Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 1

hffp://obooks.vdcmodIa.com
M!C I! C
IOI CIOI THIÐ! .................................................................................3
PHÂN I: ÐÂ! TROI ÐAO IA .............................................................................4
Chuong 1 Su quyôn ru cua maf frang .................................................5
Chuong 2 Tuân Iô: nguong cua khoa hoc...........................................13
Chuong 3 Thuong dô va cac nha chIôm fInh .....................................18
PHÂN II T! THOI CIAN MÀT TROI ÐÐN THOI CIAN ÐONC HO ...........23
Chuong 4 Ðo nhung gIo fôI.................................................................24
Chuong 5 Phaf mInh gIo dông dôu.....................................................32
Chuong 6 Mang fhoI gIan dI khap noI ...............................................37
PHÂN III CHIÐC ÐONC HO C!A NHA TR!YÐN CIAO .............................45
Chuong 7 Mo duong vao Trung Hoa..................................................46
Chuong 8 Mo cua cac may moc ..........................................................54
Chuong 9 TaI sao IaI xay ra bôn Tây .................................................56
PHÂN IV ÐIA IY C!A TRÍ T!ONC T!ONC................................................61
Chuong 10 KInh so fruoc nuI non ......................................................62
Chuong 11 Vo ban dô bâu froI va âm phu .........................................66
Chuong 12 Su IôI cuôn cua finh dôI xung ..........................................71
Chuong 13 CIao dIôu gIam ham kIôn fhuc ........................................81
Chuong 14 Quay vô voI fraI dâf phang..............................................85
PHÂN V Ð!ONC ÐI ÐÐN PH!ONC ÐONC..................................................90
Chuong 15 cac cuôc hanh huong KIfô gIao ........................................91
Chuong 16 NguoI Mông Cô da mo duong nhu fhô nao.....................97
Chuong 17 Cac nha fruyôn gIao ngoaI gIao.....................................102
Chuong 18 Kham pha châu A ..........................................................107
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 2
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Chuong 19 ThoI daI don fôI frôn duong bô ......................................112
PHÂN VI ÐI VONC Q!ANH TRAI ÐÂT.......................................................116
Chuong 20 Phuc Hung va fu sua Iy fhuyôf PfoIômô.......................117
Chuong 21 Cac nha hang haI Ðô Ðao Nha fIôn phong ...................124
Chuong 22 Ðôn kIa muI hIôm nghoo................................................133
Chuong 23 Ðôn Ân Ðô va fro vô .......................................................140
Chuong 24 TaI sao không phaI nguoI A Râp7..................................145

Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 3
hffp://obooks.vdcmodIa.com
IOI CIO I THIÐ!
"ThoI gIan Ia nha kham pha vI daI nhâf", £rancIs Ðacon
|1625). Kham pha vI daI dâu fIôn Ia fhoI gIan, khung cu a kInh
nghIôm. ChI khI bIôf phân djnh nam fhang, fuân Iô, ngay gIo, phuf
gIây, con nguoI moI fhoaf ra duoc caI chu ky don dIôu cua fhIôn
nhIôn.
Ðong chay cua bong fôI, caf, nuoc va cua fhoI gIan, duoc
chuyôn dôI fhanh nhu ng doan ngaf dôu cua dông hô. No da fro
fhanh môf dung cu huu ich dô con nguoI do Iuong chuyôn dông
frôn khap hanh fInh. Cac kham pha vô fhoI gIan va không gIan so
fro fhanh môf chIôu kich IIôn fu c. Cac công dô ng cu a fhoI gIan so
mang dô n cho cac công dô ng frI fhuc dâu fIôn nhung cach fhuc dô
chIa so kham pha, môf gIoI fuyôn chung vô caI con chua duoc bIôf
dôn.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 4
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Phân I: Ðâ u froI bao Ia


"Thuong Ðô da fao dung ca c
hanh fInh va cac ngôI sao không phaI
dô chu ng fhông frj con nguoI, nhung
dô chung cung nhu cac fa o vâf khac,
vâng phuc va phu c vu con nguoI" -
ParacoIsus |1541)
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 5
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 1
S! Q!YÐN R! C!A MÀ T TRÀNC
Tu cuc fây bac CroonIand foI cuc nam PafagonIa, nguo I fa
dâu dâu cu ng don chao frang moI - môf fhoI gIan dô ca haf va câu
nguyôn, an uông va vuI choI. NguoI ÐskImô mo môf Iô hôI, frong
do cac phap su cu a ho cu hanh, ho faf hôf don rôI vuI vo voI nhung
nguo I phu nu. Ca c fhô dân Nam PhI haf môf baI fhanh ca: "Trang
MoI!.. Kinh chao, Kinh chao Trang MoI!". ÐuoI anh frang, moI
nguo I dôu fhich khIôu vu. Va maf frang co n co nhung su quyôn ru
khac. Thoo IoI kô cua su gIa TacIfus cach dây gân 2000 nam,
nhung công dô ng nguo I Ðu c cô daI fhuong fô chuc Iô hôI vao nhung
ngay frang non hay frang fron, Ia "nhung mua duoc coI Ia fôf dop
nhâf dô baf dâu công vIôc Ia m an".
Khap noI fa dôu fìm fhây nhung y nghIa fhân fhoaI, huyô n
bi va Iang man vô maf frang - maf frang duoc goI Ia chj Hang, chj
Nguyôf; maf frang gan IIôn voI fruyôn Thang CuôI ngôI gôc cây da;
maf frang duoc coI Ia khung canh Iy fuong dô dôI fraI gaI hon ho
fình fu. Nhung y nghIa sâu xa va quan fro ng nhâf cua maf frang
co IIôn quan foI vIôc do Iuong fhoI gIan; maf frang duoc goI Ia
nguyôf, Ia môf fuâ n frang, nghIa Ia môf fhang. NguoI cô xua da
bIôf dung maf frang Iam môf don vj do Iuong fhoI gIan.
Tuy vIô c su du ng maf frang Iam don vj fhoI gIan nay kha don
gIan, nhung no fung Ia môf cam bây dôI vo I dâu oc ngây fho cua
con nguo I. Tinh fhang fhoo maf frang râf fIô n IoI, vì khap noI frôn
maf dâf dôu co fhô nhìn fhây cac chu ky frang, fhô nhung no dân
nguo I fa vao ngo cuf. ÐIôu ma cac fho san va nông dân cân co môf
Ijch ca c mua - môf cach dô du bao so co mua hay fuyôf, nong hay
Ianh. Co n bao Iâu nua moI foI fhoI ky gIoo frông7 KhI nao so co dof
suong gIa dâu fIôn7 KhI nao so co mua Iu7
Maf frang không gIup duo c bao nhIôu cho nhu ng nhu câu ây.
Thuc ra, nhung chu ky cu a maf frang fuong u ng môf cach ky Ia
voI chu ky kInh nguyôf cua phu nu, vì môf fuân frang, nghIa Ia
môf fhoI gIan cân fhIôf dô maf frang fro vô cu ng môf vj fri frong
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 6
hffp://obooks.vdcmodIa.com
bâu froI, Ia hon kom 28 ngay va môf nguoI phu nu co fhaI co fhô
frông cho so sInh con sau 10 fuân frang nay. Nhung môf nam finh
fhoo maf froI - cach do Iuong chinh xac cac ngay gIu a cac mu a fro
vô - Ia 365 1/4 ngay. Cac chu ky cua maf frang Ia do chuyô n dông
cua maf frang xoay quanh fraI dâf cu ng Iuc voI fraI dâf xoay
quanh maf froI. Quy dao cua maf frang hình ôIip va roI xa quy dao
cua fraI dâf voI maf froI môf goc khoang 5 dô. Ðây Ia Iy do faI sao
nhâf fhu c không xay ra ha ng fhang.
Cac chu ky cua maf frang không fuong u ng voI ca c chu ky
cua maf froI, dây Ia môf su kIô n gây fhac mac va kich fhich suy
nghI cua con nguo I. CIa ma nguo I fa co fhô finh foan duoc chu ky
cac mua va cac nam bang cach chI cân nhân Iôn ca c chu ky cua
maf frang fhì vIô c finh foan do rac rôI cho nguoI fa bIôf bao.
Nhung nôu nhu vây, co Io chung fa cu ng mâf dI dông co dô nghIôn
cu u vô bâu froI va fro fhanh nhu ng nha foan hoc.
Nhu chu ng fa bIô f ngay nay, cac mua frong nam bj chI phôI
boI ca c chuyô n dông cua fraI dâf xoay quanh maf froI. MôI chu ky
cac mua da nh dâu vIôc fraI dâf fro vô vj fri cu cua no frôn quy dao,
môf chuyôn dông fu môf dIôm phân |hay dIôm chi) sang dIôm kô
fIôp. IoaI nguoI cân co mô f Ijch dô sInh hoa f frong mua. PhaI baf
dâu fhô nao7
NguoI ÐabyIon cô daI baf dâu voI Ijch maf frang va fIôp fuc
duy frì no. Su cô châp cua ho voI cac chu ky maf frang frong vIôc
Iam Ijch da fao ra nhung hâu qua nghIôm frong.
KhI fìm cach do chu ky cac mua fhoo bôI sô cua cac chu ky
maf frang, ho da kham pha ra, khoang nam 432 fruoc C.N., chu
ky 19 nam goI Ia chu ky MôfônIc |fhoo fôn cua nha fhIôn van
Môfôn). Ho fhâ y rang nô u dung môf chu ky 19 nam, gôm 7 nam co
13 fhang va 12 nam chI co 12 fhang, ho co fhô fIôp fuc su du ng cac
chu ky ro rang fhuân fIôn cua maf frang Iam co so dô finh Ijch cua
ho. VIôc ho chon vao môf fhang phu frô I franh duoc caI bâf fIôn
cua môf nam "frôI nôI" frong do ca c mua dân dân frôI nôI fhoo cac
fhang maf frang, khIô n không fhô bIôf duoc fhang nao so baf dâu
môf mua moI. Ijch MôfônIc voI chu m 19 nam qua phu c fap không
fIôn cho vIôc su dung hang ngay.
NguoI AI Câp hâu nhu fra nh duoc nhung quyôn ru cua maf
frang. Nhu chung fa bIôf, ho Ia nhung nguoI dâu fIôn kham pha ra
fhoI gIan cua nam maf froI va xac djnh no môf cach cu fhô va fhu c
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 7
hffp://obooks.vdcmodIa.com
dung. CIông nhu voI ca c fhanh fu u quan fro ng khac cua nhân IoaI,
chung fa bIôf duoc caI gì rôI, nhung vân con fhac mac vô caI faI
sao, caI fhô nao va ca caI khI nao. Tha c mac fhu nhâf Ia faI sao IaI
do nguoI AI câp fìm ra. NguoI AI Câ p không co san nhu ng du ng cu
fhIôn van duoc bIôf dôn frong fhô gIoI cô daI. Ho không co nhung
fhIôn faI foan hoc xuâf sac. Khoa fhIôn van cua ho con râf fhô so
so voI khoa fhIôn van cua nguo I Hy Iap va cac dân fôc khac o vung
Ðja Trung HaI va chju a nh huong manh boI cac nghI fIôf fôn gIao.
Nhung co Io vao khoang 2500 fruoc C.N., ho da muong fuong ra
cac du doan fhoI dIôm maf froI mo c hay ma f froI Ian so chIôu doI
Iôn dInh cua môf fhap ky nIôm, nho do ho fang fhôm canh ruc ro
cho ca c Iô nghI hay cac cuôc mu ng ky nIôm cua ho.
Phuong fhu c Iam Ijch cua ÐabyIon su du ng chu ky maf frang
va dIôu chInh cac mua va nam maf froI bang cach chon fhôm môf
fhang, nôn fo ra bâf fIôn. Nhu ng su fuy fIô n cua cac dja phuong
fhang fhô. TaI Hy Iap, cac mIôn dâ f nuoc bj phân ca ch boI ca c nu I
dôI va ca c vung bIôn va ca c dông bang phì nhIôu, môI fIôu quô c co
Ijch rIông cho mình, fu y fIôn "chon vao" fhang phu frôI dô danh
dâu môf Iô hôI dja phuong hay dap ung cac nhu câu chinh frj. Kôf
qua Ia Iam hong chinh mu c dich cu a Ijch - môf khung fhoI gIan dô
gIup quy fu nguoI fa IaI voI nhau, gIup fhu c hIôn dô dang cac kô
hoach chung, nhu cac fhoa fhuân vô fhoI ky baf dâu gIoo frông va
phân phô I hang ho a.
NguoI AI Câp không co gon foan hoc cua nguo I Hy Iap,
nhung ho da gIa I quyôf duoc vân dô fhuc fIô n. Ho da phaf mInh ra
môf Ijch phu c vu cho cac nhu câ u hang ngay frôn khap dâf nuoc
ho. Ngay fu nam 3200 fruoc C. N., foan vung fhung Iung sông NIIo
da fhông nhâf voI châu fhô sông NIIo fhanh môf dô quôc duy nhâf
frong suôf 3000 nam, maI cho foI ThoI daI CIôôpafra. Su fhông
nhâf chinh frj con duoc su hô fro cua fhIôn nhIôn. CIông nhu cac
fhIôn fhô frôn bâu froI, sông NIIo cu ng mang môf dong cha y fu
nhIôn ôm dôm va fho mông. Ia con sông daI nhâf o châu PhI, sông
NIIo fra I daI 4 nga n dam fu dâu nguôn xa fap, fhu gom Iuong nuoc
mua va fuyôf dôI dao cu a cac cao nguyôn ÐfIôpIa va foan fhô mIôn
dông bac cua Iu c dja frong môf dong sông Io n duy nhâf va dô ra
Ðja Trung HaI. NguoI cô daI dua fhoo goI y cua Horodofus da goI
AI Câp Ia "qua fang cua sông NIIo". VIôc dI fìm cac nguôn cua sông
NIIo, gIô ng nhu vIôc dI fìm Cho n Thanh, châf chua vô sô nhung y
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 8
hffp://obooks.vdcmodIa.com
nghIa huyôn bi va da kich fhich nhung nha fham hIô m gan da vao
fhô ky 19.
Sông NIIo da Iam hoa mau fuoI fôf, fao fhuân IoI cho nôn
fhuong maI va nganh kIô n fru c cu a AI Câp. Ia duong gIao fhông
fhuong maI Ion, sông NIIo con Ia duong vân faI cac vâf IIôu dô xây
dung ca c dôn fho va kIm fu fhap dô sô. Môf cây fhap bang da
granif nang 3 nghìn fân co fhô duoc khaI fhac o Asvan rôI duoc
vân chuyôn 2 fram dam xuôI dong sông foI fhanh Thobos. Sông
NIIo nuôI duong cac fhanh phô cam doc haI bôn bo sông. Chang Ia
gì nguoI AI Câp goI sông NIIo Ia "bIôn" va frong KInh Thanh no
duoc goI Ia "Sông Ca".
Nhjp chay cua sông NIIo cu ng chinh Ia nhjp chay cua doI
sông AI Câp. Mu c nuoc sông dâng Iôn ha ng nam djnh ra Ijch gIoo
frông va gaf haI voI ba mua: fuoI fIôu, fang fruong va fhu hoach.
Nuoc Iu cua sông NIIo fu cuôI fhang 6 dôn cuôI fhang 10 bôI nhIôu
dâf phu sa phì nhIôu, gIu p cho hoa mau duoc gIoo frông va fang
fruong fu cuôI fhang 10 dôn cuôI fhang 2, duoc fhu hoach fu cuôI
fhang 2 dôn cuôI fhang 6. Vua dôu dan vua cân fhIôf cho doI sông
gIông nhu maf fro I, muc nuoc sông NII dâng Iôn danh dâu cho nam
cua sông NII. HIôn nhIôn, Ijch AI Câ p so khoI Ia môf "dông hô sông
NII" - mô f cây fhuoc don so danh dâu muc nuoc sông dâng Iôn
hang nam. ChI cân finh foan nIôn Ijch sông NII frong môf if nam
cu ng cho fhây ro no không fuong u ng voI cac chu ky maf frang.
Nhung ngay fu râ f som, nguoI AI Câp da kha m pha ra rang co fhô
Iam ra môf Ijch vô mua râf huu ich voI muoI haI fhang, môI fhang
gôm ba muoI ngay, công fhôm 5 ngay vao cuôI nam, fhanh môf
nam 365 ngay. Ðo Ia Ijch "dân su", hay "Ijch sông NIIo, ma nguoI
AI Câp da baf dâu su dung ngay fu nam 4241 fruoc C.N".
Không dung chu ky fIôn dung cua maf frang, nguoI AI Câp
da fìm ra môf ky hIô u khac dô danh dâ u nam cua ho: sao ThIôn
Iang, ngôI sao sa ng nhâf frôn bâu froI. Mô I nam môf Iân, sao
ThIôn Iang moc vao buôI sang cung duong fhang vo I maf froI.
Sao ThIôn Iang moc hang nam fuong ung voI gIua mua nuo c
Iu cua sông NIIo, da fro fhanh dâu nam fhoo Ijch AI Câp. Su kIôn
nay duoc danh dâu bang môf Iô hôI dâu nam gôm 5 ngay |nhung
ngay không nam frong ca c fhang), duoc cu hanh dô fôn kinh Iân
Iuof sInh nhâf cu a OsIrIs, cua fhâ n Horus |con fhân OsIrIs), fhân
Sof |fhu djch cua OsIrIs), cua IsIs |chj va vo cua OsIrIs) va cua
Nopfhfhys |vo cu a Sof).
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 9
hffp://obooks.vdcmodIa.com
HIôn nhIôn, vì nam maf froI không dung 365 ngay, nôn fraI
qua nhIô u fhô ky, nam AI Câp 365 ngay da fro fhanh môf "nam
frôI nôI" voI môI fhang duoc xac djnh dân dân xay ra vao môf mua
khac nhau. Su saI bIôf nay qua nho khIôn phaI fhâf nhIôu nam,
daI hon môf doI nguo I râf nhIôu, fhì su saI bIôf nay moI gây xao
frôn cho doI sông hang ngay. MôI fhang dI chuyôn qua moI mua
frong suôf môf nghìn bôn fram sa u muoI nam. Hon nua, Ijch AI
Câp nay ich IoI hon bâf ky Ijch nao khac vao fhoI do nôn da duoc
JuIIus Cosar dung dô Iam Ijch JuIIan cua ông. No fôn faI suôf fhoI
Trung Cô va vâ n con duoc CopornIc su du ng frong cac bang finh
fhIôn fhô cua ông vao fhô ky 16.
Mac dâu voI Ijch hang ngay cua mình, nguoI AI Câp da
fhanh công frong vIôc fuyôn bô ho không Iô fhuôc maf frang,
nhung maf frang vân con fao su mô hoac cho con nguoI cô daI.
NhIôu dân fôc, kô ca nguo I AI Câp, vân dung chu ky maf frang dô
huong dân cac Iô hôI fôn gIao va cac ngay ky nIôm huyô n bi cua
mình. Ngay ca ngay nay, nhu ng nguoI chju anh huo ng fin nguong
manh vân bj chI phôI boI cac chu ky cua maf frang. Nhung bâf
fIôn cua vIôc sông fhoo Ijch maf frang fro fha nh mô f bang chu ng
cho nIôm fIn fôn gIao hang ngay.
NguoI Ðo ThaI, chang ha n, vân fhoo âm Ijch cua ho va môI
fhang âm Ijch Ðo ThaI vân baf dâu khI frang mo I xuâf hIôn. Ðô
nam âm Ijch cua ho phu hop voI nam fhoo mua, nguoI Ðo ThaI da
fhôm va o môf fhang cho môI nam nhuân va Ijch Ðo ThaI da fro
fhanh môf môn hoc ky cu c cua cac gIao sI Ðo ThaI. Nam âm Ijch
Ðo ThaI gôm 12 fhang, mô I fhang 29 hay 30 ngay, fông công 354
ngay. Ðô Iam cho du nam duong Ijch, nhung nam nhuân fhôm vao
môf fhang, môI fhang 29 hay 30 ngay, fông công 354 ngay. Ðô Iam
cho du nam duong Ijch, nhu ng nam nhuân fhôm vao môf fhang
cho ca c nam fhu ba, sau, fam, muoI môf, muoI nam. ThInh fhoang
cân co ca c su dIôu chInh khac cho cac djp Iô cua ho xay ra dung
mua - vi du, dô dam bao cho djp Iô Vuof Qua Ia Iô mua xuân dIôn
ra sau xuân phân. Trong KInh Thanh, hâu hôf cac fhang dôu Iây
fôn ÐabyIon fhay vì fôn Ðo ThaI.
KIfô gIao fhoo Ðo ThaI gIa o frong hâu hôf cac Iô cua mình,
da duy frì su ga n bo cua mình vo I nam âm Ijch. Cac "ngay Iô dI
dông" cu a CIao HôI không cô djnh fhoo nam duong Ijch vì CIao HôI
muôn gIu cho ca c ngay Iô ây fuong u ng vo I ca c chu ky cua maf
frang. Nhu ng ngay Iô nay vân con goI IaI cho chung fa nIôm hung
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 10
hffp://obooks.vdcmodIa.com
cam ban dâu cua Iuông anh sang ru c ro frôn bâu froI ban dôm.
HIôn nhIôn ngay Iô dI dông quan frong nhâ f cua KIfô gIao Ia Iô
Phuc SInh, cu ha nh cuôc sô ng Ia I cu a Chua CIôsu. Thoo Sach KInh
Chung cua CIao HôI Anh gIao, nga y Iô Phuc SInh Iuôn Iuôn roI vao
chu nhâf dâu fIôn sau frang fro n, fuc Ia ngay chu nhâf dâu fIôn
sau ngay 21 fhang ba hoac ngay kô fIôp, va nôu frang fron xay ra
vao môf ngay chu nhâf, fhì Iô Phu c SInh so roI vao ngay chu nhâp
kô fIôp. Co ca chuc ngay Iô khac cua CIao HôI duoc ân djnh du a
vao ngay Iô Phuc SInh va ngay âm Ijch cua Iô nay, kôf qua Ia Iô
Phuc SInh chI phôI khoang 17 fuân Iô frong Ijch CIao HôI. VIôc ân
djnh ngay Iô Phuc SInh - hay noI ca ch kha c, vIôc â n djnh Ijch - da
Ia môf vân dô va môf bIôu fuong Ion. Vì sach KInh Thanh Tân !oc
kô IaI rang Chua CIôsu bj dong dInh vao ngay Iô Vuof Qua cu a Ðo
ThaI gIao, cho nôn vIôc ky nIôm Chua Sông IaI vao ngay Iô Phuc
SInh ro rang gan IIôn vo I Ijch Ðo ThaI. Kôf qua fâf yôu Ia vIô c ân
djnh nga y Iô Phuc SInh so fu y fhuôc vao IôI finh foan phu c fap cua
Thuong HôI Ðông Ðo ThaI gIao frong vIôc ân djnh ngay Iô Vuof
Qua.
NhIôu KIfô huu fhoI ky dâu gIaI fhich KInh Tha nh fhoo
nghIa don nôn da xac djnh rang Chu a CIôsu chôf vao ngay fhu sau
va sông IaI vao ngay Chu nhâf Phuc SInh fIôp fhoo. Nhung nôu
ngay Iô nay duoc mu ng fhoo âm Ijch Ðo ThaI, fhì không co gì bao
dam Ia Iô Phuc SInh phaI roI vao ngay Chu nhâf. Cuôc franh caI
gay gaf vô Ijch da gây ra cuôc Iy gIao dâu fIôn gIua CIao HôI Chinh
Thông Phuong Ðông voI CIao HôI Công CIao Rôma. Cac KIfô huu
phuong dông fhoo âm Ijch nôn fIô p fuc duy frì Iô Phuc SInh vao
ngay 14 cua fhang âm Ijch, bâf kô ngay nay co fhô Ia chu nhâf hay
không. TaI Công Ðông Chung dâu fIôn cua KIfô gIao hop o NIcoa
bôn TIôu a vao nam 325, môf frong nhung vân dô phaI fhông nhâf
frong foan fhô gIo I KIfô gIao Ia vIô c ân djnh ngay Iô Phuc SInh.
NguoI fa da ân djnh môf ngay chung sao cho ca haI gIao hôI dôu
duy frì âm Ijch va dông fhoI bao dam cho ngay Phu c SInh Iuôn
Iuôn roI vao Chu nhâf.
Nhung dIôu nay không gIaI quyôf duoc vân dô. Ðô co fhô ân
djnh chung, pha I co nguoI Io vIôc du bao nhung chu ky maf frang
va dua no vao frong duong Ijch. Công Ðông NIcoa da frao nhIôm
vu na y cho gIam mu c fha nh AIoxandrIa. Ta I frung fâm fhIôn van
cô kinh ây, vj gIam mu c nay pha I du bao nhung chu ky cu a maf
frang cho fâf ca cac nam frong fuong IaI. Su bâf dông vô ca ch du
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 11
hffp://obooks.vdcmodIa.com
bao nhu ng chu ky dac bIôf nay da dân dôn môf su phân ro frong
CIao HôI, voI kôf qua Ia cac mIô n khac nhau frôn fhô gIoI fIôp fuc
mu ng Iô Phuc SInh vao cac chu nhâf khac nhau.
VIôc sua dôI Ijch do CIao Hoang CrogorIo XIII fhuc hIôn Ia
cân fhIôf, vì Ijch ma JuIIus Cosar da muon cua AI Câ p va foan fhô
phuong Tây da su du ng cho foI fhoI do fhì không du chinh xac dô
do chu ky duong Ijch. Nam duong Ijch fhuc fô - fhoI gIan cân fhIôf
dô fraI dâf quay du môf vong quanh quy dao maf froI - Ia 365
ngay, 5 gIo, 48 phuf va 46 gIây. NghIa Ia if hon 11 phuf 14 gIây so
voI con sô 365 1/4 nga y cu a nam fhoo Ijch AI Câp. Kôf qua Ia cac
ngay fha ng frong Ijch dân dân mâ f dI su fuong quan voI ca c su
kIôn cua maf froI va cac mua. Ngay frong yôu dô finh ngay Iô Phuc
SInh Ia ngay xuân phân, da duoc Công Ðông NIcoa ân djnh Ia
ngay 21 fhang 3. Nhung nhung su fhIôu chinh xac fich Iuy dân
frong Ijch JuIIan da khIôn cho ngay xuân phân cua nam 1582 fhu c
su roI va o ngay 11 fhang 3.
CIao Hoang CrogorIo XIII Ia môf nha caI cach dây nghj Iu c
frong mô f sô IInh vu c. NgaI da quyôf fâm fu sua nIôn Ijch môf cach
duf khoaf. Nam 1582, ngaI da fruyôn rang ngay kô fIôp sau 4
fhang 10 ngay Ia ngay 15 fhang 10. Nhu fhô cu ng co nghIa Ia xuân
phân cua nam foI so roI vao ngay 21 fhang 3, dung fhoo doI hoI
cua duong Ijch cac mua. Thô Ia nIôn Ijch fhoo mua da duoc hôI
phu c IaI fhoo nIôn Ijch da co nam 325. Nhung nam nhuân cua Ijch
JuIIan cu da duoc dIôu chInh IaI. Ðô franh fich Iu y su khac bIôf do
11 phuf môI nam, Ijch CrogorIo da IoaI bo nhu ng ngay nhuân
frong cac nam co haI sô 0 fân cu ng, fru khI chu ng chIa chan cho
400. Ijch nay da fro fhanh Ijch moI duoc phuong Tây su du ng cho
foI nay.
Tro IaI nam 1582, khI CIa o Hoang CrogorIo caf bof 10 ngay
frong Ijch nam ây, da co nhu ng su pha n nan va xa o frôn. Nhu ng
nguo I Iam fhuô doI huong du sô Iuong cho fhang da bj caf ngan do;
cac chu nhân fu chôI. NguoI fa phan dôI vì fuô I fho mình bj ruf
ngan do sac Iônh cua CIa o Hoang. Nhung khI nuo c Anh va cac
fhuôc dja châu My hop IaI dô fhuc hIôn vIôc dôI Ijch, ÐonjamIn
£rankIIn, 46 fuôI khI ông bj ruf mâf 10 ngay doI mình, da hom
hInh vIôf cho cac dôc gIa quyôn Poor RIachard’s AImanach ra ng ho
phaI vuI mung moI dung: "Ðôc gIa fhân môn, ban dung ngac
nhIôn, cung du ng fuc gIâ n vì vIô c bj ruf bof 10 ngay, cu ng dung
nuôI fIôc da bj mâf nhIôu fhoI gIo nhu fhô, nhung hay fu an uI vì
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 12
hffp://obooks.vdcmodIa.com
cac chI fIôu cua ban duo c gIam nho va fâm fri ban duoc fhanh fhoI
hon".
Thô gIoI không bao gIo châp nhân hoan foan Ijch caI cach
CrogorIo. CIao HôI Chinh Thông Phuong Ðông vâ n fhoo Ijch
JuIIan dô finh nga y Iô Phu c SInh cu a mình. Tuy nhIôn, dôI voI cac
sInh hoaf fhuong ngay, foan fhô gIoI KIfô gIao dôu châp nhân
duong Ijch vì no fIôn IoI cho vIôc nha nông va công vIôc buôn ban.
Con HôI CIao vì muôn frung fhanh voI IoI fIôn frI Môhamof cua
mình va voI nhung IoI day cua KInh Koran, nôn vân duy frì âm
Ijch.
TaI Trung Hoa, cuôc cach mang 1911 da fhuc hIôn môf cuô c
caI cach va dua vao su du ng Ijch phuong Tây bôn canh Ijch fruyô n
fhông cu a Trung Hoa.
Nam 1929 IIôn Xô muôn xoa bo Ijch KIfô gIao, nôn da fhay
fhô Ijch CrogorIo bang Ijch Cach mang. Tuâ n Iô co 5 ngay, 4 ngay
Iam vIôc, ngay fhu nam nghI va môI fhang co sau fuân. Nhung
ngay phu frôI dô Iam cho nam du 365 hay 366 ngay so Ia nhu ng
ngay nghI. Tôn cac fhang vân gIu fhoo Ijch CrogorIo, nhung fôn
cac ngay frong fuâ n duoc go I don gIa n bang con sô. Ðôn nam 1940,
IIôn Xô da quay fro IaI voI Ijch CrogorIo quon fhuôc.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 13
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 2
T!ÂN IÐ: NC!ONC C! A KHOA HOC
Ðao Iâu con nguo I con danh dâu doI sông mình bang nhung
chu ky cua fhIôn nhIôn - cac mua dap dôI, frang non hay frang
fron - fhì con nguoI vâ n con bj fhIôn nhIôn gIam ham. Nô u con
nguo I muôn fu Iâp va dôI moI fhô gIoI bang nhu ng sang fao cua
mình, ho cân pha I co cach do Iuong fhoI gIan rIông cua mình. Va
nhung chu ky nhân fao nay so fro nôn da dang môf cach ky dIô u.
Co Io fuân Iô Ia môf frong nhung nhom don vj fhoI gIan nhân
fao co som nhâf frong Ijch su. Tuân Iô không phaI Ia môf sang fao
cu a phuong Tây, cung không phaI o dâu fuân Iô cung gôm 7 ngay.
Trôn kha p fhô gIoI, nguoI fa fhây co if nhâf Ia 15 kIôu fuân Iô khac
nhau, voI nhu ng fâp hop fu 5 dôn 10 ngay. KIôu fuân Iô duoc su
dung phô bIôn nhâf không phaI mô f fâp hop sô ngay dac bIôf nao,
ma Ia do nhu câ u va uoc muôn co môf fâp hop nao do ma fhôI. Con
nguo I co môf uoc muôn manh IIôf va fhu c bach xu Iy fhoI gIan, su
dung no cho IoI ich cua mình nhIôu hon nhu ng gì fhIôn nhIôn công
hIôn.
Tuâ n Iô bay ngay phô bIôn hIôn nay baf nguôn fu nhu câu va
su fhoa fhuân chung cua nguo I fa, chu không phaI do phap chô
cua môf nha nuoc nao. No da xay ra fhô nao7 TaI sao7 KhI nao7
TaI sao fuân Iô IaI Ia 7 ngay7
NguoI Hy Iap cô hình nhu không co fuân Iô. NguoI Rôma
sông fhoo fuân Iô 8 ngay. Cac nông dân Iam vIô c o dông ruông 7
ngay va ra fhanh phô nga y fhu 8 - ngay cho phIôn. Ðây Ia môf
ngay nghI ngoI va gIaI fri. Không ro faI sao nguoI Rôma ân djnh
fuân Iô 8 ngay va faI sao cuôI cung ho da dôI fhanh 7 ngay. Con sô
7 co môf su c IôI cuôn ky bi hâu nhu o khap noI. NguoI Nhâf cho
rang co 7 vj fhân hanh phu c, fhanh Rôma duoc xây frôn 7 ngon
dôI, nguoI cô daI kô ra 7 ky quan cu a fhô gIoI va ca c KIfô hu u fhoI
Trung Cô IIôf kô ra 7 môI fôI dâu. Hình nhu không co van ban
chinh fhuc nao cua chinh quyôn Rôma dô fhay dôI fuân Iô fu 8
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 14
hffp://obooks.vdcmodIa.com
sang 7 ngay. NguoI Rôma da sông fhoo fuân Iô 7 ngay ngay fu dâu
fhô ky 3 sau C.N.
Chac ha n pha I co nhu ng y fuong moI phô bIô n nao do vô fuân
Iô bay ngay. Môf y fuong nô I bâf Ia vô ngay Sabaf, hình nhu fu Ðo
ThaI du nhâp vao Rôma. CIoI ran fhu haI fruyôn day, "NguoI hay
nho ngay Sabaf va coI do Ia ngay fhanh. Trong sau ngay, nguoI so
Iao dông va Iam moI công vIôc cua nguoI. Con ngay fhu bay Ia ngay
sabaf kinh Ðu c Chua, ThIôn Chua cua nguoI; ngay do nguoI không
duoc Ia m công vIô c na o, ca nguoI cu ng nhu con fraI con gaI, fôI fo
nam nu, gIa su c va ngoaI kIôu o frong fhanh cua nguoI. Vì frong
sau ngay, Ðu c Chua da du ng nôn froI dâf, bIôn khoI va muôn IoaI
frong do, nhung NguoI da nghI ngay fhu bay. ÐoI vây, Ðuc Chua
da chu c phu c cho ngay sabaf va coI do Ia ngay fhanh". |Xuâf Hanh
20, 8-11). MôI fuân Iô dôu faI dIô n IaI công frình sang fao cua
ThIôn Chua noI fao vâf cua Nguo I. NguoI Ðo ThaI cu ng dung fuân
Iô dô ky nIôm cuô c gIaI phong cua ho khoI canh nô Iô. "NguoI hay
nho nguoI da Ia m nô Iô faI dâf AI Câp va Ðu c Chua, ThIôn Chua
cua nguoI, da dung canh fay manh mo uy quyôn dua nguoI ra khoI
do. ÐoI vây, Ðu c Chua, ThIôn Chua cua nguoI da fruyôn cho nguoI
cu ha nh ngay sabaf". |Ðô Nhj Iuâf 5, 15). KhI nguoI Ðo ThaI fuân
gIu ngay sabaf, ho IIôn fu c faI fhô hIôn châf Iuong fhô gIoI cua ho.
Cu ng con co nhu ng Iy do khac cho vIôc nghI ngay fhu bay,
nhu nhu câu bôI duong fhô xac va fInh fhân cua con nguoI. Y
fuong na y da co fu fhoI dân Ðo ThaI Iuu day bôn ÐabyIon. NguoI
ÐabyIon kIông mô f sô ngay nao do frong fhang, do Ia cac nga y 7,
14, 19, 21 va 28. Trong nhung nga y nay, vua cua ho không duoc
Iam môf sô hoaf dông nao do.
Chung fa con co môf goI y khac vô fôn goI cua ngay fhu bay.
ÐôI voI nguoI Rôma, ngay cua fhâ n Safurn, hay Safurday, Ia môf
ngay cua dIôm go, moI công vIôc dô u fru c frac, vì fhô không nôn
gIao chIôn, cu ng không nôn dI IaI frong ngay nay. NguoI fhân
frong không aI muôn gap nhung ruI ro do Safurn dom dôn. Thoo
su gIa TacIfusm, ngay fhu bay duoc cu ha nh dô kinh fhân Safurn
vì "frong bay ngôI sao chI phôI công vIôc cua IoaI nguoI, Safurn
|sao Thô) co dja vj va quyô n nang cao nhâf".
Tu fhô ky 3, fuân Iô 7 ngay da phô bIôn kha p dô quôc Rôma
va môI ngay duoc danh dô kinh môf frong 7 hanh fInh. Thoo khoa
fhIôn van fhoI do, 7 hanh fInh nay gôm ca maf froI va maf frang,
nhung không gôm fraI dâf. Thu fu ma cac hanh fInh chI phôI cac
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 15
hffp://obooks.vdcmodIa.com
ngay frong fuân Ia: Maf froI |Sun), Maf frang |Moon), sao Hoa
|Mars), sao Thuy |Morcury), sao Môc |JupIfor), sao KIm |Vonus) va
sao Thô |Safurn).
Chung fa ngay nay dô quôn ra ng nguô n gô c fôn goI cua ca c
ngay frong fuân fhu c su Ia fu fôn nhu ng "ha nh fInh" duoc bIôf dôn
o Rôma haI ngan nam fruoc dây. Thoo quan nIôm fhoI do, nhung
hanh fInh nay fac dông fru c fIôp foI doI sông môI ngay frong fuân
cua chung fa. Trong cac ngôn ngu châu Âu ngay nay, fôn cac ngay
frong fuâ n vân con duoc go I fhoo fôn cua ca c hanh fInh.
KhI muô n xoa bo oc mô fin dj doan, nguoI fa da fhay fhô cac
fôn goI ngay fhoo hanh fInh ba ng cac con sô fu 1 dôn 7. TaI IsraoI
ngay nay, cac nga y frong fuân vân duoc goI bang sô fhu fu.
VIôc chIa fhoI gIan fhanh fuân Iô Ia môf buoc fIôn moI cua
con nguo I frong vIôc Iam chu fhô gIoI va con duong daf foI khoa
hoc. Tuân Iô Ia môf fâp hop cac ngay do con nguo I ân djnh, chu
không phaI do su ap daf cu a nhu ng suc ma nh fhIôn nhIôn |vì anh
huong cu a cac ha nh fInh dôu Ia vô hình, chI co fhô danh gIa bang
nhung hIôu qua cua chu ng). Ðang cach fìm hIô u nhung chuyô n
dô ng dông dôu cu a cac fhIôn fhô va bang cach hình dung ra rang
cac su c manh fu noI xa Iap dI Iap IaI co fhô chI phôI fhô gIoI, con
nguo I da chuân bj cho môf kho fu fuong mo I, môf cuôc gIaI phong
mình khoI su fu fung cua caI Iap dI Iap Ia I. Cac hanh fInh Ia cac
suc manh bôn ngoaI fhô gIoI, so dân dua nhân IoaI dI vao fhô gIoI
cua Ijch su.
Tuân Iô dua fhoo cac hanh fInh Ia môf con duong dân foI
khoa chIôm fInh. Va khoa chIôm fInh Ia mô f buoc dân foI ca c kIôu
fIôn frI moI. Cac hình fhu c fIôn frI cô xua co fhô goI y cho chu ng fa
faI sao khoa chIôm fInh Ia môf buoc fIôn foI fhô gIoI khoa hoc. Cac
nghI fIôf cô xua go I ghom môf fhu "khoa hoc" phu c fap dô su du ng
cac bô phân cua môf con vâf bj saf fô dô fIôn frI vô fuong IaI cua
nguo I dâng hIôn fô. O SIndh, frong fhung Iung Indus, vao gIua fhô
ky 19, cac fhây boI da su dung xuong vaI cua con cu u saf fô dô boI
foan voI môf ky fhuâf kha fInh vI. Thây boI foan caf xuong fhanh
muoI haI manh, goI Ia "nha", môI manh fra IoI môf câu hoI khac
nhau vô fuong IaI. Nôu ma nh fhu nhâf sach so fron fru, do Ia dâu
fhuân IoI va nguoI duoc boI so Ia nguo I fôf. Nôu frong nha fhu
"haI" Ia nha fhuôc doan suc vâf, manh xuong sach so va fron fru,
fhì doan su c vâf so Ion manh, nhung nôu frong xuong co nhung
duong so c do va frang, do Ia dâu hIôu so co ko frôm foI fham.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 16
hffp://obooks.vdcmodIa.com
TaI vung Assyro - ÐabyIon, nguoI fa dung boI foan bang gan
con vâf saf fô. Hình nhu khoa boI foan na y da duoc su dung o
Trung Hoa vao fhoI Ðô Ðông. Sau do nguoI Rôma va nhIôu dân fôc
khac cu ng ap dung. Thây boI so doan fuong IaI dua vao hình fhu,
kich co cua Ia gan va Iuo ng mau frong gan. MoI hoaf dông hay
kInh nghIôm cua con nguoI dôu fro fhanh môf dIôm bao dô fra IoI
cho nIôm khao khaf hIôu bIôf fuong IaI cua con nguoI.
Tuong phan voI nhung hình fhu c boI foan nay, khoa chIôm
fInh co finh châf fIôn bô. ChIôm fInh kha c bIôf voI chung frong
vIôc kha ng djnh vô suc ma nh IIôn fuc, dôu dan cua môf quyôn Iuc
fu xa. A nh huong cua cac fhIôn fhô dôI voI nhu ng bIô n cô frôn fraI
dâf duoc mô fa Ia nhung suc ma nh vô hình, co chu ky, Iap dI Iap
IaI gIô ng nhu nhu ng su c manh so dIôu khIôn dâu oc khoa hoc.
Không Ia gì khI con nguoI cô xua kInh ngac fruoc bâu froI va
bj mô hoac boI nhu ng vì sao. Nhung ngon don froI dâu fIôn nay
fung fhu huf ca c gIao sI vung ÐabyIon cô daI fhì cu ng da fhu huf
fri fuong fuong cu a dân chung. Nhjp sông dôu dan không fhay dôI
frôn fraI dâf Iam cho nguo I fa fhI vj hoa nhung bo duôc sang ngoI
frôn bâu froI. Cac fInh fu dI chuyôn, dôI ngôI, Iôn va xuông,
chuyôn dông khap bâu froI, duoc nhìn nhu Ia nhu ng cuôc franh
gIanh, mao hIôm cua cac vj fhân.
Nhu ng suc ma nh cua maf froI va mua, su fuong u ng gIua
nhung gì xay ra frôn bâu froI voI nhung gì xay ra duoI dâf, da kich
fhich nguoI fa dI fìm cac su fuong ung khac. NguoI ÐabyIon Ia
nhung nguoI dâu fIôn da fao ra môf khung fhân fhoaI cho nhu ng
su fuong ung frong vu fru. Nhu ng fuong fuo ng IInh hoaf cua ho so
duoc fIôp nôI boI nhung nguoI Hy Iap, Ðo ThaI, Rôma va nhu ng
dân fôc khac qua nhung fhô ky kô fIôp.
Iy fhuyô f fuong ung da fro fhanh khoa chIôm fInh, nghIôn
cu u nhu ng môI fuong quan gIua không gIan va fhoI gIan, gIua
nhung chuyô n dông cua cac vâf fhô frong vu fru va y nghIa cua
moI kInh nghIôm con nguoI. Su phaf frIôn cua khoa hoc so fuy
fhuôc o chô con nguoI co chju fIn vao nhu ng caI kho hIôu, co chju
vuof Iôn frôn nhu ng chI bao cua nhân fhu c fhông fhuong không.
VoI khoa chIôm fInh, con nguo I da Iam môf buoc nhay vof Io n vô
khoa hoc dô dI vao môf chuong frình mô fa: Iam sao nhu ng su c
manh vô hình cu a cac vâf fhô fu râf xa chung fa IaI co fhô anh
huong dô n mo I chuyôn nho nhaf nhâf frong doI sô ng ha ng ngay
cua chung fa. Ðâu froI do do chinh Ia phong fhi nghIô m cua khoa
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 17
hffp://obooks.vdcmodIa.com
hoc dâ u fIôn cua nhân Ioa I, cu ng nhu nôI fang co fhô con nguoI,
chô fhâm sâu nhâf cua y fhu c con nguoI va nhu ng Iu c Ðja Tô I
frong nguyôn fu, so Ia nhung pho ng fhi nghIôm cua cac khoa hoc
hIôn daI nhâf cua con nguo I. Con nguoI fìm cach su dung hIôu bIôf
ngay cang Io n cua mình vô nhu ng mâu kInh nghIô m Iap dI Iap IaI
nham không ngu ng cô ga ng pha vo caI vong kIôm foa cua fhIôn
nhIôn.
TaI Rôma, khoa chIôm fInh da daf foI môf fâm anh huong fo
Ion ma cac fhô ky sau không sanh duo c. Ca c nha chIôm fInh duoc
goI mafhomafIcI, nghIa Ia cac nha foan hoc, do vIôc ho finh foan
fhIôn van. Ho duoc nhìn nhân nhu Ia môf nghô chinh fhu c va fhô
Iu c cua ho fhay dôI fuy môI fhoI daI xa hôI. ÐuoI fhoI Công Hoa
Rôma, ho râf ma nh va râf Iâp dj, khIô n cho vao nam 139 fruoc
C.N., ho bj fruc xuâf không nhung khoI Rôma ma khoI foan dâf
IfaIy. Vô sau, duoI fhoI dô chô, khI nhung IoI fIôn frI nguy hIôm
cua ho da khIôn cho nhIô u nha chIôm fInh bj xof xu vì fôI phan
quôc, ho IIôn fu c bj fruy na va fruc xuâf. Nhung cu ng môf hoang
dô co fhô fruc xuâ f môf nha chIôm fInh vì nhu ng IoI boI foan xuI
xoo cua ông, IaI co fhô su du ng nhung nha chIôm fInh khac dô
huong dân công vIôc frong cung dình cua mình. Môf sô IInh vuc
duoc fuyôn bô Ia vô gIoI han. Vao fhoI dô chô sau, fuy nhung nha
chIôm fInh co fhô duoc dung fu ng hay khich Iô nhung ho vân bj
câm không duo c noI fIôn frI vô doI sông cua hoang dô.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 18
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 3
TH!ONC ÐÐ VA CAC NHA CHIÐM TINH
Khoa chIôm fInh da goI ghom ca c nhu câ u khac nhau cua
nhân IoaI, ma nhung fhô ky sau so phân chIa fhanh khoa hoc va
fôn gIao. PhaI chang khoa chIôm fInh fhoI cô Rôma chI Ia môf fhu
fIn fuong mô fin vao djnh mônh, môf su chIôn fhang cua caI phI Iy,
nhu cac su gIa fhuong noI7 - Không fhô phu nhâ n rang nIôm kinh
so fruoc cac vì sao - nhu ng vj "fhân huu hình" - da khoI dây su
kinh so cua moI nguoI dôI voI cac nha chIôm fInh. AroIIIus £uscus,
môf nha hu ng bIôn nôI fIô ng fhoI Augusfô, da nhân djnh: "NguoI
duoc chinh cac fhân mac khaI cho fuong IaI, nguo I co quyôn frôn ca
vua Iân dân, nguoI ây không fhô Ia pham nhân fu c fu gIô ng nhu
chung fa. Nguo I â y fhuôc hang sIôu nhân. Ðuoc cac fhân fIn cây,
nguo I ây cu ng chinh Ia fhân IInh... chung fa hay nâng fâm hôn
mình Iôn cao bang fhu khoa hoc fo Iô cho chu ng fa fuong IaI va
fruoc khI gIo chôf dôn, chu ng fa hay nôm ca m nhu ng fhu vuI cua
Ðâng Thanh".
Nhung fôn gIao fhIôn fhô không duoc fach roI kho I khoa hoc
fhIôn fhô . Cac nha khoa hoc fIôn phong da coI anh huong cua cac
vì sao dôI voI doI sông con nguoI Ia dIôu hIô n nhIôn. Ho chI bâf
dông y kIôn voI nhau vô vIôc cac ngôI sao nay fao anh huong bang
cach nao ma fhôI. Ðô bach khoa khoa hoc Io n fhoI ây, Ijch Su Tu
NhIôn cu a PIIny, da phô bIôn nhu ng kIôn fhu c so dang vô khoa
chIôm fInh bang cach cho fhây anh huo ng cua cac ngôI sao o khap
noI. IoI fhan phIôn duy nhâf cua Sonoca Ia cac nha chIôm fInh
không hIôu bIôf bao quaf du.
Nha khoa hoc anh huo ng nhâf cu a dô quôc Rôma fhoI cô
chinh Ia nguo I da gIu duoc uy fin Iâu bôn nhâf vô khoa chIôm fInh.
PfoIômô o AIoxandrIa da vIôf môf fIôu Iuân vung chac dô fao nôI
dung va su kinh frong cho khoa ho c nay frong suôf môf ngan nam
fIôp fhoo. Nhung danh fIô ng cua ông da bj suf mo vì haI Iy fhuyôf
saI Iâm frong yôu cua ông. Ca haI Iy fhuyôf râf nôI fIông vao fhoI
do va ca haI duoc khaI frIôn va fôn faI frong cac fac phâm cua ông.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 19
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Thuyôf fraI dâf Ia frung fâm, hay con goI Ia fhuyôf PfoIomaIc, Ia Iy
fhuyôf vu fru cu a ông ngay nay bj coI Ia môf saI Iâm frong fhIôn
van hoc. Cu ng fhô, fhuyôf fraI dâf phân Io n Ia dâf, cho ra ng bô
maf cua fraI dâf gôm phâ n Ion Ia dâf, ngay nay Ia môf saI Iâm
frong khoa dja Iy. HaI quan nIôm saI Iâm nay da Iam Iu mo nhung
fhanh fu u khô ng Iô cua PfoIômô. Thô nhung kô fu PfoIômô dôn
nay, chua co aI da fung cung câp môf kIôn fhu c khoa hoc foan dIôn
cua môf fhoI daI bang ông.
Tuy nhIôn, cuô c doI cua nha bach khoa fhIôn faI na y vân con
Ia môf bi ân. Co Io xuâf fhân fu dong nhu ng nguoI Hy Iap dI dân,
PfoIômô |90 - 168) da sông o AI Câp duoI fhoI cac hoang dô
HadrIan va Marcus AuroIIus. Tha nh phô AIoxandrIan cua ông
Iuôn Iuôn Ia môf frung fâm fri fhuc Ion ca sau khI fhu vIô n nôI
fIông cua fhanh phô Cosar fhIôu hu y nam 48 fruoc C.N.
PfoIômô da fhông frj quan nIôm dân gIan va van ho c vô vu
fru suôf fhoI Trung Cô. Thô gIoI nhu duoc Ðanfo mô fa frong fac
phâm HaI Kjch Thân IInh Iây fhang fu fac phâ m AImagosf cua
PfoIômô. Xof vô nhIôu phuong dIôn, PfoIômô da noI nhu môf nha
fIôn frI. ÐoI vì ông da mo rông vIôc su dung foan hoc dô phuc vu
khoa ho c. Trong khI ông fân dung nhu ng quan saf fôf nhâf da co
fruoc ông, ông nhân manh nhu câu phaI co nhu ng quan saf IIôn
fuc va ngay cang chinh xac hon. Thu c vây, PfoIômô Ia môf nguo I dI
dâu frong fInh fhân khoa hoc, môf nguo I fIôn phong dI dâu frong
fInh fhâ n khoa hoc, môf nguoI fIôn phong âm fhâm frong phuong
phap fhu c nghIôm. Vi du, frong Iuong gIac hoc, bang cac dây cung
cua ông chinh xac dôn 5 vj fri fhâp phân. Trong hình hoc câ u, ông
da dua ra môf gIaI dap fuyôf voI cho cac vân dô vô dông hô maf
froI, co gIa frj da c bIôf vao fhoI do fruoc khI co dông hô co khi.
Không co nganh khoa hoc vâf Iy nao ma ông không khao saf va fô
chuc fhanh nhung hình fhu c moI dô su dung. Ðja Iy, fhIôn van,
quang hoc, hoa âm - ông da khaI frIôn môI môn frong môf hô
fhông rIông. Tac phâm hay nhâf cu a ông Ia fIôu Iuân vô fhIôn van
hoc, cuôn AImagosf. Cuôn Ðja Iy cua ông, frong do ông nha m vo
ban dô cua foan fhô gIoI fhoI bây gIo, Ia môf fac phâm dI fIôn
phong frong vIôc IIôf kô cac dja dIôm môf cach hô fhông bang kInh
fuyôn va vI fuyô n. Cung frong fac phâm nay, ông da công hIôn
phuong phap caI fIôn cua chinh mình dô phong nhung maf hình
câ u xuông ca c ban dô maf phang. VoI nhung du IIôu vô cu ng if oI
vao fhoI do, nhu ng ban dô cua ông vô "fhô gIoI duoc bIôf dôn" vao
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 20
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fhoI do, dô quôc Rôma, qua Ia môf fhanh fuu vuof buc. Ong cho
fhây nhu ng faI nang khoa hoc frong yôu - hình fhanh cac Iy fhuyôf
cho phu hop voI nhu ng du IIôu co san va frac nghIôm cac Iy fhuyôf
cu bang nhung du IIô u mo I.
NguoI A Râp nhìn nhân su vI daI công frình cua PfoIômô va
da dua ông sang phuong Tây. Cuô n sach vô fhIôn van cua ông so
mang mô f fôn A Râp |AImagosf, nghIa Ia "bô suu fâp vI daI nhâf")
va cuô n Ðja Iy cu a ông duoc djch sang fIông A Râp ngay fu dâ u fhô
ky 9. Ðô n cuôn sach cua ông vô chIôm fInh ho c. TofrabIbIIos, duoc
ông coI Ia ban dô ng hanh voI cuôn AImagosf, cu ng duoc phô bIôn o
phuong Tây bang fIông a Râp.
Trong khI cuôn AImagosf cua PfoIômô fIôn doan vj fri fhay
dôI cua cac fhIôn fhô, fhì khoa chIôm fInh cua ông IaI fIôn doan
nhung anh huong cua chu ng dôI vo I cac su kIôn frôn fraI dâf.
Không phaI nhung chu ky cua maf froI va maf frang ro rang
anh huo ng foI nhung gì xay ra frôn fraI dâf sao7 Thô fhì faI sao
nhung ngôI sao kom quan frong hon Ia I không anh huong foI cac
bIôn cô frôn fraI dâf7 Nôu nhu ng fhuy fhu if ho c con co fhô du
doan duoc fho I fIô f khI nhìn Iôn bâ u fro I, fhì faI sao nhung nha
chIôm fInh co ho c IaI không fhô dung nhu ng su kIôn frôn bâu froI
dô du bao nhu ng su kIôn cua con nguoI7 PfoIômô cho rang anh
huong cu a cac ngôI sao chI fhuân Ia vâf Iy, chI Ia môf frong nhIôu
suc manh khac. Ong fhu a nhân rang fâf nhIôn khoa chIôm fInh
cu ng co fhô saI Iâm nhu bâf ky khoa hoc nao kha c. Nhung do
không phaI Ia Iy do khIôn cho vIôc quan saf fI mI su fuong ung
gIua nhu ng su kIôn duoI dâf voI nhu ng su kIôn frôn bâu froI IaI
không gIup fa co duoc nhu ng su fIôn doan huu ich, fuy không phaI
Ia cha c chan fhoo kIôu foan hoc.
Trong fInh fhân fhu c fIôn nay, PfoIômô da daf nôn mong cho
khoa hoc Iâu bôn nhâf frong sô ca c khoa ho c huyôn bi. Trong bôn
cuôn cua bô TofrabIbIIos, haI cuôn dâu vô "dja Iy cac vì sao" va du
bao fhoI fIôf, noI vô nhu ng anh huo ng cua cac fhIôn fhô dôI vo I cac
su kIôn vâf Iy cua fraI dâf va haI cuôn sau noI vô anh huong cua
chung dô I voI ca c su kIôn cua con nguoI. PfoIômô khaI frIôn khoa
fu vI, fIôn doan sô mônh con nguoI fu vj fri cua cac vì sao vao Iu c
con nguo I sInh ra. Mac du công frình cua PfoIômô da fro fhanh
sach hoc cô dIôn hang dâu vô khoa chIôm fInh cho suôf môf ngan
nam sau ông, nhung ông không bIôf dôn ky fhuâf fra IoI câu hoI vô
fuong IaI nho vj fri cua fhIôn fhô vao Iuc câu hoI duoc daf ra, nôn
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 21
hffp://obooks.vdcmodIa.com
công frình cua ông không fhoa man dây du nhu ng nhu câu cu a cac
nguo I fhuc hanh khoa chIôm fInh.
Nhu ng IoI fuyôn bô phô bIôn cua cac nha chIôm fInh ngoaI
gIao da gây Io nga I cho cac gIao phu KIfô gIao fhoI ky dây. Cac gIao
phu fu ng cho rang mình co fhâm quyôn fIôn doan vân mônh doI
sau cua môI nguo I, nhung IaI cam fhây kho chju voI nhung nguoI
fu xung co kha nang fIôn doan vâ n mônh cu a môI nguoI frong cuô c
sông o doI nay. Nôu khoa fu vI cua cac nha chIôm fInh dung nhu
nhung gì ho noI, fhì con chô dâu cho y chi fu do, con chô dâu cho su
fu do Iua chon dIôu fhIô n hon dIôu ac7
Chinh cuôc chIô n dâu cua AugusfIno voI ban fhân dô fro
fhanh KIfô hu u - fu bo nhung su mô fin dj doan cu a dân ngoaI dô
chon fu do KIfô gIao - hình nhu Ia môf cuôc chIôn dâu chông IaI
khoa chIôm fInh. Thanh AugusfIno ghI IaI frong cuôn Tu Thu cua
mình: "Nhu ng con nguoI huônh hoang do, mônh danh Ia nhung
nha foan hoc |fhIôn van ho cl, fôI hoI y kIôn ma không co gì phaI o
ngaI; vì co vo ho không fho cu ng, không câ u nguyôn voI môf ngâu
fhân nao dô co nhung IoI fIôn doan cua ho". Va ngaI bj cam dô boI
IoI khuyôn cua nhu ng nha chIôm fInh ây: "TôI IôI cua anh chac
chan da duoc djnh o frôn froI; chinh sao KIm, sao Thô, hay sao
Hoa da Iam vIôc do. Thuc vây, con nguo I na y, Ia huyôf nhu c va Ia
su fruy Iac kIôu cang, co fhô không bj quy frach, nhung Tao Hoa
va Ðâng dIôu khIôn bâu froI va ca c vì sao chinh Ia nguo I bj quy
frach".
Thanh AugusfIno ra suc bac bo "nhu ng IoI fIôn doan dôI fra
va nhung câu no I vô dao cua cac nha chIôm fInh". HaI nguo I ma
ngaI quon bIôf nhac nho ngaI ra ng "không fhô co faI nghô na o dô
fIôn doa n nhu ng dIôu sap xay dôn; nhung suy doan cua con nguo I
chI dua vao may ruI, ho noI fhâf nhIôu, may ra frong sô nhung
dIôu do co dIôu du ng".
Ðu ng Iuc hoang mang nhu fhô, ngaI gap duoc môf nguoI ban
nho do ngaI da gIaI foa duoc nhung fran fro cua mình.
Câu chuyôn ma nguoI ban fôn Ia £IrmInus nay kô IaI da Iam
Iung Iay nIôm fIn ngoaI gIao cua chang AugusfIno fro fuôI. Cha
cua £IrmInus Ia môf nguoI say mô khoa chIôm fInh. Ong Iuôn Iuôn
dô y dôn vj fri cua cac vì sao va fhâm chi "dô y can ko dôn nga y gIo
sInh cua fung con cho con frong nha". Ong bIôf Ia môf dua nô Iô
gaI cua ông sap sua sInh con vao khoang cu ng gIo vo I vo ông. "Ca
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 22
hffp://obooks.vdcmodIa.com
haI dua fro so duo c sInh ra cu ng gIo, vì fhô ca haI baf buôc so fhoo
cu ng môf chum sao, môf Ia con ông, Ia con cu a dua nô Iô. Ngay khI
haI nguo I fhaI phu baf dâu fro da, ông cho nguo I fhoo doI dô bIôf
dich xa c gIo sInh cua haI dua fro, rôI quan saf vj fri cua ca c ngôI
sao vao dung Iu c do. Ho cho bIôf haI dua fro sInh ra cu ng Iu c va vj
fri cua cac ngôI sao không co môf chuf kha c bIôf nao. Thô nhung
£IrmInus duoc sInh ra frong môf gIa dình quyôn quy, sông môf doI
sông gIa u sang phu quy, frong khI dua fro sInh ra boI nguoI nô Iô
fIôp fuc hau ha chu cua no, sông môf cuôc doI vâf va khô cuc". HaI
dua fro sInh ra duoI cu ng môf chom sao nhung co haI sô mônh
khac nhau, dIôu do cho cha ng fro AugusfIno môf Iuân chu ng hIôn
nhIôn va manh mo dô chông IaI khoa boI foan chIôm fInh.
Nhu ng nha fhân hoc sâu sac cua fhoI Trung Cô da cô gang
fìm ra nhu ng u ng dung fhanh fhIôn cua vIôc fIn vao quyôn Iuc ca c
ngôI sao. Thanh AIbocfô Ca va fhanh Tôma AquInô dôu nhìn nhân
rang ca c ngôI sao co môf anh huong chI phôI manh IIôf, nhung cac
ngaI nhâ n manh rang fu do cu a con nguoI chinh Ia suc ma nh cua
ho dô chông IaI nhung a nh huong do.
Nhu ng nha fhân hoc Ion fhoI Trung Cô fhich su dung nIôm
fIn vao khoa chIôm fInh dô cung cô nhu ng chân Iy cua KIfô gIao.
Ho fhich nha c dôn nhu ng IoI fIôn bao dua vao chIôm fInh vô vIôc
Chua CIôsu gIang sInh. Tuy rang Chua CIôsu không Iô fhuôc quy
Iuâf cua cac ngôI sao, nhung qua fhu c cac ngôI sao da bao hIô u vIôc
NgaI sInh ra. Ðo IaI không phaI Ia NgôI Sao o ÐôIom sao7 Va
nhung nha dao sI bIôf dI fhoo ngôI sao dân duong dô dôn vIông HaI
NhI CIôsu râf co fhô Ia nhu ng nha chIôm fInh say mô kIôn fhu c.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 23
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Phân II

Tu fhoI gIan ma f froI
dôn fhoI gIan dô ng hô

XIn cac fhân IInh fru ng phaf con
nguo I dâu fIôn da kham pha ra cach
phân chIa gIo gIâc! Han dang phaI
fru ng phaf, vì han da chô fao ra dông
hô maf froI, chIa caf nhung ngay doI
cua fôI fhanh nhung manh vun ra c rôI.
- PIaufus |200 fruoc C.N.)

ÐanIoI J. ÐoorsfIn 24
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 4
ÐO NH! NC CIO TOI
Vao fhoI IoaI nguoI con sông bang nghô frông frof va chan
nuôI su c vâf, ho if co nhu câu do fho I gIan ba ng nhu ng don vj nho.
ChI co ca c mua Ia quan fro ng - bIôf khI nao froI mua, fuyôf, na ng,
Ianh. Câ n gì phaI bân fâm dôn nhu ng gIo nhung phuf7 ChI co fhoI
gIo ban ngay Ia quan frong, vì Ia fhoI gIan nguoI fa co fhô Iao dông.
Ðo do, do fhoI gIan co ich Ia do nhu ng gIo cu a maf froI.
Trong kInh nghIôm ha ng ngay, không su fhay dôI nao fô haI
bang vIô c mâf ca m gIa c phân bIôf ngay va dôm, anh sang va bong
fôI. Thô ky anh sang nhân fao cu a chung fa Iam chu ng fa quôn
mâf y nghIa cua dôm fôI. Cuôc sông dô fhj hIôn daI Iuôn Iuôn Ia
môf fhoI gIan pha frôn gIu a anh sa ng va bong fôI. Nhung dôI voI
hâu hôf cac fhoI daI cua IoaI nguo I, dôm fôI dông nghIa voI bong fôI
dây su do doa cu a nhu ng dIôu bi ân. Sach TaImud canh gIac,
"Ðung bao gIo chao nguoI Ia ban dôm, vì han co fhô Ia ma quy".
Con Chu a CIôsu fhì noI, "TôI phaI Iam nhu ng công vIôc cua Ðâng
Ia saI fôI, bao Iâu con Ia ban nga y. KhI dôm dôn, không aI co fhô
Iam duoc gì. Ðao Iâu fôI con o frong fhô gIan, fôI Ia anh sang fhô
gIan". Íf co dô faI nao khôu goI fri fuong fuong nhIôu bang dôm fôI.
"CIua dôm fôI chôf froc ghô ron" fhuong Ia khung canh ma
Shakopoaros va nhung nha vIôf kjch chon dô dua cac fôI a c vao
kjch ban cua ho.
OI dôm fôI gIôf chôf nIôm an u I,
NguoI vo Iôn ca nh Ðja ngu c haI hung;
NguoI chung kIôn bao hanh vI fôI IôI,
Va phoI bay nhu ng fham canh saf nhân;
NguoI cho gIâu bao fôI ac dIôn cuông,
Va dung duong nhung hanh vI hu dôn.
Ðuoc dâ u fIôn dô Iam cho dôm fôI gân voI ban ngay hon da
duoc fhu c hIôn fu Iâu fruo c khI con nguoI bIôf dôn anh sang nhân
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 25
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fao. Ðo Ia Iu c con nguoI khI choI dua voI fhoI gIan, da baf dâu chIa
fhoI gIan fhanh nhu ng ma nh nho dô do Iuong.
Tuy nguo I fhoI xua da bIôf do fhoI gIan fhoo nam va fhang va
daf ra khung fhoI gIan fhoo fuân Iô, nhung nhu ng don vj fhoI gIan
ngan hon vân con râf mo hô va co if vaI fro frong kInh nghIôm
fhông fhuong cua con nguoI, maI cho foI vaI fhô ky gân dây. CIo
dông dôu va chinh xac cua chung fa Ia môf phaf mInh cua fhoI cân
daI, cac don vj phuf va gIây con moI hon nua. Tu nhIôn, khI ngay
Iao dông Ia ngay co anh sa ng maf froI, fhì nhu ng cô gang dâ u fIôn
cua nguo I fa dô chIa fhoI gIan va do duong dI cua maf froI frôn bâu
froI. Vì mu c dich nay, cac dông hô maf froI, hay dông hô bao maf
froI, Ia nhu ng du ng cu do fhoI gIan dâu fIôn.
Cac xa hôI xa xua da nhân fhây ra ng bong cua môf cây côf
dung du ng so ngan dân khI maf froI Iôn cao frôn bâu froI va daI
fro IaI khI maf froI xuô ng dân. NguoI AI Câp cô daI da su dung
môf dung cu nhu fhô, nhung chu ng fa con co fhô fhây môf caI fôn
faI fu fhoI Thufmoso III |khoang 1500 fruoc C.N.). Môf fhanh
ngang daI chu ng 30 confImof co môf dâu hình chu T, dâu na y so
doI bong xuông va ch do vo frôn fhanh ngang. ÐuôI sang, nguoI fa
daf fhanh gô nay voI chu T huong vô phia dông; CIu a frua fhanh
cây nay duoc quay xang huong fây. KhI ngôn su IsaIa hua chua
Ianh bônh cho vua HôdôkIa bang cach Iam cho fho I gIan quay
nguo c fro IaI, ông fuyôn bô so Iam duoc vIôc nay bang cach Ia m cho
bong maf froI IuI IaI |Is 38, 8).
Suôf nhIôu fhô ky, bong maf froI Iuôn Ia phuong fIôn phô
bIôn dô do fhoI gIan. Va dây cu ng Ia môf dung cu fIô n du ng, vì o
bâf cu dâu va bâ f cu aI cung co fhô Iâm duoc dông hô maf froI ma
không cân su hIôu bIôf hay dung cu dac bIôf nao. Nhung IoI fu hao
hom hInh ghI frôn nhung dông hô maf froI: "TôI chI do nhung gIo
co maf froI", cho fhây ro su gIoI ha n cua dông hô maf froI dô do
fhoI gIan. Ðông hô maf froI do bong maf froI: không co maf froI fhì
không co bong. Ðông hô bong maf froI chI co fac du ng o nhu ng
mIôn dâf frôn fhô gIoI co nhIôu nang va chI vao Iu c maf froI dang
chIôu".
ChI khI anh maf fro I choI chang, chuyô n dông cua bong maf
froI qua châm khIôn kho co fhô do duoc phu f va hoa n foan không
fhô do duoc gIây. Ðông hô danh dâ u fhoI gIan môf ngay o môf noI
so không fhich ho p dô do duoc môf don vj fhoI gIan chuân frôn
foan câ u, nhu môf gIo gôm sau muoI phuf cua chu ng fa. ÐoI vì
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 26
hffp://obooks.vdcmodIa.com
ngoaI fru vung xich dao, o moI noI khac va quanh ca c mua fhì sô
gIo frong ngay không gIông nhau. Muôn su dung bong maf froI o
bâf ky noI nao dô djnh gIo fhoo gIo CMT, cân phaI co môf su kôf
hop cac kIôn fhu c vô fhIôn van, dja Iy, foan hoc va co hoc. PhaI doI
dôn fhô ky 16 cac dông hô maf froI moI duo c ghI sô bang nhu ng gIo
fhu c nay. KhI khoa hoc "dông hô sô" nay phaf frIôn, vIôc co môf
chIôc dông hô maf froI bo fuI fro fhanh môf fhoI fhuong. Nhung
Iu c do nguoI fa da Iam ra dông hô qua Iac va dông hô fay va chung
fIôn dung hon vô moI maf.
Cac dông hô ma f froI ban dâu con co nhIôu maf han chô
khac. Thanh do ngang cua Thufmoso II không do duoc cac gIo
sang som hay Iu c hoang hôn vì cây ngang chu T so ko o daI vô han
va không fhô nao doc duoc frôn fhanh chIa dô. TIôn bô Io n frong
fhIôf kô dông hô maf froI fhoI cô, fuy không gIup gì frong vIô c djnh
gIo foan câu, nhung da fhuc su gIu p cho vIô c phân chIa dôu nhau
cac gIo ban ngay duoc dô dang hon. Ðo Ia môf dông hô maf fro I co
hình ban nguyôf, maf frong cua mô f ban câu, voI kIm koo fu môf
canh foI fâm va phân mo ngua Iôn phia frôn. Ðo do, duong dI cua
bong maf froI frong bâf cu ngay nao so Ia môf ban sao y hôf duong
dI cua maf froI frong ban câu cua bâu froI bôn frôn. Ðuong cung
do maf froI vo ra va ghI IaI o maf frong ba n câ u duoc chIa fhanh
12 phân dôu nhau. Sau khI vo nhung duo ng dô chI cac ngay kha c
nhau, nguoI fa nôI 12 phân chIa gIo cua môI ngay voI nhu ng duo ng
cong, dô chI fung phân khac nhau cua 12 gIo ban ngay.
Ca sau khI dông hô maf froI duoc fhIôf kô dô chIa fhoI gIan
ban ngay fhanh 12 phân dôu nhau, no cu ng không gIup nguo I fa
so sanh duoc fhoI gIan gIua mua nay voI mua khac. Trong mua ho,
cac ngay fhì daI va cac gIo cung da I. ÐuoI fhoI hoa ng dô
VaIonfInIanô I |364-375), quân dôI Rôma duoc fâp Iuyôn dô chay
bô "voI fôc dô 20 dam frong nam gIo mua ho". Môf "gIo" - môf phân
muoI haI cua fhoI gIan ban ngay - cu a môf ngay nao do faI môf noI
nao do so khac voI môf gIo vao ban ngay kha c va faI môf noI khac.
Ðông hô maf froI Ia môf fhuoc do co dan.
Iam cach nao IoaI nguoI fhoaf ra duoc maf froI7 Chu ng fa da
chInh phuc dôm fôI fhô na o dô bIôn no fhanh môf fhô gIoI co fhô
hIôu duoc7 ChI co cach frôn fhoaf khoI su fhông frj cua maf froI,
chung fa moI hoc duoc ca ch do fhoI gIan cua mình fhanh nhu ng
don vj nho dông dôu va foan câu. ChI co fhô nhung phuong fhu c
hanh dô ng, xu su va chô fao moI duoc mo I nguoI o moI noI hIôu
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 27
hffp://obooks.vdcmodIa.com
dung. Thoo PIafo djnh nghIa, fhoI gIan Ia "môf hình anh cu dô ng
cua vInh cu u". Không Ia gì vIôc do dong fhoI gIan Iuôn Iuôn quyôn
ru IoaI nguoI frôn khap ha nh fInh.
Ðâf cu caI gì cha y duoc, fIôu hao hay dôf chay dôu da duoc
nguo I fa su dung khI na y hay khI khac dô do fhoI gIan. Tâf ca dôu
Ia nhung cô gang dô fhoaf khoI quyôn fhông frj cua maf froI, dô
nam duo c fhoI gIan môf cach cha c cha n hon, dô du doan hon va
dom vao phu c vu con nguo I. Ðu ng cu dô do fhoI gIan phô quaf, dô
do chinh doI sông, phaI Ia mô f caI gì kha c hon Ia caI bong maf froI
hay fhay dôI, frôI nôI, châm chap va fhuong bj cho khuâf. Con
nguo I phaI fìm ra duoc caI gì fôf hon ca I du ng cu do fhoI gIan ma
nguo I HI Iap goI Ia "vâf san duôI caI bong".
Nuoc qua Ia môf vâf ky dIôu, Ia dung môI chay, Ia may phuo c
cua hanh fInh, phuc vu cho IoaI nguoI bang vô van ca ch khac nhau
va fao cho hanh fInh chu ng fa môf finh châf dac bIôf. Nuoc Ia vâf
gIup cho con nguoI daf nhung fhanh công ban dâu frong vIô c do
nhung gIo fôI. Nuoc co fhô chua frong bâf cu ca I chon nho nao, nôn
dô xu Iy hon bong maf froI. KhI IoaI nguo I baf dâu dung nuo c dô do
fhoI gIan, ho da buoc fhôm môf buoc nho nu a frong vIôc dua hanh
fInh vao frong nha cua mình. Con nguo I co fhô Iam cho nuo c frong
môf vâf chua cha y nhanh hay châ m, ngay va dôm. Ho co fhô do
dong cha y cua no bang nhung don vj dôu dan, ap dung chung duoc
cho vu ng xich dao hay vu ng bang gIa, mu a dông hay mua ha.
Nhung hoan fhIôn dung cu nay Ia ca môf con duong daI va gIan
fruân. Ðôn Iuc dông hô nuoc duoc pha f frIô n fhanh môf dung cu
kha chinh xac, no da baf dâu bj fhay fhô boI môf dung cu khac fIôn
dung, chinh xa c va fhu vj hon nhIô u.
Tuy nhIôn, suôf phân Ion Ijch su, dông hô nuoc da duoc dung
dô do fhoI gIan khI không co maf froI. Va fruo c khI dông hô qua Iac
duoc hoan fhIôn vao khoang 1700, fhì dô ng hô nuoc co Io Ia vâ f do
fhoI gIan chinh xac nhâf. Trong fâ f ca nhu ng fhô ky ây, dông hô
nuoc da fhông frj sInh hoaf hang ngay - dung hon, ha ng dôm - cua
con nguo I.
Tu râf som, con nguo I da kham pha ra ra ng ho co fhô do
dong fhoI gIan bang Iuong nuoc nho gIof fu môf bình nuoc. Khoang
500 nam sau khI co nhu ng dông hô maf froI dâu fIôn, nguoI AI Câp
cô daI da su du ng cac dông hô nuoc. Ðâf nuo c ho dây a nh sa ng maf
froI, nôn dông hô maf froI râf fhich hop cho cac nhu câu ban ngay
cua ho, nhung ho cân dông hô nuo c dô do gIo gIac ban dôm. Thofh
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 28
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Ia fhân dôm cua ho, cung Ia fhân frI fhu c, chu vIôf va do dac, frông
coI nhu ng mâu dông hô nuoc chay ra va chay vao. Mâu chay ra Ia
môf chIô c bình fhach cao duoc ghI vach bôn frong va co môf Iô nho
duy nhâf gân day bình dô cho phop nuoc nho gIof ra ngoaI. Ðang
cach quan saf gIof nuoc o mu c nuoc bôn frong fu va ch frôn foI vach
kô fIôp bôn duoI, nguo I fa do duoc fhoI gIan frôI qua. IoaI cha y vao
danh dâu fhoI gIan bang mu c nuoc dâng Iôn frong bình, Ia IoaI
duoc pha f frIôn sau nay va phu c fap hon, vì no doI môf nguô n cung
câp nuoc dIôu ho a va IIôn fuc. Tuy vây, nhung du ng cu don gIa n
nay cu ng không phaI không co vân dô. KhI fhoI fIôf Ianh, finh sôn
sôf cua nuoc fhay dôI gây nôn rac rô I. Nhung frong bâf ky fhoI fIôf
nao, muô n dông hô chay dô u, phaI Ia m sao cho mIông Iô fhoaf nuoc
không bj bif hay foang rông ra. Cac dông hô nuo c chay ra con co
môf vân dô nho khac nua, vì fôc dô chay fu y fhuôc ap Iu c nuoc, ma
ap Iuc nay IaI Iuôn Iuôn fhay dôI fhoo Iuong nuoc con IaI frong
bình. Vì fhô nguoI AI Câp da fhIô f kô cac maf frong bình vaf xuông
dô khI Iuong nuoc gIam fhì ap Iu c nuoc frong bình vâ n không fhay
dôI vì nuoc duoc fâp frung frôn môf dIôn fich nho.
Vân dô fhIôf kô môf dông hô nuoc huu dung fhì kha don gIa n
nôu no chI nham muc dich do nhung don vj fhoI gIan nho dông
dôu, gIô ng nhu chIôc may Iuôc frung djnh gIo hIô n daI. Nhung
muôn du ng dông hô nuoc nhu môf dung cu dô chIa nhu ng gIo ban
ngay hay ban dôm fhanh nhung doan dôu nhau, vIôc djnh co Ia
môf vân dô kho. Ro rang dôm mu a dông o AI Câp ngan hon dôm
mua ho. Thoo nhung don vj do Iuo ng cua AI Câp, chIôc dông hô
nuoc o Thobos doI hoI dôm mua ho phaI do duoc muoI haI dôf ngon
fay nuo c, frong khI dôm mua dông phaI do duoc muoI bôn. Nhung
"gIo" nhu fhô fhay dôI, vì chu ng Ia nhung phân chIa dôu cua fông
sô cac gIo cua ban dôm hay ban ngay va vì vây không phaI Ia
nhung gIo dô do fhoI gIan fhu c su. Chung duoc goI Ia nhung gIo
"fam fhoI" vì chu ng chI co gIa frj fam fhoI va không bang mô f gIo
cua ngay kô fIôp. Vân dô so don gIan hon nhIôu nôu Iam duoc môf
dông hô dô do môf don vj cô djnh, không dôI. Nhung phaI mâ f
nhIôu fhô ky fruoc khI co duoc môf chIô c may do fhoI gIan fru u
fuong bang cach do môf caI gì khac voI môf doan cua ban ngay hay
ban dôm.
Không phaI nhu ng dong nuoc fhoI gIan, ma Ia nhung haf caf
fhoI gIan chay xuông da fao cam hung cho nhung fhI sI fhoI cân
daI vô fhoI gIan frôI qua. O nuo c Anh, nguoI fa fhuong dô cac dông
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 29
hffp://obooks.vdcmodIa.com
hô caf frôn nhu ng cô quan faI dô nhac nho rang môf doI nguoI da
frôI qua. Môf baI fhanh ca co câu nay: "Caf buI fhoI gIan dang
chìm Ia ng, bình mInh Io dang chôn fhIôn duong".
Nhung dông hô caf do fhoI gIan ba ng nhu ng haf caf roI, da
xuâf hIô n kha muôn mang frong Ijch su. HIôn nhIôn caf không co
dô chay dô bang nuoc va vì fhô kom fhich hop hon nuo c dô do
nhung don vj nho bo cua cac gIo ban ngay va ban dôm fhoI ban
dâu. Ðan không fhô daf môf caI fhuoc nôI fu do frôn caf. Nhung
caf co fhô chay o nhung vung fhoI fIôf Iam cho nuo c bj dông. Muôn
co môf dông hô caf huu dung va chinh xac, cân co faI nghô dIôu
Iuyô n cu a nguoI fho fhuy fInh.
Chung fa ngho noI dôn nhu ng dông hô caf o châu Âu vao fhô
ky 8, khI fruyôn fhuyôf cho rang môf vj fu sI o Charfros da sang
chô ra no. VoI su fIôn bô cua nghô fhuy fInh, nguoI fa da co fhô
han kin dông hô caf dô gIu cho no khoI bj âm uof Iam cho caf
xuông châm. Cac quy frình phuc fap da sây khô ca f fruoc khI dô
no vao frong bình fhuy fInh. Môf cuôn sach chuyôn môn fhoI frung
cô da quy djnh caf frong bình pha I Ia da hoa cuong don nghIôn
nhuyôn, duoc nâu dI nâu IaI chin Iân frong ruo u. Trong môI Iân
nâu, pha I hof bo nhu ng haf can, rôI cuôI cu ng dom phoI nang.
Ðông hô caf không fhich hop dô finh fhoI gIo daI suôf ngay,
vì nô u qua fo no so kônh cang bâf fIôn, hoac nôu qua nho fhì phaI
Iâf dI Iâf IaI fhuo ng xuyôn va dung Iuc môI Iân haf caf cuôI cung
rof xuông. Nhung no fhich hop hon dông hô nuoc dô do nhung
khoang fhoI gIan ngan khI ma nguoI fa chua bIôf dôn môf dung cu
nao khac. CôIômbô da su dung dông hô ca f frôn fau cua mình dô
gIu 7 "gIo kInh" fhoo Iuâf va cu nua gIo IaI Iâ f bình môf Iân khI caf
frong bình chay hôf. Vao fhô ky 16, nguo I fa da dung dông hô caf
dô do nhung khoang fhoI gIan nga n frong nha bôp. Trong cac Iô
nghI o nha fho, nguoI fa cung daf môf dông hô caf o buc gIang dô
dIôu chInh fhoI gIo cho cac baI gIang. Cac fho xây va cac fho fhu
công kha c cung dung dô ng hô caf dô finh gIo Iam vIôc cua ho. Cac
gIao vIôn cu ng dom dông hô caf vao frong Io p dô finh fhoI gIan cho
baI gIa ng hay baI Iam cua hoc sInh. Môf hIôu fruong fruong
Oxford fhoI nu hoang ÐIIzabofh co Iân do doa nhu ng hoc sInh IuoI
bIông ra ng "nôu ho không cham chI Ia m baI fâp, ông so dô frong
Iop môf dông hô ca f haI gIo".
Sau fhô ky 16, nguoI fa chI con su dung dông hô caf dô do fôc
dô cua môf con fau. NguoI fa fhaf nhung chIôc nuf cach quang
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 30
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fung 7 saI o môf caI dây côf vao môf khuc gô co fhô nôI o phia sau
fau. Môf fhuy fhu nom khu c gô ra xa khoI duôI môf chIôc fau dang
chay va dôm nhu ng chIôc nuf da fraI ra frôn dây, dông fhoI co môf
dông hô caf do fhoI gIan do, chIôc fau dang chay voI fôc dô 5 dam
môf gIo. Suôf fhô ky 19, cac fau buôm vân co n "koo khu c gô" fung
gIo dô fhoo doI fôc dô.
CuôI cu ng nguo I fa không con su dung dông hô caf dô do gIo
gIâc ban dôm nu a vì no qua bâ f fIôn do cu pha I Iâf IaI dông hô
nhIôu Iâ n. ThInh fhoang nguo I fa cu ng nghI ra nhu ng gIaI phap
khac bang ca ch kôf hop mô f dung cu do fhoI gIan voI môf dung cu
fhap sang. Ho fìm ca ch dung Iua vua cho anh sa ng vua do duoc
dong fhoI gIan frôI qua ban dôm. Nhu ng phaf mInh nay fuy dôc
dao nhung không fhu c fô. Chu ng kha fôn phi, co khI nguy hIôm va
không bao gIo co duoc nhu ng gIo ban ngay va ban dôm dông dôu.
Vì cac "gIo" co dan nhu fhô, nôn dông hô Iu a cung gIông nhu dông
hô caf không fhô dung dô do nhu ng khoang fhoI gIan daI.
Truyôn fhuyôf kô vô môf chIôc dông hô nôn nôI fIông duoc
Iam ra dô gIup AIfrod ÐaI Ðô |849-899) gIu IoI fhô cu a ông khI ông
phaI bo vuong quôc cua mình dô dI Ianh na n. Ong fhô rang nôu
vuong quôc duoc phu c hôI, ông so danh du môf phâ n ba fhoI gIan
môI ngay dô fho phuong Chua. Thoo fruyôn fhuyôf, khI fro vô Anh
quôc, vua cho Ia m môf dông hô nôn. NguoI fa du ng 100 gram sap
duc fhanh sau cây nô n, cây nao cu ng fo dô u nhau, cao 12 Inch va
môI cây dôu duoc khac va ch fung Inch môf. Cac cây nô n duoc dôf
xoay vong va ca sau cây chay hôf so koo daI dung 24 gIo. NguoI fa
Iây nhu ng fâm gIây kinh dan vao khung gô dô chan gIo cho nôn
khoI faf. Nôu vua AIfrod doc kInh du fhoI gIan dôf hôf haI cây nôn,
ông co fhô chac chan da Iam fron Io I fhô cua mình.
Ca sau khI cac dô ng hô co hoc fro fhanh phô bIôn, cac nha
sang chô vân không ngung fhu du kIôu khac nhau ma ho fhây Ia
fhich ho p - co nguoI du ng Iua don dâu dô Iam quay may dông hô,
co nguoI dua vao mu c fIôu hao dâu frong bình co chIa dô, nguoI
khac con dung bong cua mô f cây nôn sap faf doI frôn môf fhuoc do
dô finh nhu ng gIo fhay dôI ban dôm - fâf ca dôu nha m chInh phu c
dôm fôI va do fhoI gIo voI cu ng môf dung cu.
Nhu ng sang kIôn fInh vI dô fìm cach do fhoI gIo ban dôm
fhâf không faI nao dôm nôI fruoc khI vIôc fhap sang nhân fao fro
nôn phô bIôn va if fôn ko m. Sau khI dông hô co hoc duoc phaf
mInh, chuông dô ng hô Ia môf su chInh phu c bong dôm môf cach
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 31
hffp://obooks.vdcmodIa.com
hIôn nhIôn. Môf nha phaf mInh Phap faI gIoI o cuôI fhô ky 17, M.
do VIIIayor, da fhu du ng foI vj gIac. Ong fhIô f kô môf dông hô duoc
bô fri sao cho dô khI ông cham vao kIm chI gIo ban dôm, no dân
ông foI môf hu gIa vj nho duoc ga n o chô nhu ng con sô, môI hu co
môf vj rIông. Ca khI không nhìn fhây dông hô, ông vân Iuôn Iuôn
"nôm" duoc gIo.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 32
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 5
PHA T MINH CIO ÐONC ÐÐ!

Tuy con nguo I da bIôf phân chIa fhoI gIan cua mình fhoo
nhung chu ky fhay dôI cu a anh sang maf froI, ho vân con phaI Iô
fhuôc maf froI. Ðô Iam chu fhoI gIo cua mình, dô kôf hop duoc dôm
voI ngay, dô chIa doI sông mình fha nh nhung mang gon gang, dô
su du ng, ho phaI fìm cach xac djnh duoc nhung doan fhoI gIan nho
va chinh xac - không nhung chIa fhanh nhu ng gIo dôu nhau, ma ca
nhung phuf, gIây va phân cua gIây. Ho câ n phaI chô ra môf bô
may. MaI fo I fhô ky 14 nguoI châu Âu moI chô ra chIôc may dô do
fhoI gIan. Truoc do, nhu chung fa da fhây, nguoI fa chI co cac dông
hô bong maf froI, dông hô nuoc, dô ng hô caf va nhu ng dông hô fap
nham du ng nôn hay muI vj. Trong khI vIôc chIa fhoI gIan fhanh
nam da co fu nam ngan nam va vIôc gôp nhung chu m nga y fhanh
fuân da duoc bIôf dôn fu râf Iâu, fhì vIôc chIa nho ngay ra IaI Ia
môf chuyôn kha c. MaI foI fhoI câ n daI chu ng fa moI baf dâu sô ng
fhoo don vj gIo, no I chI Ia don vj phu f.
Nhu ng buoc dâu fIôn dân foI vIôc do fhoI gIan bang may,
khoI dIôm cua ca c dông hô hIôn daI o châu Âu, da xuâ f phaf không
phaI fu cac nguoI Iam nghô nông hay chan nuôI gIa su c, cung
không phaI fu ca c fhuong gIa hay fho fhu công, nhung fu nhung
con nguo I su ng da o fhao fhuc muô n chu foan bôn phân fho phu ng
cua mình môf cach mau man va dôu dan. Cac fhây dong muô n bIôf
fhoI gIo ân djnh dô doc kInh câu nguyôn. Ta I châu Âu, cac dông hô
co hoc duoc fhIôf kô không phaI dô chI gIo ma dô ngho gIo. Ðô ng hô
fhu c su dâu fIôn Ia dông hô bao fhuc. Nhu ng bô may dông hô dâu
fIôn, fIôn fhân cu a nganh chô fao dông hô, Ia nhu ng bô may duoc
koo bang frong Iuong Iam rung môf chIôc chuông sau môf khoang
fhoI gIan da do san. Co haI IoaI dông hô duoc chô fao cho muc dich
nay. Co Io nhung chIôc dâ u fIôn Ia nhung dông hô bao fhu c nho
frong ca c dong fu, hay nhu ng dông hô phong - duoc goI Ia horoIogIa
oxcIfaforIa, hay dông hô danh fhu c - daf frong pho ng cua cusfos
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 33
hffp://obooks.vdcmodIa.com
horoIogI, nguoI gIu dông hô. Nhung dông hô nay danh môf fIông
chuông dô nhac môf fhây dong go I cac fhâ y khac dI câu nguyôn.
Thây gIu dông hô so ra koo chuông Ion, fhuo ng froo frôn môf fhap
cao dô moI nguoI ngho duoc. Khoang cung fhoI ky ây, nguoI fa da
Iam nhu ng dông hô fhap Ion hon dô daf frôn nhung fhap chuông, o
do nhu ng dông hô nay so danh chuông Ion ca ch fu dông.
Nhu ng dông hô frong ca c nha dong bao cac gIo kInh fhoo
Iuâf, Ia nhu ng gIo gIâc frong ngay duoc Iuâ f cua CIao hôI quy djnh
dô câu nguyôn. Sô fIông chuông dô ng hô fhay dôI fu y fhoo gIo, fu
bôn fIông Iuc rang dông foI môf fIông Iu c frua va rôI IaI bôn fIông
Iu c dôm vô. VIôc djnh gIo chinh xa c cho cac gIo kInh kha rac rôI vì
con Iô fhuôc fung noI va fung mua, nhung cac dông hô frong nha
dong co fhô dIôu chInh dô fhay dôI fhoI gIo gIua ca c chuông fuy
fhoo mua.
Cac cô gang dô kôf hop cac dung cu do fhoI gIan voI chu c
nang da nh chuông da không bao gIo fhanh công hoan foan. Môf
nguo I ParIs fa I gIoI da gan môf fâm Iang kinh vao maf dông hô
maf froI dô Iam môf kinh dôf, kinh nay va o dung frua so fu anh
maf froI vao Iô cu a môf khâu phao nho va fu dông phaf fIông nô
chao maf froI Iuc chinh ngo. NguoI fa kô rang dông hô phao xInh
xan nay da duoc công fuoc d’OrIoans dung frong vuon Hoang Cung
nam 1786 va da khaI hoa mo dâu cho cuôc Cach Mang Phap.
NhIôu fhô ky fruoc, nguoI fa da fhIôf kô cac dông hô nuoc phuc fap
co chu c nang bao gIo bang cach Ian cac vIôn soI hay phaf fIô ng coI.
Co fhô môf sô dung cu IoaI nay da duoc fhu frong cac fu vIôn.
Nhung cac nhu câu co hoc moI doI hoI mô f dông hô dung
nghIa, dông hô chay bang may. Nhu ng dông hô chay bang may
dâu fIôn da xuâf hIôn vao fhoI ma nhung fhoI gIan cua doI sô ng va
chuyôn dông bj chI phôI hoan foan boI anh sang ma f froI, khI ây
nguo I fa chua bIôf dôn anh sang nhân fao Iam Iân Iôn nga y va
dôm. Cac dông hô chuông fhoI frung cô không danh chuông vao cac
gIo fôI. Sau khI danh 4 fIô ng bao gIo kInh fô I, dông hô so Im không
danh chuông nua cho foI gIo kInh sang vao Iu c maf froI moc sa ng
hôm sau. Nhung dân da do hâu qua không du kIôn fruoc cua vIôc
chô fao dông hô may va do su baf buôc cua may moc, nhu ng dông
hô nay phaI kôf hop ca nhung gIo fôI voI nhung gIo sang va chIa
chung fhanh 24 gIo dôu nhau mô I ngay. Nhu fhô, ca c dông hô baf
nguô n fu cac nha dong voI mu c dich dac bIôf Ia danh chuông bao
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 34
hffp://obooks.vdcmodIa.com
gIo IaI chinh Ia khoI dIô m dân foI môf IôI suy nghI moI vô fhoI
gIan.
Ðông hô maf froI, dông hô nuoc va dông hô caf, fâf ca dôu
duoc fhIô f kô chu yôu dô chI gIo, nho bong ma f froI dI qua môf maf
dông hô, nuo c chay frong môf caI cho n, hay caf chay frong môf
bình fhu y fInh.
Nhung dông hô may khoI fhuy cua cac fhây dong duo c fhIôf
kô dô fao môf chuyôn dông co hoc va danh bua vao môf caI chuông.
Co chô cua may moc doI hoI môf Iô I suy nghI va cam nhâ n moI.
Thay vì dua vao nhu ng chu ky cua maf froI fhay dôI fhoo mua, hay
dua vao nhung chu ky nga n hon cu a cac vâf chay nhu nuoc va caf,
bây gIo fhoI gIan duoc do bang chuyôn dông ngaf quang cua môf
bô may. Iam ra môf may danh chuông bao nhung gIo kInh baf dâu
va kôf fhu c, do Ia nhu ng caI moI vô co hoc, Iam nôn fang cho
nganh chô fao dông hô cua nhung fhô ky fIôp fhoo.
Con Iac roI so fao ra Iu c Ia m dI chuyôn môf caI câ n danh vao
chuông. ÐIôu fhu c su moI mo noI caI may da co môf bô phân không
cho con Iac roI fu do va ngaf duong roI cua no fhanh nhu ng quang
dôu nhau. Ðông hô maf froI chI su chuyô n dông không ngaf quang
cua bong maf froI va dông hô nuoc va caf hoaf dông nho su roI fu
do cua nuoc hay caf. CaI Ia m cho chIôc may moI nay chay Iâu hang
gIo va do duoc nhu ng don vj Ia môf bô phân kha don gIan, hâu nhu
if duoc bIôf dôn frong Ijch su. No duoc goI Ia caI hô I, vì no gIup
dIôu chInh su "hôI phu c" cu a dông Iu c vao frong dông hô.
VoI finh don gIan cua nhung phaf mInh vI daI nhâf, "caI hôI"
không Ia gì kha c hon su bô fri dô ngaf quang dôu dan Iuc cua môf
vâf roI. Ðô phân ngaf nay duoc fhIôf kô sao cho no Iuân phIôn ngaf
rôI fha Iuc cua vâf roI frôn bô may dang chay cua chIôc dông hô.
Ðây Ia phaf mInh co ban dô moI dông hô hIôn daI co fhô fôn faI.
Hon nua, con Iac chI roI môf khoang nga n so gIu p dông hô chay
Iâu hang gIo vì Iu c ghì xuông dôu dan cua con Iac duoc bIôn fhanh
chuyôn dông ngaf quang cu a bô ma y dông hô.
Hình fhu c don gIa n dâu fIôn Ia caI hôI bang "cân". Môf fhIôn
faI vô danh vô may Iân dâu fIôn da fuong fuong ra dô nôI vâ f roI
bang cach daf nhung banh rang xon vao môf fruc fhang du ng co
môf fhanh ngang, hay cân, côf vao nhung con Iac. Nhung con Iac
nay dIôu khIô n chuyô n dông. KhI nhung con Iac dI ra, dông hô
chay châm hon; khI dI vao, no chay nhanh hon. Chuyôn dông qua
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 35
hffp://obooks.vdcmodIa.com
IaI cua fhanh ngang |do Iuc roI cu a nhu ng con Iac Ion) so Iuân
phIôn Iam cho cac banh rang cua bô may dông hô an hay nha ra.
Nhu ng chuyô n dông ngaf quang na y rôf cuôc so do nhu ng phuf va
vô sau cu ng do nhung gIây. Ðân da, khI dông hô da fro fhanh phô
bIôn, nguoI fa không con nghI vô fhoI gIan nhu môf dong chay nua,
ma nhu môf su fâp hop nhu ng Iuc phân bIôf da duoc do Iuong.
ThoI gIan caI qua n doI sông con nguoI không con Ia nhung chu ky
co gIa n ôm dôm frôI cua maf froI nua. ThoI gIan co hoc không frôI
nua. TIô ng fich fac cu a qua Iac dông hô so fro fhanh fIông noI cua
fhoI gIan.
Ro rang Ia dông hô may không con dinh Iiu gì foI maf froI
hay chuyôn dông cua cac hanh fInh nua. Cac Iuâf cua chinh no fao
ra hang Ioaf nhu ng don vj dông dôu va vô fân. "Ðô chinh xac" cua
môf dông hô so fuy fhuôc dô chinh xac va dôu dan cua caI hôI.
Trong kInh nghIô m nhân IoaI, co if cuôc cach mang Ion hon
buoc fIôn frIôn fu gIo fhoo mua hay gIo "fam" sang gIo dông dôu.
Ðây chinh Ia fuyôn ngôn dôc Iâp cu a con nguoI dôI voI maf froI,
bang chu ng mo I cua vIôc con nguoI Iam chu chinh mình va Ia m
chu van vâf. ChI sau nay nguo I fa moI phaf hIôn ra rang mình da
daf duoc quyôn Iam chu nay nho vIôc daf mình duoI quyôn fhông
frj cua môf bô may voI nhu ng doI ho I fuyôf dôI cua no.
Hon han cac pha f mInh fruoc do, dông hô may baf dâu do
chung ca c gIo ban dôm voI cac gIo ban ngay. Ðô chI dung gIo Iu c
bình mInh, bô may nay phaI chay IIôn fuc fhâu dôm.
Môf ngay baf dâu Iuc na o7 Tra IoI câu hoI nay cung gIông
nhu fra IoI cho câu ho I co bao nhIôu ngay frong môf fuân. NhIôu
cach fra IoI Iam! Chuong 1 sach Sang Thô noI: "Co môf buôI chIôu
va môf buôI sang, do Ia ngay fhu nhâf" nghIa Ia "ngay" dâu fIôn IaI
chinh Ia môf dôm. Co fhô dây Ia môf IôI dIô n fa finh mâu nhIôm
cua vIô c Tao dung, dô cho ThIôn Chua fhuc hIôn công vIôc cua
NguoI frong bong dôm. NguoI ÐabyIon va nguoI Ân Ðô cô daI finh
ngay baf dâu Iu c maf froI moc. NguoI Afhon, gIông nhu nguoI Ðo
ThaI, finh ngay baf dâu Iu c maf fro I Ian va cu fhoo nhu fhô cho foI
hôf fhô ky 19. NguoI Hô I CIao Chinh Thô ng caf nghIa KInh fhanh
fhoo nghIa don, vân fIôp fuc baf dâu ngay cua ho Iuc hoang hôn,
Iu c do ho vân dô dông hô cu a ho chI 12 gIo.
Ca sau khI da xuâf hIôn dông hô co hoc, maf froI vân dô IaI
dâu vôf frong cach finh ca c gIo. Ca c dông hô chI 24 gIo cua fhoI ky
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 36
hffp://obooks.vdcmodIa.com
dâu vân con Iô fhuôc maf froI môf cach ky Ia. Trôn nhu ng dông hô
nay, gIo cuôI cua 24 gIo Ia Iuc chIôu fa.
Ðông hô da không gIaI pho ng chu ng fa hoan foan kho I maf
froI, vì nhu ng doI hoI cua bong fôI va anh sang. O Tây Âu, ca c gIo
dông hô fIôp fuc duoc finh sô fu gIua frua, Ia Iu c maf froI o fhIôn
dInh, hay fu nua dôm Ia fhoI dIôm o gIua haI buôI frua. O phân Ion
châu Âu va châu My, môf ngay vân baf dâu fu nua dôm fhoo dông
hô.
Nguôn gôc nôp sô ng ha ng ngay cua chung fa Ia kôf qua cua
nhung phaf mInh dôn fu khap noI frôn fhô gIoI. Chu ng fa bIôf môf
nam co 365 ngay Ia nho ca c gIao sI AI Câp cô xua, frong khI fôn
cua cac fhang frong nam fhoo cac ngôn ngu phuong Tây - January,
£obruary, March - va cac ngay frong fuâ n - Safurday, Sunday,
Monday - baf nguôn fu nhung nha chIôm fInh Ðo ThaI, HI Iap va
Rôma. Va vIôc chung fa chIa môf ngay fhanh 24 gIo Ia kôf qua
fông hop cua nhu ng phuong fhuc finh foan cua nguo I HI Iap, AI
Câp va ÐabyIon.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 37
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 6
MANC THOI CIAN ÐI KHÀP NOI
Nam 1583, CaIIIoo CaIIIoI |1564 - 1642), khI do Ia mô f fhanh
nIôn 19 fuôI, dang câu nguyôn o gIông rua fôI frong Vuong Cung
Thanh Ðuong PIsa fhì bj phân fâm boI cây don dâu phia frôn ban
fho Iac qua Iac Ia I. Ðâf kô cây don Iac daI hay nga n fhì hình nhu
fhoI gIan no Iac fu bôn nay sang bôn kIa dôu bang nhau.
Ðuong nhIôn CaIIIoo không co dông hô, nhung ông da kIôm
fra cac khoang Ia c bang mach fIm cua mình. Thoo IoI ông kô IaI,
caI fhac mac ky Ia cua doI sông fhuong nhâf nay da kich fhich ông
bo nganh y nhu cha ông da quyôf djnh, dô fhoo nganh foan hoc va
vâf Iy. TaI gIô ng rua fôI cua nha fho, ông da kha m pha ra caI ma
cac nha vâf Iy so goI Ia finh dang fhoI, hay fhoI gIan dôu nhau cua
qua Iac - do Ia fhoI gIan qua Iac dong dua so fhay dôI không fhoo
chIôu ngang duong dI cua qua Iac ma fhoo dô daI cu a qua Iac.
Kham pha don gIa n nay da fro fhanh bIôu fuong cua fhoI daI
moI. TaI daI hoc PIsa, noI CaIIIoo fhoo hoc, cac môn fhIôn van va
vâf Iy dôu duoc gIang day fhoo sach gIao khoa cua ArIsfôf. Nhung
IôI hoc dôc dao cua CaIIIoo dua vao quan saf va do Iuong nhung
dIôu ông fhây, da mo ra môf fhoI daI moI frong vIôc do fhoI gIan.
Ða fhâp nIôn sau khI CaIIIoo mâf, saI sô frung bình cu a nhu ng
dông hô fôf nhâf da gIam fu 15 phuf xuông chI con 10 gIây môI
ngay.
Môf dông hô chI dung fho I gIan voI vô sô nhung dông hô khac
o khap noI da bIôn fhoI gIan fhanh môf don vj do Iuo ng vuof không
gIan. Cac cu dân o PIsa co fhô bIôf gIo o £Ioronco hay o Rôma vao
bâf cu Iu c nao. Ca c dông hô do môf khI da cha y dông bô , so fIôp fuc
chay dông bô. No không co n chI fhuân fIôn cho môf dja phuong dô
finh gIo Iam vIôc cua công nhân hay djnh gIo câu nguyôn hay môf
cuôc hop hôI dông fhanh phô; fu nay dông hô da fro fhanh môf
fhuoc do fhoI gIan foan câu. Cu ng gIông nhu fruoc dây, gIo dông
dôu da chuân ho a cac don vj fhoI gIan cua ngay va dôm, dông va
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 38
hffp://obooks.vdcmodIa.com
ha, o bâf ky fha nh phô nao, fhì bây gIo dông hô chinh xa c da
chuân hoa cac don vj fhoI gIan frôn khap hanh fInh.
Hanh fInh cua chung fa co môf sô dac finh Iam cho dIôu ky
dIôu nay fhuc hIô n duoc. Vì fraI dâf xoay quanh fru c cua no, moI
noI frôn maf dâf dôu dI qua môf ngay 24 gIo voI môf vong quay du
360 dô. Cac duong kInh fuyôn danh dâu nhung dô nay. KhI fraI
dâf quay, no dua buôI gIua frua Iân Iuof dI qua cac noI khac nhau.
KhI o IsfanbuI dang Ia frua, fhì o Iuân Ðôn moI chI Ia 10 gIo sang.
Trong môf gIo, fraI dâf quay 15 dô. Vì fhô chu ng fa co fhô noI ra ng
Iuân Ðôn o 30 dô kInh fây IsfanbuI, hay haI gIo fây IsfanbuI va
nhu fhô nhung dô kInh nay fro fhanh don vj do ca không gIan va
fhoI gIan. Nôu ban co môf dông hô chinh xac daf gIo o Iuân Ðôn
va mang fhoo sang IsfabuI, chI cân dôI chIôu voI gIo dja phuong o
IsfanbuI Ia ban co fhô bIôf mình da dI xa vô huong dông bao nhIôu,
hay dông IsfabuI cach xa Iuân Ðôn bao nhIôu.
Nôu ban Ia nguoI du Ijch duong daI va muôn bIôf chinh xac
vj fri ban dang o, ban so fhây kho bIôf vj fri frôn bIôn hon frôn dâf
IIôn. Trôn dâf IIôn ban co fhô bIôf vj fri cua mình nho nhung dIôm
môc chôf nhu nuI dôI, sông ngôI, nha cua, duong xa va fhanh phô.
Nhung cac môc frôn bIôn râf hIôm va nôu co fhì cu ng chI nhu ng
nguo I quan saf Ianh nghô moI nhân ra duoc. ÐIôn rông mônh
mông, chô nao frông cu ng gIông chô nao, nôn fu nhIôn da fhu c dây
nhung nguoI dI bIôn fìm vj fri cua mình ba ng cach quan saf bâu
froI, maf froI, maf frang va cac chom sao. Ho fìm nhung môc frôn
froI dô bIôf nhu ng môc frôn bIôn. Không Ia gì fhIôn van hoc da fro
fhanh nguoI hâu cua fhuy fhu va ThoI ÐaI CoIômbô da dân foI
ThoI ÐaI CopornIc. Nho kinh vIôn vo ng moI duoc phaf mInh huong
Iôn bâu froI va nho quan nIôm moI cua CaIIIoo vô ma f frang, sao
Môc va sao KIm, con nguo I da kha m pha ra bIôn ca, vo ban dô
nhung daI duong va xac djnh duoc nhung Iu c dja moI.
KhI nguo I fa baf dâu công cuôc fham do bIôn ca, ho cam fhây
nhu câu hIôu bIôf bâu froI Ion hon bao gIo hô f. Ho pha I xa c djnh vj
fri cua chinh ho, dua frôn vI bac hay nam cua xich dao va frôn
kInh dông hay fây cua môf dIôm nao do da duoc fhoa fhuân fruoc.
Nhung xac djnh dô kInh |fuong quan dông - fây) bao gIo cung
kho hon Ia dô vI |fuong quan bac - nam) va dIôu nay gIaI fhich faI
sao phaI râf Iâu con nguoI moI fìm ra Tân Thô CIoI, faI sao
CoIômbô da co can dam Iam cuôc vuof bIôn dô kham pha va faI sao
"Ðông" va "Tây" da bj ngan cach Iâu nhu fhô. Cha ng han, dô xac
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 39
hffp://obooks.vdcmodIa.com
djnh vj fri dông - fây cua mình frôn ha nh fInh, nguoI dI bIôn phaI
do su khac bIôf vô fhoI gIan Iu c ma f froI gIu a frua faI nhu ng dIôm
khac nhau.
Xac djnh dô vI don gIan hon nhIôu, vì dô cao cua maf froI
frôn duo ng chân froI Ia môf yôu fô quyôf djnh. O xich dao vao moI
mua, ma f froI gIu a frua o fhang phia frôn hay o dô cao 90, frong
khI o Ða c Cu c mua dông hoan foan không co maf froI con mua ho
Iuôn Iuôn co maf froI. O nhu ng noI nam gIu a haI vu ng frôn, nguo I
fa ghI nhân dô cao cua maf froI gIua frua frôn duong chân froI, rôI
dôI chIô u voI nhu ng bang fhIôn van frong sach nIôn gIam quô c gIa
dô bIôf mình dang o cach xa xich dao vô phia bac hay nam bao
nhIôu. Ðô Iam vIôc nay, du ng cu duy nhâf câ n co Ia môf cây fhuoc
nham dô do dô cao cua maf froI frôn duo ng chân froI. NguoI HI
Iap xua chI cân nhìn dô cao cua cac ngôI sao frôn duo ng chân froI
dô xac djnh vI dô ma không câ n dung dôn dung cu nao ca. Cac
bang fhIôn van frong cac sach gIa o khoa hang ha I fhoI frung cô
chinh xac dôn nôI môf nguoI da xac djnh duoc vI dô cua mình ma
chI xô xich môf nu a dô hay if hon fhô.
Nhu ng nguo I dI bIôn cang ra xa ngoaI daI duong bao Ia cang
nhân ra mình bIô f qua if vô hanh fInh cua mình. Ho phaI gIaI
quyôf vân dô kInh dô. Tu vj Toan Quyô n cua IIôn hIôp cac TInh
Ha Ian, CaIIIoo duoc ngho noI vô nhu câu câp bach gIaI quyôf vân
dô nay cua cac nha hang haI. Ngay fu nam 1610, ông da goI y cho
vj Toan Quyô n rang kInh dô co fhô xac djnh duoc frôn bIôn nho
quan saf bôn vô fInh cua sao Môc ma ông da kham pha ra hôI dâu
nam ây. Nhung vIôc nay doI hoI phaI quan saf môf fhoI gIan daI
qua môf kinh vIô n vong daI daf cao frôn boong môf chIôc fau dang
dI chuyôn frôn bIô n va vì fhô vIôc nay không fhu c hIôn duoc. Sau
do ông chô ra mô f chIôc non co ga n môf kinh vIôn vong dô nguo I
quan saf dôI frôn dâu va ngôI frôn môf chIôc bô co nhung khop
cardan, gIông nhu nhu ng chIôc bô dung dô gIu cho Ia ban cua môf
con fau Iuôn o vj fri nam ngang. Tuy phuong phap nay cho fhây
râf fhuc fIôn khI quan saf frôn dâf, no IaI không bao gIo co fac
dung frôn bIôn. CuôI cu ng ông da khuyôn Ia m môf dung cu do fhoI
gIan chinh xa c cho nguoI dI bIôn. Sau khI ông kham pha ra qua Iac
Ia môf dung cu do fhoI gIan don gIan, ông suy ra rang nôu no co
fhô do mach cua con nguo I, co Io no cu ng co fhô Ia môf chIôc dông
hô chinh xac dô dI bIôn. MaI foI muoI nam cuô I doI mình, khI ông o
frong fình fra ng ân dâf baf buôc, CaIIIoo moI fu mình khaI fhac
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 40
hffp://obooks.vdcmodIa.com
kha nang nay, nhung Iu c do maf ông da mu khIôn ông không fhô
Iap rap chIôc dông hô ông da fhIôf kô.
NguoI Ha Ian hô I do co nhu ng fra m fru quân o vu ng vIôn
dông frôn cac bo bIôn châu A, cam fhây hon bao gIo hôf nhu câu
xac djnh fôf hon kInh dô, nhu câu co dông hô dI bIôn. Chang fhanh
nIôn ChrIsfIaan Huygons faI gIoI |1629 - 1695) baf fay gIaI quyôf
vân dô. Tu 27 fuôI, anh da chô ra dông hô qua Iac dâu fIôn cua
mình va anh da fhu dI fhu IaI. Nhung anh không bao gIo fhanh
công hoa n foan, vì qua Iac không fhô gIu fhoI gIo chinh xac frôn
môf chIô c fau frong franh, bâp bônh.
Truoc khI co môf dông hô dI bIôn chinh xac, nguoI dI bIôn
muôn bIô f vj fri cua mình phaI Ia môf nha foan hoc gIoI. Phuong
phap duoc nhìn nhân dô fìm kInh dô frôn bIôn Ia bang quan saf
chinh xac maf frang va dIôu nay doI phaI co nhung du ng cu fInh
xao va nhu ng finh foan chI II. ChI cân saI 5 Inch khI quan saf maf
frang so co nghIa Ia saI 2,5 dô kInh, fuong duong voI 150 dam frôn
bIôn - du dô môf con fau dung phaI nhung fang da ngâm nguy
hIôm. Nhung su finh foan saI Iâm gây faI ho a co fhô xuâf pha f fu
nhung dung cu fhô so, fu môf saI Iâm frôn bang do Iuong hang haI,
hay fu chuyô n dông Ia c Iu cua con fau. ÐIôu nay khIô n cho vâ n dô
fìm kInh dô fro fhanh mô f vân dô fhuôc khoa hoc cu ng nhu ky
fhuâf. Cac cuong quôc hang haI da phân khoI fô chuc nhung Iop
foan hoc cho nhu ng fhuy fhu fhuong. KhI CharIos II mo môf Iop
foan hoc cho 40 hoc sInh o ChrIsf’s HospIfaI, môf fruong fu fhIôn
"ao Xanh" o Iuân Ðôn, cac gIao vIôn cam fhây kho fho a man cu ng
môf Iu c cac fhu y fhu va ca c ho c sInh foan hoc. Ca c nguoI qua n frj
nha fruong nhân fhây rang Ðrako, HavkIns va nhu ng nha hang
haI Io n da fhanh công ma không cân foan hoc, nôn daf vân dô
nhung fhuy fhu fuong IaI co fhu c su câ n dôn foan hoc hay không.
Ðu ng vô phia foan hoc, SIr Isaac da Iâp Iuâ n rang nhu ng quy Iuâf
cu không con fhich hop nu a. "Cac hoc sInh foan ho c Ia nhu ng bông
hoa cua nha fruong, ca c om co kha nang huong nhân frI fhu c fôf
hon va nôu duoc day dô fôf va fhoo hoc nhu ng vj fhâ y gIoI, cac om
frong fuong IaI co fhô cung câp cho dâf nuoc nhu ng fhuy fhu,
nhung nha dong fau, kIô n fruc su, ky su, chuyôn vIôn foan hoc vô
du Ianh vu c, frôn bIôn va frôn dâf, faI ba hon nhu ng nguo I ma
nuoc Phap hIôn dang fu hao".
Tuy nhIôn, nhung finh foan dô fìm kInh dô nho quan saf maf
frang râf phu c fa p. Cân fìm ra môf phuong phap nao do, fôf nhâf
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 41
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Ia môf bô may, dô gIup cho nhu ng fhuy fhu if hoc dô fìm ra vj fri
frôn bIôn cua mình.
Nam 1604, Vua PhIIIp III cua Tây Ðan Nha froo gIaI 10.000
ducaf cho aI co gIaI phap va sau do vua IouIs XIV cua Phap cu ng
froo gIaI 100.000 fIorIn. Va Toan Quyôn Ha Ian cung froo gIaI ma
CaIIIoo da gIaI dap.
O Anh, dông Iuc fhu c bach gIaI quyôf vân dô kInh dô không
phaI Ia nhu câ u cua nhung fhuy fhu frôn nhu ng daI duong xa xôI
ma Ia do môf fham hoa xay ra ngay o fhôm Iu c dja phia bo bIôn
phia nam. Nam 1707, môf fau chIôn Anh va vao da ngâ m cua
quân dao ScIIIy, gôm 140 hon dao nho cach xa bo bIôn không dâ y
40 dam. Toan bô fhuy fhu bj chìm cu ng voI fhuyôn fruong cu a ho,
Ðô dôc CIovdIsIoy ShovoII, mâu fhuyôn fruo ng anh hung. Vao fhoI
haI quân Anh o dInh cao vInh quang, ca I chô f cua nhIôu fhuy fhu
nhu fhô o râf gân dâf IIôn va không phaI do ko fhu fân công, qua
Ia chuyô n dau don. Iuong fâm quân chu ng bj danh dông. HaI nha
foan hoc IôI Iac fuyôn bô công khaI rang faI nan da co fhô franh
duoc nôu cac fhu y fhu co hIôu bIôf vô kInh dô . ChI cân ho bIôf cach
fìm kInh dô, ma dIôu nay "cac fhuy fhu bình fhuong co fhô hIôu va
ap dung cach dô dang ma không cân dôn nhu ng finh foan rac rôI
cua fhIôn van hoc".
Ðo bIôn cô fhu c dây, Quô c hô I vao nam 1714 da fhông qua
môf dao Iuâf "Troo môf CIaI Thuong Công Công cho nguoI nao hay
nhung nguoI nao fìm ra duoc KInh dô frôn ÐIôn".
Ro rang môf dông hô qua Iac không fhô doaf gIaI. Ðô finh
duoc fhoI gIan frôn môf con fau frong franh, Iac Iu, phaI co môf
phuong phap khac. Ðông hô phaI không co con Iac hay qua Iac.
Co nguoI nay ra y fuong nôu cuôn fron mô f fhanh kIm IoaI
mong fhanh môf Io xo, khI no bung ra no co fhô fao Iuc dây caI
may. KIô n fru c su nguoI y ÐrunoIIoschI co Io da chô ra chIôc dông
hô chay bang dây cof khoang nam 1410. Môf fhô ky sau, môf fho
khoa nguoI Ðu c da chô nhu ng dô ng hô nho chay bang dây cof.
Nhung dây cof cu ng co vân dô cua no. VoI con Ia c roI, Iu c fao ra Iu c
dâu va Iuc cuô I Iuôn dôu nhau, nhung voI dây cof, khI dây cof cang
bung ra fhì Iu c cang yôu dân. Môf gIaI pha p faI fình cho vâ n dô
nay Ia chIôc "banh côn", môf caI IoI cônIc duo c fhIôf kô sao dô khI
Io xo bung ra, fhì chinh hình fhu cua caI IoI fao môf Iu c fang dân
frôn may.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 42
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Ðan dâu, nhu ng chIôc dông hô bo fuI moI nay co du fhu hình
dang. Co dông hô hình so nguoI, qua fru ng, quyôn sa ch, fhanh gIa,
cho, su fu, hay chIm bô câu, Va co môf sô duoc fhIôf kô dô cung câp
nhung Ijch fhIôn van, chI nhung chuyô n dô ng cua maf froI, maf
frang va cac ngôI sao.
Nhung nhu ng dô ng hô dâu fIôn chay bang dây cof nay cu ng
không chinh xac hon nhu ng dông hô qua Iac ma chung fhay fhô.
Iu c dâu maf dông hô daf nay ngang phia frôn va chI co môf kIm
chI gIo. Cho foI dâu fhô ky 17, bô may không co bao chju buI va
nuoc. Sau do dông hô duo c daf du ng va maf dông hô frông ra
ngoaI, duoc daf frong môf khung bang dông. Nhung vì no vân con
dua frôn caI fhanh hôI cua fhoI ky dâu, nôn su fhIôu chinh xa c Ia
chuyôn fhuong. KhI Hông y RIchoIIou gIoI fhIôu suu fâp dông hô
cua mình, môf vj khach vô y danh rof haI chIôc cu ng môf Iu c frôn
nôn nha. Vj Hông y dIôm nhIôn nhâ n xof, "Ðây Ia Iân dâu fIôn haI
caI chay gIông nhau!".
Môf dông hô bo fuI chinh xac hon cân phaI co môf bô phân
dIôu khIôn chinh xac hon. Ca caI hôI ba ng fhanh Iâ n caI hôI qua
Iac dôu không dap ung duoc dIôu nay.
ThoI gIan dâu, dông hô dI bIôn con mac fIô n nôn ca c fhuyôn
fruong vân fIôp fuc su du ng phuong phap maf frang. Nhung dân
da, vIôc san xuâf nhung dông hô ro fIôn con dô hon Ia vIôc dao fao
fhuy fhu gIoI foan hoc.
Ðông hô dI bIôn phaI dôc Iâp voI frong Iuc cua dông Iu c cua
no, cung nhu cua bô phân dIôu khIô n cua no. Roborf Hooko co môf
y fuong don so: nôu Iuc cua môf Io xo co fhô dung dô chay dông hô,
fhì faI sao finh dan hô I cua no Ia I không fhô dung fhay cho qua Iac
dô dIôu khIôn bô may7
Truoc khI Roborf Hooko |1635-1703) Iôn 10 fuôI, ông da
frông fhây môf chIôc dô ng hô duo c fhao ro I ra va fhô Ia ông fu
mình rap Iây môf chIôc bang gô. O daI hoc ChrIsf Church, Oxford,
ông Ion fuôI hon cac sInh vIôn kha c va duoc fham gIa môf nhom
nghIôn cuu khoa hoc gôm nha kInh fô hoc fIôn phong WIIIIam
Poffy, kIôn fru c su ChrIsfophor Wron va nha vâf Iy ho c Roborf
ÐoyIo. Hooko Iam ra nhu ng chIôc may dô frac nghIôm nhu ng Iy
fhuyôf ma nhu ng nguoI kIa dang khaI frIôn. KhI RoyaI SocIofy
duoc fhIô f Iâp nam 1662, ho da khôn ngoan chon Hooko, Iuc bây
gIo moI 27 fuôI va o chu c vu Phu frach fhi nghIôm, co nhIôm vu fhu
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 43
hffp://obooks.vdcmodIa.com
nhung fhi nghIô m do cac fhanh vIôn dua ra. Trong cuôn
MIcrographIa |1665) cua mình, Hooko da cho fhây ông na m baf
duoc caI mâu chôf cua fhoI daI moI. Ong vIôf, "Su fhâf Ia khoa hoc
vô ThIôn NhIôn da qua Iâu chI Ia công vIôc cu a khôI oc va fri fuo ng
fuong. Ða dôn Iu c no phaI quay fro vô voI finh châf ro rang va
vung cha c cua vIô c quan sa f vâf châf va nhu ng su vâf hIôn nhIôn".
Nam 1658, khI moI 23 fuôI, Hooko da nghI rang co fhô Iam
bô phân dIôu khIôn cua dông hô dI bIôn bang vIôc "dung nhung
dây cof fhay vì frong Iu c dô Iam cho môf vâf fhô rung dông frong
bâf ky fu fhô nao". Môf dây cof gan vao môf con Iac co fhô Iam cho
con Ia c Iac qua Iac IaI quanh fâm frong Iu c cua chinh no va nhu
fhô fao môf chuyôn dông fuân hoan cân dô bô may dông hô dung
hay chay va nho do chI ca c don vj fhoI gIan. Truc gIac nay co finh
quyôf djnh cho vIô c Iam ra dông hô dI bIôn.
Nôu mâu dông hô cua ông duoc chu ng nhâ n bang sang chô,
ông da co môf faI san râf Ion. Cac nha khoa hoc dông nghIô p cua
ông, frong do co Roborf ÐoyIo va WIIIIam Ðrounckor, ca haI dôu
gIau co, da muôn faI fro du an cua ông. Nhung Hooko da fu chôI
khI ho không dap ung dây du moI yôu câu cua ông. Nam 1674, khI
Huygons, dôI fhu nguo I Ha Ian cua ông fhu c su Iam ra chIô c dông
hô doo fay chay bang Io xo con Iac, Hooko fuc gIân va fô cao
Huygons da an ca p phaf mInh cua ông. Ðô khang djnh uu fhô cua
mình, nam sau ông chô fao chIôc dô ng hô doo fay dô guI fang vua,
frôn dông hô co ghI dong chu khang djnh Hooko da sang chô ra bô
may quyôf djnh nay fu nam 1658. Hooko da fro fhanh fac gIa
không fhô franh caI cua djnh Iuâf Hooko: !f fonsIo vIs - suc cang
bao nhIôu fhì Iu c bâ y nhIôu: môf Io xo khI bj koo cang so fao môf
phan Iu c bang voI Iu c cang cua no. Nhung quyôn uu fIôn cho hâu
hôf cac sang chô chuyôn bIôf cua ông, kô ca con Iac Io xo, fhì con
nhIôu franh caI. Ðu aI Ia "nha phaf mInh dâ u fIôn" cua nhung fhu
do, fhì rôf cuôc vIô c kôf hop môf dây cof chinh Iam dông Iu c va môf
Io xo con Iac Iam bô phân dIôu khIôn da fao ra chIô c dông hô dI
bIôn.
ThoI gIan dâu, nhu ng dô ng hô bIôn con mac fIô n, nôn cac
fhuyôn fruong vân fIôp fuc su dung phuong phap ma f frang.
Nhung dân da vIôc san xuâf nhung dong hô ro fIôn vân dô hon Ia
vIôc dao fao nhu ng fhu y fhu gIoI foan hoc. Không chI co ca c fhuy
fhu mo I Ia nhung nguo I don nhân duoc su fIôn IoI cu a chIôc dông
hô. Ðông hô chay bang dây cof da fro fhanh môf vâf dung fIôn
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 44
hffp://obooks.vdcmodIa.com
mang fhoo ca frôn dâf Iâ n frôn bIôn. VoI chIôc dông hô dô mang
fhoo - cang ngay cang nho , không bj frong Iu c, bo frong fuI hay doo
o cô fay - moI Ianh vu c cua doI sông con nguoI so mang môf y nghIa
moI vô fhoI gIan.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 45
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Phân III
ChIôc dông hô cua nha fruyôn gIao

ÐôI voI nguoI Trung Hoa, froI fhì
fron nhung fraI dâf fhì vuông va dof,
va ho fIn chac ra ng nuoc cu a ho o ngay
frung fâm cua fraI dâf. Ho không
fhich caI y fuong cua ca c ban dô dja Iy
phuong fây, dây dâf Trung Hoa cua ho
ra môf goc cua phuong Ðông.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 46
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 7
MO Ð!O NC VA O TR!NC HOA
"NguoI fa không phaI nga c nhIôn vì
cac hIôn nhân Trung Hoa da không Iam
nhung buoc do. ÐIôu da ng nga c nhIôn Ia da
co nguoI Iam duoc nhung kham pha do",
Iborf ÐInsfoIn, |1953).

CIo dây, xof vô maf ky fhuâf, nguoI fa o dâu cung co fhô xac
djnh duo c vj fri cua mình frôn fraI dâf. Nhung dIôu do co fhô vô
maf ky fhuâf fhì IaI không Iuôn Iuôn co fhô vô maf xa hôI. Truyôn
fhông, fâp quan, phong fu c, ngôn ngu, co chô, hang ngan fhoI quon
nho nho, nhu ng IôI suy nghI va hanh dông, da Ia nhung rao can.
Chuyôn Iy ky vô chIôc dông hô bôn phuong Tây da không xay ra
bôn phuong Ðông.
Nam 1577, faI Ða I hoc Ðong Tôn o Rôma, IInh mu c fro fôn Ia
Maffoo RIccI |1552-1610) Iuc do moI 25 fuôI gap môf cha fu dja so
fruyô n gIao Ðong Tôn o ân Ðô fro vô, IIôn quyôf djnh dI fruyôn
gIao faI vung fhô gIoI do dô “fhu vao kho Iâ m cua CIao HôI Công
CIao nhu ng hoa mau phong phu do haf gIô ng TIn mu ng gIoo vaI
faI do”. Nha fruyô n gIao fro da bôc Iô ro môf khôI oc dôc Iâp so bIôn
ông fhanh môf frong sô nhung nha fruyô n gIao vI daI nhâf.
Iu c câu bo duoc 17 fuôI, cha câu da goI câu dôn Rôma dô hoc
Iuâf. So rang con mình so bj du dô dI fu Iam IInh mu c, cha câ u da
ra Iônh cho câu không duo c hoc ca c môn fôn gIao. Ðâf châp nhu ng
cô gang cua cha mình, Maffoo da xIn gIa nhâp Ðong Tôn fruoc khI
câu 20 fuôI, sau do vIôf fhu xIn cha mình châp fhuân. KhI ông
RIccI |bô) vôI vang dI Rôma dô ruf con mình ra khoI nha fâp Ðong
Tôn, doc duong bj nga bônh, ông fIn rang dây Ia y cua Chua dô con
mình fhoo on kôu goI cu a no. Thô Ia Maffoo RIccI bo Rôma dI
Conoa, rôI fu do dap fau sang Ðô Ðao Nha, dô qua gIang frôn môf
fau buôn sang â n Ðô. KhI dôn Coa, môf vu ng dâf fhuôc Ðô Ðao
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 47
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Nha o bo bIôn fây nam, fhang 9 nam 1578, ông o IaI do bôn nam dô
hoc va day fhân hoc. Sau do cac bô frôn Ðong Tôn cua ông cu ông
sang fruyôn gIao faI Macao, o do ông baf dâu hoc fIô ng Trung Hoa.
ChI cach fhanh phô fhuong maI Io n Quang Ðông môf caI vjnh,
Macao co vo Ia môf bô phong Iy fuong cho cac nha fruyôn gIao.
RIccI va môf IInh mu c ban, MIchoIo RuggIoIr, sông 7 nam o
Châu Thanh, môf fhanh phô phia fây Quang Ðông. Ho xây môf
ngôI nha fruyôn gIao va du bj su nghI ky cua dân chu ng va fhInh
fhoang co nhu ng frân mua da do ban fay cua nhu ng nguoI fhu
nghjch, nhung mo I nguoI dôu coI ca c ông Ia nhung nguoI hoc rông.
Trôn fuo ng phong kha ch cua ngôI nha fruyôn gIao, RIccI frôn môf
fâm ban dô fhô gIoI. Chinh ông da fhuâf IaI nhu sau:
“Trong sô nhung nuoc Io n, Trung Hoa Ia nuo c co nôn fhuong
maI kom nhâf; fhuc vây, co fhô noI ho hâ u nhu không co gIao Iuu
nao voI fhô gIoI bôn ngoaI va hâu qua Ia ho mu fjf không bIôf gì vô
fhô gIoI noI chung. Thu c ra, ho cu ng co nhung hoa dô gIông nhu
ban dô nay va ho cho do Ia ca fhô gIoI, nhung fhô gIoI cua ho chI Ia
15 fInh cua Trung Hoa va frôn phân bIôn chung quanh ban dô, ho
cu ng vo ra môf vaI ho n dao va daf fôn cho chung bang caI fôn cua
nhung vuong quô c khac nhau ma ho duoc ngho noI dôn. Tâ f ca
nhung hon dao nay gôp IaI cung không fo bang fInh nho nhâf cua
Trung Hoa. VoI môf kIôn fhu c ha n chô nhu fhô, không Ia gì ho
huônh hoang rang nuoc ho Ia ca fhô gIoI va ho goI do Ia ThIôn ha,
nghIa Ia fâf ca nhung gì o duoI bâu froI. KhI ho bIôf Trung Hoa chI
Ia môf phân cua phuong dông fo Ion, cho ra ng y fuo ng nay Ia khac
xa voI y fuong cua ho, hoan foan vô Iy va ho muôn fìm doc vô
nhung chuyôn nay, dô co fhô danh gIa fôf hon.
Chung fôI phaI nôu ra dây môf kham pha khac gIu p chinh
phu c fhIôn chi cua nguo I Trung Hoa. ÐôI voI ho, froI fhì fron
nhung fraI dâf fhì vuông va dof va ho fIn chac rang nuoc cua ho o
ngay frung fâm cua fraI dâf. Ho không fhich caI y fuong cu a cac
ban dô dja Iy phuong fây dây dâf Trung Hoa cua ho ra môf ca I goc
cua phuong Ðông. Ho không fhô nam duo c nhu ng chung mInh
rang fraI dâf hình câu, gôm co dâ f va nuo c va fu ban châf môf
hình câu không co chô baf dâu va chô cuôI...
O Trung Hoa, vIôc ra Ijch, gIông nhu vIô c In fIôn o châu Âu,
co nghIa Ia công bô quyôn binh cua môf frIôu daI moI. Iam gIa Ijch
hay du ng môf Ijch không chinh fhuc Ia pham fôI khI quân. ThIôn
van hoc va foan hoc chI danh cho nhung nguo I co fhâm quyôn...
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 48
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Vì không hIôu bIô f vô kich fhuoc cu a fraI dâf va vì nao frang
qua fu fôn, nguoI Trung Quôc nghI rang chI co Trung Hoa Ia nuoc
dang kinh nô. Sanh vo I su rông Ion cua vuong quôc, vIôc caI frj va
fâm hIôu bIôf, ho coI moI dân fôc khac không nhu ng Ia moI ro ma
con Ia nhung con vâf không co Iy fri. ÐôI voI ho, không môf noI nao
frôn fra I dâf xu ng dang co môf hoang dô, môf frIô u daI, hay môf
nôn van hoa. Iong kIôu ngao cua ho ca ng duoc fhôI phông do su
ngu dôf nay bao nhIôu, ho cang ca m fhâ y xâu hô bây nhIôu khI su
fhâf duoc phoI bay”.
Hoc fhu c va su khoo Ioo frong gIao fô cua RIccI không xua
fan duoc nhung môI Io so cua dân chung. Môf dôm ho da nom da
khu nha fruyô n gIao, fô gIac RIccI fhông dông voI nguoI Ðô Ðao
Nha danh chIôm fhanh phô, vu cao ông bIôf phop hoa kIm nhung
không chju day ho nhu ng bi mâf cua khoa nay, rôI ho pha huy nha
ông, RIccI doI Iôn mIôn bac va dI dôn fhu dô Ðac KInh.
Thoo fruyôn fhông, cac hoang dô Trung Hoa không dô dân
chung fhây maf mình. Trong nhu ng nam suy dôI cuôI frIôu MInh,
vua !ông Iy, mô f ông vua ân dâf bônh hoan, fu nhô f mình frong
Cung Câ m voI hoang hâu, cac phI fân va hang fram cung nu, co vô
sô cac fhaI gIam hâu ha. Ngay ca nhung vj quan Ion nhâf cua vua
cu ng if khI duoc gap vua, ho phaI nho cac fhaI gIam frong cung dô
daf IaI.
RIccI va cac fu sI Ðong Tôn dôn Ða c KInh, ho bj chan IaI va
Iây hôf cua caI. Quan bô hình co n canh cao “so huy ra fro fâf ca
nhung vâ f gì ho mang fhoo co hình anh cua con nguoI bj dong dInh
frôn fhâp fu”. Cac quan Trung Hoa cam fhây ghô ron fruoc canh
mau mo cua nguoI chju do ng djnh va ho so do Ia môf dung cu cua
ma fhuâ f. Trong suôf sau fhang bj gIam câm, cac cha Ðo ng Tôn
không con hy vong nao khac, ho chI bIôf “huong Iong fri vô Chua
va quyôf fâm chuâ n bj mình môf ca ch vuI vo dô duong dâu voI moI
kho khan, ngay ca caI chôf, vì Iy fuong ma ho da fhoo duôI”.
Rong ra haI muoI nam, cha RIccI Iuôn cô gang gap maf vua,
vì ông bIôf chI vua Ia nguoI co fhô mo cua cho TIn Mung va ông baf
dâu Io ngaI rang su ma ng cua mình co fhô kô f fhu c frong nguc fu o
Ðac KInh. CIua su vô vong do, co môf Iônh cua vua frIôu ông vao
cung va phaI mang fhoo Iô vâf fu châu Âu. Thoo cha RIccI, Iy do
fhâf bâf ngo, do Ia “môf hôm vua suc nho ra rang co môf IoI fhInh
câu duoc goI foI mình, vua IIôn no I “Hay noI cho frâm bIôf, caI
dông hô do dâu, caI dông hô bIôf kôu rong rong ây; caI dông hô ma
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 49
hffp://obooks.vdcmodIa.com
nhung nguoI ngoaI quôc muôn dom dôn dây cho frâ m, fhoo nhu ho
noI frong IoI fhInh câu cua ho7”
Thô Ia cha RIccI duoc fha, cac mo n qua cua ông duoc goI dôn
hoang cung va nguoI fa ban phao dô bao hIôu rang vua da vua
nhân duoc mon qua. Mon qua fruoc fIôn da duoc goI dôn cac quan
bô Iô xom xof va ho da cho y kIôn nhu sau:
“Cac nuoc fây duong chua hô co quan hô voI chu ng fa va
không bao gIo nhìn nhâ n Iuâf Iô cu a chu ng fa. Nhung anh fuong
cua Chu a TroI va cua nguoI frInh nu ma Iy Ma Tâu |RIccI) dâng
không co gIa frj bao nhIôu. Ong fa dâng môf caI fuI ma ông fa noI
Ia dung xuong cu a nhu ng con nguo I bâf fu, cu nhu fhô Ia nhung
con nguo I bâf fu khI Iôn fro I fhì không mang fhoo xuong cua mình.
Trong môf hoan canh fuong fu nhu fhô, Han Ðu |môf hoc gIa
chông Phâf gIao, khI duoc hoI vô vIôc nguoI fa dâng môf ngon fay
duoc no I Ia cua duc Phâf) da fra IoI không nôn cho phop dua
nhung dIôu moI Ia nhu fhô vao cung, vì chu ng co fhô dom faI hoa.
Vì fhô, chu ng fhâ n khuyôn không nôn nhân nhu ng Iô vâf nay va
ông fa không duoc phop o IaI frong kInh fha nh. PhaI fru c xuâ f ông
fa vô nuo c”.
Ðâf châp nhu ng IoI do, vua da nhâ n Iô vâf va frIôu cha RIccI
vao NôI Cung.
Iô vâf cua RIccI gôm haI dông hô râf dop fhuôc mâu fhIôf kô
moI nhâf cua IfaIy - môf dông hô Ion chay bang qua Iac va môf
dông hô nho chay bang dây cof. Ca haI duoc dom dôn hoang cung
vaI ngay fruoc khI RIccI dô n va khI RIccI duo c frIôu vao cung, chIôc
dông hô nho vâ n con chay. ChIôc dông hô Ion ngung chay vì qua
Iac cua no da rof xuông day dông hô. Cac “chuông bIôf kôu” Iam
cho vua râ f fhich fhu, nhung bây gIo không con kôu nua. Ong vua
gIông nhu dua fro buôn phIôn vì mo n dô choI bj bô, da fruyôn quan
fhaI gIa m cua mình ra Iô nh cho RIccI frong ba ngaI phaI Iam cho
chIôc dông hô chay Iaj.
May fhay, frong fhoI gIan RIccI fro vô Rôma, ông da duoc
huân Iuyôn cho su mang fruyôn gIao va ông da dô y hoc nghô sua
dông hô. Thô Ia gIo dây ông da san sang dô gIang mô f baI vô sua
dông hô.
Vua fruyôn cho dung môf caI fhap bang gô dô daf chIôc dông
hô Ion frong vuon fhuong uyôn, noI chI môf mình vua va môf if
nguo I duoc vua su ng aI cho vao fhuo ng Iam.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 50
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Trong chin nam fIôp fhoo, cha RIccI fro fhanh môf su fhâ n
duoc kinh nô qua suc fuong fuong cua chinh mình. ChIôc dô ng hô
cua nha vua “Iam cho moI nguo I Trung Hoa kInh nga c”, cha RIccI
gIaI fhich, chI vì no Ia mô f “công frình chua fung duoc nhìn fhây,
ngho fhâ y, hay fuong fuong ra frong Ijch su Trung Hoa”. Nhung
cha RIccI da Iâm. Tuy cac cha dong không bIôf, nhung dông hô
may da co môf Ijch su ruc ro va Iâu daI o Trung Hoa. Nam fram
nam fruoc khI ca c cha Ðong Tôn dôn do, môf sô cân fhân duoc
sung aI frong cung da phaI kInh ngac fruoc môf chIôc dông hô
fhIôn van ky dIô u. Vao fhoI cac cha Ðong Tôn dôn Trung Hoa,
chIôc dông hô fhIôn van do Ia con Ia môf gIaI fhoaI duoc bIôf dôn
noI môf vaI hoc gIa suu fâm dô cô ma fhôI.
VIôc chô fao dông hô fhIôn van cua Tô Tông Ia môf fruyôn
fhông. Nam 1077, môf vIôn chu c uyôn bac fôn Ia Tô Tông, duoc
vua Tô ng phaI Ia m su gIa dI mu ng sInh nhâf cua môf vua ro phia
bac. Nam ây sInh nhâf cua vua ro nay nham du ng ngay dông chi.
KhI Tô Tông dôn noI, ông xâu hô vì fhây mình dôn som môf ngay.
Co vo Ijch cua dân ro chinh xac hon Ijch Trung Quô c. Vì Tô Tông
không dam fhua nhân Ijch cua hoang dô fhua kom Ijch dân ro, ông
da fhuyô f phu c vua ro cho pho p ông hoan fhanh su mang ngoaI
gIao cua mình vao ngay ông da djnh.
O Trung Hoa, vIôc ra Ijch, gIông nhu vIô c In fIôn o châu Âu,
co nghIa Ia công bô quyôn binh cua môf frIôu daI moI. Iam gIa Ijch
hay du ng môf Ijch không chinh fhuc Ia pham fôI khI quân. ThIôn
van hoc va foan hoc chI danh cho nhung nguoI co fhâm quyôn, vì
nhung nguoI kha c co fhô su du ng chu ng dô xom vj fri fhuân IoI cua
nhung ngôI sao cho vIôc Iâf dô chô dô. Vua Ia nguo I dop Iong froI
nôu ông cham Io fôf dop cho doI sông cua fhân dân.
KhI vua Tông ho I su gIa cua mình Ia Ijch Trung Hoa dung
hay Ijch ro dung, “Tô Tô ng da noI voI vua su fhâf va kôf qua Ia
nhung quan frông coI so fhIôn van da bj fru ng pha f”. Thô Ia Tô
Tông duo c Iônh cu a vua fhIôf kô môf dông hô fhIôn van dop va hu u
dung hon fâf ca dông hô da co fruoc do.
Muc dich cua Tô Tông không phaI chô fao môf dông hô cho
dân chu ng su du ng, nhung Ia môf chIôc ma y Iam Ijch, môf “dông
hô fhIôn van” rIông cho ThIôn Tu.
“Thoo y kIôn cua ha fhân, frong nhung frIôu daI fruoc da co
nhIôu phuong phap va kIôu fhIôf kô nhu ng dung cu fhIôn van
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 51
hffp://obooks.vdcmodIa.com
khac nhau, môI fhu dôu khac nhau môf chuf. Nhung nguyôn Iy su
dung su c nuo c dô chay ma y vân Iuôn Iuôn Ia môf. Cac fhIôn fhô dI
chuyôn không ngu ng, nhung nuoc cu ng chay |va dô) không ngu ng.
Vây nôu fa Iam sao cho nuo c dô dôu môf cach hoan hao, fhì vIôc so
sanh cac chuyôn dông vong fron |cua cac fhIôn fhô va cua chIôc
may) so cho fhây không co saI Iôch hay mâu fhuân; vì van vâf bIôn
djch không ngu ng”.
Ong da soan môf “ThIôf Kô MoI Cho Môf Khung Hô n ThIôn
NghI Va ThIôn Câ u Chay Ðang Ma y” râf fI mI dô co fhô chuâ n bj
fu do nhung ban vo chI fIôf va Iam nhung mô hình vân ha nh cua
may.
Thap dông hô fhIôn van cao 10 mof Ia môf câu fru c nam fâng
frông gIông nhu môf ngôI chua. O fâng frôn cung, noI nguoI fa dI
Iôn bang môf câu fhang rIông bôn ngoaI, co môf khung hô fhIôn
nghI bang dông chay bang may frong do co môf qua câu fhIôn van
quay fu dông.
Ðôn ngoaI môI fâng co nhung nguoI gIa câm chuông va
chIông dô danh va o nhu ng gIo nhâf djnh. Ðôn frong fhap chinh cao
foI fâng ba finh fu maf dâf, co môf dông hô Ion, chay bang su c
nuoc cha y o duoI dâf va Iuân phIôn dô dây rôI dôc ca n nhu ng chon
nho frôn môf banh xo quay daf fhoo chIôu fhang du ng.
Cu 1/4 gIo, foan fhô câ u fruc IaI vang Iôn fIông chuông, fIô ng
cong, fIô ng nuoc dô, fIông cof kof cua nhu ng banh xo không Iô,
fIông chân dI cua nhung nguoI gIa. Tuy nhIôn, bô phân chu yôu
chinh Ia caI hôI dung dô ngung va baf dâu chay may khI no phân
bIôf cac don vj fhoI gIan. CaI hôI faI fình cua Tô Tông chay bang
suc nuo c, su du ng dac finh Iong cua nuoc - gIông nhu sau nay
Hooko va Huygons su du ng finh dan hôI cua kIm IoaI - dô fao
chuyôn dông ngaf quang câ n fhIôf cho môf may do gIo.
Sô if nguoI co dIôm phu c duoc xom Ðô ng Hô ThIôn Van cu a
Tô Tông dôu kInh ngac khI chung kIôn ca nh ngoan muc nay, nhu
chinh Tô Tông da mô fa.
“Co chin muoI sau fôn hâu. Chu ng duoc sap xôp fuong u ng
voI cac fIông chuông va frô ng dIôm cac “khac”...
Iu c maf froI Ia n, môf fôn hâu mac frang phu c do xuâf hIôn
dô fhông bao, rôI sau haI “khac” ruo I IaI co môf fôn hâu khac xuâf
hIôn frong frang phu c mau xanh dô ba o gIo dôm. Cac canh dôm
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 52
hffp://obooks.vdcmodIa.com
môI canh chIa fha nh 5 phân nho. Môf fôn hâu mac frang phuc do
xuâf hIô n dâu canh, chI phân dâu fIôn cua canh, 4 phân con IaI
cua canh dôu Ia cac fôn hâu mau xanh. Cu nhu fhô, co fâf ca 25
fôn hâu cho nam canh dôm. KhI dôn gIo doI bình mInh, gôm 10
“khac”, co môf fôn hâu mau xanh xuâf hIô n dô fhông bao. RôI bình
mInh gô m 2 “khac” ruoI duoc fhông bao bang môf fôn hâu mau
xanh khac va maf froI moc duoc fhông bao boI môf fôn hâu mau
do. Tâf ca nhu ng fôn hâu nay dôu xuâf hIô n o công chinh gIu a”.
Nam 1090, chIôc may nay da san sang dô bIôu dIôn va huong
dân cho vua cung môf sô if cân fhân frong cung.
KhI môf ông vua moI Iôn ngôI nam 1094, dam njnh fhân fhoo
fhoI Iô cu da fuyôn bô Ijch cua fIôn dô Ia saI. Không co n duoc su
bao vô cua frIôu dình, chIôc dông hô fhIôn van cua Tô Tông bj
nguo I fa cuop pha dô Iây dông va da bIôn mâf khoI ky uc cua
nhung nha fri fhuc. KhI cha RIccI dôn Ðac KInh, cac hoc gIa Trung
Hoa faI frIôu dình qua bo ngo fruoc phaf mInh “châu Âu” ky dIôu,
ho coI dây Ia môf caI gì moI co duoI bâu froI.
RIccI va cac nha fruyô n gIao Ðong Tôn sau ông da su dung
kIôn fhu c fhIôn van va khoa Iam Ijch cua mình dô cung cô anh
huong dô I voI frIôu dình Trung Hoa. KhI moI dôn Trung Hoa, RIccI
nhân fhây Ijch âm cua Trung Hoa bj saI Iâm, nhu da fung saI Iâm
suôf nhIôu fhô ky. Cac nha fhIôn van cua frIô u dình IIôn fuc saI
Iâm mô I khI du bao cac cuôc nhâf fhu c va vì fhô fao su nghI ngo vô
kha nang hoang dô fuân fhoo y froI.
Co hôI Io n da dôn voI cac cha Ðong Tôn khI nguo I fa du doan
so co nhâf fhuc vao sang ngay 21 fhang 6 nam 1629. Cac nha
fhIôn van cua frIôu dình du bao bIôn cô so xay ra Iu c 10 gIo 30 va
so koo da I haI gIo. Cac cha Ðong Tôn IaI du bao nhâf fhuc so xay
ra Iu c 11 gIo 30 va chI koo daI haI phuf. Va o ngay quyôf djnh do,
da foI 10 gIo 30 ma maf froI vân choI chang. Cac nha fhIôn van
frIôu dình da saI. Nhung cac cha Ðong Tôn co dung không7 Thô
rôI, dung 11 gIo 30, nhâf fhu c baf dâu va chI koo daI haI phuf,
dung nhu ca c cha Ðong Tôn da du doan. Thô Ia fu nay vj fhô cua
cac cha Ðong Tôn dôI voI Vua duo c vu ng vang va canh cua Trung
Hoa ma RIccI mo I chI ho mo nay da mo foang dô don nhân khoa
hoc phuong Tây. Ðô Iô cu a frIôu dình khâ n câu vua cho duyôf Ijch
va ngay 1 fhang 9 vua fruyôn cho cac cha Ðong Tôn baf dâu công
vIôc. TIô n fhô, ho cung vo I ca c nguoI Trung Hoa djch sang fIông
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 53
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fây phuong nhung sach vô foan hoc, quang hoc, fhu y Iuc hoc va âm
nhac va ho baf dâu chô fao nhung kinh vIô n vong cho Trung Hoa.
Cu ng fhoI ky na y, frong khI o Rôma, CaIIIoo bj gIao hoang
xof xu vì Iac gIao, fhì o Ðac KInh cac cha Ðong Tôn dang dung
nhung ho c fhuyôf cua CaIIIoo dô gIang dao.
TaI nang va su khôn ngoan cua nhung fhô hô cac nha fhIôn
van - fruyôn gIao Ðong Tôn kô fIôp da Iam cho ho duoc cac vua
Trung Hoa sung aI. Cac nha fruyôn gIao Ðong Tôn da daf duoc
môf quyôn Iu c ma không nguoI ngoaI quôc nao daf duo c fruoc do,
maI cho foI fhô ky 19. Chinh su hIôu bIôf vô Ijch da mo duong cho
cac cha Ðong Tôn dôn duoc voI frIôu dình. Tuy nhIôn, không phaI
Ijch ma dông hô moI Ia caI mo ra nôn fhuong ma I moI gIua Ðông
va Tây. Ðôn Tây, dông hô da som fro fhanh môf vâ f dung hang
ngay, frong khI o Trung Quôc, no vân Iuôn Iuôn Ia môf mon dô
choI frong suôf nhIôu fhô ky.
O fhô ky 18, cac dông hô qua Iac, dông hô fay, dông hô dô
choI da fro fhanh môf fhu ngoaI fô quy dô nguo I châu Âu frao dôI
voI frIôu dình Trung Hoa. Vj vua fro Khang Hy, nguo I bao fro cho
cha £ordInand VorbIosf, da râf fhich fhu nhân duoc fu cha Ðong
Tôn CabrIoI MagaIhaon môf dông hô hình anh Iinh, môf fay mua
kIôm, co n fay kIa câm khIôn va môf dông hô khac cu môI khI baf
dâu môf gIo IaI choI môf dIôu nhac khac. Khoang nhu ng nam
1760, cha Ðong Tôn phu c frach cac suu fâp cua hoang dô da bao
cao rang hoang cung “châ f nich dông hô... nao Ia dông hô froo
fuong, dông hô fay, chuông chu m, dông hô bao gIo, dan organ,
dông hô qua câu va dông hô fhIôn van du IoaI - co dôn frôn 4 ngan
mon dô fu nhu ng fay fho gIoI nhâf o ParIs va Iuân Ðôn”.
Cac vua Trung Hoa da Iâp nhu ng nha may va xuong chô fao
rIông cua mình dô Iam nhu ng dô choI dô fhuong nay. Vao gIua fhô
ky 19, nha may chô fao dông hô cua nha vua su dung dôn môf
fram nhân công, nhung san phâm cu a ho không sanh duoc voI san
phâm cu a châu Âu. Vì nguoI Trung Hoa không Ia m duo c nhung
dây cof châf Iuong cao nôn ho vân con Iac hâu so voI fhô hô nhung
dông hô chay bang qua Iac. Sau cung, cuô n sach day nghô Iam
dông hô dâu fIôn da xuâf hIôn bang fIông Trung Hoa vao nam
1809, Iuc ây sô dô ng hô cu o Trung Hoa da fao du vIôc Ia m cho
hang fram fho su a dông hô.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 54
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 8
MÐ C! A CAC MAY MO C
Chinh vì dông hô Iu c ban dâu duoc chô fao không phaI nhu
môf dung cu fhuc fIôn dô phu c vu môf mu c dich duy nhâf, nôn no
so fro fhanh mo cua cac may moc. Su fIôn bô da co nho su công fac
gIua nhu ng nha khoa hoc - CaIIIoo, Huygons, Hooko va nhung
nguo I khac - voI nhu ng fho fhu công va fho may.
Vì dông hô Ia nhung may do dâu fIôn cua fhoI daI moI, nôn
nhung nguoI chô fao dông hô fro fhanh nhung nguoI fIôn phong
frong nganh chô fao du ng cu khoa hoc. ÐI san vu ng bôn cua nhung
nguo I chô fao dông hô dâu fIôn Ia ky fhuâ f co ban cua cac may
dung cu. HaI vi du vuof frôI Ia nhông |hay banh rang) va con vif.
VIôc pha f mInh ra qua Iac boI CaIIIoo va sau do boI Huygons da
gIup cho dông hô co fhô chay chinh xac gâ p muoI Iân fruoc kIa,
nhung dIôu nay chI co fhô co duo c nho vIôc chIa va caf fhâf chinh
xac cac banh rang. Cac nha chô fao dông hô da phaf frIôn nhung
ky fhuâf moI, don gIan va chinh xac hon dô phân chIa chu vI cua
môf fâm kIm IoaI hình fro n fhanh nhIôu phân dôu nhau va caf
banh rang voI nhung goc fhich hop. Ðông hô cung câ n nhung con
vif chinh xac va vì fhô cân caI fIôn ky fhuâf fIôn kIm IoaI.
HIôn nhIôn nhông Ia bô phân IIôn kôf chu yôu frong môf bô
may dông hô. Cac rang nhông frong dông hô so không fhô cach dôu
nhau hay caf gon nôu chu ng duoc doo gof bang fay. ChIôc ma y caf
nhông dâu fIôn ma chung fa bIôf duoc Ia công frình cua môf fho
fhu công nguoI y, JuanoIo TorrIano o Cromona |1501-1575), sang
Tây Ðan Nha nam 1540 dô chô môf dông hô hanh fInh dôc dao cho
vua CharIos V. Ong bo ra 20 nam fhIôf kô môf dông hô co môf
nga n fam fram banh rang rôI bo ra ba nam ruoI dô fhu c hIô n fhIôf
kô do. “Chinh vì fhô, môI ngay |không kô ngay nghI)”, ban ông
fhuâf IaI, “ông phaI Iam... frôn ba banh rang khac nhau vô kich
fhuoc, sô va hình dang rang va fhoo cach chu ng duoc daf va gaI
vao nhau. Tôc dô nay da Ia ky dIôu rôI, nhung vâ n chua ky dIôu
bang chIôc may fIôn fInh vI ma ông sang chô ra... dô fIôn bang môf
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 55
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fhanh sa f nhu ng banh rang fhoo dung kich fhuoc do I hoI va dung
dô dôu cua cac rang... ma không banh rang nao phaI Iam IaI Iân
fhu haI vì fâf ca dôu chinh xac ngay fu Iân dâu rôI”.
CIông nhu banh rang, con vif cu ng Ia phân côf yôu dôI voI
nganh chô fao may. Mâu so khoI cu a no da co fu fhoI ArchIamodos
hay fruo c do. Co fhô môf nha khoa hoc HI Iap cô daI. Horo, da chô
ra môf dung cu caf vif. Nhung chô fao duoc môf con vif don gIan
vân Ia môf công vIôc kho khan fu Iâu doI. MaI dôn gIua fhô ky 19,
khI ma cuôI cu ng nguo I fa da Iam ra duoc nhu ng dInh vif co dâu
nhon, nguoI fa moI không con phaI duc môf Iô fruoc dô baf con vif
vao.
Cac nha may fIôn kIm IoaI dâu fIôn da duoc sang chô boI cac
fho dông hô va cho cac fho dông hô su du ng. Cac may fIôn sau nay
chI Ia caI fIôn dôI chuf fhIôf kô ban dâu cua cac fho Iam dông hô,
nhung Ia co ban cho ky nghô may dung cu. Cac fho Iam dông hô
fIôn phong cua fhô ky 17 va 18 dung Ia nhu ng nguoI chô fao may
fIôn fIôn phong.
Vao fhô ky 17, nhu ng nha chô fao dông hô da fIôn xa môf
cach ngoan mu c fruoc nhu ng công nghô kha c cua fhoI daI va da ap
dung nguyôn fac phân công. Nam 1763, £ordInand Ðorfhoud da co
fhô IIôf kô ra 16 IoaI fho khac nhau frong nganh Ia m dông hô Ion
va 20 IoaI fho dông hô doo fay. Ðo Ia nhu ng fho Io cac khâu vô vân
hanh, khoan Iô, Iam dây co f, Iam kIm, Iam qua Iac, khac maf dông
hô, danh bong ca c phân bang dông, frang mon, ma bac, ma vang
maf dông hô, Iam khung, son gIa vang, Ia p banh rang, van va
da nh bong chuông dông hô...
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 56
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 9
TAI SAO IAI XA Y RA ÐÐN TÂY
Chuông dông hô vang Iôn cho
moI nguoI va fung nguoI, nhu fhI sI
John Ðonno ghI nhân vao nam
1623. Thoo ông, fIông chuông dông
hô công công Ia IoI nhac nho rang:
“fôI Ia fhanh phâ n cua nhân IoaI”.

O châu Âu, dông hô da som fro fhanh môf chIô c may công
công. Ca c nha fho muôn ca c fin hu u dôn fu fâp dôu dan va fhuong
xuyôn dô câu nguyôn va cac fhanh phô pha f frIôn muôn quy fu
dân chung IaI voI nhau dô chIa so doI sông fhuong maI va gIaI fri.
KhI nhu ng chIô c dông hô co chô cu a chu ng noI nhu ng fhap chuông
nha fho va fhanh phô, chung da dI vao sInh hoaf cua công dông.
Tu frôn nhung fhap chuông nay, chung fhu huf su chu y cua nguoI
gIau Iân ngho o, danh fhu c su quan fâm cua ca nhu ng aI không co
nhu câu rIông dô bIôf gIo gIâc. Cac may Iu c ban dâu duoc dung Iam
nhung dung cu công công dân da fro fhanh nhu ng dung cu ca
nhân phô câp nhâf. Nhung nhung dung cu baf dâu duoc chô fao dô
phu c vu doI sông ca nhân co fhô không bao gIo fro fhanh nhung
dung cu phô câp frong nhu câ u doI sông cu a ca môf công dô ng.
Ðông hô da fro fhanh su quang cao cho chinh no, bang cach phu c
vu cho nhu ng công dô ng moI frôn khap châu Âu.
Môf fhanh phô dang fu ha o o châu Âu không fhô fhIôu chIôc
dông hô công cô ng cua mình, dô danh chuông bao hIôu cho nguoI
dân quy fu IaI voI nhau dô fu vô, dô chIa vuI so buôn. Chuông dông
hô vang Iôn cho moI nguoI va fung nguoI, nhu fhI sI John Ðonno
ghI nhâ n nam 1623 va fIông chuông dông hô cua công cô ng Ia IoI
nhac nho rang “fôI Ia fhanh phân cu a nhân IoaI”.
Nhu fa da fhây, nhu ng dông hô cu a châu Âu Iu c ban dâu co
mu c dich bao hIôu gIo câu nguyôn cho cac fhây dong, nhung fu khI
no duoc dua Iôn nhung fhap nha fho va fha nh phô, no da chuyôn
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 57
hffp://obooks.vdcmodIa.com
sang fhô gIoI cua doI sông công cô ng. Công dông fo Ion hon nay
som cam fhây câ n co chIô c dông hô dô ân djnh fhoI bIôu cho doI
sông fhuong nhâf. O châu Âu, gIo nhân fao - gIo dông hô, da dua
vIôc finh foan fhoI gIan ra khoI Ijch vu fru, ra khoI ca I franh sang
franh fôI cua khoa chIôm fInh, dô dI vao caI anh sa ng choI chang
cua mô I ngay. KhI nang Iuong cua hoI nuoc, cua dIôn va anh sang
nhân fao gIup cho cac nha may IIôn fuc hoaf dông ngay va dôm,
gIo nhân fao cua dông hô fro fhanh chô dô sInh hoaf fhuong nhâf
cho moI nguo I.
CaI kha c voI Trung Hoa Ia o kjch finh va su soI sang. O
Trung Hoa, nhu ng hoan canh kha c nhau da gop phân ngan can
dông hô fro fhanh phô câp. Nhu ng dông hô may dôc dao dâu fIôn o
Trung Quôc, nhu chung fa da fhây, duoc chô fao không phaI dô chI
gIo nhung dô chI Ijch. Va khoa Iam Ijch duoc nha nuo c gIu bi mâf.
MôI frIôu daI Trung Hoa duoc bIô u fuo ng, phu c vu va bao vô boI
Ijch mo I cua mình. Kô fu cuôc fhông nhâf vuong quô c vao fhô ky 3
fruoc CN |khoang nam 221) foI cuôI doI Thanh, hay Man Châu,
frIôu daI cua nam 1911, da co khoang môf fram Ijch khac nhau ra
doI, môI Ijch co môf fôn goI fhoo frIôu daI hay hoang dô duong fhoI.
Nhu ng Ijch nay không dua fhoo doI hôI cua nhu ng fIô n bô vô fhIôn
van hay ky fhuâf quan saf, nhung do nhu câu dong dâu ân cua
froI frôn quyôn binh cua môf vj vua moI. VIôc Ia m Ijch fu nhân
duoc coI Ia môf fôI gIa mao va bj fru ng frj vì no do doa su an foan
cua vua va Ia môf fôI khI quân.
Ðô hIôu duoc faI sao mo cua cac may moc IaI kom phaf frIôn
o Trung Hoa, fa phaI nho IaI môf sô nof dac frung Ion frong doI
sông Trung Hoa fho I cô. Môf frong nhung fhanh fu u dâu fIôn, nôI
bâf nhâf cua nguo I Trung Hoa Ia môf chinh quyôn fâp frung duoc
fô chu c chaf cho. Ngay fu nam 221 fruoc C.N, vua Tân Iôn ngôI Iu c
13 fuôI da hoaf dông suô f 25 nam dô fhông nhâf cac fInh cua
Trung Quôc fha nh môf vuong quôc Ion duy nhâf, voI môf hô fhông
quan IaI không Iô. Ong da fhông nhâf Iuâf phap va chu vIôf, fhIôf
Iâp cac hô fhông do Iuong fhông nhâ f va fhâm chi ân djnh ca chIôu
daI cua cac fruc banh xo dô chung co fhô khop voI ca c ma ng banh
xo.
Vì Ijch Ia do cac vua Trung Hoa ân djnh, nôn fôn gIao cu
vuong quôc gan IIôn voI chu ky dap dôI cua cac mua va fhIôn van
hoc fro fhanh “khoa hoc huyôn bi cua cac vì vua su ng dao”. VIôc
frông fro f o Trung Hoa dua vao fhuy IoI va vIôc nay doI phaI du
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 58
hffp://obooks.vdcmodIa.com
doan duo c nhjp dIôu cua nhu ng dof mua mu a va nhu ng dof fuyôf
fan dô vao cac con sông va kônh.
Tu nhu ng fhoI ky dâu cua Ijch su Trung Hoa, daI quan saf
fhIôn van Iuôn Ia môf phâ n côf yôu cua dô n vu fru, fuc Ia cung
nghI Iô cua vua. Khac voI Hy Iap va châu Âu fhoI Trung cô, o
Trung Quôc, khI chinh quyôn frung uong cang vu ng manh fhì
khoa fhIôn van cang fro fhanh vâ f so huu chinh fhu c cua nha
nuoc.
Tâf nhIôn dIôu nay co nghIa Ia fhIôn van hoc Trung Quô c
ngay cang mang finh châf fhu IaI va xa Ia. O dây, công nghô dông
hô Ia công nghô cac may fhIôn van. CIông nhu o phuong Tây cac
may In fIôn hay chô fao fhuôc su ng bj nha nuo c kIôm soaf chaf
cho, fhì o Trung Hoa, cac dung cu do fhoI gIan dô Iam Ijch cung bj
kIôm soaf nhu vây.
Ðông hô fhIôn van nôI fIô ng cua Tô Tông da không fhô duoc
chô fao nôu Tô Tông không phaI Ia môf quan chuc cao câp frong
hoang cung duoc gIao frong frach gIup vua fìm hIô u vân mônh nho
quan saf fhIôn van. ÐIôu nay cung caf nghIa faI sao chI frong vong
if nam, sang chô dôc dao cua Tô Tông da chI con Ia môf fruyôn
fhuyôf bj Iang quôn. CIa nhu Tô Tông da chô fao chIô c dô ng hô
không phaI cho vuon ngu uyô n cua môf vua Trung Hoa, ma cho
môf foa fhj sa nh bôn châu Âu, han ông da duoc ca fu ng Ia mô f daI
ân nhân cua IoaI nguoI. Công frình cua ông han phaI fro fhanh
môf daI ky nIôm dang fu hao cua nhân IoaI, Ia dôI fuong ganh dua
cua ca fhô gIoI.
Nguoc Ia I, su phô câp cua chIôc dông hô bôn phuong Tây Ia
do nhung nhu câ u cua công dông - nghIa Ia vua co ich cho moI
nguo I vu a fIôn du ng. Môc phaf frIôn quyôf djnh chinh Ia su fIôn bô
fu dông hô chay bang qua Ia c sang dông hô chay bang dây cof.
Nhu ng qua Iac khIôn cho dông hô phaI cô djnh o noI no duoc Iap
daf Iân dâu fIôn. Nhung môf dông hô dây cof co fhô mang dI bâf cu
noI dâu. VoI nguo I phuong Tây, dông hô dI bIôn cua fhô ky 18 Ia
môf may fham do - môf dung cu hô fro cac nha vo ban dô, du
khach, nguoI dI buôn, nguoI nghIôn cu u fhu c vâf va nguoI dI bIôn,
môf dung cu khuyôn khich ca c fhu y fhu dI xa hon, gIup ho bIôf ho
dang o dâu, ma bao dam ho co fhô fro IaI chô do môf Iân nua. Sau
cu ng Ia dông hô bo fuI, rôI dông hô doo fay cho phop hang frIôu
nguo I co fhô mang fhoo mình môf du ng cu do gIo.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 59
hffp://obooks.vdcmodIa.com
NoI ra ng dông hô không duoc phaf frIô n bôn Trung Hoa
không co nghIa Ia do nguôn gôc “Ðông Phuong” hay “A Châu” cua
no. Chung fa co fhô Iây Nhâf Iam môf vi du fuong phan. Trong khI
nguo I Trung Hoa cô châp frong vIôc fu cô Iâp mình, Iuôn Iuôn nghI
ky nhung gì bôn ngoaI, fhì nguo I Nhâf bIôf kôf hop quyôf fâm bao
fôn nhung nghô fhuâf va djnh chô fruyô n fhông cua mình vo I kha
nang sâu sac frong vIôc baf chuo c va du nhâp nhung gì dôn fu
nuoc ngoaI. Truoc khI kôf fhu c fhô ky 17, nguoI Nhâf da san xuâf
nhung mâu dông hô cua châu Âu rôI. Trong fhô ky fIôp fhoo, nguoI
Nhâ f baf dâu phaf frIôn môf công nghIôp dông hô, san xuâ f ra
nhung chIôc dông hô do ho fu fhIôf kô voI maf sô chI “gIo” co fhô
dIôu chInh duoc va cac kIm cô djnh. Ho hoan fhIôn IoaI dông hô haI
fhanh hô I voI môf con Iac chI gIo ban ngay va con Iac fhu haI chI
gIo ban dôm, vì nhung “gIo” cua ngay va dôm không bang nhau.
Cho foI 1873, nguoI Nhâf vân fhoo ngay cua anh sang “fu
nhIôn” duoc chIa fhanh sa u gIo bang nhau fu Iuc ma f froI mo c foI
maf froI Ian. “CIo” cua ho vâ n con fhay dôI fuy môI ngay, nhung ho
da chô fao fhanh công môf dông hô chI chinh xac nhu ng gIo không
bang nhau do cho ca nam. Vì nhu ng fuong bang gIâ y cua cac nha
nguo I Nhâf qua mong manh không gIu duoc nhu ng dông hô froo
kha nang cua châu Âu, nôn ho da chô ra môf “dông hô fru” froo fu
suon nha xuông va chI fhj co fhô fruof frôn nhu ng fhuoc vach
fhang du ng so dI chuyô n dô chI du ng nhu ng khoang gIo fhay dôI fu
ngay nay sang ngay kha c. VIôc nguoI Nhâf con gIu môf hô fhông
ma fu Iâu nguoI châu Au da bo IaI chinh Ia dâu chI dô ng co sang
kIôn cua ho.
VIôc kho chô fao nhung dây cof chinh da Iam frì frô nganh
san xuâf dông hô o Nhâf maI cho foI nhu ng nam 1830. Nhung
chang bao Iâu nguoI Nhâf da co fhô Iam duoc nhu ng dông hô Inro
xInh dop co fhô daf gon frong caI Inro - caI frap fruyôn fhông ma
nguo I Nhâf côf vao môf caI dây dô doo vao cô hay côf vao daI Iung,
khI ho mac frang phu c fruyôn fhông không co fuI. Vì nguoI Nhâf
quon ngô I frôn san, ho không Iam nhung dông hô co hôp daI hay
dông hô dô dung.
Mâf dô dân cu cao cu a Nhâf, cung voI nhu ng frung fâm dô
fhj sâm uâf va nhu ng nha buôn manh dan, da kich fhich vIôc phô
câp hoa cac nga nh fhu công va nghô fhuâf va fhuc dây doI sông
Iuôn Iuôn chuyôn dông. NhIôu cang va mang IuoI duo ng sa fôf gIup
vIôc gIao fhông fro fhanh râf fIôn nghI. Nganh chô fao dông hô
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 60
hffp://obooks.vdcmodIa.com
phaf frIôn o Nhâf som hon o Trung Hoa. Cac Ianh chua, cac daI
gIa va cac fuong quân da fung daf Iam nhu ng dông hô cho cac Iâu
daI cua ho. Nhung phaI doI dôn fhô ky 19, dông hô moI fro fha nh
môf so fhich cua quân chu ng va hang frIôu nguoI dân moI co co hôI
dô mua.
Phuong Tây fo ra co IoI fhô va frong phân Io n Ijch su, phuong
Tây Ia nguoI kha m pha, con phuong Ðông Ia phân duo c kham pha.
Nhu ng nguoI phuong Tây dâu fIôn dôn duoc voI nua kIa cua hanh
fInh Ia nhu ng nguoI bô hanh don fhuong dôc ma va chju kho .
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 61
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Phân IV
Ðja Iy cua fri fuong fuong

Ðâf va bIôn
Không bIôn nao không dI duoc, không dâf nao
không o duoc -Roborf Thorno |1527).

Muôn kham pha hanh fInh, IoaI nguoI pha I gIu bo nhung
nIôm hy vong va nhung nôI so haI xa xua va mo foang cua cho
kInh nghIôm. Nhu ng chIôu kich bao Ia cua không gIan, cac Iuc dja
va daI duong, chI duoc phoI bay fu fu. Phuong Tây fo ra co Io I fhô
va frong phân Io n Ijch su , phuong Tây Ia nguo I kham pha, con
phuong Ðông Ia phân duoc kham pha. Nhung nguoI phuong Tây
dâu fIôn dôn duoc vo I nu a kIa cu a hanh fInh Ia nhu ng nguoI bô
hanh don fhuong dôc ma va chju kho. Nhung vIôc kham pha dây
du fâm mu c bao Ia cua hanh fInh chI co fhô co duoc nho nhu ng
cuôc mao hIôm frôn bIôn cua nhung công dông co fô chu c, mo ra
nhung bâf ngo fo Ion.
Câu Chu a cho chân froI cu a ban rô ng mo môI ngay! Nhu ng aI
côf chaf mình va o hô fhông Ia nhung nguoI không fhô hIôu fhâu
duoc su fhâf foan dIôn va chI cô nam Iây caI duôI cua su fhâf, môf
hô fhông fhì gIông nhu caI duôI cua su fhâf. Con su fhâf fhì gIông
nhu môf con fac ko; no bo duôI no IaI frong ngon fay ban va chay
bIôn dI mâf, hoan foan yôn fâm rang no so mo c môf caI duôI môf
chI frong nhay ma f - Ivan Turgonov vIôf cho Iov ToIsfoy |1856).
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 62
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 10
KINH SO TR!O C N!I NON
Ngan ngan nam fruoc khI con nguoI nghI dôn chuyôn chInh
phu c nu I non, nuI non da chInh phu c con nguoI. Ðuo c coI nhu Iâu
daI cua nhu ng Su c Manh Cao Ca, nuI non fu Iâu vân Ia “môf fhach
fhu c cho cuôc chInh phu c fhIôn nhIôn cua con nguoI”, fhoo IoI cua
Ðdvard Whympor, nguoI dâu fIôn chInh phu c ngon Mafforhorn.
MôI ngo n nuI cao dôu duoc fhân fhanh ho a boI nhung con nguo I
sông duo I bong cu a no. Ca m hung fu day HI Ma Iap Son ma ho
kInh ngac chIôm ngam, nhu ng nguoI dân bac  n Ðô fuong fuo ng
ra con co môf ngo n nuI cao hon nu a o phia cu c bac, ma ho go I Ia
NuI Moru. NguoI Ân gIao va sau nay nguoI Phâf gIao coI ngon nuI
huyô n fhoaI 84.000 dam Ia nuI-sIôu-vIôf-frôn-cac-nuI, Ia noI o cua
cac fhân IInh. Nu I Moru, nu I frung fâm cu a vu fru Ia fru c dung
cua vu fru hình qua fru ng, duoc vây quanh boI bay ngon nuI xôp
fhoo nhu ng vo ng fron dông fâm va quay quanh quy dao cua no Ia
maf froI, maf frang va cac ha nh fInh. CIua ngon nu I fhu ba y va
vong nuI fhu fam bôn ngoaI Ia nhu ng daI Iu c cua fraI dâf.
Thoo kInh fhanh Ân gIao, frôn nuI Moru “co nhu ng dong
sông nuo c ngof chay va nhung ngôI nha bang vang Iam noI cu ngu
cua ca c fhân IInh goI Ia Ðova, cac dao haf Candharva va cac gaI
dIôm Apsaras cua Ðova”. Truyôn fhông Phâf gIao sau nay fIn rang
“Moru nam gIua bôn fhô gIoI o bôn phuong chinh; chân nu I hình
vuông va dInh nuI hình fron; nuI cao 84,000 dam, môf nua dI Iôn
froI, con nua kIa cam xuông dâf. Phia nuI gân chu ng fa foan Ia
bich ngo c, vì fhô chung fa fhây bâu froI ma u xanh; phia nu I bôn
kIa foan Ia hoang ngoc, hô ng ngoc va bach ngoc. Nhu fhô, Moru Ia
frung fâm cua fraI dâf”. NuI HI Ma Iap Son fhân fhanh - môf day
nu I daI 1,600 dam va rông 150 dam - Ia fâf ca nhu ng gì chu ng fa
co fhô fhây duoc vô cac NuI Non. Cac ngon cao frôn 8 ngan mof,
gôm Ðvorosf, Kanchonjunga, CodvIn Ausfon, ÐhauIagIrI, Nanga
Parbaf va CosaInfhan, không nguo I Ioo nuI nao co fhô Ioo foI duoc,
kô ca khI ky nguyôn Ioo nuI da dô n. Nhu ng ngo n nuI nay goI cho
con nguo I Iong bIôf on, vì o frôn cao ân gIâ y nhu ng nguô n mach
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 63
hffp://obooks.vdcmodIa.com
huyô n bi cua con sông Indus ban sInh Iuc, sông Ha ng IInh fhIông
va sông Ðrahmapufra.
Cu ng fhô, nguoI Nhâf co nu I Phu SI, vj nu fhân caI quan
phong ca nh cua ho va Iuôn Iuôn duoc ho fôn kinh qua ca c fac
phâm nghô fhuâf. Nghô nhân bâc fhây HokusaI da fao hình fac
phâm Ða muoI sau hình anh nu I Phu SI |1823- 29), frình bay
nhIôu bô maf khac nhau cu a ngon nuI IInh fhIông.
Ðôn phuong Tây, nguoI HI Iap co nuI OIumpus, cao dung
dung frôn bo bIôn Aogoan o dô cao hon 3 nghìn mof. Thuong xuyôn
bj mây mu bao phu, dInh nuI mjf mu OIympus Ia noI o cua fhân
IInh.
IoaI nguoI chI co fhô nhìn fhây hi fruong cu a nhu ng fâng da
Ia m chô hôI hop cho cac vj fhân, ân sau nhu ng dam mây mu. “CIo
không bao gIo fhôI qua, fuyôf không bao gIo cham foI”, Homor vIôf,
“chung quanh no Ia môf Ian khi fInh fuyôn, môf bâu anh sa ng
frang ngân bao boc no va cac fhân IInh nôm cam hanh phu c mIôn
fruong nhu doI sông vInh cuu cua cac ngaI”. NguoI HI Iap fIn rang
nu I OIympus Ia ngon nu I cao nhâf frôn fraI dâf.
Trôn dInh nuI XInaI, ThIôn Chua cua nguoI Ðo ThaI da ban
cho ông Môsô nhung fâm bIa ghI khac Iuâf Phap.
“Ðôn nga y fhu ba, ngay fu sang, co sâm cho p, mây mu day
dac frôn nu I va co fIô ng fu va fhôI râf manh. Toan dân frong fraI
dôu run so. Ong Môsô dua dân ra khoI fra I dô nghônh don ThIôn
Chua; ho dung duoI chân nuI. Ca nu I XInaI nghI nguf khoI, vì Ðu c
Chua ngu frong dam Iua ma xuông; khoI bôc Iôn nhu khoI Io Iu a va
ca nuI rung chuyôn manh. TIô ng fu va môI Iuc môf fang Iôn râf
manh. Ong Môsô noI va ThIôn Chu a fra IoI frong fIô ng sâm. Ðu c
Chua ngu xuông frôn nuI XInaI, frôn dInh nu I. NguoI goI ông Môsô
Iôn dInh nuI va ông dI Iôn. Ðu c Chua pha n voI ông Môsô: “Hay
xuông ca nh cao dân dung koo nhau Iôn dô xom Ðu c Chua, koo
nhIôu nguoI Ian ra chôf. Ngay cac fu fô dôn gân Ðuc Chua cu ng
phaI gIu mình cho khoI nhIôm uô, koo bj Ðu c Chu a danh phaf”.
Ong Môsô fhua voI Ðu c Chua: “Ðân không fhô Iôn nuI XInaI duoc,
vì chinh NgaI da canh cao chung con ra ng: “Hay vach ro ranh gIoI
cua nu I va fuyôn bô do Ia nuI fhanh”. Ðu c chu a phan voI ông: “Hay
dI xuô ng, rôI Ia I fro Iôn, dom fhoo Aharon voI nguoI. Con fu fô va
dân fhì dung co koo nhau Iôn Ðu c Chua, koo bj Ðuc Chua danh
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 64
hffp://obooks.vdcmodIa.com
phaf”. Ong Môsô xuông voI dân va noI voI ho...” |Sach Xuâf hanh
19,16-20)
NoI nao không co nuI fu nhIôn, nguoI fa xây dung nhung
ngon nu I nhân fao. Nhu ng bang chung cô xua nhâf con fôn faI Ia
nhung kIm fu fhap co fâng - nhu ng fhap goI Ia zIgguraf cua Iuong
Ha Ðja, dI nguoc Iôn foI fhô ky 22 fruoc C.N. “ZIgguraf” vu a co
nghIa Ia dInh nu I vua co nghIa Ia fhap nhân fao co fâng. Thap
zIgguraf không Iô o ÐabyIon, nôI fIông voI fôn goI Ia Thap ÐaboI,
gôm co 7 fâng, rông 90 mof vuông va cao 90 mof. Nhìn xa do Ia
môf IoaI kIm fu fhap co bâc, nhung fhoo nhu Horodofus mô fa no
khoang nam 460 fruoc CN., no Ia môf khôI nhu ng fhap daf chô ng
Iôn nhau, caI bôn frôn nho hon caI bôn duoI môf chuf “o frôn fâng
fhap frôn cu ng co môf ngôI dôn Io n, frong dôn co môf caI gIuong
Ion duoc frang hoang ruc ro, canh gIuong Ia môf caI ban. Không co
fuong fhân nao o do. Không aI ngu dôm frôn do, fru môf nguo I phu
nu frong xu duoc vj fhâ n chI djnh dich danh, fhoo nhu fôI duoc
bIôf fu mIông nguoI Candô, Ia nhung saI cua fhân do”.
KhI nhu ng fhap zIgguraf fhoI cô bj pha huy vao fhô ky 4, môf
nguo I AI Câp kô IaI môf fruyôn fhuyô f cho rang fhap zIgguraf
“duoc xây boI nhung nguoI không Iô muô n Ioo Iôn foI fro I. Vì su
dIôn rô vô dao nay, môf sô bj sof danh; môf sô bj fhâ n fru ng phaf
không co n nhâ n ra nhau; sô con IaI bj roI cam dâu xuông dao
Crôfa, Ia noI ma con gIân cua fhân IInh da nom ho xuông”. Thoo
nhung ban van kInh fha nh ÐabyIon, fhap zIgguraf Ia môf “SoI Ðây
NôI Tro I voI Ðâf”.
Thap ÐaboI da fro fhanh bIôu fuong su cô gang cua con nguoI
dô cham foI froI, vI pham vao Ianh dja cua fhân IInh.
Cac vj Iaf-ma Tây Ta ng hang ngay dâng cho Ðu c Phâf mô
hình fraI dâf cua ho: dông gao nho cua ho Ia bIôu fuo ng cua NuI
Moru. Ðuc Phâf fruyô n cho ho ra ng haI côf cua ngaI sau khI hoa
fhIôu phaI dô fhanh môf dông o gIao dIôm cua bôn con duo ng, bIôu
fuong quyôn nang hoan vu cua ca c IoI ngaI day.
Trong fhoI gIan daI ân CIao ngu frj, nguoI fa da xây vô sô cac
fhap-dIôn “sfupa” - nhung mô hình cua nu I Moru-Ia m bIôu fuong
cho fruc dung cua vu fru hình qua fru ng. KhI vua Asoka, frj vì fu
273 foI 232 fruoc C.N., bIôn Phâf CIao fha nh quôc gIao frong dô
quôc rô ng Io n cu a ông, ông chI don gIan dôI nhu ng fhap cua ân
CIao fhanh cua Phâf CIao. HIôn con haI fhap cua Asoka-Thap
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 65
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Sfupa Ion o SanchI mIôn frung ân Ðô va Thap Sfupa Ðodhnafh o
Kafmandu, Tây Tang.
Thap dIô n Phâf CIao Ion nhâf, ân fuong nhâ f va câu ky nhâf
Ia fhap sfupa cua Ðorobudur |khoa ng fhô ky 8 sau C.N.), o Java.
Ðôn frôn nam fâng hình chu nhâf co fuong bao quanh Ia ba sân
fhuong hình fro n mang 72 fhap nho co froo chuông, môI fhap co
môf fuong Phâf. Phia fron cu ng Ia môf fhap Ion bang da kIôn cô.
Sau khI Phâf CIao suy fan o Ân Ðô va Ân CIao hung fhjnh
fro IaI, nhIôu dô n daI duoc son frang dô Iam no gIông voI ngon nu I
fhanh HI Ma Iap Son quanh nam fuyôf phu . Ca c dôn fho ân CIao
cu ng gIô ng nhu cac fhap zIgguraf vung Iuo ng Ha Ðja va cac kIm
fu fhap AI Câp, không phaI Ia nhung noI dô cac fin dô dI vao câu
nguyôn, khac vo I cac fha nh duong cua ThIôn Chua CIao. Cung
gIông nhu nu I fu nhIôn, nuI nhân fao hay dôn fho Ia chinh vâ f fho
phuong, Ia dâf fhanh fhIông nhâf. Co Io dôn daI nguy nga nhâf
frôn fhô gIoI Ia dôn Angkor Vaf, phuc fap hon fhap-dôn duoc xây
dung boI vua Cambôf Suryavarman II |1113-1150) vua Iam Iang
vua Iam dôn fho cua vua. Thap cua dôn na y co râf nhIôu va dây ân
fuong, Ia môf kIm fu fhap xôp fâng, gIô ng nhu môf qua nuI duoc
dIôu kha c.
O phuong froI bôn kIa cu ng fhây sung su ng nhu ng kIm fu
fhap khac fuy don so môc mac hon, nhung cu ng Ia nhung bIôu
fuong cu a su kInh ngac fruoc canh nuI non huyô n bi. Trong fhung
Iu ng MoxIco, nhu ng fhô nhân ToIfocs da dung Iôn KIm Tu Thap
Maf TroI cua ho o ToorIhuacan, cao bang 2/3 fhap ÐaboI. O ban
dao dông bang Yucafan, nguoI Mayas da dung fhap dôn cua ho o
!xmaI va ChIcho n Ifza.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 66
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 11
VÐ ÐAN ÐO ÐÂ! TROI VA ÂM PH!
Tro ngaI Ion frong vIôc kha m pha hình
fhô cua fraI dâf, cac Iu c dja va daI duong,
không phaI Ia su ngu dôf, ma Ia nhu ng ao
fuong cu a nhân fhu c. Tri fuong fuong co
anh huo ng sâu dâm, vua fao nIô m hy vong
vua gây nôn so haI, frong khI su hIôu bIôf cu
fIôn foI fu fu kom fhoo nhu ng bang chu ng
mâu fhuân nhau.

Ðan fhân nguoI dân Ia ng quô Iuôn Iuôn so Ioo Iôn nhung dInh
nu I, song ho IaI daf chô cho nhung nguoI chôf cua mình o nhu ng dô
cao không fhô nao daf foI.
Cac fhIôn fhô Ia nhung vi du ro ra ng vô su bIôn mâf va hôI
sInh. Ma f froI fan dI môI dôm dô rôI hôI sInh môI buôI sang, frong
khI maf frang duo c faI sInh môI fhang môf Iân. Co phaI maf frang
nay cu ng duoc ca I fhIôn fhô cu faI sInh dôu dan không7 Co phaI
nhung ngôI sao chIôu sang môI buôI chIôu fa cu ng Ia nhu ng ngôI
sao fan IuI môI khI bình mInh foI7 Co Io, gIông nhu chung, môI
nguo I chung fa cung co fhô bj chô f dI rôI IaI hôI sInh. Không co gì
dang ngac nhIôn khI nguoI fa IIôn kôf nhu ng fhIôn fhô, dac bIôf
maf frang, voI su hôI sInh cua nguoI chôf. Chung fa so fìm hIôu
nhung y nIôm nay fu HI Iap va Rôma cô daI, nhung cu ng nôn nho
rang nhung y nIôm nay không chI co o vu ng Ðja Trung HaI hay
fhô gIoI phuong Tây.
Trong fhoI ky dâu cua HI Iap cô daI, nu fhân maf froI Ia chu
cua cac quy fhân, nu hoang âm phu. Thoo môf khoa chIôm fInh
phô bIôn o phuong Ðông, nhu ng fIa sang âm uof Ianh Io o cua maf
frang Iam fhôI rua xac nguoI chôf, nho do IInh hôn fhoaf ra khoI
xac va IInh hô n nay duoc gIaI phong khoI nguc fu frâ n gIan dô bay
Iôn co I froI. Nhu ng nguo I SyrIa fhoI cô da cô gang Iam cho fIôn
frình na y duoc xay ra mau Io bang cach dâng nhu ng hIôn fô o mô
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 67
hffp://obooks.vdcmodIa.com
nguo I chôf vao dôm ma nhung fIa sang maf frang manh nhâf.
Trong CIao HôI Ðông Phuong, nguoI fa ân djnh nhu ng ngay cu
hanh nghI fhuc cho nguoI chôf dô khoI dây nhung nIôm hy vong
nay.
KInh !panIshad, môf ban van  n CIao cô fuyôn bô, “MoI
nguo I Iìa bo fraI dâf dôu dI Iôn maf frang va hoI fho cua ho Iam
maf frang fruong phông Iôn vao fhuong fuân môI fhang”.
VIôc ca c IInh hôn bay Iôn foI maf frang không chI Ia môf ân
du. Thoo nhung frIôf gIa Khac Ky, maf frang duoc bao boc boI môf
vung co nhung finh châf vâf Iy dac bIôf. IInh hô n Ia môf hoI fho
nong, bay Iôn mô f cach fu nhIôn qua không khi dô vao vung Iua
cua bâu froI. KhI fIôn gân dôn maf frang, IInh hôn gap “vom” khi
ô-fo, môf châf khi co dac finh gIông nhu ban finh cua IInh hôn
khIô n cho IInh hô n nôI Iôn o do frong frang fhaI cân bang. MôI IInh
hôn Ia môf qua câu Iua duoc phu bâm fri fhông mInh va mo I IInh
hôn hop IaI fao fhanh môf ban hop xuong xung quanh maf frang
fuoI sang Iang. Thoo IôI hIô u nay fhì ThIôn Ðuong không phaI frôn
maf frang nhu phaI Pyfhagoro qua quyôf, ma o vom khi ô-fo bao
quanh maf frang, noI chI nhu ng IInh hôn fôf Ianh moI co fhô vao.
Thoo khoa fhIôn van phô bIôn fhoI do, maf frang Ia ha nh
fInh fhâ p nhâf frong bay hanh fInh va vo m ô-fo cua no fIô p gIap
voI khi quyôn do bân cua fraI dâf. PhaI Pyfhagoro va Khac Ky con
fuong fuong ra vIôc cac IInh hôn fro vô fraI dâf ngay sau khI dI hôf
vong cua maf frang.
Thoo fIn fuong dân gIan châu Âu, co Io môI nguoI ngôI sao
cua mình - sang hay fôI, fu y fhoo hoan canh va sô mônh cua mình
- ngôI sao nay sang Iôn Iu c nguoI ây sInh ra va faf Iu c nguoI ây
chôf. Vì fhô, môf sao bang co fhô co nghIa Ia co aI do chôf. Tu khaI
nIôm dân gIan nay, CIam muc ÐusôbIô fhanh AIoxandrIa o fhô ky
5 daf câu hoI, “Nôu vây fhì chI co haI ngôI sao vao fho I dIôm Adam
va Ðva fhôI sao, cung nhu chI co fam ngôI sao sau con Hông Thuy,
khI ma chI co n ông Nôô va bay nguoI khac sông sof fhôI sao7” MôI
nguo I dôu sInh ra duoI môf ngôI sao fôf hoac môf ngôI sao xâu.
NhIôu fhIôn nIôn ky fruoc cuôc kham pha djnh Iuâ f frong
Iu c, maf froI, fhIôn fhô ma nh nhâf frong cac fhIôn fhô, duoc coI Ia
caI frj ca c fhIôn fhô khac va Ia môf fhu “frung fâm cua vu fru,
nguô n sInh ra cac IInh hôn moI”. Thoo phaI Pyfhagoras |fhô ky 2
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 68
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fruoc C.N), maf froI Ia ApoIIo Masaagofos, nhac fruong cua cac ThI
Thân, âm nha c cua ho Ia su hoa dIôu cua cac fInh câ u.
Nhu ng nguoI co fhô nhâf fri voI nhau vô môf if su kIôn khac
cua nhu ng vung xa xôI cua fraI dâf hâu nhu dôu nhìn nhân co fhô
gIoI âm phu. Ca fruoc khI nguoI fa bIôf duoc hình fhu cua phâ n Ion
maf dâf, nguoI fa da bIôf mô fa râf sông dông va chI fIôf vô Thô
CIoI Ngâ m duoI dâf. VIôc chôn nguoI chôf duoI dâf ro rang cho
fhây nguoI fa co fhô nghI rang Âm Phu Ia oI o cu a nguoI chôf.
Hình nhu chô o cua nguoI chôf goI ra cho nguoI fa y fuong vô doI
sông sau khI chôf. Truyô n fhuyôf kô IaI rang nguoI Rôma, khI xây
dung fhanh phô cua mình, da fhoo môf fâp fuc cua nguo I Ðfru ca
cô va dao môf caI gIô ng o gIua fhanh phô dô cho nhu ng fô fIôn
dang sông duoI âm phu co fhô IIôn Iac dô dang voI fhô gIoI nguoI
sông. NguoI fa dô vao gIông nay nhung cua cu ng - nhu ng fra I dâu
mua va môf cuc dâf Iây fu fhanh phô nhu ng cu dân da o fruoc khI
dôn dây - dô Iam cho nhu ng nguoI da chôf duoc yôn ôn va dô dam
bao co nhung do ng doI nô I fIôp.
Iu c dâu, doI sông duoI Âm Phu chI Ia nôI daI doI sông frôn
fraI dâf. Ðây Ia Iy do faI sao nhIôu dân fôc chôn ca c chIôn bInh cua
mình voI xo frân, ngua, vu khi va ca c fhô fhIô p cua ho...
Iu c dâu, doI sông duoI Âm Phu chI Ia nôI daI doI sông frôn
fraI dâf. Ðây Ia Iy do faI sao nhIôu dân fôc chôn ca c chIôn bInh cua
mình voI xo frân, ngua, vu khi va cac fhô fhIôp cu a ho, faI sao
nguo I fho duoc chôn voI cac dung cu cua mình va faI sao phu nu
duoc chôn voI ca c dô fhôu dôf va cac dô bôp nuc cua mình. Nhu fhô
cuôc doI frôn maf dâf co fhô fIôp fuc duoI âm phu.
O HI Iap, co môf gIao phaI Iây fôn cua Orphonus, mô f fhI sI
fhân fhoaI muô n cu u ÐurydIco, nguoI vo yôu dâu cua mình ra khoI
âm phu; gIao phaI nay da fôn duong Orphonus nhu Ia nguoI anh
hu ng frong nhu ng cuôc ha nh frình mao hIôm dI xuông âm phu va
dI Iôn maf dâf. Khoang fhô ky 6 fruoc C. N, gIao phaI na y va
nhung nguoI Ðfrrusca fhoo ho da khaI frIô n môf y nIôm vô ngay
phan xof, môf ca nh ngay fân fhô fhâf cam dông ma chu ng fa vân
con co fhô fhây nhu ng bu c vo fhâf dop frôn nhung chIôc bình cua
ho.
Co vo nhu o HI Ia p va Rôma cô daI, y nIôm vô âm phu nhu Ia
noI o cua cac âm hôn da duoc dân chung châp nhân rông raI, hay if
Ia không hoaI nghI môf cach fich cu c.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 69
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Mac dâu frIôf hoc PIafo va KIfô gIao dôI cho I nhau vô vô sô
gIao dIôu, nhung ca haI dô u nhìn nhân duoc nhu ng ban dô fruyôn
fhông vô fhIôn duong va âm phu, fhoo nhu ng cach khac nhau. KhI
phaI Tân PIafo o fhô ky 3 phu c hung nhu ng gIao fhIôf cua PIafo
nhu Ia kInh dIôn, ho da bao vô IôI mô fa sInh dông cua PIafo vô
cuôc sông cua ca c IInh hô n frong Io ng dâf. PorhyrI, môf djch fhu
quyôf IIôf cua KIfô gIao, caf nghIa rang ma c du môI IInh hô n ban
châf Ia môf “hoI fho nong” co khuynh huong bay Iôn froI, nhung
khI môf IInh hôn dI fhâp xuô ng bâu khi cua fraI dâf, no fro nôn âm
uof va nang. Trong cuôc sông cua IInh hôn frôn maf dâf, khI no bj
vuong bân vì dâf sof cua doI sông nhu c du c, no cang fro nôn nang
hon, cho foI khI no fâf yôu bj IôI ko o xuông vu c fham cua Iong dâf.
ProcIus, môf nha Tân PIafo khac Iâ p Iuân rang, “Mac du IInh hôn
fu ban châf co khaf vong bay Iôn noI o fu nhIôn cua no, nhung khI
bj du c vong xâm chIôm, no bj do nang xuô ng va nhung ban nang
fhâp hon frong IInh hôn IôI koo no foI chô no phaI o, Ia Iong dâf”.
Nhu fhô dô hIôu rang nhu ng IInh hôn xâu xa so bj kôf an xuông
Âm Phu. Vì vây, Âm Phu không phaI chI Ia môf ân du, ma Ia môf
mang Iuo I ngâm duoI dâf gôm nhu ng dong sông va dao, nhung nha
fu va xa IIm, co nhu ng dong sông va dao, nhung nha fu va xa IIm,
co nhu ng dong nuoc cua fraI dâf dI qua va không bao gIo fhây maf
froI.
Trong fhIôn nIôn ky sau do, KIfô gIao dom dôn cho hình anh
fhIôn duong va hoa ngu c cô xua co y nghIa va môf fhuc faI mo I. Íf
co caI nhìn nao ân fuong cho bang quan nIôm cua fhanh nu
HIIdogard o ÐIngon |1099 - 1179), môf phu nu co ca finh manh da
sông frong môf nu fu vIôn fu khI Iôn fam, faI do ba duoc du cac
nghI fhu c cuôI cu ng da nh cho nguoI chôf dô day ba rang ba da
duoc maI fang dôI voI fhô gIan. Ða da vIôf nhung fIôu su ca c fhanh
voI nhung IoI Io hung hôn, nhu ng fac phâm vô Ijch su fu nhIôn, y
hoc va nhu ng bi nhIôm cu a vIôc Tao dung vu fru. Ða da nhìn fhây
va mô fa môf cach sInh dô ng nhung gì xay ra cho nhu ng IInh hôn
fôI IôI không bIôf hôI caI.
Ðuong nhIôn, nguoI mô fa fhIôn duong va hoa ngu c fhuyôf
phu c nhâf cua KIfô gIao Ia daI fhI hao y Ðanfo AIIghIorI |1265 -
1321). KInh nghIô m cam xuc chu dao cua doI ông Ia caI chôf cua
ÐoafrIco, nguoI yôu cua ông, Iuc ông moI 25 fuôI; kInh nghIôm nay
da dân daf ông danh hâ u nhu fâf ca doI sang fac cua mình dô vIôf
môf fhIôn su fhI vô fhô gIoI bôn kIa noI ÐoafrIco da dI dôn. Ong baf
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 70
hffp://obooks.vdcmodIa.com
dâu vIôf fu nam 1307 va vân co n vIôf cho foI ngay ông chôf. MuoI
ba baI ca cuôI cung cua fac phâm Io ra da bj mâf nôu sau khI chôf
Ðanfo không fro vô bao mông cho Jacop con ông bIôf chô ông câf
gIâu nhu ng vân fho ây.
Cuôc hanh frình cua ông xuông âm phu Ia môf cuôc Iu ha nh,
môf cuô c fro vô voI nhu ng canh fri râf quon fhuôc dôI voI con nguoI
fhoI cô daI.
Ia ÐIvIna CommodIa |HaI kjch Thân IInh) Ia môf fhIôn su
fhI kô IaI cuôc hanh frình cua fac gIa xuô ng âm phu, noI cu ngu
cua ko chôf. Môf fram baI fhI ca |14,233 dong) mô fa dây du “fình
frang cu a cac IInh hôn sau khI chôf” xuyôn qua cuôc hanh frình
cua Ðanfo xuông Hoa ngu c |Ðnforno), Iuyôn Nguc |PurgaforIo) va
Iôn ThIôn Ðuong |ParadIso).
Ðanfo da su du ng nhung quan nIô m van hoc fhoI frung cô dô
mô fa foan ca nh cua doI sông fhô gIoI bôn kIa. VIrgIIIus, fhI hao
IafInh cô daI, dân ông qua Hoa Ngu c va fIôp fuc dân ông qua
Iuyôn Ngu c. ÐoafrIco dân ông qua ThIôn Ðuong va chI nhuong
chô cho fhanh Ðônadô huo ng dân fIôp khI ông da ga p duoc ThIôn
Chua. VIgIIIus dâ n ông dI xuông chin fâng âm phu, o môI fâng dôu
co nhu ng hình phaf khac nhau danh cho fung IoaI IInh hôn bj doa
dây, cho foI khI ho gap chinh Safan o fâng cuôI cu ng. ÐI Iôn fhoo
môf duong hâm dân foI chân nu I Iuyôn Ngu c, ho Ioo Iôn 7 fâng
cua Iuyô n Ngu c, môI fâng Ia môf frong bay frong fôI, rôI ho fIôp
fuc Ioo Iôn foI ThIôn Ðuong, o do co chin fâng froI. Tâng fro I fhu
muoI Ia noI o cua ThIôn Chua va cac fhIôn fhân cua ngaI.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 71
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 12
S! IOI C!ON C!A TÍNH ÐOI X!NC
Cam nhâ n su hIôu bIôf con hâp dân hon chinh su hIôu bIôf.
Va không co gì ngac nhIôn khI oc fuong fuong cua con nguoI da fao
cho fraI dâf nhu ng hình fhô dôI xu ng don gIa n nhâf.
Môf frong nhu ng hình fhô hâp dân cua fraI dâf Ia hình qua
fru ng. NguoI AI Câp cô xua coI foan fhô fraI dâf nhu môf qua
fru ng ban dôm duoc gIu gìn boI maf frang, “môf con chIm frang
không Iô... gIông nhu môf con ngô ng dang âp fru ng”. Cac nha Ngô
Ðao, môf gIao phaI fhân bi KIfô gIao o fhô ky 1 va 2, cung coI froI
va dâf nhu môf Qua Tru ng Thô CIoI frong Io ng cu a vu fru. Quân
Iây qua fru ng nay Ia môf con ra n không Iô suoI âm cho qua frung,
gIu gìn fru ng, âp fru ng va dôI khI an qua fru ng do. Thanh Ðodo
Ðang Kinh da vIôf vao fhô ky 7: “TraI dâf Ia môf vâf fhô nam gIua
Iong cua vu fru, gIông nhu Io ng do fru ng nam gIu a qua frung;
chung quanh no Ia nuoc, gIông nhu Iong frang fru ng bao quanh
Iong do; bôn ngoaI nuoc Ia không khi, gIông nhu ma ng cua qua
fru ng; va o ngoaI cung Ia Iu a, bao boc Iây no nhu chIô c vo fru ng”.
Môf nga n nam sau, nha fhân ho c nguoI Anh Thomas Ðurnof
|16357-1715) da kôf hop fu fuong fhân hoc PIafo, khoa hoc va kInh
nghIôm du Ijch day nu I AIpos dô vIôf fhanh cuôn sa ch danh fIông
Thân Ho c va Tra I Ðâf |1684). Nhung ông phaI nhìn nhân rang
“quan nIôm nay vô fraI dâ f hình qua frung da co fu fhoI cô daI o
cac dân fôc IafInh, Hy Ia p, Ða Tu, AI Câp va nhung dân fôc khac
nua”. “Thân hoc” cua Ðurnof mô fa vIôc sang fao va faI fao maf
dâf fhanh 4 fhoI ky: Sang fao, Hông Thuy, Hoa TaI va Tân Thô.
Trong fhoI ky hIôn faI, sau fhoI ky Hông Thuy va chuân bj cho fhoI
Hoa TaI, maf froI Iam khô fraI dâf va nhu ng fhay dôI bôn frong
fraI dâf dang chuâ n bj cho fâf ca fraI dâf bôc chay. Sau fhoI Hoa
TaI Ia môf ngan nam voI môf froI moI va môf dâf moI; va sau ngan
nam nay, khI fra I dâf duoc bIôn dôI fhanh môf ngôI sao sang, moI
IoI fIôn frI cua kInh fhanh so duoc u ng nghIôm.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 72
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Chung fa không con ban dô nao cua nguoI Hy Iap cô daI,
nhung kho van hoc Hy Ia p co mô fa cuôc fìm kIôm caI dôI xung.
Tu Iâu fruoc khI baf dâu fIn rang fraI dâf hình câu, nguoI Hy Iap
da franh Iuân vô nhu ng hình fhu don gIan khac ma fraI dâf co fhô
co. Horodofus chô gIôu quan nIôm cua Homor vô fraI dâf Ia môf caI
dIa fron duoc sông Ocoanus bao quanh. Thoo ông, ro rang chung
quanh fraI dâf phaI foan Ia sa mac. Ngay fu fruoc khI nguoI fa
bIôf fraI dâf hình câu, nguoI fa da fIn ra ng co môf fhu “xich dao”
chIa fraI dâf fhanh haI phân dôu nhau. Thoo Horodofus, sông NII
va sông Ðanubo nam dôI xu ng nhau qua môf kInh fuyô n chay
xuyôn qua nhung ban dô Hy Iap. Môf hình fhang cân Ia hình anh
vô fraI dâf duoc châp nhâ n boI AochyIus, su gIa Ðphorus va ca c fac
gIa Hy Iap khac. “Ðuong xich dao” nay dI fhoo fruc kInh fuyôn
cua bIôn Ðja Trung Ha I frôn cac ban dô Hy Iap, co vo gIu p caf
nghIa nhIôu dIôu. No gIa I fhich ra ng vu ng TIôu a co khi hâ u Iy
fuong vì no nam doc fhoo fru c do va o gIua haI dIôm cu c cua maf
froI moc va Ian va o mua ho va mua dông.
TraI dâf hình vuông cung IôI cuô n râf nhIô u nguo I. Nhu ng
nguo I Pôru cô xua hình dung fra I dâf nhu môf caI hô p voI môf man
hình gon song, noI o cua Thân VI ÐaI. NguoI Azfocs chIa vu fru
cua ho fhanh nam hình vuông- co môf hình vuông o gIua va koo ra
môI maf môf hình vuông. MôI hình vuông chua môf frong bôn
phuong dI ra fu Chô Trung Tâm, noI o cua Thâ n Iu a XIuhfocufII,
mo va cha cua cac fhân, o frong rôn cua fraI dâf. Cac dân fôc khac
coI vu fru co hình banh xo, hay môf khôI fu dIôn.
Nhu ng chuyô n fhân fhoaI va ân du khap noI da gIup Iam cho
vu fru fro nôn dô hIôu, do p va hop Iy. NguoI fa da fuong fuong ra
du IoaI nhân vâf ky dIô u co vaI fro Nâng Ðo Vu Tru . Thâ n fhoaI
Hy Iap co AfIas vac qua dâf frôn vaI, Ia hình anh quon fhuô c dôI
voI nguo I châu Âu. O MoxIcô, co if nhâf bôn vj fhân nâng do bâu
froI, frong do nôI nhâf Ia fhân QuofzaIcoafI. Môf hình anh cua Ân
gIao cô xua cho fhây qua dâf hình ban câ u duoc do frôn Iung cua
bôn con voI du ng frôn mu hình ban câu cua môf con rua không Iô
nôI frôn daI duong cua vu fru.
Tu râf som, khoang fhô ky 5 fruoc C.N., cac hoc gIa Hy Iap
da bIôf fraI dâf co hình câ u. Ðang chung chac cha n dâu fIôn duoc
ghI Ia I frong cuô n Phaodo cua PIafo. Cac frIôf gIa Hy Iap nghIôm
fuc da bo quan nIôm fraI dâf nhu Ia môf caI dIa phang nôI frôn
maf nuo c. Truong phaI Pyfhagora va PIafo daf nIôm fIn cu a ho
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 73
hffp://obooks.vdcmodIa.com
frôn co so my hoc. Vì hình câu Ia hình foan hoc hoan hao nhâ f, nôn
fâf nhIôn fraI dâf phaI hình câu. Suy nghI fhoo cach kha c so Ia
chôI bo frâf fu frong Tao dung. ArIsfofo cung châp nhân Iy fhuyôf
nay dua frôn nhu ng Iy do foan hoc fhuân fu y va ông con fhôm môf
sô dân chu ng vô vâf Iy. O frung fâm cua vu fru, fâf nhIôn Ia fraI
dâf phaI Ia hình câu. Vì moI vâf fhô roI dôu huong vô fâm, nôn
nhung haf cua fraI dâf so hop fhanh môf qua câu khI chung fu IaI
fu ca c phia. “Hon nua, finh châf hình câ u cua fra I dâf con duoc
chung mInh boI kInh nghIôm cua cam gIac, vì nôu không, nguyôf
fhu c so không co hình dang nhu fhô; vì fuy frong nhung chu ky
hang fha ng cua maf frang cac ma nh mang nhung hình fhu du
IoaI- fhang, khuyôf, IuoI IIôm- nhung frong nguyôf fhu c Ia do maf
frang bj fraI dâf cho khuâf, fhì duong fron do chinh Ia do hình câu
cua fraI dâf”.
Vao sInh fhoI cua ArIsfofo, khoa dja Iy foan hoc o Hy Iap da
co nhung fIôn bô râf Ion. Tuy ho vân chua quan saf du nhung chI
fIôf vô maf dâf dô vo môf ban dô fraI dâf hu u du ng, nhung chI
dung foa n ho c va fhIôn van ho c, ho da daf dôn nhu ng con sô finh
foan chinh xa c dôn kInh ngac. Ca c fac gIa cô dIôn sau ArIsfofo,
không nhu ng chI co cac nha khoa hoc-frIôf hoc Io n nhu PIIny Ion
|23-79) va PfoIômô |90-168), con co nhung nha bach khoa nôI fIông
châp nhân va khaI frIôn finh châf hình câ u cua fraI dâf. Kham
pha nay Ia môf frong nhu ng dI san quan frong nhâf cua kIôn fhu c
cô dIôn dô IaI cho fhô gIoI hIôn daI.
TraI dâf hình fron goI ra nhung co hôI ma fri fuo ng fuong
fhâm my không fhô nao cuo ng Ia I duoc. Môf hình câ u co fhô duoc
chIa nho ra môf cach dôI xung, fhâ m chi do p nua, fhoo râf nhIôu
cach. Cac nha frIôf hoc-dja Iy hoc fhoI cô da râf som kham pha ra
dIôu nay.
Nhu ng cô gang dâu fIôn Ia muôn vo chung quanh qua câu
nhung duong song song dôI xung. Nôu co fhô vo dô u duoc nhu ng
duong song song nay, pha I chang nhung khoang ca ch gIua chu ng
không co môf y nghIa dac bIôf7 Thô Ia nguoI Hy Iap vo nhung
duong na y quanh khap qua câu, chIa fraI dâf fha nh nhu ng phân
nho song song nhau, ma ho goI Ia kIImafa. Nhu ng kIImafa nay co
y nghIa dja Iy va fhIôn van hoc, chu không co y nghIa vô fhoI fIôf.
ChIôu da I cua ngay daI nhâf xâp xI bang nhau faI moI noI frong
cu ng môf vung. KIImafa fhoo fIông Hy Iap co nghIa Ia “su
nghIông” vì chIôu daI cua môf ngay Iuôn Iuôn duoc xac djnh boI dô
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 74
hffp://obooks.vdcmodIa.com
nghIông cua maf froI khI no duoc nhìn fhây o môI noI. Trong vu ng
gân cuc, ngay daI nhâf frong nam Ia 20 gIo, frong khI gân xich dao
anh sang ban nga y không bao gIo koo daI qua 12 gIo dông hô. CIua
haI dIôm do Ia nhung vu ng ma ngay daI nhâf so co nhung Iuong
gIa kha c nhau.
Cac ho c gIa fhoI xua không nhâf fri frong vIôc chIa qua dâf
fhanh bao nhIôu vung nhu fhô. Môf sô nghI chI co ba, sô khac nghI
co fhô muoI hay nhIôu hon. Su dôI xu ng cu a nhu ng su phân chIa
nay bj ra c rô I vì vung ma ngay koo daI fu 14 dôn 15 gIo so rông
632 dam, frong khI vu ng ma ngay koo daI fu 19 dôn 20 gIo so chI
rông 173 dam. So dô nôI fIông nhâf Ia cua PIIny, phân chIa phân
cua maf dâf duoc nguo I Hy Iap va Rôma bIôf dôn fhoI do |nghIa Ia
phân dâf o 46 vI bac) fhanh 7 mu I song song hoan foan o phia bac
xich dao. Ong cu ng vo fhôm ba vung nua cho cac “hoang mac” o
phia cu c bac. PfoIômô fang con sô Iôn 21 muI song song cho foan
fhô bac ban câu.
Nhu ng duong fu y y do dân dân so co fâm quan fro ng Io n
frong vIô c con nguoI hIôu bIôf bô ma f cua ha nh fInh, nhung không
phaI ca c hoc gIa fhoI cô daI mong doI. Nha dja Iy nô I fIông Sfrabo
|64 fruoc C.N.7) nhân manh rang phân kIImafa nhIôf doI o ca haI
phia xich dao, chô ma maf froI dung o frôn dInh dâu suôf nua
fhang môI nam, co môf hô fhuc vâf va dông vâf dac bIôf. O vung
nay, maf dâf foan caf nuf no “không fao ra duoc IoaI gì ngoaI cây
dâu fhông, IoaI cây dâu fhông nho fao ra nhua fhông va môf sô cây
mang fra I co vj cay dô bj suc nong Iam khô hoo; vì o nhung vung
nay không co nhu ng nuI dô Iam fan mây va fao mua, cung không
co sông ngo I; va vì vây cac vung nay chI co nhu ng IoaI dông vâf co
Iông fo, sung cuf, môI dô va muI fof |vì cac phân dâu cua nhung bô
phân na y bj suc nong Ia m quo cu f)”. Nuoc da don sam cua nguo I
ÐfhIopI duoc coI Ia suc nong chay bong cu a vung nhIôf doI, con
mau hung do va finh hoang da cua nhu ng cu dân cac vung cuc bac
Ia do caI Ianh cua khu vu c Ðac cuc.
Tu cuôc fìm kIôm cac khu vu c kIImafa va su dôI xung da
phaf sInh Hô Thông Tra I Ðâf cua PfoIômô. Tuy không duoc bIôf
nhIô u bang Hô Thông Hanh TInh, ma aI cung bIôf Ia saI Iâ m, Hô
Thông TraI Ðâf cu a PfoIômô vân con cung câp cho chu ng fa vj fri
va phuong huo ng cua mình frôn maf dâf.
Horodofus va nhung hoc gIa Hy Iap fhoI xua khI dI fìm
nhung duong dôI xung, da vo môf duong fu dông sang fây qua Ðja
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 75
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Trung HaI, chIa fhô gIoI ma ho bIôf vao fhoI do fhanh haI phân.
Ðu ng cu don gIa n nay ma ho khaI frIôn dô phu hop voI hình câu
ma ho moI kham pha ra dôI voI fra I dâf, Ia môf khoI dIôm quyôf
djnh.
Ðrafosfhonos |2767-195 fruoc C.N.7) co Io Ia nha dja Iy hoc
Ion nhâf fhoI cô ma chu ng fa bIôf dôn phân Ion qua fruyôn fhuyôf.
JuIIus Caosar co Io da dua frôn cuôn Ðja Iy cua ông. O AIoxandrIa,
ông Ia nguoI fhu fhu fhu haI cua fhu vIôn Ion nhâ f phuong Tây
vao fhoI do. “Ia nha foan hoc frong gIoI ca c nha dja Iy”, ông da
khaI frIô n môf ky fhuâf dô do chu vI cua fraI dâf nay vân con duoc
su du ng.
Qua cac Iu khach, Ðrafosfhonos ngho noI rang vao gIu a frua
ngay 21 fhang 6, maf froI không dô bong frong môf caI gIông o
Syono |nay Ia Asvan), nghIa Ia maf froI o ngay frôn dInh dâu. Ong
bIôf rang maf fro I Iuôn dô bong fa I AIoxandrIa. Tu nhu ng kIôn
fhu c co san vao fhoI do, ông suy ra rang Syono phaI o phia nam
AIoxandrIa. Ong nay ra y fuong Ia nôu co fhô do duoc chIôu daI
cua bong maf froI o AIoxandrIa va o Iu c ma o Syono không co bong
maf froI, fhì ông co fhô finh duoc chu vI cua fraI dâf. Ngay 21
fhang 6 ông do bong cua môf côf ky nIôm faI AIoxandrIa va bang
cach finh don gIan cua hình ho c ông finh duoc maf froI o 7014`
cach dInh dâu. Ðô nghIông nay ba ng 1 phâ n 50 cua môf vong frong
3600. Tinh foan nay chinh xa c mô f cach Ia Iu ng, vì dô kha c bIôf
fhu c su gIua vI dô cua Asvan va AIoxandrIa, fhoo nhung finh foan
hoan hao nhâf cua chung fa ngay nay, Ia 7014`. Nhu fhô chu vI cua
fraI dâf bang 50 Iân khoang ca ch fu Syono foI AIoxandrIa. Nhung
khoang cach nay Ia bao nhIôu7 Qua Iu kha ch, ông bIôf rang nhu ng
con Iac da phaI mâf 50 ngay dô dI hôf quang hanh frình nay va Iac
da môI ngay dI duoc 100 sfadIum. Nhu fhô khoang cach fu Syono
foI AIoxandrIa Ia 5,000 sfadIum |50x100). Tu do ông finh duo c chu
vI cua fraI dâf Ia 250,000 sfadIum |50x5000). Môf sfadIum cu a Hy
Iap fuong duong 607 foof Anh. Thoo cach finh foan nay,
Ðrafosfhonos da daf dôn môf con sô cho chu vI cu a fraI dâf Ia
khoang 28,700 dam, cao hon con sô fhâf chung fa bIôf ngay nay
khoang 15 phân fram.
VIôc do cac goc cu a ông chinh xac hon vIôc do khoang cach va
dIôu nay không dang nga c nhIôn. Trong Ijch su do dac, goc Iuôn
Iuôn duoc do chinh xac hon khoang cach râ f nhIôu. Su chinh xac
vô finh foan chu vI fraI dâf cua Ðrafosfhonos không aI vuo f qua
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 76
hffp://obooks.vdcmodIa.com
duoc cho foI fhoI cân daI. Su kôf ho p hIôu qua gIua Iy fhuyôf fhIôn
van va foan ho c voI kInh nghIôm hang ngay cua ông da công hIôn
chung fa môf mâu muc ma sau ông nguoI fa da Iang quôn suôf
fhoI gIan qua daI.
Nhung ky fhuâf cua ông dô do dac bô maf fraI dâf con quan
frong hon nhu ng sô IIôu finh foan cua ông râ f nhIô u. Chung fa bIôf
dIôu nay nho nhung baI da kich Ðrafosfhonos do HIpparchus o
NIcoa |khoang 165-127 fruoc Công nguyôn), nguo I duoc coI Ia nha
fhIôn van Ion nhâf cua Hy Iap. HIpparchus Ia nguoI da kham pha
ra fIôn dông cua cac dIô m phân, IIô f kô ra 1,000 ngôI sao va chung
chung nguoI fa nhìn nhân ông Ia nguoI pha f mInh ra foan Iuong
gIac. Nhung HIpparchus co môf môI fj hIôm râf manh dôI voI
Ðrafosfhonos, nguoI da chôf 30 nam fruo c khI HIpparchus sInh ra.
Ðrafosfhonos da chIa fraI dâf bang nhu ng duong song song dông-
fây va bac-nam. Ong chIa fhô gIoI o duoc fha nh MIôn Ðac va MIôn
Nam bang môf duong dông-fây song song voI xich dao, chay qua
dao Rhodos va chIa dôI bIôn Ðja Trung HaI. RôI ông fhôm môf
duong fhang go c bac-nam, chay qua AIoxandrIa. Trôn ban dô cua
Ðrafosfhonnos, cac duong khac-dông-fây va bac-nam-không duoc
vo cach dôu nhau. Nguoc IaI, ông da vo nhu ng duong nay qua cac
dIôm nôI fIông va quon fhuô c fhoI do-AIoxandrIa, Rhodos, Moroo,
PIIIars cua HorcuIos, SIcIIy, sông Ðuphrafo, cua Vjnh Ða Tu, cua
sông Indus, muI ban dao ân Ðô. Kôf qua Ia môf mang IuoI không
dôu dan frôn maf hình câu cua fraI dâf.
HIpparhus da dI buoc fIô p fhoo. TaI sao không vo nhung
duong fron kin quanh dja câu, fâf ca song song voI duong xich dao
va cach dôu fu xich dao foI haI cu c7 RôI sau do cung vo nhu ng
duong khac fhang goc voI nhu ng duo ng song song va cach dôu quI
dao nay. Kôf qua so co môf mang IuoI dôu dan bao phu foan maf
hanh fInh. Cac duong nay không chI mô fa cac vu ng frôn ma f dâf
nhâ n duoc anh maf froI o nhung goc gIông nhau. Nôu danh sô cho
nhung duong ây, chu ng co fhô cho fa môf fâp hop cac foa dô dô
djnh vj fri cua moI noI frôn fraI dâf. Iu c do fhâf dô bIôf bao dô noI
cho bâf cu aI bIôf chô cua bâf cu fha nh phô, con sông, hay ngon nuI
nao frôn hanh fInh nay!
Ðrafosfhonos da hình dung ra môf cach mo hô nhu ng kha
nang cua môf ban dô nhu fhô. Nhung vao fhoI ky cua ông, hâu hôf
nhung chô ma nguoI fa cân fìm frôn ban dô dôu chI duoc xac djnh
boI nhung câu chuyôn cua cac Iu khach va boI fruyô n fhông. Ong
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 77
hffp://obooks.vdcmodIa.com
bIôf Ia chua du, nhung ông không co du nhu ng dIôm môc du chinh
xac dô vo ban dô cua mình. HIpparchus fIôp fuc công vIôc do bang
cach nhân manh rang môI dIôm pha I duoc xac djnh ba ng vIôc quan
saf fhIôn van chinh xa c dô co môf ban dô foan câu gôm cac vI
fuyôn va kInh fuyôn. Ong không chI co y fuo ng dung ma con fhây
Iam cach nao co fhô dua y fuong cua mình vao môf ban dô chinh
xac va fhuc du ng. Ðang cach su du ng nhu ng hIôn fuo ng fhIôn van
chung cu a foan fhô fraI dâf dô djnh vj fri ca c noI frôn maf dâf, ông
da fhIôf Iâp khuôn mâu cho vIôc vo ban dô cu a hanh fInh nay.
TIôn fhô, HIpparchus da sang fao ra fu vu ng foan hoc vân
con duoc su dung ngay nay. Ðrafosfhonos da chIa maf dâf fhanh
60 phân, nhung HIpparchus IaI chIa no fhanh 360 phân dô fro
fhanh nhung “dô” cho ca c nha dja Iy fhoI daI moI. Ong daf nhu ng
duong kInh fuyôn cua mình frôn xich dao o nhu ng khoang cach
nhau 70 dam, xâp xI kich fhuoc cua môf “dô”. Ðang ca ch phôI hop
nhung duong kIImafa fruoc kIa voI nhu ng duong kInh fuyôn nay,
ông da cho ra nhung khaI nIôm vô môf ban dô fhô gIoI dua frôn
nhung quan saf fhIôn van vô vI fuyôn va kInh fuyôn.
VI fuyô n va kInh fuyôn co fâm quan frong frong vIôc do dac
không gIan gIô ng nhu dông hô co fâ m quan frong frong vIô c do dac
fhoI gIan. Chung bao hIôu vIô c con nguoI Iam chu fhIôn nhIôn,
kham pha va danh dâu nhung kich fhuoc cu a kInh nghIôm. Chu ng
fhay fhô nhung hình da ng ngâu nhIôn cua fhIôn nhIôn bang
nhung don vj chinh xac fIô n cho con nguo I su dung.
Không fhô chôI caI rang PfoIômô Ia cha do cu a dja Iy cân daI,
nhung fIôc ra ng nguo I fa da maI maI ga n IIôn ông voI môf khoa
fhIôn van Ia c hâ u! Môf Iy do caf nghIa faI sao PfoIômô co môf hình
anh Iu mo frong Ijch su khoa dja Iy, do Ia chung fa bIôf qua if vô
cuôc do I cua ông. Không bIôf ông Ia nguo I AI Câp gôc Hy Iap hay
nguo I Hy Iap gôc AI Câp, vì ông mang môf caI fôn vu a phô fhông o
fhanh phô AIoxandrIa AI Câp, vua ngâu nhIôn frung hop voI fôn
môf nguoI ban fhân fhIô f nhâf cua AIoxador ÐaI Ðô. Môf nguo I
khac cu ng co fôn PfoIômô da fro fhanh fông frân AI Câp sau khI
AIoxandor chôf, rô I fu xung vua va fhIôf Iâp frIôu daI PfoIômô caI
frj AI Câ p suôf 3 fhô ky |304-30 fruoc C.N.). Nhung nhu ng nguoI
co fôn PfoIômô do Ia nhu ng nha caI frj, co n ông PfoIômô nay Ia
môf nha khoa hoc.
Co vo PfoIômô co fhIôn faI frong vIôc caI fhIô n công frình cua
nhung nguoI kha c va frong vIô c phôI hop vô van kIôn fhu c Io fo
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 78
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fhanh nhu ng công fhu c phô quaf hu u ich. Nhu ng fac phâm cua
ông nhu AImagosf vô fhIôn van hoc, dja Iy, TofrabIbIos vô chIôm
fInh hoc, cu ng voI nhung fac phâm vô âm nhac, quang hoc va bang
nIôn bIôu cac doI vua cua fhô gIoI duoc ông bIôf dôn, da fom Iuoc fu
fuong cao nhâf cua fhoI daI ông. Vô dja Iy, ông fham khao
Ðrafosfhonos va Hypparchus. PfoIômô cu ng fhuo ng nhìn nhân
mình ma c no voI Sfrabo, nha dja Iy va su hoc râf phong phu voI
cac phâ m su du ng fruyôn fhô ng, huyô n fhoaI va nhung cuôc hanh
frình xa rông cua mình dô fìm hIôu fhô gIoI fho I bây gIo.
ÐIôu ky dIôu nhâf Ia PfoIômô da duy frì duoc môf anh huong
manh dôn fhô nao suôf haI fhIôn nIôn ky sau khI ông chôf. Nhu ng
ban dô chu ng fa vo fhoI nay vân con su du ng nhung bô khung va
fu vu ng do PfoIômô sang chô. Hô fhông cac ô ma ông da don nhân
va caI fIôn vâ n co n Ia co ban cho vIôc vo ban dô fhoI nay. Ong Ia
nguo I dâu fIôn phô bIôn va cu ng co fhô chinh ông da sang chô ra
nhung fhuâf ngu vI fuyôn va kInh fuyô n. Tuy nhIôn dô I voI
PfoIômô, nhung fu nay cu ng mang fhôm y nghIa vô “chIôu rông”
va “chIôu daI” cua fhô gIoI bây gIo, ma nga y nay nhung y nghIa
nay không co n nu a. Trong cuôn Ðja Iy, ông da dua ra vI fuyôn va
kInh fuyôn cho 8,000 chô. Ong sang chô ra quI uo c vô phuong
huong cho cac ban dô fhoo huong bac o phia frôn va huong dông o
bôn phaI va quI uo c nay vân con Ia yôu fô côf yôu cho khoa vo ban
dô ngay nay. Iy do cua dIôu nay co fhô Ia vì nhu ng noI duoc bIôf
dôn nhIô u nhâf fhoI do dôu nam o ban câu phia bac va frôn môf
ban dô phang nhung noI nay so dô nghIôn cuu hon nôu no nam o
goc cao bôn phaI. Ong chIa ban dô fhô gIoI cua mình fhanh 26
mIôn va ông fhay dôI fy Iô dô cho fhây nhIôu chI fIôf hon frong cac
mIôn dông dân cu. Ong da fhIôf Iâp cho cac hoc gIa fhoI nay su
phân bIô f gIua dja Iy “goography, ban dô cua foan fhô fraI dâf” va
dja chi |chorography, ban dô chI fIôf cua nhu ng noI nhâf djnh).
Ong fhoo HIpparchus chIa vong fron va hình câu fhanh 3600 va
chIa nho môI dô nay fhanh parfos mInufao |= nhung phân nho câp
1, fIông Tây phuong fro fhanh “mInufos”= phuf), rôI môI phân nay
IaI chIa fhanh parfos mInufao socundao |= nhung phân nho câp 2,
fIông Tây phuong fro fhanh “soconds”= gIây) cua cung.
PfoIômô da can dam dôI dIô n voI nhu ng hô qua cua khoa vo
ban dô fhoo hình fhô qua câu cua fraI dâf. Va ông da khaI frIôn
môf bang dây cung, dua frôn khoa Iuong gIac cua HIpparchus, dô
xac djnh khoang cach gIua cac noI. Ong sang chô ra phuong phap
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 79
hffp://obooks.vdcmodIa.com
chIôu fraI dâf hình câu xuông môf maf phang. Nhu ng saI Iâ m cua
PfoIômô không phaI do ông không co oc phô bình. Ong noI rang gIa
fhuyôf fôf nhâf Ia gIa fhuyôf don gIan nhâf co fhô Iy gIaI ca c Su
kIôn. Ong canh gIac chu ng fa chI châp nhân nhung du IIôu da duoc
phô bình boI nhu ng bang chu ng khac nhau.
Nhuo c dIôm chu yôu cua PfoIômô Ia o chô ông fhIôu nhu ng
su kIôn. Ðân dân vô sau, nhung nha quan saf chuyôn môn frôn
khap fhô gIoI so fhu fhâp duoc nhu ng du IIô u dô fhoa man nhu ng
doI hoI cua ban dô fhô gIoI. Chung fa không ngac nhIôn Ia voI kho
du IIôu han chô cua mình, PfoIômô da mac phaI môf sô saI Iâm
nghIôm frong.
Môf frong sô nhu ng saI Iâ m nay co Io Ia su finh foan saI co
anh huo ng ma nh nhâf frong Ijch su. ÐôI voI chu vI fraI dâf,
PfoIômô bac bo finh foan râf chinh xac cua Ðrasfofhonos, PfoIômô
finh môI dô cua fraI dâf chI co 50 dam fhay vì 70 va rôI ông fhoo
nha bac hoc Hy Iap PosIdonIus |khoang 135-52 fruoc C.N.) va
Sfrabo, ông fuyôn bô chu vI fraI dâf Ia 18,000 dam. Cung voI vIôc
finh foan qua fhâp nay, ông pham fhôm saI Iâm Ia koo daI châu A
vô phia dông qua xa kich fhuoc fhuc su cu a no, foI 1800 fhay vì
dung Ia 1300. Hâu qua Ia ban dô cua ông da fhu hop râf nhIôu
nhung phân fhô gIoI chua duoc bIôf dôn gIu a mop phia dông châu
A va mop phia fây châu Âu. Nhung saI Iâm cua PfoIômô IaI Ia môf
dIôu may. CIa nhu ông da không fhoo Sfrabo ma fhoo
Ðrasfofhonos, cuô c gap go cua châu Âu voI Tân Thô CIoI da co fhô
bj frì hoan dôn bao Iâu7 Va rôI, gIa nhu CoIômbô da bIôf duoc
chIôu rô ng dich fhuc cua fraI dâf7 Nhung CoIômbô da fhoo
PfoIômô, vì fhoI do không co uy fin dja Iy nao cao hon PfoIômô.
CoIômbô IaI con fang vIô n fuong cua mình bang cach finh dô cua
fraI dâf 10 phân fram nho hon finh foan cu a pfoIômô.
Hon nua, không phaI chI co nhu ng saI Iâm cua PfoIômô Iam
cho ông co công frong fhanh fich cu a CoIômbô. Ðang vIôc su dung
fâf ca nhung su kIôn co san dô khang djnh finh hình câu cua fraI
dâf va rôI bang vIôc fhIôf Iâp mang vI fuyôn-kInh fuyôn Iam dIôm
dôI chIôu cho nhu ng kIôn fhu c môI ngay môf gIa fang, PfoIômô da
chuân bj cho châu Âu dI vao cuôc fham hIôm fhô gIoI. PfoIômô da
bac bo y fuong cua Homor cho rang quanh fhô gIo I foan Ia ÐaI
duong không fhô o duoc. Nguoc IaI, ông co n goI y cho fhây dâf con
bao Ia chua duoc bIôf dôn va con pha I duo c kham pha, nho do ông
da kich fhich ca c dâu oc fìm foI. Tuong fuo ng ra caI chua bIôf fhì
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 80
hffp://obooks.vdcmodIa.com
kho hon nhIôu so voI vIô c vo ra nhu ng duong nof cua nhung ca I ma
nguo I fa fuong Ia mình da bIôf.
Không nhu ng dôI voI CoIômbô, ma ca dôI voI nhung nguo I A
Râp va nhung nguoI kha c da fu ng fIn fuo ng noI kho fang kIôn
fhu c cô dIôn, PfoIômô Iuôn Iuôn Ia nguô n, fIôu chuân va fhây day
cua khoa dja Iy fhô gIoI. CIa nhu frong fhIôn nIôn ky sau PfoIômô,
cac nha hang haI va cac vj vua bao fro cho ho da fu do va mao
hIôm kho I hanh fu chô ma PfoIômô da daf dôn, Ijch su cua ca Thô
CIoI Cu va Thô CIoI MoI chac han da phaI khac hon nhIôu.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 81
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 13
CIAO ÐIÐ! CIAM HAM KIÐN TH!C
Châu Âu kIfô gIao không dI fhoo công frình cua PfoIômô.
Thay vao do, nhung Ianh fu KIfô gIao bao fhu da dung môf rao can
fruoc su fIôn bô frong kIô n fhuc vô fraI dâf. Cac nha dja Iy KIfô
gIao fhoI Trung Cô dôn suc Iu c cu a mình vao vIôc fhôu dôf môf
hình anh sac gon, fhân ho c, vô nhu ng dIôu da bIôf hay nghI Ia da
bIôf.
Ðja Iy không co chô frong danh sach “bay môn khoa hoc
nhân van” fhoI Trung Cô. No không vao duoc frong bôn môn cua
foan hoc |sô hoc, âm nha c, hình hoc va fhIôn van), cu ng không hop
voI môn na o frong ba môn cua khoa Iy Iuân va ngôn ngu |van
pham, bIôn chu ng va fu fu ). Không co vj fri cua môf khoa hoc dôc
Iâp, dja Iy Ia môf cô nhI frong fhô gIoI frI fhu c. No fro fhanh môf
fap IoaI kIôn fhu c va gIa kIôn fhu c, nhung gIao dIô u KInh Thanh,
nhung câu chuyôn fâm phao, nhung suy Iuâ n cu a frIôf gIa va
nhung fuong fuong fhân fhoaI.
Thuâf IaI nhu ng dIôu da xay ra fhì dô hon caf nghIa fhoa
dang no xay ra fhô nao va faI sao. Sau khI PfoIômô chôf, KIfô gIao
chInh phuc Ðô Quôc Rôma va hâu hôf châu Âu. TIôp fhoo Ia hIôn
fuong foan châu Âu Ia ng quôn kIô n fhu c, gây anh huong cho châu
Iu c nay fu nam 300 dôn nam 1300. Trong nhu ng fhô ky nay, cac
fin dIôu KIfô gIao da do bop hình anh huu ich cua fhô gIoI ma
nhung nha dja Iy xua da vo ra môf cach hôf suc châm chap, vâf va
va fI mI. Chung fa không co n fìm fhâ y nhu ng duong vo fI mI ca c bo
bIôn, sông ngo I, nuI non ma PfoIômô da vo ra frôn nhung so dô dua
frôn nhu ng du IIô u fhIôn van kha nhâf fhoI do.
Chung fa không fhIôu nhung bang chu ng vô nhu ng gì ca c
nha dja Iy KIfô gIao da suy nghI fhoI do. Co frôn sau fram mappao
mundI, ban dô fhô gIoI, con sof IaI fu fhoI Trung Cô. Chu ng co du
kich co - co fâm chI bang 5 cm duong choo, nhu frong bô bach khoa
cua Isdoro o SovIIIo fhô ky 7, co fâm Ion duong kinh dôn 150 cm
nhu ban dô o Nha Tho Ion Horoford |nam 1275). ÐIôu dang noI Ia
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 82
hffp://obooks.vdcmodIa.com
khI nhu ng ban dô nhu fhô duoc vo do fri fuong fuong, co râf if
nhung fhay dôI frong ca c ban dô cua fraI dâf.
Hình da ng chung cua nhu ng ban dô nay khIôn chu ng duoc
goI Ia “ban dô banh xo” hay “ban dô T-0”. Toan fhô ma f dâf o duoc
co hình môf chIô c dIa fro n |chu 0), duoc chIa ra boI môf dong nuoc
hình chu T. Phuong Ðông daf o phia frôn cu ng, hôI do co nghIa Ia
“huong” cua ban dô. Trôn chu “T” Ia Iuc dja châu A, phia duoI bôn
fraI chu T Ia Iuc dja châu Âu va bôn phaI Ia châu PhI. Thanh chu
T phân cach châu Âu voI châu PhI Ia bIôn Ðja Trung HaI; fhanh
ngang phân cach châu Âu va châu PhI voI châu A Ia sông Ðanubo
va sông NII, duoc coI Ia chay fhoo môf duong duy nhâf. Ðao quanh
fâf ca Ia “ÐIôn Ða I Ðuong”.
Nhu ng ban dô nay duoc coI Ia ban dô fhô gIoI. Chu ng duoc vo
voI muc dich dIôn fa nhung fin dIô u cua KIfô gIao fhoo kInh fhanh.
JorusaIom duoc vo o frung fâm cua ban dô. “Ðuc Chua da phan
nhu vây. Ðây Ia CIôrusaIom. Ta da daf no o gIua cac dân va cac
nuoc sông chung quanh no” |ÐdôkIoI 5.5). Nhu ng Io I nay cua ngôn
su ÐdôkIoI IoaI bo moI nhu câu vu n vaf vô vI fuyôn va kInh fuyôn.
Ðan djch phô fhông cua KInh Thanh bang fIông IafInh con du ng
chu umbIIIcus forrao, rôn cua fraI dâf. Cac nha dja Iy KIfô gIao
frung cô kIôn quyôf daf Thanh Thanh CIôrusaIom vao dung chô
nay.
Ðaf noI fhanh fhIông nhâf vao chô frung fâm không phaI Ia
chuyôn moI. Nhu chu ng fa da fhây, nguoI Ân gIao cu ng da f nuI
Moru cu a ho vao “frung fâm cua fraI dâf”. NIôm fIn vao môf nuI
fhanh, voI nhu ng cach dIôn fa khac nhau o AI Câp, ÐabyIon va
nhung noI khac, chI don gIan Ia cach noI rang chô uu dIôm nhâf
frôn maf dâf chinh Ia ca I rôn cu a vu fru . Cac fhanh phô cua
phuong Ðông fhuong coI mình Ia frung fâm. ÐabyIon |= cu a cua
cac fhân) Ia noI ca c fhân dI xuông fraI dâf. Trong fruyôn fhông HôI
CIao, Ka`bah Ia dIôm cao nhâf fhô gIoI va sao bac dâu cho fhây
Mocca Ia dôI fâm cua bâu froI. KInh fhanh cho môf vua Trung hoa
fôf Ia chô ma maf froI không doI bong gIua frua vao ngay ha chi.
Vì fhô không Ia gì cac nha dja Iy KIfô gIao cung daf Thanh Thanh
cua ho vao frung fâm, bIôn no fhanh noI hanh huong va fhanh
mu c fIôu cua ca c cuôc fhâp fu chInh.
ÐIôu dang ngac nhIôn chinh Ia xay ra Ðuoc Thuf Hâ u Io n. AI
aI cu ng muôn fIn rang mình o frung fâm. Nhung sau nhung fIô n
bô fich Iuy duoc fu xa xua, gIo dây phaI co cô gang dô quôn dI khôI
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 83
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Iuong nhung kIô n fhu c da fich Iuy ây va ru f IuI vao môf fhô gIoI
cua du c fIn va bIô u fuong. Chung fa da fhây cac hoang dô Trung
Hoa da sang chô ra Ðông Hô ThIôn Van cua Tô Tông nhu fhô nao
fruoc ca nhung dông hô o phuong Tây, dô ho IaI fjch fhu kIôn fhu c
va ky fhuâf. Ðuo c Thuf Hâu Io n ma chu ng fa sap mô fa frong
Ianh vu c dja Iy Ia môf hanh vI fhuf Iu I dang noI hon nhIôu. Vì su
fIôn bô vô kIôn fhuc dja Iy da Ian rô ng o phuong Tây, daf foI nhu ng
gIao dIôm van hoa cua môf Iuc dja da dang.
Cac fin dIôu KIfô gIao va cac hIôu bIôf KInh Thanh da ap daf
nhung dIôu fuong fuong fhân hoc frôn ban dô fhô gIoI. Ðan dô fro
fhanh huong dâ n vIôn cho cac Tin ÐIôu. MôI câu chuyôn va môI
noI duoc nhac dôn frong KInh Thanh dôu phaI co môf dja dIôm xac
djnh va fro fhanh môf Ianh vu c fìm kIôm dây hâp dân dôI voI cac
nha dja Iy KIfô gIao. Môf frong nhu ng dIô m hâp dân nhâf Ia Vuon
Ðdon. O phân phia dông cua fhô gIoI, cac nha dja Iy fhoI Trung Cô
fhuong vo mô f vuon Ðja Ðuong voI hình cua Adam va Ðva va con
ran, chung quanh Ia môf buc fuo ng cao hay môf rang nu I.
Ðô Iam cho fhô gIoI phu hop voI hình anh fhô so cua KInh
Thanh, nguoI fa cân phaI fhôu dôf IoI KInh Thanh va dông fhoI
phu nhâ n hình dang fhu c su cua fraI dâf.
NIôm fIn vao Ðdon fro fhanh môf nIôm vuI suong cung nhu
bôn phâ n. Cac fhây dong dung cam rong ruôI dI fìm vuon Ðja
Ðuong fro fhanh nhung nguoI hu ng frong câu chuyô n phIôu Iuu.
Nhung ngay ca frong nhu ng chuyôn co ban nhu xa c djnh vj
fri cua vuon Ðdon, fhì ca c nha dja Iy KIfô gIao cung không nhâf fri
vo I nhau. Môf frong nhung nguoI Iu ha nh nôI fIông nhâf fìm dôn
duoc Ðja Ðuong Ia SaInf Ðrondan, môf fu sI gan da nguo I aI NhI
Ian |484-457). TIn rang Ðja Ðuong o môf vj fri nao do frôn ÐaI
Tây Ðuong, ông da Iônh dônh mao hIôm frôn fhuyôn maI vô huong
fây cho foI khI ông foI môf haI dao xInh dop, dâf daI mâu mo chua
fung co. SaInf Ðrondan fIn chac dây Ia dja dang, “Ðâf Hua cua cac
Thanh”. Va ngay ca nhung nguoI fhich daf Ðja Ðang o môf noI
khac cu ng vân gIu “Ðao SaInf Ðrondan” frôn cac ban dô cua mình.
Câu chuyôn vô nguoI fu sI gan da nay duoc kô dI kô IaI bang râf
nhIôu fhu fIông châu Âu. Hon dao fhanh na y cu a ông da duoc vo
ro nof frong ca c ban dô frong hon mô f ngan nam, if Ia cho foI 1759.
Va ca c nha ban dô hoc fhoI cân daI cung da cô ga ng dI fìm vj fri
cua no. Nha chô fao dja câu kInh dIôn MarfIn ÐohaIm nam1492 da
Ðao SaInf Ðrondan gân xich dao, fây CanarIos, frong khI mô f sô
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 84
hffp://obooks.vdcmodIa.com
nha dja Iy daf no o gân A I NhI Ian hon, sô khac daf no o vu ng Tây
IndIos. MaI sau haI fhô ky co cac cuôc fham hIôm Ðô Ðao Nha
|1526-1721) dI fìm Ðao SaInf Ðrondan, ca c nguo I KIfô gIao moI duf
khoaf fu bo cuôc fìm kIôm. Ho da fìm ra môf chô kha c fôf hon cho
Ðja Ðuong.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 85
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 14
Q!AY VÐ VOI TRAI ÐÂT PHÀNC
IacfanfIus, nha hu ng bIôn KIfô gIao dang kinh nô, môf
“CIcoro cua KIfô gIao”, da nôu câu hoI, “Co aI IaI ngu ngôc dôn dô
fIn rang co nhu ng nguoI chân o frôn dâu, hay nhu ng noI co cac vâf
froo nguoc, cây moc nguoc, hay mua dô fu duoI Iôn frôn7 Chung fa
co fhô fìm fhây dIôu ky dIôu cua nhu ng vuo n ÐabyIon froo nguoc o
dâu nôu chung fa fIn ra ng co môf fhô gIoI froo o nhu ng dIôm ÐôI
Chân7” Cac fhanh AugusfIn, Chrysosfom va nhIôu vj khac cung
fâm co không ngân ngaI fhua nhân rang không fhô co nhu ng dIôm
ÐôI Chân |fIông IafInh Ia “AnfI-podos”, co nghIa Ia môf noI ma
chân nguoI fa o phia dôI dIôn).
Cac Iy fhuyôf cô dIôn vô nhung dIôm ÐôI Chân mô fa môf
vung Iua nong không fhô dI qua bao quanh xich dao, phân cach
chung fa voI vu ng co nguoI o phia maf bôn kIa cu a dja câ u. Iy
fhuyôf nay fao nhu ng mô I hoaI nghI nghIôm frong noI dâu oc
nhung nguoI KIfô gIao vô finh hình câu cu a fraI dâ f. Ðong gIông
sông phia bôn duoI vu ng xich dao do dI nhIôn không fhô Ia dong
gIông cu a Adam, cu ng không fhô Ia dong gIô ng nhu ng nguo I duoc
Chua KIfô cuu chuôc. Nôu nguoI fa fIn rang con fa u cua ông Nôô
da dung IaI frôn nu I Araraf phia bac xich dao, fhì không co cach
nao co fhô co nguo I sông daf chân foI duoc cac dIôm ÐôI Chân. Ðô
franh roI vao Iac dao, nhung fin hu u KIfô gIao fhich fIn rang
không fhô co cac dIôm ÐôI Chân, hoac fhâm chi nôu cân, không
fhô co fraI dâf hình câu.
Nhu ng nha dja Iy Hy Iap va Rôma cô daI không phaI bân
fâm vô nhu ng vân dô nhu fhô. Nhung không môf nguoI KIfô gIao
nao co fhô nhìn nhân rang co nhu ng con nguoI phaf sInh fu Adam
hay bj ngan cha n boI vung Iua xich dao khIôn ho không dô n duoc
vo I TIn Mung cu a Chua KIfô. Tho Rôma 10, 18 fuyôn bô, “PhaI,
qua fhuc, fIông cu a ho da vang cung fraI dâf va IoI cu a ho da vang
dI khap dja câu”. Ca Ðu c TIn Iân KInh Thanh dô u không châp
nhân co môf noI co nhu ng nguo I không fhuôc dong gIông Adam
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 86
hffp://obooks.vdcmodIa.com
hay Chu a KIfô. Môf fac gIa fhô ky 10 dIôn gIaI vô boofhIus co vIôf,
“Cho gì dung co aI cho ra ng chung fôI châp nhâ n co nhung dIôm
ÐôI chân, Ia dIôu hoan foan dI nguoc IaI du c fIn KIfô gIao”. “TIn
vao nhu ng dIôm ÐôI Chân” da fro fhanh môf IoI kôf fôI nhu ng
nguo I Iac dao chuân bj Iôn gIan hoa fhIôu. Cung co môf sô if nguoI
fìm cach fhoa hIôp bang vIô c cô gang châp nhân hình câu cua fraI
dâf vì nhung Iy do dja Iy, nhung vô phuong dIôn fhâ n hoc ho vân
con phu nhân su fôn fa I cua nhu ng nguoI sông o nhung dIô m dôI
chân. Nhung con sô nay không nhIô u.
Cac nha dja Iy KIfô gIao không co nhung du kIôn dô Iâp dây
cac ban dô cua ho, nôn ho da fìm duoc nhu ng châf IIôu dôI dao noI
nhung fuong fuong cua fhoI xa xua. Trong khI ho khInh bI khoa
hoc cua ngoaI gIa o, ma ho coI Ia do doa duc fIn kIfô gIao, fhì ho IaI
không ngân ngaI su du ng nhu ng hình anh cua fhâ n fhoaI ngoaI
gIao va su du ng chu ng dô phu c vu cho nhung mu c dich co finh gIao
dIôu nhâ f cua KIfô gIa o. Trong khI cac nha dja Iy KIfô gIao o so
nhung finh foan kha chinh xac cu a orafosfhonos, HIpparchus va
PfoIômô, fhì ho IaI vuI vo frang fri cho nhu ng ban dô Iây
CIôrusaIom Iam frung fâm cua ho bang nhung dIô u ngông cuông
nhâf cua fri fuong fuong ngoaI gIa o. JuIIus SoIInus, bIôf danh Ia
PoIyhIsfor hay “NguoI Kô Chuyôn Ða Nang” da Ia nguôn cung câp
fIôu chuân cho nô n fhân fhoaI dja Iy frong suôf môf fhoI gIan daI,
fu fhô ky 4 dôn fhô ky 14. Ðan fhân SoIInus co fhô không pha I môf
fin dô KIfô gIa o. Chin phân muoI cua bô CoIIocfanoa rorum
momorabIIIum |Suu fâp nhung ÐIôu Ky ÐIôu), xuâf ban nam 230-
240, ruf ra fu fac phâm Ijch Su ThIôn NhIôn cua PIIny, fuy
SoIInus không môf Iân nhac dôn fôn fac gIa. Va phân con IaI duoc
xao nâu fu nhu ng fac gIa cô dIô n kha c. TaI nang dac bIôf cua
SoIInus, nhu môf nha Ijch su dja Iy gân dây nhân xof, Ia o chô “daI
caf dô Iây vang”. Thâf kho co fhô fìm duoc môf nguoI khac frong
suôf môf fhoI gIan daI da anh huo ng dôn khoa dja Iy “môf cach sâu
dâm hay fô haI dô n fhô”.
Nhung haf caf cua SoIInus da co suc quyôn ru dac bIôf.
Chinh fhanh AugusfIn da fham khao SoIInus, cu ng nhu nhIôu nha
fu fuo ng KIfô gIao hang dâu cua fho I Trung Cô. Nhu ng câu chuyôn
va hình anh fhân fhoaI cu a SoIInus da chua dây nhu ng ban dô cua
KIfô gIao maI cho foI ThoI daI Kham pha. Chung fro fhanh môf
mang IuoI cua ca c kInh fuyôn va vI fuyôn ma PfoIômô da dô IaI.
SoIInus fìm fhây nhung dIôu ky dIôu khap noI. Ong kô rang o
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 87
hffp://obooks.vdcmodIa.com
IfaIIa, co nhung dân fho cu ng fhâ n ApoIIo bang ca ch nhay mua
chân frâ n frôn fhan hông, nhu ng con ma ng xa da I va mâp sông
bang vu nhung con bo sua va nhu ng con IInh mIôu nuoc daI dong
bang fha nh “nhu ng vIôn ngoc qui, co su c huf cua nam châm va co
mau hô phach”. O RhogIum co nhung con dô va châu châ u không
con dam kôu boI vì HorcuIo fuc gIân do fIông ôn cua chu ng da baf
chung phaI câm Ia ng. Ðoc bo bIôn ÐfhIopIa co nhu ng dân bôn maf,
frong khI doc fhoo dong sông NIgor co nhu ng con kIôn khô ng Iô
nhu nhu ng con cho gIu nha. O Ðu c co môf IoaI gIông nhu con Iua
co môI frôn daI dôn nôI “no phaI dI gIâf IuI dô an”.
Co Io caI dI san Iâu daI nhâf cua fhoI do Ia bIôn Ðja Trung
HaI, qua quon fhuôc khIô n chu ng fa ngay nay da quôn mâf y
nghIa cu a no. Ðo Ia môf vung bIôn nam gIu a châu PhI, châu A va
châu Âu va nguoI Rôma da goI no Ia maro nosfrum |bIôn cua
chung fa). SoIInus Ia môf frong nhu ng nguoI dâu fIôn goI no Ia
maro modIforranoum, nghIa Ia bIôn o gIua fraI dâf. Vj gIam mu c
fhông fhaI Isodoro o SovIIIo da dôI no fhanh môf fôn rIông va
không aI co fhô chôI caI uy quyôn cu a ông.
Trong khI khoa dja Iy o châu Âu dang fro fhanh môf mo
nhâp nhang nhu ng gIao dIôu va oc fuong fuong, fhì o nhu ng noI
khac nguoI fa vân dang gIa fang hIôu bIôf vô fraI dâf, cung nhu
kha nang vo ban dô fraI dâf.
Không co nhu ng fro gIup cua Ðrasfofhonos, HIpparchus hay
PfoIômô, nguoI Trung Hoa da dôc Iâp sang chô ra môf hoa dô cho
bô maf fhâf fhuong cua fraI dâf. Chu ng fa da fhây dIôu ma dông
hô Iam cho fhoI gIan, fhì hoa dô hình chu nhâf da Iam cho không
gIan, bang cach cung câp nhu ng khung dông dôu dô phân bIôf, mô
fa, kham pha va faI kham pha su da dang vô cung cu a dâf va bIôn,
nu I dôI va sa mac.
Nôu khoa dja Iy Hy Iap dua vao fraI dâf hình câu, fhì khoa
dja Iy Trung Hoa dua vao fraI dâf hình dof. Vao fhoI ma PfoIômô
dang fhu c hIôn nhu ng công frình cua mình o phuong Tây, fhì o
Trung Hoa, cac nha dja Iy da phaf frIôn cho rIông mình nhung ky
fhuâf vo ban dô va da co môf bô day fruyô n fhông vô khoa vo ban
dô fhô gIoI. NguoI Hy Iap da khaI frIôn hô fhông vo hoa dô khung
fhoo cac duong vI fuyôn va kInh fuyôn, râf dô vo frôn môf qua câu.
Nhung vì vIô c doI môf bô maf hình câu xuô ng môf maf phang qua
kho, nôn frong fhuc fô hô fhông hoa dô khung cua nguoI Hy Iap
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 88
hffp://obooks.vdcmodIa.com
cu ng không khac bao nhIôu voI vIôc vo hoa dô fhoo quan nIôm fraI
dâf phang.
Vì hô fhông hoa dô khung cua nguoI Hy Iap baf nguôn fu
quan nIô m fraI dâf hình câu, nôn hô fhông hoa dô chu nhâf cua
nguo I frung Hoa chac ha n phaI co nhung nguôn gôc hoan foan
khac. Nhung nguô n gôc ây Ia gì.
Tu nhung faI IIôu Ijch su som nhâ f cua fhoI nha Tân |221-
207 fruoc C.N.), chung fa fhây nhac nhIôu dôn nhu ng ban dô va
công du ng cua chung. Nuo c Trung Hoa duoc fhông nhâf nam 221
fruoc C.N., vua Ia san phâm vu a Ia nguoI san sInh ra chô dô quan
IIôu fo Io n, fhây cân phaI bIôf nhung dac dIôm va ranh gIoI cu a cac
vung dâf bao Ia cua mình. Ðô Iô cua nha Chu |1120-256 fruoc
C.N.) da cho nguoI soan ra nhung ban dô cua fung Ianh dja va
kIôm kô nhân khâu cua Ianh dja. KhI vua Chu dI fham Ianh fhô
cua mình, nha dja Iy frIô u dình Iuôn fhap fung dô gIang gIaI cho
vua vô dja hình va san phâm cua môI vu ng frong nuoc. ÐuoI frIôu
Han |202 fruoc C.N.-200 C.N.), cac ban dô Iuôn Iuôn xuâf hIôn nhu
môf bô may không fhô fhIôu cua dô quôc.
HaI fhIôn ky cuôI cung o Trung Hoa no rô nhu ng faI nang vo
ba n dô. Ca fruoc khI PfoIômô fhuc hIô n công frình cua mình o
AIoxandrIa, môf nguoI frung Hoa fIôn phong fôn Ia Khang !ông
|78-139 C.N.) da “vo ra nhung duong foa dô cho froI va dâf va finh
foan dua frôn nhung foa dô do”. HaI fhô ky sau, PhI So Y, môf
PfoIômô cua Trung Quôc, da ap dung nhung ky fhuâf nay dô vo ra
môf ban dô chI fIô f Trung Hoa gôm 18 fo.
Trong IoI fua cho ban dô cua mình, PhI So Y da dua ra nhu ng
huong dân don gIan cho vIôc vo ban dô dung fy Iô, voI nhu ng
khung hình chu nhâf. “Nôu vo ban dô ma không co nhung khung
chIa dô, fhì không fhô na o phân bIôf duoc xa voI gân... Nhung
nhu ng khung chIa dô cho fa môf fy Iô dung cua cac khoang ca ch.
Cu ng fhô, fa so co nhu ng dIôm fuong dôI nhau nho dung nhung
canh phân dô cua nhung fam gIa c vuông; va fy Iô dung cua cac dô
va hình duoc bIô u fhj bang vIôc xac djnh cao va fhâp, cac kich
fhuoc cu a goc, ca c duong cong va duong fhang. Nhu fhô, du co
nhung fro ngaI Io n vô hình dang cua cac nuI cao hay hô rô ng,
nhung khoang duong daI hay nhu ng noI xa Ia, nhung chô phaI Ioo
Iôn va dI xuông, nhung bâc hay nhu ng duong vong-fâf ca dôu co
fhô ghI nhân va xac djnh duoc. Nôu fa ap dung dung hô fhông
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 89
hffp://obooks.vdcmodIa.com
khung chu nhâf, fhì du Ia duong fhang hay duong cong, gâ n hay
xa, không co gì co fhô cho gIâu chu ng fa vô hình dang cua chu ng”.
Iam cach nao nguoI Trung Hoa phaf frIôn duoc môf ky fhuâf
fInh vI nhu fhô dô nam duoc nhu ng su da dang cua fraI dâf7 Hình
nhu fu râf xa xua, ho da chIa dâf fhanh nhung manh bang môf so
dô cac foa dô. Tu fhoI nha Tân, ca c ban dô cua hoang dô da duoc vo
frôn Iua. Cac fu kInh va vI ma PhI So Y da dung cho nhung foa dô
frôn ban dô cung Ia fu dô chI cac soI doc va soI khô frong nganh
dôf vaI. PhaI chang y fuo ng vô mô f khung chu nhâf frôn ban dô da
phaf sInh fu vIô c kham pha ra rang co fhô fìm ra môf dIôm frôn
ban dô vo frôn Iu a bang cach Iâ n fhoo môf soI doc va soI khô dôn
chô haI soI nay gap nhau7 Hay nguôn gôc cu a no Ia môf bang boI
foan cua fhoI Han su dung nhu ng foa dô bIôu fhj foan bô vu fru 7
Hay no co IIôn quan cach nao do voI bang co fuong Trung Hoa xôp
quân frôn cac duo ng gIao nhau7 Ðu nguô n gôc Ia gì, fhì kô f qua da
ro: do Ia môf hô fhông khung chu nhâf da phaf frIô n va duoc su
dung rông raI.
ToI gIua fhô ky 12, fruoc ca khI hô fhông cua PfoIômô duoc
phu c hung faI châu Âu, khI nha dja Iy a Râp vo ban dô fhô gIoI
nam 1150 cho vua SIcIIy Ia Rogor II, ông cu ng da du ng môf hoa dô
khung va gIông nhu nguoI Trung Hoa, ông không dô y gì foI maf
cong cua fraI dâf. Thoo Josoph Noodham goI y, fruyô n fhông Iâu
doI cua Trung Hoa da dôn voI nguoI a Râ p o Quang Ðông va qua
nhung chuyô n dI IaI nga y cang nhIôu cu a nguoI a Râ p sang
phuong Ðông. Va vì fhô co Io nguoI Trung Hoa da dong môf vaI fro
frong vIô c châm duf ThoI Thuf Hâu Ion-gIup cho cac nha dja Iy
châu Âu fro IaI con duo ng fruy fìm kIôn fhu c, kham pha IaI nhung
dung cu do dac ma Hy Iap va Rôma da dô IaI.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 90
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Phân V
Ðuong dI dôn phuong dông


"Anh sa ng xuâf fu phuong Ðông..." Tu c ngu IafInh
" ÐI hôf Ðông fhì gap Tây" Tu c ngu Anh.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 91
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 15
CAC C!OC HANH H!ONC KITO CIAO
O fhoI Trung Cô, nôu nIôm fIn da vo cac ban dô fhoo oc fuong
fuong va gIam ha m nguo I KIfô gIao frong khoa dja Iy gIao dIôu, fhì
cu ng nIô m fIn do da IôI cuôn khach hanh huong va nhu ng doan
quân fhâ p fu chInh Iôn duong kham pha phuong Ðông. NgôI Sao
da fung dân duo ng cho Ða Vua dôn ÐôIom, cu ng huong dân fâng
fâng Iop Iop fin huu dô n Ðâf Tha nh vao cac fhô ky sau do. Hanh
huong da fro fhanh môf fu c Iô KIfô gIao va dân dôn duc fIn, cung
so fro fha nh con duong dâ n foI nhu ng kham pha.
Môf fhô ky sau caI chôf cua Chua CIôsu, co nhung fin hu u
can fruong da frây dI CIôrusaIom dô sam hôI, fa on, hay chI dô
duoc dI frôn nhu ng noo duong ma Ðâng Cu u Thô cu a ho da dI. Sau
khI hoang dô ConsfanfIn fro fhanh fin dô KIfô gIao, mo ông Ia
hoang fhaI hâu HôIôna dôn CIôrusaIom vao nam 327, fro fhanh
nha khao cô, Iâp NuI Canvô, fhu fhâp nhu ng ma nh gô duoc coI Ia
cua cây Thanh CIa dich fhu c va kham pha ra Mô Thanh, noI nguo I
fa cho rang da chôn câf Chua CIôsu. Ngay faI dây, chinh vua
ConsfanfIn xây ngôI Tha nh Ðuo ng Mô Thanh dâu fIôn. Tha nh
CIôrôm, môf nha bac hoc, da dôn o faI môf vu vIôn o ÐôIom do môf
phu nu quy fôc Rôma Ia fhanh PaoIa bao fro. TaI dây fhanh
CIôrom gIang cho cac fin huu sau khI ho dI vIông ca c noI fhanh.
Vao dâu fhô ky 5, da co haI fram fu vIôn va nha fro o quanh
CIôrusaIom cho khach ha nh huong. Thanh AugusfIn va cac CIao
phu khac da khuyôn cac khach hang huong dôn CIôrusaIom dung
dô mình bj IôI cuôn boI nhung cuôc ha nh frình ma quôn mâf
Thanh Ðô ThIôn Quôc. Thô nhung dong fha c nhung khach hanh
huong vân fIôp fuc dô vao CIôrusaIom, voI dông dao nhung nguoI
huo ng dân Iuôn san sang phu c vu va vô sô quan fro khap doc
duong.
Hình anh nguoI hanh huong Ianh phop Ianh cua IInh mu c
fruoc khI khoI ha nh, fay câm gây va vo ngoc fraI, dâu dôI môf
frIôu fhIôn va doo phu hIôu cua noI dôn, da fro fhanh môf hình
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 92
hffp://obooks.vdcmodIa.com
anh dây ân fuo ng cua foan ca nh fhoI frung cô. Nô u hIôu dung
nghIa cu a no, nguoI hanh huong Ia nguo I Iôn duong dI dôn môf noI
fhanh, Ia môf fin hu u Iang fhang co fhô suôf doI phIôu baf fu môf
noI fhanh nay dô n môf noI fhanh khac.
Ðô quôc Rôma suy fan, cu ng voI su nôI dâ y cua quân cuop
bIôn, quân VandaI va nhu ng quân cuop pha khac, da khIô n cho sô
phân cu a nguo I hanh huong dây kho khan va nguy hIôm. Cuôc
chInh phuc ngay cang Ian rông cua nguo I A Râp quanh vu ng bIô n
Ðja Trung HaI, su ra doI cu a HôI gIao va con sô nguo I hanh huong
HôI gIao gIa fang da Iam fac ngho n nhung con duo ng dI IaI cua
nguo I ha nh huong KIfô gIao va khoI dây môf cuôc franh gIa nh
CIôrusaIom fhâf chua xof. Tang da o Nu I Ðôn Tho, khu Ðôn Tho
cua SaIômôn, chinh Ia noI Môhamof da Iôn froI. Môf sô fruyôn
fhuyôf HôI gIao coI CIôrusaIom chu không phaI Mocca Ia frung
fâm va rôn cua fraI dâf, "noI cao nhâf frôn fraI dâf va gân froI
nhâf". KhI gIao chu Omar fhang frân cuoI môf con Iac da frang
fIôn vao CIôrusaIom chI sau nam sau caI chôf cua Môhamof, ông
da mo ra môf cuôc chIôn ngan nam dô gIanh gIâf nhung noI fha nh.
ThoI daI Ion cua cac cuôc hanh huong KIfô gIao baf dâu o fhô
ky 10. Nhu ng nguoI HôI gIao noI chung fo ra khoan nhuong, co fhô
Ia khInh bI, nhu ng "quân vô dao" cuô ng nhIôf nay. Nhung khI
mIôn Ðâ f Thanh xa xôI fro nôn kho dôn, nhu ng nguoI KIfô gIao
dao duc da fìm cach dom huong vj cua ca c cuôc hanh huong vao
frong nha cua mình. Ho sang fao nhu ng câu chuyôn pha frôn gIua
Ijch su xa hôI, fhân fhoaI va nhung fruyô n dân gIan. Trong sach
fruyô n hanh huong nôI fIông CuIdo do PoIorIn, nguo I fa co fhô doc
fhây câu chuyô n môf khach ha nh huong dôn xIn môf mIông banh
mì cua môf nguoI dan ba o VIIIonouvo khI ba dang nuong frong Io.
Ða fu chôI va khI ba quay IaI Iây banh, fhì chI fhây môf hon da
fron. Cu ng co chuyôn nhu ng kha ch hanh huong qua PoIfIors dI hoI
hôf môf day phô moI co môf nha chju cho ho fro qua dôm. Ngay
dôm do, moI can nha frôn day phô dôu bj chay ru I, fru can nha da
cho ho o fro. Cac anh hu ng ca nhu Chansons do Cosfo kô vô nhu ng
khach ha nh huong anh hung.
NoI fhu huf khach ha nh huong nhIôu nhâf o châu Âu Ia
Rôma, "nguo ng cua cua cac fhanh Tông Ðô". Thanh Ðodo Ðang
KInh |673-735) fhuâf IaI doan duong dI dôn Rôma cua nguo I
ÐrIfông gôm "nguoI sang cu ng nhu hon, fin hu u cung nhu gIa o sI,
nam cu ng nhu nu", khaf khao danh môf if nhu ng cuôc "hanh
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 93
hffp://obooks.vdcmodIa.com
huong frân fhô" gan nhung noI fha nh, "dô hI vong dang duoc nông
nhIôf don nhâ n boI cac fhanh frôn froI". Khoang nam 727, vua Ina
cua Wossox da Iâp môf nha fro dac bIôf o Rôma cho cac khach
hanh huong Saxông. Ðong fhac nguoI ha nh huong fu nuoc Anh va
nhung noI khac dô vô Rôma ngay cang Ion sau khI cac cuôc Thâp
fu chInh dô faI chIôm CIôrusaIom bj fhâf baI.
Cu ng fho I ky nay, nhung suc ma nh o vIôn fây, môf doI sông
fhuong maI moI va mu c dân sô không ngu ng gIa fang da Iam cho
Ian song hanh huong fran ngâp. Ðân Norman, hâu duô cua nhu ng
nguo I Norso hôI fhô ky 10 fung fra n qua NormandIo o phia bo bIôn
bac nuoc Phap, da fro IaI KIfô gIao va pha I dôI quân vIôn chInh
cua ho dI khap noI. WIIIIam Nha ChInh Phuc da dua ho foI nuoc
Anh nam 1066. Ho bua dI khap vung bIô n Ðja Trung HaI, danh
chIôm mIôn nam IfaIIa va foI nam 1130 da fhIôf Iâp vuong quôc
SIcIIy, Ia noI nhu ng nguo I KIfô, Ðo ThaI va a Râp chung sông va
frao dôI vô frI fhu c, nghô fhuâf va fu fuong.
KhI Ðu c !rban II Iôn ngôI CIao hoang vao nam 1088, CIao
hôI dang o frong môf fình frang câ n caI fô câp bach, do nhu ng su
nhung Ia m cu a vIôc mua ban ân xa va chu c fuoc, cung voI su chIa
ro do su franh châ p cua môf phan - CIao hoang. CIao hoang !rban
II Ia môf nha caI cach dây nghj Iu c, ngaI da su du ng faI fô chu c va
hu ng bIô n cua mình dô fhanh fây va chua Ianh. Hoang dô phuong
Ðông hôI do Ia AIoxIus Comnonus fhây fhu dô Ðyzanco cua mình
bj quân HôI do doa, da guI su gIa foI CIao hoang !rban dô câu
vIôn. Ia con nguo I dây nghj Iu c, CIao hoang nhâ n fhây dây Ia co
hôI dô hoa hop ca c gIao hô I Ðông va Tây, dô ng fhoI dô gIaI phong
Ðâf Tha nh.
CIao hoa ng da frIôu fâp môf Công Ðông Ijch su o CIormonf,
mIôn nam nuo c Phap, vo I su fham du cu a cac gIa m mu c Phap va
cac daI bIôu cua gIao hôI o khap châu Âu. KhI Công dông khaI mac
vao ngay 18 fhang 11, 1095, no da fro fhanh môf daI hôI quân
chung, sô nguoI fham du qua dông khIô n cho fhanh duong không
fhô chua hôf, nôn phaI chuyôn sang môf canh dông o ngoaI công
phia dông cua fhanh phô. Trong cuôc daI hôI ngoaI froI, bang
nhung IoI Io hôf su c hu ng hôn, CIa o hoang da kôu goI moI fin hu u
hang haI Iôn duong gIaI phong Ðâf Thanh.
Ðô gIa I phong Ðâf Thanh, moI fin huu so Iôn duong huong vô
phuong Ðông ngay sau khI ho fhu hoach xong hoa mau vao mua
ho, fruoc ngay Iô Ðu c Mo Iôn froI, 15 fhang 8, 1096. ThIôn Chua
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 94
hffp://obooks.vdcmodIa.com
so Ia nguoI chI dao, fhanh gIa fra ng so Ia co hIôu va fIông hô xung
frân so Ia "Ðous Io voIf!" |Chua froI!). Nha cua va mo I su cua ho so
duoc daf duoI su bao vô cua CIao hôI.
VoI IoI kôu goI Iâm chIô n nay, CIao hoang !rban II da huy
dông mo I su c manh cua CIao hôI châu Âu bIôn nhu ng cuôc hanh
huong fhanh nhu ng cuôc fhâp fu chInh. Ha nh huong chI Ia cuôc
hanh frình nho cua ca nhân, con fhâp fu chInh IaI Ia cuôc hanh
frình Ion cua công dông hay quân chung. Nhu ng nguoI câf buo c
Iôn duong fâf yôu phaI fro fhanh nhu ng nguo I kham pha. Thô
nhung, nhìn chung, dIôu ho muôn fìm fhì da không fìm fhây, con
dIôu ho không nghI foI fhì ho IaI fìm fhây râf nhIôu.
Cac cuôc Thâp fu chInh so Ia môf frong nhu ng phong frao
hôn dôn nhâf, rô I Ioan nhâ f frong Ijch su. PIorro ân sI Ia môf dIôm
bao fruoc nhu ng faI hoa so xay dôn. Ong duo c goI Ia â n sI vì ông
fhuong khoac môf chIôc ao ân sI, fhuc fình ông không phaI môf ân
sI gì ca, vì ông fhich dam dông va bIôf cach khich dô ng ho. PIorro
da Iâp fao quân rIông cua mình duoc chIôu mô fu doan quân hanh
huong hô n fap o quân Ðorry mIôn frung nuo c Phap. KhI ông dôn
CoIogno mIôn dông nuoc Ðuc vao ngay Thu Ðay Tuâ n Thanh, 12
fhang 4, 1096, co khoang 15 ngan nguoI hanh huong fhuôc mo I Iua
fuôI, dan ông cu ng nhu da n ba, Ion cu ng nhu nho, da fhoo ông.
Môf công chua Ðyzanco fôn Ia Anna Comnona da so haI fhuâf IaI.
"Ca môf dao bInh cua foan fhô phuong Tây cung fâf ca cac bô Iac o
xa fân mIôn PIIIars cua HorcuIos bôn kIa bIôn AdrIafIc dang fran
qua châu Âu dô fIôn vô châu A, mang fhoo foan bô gIa dình cua
ho".
KhI dôn ConsfanfInopIo, doan Iu chIôn bInh cua PIorro da
dom dôn dây nhu ng ra c rôI moI. O dây ho nhâp chung voI doan
quân cua WaIfor Không Xu, rôI fIô n vô Tha nh Thanh, dI dôn dâu
cuop pha o do. Hoang dô Ðyzanco Ia AIoxous I fìm cach fhuyôf
phu c nhung hIôp sI ngang fang fuân fhu ky Iuâf cua ông, nhung
nhung fay hIôp sI co dây fham vong da chInh phu c va cuop pha dô
Iâp nhu ng vuong quôc moI rIông cho mình. Nhu ng dao quân KIfô
gIao nay da danh baI quân Thô NhI Ky frong nhIôu frân chIôn va
khaI hoa n fIôn vao CIôrusaIom nam 1099, kôf fhuc cuôc Thâ p Tu
ChInh fhu nhâf.
CIôrusaIom mau chong duoc fô chuc fha nh môf Ðô quôc
IafInh. Ðây mo I chI Ia buoc dâu cua phong frao sôI dông koo daI
suôf haI fhô ky dô dom IaI an foan cho cac cuôc hanh huong.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 95
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Nhung vô maf nao do, dây cu ng Ia su châm duf cua cac cuô c Thâp
fu chInh, vì Ia cuô c vIôn chInh fhanh công cuôI cu ng dô gIaI phong
Ðâf Tha nh. Cac cuôc "Tâp fu chInh" sau nay chI con Ia nhu ng cuôc
vIôn chInh dô gIu p do nhu ng fin huu da djnh cu o phuong Ðông.
Sau khI CIôrusaIom roI vao fay gIao chu Thô NhI Ky SaIadIn nam
1187, cang ngay cang nhIôu nguoI hanh huong muô n vô nhu ng noI
fhanh dô dôn hon o phuong Tây.
ÐôI voI cac fin dô o Anh quôc, noI fhanh co fIông nhâf Ia
Canforbury. Ta I dây co Vuong Cung Tha nh Ðuo ng Canforbury, Ia
noI fha nh AusfIn |cu ng goI Ia AugusfIn fhu haI, chôf nam 604) da
duoc phong Ia m fông gIa m mu c dâu fIôn va cu ng faI dây fhanh
Thomas a Ðockor da ho hao fin hu u chông IaI vua Honry II va fu
dao ngay 29 fhang 12, 1170. Sau nay, chinh vua Honry II da daf
noI nay Iam dja dIôm ha nh huong khI ông dI dôn do dô Iam vIôc
sam hôI công khaI. Rogor o Hovodon, môf nha vIôf su fho I do , da
fhuâf IaI. "Vua khI vua dôn gân fhanh phô, khI nhìn fhây ngôI
Thanh duong co chôn xa c vj fha nh fu dao, ông da xuông ngua, coI
gIay, dI chân frâ n va mac ao nham, rô I dI bô ba dam foI mô cu a vj
fhanh fu dao, voI môf vo hIôn Ianh va fhông hôI khIôn fa co fhô
nghI dây Ia vIôc cua Ðâng dang nhìn xom fraI dâf va Iam no rung
chuyôn".
Sau khI châm du f cac cuôc Thâp fu chInh, hanh huong vân
con Ia môf suc manh fruo ng fôn cua KIfô gIao châu Âu va dôI voI
nhIôu nguoI Rôma da fhay fhô cho CIôrusaIom. Nam 1300, fIôp nôI
fInh fhân cua !rban II, CIao hoang ÐonIfaco VIII da công bô Nam
Thanh Iâ n fhu nhâf, ban nhu ng on foan xa cho ca c fin hu u ha nh
huong dôn Rôma va da fhu huf frôn haI muoI ngan nguoI hanh
huong. Tu do fro dI, cu 50 nam IaI co môf Nam Thanh voI on foan
xa cho nhu ng nguoI hanh huong dôn Rôma, cho foI nam 1470 fhì
CIao hoang da ruf khoang fhoI gIan nay xuô ng con 25 nam.
Trong HôI gIao, ngay fu ban dâu, hanh huong Iuôn Iuôn Ia
môf nghIa vu fhanh. MoI fin dô HôI gIao ngoan dao, nôu co kha
nang va co fhô câp duong gIa dình frong Iu c mình dI va ng, dôu
buôc phaI hanh huong dôn Mocca if Ia môf Iân frong doI. Trong
cuôc hanh huong |) fu fhang bay foI fhang muoI fhoo Ijch Hô I gIao,
nguo I ha nh huong mac haI chIôc ao choang frang không duong chI,
bIôu fuong su bình dang cua ho fruoc ma f Thuong Ðô. Ho không
duoc cao râu hay caf mong fay. Ho phaI dI bô vong quanh dôn
Kabah bay Iân va fhu c hIôn môf sô nghI fhu c kha c xung quanh
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 96
hffp://obooks.vdcmodIa.com
dôn fho Mocca fruoc khI fro vô nha. Tu do vô sau, ho duoc fruy
fang danh hIôu hajjI, nguoI hanh huong.
IoI fuyôn xung duc fIn frong Ða n Tuyôn Thô Augsburd
|1530) cua gIao phaI CaI Cach Iufhor da kôf an nhu ng cuôc hanh
huong - cung voI vIôc an chay, fôn fho cac fhanh va Iâ n chuôI mân
côI - nhu Ia nhung "fro fro con va vô bô". Nhung nhìn IaI, cac cuôc
Thâp fu chInh cu a nhu ng doan quân hanh huong Ia môf su gây
fhu c fInh Ion. Ðo vua Ia môf dâu hIô u va nguyôn nhân cua môf suc
sông moI, môf su fìm foI moI, môf su co I mo va IInh hoaf moI frong
doI sông phuong Tây. Tu nhung cuôc Thâp fu chInh da phaf sInh
bIôf bao dIôu moI Ia do nhung con nguo I fu ng dI hôf noI nay dôn
noI khac. Cac nuoc fham du Thâp fu chInh faI phia dông Ðja
Trung HaI da phaf frIôn nôn fhuong maI cua mình voI fhô gIoI HôI
gIao. Cac nha bang cua y phaf daf khI ho faI fro cho cac ông vua
va CIao hoang va cho nhu ng kha ch hanh huong vay vôn. Nhung
nguo I hanh huong fro vô mang fhoo nhung câu chuyôn ky dIôu cua
phuong Ðông, cu ng voI su sanh dIôu frong cac hang gâm voc, fo
Iua, nuo c hoa va gIa vj, Ia nhung ca I da fao cho fha nh phô VonIco
nof quyôn ru vân con fhây duoc o ÐInh Ðogos va PIazza San
Marco.
Xof vô nhIôu phuong dIôn, su fhâf baI cua cac cuôc Thâp fu
chInh IaI Ia su may phuoc cho cac nuoc KIfô gIao va Ia môf châf
xu c fac cho châu Âu kha m pha ra fhô gIoI phuong Ðông. KhI
không con hI vo ng faI chIô m CIôrusaIom va nhung con duong hanh
huong dôn do, KIfô gIao phuong Tây quay sang hoaf dông fruyôn
gIao. Hanh huong fhì quy fu fin dô vô môf noI, con fruyôn gIa o fhì
foa ra dô dôn voI nhung nguoI xa Ia o ca nhung mIôn dâf moI. Ijch
su phaf frIôn KIfô gIao Ia Ijch su cua cac cuôc fruyô n gIao.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 97
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 16
NC!OI MONC CO ÐA MO Ð!ONC NH! THÐ NA O
Nhu ng nha fham hIôm duong bô cu a Ky Nguyôn Kham Pha
dâu fIôn cua châu Âu frôn duong fIôn vô phuong Ðông vao gIua
fhô ky 13 da cân dôn nhu ng nguôn Iu c khac ha n voI nhu ng nha
fham hIôm frôn bIôn cua fhoI daI sau. CoIombô so pha I fìm ra fhâf
nhIôu fIô n bac, fau fhuyôn, fuyôn mô va fô chuc môf fhuy fhu
doan, bao dam Iuong fhu c, gIu cho fhuy fhu doan vuI vo va không
nôI Ioan va dI frôn nhung daI duong không co ban dô. Môf nguoI
fham hIô m frôn bô fruoc kIa cu ng cân nhung faI nang khac han.
Anh fa co fhô chI cân môf hay haI ba dông hanh frong suôf cuôc
hanh frình - du frôn nhung Iô frình chua fung co nguoI châu Âu
qua IaI fruoc do. Ho co fhô kIôm fhu c an fhu c uông doc duo ng. Ho
không cân phaI Ia nhu ng nguoI gây vôn hay nhu ng nha fô chu c
bâc fhây, nhung ho phaI co finh dô fhich nghI va dô hoa hop.
Nhu ng fhuy fhu cua CoIômbô da nôI Ioan khI cuô c hanh frình koo
daI mây fuân Iô qua fhoI gIan ho cho doI, frong khI nhung nha
fha m hIô m frôn bô co fhô koo daI hanh frình cua mình fuy fhoo
nhu câ u co fhô môf fhang, môf nam, hay fhâm chi moI nam. Trong
khI nguo I dI bIôn Iônh dônh frôn nhung khoang mônh không
không môf bong nguo I va frôn bIôn fIn fuc fhuo ng Ia fIn xâu, fhì
nguo c IaI, nhu ng nguo I dI frôn bô - fhuong gIa hay nha fruyôn gIao
- co fhô Iam nghô cua mình doc duong, ho c hoI dang khI frôn
duong. Nôu nguoI dI fham hIôm duong bô dI môf mình phaI dung
fhuyôn bo cho mô f quang duong nao do, ho Ia hanh khach. ChIôc
fhuyôn fhuong do môf nguoI dja phuong chI huy va cung câp
nhung fhu cân fhIôf. Nguo I dI duong bô co fhô vua cô don hon, vua
if cô don hon nguoI dI frôn bIôn. Vì du ho co fhô fhIôu ban dông
hanh hay nhu ng nguo I dja phuong gIup do, gIông nhu nhung
nguo I dI voI CoIômbô frôn chuyôn fau Sanfa MarIa, nhung ho co co
hôI dô gap go nhIô u dIôu moI Ia, fhich fhu, hay fhInh fhoang gap
duoc môf vaI nguoI dô fro chuyô n frong nhung ngay dôm doc
duong.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 98
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Nhu ng hIôm nguy frôn bIôn hâu nhu o dâu cung gIông nhau
- song fo va gIo Ion, mâf phuong huong - nhung nhung nguy hIôm
frôn bô fhì cu ng muôn mau muôn vo nhu nhung phong canh, fao
cho cuôc hanh frình nhIôu fhich fhu va bâ f ngo. Co fhô co cuop
frong quan fro nay chang7 Ða n co fhô fIôu hoa duoc fhuc an dja
phuong không7 Ðan nôn mac frang phuc cua ban hay frang phu c
dja phuong7 NguoI fa co cho ban vao công fhanh na y không7 Ðan
co vuof qua duoc hang rao ngôn ngu dô gIaI fhich dIôu ban cân va
cho fhây công vIôc cua ban vô haI dôI voI nguoI fa7
Tham hIôm duong bô không pha I mô f buoc nhay mao hIôm
cua fâp fhô, ma Ia môf chuyôn dI vâf va cuc nhoc cua ca nhân. Thô
ma da co môf if nguoI fIôn phong Iam cuôc hanh frình gIan nan
nay va mo duong fu châu Âu dI dôn Cafhay |= Trung Hoa).
NguoI châu Âu da fu Iâu duoc ngho noI dôn nhu ng fruyô n
fhuyôf vô môf phuong Ðông bi ân. Môf if nguo I da duoc fhuong
fhu c nhu ng mon xa hoa ky Ia fu phia bôn kIa fraI dâf - Iua mjn
cua Trung Hoa va kIm cuong Iâp Ianh cua CoIconda. Trong nhung
can pho ng fraI fham dâf fIôn fu Ða Tu, ho co nhu ng bua fIôc voI
nhung mon an co gIa vj dom fu CoyIon va Java va gIa I fri hang gIo
voI nhu ng quân co fuong Ia m bang nga cua XIôm Ia.
Nhung nhu ng nha buôn cua VonIco, Conoa, hay PIsa fung
phaf daf nho vIôc buôn ban nhung fhu vâf dung cua phuong Ðông
xa Ia nay IaI chua bao gIo duoc frông fhây ân Ðô hay Trung Hoa.
Su gIao fhuong cu a ho voI phuong Ðông Ia o nhung cang phia dông
cua bIôn Ðja Trung HaI. Nhu ng ma f hang quy cua ho da duoc dom
dôn boI môf frong haI con duong chinh. Mô f Ia Con Ðuong To Iua
huyô n fhoaI, mô f duong bô doc suôf fu dông Trung Hoa sang
Trung A, dI qua Samarkand va Ðaghdad, cuôI cung dân foI nhung
fhanh phô von Hac HaI hay fây Ðja Trung Ha I. Con duong fhu haI
dI qua ÐIôn Ðông, Ân Ðô duong va ÐIôn A Râp, rôI hoac dI Iôn
Vjnh Ða Tu dôn Ðasfra, hay dI Iôn ÐIôn Ðô dô dôn kônh Suoz. Ðô
dôn duoc fhj fruo ng châu Âu, nhung hang hoa nay co n phaI dI fIôp
frôn bô, qua Ða Tu hay SyrIa hay qua AI Câp. Trôn ca haI con
duong na y, cac IaI buôn nguoI £rank hay y fhuong không fhây con
duong na o fu cac cang Ðja Trung HaI dô dI fIôp Iôn huong dông.
Cac IaI buôn Hô I gIao san sang frao dôI ha ng hoa voI ho o
AIoxandrIa, AIoppo hay Ðamascus, nhung nhung nguoI Thô HôI
gIao không cho phop ho dI fIôp vô huo ng dông. Ðây Ia Ðu c Man
Saf cua fhoI cuô I Trung cô.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 99
hffp://obooks.vdcmodIa.com
RôI bu c man ây da duoc koo Iôn frong vong chI co môf fhô ky,
fu khoang 1250 foI 1350 va da co gIao fhông fru c fIôp gIua châu
Âu va Trung Hoa. Trong fhoI ky nay, nhu ng IaI buôn y gan da da
không co n phaI cho cho nhu ng ma f hang dac san cua ho foI duoc
AIoppo, Ðamascus, hay AIoxandrIa. Ðây gIo, ho fu mình dI fhanh
fung doa n qua Ðuong To Iua foI nhung fhanh phô o ân Ðô va
Trung Hoa. Cu fuong dây so Ia khoI dâu cho môf su frao dôI IIôn
fuc va ko o daI dô Ðông va Tây Iam gIau Iân cho nhau, nhung frong
fhu c fô fhoI gIan nay chI Ia mô f gIaI doan mao hIôm fam fhoI, dô
rôI bu c man IaI rof xuông môf cach nang nô. Ðong fôI IaI fIôp fuc
phu Iôn phân Ion Ijch su fâm nhìn cua ca Ðông va Tây fhoI cân
daI. NhIô u fhâp ky nua so con pha I qua dI fruoc khI co cuôc kham
pha daI duong dô Iam cho châu Âu môf Iân nua IaI co fhô fIôp xuc
voI cac bo bIôn cu a ân Ðô va Ðông Nam A. NhIôu fhô ky nua so
con phaI qua dI fruoc khI nguoI châu Âu Ia I duoc pho p vIông fham
nhung haI cang Trung Hoa va con Iâu nu a nguoI châu Âu mo I co
fhô daf chân dôn Trung A va dâf IIôn Trung Hoa.
Ðu c man da duoc koo Iôn không phaI nho nhung nguoI Iinh
vIôn chInh châu Âu, cu ng không phaI do nhu ng fhu doan cu a cac
nha chinh frj châu Âu. Thâf ngac nhIôn, vIô c mo duo ng vao Trung
Hoa phaI duo c kô Ia do công cua nhu ng nguo I Tarfar, mô f fôc
chung Mông Cô o Trung A . Ia môf môI do doa cho châu Âu fhoI
Trung Cô, nhu ng nguo I Tarfar na y da bj nguo I châu Âu coI Ia
nhung nguoI dân cuop pha man ro, qua nhu ng hình anh ghô so
duoc mô fa vô ho boI nhung nha van châu Âu da bIôf hay ngho noI
vô nhung cuôc fham saf cua nguoI Tarfar o phuong Tây. Nhung
frong nhung nha van châu Âu nay, râf if nguoI da fân maf nhìn
fhây môf nguoI Tarfar va ho cha ng bIôf chu f gì vô nhu ng fha nh
fich fo Io n va vung bôn cu a cac fhu Ianh nguoI Tarfar cua frIô u daI
Khan.
Mông Cô Ia môf dô quôc rông Io n, rông gâp dôI dô quôc Rôma
o fhoI ky rông Ion nhâf. ConghIs KHan va doan quân cua ông fu
Mông Cô fran xuông Ðac KInh nam 1124. Trong môf nua fhô ky
sau do, ho da chIôm duoc hâu hôf dông a, rô I dI nguoc phia Tây
qua Nga, dôn fân Ða Ian va HungarI. KhI KubIaI Khan Iôn frj vì o
Mông Cô nam 1259, dô quôc cua ông da fraI rông fu sông Hoang
Ha o Trung Hoa foI vu ng bo sông Ðanubo bôn dông Âu va fu
SIborIa dôn Vjnh Ða Tu. TrIôu da I Khan cu a Mông Cô, fu ConghIs
Khan foI cac con va chau cua ông - Ðafu Khan, Mangu Khan,
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 100
hffp://obooks.vdcmodIa.com
KubIaI Khan va HuIagu - Ia môf frong sô nhung frIôu daI faI ba
nhâf cua cac dô quôc Ion. Ho bIôf kôf hop faI nang quân su, Iong
dung cam, faI fô chuc ha nh chinh va su bao dung van hoa hon bâf
ky chô dô quân chu nao o châu Âu. Ho dang co môf chô dung dang
kinh fro ng hon va khac hon voI nhu ng gì ma cac su gIa fây phuong
da gan cho ho.
Con duong vao Trung Hoa da không fhô mo ra nô u không co
nhung faI nang va fhanh fu u dac bIôf cua nhu ng quân vuong
Mông Cô va nhân dân cua ho. Marco PoIo da fìm ra con duong dôn
Trung Hoa khI nao7 Không co Marco PoIo va nhu ng nguo I khac
kich fhich fri fuo ng fuo ng cua nguoI châu Âu dô nong Iong dôn
Trung Hoa, IIôu so co môf ChrIsfophor CoIômbô7
Nam 1241, môf doan ky bInh hu ng hâu nguo I Tarfar da fan
pha Ða Ian va HungarI, danh baI môf dao bInh nguoI Ðu c va Ða
Ian frong frân chIôn IIgnIfz o SIIosIa, frong khI môf doan quân
khac cua ho danh baI quân HungarI. Ca châu Âu kInh hoang. O
ÐIôn Ða c, ngay ca nhu ng ngu dân can dam nhâf cua CofhIand va
£rIosIand cung khIôp so không dam ra danh ca o bo bIôn
Yarmoufh quon fhuôc cua ho. Hoang dô Roma £rodorIc II |1194-
1250), nguoI da fung chIô n fhang frong cuôc Thâp fu chInh fhu
sau |1128-29) va da chIôm duoc CIôrusaIom va sau do ky môf hIôp
djnh dình chIôn muoI nam voI vua HôI gIao cua AI Câp, nay so
rang dong fhac Tarfar so Ian fran khap dô quôc KIfô gIao. Ong kôu
goI su IIôn mInh cua vua Honry III, vua nuoc Anh va cac vua khac
dô cu ng chông IaI quân Tarfar, voI hy vo ng fIôu dIôf quân Tarfar.
CIao hoa ng CrôgôrIô IX fuyôn bô môf cuô c fhâp fu chInh moI
chông IaI quân Tarfar. Nhung vì co su mâu fhuân gIu a CIao hoang
voI £rodorIck II, nguoI da haI Iân bj va fuyôf fhông, nôn vua
HungarI chI hua suông ma không gu I quân dI. May fhay, khI quân
Tarfar dang daf duoc nhung fhanh công quân su Iây Iu ng nhâf cua
ho fhì ho ngho fIn fhu Ia nh Khan OkkodaI cua ho da chôf o châu A
va vì fhô ho phaI vôI koo quân vô nuoc.
Mac du co su do chu ng cua cac vua KIfô gIao va nhu ng cuôc
fan saf nguoI Ða Ian va HungarI cua nguo I Tarfar, nhung nhu ng
nguo I Tarfar co fhô Ia nhung dông mInh hu ng ma nh chông IaI
nguo I HôI gIao va Thô khI do dang an ngu con duong dân foI
phuong dông. ÐoI vì quân Tarfar, sau khI fhanh công frong nhung
chIôn djch chông IaI quân IsmaIIIan o bo phia nam cua bIôn
CaspIan, da fIôp fuc dI chInh phaf va chIôn fha ng CIao chu cua
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 101
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Ðaghdad va SyrIa. Vj fuong nguoI Tarfar o Ða Tu da phaI dac su
foI vua IuI IX cu a Phap, Iuc do dang o Cyrus frong cuôc fhâp fu
chInh, dô dô nghj su IIôn mInh va hop fac. Nhung cac vua KIfô
gIao va CIao hoang fu chô I IIôn mInh voI nhu ng nguoI không phaI
KIfô gIao. Ho muô n nhu ng fhu Ia nh Khan phaI duo c rua fôI fruoc
khI châp nhân IIôn mInh. Phan doan saI Iâm nay cua nhung nha
Ianh dao KIfô gIao da co anh huong quyôf djnh foI dIôn mao fuong
IaI cua phân Ion châu A. Suc manh cua HôI gIao Iuc nay da bj suy
yôu boI nhu ng nguoI Tarfar, nhung nhung nuoc châu Âu KIfô gIa o
không co phân dong gop nao frong su fhanh công nay.
Nhu ng nguoI Tarfar bj coI Ia "man ro" chI hanh dông ma
không cân nhân dân môf gIao dIôu nao, nhung ho IaI chinh Ia
nguo I mo duong cho phuong Tây dôn voI phuong Ðông. VoI cuôc
chInh phuc Ða Tu, nguoI Tarfar da dom IaI môf chinh sach fhuô
ma fhâp cua Mông Cô, nhung con duong ba o dam an nInh va fu do
dI IaI cho moI nguoI - va nhu fhô ho da mo ra con duong dI dôn ân
Ðô. Cuôc chInh phu c Nga cua ho mo duong sang Trung Hoa. Con
duong Io n co fôn Ia Ðuong To Iua, bang ngang châu A, fuy da co
su qua IaI fâp nâp fu nhIôu fhô ky fruoc, nhung chI sau cuôc chInh
phu c cua nguoI Tarfar, moI co nguo I châu Âu dI IaI qua do. Nhu ng
con duong AI Câp, Iuc nay con na m frong fay HôI gIao, vân câm
nguo I châu Âu qua IaI va hang hoa dI qua do phaI chju fhuô qua
nang boI nhung vua MamIuk HôI gIao, khIô n cho gIa hang ho a fu
AI Câp foI duoc IfaIIa fang Iôn gâp ba Iân.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 102
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 17
CAC NHA TR!YÐN CIA O NCOA I CIAO
CIua fhô ky 13, nhu ng bIô n cô moI xay ra da nhom Iôn noI
nguo I KIfô gIao nIôm hy vo ng ca I ho a nguoI Tarfar fhoo dao. ÐoI vì
cuôc chInh phu c nguoI Thô HôI gIao da vô fình bIôn nguo I Tarfar
fhanh nhu ng dông mInh cua KIfô gIao phuong Tây. Nhung nIôm
hy vong ngay cang Iây Ian nay da Iam cac nguoI KIfô gIao nhIôf
fhanh ha o huc muôn fhây ConghIs Khan fro fhanh nguoI KIfô gIao
dâu fIôn frôn dâf Mông Cô . Nhung fIn dôn vô vIôc ConghIs Khan
da fIn dao co vo nhu duoc cu ng cô boI mô f bao cao rang cac nguo I
vo va nguoI mo cua ÐaI Vuong Khan da fhoo KIfô gIao va boI su
kIôn co râf nhIôu nguo I KIfô gIao fhuôc phaI NosforIô frong Ianh
fhô Tarfar duoc phop fu do fhoo dao.
Cac fu sI dong PhanxIcô da fro fhanh nhu ng nha fham hIôm
dâu fIôn.
Nam 1423, ngay sau khI Iôn ngôI, CIao hoang Innoconf IV da
caI fô gIao hôI môf cach quyôf IIôf dô duong dâu voI môI do doa
xâm Iang moI cua nguo I Tarfar. CIao hoang da frIôu fâp công dông
chung o Iyons nam 1245 dô "fìm ra phuong fhuôc chô ng IaI nhung
nguo I Tarfar, nhung ko cha dap duc fIn va nhung ko bach haI
nguo I KIfô gIao". CoI IaI nhu ng fha m canh ghô ron do nguo I Tarfar
gây nôn o Nga, Ða Ian, HungarI va canh Ian song Tarfar dang
dâng Iôn, công dông khân fhIôf kôu goI ca c fin hu u chan dung moI
con duo ng ma quân xâm Iang co fhô dI qua, bang cach dao hao,
xây fuong va dap Iuy.
Nhung dông fhoI vj CIao hoang dây nghj Iuc nay da quyôf
djnh ngan chan môI nguy hIôm ngay fu gôc rô, bang cach goI môf
dac su cua mình foI Cafhay dô caI hoa vua Khan Ia Kuyuk Khan,
faI fhu dô cua ông o bac Mông Cô . Không so haI vì su kIôn chua
fung co nguoI châu Âu nao foI fhu dô Tarfar ma co fhô con sông dô
fro vô, CIao hoang Innoconf IV da goI dac su cua mình dI ngay 16
fhang 4, 1245, fruoc ca Iuc công dông khaI mac. NgaI da khôn
ngoan chon môf fu sI do ng PhanxIcô, John of PIan do CarpIno
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 103
hffp://obooks.vdcmodIa.com
|11807-1225) nguoI fung Ia ban va dô fu cua fhanh PhanxIcô AssIsI
|1182-1226). SInh faI PorugIa, gân AssIsI, fhây Iu c do dang Ia m bô
frôn cua dong faI CoIogno. Thây John Ia nguoI fhich hop fuyô f voI
cho su mang nay. Ðan bao cao daI 30 frang cua fhây vô cuôc hanh
frình haI nam, fuy van faf, nhung Ia môf frong nhu ng baI mô fa
hay nhâf vô nhu ng phong fuc cua nguoI Tarfar vao fhoI Trung Cô.
Cu ng dI voI fhây co môf fu sI PhanxIcô khac, fhây bonodIcf fho
PoIo. Ca haI da dôn duoc Mông Cô va da fhanh công fro vô.
Thây John không gIâu gIôm su mang cua mình, nhung da
khôn khoo du dô duoc nhung nguoI dja phuong không mâ y hIôu
khach dô ho chI duong cho cac fhâ y cho ng dI dôn noI. Tu fraI cua
Ðafu bôn dong sông VoIga, cac fhây dong da phaI mâf ba fhang
ruoI moI foI duo c cung dIô n cua Ða I Vuong Khan Ia Kuyuk Khan,
o Karakorum frung fâm cua Mông Cô. Truoc khI haI fhây dong
PhanxIcô foI do vao gIua fhang fa m, cac fuong Ianh Tarfar da hôI
hop dô chon va dua Iôn ngôI vj hoang dô moI cua ho, frong môf
chIôc Iôu Ion "dung frôn nhung côf Iôu daf bac va dong bang nhung
dInh vang". Cuôc frIôu yôf dâu fIôn cua vj fân vuong Khan da kich
dông ma nh fri fuong fuong cua nguoI phuong Tây vô vo huyôn
hoac cua phuong Ðông. "Ho hoI xom chu ng fôI muôn dâng Iô vâf gì
Iôn Tân Vuong; nhung chu ng fôI chang co n gì vì bao nhIôu cu a caI
chung fôI da fIôu hôf doc duong rôI. Trong Iu c o faI Iôu, chung fôI
nhìn fhây frôn môf ngon dôI o cach xa do môf chuf, co dôn frôn 5
fram xo châf dây vang, bac va gâm Iua, fâf ca duoc vua chIa cho
cac fuong Ianh va cac fuong Ianh chIa cho quân Iinh fhoo phân cua
môI nguoI". Sau do cac fhây PhanxIcô duoc phop frình Iôn vua
fhông dIôp cua CIao hoang fuyôn bô fhIô n chi muô n nguoI KIfô
gIao Ia ban cua nguoI Tarfar va mong uoc nguo I Tarfar fro nôn
hu ng ma nh voI ThIôn Chu a frôn froI. Nhung CIao hoang ra dIôu
kIôn Ia nguoI Tarfar phaI fhoo dao cua Chu a CIôsu KIfô va phaI
an nan sam hôI vì nhung fham hoa do da gây nôn.
ÐaI Vuong Khan dap Iô bang vIô c nho fhây John chuyôn cho
Ðu c CIao hoang haI Ia fhu. TIôc fhay, nhu ng fhu nay chang co nôI
dung da ng kô nao, vì daI vuong Khan không san sang fIn Chua
CIôsu KIfô. Ðu vây, fhây John không nan Iong, vì fhây duoc
nhung nguoI KIfô gIao gIu p vIôc frong hoang cung cho bIôf vua sap
sua fIn dao. KhI ConghIs Khan dô nghj pha I haI su gIa cua mình
fhoo haI fhây dong dôn fham Ðu c CIao hoa ng, fhây John da can
ngan vua. "Chu ng fôI so rang ho so nhìn fhây canh chu ng fa dang
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 104
hffp://obooks.vdcmodIa.com
hIôm fhu va xâu xo Iân nhau va dIôu do co fhô fhuc dây ho gây
chIôn voI chung fa". Ngay 13 fhang 11, 1246, vua Kuyuk Khan cho
phop fhây John fro vô.
VaI fro cua fhây John of PIan do ParpIno frong vIô c dông fây
gap nhau không châm du f o dây. Vua IouIs IX cua Phap sap sua
khoI ha nh dI Cyprus dô baf dâu gIaI doan dâu cua cuôc fhâp fu
chInh fhu 7.Ðô fhuyôf phu c vua IouIs rang so IoI hon cho CIao hôI
nôu vua IouIs o IaI Phap dô bao vô CIao hoang Innoconf IV chông
quân Tarfar va fôn "chua quy" £rodorIck II, CIao hoang phaI haI
fhây dong PhanxIcô faI ba nay foI ParIs. Ho da fhâf baI frong
chuyôn dI nay. Nhung môf fhâ y PhanxIcô khac, WIIIIam of
Rubruck, môf ban fhân cu a vua IouIs, da co nhu ng ân fuong râf
manh vô nhung câu chuyôn cua haI fhây o Mông Cô. KhI vua
IouIs Iôn duong fhâp fu chInh, vua mang fhây WIIIIam fhoo mình.
Môf fhoI gIan ngan sau khI vua dôn Cyprus vao fhang 9, 1248,
môf nguoI foI ga p vua fu xung Ia su gIa cu a ÐaI Vuong Khan va
mang fhoo môf fhông dIô p chao mung hu u nghj. Su gIa nay frình
vua IouIs rang ÐaI Vuong Khan râ f muôn co môf khôI IIôn mInh
chông Ia I quân HôI. Su gIa cu ng bao cao rang vao ngay Iô HIôn
IInh ba nam fruo c, vua Kuyuk Khan da fhoo guong mo cua vua va
fhoo dao. Tâf ca cac fhu Ia nh Tarfar da fhoo guong cua vua va
foan dân Tarfar dang hang ha I doan kôf dô chông IaI quân fhu
Saracon.
Vua IouIs ca fIn da vôI phaI fhây do ng ÐamInh Ia Andro do
Iongumoau Iam dac su cu a vua, fhây fhông fhao fIông A Râ p va
da fung dôn fraI Ðafu. Sau môf cuôc hanh frình daI, fhây Andro
da dôn duoc cung dIôn cua ÐaI Vuong Khan, nhung su mang cua
fhây da chuyô n fhanh môf bI kjch. Thây nghI mình so duoc Kuyuk
Khan chao don nhu môf nguoI dông dao va kôf môf IIôn mInh Ion.
Nhung Kuyuk Khan da bang ha va va dô quôc nay nam frong fay
cua fhaI hâu nhIô p chinh OguI CaImIsh, nguoI hoan foan không
pha I Ia KIfô huu. Sau khI don nhâ n Iô vâf, ba da duôI fhây vô voI
nhung Ia fhu dây IoI Io xu c pham dôI voI vua IouIs.
Chuyôn hanh frình fro vô koo daI môf nam. PhaI doan cua
fhây Andro da bao cao IaI rang nguo I Tarfar Ia nhung nguoI
nguyôn fhuy xuâf phaf fu phia fân cung cu a môf sa mac Ion baf
dâu fu fân cung phia dông cua fraI dâf, fu fhoI xa xua da frôn qua
nhung buc fuo ng nuI Ion |Van Iy Truong Thanh7) Ia buc fuong
ngan cha n quân Cog va Magog. Ho fhuâf IaI vIôc ConghIs Khan
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 105
hffp://obooks.vdcmodIa.com
ông nôI cua Kuyuk da fro IaI KIfô gIao sau khI ông duoc fhây
ThIôn Chua frong môf gIâc mông. Ho mô fa nhung dông xuong
nguo I frang xoa frôn nhung con duong chInh phuc cua quân
Tarfar va chI frong môf fraI cua quân Tarfar, ho da frông fhây
fam fram ngôI nha fho nho du ng frôn nhu ng chIôc xo frâ n. Ho
cu ng fhuâf IaI fIn dôn râf dang mu ng rang môf fuong Mông Cô fôn
Ia Sarfach, con cu a Ðafu, Ia môf nguoI KIfô gIao.
Vua IouIs dang o Ðâf Tha nh khI ông nhân duoc nhu ng bao
cao Iac quan nay. Thây WIIIIam of Rubbruck cu ng dang co maf bôn
canh vua. Vua frao cho fhâ y môf cuôn KInh Thanh va môf if fIôn
dô fIôu, cung voI nhu ng Ia fhu guI cho fuong Sarfach va ÐaI Vuong
Khan. Ðô franh bj xu c pha m nhu Iân fruo c, vua không chinh fhu c
goI fhây WIIIIam Ia dac su cua mình. Thây WIIIIam cu ng voI môf
fhây khac fôn Ia ÐarfhoIomov of Cromona da roI ConsfanfInopIo
ngay 7 fhang 5, 1253, dap fau bang qua Hac Ha I dôn CrImoa, rôI
dI duong bô doc fhoo dong sông Ðon. KhI ho gap Sarfach ma ho
fuong Ia ban, ông fa nôI gIân phu nhân mình Ia nguo I KIfô gIao va
"chô gIôu nguoI KIfô gIao". Cac fhây bo dây rôI bang ngang sông
VoIga, va suc no ng cua sa mac fruoc khI dôn duoc fraI cua ÐaI
Vuong Khan Ia Mangu, o kInh fha nh cua Mông Cô, ngay 27 fhang
12, 1253. ÐaI Vuong fhuong haI ca c fhây da cho o IaI haI fhang cho
foI khI "gIa Ianh" qua dI.
O frIôu dình co kha nhIôu nguo I fhuôc phaI Iac gIao NosforIô,
Iam cho kIfô gIao bj mang fIông xâu. Chinh Mangu Khan fuy fo ra
dô Iuong nhung nhung quan dIô m ro rôf cua vua khIô n fhây da
không fhanh công frong su mang cu a mình.
Thây WIIIIam kô IaI voI su fIôc ro, "CIa nhu fôI co duoc quyôn
Iam nhu ng phop Ia nhu Môso, co Io ông fa da pha I chju khuâf
phu c".
Không fhanh công frong su mang cua mình, nhung fhây
WIIIIam da mang vô cho châu Âu môf kho bau cac su kIôn o ma f
phia bôn kIa cua dja câu. Thây mô fa dong sông Ðon va sông VoIga
va cho fhây CaspIan không phaI môf vjnh ma Ia môf caI hô. Iân
dâu fIôn châu Âu bIôf duoc qua nhung baI vIôf cua fhây rang
Trung Hoa chinh Ia vu ng dâf ma nguo I Rôma goI Ia "Soros", noI
phaf mInh ra fo Iu a.
"NguoI Trung Hoa vIôf bang môf caI co gIông nhu caI co vo
cua hoa sI va ho vo cac nof khac nhau fha nh môf hình bIô u frung
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 106
hffp://obooks.vdcmodIa.com
cho môf fu". Trong faI IIôu dâu fIôn nay cua phuong Tây IIôn quan
foI chu vIôf Trung Hoa, fhây cho fhây da hIôu bIôf môf dIô u ma
nhIôu nguoI kha c không bIôf frong nhIôu fhô ky. Thây cung fI mI
va chinh xac mô fa nhu ng nghI fhuc fôn gIao cua cac Iaf ma cua
Phâf gIa o Tây Tang va kInh nguyôn "om maInI padmo, bum" cua
ho.
May man fhay, khI duo c phop roI ParIs, fhây WIIIIam duoc
gap nha bac hoc fIôn phong nguoI Anh va Ia ban cu ng dong
PhanxIcô voI fhây, do Ia Rogor Ðacon |khoa ng 1220-1292). Thây
Ðacon bj nha dong nghI ngo Ia fhu c ha nh phap fhuâ f goI hôn va
Iac gIa o, nôn da bj cach Iy o ParIs dô cac bô frôn co fhô canh chung.
Ðacon nghIôn cu u ban fuong frình vô hanh frình cua fhây
WIIIIam, rôI dua nhung dIôu kham pha cua fhây WIIIIam va o bô
Opus Majus cua mình, Ia bô bach khoa Ðacon soan cho CIao hoang
CIômonfô IV |1268). Chinh qua fac phâ m nay cua Ðacon ma
nhung kham pha cua WIIIIam duoc bIôf dôn o châu Âu.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 107
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 18
KHA M PHA CHÂ! A
Marco PoIo vuof xa moI nha fham hIôm KIfô gIao vô kInh
nghIôm, fhanh fu u va anh huong cua ông. Nhu ng fhây dong
PhanxIcô hanh frình dôn Mông Cô va fro vô frong không dây ba
nam va o do voI fu cach Ia nhu ng nha fruyôn gIao - ngoaI gIao.
Hanh frình cua Marco PoIo koo daI haI muoI bôn nam. Ong dI xa
hon nhu ng nguoI da dI fruoc mình, vuof qua Mông Cô dôn fân
frung fâm cua Trung Hoa. Ong rong ruôI khap dâf Trung Hoa cho
dôn fân daI duong va ông nam gIu nhu ng vaI fro khac nhau, fro
fhanh câ n fhân cua KubIaI Khan va fông frân cua môf fhanh phô
Ion Trung Hoa. Ong fhông fhao ngôn ngu va say mô fìm hIôu doI
sông va van hoa Trung Hoa. ÐôI voI moI fhô hô châu Âu, nhung
baI mô fa dôI dao, sông dông va hIôn fhu c cua ông vô IôI sông dông
phuong chinh Ia cuôc kham pha châu A.
VonIco fhoI do Ia môf frung fâm fhuong maI Ion o Ðja Trung
HaI va xa hon. Marco vua fron 15 fuôI vao nam 1269, khI ông
NocoIo, cha cua Marco va ông Maffoo PoIo, chu cua Marco fu
VonIco fro vô sau môf cuôc hanh frình 9 nam sang phuong Ðông.
Môf nguoI chu khac cua Marco cu ng fôn Ia Marco PoIo, co nhu ng
frung fâm buôn ban o ConsfanfInopIo va SoIdaIa o CrImoa; haI
ông NIcoIo va Maffoo cu ng dôn do nam 1260 dô hop fac voI chu om.
Trong phân mo dâu cuôn sach cua mình, Marco PoIo da kô IaI
nhung cuôc hanh frình nay ma ông không fham du. HaI ông
NIcoIo va Maffoo co o ConsfanfInopIo môf kho du fru da quy. Ho
chuyôn bang duo ng bIôn foI SoIdaIa, rôI fu phia dông bac dI doc
sông VoIga dôn cung dIôn nguy nga frang Iô cua Ðarka Khan, con
cua ConghIs Khan. Ðarka Khan không chI fIôp daI haI anh om râf
Ijch su va Iong frong, nhung dIôu dang noI hon, ông da mua foan
bô da quy cua ho, khIô n "haI anh om nhâ n duoc gâp dôI gIa frj fhâf
cua no", fhoo nhu Marco PoIo nhân djnh.
KhI môf cuôc chIôn nô ra gIua Ðarkha Khan va môf hoang fu
Tarfar khac caf duf duong vô ConsfanfInopIo cua haI anh om, ho
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 108
hffp://obooks.vdcmodIa.com
quyôf djnh fIôp fuc công vIôc mao hIôm kInh doanh xa hon vô phia
dông. Môf cuôc ha nh frình 7 ngay qua sa mac dua ho foI Ðokhara,
o dây ho nhâp doan voI môf sô su gIa Tarfar khac dang frôn duong
dôn cung dIôn cua ÐaI Vuong Khan Ia KubIaI Khan. Nhu ng su gIa
nay cho haI anh om PoIo bIôf rang vua KubIaI Khan chua fu ng gap
haI ông va so fIôp daI haI ông môf cach Iong frong va hao phong.
Nhu ng su gIa na y hua so bao vô haI ông doc duong. HaI anh om
PoIo nhâ n IoI mo I cua ho va sau môf nam daI hanh frình, "duoc
fân maf nhìn fhâ y du fhu ky dIôu", ho foI duoc cung dIôn cua vua
KubIaI Khan. Vua Khan fIô p daI ho hôf suc fhân fhIô n nhu nhung
su gIa da noI fruoc va fo ra Ia mô f con nguoI say mô fìm hIôu,
fhông mInh IInh IoI va muôn bIôf moI dIôu vô phuong Tây.
CuôI cu ng vua dô nghj haI ông Iam su gIa cu a vua dôn CIao
hoang, fhInh câ u CIao hoang pha I môf fram nha fruyôn gIao fhông
fhao vô Thâf Nghô dô day cho dân cua ông vô KIfô gIao va khoa
hoc cua phuong Tây. Ong cung xIn dom vô cho ông if dâu fu cây
don o Mô Thanh faI CIôrusaIom. KhI haI ông NIcoIo va Maffoo Iôn
duong, ho mang fhoo Ðang Vang cua vua, gIây bao dam an foan
frôn duo ng va Iô nh cua vua cho moI nguoI phaI gIup do haI ông
frôn duo ng. KhI vô foI Acro vao fhang 4, 1269, haI anh om duo c fIn
CIao hoang da qua doI va chua co nguo I kô vj. Ho fro vô VonIco dô
doI kôf qua bâu fân CIao hoang. KhI Ðuc CrogorIô X fro fha nh fân
CIao hoang, ngaI không cu môf fram nha fruyôn gIa o nhu da duoc
yôu câu, nhung chI phaI haI fu sI ÐamInh dI fhoo haI anh om PoIo.
Nam 1271, khI haI anh om NIcoIo va Maffoo PoIo ro I VonIco
dô Iôn duong fro vô voI KubIaI Khan, ho cho con fraI cua NIcoIo Ia
Marco dI fhoo. KhI ây Marco 17 fuôI va so Ia nguoI Iam cho cuôc
hanh frình cua ho dI vao Ijch su. TaI Iajazzo frôn bo dông Ðja
Trung HaI, haI fu sI ÐamInh hoang so da bo cuô c, chI con IaI ba
nguo I cu a gIa dình PoIo. Ho fIôp fuc dI dô n Ðaghdad, rôI dôn
Ormuz o cua Vjnh Ða Tu. Tu Ormuz, Io ra ho da co fhô Iam môf
cuôc hanh frình daI bang fau qua bIôn ân Ðô, nhung ho da chon dI
duong bô Iôn phia dông ba c qua Sa Mac Korman cu a Ða Tu foI
vung dôI nu I gIa Ianh o Ðadakhshan, nôI fIô ng vô ngoc fhach, Iam
fhach va ngua quy . Macro kô IaI, o dây co nhung con ngua "sInh ra
fu nhu ng con ngu a caI da phôI gIông voI con ngua ÐucophaIô cua
hoang dô AIoxandro va fâf ca chu ng khI sInh ra dôu co môf sung
fruoc fra n gIông nhu con ÐucophaIô". Ho o IaI dây môf nam cho
cho Marco khoI bô nh nho hif fho không khi mIôn nu I frong Ia nh.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 109
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Ho IaI Iôn duo ng qua sa mac va dôn Tanguf, phia cu c fây bac
Trung Hoa, bang qua nhung fhao nguyôn Mông Cô va dôn cung
dIôn cua Vua Khan, sau môf cuôc hanh frình gIan nan ba nam
ruoI.
Vua KubIaI Khan fIôp don nhung công dân VonIco hôf suc
Iong frong. IInh cam duoc nhu ng faI nang cua câ u bo Marco 21
fuôI, vua Khan ngay Iâp fuc gIu Marco IaI phuc vu ông va phaI ông
dI Iam dac su cu a mình faI môf nuoc frong sau fhang. Nga y nay,
khI doc nhung cuôc hanh frình cu a Marco PoIo, fâf ca chu ng fa
hIôu ro duoc kôf qua su say mô frI fhu c cua vj vua Mông Cô o fhô
ky 13 ây.
NhIôu Iâ n, khI ca c su gIa cua vua dI fham cac mIôn khac
nhau frôn fhô gIoI fro vô, ho chI bao cao cho vua nhu ng gì IIôn
quan foI nhIôm vu cua ho , ngoaI ra ho không bIôf fhôm dIô u gì
khac. Vua coI ho chI Ia nhung ko ngôc nghôch vô fich su va vua
noI: "Ta muôn bIôf nhIôu dIôu xa Ia va hay ho o xu nguo I, nhu ng
phong fu c cua cac dân fôc khap noI frôn fhô gIoI, chu không muôn
bIôf nhu ng công vIôc cua cac nuoc do". ÐIô f duoc y vua, nôn môI
khI Marco PoIo dI dI vô vô, ông dôu fìm hIôu can ko moI dIôu fhuôc
moI Ianh vuc khac nhau cua cac xu so xa Ia ma ông dôn fham, rô I
fhuâf IaI fâf ca cho ÐaI Khan. Ong fìm hIôu fâf ca nhu ng gì o
nhung mIôn dâf xa xôI ma ông bIôf Ia vua râf fhich, khIôn cho vua
râf haI Iong va dom Iong yôu môn sung aI Marco Iam. Vua cho
rang Marco bIôf nhIôu hon bâf cu môf aI va dôI voI vua Khan, chI
co Marco PoIo Ia bIôf dung cap maf cua mình!
Chung fa không bIôf fhôm gì vô nhung nam fhang haI ông
NIcoIo va Maffoo PoIo sông o frIôu dình vua Khan, chI bIôf rang
sau 17 nam, ho da "co râf nhIôu vang bac châu bau". Cang ngay
vua cang muôn gIu Marco IaI bôn mình, không muô n ông roI xa
ông. Nhung nam 1292, vua cân co môf nguoI hô fô ng môf công
chua Tarfar sang Iam dâu cho nha IIkhan cua Ða Tu. Cac phaI
doa n cua IIkhan da không fhanh công frong vIôc dua công chu a 17
fuôI nay vô Ða Tu bang duong bô. Ho fro IaI hoang cung cua
KubIaI Khan va dô nghj dua công chua dI qua duong bIôn. Ðu ng
Iu c do Marco da fro vô sau môf chuyôn công vu frôn duong bIôn foI
ân Ðô. PhaI doan Ða Tu da bIôf danh fIông cua nguo I VonIco frôn
duong bIôn, nôn dô nghj vua cho phop Marco hô fô ng ho va công
chua frôn duong bIôn. Vua Khan Iônh cho chuân bj 14 fhuyôn Ion,
voI môf doan hô fông sa u fram nguoI va Iuong fhuc du cho haI
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 110
hffp://obooks.vdcmodIa.com
nam. Sau môf chuyôn ha nh frình hIôm nghoo qua ÐIôn Ðông foI
Sumafra rôI qua bIôn Ân Ðô, chI con muoI fam nguoI frong sô sau
fram nguoI frong doan sông sof, công chua Tarfar da foI duo c frIôu
dình cua Ða Tu an foan. Công chua râf quyôn Iuyôn nhung nguoI
VonIco va da kho c Iuc ho chIa fay.
Nhu ng nguoI cua gIa dình PoIo fro vô quô nha bang duong bô
qua ÐabrIz bac Ða Tu, qua TrobIzond o bo bIôn nam Hac HaI, rôI
dôn ConsfanfInopIo, fu do ho vô foI VonIco vao mu a dông 1295,
sau 24 nam xa nha. CIa dình PoIo fu Iâu fuong ho da chôf. NguoI
fa kô IaI rang sau khI ba nguoI Ia an bân xôc xôch xuâf hIôn, frông
ho gIô ng nhu nhu ng nguoI Tarfar hon Ia nguoI VonIco, nhu ng
nguo I ba con quy fôc VonIco cua ho không bIôf phaI dôI xu voI ho
ra sau. Nhung nhu ng ky uc xa xua cua ho da fro IaI ngay frong
fâm fri ho khI nhung nguoI phIôu baf nay gIâf bung nhung duong
chI cua nhu ng bô ao quân bân fhIu cua ho ra va IôI ra kho châu
bau bi mâf cua ho - foan Ia ngoc bich, kIm cuong va ngoc fhach.
Thô Ia ho ôm choang Iây nhau va fô chuc môf dam fIôc hôI ngô IInh
dình, kô cho nhau ngho nhung câu chuyô n ky Ia.
Ðo Ia nhung nam xay ra nhu ng cuô c saf phaf cay dang gIua
VonIco va Conoa dô gIanh quyôn buôn ban frôn bIôn Ðja Trung
HaI. Nga y 6 fha ng 9, 1298, cuôc chIôn daf foI fôf dInh gIua nguoI
VonIco va Conoa o CurzoIa ngoaI bo bIôn vung ÐaImafIa, nguoI
Conoa fhang frâ n, voI bay ngan fu bInh. Trong sô nhung fu bInh
nay, co môf "fhuyôn fruo ng quy fôc" cua chIôn fhuyôn VonIco, do
Ia Marco PoIo. Ðj xIông va dua vô môf nha fu o Conoa, ông da kôf
fhân voI môf fu bInh khac fung bj baf frong môf cuôc chIôn fruoc
dây gIua nguoI Conoa va nguo I PIsan. Tôn ông fa Ia RusfIchoIIo.
RusfIchoIIo vôn Ia môf van sI fu ng vIôf cac fruyôn hIôp sI va da nôI
fIông voI cac fruyô n vô Vua Arfhur va chIôc Ðan Tro n. Tuy không
han Ia môf fhIôn faI van chuong, RusfIchoIIo vân Ia môf bâc fhây
frong Ioa I hình fruyôn cô cua mình. Qua nhung hôI uc cua Marco,
RusfIchoIIo fìm fhây nhung châf IIôu cho môf IoaI hình fruyôn cô
moI cua ông - "Truyôn Thô CIoI" - va ông da fhuyôf phu c Marco
hop fac. Chac han Marco PoIo da phaI fhu fhâp nhung ghI chop
cua mình o nha. Thô rôI, Io I dung nhung gIo ranh rôI frong fu va vì
haI nguo I bj gIam chung phong voI nhau, Marco PoIo da kô IaI
hang gIo kho chuyôn phong phu vô cac cuô c hanh frình cua mình
cho RusfIchoIIo va ông nay da vIôf fhanh sa ch.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 111
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Tu fruoc foI nay, chua fung co cuôn sach nao cung câp nhIô u
fhông fIn frung fhu c nhu cuôn sach nay, hay mo rông fâm nhìn
cua con nguoI vô môf châu Iu c nhu fhô.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 112
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 19
THOI ÐAI ÐÐN TOI TRÐN Ð!ONC ÐO
Trong nhu ng fhâ p ky cua nhu ng nha fham hIôm duong bô
fIôn phong, vIô c buôn ban gIua châu Âu va phân cuc dông châu A
da phôn fhjnh, fuy o muc dô nho va không phô câp. Hang chuc IaI
buôn châu Âu co Io da dI dôn nhu ng mIôn dâf xa xôI ây, nhung
ngoaI nhung nguoI cua gIa dình PoIo, sô nhu ng nguoI vIôf IaI cac
cuôc ha nh frình cua ho chI dôm frôn dâu ngon fay. Chu ng fa con
gIu IaI duoc môf faI IIôu sông dông fuy không Iuôn Iuôn dang fIn
cây vô nhu ng cô ng dông nguo I Âu sông o ca c fhanh phô Trung
Hoa, do cac fu sI dong PhanxIcô gan da da dô IaI. Môf frong nhu ng
nguo I du ng ca m nhâf Ia cha CIovannI doI MonfocorvIno.
Nam 1289, CIao hoang NIcoIas IV phaI cha foI Ðac KInh va
cha da foI do nam 1295. Ðôn noI, cha da "frình Iôn vua Khan fhu
cua Ðuc CIao hoang va kôu moI vua don nhân Ðu c TIn Công CIao
cua Chu a CIôsu KIfô, nhung vua da quon fôn fho ngâu fuo ng fu
Iâu rô I. Tuy nhIôn, vua ban nhIôu ân huô cho nguo I KIfô gIao va
haI nam ây fôI duoc o frong vung voI vua". Tu sI na y da xây dung
môf fhanh duong Ion o Ðac KInh voI môf fhap chuông va ba qua
chuông, ngay gIu a duong dI fu cung dIôn cu a vua Khan. Thoo IoI
cha kô, faI dây cha da ru a fôI cho khoang sau nga n nguoI. Cha
cu ng da Iâp va huân Iuyôn môf ban hop xuong gôm môf fram nam
muoI fhIôu nIôn. "Ðuc Vua râf fhich fhu khI ngho ca c om haf. TôI
cho koo chuông va o fâf ca cac gIo kInh va fôI haf kInh chung voI
công doan gôm foan fro fho va chu ng fôI ha f fhuôc Iong, vì không
co sach nha c". Cha CIovannI duoc phong Tô ng CIa m Mu c
CambaIuc |Ða c KInh) nam 1307 va if nam sau co 3 gIam muc phu
fa.
Môf fu sI PhanxIcô khac, cha OdorIco dI Pordonono, da doc
cho môf dông nghIôp vIôf IaI nhu ng hôI uc phong phu va gIau hình
anh vô doI sông o Trung Hoa, noI cha da sông 3 nam fruoc khI fro
vô Padua bang duong bô qua frung a vao nam 1330. Cha da ghI IaI
nhIôu dIô u không duoc Marco PoIo kô - phong fuc câu ca voI chIm
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 113
hffp://obooks.vdcmodIa.com
côc, fhoI quon dô mong fay daI va fruyô n fhông phu nu phaI bo
chân. KhI fu sI CIovannI MarIgnoIII nguo I £IoronfIna dôn Ðac
KInh nam 1342, cha ghI nhân rang Tông CIam Mu c Ðac KInh da
co môf foa gIam mu c xu ng voI dja vj cao cu a ngaI va fâf ca gIao sI
Công gIa o "duoc an cu ng ban voI Hoang Ðô môf cach hôf suc vInh
du". O fhanh phô cang Zayfon |XInh Quang), cha fhây co ba fhanh
duong Io n cua dong PhanxIcô va môf nha nghI cho nhung Ia I buôn
châu Âu.
Khoang nam 1340, ông £rancosco ÐaIduccI PogoIoffI, môf
nhân vIôn Iam vIôc cho gIa dình ngân hang ÐaIdI cua £IoronfIna
da soan môf câm nang fIô n dung cho ca c IaI buôn dI xa. Cuô n sach
nay cho chung fa nhung khaI nIôm quy bau vô su buôn ban phôn
fhjnh. Câm nang fhuong maI Ðaodokor cu a ông chua râf nhIôu
fhông fIn ma môf IaI buôn duong bô cân dôn khoang cach gIua cac
noI va nhung chô nguy hIô m, cac hô fhông do Iuong, gIa ca va fy Iô
hôI doaI, cac Iuâf haI quan, nhu ng chI dân fhu c fIôn vô Iuâf haI
quan, vô caI gì an duoc, caI gì không an duoc va phaI ngu o dâu.
"Truoc fIôn, ban phaI dô râu moc daI không duoc ca o. Va o
Tana, ban nôn co môf nguoI fhông ngôn rIông. Va ban không duoc
fIôc fIôn fhuô fhông ngôn, dô co môf nguoI fhông ngôn gIoI chu
không phaI môf fhông ngôn do. NgoaI nguoI fhông ngôn, ban nôn
fhuô if Ia haI nguoI gIup vIôc Ia dan ông fôf va fhao fIông Cuman.
Nôu nha buôn muôn fhuô môf phu nu o Tana cung duoc, vì nguoI
nay co fhô gIup duoc nhIôu vIôc, nhung phaI Ia nguoI cung fhao
fIông Cuman nhu dan ông.
Ðac ma nguo I IaI buôn mang fhoo foI fân Cafhay so bj fjch
fhu va bo vao kho quy cu a vua. Ðu IaI, ho nhân duoc fIôn gIây cua
nguo I Cafhay. Ðây Ia fhu gIây mau vang, co dong ân cua vua. Ðan
co fhô du ng fIô n nay mua fo Iua va cac ma f hang khac nôu muôn.
MoI nguoI dân o dây buôc phaI nhân fIôn nay. Thô nhung không
phaI vì Ia fIôn gIây ma ban phaI chju gIa cao hon...
|Va ban cu ng dung quôn Ia nôu ban fo ra kinh frong dôI voI
cac nhân vIôn haI quan va fang qua bIôu ho bang dô vâf hay fIôn,
ho so dôI xu râf Ijch su voI ban va Iuôn Iuôn san sang danh gIa cac
hang hoa cua ban fhâp hon gIa frj fhâf cua chu ng)".
Nhu ng ngay qua IaI fâp nâp frôn duong bô gIua nhu ng mIô n
fân cung cua fraI dâf không ko o daI duo c Iâu. CIovannI dI
MonfocorvIno vua Ia Tô ng CIam muc Ðac KInh dâ u fIôn va cuô I
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 114
hffp://obooks.vdcmodIa.com
cu ng cho suôf nhIôu fhô ky. Nguo I kô vj cua ông do Ðu c CIao
hoang CIoan chI djnh nam 1333 hình nhu không bao gIo dôn duoc
dja chI cua mình. Con duong bô dôn phuong Ðông vôn da duoc mo
ra môf cach dôf ngôf vao gIua fhô ky 13 da bj dong IaI cung dôf
ngôf nhu fhô chI môf fhô ky sau do.
Suc manh va su fhông nhâf cua dô quôc Mông Cô Ion rông da
fung mo ra, fIôp fuc mo ra va bao vô nhu ng nguoI châu Âu dI sang
Ân Ðô va Trung Hoa. Trong fhoI ky nay, dôI khI duo c goI Ia Thô
Ky Mông Cô, frong khI nhung nguo I châu Âu dI dôn phuong dông,
fhì cu ng co nhu ng nguoI Trung Hoa dI sang phuong fây. Nhu ng
nguo I phuong Tây frôn duong vô nha va nhu ng nguoI Trung Hoa
dI sang phuong Tây mang fhoo nhung cô baI, dô su, dô dôf, hang
my fhuâ f, nhu ng dô frang fri nôI fhâf, Ia nhung fhu da fô dIôm
cho doI sông hang ngay cu a gIoI fhuong Iuu châu Âu. Môf if vâf
nhu fIôn gIây, sach In va fhuôc su ng Ia nhu ng fhu gây kInh ngac
cho khap fhô gIoI. Nhu ng fhu moI Ia nay da dI fhang qua Trung
Ðông rôI dôn châu Âu môf cach gIa n fIôp va qua nhu ng con duong
Iâu cua nguoI A Râp va nhung nguo I kha c.
Nguo I Mông Cô kham pha ra ra ng dô quôc ma ho da chInh
phu c duoc frôn Iung ngua không fhô nao duoc caI frj frôn Iung
ngua. Ho cân môf hô fhông hanh chanh fInh vI dô fô chu c dô quôc
rông Io n cua mình. Ðôn frong dâf Trung Hoa, ho Ia nhu ng nguoI
ngoaI bang va xâm Iang, nôn ho kho Iam cho nguoI dân Trung Hoa
fhân phuc. NguoI Mông Cô da daf chinh mình va nhu ng nguoI
ngoaI quôc kha c nhu Marco PoIo vao nhu ng vj fri cao frong chinh
quyôn. Trong khI do nguoI Trung Hoa, voI fruyôn fhô ng van mInh
Iâu doI, ky fhuâf phaf frIô n va hô fhông nghI Iô ruom ra, da co du
moI Iy do dô kô f an dân xâm Iuo c man dI. NguoI Mông Cô, fu fhoI
con sông o vung fhao nguyôn khô can o phia bac, da không bao gIo
co fhoI quon fam rua. Môf nguoI Trung dI Ia I nhIôu da kô, "NguoI
ho râf hôI không aI dam dôn gân". "Ho chI fam bang nuoc fIôu".
Marco PoIo fung khIôp so finh fhô Iô côc can cua quân Iinh Mông
Cô, ho uông sua ngua, không mang hanh Iy gì ca va "frong fâf ca
cac dân frôn fhô gIoI, ho Ia nguo I gIo I chju du ng Iuyôn fâp va khac
khô nhâf va sông if fôn kom nhâf, nôn ho Ia dân fhich hop nhâf dô
chInh phuc cac mIôn dâf va Iâf dô ca c vuong quôc". Nhu ng nguoI
Iinh Mông Cô ma ông fhây o Cafhay da baf dâu suy dôI va bIôn
châf va ông nhân fhây su bâf an cua nhung nguoI dân Trung Hoa
ban xu. Tâf ca nhu ng cach caI frj cua nguo I Mông Cô va su dung
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 115
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fung cua ho dôI voI cac fôn gIao ngoaI IaI, da Iam nôI gIân nhu ng
nguo I Không gIao fruyô n fhông.
Vao gIua fhô ky 14, nan doI o mIôn bac va fhIôn faI Iu Iuf cua
sông Hoang Ha da chô ng châf fhôm nhIôu vân dô cho cac nha caI
frj Mông Cô. Ða nô ra nhu ng cuôc nôI Ioan o khap noI frong nuoc.
ÐInh cao cua nhu ng cuôc nôI Ioan nay xay ra nam 1368, khI
Hung Wu |Chu Yuan-chang, 1328-1398), môf con nguoI fu Iâp va
co fhIôn faI, du ng Iôn Ianh dao cuôc nôI Ioan cua nguo I Trung Hoa
dô fhIôf Iâp frIôu MInh. NguoI dân ban xu da fInh vI fô chu c cuôc
nôI Ioan ngay fruoc mu I nguoI Mông Cô. Trong nhu ng nam cuôI
cua fhoI dô hô Mông Cô, fruyôn fhuyôf kô IaI rang, cac vua Khan
Io so da daf quân do fham vao hâu nhu moI gIa dình va câ m dân
fu fâp fhanh nhom. NguoI Trung Hoa bj câm mang khi gIoI, nghIa
Ia cu muoI gIa dình fhì moI co môf duoc gIu dao. Nhung nguoI
Mông Cô da quôn dop bo phong fu c cua nguo I Trung Hoa, Ia cu dô
frang fro n ho frao dôI cho nhau nhung chIôc banh hình frang fron
kop bôn duoI Ia môf mIô ng gIây dô câu chu c may man. Nhu ng
nguo I dân Trung Hoa nôI Ioan da dung banh frang fron Ia m nguo I
dua fhu. Ðôn frong fhu Ia nhung IoI hIôu frIôu nguoI dân Trung
Hoa nôI dây gIôf hôf nguo I Mông Cô vao dôm frang fron fhang 8,
1368.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 116
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Phân VI
ÐI vong quanh fraI dâf

May phuoc cho chung fa Ia phân nua
dja câu kin ân bôn kIa da duoc dua ra anh
sang va nguo I Ðô Ðao Nha môI ngay môf dI
xa hon qua bôn kIa xich dao. Nho vây,
nhung bo bIôn fruoc dây chua fung bIôf dôn
nay da co fhô daf chân foI duoc; vì nguoI nay
kô fIôp nguo I khac da dua nhau fIôn buoc
frong gIan Iao va hIôm nguy vô bo.
- Pofor Marfyr |1493) -
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 117
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 20
PH! C H!NC VA T! S!A IY TH!YÐT PTOIÐMÐ
Su bô fac frôn duo ng bô ho a ra IaI Ia dIôu may. Nho dông Iuc
dI bIôn fhu c dây, nguo I châu Âu so kham pha ra nhung con duong
bIôn dI dôn khap noI. Khoa vo ban dô da phaf frIôn frôn bIôn fruoc
fIôn. Ðo nhu câu cua nhu ng nguoI dI bIôn, cac nha dja Iy va cac
nha vo ban dô nay quay sang chu fâm vo ban dô cua cac vu ng bIôn
fhay vì vo ban dô cua ca fhô gIoI.
NguoI dI bIôn fhoI do cân bIôf vj fri chinh xac cu a nhu ng
fang da ngâm va nhung chô can o cac ca ng Afhon va Roma va ho
cân bIôf nhu ng Iô frình an foan gIua nhu ng dao nho cua bIôn
AdrIafIc. Qua công vIôc cua mình, cac nguoI dI bIôn da fich Iuy dân
dân nhu ng manh du IIôu vô bIôn Ðja Trung HaI hâ u gIup ho fìm
duoc nhung Iô frình dô qua IaI, an foan va nhanh hon. Ho dua
nhung du IIôu na y vao môf ban vo fy Iô va duoI môf dang dô su
dung, nho do ho da fich Iuy duo c môf kIôn fhuc fhuc fIôn không
IIôn quan gì foI nhung suy fu cu a nhu ng nha frIôf ho c, fhân hoc
hay nhu ng fay fuong fuong vô vu fru. Ho chang cân bIôf gì dôn caI
hình fhu ÐaI Ðông cua qua dâf, vj fri cua vuon Ðdon va quân Cog
va Magog so fu phuong froI nao xuâf hIôn vao ngay fân fhô, ma ho
chI fâp frung ghI IaI vô sô nhung chI fIôf vô cac bo bIôn dô huong
dân ho va nhung nguo I fhoo sau ho. Ngay fu fhô ky 5 fruoc C.N.,
da co môf sô nguoI dI bIôn ghI chop IaI nhu ng vu ng dâf, nhung dac
dIôm cu a cac bo bIôn va nhung su kIô n IInh fInh co ich khac.
Nhu ng ghI chu do duoc goI Ia porIpIus, |co nghIa Ia "dI quanh bo
bIôn") va chung fa co fhô coI no Ia môf so dô huong dân bo bIôn.
Chung fa con gIu IaI duoc môf ban porIpIus cô nhâf cua
ScyIax, nguoI Iam vIôc cho ÐarIô Ða I Ðô, vj hoang dô Ða Tu o fhô
ky 6 fruo c C.N.. Nhu ng huong dân chI fIôf cua ScyIax cho vIôc dI
bIôn mô fa nhung nguy hIôm va nhu ng Iô frình frôn Ðja Trung
HaI - duong dI fô f nhâf fu mu I phia Ðông, cua CanapIc cua sông
NII bôn AI Câp, dô dI foI Cac Tru cu a HorcuIo |CIbraIfar) va nhIôu
Iô frình ngan hon, Iuôn Iuôn co chI dân fhoI gIan dI môI chuyô n
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 118
hffp://obooks.vdcmodIa.com
mâf bao nhIôu ngay khI fhoI fIôf fôf va gIo fhuân. "ÐI hôf vong bo
bIôn fu Cac Tru cua HorcuIo foI Ðao Cornô phaI mâf 12 ngay.
Phân phia bôn kIa dao Cornô không qua Ia I duoc vì nuoc can, Iam
bun va dây rong bIôn. Thu rong bIôn nay fo bang cây co va muI Ia
cua no nhon co fhô dâm fhung fhuyôn".
Ra khoI Ianh vuc duong bIôn, nhu ng mô fa cua ông không
duoc fI mI va chinh xac nhu fhô. Tuy nhIôn, frong nhu ng fruong
hop nay, cac saI Iâ m hay cuong dIôu cua ông không anh huong gì
foI vIôc qua IaI cua fau bo hay Iam châm gIo fau câp bôn. "Ðân
ÐfhIopI nay Ia dân fo Io n hon moI dân ma chung fa duoc bIôf, ho
cao hon 4 cubIf; co nguoI con cao foI 5 cubIf |khoang 2,5 mof foI 3
mof); ho dô râu va foc da I va Ia nhung nguoI dop nhâf frong ca c
dân. Va nguo I fo Ion nhâf caI frj ho". HIôn nhIôn nhung faI IIôu
bang chu vIôf chI co ich cho nhu ng fhu y fhu bIôf doc, ma phaI
nhIôu fhô ky nua frong fuong IaI moI co cac fhuy fhu bIôf chu va vì
fhô râf if nguoI doc duoc nhung faI IIôu chu vIôf do. Nhung cu ng
kho cung câp môf hoa dô cua bo bIôn vì nganh vo ban dô con o fhoI
so khaI. Iô frình ngan va an foan nhâf fu môf cang foI môf cang
khac fro fhanh bi mâf fhuong maI cua môf fhuy fhu va cu ng Ia bi
mâf quan frong cua môf quôc gIa, vì no fao co hôI fhuong maI co
fhô Iam gIau cho môf fhanh phô hay Iam phôn vInh môf dô quôc.
Vì fhô không Ia gì cac fhu ban huong dân duong dI bIôn râf
hIôm. Tu fhô ky 4 foI 14, không môf hoa dô dI bIôn na o IoaI ây con
fôn faI. Trong fhoI daI dôf chu ây, cac fhuy fhu fruyôn mIô ng IaI
cho nhau nhung kIôn fhuc ho da hoc duoc. Tuy nhIôn fu khoa ng
1300, chung fa fìm fhây nhu ng hoa dô dI bIôn Ðja Trung HaI, mô
fa nhu ng chI fIôf hu u ich fìm fhây frong cac hoa dô xa xua. Nhu ng
hoa dô bIôn Ðja Trung HaI nay, fhoo nhu ng su gIa vô ban dô, Ia
"nhu ng ban dô fhu c su dâu fIôn" vì chu ng "Iân dâ u fIôn vo ra
nhung phân da ng kô cua maf dâf dua frôn su quan saf khoa hoc
faI chô va IIôn fu c". Nhung hoa dô nay duoc goI bang caI fôn fIông
IfaIy Ia porfoIano, hay huo ng dân cang. Io ra da co fhô goI chung
Ia nhung bang huong dân fIôn du ng, vì fhô chung dô mang fhoo va
co fhô duoc kIôm fra va sua chua faI chô dua vao kInh nghIôm
fhu c o môI noI.
Tuy co nguô n gôc fhu c dung va khIôm fôn, ca c hoa dô
porfoIano qua fhuc Ia nguôn cua môf sô du IIôu da ng fIn cây so
duoc gap frong nhu ng ba n dô Io n cho foI gIua fhô ky 16. Cac bâc
fhây fIôn phong cua khoa frac dja fhoI moI, Morcafor va OrfoIIus,
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 119
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Ia nhung nguoI da mo ra môf ky nguyôn moI frong nganh vo ban
dô fraI dâf, da frân frong su du ng nhung kham pha fhu c fô hang
ngay cua cac fhuy fhu xua kIa dô dua vao cac ban dô cua ho. MaI
foI nam 1595, cac fhuong gIa dI bIôn hang dâu fhô gIoI, ca c nha
hang haI Ha Ian, dôu su dung nhung faI IIôu huong dân duong
bIôn va nhu ng IoI khuyôn cua cac fhuy fhu da vo ra nhu ng hoa dô
dI bIôn haI fhô ky fruoc do. Chinh o frôn bo bIôn, noI nhu ng duong
bIôn cua fra I dâf duoc fhu nghIôm bang kInh nghIôm hang ngay,
Ia noI da khaI sInh ra nhu ng su fhâf sông dông vô khoa frac dja
hoc fhoI cân daI.
Ðô dI dôn châu A bang duong bIôn fu ca c nuoc von bo Ðja
Trung HaI, fâf nhIôn pha I roI bo bIôn dô ra xa ngoaI khoI. Cac cuôc
hanh frình duong bIôn Ðja Trung HaI phâ n Ion Ia dI mon fhoo bo
bIôn, nghIa Ia dua frôn kInh nghIô m ca nhân vô fung noI rIông bIôf
- nhu ng chô gIo Io n va song fo, nhu ng vung dâf quon fhuôc, nhu ng
dao ngoaI khoI da duoc bIô f va nhu ng bong nôI bâf cua nhu ng day
nu I gân bo bIôn. Nhung dI qua Cac Tru cu a HorcuIo fhì nay sInh
nhung vân dô moI. KhI nhung nguoI dI bIôn Ðô Ðao Nha fIôn
xuông phia nam fhoo bo bIôn châu PhI, ho da bo IaI da ng sau
nhung dIôm môc quon fhuôc cua dâf IIôn. Cang dI xa xuông, ho
cang xa nhung chI fIôf duoc vo frong cac hoa dô porfoIano. ToI
nhung noI nay, ho không con kInh nghIôm nao, cung không con
hoa dô huong dân nao nua.
ÐIôn Ðja Trung HaI fu bo phia nam foI bo gân nhâf phia bac
daI không qua 5 fram dam, nghIa Ia chI cach nhau 7 dô vI fuyôn.
Vì fhô ca c nguoI dI bIôn Ðja Trung HaI if khI quan fâm foI vI dô
cu a mình, nhâf Ia vao fhoI do phuong phap xac djnh vI dô con râf
fhô so. Nhung Iu c dja châu PhI fraI daI fu 38O vI bac xuông 38O vI
nam, nghIa Ia 1/5 chu vI fraI dâf. KhI cac bo bIôn con hoan foan xa
Ia, khI ca c cu dân dja phuong co n dây fhu nghjch va khI nhu ng ru I
ro ngoaI khoI chua duoc bIôf dôn, fhì vI dô chinh Ia phuong phap
fôf nhâf va co khI Ia duy nhâf dô xac djnh vj fri con fa u. Vì fhô cac
fhuy fhu phaI ho c ca ch finh vI dô. Iu c dâu ho co fhô finh phong
chung vI dô dua vao dô cao cua sao Ðac dâu. Nhung khI ho dI dân
xuông phia nam fhì sao Ðac dâu da Ian va ho phaI du ng nhu ng
bang phân dô nghIông cua maf froI voI môf dung cu do dô cao cac
fhIôn fhô hay fhuoc do dô dông fhoI quan saf dô cao cua maf froI
Iu c gIua frua.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 120
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Nhu ng dung cu dI bIôn quan frong nay da gIup pha f frIôn
vIôc dI bIôn fu bac xuô ng nam. Nhung nhu chu ng fa da fhây, vIôc
xac djnh kInh dô, dô nhân ra va do khoang cach fu dông sang fây
phu c fap hon nhIôu. Cac nha dI bIôn vân phaI dua vao vIôc "doan
mo". Co nghIa Ia doan vj fri ma không quan saf fhIôn van, chI finh
hay doan Iô frình hay khoang cach da dI qua fu môf dIôm da cô
djnh fruo c do. Nhu fa da fhây, maI dôn fhô ky 18, chIôc dông hô dI
bIôn moI cho pho p nguoI dI bIôn xac djnh kha chinh xac kInh dô
cua ho dô huong dân ho fro vô noI ho da ra dI va dô huong dân
nhung nguoI muô n dI fhoo ho. NgoaI nhu ng vân dô kô frôn, ro I bo
bIôn Ðja Trung HaI co nghIa Ia koo fhoo ru I ro bj dong nuoc cuôn
frôI ra ngoaI daI duong không bo bIôn.
Ðây chinh Ia dIôm ma PfoIômô vI daI nhâp cuôc - hay dung
hon, faI nhâp cuô c. Vua du ng khoang fhoI ky nay, khI buc man dâf
buông xuông caf duf con duong bô fu châu Âu foI phuong Ðông, fhì
khoa dja Iy cua PfoIômô duoc phu c hung dô canh fân IôI fu duy
cua nguoI châu Âu. Su fru ng hop cua haI bIôn cô na y dây y nghIa
cho fuong IaI cua fhô gIoI.
Công hIô n fo Ion cua PfoIômô Ia fInh fhân khoa hoc va Iuong
finh. Khung vI dô va kInh dô cua ông fhì dông dôu va foan câu.
Ðâf cu haI ban dô nao hoan chInh fhoo chI dân cua ông dôu phaI
chinh xa c nhu nhau. Cac foa dô ma ông cung câp không fuy fhuôc
khô gIây hay khu vuc duoc vo Ion hay nho. Trong cuôn sach dâu
fIôn cua bô dja Iy cua ông frong do ông day cach vo ban dô, ông
khaI frIô n vân dô doI chIô u maf hình câu cua qua dâf xuông môf
maf phang cua fo gIây. O do ông caf nghIa nhu câu xa c djnh
nhung duong vI dô va nhu ng duo ng vI fuyôn song song. Ong mô fa
quy frình kho khan cua vIôc chIôu hình câ u cua maf fraI dâf va
cu ng da y ca ch don gIa n va chinh xac dô chIôu môf hình chop
xuông môf maf phang "cho nhung aI vì Iuo I bIông muôn dI fhoo
phuong phap cu". PfoIômô Ia nguoI franh dâu cho phuong phap
foan fhô va foan hoc duoc a p dung cho bô maf fraI dâf.
Thô nôn, cuôc phuc hung PfoIômô co nghIa Ia su danh fhu c,
hay faI danh fhuc, fInh fhân fhu c nghIôm. Tu nay, nguoI fa so
dung kInh nghIôm cua mình dô do dac foan fhô fra I dâf, dô phân
bIôf caI da bIôf voI caI chua bIôf va dô xac djnh nhung chô moI fìm
fhây dô co fhô quay fro Ia I. Cuôc faI kham pha PfoIômô Ia môf fhoI
dIôm bao cho cuô c phu c hung frI fhu c danh dâu ThoI ÐaI Phuc
Hung, Ia fhoI daI mo dâu cho fhô gIoI cân daI.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 121
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Cac fhu ban cua PfoIômô bang fIô ng HI Iap duoc fruyôn IaI
cho chu ng fa fu dâu fhô ky 13. Nhung vì nguoI châu Âu fhoI do,
ngay ca frong gIoI co hoc, râf hIôm nguo I co kha nang doc fIông HI
Iap, nôn hIô u bIô f vô cac công frình cua PfoIômô không duoc phô
bIôn rông raI, cho foI khI no duoc djch sang fIông IafInh.
KhI PfoIômô duoc phuc hung, nga y cang co nhIôu ban sao
duoc Iam fu fhu ban cua "PfoIômô" gôm ban van va cac ban dô va
foan fhô fac phâ m cua ông co fIông vang chua fung fhây. Không
chI ky fhuâf Iam ban dô, ma ca ban van va nhu ng ban dô frong
phân fruoc dôu duoc châp nhâ n nhu kInh fhanh va uy fin cua
PfoIômô gIa fang gâp dôI. Tuy Iy fhuyôf vo ban dô cua PfoIômô
không fhô chô fra ch, nhung nhu ng ban dô duoc dinh kom frong
cuôn Ðja Iy cua ông chua dung môf sô saI Iâm nghIôm frong so
anh huo ng quyôf djnh foI nhu ng cuôc fha m hIôm fhô gIoI frong
fuong IaI.
Vi du, ông uo c finh chu vI fraI dâf qua nho va uoc finh
khoang cach phia dông châu A qua Ion, haI saI Iâm nay công Ia I da
Iam cho châu A co vo qua gân châu Âu fhoo duong bIôn phia Tây,
ma fhuc ra không phaI fhô. Ðua vao nhu ng "du IIôu" nay, CoIômbô
da bj du dô dô dI fhoo huo ng Tây. Ðông fhoI, nhu ng saI Iâm khac
frong ba n dô fhô gIoI kInh dIôn cua "PfoIômô" cho fhây không fhô
nao dI dôn  n Ðô va Trung Hoa bang ca ch dI vo ng bo bIôn phia
dông châu PhI. Kôf qua Ia foan fhô Ân Ðô duong va ÐIôn Trung
Hoa fro fhanh môf caI hô khô ng Iô dong kin va nhu fhô duong
nhIôn không co duong bIô n nao dôn duo c châu A fu phia nam va
phia fây.
Truoc khI nhung nha dI bIôn châu Âu co fhô gIaI quyôf duoc
fhach dô do vIôc dong cua cac con duong bô sang châu A, ban dô
fhô gIoI cu a PfoIômô vô phân phia nam châu PhI phaI duoc duyôf
xof IaI. Thu c vây, chinh y nghIa cua fu "ÐaI Ðuong" cân duoc fhay
dôI. Cho foI fhoI do, nguoI châu Âu phân bIôf ro rang gIu a ÐaI
Ðuong va bIôn. Trong fhu c fô chI co môf ÐaI Ðuong. Trong fhân
fhoaI HI Iap, do Ia Ocoanus, dong nuo c vong fron ma nguoI fa
nghI Ia bao quanh fraI dâf nhu môf caI dIa. Vì fhô nguoI fa hIôu
ÐaI Ðuong fhoo nghIa Ia khôI nuoc mônh mang vô fân, fraI voI
bIôn Ðja Trung HaI hay nhung bIôn khac co dâf bao quanh.
Vao fhoI do, ÐaI Ðuong bao Ia không bo bôn, không dân foI
chô nao ca. MaI sau nay vao fhô ky 15, dân da nguoI fa moI hIô u
no fhoo môf nghIa hoan foan moI: no co dân foI chô nao do. Truoc
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 122
hffp://obooks.vdcmodIa.com
kIa, ÐaI Tây Ðuong fhuong không duoc kô vao cac "bIôn" cua fraI
dâf. Ðuong bIôn dân foI Ân Ðô phaI co frong khaI nIôm va frôn
nhung ban dô cu a nguo I fa fruoc khI fau bo co fhô qua IaI frong
fhu c fô. Va qua dung nhu vây. Tâm fri con nguo I da mo ra va da
Iam cho nhung cô gang cu a mình mo ra nhung con duong frôn bIôn
ca. Vô phuong dIôn nay, vIôc kha m pha duong bIôn foI vu ng IndIos
khac han vIôc fìm ra châu My. NguoI fa kha m pha châu My frôn
dâf fruoc khI kha m pha ra no frong fâm fri.
Vao gIua fhô ky 15, môf sô ban dô fhô gIoI vo o châu Âu da
mô fa châu PhI nhu môf ban dao không co gIa do va Ân Ðô Ðuong
nhu môf bIôn mo rông không bo, ma nuoc quanh Iuc dja châu PhI
co fhô dô vao frôn duong foI ân Ðô va Trung Hoa. Nhu ng su mo
rông fâm fri va ban dô nay da xay ra nhIôu fhâp ky fruo c khI
chung fa bIôf co nguoI châu Âu nao dI vong quanh MuI Hao Vong
dô fìm ra Ân Ðô Ðuong.
Su khaI mo nay vô daI duong chua duoc chu ng mInh boI kInh
nghIôm cua ca c nguoI dI bIôn fhoI bây gIo. No phân Io n vân co n Ia
nhu ng suy doan dua frôn cac fIn dôn va bao cao cua nhu ng nguoI
du hanh bang duong bô. Su dôI moI duf khoaf cac ban dô cua
PfoIômô co Io phaf sInh fu môf nguoI IaI buôn VonIco don dôc. Ca
sau khI Ðô Quôc Mông Cô suy fan, khI Iô frình fhang phia dông fu
SyrIa qua châu A không con duoc nguo I châu Âu bao vô, vâ n co
nhung Ia I buôn VonIco không chju bo vIô c buôn ban cua ho voI
phuong Ðông. Môf frong nhu ng nguo I IaI buôn VonIco nay Ia
NIcoIo do’ ConfI, nguoI da du ha nh suôf 25 nam sau khI roI VonIco
vao nam 1419. Nhu ng chuyôn mao hIôm duong daI nay dua ông
vuof qua Sa Mac A Râ p, dô fìm kIôm da quy doc bo bIôn phia fây
Ân Ðô foI mu I cu a ban dao va foI fân noI chôn câf fhanh Tôma
Tông Ðô gân Madras vao vung ru ng quô o CoyIon va dôn fân dao
Sumafra, noI ông kô IaI Ia co nhIô u vang, Iong nao, of va fuc an
fhjf nguoI, rôI ông foI Ðurma dô quan saf nhung nguoI dân xam
mình va cac doan voI, fô gIac va fran va dI xa dôn fân Java. Trong
nhung chuyôn hanh frình nay ông da Iây vo Ia môf nguoI Â n Ðô va
duoc haI nguoI con. Trôn duong fro vô VonIco, ông gho qua Ðâf
Thanh, o dây ông gap môf du khach nguoI Tây Ðan Nha, ông nay
da ghI chop Ia I nhung câu chuyô n ky Ia do ConfI kô IaI.
Io ra fâf ca nhu ng gì chung fa co fhô bIôf duoc vô nhu ng
cuôc hanh frình cua ConfI chI Ia qua nhung câu chuyôn nhu fhô.
Nhung frong nhu ng nam daI hanh frình bôn phuong Ðông. ConfI
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 123
hffp://obooks.vdcmodIa.com
da bo dao. Vì fhô , khI ông fro vô VonIco nam 1444, CIao hoang
ÐugonIô IV da ra Iônh cho ông phaI Iam vIôc sam hôI bang cach
doc IaI dây du câu chuyô n cua mình cho vIôn fhu ky gIao hoang Ia
PoggIo ÐraccIoIInI. Kôf qua Ia chu ng fa co môf frong nhu ng ban
mô fa hay nhâf vô vung Nam A frong nhu ng nam sau khI dong
nguo I dI buôn frôn duong bô châm duf va fruoc khI co cac nha du
hanh frôn bIôn. Tuy nhu ng quan saf khac cua ConfI co fhô Ia gIau
hình anh hon, nhung không co gì gây anh huong nhIôu hon Ia
nhung suy doan cua ông vô kha nang co fho dôn duoc nhung dao
gIa vj cu a phuong Ðông bang con duong bIô n vong quanh châu
PhI. Cac nha vo ban dô cua gIua fhô ky 15 da nam baf duoc y
fuong cu a ConfI môf cach râf Ia c quan. Va su dung nhu ng fhông
fIn moI nhâf nay, ho da manh bao sua dôI Iy fhuyôf cua PfoIômô
dô mo daI duong sang  n Ðô.
VIôc mo sang  n Ðô duong Ia su sua dôI dâu fIôn Iy fhuyôf
PfoIômô va Ia mô f su sua dôI Iam chân dô ng fhô gIoI va hình
fhanh IaI fhô gIo I. Nhung fhô ky sau khI dong cua cac Iô frình
duong bô sang phuong Ðông con su a dô I Iy fhuyôf PfoIômô bang vô
van ca ch khac nu a. Thô gIoI cua PfoIômô fân cung o 63O vI bac,
khoang nua duong foI ban dao ScandInavIa, so phaI duoc mo rông
ca Iôn phia bac Iân fây bac. Va, duong nhIôn, ca môf Tân Thô gIoI
so phaI duoc fhôm vao gIua châu Âu va châu A. TInh fhân khoa
hoc cua PfoIômô, vIôc ông nhìn nhâ n nhu ng dIôu con chua bIôf va
vIôc ông su du ng vI dô va kInh dô, fâf ca nhung dIôu nay da khich
Iô râf nhIôu cho ca c nha frac dja va cac nha hang haI.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 124
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 21
CAC NHA HANC HAI ÐO ÐA O NHA TIÐN PHONC
Trong sô nhu ng nguoI duo c khich Iô nhIôu nhâf phaI kô dô n
cac nha hang haI Ðô Ðao Nha, nhung nguo I da duoc nga nh dja Iy
frao pho môf vaI fro Ion frong Ijch su. Nam o phia cu c fây ban dao
IbôrIa, quôc gIa nay da co duong bIôn gIoI moI cua mình fu râf
som, gIu a fhô ky 13. Ðô Ðao Nha không co cua frông ra bIôn Ðja
Trung HaI, nhung duoc uu daI boI nhung con sông daI dô qua IaI
va nhung bôn cang sâu mo ra daI duong. Cac fhanh phô moc haI
bôn bo sông dô vao ÐaI Tây Ðuong. Vì vây dân Ðô Ðao Nha bâm
sInh huong ra bôn ngoaI, xa khoI nhu ng frung fâm cô dIôn cu a nôn
van mInh châu Âu, phia fây huo ng vô daI duong con bi ân, phia
nam huo ng vô mô f daI Iu c ma dôI voI nguoI châu Âu cu ng con dây
bi ân.
Thanh fuu cua nguoI Ðô Ðao Nha Ia môf công frình kham
pha co fô chu c daI han va Ia môf fhanh fuu hIôn daI hon, cach
mang hon nhu ng fhanh fich nôI fIông hon cua CoIômbô. ÐoI vì
CoIômbô da dI fhoo con duong duoc huong dân boI nhIôu nguô n faI
IIôu fhoI cô va frung cô, Ia nhung fhông fIn fôf nhâf cua fhoI daI
ông va nôu ông fhanh daf mu c dich cua mình, Ia ông xac nhân gIa
frj cua nhu ng fhông fIn do. Nhu vây frong dâ u oc cua ông không co
su mo hô nao vô nhu ng phong ca nh frôn duong foI châu A hay vô
huong phaI fhoo. ChI co bIôn Ia chua duo c bIôf ro. Su du ng cam
cua CoIômbô Ia o chô ông chon con duong fhang frôn bIôn dô dôn
nhung mIôn dâf "da bIôf" fhoo môf huo ng da bIôf nhung không
bIôf chinh xac con duong nay co fhô xa bao nhIôu.
Nguoc IaI, nhu ng chuyôn hanh frình cua nguoI Ðô Ðao Nha
quanh châu PhI va foI ân Ðô fhoo hI vong cua ho, dôu dua frôn
nhu ng khaI nIôm phong doan, nhu ng fIn dôn va nhu ng goI y dây
ru I ro. Ho frông cho gap duoc nhu ng mIôn dâf moI frôn duong dô
Iây Iuong fhu c va nuoc uông. Iô frình cua ho co fhô phaI xuyôn
qua nhu ng vu ng duoc cho Ia co nguy hIôm chôf nguoI, râf xa phia
duoI xich dao. Vì vây, nhu ng kham pha cua nguo I Ðô Ðao Nha doI
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 125
hffp://obooks.vdcmodIa.com
hoI môf kô hoach fIôm fIôn, co hô fhông va fung buoc, dô fIôn sâu
vao nhung mIôn dâf Ia. Cuôc chInh phu c mIô n IndIos cua CoIômbô
Ia môf don manh bao ma nhIôu fhâp nIôn sau nguo I fa moI hIôu
hôf fâm quan frong cua no. Cac nha du hanh Ðô Ðao Nha baf fay
vao môf công frình koo daI môf fhô ky ruoI, ho da fu Iâu hình dung
ra y nghIa fhuc su cua no va su fhanh fu u cua no da duoc bIôf
ngay Iâp fuc. Thanh fu u fo Ion nhâf cua CoIômbô Ia môf caI gì ông
da không hô hình dung fruoc, môf san phâm phu do nhu ng mu c
fIôu cua ông phaf sInh, môf hâu qua do nhu ng su kIô n không ngo
fruoc. Thanh fu u cua nguo I Ðô Ðao Nha Ia san phâm cua môf mu c
fIôu ro rang da djnh fu fruoc, doI hoI su fa I fro Ion cua quô c gIa.
Ðây Ia môf kIôu mâu Ion cho cac cuôc fham hIôm fhoI cân daI.
NguoI Ðô Ðao Nha da co fhô co môf kô hoach daI ha n Ia vì ho
da fhuc hIôn môf cuô c ma o hIôm frôn bình dIôn hop fac quôc gIa.
Nhu ng fhIôn anh hu ng ca fhoI xua ca fung su du ng cam va ky fich
cua nhu ng ca nhân anh hu ng, nhu !Iyxô, Aonoas, hay ÐoovuIf.
ThIôn anh hung ca Ðô Ðao Nha frôn bIôn không fhô ca ngoI môf ca
nhân anh hu ng nao do, ma phaI ca ngoI nhu ng con nguo I anh
hu ng, ThIôn anh hu ng ca IusIads cua Camoons mo dâu bang IoI
ca fu ng "nhung nguoI hung da bo quô huong Ðô Ðao Nha IaI sau
Iung, dô mo môf con duong foI CoyIon va da dI xa maI, vuof qua
ngan bIôn ca, noI chua fu ng co aI qua IaI". Trong khI cac baI hung
ca xua ca ngoI môf nguo I hu ng fhân fhanh, fhì cac baI hung ca câ n
daI ca ngoI nhung dân fôc anh hu ng.
Cac Iô frình ma o hIôm cu ng fra I rông hon nhIôu. Cac con
duong bIôn không con do ng khung frong nhung Iô frình quon
fhuôc frong môf vung bIôn khop kin nhu Ðja Trung HaI. Nhung
con duong moI xuyôn qua bIôn ca mônh mông va chu ng dân dI
khap noI.
Phân ca ch voI châu PhI chI bang môf oo bIôn nho, nguoI Ðô
Ðao Nha hoan foan không bj chI phôI boI fhIôn kIôn chu ng fôc hay
oc dja phuong. Tô fIôn cua ho Ia nhung nguoI CoIfIc, IbôrI va nguoI
Anh. Ho pha frôn dong gIô ng cua mình voI nguoI A va PhI. Ðô Ðao
Nha fro fhanh mô f fIôu châu My kIôu mâu, môf noI don nhân moI
IoaI nguoI KIfô, Ðo fhaI va Hô I gIao. Nhu ng dac finh khac nhau vô
fhô châf, fâm Iy, finh khi, fruyô n fhông, fhâm my va van ho c da
Iam gIau Iân cho nhau, fao ra nhu ng nang Iuong fhâf phong phu
va vôn frI fhuc da dang dô gIup ho dI foI daI duong bao Ia rôI IaI
fro vô duoc quô huong.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 126
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Kha nang vô IaI duoc quô huong Ia dIôu cô f yôu dô môf dân
fôc co fhô Iam gIau mình, Iam dop mình va chIôu sang mình o
nhung noI xa xôI. No Ia dIôu co finh quyôf djnh dôI voI nhung nha
kham pha va no gIup caf nghIa faI sao vIôc dI ra ngoaI bIô n ca,
vIôc mo ra nhu ng daI duong IaI danh dâu cho môf ky nguyôn moI
cua IoaI nguo I.
Thô nhung, dô khaI fhac nhu ng IoI fhô da dang do cu a mình,
nguo I Ðô Ðao Nha cân co môf nguoI Ianh dao... môf nguoI co fhô
fâp hop nhân Iu c, fô chu c cac nguôn faI Iu c va vach ra duo ng
huong. Không co Ianh dao, fâf ca nhu ng IoI fhô kIa so chI Ia vô
dung. Hoang fu Honry Nha Hang HaI chinh Ia con nguo I do. NoI
ông Ia môf su kôf hop ky Ia cua mô f fri fuô anh hu ng, daI dam,
môf fri fuong fuo ng bao Ia, voI môf ca finh cua môf hIôn nhân ân
dâf. Ianh Iu ng dôI voI ca c ca nhân, nhung ông Ia I sôI nôI voI
nhung Iy fuong Io n. Tinh kIôn cuong va faI fô chu c cu a ông da fro
fhanh yô u fô nong côf cho công frình kham pha dâu fIôn cua fhoI
cân daI.
Xof vô maf Ijch su, không da ng ngac nhIôn bao nhIôu nô u
nha mao hIôm fIôn phong cua fhoI cân daI chua fung dich fhân co
maf frong môf chuyôn fham hIôm nao. Cac cuô c ma o hIôm Ion o
châu Âu fhoI frung cô - fhâ p fu chInh - doI hoI su IIôu mang va môI
do doa cua nguoI ngoaI gIao. Tha m hIôm fhoI cân daI phaI Ia môf
cuôc dâu fri, môf nô Iuc fuong fuong cua aI do, fruoc khI no fro
fhanh môf cuôc mao hIôm frôn duong bIôn. Cuôc mao hIôm Io n cua
fhoI câ n daI - cuô c fham hIôm - fruoc fIôn phaI duoc fhu c hIôn
bang fri fuô. Nha fham hIôm fIôn phong Ia môf con nguoI suy fu
don dôc.
Nhu ng finh ca ch cua con nguoI fu ng Iam cho cuôc mao hIôm
don dôc nay fhanh hIôn fhu c fhì không mây hâp dân. Thoo cac nha
vIôf fIôu su cua ông, Honry nha Hang HaI sông doI sông nhu môf
fhây fu va vân dôc fhân cho foI Iuc chôf. Ca doI ông Iuôn bj gIang
co gIua fhâp fu chInh va fham hIôm. Cha ông, Vua Joan I, Ia nguoI
sang Iâp frIôu daI AvIz, da chIôm ngaI vang cua Ðô Ðao Nha nam
1385. Trong frân chIôn quyôf djnh o AIjubarrofa, voI su hô fro cua
cac xa fhu nguoI Anh, Joan da danh baI Vua cua CasfIIIo va nho
do dam bao nôn dôc Iâp va fhông nhâf cua Ðô Ðao Nha. Joan da
cu ng cô IIôn mInh cua mình voI nguoI Anh bang vIô c kôf hôn voI
con gaI cua John of Caunf fôn Ia PhIIIppa of Iancasfor, môf phu
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 127
hffp://obooks.vdcmodIa.com
nu dao hanh va quyôf doan. Ða da sInh cho vua sau nguo I con fraI,
nguo I con fhu ba Ia Honry, sInh nam 1394.
Ðô mung ngay ky hIôp uoc huu nghj voI CasfIIIo nam 1411,
vua Joan fhoo fâp fuc hIôp sI fhoI do djnh fô chuc môf vong fhI
dâu koo daI suôf môf nam. Cac hIô p sI khap châu Âu duoc moI foI
du va cac cuô c cuoI ngua quyôf dâu co fhô fao co hôI cho ba nguoI
con fraI Ion cua vua vua foI fuôI fhanh nIôn duoc nhân fuoc hIôu
hIôp sI. Nhung ba hoang fu nay da khuyôn vua cha không nôn fô
chuc vong fhI dâu qua fôn kom nay. Ðu IaI, ho xIn vua cho ho co co
hôI fhô hIô n Iong dung ca m KIfô gIao bang cach fô chu c môf cuôc
fhâp fu chInh dô danh chIôm Coufa, môf can cu dja HôI gIao va Ia
frung fâm fhuong maI o dâf PhI châu dôI dIôn voI CIbraIfar. O do,
vua cu ng co fhô dô n fôI vì nhu ng ha nh vI dâm mau cua mình fruoc
kIa. Hoang fu fro Honry da gIup Iâ p kô hoach cho cuôc vIôn chInh
nay va no da Ia su kIô n hình fha nh cuôc doI cua ông.
Hoang fu Honry Iu c nay moI 19 fuôI, duoc gIao fra ch nhIôm
dong môf fau chIôn o fhanh phô Oporfo phia fây bac Ðô Ðao Nha.
Sau haI nam chuân bj, cuôc fhâp fu chInh chông IaI Coufa duoc mo
dâu frong vu ng hao quang cua nhu ng phop Ia va dIôm Ianh.
Ham dôI Ðô Ðao Nha fân công phao daI o Coufa ngay 24
fhang 8, 1415, frong môf frân chIô n không cân suc. Ðuoc frang bj
dây du vu khi va quân frang va duoc su hô fro cua cac xa fhu
nguo I Anh, quân Ðô Ðao Nha da vây ham va fIôu dIôf foan fhô
quân HôI. ChI frong môf ngay, quân fhâp fu chInh Ðô Ðao nha da
chIôm duoc can cu dja HôI gIao va dua hoang fu Honry Iôn daI
vInh quang. Phia Ðô Ðao Nha chI co fam bInh sI fu frân, frong khI
frôn cac duong phô xac quân HôI châf dông. Ðuô I chIôu quân Ðô
baf dâu cuop pha fhanh phô va nhu ng chIô n IoI phâm ho fhu duoc
fhì qua suc fuong fuong. Ðây Ia co hôI dâu fIôn dô Honry fhoang
fhây su gIau co ghô gom con dang gIâu ân o châu PhI. Nhu ng cua
caI chIô m duoc o Coufa Ia nhung cua ca I da duoc nhung doan
fhuong gIa mang vô fu mIôn nam sa mac Sahara châu PhI va fu
mIôn dông IndIos. NgoaI nhu ng nhu câu yô u phâm fhông fhuong
nhu gao, Iua mì va muôI - quân Ðô Ðao Nha con fìm fhây nhu ng
kho Iuong fhu c da c san nhu of, quô, gu ng, dInh huong va râf nhIôu
fhu gIa vj khac. Cac nha cua o Coufa dôu fraI nhu ng fham gâm
daf fIôn mua fu phuong Ðông. Thôm vao do Ia vô va n frân châu,
ngoc nga va vang bac.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 128
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Quân Ðô Ðao Nha dô IaI do môf dôI quân dôn fru nho rôI vô
nuoc. KhI hoang fu Honry duoc pha I fro IaI Coufa dô dop nhu ng
dof fân công moI HôI gIao, ông danh nhIô u fhang froI hoc ho I vô
nhung doan fhuong gIa PhI châu. ÐuoI su caI frj cua nguoI HôI
gIao, Coufa sâm uâf voI khoang haI muoI fu ngan cu a fIôm vang,
bac, dông, vaI Iu a va gIa vj, fâf ca dôu do cac doa n fhuong gIa
mang dôn. Nay Coufa da fro fhanh môf fhanh phô KIfô gIao,
nhung doan fhuong gIa không dôn nua. Nguo I Ðô Ðao Nha gIo dây
co frong fay môf fhanh phô chôf, không mang IaI Io I fuc gì. Hoac
ho phaI hoa hoan voI cac bô fôc ngoaI gIao chung quanh, hoac ho
phaI chInh phuc fIôp nhu ng phân dâf nam sâu frong dâf IIôn.
Hoang fu Honry fhu fhâp nhu ng fhông fIn vô cac mIôn dâf
bôn frong Ia nguô n gôc dua nhu ng kho bau foI Coufa. Ong da ngho
duoc cac câu chuyôn vô mô f kIôu buôn ban ky Ia, "buôn ban câm",
danh cho nhu ng nguoI không hIô u duoc ngôn ngu cu a nhau. Cac
doan IaI buôn HôI gIao dI fu Marôc xuông phia nam qua day nuI
AfIas sau haI muoI ngay fhì dôn duoc bo sông SonogaI. TaI dây,
cac nha buôn Marôc daf xuông rIông fung dông muôI, xâu chuôI
ngoc fraI cu a Coufan va nhu ng ha ng hoa ro fIôn khac. Sau do ho
ruf dI không cho aI nhìn fhây. Nhu ng nguoI dân bô Ia c ban xu
sông gân nhung mo dao vang dI ra bo sông va dô nhung dô ng vang
bôn canh nhu ng dông hang hoa cua nguo I Marôc. RôI ho cu ng ruf
dI không cho aI nhìn fhây, dô cho cac nha buôn Marôc fuy y nhân
sô vang dô dôI Iây môf dông hang nao do cua ho, hay bof dI sô
Iuong ha ng cua môf dông cho cân xung voI gIa frj cua dông va ng.
RôI nguo I Marô c IaI ruf dI va quy frình cu fIôp dIôn nhu vây.
NguoI Marôc da fhu duoc vang cua ho fhoo hô fhông frao dôI nay.
Nhu ng câu chuyô n buôn ban ky Ia nhu fhô da kich fhich nhung
nIôm hy vong cua hoang fu Honry. Nhung ông dang Ia môf chIôn
bInh fhâ p fu chInh, vì fhô ông da fô chu c mô f chIôn fhuyô n Ðô Ðao
Nha va fuyôn bô y djnh chIôm CIbraIfar fu quân vô dao. Nhung
chIôn djch nay dang dIô n fIôn fhì bj vua Joan ngan câm va hoang
fu Honry gIân dôI vô nuoc. Thay vì fro vô sông o hoang cung dô
ganh va c fra ch nhIôm frIôu dình, ông bo xuông xa phia nam,
xuyôn qua AIgarvo foI fân muI MuI SaInf VInconf Ia muI cuô I cua
Ianh fhô Ðô Ðao Nha va Ia mu I cu c fây nam cua châu Âu. Cac nha
dja Iy fhoI xua da coI mom dâf nay Ia môf chô huyô n bi, Ia ranh
gIoI voI vung bIôn xa Ia. MarInus va PfoIômô da daf fôn cho no Ia
PromonforIum Sacrum, mom dâf fhanh va nguo I Ðô Ðao Nha da
chuyôn fôn goI na y fhanh Sagros dô daf fôn cho môf Iang gân do.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 129
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Ðu kha ch foI Ðô Ðao Nha hôm nay co fhô fhây môf chIôc haI
dang gIu a cac phô fich cu a phao daI fung duoc hoang fu Honry
dung Iam can cu dja frong 40 nam. TaI dây, ông khoI xuong, fô
chuc va chI huy cac doan fham hIôm vô phia Ianh fhô huyôn bi.
Trong chuyôn fham hIôm dâu fIôn fhoI cân daI cua ông, fu chô nay
ông da cho xuâf phaf IIôn fu c ha ng Ioaf chuyôn fham du vao
nhung mIôn dâf Ia.
Chinh faI Sagros, hoang fu Honry da duoc mônh danh Ia
Nha Hang HaI. TaI dây ông da danh hôf fâm huyôf va nghj Iuc
cua nguoI Iinh fhâ p fu chInh dô dua va o công cuôc fha m hIôm fhoI
cân daI. Cung dIô n cua hoang fu Honry Ia môf fhu Phong Thi
NghIôm NghIôn Cu u va Phaf TrIôn fhoI ban dâu.
Hoang fu Honry da bIôf duoc sô mônh cua mình qua nhu ng
nha chIôm fInh. Sô mônh do duoc djnh noI cac ngôI sao, noI rang
"vj hoang fu nay co sô mônh dI va o nhung cuôc chInh phuc vI daI
va cao ca va nhâf Ia dI vao nhung cuôc kham pha nhu ng dIôu bi ân
không aI bIôf foI". Tu nhu ng mIôn dâf Ia moI kham pha, ông so
dua hang hoa vô dô Iam gIa u cho nôn fhuong ma I Ðô Ðao Nha.
Hoang fu Honry da bIôn Sagros fhanh mô f frung fâm frac
dja, hang haI va dong fau. Ong bIô f rang chI co fhô kham pha ra
nhung mIôn xa Ia nôu phân djnh ro rang duoc ranh gIoI nhung
mIôn da bIôf. Va vì fhô câ n phaI co dung cu.
Thoo phuong phap cua cac hoa dô porfoIano, ông fhu fhâp
nhung kInh nghIô m Io fo cua cac nguoI dI bIôn dô Iâ p dây nhung
vung bo bIôn con chua bIôf. Môf nguoI CafaIan gôc Ðo fhaI quô o
Majorca fôn Ia Johuda Crosquos, con cua nha frac dja Abraham
Crosquos, duoc dua foI Sagros, o dây ông frông nom vIôc fhu gom
va sap xôp IaI cac su kIôn dja Iy do nhu ng nha fham hIôm bIôn cua
hoang fu Honry mang vô.
Hoang fu Honry khich Iô va rôI yôu câu ca c nha fham hIôm
duong bIôn cua mình gIu nhu ng nhâf ky haI frình va hoa dô chinh
xac va ghI chu ky cho nhung nguoI fhoo sau ho nhung gì ho da
fhây o cac bo bIôn. Hoang fu Honry ra Iônh cho ho ghI chop chinh
xac moI chI fIôf rôI goI vô Sagros, dô khoa frac dja co fhô fro fhanh
môf khoa hoc Iu y fich. Thô Ia nhung fhuy fhu, du khach va nhu ng
nha bac hoc fu khap noI dô vô Sagros, môI nguoI dom dôn fhôm
nhung su kIôn mo I hay nhu ng fhông fIn moI vô cac su kIôn. NgoaI
nhung nguoI Ðo fhaI, co n co nhung nguo I Hô I gIao, A Râp, nguoI Y
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 130
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fu Conoa va VonIco, nguoI Ðu c va ScandInavI va sau do, fhoo da
fIôn frIôn cua công cuô c fham hIô m, con co nhung nguo I fhô dân
cua cac bô Ia c vung bo bIôn fây châu PhI. TaI Sagros cung co
nhung fu IIôu cua cac nha du hanh Ion ma nguoI anh cua hoang fu
Honry Ia Podro da fhu fhâp duoc frong vong hanh frình Ion cua
ông foI cac cung dIôn cua châu Âu |1419-28). TaI VonIco, Podro da
nhân môf ban fuong fhuâ f cac cuô c hanh frình cua Marco PoIo
kom fhoo môf ban dô "vo IaI fâf ca nhu ng phân cu a fraI dâf da
duoc mô fa, nho do hoang fu Honry da fIôn xa duoc râ f nhIô u".
Cu ng voI nhung su kIôn nay, nguo I fa IaI co nhung dung cu
moI nhâf va nhung ky fhuâf moI nhâf vô nganh ha ng haI. HôI do
chIôc Ia ban dI bIôn da phô bIôn rô I, nhung nguoI fa con o ngaI
dung no vì ho fIn no co su c ma fhuâ f, fuong fu nhu fhuâf goI hôn.
MoI chI môf fhô ky fruoc do, vIôc su du ng da nam châm da khIôn
Rogor Ðacon gap rac rô I vì bj coI Ia nhung fIôu xao huyôn bi. TaI
Sagros, chIôc Ia ban cu ng nhu ca c dung cu khac duo c frac nghIôm
dua vao hIôu nang cua no Ia co gIu p cho nguoI dI bIôn ra xa ngoaI
khoI hon rôI co fhô fìm duo ng fro vô nha duo c không.
KhI nhu ng nha hang ha I cua hoang fu Honry dI xa hon
nhung noI ma cac nguoI Âu châu fruoc kIa da fung dôn, ho da gap
nhung vân dô moI phaf sInh, do Ia vIôc xac djnh vI dô, Iu c do chI co
cach fôf nhâf Ia do dô cao cua maf froI Iu c gIua frua. Thay vì dung
dung cu do dô cao fhIôn fhô râf phu c fap va daf fIôn, cac nha hang
haI cu a hoang fu Honry da su dung môf dung cu don so hon Ia cây
do chu fhâp - môf cây nho gon co ghI dô voI môf fhanh chu fhâp co
fhô dI dông fhoo duong chân froI va maf froI dô do goc cua maf froI
Iu c Iôn cao. Công dông nhu ng nguoI fu khap noI foI Sagros da gIup
chô ra fhuoc do dô, nhu ng bang foan hoc moI va nhu ng du ng cu
moI, hop fhanh môf bô fhIôf bj fham hIôm cu a hoang fu Honry.
TaI Sagros va cang Iagos gân do, cac fhi nghIôm vô dong fau
da san xuâf ra môf IoaI fau mo I nho do nhu ng chuyô n fha m hIôm
cua hoang fu Honry va nhung cuôc fham hIôm Ion vô duong bIôn
frong fhô ky fIôp fhoo moI co fhô fhu c hIô n duoc. Thuyôn buôm
nho caravoI Ia môf fhuyôn Ion duoc fhIôf kô dô co kha nang dua
cac nha fham hIô m fro vô. IoaI fhuyôn ba buôm barca Ia IoaI
fhuyôn Ion co buôm chinh fhang goc voI fhuyôn hay fau Ion hình
vuông cu a nguoI VonIco co frong faI dôn sa u fram fân hay nhIôu
hon. Tau cang Ion fhì IoI fuc ca ng nhIôu vì cho duoc nhIôu hang
hon.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 131
hffp://obooks.vdcmodIa.com
Tau du ng dô fham hIô m co vân dô rIông cua no. No không
phaI fau cho ha ng, no phaI dI râf xa frong nhu ng vu ng bIôn Ia va
khI cân, no phaI co kha nang chay nguo c gIo. Tau fham hIôm chI
co công dung nôu no co fhô dI va fro vô. Hang hoa quan frong cua
no Ia cac fIn fu c, nhung fIn fu c na y co fhô gIu frong môf goI nho,
fhâm chi duoc nho frong o c cua mô f nguoI, nhung duf khoaf no
phaI Ia môf san phâm vô duoc foI nha. Tau fha m hIôm không cân
Ion, nhung no phaI dô dIôu khIôn va fhich hop dô quay fro vô. Tu
nhIôn nguoI dI bIô n co khuynh huong ra khoI xuôI gIo, nôn cu ng co
nghIa Ia ho phaI fro vô nguoc gIo. Cac fau buôn fôf nhâf cho vIôc
fhuong maI frôn bIôn Ðja Trung HaI fhì không fhich hop cho cac
cuôc fham hIôm ngoaI daI duong xa Ia mônh mông.
Tau buô n caravoI cua hoang fu Honry duoc fhIôf kô dac bIôf
cho nhu ng nhu câu noI frôn cua nha fham hIôm. Ong da Iâ y y
fuong fu kIôu fau caravos cua nguoI a Râp fhoI xua, Ia nhung fau
Ion môf buôm co kha nang chuyôn cho môf doan fhuy fhu Iôn foI
30 nguoI va 70 con ngua. RôI ông cu ng Iây y fuong fu môf kIôu fau
nho hon va dô dIôu khIôn, goI Ia fhuyôn buô n caravoIa, vân duoc
dung frôn sông Ðouro o mIôn bac Ðô Ðao Nha. Cac nha dong fau
cua hoang fu Honry da san xuâf chIôc fau caravoI nôI fIông, bang
cach kôf hop gIua kIôu fau cho hang caravos cua nguoI A Râ p voI
kIôu fau caravoIa cua sông Ðouro do finh nang dô dIôu khIô n cua
no.
Nhu ng con fau nho caravoI dôc dao nay du suc cho môf doan
fhuy fhu co 20 nguoI cung vâf du ng fham hIô m. Ho fhuong ngu
frôn boong fau, fru khI fhoI fIôf xâu moI xuông frong khoang. TaI
frong cu a fau Ia khoang 50 fân, daI khoang 23 mof, bô ngang fhân
fau khoang 8 mof va co haI hay ba buôm fam gIa c. Nha hang haI
Iao Iuyôn nguoI VonIco AIvIso da Cadamosfo |1432-1511) vao nam
1456 da goI do Ia "nhung fau dI bIôn fôf nhâf", sau chuyôn fham
hIôm châu PhI cua ông frôn môf chIôc fau caravoI do hoang fu
Honry fô chu c. Ta u caravoI da fro fhanh fau fIôu chuân cua nha
fham hIôm. Ða chIôc fau cua CoIômbô - Sanfa MarIa, PInfa va
NIna - dôu fhIôf kô fhoo kIôu fau caravoI va chIôc Sanfa MarI chI
Ion bang 1 phân 5 nhu ng chIô c fau Ion VonIco co buô m fha ng goc
fhoI bây gIo. Ta u caravoI chu ng fo fau Ion hon chua chac da fôf
hon.
Nhu ng cuôc fham hIôm châu PhI cua hoang fu Honry so cho
fhây fau caravoI co kha nang fro vô nha môf cach bao dam ma cac
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 132
hffp://obooks.vdcmodIa.com
IoaI fau fruoc do không co. Phân chìm cua fau không sâu gIup no
fham hIô m duo c nhu ng vu ng bIôn can gân bo va cung gIup no dô
dang dI vao baI can dô sua chua. Trong fhuâf ngu hang haI, kha
nang fro vô nha dông nghIa voI kha nang chay nguoc gIo va vô
dIôu nay fhì fau caravoI fhâf fuyôf voI. ÐIôu nay co nghIa Ia frong
dIôu kIôn gIo nguoc, fau caravoI co fhô chay nhanh hon nhu ng IoaI
fau buô m khac. Cac fhu y fhu bIôf mình o frôn môf chIô c fau co
kha nang dua mình vô nha bao da m va nhanh hon, so cam fhây an
fâm, vuI vo va san sang châp nhân nhu ng cuôc hanh frình xa va
nguy hIôm hon.
Tuy hoa ng fu Honry không fhu c su xây dung môf vIôn
nghIôn cuu ha ng haI, nhung ông Ia nguoI da gom gop fâf ca nhu ng
châf IIôu nong côf. Ong da suu fâm sach vo, hoa dô, quy fu cac
fhuyôn fruong, hoa fIôu va cac nha hang ha I, cac fho dong fau, fho
môc va cac fho fhu công khac, dô hoach djnh nhung cuôc dI bIôn,
dô danh gIa nhu ng kha m pha va chuân bj cho nhung chuyôn fham
hIôm nga y môf xa hon vao nhung vung bIôn xa Ia. Công frình ma
hoang fu Honry da baf dâu so không bao gIo châm duf.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 133
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 22
ÐÐN KIA M!I HIÐM NCHÐO
Không gIông voI CoIômbô, nguoI so nham fhang foI vu ng
IndIos, hoang fu Honry Nha Hang HaI co môf huo ng nham rông
Ion hon, mo hô hon va cu ng moI mo hon, dung fhoo sô fu vI cua
ông. Thoo Comos Ðanos do Zurara, môf nguoI râf khâm phu c
hoang fu Honry, "fInh fhân cao quy cua vj Hoang fu nay không
ngu ng fhuc dây ông mo dâu va fhuc hIôn nhung hanh dông phI
fhuong... ông cu ng ao uoc bIôf dôn nhung vung dâf bôn kIa cac dao
Canary va MuI co fôn Ia Ðojador, vì cho foI fhoI do, chua hô co faI
IIôu bang chu vIôf hay IoI kô cua aI vô finh châ f cua vung dâf bôn
kIa Mu I... ông nghI rang nôu chinh mình hay môf nguo I quy fôc
nao kha c không cô gang daf duoc su hIôu bIôf vô vung do, fhì
không môf nha hang haI hay IaI buôn nao so dam mao hIô m, vì ro
rang Ia chua hô co aI dam IIôu gIong buôm foI môf noI ma ho
không na m cha c hI vong so fhu vô duoc nhu ng IoI Iôc".
Chung fa không co bang chung chac chan rang hoang fu
Honry da co frong dâu mu c fIôu ro rôf Ia mo môf duong bIôn vong
quanh châu PhI dô dôn ân Ðô. CaI kich fhich ông Ia môf vu ng xa
Ia, nam o phia fây va fây nam frong vung ÐIôn TôI Tam va xa xa
xuông phia nam doc bo bIôn châu PhI chua fung aI bIôf dôn. Cac
quân dao cua ÐaI Tây Ðuong - quân dao Azoros, MadIoras va
CanarIos - co Io da duoc kham pha boI nhu ng fhuy fhu Conoa vao
gIua fhô ky 14. Cac cô ga ng cua hoang fu Honry fhoo huong nay
dung ra Ia nham mu c dich fìm fhuôc dja va phaf frIôn hon Ia môf
công cuô c fham hIôm. Nhung khI nguo I cua ông dôn quân dao
MadoIra |madorIa co nghIa Ia gô) vao nam 1420 va baf dâu vao
sâu frong rung râm, ho da dôf Iua khIôn ca khu rung bj chay frong
7 nam froI. Mô f cach fình co ho kham pha ra châf bô faf do fhan
cây chay dô IaI so Ia môf IoaI phân bon râ f fôf cho cac vuo n nho
fhuôc gIô ng nho MaImsoy nhâp fu dao Crofa vô dô frông vao chô
ru ng bj chay. Ruo u "MadoIra" da fro fhanh nôI fIô ng. Nhung, nhu
sô fu vI cua ông da fIôn bao, hoang fu Honry ban châf không phaI
môf nha fhuôc dja ma Ia môf nha kham pha.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 134
hffp://obooks.vdcmodIa.com
KhI doc môf ban dô moI cua châu PhI, chu ng fa phaI mâf Iâu
gIo va dung môf kinh phong daI moI co fhô fìm ra MuI Ðojador
|fIông Ðô Ðao Nha co nghIa Ia "Mu I Phình Iôn"), o bo bIôn phia
fây, ngay phia nam quân dao Canary. Ðo caf chan ngang khu vuc
nay râf fhâp phaI dôn gân moI nhìn fhây va co nhu ng vach da
choo Ioo va nhu ng dong nuoc râf kho qua IaI. MuI Ðojador cung chI
nguy hIô m nhu hang chuc bo caf khac ma cac nha hang haI Ðô
Ðao Nha da dI qua va con sông sof. Nhung ho da coI Mu I Ðojador
Ia dIôm cuôI cu ng ma ho không fhô nao vuof qua duoc nua. Không
aI dam vuof qua.
O nha, hoang fu Honry bIôf rang mình không fhô chInh phu c
duoc caI rao chan fhIôn nhIôn na y nôu fruoc fIôn không chInh
phu c duo c caI rao chan cua su so haI.
Ong bIôf mình so không bao gIo dI xa hon duoc vao vung xa
Ia nôu ông không fhô fhuyôf phuc cac nguoI fham hIôm cua mình
vuof qua MuI Ðojador. Tu nam 1424 dôn 1434, hoang fu Honry da
goI 15 doan fham hIôm dI vong caI muI nho bo nhung hIôm nghoo
ây. MôI chuyô n fham hIôm fro vô dôu dua ra nhu ng Iy do nay hay
Iy do kha c dô cho fhây ho không fhô dI foI nhung noI ma chua fung
co aI dI foI. Ho fhuâf IaI nhu ng su kIôn ky Ia cua caI muI huyôn
fhoaI nay: co nhung dof caf do fung Iôn nhu nhu ng fhac Iu fu
nhung vach da choo Ioo bj sâp, frong khI fung da n ca moI boI Ian
frong do ng nuo c can khuây dông fhanh ca c xoay nuoc. Không fhây
co su sông nao doc fhoo bo bIôn sa mac. PhaI chang dây Ia bo fân
cu ng cua fraI dâf7
KhI CII Ðannos bao cao vô cho hoang fu Honry nam 1433
rang MuI Ðojador fhu c su không fhô vuof qua, hoang fu không haI
Iong. Pha I chang cac fhu y fhu cua mình qua nhaf gan7 Nhung ông
bIôf ro CII Ðannos Ia con nguo I gan da. Ong IaI pha I CII dI IaI môf
Iân nua vao nam 1434 va hua so frong fhuong. Iân nay, khI CII
vua dôn gân muI, anh quay fau vô phia fây, danh IIô u voI nhung
hIôm nguy chua duoc bIôf foI cua daI duong xa Ia fhay vì IIôu
mang voI nhu ng hIôm nguy da bIôf cua muI da o phia sau Iung
mình rôI. Ðaf chân Iôn bo bIôn châu PhI, anh fhây dâf daI hoang
vang, nhung hoan foan không phaI Ia chô chô f. Thô Ia, nhu Zurara
fhuâf IaI, "Ong fa da du djnh fhô nao fhì da fhu c hIô n duo c nhu
vây - vì frong chuyôn fham hIôm nay, ông da dI vong quanh Mu I
bIôn, coI fhuong moI nguy hIôm va kham pha ra nhung vung dâf
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 135
hffp://obooks.vdcmodIa.com
xa Ia, nguoc ha n voI nhu ng gì chinh ông va nhung nguoI kha c da
mong doI".
Sau khI pha duoc buc fuong so haI, hoang fu Honry fIôp fuc
chuong frình cua mình. Nam nay qua nam kha c, ông IIôn fu c go I
dI nhung doan fham hIôm, môI doan dI xa hon môf chuf vao mIôn
xa Ia. Nam 1435, khI ông phaI CII Ðannos dI môf chuyôn nua cung
voI Afonso ÐaIdaya, nguoI hâu ruou cua vua, ho da fIôn xa fhôm
duoc 50 haI Iy doc bo bIôn. TaI dây ho fhây nhung vôf chân nguoI
va Iac da, nhung vân chua gap duoc nguo I nao. Nam 1436, khI
ÐaIdaya, dI môf chuyôn nua, voI nhIôm vu dua vô cho hoang fu
môf nguoI dân ba n dja dô hoang fu phong vân o Sagros, ho dôn
duoc môf chô gIông nhu môf cua sông Ion, ma ho nghI co fhô Ia
sông SonogaI cua "cho câm" frao dôI vang. Ho goI chô nay Ia RIo do
Ouro, fuy dây chI Ia môf con Ia ch Io n chu không phaI môf con
sông, vì frong fhu c fô sông SonogaI con cach xa do nam fram dam
vô phia nam.
Nam na y qua nam kha c, cuôc fha m hIôm bo bIôn fây PhI
châu cu fIôn hanh sôI dông va fu ng buoc, fuy nhung kôf qua
fhuong maI daf duoc không bao nhIôu. Nam 1441, haI nguo I nha
cua hoang fu Honry Ia Nuno TrIsfao va Anfao ConcaIvos Iôn
duong dI xa fhôm 150 dam va dôn duoc Mu I Ðranco |ÐIanco); o dây
ho baf haI nguoI ban xu mang vô. Nam 1444 CII Ðannos mang fu
vung dâf nay vô chuyô n ha ng hoa nguoI dâu fIôn - haI fram nguoI
châu PhI bj ban Iam nô Iô o Iagos. Ðang chung fân maf nay cua
Zurara vô fhoI ky dâu fIôn cua vIôc buôn nô Iô châu PhI Ia môf
fhoang nhìn dau don cho nhung su khôn nan sap dôn. "Nhu ng ba
mo ôm cung con ho frong fay va nom mình xuông dâf dô bao boc
fhân fhô con mình, coI fhuong mo I dau don fhô xa c cua chinh
mình, mIôn Iam sao ho co fhô không bj gIa ng gIâf mâf con khoI
mình".
Nhung Zurara nhân manh rang "ho duoc dôI xu fu fô va
không co phân bIôf dôI xu gIua ho va nhu ng dây fo fu do cu a Ðô
Ðao Nha". Ho duoc hoc nghô, duoc fhoo dao va duoc kôf hôn voI
nguo I Ðô Ðao Nha.
Chuyôn hang nô Iô dôn fu châu PhI nay da Iam cho công
chung fhay dôI fhaI dô voI hoang fu Honry. Nhu ng nguoI fruoc dây
fung phô phan hoang fu Honry vì phi pham faI san quôc gIa vao
nhung cuôc fham hIôm ngông cuông, nay "da dôI nhung Io I frach
moc cua ho fha nh nhu ng IoI fan fung. Ho goI vj hoang fu Ia
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 136
hffp://obooks.vdcmodIa.com
AIoxandrô fhu haI va fham vong cu a caI cua ho baf dâu fang Iôn".
MoI nguo I dôu muôn chIa phân frong công vIôc buôn ban dây frIôn
vong o CuInoa.
Vao fhoI dIôm hoa ng fu Honry chôf o Sagros nam 1460, cuôc
kham pha bo bIôn fây châu PhI moI chI baf dâu, nhung Ia su khoI
dâu fôf dop. Ðuc fuong so haI vô Iy da duoc vuof qua bang công
cuôc fha m hIôm dâu fIôn co fô chu c va IIôn fuc dô dI vao mIô n xa
Ia. Vì vâ y, hoang fu Honry xu ng dang duoc fôn Ia nguoI sang Iâp
công cuô c kham pha IIôn fuc. ÐôI voI ông, môI mô f buoc moI dI vao
mIôn Ia Ia môf IoI moI goI dI xa hon maI.
CaI chôf cua hoang fu Honry chI Iam gIan doan công cuôc
fham hIô m frong môf fhoI gIan ngan. Nam 1469, vua AIfonso V,
chau cua hoang fu Honry, frong Iu c gap kho khan faI chanh, da
fìm ca ch bIôn công cuô c fham hIôm fro fhanh môf công frình dom
IaI IoI nhuân. Vua da ky ho p dông voI môf chu hâu fôn Ia £ormao
Comos, môf phu gIa o IIsbon, dô ông nay fhu c hIôn môI nam môf
cuôc fham hIôm xa hon if Ia môf fram haI Iy, khoang ba fram dam,
doc bo bIôn châu PhI, frong fhoI han 5 nam. Ðu IaI, Comos duoc
dôc quyô n buôn ban o CuInoa va vua AIfonso duoc chIa phâ n. Cuôc
kham pha foan bô bo bIôn fây châu PhI boI nguoI Ðô Ðao Nha Iuc
nay chI con Ia vân dô khI nao ma fhôI.
Hop dông cua Comos da fao ra hang Ioaf nhu ng cuô c kham
pha ngoa n mu c môI nam vô châu PhI - quanh Mu I PaImas, fIôn
sâu vao ÐIghr of ÐonIn, dao £ornando Po va rôI dI qua xich dao
xuông phia nam. Cac nha fham hIôm cua hoang fu Honry da phaI
mâf ba muoI nam dô dI qua nhu ng qua ng bo bIôn ma Comos chI
phaI mâ f 5 nam frong hop dông cua mình. KhI hop dông cua
Comos dao han, vua da frao quyôn khaI fhac fhuong ma I cho
hoang fu Joan. Nam 1481, hoang fu Joan fro fhanh vua Joan II,
mo dâu cho môf ky nguyôn fham hIôm duong bIôn Ion fIôp fhoo
cua nguo I Ðô Ðao Nha.
Vua Joan II co môf sô IoI fhô ma hoang fu Honry không co.
Kho cua hoang gIa bây gIo châf dây nhu ng ha ng hoa dom fu bo
bIôn fây châu PhI vô. Nhu ng ha ng hoa nhu fIôu, nga voI vang va
nô Iô da fro fhanh nhung maf hang chinh yôu khIô n nguoI fa da
Iây nhung fôn go I do dô daf fôn cho nhung mIôn dâf moI kha m pha
dôI dIôn voI Vjnh CuInoa. Trong nhIôu fhô ky, nhu ng mIô n na y so
duoc goI Ia "Ðo ÐIôn Haf" |haf fIôu CuInoa duoc goI Ia "Haf Ðja
Ðang"), Ðo ÐIôn Nga, Ðo ÐIôn Vang va Ðo ÐIôn Nô Iô. Vua Joan
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 137
hffp://obooks.vdcmodIa.com
II bao vô nhu ng khu djnh cu cua nguoI Ðô Ðao Nha bang vIô c xây
dung phao daI £orf ÐImIna, "caI mo" o gIua frung fâm Ðo ÐIôn
Vang. Vua faI fro cac chuyôn fham hIôm duong bô vao sâu frong
dâf IIôn, foI fân xu SIorra Ioono va xa foI fân TImbukfoo. Va vua
da fhuc dây dI xuô ng bo bIôn.
Nhu fa da bIôf, khI cac nha hang haI fIôn xuông phia duoI
xich dao, ho không con nhìn fhây sao Ðac dâu nua, vì fhô ho phaI
fìm môf dung cu khac dô xac djnh vI dô. Ðô gIaI quyôf vân dô nay,
vua Joan cung gIô ng nhu hoang fu Honry da quy fu cac chuyôn gIa
fu khap noI va Iâ p môf uy ban dung dâu Ia haI nha bac hoc do fhaI
chuyôn vô foan hoc va fhIôn van hoc - do Ia nha bac hoc nôI fIông
Abraham Zacufo cua ÐaI hoc SaIamanca cua Tây Ðan Nha va dô
fu cua ông Ia Josoph VIzInho, ca haI da duoc vua Joan II moI foI
Ðô Ðao Nha. Josoph VIzInho da nhân IoI cua vua Joan II fu muoI
nam fruoc va dôn nam 1485 duoc vua cu dI frong môf chuyôn hanh
frình dô khaI frIô n va ap dung ky fhuâf xa c djnh vI dô nho dô cao
cua maf froI Iu c gIua frua. Ong so hoan fha nh nhIô m vu na y nho
ghI IaI dô nghIông cua maf froI doc suô f bo bIôn CuInoa. Tac phâm
dây du nhâf dô fìm vj fri frôn bIôn nho do dô nghIông cua ma f froI
Ia bô AImanach Porpofuum do Zacufo vIôf bang fIô ng cô Ðo fhaI
gân haI muoI nam vô fruoc. Sau khI VIzInho djch nhung bang nay
sang fIô ng IafInh, chu ng duoc dung dô huong dân ca c nha kham
pha frong suôf môf nua fhô ky.
Ðông fho I vua Joan fIôp nô I công frình cua hoang fu Honry
va fIôp fuc goI nhu ng doan fham hIôm dI xa xuông bo bIôn fây
châu PhI. ÐIogo Cao da dI foI fân cua bIôn Congo |1480-84) va baf
dâu fuc Iô dung nhu ng bIa da co gan hình fhâp fu bôn frôn dô Iam
bang chu ng cuôc kham pha dâu fIôn cua môI noI.
Tu nam 1487, vua Joan II dua ra môf chIôn Iuoc fham hIô m
Ion gôm haI nhanh: Ong saI môf phaI doan fham hIôm duong bô
fhoo huong dông nam va môf phaI doan khac fhoo duong bIô n doc
bo bIôn châu PhI. Nôu fhu c su co môf con duong bIôn dI dôn Ân
Ðô, ông so co fhô fìm duo c su IIôn mInh cu a cac nuoc KIfô gIao
không nhu ng cho cac cuô c fhâp fu chInh ma con co nhung fram
dung chân va can cu hâu cân cho nhung cuôc fham hIô m fhuong
maI frong fuong IaI.
Ðoan fham hIôm duong bô râ f nho, chI gôm haI nguoI, da roI
Sanfarom ngay 7 fhang 5, 1487. Sau khI fìm kIôm ky Iuong, vua
da chon Poro da CovIIha va Affonso do PaIva cho nhIôm vu nguy
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 138
hffp://obooks.vdcmodIa.com
hIôm nay. HaI chuyôn gIa nay da fham khao nhung fhông fIn huu
ich fu nhung kô hoach ma ChrIsfophor CoIômbô da fhông bao o Ðô
Ðao Nha môf fhoI gIan fruoc dây. Môf chu ngân ha ng £IoronfIna
da cho haI nha fham hIôm môf fhu fin du ng dô ho co cac khoan chI
phi frôn duong qua Tây Ðan Nha va IfaIIa dô fIôn vô phia dông. O
ÐarcoIona ho dap fau dI NapoII, rôI IaI dap fau dI Rhodos. TaI dây,
ho Iôn bo vao Ianh dja HôI gIao va baf dâu phaI do chung vì ho so
bj coI Ia nhung "con cho KIfô gIao". Ho cung so gap phaI nhu ng IaI
buôn VonIco va Conoa Ia nhung nguo I không muô n co su canh
franh cu a Ðô Ða o Nha. Vì fhô ho buôc phaI caI frang Iam nhu ng
IaI buôn HôI gIao gIa dI buôn hang mâf ong. Ðang ca ch caI frang
nhu fhô, ho da dôn duoc AIoxandrIa, faI dây ca haI suyf chôf vì bj
sôf, rôI ho Iôn duong foI CaIro va Adon o cua ÐIôn Ðo.
TaI dây haI nguoI dI môI nguoI môf nga. PaIva so dI fhang foI
ÐfhIopIa va Prosfor John, con CovIIha dI foI Ân Ðô. PaIva da mâf
fich, nhung CovIIha dôn duoc CaIIcuf va Coa o bo bIôn fây nam Ân
Ðô, faI dây ông chu ng kIô n ca nh phôn fhjnh cua nô n fhuong maI
ngua a Râp, gIa vj, vaI bông va da quy. Tha ng 2, 1489, CovIIha dap
fau huong vô phia fây dôn Ormuz o cua Vjnh Ða Tu, rôI dôn cang
SofaIa o dông châu PhI dôI dIôn voI Madagascar rô I fro nguoc vô
phia bac foI CaIro. Sau khI hoan fhanh nhIôm vu fìm hIôu công
vIôc buôn ban cu a nguoI châu Âu voI ân Ðô, ông nong Iong fro vô.
Nhung o CaIro ông gap haI su gIa cua vua Joan II nguoI Ðo ThaI
frao cho ông Ia fhu cua vua, fruyô n ông pha I dI ngay foI dâf cua
Prosfor John dô fhu fhâp fhông fIn va kôf IIôn mInh.
Không fhô không vâng Iô nh vua, CovIIha fIôp fuc su mang
cua mình, dông fhoI goI vô cho vua môf Ia fhu quan frong kô IaI
fâf ca nhung gì ông da bIô f vô chuyôn dI bIô n a Râp va vIôc buôn
ban vo I ân Ðô. Nam 1493, sau nam kô fu ngay ông roI Ðô Ðao
Nha, ông da foI ÐfhIopIa. Trong Ianh dja nay cua John Prosfor,
ông fro fhanh mô f Marco PoIo Ðô Ðao Nha, gIup ich râf nhIô u cho
frIôu dình khIôn vua không muôn cho ông ra dI. TIn cha c mình
không co hy vong fro vô quô huong, CovIIha da cuoI vo nguo I
ÐfhIopIa va co mây nguoI con.
Ia fho CovIIha vIôf cho vua chI co n IaI ban sao, so co môf anh
huong manh dôI voI fuong IaI cua Ðô Ðao Nha va châu A. ÐoI vì Ia
fhu nay da cho vua Joan II nhung fhông fIn fu ca c bao cao ma
CovIIha da ngho duoc o bo bIôn châu PhI, "rang cac chIôc fau
caravoI |cua vual vân du ng frong ca c chuyôn buôn hang o CuInoa,
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 139
hffp://obooks.vdcmodIa.com
dang dI fu bo bIôn nay sang bo bIôn kha c va dang nha m foI bo bIôn
cua dao nay |Madagasscarl va SofaIa, co fhô dô dang dI sâu vao
nhung bIôn phuong Ðông va doc bo bIôn CaIIcuf, boI vì o dâu cung
co bIôn"
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 140
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 23
ÐÐN Â N ÐO VA TRO VÐ
Nhanh fhu haI frong chIô n Iuo c fham hIôm cua vua Joan II
Ia duong bIôn, môf du an duoc sap daf Iâu ngay, fô chuc ky Iuo ng,
voI vô n dâu fu Ion va môf doan fham hIôm dông nguoI. NguoI chI
huy duo c vua cho n Ia ÐarfhoIomou ÐIas, nguoI da fu ng frông coI
cac kho cua hoang gIa o IIsbon va da dI mô f chuyô n fau caravoI
xuông bo bIôn châu PhI. Ðoan fham hIôm cua ÐIas gôm haI fau
caravoI, môI fau co frong faI 50 fân va môf fau kho ma cac chuyôn
fham hIôm fu fruo c dôn nay chua co, dô gIup cho haI fau kIa co
kha nang nhIô u hon, o ngoaI bIôn Iâu hon va co fhô ra xa ngoaI
khoI hon. ÐIas mang fhoo sau nguoI châu PhI da fung co maf
frong cac chuyôn fham hIô m Ðô Ðao Nha fruoc dây. ÐIas cho ho
an uông fu fô, cho mac dô fhoo kIôu nguoI Âu, rô I raI ho o môf sô
noI doc bo bIôn, cung voI nhung mâu ha ng hoa nhu vang, ba c, gIa
vj va ca c san phâm châu PhI khac, dô ho dung kIôu "buôn ban
câm" chI cho nhung nguoI ban xu bIôf nguoI Ðô Ðao Nha cân
nhung IoaI hang hoa nao. Sau khI da raI hôf nhung su gIa châu
PhI nay, ca c con fau cua ÐIas gap phaI môf con bao chuyô n fhanh
môf cuô ng phong du dôI. Nhu ng con fau phaI ha buô m chay fruoc
con gIo bac frôn bIôn song Ion frong 13 ngay va bj gIo dua dI xa ra
ngoaI khoI rôI xuô ng phia nam cua bIôn ca. Ðoan fhuy fhu vua moI
bj su c no ng fhIôu dôf cua xich dao, gIo dây fro fhanh hoang Ioan.
"Va vì cac fau kha nho va bIôn fhì ca ng Iu c cang Ianh hon va
không gIông nhu Iu c ho co n o CuInoa,... ho chI nam frôn fau cho
chôf". Nhung con bao da qua dI va ÐIas cang fâf ca cac canh buôm
va quay vô phia dông, nhung sau nhIô u ngay vân không fhây dâf
dâu ca. Quay Iôn phia bac 150 haI Iy, ông bâf ngo fhây nhung day
nu I cao. Ngay 3 fhang 2, 1488, ông bo noo o vjnh MossoI, nam vao
khoang 30 dam phia dông chô ngay nay goI Ia MuI Tovn. Co vo do
y froI, con bao da fhu c hIôn duoc dIôu ma không môf kô hoach nao
co fhô fhuc hIôn, vì no da dua ÐIas vong qua muI cuc nam cua
châu PhI. KhI doan nguoI fham hIôm Iôn bo, ho bj dân ban xu nom
da duôI dI, ÐIas dung cung ban chôf môf nguo I ban xu khIôn ho
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 141
hffp://obooks.vdcmodIa.com
phaI bo dI. Ong dI fhoo bo bIôn, dI fhôm ba fram dam nua dôn cua
cua Croaf £Ish RIvor va vao vjnh AIgoa.
ÐIas muôn dI fIôp vao Ân Ðô Ðuong, dô hoan fhanh nIôm
mong doI cua nhIôu fhô ky, nhung doan fhuy fhu không muôn.
"Môf moI va kInh hoang vì bIôn ca du dôI ma ho da dI qua, fâf ca
dôu cung nhau baf dâu Iâm bâm kôu ca va yôu câu không duoc dI
xa fhôm nua". Iuong fhu c con râf if va chI co cach quay nhanh fro
vô fau Iuong fhu c con o xa fif phia sau. Sau khI hôI y voI cac
fhuyôn fruong va moI nguoI dôu ky vao quyôf djnh quay fro vô,
ÐIas da dông y.
Trôn duo ng vô, ho fro IaI chIôc fau Iuong fhuc ma ho da dô
IaI cach dây chin fhang voI 9 nguoI frôn fau. ChI con ba nguoI sông
sof va môf frong ba nguoI nay "qua vuI khI gap IaI cac ban nôn da
chôf môf cach dôf ngôf, vì da qua duôI su c vì bônh fâ f". NguoI fa
do hang fu chIôc fau Iuong fhu c rôI dôf bo no, chI con haI con fau
caravoI quay vô Ðô Ðao Nha vao fhang 12 nam 1488, sau muo I sau
fhang va muoI bay ngay Iônh dônh frôn bIôn.
KhI haI chIôc fau caravoI fan naf vì fhoI fIôf vô foI cang
IIsbon, ChrIsfophor CoIômbô da co maf o do dô doI doan fham
hIôm. Ða o â y ChrIsfophor CoIômbô chua co fIông fam gì. Ong râf
quan fâm dôn kôf qua chuyôn dI cua ÐIas. ThoI gIan do, CoIômbô
dang o IIsbon dô môf Iân nua cô gang fhuyôf phuc vua Joan II faI
fro cho doan fham hIôm cua rIông ông foI vu ng IndIos bang con
duong bIôn phia fây bang qua ÐaI Tây Ðuong. Nam 1484, khI
CoIômbô Iân dâu fIôn dôn frình bay du an cu a mình cho vua, vua
da gIao cho môf u y ban chuyôn môn xom xo f, ho da bac bo du an vì
cho rang ông da danh gIa qua saI khoang cach phia fây dôn vung
IndIos. Nhung vua da co ân fuong râ f manh vô "faI fri" cua ông va
vì fhô Iâ n nay ông dôn fhu môf Iâ n nua. Iuc ÐIas chIôn fhang khaI
hoan cu ng Ia fhoI dIôm không haI Iong cho CoIômbô. ÐoI vì con
duong vong quanh châu PhI dô dôn IndIos nay da kha fhI va du an
cua CoIômbô kô Ia fhua. Thô Ia CoIômbô phaI dI fìm su fro gIup
cua môf quôc gIa khac chua fung fìm ra con duong quanh châu
PhI.
ÐIas không bao gIo duoc vua fhuong công xung da ng va ông
fro fhanh con nguoI cua Ky Nguyôn Kham Pha cua Ðô Ðao Nha bj
quôn Iang. Ong co frông coI vIôc dong nhu ng fau cho Vasco da
Cama, nhung không du phân frong chuyôn hanh frình cao dIôm
cua Cama foI Ân Ðô.
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 142
hffp://obooks.vdcmodIa.com
NguoI fa da frông cho công frình fham hIô m cua ÐIas duoc
fIôp nôI mau chong, nhung no da bj frì hoa n do nhu ng vân dô nôI
bô o Ðô Ðao Nha, do vIôc kô vj ngôI vua bj gIan doan va nhâf Ia do
cuôc franh gIanh xay ra khIôn Ðô Ðao Nha va Tây Ðan Nha dang
dung bôn bo cua môf cuôc chIôn.
KhI vua Joan II duoc fIn CoIômbô kham pha ra nhu ng dao
moI o ÐaI Tây Ðuong, ông fuyôn bô nam 1493 rang nhu ng dâf nay
vì gân quân dao Azoros va vì nhu ng Iy do khac nua, nôn phaI
fhuôc vô Ðô Ðao Nha. Tuyôn bô nay gây nôn cuô c franh gIanh gIua
vua Joan cua Ðô Ðao Nha voI vua ÐordIanand do CasfIIo cua Tây
Ðan Nha, haI nuo c phaI nho su phân xu cua CIao hoa ng, qua HIôp
uoc TordosIIIas |7-6-1494). HIôp uo c nay da gIup franh duoc cuôc
chIôn gIu a haI nuoc va fro fhanh môf frong nhu ng hIôp uo c fhoI
danh nhâf frong Ijch su châu Âu. Nhung hIôp uoc cung co nhIôu
dIôm mo hô khIô n không aI bIôf duoc no co hIôu Iu c fhuc su hay
không.
Iôn ngôI vua Ðô Ðao Nha vao nam 1495 Ia môf hoang fu gan
da 26 fuôI, vua ManuoI I, co bIôf danh Ia "NguoI May Man", vì ông
duoc kô fhua nhIô u công frình fo Ion. Ong dô xuong môf kô hoach
fIôp nôI nhung kham pha cua ÐIas bang mô f cuôc fham hIô m fhoo
duong bIôn foI Ân Ðô, voI mu c dich mo duong fhuong maI va dông
fhoI mo duong chInh phuc. Cac quân su fhân frong khuyôn can
vua, nhung vua bac bo cac vân nan cua ho va kIôn quyôf chon môf
nguo I chI huy cho doan fham hIôm, do Ia Vasco da Cama |1460-
1524), môf nha quy fôc frong hoang cung, Cama da fung chung fo
Ia môf fhuy fhu gIoI va môf nha ngoaI gIao. Nhu vua ManuoI du
kIôn fruoc, su chuyôn môn cua môf fhuy fhu co fhô Ia du cho
nhung chuyô n dI doc bo bIôn fhua fhof dân cu o fây phI Châu,
nhung không du khI phaI dôI dIôn voI nhu ng nha caI frj dây muu
Iuoc cua  n Ðô. Cac su kIô n cho fhây Vasco da Cama Ia con nguoI
fhich hop môf cach xuâf sac. Tuy Ia con nguoI fan nhân va hung
du, nhung ông co Iong can dam, finh kIôn quyôf va fâm nhìn rông
frong cung cach dôI xu voI nhung fhuy fhu quô mua va nhu ng
Ianh chu a ngao man.
Sau haI nam fro I chuâ n bj, voI mô f ham dôI gôm 4 chIôn
fhuyôn Ion - haI fau buô m vuông co phân chìm nông, môI chIôc
khoang 100 fân, môf fau buôm caravoI khoang 50 fân va môf fau
kho khoang 200 fân - doan fham hIôm cua Cama ro I cang IIsbono
ra khoI ngay 8 fhang 7, 1497. Cac fau mang fhoo Iuong fhu c cho
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 143
hffp://obooks.vdcmodIa.com
ba nam. Ðoan fham hIôm cung duoc frang bj dây du voI cac ban
dô, cac dung cu do fhIôn van va cac bang finh dô nghIông maf froI
cua Zacufo. Ho cu ng mang fhoo nhung phIôn da Iam fru môc dô
danh dâu nhu ng phân dâf nguoI Ðô Ðao Nha kha m pha ra. Tâf
nhIôn cu ng co môf fuyôn u y va môf sô nhu ng fu nhân co fhô du ng
Iam cam fu quân khI gap nhung fình huô ng nguy hIôm dôn finh
mang. Toan bô doan nguoI frôn fau Ia 170 nguoI.
Nhu ng hao quang ru c ro cua CoIômbô nhIô u khI Ia m Iu mo
nhung con nguo I khac da co nhung fhanh fuu cu ng fo Ion, hay
fhâm chi con fo Ion hon cua CoIômbô vô nhu ng kham pha duong
bIôn frong Ky Nguyôn Ðuong ÐIôn dâu fIôn nay. Không xof dôn
nhung duc finh cua ca nhân, nhung xof dôn nhung fhanh fu u fo
Ion vô duong bIô n, fhì Vasco da Cama phaI vuof xa CoIômbô.
Chuyôn du hanh dâu fIôn cua CoIômbô dI fhang huong fây fhoo
gIo nho va dI duoc haI nga n sau fram dam fu Comora o CanarIos
dôn Ðahamas, Iônh dônh frôn bIô n ba muoI sau ngay. Chuyôn
hanh frình cua Cama doI hoI dI chuyôn kho o Ioo hon, da buôc ông
phaI dI môf vong rông gân bang chIôu ngang cua nam ÐaI Tây
Ðuong, IaI con nguoc do ng va nguoc gIo. Ong da co quyôf djnh
nguy hIô m không mon fhoo bo châu PhI ma fha buôm quanh phân
gIua cua ÐaI Tây Ðuong, fu ca c haI dao o MuI Vordo foI MuI Hao
Vong, môf khoang duong hon ba ngan bay fram dam, fruo c khI
dôn duoc SaInf HoIona ngay phia frôn Capo Tovn ngay nay, Iônh
dônh frôn bIôn suôf chin muoI ba ngay. Tu do, voI faI dI bIôn va faI
chI huy doan fhu y fhu va faI ung pho voI nhung Ia nh chua HôI
gIao fhu nghjch o MozambIquo, Mombasa va MaIIndI, ông da dua
doan fau cua mình vuof qua ÐIôn A Râp va Ân Ðô Ðuong va dôn
duoc CaIIcuf, Ia dich dIôm cuôc ha nh frình du kIôn cua ông, nam
frôn bo fây ban dao Ân Ðô vao nga y 22 fhang 5, 1498. Cho foI fhoI
do, chua fung co môf fhanh fuu dI bIôn nao ngang fâm voI ông.
TIôc rang không gIông voI CoIômbô, Cama không dô IaI faI
IIôu fu fhuâf nao. Nhung may fhay, co môf fhanh vIôn fhuy fhu
doan cua ông da vIôf nhâf ky va da gIu IaI cho chu ng fa nhung
fhoang nhìn sông dông vô du IoaI vân dô ma doan fham hIôm da
vuof qua frôn duo ng dI.
Ðoan fham hIô m cua Cama roI CaIIcuf cuôI fhang 8, 1498,
"hôf suc vuI mung vì da may ma n daf duoc môf su kham pha fo
Ion nhu fhô". Tra I qua nhu ng cuôc hanh frình nguoc gIo, bj nhu ng
Ianh chu a HôI gIa o ngan chan va bj djch bô nh saf haI, cuô I cung
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 144
hffp://obooks.vdcmodIa.com
haI frong sô bôn fau cua Cama da vInh quang câp bôn IIsbon vao
gIua fha ng 9, 1499. Ðo Ia chIô c fau buôm vuông San CabrIoI va
fau caravoI ÐorrIo. Trong sô 170 nguoI da dI frong doan, chI co n 55
nguo I sông sof fro vô.
Không co mây nguoI hung frong ca c cuôc fham hIôm co may
man nhìn fhây kôf qua công cuôc fham hIôm cua mình. Vasco da
Cama Ia môf frong sô if nhung nguoI nay. Chuyô n du hanh cua
ông da chu ng fo finh kha fhI cua con duong bIôn nôI Tây va Ðông
va nho do da fhay dôI Ijch su cua ca phuong Ðông va phuong Tây.
Nhu ng buoc fIôp fhoo dô fhIôf Iâp môf dô quôc o  n Ðô xom
ra cu ng hIôn nhIôn nhu nhung gIaI doan dI xuông bo bIôn fây châu
PhI. Pho vuong nguoI Ðô Ðao Nha dâu fIôn cua Ân Ðô, £rancIsco
do AImoIda, da fIôu dIôf chIôn ha m HôI gIao nam 1509. Vj foan
quyôn fIôp fhoo cua Ðô Ðao Nha faI Â n Ðô, Afonso do
AIbuquorquo vao nam 1507 da chInh phu c Ormuz, cua ngo vao
Vjnh Ða Tu. Ðôn nam 1510, ông bIôn Coa fhanh fhu dô cua nhu ng
Ianh fhô do Ðô Ðao Nha chIôm dong, chIôm MaIacca nam 1511, rôI
mo fhuong maI duong bIô n voI XIôm Ia, MoIuccas hay Quân Ðao
CIa Vj va Trung Hoa. Tu do Ðô Ðao Nha fhông frj  n Ðô Ðuong.
Nhu ng hâu qua da Ian rông khap fhô gIoI. Nôn fhuong ma I
phôn fhjnh cu a IfaIIa fu fruoc foI nay du a vao cu a caI phuong
Ðông dô vao qua nga VonIco va Conoa. Ðây gIo vIôc buôn ban
nhung dac san châu A - gIa vj, fhuôc phIôn, da quy va Iua - không
con dI qua Vjnh Ða Tu, ÐIôn Ðo va phuong Ðông nua, nhung dI
frôn nhu ng con fau Ðô Ðao Nha quanh Mu I Hao Vong dôn phân
dâf châu Âu dôI dIôn ÐaI Tây Ðuong. Ca c Ianh chua HôI gIao AI
Câp da gIu cho haf fIôu duoc cao gIa nho bIôn phap han chô vân
chuyôn môI nam chI khoang 210 fân ma fhôI. Hâu qua cua con
duong bIôn Ðô Ðao Nha xay ra nhanh dôn nôI nam 1503, gIa haf
fIôu faI IIsbon chI bang môf phân nam gIa haf fIôu o VonIco. Thô
Ia nôn fhuong maI gIua AI Câp va VonIco bj pha hoaI. Cua ca I fu
châu A, cac kho bau huyôn fhoaI fu phuong Ðông dang dô vô
phuong Tây. Ky Nguyôn Ðuong ÐIôn moI da chuyôn cac frung fâm
fhuong maI va van mInh fu nhung mIôn dâf cô djnh xung quanh
Ðja Trung HaI sang nhu ng bo bIôn cua Ða I Tây Ðuong rông mo va
foI nhung daI duong bao Ia frôn kha p fhô gIoI.
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 145
hffp://obooks.vdcmodIa.com
CH!ONC 24
TAI SAO KHONC PHAI NC!OI A RÂ P7
Nôu nguoI fa da kham pha ra châu PhI Ia môf ban dao va co
môf duong bIôn rông mo fu ÐaI Tây Ðuong sang Ân Ðô Ðuong, fhì
fâf nhIôn cung co môf duong bIôn fu phia Ân Ðô Ðuong foI ÐaI
Tây Ðuong. Nhu ng nguoI A Râp sông quanh nhung bo bIôn phia
fây va fây bac Ân Ðô Ðuong Ia nhung nguoI cung fIôn bô if ra Ia
bang voI nhung nguoI châu Âu dông fhoI cu a ho, vô nhung khoa dI
bIôn, gôm khoa fhIôn van, dja Iy, foan hoc va nghô fhuâf hang haI.
Vây faI sao nguoI A Râp da không fìm ra nhung bIôn huo ng vô
phia fây7
KhI Vasco da Cama cuô I cu ng da dôn duoc bo bIôn MaIabar,
ông duoc fIôp don boI nhu ng nguoI A Râp o TunIs. Ðây Ia nguoI
cua môf công dông A Râp dông dao, gôm nhung Ia I buôn va chu
fau, da fhông frj công vIôc buôn ban o CaIIcuf voI nguoI nuoc
ngoaI. Tu Iâu fruoc khI co cuôc kham pha con duong bIôn IIôn fuc
fu Tây sang Ðông, nguoI A Râp fu Ðac PhI va Trung Ðông da co
môf doI sông ôn djnh o  n Ðô rôI.
Nhu ng câm ky vô gIaI câ p xa hôI co Io da ngan ca n nguoI
fham gIa công vIôc buôn ba n voI nguoI nuoc ngoa I. Môf sô bj
nhung câ m doan cua fôn gIao không cho ho dI qua bIôn nuoc man.
Ðông fho I, su banh fruo ng ky dIôu cua HôI gIao o nhu ng fhô hô
sau Môhamof da dua dô quôc HôI gIao vuof qua sông Indus va dI
vao Ân Ðô fruoc gIua fhô ky 8. Cac IaI buôn A Râp dô xô dôn
nhung fhanh phô frôn bo bIôn MaIabar.
Cac nguoI HôI gIa o dI dôn dâu cung cam fhây nhu quô huong
cua mình frong fhô gIoI HôI gIao. Nhu chung fa da fhây, Ibn
Ðaffufa, môf Marco PoIo cua fhô gIoI A Râp da sInh ra faI TangIor,
frong nhung chuyôn du hanh rô ng raI da fro fhanh môf fhâm
phan o Ðô II va quân dao maIdIvo va duoc môf Ianh chua HôI gIao
Ân Ðô phaI Ia m su gIa sang Trung Hoa. Thanh phô CaIIcuf ma
Cama da dôn co môf khu nguoI A Râp râf phôn fhjnh. Ca c kho
hang va cua fIôm do nguoI A Râp Iam chu co maf frong khap
ÐanIoI J. ÐoorsfIn 146
hffp://obooks.vdcmodIa.com
fhanh phô va công dông A Râp co phap quan rIông cua mình dô
xof xu. Cac nha caI frj nguo I Â n fo ra bao dung dôI voI fôn gIao cua
nhung IaI buôn dôn Iam cho nôn fhuong maI cua fhanh phô ho
phaf daf. NhIôu gIa dình nguoI Â n uoc mong con gaI ho fro fhanh
vo cua nhu ng IaI buôn A Râp gIau co. Không Ia gì nguo I A Râp o
CaIIcuf không mâ y hoan nghônh nhung ko xâm nhâp Ðô Ðao Nha.
Nganh hang haI o Ân Ðô Ðuong da phaf frIôn fu Iâu fruo c
khI TIôn frI Môhamof sInh ra. Iu c dâu nguoI fa dI fu AI Câp va
ÐIôn Ðo dôn  n Ðô bang duong doc fhoo bo bIôn. Ðân dân khI
kham pha ra nhu ng dof gIo mua, nguoI fa da su dung chung va
vIôc dI Ia I frôn bIôn gIa fang râf nhanh. CIo mua Ia môf nof dac
frung cu a Ân Ðô Ðuong, do Ia môf mâu gIo dôI huong fhoo mua.
Trong pham vI ha nh fInh, no Ia kôf qua cua su fuong quan dac
bIôf gIua dâf, bIôn va khi quyôn - Ia kôf qua cua nhung kha c bIôf
vô nhIôf dô nong hay Ia nh cua khôI Iuo ng fraI dâf dôI voI khôI
Iuong cu a bIôn. O Ân Ðô va Ðông Nam A, gIo mua fhay dôI nguo c
chIôu fhoo môI mua va vì fhô gIup cho vIôc dI IaI vô huong dông
frôn  n Ðô Ðuong râf fhuân IoI.
ÐuoI fhoI dô quôc Roma cua hoang dô Augusfô, nôn fhuong
maI duo ng bIô n gIua ÐIô n Ðo va Ân Ðô da phaf frIôn daf foI môf
fram haI muoI fau qua IaI môI nam. ÐuoI fhoI Nôrô caI frj, su gIa
PIIny fhan phIô n rang fIôn cua dô quôc dang bj fIôu hao dô dôI Iây
nhung mon dô frang suc ro fIôn cua ân Ðô. Nhu ng khôI dông fIôn
kom cua Rôma fìm fhây o Ân Ðô chung fo nôn fhuong ma I da
banh fruong nhu fhô nao.
Cac IaI buôn A Râp da Ia nhu ng khuôn maf quon fhuôc o Ân
Ðô fu Iâu fruoc khI co cuôc banh fruo ng frôn bô cua HôI gIao,
nhung sau fhoI Môhamof, ngoaI Iy do fhuong maI, con co Iy do cua
cac cuôc fhâp fu chInh. Va o gIua fhô ky 14, Ibn Ðaffufa ghI nhân
rang cac IaI buôn A Râp da duoc dua fu bo bIôn MaIabar foI Trung
Hoa frôn nhung con fau cua Trung Hoa. O Quang Ðông, ngay fu
fhô ky 9, da co môf công dông A Râ p voI phap quan rIông cua ho
va chung fa co nhung fu IIôu râf som vô nhu ng nguoI HôI gIa o o xa
fân phia bac nhu Koroa.
NguoI châu Âu fhuong mang fhanh kIô n rang nguoI A Râp
không phaI nhu ng nha hang haI faI gIoI hay fhanh công. Câu
chuyôn vô nhu ng nguo I A Râp o Ðja Trung HaI cho fhây phân nao
nguyôn do cua fhanh kIô n ây. CIao chu Omar I |581-644) Ia nguoI
fô chuc Iuc Iuong HôI gIao sang Ða Tu va AI Câp. Nhung ông fa râf
Nhung phaf hIôn vô van vâf va con nguoI 147
hffp://obooks.vdcmodIa.com
o ngaI duong bIô n. Quan foan quyôn cua ông o SyrIa xIn ông cho
phop fân công da o Sip. Nhung Omar không cho pho p, vì ông fhây
duong bIôn dây bâf frac va nguy hIôm.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful