin. Sa paggamit ng Filipino sa lahat ng level ng pag-aaral. Sa antas tersyarya. tinatalakay natin ang mga kaalamang ukol dito sa tulong ng wikang Filipino? Samantalang nagiingles tayo sa mga kursong agham pangkalikasan at teknolohiya. tiyak. At ang prosesong ito ay ang intelektwalisasyon. hinihikayat na iangat ang uri nito bilang isang wikang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  37 . intelektwalisado. ng mga pahayag na abstrak na matatagpuan sa mga sulating pansyensya at pampilosopiya. Ano ang intelektwalisasyon ng wika? Sa panalita ni Havranek ng Prague School of Linguistics (Omar 1981: 73). sa mga nagsasalita nito na may iba't ibang saligang sosyal. 96-1 na kailangang maintelektwalisa: Ang Filipino ay ang katutubong wika na ginagamit sa buong Pilipinas bilang wika ng komunikasyon ng mga etnikong grupo. sa mga nagsasalita nito na may iba't ibang sitwasyon. anumang sangay ng disiplina ay maari nating maabot at matutuhan dahil maraming literaturang nasulat ukol dito. at pagpapanatili ng Ingles bilang isang internasyonal na wika para sa Pilipinas at bilang di eksklusibong wika ng agham at teknolohiya. na nangangahulugan ng patuloy na intelektwalisasyon nito. isang midyum sa pagkuha ng karunungan sa matataas na antas ng komunikasyon. hinasa tayong maging bihasa sa Filipino at Ingles sa paggamit ng bawat wika sa mga tiyak na aralin. ang intelektwalisasyon ay ang adaptasyon ng wika para magkaroon ito ng kakayahang bumuo ng wasto. Ito ang Filipinong inilalarawan ng Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) ayon sa Resolusyon Blg. Katulad ng iba pang wikang buhay. at para sa mga paksa ng talakayan at iskolarling pagpapahayag. Sa pamamagitan ng wikang ito. ang development ng Filipino bilang simbolong wika ng pambansang pagkakaisa at identidad kultibasyon at elaborasyon ng Filipino bilang wika ng diskors iskolarli. Hindi ba sa mga kursong pang-agham panlipunan at humanidades. Sa Mula elementarya hanggang hayskul. ito ang paggamit ng isang wika sa larangan ng kaisipan at ng buhay akademiko. Sa simpleng pananalita.

pagbabatas. publikasyon). ang itinatanghal na sining (teatro. teolohiya. Pampango. multimedia kompyuter) at ang mga syensyang humanistiko (kasaysayan. Cebuano. Ayon kay Cruz (sa Acuña 1994: 133-4). pag-aaral interdisiplinari tulad ng sosyolohiya. musika. pag-aaral internasyonal. pangunahing sosyolinggwista sa kasalukuyan. lehislasyon. Maranaw at iba pa. Naiiba naman ang mga agham pangkalikasan at teknolohiya na nangangailangan ng karunungang syentipiko na ipinahahayag sa isang lenggwaheng precise o tiyak. linggwistiks. pamamahayag. sining elektroniks (radyo. Bicol. literatura. pelikula. Pwedeng mapalawak ang bokabularyo nito sa panghihiram mula sa mga wikang sinasalita sa bansa natin. kaya nga manipis lamang ang linyang naghihiwalay sa kanila. ang mga sining viswal (pinta. Ilocano. Ilonggo. telebisyon. Niponggo.pagpapaliwanag nina Sibayan at Gonzalez. arkitektura). komersyo. Waray. Sa edukasyon. Maaaring manghawakan sa teorya at impormasyon ng isa ang isang disiplina na inyong matutuklasan sa pananatili sa kolehiyo. at iba pang wika sa daigdig. Magkakaugnay din ang mga ito bagaman nagkakaiba ang mga konsepto. Kalimitang hinahanguan natin ng mga salita ang pangunahing katutubong wika tulad ng Tagalog. teknolohiya. at (2) syensya at teknolohiya. agham. Kahanay sa disiplinang ito ang inhinyeriya. may mga tiyak na wikang ginagamit sa pagtatamo ng mga karunungan. at industriya at sa lahat ng level ng edukasyon mula elementarya hanggang kolehiyo. retorika. Mga Sangay ng Disiplina Sa mga unibersidad at kolehiyo. Batay ang mga paksa sa eksperimentasyon at produkto ng mga aplikasyon ng mga teoryang sinubok at dumaan sa maraming pagsusuri. eskultura. ito ang makabagong midyum ng komunikasyong dapat ginagamit sa mahahalagang larangan sa loob ng isang bansa tulad ng gobyerno. at isa na rito ang pamamaraang klasikal. Isa na itong wikang ganap na nadevelop at naintelektwalisa. Kabilang sa humanidades ang sining pangwika at literari (gramar. Sapagkat buhay ang wika.ang asal o ugaling sosyal ng tao. Lahat aniya ng mga kurso sa lahat ng level ng edukasyon ay makaklasipika sa alin man sa malalaking kategoryang binanggit. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  38 . Pangasinense. maraming paraan sa pagkaklasipika sa mga humanidades. antropolohiya at kaugnay na karunungan). Gayundin sa wikang Ingles. Tsino. pilosopiya. na isang dinamikong larangan. Bilang isang koda ng komunikasyon. sayaw). administrasyon. dalawang malalaking sangay ng disiplina ang kalimitang mapagpipiliang pag-aralan: (1) agham panlipunan at humanidades. may estruktura ang Filipino na patuloy na nalilinang sa iba't ibang proseso. Español. lagi itong nagbabago na maaaring tanggapin o tutulan ng mga gumagamit. Ang salik na nagsasanib sa mga karunungang ito bilang isang grupo ng disiplinang akademiko ay ang magkakatulad na malasakit nila .

Pagbubuo ng mga obserbasyong ito sa mga pahayag na tinatawag na mga batas. Karagdagan ang pagiging mapagmasid at analitikal at pagiging mayaman sa imahinasyon tungo sa paglikha ng mga inovatibong gamit. makina at iba pang kailangan sa pagunlad ng bansa. komersyo. Maraming Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  39 . biyolohiya. atb. Subalit hindi naman eksklusibong pang-Ingles ang huling sangay ng karunungan. Ang sistema ng ating edukasyon ay nagmumungkahi ng paggamit ng Filipino sa mga disiplinang panghumanidades at agham panlipunan sa pilosopiyang nakaangkla sa disiplina sa kultura. Importante ito bilang tugon sa intelektwalisasyon ng ating pambansang lingua franca. Ingles naman ang midyum ng pagtuturo/pag-aaral sa mga asignaturang hindi tuwiran ang ugnayan sa kultura tulad ng syensya at teknolohiya. Sa isang banda. 1. 2. Isang sistema ng mga facts/katotohanan na pinagaralan sa kalilkasn o plinanong sitwasyong tinatawag na eksperimento. Kapani-paniwalang pahayag na nagpapaliwanag kung paano at bakit nangyayari ang mga bagay-bagay. 3. kasabay ng pagsulat ng maraming babasahin sa iba't ibang karunungan. agham pangkompyuter. at analisis ng mga datos buhat sa mga eksperimento at iba pang paraan ng pag-aaral.matematiks. Inilahad ni Acuña (1994: 89) ang espesyal na pangangailangan sa pagaaral nito dahil ang syensya ay: pagkilos na ang isinasagawa sa pagtalakay ng paksang teknikal sa pamamagitan ng wikang Filipino. agham pangmedisina. Higit ang pangangailangan ng kasanayan sa wikang kompyutasyonal. gayundin ang pagpapayaman ng bokabularyo sa lahat ng sangay ng kaalamang akademiko.

isip at kaluluwa. Ayon sa teoriyang ito. Ito’y isang kabuuang hindi mahahati. tainga. Ang matutong bumasa’t sumulat sa sarili’y hindi edukasyon. Ako’y nagturo ng paggawa ng tsinelas at gayundin ang paghahabi sa kamay at ito’y nagbunga ng mabuti. ay mangyayari lamang kung ito’y kasabay ng edukasyon ng pisikal at ispirituwal ng kaalaman ng bata. kamalian ang pag-aakalang ang mga ito’y mapapaunlad ng hiwa-hiwalay o unauna. ang bawat paaralan ay kikita upang itaguyod ang sarili sapagkat bibilihin ng pamahalaan ang mga niyayari sa mga paaralang ito. Sisimulan ko. ang matinong paggamit ng mga sangkap ng katawan ng isang tao ang nagbibigay ng pinakamabuti at pinakamadaling paraan upang umunlad ang kanyang isipan. at iba pa. DLSU Press) Edukasyon ni Mahatma Gandhi salin ni Adrian Cristobal Cruz Ang tunay na edukasyon ay ang paglilinang sa pinakamabuting katangian mo. ang pagpapaunlad ng isip at katawan ay hindi magiging timbang. at kapag ang kanyang panlasa ay kanya nang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  40 . pagsasanay na ispirituwal ang edukasyon ng puso. Ang kahulugan ng tunay na edukasyon para sa akin ay ang pagpapaunlad sa pinakamabuti sa bata’t matanda—sa katawan. Subalit nalaman kong ang mga ito’y itinuturo sa pamamagitan ng salita. Ang ibig kong sabihin. Sa ganito. Naniniwala ako na ang pinakamataas na uri ng pagpapaunlad sa isip at kaluluwa ay mangyayari sa ganitong sistema ng edukasyon. Anong libro ang higit na mabuti kaysa libro ng sangkatauhan? Naniniwala ako na ang pinakatunay na edukasyon ng isip ay magaganap sa pamamagitan ng wastong paggamit at pagsasanay sa mga sangkap ng katawan—kamay. Kaya lamang. Ang matutong bumasa at sumulat ay hindi siyang puno’t dulo ng pag-aaral. kung gayon ang edukasyon ng bata sa pagtuturo dito ng isang kapakipakinabang na pangyayari sa kamay upang siya’y makalikha na sa simula pa lamang ng kanyang pagsasanay. Ang ibig sabihin. Ito’y isang paraan lamang upang ang babae at lalaki ay maging edukado. Higit na mabisa ang ganitong paraan kaysa pagbabasa at pagsusulat. 2000. ilong. kung gayon. Ang wasto at timbang na pag-unlad ng isip. Ito’y sinasabi kong may pagtitiwala sapagkat pinatotohanan ng karanasan. Hindi tinatanggihan ng paraang ito ang kaalaman sa kasaysayan at sa giyograpi. samakatuwid. Ang talatitikan ay saka na ituro kung nalalaman na ng estudyante ang kaibahan ng binlid sa ipa. Subalit kung ang pagpapaunlad sa isip at katawan ay hindi kasabay ng paggising sa kaluluwa. Ang paraang ito’y sinusunod nang ganap saan man itinuturo ang paghahabi sa kamay sa mga manggagawa. ang bawat handicraft ay dapat ituro hindi lamang sa paraang mekanikal kungdi sa paraang maka-siyensya— dapat malaman ng bata ang paano at kung bakit ng bawat paraan. mata. paa.(Pinagkunan: Buhay at Lipunan.

ang lahat na natutuhan ko’y sa pamamagitan ng Gujarati. ay maipapaliwanag kong mabuti ito sa pamamagitan ng isang kabanata sa aking mga karanasan. Ang wikang dayuhan na ginagamit sa pagtuturo sa ating matataas na paaralan sa India. At tungkulin ko sa aking mga kababayan na ang mga kurukuro ko’y malaman nila nang maliwanag at tanggapin kung may halaga. kaya’t mahigit na kalahating oras ang iniukol namin Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  41 . at isip ng mga batang babae at lalaki na sawimpalad na nagdaos ng paghihirap sa ating mga kolehiyo. Hanggang sa ako’y maging labindalawang taong gulang. 5. Subalit tinungkulin ng prinsipal na ipukpok sa ulo namin ang Ingles. Pagkatapos. Napakalapit natin sa ating panahon upang malaman kung gaano kalaki ang sirang nagawa. Sa unang tatlong taon. Dapat kong hubarin ang pagkamahiyain na halos pumipi sa aking sarili. Tutol ako sa lahat ng mataas na edukasyon na ang itinutustos ay mula sa mga buwis. pati sa tinatawag na mataas na edukasyon. May nalalaman ako noon tungkol sa aritmetika. 3. Nagpapasalamat ako kung naipapasa ko ang mga eksamen. katawan. Tinatanggap kong may hangganan ang aking kaalaman. Ang aking hayskul ay hindi naman kahusayan. Ako’y hindi nakapag-aral sa pamantasan. ako’y may mga matitibay na kurukuro tungkol sa edukasyon. Hindi ako tutol sa edukasyon kahit na sa pinakamataas na uring makukuha sa daigdig. Marahil. ang inang wika pa rin ang ginamit. ay nagdala ng malaking kasiraang intelektuwal at moral sa ating bansa.napaunlad. Nangangahulugan ito ng pagtitipid sa lahat ng bagay. geography. at kahit na ang pagkawala ng popularidad o ngalan. Ako’y laging nagnanasang matuklasan ko ang mga ito at higit na nagnanais na ituwid ang mga ito. Ito’y pambihirang paraan subalit malaking pagod ang natitipid nito at natutuhan ng isang bata sa loob ng isang taon ang maaari niyang matutuhan sa loob ng mahabang panahon. At tayong mga tumanggap ng ganitong edukasyon ay naging biktima at hukom—isang halos imposibleng tagumpay. Bukod dito. hindi ko maitutuwid ang mga kamalian sa pagpapasiya. ako’y nag-aaral sa mataas na paaralan. Gayunman. Di kasi. Hindi ko na hinangad na magkaroon ng karangalan. Kung itatago ko ang aking mga paniniwala. Hindi ko dapat katakutan ang panlilibak. Ito’y dapat bayaran ng pamahalan kailanma’t ito’y may tiyak na paggagamitan. Matibay kong paniniwala na ang napakaraming tinatawag na edukasyon sa sining sa ating mga kolehiyo ay totoong pagtatapon at nagbubunga ng kawalan ng hanapbuhay sa mga edukado. at kasaysayan. ang matematika ay natutuhan ng bata habang pinag-aaral niya ang paggawa sa kamay. Hayaang isaad ko ang mga pagkukuro kong pinanghahawakan may ilang taon na at siya kong ipinatutupad kapag may pagkakataon: 1. ito’y sumira sa kalusugan. Dapat kong ipahayag ang mga dahilan ng aking mga isinaad na pagkukuro. 4. ang wika ng aking ina. 2.

Walang nalalaman ang aking ama sa mga ginagawa ko. Kung may batang gumagamit ng Gujarati na kanyang nauunawaan. algebra. chemistry at astronomy. chemistry. Kasaysayan. Subalit ito’y lihis sa usapan at walang kaugnayan sa aking pagmamatuwid. geometri. Ito’y paghahanda sa mga estudyante upang ituro sa kanila ang lahat sa wikang Ingles. hindi ko siya mahikayat na magkainteres sa aking napag-aralan. Kahit na ang pananamit ko’y nagkaroon ng untiunting pagbabago. ang pag-aaral ay may kadalian. Marami kaming natutuhan sa pamamagitan ng pagsasaulo bagamat hindi naman ganap na nauunawaan. hanggang sa araw na ito. hindi ko alam ang katumbas sa Gujarati ng mga termino o salita sa geometri. Ang nangyari sa akin ay hindi pambihirang karanasan. Ang bunga nito’y kalituhan. Sumasakit ang ulo ko kapag ang guro ay hirap na hirap na nagpapaliwanag upang ang geometry ay maunawaan. Alam ko ngayon na ang natutuhan ko sa loob ng apat na taon ng arithmetic. Ang wikang Ingles ay nagtayo ng pader sa pagitan ko at ng aking mga magulang na hindi nakapag-aral sa mga paaralang Ingles.sa pag-aaral ng Ingles at sa pagsasaulo ng wastong baybay at bigkas nito. Naging karanasang katuwa na isaulo ang pagbabaybay. Napakabigat ang pagka-tirano ng Ingles—kahit na ang wikang Sanskrit at Persiyano ay pinagaralan sa wikang Ingles at hindi sa inang wika. kung nauunawaan man. algebra. Ang Ingles ay wikang banyagang sa kanya katulad ng sa mga estudyante niya. Naisin ko man. Ako’y mabilis na naging dayuhan sa sariling tahanan. Hindi ito huhusay. Totoong ako’y naging mataas na tao. Gayunman. Hindi ko maunawaan ang puno’t dulo ng geometry hanggang sa makarating kami sa ika-13 theorem ng unang aklat ni Euclid. Bagamat may sapat siyang talino. Walang halaga sa guro kung ang bata’y mali-mali sa Ingles na hindi niya mabigkas nang wasto ni maunawaang mabuti. Ang hirap ay nagsimula sa ikaapat na taon. Ang pagkakaunawa ko sa mga araling ito ay naging madali at maliwanag sana. geography. Ang aking bokabularyo sa Gurajati ay yumaman pa sana. Ang kaalamang ito’y nagamit ko sana sa aming tahanan. ay natuthan ko sana sa loob lamang ng isang taon kung ito’y napagaralan hindi sa Ingles kungdi sa Gujarati. sa unang tatlong taon. Kakaunti ang naidagdag ng unang tatlong taon sa hayskul sa aking kaalamang panlahat. astronomy. Ang mataas na paaralan ay paaralan para sa panunupil na pagkalinangan sa pamamagitan ng wikang Ingles. Bakit mag-aalala ang guro? Ang sarili niyang Ingles ay hindi rin naman kahusayan. algebra. at ibang araling ganito. Ipinagtatapat ko na sa kabila ng pagmamahal ko sa inang wika. wala siyang nalalaman isang mang salitang Ingles. siya’y pinaparusahan. Ito’y karanasan din ng lalong nakararami. Ang kaalamang natutuhan ng tatlongdaang batang lalaki sa aking hayskul ay naging pag-aaring hindi Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  42 . Naging masakit na pagkakatuklas ang pag-aaral ng isang wikang iba ang baybay sa bigkas. Lahat ng pag-aaralan ay sa wikang Ingles—geometry.

Walang dudang ang lahat na ito ay mabuti. Hindi ko masasabi na kung hindi ko man natutuhan ang literaturang Ingles. Dapat unawain na hindi ko minamaliit ang wikang Ingles o ang dakila nitong literatura. Hindi ko dapat matutuhan ang Bengali upang malaman ang kagandahan ng mga hindi mapaparisang katha ni Rabindranath. Dapat papagaralin ng bayan iyong ang paglilingkod ay kakailangin ng bayan. Ang aking pitak sa Harijan ay sapat na katibayan ng aking pagmamahal sa wikang Ingles.maibahagi sa iba. Dapat ipaubaya sa pagsisikap na pribado ang pagtuturo ng iba pang larangan ng kaalaman. Subalit ang pagkadakila ng literatura sa wikang Ingles ay hindi makatutulong sa bansang India tulad din ng klima o tanawin ng Inglatera. ang sarili natin ay pagdurukhain. Bakit ko pa dapat matutuhan ang Ingles upang malaman ang pinakatayog na kaisipan na isinulat nina Shakespeare at Milton. ang mali ay lumilitaw na siyang tama. Makatitipid pa kung maghihiwalay ng isang klase ng mga estudyante na walang ibang gagawin kungdi pag-aralan ang pinakamabuting mapag-aaralan mula sa iba’t ibang wika sa daigdig at pagkatapos magsalin sila sa iba’t ibang diyalekto sa Indiya. Tungkol sa literatura—pinag-aralan namin ang ilang literaturang Ingles na tuluyan at panulaan. ang pitong taong pag-aaral na iyon ay iniukol sa pagdadalubhasa sa Gujarati at sa pag-aaral ng mathematics. Hindi kailangang matutuhan ng mga batang Gurajati ang wikang Ruso upang magustuhan ang mga maiikling kwento ni Tolstoy. Ipinaghahambog ng mga Ingles na ang pinakamagaling na literaturang isinusulat sa buong daigdig ay nasa Ingles. Ibig kong ang mga yamang nasa wikang Ingles at sa alin mang wika sa buong daigdig ay makamtan natin sa ating mga sariling bernakular. Ang maling paraan ang pinili ng mga nananakop sa atin. tanawin at sa sariling literatura ng Inglatera. Sanskrit at iba pang aralin sa pamamagitan ng Gurajati. Ang India ay kailangang yumaman sa sariling klima. Ito’y natutuhan sa pamamagitan ng mabubuting salin. at anong malay natin kung sa pamamagitan ng aking pagmamalasakit at bukal na pagmamahal sa bayan at sa inang wika hindi ako nakapagbigay ng lalong mayaman at dakilang pagaalay sa sambayanan. at ang mga wika sa lalawigan ang siyang ipagamit. Hindi tayo lalaki sa pagkaing dayuhan. Kung hihiram tayo ng iba. Ang mga pamantasan ay dapat tumustos sa sarili. walang nawalang pambihirang hiyas sa akin. Nanaisin ko pang magkagulong sandali sa mataas na Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  43 . Ito’y natutuhan nila sa pamamagitan ng mabubuting salin. ng mga siyensiya. at dahil nakagawian na. Napayaman ko sana ang Gujarati. Ito’y hindi ipinakakalat sa sambayanan. Subalit ang natutuhan ay hindi ko nagamit upang mapaglingkuran ko kaya’y mailapit ako sa masa. sana’y naibahagi ko ang mga kababayan sa madali kong natutuhan. Kung sa halip. Tayo at ang mga anak natin ay dapat maglinang ng sarili nating mga mana. Ang wikang gamit sa pagtuturo ay dapat na baguhin agad at sa anumang halaga.

at pagkatapos umasang ang kanilang mga natutuhan ay ibahagi nila sa India at sa buong daigdig tulad ng ginawa nina Bose. dila. Madaling nakaka-aliw. marami at mabubuti pang laboratoryo. ang dapat na sanayin bago ang kamay. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  44 . Nais kong ang ating kabataang may kakayahan sa literatura ay matutong mabuti hanggang gusto nila ng Ingles at iba pang wikang gamit sa buong daigdig. tainga. at sa ganito mahikayat silang magkaroon ng tunay na interes sa kanilang pag-aaral. At sa ikatutupad ng layuning ito ipadadala ko ang mga mahuhusay na musiko sa mga kongreso at kumperensiya at papagtuturuin ng mga tugtuging pangsambayanan. inhinyero. Ang bisa nito’y parang koryente. hindi sa wikang dayuhan. magkakaroon pa ng marami at mabubuting aklatan. Sa pagkukuro ni Pandit Kaare. at iba pang dalubhasa na magiging tunay na lingkod ng bayan. Subalit hindi ako papayag na ako’y ibuwal ng alin mang kultura. Hindi ko nais na ang tahanan ko’y kulungin ng mga pader at ang mga bentana ay pagtatakpan. at ni Rabindranath. Ang karunungang makukuha nila ay magiging pag-aari ng lahat. Kung ako’y mayroong kapangyarihan sa mga kusangloob na boy iskaut at samahang Seva Samiti. Sa aking plano. ang musika ay dapat isama sa pagtuturo sa mabababang paaralan. pagguhit. Magkakaroon ng mga obrang orihinal sa halip ng mga imitasyon. Kasawiang-palad tulad ng ating mga shastra— iskripturang Hindu—ang musika ay tila para sa iilan lamang. musika ay dapat na magkasabay na ituro upang ang pinakamabuti sa mga batang lalaki’t babae ay mapalitaw. At ang tustusin ay maibabahagi ng wasto at nang may katarungan. At ang lahat ng dalubhasang ito’y magsasalita. marami at mabubuti pang institiyut para sa pananaliksik. Ang sa akin ay hindi ang relihiyon ng isang bilangguan. Ang mga mata. Ang pagpapaunlad ng tinig ay kasing kailangan ng pagsasanay ng kamay. Ibig kong ang lahat ng kultura ng lahat ng bansa hangga’t maaari ay malayang magyao’t dito sa aking tahanan. kungdi sa wika ng sambayanan. Ang pagsasanay na pisikal. Ang musika ay nangangahulugan ng aliw-iw at kaayusan. Sa paraang ito. magkakaroon tayo ng isang hukbo ng mga kemiko. Subalit ako’y kaaway ng mataas na pag-aaral na ibinibigay sa bayang ito. Ito’y hindi naging pambansa sa kahulugan nitong makabago. upang makatugon sa marami’t dumaraming pangangailangan ng sambayang unti-unting namumulat sa kanilang mga kakulangan at karapatan. Ang kurukurong ito’y buong puso kong sinasang-ayunan. Subalit hindi ko ibig na isa mang taga-India ay makalimot o magpabaya o kaya’y mahiya dahil sa kanyang inang wika. salig sa malawak na karanasan.edukasyon kaysa pag-aaksayang kriminal na naiipon araw-araw. Kaya’t isinasaad kong ako’y hindi kaaway ng mataas na pag-aaral. Ray. o kaya’y isipin niyang hindi niya maiisip o kaya’y maipapahayag ang pinakamabubuti niyang kaisipan sa sariling wika. ang wastong pag-awit nang sama-sama sa mga awiting pambansa ay aking ipasusunod.

ang pagsasanay sa literatura ay hindi nakadadagdag sa kataasangmoral. Hindi ko matiyak kung mabuti para sa mga bata na ang karamihan sa mga panimulang aralin ay ituro sa kanila sa pamamagitan ng pagsasalita. Ako’y matibay na naniniwala sa walang bayad at sapilitang edukasyon sa mabababang paaralan sa India. Subalit may paggalang kong ipinaglalaban na ang pagpapahalaga sa ibang kultura ay angkop na sumunod.Ang pagkakatuto sa paaralan nang walang pagsasanay ay parang nakaimbalsamong patay. Malayo sa aking pag-iisip na tayo’y humiwalay o kaya’y maglagay ng mga hadlang. kung ang pagtitiwakal sa sarili ay iiwasan. Ipinagbabawal ng aking relihiyon na hamakin o magwalang-bahala sa ibang kultura. subalit hindi kakikitaan ng inspirasyon o ng ikadadakila. at intelektuwal.. Ang ipilit sa mga bata na may mura pang isip ang kaalaman sa abakada at ang kakayahan sa pagbabasa bago sila magkaroon ng pangkalahatang kaalaman ay pag-aalis sa kanila. Sa sarili lamang. Ang paniniwalang ito sa edukasyon ay hindi dapat na akalaing wala sa lugar o kaya’y hindi kanais-nais. upang maging karapatdapat sa pangalang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  45 . at sa paggamiy ng karunungang ito sa pagpapaunlad ng kanilang kaalamang pisikal. sapagkat ipinipilit nito. ng kakayahan upang maunawaan ang mga paguutos sa pag-aaral sa pamamagitan ng pagsasalita.. Ang tunay na pagpapaunlad ng isip ay kaagad nagsisimula sa pagtuturo sa nagaaral sa bawat hakbang kung bakit ang ganoo’t ganitong kilos ng kamay o paggamit ng kasangkapan ay kailangan. ang pang-uunawa ng mga bata ay magkakaroon ng mabuting pagkakataon upang humusap sa halip na ito’y mapigil kapag ang pagsasanay ng mga bata ay sinisimulan sa abakada. at hindi siyang susundan. Ang suliranin tungkol sa mga esudyanteng hindi nagkakahanapbuhay ay malulutas nang madali kung isasama nila ang sarili sa mga karaniwang manggagawa. marahil magandang tingnan. Walang hindi kanais-nais at marimarim sa mga kaisipan tungkol sa ikabubuhay. ispirituwal. upang matuto at mabuhay sa sariling kultura. Kung ang paraang natural na ito ang susundin. Ang nakapamaling idea na ang karunungan ay napapaunlad sa pamamagitan lamang ng pagbabasa ng libro ang dapat na magbigay ng katotohanan na ang pinakamadaling pagpapaunlad ng isipan ay mangyayari sa pamamagitan ng pagtuturo sa paraang siyentipiko sa gawain ng isang artisano.Nauuna ang pagbabasa bago ang pagsusulat at ang pagguhit bago ang pagsulat ng mga titik ng abakada. sa pagpapahalaga at pagpapaunlad ng sa atin. at ang pagpapaunlad sa pagkatao ay hiwalay sa pag-aaral sa literatura. habang bata pa sila. Naniniwala rin ako na ito’y ating magaganap sa pamamagitan lamang ng pagtuturo sa mga bata ng karunungang magagamit. Ang totoong pagsasaalang-alang na pangkabuhayan ay hindi laban sa pinakamataas na sukatang etikal. at ang tunay na etika.

Kung ito’y isang bagay na hindi dapat sabihin. Subalit kung talagang hindi nila dapat malaman. Ang kaluluwa ay hindi pinag-uukulan ng pansin. at ang kanyang kaluluwa. pag pipilitan nilang malaman sa paraang hindi mabuti. Huwag natin silang iiwasan. paminsan-minsan. Pauunlarin ko sa bata ang kanyang mga kamay. Ang ating mga anak ay hindi dapat magkaroon ng napakaraming pagaaral sa pisiks at kemistri. Minamahalaga ko ang edukasyon sa iba’t ibang siyensiya. Mabuti sa kanila. sila’y pagbawalan at utusang huwag nilang itanong sa kanino man. tayo’y humandang tumanggap ng anumang ibubunga noon. Higit na marami silang nalalaman kaysa inaakala nating nalalaman lamang nila. Tungkol sa mga tanong ng mga batang tungkol sa buhay. Ang mga bata ay pinababayaang magkamali ng mga marunong na magulang. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  46 . kung nalalaman natin ang sagot. at tanggapin ang ating kawalanmalay kung hindi natin nalalaman. dapat natin silang sagutin. Ang mga kamay ay halos mabansot na. Kung hindi nila alam. na ang mga daliri ay mapaso. ang utak niya. at kung tatanggihan natin silang sagutin.ito ay dapat ding maging mabuting pangkabuhayan.

Kinikilalang mga pamamaraan ng pagkuha ng itinuturing na lehitimong • Mapagtitiwalaan lamang ang kaalaman kung ito ay obhetibo at siyentipiko. Bukod pa rito.datos o impormasyon na kasama sa katipunan ng kaalaman na ito Sa mga dekadang nakaraan. ibig sabihin ay: • Napagmamasdan at naeeksperimentuhan (observability) • Maaaring mabilang o malapatan ng pansukat ng kantidad (measurability) Parehong resulta ang makukuha sa parehong mga kondisyon kung uulitin ang eksperimento (replicability) Prinsipyo ng Agham Panlipunan ni Sabino G. May tatlong kapansin-pansin at tanggap na sangkap ang agham: 1. dapat na mapagkakatiwalaan. Padilla Malawakang Agham Pamantayang depinisyon ng agham ang “maayos na kaalaman na nagmula sa obserbasyon. Balangkas ng pagsasaayos ng kaalamang ito 3. Ibig sabihin. nagkaroon ng maraming pagtatalo sa isang hindi masyadong kapansinpansin na elemento ng agham. o ideolohikal na balangkas. naapektuhan nila ang pagiging tunay at katanggap-tanggap na mga elemento ng agham na nabanggit na sa itaas. Pagkakahati ng Agham Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  47 . Para maging siyentipiko ang kaalaman. May mga nagsasabing ang siyentista at mag-aaral ay may dala-dalang mga halagahan. dapat na kaya ng isang mananaliksik na ipagwalangbahala ang kaniyang mga sariling kinikilingan kung hinaharap niya ang kaniyang datos. hindi ang nais niyang makita. pag-aaral.” Galing ang katagang science mula sa scientia na kaalaman ang ibig sabihin. Nanggagaling ang mga ito sa isang konteksto na partikular sa siyentista o mag-aaral at sa kaniyang lugar at panahon. prinsipyo. at eksperimentasyong isinagawa para malaman ang mga prinsipyong kaugnay ng pinag-aaralan. Kalipunan ng kaalaman – grupo ng mga bagay na may kinikilalang kaugnayan sa isa’t isa 2. Itinatala niya ang kaniyang nakikita.

demograpiya. Nakahulagpos ito hindi lamang sa impluwensiya ng simbahan. Kasama rito ang pag-aaral ng sining. kundi maging sa Pilosopiya na napako sa espekulasyon at pag-iisip kung ano ang katotohanan sa halip na tuklasin batay sa nakikita sa karanasan ang tunay na kalagayan. agham pang-ekonomiya. at pati na rin sa sariling lipunang nakitang nagbabago. na siyang tinutukoy kapag ginagamit ang salitang “agham. sikolohiya. at astronomiya. Sa simula pa lamang. Panahon din ito ng pagbabago ng mga uri ng lipunan sa Europa. ng bagay sa pag-iisip. kinuha ang mga pamantayan ng Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  48 . ang agham pangkalikasan na siyang kinikilalang agham noong panahong iyon ay tinangkilik na at sinuportahan ng estado kahit sa labas ng akademikong institusyon dahil sa mga praktikal na resulta nito. heolohiya. na may kaugnayan sa mga natatanging sangkap ng buhay ng halaman at hayop. Agham Panlipunan Pilosopiya ang pinakauna sa mga superdomain ng agham panlipunan na pinag-aaralan ang buod o prinsipyo ng mga bagay-bagay. Maituturing ang agham panlipunan bilang paggamit ng metodolohiya ng agham sa pagtugon sa mga usapin na may kinalaman sa asal ng mga tao. na nagaaral ng mga puwersang inanimate at bagay sa sanlibutan at agham biolohikal. Sa kasalukuyan nahahati ang agham sa dalawang bahagi—agham pangkalikasan at agham panlipunan. ang agham pangkalikasan. agham pampolitika. Napapaloob naman ang botaniya at zoolohiya sa agham biolohikal. Kabilang sa agham pisikal ang pisika. Binubuo ng dalawang uri ng agham pangkalikasan: agham pisikal. at lipunan. Sa isang banda. kemistri. heograpiya. lingguwistika. o siyentipikong kaalaman ay nakabatay sa mga sumusunod na saligan: • Simetriyang Newtonian (o pagtingin na may batasmekanikal na nagiging batayan ng balance o equilibrium sa kalikasan) • Dualismong Cartesian (pagkilala sa batayang pagkakaiba ng kalikasan sa tao. at sosyolohiya. ng pisikal na mundo sa sosyal/espiritwal na mundo) Ang ikalawang hati ng pangalawang milenyum ay panahon ng paglalayag ng mga bansa sa Europa sa ibang kontinente o lupain. ang sentro ng produksiyon ng kaalaman noong panahong midyibal. kultura. Nagkaroon tuloy ng pangangailangan sa pag-aaral na may “praktikal na resulta. ang pagkatuklas ng mga instrument tulad ng teleskopyo para sa pagsusuri sa mga katangiang pisikal ng mundo ay naging daan para sa pagsulpot ng isa pang superdomain ng pag-aaral. Sa mga bagong uri ng pag-aaral na ito.Ang sekularisasyon ng kaalaman ang nagbigay sigla sa pag-unlad ng agham.” Ang pag-alam sa katotohanan.” Tumutukoy ito sa kagustuhang maintindihan ang kakaibang kalagayan sa ibang lupain upang mabisang pagharian ang mga kolonya. binubuo naman ang agham panlipunan ng aghamtao. Pagkatapos ng Dark Ages sa Europa noong kalagitnaan ng pangalawang milenyum. Kinilala ang una at nakapaggiit ng tinatawag natin sa kasalukuyan na metodolohiya ng agham.

Galing ang katagang Ingles nito sa Latinong salitang socious. Naging daan ang mga pagbabagong ito para sa masiglang pagrepaso sa kalagayan ng mga agham panlipunan bilang “malamyang” agham at “mahinang kamag-anak” ng mga agham pangkalikasan. Sa partikular. tinutukoy nito ang grupo ng mga tao. Minana ng mga bagong kasapi sa mga agham panlipunan ang pagiging abala sa mga isyung ito. Pagsasaayos ng kaalamang ito – ayon sa mga disiplina ng pag-aaral sa mga gawain ng tao Halimbawa: • Kasaysayan – pagtatala ng nakaraang karanasan ng mga tao • Sosyolohiya – paano nangyayari ang mga relasyon ng mga tao at mga grupo ng tao Ekonomiks – paggamit ng mga tao sa yaman Sikolohiya – kamalayan at pagkilos ng mga tao Antropolohiya – kultura ng tao Agham Pampolitika – relasyong pangkapangyarihan ng tao Lingguwistika – siyentipikong pag-aaral ng wika at pagsasawika ng kultura Heograpiya – pag-aaral ng kaligiran ng tao Demograpiya – pag-aaral sa populasyon ng tao • • • • • • • 3. at hindi lamang isang indibidwal. Mga metodolohiya sa agham panlipunan Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  49 . Lupon ng kaalaman – pagaaral ng mga katangian ng mga grupo ng mga tao 2. paglawak ng kakayahan sa produksiyon. Sa maraming kaso. ang naging panimula ang pagrerepasong ito sa pagwawalang saysay o repormulasyon ng mga konsepto ng agham pangkalikasan tungkol sa kung anong datos ang mapagtitiwalaan. Maraming pagbabagong naganap pagkatapos ng Ikalawang Digmaan Pandaigdig: pag-usbong ng Estados Unidos bilang pandaigdigang kapangyarihan.agham pangkalikasan tungkol sa kung paano susuriin sa paraang mapapagkatiwalaan ang datos at ang pangangailangang maging obhetibo ang siyentista. Patuloy hanggang ngayon ang mga debate tungkol rito.” Kaya kung ginagamit ang “panlipunan” bilang pang-uri. patungkol ang “panlipunan” sa mga relasyon ng iba’t ibang tao. na nangangahulugang “kasama. Nakasama na rin dito ang isyu ng masusing pagsusuri sa buod at papel ng pagiging obhetibo ng siyentista. at ang biglang pagdami ng bilang ng tao. Tingnan natin ang “agham panlipunan” sa konteksto ng mga elemento ng agham na nabanggit sa una: 1.

pamamahagi. may dalawang kategorya—kalitatibo at kantitatibo. Ang disiplina ng agham pangekonomiya ay naging popular pagpasok ng siglo 19. partikular sa mga samahang nais ng reporma sa lipunang industriyalisado. Kilala ito sa pagtatala ng mga ulat ng nakaraan. Karaniwang nahahati ang disiplinang ito sa microeconomics na nagpapaliwanag kung paano ang ugnayan ng supply at demand sa isang may kompetisyong pamilihan ay nagdudulot sa pagbabago ng halaga ng kalakal. Ang kagustuhang makuha ang malaliman o malawak na pagtingin sa isang paksa—mapasaloob man ito sa isang disiplina o lugar—ay nagbubunga ng mga sumusunod na estilo ng pag-aaral sa agham panlipunan at metodolohiya: • • Paggamit ng higit sa isang metodolohiya Paggamit ng kantitatibo at kalitatibong metodolohiya. Nagsimula ang ugat ng sosyolohiya sa labas ng akademya. Hindi mutually exclusive ang dalawang kategoryang ito. at pagbabago sa upa. Nais malaman ng sosyolohiya kung paano nakakaimpluwensiya sa lipunan ang institusyon at estrukturang panlipunan tulad ng uring panlipunan. kahit maaaring higit na bigyang diin ang isang kategorya Pagtanaw sa larangan ng ibang disiplina kahit disadyang multidisiplinari ang pag-aaral Pagbubuo ng isang lupon o grupong mag-aaral sa lugar o sa paksa kaysa iisang mananaliksik lamang ang kikilos Dangan nga lamang sa simula ay naging mga ulat ito hinggil sa mga hari at reyna o mga santo at santa na madalas ay pagpuri lamang sa ilang tao at pagbibigay katwiran sa paghahari ng mga monarkiya sa halip na pagtatala ng mga “totoong” nangyari. bayad sa paggawa. Interesado ang agham pangekonomiya sa produksiyon.Dahil napakasalimuot ng paksa ng agham panlipunan. • • Mga Disiplina sa Agham Panlipunan Isa sa matandang agham panlipunan ang kasaysayan. laki ng tubo. Kasabay ng pagtanyag ng agham pang-ekonomiya sa mga unibersidad sa Europa ang pag-usbong ng sosyolohiya sa pangalawang hati ng siglo 19. Inilalarawan naman ng mga macroeconomics ang mga makabagong pagpapaliwanag hinggil sa pambansang kita at pagtatrabaho. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  50 . Sinabi ni Comte. ang kinikilalang ama ng sosyolohiya. hindi kataka-taka na sari-saring metolohiya ang ginagamit sa mga pag-aaral nito. Sa usapin ng uri ng metodolohiya sa mga agham panlipunan. buo at pinagisang posibistang agham panlipunan. at pagkonsumo ng mga kalakal at serbisyo. Masasabing usapin ng kasidhian ng bilang at/o pagsasalarawan ang paghihiwalay na ito. na ito ang reyna ng agham. Sinikap nitong igiit at tangkilikin ang pagiging “likas” ng prinsipyo ng laissez-faire. Pinalitan nito ang politikal na ekonomiya na naging tanyag noong siglo 18.

Naging abala ang mga naunang antropologo sa kasaysayang likas ng sangkatauhan at ang mga hakang yugto sa pag-unlad nito. adbenturero. Kabilang dito ang pagsusuri sa pakiramdam. pag-iisip. Ang impluwensiya ng positibismo ay nagtulak sa karamihan sa mga pilosopo na igiit ang pagiging siyentipiko. Nakatuon ang pag-aaral ng agham pampolitika sa sistematikong pag-aaral ng pamahalaan. at bilang serbisyo ng mga kolonyal na opisyal ng mga makapangyarihang bansa sa Europa. May naging kalituhan ang disiplinang ito mula nang humiwalay sa Pilosopiya. naging tanggap ito sa labas ng unibersidad bilang gawain ng manlalakbay. Gayunpaman. Tunay na sikolohiya ang pag-aaral sa pisyolohikal at hindi sa larangan ng lipunan ang gawain nito kundi sa larangan ng medisina. asal. at etnolohiya na nais maunawaan kung bakit magkakaiba ang gawi ng tao sa isip at kilos. Pinagaaralan ng sikolohiya ang kaisipan. estruktura. Pinagaaralan naman ng sikolohiyang pangindustriya ang asal ng mga tao sa mga lugar ng paggawa o ang mga epekto sa kaniya ng kaligiran sa paggawa. at mga kaakibat na institusyon. Naging akademikong disiplina ang agham pampolitika nang lumaya ito sa disiplina ng batas na siyang pangunahing sumusuri sa larangan ng kapangyarihan at estado. tungkulin.pamilya. Isa sa mga bagong agham panlipunan ang sikolohiya. Sinasabing kaanlinsabay ng ebolusyonismo ng siglo 19 ang pagtanggap sa aghamtao bilang akademikong disiplina. Pangunahing pinagtutuunan ng sikolohiyang panlipunan ang pagsusuri sa impluwensiya ng tao sa bawat isa at paano sila kumikilos bilang grupo. Ang subfields ng sikolohiya ay maaaring hatiin batay sa gamit nito. Siyentipikong pagaaral ng mga panlipunang relasyon ng tao ang disiplinang ito. ang sikolohista sa paaralan ang tumutulong sa mga mag-aaral hinggil sa pag-aaral at pagpili ng propesyon. lingguwistikang nag-aaral ng mga pagbabago. Naging mahirap ang integrasyon ng heograpiya sa agham panlipunan bagamat disiplina itong matagal-tagal na ring umiiral. Pinag-aaralan ng heograpiya ang distribusyon at pagkakaayos ng lahat ng elemento sa ibabaw ng lupa. at kapangyarihan gayon din naman ang panlipunang suliranin tulad ng krimen at pang-aabuso. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  51 . kontemporanyong gamit at mga pagkakaiba ng wika. Habang nagiging malinaw ang dibisyon ng mga disiplina sa huling dako ng siglo 19 ukol sa kani-kanilang paksa hinggil sa tao. Samantala. proseso ng pag-iisip. Ang aghamtao ay nag-aaral ng pambiolohiya at pangkulturang pagkakaiba ng sangkatauhan. Binubuo ito ng dalawang larangan: pisikal na aghamtao na naglalayong tuntunin ang pinagmulan o ebolusyon ng tao at dahilan ng pagkakaiba ng mga tao at pangkulturang aghamtao na binubuo ng arkeolohiya na nag-aaral ng ebolusyon ng kultura at lipunan. pagkatuto. Kabilang dito ang pinagmulan ng mga ito. Ang sikolohiyang klinikal ang sumusubaybay sa mga taong may mga suliranin sa buhat at may kapansanan sa pag-iisip. komunidad. kabilang ang ugnayan ng tao at ng pisikal at heograpikong kaligiran. at karanasan ng tao at maging ng mga hayop. at pag-alam.

Isang masalimuot na panahon na tinaguriang McCarthy era na maaaring ikalito ng ilang tao ang pagkakaiba ng sosyalismo at social science. dahil nais nitong makahalaw ng batayang kaalaman tungkol sa kilos ng tao 4. Naging instrumento ang isang proyekto ng Ford Foundation na layuning pagaralan kung paano higit na makatutulong sa buong sangkatauhan ang Foundation. hinubog ang behavioral sciences na magkaroon ng mga sumusunod na katangian. Kabilang din dito ang sosyolohikal at sikolohikal na aspekto ng komunikasyon. Lumabas sa isa sa mga limang punto ang pagbibigay pansin sa larangan ng kilos ng indibidwal at ang mga relasyon ng tao at grupo ng tao. Binibigyang-diin dito ang usapin ng kilos ng indibidwal at ang mga relasyong namamagitan sa tao at grupo ng tao. relasyon nito sa ibang wika at mga aspekto ng pagbabago sa wika. Ninais na maging interdisiplinari Kinikilalang masalimuot ang pinagaaralan dahil tinitingnan ang kabuuan ng sanhi ng ganito o ganoong kilos ng tao. Ang behavioral sciences ay hindi dapat ikalito sa behaviorism na isang teorya na nagpapahayag na dapat ilimita sa behavior ng tao ang siyentipikong pag-aaral dahil ito lamang ang maaaring masukat at mapagmasdan at hindi dapat pakialaman ang kamalayan dahil hindi ito kailanman maaaring obserbahan. at iba pa. antropolohiya. Ipinanganak ang behavioral sciences sa Estados Unidos noong dekada 50. Binibigyang-pansin nito ang mga panlipunang katangian ng populasyon at kanilang pagbabago sa loob ng isang takdang panahon. Mula sa ganitong konseptuwalisasyon. at sosyolohiya. Karaniwang kasama rito ang sikolohiya. paniniwala. at hindi lamang ang pisikal na kilos ang pinagmamasdan kung hindi pati ang hindi basta-basta nakikita. Tiyak na umaayon sa siyentipikong lapat 3. hangarin. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  52 . 1. kataga.Isang interdisiplinaryong pag-aaral ng populasyon ng tao ang demograpiya. tulad ng saloobin. Ang pag-aaral ng wika ang gawain ng lingguwistika. May isang sangay ng mga agham panlipunan na tinatawag na behavioral sciences. May pangmatagalang perspektiba. Nakatuon sa saliksik 2. at ang balarila ng isang wika. Sinusuri nito ang mga tunog.

Ang pagkakaiba ng kultura ang dahilan kung bakit nagkakaiba rin ang pagkatao ng iba’t ibang lahi sa mundo. Nahuhubog ang ganitong uri ng pagkatao sa mga kanluraning kultura. at pagkilos ng ibang taong kaniyang nakakasalamuha. Itinuturing ding collectivist ang mga kulturang Hispaniko at Hindu. may pagkakaiba pa rin ang independent at interdependent self sa kognisyon at emosyon. kabilang na ang Pilipinas at Africa. sa kalakhan dalawang tipo ng pagkatao ang nabubuo batay sa pagkakaiba ng mga kultura: ang independent self at ang interdependent self. damdamin. Rosanna Luz Velario. Hindi lubhang mahalaga ang isang tao sa pagkilala at paglilinang ng pagkatao ng isang may independent self (individualist culture). at Jay A Yacat Iba’t Ibang Kultura. Matatagpuan ang tipo ng kulturang ito sa Asia. Lubhang napakahalaga ng ibang tao sa pagkilala at paglinang ng pagkatao ng isang may interdependent self (collectivist culture). Iba’t Ibang Pagkatao Nahuhubog ang pagkatao ng isang indibidwal batay sa hangarin ng lipunan at kulturang kaniyang kinabibilangan. KOGNISYO N EMOSYON Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  53 . Ang interdependent self naman ay isang pagkataong tinitingnan ang sarili na hindi hiwalay at hindi kakaiba sa ibang tao kung kaya’t itinatakda ang pagkilos ng indibidwal ng kaniyang pagtingin sa iniisip. Pagkakaiba ng independent at interdependent self sa kognisyon at emosyon INDEPENDE NT SELF Pagpapahala ga sa kaalaman hinggil sa sarili kaysa ibang tao Higit ang damdaming patungkol sa DEPENDEN T SELF Pagpapah alaga sa kaalaman tungkol sa ibang tao kaysa sarili Higit ang damdamin g Pagkataong Pilipino nina Althea Fernandez. Ayon pa rin kina Markus at Kitayama.Ang independent self ay isang pagkataong tinitingnan ang sarili bilang naiiba sa ibang tao at ang sariling katangian ang nag-aayos at nagtatakda ng kaniyang pag-uugali at pagkilos. Ayon sa pagaaral nina Markus at Kitayama (1986).

nagiging independent self ang pagkatao katulad ng mga banyaga’t kanluranin. Ayon sa pag-aaral ni Pasao (1979). Iisang Katauhan Kapwa Ko (at Sarili Ko). tayong mga Pilipino ay may relational self. Lubhang mahalaga para sa atin ang mahigpit na relasyon sa pamilya at kamag-anak. nangangahulugan ito na Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  54 . Ibig sabihin. Para sa ibang tao. kasama pa rin ang iba. Maging sa pagpaplano ng sariling buhay. Mahal ko Tanong: Kailan tama ang 1 + 1 = 1? Sagot: Kapag AKO + IBANG TAO = KAPWA Ayon sa mga pag-aaral ng tagapagtaguyod ng Sikolohiyang Pilipino. pakikilahok. Makikita lamang ang pagkakaiba sa pamamagitan ng mga behavioral patterns na ating isinasagawa. pakikisalamuha. binibigyang halaga natin ang epekto nito sa ibang taong nasa paligid natin. pakikipagkapwa ang core value at conviction sa kulturang Pilipino. malaki ang ating pagpapahalaga sa sasabihin. Kapag kinikilala ng isang tao ang shared inner identity. at ipinapakita ng ibang tao. itinuturing sila bilang mga kapwa. pagyurak ito sa dignidad ng iba pati na rin sa sariling dangal. Naaayon ito sa konsepto ng interdependent self nina Markus at Kitayama na ang pagkatao ang pagtingin sa sarili bilang hindi hiwalay sa ibang tao. Bunga ito ng pagiging collectivist society ng kulturang Pilipino kung saan pinahahalagahan ang interaksiyong panlipunan sa pang-araw-araw na gawain. taliwas ang pakikipagkapwa sa mapagsamantalang pakikitungo sa iba. ginagawa natin ang mga sumusunod: pakikipagpalagayang-loob. Kahit may konsepto ng ibang tao at hindi ibang tao. feelings of interperso nal communio n tinatanggap at nakikitungo siya sa iba bilang kapantay ayon sa malaking pagtingin niya sa dignidad ng taong ito at pati sa kaniyang sarili. pakikisangkot. ginagawa natin ang mga sumusunod: pakikitungo. at pakikisama. Para naman sa mga taong hindi na iba sa atin. pati na rin ang pakikipagkapwa sa iba. di kakaiba sa iba ang sarili. Laban sa konsepto ng kapwa ang paggawa ng masama sa ibang tao. nawawala na rin ang kaniyang pagkaPilipino. at pakikiisa. pakikibagay. Kapag nawala ang konsepto ng pakikipagkapwa at titingnan ang pagkatao kaiba sa ibang tao. Sa planong pansarili. pride patungkol sa ibang tao (otheroriented): simpatiya. frustration. Palaban at Di-Palabang Katangian. shame. kapag nawala ang pakikipagkapwa ng isang Pilipino. Sabi nga ni Enriquez (1992). niloloob.sarili (egocentered): galit sa sarili. Dagdag dito. Pamamaraan ng pakikipagkapwa ang lahat ng mga nabanggit na ginagawa para sa ibang tao at hindi ibang tao (Enriquez 1992). Kung iisiping mabuti. hindi nangangahulugan at tumutukoy sa ibang tao (others) ang kapwa ngunit sa pagkakaisa ng sarili (self) at ng ibang tao (others). Sa pagtatakda ng sariling gawi at pagkilos.

Ibig sabihin. nangangahulugan ang “bahala na” ng fatalism at indikasyon daw ng pasibo’t atrasadong pag-iisip at pagkilos bunga na rin ng atrasadong kabuhayan sa bansa. nakadadama tayo ng “hiya” bilang pagrespeto sa katauhan ng ibang tao at bilang pagkilala sa dangal ng sariling katauhan.Ayon sa mga naunang pag-aaal sa pagkataong Pilipino. Ang panloob at moral na aspekto ang nagtatakda ng tindi ng hiya. Malinaw na nakabatay sa pagtantiya sa ating pagkakamali sa pakikipagkapwa-tao ang tindi ng ating hiya. Bunga ng pakikiramdam sa sitwasyon at sa ibang tao ang ating pakikisama. Ibig sabihin.” Ang konsepto ng “hiya” ng Pilipino ay hindi lamang katumbas ng salitang shame sa Ingles. Dalawang aspektong ginagabayan ng iisang halagahan (value): ang pagkilala sa dignidad ng sarili’t kapwa. lakas ng loob. utang na loob at pakikisama) ang nagtatakda ng di-palabang katangian at malaking pagpapahalaga sa ibang tao. Ang pagkilala sa mga accomodative values (hiya. Nagsisimula ang respeto sa kapwa sa pakikisama at nagtatapos sa pakikibaka laban sa pagsasamantala’t pang-aapi (kawalan ng respeto sa dignidad at pagkatao o kawalan ng pakikipag-kapwa). Maliban sa panlabas (social) na aspekto. Bilang pivot. at pakikibaka) naman ang nagtatakda ng palabang katangian. Ganito ang nangyari sa mga unang pag-aaral ng mga banyaga at Pilipinong sikolohista sa mga konsepto ng “hiya” at “bahala na. Binubuo ng mga accomodative value at confrontative value ang konsepto ng kapwa sa mga Pilipino na parehong mahalaga para sa atin. na isalarawan ang Pilipino bilang pasibo. nawawala ang lalim ng pagpapakahulugan sa mga ito. Taliwas ang konsepto ng kapwa sa ibig mangyari ng iba. Taliwas ito sa pagsusuri ng ating konsepto ng pakikipagkapwa. mayroon ding panloob (moral) na aspekto ang hiya. matingkad daw sa pag-uugali ang pakikisama at umiikot lang ang pagkilos sa hangaring magkaroon tayo ng smooth interpersonal relations (SIR) sa ibang tao. Ito ang aspektong nakadikit sa ating konsepto ng karangalan o dignidad. Nararapat tingnan nang balance ang pagkataong Pilipino: may aspekto itong di-palaban (accomodative) at mayroon din namang palaban (confrontative). Sa kabilang banda. Ang masama pa. ikinakabit sa pakiramdam ang mga accomodative at confrontative value sa core value ng kapwa. Ibig sabihin. Nangangailangan ng pagtantiya ang bahala na. hindi tayo mahihiya kung hindi tayo marunong makiramdam sa kilos ng kapwa. Nakakatawa ngunit nakalulungkot din na gayong taliwas sa katotohanan ang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  55 . Maaaring lamang mangyari ang paglakas ng loob at pakikibaka kung nararamdaman na inaalipusta na ang ating pagkatao.” Ayon sa kongklusyon ng mga banyagang sikolohista. Ang mga confrontative values (bahala na. marami ring kalat na maling akala tungkol sa “bahala na. naiiba minsan ang kahulugan ng konsepto kapag naisalin na sa wikang banyaga. Bahala Na Kung Mapahiya Ka? Kadalasan kapag ipinagpipilitan nating mabigyan ng kahulugang Ingles ang mga konseptong Pilipino. Tinukoy ni Enriquez ang pakiramdam bilang pivotal value sa pagkataong Pilipino. hindi tayo makatatanaw ng utang na loob kung manhid tayo.

pagkamatulungin. materyal man o hindi. Gumagawa tayo ng kinalkulang panganib. Nagsisilbi itong panawagan upang igalang ang dignidad at karangalan ng bawat tao (plea for common humanity). ang ibang tao ay may “utang” sa ating irespeto ang ating pagkatao katulad ng dapat nilang asahan sa atin sa pakikitungo sa kanila.” dapat nating bayaran o suklian ng katumbas ang ibinigay sa atin ng ibang tao. Taliwas ito sa katotohanan.” ang mga ito ang mukhang bukambibig at pinaniniwalaan ng mas nakararami. pagkatapos banggitin ito.” hindi ibig sabihin ay ipinagpapasa-Diyos na ang lahat. ang tawag dito ay reciprocity o contractual relations. Totoo bang hindi nag-iisip at padalosdalos ang mga taong nagsasalita ng bahala na? Hindi ba’t sa pagbigkas ng bahala na ay kinakalkula natin ang mga puwedeng mangyari sa atin? Ibig sabihin. isa sa pitong tinitingalang ugali ng mga Pilipino ang lakas ng loob ayon sa isang pambansang psychometric na pagaaral ng pagkataong Pilipino na ginagamitan ng Panukat ng Ugali at Pagkatao (Enriquez at Guanzon.” babanggitin na ito ay pagpapasaDiyos ng kung anuman ang mangyari sa kanila. Sa kabilang dako. Sa tingin ng Enriquez (1992) ang lakas ng loob ang dahilan kung bakit nakakayanan ng mga Pilipino na humarap sa anumang kahirapan at ipagtanggol ang dangal kahit ang kalaban ay mas “malakas” kaysa kaniya. hindi natin inuurungan ang mga pagsubok sa buhay. ang bahala na ay katangiang punong-puno ng determinasyon. Bagkus. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  56 . hindi fatalistic attitude ang bahala na. Kahit kadalasa’y binabanggit natin ang “Bahala na ang Diyos!. May kasabihan nga na. Utang Ko Sa Iyo ang Aking Lakas ng Loob Ayon sa palasak na kahulugan ng “utang na loob. Hanggang ngayon. Kailan nga ba ginagamit ang mga katagang “Bahala na!”? Sa gitna ng walang katiyakan. Kung tatanungin ang mga Pilipino kung ano ang ibig sabihin ng “bahala na. pagkamapagpapakumbaba at pagkamatiyaga. O di kaya ng pagsasawalang bahala at hindi pagkilos. Samantala. 1983). ihinahanay at binabalanse ang positibo at negatibong aspekto ng ating desisyon.mga pananaw sa “bahala na. Ito ay katangian ng pagkakaroon ng determinasyon at puno ng tiwala sa sariling kakayahan. maraming mga pagkakataong napapatunayan na tayo ay lahing malakas ang loob. Para naman sa iba. Ibig sabihin. Hindi lamang ganito ang pakahulugan natin sa utang na loob. Ang mga kalahok sa pag-aaral na mula sa labindalawang etnolingguwistikong grupo sa bansa ay nakakuha ng mataas na iskor sa katangiang lakas ng loob. nasa tao ang gawa!” Sa kabuuan. nagmumula ang hiya sa malalim na respeto ng Pilipino sa dangal ng kaniyang sarili at ng kaniyang kapwa. Bagama’t totoong may ganito tayong pagtanaw. Sa totoo lang. “Nasa Diyos ang awa. dahilan ito kung bakit hindi tayo umaasenso. Sa katunayan. may ginagawa tayo at tinatawag lang natin ang Diyos upang patnubayan tayo. masasabing mababaw ito. buong tapang nating hinaharap ang problema at determinado nating isinasagawa ang ating desisyon. May mas malalim na kahulugan ng utang na loob. Sa salitang Ingles. Maaari ring makarinig na katangiang hindi nag-iisip sa ginagawa at sa hinaharap ito.

Sa mga sitwasyon na kinakitaan ng pang-aapi at pagsasamantala (kawalan ng pakikipagkapwa-tao ng mga nakaririwasa at may kapangyarihan). ganoon din siya katindi kung magalit at hindi siya kakikitaan ng pagkatakot dahil puno siya ng lakas ng loob. KO ka! Ginamit ni Lynch (1961. Ang pakikibaka ang nagsisilbing instrumento ng Pilipino upang maibalik ang dangal sa kaniyang pagkataong pilit na sinisira ng iba. 1973) ang konsepto ng pakikisama bilang batayan ng kaniyang pagtingin na kakikitan ang mga Pilipino ng masidhing paghahangad sa smooth interpersonal relations. ngunit may panahon din ng pakikibaka. Paglalagom Ang pagkataong Pilipino ay may mga katangiang palaban at di-palaban. mananatiling may Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  57 . Katulad ni Lynch. Dalawa ang kamay ng Pilipino: isang bukas ang palad sa pakikitungo sa iba at isang nakakuyom para doon sa mga mapagsamantala. Anong klaseng halagahan ito? Maraming sikolohistang Pilipino ang naniniwala na ang bulag na pagpapahalaga sa pakikisama ay may hangad na iwaglit sa kaisipan at katauhang Pilipino ang konsepto ng pakikibaka. Kung mananatiling may pagpapahalaga sa karangalan.Hindi lamang ang mga bayaning tulad nina Rizal at Bonifacio ang nagtataglay ng kalakasan ng loob. Marunong tayong makadama ng hiya. handang lumaban ang Pilipino hindi lamang para sa sarili kundi para na rin sa kapwa at sa Inang Bayan. Mahalagang ulitin na ang lipunan at ang kultura ang nagtatakda kung anong pagkatao ang tinataglay natin. Alam ng Pilipino kung kailan niya dapat palakasin ang kaniyang kalooban. May nagsasabing ito raw ang mas pinahahalagahan ng Pilipino kaysa pakikipagkapwa.” Mayroon din tayong sapat na lakas ng loob upang buong tapang na makibaka lalo pa’t niyuyurakan na ang ating dangal at pagkatao. katarungan at kalayaan ang lipunang Pilipino. tumanaw ng utang na loob at makisama sa ibang tao dahil sa ating pagpapahalaga sa pakikipagkapwa. “habang nasusugatan ay lalong tumatapang” at kung gaano kalalim tumanaw ng utang na loob ang Pilipino. Likas sa atin ang katangiang ito. Paano tatanggapin na ang pakikisama ang batayan at saligang halagahan kung ginagamit din ito sa maling paraan? Nagluluwal ang lubhang pagpapahalaga sa pakikisama ng mga ugaling pagsasawalang-kibo at pagsasawalang-halaga na lamang sa mga tiwaling nangyayari sa ating paligid. Marunong din tayong humarap sa anumang sitwasyon nang may determinasyon gaya ng ipinakikita ng “bahala na. Hindi lamang ang mga bayani ang marunong makibaka. OK ka! Kapag kumuyom ang palad ng Pinoy. May panahon ng pakikisama. hindi maiaalis sa “ating pagkatao at kasaysayan bilang isang lahi ang pakikibaka bilang isang confrontative value. Sabi nga. May Hangganan ang Pakikisama at May Simula ang Pakikibaka Warning: Kapag bukas ang palad ng Pinoy. marami ang nagpupumilit na itaas ang antas ng pakikisama sa katauhang Pilipino. Ngunit kahit ano pang pagpupumilit ang gawin.

pagpapahalaga ang Pilipino sa kapwa batay sa respeto sa pagkatao ng isa’t isa. panlabas. hindi dapat abusuhin ang ating pakikipagkapwa dahil may hangganan din ang ating pasensiya. Core and Societal Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  58 . at panlipunang values ng ating pagkatao bilang Pilipino. Accomodative Surface Value Hiya Utang na loob Pakikisama Confrontative Surface Value Bahala na Lakas ng loob Pakikibaka Pivotal InterPersonal Value Pakiramdam (pakikipagkapwa-tao) CORE VALUE kapwa Lingking SocioPersonal Value Kagandahang-loob (Pagkamakatao Associated Societal Values Karangalan Katarungan Kalayaan Behavior patterns and Value Structure: Surface. Huwag nilang paabuting malagot ang pisi o di kaya’y mapuno ang salop! Nasa Talahanayan ang relasyon ng mga batayan. Samantala.

Ito ay bunga na rin ng pagpapalaganap ng isang oryentasyong tinatawag na sikolohiyang Pilipino. mula sa mga taong di ko nakausap noon. Ang aklat na ito ay para sa panimulang kurso sa sikolohiya sa U. kasama ang Institute for Southeast Asian Studies (ISEAS).P. Sa pagdaan ng mga taon. Enriquez at Lilia F. Isinalin ng PPRTH ang mga Filipinong papel sa Ingles. marami ring pagsasalin ng mga panukat na sikolohikal ang isinagawa dahil walang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  59 . Pawang inedit ni Virgilio Enriquez. ng isang seminar tungkol sa “Ang Weltanschauung ng mga Pilipino.Ang Pagsasalin sa Sikolohiya ni Rogelia Pe-Pua 1.” Karamihan sa mga papel sa seminar na ito ay isinulat sa wikang Filipino. sinuri ko ang kasaysayang ito mula 1965 hanggang 1980 para sa iba’t ibang institusyon. Ipinagpatuloy ko ang pagkuha ng datos hinggil dito. Sa isang papel na isinulat ko noong 1980. Ito ay pagsasalin ng Autobiography of a Schizophrenic Girl ni Sechehaye (1951). Panimula Mahaba na ang kasaysayan ng paggamit ng Filipino sa pagtuturo at pananaliksik sa sikolohiya sa Pilipinas. Instrumental ang Departamento ng Sikolohiya ng UP at ang Philippine Psychology Research and Training House (PPRTH. Noong nagsimulang ituro ang sikolohiya sa Filipino. Ang mga orihinal na Filipinong papel at ang mga salin sa Filipino ay mababasa sa aklat na pinamagatang Ang Weltanschauung ng Pilipino. at ang mga Ingles na papel sa Filipino. Antonio. Ang unang aklat na pagsasalin ng isang aklat na sikolohikal na nakasulat sa Ingles ay ang Talambuhay ng Isang Baliw ni Virgilio Enriquez na ginawa niya noong 1973. ang mga orihinal na Ingles at salin sa Ingles naman ay nasa loob ng aklat na Philippine World Views. kilala rin ngayon sa pangalang Akademya ng Sikolohiyang Pilipino) sa pagsasalin ng mga materyal na sikolohikal at pagbubuo ng mga orihinal na materyal. itinuon ang pansin sa pagbubuo ng mga orihinal na materyal sa Filipino bilang pagkilala sa mga likas na yaman ng kulturang Pilipino na batayan ng sikolohiya. Ito ang unang katipunan ng mga papel na sikolohikal na may magkatumbas na bersyon sa Ingles at Filipino. nagtaguyod ang PPRTH. ngunit ang ilan ay nasa wikang Ingles. kaugnay ng diksyunaryong Ingles-Filipino para sa sikolohiya. isa sa pangunahing paraan ng pagdebelop ng mga materyal ay ang pagsasalin sa Filipino ng mga babasahin mula sa Kanluran na nakasulat sa wikang Ingles. Ang resulta ay dalawang aklat mula sa magkaparehong papel. Ang unang aklat na lumabas na pagsasalin ng iba’t ibang artikulong sikolohikal ay ang Diwa: Katipunan ng mga Lathalaing Pangsikolohiya na inedit nina Virgilio G. Sa larangan naman ng pagsukat na sikolohikal (psychological measurement). Noong 1980.

Ilonggo. estudyante at mga propesyonal na tagasalin. Maranao.” Ang mga salitang Ingles ay tahasang hinihiram at hindi binabago. Hapon. ay nagawa sa tulong ng mga taga-Ilocos.1Saling-angkat – Tahasang panghihiram Ayon kay Enriquez. Ang mga nagsagawa ng pagsasalin sa sikolohiya ay mga guro. Cebuano. ang pagbabago sa kontekstong sikolohikal at kultural ay nagiging dahilan din ng ‘pagbabago’ sa kahulugan ng salitang inaangkat.orihinal na panukat na nasa wikang Filipino. “Ang ‘saling angkat’ ay tumutukoy sa mga ideya at salitang hiram mula sa ibang wika at kultura na ginagamit ayon sa orihinal na kahulugan at anyong pasulat nito. Noong 1973. Halimbawa ng mga salingangkat: neurosis (Ingles) chronic psychotic condition (Ingles) nadir (Arabic) Gestalt (Aleman) libido (Pranses) client-centered/non-directive therapy (Ingles) encounter group (Ingles) moron (Griyego) Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  60 . Bukod sa PUP. 2. Marami ring pagkakataon na ang mga nagsasalin ng PUP-PPP. marami na rin ang mga panukat na mayroong higit sa isang bersyong pangwika. dinebelop nina Enriquez at ng PPRTH ang unang panukat ng pagkatao na nasa Filipino ang orihinal—ang Panukat ng Ugali at Pagkatao (PUP). Ipinapalagay na may pagkabilinggwal ang mga estudyante. hindi rin binabago ang pakahulugan dito. Pitong paraan ang itinala ni Enriquez (1977) sa kanyang papel tungkol sa intelektuwalisasyon ng wikang Filipino sa sikolohiya. Magkaminsan ay bahagi na lamang ng orihinal na kahulugan ang napapanatili sa saling-angkat. Waray. Sa proyekto kong pagbubuo ng diksyunaryo na pinondohan ng UPOffice of Research Coordination. at higit sa dalawa ang alam na wika. Isa rin itong salin sapagkat nabago na ang kontekstong sikolohikal at kultural ng salitang inaangkat. Chabacano. Ngunit sa kabila ng lahat ng ito. Ang pagpapasalin ng mga materyal sa mga etudyante ay karaniwang aktibidad ng klase upang makuha ang lebel ng wika na kapaki-pakinabang para sa kanila. Ilocano. Ito ay sapagkat ang orihinal na gamit ay karaniwang higit na malawak kaysa partikular na gamit na siyang hinihiram. Ito ay inaasahang mailathala bago matapos ang taong 1991. nagkaroon kami ng pagkakataong tipunin ang mga terminolohiyang Filipino na salin mula sa Ingles. Kapampangan. “Ito ay isang pag-aangkat sapagkat hindi maikakaila ang banyagang pinagmulan nito. isang panukat na ginamit ko sa aking disertasyon. Iba’t Ibang Paraan ng Pagsasalin sa Sikolohiya Iba’t ibang paraan ng pagsasalin ng terminolohiya ang sinusunod sa sikolohiya ng iba’t ibang nagsasalin. BahasaMalayo. 2. Ito ang tanging panukat na mayroong salin sa 12 wika bukod sa Filipino—Ingles.

3Saling Panggramatika – Pagsunod sa sintaktikang Filipino Binabago ang ponolohiya subalit ang kahulugan ay tulad din ng pakahulugang orihinal.4Saling-tapat – Pagtugaygay sa orihinal o pinaghiramang wika at kultura Ang layunin nito ay palaganapin ang ideyang galing sa labas sa pamamagitan ng paghahanap sa saling “tapat” sa ideyang ipinahihiwatig sa orihinal. higit na mahalaga ba ang maging tapat sa orihinal kaysa ang makatuklas ng mga konseptong mahalaga sa lipunang Pilipino? 2.5Saling-angkop – Pagdukal sa wikang pagsasalinan Ito ay ang paghahanap ng katumbas sa pinagsasalinang wika na mas makabuluhan kaysa tahasang pagsasalin na tapat sa orihinal. Halimbawa: reimporsment (reinforcement) amnesia (amnesia) placebo (placebo) iskima (schema) interaksyong sosyal (social interaction) histerikal (hysterical) repleks (reflex) saykayatris (psychiatrist) kognisyon (cognition) 2.amae (Hapon) mahay (Cebuano) walhon (Cebuano) nakem (Ilocano) kakugi (Ilonggo) patugsiling (Ilonggo) dagyao (Ilonggo) maratabat (Maranao) 2. wala nang balak na isauli (Agoncillo 1971)” o “hinihiram” ngunit binabago ang tunog at baybay. Halimbawa: inter-aksyong sosyal (social interaksyon) agresyon (aggression) abnormal (abnormal) reaksyon (reaction) depresyon (depression) emosyonal (emotional) persepsyon (perception) 2. Halimbawa: pagtutunguhan (social interaction) paniniwala (belief) pagpapahalaga (value) pag-unlad (development) hustong gulang (maturity) kaganapan ng gulang (adulthood) pagpapalaki ng bata (childrearing) Ngunit ang tanong ay.2Saling Paimbabaw – Paimbabaw na pag-angkin ng bigkas at baybay Ito ay ang paggamit ng mga salitang galing sa ibang wika. at ang salita sa pakahulugan nito ay “inaangkin. Halimbawa: pakikipagkapwa sa halip na sosyal na interaksyon tulay (contact person. gobetween) Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  61 .

paghuhugas-isip (mula sa brainwashing at paghuhugas-utak) pagbabagyo ng isip (mula sa brainstorming at pagbabagyo ng utak) alon ng utak (brainwaves) pakikidigmang sikolohikal (psychological warfare) n-ach (mula sa n-ach. nabuo at kinilala ang ilang tiyak na batayang maaaring gamitin sa pagpili ng mga terminolohiyang teknikal. Gayunpaman.7Saling-likha – Paglikha at pagbuo ng bagong salita Hindi kilala ang sikolohiya sa Pilipinas sa paggamit ng mga “imbento” o likhang salita. Halimbawa.6Saling-hiram – Pagsasalin ng hiram na salita Ayon kay Enriquez. Halimbawa ng saling-hiram.1Ang pagkabihasa sa isang taguri o o Madalas gamitin ang salita Sanay na ang mga tao sa salita  pakikibagay vs pakikitungo (social adaptation) 3. para sa sikolohiya. may mga salitang likha na ginagamit minsan bagamat nagiging tapunan ng biro at panunukso.pakikipagpalagayang-loob (rapport) nakikiugaling pagmamasid (participant observation) isip-bata (emotionally immature) pagkukulasisi.2 Ang pagkakaroon ng maunlad na literatura o Literatura sa alinmang wika na maaalaala at magagamit kaugnay ng isang taguri Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  62 . isa sa pinakamahusay na paraan ng pagbuo ng terminolohiya ay sa pamamagitan ng pagsasaling-wika ng hiram na salita bagamat nagkaroon din ng mangilan-ngilang suliranin ditto. Madalas ay hindi kasiya-siya ang unang salin kaya kailangang maghanap ng ibang salin. dala marahil ng kahulugan ng salitang nililikha. need achievement at pangangailangang makagawa) kaalamang nasa dulo-ng-dila (tip-of-the-tongue phenomenon) bakas ng gunita (memory trace) 2. Batayan ng Pagpili ng mga Salita Bunga ng pag-unlad ng literatura sa sikolohiyang Pilipino. sarigawa (masturbation) pagtatalik/pagtatalik na sekswal (sexual intercourse) 3. pamamangka sa dalawang ilog (extrarelations) 2. lumikha o manghiram muna hangga’t wala pang naiisip na katumbas para dito. Inilahad ni Enriquez ang anim na batayang ito: 3.

pangiisnab. at napaunlad sa ibang kultura at kapag madaling makita na ito ay mahigpit na nakaugnay sa kulturang iyon. pagmamalaki. Ang Hiwaga ng Pagsasalin sa Sikolohiya Kung susuriing mabuti ang naging kalakaran ng pagsasalin sa sikolohiya sa Pilipinas. at palagay (attitude)kaugnay ng “loob” na makahulugan din sa iba’t ibang wika ng Pilipinas paghamak. ang pinakamahirap na harapin at isaalang-alang sapagkat ang isang salita ay maaaring magkaroon ng maraming pahiwatig sa iba’t ibang wika sa Pilipinas. o prejudice vs 3.3Ang maugnayin at teoretikal na kayamanan ng konsepto o May kaugnayan sa teorya o sa sistema ng mga magkaugnay na konsepto at iba pang nauugnay na mga salitang makikita sa wika  Saloobin vs atityud. ang hiniram na salita Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  63 .5Ang kulturang pinagmulan ng isang konsepto Kapag ang isang konsepto ay binuo.6Mga pahiwatig at konotasyon ng mga salita para sa konsepto Mga nauugnay na kahulugan. pagbubuo ng konsepto vs pagkakaroon ng ideya (concept formation) na maaaring asimilahin o angkatin sa anyo nitong hindi na babaguhin. namamalayan man o hindi.4Ang kalinangan at etika o May kani-kaniyang pamantayan sa pagkilos at panlasa na nagtatakda ng salitang pipiliin  Kalahok vs sabjek. Ang naging layunin nito ay hindi lamang ang pagpapaunawa ng mga materyal sa unang wika sa pamamagitan ng pangalawang wika. 4. nagkaanyo. ang pagsasalin ay hindi nananatiling paglilipat-wika lamang. opinion. rehiyonalismo (prejudice) 3. kawaksi (subject) 3. 4.1Pagsasalin bilang pagsasakatutubo 3. Ilang mahahalagang isyung kaugnay ng pagsasalin ang kailangang pagtuunan ng pansin. Kaya ko tinawag itong “himala” ay sa dahilang behikulo ito upang mabuksan ang daan at matuklasan ang mga konseptong matagal nang nariyan at naghihintay na mabungkal. katulong.

ang kailangan ngayong bigyan ng higit na pansin sa sikolohiya ay ang pagpapaabot ng mga kaalamang sikolohikal na nakapaloob sa iba’t ibang wika sa Pilipinas. Samakatwid. bagamat minsan ang estimulo upang mapagisipan ang konseptong ito ay isang banyagang konsepto. Kaya. mapapansin din na malaking bahagi ng trabaho ay ang pagsasalin ng mga terminolohiyang Ingles dahil. maraming sulatin na ang lumalabas na hindi nakatali sa wikang Ingles.2Pagpapalaganap ng iba’t ibang wika sa Pilipinas Kung titingnan ang kalakaran ng pagsasalin sa sikolohiya sa Pilipinas. kung tutuusin. Ang pagsasalin ay hindi na mula sa Ingles. hindi pa handa ang marami na itakwil ang sikolohiyang kanluranin (na itinuturing pa nga unibersal ng ilan). Ngunit sa kalakaran ng pagsasakatutubo mula sa loob. saling-paimbabaw. para maging bahagi ng kaalaman ng isang mag-aaral. kailangang isalin ang mga konseptong ito mula dito.Ang pagsasalin ay isang hakbang sa proseso ng pagsasakatutubo ng sikolohiya sa dalawang anyo nito—pagsasakatutubo mula sa labas (pangkulturang pagpapatibay). halimbawa. mga salingangkat. at dahil sa itinakda ang katangian ng wikang Filipino na pagyamanin ng iba’t ibang wika sa Pilipinas. halimbawa. Ngunit higit na mahalaga na huwag magpatali sa orihinal samantalang mayroon naming katumbas na mas makabuluhang konsepto sa kulturang katutubo. ang ugat ay hindi na ang kulturang banyaga na dati-rating itinuturing na siyang pangunahing daluyan ng kaalamang sikolohikal. diumano. kundi ang katutubong kultura. kundi mula sa isang katutubong wika tungo sa iba pang katutubong wika. 4. Sa ganitong Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  64 . karamihan ng mga materyal ay nasa wikang ito. Parehong mahalaga ang dalawang kategorya ng pagsasakatutubo kaugnay ng pagsasalin. hindi naman kailangang itakwil kundi piliin lamang ang naaangkop sa kultura at lipunang Pilipino. saling-angkop. Dahil sa debelopment ng ito. ngunit ang teoretikal na batayan o kahulugan ay hindi nagbabago. Ang ibang paraan naman ay maituturing na pagsasakatutubo mula sa loob—ang materyal ay nahango sa katutubong kultura. Hindi matatalikuran na sa larangan ng sikolohiya. saling-tapat. Ang ilang paraan ng pagsasaling tinalakay ay makikita sa pagsasakatutubo mula sa labas—ang materyal na isinasalin ay galing sa banyagang kultura at inaangkat o binabago ang anyo.

ngunit problema na ito ng mga taong ang tanging alam na wika ay Ingles. malalaman ninyong hindi ako nagbibiro. makikita ang kahalagahan at matinding pangangailangan na ang teknikal na terminolohiya sa sikolohiya ay katatagpuan ng mga konsepto mula sa iba’t ibang etnolinggwistikong grupo sa Pilipinas. Ang mga konseptong ito. Ngunit kung magkaroon kayo ng pagkakataong tingnan ang mga konseptong tinutukoy ko. ay siya ngayong lumalabas na higit na mahalaga kaysa mga pagsasali lamang. 4. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  65 . Marami sa mga ito ay walang katumbas sa Ingles.perspektibo rin. na maituturing na offshoot ng isang prosesong nagsimula at natuto mula sa pagsasalin.3Ang mga katutubong konsepto Marahil ay masyadong madrama ang dating ng salitang “hiwaga” kaugnay ng pagkatuklas sa mga katutubong konsepto sa sikolohiyang Pilipino. Saka na natin problemahin kung paano maipararating sa kanila kapag lubusan na natin itong naunawaan at nabigyan ng pagpapahalaga.

Ito ay pagtupad sa pamantayang dapat taglayin ng nagsasalin. Ilokano. Bikol. Maranao at Maguindanao. Assistant Chief. Ernesto Constantino ng UP at kay Dr. bawat matapos na bahagi sa Ingles ay isinasalin kaagad sa Filipino. Waray. Nagkukunsultahan sila sa terminolohiyang gagamitin. Hiligaynon. napag-alaman ng mananaliksik na layunin ng pagsasalin ng konstitusyon sa Filipino na isagawa ang probisyon sa ating konstitusyon na dapat ihayag ito sa Ingles at Filipino. Nabibilang ang mga wika sa Pilipinas sa Malayo-Polynesiang ng mga wika. Isinasaalang-alang ng mga tagasalin ang puna at mungkahing ibinibigay sa kanilang kinasangguni. Minsanminsan ay kumukunsulta sila kay Dr. Piniling pagsalinan ang sampung pangunahing wikang nasabi dahil karamihan sa tao ay iyan ang sinasalita. Senior Language Researcher ng nasabi ring dibisyon. At bawat maisaling bahagi sa Filipino ay kaagad isinasalin sa iba’t ibang wika ng naatasang magsalin. Ang Konstitusyon ay isinalin sa Filipino. Ani Santiago (1976): “Dapat na ang tagasalin ay may kakayahan sa wikang isinasalin o source language at sa wikang pagsasalinan o target language. Pineda ang siyang nag-edit at nag-aproba ng ginawa niyang salin. Ito’y sa dahilang magkakamag-anak ang mga wika sa Pilipinas. na ang Direktor ng LWP na si Atty. na masasabing mga awtoridad sa Filipino. Mga katutubong nagsasalita sa wikang pinagsalinan ang pinagsalin. Dahil apurahan ang pagsasalin. Glorioso na siyang nagsalin sa Filipino. Tausug. Pangasinan. Probisyon din na dapat maisalin ito sa iba pang wika kaya sampung salin ang naisagawa ng LWP. Cebuano.isinagawa ang mga salin ng konstitusyon kaya apurahan ang pagsasaling isinagawa.” Ayon sa panayam. Maraming salin ang ginawa upang lubos na maunawaan ng masa ang Konstitusyon. Tagumpay Glorioso. Habol sa botohang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  66 . Masasabi ring lahat ng salin sa iba’t ibang wika ay pangmasa dahil isinalin sa mga wikang sinasalita ng masa. sinabi ni G. Lalunio Layunin sa Pagsasalin Mula sa pakikipanayam kina G. Leticia Macaraig. Pansining ang nagsasalin sa iba’t ibang wika ay sumasangguni sa saling-Filipino ng konstitusyon. Translation Division ng Linangan ng mga Wika sa Pilipinas (LWP) at Bb. Masasabing ang pamamaraang ginamit sa pagsasaling teknikal sa Filipino ay ginamit din sa salin sa iba’t ibang wika kayat lahat ng salin ay panteknikal. Nagkakahawig sa Ang Bersyon sa Filipino ng Bagong Konstitusyon ng 1987: Isang Institusyunal na Lapit sa Pagsasalin ni Lydia P. Alfonso Santiago ng PNC.

kailangang huwag maiba ang interpretasyon ng salin sa orihinal. prima pacie. Upang malunasan ang suliraning ito. rural at iba pa. Pansinin din na may mga salitang Ingles na dahil ponemiko at tinatanggap na ng nakararami ay hindi na binago gaya ng asset. Kung minsan ay tuwiran ang pagsasalin. Glorioso. Hangga’t maaari ay hindi sila lumalayo sa istruktura ng Ingles. Dahil abogado si Direktor Pineda. nahirapan sila sa mga teknikal na katawagan tulad ng party list system. gumamit din ang mga tagasalin ng coining. stewardship at iba pa. entity. at ayon pa rin sa iba pang tagasalin. maingat sila sa pagsasalin dahil baka maiba ang interpretasyon kapag lumayo sila. proklamasyon. ginagawa raw nila ang pagsangguni sa Filipinong salin kung masyadong teknikal at mahirap isalin ang bahaging Ingles. Sa pagsasalin ay inirereistruktura ng tagasalin ang wikang isasalin. dependent. rebenyu. yutiliti. Ginamit lamang ito sa mga katawagang baka hindi rin Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  67 . homestead. May mga saling ginawa na himig Kastila ngunit baybay—Filipino gaya ng asosasyon. Halimbawa ay ang prayoriti. at iba pa. writ of habeas corpus. ikolodyi. Ang Kagawarang Tagapagpaganap. Nagtatanungan o nagkukunsultuhan ang mga tagasalin upang matapos agad ang pagiging madulas at nauunawaan ng isinaling bahagi. Civilian Home Defense Forces. ex-officio. Bukod sa panghihiram. depyuti. imyuniti. parti-list. komitment.istruktura kayat higit na nadadalian ang nagsasalin sa ibang wika kung pagkatapos basahin niya ang isasaling bahagi sa Ingles ay babasahin niya ang salin sa Filipino at saka pa niya isasalin sa kanyang wika. Sek 18. Ang mga hiniram nang buo sa Ingles ay hindi na inaytaliks gaya ng commander-in-chief at bill of attainder. at iba pa. Mula sa Ingles ay isasalin ang bahagi sa wikang pagsasalinan. Macaraig na nagsalin ng konstitusyon sa Pangasinan. ang mga katawagang hiniram sa Latin ay hiniram na ring buo at inaytaliks gaya ng nasa Ingles na kopya. Hindi naman lagi itong ginagawa ng tagasalin. Ang mga nakaaytaliks ay ang hiniram nang buo sa Latin gaya ng nabanggit na halimbawa. estado sibil. May mga hiniram naman na binaybay sa palabaybayang Filipino ngunit ang bigkas ay Ingles. kooperatiba. at iba pa. Dahil batas ang isinalin. komisyon. Ang paggamit ng kayariang angkop sa isinasaling pangungusap ay batay sa na rin sa pagiging madulas ng salita. Ayon sa panayam na ginawa kina Bb. pulitikal at iba pa. Ang iba pang halimbawa ng mga katawagang hiniram nang buo sa Ingles ay graft and corruption. detensyon. Dapat maging Commander-in Chief ng lahat ng mga sandatahang lakas ng Pilipinas ang Pangulo. batid niya na dahil batas ang isinasalin. reclusion perpetua. Halimbawa ay ang la banc. urban. immigrant. disability. rebyu. ang karaniwan at dikaraniwang ayos na may ay ang ginagamit sa pagsasalin. Sa ayos ng pangungusap. impeachment. Chief of State. Halimbawa: Artikulo VII. Pamamaraang Ginamit Ayon kay G. interpret.

kurikula. kalikasan ng tekstong isasalin at uri ng babasa o gagamit. Kung hindi naman ay magagamit ang transkripsyon tulad ng isports. Sinabi ni Holmes (1978) na ang panghihiram ay maaaring isaalangalang kung walang eksaktong katumbas ang isang salita sa ibang wika. Ang metodong matapat na salin ay nagtatangkang gumawa muli ng eksakto o katulad na kahulugang kontekstwal ng orihinal. isinaalang-alang ng mga nagsalin ang tatlong salik ng pagsasalin ayon kay Nida (1964). kaya nga sinabi nilang maingat sila dahil batas ang isinasalin at mahirap maiba ang interpretasyon. ang mga mungkahi ni Santiago (1976) sa pagsubok sa salin ay isinagawa. Ang paghanap ng katapat na idyoma. Mga Suliranin sa Pagsasalin Naging malaking suliranin ang ispeling o baybay ng salita. impeachment at iba pa. ikolodyi. Upang masubok naman ang kahinaan ng salin sa iba’t ibang wika. Binabaybay ang salin ayon sa pagkakabigkas nito sa isinasaling wika at ginagamit sa pagsulat ang palabaybayan ng wikang pinagsasalinan. Sinabi ni Pinchuck (1977) na ang pagkakaroon ng intensidad sa alinman sa dalawang ito—pagbabawas o pagdaragdag sa wikang pinagsalinan ay isang uri adaptasyon. teknolohiya. Sa paglikha ng salita ay tiniyak na bahagi ito ng kanilang talasalitaan. Idyoma ito na noong una ay dalawa ang salitang ginawa: pipitsuging at kakaning-itik. nomino. Kung ang Filipino ay ponemiko bakit nga hindi isulat ito ayon sa pagkakabigkas? Sanayan nga lamang mata Isa pa ring suliranin ang paghanap ng katumbas na idyoma katulad ng lameduck politician. Isa pa ring ginamit ay ang transposisyon o pagsasaalang-alang ng kayarian ng wikang pagsasalinan. tulad ng kakaning-itik para sa lameduck politician ay isa pa ring adaptasyon. Ayon kay Newmark (1988) masasabing matapat ang salin kung maingat ang ginawang pagsasalin. Paglalagom Sa paglalahat. sa kabila ng mga hadlang na istrukturang gramatikal ng wikang pinagsasalinan. Samantala. literasi. Una Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  68 . Ginamit ito sa maraming pagkakataon gaya ng mass media.maunawaan kung hihiramin nang buo gaya ng marginal fisherman. Ito’y ang mga sumusunod: layunin ng pagsasalin. sinabi ni Pinchuck (1977) na ang panghihiram ay maaaring pabuo lalo na kung ang baybay ng hinihiram na salita ay ponemiko gaya ng rural at urban. ilitereyt at iba pa. Isinalin ito ng mangingisdang tawid buhay. Pinag-uusapan kung aling salin kaya ang higit na angkop at sa huli ay nagkasundong kakaning-itik ang gamitin. Kahit na sabihing matapat sa orihinal ang salin. Parang may kulang at masakit sa mata. Ngunit sa pakikipag-usap sa mga consultant. Noong unang ay hindi natanggap ng tagasalin ang baybay ng syensya. ang balangkas ng pangungusap sa Filipino ay isinaalangalang sa pagsalin. napahinuhod na rin silang baguhin na ang kinamihasnang baybay sapagkat matagal nang nabago ang bigkas. miyembro at ibang tulad nito ang baybay. buwis. impormal. Isa pang pamaraang ginamit ay ang adaptasyon.

upang mapabilis ang pagbibigay ng katarungan sa mga Filipino. Sa madaling salita. Ikalawa. Matagal nang isyu sa Filipinas ang wika sa hukuman. piskal. abogado. Kasalukuyang binubuo ngayon ng mga dalubhasa sa batas na kabilang sa Philippine Judicial Academy (PhilJA) ang kurikulum para sanayin ang mga hukom. Dati. at kawani ng korte sa paggamit ng Filipino. nang magabayan ang mga kalahok kung paano gagamitin nang epektibo ang naturang wika. nirebisa ang salin at ipinabasang muli hanggang maiayos at maging madulas ang salin. Ang pagbabalik-salin sa orihinal at paghahambing kung magkatulad ang diwa ng salin at orihinal ay isinasagawa rin ng mga tagasalin. Ang nasabing kurikulum.ay ang pagbabasa nang malakas sa isang tao ng salin at punan sa mga bahaging hindi maliwanag. magbabago ang pagtingin ng Korte Suprema sa paggamit ng wikang Filipino sa mga hukuman. Filipino at ang Wika ng Hukuman ni Roberto Añonuevo Hinuhulaan kong pagkaraan ng 22–23 Oktubre 2008. ang mga teorya at pamaraan sa pagsasalin ay nailapat sa malawakang gawaing ito. kung maipatutupad. Tinanong din ang bumasa sa mga bahaging sa palagy niya’y hindi gaanong malinaw. ay inaasahang makatutulong sa hukuman para mapabilis ang kapuwa paglilitis at paghahatol sa mga kaso. Idaraos sa naturang petsa ang palihan at seminar sa Bulacan State University ukol sa paggamit ng Filipino sa mga paglilitis at pagdinig ng mga kaso. sa kapakinabangan ng mga akusado at tagapagsakdal. Tiyakang nakaharap ng mga tagasalin ang mga suliraning kaakibat nito at natuto sila sa mga pamaraang isinagawa sa pagbibigay-lunas sa mga nakaharap na suliranin . ginagamit ang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  69 . Inaasahang magpupukol ng matatalim na mungkahi ang mga eksperto sa wikang Filipino.

at siyang ginagawang sangguniang aklat ngayon sa Unibersidad ng Pilipinas. at kung paano humawak ng kaso ang piskal.Espanyol para sa kapakinabangan ng mga Espanyol. Na hindi dapat magkagayon. Kung matutuloy ang pagsasaFilipino ng hukuman. ang administrasyon ni Punong Mahistrado Reynato Puno ang nakikita kong magiging isa sa mga makasaysayang administrasyon ng mga hukuman sa buong Filipinas. Nais kong balikan ang sinulat na UlatMemorandum (1955) ni Ambrosio Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  70 . Hindi dapat ikubli ng hukuman sa makukulay na jargon ang mga paglilitis at pasiya nito. Nakapagtatakang ngayong siglo 21 pa lamang nagsisimula sa ating bayan ang seryosong pag-aaral sa paggamit ng sariling wika at diskurso ng mga Filipino doon sa mga hukuman. bago nagbitiw sa tungkulin si Punong Mahistrado Artemio Panganiban. piskal. Kailangang mailapit ng hukuman ang wika sa taumbayan. Ang hukumang iba ang wika sa wika ng taumbayan ay di-maglalaon at papabor lamang sa mga hukom. Ang mga halimbawang ginawa nina Hukom Jose de la Rama at Cezar Peralejo (ret. at kung paano ipauunawa ang batas sa diskurso ng karaniwang mamamayan. at lumilingon sa uri ng paghahatid ng katarungang alinsunod sa sinaunang sistemang pampolitikang gaya ng barangay. Fernando. alinsunod sa patakaran ng Royal Audiencia. at banwa. ay malinaw na may ugat sa pananakop at patakarang pampolitika ng Amerika na nakapagambag upang matiwalag ang taumbayan sa mga hukuman nito. kasama ang Punong Mahistradong Filipino. dahil nakasalalay ang buhay at kinabukasan ng mga tao sa anumang magiging hatol ng hukuman. Si retiradong hukom Peralejo—ang lolo ng artistang si Rica Peralejo—ay marami nang batas at kautusan ng hukumang isinalin sa Filipino mula sa Ingles. at kawani ng hukuman na pawang nakaiintindi sa wika ng pangkat na ito. abogado. Sa unang malas ay maliit na bagay lamang ang wika sa hukuman. na itinatag noong 1901. Nang dumating ang mga Amerikano’y ginamit ang Ingles at iniluklok ang mga mahistradong Amerikano. Diliman. ili. Mababanggit din ang Mga Teorya ng Batas: Ang Pananaw ng Klasikong Etika at Agham Panlipunan (2002) ni Emmanuel Q. dahil ang taumbayan ang pinagsisilbihan dapat ng hukuman. bayan. Nagbigay ng mabuting halimbawa ang dalawang hukom kung paano mapalalapit sa puso ng madla ang hukuman. Mababatid din ng mga tao kung paano magtanggol ang mga abogado. para isulong at mapanatili ng Estados Unidos ang kolonyal na patakaran sa Filipinas. kung paano humatol ang hukom. Ang kaniyang mga aklat ay ginagawang sanggunian ngayon hindi lamang ng mga nag-aaral ng batas bagkus ng karaniwang Filipino. Ang ating Korte Suprema. Malaking tipid din ang paggamit ng Filipino sa hukuman dahil hindi na kinakailangang isalin pa sa Ingles ang mga salitaan. Kung hindi ako nagkakamali’y nagsalin din si Hukom De la Rama ng mahahalagang kapasiyahan ng Korte Suprema at isinaaklat din kamakailan. at diretso na ang pagtatala.) sa paggamit ng Filipino sa mga pagdinig at pagsulat ng hatol ang dapat kilalanin ng sambayanan. Ngunit kung susuriin nang maigi’y ang wika ang kasangkapan upang makapag-isip nang matalim ang mga Filipino. at magagamit nila iyon upang maihayag ang niloloob nang di-alintana ang gramatika at palaugnayan ng dayuhang wika.

bagkus nauunawaan din ng mga taong sangkot sa kaso sa wikang matalik sa kanilang puso. at nilinaw na tunay na pagmamay-ari ng Colegio de San Jose ang Asyenda San Pedro Tunasan. at ang wikang iyon ay hindi kailanman magiging Ingles. Binanggit ko ang Ulat-Memorandum ni Prokurador Heneral Padilla dahil magandang halimbawa iyon na mapagsusumundan ng iba pang opisyales ng pamahalaan. Wika ng Politika ni Randolf S. Maaapektuhan sa naturang bentahan ang mga residenteng kaanib sa kapisanang “Oras Na!” (na tinawag ding “Yapak” o “Anak ng Bayan”) na pinamumunuan ni Ciriaco Almansor. na nagsampa ng kaso sa hukuman upang linawin kung sino ang nagmamay-ari ng lupain. ang wika ng pangulo ay dapat umaayon din sa wika ng mga Filipino. Ipinakita ni Padilla na ang ulat ay dapat hindi lamang nauuwaan ng pangulo. David Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  71 . Ang nasabing kaso ay may kaugnayan sa ipinagbiling 850 ektaryang lupain ng Colegio de San Jose sa pambansang pamahalaan sa pamamagitan ng Pangasiwaang Pambansa sa Pagpapatao at Pagbabagong-tatag (NARRA). Ang halimbawa ni Padilla ang dapat masundan at muling pag-igtingin sa panahong ito. Pulido ang wika ni Padilla. Ang ulat ni Padilla ay nilagom ang mga paglilitis at hatol ng iba’t ibang antas ng hukuman. at napakalinaw ng mga paghahayag hinggil sa kaso ng Asyenda Tunasan. Ramon Magsaysay ukol sa Asyenda San Pedro Tunasan. Politika ng Wika. Sa naturang lagay.Padilla—ang Prokurador Heneral noon —para kay Pang.

Politika ng Wika Kailanma’y hindi naging neutral o inosenteng larangan ang wika. Ako’y nababahala na baka wala akong maibahagi ngayong hapon na makapaglilinaw sa ganitong praktikal na problema. halimbawa. ang laging kasunod ay ang tagisan ng mga wika. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  72 . Ipinakikita nito. bilang opisyal na wikang pantalastasan. Masdan. teknolohiya. ang mas mahabang proseso ng pagpapaamo ay nagaganap sa larangan ng wika. Na ang mga ito’y hindi lamang simpleng pagsunod sa lohika ng mabisang komunikasyon. kung ganoon. Bagama’t ngayon pa lamang lumilinaw ang papel ng wika sa kanilang pangkalahatang estratehiya para sakupin ang buong Silangang Asya noong dekada kuwarenta. Angko na angkop ang ganitong perspektiba sa pag-unawa ng patakaran ng wika sa sitwasyong kolonyal. ang malalalalim na motibong politikal na nakakubli sa mga pinakainosenteng desisyon tungkol sa mga patakarang pangwika. Ang politika ng wika ay isang perspektiba na sumusuri sa mga epekto sa wika ng tagisan ng kapangyarihan. halimbawa. ay isang larangan ng dominasyon. Hindi nakapagtataka. na pagkatapos na pagkatapos ng tagisang militar. Gayunman. at instrumento naman ng pakikibagay o pag-iwas at pagtutol sa parte ng mga biktima ng kapangyarihan. Ngayon. Ayon sa isang masteral thesis na isinulat ni Yolanda AlfaroTsuda para sa UP.Malugod ko pong ipinaaabot ang aking pagbati at pakikiisa sa inyo sa okasyong ito ng Unang Pambansang Kongreso ng Sanggunian ng mga Unibersidad at Kolehiyo sa Filipino (o SANGFIL). nagsisisi ako kung bakit ako pumasok sa masalimuot na lunggang ito. bahala na. hindi pa man nagsisimula ang giyera ay nakapagsagawa na ang mga Hapon ng malalim na pagsusuri sa ating pangunahing wika upang mula rito’y mabalangkas nila ang isang patakaran para sa mabisang pagtumba sa Ingles bilang dominanteng wika sa Pilipinas. Ang komunikasyon. Ang wika ay nagsisilbing instrumento ng pagkontrol sa kamay ng mga makapangyarihan. Pikit-mata kong tinanggap ang imbitasyong ito sapagkat naakit ako sa pamagat ng ating kumperensiya: Politika ng Wika. at bilang midyum sa agham. ayon sa mga pilosopo ng Frankfurt School. Bawat isa sa mga layuning nais isulong ng SANGFIL–ang pagpapalaganap sa Filipino bilang wikang panturo. Akala ko alam ko na ang kahulugan ng mga katagang ito. Nakahanda akong kumilos na kasama ninyo upang makamit ang mga layuning ito lalo na sa madaling panahon. Katunayan. Wika ng Politika. kung paano ginamit ng mga Kastila ang ating mga katutubong wika bilang sisdlan ng kanilang mga pinakaunang isinaling mensahe. Masdan rin kung paano hinuli ng mga Amerikano ang ating diwa’t kamalayan sa pamamagitan ng pagkalat ng Ingles.. kung ano ang pinakamabisang paraan para higit tayong makalapit sa ating mga mithiin ay bagay na hindi ko pa ganap na napag-isipan. At ganoon din ang mga Hapon. hanggang sa mapag-isipan kong mabuti. at wikang pangkabuhayan. kalakalan at industriya–ay itinuturing kong mga layunin ko rin. kundi manipestasyon ng isang malawak na estratehiya ng paglupig o dominasyon. Pero.

ang kabilang pisngi ng ating tema. Isang masuwerteng aksidente lamang po ang aking paggamit ng Filipino sa aking programa. At marahila kalabisan nang ulitin ang mga ito sa pagkakataong ito. mangibabaw at palaganapin ang wikang Ingles sa sting lipunan. hindi ito ganap na ipinaliliwanag kung bakit nabusabos nang ganyan ang ating sariling mga wika. Public Forum ngayon. ang epekto ng kapangyarihan ay eksklusyon o pagbaon sa limot. ay sa wikang Ingles. Taliwas sa inaakala ng marami. Mas malawak ang kahulugan ng politika bilang isang larangan ng buhay. mga pagkilos na walang iisang intensiyon. Kung alam ko lang mula sa umpisa na magiging talk show pala ito sa wikang Filipino. Katunayan. o uri na may pakana sa lahat nmg ito. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  73 . Wala sa aking plano o pinirmahang kontrata na maging kampeon ng paggamit ng Filipino sa mass media.Marami nang pag-aaral ang naisulat ayon sa pananaw na ito. hindi siguro ako pumayag maging host ng programang ito. Kadalasan. Truth Forum noong una. ang pamagat ng aking programa. At marahil. ang isang maliit na hakbang sa buhay natin ay nagbubukas para sa atin ng isang buong larangang hindi natin inaasahan. Upang ganap na maunawaan ang aking sinasabi. Ito’y larangan ng politika. at kung bakit nahihirapang maigpawan ng Filipino ang mga sagka sa pag-unlad nito. doon ay may “will to power” o pagkukusang makapangyari. Larangan pa rin ito ng politika. Wika ng Politika Sa aking palagay. o produkto lamang ng mahabang serye ng mga pangyayaring walang iisang may akda. hindi po ako pumasok sa telebisyon at nangahas na gumamit ng wikang Filipino bilang midyum ng seryosong talastasan upang kusang tumulong sa pagpapalaganap o pagpapayaman sa atng pambansang wika. kung nais nating mabago ang sitwasyon sa isang mapagpasiyang paraan. Hindi kailangan na laging may tiyak na awtor na nagplano ng estratehiya ng paglupig para masabi nating ito’y politikal. Totoo nga nakung minsan. Mahirap sabihin kung minsan kung tayo nga ba ang may akda ng ating pagkilos. ng sistematikong programa para. o tayo lamang ang epekto ng iba’t ibang pagkilos o nagkasunod-sunod. ang mga pangyayari’y hindi sinasadya. Sa aking palagay ang sitwasyong pangwika sa ating lipunan sa kasalukuyan ay maaari nating tingnan mula sa ganitong punto de bista. grupo. hayaan niyong banggitin ko ang aking karanasan sa telebisyon. ang hinahanap natin ay higit pa sa isang bagong opisyal na patakarang pangwika kundi isang bagong praktis na ginagabayan ng isang malakas na hangaring makapangyari. higit pa sa kumbensiyonal na pakahulugan sa politika bilang eleksiyon o rebolusyon ang tinutukoy dito. Saanman may pagpupunyagi o pagkilos na makalikha ng epekto. Sa madaling salita. hanggang ngayon. Kadalasan. subalit mabibigo tayo marahil kung ang ating hahanapin ay isang indibidwal. Mas gusto kong bigyang pansin ang mga kahulugang ipinahihiwatig ng mga salitang “Wika ng Politika”. hindi kailangang magkaroon ng hayagang paniniil para masabi nating ito’y politikal. Bagama’t hindi maitatanggi na nagkaroon. at wala sana ako sa harap ninyp bilang isang masugid na tagapagtaguyod ng wikang Filipino.

ang Kapampangan sa akin ay wikang sinasalita lamang o midyum ng pang-araw-araw na komunikasyon. resulta ito ng unti-unting paglalaho ng mga babasahin sa wikang ito. Ang sabi ko nga. Subali’t Kapampangan ang salitang gamit namin. Sapul sa pagkabata. wala nang masipag na nagsusulat sa Kapampangan kahit noong bata pa ako. ang talagang pinagsadyaan ko ay ang wikang Ingles. isang bandera ng iyong pagka-edukado. pang-displey kumbaga. Nanatili itong simpleng oral na lengguwahe lamang. Hindi ipagtataka kung ganoon na hindi lamang sa Pampanga kundi sa maraming lalawigan ng bansa. madalas akong sulatan ng aking ina kalahati sa Ingles. Kaiba ang naging papel ng Tagalog. pagsusulat at pagsasalita sa wikang Ingles. at iilan lang ang may talentong humawak sa wikang ito. na mabilis kumalat dahil sa komiks. ng makapangyarihan at ng mga respetado sa mataas na lipunan. at radyo. kundi dahil Tagalog ang nagkataong naitampok ng pang masang kultura. mangarap. Hindi dahil sa kulang sa damdamin ang ating pangrehiyong wika. Pero bakit hindi Tagalog? Palagay ko ang dahilan ay una kaming tinuruan at natututong magsulat sa wikang Ingles. hindi Tagalog at lalong hindi Ingles. Wala itong kinalaman sa pagiging makabansa o pagka-Filipino sapagkat hindi ko natatandaan na ito’y naging isang punto ng pagpapasiya para sa akin. kung saan ako nagelementarya at naghay-iskul. hindi sa Tagalog. at nakikinig sa programang Tagalog sa radyo. Noong ako’y nag-aaral sa England. ng mayayaman. Pag-aaral para sa akin ang pagbabasa ng Ingles.Halos buong buhay ko bilang isang estudyante at bilang propesor ay aking inilaan sa pagbabasa. kalahati sa wikang Kapampangan. hindi bahagi ng aliw o pamamahinga. at mabuhay. Ang mundong binuksan nito ang nagbigay ng mga modelo sa mga Filipino sa lahat ng sulok ng kapuluan kung paano umibig. ang mga love letter ay sa Tagalog isinusulat. pelikula. Bukod sa mga matatandang sarsuwelista at makata. nagbabasa kami ng komiks sa Tagalog. Bahagi lang talaga ng aking mundo sa pang-arawaraw. Wala tayong Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  74 . hindi binabasa at minsan lamang ginagamit sa sulat. Lumaki ako sa paniniwala na ang Ingles ang wika ng mga edukado. Nakakaintindi kami ng Tagalog. Nagbasa ako ng maraming libro sa Ingles upang matutunan ang lengguwaheng ito. pangalawa na lamang siguro ang anumang kasiyahang maidudulot ng aking pagbabasa. Bagkus. Sa kabilang banda. pero lahat ng wking mga kapatid ay pawang sa wikang Ingles nakikipag-ugnayan sa akin. ang sadyang pinroblema ko ay ang wikang Ingles–sapagkat wari’y napakahirap imaster ito. ang wika ng aming pamilya ay Kapampangan. Ang Ingles ay pangdeclamation lamang. nahilig ako sa pagbabasa ng mga komiks at mga magasing tulad ng Liwayway at Bulaklak. hindi sa Ingles o Kapampangan at marahil hindi rin sa Cebuano o Ilokano. magasin. nanonood ng pelikulang Tagalog. Sa palagay ko walang kinalaman ito sa anumang likas na kahinaan ng Kapampangan. Kailanma’y hindi ko pinroblema ang alinman sa ating mga wika. At ang Tagalog ang wikang ginagamit sa mga love letter. At sino ang ayaw maging bahagi ng mga hanay na iyon? Sa probinsiya.

ang wikang Ingles – tulad ng wikang Filipino na pormal na itinuturo bilang asignatura noon – ay wikang hindi natural. Ginamit ito bilang sandata sa pakikibaka. Bukod dito. patuloy nating inaani ang mga bunga ng pagyabong ng wika sa dekada sitenta – mapapansin ito sa mga awiting rockprotest ng mga banda ng mga kabataang mang-aawit ngayon. Ang Ingles. sa mga textbuk sa eskuwelahan. mga manipesto at mga islogan. Noong ako’y nasa elementarya pa. Tagalog – o marahil ang tinatawag nating Filipino ngayon – ang wika sa dotmitoryo. galit. Sa pamantasan. ang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  75 . Pagkatapos ng maraming dekada ng pagkabusabos. Subali’t hindi pa ito kasing laganap ng Tagalog. sa kontekstong ito’y naging bakya ang komiks at pelikulang Tagalog. puno ng puwersa. Sapagkat mga kabataan ang nanguna sa muling pagsibol na ito ng wikang katutubo. Subalit sa ibang larangan. hindi Bulaklak at Liwayway. Sa panahong ito. Sinasadya. Ang wikang ito ang masasabi nating humati sa mga probinsiyano at sa mga taga-siyudad. mapapansin din natin na wari’y paatras na naman ang katutubong wika. o bahagi ng pang-araw-araw na mundo ng karaniwang Filipino. ang pinatulog na diwa ng katutubong lengguwahe ay nagising. lalo na sa mga awitin. dito nagsimula ang unti-unting paglubog ng kaluluwang Filipino. Ang modelo ng makabago at edukadong Filipino ay nilikha mula sa laganap na mga elemento ng Kanluraning sibilisasyon. Walang ibang wikang ginamit kundi Filipino para isulat ang ideolohiya ng pagtutol – sa mga dula. at sa mga pocketbook. Pawang pelikulang Ingles ang pinag-uusapan sa pamantasan. muling natuklasan ang katutubong wika bilang sandata ng pagtutol. nariyan na rin ang Ingles noon – sa Reader’s Digest. Sa loob ng klase. Mga nobelang Ingles ang pinagpasa-pasahan. kahit high school graduate pa. may pagkapormal. halos wala nang naririnig na ibang wika kundi Ingles. Mga awiting Ingles ang patok. Sa panahong ito. awiting makabayan. self-conscious ang paggamit sa wikang Filipino sa panahong ito. Nag-iba ang sitwasyong ito para sa akin nang pumasok ako sa UP noong 1961. ni isang subject na itinuturo noon sa katutubong wika. puwera na lang kung nagtapos ka noong peace time. Ang wikang Ingles ang nagsisilbing pinakamabisang behikulo ng kulturang ito. Hanggang ngayon. Ang pagtutol sa imperyalismong Amerikano ay mas madaling nasakyan nang ito’y naging pagtutol din sa wika ng imperyalista. sa loob at sa labas ng pamantasan. Nagsimula lamang ang pagtutol sa ganitong kalakaran bandang dekada sitenta na. muling nagsama ang bakya at intelektuwal. Wala. Ang katutbong leangguwaheng gamit ang siya na ring pinakadiwa ng mensahe ng paglaya. Wala ito sa karaniwang pang-abot ng Filipino. noon lang natin inangking muli ang sariling wika bilang mahalagang sagisag ng ating identidad. Subali’t marami-rami rin ang mas bihasa sa paggamit ng wikang Ingles kahit sa pamng-araw-araw lang. mga tula.dapat ipagpasalamat sa gobyerno sa pagkakaroon ng ganitong sitwasyon. Sa aking paningin. at angkop na pananalita. pinakamalalim ang epekto sa kultura. Sa isang iglap. sa mga pelikula.

talagang mababa ang aking kakayahang gumamit ng Filipino. ang pamumukadkad at pagtiklop ng isang wika. Ang programang ito’y sadyang sumakay sa alon ng demokratisasyon na humantong sa tinaguriang People Power Revolution sa EDSA. Walang kuwestiyon na Ingles ang dapat naming gamiting wika sa Public Forum. Sa bawat tanong ko sa kanya sa Ingles. ating mapapansin na ang pagusbong at paglaho. Sila umano ang gising pa sa mga oras na ito. Lubha akong napahiya sapagkat nakita ko’t nadama ang malaking kahangalan ng pagpipilit magsalita ng Ingles gayong ang kausap mo ay kapwa Filipino at ang pinag-uusapan ninyo ay mga isyung Filipino at ang mga nakikinig ay pawang mga Filipino. Pero ang tunay na diskusyon ay sa studio pa rin. Anong mga kaisipan ang nais kong halawin mula sa ganitong karanasan? At ano ang kinalaman nito sa politika ng wika? Una. lumabas akong isang malaking tanga. Ang isang sitwasyong pangwika ay produkto lamang ng interaksiyon ng marami at iba’t ibang proyekto. Mahirap baguhin ang ganitong mga tradisyon sa telebisyon. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  76 . Ang balak namin ay kalapin na lamang ito sa pamamagitan ng M-O-S interview. Ang Filipino ay ginagamit lamang sa mga movie at celebrity gossip. aking ipinalagay na sa wikang Ingles ito gagawin. Ang dahilan nito – ang sabi sa akin – ay sapagkat ang mga talkshows na pangalas diyes y media ay sadyang para sa middle class at opinion leaders nakatuon. at sila lamang umano ang may interes na makinig sa tipo ng mga isyung pinagtatalunan. Ang ilan dito ay sadyang tumutukoy sa isang patakaran sa wika. Maraming puwersa ang naglalaro sa larangang ito. ay tila ganap nang nakabawi. at ngayo’y higit pang malakas at arogante.wikang tinutulan ng henerasyon ng dekada sitenta. Mababangggit ko bilang halimbawa ang sarili kong programang Public Forum sa telebisyon. subali’t mahirap sabihing may iisang makapangyarihang may akda sa naging kalagayan ng isang wika. Bagama’t Kapampangan siyang katulad ko. Nang kami’y magsimula sa Channel 13 na bagong sequestered pa lamang noon. Sa aming unang pagtatanghal na iyon na ayaw ko nang maulit. gaya nga ng aking naikuwento. Datapwa’t nangyari ito sa unang palabas lamang noong Nobyembre 1986. magaan at magandang pakinggan ang kanyang Filipino. Kaya natural lamang na sumunod kami sa ganitong kalakaran. Subali’t karamihan ay bahagi lamang ng mga maniobra sa negosyo at politika at hindi tuwirang nakatuon sa pagpapalaganap ng alinmang wika. talagang layunin namin na gamitin ito na isang forum para mabigyang tinig ang pananaw ng iba’t ibang sektor ng lipunan lalo na ang mga tinatawag nating mga batayang sektor. Panauhin ko noon si Kumander Dante na kalalabas pa lamang sa bilangguan. wala siyang pangingiming sumagot sa Filipino. Bukod dito. ay resulta ng isang masalimuot na proseso. Sa kabilang banda naman daw. ang public affairs radio mula sa madaling araw – habang tulog pa ang middle class at elite – hanggang sa pagpasok sa trabaho ay sadyang laan lamang para sa masa. Lahat ng public affairs talkshows noon ay sa wikang Ingles lamang ginagawa.

Dito sa parehas na larangang ito ng katutubong wika. bakit natin ipagtataka ito gayong mismong mga pangulo ng ating bansa’y sa wikang dayuhan naguulat sa bayan tuwing pagbukas ng Kongreso. Ako mismo’y namamangha sa mga kahulugang iniaalay ng ating wika sa sinumang may tiyagang maghanap. kahit pa diputado o pangulo ay handa siyang makipagtalo. ang karamihan ay mag-iisip na nasa wika natin ang depekto. Para na rin nilang sinasabing ang karaniwang mamamayan ay hindi kasali sa bayan. Depende sa reglamento ng laro. Ito’y pagpapakita lamang na ang sadyang kinakausap ng pangulo at ng matataas na opisyal ng bayan ay yaong iilan lamang na may kakayahang humubog sa kinabukasan ng bayan. ganoon din sa iba pang larangan ng lipunan. at ang wikang dayuhan ang nakakasanayang gamitin upang ipahayag ang mas mataas na uri ng talastasan – ang wikang katutubo ay nabubusabos habang ang dayuhang wika’y namumukod. ang wika ay kagyat na nagpapalakas o nagpapahina. Isang dating estudyante ko ang kasalukuyang nagsasagawa ng isang pag-aaral tungkol sa sitwasyon ng mga Filipino sa Japan at Amerika na kailangang humarap sa korte. Aking natuklasan na kapag pinuwersa mo ang karaniwang mamamayan na makipagtalastasan sa isang wikang dayuhan na bagama’t naiintindihan niya’y hindi naman siya nasasalita. Akin ding natuklasan na walang matyog. wala sa anupamang patakarang unang ipinairal. Kapag ang mga iginagalang at mga sikat na intelektuwal ay naririnig at nababasa lamang sa wikang dayuhan Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  77 . Sa kalaunan. nang matuklasan kong muli ang sigla ng ating wika. At hindi ako nabigo. sapagkat iyong mga opisyal ng gobyerno at teknokrat na nakalimot na sa sariling wika ang siya ngayong lalabas na uutal-utal at tanga. kung ganon. Nais niyang makita kung paanong nasasagasaan ang katarungan dahil sa pagsasalin ng mga court-appointed interpreter.Sa madaling salita. liyamado pa siya. Kapag ang wikang katutubo ay nagagamit lamang kaugnay ng maliliit na bagay na pinag-uusapan. lalabas siyang mangmang o walang nalalaman. Mga dayuhan sa sariling bansa! Kung sabagay. Subalit kapag ibinalik mo sa karaniwang mamamayan ang kanyang sariling wika. ang gumagamit ng wikang katutubo’y dehado kaagad. Ang kanyang minimithing katarungan ay nakasalalay sa kapritso ng pagsasalin. Ang sabi ko sa kaniya ay hindi na niya kailangan pang lumayo sapagkat maski dito sa Pilipinas ay araw-araw nagaganap ang katawatawang sitwasyon ng pagsasalin ng mga testimonya ng mga saksi mula sa wikang Filipino patungo sa Ingles. o abstraktong kaisipan na hindi maaaring ihayag sa sariling wika. Kung paano sa telebisyon. Hindi ko kaagad naisip na kung gusto mong marinig ang nais sabihin ng isang Filipino. ang una mong dapat gawin ay igalang ang kanyang wika at hayaan mo siyang mangusap sa tanging wikang kanyang ginagamit sa pang-araw-araw. ang aking proyekto sa simula’t simula ay ang demokratisasyon lamang ng telebisyon sa pamamagitan ng pagbibigay puwang at tinig sa karaniwang Filipino. Kapag ang lengguwahe ng ating mga batas at ng paglilitis ay wikang dayuhan. mahirap. Sa katunayan. pinagsikapan ko ring hanapin ang likas na musika nito.

Ito ang aking konklusyon: huli na para mangarap tayo ng isang pambansang pamunuang magtatampok sa katutubong wika bilang sagisag ng pagsasarili. Subalit hindi pa huli upang gumising tayo’t magkusa – sa bawat maliit na larangang ating kinikilusan – na ipalutang sa himpapawid ang himig ng ating pambansang wika. habang bumababa sa estimasyon ang sariling wika. Walang wikang umuunlad kung ito’y hindi sinasanay na maglulan ng mga kaisipang bago sa ibang mga kultura. intelektuwal at mga taong mass media. isang wikang ginagamit sa negosyo. sa halip na sila’y maging alipin ng mga ito. pagtuturo. iisipin ng marami na may likas na kakapusan ang ating sariling wika. Lahat sila’y gumamit ng poder ng estado upang mabigyan ng sapat na pagkakataon at puwang ang napiling pambansang wika na maging bahagi ng karanasan ng bawat mamamayan. Nakakayanan nilang pagsilbihan sila ng mga dayuhang wika. kultura. Kuna walang magpupunyaging isalin sa katutubong wika ang mahahalagang literatura at produktong intelektuwal ng mga banyagang kultura. pag-aalinlangan o pangingimi. batas at gobyerno. Subali’t ang isang lipunan na sa simula pa lamang ng kasaysayan nito bilang isang nagsasariling bansa ay nagpatangay na sa dinamismo ng isang pandaigdigang kultura at kabihasnan. Walang wikang umuunlad kung hindi ito nababasa’t naisusulat. Halos lahat ng mga bansang nakapagpundar sa sariling pambansang wika. ay ang mga bansang nagpatupad ng isang mahigpit na patakarang pangwika sa simula pa lamang ng kanilang pagsasarili bilang isang bansa. sa halip na isantabi ito sa muling pag-aakalang hindi na ito angkop sa nagbabagong panahon. Mahigpit itong tututulan sa ngalan ng demokrasya’t katarungan.at walang ingklinasyon na gumamit ng sariling wika. Sa kabilang banda naman. umaangat sa paningin ang wikang dayuhan. Sa madaling salita. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  78 . kung gusto nating lumaya ang ating wika. at walang ibang lunas kundi pagsikapang pag-aralan ang wikang dayuhan. gamitin natin itong sandata – ngayon at sa bawat okasyon. at pang-araw-araw na komunikasyon. ang isang bilingguwal na patakaran ay nauuwi sa konsuwelo de bobo lamang – kung walang utak na manggagaling mula sa hanay ng mga guro. mas may kahandaan silang tumanggap sa hamon ng mga pandaigdigang wika at lagumin ang mga ito sa loob ng kanilang mga sariling wika. nang walang pag-aatubili. politika. Dahil dito. at handang itumba ang kaharian ng wikang Ingles sa ating lipunan. Kailangang makipag-usap ang ating katutubong wika sa mga wika ng ibang bansa. ay mahihirapan nang gumamit ng awtoritaryong pamamaraan para magpataw ng isang programang pangwika na hayagang sasalungat sa lohika ng modernisasyon at globalisasyong nakabatay sa Ingles.

Kung sang-ayon tayo sa ganitong pananaw ng edukasyon. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  79 .” Upang matugunan ko ang anumang ekspektasyon. higit nating masasagot ang katanungan tungkol sa kaugnayan ng wikang Filipino sa ating sistema ng edukasyon. Ano ba ang papel na ninanais gampanan ng edukasyon sa paghuhugis ng ating mga mamamayan? Sa aking palagay. Hindi natin tinututulan ang mga katwirang ito. Ngunit hindi dahilan upang pabayaan ang mabuti at malawakang pagtuturo ng wikang Filipino. at kaugaliang higit na magbibigay sa kanila ng pagkakataong maging produktibo at makabayang mamamayang makapag-aambag sa kaunlaran ng kanilang lipunan. higit na makakamtan natin ang kaalaman sa agham at teknolohiya na nanggagaling sa mga kanluraning bansa. tanging Ingles ang magpapaibayo ng kakayahan ng bansa na lumahok sa paligsahan ng mga ekonomiya. ang una marahil dapat linawin ay ang layunin ng pormal na edukasyon. Ayon sa pananaw na ito. higit na mahalaga ang pagkakaisa ng mga mamamayan. Suriin natin nang mabuti ang argumentong ito. Dahil sa ating bentahe sa Ingles. Paano tayo magwawagi sa kompetisyon kung hindi tayo nagkakaisa? At paano tayo (Pinagkunan: DALUYAN. laganap ang maling paniniwala na wala nang gaanong kabuluhan ang ating wika sa pag-aaral ng kabataan. Sapagkat kung ang buong sambayanan ay higit ang pagunawa sa wikang pambansa. ang kakayahang ito ay isang puwersang magbubuklod sa kanila bilang isang nasyon. Villacorta LUBHANG malawak ang paksang “Ang Wikang Filipino sa Edukasyon. kakayahan. Higit na magiging atraktibo sila sa mga kompanyang banyaga maging dito sa ating bayan o sa ibayong dagat. Tomo VII: Bilang 1-2 1996) Ang Wikang Filipino sa Edukasyonal na mga Isyu sa Panahon ng Globalisasyon ni Wilfrido V. Talagang mahalaga ang pagkabihasa sa wikang Ingles. Sa kompetisyon ng mga bansa. May ilang nagsasabi na ang pagtuturo lamang sa wikang Ingles ang magpapalakas ng abilidad ng ating mga manggagawa at propesyonal na makapagtrabaho sa ibang bansa. lalo na sa kompetitibong karakter ng globalisasyon. ang mithiin ng edukasyon ay ang pagpapaabot sa mga mag-aaral ng mga kaalaman.Makabuluhan pa ba ang wikang Filipino? Sa mga panahong ito.

ngunit hindinghindi itp pwedeng ipalit sa ating pambansang wikang Filipino. Kaya masisisis ba natin ang ating mga estudyante kung balu-baluktot silang mag-Ingles? Uulitin ko: Ang dahilan dito ay hindi nakaugat ang Ingles sa ating kamalayan. Ang Tunay na Katayuan ng Ingles Taliwas ang ganitong pangangatwiran. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  80 . Kung may mali man ay hindi kasindami ng maaring pagkakamali nila sa pagsasalita ng wikang Ingles. kultura. Nakatutulong ang isang wika sa pagbubuklod ng mga mamamayan kung nakaugat ito sa kanilang kultura at karanasan. totoo iyan. Marami sa mga gurong ito ay nanggaling pa sa Amerika mismo. sa pagbigkas ng banyagang wikang ito. at pang-arawaraw na karanasan. Higit na bihasa ang karamihang Pilipino sa wikang Filipino na lingua franca na mauunawaan nila. at higit nilang naipapahiwatig ang kanilang ibig sabihin sa wikang Filipino sapagkat hindi sila nahihiya at higit silang nakakapagsalita sa wikang ito. pilipit pa rin ang dila ng marami sa kanila. Sa maraming pagsasaliksik ay napatunayan na ang mga sumusunod na mga katotohanan: 1. Kailangang-kailangan ito sa ating progreso sa ekonomiya at agham. ginagawang dominanteng wika sa ating bayang ang wikang Ingles.magkakaisa kung hindi tayo nagkakaintindihan? Mayroon namang nagsasabi na matatamo ang pagkakaisa kung magaling tayong lahat mag-Ingles. Ngunit ano ang kalidad ng wikang ito sa paggamit ng ating mga kabataan at gayundin sa mga nakatatanda sa lipunan? Ang pinakamalinaw na palatandaan ay ang uri ng Ingles na namamayani sa dalawang kamara ng ating Kongreso. nakapantay pa rin ang timbang bilang isang instrumento tungo sa ating kaunlaran. Napakahirap maunawaan ang mga talumpati ng marami sa ating mga mambabatas dahil hanggang ngayon. Napasailalim ang ating bayan sa mga Amerikano sa loob ng apat na pung taon at tahasang tinuruan tayo sa wika nila. Naging laganap ba nang husto ang Ingles ng mga panahong iyon at namatay ba ang mga lokal na lengguwahe? Mula nang bumalik ang ating independensiya hanggang sa kasalukuyan. kaysa Ingles. Hindi ko sinasabing huwag tayong mag-aral ng Ingles. Higit mabilis matuto ang mga kabtaan sa kanilang mga araling elementarya kung ito ay ipinapaliwanag sa kanila sa wikang ginagamit sa kanilang tahanan at gayundin sa wikang Filipino. Kaya daw huwag nating lituhin ang ating kabataan at tanging Ingles na lang ang ating ituro at gamitin sa edukasyon. Hindi lang sa pagbigkas kundi rin sa pagsusulat. sa kabila ng isang buong siglo ng pagaaral ng Ingles. at marami pa rin sa atin. Higit na mabilis matuto ang ating mga kababayan sa Filipino kaysa Ingles 2. 3.

Ang Wika at ang Proteksyon ng Kultura Hindi lamang dapat panatilihin ang wikang Filipino sa ating edukasyon at pagbutihin ang pagtuturo nito dahil ito ay pamana ng ating kultura. Hiligaynon. Kung kaya ang Ingles. Higit pa ang ating dapat na ibentang mga produkto. Kailangang higitan ang ating produktibidad at mapalago ang ating mga industriya. walang pagtitiwala sa kanilang sariling kakayahan. higit na maraming eksportasyon at ating dapat abutin. Maguindanao. Kinakatawan nito ang diwa ng ating bansa. Nahaluan na ito ng mga paraan ng pagbigkas at pagsulat na hango sa mga katangiang angkin ng ating mga katutubong wika. damdamin. kailangan maunlad ang ating ekonomiya. Ngunit ang pangmatagalan nating layunin ay ang pagpapalakas ng mga negosyanteng Pilipino sapagkat sila ang higit na Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  81 . at iba pa. at walang pagtanaw sa mga tagumpay at kontribusyon ng kanilang kasaysayan. Bikol. sa wikang nakagisnan nila. Hindi natin tinututulan ang puhunang banyaga kailangan natin ito. Tausug. O kung palagian nating nakikita ang ating sarili bilang empleado ng mga dayuhang kompanya. kahit inampon na natin ito bilang isa sa ating mga wika.Nabanggit na natin ang dahilan: Nakasalig ang wikang pambansa sa katutubong kultura at karanasan ng napakaraming Pilipino. Sa parte ng Ingles naman. Hindi lamang iisa ang pamilya ng mga wikang ito. Maranaw. Ang isang matatag na ekonomiya ay nakasasalay sa isang malakas na pangkat ng mga katutubong kapitalista na magpapatakbo ng industriya at komersiyo. kundi dahil ito rin ay isang magandang wika. hango ito sa kultura ng malalayong lupain na pinamayanan ng mga taong kakaiba ang naging karanasa. Isang bayang nararapat na pumanaw at mabura sa mapa ng daigdig. Higit pa ang ating dapat abutin. nagbago ng anyo sa pagdaloy ng mahabang panahong ginagamit natin ito. Cebuano. Ang Wika at ang Kompetisyong Global Mabalik tayo sa pangangailangan ng globalisasyon. Higit na hawig ang Filipino kaysa Ingles. Ang mga naising ito ay higit na nakakamit kung ipaaabot natin sa higit na marami nating nagtatrabaho sa ibang bansa na kilala bilang Overseas Filipino Workers (OFW). isang kayamanang dapat nating pangalagaan. ang mataas na uri ng ating mga literatura at sining. Alam natin na upang hindi lamang makaraos kundi upang mangibabaw rin sa larangan ng global na kompetisyon. Ifugao. Upang mapayaman ang ating bansa at guminhawa ang nakararami. Bunga rin sila ng kamalayan at paraan ng pag-iisip na bunga ng kolektibong karanasan ng lahing namahay sa kahabaan ng ating arkipelago sa loob ng maraming siglo. maging ito ay Ilokano. Kapampangan. at pag-iisip. Ang isang nasyong pabaya sa pagtatanggol ng wikang pambansa nito ay natural din magiging mapagparaya sa pangangalaga sa ipinamana ng kanilang mga ninuno.

Mahalaga ang kontribusyon ng mga guro ng Filipino sa pagpapatotoo ng isang masagana at malakas na bansang Pilipinas. at manggagawang masipag. komersiyo. At ang wikang ginagamit ng ating mga mamumuhunang Pilipino sa pakikipag-ugnay sa kanilang kasamang manggagawa ay hindi Ingles kundi Filipino! Sa pagpapaunlad ng ating mga industriya. Siguro naman ay naranasan na natin ang madalas na hindi pagkakaunawaan sa kapwa nating Pilipino dahil sa Inges pa ang ating ginagamit. episyente. Lalong kailangang pagtibayin ang isang wikang magpapahigit ng kanilang produktidad. At ang wikang iyon ay hindi Ingles. Katambal ng wikang Ingles. Ang Filipino ang mananatiling wika sa paggawa.” nais kong gamitin ang kasalukuyang pakahulugan nito sa pandaigdigang ekonomiya. propesyonal. Batid din natin na ang Ingles ay nagsisilbi ring instrumento ng dominasyon hindi lamang ng banyaga kundi rin ng ilang Pilipinong ibig manatili ang kanilang pangingibabaw sa nakararaming kapwa Pilipino. Sa “globalisasyon. at may mabuting pagsasamahan. Wika at Globalisasyon ni Mario I.” Para sa layunin ng ating talakayan. Ph. ang wikang Filipino ang siyang magtutulak sa ating tungo sa kasaganahan. Miclat. Kung ipadaraan sa dekonstruksiyon ang pamagat ng Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  82 .D. Maging sa mga palayan.mangangalaga ng kapakanan ng ating ekonomiya. Ako ay nakatitiyak na ang wikang praktikal na magpapaunlad nang higit sa ating ekonomiya at ng ating tagumpay sa larangan ng globalisasyon ay ang wikang pambansa.” na para sa atin ay walang iba kundi ang Filipino. Kaya huwag nating kaligtaan ang pagpapalaganap at pagunlad nito. ang lingua franca ay hindi Ingles. kailangan natin ng mga Pilipinong kapitalista. o mga pagawaan. na binubuo ng limang sangkap na tutukuyin ko nang mas espesipiko sa ibaba. kundi ang kilala nating lahat at hiyang nating gamitin: ang wikang Filipino. Mahalagang bigyan ng depinisyon ang dalawang salik ng ating paksa. “wika” at ang “globalisasyon. ang “wika” dito ay tumutukoy sa “pambansang wika. manager.

ibig sabihi’y noong nasa hayskul pa ako sa probinsya. ekonomiya. hindi dahil sa kung ano ito. Sa panahong sasabihin na ang gamit ng elektrisidad. sa Peking University at Renmin University sa Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  83 . may isang entrepreneur na magbubukas ng gasolinahan sa kanto. ako naman ay nakikipagtalakayan sa mga counterpart mula sa Fudan University at Academy of Social Sciences sa Shanghai sa Central China. Noong isang taon. at sa kalagayang panlipunan. Habang namamasyal ang asawa ko’t anak. gawaing militar. Ang mga Hapon na nakaranas ng pagsabog ng bombing nukleyar ay gumagamit ngayon ng 20 nuclear power plant para masuplayan ang pangangailangan nila sa elektrisidad. aming tinitingnan at pinag-uugnayugnay ang iba’t ibang mukha ng isang bansa upang holistiko itong maunawaan. muli kaming bumisitang mag-anak sa Tsina. at Japan—ay nakikinabang sa kaalaman at teknolohiyang nukleyar. “Natutuwa ka?” sabi ng tiyak ko.papel na ito. Natuwa ang mama kong progresibo. Huwag hahawakan ang kawad nang basa ang kamay. Hindi lamang sa wika o panitikan naming ibinabatay ang mga area studies kundi pati na samga larangan ng politika. nais kong liwanagin na bilang propesor ng multidisiplinaryong Asian at Philippine Studies sa graduate school ng mga area studies sa UP Asian Center. Hongkong. may chapter tungkol sa elektrisidad. lahat ng bansang nakapaligid sa atin—Taiwan. kultura. naipasok na sa utak ng estudyanteng teenager ang sapat na takot para magkainteres pang magusisa. Katulad ng maraming bagay dito sa ating bansa. Bago kayo maguluhan sa mga pagdulog sa suliranin. e di sunog tayong lahat dito!” Nang magtatayo ng experimental nuclear power laboratory ang UP noong dekada 1950. kung ano-ano na namang halimaw ang ipinapasok sa ating usapan. Samantala. Huwag magpapalit ng bombilya nang walang patnubay ang magulang. ang larawan natin ng konsepto ay hindi malinis at murang pinagkukunan ng enerhiya kundi ang pagsabog ng bomba sa Hiroshima at Nagasaki. Sa ngayon. kundi dahil sa isang bagay itong dapat katakutan. Hindi lingid sa ilan sa inyo na nagtagal ako at ang aking pamilya sa People’s Republic of China mula 1971 hanggang 1986. Noong unang panahon. kung ano-anong halimaw ang ipinasok sa eksena. Ngayon naming pinag-uusapan ang pagbabago ng konstitusyon para maisaayos ang ilang din a episyenteng probisyon ng salitang batas. lalo na iyong nakahahadlang sa pag-unlad pang-ekonomiya at kung kaya lagi na lamang tayong huli sa ating mga kapit-bansa. Tsina. bale itinatanong natin kung may gamit pa ba ang pambansang wika sa panahon ng globalisasyon. halimbawa. Sa isang science textbook na panghayskul na ineedit ko minsan. At marami pang huwag. “E kung sumabog iyan. Unahin nating talakayin ang konsepto ng globalisasyon. Sa isang box sa bukana ng chapter. mas nauuna nating malaman ang isang konsepto. nakatampok ang mga babala—Huwah itutusok basta-basta ang socket. Humahangos na dumating ang tiya ko sa bahay para ibalita iyon. at ugnayang panlabas ng mga partikular na bansa.

Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  84 . Nasa Estados Unidos din kamit tatlo nang sinundang taon. Ano ang sekreto ng kaunlarang ito? Tanong namin sa aming host sa bawat lungsod. ang hinahanap sa merkado. isasaproduksiyon na iyon taon-taon hanggang sa susunod na five-year plan.C. at napakabagal ng kaunlaran. napapanood lamang ng mga Tsino sa telebisyon ang tungkol sa mga kompetisyon sa iba’t ibang bansa tungkol dito dahil wala pa sa plano ng estado ang produksiyon niyon. Dahil matumal na sa mga tindahan. kuryente? Kung lagi na lang magpapaluwal ang estado. Washington D. Japan para gumanap sa isang international play. samantalang iyong inilalabas ay mababa na ang presyo kaysa ginastos sa produksyon (production cost).” Mga Sangkap ng Globalisasyon Pisting yawa na globalization. at Shenzhen University sa timog. at ang Los Angeles at Shenzhen. Lumalabas na may state subsidy sa mga espesipikong item sa pamilihan. at napalitan na ng Frisbee. Nakadalaang buwan din siya sa Hiroski at Tokyo. laging may imbalance—hirap sa pondo ang gobyerno. Alang kagatol-gatol na sagot nila sa wikang Tsino. “quan2qui2hua4. may oversupply ng di kinakailangang produkto habang halos walang mabiling pangangailangan. Sakali namang naaprobahan na at ibinadyet. saan ito kukuha ng pondo? Kapag ang estado ang nagtakda ng mas mababang presyo kaysa gastos sa produksiyon niyon. nang mabalita ang tungkol sa laruang Rubic cubes na inimbento ng isang propesor sa Czechoslovakia. kahit pa hindi na uso ang Rubic cubes. na kaugnay ng (2) government deregulation sa mga aktibidad na pang-ekonomiya. Kapag napasok na lamang sa plano ng estado saka mapasisimulan ang produksiyon niyon. mukha daw mas moderno ang nakita niyang Tsina. Tulad ng sinasabi ng marami. pagkain. gasoline. (4) privatization. o kaya’y hula-hoop. at Beijing. (3) free market economy. Papaano pa ang iba’t ibang produkto—damit. Rubic cubes pa lamang an gating tinitingnan. kitang-kita ng anak ko na sa infrastructure ay mukhang mas modern na ang tatlong lungsod na binisita naming. at samu’t saring pangangailangan ng tao? Bigas. globalisasyon!” Anila: “we profit from globalization and we are making full use of our WTO membership. at ng World Bank prediction. ano nga ba ito? Para sa mga Tsino na nakaranas ng maraming taon ng matinding gutom at malubhang pagdarahop sa ilalim ng naging inefficient na sistemang sosyalista. kinakailangang mabawi pa rin ang kapupunan ng pambayad sa kabuuang produksiyon. Saan kukunin ang subsidy? Sa ganitong sistema. Bagamat lagi akong nakakabalik sa Tina. first time ng anak ko iyon mula nang umuwi kami dito sa Filipinas noong 1986. sa halip na pagbibigay lamang ng direksyon sa gawaing pangekonomiya. at muli. medaling maunawaang dapat magkaroon ng: (1) liberalisasyon. Halimbawa.Beijing sa norte.S. kaysa mga counterpart na lungsod sa U. lugi ang estado. ibobodega na lamang ang karamihan sa produkto. at hindi niyang maiiwasang ikompara ang New York at Shanghai. Bakit liberalisasyon at deregulation? Nakita ng mga Tsino na sa masusing pagpaplano ng gobyerno ng espesipikong aytem ng produksyon. at (5) transparency sa pananalapi ng korporasyon. nagiging laging kulang ang suplay ng mga bilihin.

laging kulang ang ani para sa mismong magsasaka. Ito ang tinatawag na liberalisasyon at deregulasyon. Iyon naming mapapalad na nabubunot ang pangalan para magkabahay ay nagtitiis na magsiksikan ang tatlong henerasyon ng pamilya sa buong kabahayang mga siyam na metro kuwadrado ang liit. hindi ng napakaespesipikong plano sa produksiyon ng consumer goods. Sa sosyalisadong sistema ng pabahay. saka nagsipag na muli ang mga magsasakang Tsino. Laging bangkarote ang gobyerno. Dahil laging kulang ang pondo ng gobyerno. Intriga at sama ng loob ang inaabot sa pagbibilang ng puntos kung sino ang dapat mabigyan ng pabahay. nadarama ngayon ng mga may mataas na kita na makabayang duty nila ang bumli ng sariling bahay o condominium. ang liberalisasyon at deregulasyon ay hindi katumbas ng gobyernong walang kaplano-plano. lalong hirap ang mga tao sa pang-araw-araw na buhay. Dahil sa napakaplanadong komyunal na pagbubukid kaugnay ng hinihinging quota ng estado para masuplayan ang pangangailangan ng mga tagalunsod.Kung di man sa buwis ay sa utang panloob o panlabas. Sa edukasyon naman. hindi nangangahulugang hindi na papasok ang estado sa housing para sa mga nasa pinakamababang antas ng lipunan. Nang buwagin na lamang ang mga komyun. ang gobyerno ay dapat lamang magbigay ng pangkalahatang direksiyon sa ekonomiya. o kahit man lamang pagsikat o paglubog ng araw. ang gobyerno ang nagtatayo ng mga apartment building na inuupahan ng mga mamamayan sa napakamurang halaga. ayaw malamangan ng iba sa pagtatrabaho kahima’t batay sa itrinabaho ang parte sa ani. Sa gayon. Gayunman. Para saan naman ang privatization? Lahat ng organong pampamahalaan ay dumaraan sa bureaucratic red tape. at hayaan silang magtinda ng produkto sa pamilihan (o nang –free ang market). dati rati’y ipinapangakong libre ang edukasyon Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  85 . lagi silang salat sa pagkain. laging nakapa-inefficient ng kahit anong gobyerno sa pagpapatakbo ng negosyo. hindi mabigyan ng pabahay ang lahat. Sa privatization ng housing. may tiyak na oras ng pag-uumpisa ng trabaho. Tingnan na lamang natin ang kasi ng pabahay. kundi sa larangan din ng public services. Kaipala. Hindi lamang naman sa produksiyon kinakailangan ang privatization. Nagbabantayan na lamang ang mga magsasaka sa malalawak na bukirin. at pag-uwi. Palibhasa. pagpapahinga. Sa gayon. parang naging pabrika ang pagtatrabaho sa bukid. palayain ang mga magbubukid sa kolektibong pagsasaka. hindi sapat ang nakukuha nilang partihan. natural na proteksiyon nito sa sarili ang pagrerequire ng patong-patong na pirma ni ganito at ni ganoon bago makapagpalabas ng salapi. Hindi ba’t nangangailangan ang negosyo ng mabilisang desisyon kadalasan? Anupa’t pribadong pagmamay-ari ang nakapagpapasigla ng kabuhayan. lalo na kaugnay ng lagay ng panahon. hindi makapagtrabaho nang husto ang karamihan. pondo ng publiko ang hawak ng gobyerno. Gayunman. Bakit naman free market? Nang ang produksiyong agricultural sa Tsina ay batay sa mga plano ng komyun. Alam nating ang agrikultura ay kinakailangang fleksibol.

kundi man nauna na nga. Pero. Makikitang sa di-pagsunod sa sistemang ito. privatization. lagi silang nagugulat noon na mas marami pang Filipino ang nakakatuntong sa mga institusyon ng lalong mataas na kaalaman kung absolute numbers din lamang ang titingnan. Mangyari pa. deregulasyon. ng Japan. Laos. Hongkong. Tulad sa alinpamang forum. Taiwan. maunlad man o atrasadong ekonbomiya. South Korea. nangangahulugang sinisimulan na nilang sundin ang limang pangunahinbg sangkap ng ekonomiyang nabanggit natin— liberalisasyon. Ibig sabihin. Nangangahulugan din ito ng pagsunod sa mga ispesipikong takda ng mga Round ng Pag-uusap sa GATT/WTO. ayaw bumagsak. Cuba. Samantala. Kung mahalaga ang privatization para malabanan ang patong-patong na regulasyong burukratiko ng gobyerno. Bagong sistema ito na dulot ng mga pag-unlad ng stock market. Nauna sa kaniya ang Singapore. at transparency. Sumusunod sa kanila ang India at Vietnam na naririnig na ninyo marahil na malapit na naman tayong maunahan. Mahusay at laging preparado ang mga Intsik sa negosasyon. at South Africa. sa information technology at sa produksyon ng mga bsikong gamit pang-consumer. ang kasaping naglalahad ng maliwanag na simulain ang nagwawagi. muli. nakikinabang sila nang malaki sa globalisasyon. may papel ang estado sa edukasyon kahit pa malugi ito. Sogo Co. Sa populasyong isang bilyon. para mahubog ang pinakamatalinong estudyante sa mga kursong kinakailangan sa intelektwal na ikauunlad ng bayan. Isa namang extreme ang mga nananatiling galit-galit sa global na sistema at mahigpit na sumusunod sa patakaran ng national economic independence tulad ng Burma. huwag nang banggitin pa ang Japan. malayang pamilihan. kung hindi man ang paniningil ng tuition ng mga state college o university. kaya hayun. Kaya nakita nila ang pangangailangan ng pribadong paaralan. gumagawa ng iskedyul ng mga konsesyon sa taripa. bumabagsak ang kahit pinakamalaking korporasyon na tulad ng sa Enron at Worldcom sa Estados Unidos. Argentina. Kapag sinabi ng Intsik na sinakyan nila ang alon ng globalisasyon. ang kursong kadalasa’y din man profitable. Pero hindi lamang ang Tsina ang nakikinabang sa globalisasyon . Nariyan ang Brazil. katulad ng Filipinas. at North Korea. ang lahat ay kinakailangang mapasailalim ng mga simulaing ito ng globalisasyon kung ayaw mapariwara ang mga kompanya. at Malaysia. at nililinaw ang code ng mga prinsipyo at alituntunin kaugnay ng import at export. laging magulo. dahil sa kakulangan ng pondo. maraming bansa sa South America ang pumirma sa WTO kahit hindi yata gaanong ipinaaalam sa mga mamamayan nila ang mga implikasyon. Higit na Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  86 . ang libreng edukasyon ay nauukol lamang sa iilang piling-piling estudyanteng karaniwa’y anak ng kadre o miyembro ng Partido Komunista. inaasahan naman ang transparency o pagbubukas sa publiko ng libro de kuwentas ng mga pribadong korporasyon. at Columbia na ayaw umunlad. Israel. Samsung Electronics sa Korea. Sa pana-panahong round o miting ng mga kasapi ay pinaguusapan ang mga problema sa kalakalan.mula primarya hanggang kolehiyo.

Taliwas pa nga. Lenin noong 1917 tungkol sa isang sistema ng pandaigdigang ekonomiya. sa panahon ni Mao Zedong. Sa pamamagitan ng pambansang wika. required sila sa eskuwelahan na magsalita ng Hapones o wikang batay sa Tokyo. Katangian din ng mundo natin ngayon ang alon ng demokratisasyon. malakas ang pagbibigay-diin nila sa kanilang wikang pambansa.naniniwala ang apat na huling nabanggit na bansa sa analisis ni V. at (3) paglaganap ng kaalaman sa pamamagitan ng kompyuter. pageeksport na ng capital sa halip na mga produkto lamang. Pero ang basehan ng kanilang kaalaman at pagpapamana ng karunungan sa nakababatang henerasyon ay walang iba kundi ang kanilang pambansang wika. Samantala. sa ganang mga Intsik na nakaranas na ng ganitong sistema. Ayon sa Leninismo. ang imperyalismo na pinaniniwalaan nitong siyang pinakamataas na antas ng kapitalismo. Ang sineng nasa ibang wika ng India ay iyong pang-award lamang sa eksperimentasyon. Ngayong naglilipatan na sa Thailand ang produksiyon ng sabon at shampoo na dating Made in the Philippines. Gayundin. Sa pagtinging ito. Sinasabi natin na “mas does not live by bread alone. Papel ng Wika sa Globalisasyon Saan ngayon pumapasok ang papel na ginagampanan ng wika? Makikita natin sa maraming bansang nabanggit kanina—Japan. dapat silang magsalita ng Putonghua o Tsinong Mandarin na salita sa Beijing sa lahat na ipinoprodyus na pelikula ng Shanghai Film Studio. Bunga ito ng pagabot ng kapitalismo sa yugto ng monopoly. (2) paglakas ng papel ng lipunang sibil. Kahit may ibang salita ang mga taga Okinawa ng Japan. pantay-pantay na nga ang mga mamamayang Tsino—sa labis na kahirapan. kahit may ibang salita ang mga taga-Shanghai. ang mundo ay pinaghati-hati ng mga makapangyarihang bansa sa kanikanilang teritoryo. Hindi lamang ang paglipat ng mga pamahalaan mula sa ekonomiyang sentralisado papuntang ekonomiyang itinatakda ng pamilihan. Israel. Malaysia. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  87 . ang mahinang bansa ay laging talo sa malakas na bansa kung hindi hihiwalay sa kanilang sistema. Taiwan. Korea. South. Wika nga ni Deng Xiapong. Tsina.’ Hindi lamang ang globalisasyon ng ekonomiya ang nakapagpapabago sa mundo natin ngayon.I. ayaw na nila ng autarchy o lubos na economic independence. hindi lamang ang sine kundi sa produksiyon ng libro. Hindi ko sinasabing hindi sila nagpupursiging matuto ng mga wikang dayuhan at mga pandaigdig na lingua franca. Alang-alang din sa economics of scale. nahahanap nila ang kanilang niche sa pandaigdigang tanghalan. tanging Hindi ang wika ng Bollywood sa India. na hindi naman nababatay sa kaalaman sa wikang Ingles ang sekreto. at Vietnam—malalaks na pamahalaan at maunlad na ekonomiya. parami nang paraming bansa ang kakikitaan ng: (1) pag-usbong ng mga estrukturang pangmamamayan mula sa dating malakas na pamahalaan. Ibig sabihin. pagsasama ng capital pambanko at pang-industriya sa tinatawag na finance capital. nakikita natin sa label ang salitang thai at binibili pa rin natin kahit hindi natin naiintindihan at hindi nakasulat sa Ingles. at pagkakabuo ng pandaigdigang korporasyong monopolista na naghahati-hati nga sa mundo. Ganoon din sa multilingguwal na bansang Malaysia.

my emphasis] 20% said that it shoud be English. Bahrain. Santos. Gamit ang estratehikong posisyon ng ating bansa. na lahat ng linya ng nabigasyon ay nagtatagpo-tagpo sa Filipinas. “49% of the respondents answered Tagalog. pagkatapos ay dinadala sa Acapulco. ng estratehiya ng Maykapal na naging global na sentro ng sangkatauhan ang kapuluang Filipinas. Open-ended ang tanong. Kung baga sa magkakapit-bahat. ang ating wikang pambansang salig sa Tagalog ang pangwalo sa lahat ng wikang ginagamit sa mga sambayanan sa Amerika. Ayon naman sa Kalihim ng mga Ugnayang Panlabas. Andrew Gonzales ng De La Salle University at dating kalihik ng DECS. Papaano natin mapapakinabangan ang ganitong posisyon? Pakinabang ng Globalisasyon: Kaya ba Natin? Noong panahon ng Kastila. at ang sinumang makakakontrol sa Pasipiko ay siyang makakakontrol sa buong mundo. nakita nating naging superpower ang Estados Unidos sa panahong tuwiran niya tayong sakop.” (Mahar Mangahas. o French. ipinangalandakan ni President McKinley sa pamamagitan ng kapartido niyang si Senator Beveridge. Sa loob ng 250 taon. Ayon doon. Sa pagsisimula ng ika-20 siglo. nagkaroon ng survey ang SWS noong 1998 na nagtanong sa representatibong pambansang sample kung saang lengguwahe nila mas gustong nasusulat ang mga teksbuk sa paaralang primarya. Benilda S. at ipinabagsak ng mga nasasakupang bansa sa Amerika Latina at Filipinas sa pamamagitan ng rebolusyon. bagkus ay ang mga tinanong mismo ang pumili ng sagot. and [only. ginawa nilang sentro ng kalakalang pandaigdig ang Filipinas. Ito rin aniya ang isa sa mga wikang maririnig sa mga public address system na nagpapatalastas ng mag produkto sa Saudi Arabia. nasaan diyan ang wikang Filipino sa panahong ito na mayroon na tayong kababayang matatagpuan sa lahat ng bansa at sulok ng daigdig? Naniniwala si Bro. Ka Blas Ople. ayon sa tagapangulo ng kagawaran ng Filipino nito na si Dr. aniya. daig ang German. at sa panahong siya ang humahawak ng gahompampolitika at pangmilitar sa ating bansa. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  88 . Nabanggit ko kanina ang tungkol sa gasolinahan sa kanto noong ako’y bata pa. ibig sabihin. Hanggang sa mabuksan ang Suez Canal at hindi na nakaaangkop sa bagong sitwasyon ang Espanya. aniya. makikitang gitnang-gitna tayo sa mundo. Yumaman sila at naging superpower nang mga panahong iyon. na 98% ng mga Filipino ang makauunawa ng Filipino. Ang sinuman. May 28. Samantala. Kung titingnan natin sa globa ang Filipinas. walang inilistang mga lengguwahe ang SWS. na makakontrol sa Filipinas ay makakakontrol sa Pasipiko. 1999). Lahat ng produktong galing sa Asya ay tinitipon sa Maynila. Tuluyan silang nanghina. kantong-kanto ang lagay natin. at Dubai. “People Prefer Teaching in Filipino” Manila Standard. Sa Ateneo de Manila. Pinagpala. nagpayaman ang Espanya sa galleon trade ng Maynila-Acapulco. itinuturo ang eleganteng porma ng Filipino upang makapag-command ng respeto ang mga graduate nito sakaling sila na ang namumuno sa mga opisina o korporasyon.Ngayon. 31% said that it should be Tagalog at English. Italian. Mexico para ikalat sa America at Europa.

Ikalawang Sourcebook ng SANGFIL. Constantino. ed.D.. Ph. Buod Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  89 .Ngayon tayo na mismong mga Filipino ang namamahala sa ating bansa. at makinabang. Jr. at tulad ng iba pang mature na bansa ay manguha at makakuha sa iba sa pamamagitan ng pagbibigay ng maibibigay? Magagawa ba nating magtungo. Pamela C. sa globalisasyon? (Pinagkunan: Filipino at Pagpaplanong Pangwika. Magagawa ba nating makipaglaro sa ibang bansa.) Wikang Filipino – Wika sa Globalisasyon ni Tereso Tullao.

o may nangingibabaw na wika sa paligid ng maraming wika. Ang Papel ng Wika sa Ating Lipunan Mahalagang kasangkap ng panlipunang kapital ang wika na ang gamit ay gawing episyente o mabisa ang mga transaksyon sa isang ekonomiya. Ang ganitong pananaw ay naniniwala na ang kaalaman sa wikang Ingles ng ating mga manggagawa ay isa sa mga pangunahing batayan ng ating pagiging kompetitibo. kumokontrol at nagpapalakad ng ating lipunan. may kakayahan itong maging susi sa integrasyon ng isang lipunan. hindi nagagampanan ng wika ang kakayahan nitong pagugnayin ang mga tao.May papel ba ang wikang Filipino sa harap ng laganap na globalisasyon na naglalayong pag-isahin ang iba’t ibang aspekto ng buhay sa buong mundo tungo sa isang bilihan. sa isang wika? May malakas na sigaw tayong naririnig na kinakailangang paunlarin ang ating kaalaman sa wikang Ingles dahil ito ang wika ng komersyo. Kahit na ang proseso ng globalisasyon ay nagsasanib. at wikang naghahati ng mga sektor at mamamayan. Dahil ito ay instrumento na namamagitan sa mga tao. Ang ganitong kalakaran ay maaaring maging sanhi sa mabagal na pagsulong bunga ng magastos na paggamit ng mga produktibong sangkap. Ang kritisismo sa wikang Ingles sa kakayahan nitong maging mahalagang sangkap ng panlipunang kapital ng Filipinas ay hindi nakabatay sa dahilang ito ay isang dayuhang wika. Samakatuwid. mga sektor. Subalit kung ang lipunan ay pinamumugaran ng maraming wika. Kung ang wikang Ingles ay tunay na mapag-ugnay at nagiging daan sa episyenteng pamagitan ng mga transaksyon. batas. Ang layunin ay maisama ang dumaraming mamamayang Filipino na mas nakauunawa sa wikang Filipino sa mga biyaya ng globalisasyon. Kahit pa tinatanggap na ang wikang Ingles bilang nangingibabaw na wika sa larangan ng pulitika. ang wika ng globalisasyon. masasabi nating Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  90 . hindi mahalaga ang pagiging dayuhan nito o kung ito ay ginagamit ng mga naghaharing uri dahil may panlipunang halaga pa rin ito sa mga nasasakupan dahil sa pagunawa nila rito nagagamit ito sa kanilang mga transaksyon. mga lugar sa isang lipunan. Sa kabilang banda. ang kakayahan nitong maghati ay nagbabantang mahiwalay ang maraming Filipino sa mga biyaya ng globalisasyon. Hindi rin pinagdududahan ang wikang Ingles dahil ang pangingibabaw nito ay nakabaon sa pagiging wikang ginagamit ng mga naghaharing-uri. sa isang pamantayan. wika ng makabagong teknolohiya. at kultura sa bayang ito. ang sanaysay ay naghahamon sa pagtatanghal at pagpapaunlad ng wikang Filipino bilang wika sa globalisasyon para sa mga nakararaming Filipino. Ang alinlangan sa wikang Ingles ay nagmumula sa pagiging wikang di mapag-ugnay. di episyente ang mga transaksyong ekonomiko. wikang mapaghiwalay. higit na episyente na maging susi ang wikang Filipino bilang wika sa globalisasyon. samakatuwid. namumuno. wika ng siyensya. ekonomiya. Upang mangibabaw ang epekto ng pagsasanib kaysa epekto ng paghahati. Ang kaalaman sa wikang Ingles ang dahilan ng ating komparatibong kalamangan sa kalakalang internasyonal. Kung ito ang nangyayari. hindi naman nito napag-uugnay ang lahat ng mga mamamayan sa kanilang pakikilahok sa mga nabanggit na aspekto ng lipunan.

Tulad ng nabanggit na.tunay na ngang mahalagang sangkap ng ating panlipunang kapital ang wikang Ingles. ito ay rin ay instrumento na nagpapatatag at nagpapaunlad sa isang lipunan. Samantala. Ang mahalagang papel ng wika sa pag-aayos. marami ang nakaunawa at humina ang sigaw ng pangamba at pagrereklamo ng mga mamamayan. Hindi lamang mabisa ang wika sa agarang mobilisasyon. Mahalaga rin ang papel ng wika sa mobilisasyon ng mga mamamayan tungo sa kaunlaran. Ang Value Added Tax (VAT) ay hindi rin maunawaan ng mga ordinaryong mamamayan dahil iilan sa ating mga pinuno sa BIR ang kayang ipaliwanag ito sa wikang Filipino. magbayad ng buwis upang matugunan ang katatagang ekonomiko. pagpapatatag at pagpapaunlad ng ekonomiya ay nakapaloob sa layuning itanghal ang Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  91 . Ngunit nang magbuhos ng maraming anunsyo ang pamahalaan sa pagpapaliwanag tungkol sa APEC at VAT na isinulat sa wikang Filipino. monetaryo at pagpapalitan ng salapi. Sa kabila ng mga patakarang fiscal. Ang wikang nauunawaan ng nakararami at hindi ang wikang nangingibabaw ang higit na mabisang gamitin upang maabot ang pinakamaraming mamamayan na tutugon sa problema ng katatagang ekonomiko. APEC at AFTA nang ito ay tinatalakay sa wikang Ingles ng mga lider ng pamahalaan. Ang maayos na transaksyon ay nauuwi sa mabisang paggamit ng mga yaman ng isang lipunan at nakapagbibigay daan tungo sa pinakamataas na antas ng kagalingan habang tinutugunan ang mga pangunahing kagustuhan ng mga tao. pagpopondo ng kaunlaran. pagnenegosyo. pagpapataas ng produktibidad at marami pang iba. Tingnan natin ang lakas at bisa ng paggamit ng wikang Filipino. Halimbawa. Ang wika ay magagamit upang mapalawak ang kapasidad ng ekonomiya na makalikha ng yaman sa mga susunod na henerasyon. ang katatagan ng isang ekonomiya ay natatamo kapag ang mga resulta ng mga transaksyong nagpapalawak ng yaman ay tumutugma sa mga resulta ng mga transaksyong gumagamit sa mga yaman. Marami sa ating kababayan ang may negatibo o halos walang kaalaman sa diwa ng WTO. nariyan din ang paghahamon at paghihikayat sa ating mga mamayanan na magsakripisyo. Alam natin ang papel na ginagampanan ng pamahalan at ng bilihan upang mapatatag ang iba’t ibang presyo ng mga yaman sa isang lipunan. pagkasira ng kapaligiran. pagbabayad ng tamang buwis. Ang wika ay hindi lamang isang instrumento na nag-aayos at namamagitan. Ngunit may mahalagang papel din ang kultura upang mahimok ang mga mamimili ng sari-saring produkto at serbisyo na itugma ang kanilang kagustuhan sa harap ng kapos na yaman. magtipid. nagagamit rin ito sa pagtugon sa mga isyung pangkaunlaran tulad ng populasyon. sa paganyaya sa ating mga kababayang kapos sa mga kinakailangang yaman. inaayos ng wika ang mga transaksyon ng mga tao upang magawa at magamit ang mas malawak na yaman. ang wika ng nakararami ang ginagamit upang maunawaan nang lubusan na ang pagnenegosyo sa halip na pagiging empleyado ang angkop na istratehiyang pangkabuhayan para sa kanila.

nagiging mahina ang pundasyon sa katatagan at kaunlaran. komersyo at pulitika samantalang ang paggamit ng Filipino at iba pang katutubong wika ay sumasakop lamang sa mga impormal na diskurso at usapin. Naririyan ang mahigit sa pitong libong pulo na pinaghihiwalay ng malalawak na karagatan. ang kakayahang mapataas ang pambansang yaman ay kumikitid. Nariyan din ang agwat sa kultura na lumalabas sa wikang nangingibabaw at sa kulturang kanluranin na katapat ng naiibang kulturang bayan na ang gamit ay ang wika ng masa. Subalit. iba’t iba ang antas at lalim ng agwat sa pagitan ng dalawang magkasalungat na panuntunan sa iba’t ibang aspekto ng ating lipunan. may dalawang uri ng integrasyong hinaharap ang isang ekonomiya: ang integrasyong panloob at integrasyong eksternal. pakikipag-ugnayan (inter-koneksyon) at pagtutulungan (inter-dependence). Ang duwalismong ito ang isa sa mga sagabal sa ating pag-usad. magkahiwalay at mahina ang kapit sa isat-isa. isang bayan at isang lipunan. Magkahiwalay ang pulitika ng isyu sa pulitika ng mga sikat. batas. Marami. Sa larangan ng ekonomiks. Ang bawat uri ng integrasyon ay may angkop na pamagitang wika na ginagamit upang malasap ang mga biyaya ng integrasyon. ang formal at impormal na sektor ay nauuwi sa dalawahang ekonomiya. Ang agwat na ito ang isa sa mga sanhi kung bakit mahina ang ating lipunan lalo na sa kaayusang ekonomiko. Integrasyong Panloob Sa isang sanaysay may isang dekada na ang nakalilipas. May agwat din sa larangan ng pulitika sa ating bayan. Kung minsan dahil sa kawalan ng sapat ng paraan ng transportasyon. Bunga ng mga agwat na naghihiwalay sa mga sektor. ang hiwa-hiwalay na mga pulo ay nauuwi sa mabagal na kalakalan sa pagitan ng mga isla. (Tullao. inilarawan ko ang kahinaan o kawalan ng integrasyon ng ating lipunan na nagdudulot ng malaking sagabal sa ating mabilis na pag-usad bilang isang ekonomiya. Dahil din sa agwat na ito. Kung tayo ay isang buo o pinag-isang ekonomiya bibilis ang daloy ng palitan ng produkto at serbisyo sa pagitan ng mga pulo na siyang magpapalawak sa dagdag na yaman sa ating ekonomiya. Kahit sa pagpapatupad ng batas. regulasyon at probisyon ng Konstitusyon. Ang kasalukayang prosesong ito ay bumabalot at nagpapabago sa lahat halos ng antas ng buhay at lipunan sa Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  92 . Globalisasyon. ang integrasyong eksternal Ang globalisasyon ay mailalarawan bilang mga samut-saring proseso na naglalayong mapag-isa ang iba’t ibang networks ng mga networks sa buong mundo sa pamamagitan ng kompetisyon. hindi mahihigpit ang mga koneksyon ng iba’t ibang aspekto ng buhay na nauuwi sa kahinaan sa pagtugon sa mga layunin ng isang lipunan. Ang kanluraning sistema ng demokrasya ay tinatapan ng impormal na pulitika ng personalidad.integrasyon ng ekonomiya. kung minsan ay ginagamit pa rin natin ang pamamaraan ng kakilala kaysa sa pagtupad sa mga umiiral na regulasyon. Dahil sa luwang ng mga agwat na ito. Ang agwat ng magkahilerang kultura ay makikita rin sa ng paggamit ng wikang Ingles sa mga pamantasan. 2001). patakaran.

Kahit na ito ay lumilikha ng pamantayang global. ito ay rin ay mabilis sa tumatanggi sa mga hindi handa at hindi karapatdapat. nawawalan ng trabaho ang mga manggagawa at nayayapakan ang mga industriyang hindi kayang makipagtunggali sa pamantayang internasyonal. kapital. maraming tao sa buong mundo ay nakakukuha ng informasyon na mas mabilis pa sa kidlat. ang globalisasyon ang isa sa pinakalantad na realidad sa kasalukuyan na nakaapekto sa iba’t ibang bahagi ng buhay at ito ang pangunahing dahilan na nagbibigay ng bagong batayan at katuturan sa umuusbong na papel ng mga indibidwal. Batay sa mga kontradiksyong nabanggit. kaalaman at mga tao sa pagitan ng mga bansa ang nagpalawak sa kasalukuyang gamit ng konsepto ng globalisasyon. teknolohiya at kaalaman ay ang parehong daang ginagamit ng iba’t ibang sektor upang ilantad ang mga di-pantay. Ang mga networks na nag-uugnay ay ang mga daan ding ginagamit upang magkabuklod ang ibat-ibang sektor sa iba’t ibang sulok ng daigdig upang tutulan ang patuloy na globalisasyon dahil sa bigat ng mga ibinubungang sakripisyo nito. Subalit ang ganitong paguugnay sa informasyon ay nagpalawak din ng dibisyon sa kakayahang makakuha ng informasyon at sinasagi ang mga indibidwal. ang isang timbang na pananaw sa globalisasyon ay kinakailangan upang maunawaan ang mga di pantay na resulta ng di mapigilang kasalukuyang realidad. Samakatuwid. diinaasahan at mga sistematikong panganib na ibinubunga ng globalisasyon habang pinag-uugnay ang mga networks. Ang wikang ginagamit sa mga transaksyon sa globalisayon ay untiunting kumikitid sa iilang wika sa pangunguna ng wikang Ingles. sistema ng estetika at kung minsan ay pati wika. Dahil sa bilis ng pagsulong sa information technology. lalim at bilis ng paggalaw ng mga produkto. nauuwi ito sa dipantay na pakikinabang sa proseso. Ang lawak. ang pangingibabaw ng pamantayang episyenteng pamamaraan. pinag-iisa ang mundo sa pamamagitan ng pagtatanghal ng isang pandaigdigang kultura.iba’t ibang lugar sa buong mundo. Kahit na ito ay may kakayahang mag-ugnay. ang mga bansa ay nawawalan ng kapangyarihan at humihina ang kanilang kasarinlang gumawa ng mga regulasyon sa loob ng kanilang sinasakupang teritoryo. Sa pagtatanghal ng pinag-isang pamantayan at ang unti-unting paglalatag ng isang pamahalang global. ekonomiya. Ang konsepto ng globalisasyon ay isang paradokso dahil maraming kaakbay na kontradiksyon ito. kapital. Sa larangan ng kultura. kaayusan. sektor at mga bansa bunga ng limitadong yaman at kakayahang makibahagi sa network sa informasyon. Ang mga daang ginagamit upang mapag-ugnay ang mga networks sa produkto. gawi. nagbabagong ideya at papalakas na kamulatang panlipunan Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  93 . Sa larangan ng produksyon. Ang influwensya ng pulitika. sa paglayon nitong matamo ang pinag-isang mundo lumilikha ito ng duwalismong internasyonal at marami itong nasasaktan sa proseso ng integrasyon. institusyon at istruktura sa isang lipunan. Dahil dito. Sa kabila ng pagiging mapagsanib nito. ito ay nagdadala rin ng paghihiwalay bilang katapat na sakripisyo.

Wikang Filipino at ang Integrasyon Ano ang papel ng wikang Filipino sa kapaligirang may dalawang uri ng integrasyong hinaharap ang ating lipunan? Walang duda na sa larangan ng integrasyong panloob binanggit na natin ang mga pangunahing papel ng wikang nauunawaan ng nakararami sa pag-aayos. at pulitika ang nangingibabaw na wikang Ingles ang dapat pa ring pairalin kahit na mahina ang kakayahan nitong pagisahin ang mga nabanggit na duwalismo sa iba’t ibang aspekto ng lipunan Ang pananaw na ito ay tinatanggihan ko dahil naniniwala ako na sa harap ng duwalismo sa ating lipunan may halagang ekonomiko ang wikang Filipino na ginagamit sa mga transaksyon ng mas nakararaming Filipino. Dahil ito ang wikang ginagamit ng informal na sektor. Ang malakas na integrasyong panloob din ang magpaparami sa mga mamamayang makikisangkot sa mga benepisyo ng globalisasyon.at pangkapaligiran ay mga pwersa na pagpapasulong o hahadlang tungo sa isang timbang na pamamahala ng globalisasyon. pagpapatatag at pagpapaunlad ng ekonomiya. Samakatuwid. sa larangan ng komersyo. ang malawakang paggamit nito ay may makabuluhang halaga sa pag-aayos. ang integrasyong kultural ang tanging matatamo sa paggamit ng wikang Filipino. ang mga tagapagtaguyod ng globalisasyon ay sumisigaw na kinakailangan ang pagaaral at pagsasanay sa wikang Ingles dahil ito na ang nagiging wika ng kalakalang internasyonal at ang wika ng globalisasyon. Samakatuwid. Sa integrasyong eksternal. Sa harap ng kahinaan ng wikang Ingles na pag-ugnayin ang lipunan. higit na kailangan ang integrasyon internal upang mapalakas ang kakayahan nating makipagtunggali sa kalakarang global. batas. pagyamanin at palakasin natin ang panloob na yaman upang makipatunggali. Hindi ko minamaliit ang ganitong pananaw o ipinagkakait na may katotohanan ang ganitong paniniwala. pagpapatatag at pagpapaunlad ng ekonomiya. Papaano naman nakasasali sa proseso ng globalisasyon ang napakaraming mamamayang Filipino kung hindi sila marunong at bihasa sa wikang Ingles? Sila ay magiging halimbawa na isinasantabi ng globalisasyon dahil hindi sila nakikihalok sa pagtanggap ng mga biyaya nito. ang pagpapatupad ng pananaw na walang halagang ekonomiko ang wikang Filipino ang isa sa mga dahilan kung bakit mahina ang integrasyong panloob na nauuwi naman sa mabagal nan pag-usad ng ating ekonomiya. Ipinahihiwatig din ng pananaw na ito. bakit ayaw nating bungkalin ang potensyal ng wikang Filipino na mapakitid. at makinabang sa mga benepisyo ng globalisasyon at integrasyong eksternal. kinakailangang pasiglahin. Sa aking palagay sa harap ng globalisasyon. kung di man isara. Ang aking pangamba sa pananaw na ito ay baka lalong maging mapaghiwalay o mapaghati sa halip na maging mapag-isa ang proseso ng globalisasyon kung hindi natin pauunlarin ang wikang Filipino bilang wika sa globalisasyon. ang mga agwat sa ating duwalismong lipunan. Ang pananaw na ito ay lumilihis sa pananaw na ang wikang Filipino ay ginagamit lamang upang itangghal ang nasyonalistikong damdamin. Ang malakas ng integrasyong panloob ang panlaban natin sa kultura ng Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  94 . Sa aking palagay.

Kung Ingles ang mamamayani sa atin.eksklusyon ng globalisasyon na pumapatid sa mga mahihina at di kompetitibo. magiging malaganap ang paggamit ng teknolohiya at may potensyal na tumaas ang pambansang kita. dumarami na ang mga Filipinong nakauunawa sa wikang Filipino batay sa Tagalog. Sa larangan ng pananalapi. kung maipaliliwanag ang iba’t ibang istrumento ng pag-iimpok at dahilan ng pamumuwis. Tsino. Subalit kahit marami ang nakauunawa nito. Ngunit kakailanganin at dapat din nating pagyamanin ang antas ng kaalaman sa iba’t ibang disiplina sa wikang Filipino upang maging instrumento ito sa pagpapakitid ng mga agwat sa pagitan ng mga mamamayan sa iba’t ibang aspekto ng lipunan. kung maisasalin o maipaliliwanag ng mga intelektwal na Filipino ang mga makabagong teknolohohiya sa wikang Filipino. Ito ang nagiging lingua franca ng maraming Filipino. kahit gustuhin natin hindi na natin maaaring itapon pa ang wikang Ingles. matatagalan pa ang lalakarin upang maging tunay na intelektwalisado ang wikang Filipino at baka abutin pa ng 100 ayon kay Bonifacio Sibayan. kahit hindi marunong ng Ingles ay magiging produktibo pa rin ang mga mamamayan dahil naunawaan nila ang mga makabagong pamamaraan sa pagtatanim at pag-aalaga ng hayop sa wikang nauunawaan nila. Ang wikang Ingles nga ba ang susi sa ating integrasyong eksternal? May sapat bang batayan ang pangangamba ng ilan na pinahihina natin ang Ingles dahil Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  95 . sa pagtatanim o pagaalaga ng hayop. Sa larangan ng medisina at kalusugan. Kaya. May mga taong nagsasabing ang papapaunlad ng wikang Ingles ay isang paghahanda para hindi tayo maisantabi ng proseso ng globalisasyon. marami ang makauunawa sa kanilang karapatan at mga obligasyon bilang mamamayan. at Taiwanese sa wikang lokal kayat madali nilang itong naipatupad. Halimbawa. Ngunit kailangang simulan na ang unang hakbang ngayon. Nasa atin na ito kayat pagyamanin natin ito at gamitin natin ito sa ating integrasyong eksternal. Nangangahulugan ba ito na isasantabi na natin ang wikang Ingles? Sa harap ng isang baylingwal na kultura. kung maipaliliwanag ito sa wikang nauunawaan ng mga ordinaryong mamamayan. Sa larangan ng batas. madaling mauunawaan ng mga ordinaryong Filipino ang mga paraan ng pangangalaga sa sarili at panggagamot kung ito ay naipaliwanag sa wikang Filipino. Malaki ang papel na ginagampanan ng mga intelektwal sa gawaing ito. ang mga aral lamang ang agarang makagagamit ng benepisyong ito. Ang mga makabagong proseso ng produksyon ay ipinaliliwanag sa mga produktibong manggagawang Thai. Kinakailangan maunawaan ng mga ordinaryong mamamayan ang mga prinsipyo at konsepto sa wikang alam nila nang makisangkot sila sa proseso ng globalisasyon. baka kaunti na lamang ang magrereklamo sa kakulangan ating pamahalaan at madaling maibubungkal sa kanilang isipan ang mga biyaya ng pagsisikap at pagnenegosyo Batay sa direksyon ng ating demographiya.

Kung hindi maisasagawa ng mga taga departamento ng Filipino ang pagsasalin. Mayroon akong mga espesipikong hamon sa departamento ng Filipino sa ating pamantasan. Dahil dito ang pagpapayaman at pagpapalawak ng wikang Filipino bilang wikang intelekwalisado ay magiging wika sa globalisasyon. magsalin at magsulat sa wikang Filipino. Nasisiyahan na ba tayo na 30% lamang ng ating mga kababayan ay nakauunawa sa wikang Ingles at wala tayong ginagawa sa katotohanang mahigit sa 90% ng mga Filipino nakauunawa sa wikang Filipino? Malaki ang papel ng mga intelektwal sa bayang ito upang maging susi sa integrasyong internal. Una. magsalita. bakit higit na mabilis ang pag-unlad ng Thailand. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  96 . Ang wikang Filipino ang magiging tagapamagitang wika upang maunawaan at makilahok ang marami nating mamamayan sa proseso ng globalisasyon. Tulad ng nabanggit ko na. makabagong teknolohiya. Naririto sa atin ang mahuhusay na manager. Ang mga dati nang nakikinabang sa globalisasyon ay sila pa rin ang patuloy na makikinabang sa prosesong ito. ang papel ng mga intelektwal ay mag-aral. dalawang bagay ang kanilang magagawa. Sa pagbubungkal nila ng kanilang profesyon at disiplina sa wikang Filipino. Samantala. manggagawa at tagasunod nito ay pawang gumagamit. ang kahinaan ng integrasyon ng ating ekonomiya ang sanhi ng ating mabagal na pag-usad. sanay sa wikang Ingles ngunit ang mga tauhan. gawi. Papaano makukuha ang tamang timbre at tono ng isang musika gayong hindi magka-akma ang mga namumunong konduktor sa mga tagasunod na musikero? Ang dapat nating ipangamba ay ang kawalan ng interes ng mga intelektwal sa bayang ito na paunlarin ang wikang Filipino sa harap ng paglaganap at pagtanggap ng maraming mamamayan sa wikang Filipino sa paglipas ng panahon at sa ibat ibang sektor at lugar sa ating bansa. Samantala ang pagtataguyod ng Ingles sa harap ng maraming Filipinong hindi nakauunawa nito ay isang mapaghiwalay at di episyenteng pamamaraan. ng wikang Filipino. makipagugnayan at makipagtulungan sa mga intelektwal ng mga iba’t ibang disiplina sa unibersidad at pagtulungan ang pagsasalin ng mga obra maestra sa ibat ibang displina. dahil mulat. Tsina at Vietnam kung ihahambing sa ating ekonomiya gayong hindi naman bihasa sa Ingles ang kanilang mga manggagawa? Hindi Ingles ang dahilan ng kanilang masiglang ekonomiya bagkus maaaring ituro ito sa kanilang mahigpit na integrasyong panloob. Kung ang wikang Ingles ang batayan ng ating kompetitibong kalamangan.ginagamit natin ang wikang Filipino sa pagsasaalita? Mawawalan na nga ba ng komparatibong kalamangan ang mga Filipino sa bilihang internasyonal sa paglaganap at paggamit ng wikang Filipino? Ito ang mga tanong ng mga tumututol sa pagpapaunlad ng wikang Filipino. at kultura sa wikang madaling maunawaan ng nakararaming Filipino. Ang ganitong hamon ay hindi upang itakwil ang Ingles ngunit upang mabisang mailipat ang mga biyaya ng siyensya. posibleng mapag-ugnay ang hiwa-hiwalay nating lipunan at madali nang maidadala sa mga Filipino ang integrasyong eksternal.

Una.Ikalawa. Sa isang bansang papaunlad na humaharap sa pwersa ng globalisasyon. hindi episyente ito at mahirapan ang Ingles. Kasama rin ang paglalathala ng mga pananaliksik sa disiplina ay dapat isulat sa wikang Filipino. may potensyal itong maging wika sa globalisasyon. Ikatlo. Iilan lamang sa ating mga kababayan ang nakalalasap ng mga biyaya ng globalisayon dahil sa mga kaalaman na natutunan sa wikang Ingles samantalang marami sa ating mga kababayan ay nahihirapang makisangkot bunga ng kawalan ng kaalaman. Kongklusyon Ang pagpapaunlad ng wikang Filipino ay isinusulong dahil sa tatlong pangunahing dahilan. Hindi natin kinakaila at tinatanggihan ang integrasyong eksternal ngunit isang pangunahing kundisyon upang malasap nang lubusan ang mga biyaya ng globalisasyon ay ang lakas ng integrasyong internal. ang magagawa ng pagpapaunlad ng Filipino ay mapalakas ang ating integrasyong internal. ang mga bagong teorya. Kung marami sana sa ating mga pinuno ng pamahalaan. kung walang makukuhang espesyalista. nananaliksik at magsusulat sa wikang Ingles. bunga ng kasalukuyang duwalismo sa ating lipunan. Ang pagtugon sa dalawang uri ng integrasyon ay maaari ring gawin ng wikang Ingles ngunit sa aking paniniwala. Dahil na rin sa pagiging baylingwal ng mga Filipino. intelektwal. pagpapatatag at pagpapaunlad ng ekonomiya. marami ang nagtatanong kung bakit kinakailangan pang paunlarain ang wikang Filipino sa iba’t ibang disiplina gayong mas kailangan nating matuto ng Ingles na itinuturing wika ng kalakalang internasyonal. imbensyon. kalakaran sa isang displina ay dapat nang matutunan at maibahagi sa mga ordinaryong Filipino at estudyante upang matutunan nila ang makabagong kaalaman sa bawat disiplina. ang mga tagapagsalin ay dapat mag-aral ng mga displina hanggang sa masters level. Kung ang papel ng Ingles ay mapaguugnay tayo sa bilihang internasyonal at matamo ang integrasyong eksternal. Higit pa sa pagsasalin. Dahil dito higit na maraming Filipino ang magkakaunawaan at mas marami din ang maaaring makisangkot at makinabang sa biyaya ng globalisasyon. Ang ganitong sitwasyon ay isang lantarang palatandaan ng kahinaan ng integrasyong internal. kahit na ito ay ang nangingibabaw na wika. negosyante ay marunong magsalita at magpaliwanag ng mga bagay sa pulitika. dahil may kakayahang mapalakas ng wikang Filipino ang integrasyong panloob. Subalit ang mga intelekwal ding iyan ay dapat ding mahasa sa pagsusulat at paglalahad sa wikang Filipino. Ang aking ipinagpapalagay dito ay mananatiling Ingles ang mangingibabaw na wika sa ating bansa. Marami pa ring intelektwal ang mag-aaral. Ikalawa. ang wikang Filipino ay magagamit sa pag-aayos. kalakalan at Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  97 . Ang integrasyong internal ay mapalalakas kung ang kaalamang natutunan sa wikang Ingles ay maisasalin sa wikang Filipino. malawak ang gamit ng wikang Filipino hindi lamang sa pagpapatingkad ng damdaming nasyonalistiko. ekonomiya. mauuwi ito sa pagpapalakas ng integrasyong eksternal at internal.

Ang Kompyuter ni Regina G. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  98 . Ito rin ang nagpapalakas ng integrasyong internal. Ang mga computer na sumunod sa IBM ay tinawag na IBM Compatible. Ang Apple Computer Inc. pwersa ng bilihan at makabagong teknolohiya. Niluma na nito ang typewriter o makinilya. napakarami pang nagagawa sa kompyuter. Dahil dito. halimbawa. madaling matatanggap ng mga mamamayan ang anumang panukala na nagmumula sa pamahalaan. Jara Pinakapopular na makina sa ngayon ang kompyuter. Gamitin natin ang Ingles sa pagpapahigit ng ating integrasyon sa labas ng bansa kasabay ng paggamit ng Filipino upang humigpit ang integrasyon sa loob ng bansa. Ang IBM naman ang may pinakamaraming customer. lamang ang hindi sumunod sa IBM sapagkat marami na rin itong mamimili sa buong mundo. Ngunit sa paglaganap nito sa ating bansa lalo nating magagamit ito sa ating kapakanan kung isasabay ito sa pagpapaunlad ng wikang Filipino. Ang mga ito’y ang IBM (International Business Machines) at ang Apple Macintosh. Tinatawag din itong Mac at ang pinakasikat na personal computer (PC) ngayon ay ang Apple II. IBM Clones o PC samantalang ang sumunod sa Apple Macintosh ay nakilala sa tawag na Macintosh compatibles o Mac-compatibles. Nang makita nitong mabili ang maliit na Apple II. Ang mas mahigpit na integrasyong internal ay nauuwi sa pag-ani ng mga biyaya ng integrasyong eksternal ng mas marami naitng mamamayan. gumawa na rin ng maliliit na computer ang IBM. nagiging tunay na susi ito sa kaunlaran. Ayon sa pagkakagawa. Halos lahat ng gawaing palimbag ay nagagawa sa kompyuter. Tinatanggap natin na ang Ingles ay lalo pang lalaganap sa buong daigdig bilang wika ng kalakalang internasyonal at wika ng iba pang larangan ng lipunan.relasyong internasyonal sa wikang Filipino. Kamakailan. nabalita sa mga pahayagan ang pakikipaglaro ng chess ng world champion na si Gary Kasparov sa isang kompyuter na may pangalang Blue Deep. Ang Apple Macintosh ay gawa ng Apple Computer Incorporated. hindi lamang nagiging wika sa globalisasyon ang wikang Filipino. Ang maliliit na kompanya na gumagawa ng computer ay sumunod sa modelo ng IBM. Bukod sa mga gawaing paglilimbag. Datirati. mauuri lamang sa dalawa ang mga kompyuter. Isang IBM kompyuter si Blue Deep na tumalo kay Kasparov. Napakalaki ng unang computer na IBM. natatapuan ang IBM sa malalaking kompanya.

Karaniwang tumitimbang ito ng 15 libra at karamihan nito ay umaandar sa pamamagitan ng kuryente. maaari itong i-charge na maka-100 ulit bago palitan ng bagong baterya. Mas makabagong baterya ang NiMH o Nickel MetalHydride. Nauso rin ang wi-fi. Nagpatulong ako sa isang eksperto sa kompiyuter. ayon sa laki ng kompyuter. ngunit dalubhasa sa larang ng kompiyuter at internet. Kapag ayaw na nitong gumana. Kompiyuter. Ang luggable o transportable na nakakatulad ng maliit na maletana nabibitbit kahit saan. Ang laptop na mas maliit kaysa luggables. Maari itong patakbuhin ng baterya o ng kuryente. Ang notebook na kasinlaki nga ng notebook kaya tinawag na ganito.. Maaari itong gamitin ng limang oras nang tuloy-tuloy. at Filipino ni Roberto Añonuevo Nakatutuwa at maraming kabataang Filipino na nahihilig sa kompiyuter. Ang bateryang ginagamit sa mga notebook na kompyuter ay tinatawag na NiCad o Nickel Cadmium. Tinawag itong laptop sapagkat maaari itong ipatong sa hita kapag nakaupo habang ginagamit. upang maisayos ang paglalapat o tumbasan ng mga Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  99 . nakakaligtaan naman nilang gamitin ang wikang Filipino upang gumawa ng programa para sa Filipino. Wika. Ngunit ang nakagugulat ay isinisilang ngayon ang bagong henerasyon ng mga Filipinong kabataang bihasa sa pagpoprograma ng kompiyuter. Sa maniwala kayo’t sa hindi. Higit na tumatagal ito kaysa NiCad. Ito at ang notebook ay pinaaandar ng kuryente at ng baterya. Mga kabataang ang iba’y sumusuway sa itinatakda ng pormal na edukasyon. Saanman ka man pumunta sa Metro Manila. Mas maliit ito at mas magaan kaysa laptop. maaari itong ipatong sa palad kapag ginagamit.Ito ang dahilan kung bakit dalawa lamang ang uri ng kompyuter ayon sa pagkakagawa—ang IBM at ang Apple Macintosh. at itatago ko sa pangalang Topz P. Sa kaliitan nito. sinimulan kong magsalin ng mga kodigo sa kompiyuter mulang Ingles tungong Filipino. Subnotebook naman ang mas maliit at magaan sa notebook na kompyuter. mauuri rin ang mga kompyuter ayon sa sumusunod: Ang desktop na karaniwang laki ng kompyuter ngayon na nakikitang nakapatong sa ibabaw ng desk o mesa. Palmtop ang pinakamaliit na uri ng kompyuter na karaniwang tumitimbang lamang ng 2 libra. Gayunman. Ang nakapanghihinayang ay kung gaano kahusay sa kompiyuter at internet ang mga kabataan. kaya puwede ka nang mag-surf habang umiinom ng serbesa o ngumunguya ng tinapay. may mga internet café yata sa bawat kanto.

Kimiki o Kapnayan. Pahintulutan ninyo akong isalaysay ang aking karanasan sa pagtuturo ng Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  100 . at mapipilitang mag-aral sila kung paano tayo kakausapin alinsunod sa nais nating mangyari at sa wikang batid natin. at magwagi nang lubos ang mga Filipino. Bagaman kinakailangang pinuhin pa ang nasabing salin. Nahuhuli ang Filipinas dahil lagi nating kinakausap ang mga banyaga at nakakalimutan nating mag-usap nang batay sa wika natin. at masasabing higit na maganda kaysa sa Ingles na Tinagalog na ginawa ng Wikipedia Tagalog. dahil nagsisimula na tayong magkaisa. Kailangang maging bihasa rin sila sa wikang Filipino dahil magagamit nila ang wikang ito sa paglikha ng mga rebelde’t pambihirang pagpoprograma na magiging kasangkapan ng Filipino para sa pakikipagtalastasan at pagpapanatili ng seguridad. Naniniwala ako na hindi lamang dapat maging mahusay sa kompiyuter. Janairo. ang sgaot ko diyan ay puwedeng-puwede. Panahon na upang magwagi sa bagong himagsikan sa himpapawid. Subalit maymga suliranin na dapat malutas at balakid na dapat maisaayos.salita mulang Ingles tungong Filipino at maiwasang lumitaw ang barok na salin.com. Kung ako ang tatanungin. Meron din nagtatanong kung dapat nga bang gamitin Filipino sa pagtuturo ng kimika? Sa aking karanasan.D. matatakot sa atin kahit ang mauunlad na bansa. Gamitin natin ang bagong teknolohiya upang isulong ang pagka-Filipino natin. pagpoprograma. ano ba talaga? Kami pong mga guro na nagtuturo ng asignaturang ito sa sariling wika ay nalilito rin. At tiyak ko. malaki ang paniwala ko na magiging pamantayan iyon sa mga susunod na gagawa ng kompiyuter sa Filipinas. Kaya hinahamon ko ang mga kabataan ngayon na lumikha ng mas bago’t mas mahusay na programang ginagamit ang wikang Filipino. at internet ang mga kabataan. Nagtagumpay naman sa aking palagay ang ginawa naming proyekto. Ang bunga ng aming pagpapagal ay makikita sa wikifilipino. Kimika o Kapnayan: Ano Ba Talaga? ni Gerardo C. Kemistri. mas pabor akong gamitin ang kimika dahil ito ang aking nakagawian. Ph. Kemistri. kapag naipundar na natin ang diskurso batay sa wikang Filipino.

at sa mga papuri at komentaryo na ibinigay nila matapos ang seminar. tunay na naiintindihan nila ang mga konsepto na may kahirapang ituro at unawaian. Karamihan ay mataas ang nakuhang marka. Karaniwang ang wikang ginagamit ko sa loob ng silid aralan ay Ingles. maiintindihan ba naman kaya ng mga karaniwang kimiko? Maipagmamalaki ng OCTA na ang mga panayam na ibinigay ay maayos na naisalin sa Filipino. Nasusukat ko ang lalim ng kanilang natutuhan sa pamamagitan ng mga pagsusulit. Paniwalaan nyo man o hindi. At ang payak na kadahilanan ay nais lang nilang malaman kung kaya bang isalin sa Filipino ang sang napakateknikal at mahirap na paksa. At ang pamagat ay ang “Makulay na Daigdig ng Kimika Organika”. Ang hindi ko lamang alam ay kung ang mga naturang obserbasyon ay puwede kong iugnay sa wikang aking ginamit. ay naintindihan naman ang konsepto na nais naming iparating. At ang mga teknikal o siyentipikong mga salita na mahirap isalin sa Filipino ay hinayaan ko lamang gamitin nang walang salin. 80% ng aking panayam ay sa Filipino at ang kinalabasan ay masasabi kong nakakapagpagaan ng kalooban ng isang guro. Naihahambing ko ito sa iba pa nilang pagsusulit na ang pagtuturo ko ay sa wikang Ingles at tunay kong masasabi na may malaking kaibahan sa kanilang mga marka. at isa rito ay ang “Organic Chemistry Teacher’s Association” o OCTA (ako ang pangulo nito). Subalit may mga paksa na dahil sa talagang may kahirapang unawain ay kakaunting mag-aaral lamang ang nakakaintindi. ako ay naengganyong palawakin ang paggamit ng Filipino sa pagtuturo ng kimika. At dahil nga dito sa aking munting tagumpay. Kaya minsan ang aking ginagawa pagsapit naming sa ganitong mga uri ng paksa ay nagsisimula na akong magturo sa Filipino. ikalawa naman ang mga makagitna at ang ikatlo ay ang mga liberal. Ang mga mag-aaral ay aktibong sumasalin sa mga pagsagot at pagsasalaysay. sa reaksyon sa kanilang mukha habang nakikinig. Sa grupong ito. Sa isang pagdiriwang ng “Philippine National Chemistry Week” na kinasangkutan ng limang siyentipikong organisayon. Subalit ang higit na kapuna-puna ay ang kakaibang sigla na dulot nito sa klase. Ang pangkat ng mga purista Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  101 . Nais kong linawin na sa kabila ng paggamit ko ng Filipino bilang midyum sa pagtuturo.kimika sa Filipino ditto sa Pamantasang De La Salle. Marami ang bilang ng mga guro. sa aking palagay. At kung kaya man. magaaral. Subalit ako’y lubhang natutuksong sabihing “marahil nga”. ang pagsusulit ng mga mag-aaral ay sa wikang Ingles pa rin. Ang mga nagsidalo. Tayong mga gumagamit ng Filipino sa mass media at pamantasan ay mahahati sa tatlong pangkat. at mga kimiko sa industriya na nagsidalo sa seminar na ito. Subalit ang lahat ng aking karanasan dito ay nagmula sa aking mga mata sa mga suliraning nakatago. Lalo na kapag ang mga estudyante na aking tinuturuan ay kinukuha ang naturang asignatura sa unang pagkakataon. At dahil dito ay nahimok akong gamiting muli ang Filipino sa grupo ng mga mag-aaral na bumagsak o ang tinatawag nating “Repeaters’ Class”. idinaos ang isang seminar sa Filipino. Sa unang pagkakataon ay nagkaroon ng isang seminar para sa pagdiriwang ng Pambansang Linggo ng Kimika sa Filipino ang gamit. Ang una ay ang mga purista. Ang pahayag kong ito ay batay na rin sa mga napuna kong masiglang pagtanggap nila sa panayam.

para sa kaluwagan o kaginhawahan ng mga gumagamit. ito magpapaantala sa proseso ng pagtanggap ng sambayanan sa ating sariling wila. At ito ang nagiging balakid sa pag-unlad ng wika. kung tayo ay magkakanya-kanya at hindi pangkalahatan ang gagamiting mga siyentipikong salita. Kung hindi man mag-imbento. pagsulat ng isang aklat sa Filipino. Ang ikalawa ay kunga ng mga wika ay magkakamaganak. may salin man o wala. Sila ay hindi humihiram sa lahat. Ngunit paano yayaman an gating talasalitaan kung ang mga salitang kinuha natin ay huwad? Halimbawa ay ang mga salitang Ingles na lecture at spelling na may maluwag na saling lektyur at ispeling. Ang tanong ko ay bakit hindi antin gamitin ang salitang panayam at pagbaybay na madalas din nating gamitin? Ang mga nagsasabi rin na walang wika na hindi nanghiram ng salita sa ibang wika ay may tatlong kadahilanan. pati na rin ang kultura at kaugalian ay nagbabago. Ang kalalabasan ay ang pagkalito ng mga mambabasa at mga tagapakinig. Ang una ay kung ang salitang hihiramin ay wala o hindi umiiral sa kasakuluyang wikang ginagamit. na sa aking palagay ay nakakabuti naman sa ating pambansang wika. Ang pangkat na ito ang sumasagad sa gamit ng ating talasalitaan. magkakaroon ito ng malayang palitan ng mga salita. Ito ay sa kadahilanang hindi mapag-isa ng mga siyentipiko ang mga salitang ginagamit sa pagtuturo ng kimika. Ito ay walang salin subalit ang pilit na salin ng mga purista ay bigkis kapnayan. Ang mga ito ay may layuning isafilipino ang mga salitang banyaga. Dahil sa pananakop. Halimbawa. isinasaalang-alang nila na ito ay maiintindihan ng mga gumagamit. Ang isa pang pangkat ay ang tinatawag nating mga liberal. Mabibigyan din ng komisyon ng linaw ang maraming salita natin na hindi tiyak ang kahulugan. Ano naman kaya ang kadahilanan at hihiram tayo ng salitang meron na tayo sa ibang wika? Sa aking palagay ang makagitna ang siyang katwiran sa lahat. Ang pagkakahati ng mga gumagamit ng wikang Filipino sa tatlong pangkat ay isang malaking suliranin. At ang ikatlo ay sanhin ng pisikal na pananakop.ay naglalaron na maisalin sa wikang Filipino ang lahat ng mga salitang banyagang walang salin. Halimbawa ay ano ba ang kaibahan ng salitang tunaw at lusaw? O ang salitang nagniningning at kumukutitap? Ang mga salitang ito ay puwede naming gamitin sa pagtuturo ng kimika subalit hindi kami nakakasiguro kung wasto ang aming gamit. kalituhan at kaguluhan lamang ang idudulot nito. Kaya ang aking mungkahi ay dapat magkaroon ng isang pambansang komisyon na siyang mag-aaral at maglalatag ng gabay para mapag-isa ang mga siyentipikong salita. hindi lamang wika ang nagkakahiraman. Ako ay hindi sang-ayon sa ganitong sistema dahil masyadong nakukurta ang talasalitaang Filipino. Hindi rin sila gumagawa ng mga pilit na salin na lumalabas na katawa-tawa. Ang isa pang halimbawa ay ang katagang Amphoteric at ang pilit na salin ay bakla. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  102 . Sila ay hindi humihiram ng salita na meron na tayo. Halimbawa ay ang salitang “chemical bond”. ay gagamit tayo ng mga dati na nating salita na may ibang kahulugan at siya nating iuukol sa mga banyagang salitang walang salin. Marami sa mga liberal ang nagsasabi na ito ay isang uri ng pagpapayaman n gating talasalitaan. Kapag ganito ang pamamaraan na ating gagamitin. At kung sila man ay humiram.

Ang sagot ko ay kahit na huni ng ibon ang napili nila bilang pambansang wika. At ang kanyang konklusyon o wakas ng kanyang pag-aaral. bilang isang guro. wala daw pinagkaiba ang paggawa ng mga mag-aaral Ingles man o Filipino ang gamit. ay nagdududa sa pamamaraan ng kanyang pag-aaral kaya ganoon ang nakuha niyang resulta. Ang sagot diyan ay hindi naman. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  103 . Ang sabi ng mga kritiko ay ating pinapatay ang kakayahan ng mga Pilipino na magsalita ng Ingles. basta ito ay buhat sa Pilipinas. Inihambing niya ito sa isang grupo ng klase sa Ingles ang gamit. Ako. At ang tanong niya sa akin ay kung ganoon din kaya ako kung sakali at Cebuano ang naging Filipino. pag-aaralan ko ito. Pinalalawak lamang natin an gating kaalaman na magsalita ng Filipino. at para sa Pilipinas. May isa akong kaibigang Cebuano na nagsabing kaya ako masigasig itaguyod ang Filipino ay dahil sa Tagalog ang pinakakatawan nito. itataguyod at mamahalin.Mayroon ding mga bumabatikos sa paggamit ng Filipino. Ang kanyang ginamit na magaaral ay buhat sa Katagalugan at Mindanao. nais kong himukin kayong lahat na itaguyod natin ang wikang pambansa. At bilang pangwakas. Magkaisa tayo sa paggamit nito at iwasan ang alitan. Mayroon ding gumawa ng pag-aaral sa paggamit ng Filipino sa pagtuturo sa kimika.

halos ang kabuuan ng aking lektyur ay isinasahawa ko sa Filipino. Masasabi ring wala pang dokumentong karanasan ang Kolehiyo hinggil sa paggamit ng Filipino sa mga sabjekt pang-inhenyerira. Mandi’y tinatanggap nila ito. Kung sa akin ay nangyari ito. Kahit pa sabihing tayong mga Filipino ang pangatlong bansa sa buong mundo na may pinakamaraming mamamayang nakakaintindi at nakapagsasalita sa Ingles. Sa totoo lang. kinakailangang basahin ko nang ilang beses ang libro Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  104 . at sa wikang ito lamang siya lubos na mauunawaan ng iba. Sa sariling wika lamang lubos na maipapahayag ng isang tao ang kanyang sarili. mahirap pa ring mag-isip at magsalita sa wikang hindi naman natin kinagisnan at hindi ginagamit sa pang-araw-araw na pakikisalamuha sa ating kapwa Filipino. Salazar. Ikinakatwiran ko lamang na ako’y naghihirapang mag-Ingles. ang mga propesor na panig sa paggamit ng Filipino sa inhenyeriya ay nagmungkahing Ingles ang gamitin sa mga sumusunod na terminolohiya: adiabatic – adiabatic o adyabatic chemical reaction – reaksyong kemikal combustion – kombustyon engine – makina o engine enthalphy – enthalpy o entalpi entropy – entropy o entropi equilibrium – equilibrium o eqwilibryum Ang Filipino sa Inhenyeriya ni Carlito M. Wala namang reaksyong sumasalungat. At kahit ngayong itinuturo ko na ang mga ito ay paulit-ulit ko pa rin itong binabasa upang maipaliwanag nang mabuti sa aking mga estudyante. Noong ako’y nag-aaral pa sa kolehiyo at maging noong ako’y isang postgraduate student. Sa katunayan. lumalabas ding bilinggwal ang pagsasakatuparan ng lektyur ko. At sa kurso ng mga diskusyon. Masasabing sa Kolehiyo ng Inhenyeriya sa Pamantasang De La Salle ay ako pa lang ang naglelektyur sa Filipino.para lamang lubusan kong maintindihan at matandaan ang leksyon na nasa Ingles. bakit hindi mangyayari sa iba? Ito ang dahilan kung bakit minabuti kong ibigay ang lektyur ko sa inhenyeriya sa Filipino. Sa aking pagtuturo. PhD Ang wika ay salamin ng kultura. Sa unang araw sa klase ay ipinaliliwanag ko sa aking mga estudyante ng hangga’t maaari ay Filipino ang gagamitin ko sa lektyur. karaniwang Ingles pa rin ang aming ginagamit para sa mga terminolohiyang pang-inhenyeriya.

Chemical Engineerin g) 8 12 (67%)** 5(28%) 1 12 (43%)*** 8 (29%) 8 22 (63%)**** 5 (13%) 8 Samantala. 10 estudyante sa unang sabjekt. Ang mga sabjekt na ito ay PROCDES (Process Design in Chemical Engineering). Sa huling araw ng lektyur. at MOMETRA (Momentum Transfer). tatlo sa pangatlo. Industrial Engineerin g) CHECOMP (3rd year. turbayn o turbino Sa aking pagtutuo ay napapansin ko na mas nalilito at nahihirapan ang mga estudyante kung babaybayin pa sa Filipino ang mga salitang nabanggit sa itaas. minor in Chemical Engineerin g) PROCDES (4th year. Industrial Engineerin g. 5 sa ikalawa. Ipinaliwanag ko sa kanila na babasahin ko ang mga isinulat nila matapos ang course card distribution upang hindi sila mangamba na baka maapektuhan ang grade nilka. Hiniling ko ring magbigay sila ng ilang puna at opinyon. Nahihirapan sila sa pagbabasa ng Filipino at sa mga ispeling nito. lahat ng sabjekt na hinawakan ko ay inilektyur ko sa Filipino. sinabi nila na: 1.fluid – fluid o fluwid free energy – free energy liquefaction – liquefaction pipeline – pipeline o payplayn pressure – pressure o presyur o presyon pump – pump o pamp refrigeration – refrigeration o refrigeresyon reversible process – reverible proseso o reversibol na proseso turbine – turbine. Ang tanong sa sarbey ay kung pabor ba sila o hindi pabor sa paggamit ng Filipino sa pagtuturo ng mga sabjekt na pang-inhenyeriya. CHECOMP (Computer Calculations in Chemical Engineering). Ang opinyon ng ilang guro ay bakit pahihirapan pa ang mga magaaral kung mas maiintidihan at matatandaan naman ang mga terminolohiya sa orihinal na baybay ng mga ito. Ang resulta ay ang sumusunod: Sabjekt Pabor Gamitin ang Filipino sa Klasrum 31 (70%)* Hindi Pabor Gamitin ang Filipino sa Klasrum 5 (11%) Bilinggwal PROCDES (4th year. ang mga halimbawa at mga pagsusulit ay sa Ingles pa rin sa dahilang wala pa naman talang aklat pang-inhenreriya na nasusulat sa Filipino at ang Board Exam ay sa Ingles pa rin. at 22 sa ikaapat ang pabor na Filipino ang gamitin para sa mga lektyur/diskusyon at sa Ingles naman ang mga libro. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  105 . Gayunpaman. HEATTRA (Heat Transfer). Chemical Engineerin g) HEATTRA (3rd year. nagsagawa ako ng sarbey at hiningan ko ng opinyon ang mga estudyante. Ilang sarbey Noong ikatlong traymester ng taumpampaaralan 94-95. Sa mga pabor na gamitin ang Filipino sa lektyur/diskusyon at Ingles pa rin ang libro at ibang babasahin.

Hindi tayo aasenso sa negosyo. 4. 9. 12. 13. 3. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  106 . Ang mga libro ay Ingles.Hindi na doble ang dapat intindihinm ng estudyante— mahirap na ang teknikal sabjekt.Naiistimulate ang pag-iisip ng estudyante.Friendly ang atmosphere. Hihina lalo ang guro at estudyante sa Ingles. Mas buhay at informal ang diskusyon. Mas madaling maintindihan ang mga teorya at konsepto. Narito ang mga puna ng mga magaaral na pabor sa paggamity ng Filipino sa loob ng klasrum: 1. Siguro sa susunod na henerasyon na lang magsimula sa Filipino. 15. karaniwang mini-memorya lamang ng estudyante ang mga teorya at konsepto nang halos hindi nauunawaan. Hindi standardized ang pagispel ng mga terminolohiyang Ingles sa Filipino. mahirap pang mag-transleyt. 7. sabject-subject. 3. 5. 14. payp-pipe. 6. Ito naman ang mga puna ngmga magaaral na hindi pabor sa paggamit ng Filipino sa klasrum: 1. FILIPINO. Ito ay isang mahalagang signal ng pagtanggap ng mga estudyante sa Filipino. Nawawala ang limitasyon sa pagpapahayag ng mga ideya. 8. 10. Mas komportableng gamitin ang Filipino at mas madalinmg maihayag ang sarili. mahirap pang magintindi at magtransleyt sa Ingles. Sanay na sila sa pagbabasa ng Ingles. dahil ito ay internasyonal. LITERATURE at iba pang maynor sabjekts. Mapapansin na malaki ang bahagdan ng mga estudyante na pumapabor sa paggamit ng Filipino sa inhenyeriya. 4. at dapat simulan ito sa elementarya at hayskul. flanj-flange 2. napapadali ang proseso ng pagaaral.Hindi naiilang ang estudyante. Mas nakakalito ang Filipino. Mas madaling maitanim sa isipan ang mga leksyon. 11. Ingles na ang kinalakihan at Ingles ang medium of instruction sa halos lahat ng kurso. HISTORY. Hindi pa panahon at mawawala ang pagiging competitive natin sa mundo. 6. 8.Nawawala ang tensyon sa loob ng klase. RELSFOR. Marami sa mga hindi pabor na gamitin ang Filipino sa mga teknikal sabjekt ang nagsasabing okay naman daw ito sa mga hindi teknikal na sabjekt tulad ng JPRIZAL. 2. 3. Kung ang diskusyon at mga babasahin ay Ingles.Nawawala ang barrier sa komunikasyon sa pagitan ng guro at mag-aaral. 7.Mas madaling maiassociate ang mga pinag-aaralang teorya sa pang-araw-araw na buhay. 2.Halimbawa: kors-course.Nagpapatibay ng damdaming nasyonalismo 16. mas nagpapartisipeyt ang mga estudyante. lalung-lalo na sa internasyunal. at ang mga librong aveylabol ay Ingles pa rin. 5. Mas relaks at at-ease ang mga estudyante. Bentahe ang Ingles. 17.

At isipan natin. mapapansing sa pang-araw-araw na komunikasyon ay madalas na nilang ginagamit ang Filipino. Samakatuwid. Mechanics. Subalit sa panig ng mga guro sa inhenyeriya. Ang Filipino ay may likas na talino sa wika. maliit pa rin ang bahagdan ng pabor dito. na lahat tayo’y makakapag-isip-isip na higit na mainam gamitin ang Filipino sa anumang larangan sapagkat dito tayo kumportable. rehiyonalismo pa rin ang dahilan. lalung-lalo na sa lektyur at diskusyon. Ito ay dahil lahat ng mga materyal na ginagamit ay sa wikang Ingles nasusulat. Madali siyang matuto ng kahit anong wika kung kinakailangan. Gayunpaman. Gayunpaman. kung ang isang aralin ay maipapaliwanag at maiintindihan nang maigi sa Filipino. kapag naisalin naman ang salita sa Filipino ay hindi naman kaaya-ayang pakinggan o di- Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  107 . Mga Hinaharap Nakikita natin na marami na rin sa mga mag-aaral ang bukas ang isipan sa paggamit ng Filipino sa klasrum. Gusto lang nating padaliin ang proseso ng pag-intindi sa larangan ng inhenyeriya sa pamamagitan ng wikang Filipino. at iba pang konsepto sa inhenyeriya. darating din ang panahon.Isa pa ring kapansin-pansin sa sarbey: mas rekomendado ng mga estudyanteng may dugong Chinese ang paggamit ng Filipino. bakit hindi natin gawin? Mga Hamon sa Pagtuturo sa Wikang Filipino ng Inhenyeriya ni Rosemary R. At hindi naman kailangang mawala ang Ingles sa atin. At mas madalas. Minsan. Seva Ang pagtuturo ang isa sa mga paraan upang mapaunlad ang antas sa paggamit ng wikang Filipino sa ating sosyedad. Wala pang akalt sa inhenyeriya ang nasusulat sa Filipino at mahirap namang isalin ang mga terminolohiya sa Filipino. sa aking palagay ay marami pang hamon ang kakaharapin sa paggamit ng wikang Filipino sa ating mga paaralan lalo na sa kolehiyong aking kinabibilangan. ang Kolehiyo ng Inhenyeriya. Sa aming kolehiyo ay hindi popular ang paggamit ng wikang Filipino. Paano nga ba isasalin sa kakaunting salitang Filipino ang salitang Calculus.

ang nagsasalita ng Taglish ay walang kasanayan sa parehong wika. Kaya nga lamang ay mababa lamang ang antas ng wikang naiintindihan ng mga estudyante sa Filipino. Noong ako ay nag-aaral ay panay panitikan lamang ang aming tinalakay sa Filipino. Matutulungan siguro tayo rito ng mga institusyon sa gobyerno na naglalayong paunlarin ang paggamit ng ating wika. Maaari nating bigyan ng insentibo ang mga guro sa agham at inhenyeriya na gumawa at magsulat ng kanilang mga pag-aaral sa Filipino. Ito alamng ang paraan upang masanay ang ating mga magaaral na umintindi ng mahihirap na konsepto at bumuo ng mga idea sa wikang Filipino. Nakakalungkot isipin na maraming mag-aaral ngayon na hindi makagawa ng isang magandang komposisyon sa wikang Filpiino ngunit magaling sa wikang Ingles. Ayon sa ibang eksperto sa wika. kung inhenyeriya ang tinuturuan. na hindi sinasang-ayunan ng nakararami. Kapag ginamitan mo na sila ng mga salitang “ngunit” at “sapagkat” ay natatawa na sila at tila galing ka sa ibang planeta. Halimbawa. Kung ipagpapatuloy ng ating mga kababayan ang pagsasalita nito ay magiging bahagi na rin ito ng ating wila. Upang matupad ang solusyong ito. Sa ganitong paraan. Dapat daw na ariiin na lamang ng Filipino ang mga salitang tulad ng calculus dahil hindi na naman talaga ito maisasalin. Ang mga nabanggit kong ito ay ilan lamang sa aking mga karanasan at idea sa paggamit ng wikang Filipino sa pagtuturo sa aming kolehiyo. Isang paraan upang mabigyan ito ng solusyon ay ang paghikayat sa mga guro na gumawa ng pananaliksik sa wikang Filipino. Maraming estudyante ang nababagot sa mga gurong diretsong Ingles ang pagtuturo dahil tila wala itong “dating” sa estudyante. kailangan lamang na may magsulat ng aklat sa wikang Filipino sa inhenyeriya. Kaugnay nito ay dapat ding ibagay ang pagtuturo ng Filipino sa kolehiyong tinuturuan. may iminumungkahing solusyon sa suliraning ito. Sa pamamagitan nito ay nasasanay ang mga estudyanteng magsulat sa Filipino. Kung ganito ang mangyayari. Isa pang naiisip kong solusyon dito ay ang pagpaparami ng mga unit ng Filipino sa kolehiyo. hindi rin kami natutong magsulat ng mga teknikal na ulat. hindi na kailangang isalin ang mga termining Ingles sa Filipino. Umaasa ako hindi lamang ito nakatulong upang maintindihan kung bakit napakahirap paunlarin ang paggamit Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  108 . Ang mga eksamen sa klase ay nasa Ingles at ang Filipino ay ginagamit lamang ng ibang guro sa pagpapaliwanag ng mga mahihirap na konsepto. bilang isang guro na gumagamit ng Filipino sa klase ay napansin lp na higit na naiintindihan at nabibigyan-halaga ng mga estudyante ang pagpapaliwanag sa Filipino. dapat ay tinuturuan din silang magsulat sa Filipino ng kanilang mga ulat sa klase o ulat na nauukol sa kanilang mga eksperimento at tesis. Gayunpaman. magmumukha talagang Taglish o Enggalog ang pambansang wika natin. kahit alam nilang mahihirapan sila sa pagsasalin ay mayroon namang insentibo silang matatangap. Isa pang suliranin dito ay ang hindi paggamit ng mga guro ng Filipino sa pagtuturo. Dahil dito. Para sa kanila ay baduy ang mga salitang ito. Gayunpaman.kaya ay nawawala ang tunay na kahulugan nito. Para sa ibang tao.

ng wikang Filipino sa inhenyeriya kundi natulungan din kaming mga inhinyero na magamit ang Filipino sa aming napiling propesyon. ang pamahalaan lalo na. upang ang Filipino ay makilala bilang wika ng mga may pinag-aralan. Kailangan nating gumawa ng aksiyon. sa ngayon. Isa ako sa kakaunti na umaasang magamit ang Filipino sa pagsusulat ng mga ulat na teknikal at gumawa ng aklat sa Filipino. Gayunpaman. Sana naman ay mamulat ang ating pamahalaan at mga kababayan na panahon na upang palaganapin natin ang paggamit ng ating pambansang wika sa anumang larangan. wala akong nakukuhang suporta sa maraming kasamahan ko o kahit sa aming mga estudyante. Pagbasa at Pagsulat sa Iba’t Ibang Disiplina/Larangan  109 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful