‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺗﺎﻟﻴﻒ‪:‬‬
‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﻌﺰﻳﺰ اﻟﻌﻨﻘﺮي‬

‫ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻄﺎﻟﺐ‬

‫ﻋﻨﻮان‬

‫ﺻﻔﺤﻪ‬

‫ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻄﺎﻟﺐ ‪2 ..............................................................................................‬‬
‫ﻣﻘﺪ‪‬ﻣﻪ ‪5 .........................................................................................................‬‬
‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر ‪13...................................................................................................‬‬
‫ﺑﺎب اول‪ :‬ﺗﻮﺣﻴﺪ ‪23 .......................................................................................‬‬

‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر ‪25......................................................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ اول‪ :‬ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ ‪31 ......................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ او‪‬ل‪ :‬ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع ‪35..................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﻣﻌﻨﺎي »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ« ‪65..........................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ اول‪ :‬ﺑﻴﺎن ﻣﻌﻨﺎي ﻛﻠﻤﻪي »اﻟﻪ« ‪66.....................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ دوم‪ :‬ﻣﻌﻨﺎي ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﻔﺼﻞ ‪73.............................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬ﺷﺮوط ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ ‪97...........................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ‪131 ......................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ دوم‪ :‬ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ‪181 ..................................................................‬‬
‫ﻣﻘﺪﻣﻪ ‪183 ................................................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬اﻗﺮار ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ]=رﺑﻮﺑﻴﺖ[ ‪185 ......................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻋﺒﺎدت ﺑﻮﺳﻴﻠﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ‪207 ........‬‬
‫ﺑﺎب دوم‪ :‬ﻋﺒﺎدت ‪223....................................................................................‬‬

‫ﻓﺼﻞ اول‪ :‬ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺒﺎدت در ﻟﻐﺖ و اﺻﻄﻼح ‪225 ....................................‬‬
‫اوﻻً ‪ :‬ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺒﺎدت در ﻟﻐﺖ ‪225 ............................................................‬‬
‫ﺛﺎﻧﻴﺎً‪ :‬ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺒﺎدت در اﺻﻄﻼح ‪227 ........................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ دو‪‬م‪ :‬اﻧﻮاع ﻋﺒﺎدت و ﺷﺮوط ﺻﺤﺖ آﻧﻬﺎ ‪239 .....................................‬‬

‫﴿‪﴾3‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻣﻘﺪﻣﻪ ‪241 ................................................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬اﻋﻤﺎل ﺑﺎﻃﻨﻲ ‪242 ...................................................................‬‬
‫ﻣﺴﺌﻠﻪ اول‪ :‬ﻣﺤﺒﺖ ‪242 .....................................................................‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ دوم‪ :‬ﺑﻴﻢ و اﻣﻴﺪ ‪269 ................................................................‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪي ﺳﻮم‪ :‬ﺗﻮﻛﻞ ‪307 .................................................................‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪي ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺻﺒﺮ ‪333 ................................................................‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪي ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺗﻮﺑﻪ ‪350 ..................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬اﻋﻤﺎل ﻇﺎﻫﺮي ‪383 ................................................................‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ اول‪ :‬ذﻛﺮ ‪383 ..........................................................................‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ دوم‪ :‬دﻋﺎ ‪392 ..........................................................................‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪي ﺳﻮم‪ :‬ذﺑﺢ )ﺳﺮ ﺑﺮﻳﺪن(‪409 ..................................................‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻧﺬر ‪425 .....................................................................‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻃﻮاف ‪436 ..................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬ﺷﺮاﻳﻂ ﺻﺤﺖ ﻋﺒﺎدت ‪448 ...................................................‬‬
‫ﺑﺎب ﺳﻮم‪ :‬ﺷﺮك ‪470 .....................................................................................‬‬

‫ﻣﻘﺪﻣﻪ ‪472 ........................................................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ اول‪ :‬ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺷﺮك وﺑﻴﺎن ﺧﺎﺳﺘﮕﺎه آن ‪472 ......................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬ﺑﻴﺎن ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺷﺮك ‪478 ..........................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﺑﻴﺎن ﺳﺒﺐ ﺷﺮك ‪490 .............................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ دوم‪ :‬اﻧﻮاع ﺷﺮك ‪506 .......................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬ﺷﺮك ﻣﻨﺎﻓﻲ ﺗﻮﺣﻴﺪ ‪510 .........................................................‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ اول‪ :‬ﺷﺮك در دﻋﺎ ‪510 ...........................................................‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪي دوم‪ :‬ﺷﺮك در ﻃﺎﻋﺖ ‪527 ...................................................‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺳﻮم‪ :‬ﺷﺮك در ﺳﺠﻮد ‪535 ....................................................‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫﴿ ‪﴾4‬‬

‫ﻣﺴﺄﻟﻪي ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺷﺮك در ذﺑﺢ ‪551 ...................................................‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪي ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺷﺮك در ﻃﻮاف‪565 ..................................................‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺷﺸﻢ‪ :‬ﺷﺮك در ﻧﺬر ‪577 .........................................................‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﺷﺮك ﺳﺤﺮ ‪590 ............................................................‬‬
‫ﻣﺴﺎﻟﻪ ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﺷﺮك رﻗﻲ و ﺗﻤﻴﻤﻪﻫﺎ ]=اﻓﺴﻮن و ﻣﻬﺮهﻫﺎ[ ‪601 ...........‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﺷﺮﻛﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻛﺎﻣﻞ ﻣﻨﺎﻓﺎت دارد ‪614 ............................‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ اول‪ :‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﻏﻴﺮ ﺧﺪا ‪614 ...................................................‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ دوم‪ :‬ﺑﺮاﺑﺮ ﺳﺎزي در ﻟﻔﻆ ﻣﺸﻴﺖ ‪637 .......................................‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺳﻮم‪ :‬ﺗﻌﺒﻴﺪ ]=ﺑﻨﺪهﺧﻮاﻧﻲ[ ﺑﺮاي ﻏﻴﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ ‪647 ....................‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻧﺎﻣﮕﺬاري ﺑﻪ ﻣﻠﻚ اﻟﻤﻠﻮك ]ﺷﺎه ﺷﺎﻫﺎن[ ‪659 .............‬‬
‫ﻣﺴﺌﻠﻪ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻃﻴﺮه )ﻓﺎﻟﮕﻴﺮي و ﺑﺪﺷﻮﻣﻲ( ‪667 ...................................‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺷﺸﻢ‪ :‬ﺗﺒﺮك ﻣﻤﻨﻮع ‪678 ..........................................................‬‬
‫ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬دﺷﻨﺎم دادن ﺑﻪ زﻣﺎﻧﻪ ‪696 ..............................................‬‬
‫ﺧﺎﺗﻤﻪ ‪706.......................................................................................................‬‬
‫ﭘﻴﻮﺳﺖﻫﺎ ‪712 ................................................................................................‬‬

‫ﻓﻬﺮﺳﺖ آﻳﺎت ﻗﺮآﻧﻲ ‪713 ..........................................................................‬‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ اﺣﺎدﻳﺚ ﻗﺪﺳﻲ و اﺣﺎدﻳﺚ رﺳﻮل ﺧﺪا ﺻﻠﻲ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ وﺳﻠﻢ ‪713 .‬‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻧﺎمﻫﺎ ‪713 ....................................................................................‬‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﺮاﺟﻊ ‪713 ..................................................................................‬‬

‫‪j‬‬
‫ﻣﻘﺪ‪‬ﻣﻪ‬
‫ان اﻟﺤﻤﺪ ﷲ ﻧﺤﻤﺪه و ﻧﺴﺘﻌﻴﻨﻪ و ﻧﺴﺘﻐﻔﺮه‪ ،‬و ﻧﻌﻮذ ﺑﺎﷲ ﻣﻦ ﺷـﺮور اﻧﻔﺴـﻨﺎ و ﻣـﻦ‬
‫ﺳﻴﺌﺎت اﻋﻤﺎﻟﻨﺎ‪ ،‬ﻣﻦ ﻳﻬﺪه اﷲ ﻓﻼ ﻣﻀﻞ ﻟﻪ‪ ،‬و ﻣﻦ ﻳﻀﻠﻞ ﻓﻼ ﻫﺎدي ﻟﻪ‪ ،‬اﺷـﻬﺪ ان ﻻ‬
‫اﻟﻪ اﻻ اﷲ وﺣﺪه ﻻ ﺷﺮﻳﻚ ﻟﻪ و اﺷﻬﺪ ان ﻣﺤﻤﺪاً ﻋﺒﺪه و رﺳﻮﻟﻪ‪.‬‬
‫) ‪(  _   ^  ]  \  [  Z  Y  X  W  V  U  T‬‬

‫‪1‬‬

‫]آلﻋﻤﺮان‪:‬آﻳﻪ‪[102‬‬

‫)‪ O N M L  K J I H G F E D C B A‬‬
‫‪] (^]   \ [ Z YX W V U T S RQ   P‬اﻟﻨﺴﺎء ‪[1 :‬‬
‫‪2‬‬

‫)  ‪ £ ¢ ¡  ~ } | { z y x w v u‬‬
‫‪] (®¬ « ª © ¨ § ¦ ¥¤‬اﻻﺣﺰاب‪:‬آﻳﺎت‪ 70‬ـ ‪[71‬‬
‫‪3‬‬

‫اﻣ‪‬ﺎ ﺑﻌﺪ‪ :‬ﻣﻮﺿﻮع ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‪ ،‬ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ اﺳﺖ ﺑﺲ ﻋﻈﻴﻢ و ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺎ اﻫﻤﻴ‪‬ـﺖ‪،‬‬
‫‪ .1‬اي ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﻳﻤﺎن آوردهاﻳﺪ آن ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ از ﺧﺪا ﺗﺮﺳﻴﺪ از ﺧﺪا ﺑﺘﺮﺳـﻴﺪ و ﺷـﻤﺎ ﻧﻤﻴﺮﻳـﺪ‬
‫ﻣﮕﺮ آﻧﻜﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﺎﺷﻴﺪ‪.‬‬
‫‪ .2‬اي ﻣﺮدﻣﺎن ﺗﻘﻮاي ﺧﺪاوﻧﺪ را رﻋﺎﻳﺖ ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﭘﺮوردﮔﺎري ﻛﻪ ﺷـﻤﺎ را از ﻳـﻚ اﻧﺴـﺎن ﺑﻴﺎﻓﺮﻳـﺪ و‬
‫ﻫﻤﺴﺮش را از ﻧﻮع او آﻓﺮﻳﺪ‪ ،‬واو از آن دو ﻧﻔﺮ ﻣـﺮدان و زﻧـﺎن ﻓﺮاواﻧـﻲ ﻣﻨﺘﺸـﺮ ﺳـﺎﺧﺖ و از‬
‫ﺧﺪاي ﺑﺘﺮﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ را ﺑﺪو ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻣﻲدﻫﻴﺪ و ﺑﭙﺮﻫﻴﺰﻳﺪ از اﻳﻨﻜﻪ ﭘﻴﻮﻧﺪ ﺧﻮﻳﺸـﺎوﻧﺪي را‬
‫ﮔﺴﻴﺨﺘﻪ دارﻳﺪ زﻳﺮا ﺑﻲﮔﻤﺎن ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺮاﻗﺐ ﺷﻤﺎ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .3‬اي ﻣﺆﻣﻨﺎن از ﺧﺪا ﺑﺘﺮﺳﻴﺪ و ﺳﺨﻦ ﺣﻖ و درﺳﺖ ﺑﮕﻮﻳﻴﺪ‪ .‬درﻧﺘﻴﺠـﻪ ﺧـﺪا اﻋﻤﺎﻟﺘـﺎن را ﺑﺎﻳﺴـﺘﻪ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﮔﻨﺎﻫﺎﻧﺘﺎن را ﻣﻲﺑﺨﺸﺎﻳﺪ‪ .‬ﻫـﺮ ﻛـﻪ از ﺧـﺪا و ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮش ﻓﺮﻣـﺎﻧﺒﺮداري ﻛﻨـﺪ‪ ،‬ﻗﻄﻌـﺎً ﺑـﻪ‬
‫ﭘﻴﺮوزي و ﻛﺎﻣﻴﺎﺑﻲ ﺑﺰرﮔﻲ دﺳﺖ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻘﺪﻣﻪ‬

‫﴿ ‪﴾6‬‬

‫ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻫﻤﻪي ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ آن ﺑﺮ اﻧﮕﻴﺨﺘﻪ ﺷﺪه و ﻫﻤﻪي ﻛﺘﺎبﻫﺎي آﺳﻤﺎﻧﻲ‬
‫ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﺑﻼغ آن ﻓﺮود آﻣﺪه و ﻫﻤـﻪي ﺷـﺮﻳﻌﺖﻫـﺎ ﺑـﻪ ﺧـﺎﻃﺮآن ﺗـﺪوﻳﻦ و ﺗﺸـﺮﻳﻊ‬
‫ﮔﺮدﻳﺪهاﻧﺪ و ﺑﺎزار ﺟﻬﺎد در راﺳﺘﺎي ]ﺣﻔﺎﻇﺖ از[ آن ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﺑـﻪ‬
‫ﺧﺎﻃﺮ آن ﺑﻪ دو ﮔﺮوه ـ ﺑﻬﺸﺘﻲ و ﺟﻬﻨّﻤﻲـ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﮔﺮدﻳﺪهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺧﺪاوﻧﺪ از ﭘﺬﻳﺮش و‬
‫ﻗﺒﻮل اﻋﻤﺎل}ﺑﻨﺪﮔﺎن{اﺑﺎ دارد ﻣﮕﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻣﺴﺒﻮق ﺑـﺪان ﺑﺎﺷـﺪ‪ .‬و از‬
‫آﻧﺠﺎ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺑﻌﺪ از ﺗﻮﺣﻴﺪ ]ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت[ از اﻳﻦ ﻗﺪر و ﻣﻜﺎﻧﺖ ﻛـﻪ ذﻛـﺮ ﻛـﺮدم‬
‫ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺸﺘﺎق ﺳﻬﻴﻢ ﺷﺪن در ﻛﺘﺎﺑﺖ در ﻣﻮرد آن و ﺑﺬل ﺗﻼش در راﺳـﺘﺎي‬
‫ﺗﻮﺿﻴﺢ و ﺗﺒﻴﻴﻦ آن ﮔﺮدﻳﺪم‪ ،‬زﻳﺮا ﻧﻴﺎز اﻣ‪‬ﺖ ﺑﺪان ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﻧﻴﺎز ﺑﻪ ﻫﺮ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮ اﺳـﺖ‬
‫ﭼﺮا اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﺒﺎﺷﺪ و ﺣﺎل آن ﻛﻪ اﻣ‪‬ﺖ ﻣـﺎ در ﻧﺘﻴﺠـﻪي ﺗﻔـﺮﻳﻂ در ﺣـﻖّ ﺧـﺪا‪ ،‬ﺑـﻪ‬
‫ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ اﻣﺮوزي ﻣﺒﺘﻼ ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ و ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ اﻳﻦ ﺣﻘﻮق‪ ،‬ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﺧـﺪا و روي‬
‫آوردن ﺑﻪ ﺧﺪا ـ ﻧﻪ ﻏﻴﺮ او ـ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻲ ﮔﻤﺎن اﮔﺮ اﻳﻦ رﻛﻦ اﻋﻈﻢ ﺿﺎﻳﻊ ﮔﺮدد‪ ،‬ﺿﺎﻳﻊ ﮔﺸﺘﻦ ﺳﻮاي آن‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﺑﻌﻴﺪ ﻧﻴﺴﺖ‬
‫زﻳﺮا ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در اﻣﺮ ﺗﻀﻴﻴﻊ آﻧﭽﻪ اﺳﺎﺳﻲ اﺳﺖ اﻓﺮاط ﺑﻮرزد ﺗﻔﺮﻳﻂ او در اﻣـﻮر ﻏﻴـﺮ‬
‫اﺳﺎﺳﻲ ﺳﻬﻞ وآﺳﺎن ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ‪.‬‬
‫ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ دﻳﺪهي ﺑﺼﻴﺮت در ﺣﺎل ﺳـﻠﻒ اﻣ‪‬ـﺖ‪ ،‬ﻧﻈـﺮ ﺑﻴﻔﻜﻨـﺪ در ﻣـﻲﻳﺎﺑـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺷﺮف و ﻋﺰّﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﺪان دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪ اﻧﺪ ﻣﺤﺼﻮل ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺪان ﺑـﻮده‬
‫اﺳﺖ ﺗﻮﺣﻴﺪي ﻛﻪ ﻋﻤﻼً آن را در زﻧﺪﮔﻲ ﺧﻮد ﻣﺤﻘّﻖ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﭼﻨـﺎن ﭼـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫ﻣﺘﻌﺎل ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫)\]^_`‪ fedcba‬‬
‫‪ s r q  p o  n m l k j i h  g‬‬
‫‪] ( {  z y  x w vut‬اﻟﻨﻮر‪ :‬آﻳﻪ‪[55‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ از ﺷﻤﺎ ﻛﻪ اﻳﻤﺎن آوردهاﻧﺪ و ﻛﺎرﻫﺎي ﺷﺎﻳﺴـﺘﻪ اﻧﺠـﺎم دادهاﻧـﺪ‬
‫وﻋﺪه ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ آﻧﺎن را ﻗﻄﻌﺎً ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ در زﻣﻴﻦ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧـﻪ ﻛـﻪ ﭘﻴﺸـﻴﻨﻴﺎن را‬
‫ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ ﻗﺒﻞ از ﺧﻮد ﻛﺮده اﺳﺖ ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ آﻳﻴﻦ اﻳﺸﺎن را ﻛﻪ ﺑﺮاي اﻳﺸﺎن ﻣـﻲﭘﺴـﻨﺪد ﺣﺘﻤـﺎً‬
‫ﭘﺎ ﺑﺮﺟﺎ و ﺑﺮﻗﺮار ﺧﻮاﻫﺪ ﺳﺎﺧﺖ و ﻧﻴﺰ ﺧﻮف و ﻫﺮاس آﻧﺎن را ﺑـﻪ اﻣﻨﻴ‪‬ـﺖ و آراﻣـﺶ ﻣﺒـﺪ‪‬ل‬
‫ﻣﻲﺳﺎزد‪ ،‬ﻣﺮا ﻣﻲﭘﺮﺳﺘﻨﺪ و ﭼﻴﺰي را اﻧﺒﺎزم ﻧﻤﻲﮔﺮداﻧﻨﺪ«‪.‬‬

‫﴿‪﴾7‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺧﻮاﻧﻨﺪه‪ ،‬اﻫﻤﻴ‪‬ﺖ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع و ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﺸﺎﺑﻪ را ـ ﻛﻪ ﻣﺪار آﻧﻬـﺎ‬
‫ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ ـ درﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ .‬زﻳﺮا در اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﺗﻮﺿﻴﺢ اﻣـﺮي وﺟـﻮد دارد ﻛـﻪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻋﺰّت دﻧﻴﺎ و آﺧﺮت را ﻣﻨﻮط ﺑﺪان ﮔﺮداﻧﻴﺪه اﺳﺖ و ﺟﺰ اﻳﻦ راه‪،‬راه دﻳﮕـﺮي‬
‫ﺑﻪ ﻋﺰّت وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫و اﻣ‪‬ﺎ ﺳﺒﺐ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻮﺿﻮع ﺟﻤﻊ آوري ﺗﻼﺷﻬﺎي ﻣﺒﺬوﻟﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻋﻠﻤـﺎي ﺷـﺎﻓﻌﻴ‪‬ﻪ‬
‫ﭘﻴﺮاﻣﻮن اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع‪ ،‬ﻣﻴﺘﻮان ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺠﻤﻞ آﻧﻬﺎ را در اﻣﻮر زﻳﺮ ﺧﻼﺻﻪ ﻛﺮد‪:‬‬
‫‪1‬ـ اﻫﻤﻴ‪‬ﺖ ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ و اﻧﺘﺸﺎر آن در آﻓﺎق‪ ،‬ﻗﺮﻧﻬـﺎ اﺳـﺖ ﻛـﻪ از اﻳـﻦ ﻣـﺬﻫﺐ‬
‫ﭘﻴﺮوي ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و در ﻗﺴﻤﺖﻫﺎي ﻓﺮاواﻧﻲ از ﻛﺮهي زﻣﻴﻦ رواج دارد و ﻫﺰاران‬
‫ﻧﻔﺮ از ﻋﺮب و ﻋﺠﻢ ﺑﺪان ﮔﺮوﻳﺪهاﻧﺪ‪.‬‬
‫‪2‬ـ ﺗﻌﺪاد ﻛﺜﻴﺮي از اﺋﻤﻪي اﻳﻦ ﻣﺬﻫﺐ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺟﻼﻟﺖ و اﻣﺎﻣﺘﺸﺎن ﻣـﻮرد‬
‫اﺗّﻔﺎق‪ ،‬و ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻋﻠﻤﻲ و ﻣﺮﺗﺒﻪي رﻓﻴﻌﺸﺎن ـ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻧﺰد ﺷﺎﻓﻌﻲﻫﺎ ﺑﻠﻜﻪ در ﻧﺰد‬
‫ﺟﻤﻬﻮر ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ـ ﻣﺤﺮز اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪3‬ـ ﺗﻌﺪاد ﻛﺜﻴﺮي از اﻓﺮاد‪ ،‬ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت را ﺑﺨﺼﻮص ﺑﻪ ﻋﻠﻤـﺎي ﺣﻨﺒﻠـﻲ رﺑـﻂ‬
‫ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﺮﺧﻲ ﮔﻤﺎن ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺒﺘﻜﺮ آن ﻋﻠﻤﺎي ﺣﻨﺒﻠﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ و اﻳﻦ ﻳﻚ‬
‫ﺳﻮء ﻓﻬﻢ ﻋﺠﻴﺐ ﻣﺴﺌﻠﻪ از ﻃﺮﻓﻲ‪ ،‬و ﻧﺎدﻳﺪه ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺗﻼش دﻳﮕﺮان دراﻳﻦ زﻣﻴﻨـﻪ‬
‫از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲآﻳﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ اﻣﺮ ﺳﻮء ﻓﻬﻢ ﻣﻮﺿﻮع اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺗﺼﻮ‪‬ر ﻛﻨﺪ اﻳﻦ ﻧـﻮع از ﺗﻮﺣﻴـﺪ از‬
‫اﺑﺘﻜﺎرات ﻋﻠﻤﺎي ﻃﺮﻓﺪار ﻳﻚ ﻣﺬﻫﺐ ﻣﻌﻴ‪‬ﻦ اﺳﺖ در واﻗـﻊ ﺣﻘﻴﻘـﺖ دﻳـﻦ ﺧـﺪا را‬
‫درك ﻧﻜﺮده‪ ،‬و ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻣﺒﺤﺚ رﺳﺎﻟﺖ رﺳﻮﻻن‪ ،‬و ﻣﻄﻠﺒﻲ ﻛﻪ ﻫﻤﻪي ﻛﺘـﺎبﻫـﺎي‬
‫آﺳﻤﺎﻧﻲ ﺑﺮاي ﺗﺤﻘّﻖ آن ﻓﺮود آﻣﺪهاﻧﺪ‪،‬را درك ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬در اﻳﻦ ﮔﻤﺎن ﻧﺎدرﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺎدﻳﺪه ﮔﺮﻓﺘﻦ و ﺳﺘﻢ روا داﺷﺘﻦ ﺑـﺮ ﻋﻠﻤـﺎي‬
‫اﻣ‪‬ﺖ ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ )ص( ـ ﭼﻪ آﻧﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻃﺮﻓﺪار ﻣﺬاﻫﺐ ﭼﻬﺎرﮔﺎﻧﻪي ﻣﻌﺮوف ﺑﻮدهاﻧـﺪ‪،‬‬
‫ﭼﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻗﺒﻞ از آﻧﺎن آﻣﺪهاﻧﺪ ـ وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫و در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻲﺷﻮد ـ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﺤﻮر‬
‫ﻣﻮﺿﻮع و ﺑﺤﺚ ﻣﺎ ﺑﺸﻤﺎر ﻣﻲآﻳﻨﺪ ـ ﻣﻲﭘﺮﺳﻴﻢ‪ :‬آﻳﺎ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ـ دركﻛﻨﻨﺪهي ﺣﻘﻴﻘﺖ‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﺧﻮد ﺑﺎﺷﺪ ـ ﺑﻪ ﺧﻮد ﺟﺮأت و ﺟﺴﺎرت ﻣﻲدﻫﺪ ﺑﮕﻮﻳﺪ اﻣﺎم ﺑﺰرﮔﻮاري ﭼﻮن‬

‫ﻣﻘﺪﻣﻪ‬

‫﴿ ‪﴾8‬‬

‫اﺑﻮ ﻋﺒﺪاﷲ ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ ﺑﻦ ادرﻳﺲ ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺗﻼش ﭼﻨﺪاﻧﻲ در زﻣﻴﻨﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒـﺎدت‬
‫ﻣﺒﺬول ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ و ﻫﻤ‪‬ﺖ ﺧﻮﻳﺶ را ﻣﻘﺼﻮر اﻣﻮر ﻏﻴﺮ آن ﻧﻤﻮده اﺳﺖ؟‬
‫و ﻣﺜﻞ ﻫﻤﻴﻦ را در ﻣﻮرد ﻳﺎران ﺑﺰرﮔﻮار ﺷﺎﻓﻌﻲ ـ ﭼﻮن اﺑﻮ ﻳﻌﻘﻮب ﺑﻮﻳﻄﻲ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ‬
‫در ﻣﺤﻨﺖ ﻗﻮل ﺑﻪ ﺧﻠﻖ ﻗﺮآن‪ ،‬ﺛﺎﺑﺖ ﻗﺪم و اﺳﺘﻮار ﺗﺎ ﭘﺎي ﺟﺎن اﻳﺴـﺘﺎد و ﺳـﺮاﻧﺠﺎم‬
‫ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﻘﺎوﻣﺘﺶ ﻣﻈﻠﻮﻣﺎﻧﻪ در زﻧﺪان ﺟﺎن داد ﺑﮕﻮ‪ .‬وﻣﺜﻞ ﻫﻤﻴﻦ را در ﻣﻮرد اﺑـﻮ‬
‫اﺑﺮاﻫﻴﻢ ﻣﺰﻧﻲ‪ ،‬و اﺑﻮ ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ رﺑﻴﻊ ﺑﻦ ﺳﻠﻴﻤﺎن ﻣﺮادي‪ ،‬و اﺑﻦ ﻧﺼﺮ ﻣـﺮوزي و اﺑـﻮ‬
‫اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ ﺳﺮﻳﺞ و اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻦ ﺧﺰﻳﻤـﻪ و اﺑـﻮﻣﻈﻔﺮ ﺳـﻤﻌﺎﻧﻲ‪ ،‬و ﻗـﻮام اﻟﺴـﻨﻪ‬
‫اﺻﻔﻬﺎﻧﻲ و ﻣﺤﻲ اﻟﺴﻨﻪ اﻟﺒﻐﻮي وﻏﻴﺮ آﻧﻬﺎ ـ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻧـﺎم ﻫﻤـﻪي آﻧﻬـﺎ را ﺑﻴـﺎورﻳﻢ‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﺑﻪ درازا ﻣﻲﻛﺸﺪ‪ ١‬ـ‬
‫‪4‬ـ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻢ ﻣﺤﻘّﻘﻴﻦ ﺑﻪ ﺟﻤﻊ آوري اﻗﻮال ﻣﺮﺑﻮط ﺑـﻪ ﺗﻮﺣﻴـﺪ در ﻋﺒـﺎدت ﺗﻮﺳـﻂ‬
‫ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ و ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﺑﻪ ﻧﻘﻞ اﻗـﻮال ﻋﻠﻤـﺎي دﻳﮕـﺮ ﻣـﺬاﻫﺐ‪ ،‬اﻳـﻦ ﮔﻤـﺎن را‬
‫ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﻤﺎي ﺑﺰرﮔﻮار ﺷﺎﻓﻌﻴ‪‬ﻪ ﺗـﻼش آن ﭼﻨـﺎﻧﻲ در اﻳـﻦ ﺑـﺎب‬
‫اﻧﺠﺎم ﻧﺪاده ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ .1‬ﺑﺮاي ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻧﻘﻞﻗﻮلﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻛﺘﺎب ﺣﺎﺿﺮ ﻣﺸﺘﻤﻞ ﺑﺮ آﻧﻬﺎﺳﺖ ﺑـﻪ ﺧﺎﺗﻤـﻪي ﻛﺘـﺎب ﻣﺮاﺟﻌـﻪ‬
‫ﺷﻮد‪.‬‬

‫﴿‪﴾9‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫روش ﭘﻴﺮوي ﺷﺪه‪:‬‬
‫روﺷﻲ ﻛﻪ ﻣﻦ در ﻧﻮﺷﺘﻦ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع از آن ﭘﻴـﺮوي ﻛـﺮدهام را ﺑـﻪ ﻃـﻮر ﺧﻼﺻـﻪ‬
‫ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ ﺷﺮح زﻳﺮ ﺑﻴﺎن ﻛﺮد‪:‬‬
‫‪1‬ـ در ﺗﻘﺮﻳﺮ ﻣﺴﺎﻳﻞ از ﺗﻮﺳـﻴﻊ و ﺗﺒﺴـﻴﻂ ـ ﻣﮕـﺮ در ﺻـﻮرت ﻧﻴـﺎز و ﻧـﺎﮔﺰﻳﺮي ـ‬
‫ﺧﻮدداري ﻛﺮدهام‪ .‬ﭼﻮن ﻣﻘﺼﻮد از اﻳﻦ ﺗﺄﻟﻴﻒ اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻳﻚ ﻧﻮﺷﺘﺎر ﺟﺎﻣﻊ‬
‫و ﻋﺎم در زﻣﻴﻨﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت ﺗﻠﻘﻲ ﺷـﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜـﻪ ﻣﻘﺼـﻮد اﺻـﻠﻲ ﺟﻤـﻊ‬
‫آوري ﺗﻼش ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻴ‪‬ﻪ در ﺗﻘﺮﻳﺮ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ اﺳﺖ‪ .‬ﻟـﺬا از ﻧﻘـﻞ ﻗـﻮل‪ ،‬از‬
‫ﻏﻴﺮ ﺷﺎﻓﻌﻲﻫﺎ ﺧﻮدداري ﻛﺮدهام‪ .‬ﺗـﺎ ﺧﻮاﻧﻨـﺪه ﺑـﺮ ﺗﻼﺷـﻬﺎي ﻣﺘﻜﺎﻣـﻞ ﻋﻠﻤـﺎي‬
‫ﺷﺎﻓﻌﻴ‪‬ﻪـ ﻛﻪ ﺣﺘﻲ اﻻﻣﻜﺎن ﻏﻴﺮ آﻧﻬﺎ در آن ﺷﺮﻳﻚ ﻧﺒﺎﺷﺪ ـ اﻃﻼع ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫‪2‬ـ از آﻧﺠﺎ ﻛﻪ اﻣﺎم ﺷـﺎﻓﻌﻲ »رﺿـﻮان اﷲ ﻋﻠﻴـﻪ« ﻧـﺰد ﺗﻤـﺎم ﺷـﺎﻓﻌﻴﻬﺎ ـ ﺑـﺎ ﻫﻤـﻪي‬
‫اﺗﺠﺎﻫﺎﺗﺸﺎن ـ اﻣﺎم ﻣﻌﺘﺒﺮ و ﻣﻘﺒﻮل ﺗﻠﻘّﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻛﻼم او را در ﻣﻘﺎم اول ﻗـﺮار‬
‫دادهام و ﺳﻌﻲ ﻛﺮدهام ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ ﻣﻘﺪار ﺗﻼﺷﻬﺎي او را در زﻣﻴﻨﻪي ﻣﺒﺤﺚ ﻣـﻮرد‬
‫ﻧﻈﺮ ﺟﻤﻊ آوري ﻛﻨﻢ‪.‬‬
‫‪3‬ـ از ﻫﻤﻪي ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑﺪون ﻓﺮق ﻧﻘﻞ ﻗﻮل ﻛـﺮدهام و وﺟـﻮد ﻣﺨﺎﻟﻔـﺖ ﻧـﺰد‬
‫ﺑﻌﻀﻲ از ﻗﺎﺋﻠﻴﻦ اﻗﻮال ﻣﺮا از ﻧﻘﻞ اﻗﻮال ﺻﺤﻴﺢ ﺑﺎز ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼـﻮن آﻧﭽـﻪ‬
‫در اﻳﻨﺠﺎ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ اﺳﺖ ﺟﻤﻊ ﺗﻼﺷﻬﺎي ﻣﺒﺬوﻟﻪي ﺳﺎﻟﻢ ‪ -‬ﺻﺮف ﻧﻈـﺮ از ﻫـﺮ‬
‫ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﻏﻴﺮ آن اﺳﺖ‪-‬ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ و ﻣﺎدام آن ﻗﻮل در ذات ﺧﻮﻳﺶ ﺳﺎﻟﻢ ودور‬
‫از ﻃﻌﻨﻪ اﺳﺖ ـ ﭼﻮن داﺧﻞ ﺣﻮزهي ﺑﺤﺚ ﻣﺎ ﺗﻠﻘّﻲ ﻣﻲﺷـﻮد‪ -‬آن را در اﻳﻨﺠـﺎ‬
‫آوردهام‪ ،‬و ﭼﻮن ﺗﺄﻛﻴﺪ روي اﻓﺮاد ﻣﻌـﻴ‪‬ﻦ از ﻋﻠﻤـﺎي ﺷـﺎﻓﻌﻲ ـ ﻧـﺰد ﻣﻨﺘﺴـﺒﺎن‬
‫ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ‪ -‬از ارزش و ﻗﻴﻤﺖ ﺑﺤﺚ ﻣـﻲﻛﺎﻫـﺪ و اﻳـﻦ ﮔﻤـﺎن را ﺗﻘﻮﻳـﺖ‬
‫ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ ﻛﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻮرد اﻋﺘﻨـﺎي ﻋﻠﻤـﺎي ﺣﻨﺒﻠـﻲ و‬
‫اﻓﺮاد ﻣﺘﺄﺛﺮ از آﻧﺎن‪ ،‬واﻗﻊ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬از ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ ﻧﻘﻞ ﻛﺮدهام‪.‬‬
‫‪4‬ـ ﻣﻼﺣﻈﺎت و ﺗﻌﻘﻴﺐﻫﺎﻳﻲ را ﺑﺮ اﻗﻮاﻟﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺟﺎﻧﺒﻲ از ﺟﻮاﻧﺐ آﻧﻬـﺎ ﻣﻼﺣﻈـﺎﺗﻲ‬
‫وﺟﻮد دارد اﻓﺰودهام و در اﻳﻦ اﻣﺮ ﻫﻢ ادﺑﻲ را ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺴﺘﻲ ﻃﺎﻟﺐ اﻟﻌﻠﻢ در ﻣﺜـﻞ‬
‫اﻳﻦ ﻣﻘﺎم ﺑﺪان آراﺳﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ رﻋﺎﻳﺖ ﻛﺮدهام‪.‬‬
‫‪5‬ـ آدرس آﻳﺎت ﻗﺮآﻧﻲ ﻣﻮرد اﺳﺘﺸﻬﺎد را ذﻛﺮ ﻛﺮده‪ ،‬و ﺑﻪ ﺗﺨـﺮﻳﺞ اﺣﺎدﻳـﺚ و آﺛـﺎر‬

‫﴿ ‪﴾10‬‬

‫ﻣﻘﺪﻣﻪ‬

‫ﻫﻤ‪‬ﺖ ﮔﻤﺎﺷﺘﻪام ﻟﻴﻜﻦ از ﺗﻮﺳﻌﻪ در ﺗﺨﺮﻳﺞ ـ ﻣﮕﺮ در ﺻﻮرت ﻧﻴﺎز ـ ﺧﻮدداري‬
‫ﻛﺮده ام‪.‬‬
‫‪6‬ـ ﻣﻌﺎﻧﻲ اﻟﻔﺎظ و ﻛﻠﻤﺎت ﻏﺮﻳـﺐ را ـ ﺑـﺎ ﻣﺮاﺟﻌـﻪ ﺑـﻪ ﻓﺮﻫﻨـﮓ ﻟﻐـﺎت و ﻏﺮﻳـﺐ‬
‫اﻟﺤﺪﻳﺚ ـ ﺑﻴﺎن ﻛﺮدهام‪.‬‬
‫‪7‬ـ ﻛﻠﻤﺎﺗﻲ را ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺿﺒﻂ آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻧﻴﺎز ﺑﻪ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ و ﺻﻮرﺗﺸﺎن وﺟـﻮد دارد‬
‫ﺿﺒﻂ ﻛﺮدهام ﺗﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺻﺤﻴﺢ ﺧﻮاﻧﺪه ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫‪8‬ـ ﺳﻌﻲ ﻛﺮدهام ﺣﺘﻲ اﻻﻣﻜﺎن از ﻣﺼـﺎدر اﺻـﻠﻲ ﻧﻘـﻞ ﻗـﻮل ﻛـﻨﻢ و ﻗـﻮﻟﻲ را ﻛـﻪ‬
‫ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻪ ﺑﺎﺷﻢ ﺑﻪ ﻣﺼﺪر اﺻﻠﻴﺶ ارﺟﺎع دﻫﻢ آﻧﺮا ﺑﻪ ﻳﻚ ﻣﺼﺪر ﻋﻠﻤـﻲ ﻣﻮﺛّـﻖ‬
‫ارﺟﺎع دادهام‪.‬‬
‫‪9‬ـ ﺑﻪ ﺑﻴﺎن زﻧﺪﮔﻲ ﻧﺎﻣﻪي ﻣﺨﺘﺼﺮ اﻋﻼم و ﺳﺮﺷﻨﺎﺳﺎن ﻫﻤ‪‬ﺖ ﮔﻤﺎﺷـﺘﻪام و زﻧـﺪﮔﻲ‬
‫ﻧﺎﻣﻪي ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﺻﺤ‪‬ﺖ اﻧﺘﺴﺎﺑﺸﺎن ﺑﻪ ﻣﺬﻫﺐ ﺷـﺎﻓﻌﻲ‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﻣﺼﺎدري از ﻛﺘﺐ »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺸﺎﻓﻌﻴﻪ« ارﺟﺎع دادهام‪.‬‬
‫‪10‬ـ ﻓﻬﺮﺳﺘﻬﺎﻳﻲ ﺑﺮاي آﻳﺎت ﻗﺮآﻧﻲ و اﺣﺎدﻳﺚ ﻧﺒﻮي و ﻧﺎﻣﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ در ﻛﺘـﺎب آﻣـﺪه‬
‫اﻧﺪ‪ ،‬وﺿﻊ ﻛﺮدهام‪،‬‬
‫و در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻣﻦ ﺧﺪا را ﺳﭙﺎﺳﮕﺰارم ﻛﻪ ﻫﻤﻪي ﻧﻴﻜﻲﻫﺎ ﺑﻪ ﻧﻌﻤﺖ او اﺗﻤﺎم و ﺗﻜﻤﻴﻞ‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﺳﻬﻞ ﺷﺪن ﻛﺎر اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ]ﺑﺮاي ﻣﻦ[ از ﻓﻀﻞ او ﺑﻮده اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻓﻀﻞ او‬
‫ﺗﻮاﻧﺴﺘﻢ ﻫﻤﻪي ﻣﻮاﻧﻊ و ﮔﺮدﻧﻪﻫﺎي ﺳﺮ راه را ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﻗﺮار دﻫﻢ و ﻧﻮﺷﺘﻦ ﻛﺘـﺎب را‬
‫ﺑﻪ اﺗﻤﺎم رﺳﺎﻧﻢ و ﺑـﻪ ﻓﻀـﻞ او ﺗﻮاﻧﺴـﺘﻢ ﻋﻠﻤـﻲ ﺳـﻮدﻣﻨﺪ از راه آن اﻓـﺎده ﻛـﻨﻢ از او‬
‫»ﺳﺒﺤﺎﻧﻪ و ﺗﻌﺎﻟﻲ« ﺧﻮاﺳﺘﺎرم ﻋﺎﻗﺒﺖ آن را ﺑﻌﻨﻮان ﻳﻚ ﻋﻤﻞ ﺻﺎﻟﺢ ﻣﻮرد ﻗﺒـﻮل واﻗـﻊ‬
‫ﺷﺪه ﻗﺮار دﻫﺪ‪.‬‬
‫اي ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻧﻮﺷﺘﻪي ﺑﺮادرت اﻃّﻼع ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨـﻲ اﮔـﺮ ﻣﻼﺣﻈـﻪاي ﺑـﺮ آن‬
‫داري ﻳﺎ ﺧﻄﺎﻳﻲ در آن ﻣﻲﻳﺎﺑﻲ ـ ﻛﻪ ﻧﺎﺷﻲ از ﻗﺼﻮر ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه اﺳﺖ ـ ﻳﺎ وﻫﻤـﻲ‬
‫ﻛﻪ از ﻧﺎﺣﻴﻪي ﻏﻔﻠﺖ اوﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮ ﺗﺬﻛﺮ آن ﻏﻔﻠﺖ ﻧﻮرز‪ ،‬و راﻗﻢ اﻳﻦ ﺳﻄﻮر ﻣﻌﺘﻘـﺪ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ او ﺧﻮد ]ﻗﺒﻞ از دﻳﮕﺮان[ در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻛﺎﻻي ﻧﺎﭼﻴﺰ ﺧـﻮد ﻛﻠﻤـﺎﺗﻲ ﺑـﺮ‬
‫زﺑﺎن آورد ﻛﻪ ﺷﺎﻋﺮ در ]ﻗﺼﻴﺪهي[ ﻃﻴ‪‬ﺒﻪي ﮔﺰﻳﺪهاش ﺑﺮ زﺑﺎن آورده اﺳﺖ‪:‬‬
‫اﺧــﻲ اﻳﻬــﺎ اﻟﻤﺠﺘــﺎز ﻧﻈﻤــﻲ ﺑﺒﺎﺑــﻪ‬

‫ﻳﻨـﺎد‪‬ي ﻋﻠﻴﻪ ﻛﺎﺳـﺪ‪ ‬اﻟﺴـﻮق أﺟﻤ‪‬ـﻼ‬

‫﴿‪﴾11‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫و ُﻇ ـﻦّ ﺑــﻪ ﺧﻴــﺮاً و ﺳــﺎﻣ‪‬ﺢ ﻧﺴــﻴﺠﻪ‪‬‬

‫ﺤﺴﻨﻲ وا‪‬ن ﻛـﺎن ﻫ‪‬ﻠﻬـﻼ‬
‫ﺑﺎﻷﻏﻀﺎء واﻟ ‪‬‬

‫و ﺳـﻠّﻢ ﻷﺣــﺪي اﻟﺤﺴـﻨﻴﻴﻦ اﺻــﺎﺑـﺔﹲ‬

‫واﻷﺧﺮي اﺟﺘﻬﺎد دام ﺻـﻮﺑﺎً ﻓـﺎﻣﺤﻼً‬

‫و ان ﻛــﺎن ﺧــﺮقٌ ﻓﺎد‪‬رﻛــﻪ ﺑﻔﻀــﻠﺔ‬

‫‪1‬‬

‫ﻣﻦ اﻟﺤﻠﻢ وﻟﻴﺼﻠﺤﻪ ﻣﻦ ﺟﺎء ﻣ‪‬ﻘـﻮﻻ‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪:‬‬
‫ﺑﺮادرم! اي آﻧﻜﻪ ﻋﺒﻮر ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮ درِ او ﺳﺮودهي ﻣﻦ‪ .‬ﺑﺎﻧﮓ ﺑـﺮ آن ﺑـﺮآورده ﺷـﻮد‪،‬‬
‫اي ﻣﺒﺘﻼﺑﻪ ﺑﻪ ﻛﺴﺎد ﺑﺎزار‪ ،‬زﻳﺒﺎ رﻓﺘﺎر ﻛﻦ‪.‬‬
‫و ﮔﻤﺎن ﻧﻴﻜﻮ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آن ﺑﺮده ﺷﻮد‪ ،‬و از)ﻧـﺎ ﻫﻤﮕـﻮﻧﻲ( ﺑـﺎﻓﺘﺶ ﺑـﺎ اﻏﻤـﺎض و‬
‫ﭼﺸﻢﭘﻮﺷﻲ رﻓﺘﺎر ﻛﻦ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﮔﺸﺎد و ﺑﺰرگ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮ ﻳﻜﻲ از دو زﻳﺒﺎ درود ﺑﻔﺮﺳﺖ‪ ،‬اﺻﺎﺑﻪ و درك ﻣﻄﻠﺐ‪ ،‬و دﻳﮕﺮي اﺟﺘﻬﺎدي ﻛـﻪ از‬
‫ﻫﺮ ﺳﻮ ﺧﺸﻚ و ﺑﺎﻳﺮ و ﺑﻲ ﺣﺎﺻﻞ اﺳﺖ‪.‬‬
‫و اﮔﺮ ﻛﻬﻨﻪ و ﻓﺎﻗﺪ ارزش اﺳﺖ آن را ﺑﺎ ﻓﻀﻠﻲ از ﺑﺮدﺑﺎري ﻧﻈﺮي اﺻﻼﺣﻲ ﺑﻴﻔﻜﻦ‪،‬‬
‫ﻳﺎ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺳﺨﻦ و ﻣﻘﺎل ﺑﻬﺘﺮي ﻣﻲآورد آن را اﺻﻼح ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫و ﺧﺪا داﻧﺎﺗﺮ اﺳﺖ‪ :‬و ﺻﻠﻲ اﷲ ﻋﻠﻲ ﺳﻴﺪﻧﺎ و اﻣﺎﻣﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ و ﻋﻠﻲ آﻟﻪ و ﺻﺤﺒﻪ‪.‬‬
‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه‬
‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﻌﺰﻳﺰ اﻟﻌﻨﻘﺮي‬

‫‪ .1‬اﻟﺸﺎﻃﺒﻴﻪ‪ ،‬ص‪.16‬‬

‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر‬
‫در ﻣﻮرد ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﭘﻴﺪاﻳﺶ ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ‬
‫ﺳﺨﻦ از ﭘﻴﺪاﻳﺶ ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ‪ ،‬ﺑﺪون ﺷﻚ دور و دراز اﺳـﺖ‪ .‬اﻣ‪‬ـﺎ آﻧﭽـﻪ ﻧﻴﺎزﻣﻨـﺪ‬
‫ﺑﻴﺎﻧﺶ ﻫﺴﺘﻴﻢ اﺑﺮاز و ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﻧﻤﻮدن ﻧﻘﺎﻃﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻫـﺮ ﻛـﺲ ﻣﻮﺿـﻮﻋﻲ ﭼـﻮن‬
‫ﻣﻮﺿﻮع ﻣﺎ را ]ﺑﺮاي ﺗﺤﻘﻴﻖ[ در ﭘﻴﺶ ﮔﻴﺮد ﻧﺒﺎﻳﺪ از آن ﻏﻔﻠﺖ ورزد‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻦ وﺻﻒ در‬
‫ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘﻦ روش اﺳﺘﻘﺼﺎء ـ ) ﮔﺮدش در ﺑﻴﺎن داﺳﺘﺎنﻫﺎ و ﭘﻴﮕﻴﺮي آﻧﻬﺎ ( ـ در اﻳـﻦ‬
‫ﻣﺴﺌﻠﻪ ـ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﻣﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻮن اﺳﺘﻘﺼﺎء ﻣﺎ را در ﻋـﺮض ﻳـﻚ ﻣﺴـﺌﻠﻪ ﺑـﺎ ﺗـﺎرﻳﺦ‬
‫وﺳﻴﻊ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ را از ﻣﻘﺼﻮد اﺻﻠﻲﻣﺎن ﺧﺎرج ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﺳﺨﻦ ﻣﺎ در اﻳﻦ ﻣﺨﺘﺼﺮ ـ ﺑﺤﻮل و ﻗﻮ‪‬هي اﻟﻬﻲ ـ ﺑﺮ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣـﻮ ﺟـﺰ از اﻣـﺎم‬
‫ﺷﺎﻓﻌﻲ و ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﺬﻫﺒﺶ ـ در دو ﻓﻘﺮهي زﻳﺮ ـ ﻣﺘﻤﺮﻛﺰ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪1‬ـ اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ‬
‫‪2‬ـ ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ‪.‬‬

‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر‬

‫﴿ ‪﴾14‬‬

‫‪1‬ـ اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ‬
‫ﻧﺎﻣﺒﺮده اﺑﻮﻋﺒﺪاﷲ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ادرﻳﺲ ﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺷﺎﻓﻊ ﺑﻦ ﺳﺎﺋﺐ ﺑﻦ ﻋﺒﻴﺪ‬

‫اﺑﻦ ﻳﺰﻳﺪ ﺑﻦ ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻨﺎف ﻣﻄﻠّﺒﻲ‪ ،‬ﻋﻤﻮزادهي رﺳﻮل ﺧﺪاﺳﺖ‪.1‬‬

‫در ﺳﺎل ‪ 2150‬در ﻏﺰه ﻳﺎ ﻋﺴﻘﻼن‪ 3‬ﻳﺘﻴﻢ ﺑﺪﻧﻴﺎ آﻣﺪه اﺳﺖ ﺳﭙﺲ ﻣﺎدرش او را آﻣـﺎده‬
‫و راﻫﻲ ﻣﻜﻪ ﻛﺮد در ﻣﻜﻪ ﻧﺸﺄوﻧﻤﺎ و رﺷﺪ ﻳﺎﻓﺖ و از ﻣﺤﻀﺮ ﻋﻠﻤﺎ و داﻧﺸﻤﻨﺪان آﻧﺠـﺎ‬
‫ﻛﺴﺐ ﻋﻠﻢ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺑﻌﺪ از اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪي ﻓﺘﻮا دادن و اﻣﺎﻣﺖ رﺳﻴﺪ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻫﺠﺮت‬
‫ﻛﺮد و از ﻣﺎﻟﻚ ﭘﺴﺮ اﻧﺲ‪ 4‬و ﻏﻴﺮ او از اﻫﻞ ﻋﻠﻢ اﺧﺬ ﻋﻠﻢ و ﺗﺤﻤﻞ ﺣﺪﻳﺚ ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﭘﺲ از آن ﺑﺴﻮي ﻳﻤﻦ ﻣﻬﺎﺟﺮت ﻛﺮد و از ﻣﺤﻀﺮ ﻋﻠﻤـﺎي آن دﻳـﺎر ﻛﺴـﺐ ﻓـﻴﺾ‬
‫ﻧﻤﻮد و در آﻧﺠﺎ ]در ﻛﺎرﻫﺎي دوﻟﺘﻲ[ ﺑﻜﺎر ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪ ﻛﻪ آوازه و ﺳﻴﺮهي ﺣﻤﻴﺪهاي از‬
‫ﺧﻮد ﺑﺠﺎي ﮔﺰارد و ﺷﻬﺮﺗﺶ ﮔﺴﺘﺮش ﻳﺎﻓﺖ اﻣ‪‬ـﺎ از ﺳـﻮي ﺧﻠﻴﻔـﻪي وﻗـﺖ ﻫـﺎرون‬
‫اﻟﺮّﺷﻴﺪ‪ 5‬ﻣﺘّﻬﻢ ﮔﺮدﻳﺪ ﻛﻪ ﻫﻮاي ﺧﻼﻓﺖ در ﺳﺮ دارد اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﻘﻴ‪‬ﺪ]ﺑـﻪ زﻧﺠﻴـﺮ[ ﺑـﻪ‬
‫ﺑﻐﺪاد آورده ﺷﺪ و در ﺳﺎل ‪ 184‬وارد ﺑﻐﺪاد ﮔﺮدﻳﺪ و ﺑﻪ دﻳﺪار ﺧﻠﻴﻔﻪ رﻓـﺖ‪ ،‬ﺑﻌـﺪ از‬
‫ﮔﻔﺘﮕﻮ ﺑﺎ او ﻣﻌﻠﻮم ﮔﺮدﻳﺪ از آﻧﭽﻪ ﺑﻪ او ﻧﺴﺒﺖ دادهاﻧﺪ ﻣﺒﺮّا اﺳﺖ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻫـﺎرون‬
‫اﻟﺮّﺷﻴﺪ او را ﻣﻮرد ﺗﻜﺮﻳﻢ ﻗﺮار داد ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﻣﻜﻪ ﺑﺮﮔﺸﺖ‪.‬‬
‫‪ .1‬رﺑﻴﻊ ﭘﺴﺮ ﺳﻠﻴﻤﺎن رﻓﻴﻖ وﻳﺎور او در ﻣﻘﺪ‪‬ﻣﻪي ﻛﺘﺎب اﻟﺮﺳﺎﻟﻪ ص‪ 7‬ﻧﺴـﺒﻪي او را اﻳﻨﭽﻨـﻴﻦ آورده‬
‫اﺳﺖ و اﺛﺒﺎت ﻧﺴﺐ از اﻳﻦ ﻣﺼﺪر ﻣﻌﺮوف ﻣﺎ را از ذﻛﺮ ﻣﺮاﺟﻊ دﻳﮕﺮ ـ ﻛﻪ ﺑﻪ ذﻛﺮ ﻧﺴـﺐ او در‬
‫اﺑﺘﺪاي زﻧﺪﮔﻲ ﻧﺎﻣﻪاش ﺷﺮوع ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻛﺘﺐ ﻃﺒﻘﺎت و ﻣﻨﺎﻗﺐ ـ ﺑﻲ ﻧﻴﺎز ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ .2‬ﺑﻴﻬﻘﻲ در ﻛﺘﺎب ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ ج‪ 1‬ص‪ 71‬از ﺷﻴﺨﺶ ﺣﺎﻛﻢ ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ﻛﻪ ﺧﻼﻓﻲ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨـﻪ‬
‫ﻣﻴﺎن اﺻﺤﺎب و ﻳﺎران ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺳﺮاغ ﻧﺪارد‪.‬‬
‫‪ .3‬اﺧﺘﻼف در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻫﺴﺖ‪ ،‬و آﻧﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ زﻧﺪﮔﻲ ﻧﺎﻣﻪي او را ﺑﻪ ﺗﺤﺮﻳﺮ در آوردهاﻧﺪ‪ ،‬اﺧـﺘﻼف‬
‫ﻃﻮﻳﻠﻲ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ دارﻧﺪ اﻣ‪‬ﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮ آﻧﻬﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ رواﻳﺖ ﻗﺎﺋـﻞ ﺑـﻪ ﺗﻮﻟـﺪ او در ﻳﻤـﻦ‬
‫ﻏﻠﻂ‪ ،‬ﻳﺎ ﺗﺄوﻳﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻧﮕﺎه‪ :‬اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ ﻟﻠﺒﻴﻬﻘﻲ ج‪ 1‬ص‪ 73‬ـ ‪ 75‬و ﺳﻴﺮ اﻋﻼم اﻟﻨـﺒﻼء ذﻫﺒـﻲ‬
‫ج‪ 10‬ص‪.10‬‬
‫‪ .4‬اﺑﻦ اﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺣﺎرث اﺻﺒﺤﻲ اﻣﺎم دار اﻟﻬﺠﺮه ) ﻣﺪﻳﻨﻪ( در زﻣـﺎن ﺧـﻮد وﺻـﺎﺣﺐ‬
‫ﻛﺘﺎب » اﻟﻤﻮﻃﺄ« ﻛﻪ ﺷﺎﻓﻌﻲ در ﻣﻮرد آن ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ‪ :‬در روي زﻣﻴﻦ ﻛﺘﺎﺑﻲ راﺳﺖﺗﺮ از آن وﺟـﻮد‬
‫ﻧﺪارد در ﺳﺎل ‪ 179‬ﻫﺠﺮي وﻓﺎت ﻛﺮد ‪ :‬ﻧﮕﺎه‪ :‬ﺗﺬﻛﺮﺓ اﻟﺤﻔﺎظ ذﻫﺒﻲ ج‪1‬ص ‪ 207‬ـ ‪.213‬‬
‫‪ .5‬اﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻫﺎرون ﺑﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﻬﺪي ﺑﻦ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﻨﺼﻮر‪ ،‬از ﻧﺴﻞ ﻋﺒﺎس ﻋﻤﻮي رﺳﻮل ﺧـﺪا )ص(‬
‫ﺑﻌﺪ از ﺑﺮادرش ﻫﺎدي ﺑﻪ ﺧﻼﻓﺖ رﺳﻴﺪ ﺻﺎﺣﺐ ﺣﺞ و ﺟﻬﺎد ﺑﻮد رﺣﻤﺖ و ﻋﻔﻮ ﺧﺪا ﺑﺮاو ﺑﺎد‪.‬‬
‫ﻧﮕﺎه ‪ :‬اﻟﺴﻴﺮ ﻟﻠﺬﻫﺒﻲ ج‪ 9‬ص‪ 286‬ـ ‪ 295‬و ﺗﺎرﻳﺦ اﻟﺨﻠﻔﺎء ﺳﻴﻮﻃﻲ ص‪ 340‬ـ ‪.355‬‬

‫﴿‪﴾15‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺷﺎﻓﻌﻲ در ﺳﺎل ‪ 195‬ﺑﻪ ﻋﺮاق آﻣﺪ و ﻣﺪ‪‬ت دو ﺳﺎل در آﻧﺠﺎ ﻣﺎﻧﺪﮔﺎر ﺷﺪ ﺗﻌﺪادي از‬
‫ﻋﻠﻤﺎي آﻧﺠﺎ از ﻣﺤﻀﺮ او ﻛﺴﺐ ﻋﻠﻢ ﻛﺮده و ﺳﻮد ﺑﺮدﻧﺪ ﺑﻪ وﻳﮋه ﻣﺤﺪ‪‬ﺛﻴﻨﻲ ﻛﻪ ﺷـﻴﻔﺘﻪ‬
‫ﻓﻬﻢ و ﻓﻘﻪ و اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ و درﺳﺘﻲ ﻣﻨﻬﺞ او ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ ﺑﻪ ﻣﻜﻪ ﺑﺮﮔﺸﺖ‪ ،‬ﺳﭙﺲ دوﺑـﺎره‬
‫در ﺳﺎل ‪ 198‬ﺑﻪ ﺑﻐﺪاد ﺑﺮﮔﺸﺖ و ﭼﻨﺪ ﻣﺎﻫﻲ در آﻧﺠﺎ ﻣﺎﻧﺪﮔﺎر ﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﺳﺎل ‪ 199‬ﻳﺎ ‪ 200‬راﻫﻲ ﻣﺼﺮ ﺷـﺪ و ﺗـﺎ زﻣـﺎن وﻓـﺎت ) ﺳـﺎل ‪ (204‬در آﻧﺠـﺎ‬
‫ﻣﺴﺘﻘﺮ ﮔﺮدﻳﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺑﻮد ﺧﻼﺻﻪاي از ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ و ﻣﺸﻬﻮرﺗﺮﻳﻦ ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ذﻛﺮش در ﻣﻘﺎم ﺗﻌﺮﻳﻒ و‬
‫ﺷﻨﺎﺳﺎﻧﺪن ﺷﺎﻓﻌﻲ »‪ «:‬ﻻزم اﺳﺖ ﻛﻪ از رواﻳﺎت و ﻣﺮاﺟﻊ ﻣﺨﺘﻠﻒ درﻳﺎﻓﺖ ﮔﺮدﻳﺪه‬

‫اﺳﺖ‪.1‬‬

‫‪ .1‬ﻧﮕﺎه‪ :‬رواﻳﺎت اﺑﻦ اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ در ﻛﺘﺎب آداب و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ ص‪ 20‬ـ ‪ 33‬و ﺑﻴﻬﻘـﻲ در ﻣﻨﺎﻗـﺐ‬
‫ج‪ 1‬ص‪ 70‬ـ ‪ 100 ، 71‬ـ ‪ 155‬و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ج‪ 2‬ص‪ 291‬ـ ‪ ، 299‬و ﻧﮕﺎه‪ :‬اﻟﺴـﻴﺮ ﻟﻠـﺬﻫﺒﻲ ج‪10‬‬
‫ص‪ 6‬ـ ‪ 16‬و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ‪ ،‬اﺑﻦ اﺛﻴﺮ ص‪ 70‬ـ ‪ 87‬و ﻣﻨﺎﻗـﺐ ﺷـﺎﻓﻌﻲ اﺑـﻦ اﺛﻴـﺮ ص‪ 65‬ـ ‪، 94‬‬
‫‪ 247‬ـ ‪.260‬‬

‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر‬

‫﴿ ‪﴾16‬‬

‫‪2‬ـ ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ‪:‬‬
‫ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑﺮاي اوﻟﻴﻦ ﺑﺎر درﻣﻜﻪ ـ ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ اﻗﺎﻣﺖ ﺷﺎﻓﻌﻲ در آن ﺑﻮد ـ ﻇﻬﻮر‬
‫ﭘﻴﺪا ﻛﺮد اﻗﺎﻣﺖ و وﺟﻮد ﺷﺎﻓﻌﻲ در ﺑﻠﺪ اﻟﺤﺮام ـ ﻛﻪ ﻣﻘﺼﺪ ﺣﺠﺎج و ﻣﻌﺘﻤﺮﻳﻦ )ﻋﻤﺮه‬
‫ﻛﻨﻨﺪهﮔﺎن( ﺑﻮد ـ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻓﺮاواﻧﻲ در آﺷﻨﺎ ﺷﺪن ﻣﺮدم )ﺑﻪ وﻳﮋه اﻫﻞ ﻋﻠﻢ( ﺑﺎ آن دارد‪.1‬‬
‫ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻣﺎﻧﺪﮔﺎرﻳﺶ در ﺑﻐﺪاد ﻳﻜﻲ از ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ اﺳﺒﺎب اﻧﺘﺸﺎر ﻣﺬﻫﺐ و ﮔﺴـﺘﺮش‬
‫آوازهاش ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲرودﭼﺮا ﻛﻪ ﺑﻐﺪاد آن زﻣﺎن ﺑـﻪ ﻃـﻮر ﻣﻄﻠـﻖ ﻳﻜـﻲ از ﻣﻬﻤﺘـﺮﻳﻦ‬
‫ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي اﺳﻼﻣﻲ ﺑﺸﻤﺎر ﻣﻲرﻓﺖ ﭼﻮن ﻣﺮﻛﺰ ﺧﻼﻓﺖ و ﻣﺠﻤﻊ ﮔﺮوﻫﻲ از ﻋﻠﻤﺎي‬
‫ﺑﺎرز اﻣ‪‬ﺖ اﺳﻼﻣﻲ ﺑﻮد و ﻫﻤﻮاره از ﻫﺮ ﺳﻮ ﻛﺎﻧﻮن ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﻃﺎﻟﺒﺎن ﻋﻠﻢ و ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺑﺸـﻤﺎر‬
‫ﻣﻲرﻓﺖ‪.2‬‬
‫اﻓﺮاد ﻛﺜﻴﺮي در آﻧﺠـﺎ دور ﺷـﺎﻓﻌﻲ ﮔـﺮد آﻣﺪﻧـﺪ و از ﺳﺮﭼﺸـﻤﻪي ﻓـﻮران ﻋﻠـﻢ و‬
‫اﺳﺘﻨﺒﺎط و ﻓﻬﻢ دﻗﻴﻖ او اﻗﺘﺒﺎس ﻣﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻛﺘﺎب »اﻟﺤﺠﻪ« را ﻛﻪ در ﻋـﺮاق‬

‫ﺗﺄﻟﻴﻒ ﻧﻤﻮد ﭼﻬﺎر ﺗﻦ از ﻣﺸﺎﻫﻴﺮ ﻋﻠﻤﺎي آﻧﺠﺎ از وي ﻧﻘﻞ و رواﻳﺖ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪.3‬‬

‫و ﭼﻮن ﺑﻪ ﻣﺼﺮ ﻣﻬﺎﺟﺮت ﻧﻤﻮد از ﺷﺎم و ﻋﺮاق و ﻳﻤﻦ و ﺳﺎﻳﺮ ﻧﻮاﺣﻲ‪ ،‬ﻣﺮدم ﺑﺴﻮي‬

‫او ﺳﺮازﻳﺮ ﺷﺪﻧﺪ ﺗﺎ از او ﻋﻠﻢ درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻨﻨﺪ و ﻣﺼﻨﻔﺎت او را ﺑﺸﻨﻮﻧﺪ‪.4‬‬

‫ﺣﻠﻘﻪي )درس( ﺷﺎﻓﻌﻲ ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺸـﺎﻳﺨﻲ در ﻣﻜـﻪ ﺣﻀـﻮر داﺷـﺘﻨﺪ ﻛـﻪ از ﺣﻴـﺚ‬
‫آﺷﻨﺎﻳﻲ ﺑﺎ ﺳﻨﺪ اﺣﺎدﻳﺚ ﻋﺎﻟﻲﺗﺮ از ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺟﻮاب اﺣﻤـﺪ ﺑـﻪ ﻣﻨﺘﻘـﺪاﻧﺶ ﺑﻨﮕـﺮ‪ ،‬در‬
‫ﻛﺘﺎب آداب اﻟﺸﺎﻓﻌﻲ ﺗﺄﻟﻴﻒ اﺑﻦ اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ص‪ 58‬ـ ‪ ، 59‬و ﺣﻠﻴﺔ ‪ .1‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺧﺒﺮ اﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒـﻞ‪،‬‬
‫آﻧﮕﺎه ﻛﻪ وارد ﻣﻜﻪ ﺷﺪ و ﻣﻼزم اﻻوﻟﻴﺎء اﺑﻮ ﻧﻌﻴﻢ ج‪ 9‬ص‪ 98‬ـ ‪ 99‬و ﻏﻴﺮﻫﻤﺎ‪.‬‬
‫و ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺑﻪ ﻣﻨﺎﻇﺮاﺗﻲ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن ﺷﺎﻓﻌﻲ و اﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﻳﻪ در ﻣﻜﻪ ـ درﺑﺎرهي ﻛﺮاﻳـﻪ ﺧﺎﻧـﻪﻫـﺎي‬
‫ﻣﻜﻪ ـ در ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬در ﻛﺘﺎب آداب ﺷﺎﻓﻌﻲ از اﺑﻦ اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ص‪ 177‬ـ ‪ 181‬و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻨﺎﻇﺮاﺗﻲ‬
‫ﻛﻪ در ﻣﻜﻪ ﻣﻴﺎن ﺷﺎﻓﻌﻲ و ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﺣﺴﻦ ﻳـﺎر اﺑـﻮ ﺣﻨﻴﻔـﻪ و ﺑـﺎ ﻋﺒـﺪاﻟﻤﻠﻚ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﻟﻌﺰﻳﺰ‬
‫ﻣﺎﺟﺸﻮن ـ روي داد ﺑﻪ ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺑﻴﻬﻘﻲ ج‪ 1‬ص‪ 178‬ـ ‪199 ، 181‬ـ ‪ 200‬ـ ‪ 207‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ .2‬ﺑﻪ آﻧﭽﻪ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ در ﻣـﻮرد اﻳـﻦ ﺷـﻬﺮ ﻧﻮﺷـﺘﻪ در ﻛﺘـﺎب اﻟﺒﺪاﻳـﻪ و اﻟﻨﻬﺎﻳـﻪ ج‪ 10‬ص‪ 96‬ـ ‪103‬‬
‫ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻦ ﺧﻄﻴﺐ ﺑﻐﺪادي ﻧﻴﺰ ﻛﺘﺎﺑﻲ ﻣﻔﺼﻞ در ﻣﻮرد اﻳﻦ ﺷﻬﺮ ﺑﻪ ﻧﮕﺎرش در آورده ﻛﻪ در آن‬
‫ﺑﻪ وﺳﻌﺖ ﺑﺴﻂ ﻣﻄﺎﻟﺐ داده اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺎم اﻳﻦ ﺷﻬﺮ ﺳﺎﺑﻘﺎً )ﺑﻐﺪان( ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ ﺧـﺎﻃﺮ ﻳـﻚ‬
‫ﻣﻘﺼﺪ ﻋﻘﻴﺪﺗﻲ ﻣﻬﻢ ﻛﻪ در آﻳﻨﺪه ﻫﻨﮕﺎم ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ از ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺗﻌﺒﻴﺪ ﺑـﺮاي ﻏﻴـﺮ ﺧـﺪا در ﺑـﺎب‬
‫ﺳﻮم ص‪ ، 564‬ﺣﺎﺷﻴﻪ ﺷﻤﺎره )‪ .(1‬از آن ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻧﺎم آن را ﺑﻪ ﺑﻐﺪاد ﺗﻐﻴﻴﺮ دادهاﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ .3‬آﻧﻬﺎ اﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ‪ ،‬اﺑﻮ ﺛﻮر‪ ،‬زﻋﻔﺮاﻧﻲ و ﻛﺮاﺑﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺑﻪ اﻟﻤﺠﻤﻮع ﻧﻮوي ج‪ 1‬ص‪.9‬‬
‫‪ .4‬ﻣﻘﺪ‪‬ﻣﻪ اﻟﻤﺠﻤﻮع ج‪ 1‬ص‪.9‬‬

‫﴿‪﴾17‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ در ﻣﺼﺮ ﮔﺴﺘﺮش و ﻗﻮ‪‬ت زﻳﺎدي ﭘﻴﺪا ﻛﺮد ﺗﺎ آﻧﺠـﺎ ﻛـﻪ ﺑـﺮ ﻣـﺬﻫﺐ‬

‫ﻣﺎﻟﻜﻲ ﻛﻪ اﻏﻠﺐ ﻣﺮدم ﻣﺼﺮ ﻗﺒﻞ از آ ﻣﺪن ﺷﺎﻓﻌﻲ ﭘﻴﺮو آن ﺑﻮدﻧﺪ ﺗﻔﻮ‪‬ق ﻳﺎﻓﺖ‪.1‬‬

‫اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ )ط( ﺑﻴﺶ از ‪ 140‬ﻛﺘﺎب از ﺧﻮد ﺑﺠﺎي ﮔﺬاﺷﺖ‪ ،‬ﻏﻴﺮ ﻛﺘﺎﺑﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑـﺮ‬

‫ﻳﺎراﻧﺶ اﻣﻼ ﻣﻲﻛﺮد‪ .2‬ﻣﺮﺣﻠﻪاي ﻛﻪ ﺷﺎﻓﻌﻲ در ﻋﺮاق ﻣﻲزﻳﺴﺖ ]اﻗﻮاﻟﺶ[ ﺑﻪ ﻗـﺪﻳﻢ‪ ،‬و‬

‫ﻣﺮﺣﻠﻪاي ﻛﻪ در ﻣﺼﺮ ﻣﻲزﻳﺴﺖ ﺑﻪ ﺟﺪﻳﺪ ﻧﺎﻣﮕﺬاري ﺷـﺪه اﺳـﺖ ﭼـﻮن در ﻣﺼـﺮ از‬

‫ﺑﺮﺧﻲ از آراء اﺟﺘﻬﺎدي ﻗﺪﻳﻤﺶ ﻛﻪ در ﻋﺮاق اﺑﺮاز ﻛﺮده ﺑﻮد ﺑﺮﮔﺸـﺖ‪ 3‬و ﺷـﺄن او در‬
‫اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻫﻤﭽﻮن ﺳﺎﻳﺮ اﻫﻞ ﻋﻠﻢ ﭘﻴﺮوي و ﺗﺒﻌﻴﺖ از دﻟﻴﻞ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺷﺎﻓﻌﻲ ﭼﻮن دﻳﺪ ﻛﻪ ﻃﺮﻓﺪاران ﻋﻠﻢ ﻛﻼم در ﻋـﺮاق و ﻏﻴـﺮ آن از ﻣﻤﺎﻟـﻚ آﺷـﻜﺎرا‬
‫ﺷﺒﻬﺎت ﺧﻮد را ﭘﺨﺶ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ]ﻣﺮدم را[ ﺑﺴﻮي ﺑﺪﻋﺘﻬﺎي ﺧﻮﻳﺶ ﻓﺮا‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨﺪ ـ و آﻧﻬﺎ ﻧﺰد اﻫﻞ ﺣﻞ و ﻋﻘﺪ ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﺖ وﺟﺎﻳﮕﺎه ﺧﻄﺮﻧﺎﻛﻲ دﺳﺘﺮﺳـﻲ ﭘﻴـﺪا‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ ـ ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖ دﻓﺎع از ﻃﺮﻳﻘﻪي ﺳﻠﻒ را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﺎ ﻗﻮ‪‬ت ﺑﺪان اﻫﺘﻤﺎم‬
‫داد و ﻫﻤ‪‬ﺖ ﺧﻮﻳﺶ را در ﻧﺸﺮ ﻋﻠﻮم ﻣﺘﻌﻠّﻖ ﺑﻪ اﺣﻜﺎم ﻓﻘﻬﻲ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﻧﻜـﺮد ﺑﻠﻜـﻪ‬
‫ﺑﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ و ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ اﻋﺘﻘﺎدي ﻧﻴﺰ ﻫﻤ‪‬ﺖ ﮔﻤﺎﺷﺖ و ﺑﺪان ﺗﻮﺟ‪‬ـﻪ در ﺧـﻮر ﺷـﺄن‬
‫ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫و از آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از ﻋﻈﻴﻤﺘـﺮﻳﻦ ﺧﻄﺮﻫـﺎي اﻋﺘﻘـﺎدي آن زﻣـﺎن ﻣﺴـﺎﺋﻠﻲ ﺑـﻮد ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ ﺑﺪان ﻓﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ و ﺑﺴﻴﺎري از ﻧﺼﻮص ﺛﺎﺑﺖ از رﺳـﻮل ﺧـﺪا )ص( در‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻞ اﻋﺘﻘﺎدي را رد ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﺑﺪﻟﻴﻞ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺎ اﺻﻮل آﻧﻬﺎ در ﺗﻨﺎﻗﺾ ﺑﻮد‪ 4‬ﺷـﺎﻓﻌﻲ در‬

‫ﻣﻘﺎﺑﻞ آﻧﻬﺎ ﺟﺒﻬﻪ ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﻪ ﻧﻘﺪ و رد ﻧﻈﺮﻳﺎﺗﺸﺎن ﻫﻤ‪‬ﺖ ﮔﻤﺎﺷﺖ ﭼﻮن ﻣﻲداﻧﺴﺖ در‬
‫ﺳﺮاﻳﺖ و ﻧﻔﻮذ اﻳﻦ ﺑﻴﻤﺎري ﺧﻄﺮ ﺑﺰرﮔﻲ ﻋﻘﻴﺪهي ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن را ﺗﻬﺪﻳـﺪ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ ﻛـﻪ‬
‫‪ .1‬ﻧﮕﺎه‪ :‬ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑﻴﻬﻘﻲ ج‪ 1‬ص‪ ،238‬و ﻫﻤﭽﻨـﻴﻦ ج‪ 2‬ص‪ 72‬ـ ‪ ، 73‬و ﻃﺒﻘـﺎت ﺳـﺒﻜﻲ ج‪1‬‬
‫ص‪ 236‬ـ ‪.237‬‬
‫‪ .2‬ﺑﻴﻬﻘﻲ در اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ ج‪ 1‬ص‪ 254‬ـ ‪ 257‬ﻫﻤﻪي آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ اﺳﻢ و ﻧﺎم ذﻛﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .3‬ﺑﺮاي درك ﻓﻮاﻳﺪ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ اﻳﻦ دو ﻣﺮﺣﻠـﻪ ﺑـﻪ ﻛﺘـﺎب ﻣﻨﺎﻗـﺐ ﺑﻴﻬﻘـﻲ ج‪ 1‬ص‪ 256‬و ﻣﻘﺪﻣ‪‬ـﻪي‬
‫اﻟﻤﺠﻤﻮع ﻧﻮوي ج‪ 1‬ص‪ 66 ،9‬ـ ‪ 68‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ .4‬ﺑﺮاي ﺑﻴﺎن اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ در ﻛﻼم اﺑﻮ ﻣﻈﻔﺮ ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ ـ ﻳﻜﻲ از ﻋﻠﻤـﺎي ﺷـﺎﻓﻌﻴﻪ ـ در ﻛﺘـﺎب ﺻـﻮن‬
‫اﻟﻤﻨﻄﻖ ﺳﻴﻮﻃﻲ ص‪ ) 166‬وآﻧﭽﻪ از ﻛﺘﺎب اﻻﻧﺘﺼﺎر ﻻﻫﻞ اﻟﺤـﺪﻳﺚ ﻧﻮﺷـﺘﻪي اﺑـﻮ ﻣﻈﻔـﺮ ﻧﻘـﻞ‬
‫ﻛﺮده ( ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻦ ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﺷﺎﮔﺮدش ﻗﻮام اﻟﺴﻨﻪ ي اﺻـﻔﻬﺎﻧﻲ در ﻛﺘـﺎب‬
‫ﺠُﺔ ﻓﻲ ﺑﻴﺎن اﻟﻤﺤﺠﺔ ج‪ 1‬ص‪ 224‬از اﺑﻮ ﻣﻈﻔﺮ ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻟﺤ ِﱠَ‬

‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر‬

‫﴿ ‪﴾18‬‬

‫ﺑﺴﻴﺎري از اﻣﻮر آن از ﻃﺮﻳﻖ ﻧﺼﻮص ﺳﻨّﺖ ﺑﻪ اﺛﺒﺎت رﺳﻴﺪه اﺳـﺖ‪ ،‬از اﻳﻨـﺮو ﺷـﺎﻓﻌﻲ‬
‫ﻗﺴﻤﺖ ﻓﺮاواﻧﻲ از ﺗﻼﺷﻬﺎي ﺧﻮد را ﺑﺬل رد ﺷﺒﻬﺎت ﻣﺘﻜﻠّﻤﻴﻦ و دﻓﺎع از ﺳﻨّﺖ‪ -‬اﻳﻦ‬
‫ﻣﺼﺪر ﻋﻈﻴﻢ ـ ﻧﻤﻮد و در ﺟﺎي ﺟﺎي ﻛﺘﺎﺑﺶ روي اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲورزﻳﺪ ﻛﻪ ﻗﺒﻮل‬
‫ﻛﺮدن آﻧﭽﻪ از ﻃﺮﻳﻖ ﺳﻨّﺖ آﻣﺪه در واﻗﻊ ﻗﺒﻮل و ﭘﺬﻳﺮش از ﺧﺪا اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻮن ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫ﻣﺘﻌﺎل در ﻛﺘﺎﺑﺶ ﻣﺎ را ﻣﻠﺰم ﺑﻪ اﻃﺎﻋﺖ از رﺳﻮﻟﺶ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻫـﺮ ﻛـﺲ‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪا را اﻃﺎﻋﺖ ﻛﻨﺪ و ﺳﻨّﺖ او را ﺑﮕﻴﺮد در واﻗﻊ ]اﻣﺮ[ ﻗﺮآن را ﺗﻤﺜﻴﻞ ﻛﺮده ﻛﻪ‬
‫ﭼﻪ ﺑﺴﺎ ﻃﻌﻨﻪ زﻧﺎن در اﻳﻦ ﻧﺼﻮص‪ ،‬ﻣﺪ‪‬ﻋﻲ ﺗﻤﺴ‪‬ﻚ و اﻋﺘﺼﺎم ﺑﻪ ﻫﺪاﻳﺖ آن ﻫﺴﺘﻨﺪ او‬
‫اﺟﻤﺎع ﻋﻠﻤﺎ را ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ‪ ،‬ﻫﺮ ﻛﺲ ﺳـﻨّﺖ ]ﺑـﻮدن ﭼﻴـﺰي[ ﺑـﺮاﻳﺶ ﻣﻌﻠـﻮم‬
‫ﮔﺮدﻳﺪ ﺣﻖّ ﺗﺮك آن را ﻧﺪارد و در ﻣﻘﺎم ﺗﻘﺮﻳﺮ و ﺑﻴﺎن اﻳﻦ اﻣـﺮ ﺑﺎرﻫـﺎ و ﺑﺎرﻫـﺎ رأي و‬
‫ﻧﻈﺮ ﺧﻮد را آﺷﻜﺎر ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .1‬در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻓﺮﻗﻲ ﻣﻴﺎن ﻧﺼـﻮص وارده در ﻣﺴـﺎﺋﻞ‬
‫اﺣﻜﺎم و ﻧﺼﻮص وارده در اﺻﻮل اﺳﺎﺳﻲ دﻳﻦ ﭼﻮن اﻳﻤﺎن و اﺳﻤﺎء وﺻﻔﺎت و ﻗﺪر و‬
‫ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ ﻗﺎﺋﻞ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ ،‬از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﻛﻪ اﻟﺘﺰام ﺑﻪ ﻣﺪﻟﻮل آﻧﻬﺎ ـ و ﻋﺪم ﺗﻌﺮض ﺑـﻪ‬
‫آﻧﻬﺎ از ﻃﺮﻳﻖ ﻃﻌﻨﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﻫﻞ ﻛﻼم ﺑﺮ اﻳﺮاد آﻧﻬﺎ ﻋﺎدت ﻛﺮدهاﻧﺪ ـ واﺟﺐ اﺳﺖ‪.2‬‬
‫‪ .1‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل ﻧﻪ از ﺳﺒﻴﻞ ﺣﺼﺮ ﺑﻪ ﻛﺘﺎب اﻟﺮﺳﺎﻟﻪ ص‪ 32‬ـ ‪ 460 ، 215 ، 212 ،84 ،33‬و ﻛﺘﺎب اﻻم‬
‫ج‪ 3‬ص‪ 3‬و ‪ 95‬و ﻛﺘﺎب اﺧﺘﻼف ﻣﺎﻟﻚ و ﺷﺎﻓﻌﻲ در اﻻم ج‪ 7‬ص‪ 265‬و ﻛﺘﺎب ﺟﻤﺎع اﻟﻌﻠﻢ در‬
‫ام ج‪ 7‬ص‪ 237‬و ﻛﺘﺎب ﺳﻴﺮ اوزاﻋﻲ در ام ج‪ 7‬ص‪ 340‬ـ ‪ 341‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻗﺎﻋﺪهي ﻣﻬﻤﻲ را وﺿﻊ و ﺑﻨﺎ ﻛﺮده‪ ،‬ﻛﻪ آﻧﺮا ﺑﻪ ﻋﺒﺎرات ﻣﺘﻨـﻮ‪‬ع ﺑﻴـﺎن ﻛـﺮدهاﻧـﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺎﺻﻞ آن اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑﻪ ﻳﺎران ﺧﻮد ﺗﻮﺻـﻴﻪ ﻣـﻲﻛـﺮد در ﺗﻘـﺪﻳﻢ ﺳـﻨّﺖ ﺑـﺮ ﻗـﻮل او‬
‫ﺗﺮدﻳﺪي ﺑﻪ ﺧﻮد راه ﻧﺪﻫﻨﺪ و اﮔﺮ دﻳﺪﻧﺪ ﻗﻮﻟﺶ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺳﻨّﺖ اﺳﺖ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣـﻲﻛـﺮد ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺬﻫﺐ او ﻫﻤﺎن ﺳﻨّﺖ اﺳﺖ و ﺑﺎﻳﺴﺘﻲ ﺗﺒﻌﻴﺖ از ﺳﻨﺖ ﺑﻪ او ﻧﺴﺒﺖ داده ﺷﻮد‪ .‬ﻫﺮﭼﻨـﺪ ﻗـﻮﻟﺶ‬
‫ﺑﺮﺧﻼف آن ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ]در اﻳﻦ ﺻﻮرت[ او ﺑﺮ ﺳﻨّﺖ وﻗﻮف ﺣﺎﺻـﻞ ﻧﻜـﺮده اﺳـﺖ‪ .‬و ﻗﺎﻋـﺪه‬
‫ﻧﻬﻲ ﻳﺎراﻧﺶ از ﺗﻘﻠﻴﺪ او ‪ ،‬اﮔﺮ دﻳﺪﻧﺪ ﺻﻮاب در ﻏﻴﺮ ﻗﻮل او اﺳﺖ را‪ ،‬ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس ﭘﺎﻳﻪﮔﺬاري‬
‫ﻛﺮد‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ﻛﻼم او در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ در آداب ﺷـﺎﻓﻌﻲ ﻧﻮﺷـﺘﻪي اﺑـﻦ ﺣـﺎﺗﻢ ص‪ 94 ،93 ،68 ،67‬و‬
‫اﻟﺤﻠﻴﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺑﻮﻧﻌﻴﻢ ج‪ ، 9‬ص‪ 107 ،106‬و ﻣﻨﺎﻗﺐ ج‪ 475 ،473‬و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ‪.‬‬
‫‪ .2‬ﻧﮕﺎ‪ :‬آﻧﭽﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻛﻼم او در زﻣﻴﻨﻪي اﺻﻮل دﻳﻦ در آداب ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻧﻮﺷﺘﻪي اﺑـﻦ اﺑـﻲ ﺣـﺎﺗﻢ‬
‫ص‪ 191‬ـ ‪ 195‬و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺑﻴﻬﻘﻲ ج‪ 1‬ص‪ 403‬ـ ‪ ،405‬و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ از اﺑـﻦ ﻛﺜﻴـﺮ ص‪ 185‬ـ‬
‫‪ 200‬و اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ ﻫﻜّﺎري ﻗﺴﻤﺘﻲ )ﺟـﺰوهاي( دارد ﻛـﻪ اﻋﺘﻘـﺎد ﺷـﺎﻓﻌﻲ را در آن ﺟﻤـﻊ ﻛـﺮده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬اﺑﻦاﻟﻘﻴﻢ در ﻛﺘﺎب اﺟﺘﻤﺎع اﻟﺠﻴﻮش اﻻﺳﻼﻣﻴ‪‬ﺔ ص‪ 133‬ـ ‪ 134‬ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﻘﻮﻻت ﻣﺮﺑـﻮط‬
‫ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد )او( را آورده اﺳﺖ‪ .‬و ﻫﻤﻪي آﻧﭽﻪ در اﻳﻦ ﺟﺎﻫﺎ و ﻣﻮاﺿﻊ آﻣﺪه اﺳـﺖ اﻳـﻦ ﻧﻜﺘـﻪ را‬
‫ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ ﻛﻪ ﺷﺎﻓﻌﻲ در ﺑﺎب اﻋﺘﻘﺎد ﺑﺮ ﻣﻨﻬﺞ ﺳﻠﻒ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫﴿‪﴾19‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫اﻳﻦ ﺑﻴﺎن راﺟﻊ ﺑﻪ ﻛـﻼم و ﻃﺮﻓـﺪاران آن‪ ،‬آﻧﻬـﻢ از ﺳـﻮي داﻧﺸـﻤﻨﺪ و ﻋـﺎﻟﻢ ﺑﻠﻨـﺪ‬
‫آوازها ي ﭼﻮن ﺷﺎﻓﻌﻲ درﺑﺮﮔﻴﺮﻧﺪهي ﺑﺮﺣﺬرداﺷـﺘﻦ ﺷـﺪﻳﺪ اواز ﻛـﻼم ﺑـﻮد‪ .‬او »‪«:‬‬
‫ﻫﻤﻮاره ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲورزﻳﺪ ﻛﻪ ﻛﻼم از ﺟﻤﻠﻪي ﻋﻠﻮم ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻧﻤﻲآﻳﺪ و ﻣﺸﺘﻐﻠﻴﻦ ﺑﻪ آن‬
‫از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻠﻤﺎ ﻣﺤﺴﻮب ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ و در ﻣﻮرد آﻧﻬﺎ ﻓﺘﻮا ﻣﻲداد ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺴﺘﻲ ‪ -‬در ﺟﺰاي‬
‫اﻳﻨﻜﻪ ﻧﺼﻮص را رﻫﺎ ﻛﺮده و ﺑﻪ ﻛﻼم روي آوردهاﻧـﺪ‪-‬از اﺳـﺮار آﻧﻬـﺎ ﭘـﺮده ﺑﺮداﺷـﺘﻪ‬
‫ﺷﻮدوﻣﻮرد ﺗﻌﺰﻳﺮ واﻗﻊ ﺷﻮﻧﺪ او ﻛﻼم را ﺑﻌﺪ از ﺷﺮك ﺑﻪ ﺧﺪا ﺑﺰرﮔﺘـﺮﻳﻦ ﮔﻨـﺎﻫﻲ ﺑـﻪ‬
‫‪1‬‬

‫ﺣﺴﺎب ﻣﻲآورد ﻛﻪ ﺑﻨﺪه در دام آن ﻣﻲاﻓﺘﺪ‪.‬‬

‫اﻫﻞ ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﻓﻀﻞ ﺷﺎﻓﻌﻲ اﻋﺘﺮاف ﻛﺮده و ﺗﻼش او را راﺳـﺘﺎي ﺗﻘﻮﻳـﺖ و ﻧﺼـﺮت‬

‫ﺳﻨّﺖ ﺧﺼﻮﺻﺎً و دﻓﺎع از روش ﺳﻠﻒ ﻋﻤﻮﻣﺎً ﻣﻮرد ﻗـﺪرداﻧﻲ ﻗـﺮار دادهاﻧـﺪ‪ 2.‬وﺟـﻮد‬
‫ﺷﺎﻓﻌﻲ در ﻣﻴﺎن ﻣﺤﺪ‪‬ﺛﻴﻦ در ﻋﺮاق ﻳﻜﻲ از اﺳﺒﺎب ﻏﻠﺒﻪي آﻧﻬﺎ ﺑﺮ ﻣﺘﻜﻠّﻤﻴﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻌﺪ‬
‫از آن راه ﭼﺎرهي آﺳﺎنﺗﺮي از اﻳﻦ ﻧﻴﺎﻓﺘﻨﺪ ﻛـﻪ ﺣﻜّـﺎم را ﺑـﻪ دﺷـﻤﻨﻲ ﺑـﺎ اﻫـﻞ ﺳـﻨّﺖ‬
‫ﺗﺤﺮﻳﻚ ﻛﻨﻨﺪ ﺑﻌﺪ از اﻳﻨﻜﻪ از راه دﻟﻴﻞ و ﺑﺮﻫﺎن ﻣﻐﻠﻮب واﻗﻊ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪.3‬‬
‫ﺑﺪﻳﻨﻮﺳﻴﻠﻪ روﺷﻦ ﻣﻲﮔﺮدد ﻛﻪ ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻫﺮﮔﺰ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ اﺣﻜﺎم ﻓﻘﻬﻲ ﻣﺠﺮد‬
‫ﻧﺒﻮده اﺳﺖ ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺬﻫﺒﻲ اﺳﺖ ﻣﺘﻜﺎﻣﻞ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻊ اﻋﺘﻘﺎد و اﺣﻜﺎم و از اﺑﺘـﺪاي ﻧﺸـﺄت و‬
‫‪ .1‬ﻧﮕﺎ‪ :‬آداب ﺷﺎﻓﻌﻲ اﺑـﻦ اﺑـﻲﺣـﺎﺗﻢ ص‪ 183‬ـ ‪ 189‬و ﻣﻨﺎﻗـﺐ ﺑﻴﻬﻘـﻲ ص‪ 452‬ـ ‪ ،470‬و اﻟﺤﻠﻴـﺔ‬
‫اﺑﻮﻧﻌﻴﻢ ج‪ ،9‬ص‪ 110‬ـ ‪ ،116‬و ﺷﺮح اﻟﺴﻨﺔ ﺑﻐﻮي ج‪ 1‬ص‪ 217‬ـ ‪ ،218‬ذﻫﺒـﻲ در اﻟﺴـﻴﺮ ج‪10‬‬
‫ص‪ 29‬ﺑﻌﺪ از ﻧﻘﻞ ﻗﻮﻟﻲ از ﺷﺎﻓﻌﻲ درﺑﺎرهي اﻫﻞ ﻛﻼم ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﮔﻮﻳﻢ‪ :‬ﺷﺎﻳﺪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ از اﻣﺎم ﺑﻪ‬
‫ﺗﻮاﺗﺮ رﺳﻴﺪه اﺳﺖ«‪ .‬و در اﺛﺮ ﺗﻼشﻫﺎي اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺗﻌﺪادي از اﻫـﻞ ﺑـﺪﻋﺖ از ﺑـﺪﻋﺖﻫـﺎي‬
‫ﺧﻮﻳﺶ ﺑﺮﮔﺸﺘﻨﺪ‪ .‬از ﺟﻤﻠﻪ اﺑﻮﺛﻮر ﻓﻘﻴﻪ‪ ،‬و اﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﻳﻪ‪ ،‬و ﺣﺴﻴﻦ ﻛﺮاﺑﻴﺴﻲ‪ ،‬و ﮔﺮوﻫﻲ از‬
‫ﻋﺮاﻗﻲﻫﺎ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ اﺑﻦ اﺑﻲ ﺣﺎﺗﻢ اﻳـﻦ ﻣﻄﻠـﺐ را در آداب ﺷـﺎﻓﻌﻲ ص‪ 65‬ـ ‪ 66‬آورده اﺳـﺖ و‬
‫ﺑﻴﻬﻘﻲ در اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ ج‪ 1‬ص‪ 221‬ـ ‪ 223‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از اﺑﻮﺛﻮر و در ﺑﺮﺧـﻲ از رواﻳـﺎت از وي آﻣـﺪه‬
‫اﺳﺖ‪« :‬اﮔﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ واﺳﻄﻪي ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑﺮ ﻣﻦ ﻣ ّﻨﺖ ﻧﻤﻲﻧﻬﺎد‪ .‬درﺣﺎل ﮔﻤﺮاﻫﻲ ﺑـﻪ ﻟﻘـﺎي ﺧـﺪا‬
‫ﻣﻲرﻓﺘﻢ«‪ .‬و از ﺣﺴﻴﻦ ﻛﺮاﺑﻴﺴﻲ ﻧﻘﻞ ﺷﺪه ﻛﻪ‪» :‬ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑﺮ ﻣﺎ وارد ﺷـﺪ و ﻣـﺎ ﺳـﺮﮔﺮدان ﺑـﻮدﻳﻢ‬

‫ﺳﺎﻟﻲ ﺑﺮ ﻣﺎ ﻧﮕﺬﺷﺖ ﻣﮕﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻫﺮ ﻳﻚ از ﻣﺎ ﺑﻪ زاوﻳﻪاي از ﻣﺴﺠﺪ اﺣﺘﻴﺎج ﭘﻴﺪا ﻛـﺮدﻳﻢ ﻛـﻪ در‬
‫آن ﻧﺸﺎﻧﺪه ﺷﻮد«‪.‬‬
‫‪ .2‬ﺿﻤﻦ اﻗﻮال آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﺑﻪﺛﻨﺎي آﻧـﺎن ﺑـﺮ ﺷـﺎﻓﻌﻲ ﺑﻨﮕـﺮ در اﻟﻤﻨﺎﻗـﺐ ﺑﻴﻬﻘـﻲ‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪ 237‬ـ ‪ 280‬و‬
‫اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ‪،‬ص ‪ 168 ،139‬و ﻏﻴﺮ اﻳﻦ دو‪.‬‬
‫‪ .3‬ﺑﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪي اﺑﻦﻛﺜﻴﺮ در اﻟﺒﺪاﻳﻪ و اﻟﻨﻬﺎﻳﻪ ج‪،10‬ص ‪ 331 ،274 ،272‬ـ ‪ 335‬راﺟـﻊ ﺑـﻪ ﻣﺤﻨـﺖ و‬
‫ﻓﺘﻨﻪ ﻗﻮل ﺑﻪ ﺧﻠﻖ ﻗﺮآن در زﻣﺎن ﺳﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪي ]ﻋﺒﺎﺳﻲ ﻣﻌﺘﺰﻟﻲ[ ﻣﺘﻤﺎﻳـﻞ ﺑـﻪ ﻣﺘﻜﻠّﻤـﻴﻦ ﻣﺮاﺟﻌـﻪ‬
‫ﺷﻮد‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾20‬‬

‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر‬

‫ﭘﻴﺪاﻳﺶ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﭼﻴﺰي ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﻌﺎﺻﺮان ﺷﺎﻓﻌﻲ ـ از ﻳﺎران او آﻧﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺷﺎﻫﺪ ﭘﻴﺪاﻳﺶ ]ﻣﺬﻫﺐ‬
‫او[ ﺑﻮده و ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﺎً از ﻣﺤﻀﺮ اﻣﺎم ﻛﺴﺐ ﻋﻠﻢ و داﻧﺶ ﻛﺮدهاﻧﺪ و ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣـﺬﻫﺐ او‬
‫را درﻳﺎﻓﺘﻪ و ﻣﻼزم روش و ﻣـﻨﻬﺞ درﺳـﺖ و ﺳـﺎﻟﻤﻲ ﻛـﻪ ﺷﻴﺨﺸـﺎن ﺑـﺮ آن زﻳﺴـﺘﻪ‪،‬‬
‫ﺑﻮدهاﻧﺪ و ﻣﻴﺎن آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺟﻤﻌﺶ ﻛﺮده‪ ،‬از وﺟﻮب اﻟﺘﺰام ﺑﻪ ﻫﻤﻪي ﻧﺼﻮص و‬
‫ﭘﺬﻳﺮش آﻧﭽﻪ ﻧﺼﻮص ﺑﺮ آن دﻻﻟﺖ ورزﻳﺪهاﻧﺪ در ﻣﺴﺎﻳﻞ ﻋﻘﻴﺪه و اﺣﻜﺎم‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻓـﺮق‬
‫‪1‬‬

‫و ﺟﺪاﻳﻲ ﻧﻴﻨﺪاﺧﺘﻪاﻧﺪ‪ -‬درك ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬

‫از اﻳﻦ رو اﻫﻞ ﻋﻠﻢ از ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺳﺨﻦ از ﻣﺴﺎﺋﻞ اﻋﺘﻘﺎدي ﺑﻪ ﺻـﺮاﺣﺖ‬

‫اﻋﻼم ﻣﻲدارﻧﺪ ﻛﻪ اﻋﺘﻘﺎدي ﻛﻪ ذﻛﺮش ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ اﺳﺖ‪.2‬‬

‫‪ .1‬ﺑﻪ زﻧﺪﮔﻲ ﻧﺎﻣﻪي اﺑﻮ ﻳﻌﻘﻮب ﻳﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻳﺤﻴﻲ اﻟﺒﻮﻳﻄﻲ ﻣﺘﻮﻓّﻲ ﺳﺎل ‪ 231‬ﻫﺠـﺮي‪ ،‬و آﻧﭽـﻪ در‬
‫زﻧﺪﮔﻲ ﻧﺎﻣﻪي اﺑﻮ اﺑﺮاﻫﻴﻢ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺑﻦ ﻳﺤﻴﻲ اﻟﻤﺰﻧﻲ ﻣﺘـﻮﻓّﻲ ﺳـﺎل ‪ 264‬ﻫﺠـﺮي ‪ ،‬و آﻧﭽـﻪ در‬
‫زﻧﺪﮔﻲ ﻧﺎﻣﻪي اﺑﻮ ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﻴﻤﺎن اﻟﻤﺮادي ﻣﺘﻮﻓّﻲ ﺳﺎل ‪ 270‬ﻫﺠﺮي ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪ .‬و اﻳﻦ ﺳﻪ‬
‫ﻧﻔﺮ ﻳﺎر و ﻳﺎور ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑﻮده و در اﻣـﺮ ﺗﻘـﺪﻳﻢ ﺳـﻨّﺖ و در ﭘـﻴﺶ ﮔـﺮﻓﺘﻦ روش ﺳـﻠﻒ ﺻـﺎﻟﺢ‬
‫ﻫﻤﻔﻜﺮ او ﺑﻮدهاﻧﺪ و ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ ﺳﻪ ﻧﻔﺮ ﻛﺴﺎن ﻓﺮاوان دﻳﮕﺮي ـ ﺑﻪ ﺣﻤﺪ ﺧﺪا ـ ﺑﻮدهاﻧـﺪ اﻣ‪‬ـﺎ‬
‫اﻳﻦ ﺳﻪ ﻧﻔﺮ ﻣﺸﻬﻮرﺗﺮﻳﻦ اﻓﺮادي ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ ﺷﺎﻓﻌﻲ را ﻧﺸﺮ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬ﻟﺬا ﺑﻴﻬﻘﻲ ﭼﻮن ﻛﺘـﺎب‬
‫اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ را ج‪ 2‬ص‪ 337‬ـ ‪ 362‬ﺑﻪ اﺗﻤﺎم رﺳﺎﻧﺪ ﺑـﺎﺑﻲ در آن آورد ﻛـﻪ در آن ﺑـﻪ ذﻛـﺮ ﻛﺴـﺎﻧﻲ‬
‫ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﺸﺮ ﻋﻠﻢ ﺷﺎﻓﻌﻲ ﭘﺮداﺧﺘﻪاﻧﺪ و در اﻳﻦ ﺑﺎب ﺑﻪ ﻓﺮاواﻧﻲ ﺑﻪ ﻧﻘﻞ اﺧﺒﺎر اﻳﻦ ﺳﻪ ﻧﻔﺮ‬
‫ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ و ﺗﻌﺪادي از ﻣﻘﻮﻻت و ﻣﻮاﺿﻊ دال ﺑﺮ اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ ﻣﻨﻬﺞ آﻧﻬﺎ »رﺿﻮان اﷲ ﻋﻠـﻴﻬﻢ«‬
‫را در آن آورده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .2‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ اﺑﻮﺣﺎﻣﺪ اﺳﻔﺮاﻳﻨﻲ ـ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ذﻛﺮ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد ـ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪» :‬ﻣﺬﻫﺐ ﻣـﻦ‬
‫و ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ »‪ «:‬و ﻫﻤﻪي ﻋﻠﻤﺎي ﺑﻼد ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺮآن ﻛﻼم ﺧﺪاﺳﺖ‪ .«...‬اﺑﻦ‬
‫اﻟﻘﻴﻢ در ﻛﺘﺎب اﺟﺘﻤﺎع اﻟﺠﻴﻮش اﻻﺳـﻼﻣﻴﻪ ص‪ 156‬اﻳـﻦ ﻣﻄﻠـﺐ را آورده اﺳـﺖ‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﭽـﻪ در‬
‫ص‪ 149‬ﻗﻮل اﺑﻮﻋﻤﺮو ﺳﻬﺮوردي را در ﻣﻘﺪﻣﻪي ﻛﺘﺎﺑﺶ »اﺻﻮل اﻟﺪﻳﻦ« آورده ﻛـﻪ‪ :‬ﻣـﺮا وادار‬
‫ﻛﺮد اﻳﻦ ﻣﺨﺘﺼﺮ را در اﻋﺘﻘﺎد اﻫﻞ ﺳﻨّﺖ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ ﮔﺮدآوري ﻛﻨﻢ‪.«...‬‬
‫و ﭼﻮن در ﻣﻮرد ﻗﺮآن از ﻣﺰﻧﻲ ﺳﺆال ﺷﺪ‪ ،‬ـ ﺳـﺎﺋﻠﺶ ﺧﺒـﺮ داده ـ ﻛـﻪ ﮔﻔـﺖ‪ :‬ﻣـﺬﻫﺐ او ﻫﻤـﺎن‬
‫ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ اﺳﺖ و ﭼﻮن در اﻳﻦ ﻣﻮرد از ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺳﺆال ﺷـﺪ ـ ﭼﻨﺎﻧﭽـﻪ در ﺷـﺮح‬
‫اﺻﻮل اﻋﺘﻘﺎد اﻫﻞ ﺳﻨّﺖ ﻻﻟﻜﺎﺋﻲ ج‪ 2‬ص‪ 254‬آﻣﺪه ـ ﮔﻔـﺖ‪ :‬ﻣﺮاد او ﺑﻪ ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑـﺪون‬
‫ﺷﻚ ﻣﺬﻫﺐ اﻋﺘﻘﺎدي اوﺳﺖ اﻣ‪‬ﺎ ﻣﺬﻫﺐ ﻓﻘﻬـﻲ ﺷـﺎﻓﻌﻲ اﻣـﺎم ﻣﺰﻧـﻲ در آن ﺑـﻪ ﺑﻴﺸـﺘﺮﻳﻦ‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻔﺖﻫﺎ ﺑﺎ ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﺑﻌﻀﻲ از ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ او را ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻮﺻﻴﻒ‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ ﺳﺘﻢﻫﺎ را ﺑﺮ ﺷﻴﺦ ﺧﻮد روا داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در اﻟﻤﻨﺎﻗـﺐ ﺑﻴﻬﻘـﻲ ج‪2‬‬
‫ص‪ 347‬ـ ‪ 348‬آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺧﻮد ﻣﺰﻧﻲ ﻧﻴﺰ در ﻣﻘﺪ‪‬ﻣﻪي ﻣﺨﺘﺼﺮش ﺑﺮ ﻛﺘﺎب اﻻم ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑﺮ اﻳﻦ‬
‫اﻣﺮ ﺗﺄﻛﻴﺪ ورزﻳﺪه ﻛﻪ ﺷﺎﻓﻌﻲ او را از ﺗﻘﻠﻴﺪ ﺧﻮد ﺑﺎز داﺷﺘﻪ اﺳـﺖ‪ .‬ﮔـﻮﺋﻲ ﻣـﻲﺧﻮاﻫـﺪ ﺑـﺎ اﻳـﻦ‬

‫﴿‪﴾21‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫و اﻧﻜﺎر ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﺳﺨﻦ ﻛﺴﻲ را ﻛﻪ در دﻳﺪﮔﺎه ﻓﻘﻬﻲ ﺧـﻮد را ﺑـﻪ ﺷـﺎﻓﻌﻲ ﻧﺴـﺒﺖ‬
‫ﻣﻲداد اﻣ‪‬ﺎ در اﻣﺮ اﺳﺎﺳﻲ )ﻋﻘﻴﺪه( ﺑﺎ او ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻣﻲورزﻳﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﺎن اﺗّﺠـﺎه و دﻳـﺪﮔﺎه‬
‫ﻋﻘﻴﺪﺗﻲ ﺑﺎﺷﺪ زﻳﺮا اﻳﻦ اﻣﺮ از آﺷﻜﺎرﺗﺮﻳﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي ﺗﻨﺎﻗﺾ و ﻋﺠﻴﺐﺗﺮﻳﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي‬

‫اﺧﺘﻼف اﺳﺖ‪.1‬‬

‫ﺑﻪ وﻳﮋه از اﻳﻦ رو ﻛﻪ ﺷـﺎﻓﻌﻲ ﺑـﻪ ﻫﻨﮕـﺎم ﺗﺤـﺬﻳﺮش از ﻋﻠـﻢ ﻛـﻼم ﺑـﺮ آﺷـﻜﺎر و‬
‫روﺷﻦﺑﻮدن ﺧﻄﺎ در آن ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲورزﻳﺪ؛ ﭼﻮن ﺧﻄﺎ در ﻣﺴﺎﺋﻞ آن ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺗﻀﻠﻴﻞ ﻳـﺎ‬
‫ﺗﻜﻔﻴﺮ ﻣﻲﺷﺪ ﺑﺮﺧﻼف ﺧﻄﺎ در ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻓﻘﻬﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ درﺟﻪ ﻧﻤﻲرﺳـﺪ و ﻣﻨﺠـﺮ ﺑـﻪ‬
‫ﺗﻀﻠﻴﻞ و ﺗﻜﻔﻴﺮ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪.2‬‬
‫ﺣﺮف زﻣﻴﻨﻪي اﻳﻦ آﻣﺎدﮔﻲ را در ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﺑﻪ وﺟﻮد آورد ﻛﻪ او در ﻧﻮﺷـﺘﻪي ﺧـﻮد اﻧﺘﻘـﺎدات و‬
‫ﺗﻌﻘﻴﺒﺎﺗﻲ ﺑﺮ ﺷﻴﺨﺶ در ﺑﺮﺧﻲ از ﮔﻔﺘﻪﻫﺎي او ﺧﻮاﻫﺪ آورد‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ اﻳـﻦ ﻋﻤـﻞ را در ﺟﺎﻫـﺎي‬
‫ﻓﺮاواﻧﻲ از اﻳﻦ ﻣﺨﺘﺼﺮذﻛﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي ﻧﻤﻮﻧـﻪ ﺑـﻪ ﺻـﻔﺤﻪﻫـﺎي ‪،209 ،22 ،20 ،19 ،16‬‬
‫‪ ،332 ،330 ،291 ،288 ،281 ،280 ،260 ،257 ،253‬و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ .1‬از ﺟﻤﻠﻪي ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻴﺶ از ﻫﻤﻪ ﻣﺘﻌﺮض اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺷﺪه اﻣﺎم اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ ﺷـﺎﻓﻌﻲ ﻛﺮﺟـﻲ در‬
‫ﻛﺘﺎﺑﺶ »اﻟﻔﺼﻮل ﻋﻦ اﻻﺋﻤﻪ اﻟﻔﺤـﻮل« ﻣـﻲﺑﺎﺷـﺪ ﻛـﻪ در آن ﺑـﺮ ﻛﺴـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ در اﻳـﻦ اﻧﺤـﺮاف‬
‫)ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑﺎ ﺷﺎﻓﻌﻲ در ﻣﺴﺎﺋﻞ اﻋﺘﻘﺎدي( اﻓﺘﺎدهاﻧـﺪ ﺑـﻪ ﺷـﺪ‪‬ت اﻧﺘﻘـﺎد ﻛـﺮده و از ﻏﻴـﺮ ﺧـﻮد از‬
‫ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ اﺳﻔﺮاﻳﻨﻲ ﻧﻘﻞ ﻛﺮده‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﺪ‪‬ت ﺑﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ از ﻳﺎران ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ‬
‫ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ ﻛﻪ ﺑﺎ اﺻﻮل ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ورزﻳﺪهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺗﻮﺿﻴﺢ داده ﻛﻪ اﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ ﺑـﻪ ﺧـﺎﻃﺮ اﻳـﻦ‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﻪ ﺗﻤﻴﻴﺰ و ﺟﺪاﺳﺎزي اﺻﻮل ﻓﻘﻪ ﻫﻤ‪‬ﺖ ﮔﻤﺎﺷﺘﻪ اﺳﺖ و ﺑﻌﺪ از او ﻧﻴﺰ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﭼﻮن ﺷـﻴﺦ‬
‫اﺑﻮ اﺳﺤﺎق ﺷﻴﺮازي ﺑﻪ او اﻗﺘﺪار ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬ﻛﺮﺟﻲ در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻋﺒﺎرات و ﻧﻘﻞ ﻗﻮلﻫﺎي ﻣﻬﻤ‪‬ـﻲ‬
‫دارد ﻛﻪ آﻧﻬﺎ را در ﻛﺘﺎب »درء ﺗﻌﺎرض اﻟﻌﻘﻞ و اﻟﻨﻘﻞ ﻻﺑـﻦ ﺗﻴﻤﻴـﻪ ج‪ 2‬ص‪ 95‬ـ ‪ «98‬ﺧﻮاﻫﻴـﺪ‬
‫ﻳﺎﻓﺖ‪.‬‬
‫اﺑﻮﻣﻈﻔﺮ ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ در ﻛﺘﺎﺑﺶ »اﻻﻧﺘﺼﺎر ﻻﺻﺤﺎب اﻟﺤﺪﻳﺚ« ﺑﻌﺪ از ﺑﻴﺎن ﻣﻮﺿﻊ ﺷﺎﻓﻌﻲ راﺟﻊ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ‬
‫ﻛﻼم ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺑﺮاي ﻫﻴﭻ ﻛﺴﻲ درﺳﺖ ﻧﻴﺴﺖ در ﻓﺮوع ﻓﻘﻬﻲ ﻃﺮﻓﺪار ﻣﺬﻫﺐ ﺷـﺎﻓﻌﻲ ﺑﺎﺷـﺪ‬
‫اﻣﺎ در اﺻﻮل از ﻃﺮﻳﻘﻪي وي روي ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪ«‪ .‬ﺳﻴﻮﻃﻲ در ﺻﻮن اﻟﻤﻨﻄﻖ ص‪ 150‬ﺑﻪ ﻧﻘـﻞ از‬
‫ﻛﺘﺎب ﻣﻈﻔﺮ »اﻻﻧﺘﺼﺎر ﻻﻫﻞ اﻟﺤﺪﻳﺚ« اﻳﻦ دو ﻣﻄﻠﺐ را آورده اﺳﺖ‪ .‬ﻟﺬا اﺑـﻮﻋﻤﺮو ﺳـﻬﺮوردي‬
‫در ﻣﻘﺪ‪‬ﻣﻪي ﻛﺘﺎﺑﺶ »اﺻﻮل اﻟﺪﻳﻦ« ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﻣﺎم ﻣﺎ در اﺻﻮل و ﻓﺮوع اﺑﻮﻋﺒﺪاﷲ ﻣﺤﻤﺪ ﺑـﻦ‬
‫ادرﻳﺲ ﺷﺎﻓﻌﻲ اﺳﺖ«‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از اﺑﻦ اﻟﻘﻴﻢ در ﻛﺘﺎب اﺟﺘﻤﺎع اﻟﺠﻴﻮش‪ ،‬ص‪.150‬‬
‫‪ .2‬ﻧﮕﺎ‪:‬ﺑﻪ ﺑﺮﺧﻲ از ﻛﻼم او در اﻳـﻦ ﺑـﺎره در ﻛﺘـﺎب آداب اﻟﺸـﺎﻓﻌﻲ از اﺑـﻦ اﺑﻮﺣـﺎﺗﻢ ص‪ ،185‬و‬
‫اﻟﺤﻠﻴﻪي اﺑﻮﻧﻌﻴﻢ ج‪ 9‬ص‪ ،113‬و اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ ﺑﻴﻬﻘﻲ ج‪ 1‬ص‪ 459‬آوردهاﻧـﺪ‪ .‬اﻣـﺎم ذﻫﺒـﻲ در ﻣﻘـﺎم‬
‫ﺗﻔﺮﻳﻖ ﻣﻴﺎن اﻳﻦ دو ﺧﻄﺎ ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﮔﻮﻳﻢ اﻳﻦ دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺬﻫﺐ اﺑﻮﻋﺒﺪاﷲ اﻳﻦ اﺳـﺖ‬
‫ﻛﻪ ﺧﻄﺎ در اﺻﻮل ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺧﻄﺎ در ﻓﺮوع ﻧﻴﺴﺖ«‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻟﺴﻴﺮ ج‪ 10‬ص‪ ،19‬و اﺑﻮﻣﻈﻔﺮ ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ در‬
‫ﻛﺘﺎﺑﺶ اﻻﻧﺘﺼﺎر ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﻔﺼﻞ ﺑﻪ ﺑﻴﺎن اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﺳﻴﻮﻃﻲ در ﻛﺘﺎب‬

‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر‬

‫﴿ ‪﴾22‬‬

‫واﻟﺤﺎﺻﻞ ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻫﺮﮔﺰ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻧﺒﻮده ﻛﻪ ﺗﻼش ﺧﻮد را ﻣﺒﺬول ﺑﻨﺎي ﻣﺬﻫﺐ ﺧﻮﻳﺶ‬
‫ﺑﺮ اﺣﻜﺎم ﻓﻘﻬﻲ ﻧﻤﺎﻳﺪ و اﻣﺮ اﻫـﻢ را ﻛـﻪ اﺣﻜـﺎم ﺑﺎﻳﺴـﺘﻲ ﺑـﺮ آن ﺑﻨـﺎ ﺷـﻮﻧﺪ )اﺣﻜـﺎم‬
‫اﻋﺘﻘﺎدي( اﻫﻤﺎل ﻛﻨﺪ و ﻧﺎدﻳﺪه ﺑﮕﻴﺮد‪ .‬او ﺧﻴﻠﻲ ﺑﺰرﮔﻮارﺗﺮ و داﻧﺎﺗﺮ از اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ در‬
‫اﻳﻦ ]ﺧﻄﺎ[ واﻗﻊ ﺷﻮد و اﮔﺮ ﺑﺮ ﻓﺮض ﭼﻨﻴﻦ ﺧﻄﺎﻳﻲ از وي ﺳﺮزده ﺑﺎﺷﺪ اﻳﻦ ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ‬
‫دﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﺗﺎ اﻓﺮاد ﺻﺎﺣﺐ ﺑﺼﻴﺮت از اﻧﺘﺴﺎب ﺑﻪ ﻣﺬﻫﺒﻲ ﻛﻪ اﺳﺎس و ﭘﺎﻳـﻪاي ﻧـﺪارد‬
‫ﻛﻪ ﺑﺮ آن ﺑﻨﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺧﻮدداري ورزﻧﺪ‪.‬‬

‫ﺻﻮن اﻟﻤﻨﻄﻖ ص‪ 168‬ـ ‪ 169‬در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﻧﮕﺎه ﺷـﻮد‪ .‬و ﺑـﺮاي ﻣﺰﻳـﺪ ﺗﻮﺿـﻴﺢ و‬
‫ﺑﻴﺎن رد‪ ‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺳﻌﻴﺪ دارﻣﻲ ﺑﺮ ﻣﺮﻳﺴﻲ در ﺿـﻤﻦ ﻛﺘـﺎب ﻋﻘﺎﻳـﺪ ﺳـﻠﻒ ص‪ 552‬ـ ‪ 553‬و‬
‫ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺴﻨﻦ ﺧﻄﺎﺑﻲ ج‪ 4‬ص‪ ، 295‬ﻛﺘﺎب ﺷﺮح اﻟﺴﻨﻪ ﺑﻐﻮي ج‪ 1‬ص‪ 229‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬

‫ﺑﺎب اول‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ‬
‫زﻣﻴﻨﻪ‪ :‬ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻟﻐﻮي ﺗﻮﺣﻴﺪ‬
‫ﻓﺼﻞ او‪‬ل‪ :‬ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ‬
‫ﻣﺸﺘﻤﻞ ﺑﺮ ﭼﻬﺎر ﻣﺒﺤﺚ‬
‫ﻣﺒﺤﺚ او‪‬ل ‪ :‬ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دو‪‬م‪ :‬ﻣﻌﻨﺎي ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮ‪‬م‪ :‬ﺷﺮوط ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺗﻮﺣﻴﺪ او‪‬ﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬
‫ﻓﺼﻞ دو‪‬م‪ :‬ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻣﻌﺮﻓﺖ و ﺷﻨﺎﺧﺖ‬
‫ﻣﺸﺘﻤﻞ ﺑﺮ دو ﻣﺒﺤﺚ‬
‫ﻣﺒﺤﺚ او‪‬ل‪ :‬اﻗﺮار ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻣﻌﺮﻓﺖ‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دو‪‬م‪ :‬اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻋﺒﺎدت ﺑﻪ وﺳـﻴﻠﻪ ي ﺗﻮﺣﻴـﺪ در‬
‫ﻣﻌﺮﻓﺖ‬

‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر‬

‫در ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻟﻐﻮي ﺗﻮﺣﻴﺪ‬
‫ﻟﻐﺖﺷﻨﺎﺳﺎن اﻳﻦ ﻧﺎم ]ﺗﻮﺣﻴﺪ[ را از ﻣﺎد‪‬هي )وﺣﺪ( ﻣﻲآورﻧﺪ‪ .‬ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﺑـﺮ وزن ﺗﻔﻌﻴـﻞ‬
‫ﻣﺼﺪر »وﺣ‪‬ﺪه ﺗﻮﺣﻴﺪاً« اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﮔﻮﺋﻲ »ﻛﻠّﻤﺘﻪ ﺗﻜﻠﻴﻤـﺎ«‪ ،‬و اﻳـﻦ ﻧـﻮع از ﻓﻌـﻞ‬
‫ﻫﻤﻮاره ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺘﻌﺪي ﻣﻲآﻳﺪ‪ .‬ﻣﮕﺮ ﭼﻨﺪ ﺣﺮف ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﺻـﻮرت ﻻزم آﻣـﺪهاﻧـﺪ‪.‬‬
‫ﺗﺸــﺪﻳﺪ در )وﺣﺪﺗــﻪ( ﺑــﺮاي ﻣﺒﺎﻟﻐــﻪ اﺳــﺖ ﻳﻌﻨــﻲ در وﺻــﻒ او ﺑــﻪ واﺣــﺪ ﻣﺒﺎﻟﻐــﻪ‬
‫ورزﻳﺪم‪.1‬ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد وﺣ‪‬ﺪه و اﺣ‪‬ﺪه‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﮔﻔﺘـﻪ ﻣـﻲﺷـﻮد ﺛﻨّـﺎه و ﺛﻠّﺜـﻪ‪ ،‬و ﮔﻔﺘـﻪ‬

‫ﺣﺪ‪ ‬و وﺣﻴﺪ اي ﻣﻨﻔﺮد« و »ﺗﻮﺣ‪‬ﺪ ﺑﺮأﻳـﻪ« ﻳﻌﻨـﻲ ﺗﻔـﺮّد ﺑـﻪ‬
‫ﺣﺪ‪ ‬و و‪ ‬‬
‫ﻣﻲﺷﻮد »رﺟﻞ و‪ ‬‬
‫)رأي ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﻳﻲ از او ﺑﻮد(‪.2‬‬
‫و وﺣ‪‬ﺪه ﺗﻮﺣﻴﺪاً ﻳﻌﻨﻲ او را ﻳﻜﻲ ﻗﺮار داد و اﻳﻦ ﺻﻴﻐﻪ در ﻣـﻮرد ﻫﻤـﻪي اﻋـﺪاد از‬
‫]ﻳﻚ[ ﺗﺎ ده ﻗﺎﻋﺪهي ﻛﻠﻲ اﺳﺖ و ]ﮔﻮﻳﻨﺪ[ رﺟﻞ و‪‬ﺣ‪‬ـﺪ‪ ‬و أَﺣ‪‬ـﺪ‪ ‬ﺑـﻪ ﺗﺤﺮﻳـﻚ ﻫـﺮ دو‬
‫ﺣﺪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻣﻨﻔﺮد آﻣﺪه اﺳﺖ‪.3‬‬
‫ﺣﺪ‪ ‬و وﺣﻴﺪ و ﻣﺘﻮ ‪‬‬
‫ﺻﻴﻐﻪ و و ‪‬‬

‫ﻟﻴﺚ‪ 4‬ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬اﻟﻮﺣﺪ‪ = ‬اﻟﻤﻨﻔﺮد‪ ...‬اﻣﺎ ﺗﻮﺣﻴﺪ‪ ‬اﻳﻤـﺎن ﺑـﻪ ﺧـﺪاي ﺗﻨﻬـﺎي ﺑـﻲﺷـﺮﻳﻚ و‬

‫ﺧﺪاي واﺣﺪ و اﺣﺪ و ﺻﺎﺣﺐ وﺣﺪاﻧﻴ‪‬ﺖ و ﺗﻮﺣ‪‬ﺪ اﺳﺖ‪.5‬‬
‫‪ .1‬از ‪»:‬اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ﻋﻠﻲ وزن‪ ...‬ﺗﺎ آﺧﺮ‪ .‬ﻣﻘﺘﺒﺲ از ﻛﻼم اﻣﺎم ﻗﻮام ﺍﻟﺴﻨ‪‬ﺔ اﺳـﻤﺎﻋﻴﻞ ﺑـﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺘﻴﻤـﻲ‬

‫ﺷﺎﻓﻌﻲ در ﻛﺘﺎﺑﺶ اﻟﺤﺠﻪ ﻓﻲ ﺑﻴﺎن ﺍﻟﺤﺠﺔ ج‪ 1‬ص‪ 305‬اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .2‬ﻧﮕﺎه‪ :‬اﻟﺼﺤﺎح ﻟﻠﺠﻮﻫﺮي‪ ،‬ج‪ 2‬ص‪ 547‬ـ ‪.548‬‬
‫‪ .3‬اﻟﻘﺎﻣﻮس اﻟﻤﺤﻴﻂ ﻓﻴﺮوزآﺑﺎدي‪ ،‬ج‪ 1‬ص‪.343‬‬

‫‪ .4‬ﺳﻴﻮﻃﻲ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﻟﻴﺚ ﺑﻦ ﻣﻈﻔﺮ‪ ،‬ازﻫﺮي اورا اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﺎم ﺑﺮده اﺳﺖ‪ ،‬اﻣ‪‬ﺎ در »ﺍﻟﺒﻠﻐﺔ« ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻟﻴﺚ‬
‫ﺑﻦ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻳﺴﺎر ﺧﺮاﺳﺎﻧﻲ‪ ،‬و ﻏﻴﺮ او ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻟﻴﺚ ﺑﻦ راﻓﻊ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻳﺴـﺎر‪ ،‬ازﻫـﺮي ﮔﻮﻳـﺪ‪،‬‬
‫ﻣﺮدي ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻮد ﻛﺘﺎب ﺧﻮد اﻟﻌﻴﻦ را ﺑﻪ ﺧﻠﻴﻞ ﻧﺴﺒﺖ داد ﺗﺎ ﺑﻪ ﻧﺎم او ﭘﺨﺶ ﺷﻮد و ﻣﺮدم ﺑـﺪان‬

‫ﻋﻼﻗﻪ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﺑﻮ اﻟﻄﻴﺐ ﮔﻮﻳﺪ او ﻣﺼﻨﻒ »اﻟﻌﻴﻦ« اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻐﻴﺔﺍﻟﺪﻋﺎﺓ ج‪ 2‬ص‪ .270‬ﺑﺮاي ﺑﻴـﺎن‬
‫اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﺳﻴﻮﻃﻲ ﻧﻴﺰ در ﺑﻐﻴﺔ ﺍﻟﻮﻋﺎﺓ ج‪ 1‬ص‪ 559‬ـ ‪ 560‬در زﻧـﺪﮔﻲﻧﺎﻣـﻪ ﺧﻠﻴـﻞ ﺑـﻦ‬
‫اﺣﻤﺪ »‪ «/‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان «ﺷﺮح ﺣﺎل ﻛﺘﺎب ﻣﺴﻤﻲ ﺑﻪ اﻟﻌﻴﻦ« آورده اﺳﺖ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷـﻮد‪ .‬ازﻫـﺮي‬
‫در ﺗﻬﺬﻳﺐ اﻟﻠﻐﻪ ج‪ 1‬ص‪ 29‬ﻳﺎدآوري ﻛﺮده ﻛﻪ او ﺧﻄﺎﻫﺎي ﻟﻴﺚ را در ﻛﺘﺎﺑﺶ ﭘﻲﮔﻴﺮي ﻛﺮده و‬
‫ﺑﻪ وﺟﻪ ﺻﺤﺖ در آن ﺧﺒﺮ داده و ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺻﺤﻴﺢ دور از ﻫـﺮ ﺷـﻚ و رﻳﺒـﻲ از آن ﻧﻘـﻞ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬و روش او ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮد‪ ،‬ﻫﺮ ﻣﻨﻘﻮﻟﻲ را از ﻟﻴـﺚ ﻧﻘـﻞ ﻣـﻲﻛـﺮد و ﻇـﺎﻫﺮاً ﮔﻤـﺎﻧﻲ در آن‬
‫ﻣﻲدﻳﺪ ﻣﻲﮔﻔﺖ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را از ﻏﻴﺮ او ﻧﻴﺎﻓﺘﻪام‪.‬‬
‫‪ .5‬ﺗﻬﺬﻳﺐ اﻟﻠﻐﻪ اﻻزﻫﺮي‪ ،‬ج‪ ،5‬ص‪ 192‬ـ ‪.193‬‬

‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻟﻐﻮي ﺗﻮﺣﻴﺪ‬

‫﴿ ‪﴾26‬‬

‫اﺣ‪‬ﺪت اﷲ و وﺣ‪‬ﺪﺗﻪ‪ ،‬و او واﺣﺪ و اﺣﺪ اﺳﺖ‪ .‬از رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( رواﻳـﺖ ﺷـﺪه‬
‫ﻛﻪ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣﺮدي ﻛﻪ ذﻛﺮ ﺧﺪا ﻣﻲﻛﺮد و ﺑﻪ دو اﻧﮕﺸﺖ اﺷﺎره ﻣﻲﻧﻤﻮد »اﺣ‪‬ﺪ اﺣ‪‬ﺪ«‬

‫‪1‬‬

‫ﻳﻌﻨﻲ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻳﻚ اﻧﮕﺸﺖ اﺷﺎره ﻛﻦ‪ .2‬در ﺣﺪﻳﺚ ]ﻣﺮﺑﻮط[ ﺑـﻪ اﺑـﻦ اﻟﺤﻨﻈﻠﻴـﻪ‪ 3‬آﻣـﺪه‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا در ﻣﻮرد او ﻓﺮﻣـﻮد‪» :‬و ﻛـﺎن رﺟـﻼ ﻣﺘﻮﺣـﺪاّ«‪ 4‬ﻳﻌﻨـﻲ‪ :‬ﻣـﺮدي‬
‫ﮔﻮﺷﻪﮔﻴﺮ و ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻮد ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم ﻧﻤﻲآﻣﺪ و ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻟﻄﺖ ﺑﺮﻧﻤﻲﺧﺎﺳـﺖ و ﺑـﺎ‬
‫آﻧﻬﺎ ﻧﻤﻲﻧﺸﺴﺖ‪ .‬و از ﻫﻤـﻴﻦ ﻣﻘﻮﻟـﻪ اﺳـﺖ ﺣـﺪﻳﺚ ﻋﺎﻳﺸـﻪ در ﺗﻮﺻـﻴﻒ ﻋﻤـﺮ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﷲ ام ﺣﻔﻠﺖ ﻋﻠﻴﻪ و در‪‬ت‪ ،‬ﻟﻘﺪ اوﺣﺪت ﺑـﻪ« ﻳﻌﻨـﻲ ﺧﺪاوﻧـﺪ را ﻣـﺎدري‬
‫ﻫﺴﺖ )ﻣﺎدري آﻓﺮﻳﺪه اﺳﺖ( ﻛﻪ ﺑﺮ ﻋﻤﺮ ﺟﻤﻊ ﺷﺪه و ﺑﻪ او ﺗﻮ‪‬ﺟﻪ و ﻋﻨﺎﻳﺖ ﻛﺮده و او‬
‫را ﺷﻴﺮ داده اﺳﺖ‪ ،‬و در ﺣﻘﻴﻘﺖ او را ﻳﮕﺎﻧﻪ و ﺑﻲﻧﻈﻴﺮ زاده اﺳﺖ‪.5‬‬

‫‪ .1‬رواﻳﺖ از اوداود ج‪ 2‬ص‪ 169‬ﺑﻪ ﺷﻤﺎرهي ‪ ،1499‬و ﻧﺴـﺎﺋﻲ ﺑـﻪ ﺷـﺮح ﺳـﻴﻮﻃﻲ ج‪ 3‬ص‪ 38‬از‬
‫ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻲ وﻗﺎص ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻣﺮّ ﻋﻠﻲ‪ ‬اﻟﻨﺒﻲ و أﻧﺎ ادﻋﻮ ﺑﺄﺻﺒﻌﻲ‪] «‬رﺳﻮل ﺧﺪا ﺑﺮ ﻣﻦ ﮔﺬر ﻛﺮد در‬
‫ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ ﻣﻦ ﺑﺎ اﻧﮕﺸﺘﺎن ﺧﻮد دﻋﺎ و ذﻛﺮ ﻣﻲﻛﺮدم‪ .‬اﻳﻦ ﻟﻔﻆ اﺑﻮ داود اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺴﺎﺋﻲ ﻧﻴﺰ در ﻣﻮﺿـﻊ‬
‫ﻣﺬﻛﻮر آن را از اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ ﻛﻪ »ﻣـﺮدي ﺑـﺎ دو اﻧﮕﺸـﺖ ﺧـﻮد دﻋـﺎ ﻣـﻲﻛـﺮد«‬

‫ﺗﺮﻣﺬي ﻧﻴﺰ آن را ﭼﻨﻴﻦ رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ﻋﺎﺭﺿﺔ اﻻﺣﻮذي ج‪ 13‬ص‪ «68‬و ﮔﻔﺘـﻪ‪» :‬اﻳـﻦ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﺣﺴﻦ‪ ،‬ﺻﺤﻴﺢ و ﻏﺮﻳﺐ اﺳﺖ« ﻋﺒﺪاﻟﺮزاق در ﻣﺼﻨﻒ ج‪ 2‬ص‪ 249‬از اﺑﻦ ﻋﻤﺮ وﻋﺎﻳﺸﻪ‬
‫رواﻳﺖ ﻛﺮده‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﺮ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ دو اﻧﮕﺸﺖ ﻣﻲﻛﺮد ذﻛـﺮ ﺧـﺮده ﮔﺮﻓﺘﻨـﺪ و ﻋﻤـﻞ او را اﻧﻜـﺎر‬
‫ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬و در »اﻟﺴﻨﻦ اﻟﻜﺒﺮي« ﻧﻮﺷﺘﻪي ﺑﻴﻬﻘﻲ ج‪ 2‬ص‪ 132‬ـ ‪» 133‬ﺑﺎب آﻧﭽـﻪ اﺷـﺎرهﻛﻨﻨـﺪه ﺑـﺎ‬
‫اﺷﺎرهاش در ﺗﺸﻬﺪ ﻗﺼﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ«‪ .‬و در آن ﺣﺪﻳﺜﻲ ﻣﺮﻓﻮع و آﺛﺎري از ﺻﺤﺎب آورده اﺳﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﺑﻴﺎن ﻣﻲدارﻧﺪ ﻣﻘﺼﻮد ﺑﻪ آن ﺗﻮﺣﻴﺪ و اﺧﻼص اﺳﺖ و در ﻳﻜﻲ از آﺛﺎر آﻣﺪه ﻛـﻪ ﻣﻘﺼـﻮد از آن‬
‫اﻇﻬﺎر ﺗﻀﺮّع اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .2‬ﺗﻬﺬﻳﺐ اﻟﻠﻐﻪ ج‪ 5‬ص‪.198‬‬
‫‪ .3‬او ﺳﻬﻞ ﺑﻦ رﻓﻴﻊ ـ و در ﻗﻮﻟﻲ ﻋﺒﻴﺪ و در ﻗﻮﻟﻲ ﻏﻴﺮ اﻳﻦ ـ او ﺳـﻲ ﺻـﺤﺎﺑﻲ اﺳـﺖ‪،‬در ]ﺻـﻠﺢ[‬
‫ﺣﺪﻳﺒﻴﻪ ﺣﻀﻮر داﺷﺖ ﺣﻨﻈﻠﻴﻪ ﻣﺎدرش ﺑﻮد و ﮔﻮﻳﺎ ﻧﻨﻪاش ﻳﺎ ﻣﺎدر ﻧﻨﻪاش‪ .‬اﻣﺎم اﺣﻤﺪ و اﺑـﻮداود‬
‫از او رواﻳﺖ دارﻧﺪ‪ ،‬در زﻣﺎن ﺧﻼﻓﺖ ﻣﻌﺎوﻳﻪ از دﻧﻴﺎ رﻓﺖ‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻻﺻﺎﺑﻪ ﻓﻲ ﺗﻤﻴﻴﺰ اﻟﺼﺤﺎﺑﻪ ﻻﺑﻦ‬
‫ﺣﺠﺮ ج‪ 2‬ص‪ 86‬ـ ‪.87‬‬
‫‪ .4‬اﻳﻦ ]ﻣﻄﻠﺐ[ در ﺧﺒﺮي ﻛﻪ اﺣﻤﺪ در ﻣﺴﻨﺪش ج‪ 4‬ص‪ 179‬ـ ‪ ،180‬و اﺑﻮ داود در ج‪ 4‬ص‪348‬‬
‫ـ ‪ 350‬ﺑﻪ ﺷﻤﺎره ‪ 4089‬از ﻛﻼم ﺑﺸﺮ ﺑﻦ ﻗﻴﺲ ﺗﻐﻠﺒﻲ ـ ﻛﻪ ﻫﻤﻨﺸﻴﻦ اﺑﻮ در داء ﺑﻮد ـ آوردهاﻧﺪ ـ‬
‫او اﻳﻦ اﺑﻦ ﺣﻨﻈﻠﻴﻪ را ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻛﺎن رﺟﻼً ﻣﺘﻮﺣـﺪاً ﻗﻠﻤـﺎ ﻳﺠـﺎﻟﺲ اﻟﻨـﺎس«‬
‫ﻣﺮدي ﮔﻮﺷﻪﮔﻴﺮ ﺑﻮد و ﻛﻤﺘﺮ ﺑﺎ ﻣﺮدم ﻣﺠﺎﻟﺴﺖ داﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ .5‬اﻟﻨﻬﺎﻳﻪ ﻓﻲ ﻏﺮﻳﺐ اﻟﺤﺪﻳﺚ ﻻﺑﻦ اﻻﺛﻴﺮ ج‪ 5‬ص‪.160‬‬

‫﴿‪﴾27‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ازﻫﺮي‪ 1‬ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻣﻨﺬري‪ 2‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از اﺑﻮاﻟﻌﺒـﺎس‪ 3‬ﺑـﻪ ﻣـﻦ ﺧﺒـﺮ داد ﻛـﻪ او در ﻣـﻮرد‬
‫واژهي »آﺣﺎد« ﻛﻪ آﻳﺎ ﺟﻤﻊ اﻷﺣﺪ اﺳﺖ ﻣﻮرد ﺳﺆال واﻗﻊ ﺷﺪ‪ ،‬ﮔﻔـﺖ‪ :‬ﻣﻌـﺎذ اﷲ ﻟﻔـﻆ‬
‫اﺣﺪ ﺟﻤﻊ ﻧﺪارد ﺑﻠﻜﻪ اﮔﺮ آن را ﺟﻤﻊ واﺣﺪ ﻗﺮار دﻫﻲ اري اﺳﺖ ﻣﻤﻜﻦ و ﻣﺤﺘﻤﻞ‪.4‬‬
‫ﺑﺎز ازﻫﺮي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﺳﻢ اﷲ ﺟﻞّ ﺛﻨﺎؤه )اﺣﺪ‪ ( ‬اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﻫـﻴﭻ ﭼﻴـﺰ ﺟـﺰ او ﺑـﻪ‬
‫اﺣﺪﻳﺖ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻛﺮده ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬ﻣﺜﻼً ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﻨﺪ »رﺟﻞٌ اﺣﺪ‪ ‬و درﻫﻢ‪ ‬اﺣﺪ‪ «‬ﭼﻨﺎﻧﭽـﻪ‬
‫ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪» :‬رﺟﻞ وﺣﺪ‪ :‬ﻳﻌﻨﻲ ﻓﺮد«‪ ،‬ﭼﻮن اﺣﺪ ﺻﻔﺘﻲ از ﺻﻔﺎت ﺧﺪاﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺑـﻪ‬
‫ﺧﻮد اﺧﺘﺼﺎص داده اﺳﺖ و ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ در آن ﺷﺮﻳﻚ ﺧﺪا ﻧﻤﻲﺷﻮد و ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻳﻦ ﻗـﻮل‬
‫ﺗﻮﻧﻴﺖ‪» :‬اﷲ واﺣﺪ‪ ‬و ﻫﺬا اﻟﺜﻲء واﺣـﺪ‪ ] «‬اﻳـﻦ ﭼﻴـﺰ ﺗﻨﻬـﺎ و واﺣـﺪ اﺳـﺖ[‪ .‬ﭼـﻮن‬
‫أﺣﺪ« اﻳﻦ ﭼﻴﺰ اﺣﺪ اﺳﺖ ﻣﺼﻄﻠﺢ ﻧﻴﺴﺖ ﻫﺮﭼﻨﺪ ﺑﺮﺧﻲ از ﻟﻐﺖداﻧﺎن‬
‫ٌ‬
‫اﺳﺘﻌﻤﺎل »ﺷﻴﺌﻲ‪‬‬
‫ﺣﺪ در ﺻﻔﺖ ﺧﺪا ﻣﻌﻨﺎﻳﺶ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ دوﻣﻲ‬
‫ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ اﺻﻞ در اﺣﺪ و‪‬ﺣ‪‬ﺪ اﺳﺖ‪ .‬و اَ ‪‬‬
‫ﻧﺪارد‪ .‬ﺟﺎﻳﺰ و درﺳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺗﻮﺻﻴﻒ آن ﭼﻴﺰ )ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد( ﻛﻪ واﺣﺪ اﺳـﺖ اﻣـﺎ‬
‫ﺻﻴﻐﻪي اﺣﺪ ﺟﺰ ﺧﺪا ﻫﻴﭻ اﺣﺪي ﺑﺪان ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬ﭼﻮن اﻳـﻦ ﻧـﺎم ﺷـﺮﻳﻒ و‬

‫ﺑﺰرﮔﻮار ﺧﺎﻟﺼﺎﻧﻪ ﺑﺮاي ﺧﺪا اﺳﺘﻌﻤﺎل ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﺲ«‪.5‬‬

‫اﺑﻦ اﻻﺛﻴﺮ‪ 6‬ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬در ﻣﻴﺎن اﺳﻤﺎء ﺧﺪا‪ ،‬اﺳﻢ »واﺣﺪ« ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛـﻪ ﺧـﺪا‬
‫ﻓﺮدي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻮاره ﺗﻨﻬﺎ و واﺣﺪ ﺑﻮده و ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﺑﺎ او ﻧﺒﻮده اﺳﺖ‪.7‬‬
‫‪ .1‬زﻧﺪﮔﻲﻧﺎﻣﻪي او ﺑﻪ ﺣﻮل ﺧﺪا در ص‪ 58‬ﺧﻮاﻫـﺪ آﻣـﺪ‪ ،‬ﭼـﻮن او از ﻋﻠﻤـﺎي ﺷـﺎﻓﻌﻴﻪ ﺑـﻮد‪ ،‬ﻟـﺬا‬
‫زﻧﺪﮔﻲﻧﺎﻣﻪاش از اﺻﻞ ﺑﺤﺚ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲآﻳﺪ‪.‬‬
‫‪ .2‬اﺑﻮاﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﻫﺮاﺗﻲ ﻟﻐﺖدان و ادﻳﺐ‪ ،‬ﻋﺮﺑـﻲ را از ﺛﻌﻠـﺐ و ﻣﺒـﺮد ﮔﺮﻓﺘـﻪ اﺳـﺖ‪.‬‬
‫ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺗﺄﻟﻴﻒ از ﺧﻮد ﺑﺮ ﺟﺎي ﮔﺬاﺷﺘﻪ از ﺟﻤﻠﻪ ﻧﻈﻢ اﻟﺠﻤﺎن و اﻟﻤﻠﺘﻘﻂ و ﻏﻴﺮ اﻳﻦ دو‪ ،‬ازﻫﺮي‬
‫از او رواﻳﺖ دارد و ﺑﻴﺸﺘﺮ اﻣﻼي ﻛﺘﺎﺑﺶ اﻟﺘﻬﺬﻳﺐ ﺑﻪ رواﻳﺖ از او ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻨﺬري در ﺳـﺎل‬
‫‪ 329‬ﻫﺠﺮي وﻓﺎت ﻛﺮد‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺑﻐﻴﺔ اﻟﺪﻋﺎه اﻟﺴﻴﻮﻃﻲ‪،‬ج ‪ 1‬ص‪.72‬‬
‫‪ .3‬او ﻣﺒﺮﱢد ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻳﺰﻳﺪ ازدي‪،‬در زﻣﺎن ﺧﻮد در ﺑﻐﺪاد ﭘﻴﺸﻮاي زﺑﺎن ﻋﺮﺑﻲ ﺑﻮد از ﺟﻤﻠﻪ ﺗﺄﻟﻴﻔـﺎت‬
‫او ﻛﺘﺎب اﻟﻜﺎﻣﻞ و ﻛﺘﺎب ﻣﻌﺎﻧﻲ اﻟﻘﺮآن و ﻛﺘﺎب اﻟﺮد ﻋﻠﻲ ﺳﻴﺒﻮﻳﻪ و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ ﺑﺮاي زﻧـﺪﮔﻲﻧﺎﻣـﻪ‬

‫او ﺑﻪ وﻓﻴﺎت اﻻﻋﻴﺎن اﺑﻦ ﺧﻠﻜﺎن ج‪ 4‬ص‪ 313‬ـ ‪ 322‬و ﺑﻐﻴﺔﺍﻟﺪﻋﺎﺓ ﺳﻴﻮﻃﻲ ج‪ 1‬ص‪ 269‬ـ ‪271‬‬
‫ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ .4‬ﺗﻬﺬﻳﺐ اﻟﻠﻐﻪ‪ ،‬ج‪ 5‬ص‪.19‬‬
‫‪ .5‬ﭘﻴﺸﻴﻦ ج‪ 5‬ص‪ 197‬ـ ‪.19‬‬
‫‪ .6‬زﻧﺪﮔﻲ ﻧﺎﻣﻪاش ان ﺷﺎءاﷲ در ص ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ ﭼﻮن از ﻋﺎﻟﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .7‬اﻟﻨﻬﺎﻳﻪ ﻓﻲ ﻏﺮﻳﺐ اﻟﺤﺪﻳﺚ‪،‬ج ‪ 5‬ص‪.159‬‬

‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻟﻐﻮي ﺗﻮﺣﻴﺪ‬

‫﴿ ‪﴾28‬‬

‫اﺑﻦ ﻓﺎرس‪ 1‬ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﻟﻮﺣﺪﺓ اﻻﻧﻔﺮاد« )وﺣﺪت ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي اﻧﻔﺮاد اﺳـﺖ‪ ،‬اﻳـﻦ ﻳﮕﺎﻧـﻪ‬
‫)واﺣﺪي( ﻗﻮﻣﺶ اﺳﺖ ﻳﻌﻨﻲ درﻣﻴﺎن ﻗﻮﻣﺶ ﻧﻈﻴﺮ ﻧﺪارد‪ .‬ﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫اي ﻳﮕﺎﻧﻪي ﻋﺮب آﻧﻜﻪ در ﻣﻴﺎن ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت او را ﻧﻈﻴﺮي ﻧﻴﺴﺖ‪...‬‬

‫واﺣﺪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻣﻨﻔﺮد اﺳﺖ‪.2‬‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺗﻌﺮﻳﻒﻫﺎي ﭘﻴﺸﻴﻦ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ در ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ از ﻧﻈﺮ ﻟﻐﻮي ﺑﻪ اﻣـﻮر زﻳـﺮ‬
‫ﺑﺮﺳﻴﻢ‪:‬‬
‫ﺣﺪ‪ (‬اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪1‬ـ ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﺼﺪر ﻓﻌﻞ ﭼﻬﺎر ﺣﺮﻓﻲ )وﺣ‪‬ﺪ( ﻣﺸﺘﻖ از ﻣﺎدهي )و‪ ‬‬
‫‪2‬ـ ﺗﺸﺪﻳﺪ در ﻓﻌﻞ )وﺣ‪‬ﺪ( ﻣﻘﺼﻮد از آن ﻣﺒﺎﻟﻐﻪ در وﺻﻒ وﺣﺪاﻧﻴﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪3‬ـ ﻣﻌﻨﺎي اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ ﺑﺮ ﻣﺤﻮر ﻣﻨﻔﺮد و ﺑﻲ ﻧﻈﻴﺮ در دوران اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺳﻪ ﻣﺴﻤﻲ‬
‫ﻧﺰد ﻣﺎ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪:‬‬
‫ﺣﺪ‪ :‬ﺻﻴﻐﻪي اﺳﻢ ﻓﺎﻋﻞ‬
‫‪ (1‬اﻟﻤﻮ ‪ّ‬‬
‫ﺣﺪ‪ :‬ﺻﻴﻐﻪي اﺳﻢ ﻣﻔﻌﻮل‬
‫‪ (2‬اﻟﻤﻮ ‪‬‬
‫‪ (3‬اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ‪ :‬ﺻﻴﻐﻪي ﻣﺼﺪر‬

‫‪ .1‬او اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﺎرس ﺑﻦ زﻛﺮﻳﺎي ﻗﺰوﻳﻨﻲ ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ رازي‪ ،‬ﻣﺎﻟﻜﻲ]ﻟﻘـﺐ[ ﻟﻐـﺖدان‪ ،‬از‬
‫اﺑﻮاﻟﺤﺴﻴﻦ اﻟﻘﻄﺎن و اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢ ﻃﺒﺮاﻧﻲ و ﻏﻴﺮ اﻳﻦ دوﺣـﺪﻳﺚ رواﻳـﺖ ﻛـﺮده اﺳـﺖ از ﺟﻤﻠـﻪي‬
‫ﻣﺆﻟﻔﺎﺗﺶ ﻓﻘﻪ اﻟﻠﻐﻪ و ﻣﺠﻤﻞ ﺍﻟﻠﻐﺔ و ﺣﻠﻴﺔ اﻟﻔﻘﻬﺎء و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ‪ ،‬در ﺳﺎل ‪390‬ه وﻓﺎت ﻛـﺮد‪ .‬ﻧﮕـﺎه‪:‬‬

‫ﺳﻴﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء ج‪ 17‬ص‪ 103‬ـ ‪ ،106‬ﺑﻐﻴﺔ ﺍﻟﻮﻋﺎﺓ ﺳﻴﻮﻃﻲ ج‪ 1‬ص‪ 352‬ـ ‪.353‬‬
‫‪ .2‬ﻣﺠﻤﻞ اﻟﻠﻐﻪ ج ‪ 4‬ص‪،918‬ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﻄﺎﻟﺐ ﮔﺬﺷﺘﻪ را اﺑﻦﻣﻨﻈﻮر در ﻟﺴـﺎن اﻟﻌـﺮب ج‪3‬‬
‫ص‪ 446‬ـ ‪ 453‬آورده اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻓﺼﻞ او‪‬ل‬
‫ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ‬
‫ﺷﺎﻣﻞ ﭼﻬﺎر ﻣﺒﺤﺚ‪:‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ او‪‬ل‪ :‬ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دو‪‬م‪ :‬ﻣﻌﻨﺎي ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮ‪‬م‪ :‬ﺷﺮوط ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺗﻮﺣﻴﺪ او‪‬ﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان‬

‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر‬
‫ﻣﺨﻔﻲ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻴﺎن ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ اﻣﺮي ﺑﺲ ﺑﺎ اﻫﻤﻴ‪‬ﺖ اﺳﺖ آﻧﻬﻢ ﺑـﻪ ﺧـﺎﻃﺮ ﺧﻠـﻂ‬
‫ﺑﺰرﮔﻲ ﻛﻪ در ﺗﻌﺮﻳﻒ آن روي داده اﺳﺖ‪ .‬ﺷﺎﻳﺪ ﻏﺮﻳﺐ ﺟﻠﻮه ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻧﻴﺎز ﺑﻪ ﺗﻌﺮﻳـﻒ‬
‫اﻳﻦ ﺑﺎب ﺑﺰرگ ـ ﻛﻪ ﻣﺪﺧﻞ و ورودﻳﻲ ﺑﻪ اﺳﻼم ﺟﺰ از راه آن وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ـ وﺟـﻮد‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻣﺎ اﺳﺒﺎب اﻳﻦ ﻏﺮاﺑﺖ ﺑﻪ زودي ﻓﺮاروي ﻓﺮد ﻧﺎﻗـﺪ ﺑﺼـﻴﺮ و ﻣﻄّﻠـﻊ ـ ﺑـﺮ‬
‫آﻧﭽﻪ در ﻣﻴﺎن اﻳﻦ اﻣ‪‬ﺖ رواج ﭘﻴﺪا ﻛﺮده اﺳـﺖ از اﻧـﻮاع اﻧﺤﺮاﻓـﺎت اﻋﺘﻘـﺎدي‪ ،‬ﻛـﻪ در‬
‫ﺑﻌﻀﻲ از ﻣﻮاردﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﻣﺨﻔﻲ ﻣﺎﻧـﺪن ﺑﺴـﻴﺎري از ﺣﻘـﺎﻳﻖ ﺷـﺮﻋﻲ ﮔﺮدﻳـﺪه اﺳـﺖ ـ‬
‫روﺷﻦ ﮔﺮدد‪ .‬و در ﺑﺮﺧﻲ از اﺣﻴﺎن ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ واروﻧﻪ ﮔﺸﺘﻦ اﻳـﻦ ﺣﻘـﺎﻳﻖ ﻣـﻲﺷـﻮد‪ .‬از‬
‫ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﺷﺮﻋﻲ ﻣﻌﻴ‪‬ﻦ و ﻣﺤﺪد ﺗﻮﺣﻴﺪي ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان ﺧﻮد را )ﺻﻠﻮات‬
‫اﷲ ﻋﻠﻴﻬﻢ اﺟﻤﻌﻴﻦ( ﺑﺮ آن رواﻧﻪ‪ ،‬و ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﺧﻮد را ﺑﺪان ﻓﺮو ﻓﺮﺳﺘﺎده اﺳﺖ‪.‬‬
‫و ﺣﻘﻴﻘﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻌﻨﺎ و ﻣﺎﺻﺪق ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﺮ ﺳﻠﻒ ا ‪‬ﻣﺖ ـ آﻧﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻋﺎدﺗﺸﺎن‬
‫اﺗﺒﺎع و ﺗﺮك اﺑﺘﺪاع ﺑﻮد ـ ﻣﺨﻔﻲ و ﭘﻮﺷﻴﺪه ﻧﺒﻮد ﺑﻠﻜﻪ ﻧﺰد آﻧﻬﺎ از آﺗﺶ ﺑﺮاﻓﺮوﺧﺘـﻪ ﺑـﺮ‬
‫ﭘﺮﭼﻢ ﻧﻴﺰ واﺿﺢﺗﺮ و روﺷﻦﺗﺮ ﻣﻲ ﻧﻤﻮد‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻌﻨﺎي اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ زﻣﺎﻧﻲ ﺑـﺮ ﺑﺴـﻴﺎري از‬
‫ﻣﺮدم ﭘﻮﺷﻴﺪه ﮔﺮدﻳﺪ ﻛﻪ راهﻫﺎي ﺑﺪﻋﺖ ﮔﺮاﻧﻪ ﻳﻜﻲ ﭘـﺲ از دﻳﮕـﺮي در ﻣﻴـﺎن ﻣـﺮدم‬
‫ﻇﻬﻮر ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ و ﺑﺪﻋﺖ در دﻳﻦ ﺧﺪا ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم رواج ﭘﻴﺪا ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﺷﺎﻳﺪ ﻳﻜﻲ از اﻣﻮري ﻛﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺟﻼ و روﺷﻨﺎﻳﻲ ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ اﺟﻤﺎﻋﻲ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﻴﻢ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر‪ 1‬آن را ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬او ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺗﻤﺎم آﻧﻬـﺎﻳﻲ‬
‫ﻛﻪ ﻣﺎ از آﻧﻬﺎ ﺣﻔﻆ ]ﺣﺪﻳﺚ[ ﻛﺮدهاﻳﻢ اﺟﻤﺎع ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻓﺮد ﻛﺎﻓﺮ ﺑﮕﻮﻳـﺪ‪» :‬اﺷﻬﺪ‬
‫ان ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ و ان ﻣﺤﻤﺪاً ﻋﺒﺪه و رﺳﻮﻟﻪ« و ﺑﮕﻮﻳﺪ ﻫﺮ آﻧﭽـﻪ ﻛـﻪ ﻣﺤﻤـﺪ آورده‬
‫اﺳﺖ ﺣﻖ اﺳﺖ و از ﻫﺮ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻣﺨﺎﻟﻒ دﻳﻦ اﺳﻼم اﺳﺖ ﺑﻴﺰاري و ﺑﺮاﺋﺖ ﺑﺠﻮﻳﺪ ـ‬
‫و او ﺑﺎﻟﻎ و ﺻﺤﻴﺢ اﻟﻌﻘﻞ ﺑﺎﺷﺪ ـ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺗﻠﻘّﻲ ﻣﻲﺷﻮد«‪.2‬‬
‫و اﻳﻦ اﺟﻤﺎع ﻛﻪ اﺑﺮاﻫﻴﻢ ﺑﻦ ﻣﻨﺬر ﻧﻘـﻞ ﻛـﺮده‪ ،‬اﺟﻤـﺎع ﺳـﻠﻒ ﺻـﺎﻟﺢ و ﭘﻴـﺮوان و‬
‫‪ .1‬ﻛﻨﻴﻪي او اﺑﻮﺑﻜﺮ اﺳﺖ‪،‬او از ﺑﺮﺧﻲ از ﻳﺎران ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻧﻘﻞ ﻗﻮل ﻛﺮده‪ ،‬ﺗﺼﺎﻧﻴﻒ ﻓﺮاواﻧﻲ دارد ﻣﺎﻧﻨـﺪ‬
‫اﻻﺟﻤﺎع‪ ،‬و اﻻﺷﺮاف ﻓﻲ اﺧﺘﻼف اﻟﻌﻠﻤﺎء و اﻟﻤﺒﺴﻮط‪ ،‬و ﻏﻴـﺮ اﻳﻨﻬـﺎ‪ .‬او در اﺧﺘﻴـﺎرات ﺧـﻮﻳﺶ‬
‫ﻣﻘﻴﺪ ﺑﻪ ﻣﺬﻫﺐ ﻣﻌﻴﻨﻲ ﻧﺒﻮد‪ .‬ذﻫﺒﻲ ﺑﻪ ﻗﺎﻃﻌﻴﺖ اﻋﻼم ﻛﺮده ﻛﻪ وﻓﺎﺗﺶ ﺑﻌﺪ از ﺳﺎل ‪ 316‬ﻫﺠـﺮي‬
‫ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻟﺴﻴﺮ ج‪ 14‬ص‪ 490‬ـ ‪.492‬‬
‫‪ .2‬ﻧﮕﺎه‪ :‬ﻛﺘﺎب اﻻﺟﻤﺎع‪ ،‬ص‪.144‬‬

‫ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ‬

‫﴿ ‪﴾32‬‬

‫راﻫﺮوان اﻳﺸﺎن اﺳﺖ و آن ﻫﻤﺎن اﺟﻤﺎﻋﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ دﻻﻳﻠﺶ ]از ﻛﺜﺮت[ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻧﻴﺎﻳﺪ‬
‫و ﺣﺠﺖﻫﺎﻳﺶ ـ ﻣﮕﺮ ﺑﻪ ﺳﺨﺘﻲ و ﻣﺸﻘّﺖ ﻓﺮاوان ـ ﺗﻘﺪﻳﺮ و ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻧﺸﻮد‪.‬‬

‫از اﻳﻨﺮو اﺑﻮاﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ اﻟﺴﺮﻳﺞ‪ 1‬اﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ را ﻳﻚ ﺗﻌﺮﻳﻒ »ﻓﺎروق« ـ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن اﻫﻞ‬

‫ﻋﻠﻢ ﻣﺴﺘﻤﺴﻚ و اﻫﻞ ﺑﺎﻃﻞ ﻣﻨﺤﺮف ﺟﺪاﻳﻲ ﻣﻲاﻧﺪازد‪ -‬ﻗـﺮار داده اﺳـﺖ‪ .‬وﻗﺘـﻲ در‬
‫ﻣﻮرد ﺗﻮﺣﻴﺪ از او ﺳﺆال ﺷﺪ‪ ،‬ﺗﻮﺣﻴﺪ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﮔﻔﺖ‪» :‬اﺷﻬﺪ ان ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ و اﺷﻬﺪ‬
‫انّ ﻣﺤﻤﺪاً رﺳﻮل اﷲ« و ﺗﻮﺣﻴﺪ اﻫـﻞ ﺑﺎﻃـﻞ زﻳـﺎدهروي و ﻓـﺮو رﻓـﺘﻦ در اﺟﺴـﺎم و‬
‫اﻋﺮاض اﺳﺖ‪ ،‬و رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﻧﻜﺎر اﻳـﻦ اﻧﺪﻳﺸـﻪ ﻣﺒﻌـﻮث ﺷـﺪه‬

‫اﺳﺖ‪.2‬‬

‫ﺑﺴﻴﺎري از ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻲ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻣﺴﻠﻜﻲ درﺳﺘﻲ در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬و ﺣﻘﻴﻘﺖ‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪ و اﻧﺤﺮاﻓﺎت درآﻣﻴﺨﺘﻪ ﺑﻪ ﺗﻌﺮﻳﻒ آن را رد ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻲﺗﻮان ﺗﻼشﻫﺎي ﻣﺒﺬوﻟﻪ از ﻃﺮف ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ را در اﻳﻦ زﻣﻴﻨـﻪ ﺑـﻪ دو ﺑﺨـﺶ‬
‫ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺮد‪:‬‬
‫‪ (1‬ﺗﻼش ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ را در دو ﺑﻌـﺪ ﻧﻈـﺮي و ﻋﻤﻠـﻲ ﺑـﻪ ﺷـﻴﻮهي ﺻـﺤﻴﺢ‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﮔﺮوه ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺑـﻪ ﺻـﻮرت ﻧﻈـﺮي ﻣﺴـﺘﻘﻴﻢ‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﺮدهاﻧﺪ در ﻣﻘﺎم ﺑﻴﺎن و اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ آن راه و روش ﺳـﻠﻒ را در ﭘـﻴﺶ‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻃﻮري ﻛﻪ ﺑﻌﺪ ﻧﻈﺮي آن ـ ﻧﺰد اﻳﺸﺎن ـ ﺑﺎ ﺑﻌﺪ ﻋﻤﻠﻲ ﻫـﻴﭻ اﺧﺘﻼﻓـﻲ‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‬
‫‪ (2‬ﺗﻼش ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ از ﺣﻴـﺚ ﻧﻈـﺮي ﺗﻮﺣﻴـﺪ را ﺑـﻪ ﺻـﻮرت درﺳـﺖ و ﺻـﺤﻴﺢ‬
‫‪ .1‬او اﻣﺎم اﺑﻮاﻟﻌﺒﺎس اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺳﺮﻳﺞ ﻗﺎﺿﻲ ﺷﺎﻓﻌﻲ اﺳﺖ ﻧﺰد اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢ اﻧﻤﺎﻃﻲ ﻳﺎر ﻣﺰﻧﻲ‬
‫ﻓﻘﻪ درﻳﺎﻓﺖ ﻛﺮد‪ ،‬ﻓﻘـﻪ ﺷـﺎﻓﻌﻲ ﺗﻮﺳـﻂ او در ﺑﻐـﺪاد ﮔﺴـﺘﺮش ﻳﺎﻓـﺖ‪ ،‬و ﺑـﻪ واﺳـﻄﻪي وي از‬
‫اﺻﺤﺎب )ﺷﺎﻓﻌﻲ( رواﻳﺖ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺮﺧﻲ از اﻫﻞ ﻋﻠﻢ او را ﻣﺠﺪد اﻣـﺮ دﻳـﻦ در رأس ﺳـﺪة ﺳـﻮم‬
‫ﺗﻠﻘﻲ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ زﻧﺪﮔﻲﻧﺎﻣﻪاش در اﻟﺴﻴﺮ ذﻫﺒﻲ ج‪ 14‬ص‪ 196‬ـ ‪ 196‬و ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺳﺒﻜﻲ‬
‫ج‪ 3‬ص‪ 21‬ـ ‪ 39‬و ﻃﺒﻘﺎت ﻓﻘﻬﺎ اﻟﺸﺎﻧﻌﻴﻴﻦ از اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ج‪ 1‬ص‪ 196‬ـ ‪ 196‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻦ‪.‬‬
‫‪ .2‬اﺑﻮ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﻫﺮاﺗﻲ در ﻛﺘﺎب »ذم اﻟﻜﻼم« ج‪ 4‬ص‪ 385‬ـ ‪ ،386‬و ﻗﻮام اﻟﺴﻨﻪ در ﻛﺘـﺎب »اﻟﺤﺠـﻪ‬
‫ﻓﻲ ﺑﻴﺎن اﻟﻤﺤﺠﻪ« ج‪ 1‬ص‪ 96‬ـ ‪ 97‬و اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ ﻫﻜﺎري در ﻛﺘﺎب اﻋﺘﻘﺎد ﺷﺎﻓﻌﻲ )ﺑـﺮگ ﻫﻔـﺘﻢ‬
‫دﺳﺘﻨﻮﻳﺲ( از او رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬

‫﴿‪﴾33‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺷﻨﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ و ﺣﻘﻴﻘﺖ آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( ﺑﺪان ﻣﺒﻌﻮث ﺷﺪه و ﻛﺘـﺐ‬
‫ﺑﺪان ﻧﺎزل ﺷﺪه‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﻛﺮدهاﻧﺪ ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻦ روش ﺗﻄﺒﻴـﻖ ﻋﻤﻠـﻲﺷـﺎن از روش‬
‫ﻧﻈﺮي ﻛﻪ ﺑﺪان راﺿﻲ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺟﺪا ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬آﻧﻬﺎروﺷﻲ را ﻛﻪ ﺳـﻠﻒ در ﻣﻘـﺎم‬
‫ﺑﻴﺎن و اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﺮآن رﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬در ﭘﻴﺶ ﻧﮕﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﻣﺎ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﮔﺮوه‪،‬‬
‫آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ در آن اﺻﺎب داﺷﺘﻪاﻧﺪ ﺑﺮ اﻳﺸﺎن ﺛﺒﺖ و ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ و ﻏﻴـﺮ آن را‬
‫ﺗﺮك ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻴﻢ‪ .‬زﻳﺮا ﻫﺮﮔﺎه ﺑﺮ ﺗﺤﺪﻳﺪ آﻧﭽﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان ﺑﺪان ﻣﺒﻌﻮث ﺷـﺪهاﻧـﺪ‬
‫ﺗﻮاﻓﻖ ﺣﺎﺻﻞ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺮ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﺪان اﻗﺮار ورزد ﻻزم ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ در ﺑﻴـﺎن‬
‫آن و اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ آن ﻋﻴﻦ ﻣﺴﻠﻚ آﻧﺎن را در ﭘﻴﺶ ﺑﮕﻴﺮد زﻳﺮا ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن در‬
‫ﻣﻮﺿﻮع اﻳﻨﻜﻪ ـ در آﻧﭽﻪ از ﭘﺮوردﮔﺎرﺷﺎن ﺑﻴﺎن ﻛـﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و در ﻃﺮﻳﻘـﻪ و‬
‫روﺷﺸﺎن در اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ آن و دﻋﻮت ﺑﻪ ﺳﻮي آن ـ ﺑﺮ ﺻﻮاب ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺑﺎ ﻫﻢ‬
‫اﺧﺘﻼف ﻧﺪارﻧﺪ‪ ).‬درودو ﺳﻼم ﺧﺪا ﺑﺮ آﻧﺎن ﺑﺎد( ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺪه ﺑﺰودي ﺗﻼش ﻃﺮﻓﺪاران اﻳﻦ )دو ﻗﺴﻢ را ـ ﺑﺎ رﻋﺎﻳﺖ ﺗﺴﻠﺴﻞ ﺗﺎرﻳﺨﻲ در ﺣﺪ‬
‫اﻣﻜﺎن ـ ﻧﻘﻞ و ﺑﺎزﮔﻮ ﺧﻮاﻫﻢ ﻛﺮد‪ .١‬و در اﻳﻦ ﻛﺎر‪ ،‬ازاﻣﺎم ﻣﺬﻫﺐ ‪،‬اﺑﻮﻋﺒﺪاﷲ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ‬
‫ادرﻳﺲ ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺷﺮوع ﺧﻮاﻫﻢ ﻧﻤﻮد‪ .‬ﺑﻌﺪ ﺑﺎ رﻋﺎﻳﺖ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺑﻪ ﭘﻴﺶ ﺧﻮاﻫﻢ رﻓﺖ‪.‬‬

‫واﻳﻦ ﻓﺼﻞ را ﺑﻪ ﻣﺒﺎﺣﺚ زﻳﺮ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺮدهام‪:‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ او‪‬ل‪ :‬ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دو‪‬م‪ :‬ﻣﻌﻨﺎي ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮ‪‬م‪ :‬ﺷﺮوط ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺗﻮﺣﻴﺪ او‪‬ﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان‬
‫در ﻣﺒﺤﺚ او‪‬ل ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت اﺟﻤﺎﻟﻲ آورده ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي ﺑﻴﺎن اﻳﻨﻜﻪ‬
‫اﺻﻞ در ﺗﻮﺣﻴﺪ اﻗﺮار ﺑﻪ ﮔﻮاﻫﻲ ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ اﺳﺖ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻗﺮآن ﺑﺪان ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻛﺮده‪:‬‬
‫‪ .1‬اﻳﻦ اﻣﺮ ﻫﻢ از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺳﺎل وﻓﺎت ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ اﻣـﺎ ﺑﻌﻀـﻲ اوﻗـﺎت ﺑـﻪ ﺧـﺎﻃﺮ رﻋﺎﻳـﺖ‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﻬﻤﺘﺮ اﻳﻦ ﺗﺴﻠﺴﻞ را رﻋﺎﻳﺖ ﻧﻜﺮدهام‪.‬‬

‫ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ‬

‫﴿ ‪﴾34‬‬

‫)‪ h g f e d c b a ` _  ^ ] \ [ Z‬‬
‫‪] (ji‬آل ﻋﻤﺮان‪ :‬آﻳﻪ‪.[64‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﮕﻮ اي اﻫﻞ ﻛﺘﺎب ﺑﻴﺎﺑﻴﺪ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺳﺨﻦ دادﮔﺮاﻧﻪاي ﻛﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﺎ و ﺷﻤﺎ ﻣﺸـﺘﺮك‬
‫و ﻣﺴﺎوي اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻛﻪ ﺟﺰ ﺧﺪا را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻧﻜﻨﻴﻢ و ﭼﻴـﺰي را ﺑﻌﻨـﻮان ﺷـﺮﻳﻚ و اﻧﺒـﺎز او‬
‫ﻗﺮار ﻧﺪﻫﻴﻢ«‪.‬‬

‫و اﻳﻦ اﻣﺮي ﺑﻮد ﻛـﻪ رﺳـﻮل ﺧـﺪا از اول ﺑﻌﺜـﺖ ﺑـﻪ ﺟـﺪ‪‬ﻳﺖ ﻣـﺮدم را ﺑـﺪان ﻓـﺮا‬

‫ﻣﻲﺧﻮاﻧـﺪ‪ 1‬و اﮔـﺮ ﻛﺴـﻲ ﺑـﺪان اﻗـﺮار ﻣـﻲورزﻳـﺪ او را از اﻫـﻞ ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﺑـﻪ ﺷـﻤﺎر‬

‫ﻣﻲآورد‪.‬وﺑﺮاي او ﺳﺖ آﻧﭽﻪ ﺑﺮاي اﻫﻞ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻫﺴﺖ و ﺑﺮ او ﻧﻴﺰ ﻫﺴﺖ آﻧﭽﻪ ﺑﺮ اﻫﻞ‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻫﺴﺖ‪ .‬اﺻـﺤﺎب »رﺿـﻮان اﷲ ﻋﻠـﻴﻬﻢ« ﺑﻌـﺪ از رﺳـﻮل ﺧـﺪا )ص( در ﺟﻨـﮓ و‬
‫ﺻﻠﺤﺸﺎن ﺑﺮ اﻳﻦ روش ﺣﺮﻛﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ و ﺑﻌﺪ از اﻳﺸﺎن ﻧﻴـﺰ ﺑﻘﻴـﻪي ﺳـﻠﻒ ﺑـﺮ اﻳـﻦ‬
‫روش رﻓﺘﻪاﻧﺪ و اﻳﻦ ﻣﻨﻬﺞ را در واﻗﻊ ﺣﻴﺎت و زﻧﺪﮔﻲﺷﺎن ﻋﻤﻼً ﺗﻄﺒﻴﻖ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ‬
‫از اﻳﻨﻜﻪ در اﺻﻞ اﻋﺘﻘﺎدﺷﺎن در آن ﺗﺴﻠﻴﻢ اﻣﺮ ﺧﺪا ﮔﺸﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬و ﻋﻠﻤﺎي ﻋﺎﻟﻢ اﻣ‪‬ـﺖ‬
‫ﻧﻴﺰ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﺴﻠﻚ رﻓﺘﻪاﻧﺪ ﭼﺮا ﻛﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻧﺰد اﻳﺸﺎن ﺟـﺰ »ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ اﷲ« ﺑـﺎ ﻫﻤـﻪي‬
‫ﻟﻮازم و ﺷﺮوﻃﺶ‪ 2‬ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي ﻧﺒﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻫﺪف ﻣﺎ در اﻳﻦ ﺑﺤﺚ اﺛﺒﺎت ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع از ﺧﻼل ﻛﻼم ﻋﻠﻤﺎي ﺷـﺎﻓﻌﻴﻪ‬
‫اﺳﺖ و ﻛﻼم اﻳﺸﺎن در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ وﻗﺘﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ روﺷﻦ ﻣﻲﺷﻮد ﻛـﻪ آن را ﺑـﻪ ﺻـﻮرت‬
‫ﻣﻔﺼﻞ ذﻛﺮ ﻛﻨﻴﻢ و اﻳﻦ ﻣﻬﻢ ـ ﺑﻪ ﺣﻮل ﺧﺪاوﻧﺪ ـ در ﻣﺒﺤﺚ دو‪‬م و ﺳﻮ‪‬م ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪ از ﻓﺮاﻏﺖ از اﻳﻦ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺳﻪﮔﺎﻧـﻪ ـ ﺑـﻪ اذن ﺧـﺪا ـ در ﻣﺒﺤـﺚ ﭼﻬـﺎرم ﺑﻴـﺎن‬
‫ﻣﻲدارﻳﻢ ﻛﻪ اﺋﻤﻪي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ ﻣﻘﺮّر ﻓﺮﻣﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان ]ﻣﺮدم را[ ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ دﻋـﻮت‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ و ﺗﻮﺣﻴﺪاو‪‬ﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﺑﺮ ﻣﻜﻠّﻔﻴﻦ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ .1‬دﻻﻳﻞ اﻳﻦ را ﻫﻨﮕﺎم ﻧﻘﻞ ﻛﻼم ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ در ﻣﺒﺤﺚ اول ﺑﻪ ﺣﻮل و ﻗﻮ‪‬هي ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﻮاﻫﻴﺪ دﻳﺪ‪.‬‬
‫‪ .2‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ اﻳﻦ اﻣﺮ از ﺧﻮرﺷﻴﺪ در ﻧﻴﻤﻪ روز آﺷﻜﺎرﺗﺮ اﺳﺖ اﻣﺎ در ﻣﻴﺎن اﻣﺖ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛـﻪ از‬
‫آن ﻋﺪول ﻛﺮدهاﻧﺪ و ﭘﻨﺪاﺷﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﭼﻴﺰي ﻏﻴﺮ از اﻳﻦ اﺳﺖ و ﻣﺮدم را در ﻣﻘـﺎم ﻣﻌﻨـﺎي‬
‫آن ﻣﻜﻠّﻒ ﺑﻪ ﭼﻴﺰي ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﻬﺎ را ﻣﻜﻠّﻒ ﻧﻜﺮده اﺳـﺖ‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﭽـﻪ در آﻳﻨـﺪه ـ ﺑـﻪ‬
‫ﺣﻮل ﺧﺪا ـ ﺑﻴﺎن آن ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺒﺤﺚ او‪‬ل‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع‬
‫اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻣﻌﻨﺎي ﺷﺮﻋﻲ ﺗﻮﺣﻴﺪ را ـ در آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ دﺳﺖ ﺧﻮﻳﺶ ﻧﻮﺷﺘﻪ و آﻧﭽﻪ ﻛﻪ‬
‫ﺷﺎﮔﺮداﻧﺶ از وي ﻧﻘﻞ ﻛـﺮدهاﻧـﺪ ـ ﺑـﻪ روﺷـﻨﻲ ﺑﻴـﺎن ﻛـﺮده اﺳـﺖ‪ .‬از ﺟﻤﻠـﻪ آﻧﭽـﻪ‬
‫ﺷﺎﮔﺮدش ﻣﺰﻧﻲ از وي ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻣﺮدي ﻧﺰد ﻣﺰﻧﻲ آﻣـﺪ‪ [1] ،‬راﺟـﻊ ﺑـﻪ ﭼﻴـﺰي‪ 1‬از‬
‫ﻛﻼم درﺑﺎرهي ﺗﻮﺣﻴﺪ از وي ﺳﺆال ﻛﺮد ﮔﻔﺖ‪» :‬ﻣﻦ اﻳﻦ )ﻛﻼم( را دوﺳﺖ ﻧﺪارم ﺑﻠﻜﻪ‬
‫از آن ﻧﻬﻲ ﻣﻲﻛﻨﻢ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺷﺎﻓﻌﻲ از آن ﻧﻬﻲ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬از ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺷﻨﻴﺪم ﻣـﻲﮔﻔـﺖ‬
‫از اﻣﺎم ﻣﺎﻟﻚ درﺑﺎرهي ﻛﻼم در ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺳﺆال ﻛﺮدم‪ .‬ﻣﺎﻟـﻚ ﮔﻔـﺖ‪ :‬ﻣﺤـﺎل اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ )ص( ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد‪ ،‬روش »اﺳﺘﻨﺠﺎء = آداب ﻃﻬﺎرت در دﺳﺘﺸﻮﻳﻲ را«‬
‫ﺑﻪ اﻣﺘﺶ ﻳﺎد داده ﺑﺎﺷﺪ اﻣ‪‬ﺎ ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺗﻌﻠﻴﻢ ﻧﻜﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪا)ص( آﻧﺮا ﺑﻴﺎن ﻛﺮده و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪)» :‬اُ ‪‬ﻣﺮْت‪ ‬ان اﻗﺎﺗﻞ اﻟﻨﺎس ﺣﺘﻲ ﻳﻘﻮﻟـﻮا‬
‫ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ‪ ،‬ﻓﺎذا ﻗﺎﻟﻮﻫﺎ ﻋﺼﻤﻮا ﻣﻨﻲ دﻣﺎﺋﻬﻢ و اﻣﻮاﻟﻬﻢ‪ ،‬و ﺣﺴﺎﺑﻬﻢ ﻋﻠﻲ اﷲ( ﻓﻤـﺎ‬
‫‪2‬‬

‫ﻋﺼﻢ ﺑﻪ اﻟﺪم و اﻟﻤﺎل ﻓﻬﻮ ﺣﻘﻴﻘﻪ اﻟﺪﻳﻦ«‪.‬‬

‫ﻣﺄﻣﻮرﻳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪام ﻛﻪ ﺑﺎ )ﻣﺸﺮﻛﺎن( ﺑﺠﻨﮕﻢ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻛﻠﻤـﻪي »ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ اﷲ« ﺑـﺮ‬
‫زﺑﺎن ﻣﻲآورﻧﺪ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺎه آن را ﺑﺮ زﺑﺎن آوردﻧﺪ ﺧﻮن و ﻣﺎﻟﺸﺎن از ﺳﻮي ﻣـﻦ ﻣﺤﻔـﻮظ و‬
‫ﻣﺼﻮن اﺳﺖ و ﺣﺴﺎﺑﺸﺎن ﺑﺮ ﺧﺪاﺳﺖ و آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻋﺼﻤﺖ ﺧﻮن و ﻣﺎل ﻣﻲﺷﻮد‪،‬‬
‫آن ﺣﻘﻴﻘﺖ دﻳﻦ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻫﻨﮕﺎم ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻦ از ﻣﺴﺄﻟﻪي »وﺻﻒ اﻻﺳﻼم« ﻛﻪ اﮔﺮ ﻓﺮد ﻛﺎﻓﺮ آن را‬
‫اﻧﺠﺎم دﻫﺪ ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻮدﻧﺶ ﺣﻜﻢ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬از اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﭘﺮده ﺑﺮداﺷﺘﻪ اﺳـﺖ‪ .‬او‬
‫‪ .1‬اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺑﻪ اﻟﻔﺎظ ﻣﺘﻌﺪده از ﻏﻴﺮ از ﻳﻚ ﻧﻔﺮ از ﺻﺤﺎﺑﻪ رواﻳﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ ﺑﺮاي درﻳﺎﻓﺖ اﻳـﻦ‬
‫اﻟﻔﺎظ ﺑﻪ ﺻﺤﻴﺢ اﻟﺒﺨـﺎري ج‪ 1‬ص‪ 11‬ـ ‪ 102 ،12‬ـ ‪ ،103‬ج‪2‬ص ‪ 109‬ـ ‪ ،110‬ج‪ 8‬ص‪ 140‬ـ‬
‫‪ 141‬ﻛﻪ ﺑﺨﺎري آﻧﺮا در ﺻﺤﻴﺤﺶ‪ ،‬ﻛﺘﺎب اﻻﻳﻤﺎن و اﻟﺼﻼه و اﻟﺰﻛﺎه و اﻻﻋﺘﺼـﺎم آورده اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﻣﺴﻠﻢ ﻧﻴﺰ آﻧﻬﺎ را در ﺻﺤﻴﺢ ج‪ 1‬ص‪ 201‬ـ ‪ 212‬در ﻛﺘﺎب اﻻﻳﻤـﺎن ﺑـﺎب »اﻷﻣـﺮ ﺑﻘﺘـﺎل اﻟﻨـﺎس‬
‫ﺣﺘﻲ ﻳﻘﻮﻟﻮا ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ« آورده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .2‬اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ ﻫﻜﺎري در ﻛﺘﺎب اﻋﺘﻘﺎد اﻟﺸﺎﻓﻌﻲ )ﺑﺮگ ﻫﻔﺘﻢ دﺳﺘﻨﻮﻳﺲ( اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻟﻔﻆ‬
‫رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ذﻫﺒﻲ ﻧﻴﺰ در ﺳﻴﺮ اﻋـﻼم اﻟﻨـﺒﻼء ج‪ 10‬ص‪ ،26‬و او‪‬ل ﺣـﺪﻳﺚ »اﻣـﺮت ان‬
‫اﻗﺎﺗﻞ اﻟﻨﺎس ﺣﺘﻲ ﻳﻘﻮﻟﻮا ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ« از ﺳـﻴﺮ ﺑﺮﮔﺮﻓﺘـﻪ ﭼـﻮن از دﺳـﺘﻨﻮﻳﺲ ﻛﺘـﺎب اﻋﺘﻘـﺎد‬
‫ﺷﺎﻓﻌﻲ از ﻗﻠﻢ اﻓﺘﺎده ﺑﻮد‪.‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع‬

‫﴿ ‪﴾36‬‬

‫در ﻛﺘﺎب ﻋﻈﻴﻤﺶ »اﻻم« ﻫﻨﮕﺎم ﺳﺨﻦ از آﻧﭽﻪ ﻛﻪ در ﻛﻔﺎرت آزادي ﺑﺮدﮔﺎن ﻛﻔﺎﻳـﺖ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ]‪ [2‬ﺳﺨﻨﻲ دارد ﻛﻪ ﻧﺺ آن ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ‪:‬‬
‫»اﮔﺮ ﺑﭽ‪‬ﻪاي ﺑﺎ ﭘﺪر و ﻣﺎدرش ﻛﻪ ﻫﺮ دو ﻛﺎﻓﺮﻧﺪ ﺑﻪ اﺳﺎرت ﮔﺮﻓﺘـﻪ ﺷـﻮد ﺑﻌـﺪ اﻳـﻦ‬
‫ﭘﺴﺮﺑﭽﻪ ﺑﻪ دوران ﻋﻘﻞ ﺑﺮﺳﺪ و ﺑـﻪ ﺗﻮﺻـﻴﻒ اﺳـﻼم ﺑﭙـﺮدازد ـ اﻣ‪‬ـﺎ ﺑـﻪ دوران ﺑﻠـﻮغ‬
‫ﻧﺮﺳﻴﺪه ﺑﺎﺷﺪ ـ ﺑﻌﺪ ﻳﻜﻲ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻛﻔﺎرت ﻇﻬﺎرش او را آزاد ﻛﻨـﺪ اﻳـﻦ آزاد ﺳـﺎزي‬
‫ﺑﻌﻨﻮان ﻛﻔﺎرت او درﺳﺖ ﻧﻴﺴﺖ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻌـﺪ از ﺑﻠـﻮغ ﻧﻴـﺰ ﺑـﻪ ﺗﻮﺻـﻴﻒ اﺳـﻼم‬
‫ﺑﭙﺮدازد«‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪ ﺧﻮد ﺗﻮﺻﻴﻒ اﺳﻼم را اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻴﺎن ﻣﻲدارد‪» :‬ﺗﻮﺻـﻴﻒ اﺳـﻼم از ﺳـﻮي او‬
‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﻮاﻫﻲ »اﺷﻬﺪ ان ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ و ان ﻣﺤﻤـﺪاً رﺳـﻮل اﷲ« را ﺑـﺮ زﺑـﺎن‬
‫آورد‪ .‬و از ﻫﺮ دﻳﻨﻲ ﻛﻪ ﻣﺨﺎﻟﻒ اﺳﻼم اﺳﺖ ﺑﺮاﺋﺖ و ﺑﻴﺰاري ﺑﺠﻮﻳﺪ‪ .‬اﮔﺮ اﻳﻦ ﻛـﺎر را‬

‫ﻛﺮد‪ ،‬ﻛﻤﺎل وﺻﻒ اﺳﻼم اﺳﺖ«‪.1‬‬

‫ﺷﺎﻓﻌﻲ )رﺣﻤﻪ اﷲ( اﻗﺮار ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ و ﺑﻴﺰاري و ﺑﺮاﺋﺖ از ﻣﺨﺎﻟﻔـﺖ ﺑـﺎ اﺳـﻼم را‬
‫»ﻛﻤﺎل وﺻﻒ اﺳﻼم« ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﻋﻼن ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ از ﺳﻮي ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻋﻠﻴـﻪ وي ﮔـﻮاﻫﻲ ارﺗـﺪاد اﻗﺎﻣـﻪ‬
‫ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ ﺳﺒﺒﻲ ﻛﺎﻓﻲ ﺑﺮاي دﺳﺖﺑﺮداﺷﺘﻦ از ﺳﺮِ او و رﻫﺎ ﻛﺮدﻧﺶ ]‪ [3‬و ﻗﺒﻮل آن از‬
‫او ﺗﻠﻘّﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬وي در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﮔﺮ دو ﺷﺎﻫﺪ ﮔﻮاﻫﻲ دادﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺮدي ﻳﺎ‬
‫زﻧﻲ از دﻳﻦ اﺳﻼم ﺑﺮﮔﺸﺘﻪ و ﻣﺮﺗﺪ ﺷﺪه آﻧﻬﺎ ﻣﻮرد ﺳﺆال واﻗﻊ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ اﮔﺮ ﺷـﺎﻫﺪان‬
‫را ﺗﻜﺬﻳﺐ ﻛﺮدﻧﺪ ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﺷﻬﺎدت » اﺷـﻬﺪ انﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ و اﺷﻬﺪ انّ‬
‫ﻣﺤﻤﺪاً رﺳﻮل اﷲ« ﺑﺮ زﺑﺎن آورﻳﺪ و از ﻫﺮ دﻳﻨﻲ ﻛﻪ ﻣﺨﺎﻟﻒ اﺳﻼم اﺳﺖ اﻋﻼم ﺑﺮاﺋﺖ‬
‫و ﺑﻴﺰاري ﻛﻨﻴﺪ اﮔﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ دو اﻗﺮار ﻛﺮدﻧﺪ ﺑﻴﺸﺘﺮ از اﻳﻦ ﻣﻮرد ﭘﺮﺳﺶ واﻗﻊ ﻧﻤﻲﺷـﻮﻧﺪ‬
‫و اﻳﻦ اﻗﺮار و ﺑﺮاﺋﺖ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﻮﺑﻪ از آﻧﻬﺎ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد و اﮔﺮ اﻗﺮار ورزﻧﺪ و ﺗﻮﺑﻪ‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ از آﻧﻬﺎ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد«‪.2‬‬
‫و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ رأي داده اﺳﺖ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ‪ :‬اﮔﺮ ﻛﺴـﻲ ﻣﺮﺗـﺪ ﮔـﺮدد و ﺑـﺮاي ﻣﺠـﺎزات و‬
‫‪ .1‬ﻧﮕﺎه‪ :‬اﻷم ج‪ 5‬ص‪ 280‬ﺑﻴﻬﻘﻲ ﻧﻴﺰ در ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ ج‪ 1‬ص‪ 395‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﻛﺘـﺎب ﻗـﺪﻳﻤﻲ ﻛـﻪ‬
‫زﻋﻔﺮاﻧﻲ آن را از ﺷﺎﻓﻌﻲ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺘﻨﻲ ﺷﺒﻴﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ را آورده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .2‬ام ج‪6‬ص ‪.159‬‬

‫﴿‪﴾37‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻛﺸﺘﻦ آورده ﺷﻮد او ﻫﻢ در آن ﺣﺎﻟﺖ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﺑـﺮ زﺑـﺎن آورد ـ ﻣـﻊ اﻟﻮﺻـﻒ او را‬
‫ﺑﻜﺸﻨﺪ ـ ﺣﻜﻢ ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻮدن او ﻣﻲﺷﻮد ]‪ [4‬و اﻳﻦ ﻫﻢ ﻧـﺺ ﻓﺮﻣـﻮدهي او‪» :‬اﮔـﺮ‬
‫آورده ﺷﺪ ﺗﺎ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﻮد و او در اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ »اﺷـﻬﺪ ان ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ اﷲ و انّ ﻣﺤﻤـﺪاً‬
‫ﻋﺒﺪه و رﺳﻮﻟﻪ« را ﺑﺮ زﺑﺎن راﻧﺪ وﻟﻲ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪاري ﻛﻪ ﻋﻘﻴﺪه دارد ﻃﻠـﺐ ﺗﻮﺑـﻪ از ﻣﺮﺗـﺪ‬
‫ﻻزم ﻧﻴﺴﺖ او را ﻣﺠﺎزات ﻛﺮد و ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﺪ ﻣﻴﺮاث او ﺑﻪ وارﺛﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺶ ﺗﻌﻠّـﻖ‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﺑﺮ ﻗﺎﺗﻠﺶ دﻳﻪ و ﻛﻔﺎرت واﺟﺐ ﻣﺐ ﮔﺮدد‪.‬و اﮔﺮ ﺷﺒﻬﻪ وﺟﻮد ﻧﻤـﻲداﺷـﺖ‬
‫ﺑﺮ او ﻗﺼﺎص واﺟﺐ ﻣﻲﺷﺪ‪.«1‬‬
‫]‪ [5‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ‪ ،‬در ﻣﻘﺎم ﺗﻌﻘﻴﺐ ﺑﺮ ﮔﻔﺘﮕﻮي ﻛﻪ ﻣﻴﺎن اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﻋﻤـﺮ )رﺿـﻲ اﷲ‬
‫ﻋﻨﻬﻤﺎ( ـ آﻧﮕﺎه ﻛﻪ ﺗﻌﺪاد ﻛﺜﻴﺮي از ﻋﺮبﻫﺎ ﺑﻌﺪ از وﻓـﺎت رﺳـﻮل ﺧـﺪا )ص( ﻣﺮﺗـﺪ‬
‫ﺷﺪﻧﺪ ـ درﮔﺮﻓﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﻳﻦ ﻗﻮل »ﺷﻨﺎﺧﺘﻲ از ﺟﺎﻧﺐ ﻫﺮ دوي آﻧﻬﺎ ﺑـﻮد ﻣﺒﻨـﻲ ﺑـﺮ‬
‫اﻳﻨﻜﻪ در ﻣﻴﺎن ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ]ﺑﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن[ ﺟﻨﮕﻴﺪﻧﺪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺘﻤﺴﻚ ﺑﻪ اﻳﻤـﺎن‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ و اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻤﻲﺑﻮد ﻗﻄﻌﺎً ﻋﻤـﺮ در ﻣـﻮرد ﺟﻨـﮓ ﺑـﺎ اﻳﺸـﺎن ﺷـﻚ ﺑـﻪ دل راه‬
‫ﻧﻤﻲداد‪ ،‬و اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻫﻢ ﻣﻲﮔﻔﺖ اﻳﻨﻬﺎ ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ را ﺗﺮك ﻛﺮده و ﻣﺸﺮك ﮔﺸﺘﻪاﻧﺪ«‪.2‬‬
‫ﻣﺮاد و ﻣﻨﻈﻮر او اﻳﻦ اﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﻣﺮﺗﺪﻳﻦ ﻳﻚ ﺻﻨﻒ ﻣﻲﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻗـﻼده و ﺣﻠﻘـﻪي‬
‫اﺳﻼم را از ﮔﺮدن ﺑﻴﺮون آوردهاﻧﺪ ﺻﺤﺎﺑﻪ در ﺟﻨﮓ ﺑﺎ آﻧﺎن اﺻﻼً ﺗﺮدﻳﺪي ﺑﻪ ﺧﻮد راه‬
‫ﻧﻤﻲدادﻧﺪ‪ ،‬اﻣ‪‬ﺎ وﺟﻮد ﺑﺮﺧﻲ از اﻓﺮاد در ﻣﻴﺎن آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ اﻗﺮار ﻣـﻲورزﻳﺪﻧـﺪ‬
‫اﻳﻦ ﺗﺮدﻳﺪ را ﺑﻪ وﺟﻮد آورده ﺑﻮد‪ .‬ﻛﻪ اﺑﻮﺑﻜﺮ )رﺿﻲ اﷲ ﻋﻨﻪ( ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻊ ﻗﺎﻃﻊ و ﺣﺮف‬
‫‪ .1‬ام ج‪ 4‬ص‪.291‬‬
‫‪ .2‬اﻳﻦ ﻫﻢ در رواﻳﺘﻲ ﻛﻪ ﺷﻴﺨﺎن )ﺑﺨـﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ و ﻏﻴـﺮ اﻳﺸـﺎن از ﺣـﺪﻳﺚ اﺑـﻮﻫﺮﻳﺮه رواﻳـﺖ‬

‫ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﮔﻔﺖ‪» :‬ﭼﻮن رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( وﻓﺎت ﻛﺮد و اﺑﻮﺑﻜﺮ )ط( ﺑـﻪ ﺧﻼﻓـﺖ رﺳـﻴﺪ و‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻲ از ﻋﺮبﻫﺎ دوﺑﺎره ﻛﺎﻓﺮ ﺷﺪﻧﺪ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺖ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎ ]اﻳﻦ[ ﻣﺮدم ﻣﻲﺟﻨﮕﻲ و ﺣﺎل آﻧﻜـﻪ‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪا ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪» :‬ﻣﺄﻣﻮرﻳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪام ﺑﺎ ﻣﺮدم ﺑﺠﻨﮕﻢ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻛﻠﻤـﻪي ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ اﷲ‬
‫ﺑﺮ زﺑﺎن ﻣﻲآورﻧﺪ ﭘﺲ ﻫﺮ ﻛﺲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ را ﺑـﺮ زﺑـﺎ ن آورد ﻣـﺎل و ﺟـﺎﻧﺶ از ﻃـﺮف ﻣـﻦ‬
‫ﻣﺤﻔﻮظ و ﻣﺼﻮن اﺳﺖ ﻣﮕﺮ ﺑﻪ ﺣﻖ و ﺣﺴﺎﺑﺶ ﺑﺮ ﺧﺪا اﺳﺖ‪ .‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻗﺴﻢ ﺑﻪ ﺧﺪا ﻫـﺮ‬
‫ﻛﺲ ﻣﻴﺎن ﻧﻤﺎز و زﻛﺎت ﺟﺪاﻳﻲ ﺑﻴﺎﻧﺪازد ﺑﺎ او ﺧﻮاﻫﻢ ﺟﻨﮕﻴﺪ ﭼـﻮن زﻛـﺎت ﺣـﻖ ﻣـﺎل ﻣـﺮدم‬
‫اﺳﺖ‪ «...‬ﻧﮕﺎه‪ :‬ﺻﺤﻴﺢ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬ج‪،2‬ص ‪ 109‬ـ ‪ 110‬ﻛﺘﺎب اﻟﺰﻛـﺎه ‪ ،‬ﺑـﺎب وﺟـﻮب زﻛـﺎت ‪،‬و‬
‫ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻪ ﺷﺮح ﻧﻮوي ج‪ 1‬ص‪ 200‬ـ ‪ 210‬ﻛﺘﺎب اﻷﻳﻤﺎن‪،‬ﺑﺎب اﻣﺮ ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﺑﺎ ﻣﺮدم ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﻛﻠﻤﻪي ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ را ﺑﺮ زﺑﺎن ﻣﻲٱورﻧﺪ‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾38‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع‬

‫ﺻﺮﻳﺢ ﺧﻮد آﻧﺮا از رﻳﺸﻪ ﺑﺮﻛﻨﺪ و آن اﻳﻨﻜﻪ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻳﺎد ﻛﺮد ﺑﺎ ﻫﺮ ﻛﺲ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن زﻛﺎت‬
‫و ﻧﻤﺎز ﺟﺪاﻳﻲ ﺑﻴﺎﻧﺪازد ﺑﺠﻨﮕﺪ و اﮔﺮ آن را ﺑﻪ‬

‫وﺳﻴﻠﻪي ﻗﻴﺪ ﺗﺮك ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ‬

‫اﷲ از‬

‫رﻳﺸﻪ و ﺑﻴﺦ ﺑﺮﻧﻜﻨﺪ‪ ،‬آﻧﻬﻢ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ دﻟﻴﻠﻲ ﻛﻪ ﻗﺒﻼّ ذﻛﺮش رﻓﺖ‪.‬‬
‫از اﻳﻨﺠﺎ ﻣﻌﻠﻮم اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺷـﺎﻓﻌﻲ )رﺣﻤـﻪ اﷲ( ﻛﻠﻤـﻪي ﺗﻮﺣﻴـﺪ را در آﻧﭽـﻪ ﺑـﺮ‬
‫ﺷﺎﮔﺮداﻧﺶ اﻣﻼ ﻣﻲﻛﺮد و اﻃﺮاﻓﻴﺎن ﺧﻮد راﺑﺪان ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻣﻲﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻣﺒﺪأ و ﻣﻨﺘﻬـﻲ ﻗـﺮار‬
‫داده اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [6‬از ﺟﻤﻠﻪي اﻳﻦ اﻗﻮال ﻓﺮﻣﻮدهي او در ﺑﻴﺎن ﺳﻨّﺖ‪» :‬ﻗﻮل درﺑﺎرهي ﺳﻨّﺖ ﻛﻪ ﻣـﻦ‬
‫ﭘﻴﺮو آن ﻫﺴﺘﻢ و ﻳﺎران ﺧﻮد ـ اﻫﻞ ﺣﺪﻳﺚ ـ را ﺑﺮ آن دﻳﺪهام‪ ،‬آﻧﻬﺎ را ﭼﻨﻴﻦ دﻳـﺪهام و‬
‫از آﻧﺎن ﺣﺪﻳﺚ ﮔﺮﻓﺘﻪام ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﻔﻴﺎن ﺑﻦ ﻋﻴﻴﻨﻪ و ﻣﺎﻟﻚ و ﻏﻴﺮ اﻳﺸﺎن ﻛﻪ ﻗﻮل ﺑﻪ ﺳـﻨﺖ‬
‫ﻫﻤﺎن‪ :‬اﻗﺮار ﺑﻪ ﮔـﻮاﻫﻲ ‪»،‬ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ اﷲ و ﻣﺤﻤـﺪاً رﺳـﻮل اﷲ اﺳـﺖ« ﺑﻌـﺪ ﺑﺮﺧـﻲ از‬
‫اﻋﺘﻘﺎدات ﺧﻮد را ﺑﻴﺎن ﻓﺮﻣﻮد‪.1‬‬
‫اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ آﺧﺮﻳﻦ و ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺳﺨﻦ ﻣﻮﻣﻦ ـ آﻧﮕﺎه ﻛـﻪ دﻧﻴـﺎ را ﺗـﺮك‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ و ﺑﺮ او اﻗﺎﻣﻪي ﻧﻤﺎز ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﺮاﻳﺶ دﻋﺎ ﻛﺮده ﻣﻲﺷﻮد‪ -‬ﺧﻮاﻫـﺪ ﺑـﻮد ﺑـﻪ‬
‫دﻟﻴﻞ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ را ﺑﺮ زﺑﺎن آورده اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ ]‪[7‬در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ـ در ﻣﻘﺎم‬
‫ﺑﻴﺎن ﺻﻔﺖ ﻧﻤﺎز ﺟﻨﺎزه ـ ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺑﻌﺪ ﺑﻪ دﻋﺎي ﻣﺨﻠﺼﺎﻧﻪ ﺑﺮاي ﻣﻴﺖ ﻣـﻲﭘـﺮدازد‪ ،‬و در‬
‫دﻋﺎ ﺷﻴﺌﻲ ﻣﻮﻗّﺘﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬و ﻣﻦ دوﺳﺖ دارم ﻛﻪ در دﻋﺎﻫﺎﻳﺶ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ :‬ﺧﺪاﻳﺎ اﻳﻦ‬
‫ﺑﻨﺪهي ﺗﻮ و ﺟﺎرﻳﻪي ﺗﻮﺳﺖ‪ .‬او ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻲداد ﻛﻪ ﺧـﺪاﻳﻲ ﺟـﺰ ﺗـﻮ وﺟـﻮد ﻧـﺪارد و‬
‫ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺑﻨﺪه وﻓﺮﺳﺘﺎدهي ﺗﻮﺳﺖ«‪.2‬‬

‫‪ .1‬ام ج‪ 4‬ص‪ 215‬ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑﺮ ﻳﻚ ﺻﻨﻒ ﻧﺒﻮدن ﻣﺮﺗﺪﻫﺎي ﻫﻢ ﻣﻨﻜـﺮان ﺷـﻬﺎدﺗﻴﻦ ـ ﺑـﻪ ﺧﻄـﺎب و‬
‫ﮔﻔﺘﮕﻮﻳﺸﺎن ﺑﺎ ﻟﺸﻜﺮﻳﺎن اﺑﻮﺑﻜﺮ و اﺷﻌﺎر و ﮔﻔﺘﮕﻮﺷﺎن ﺑﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻌﺪ از اﺳﺎرت ـ اﺳﺘﺪﻻل ﻛﺮده‬
‫اﺳﺖ )ﺣﻜﻤﺸﺎن ﭼﻴﺴﺖ؟( اﻫﻞ ﻋﻠﻢ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ دو ﻗﻮل دارﻧـﺪ‪ .‬ﺑـﻪ ﻣﻐﻨـﻲ اﺑـﻦ ﻗﺪاﻣـﻪ ج‪2‬‬
‫ص‪ 574‬ـ ‪ 575‬و ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ج‪26‬ص ‪112‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫رواﻳﺖ از اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ ﻫﻜﺎري در ﻛﺘﺎب اﻋﻨﻘﺎد ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑﺎ ﺳﻨﺪش از اﺑﻲ ﺷﻌﻴﺐ و اﺑﻮﺛﻮر )ﺑـﺮگ دو‪‬م‬
‫و ﺳﻮ‪‬م دﺳﺘﻨﻮﻳﺲ( اﻳﻦ اﻟﻘﻴﻢ ﻧﻴﺰ در اﺟﺘﻤﺎع اﻟﺠﻴﻮش ص‪ 133‬ـ ‪ 134‬از ﻛﺘﺎب اﺑﻦ اﺑـﻲ ﺣـﺎﺗﻢ‬
‫رازي )ﻧﻘﻞ ﻛﺮده( ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﺑﻮ ﺷﻌﻴﺐ و اﺑﻮ ﺛﻮر ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻧﻘﻞ ﻛﺮدﻧﺪ و اﻳﻦ ﺳﻨﺪ ﺻـﺤﻴﺢ‬
‫اﺳﺖ و ذﻫﺒﻲ ﻧﻴﺰ آن را از اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ ﻫﻜﺎري و اﺑﻮﻣﺤﻤﺪ ﻣﻘﺪﺳﻲ ﺑﻪ اﺳﻨﺎد اﻳﺸﺎن ﺑﻪ اﺑﻮ ﺛـﻮر و‬
‫اﺑﻮ ﺷﻌﻴﺐ از ﺷﺎﻓﻌﻲ آﻧﺮا ﻧﻘﻞ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬ﻧﮕﺎ ‪ :‬ﻣﺨﺘﺼﺮاﻟﻌﻠﻮم ص‪.176‬‬
‫‪ .2‬ام‪ ،‬ج‪ 1‬ص‪.271‬‬

‫﴿‪﴾39‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫و ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﻨﺘﻬﻲ و آﺧﺮ ﺑﻮدن اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ‪ ،‬ﺷﺎﻓﻌﻲ در وﺻﻴﺘﻲ ﻛﻪ از وي ﺻﺎدر ﺷﺪه‬
‫و ﺷﺎﮔﺮدش )رﺑﻴﻊ( آن را در ام‪ ‬از وي ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﻳﻦ ﻧﻮﺷـﺘﻪاي اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ادرﻳﺲ ﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﺷﺎﻓﻌﻲ آن را در ﻣﺎه ﺷﻌﺒﺎن ﺳﺎل ‪ 203‬ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ و‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ داﻧﺎ ﺑﻪ ﻧﮕﺎه ﺧﻴﺎﻧﺖآﻣﻴﺰ ﭼﺸﻢﻫﺎ و آﻧﭽﻪ در ]ﻗﻠـﺐﻫـﺎي ﺟـﺎي ﮔﺮﻓﺘـﻪ در[‬
‫ﺳﻴﻨﻪﻫﺎ ﻣﺨﻔﻲ اﺳﺖ را‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﻮاﻫﻲ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺳﭙﺲ‪ ،‬ﻛﺴـﻲ ﻛـﻪ از او ﺑﺸـﻨﻮد ﻛـﻪ او‬
‫ﮔﻮاﻫﻲ دﻫﺪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺧﺪاي ﺟﺰ ﺧﺪاي ﻳﻜﺘﺎي ﺑﻲﺷﺮﻳﻚ وﺟﻮد ﻧـﺪارد و ﻣﺤﻤـﺪ‬
‫ﺑﻨﺪه و ﻓﺮﺳﺘﺎده ي اوﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻤﻮاره ﺑﺎ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ )ﻣﺴﻠﻤﺎن اﺳﺖ( و دﻳﻨﺪاري ﻛﺮده‪،‬‬
‫و ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﷲ ﺗﻌﺎﻟﻲ او را ﻣﻲﻣﻴﺮاﻧـﺪ‪ ،‬ﺑـﺮ اﺳـﺎس آن دﻳﻨـﺪاري ﻣـﻲﻛﻨـﺪ و‬
‫انﺷﺎءاﷲ ﺧﺪاوﻧﺪ او را ﺑﺮ اﻳﻦ ﮔﻮاﻫﻲ ﺑﺮﺧﻮاﻫﺪ اﻧﮕﻴﺨﺖ«‪.1‬‬
‫از آﻧﭽﻪ ﮔﺬﺷﺖ روﺷﻦ ﻣﻲﮔﺮدد ﻛﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺣﻘﻴﻘﻲ ﺷﺮﻋﻲ ﻧﺰد ﺷﺎﻓﻌﻲ اﻗﺮار‬
‫ﺑﻪ ﮔﻮاﻫﻲ »ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ« اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻣﺎم ﻣﺰﻧﻲ ﻧﻴﺰ در اﻳﻦ ﺑﺎب ـ ﻫﻤﭽﻮن ﺳﺎﻳﺮ ﺷﺎﮔﺮدان ﺷـﺎﻓﻌﻲ ـ ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﺷـﻴﺦ ﺧـﻮد‬
‫ﻣﻲاﻧﺪﻳﺸﺪ ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﻛﻪ در اﻣﻮر اﻋﺘﻘﺎدي درﺳﺖ ﺑﻪ ﻋﻴﻦ ﻓﺘﻮاي ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻓﺘﻮا ﻣـﻲداد‪ ،‬در‬

‫ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ در اﺣﻜﺎم ﻓﻘﻬﻲ ﺑﺮ ﻓﺘﻮاﻫﺎي ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺗﻌﻘﻴﺒﺎت اﻧﺘﻘﺎدآﻣﻴﺰي داﺷﺖ‪.2‬‬

‫ﭼﻨﺪي ﭘﻴﺶ ﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬ﻛﻪ او در ﺟﻮاب ﻛﺴﻲ ﻛﻪ درﺑﺎره ي ﻧﻘﺶ ﻋﻠﻢ ﻛﻼم در اﺛﺒﺎت‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ از وي ﻓﺘﻮا ﻓﺘﻮادرﺧﻮاﺳﺖ ﻛﺮد‪ ،‬ﺑﺮاي او ﻓﺘﻮا داد ﻛﻪ ﻫﻤﭽﻮن ﺷﺎﻓﻌﻲ از ﻛـﻼم‬
‫ﻧﻬﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﮔﻔﺖ‪» :‬از ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺷﻨﻴﺪم ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬از ﻣﺎﻟﻚ راﺟﻊ ﺑﻪ ]ﺣﻜﻢ[ ﻛـﻼم‪،‬‬
‫در ﻣﻮرد ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺳﺆال ﻛﺮدم‪.«...‬‬

‫]‪ [9‬و در ﻣﺨﺘﺼﺮش ﺑﻴﺎن ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑﺮاي ﻣﻌﻨﺎي »وﺻﻒ اﺳﻼم را«‪ 3‬ـ ﻛـﻪ ﮔﺬﺷـﺖ ـ‬

‫ﺗﻮﺿﻴﺢ داده اﺳﺖ و ﻫﻤﭽﻮن ﻋﺎدت ﻫﻤﻴﺸﮕﻴﺶ ﺑﺮ اﺗﺒـﺎع در اﺻـﻮل اﻋﺘﻘـﺎدي و ﻧﻘـﺪ در‬
‫اﺣﻜﺎم ﻓﻘﻬﻲ‪ ،‬ﺗﺎﻛﻴﺪﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [10‬و ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﺑﻬﺘﺮ از اﻳﻦ‪ ،‬ﺑﺮ اﺗﺒﺎع ﻣﺤﺾ او در اﺻﻮل دﻻﻟﺖ ﻧﻤﻲورزد ﻛﻪ در‬
‫ﭘﺎﺳﺦ ﺟﻤﺎﻋﺘﻲ ﻛﻪ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻨﺪ‪» :‬اي اﺑـﺮاﻫﻴﻢ ﻣـﺮدم ﺣـﺮفﻫـﺎﻳﻲ ﻣـﻲزﻧﻨـﺪ و‬
‫‪ .1‬ام‪، ‬ج‪ 4‬ص‪.122‬‬
‫‪ .2‬ﺗﻔﺼﻴﻞ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ در ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ .3‬ﻣﺨﺘﺼﺮ ﻣﺰﻧﻲ‪ ،‬ص‪ 204‬ـ ‪.205‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع‬

‫﴿ ‪﴾40‬‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﮔﺮ آﻧﻬﺎ ﻗﺼﺪ ﺷﻤﺎ را ﻛﺮدﻧﺪ و در ﺑﺎب ﻗﺮآن از ﺗﻮ ﭘﺮﺳﻴﺪﻧﺪ آﻧﻬـﺎ را ﭘﺎﺳـﺦ‬
‫ﻧﻤﻲدﻫﻴﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﭼﻪ ﺳﺮي اﺳﺖ؟«‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻓﻼﻧﻲ‪ ،‬اﮔﺮ ﻳﻜﻲ از اﻳﻦ ﺗﺎزهرسﻫـﺎ ﻧـﺰد‬
‫ﻣﻦ ﺑﻴﺎﻳﺪ و از ﺑﺎب اﻣﺘﺤﺎن ﻣﻦ‪ ،‬از ﻣﻦ ﺳﺆال ﻛﻨﺪ او را ﭘﺎﺳﺦ ﻧﻤﻲدﻫﻢ‪ .‬و ﻣﺬﻫﺐ ﻣـﻦ‬
‫ﻫﻤﺎن ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ اﺳﺖ«‪ .‬ﮔﻔﺘﻨﺪ‪» :‬ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﮔﻔﺖ‪» :‬ﻣﺬﻫﺐ ﺷـﺎﻓﻌﻲ‬
‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﻼم ﺧﺪا ﻏﻴﺮﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ«‪.1‬‬

‫دﻗﺖ ﻛﻦ از ﻓﺮو رﻓﺘﻦ در ﻣﺴﺄﻟﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺧﻮدداري ورزﻳﺪه اﺳـﺖ ﺗـﺎ آﻧﺠـﺎ ﻛـﻪ از‬
‫ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ از وي ﺳﺆال ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺟﻮاب ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬آن ﻫﻢ ﺑﻌﺪ از اﻳﻨﻜﻪ ﺑـﺮاي آﻧﻬـﺎ‬
‫ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪ ﻛﻪ ﻣﺬﻫﺒﺶ ﻫﻤﺎن ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﻓﺘﻮا و ﻧﻈﺮ او در ﻣﻮرد ﻗـﺮآن‬
‫اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ ﻗﻄﻌﺎً در ﺷﺄن ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻧﻴﺰ ﻧﻈﺮﻳﻪاش ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [11‬و اﻣ‪‬ﺎ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺳﻌﻴﺪ دارﻣﻲ‪ 2‬ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻧﺰد اﻣ‪‬ـﺖ‪ ،‬و ﺻـﻮاب آن‬
‫ﻛﻠﻤﻪي »ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ ﻻ ﺷﺮﻳﻚ ﻟﻪ« اﺳﺖ‪ ،‬ﻛـﻪ رﺳـﻮل ﺧـﺪا )ص( ﻓﺮﻣـﻮده اﺳـﺖ‪:‬‬
‫»ﻫﺮﻛﺲ ﻣﺨﻠﺼﺎﻧﻪ آﻧﺮا ﺑﺮ زﺑﺎن آورد وارد ﺑﻬﺸـﺖ ﻣـﻲﺷـﻮد«‪ 3‬و ﻓﺮﻣـﻮد‪» :‬ﻣﺄﻣﻮرﻳـﺖ‬
‫ﻳﺎﻓﺘﻪام ﺑﺎ ﻣﺮدم ﺑﺠﻨﮕﻢ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲﻛﻪ ﻛﻠﻤﻪي ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ ﺑﺮ زﺑﺎن ﻣﻲآورﻧﺪ«‪ .4‬ﻫـﺮ ﻛـﺲ‬
‫اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ را ﺑﮕﻮﻳﺪ ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﻮرد رﺣﻤﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ واﻗﻊ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺟﺎﺑﺮ ﭘﺴﺮ ﻋﺒﺪاﷲ از رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( رواﻳﺖ ﻛﺮده ﻛﻪ در ﺣﺠـﺔ اﻟـﻮداع‬
‫ﺗﻬﻠﻴﻞ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺷﺮوع ﻛﺮد و ﮔﻔـﺖ‪« :‬ﻟﺒﻴﻚ اﻟﻠﻬﻢ ﻟﺒﻴﻚ‪ ،‬ﻟﺒﻴـﻚ ﻻ ﺷـﺮﻳﻚ‬

‫‪ .1‬ﺷﺮح اﺻﻮل اﻋﺘﻘﺎد اﻫﻞ ﺳﻨّﺖ‪،‬ﻧﻮﺷﺘﻪي ﻻﻟﻜﺎﺋﻲ‪،‬ج ‪ 2‬ص‪.254‬‬
‫‪ .2‬اﺑﻮ ﺳﻌﻴﺪ ﺗﻤﻴﻤﻲ‪ ،‬اﻣﺎم ﺣﺎﻓﻆ و ﻧﺎﻗﺪ‪ ،‬در ]ﻛﺴﺐ[ ﻋﻠﻮم ﭘﻴﺸـﻲ ﮔﺮﻓـﺖ‪ .‬از ﺑـﻮﻳﻄﻲ ﺷـﺎﮔﺮد ﺷـﺎﻓﻌﻲ‬
‫ﻛﺴﺐ ﻋﻠﻢ ﻧﻤﻮد ﺑﻪ رد ﻣﺒﺘﺪﻋﻪ از ﺟﻬﻤﻴﻪ و ﻏﻴﺮ ﻫﻢ ﻫﻤﺖ ﮔﻤﺎﺷﺖ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺑﻲ در رد‪ ‬ﺟﻬﻤﻴـﻪ و ﻛﺘـﺎﺑﻲ‬
‫در رد ﺑﺸﺮ ﻣﺮﻳﺴﻲ ﺗﺄﻟﻴﻒ ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺳﻴﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء ذﻫﺒﻲ‪ ،‬ج‪ ،13‬ص‪ 319‬ـ ‪ ،326‬و ﻃﺒﻘﺎت ﻓﻘﻬﺎء ﺷـﺎﻓﻌﻲ ﻧﻮﺷـﺘﻪي اﺑـﻦ ﻛﺜﻴـﺮ‪،‬‬
‫ج‪ 1‬ص‪ 177‬ـ ‪ ،178‬و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺸﺎﻓﻌﻴﻪ ﺳﺒﻜﻲ‪ ،‬ج‪ 2‬ص‪ 302‬ـ ‪ 307‬و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ‪.‬‬
‫‪ .3‬ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﻣﺴﻨﺪ اﻣﺎم اﺣﻤﺪ‪ ،‬ج‪ 5‬ص‪ 236‬ﺑﺎ ﻟﻔﻆ »ﻣﻦ ﺷﻬﺪ ان ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ ﻣﺨﻠﺼﺎ ﻣـﻦ‬
‫ﻗﻠﺒﻪ او ﻳﻘﻴﻨﺎ ﻣﻦ ﻗﻠﺒﻪ ﻟﻢ ﻳﺪﺧﻞ اﻟﻨﺎر او دﺧﻞ اﻟﺠﻨﻪ« آﻣﺪه و در ﺻﺤﻴﺢ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﺑﺎ ﻟﻔﻆ »ﻣﻦ‬
‫ﺷﻬﺪ ان ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ ﻣﺨﻠﺼﺎ ﻣﻦ ﻗﻠﺒﻪ دﺧﻞ اﻟﺠﻨﻪ« آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻷﺣﺴﺎن ﻓﻲ اﻟﺘﻘﺮﻳﺐ ﺻـﺤﻴﺢ‬
‫اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ج‪ 1‬ص‪ 429‬ـ ‪ ،430‬و ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺻﺤﻴﺢ ﺟﺎﻣﻊ ﻧﻮﺷﺘﻪ آﻟﺒﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺣﺪﻳﺚ ﺷﻤﺎره ‪.643‬‬
‫‪ .4‬رواﻳﺖ ﺣﺪﻳﺚ ﭼﻨﺪي ﻗﺒﻞ در ﺻﻔﺤﻪ ‪ 20‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬

‫﴿‪﴾41‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻟﻚ ﻟﺒﻴﻚ‪ ،‬ان اﻟﺤﻤﺪ و ﺍﻟﻨﻌﻤﺔ ﻟﻚ و اﻟﻤﻠﻚ ﻻ ﺷﺮﻳﻚ ﻟﻚ‪.1«...‬‬
‫در ﺧﺪﻣﺘﻢ ﺧﺪاﻳﺎ در ﺧﺪﻣﺘﻢ‪ ،‬در ﺧﺪﻣﺘﻢ ﻫﻴﭻ ﺷﺮﻳﻚ و اﻧﺒﺎزي ﺑﺮاي ﺗﻮ ﻧﻴﺴـﺖ در‬
‫ﺧﺪﻣﺘﻢ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ﺳﺘﺎﻳﺶ و ﻧﻌﻤﺖ از آن ﺗﻮﺳﺖ و ﻫﻤﭽﻨـﻴﻦ ﭘﺎدﺷـﺎﻫﻲ از آنِ ﺗﻮﺳـﺖ و‬
‫ﺷﺮﻳﻜﻲ ﺑﺮاي ﺗﻮ ﻧﻴﺴﺖ‪....‬‬

‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﺗﻮﺣﻴﺪ درﺳﺖ و ﺗﺄوﻳﻞ ﺻﺤﻴﺢ آن‪ ،‬ﻧﺰد اﻣ‪‬ﺖ‪.2‬‬

‫و اﻳﻦ از ﺳﻮي او ] دارﻣﻲ[ »‪ «/‬ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻧﻘﻞ اﺟﻤﺎع اﺳﺖ‪.‬‬
‫] ‪ [12‬و در رد‪‬ش ﺑﺮ ﻣﺮﻳﺴﻲ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺨﺎﻟﻒ در ﺗﻔﺴـﻴﺮ ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﻛﻼﻣـﻲ ذﻛـﺮ‬
‫ﻛﺮده ﻛﻪ ﻛﻼم اﻫﻞ ﻋﻠﻢ و ﻓﻘﻪ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬و اﺻﻠﻲ از رواﻳﺎت ﻧﺪارد ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻳﻦ ﮔﻔﺘـﻪي او‪:‬‬
‫از ﻛﺴﻲ ﺳﺆال ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬آﻳﺎ ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت را ﺑﻪ واﺳﻄﻪي ﺧﺪا ﺷـﻨﺎﺧﺘﻪاي ﻳـﺎ ﺧـﺪا را ﺑـﻪ‬
‫واﺳﻄﻪي ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت؟ ﻳﺎ از او ﺳﺆال ﻣﻲﺷﻮد؟ ﻣﻌﺒﻮد ﺷﻤﺎ ﭼﻴﺴـﺖ؟ و از ﭼـﻪ ﭼﻴـﺰي‬
‫اﺳﺖ؟ و ﺻﻔﺘﺶ ﭼﻴﺴﺖ؟ و ﻧﻤﻮﻧﻪ و ﻣﺜﺎﻟﺶ ﭼﻲ؟‪ . . .‬ﺗـﺎ آﺧـﺮ‪ ،‬دارﻣـﻲ در رد‪ ‬اﻳـﻦ‬
‫ﺳﺆاﻻت ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﮔﺮ در ﻣﻴﺎن اﻣ‪‬ﺖ ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ)ص( ﻛﺴﻲ ﺧﺪا را ﻳﻜﺘـﺎ ﻧﺸـﻤﺎرد ﻣﮕـﺮ‬
‫ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺧﺮاﻓﺎت و ﺟﻮاب آﻧﻬﺎ ﺑﺮﺧﻴﺰد‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻛﺴﻲ ﻧﺰد اﻳﻦ ﻣﺨـﺎﻟﻒ از اﻣ‪‬ـﺖ‬
‫ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻧﻤﻲآﻳﺪ زﻳﺮا ﻣﺎ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ـ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﺨﺎﻟﻒ ـ ﻣﻄﺎﻟﺒﻲ را ﺑﻴﺎن‬
‫ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﺟﺎﻳﻲ ﺑﺮاي اﻳﻦ اﻣﻮر در ﻫﻢ آﻣﻴﺨﺘﻪ و ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﺑـﺎﻗﻲ ﻧﮕـﺬارده اﺳـﺖ و آن‬
‫اﻳﻨﻜﻪ‪ :‬ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻛﻠﻤﻪي »ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ وﺣﺪه ﻻ ﺷﺮﻳﻚ ﻟﻪ« اﺳـﺖ‪ .‬اﻳـﻦ اﺳـﺖ ﺗﻔﺴـﻴﺮ‬
‫ﻣﻌﻘﻮل ﺗﻮﺣﻴﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻘﻮا‪ ،‬و ﻋﺮﻭﹺﺓ اﻟﻮﺛﻘﻲ )ﭘﻴﻤﺎن ﻣﺤﻜﻢ و ﻧﺎﮔﺴﺴﺘﻨﻲ(‬
‫ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﻣﺨﻠﺼﺎﻧﻪ ﺑﺪان اﻗﺮار ورزد ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺧﺪا ﺑﺮﺧﺎﺳـﺘﻪ اﺳـﺖ‪ ....‬و اﻳـﻦ ﻛﻠﻤـﻪ‬
‫دﻟﻴﻞ ﺑﺮ اﺳﻼم و اﻳﻤﺎن و ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﺮد اﺳﺖ«‪.3‬‬

‫]‪ [13‬ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ‪ 4‬ﻧﻴﺰ ﻣﻌﻨﺎي ﭘﻴﺸﻴﻦ را ﺑﺎ ﻗﻮل ﺧﻮد ﺗﻘﺮﻳﺮ و ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻧﻤـﻮده آﻧﺠـﺎ‬

‫‪ .1‬رواﻳﺖ از ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬از ﺟﺎﺑﺮ ج‪ 8‬ص‪ 174‬ﺑﺨﺎري ﻧﻴﺰ ﺗﻠﺒﻴﻪي رﺳﻮل ﺧﺪا را در ﺻـﺤﻴﺢ ﺧـﻮد ج‪2‬‬

‫ص‪ 147‬در ﻛﺘﺎب اﻟﺤﺞ ﺑﺎب اﻟﺘﻠﺒﻴﻪ‪ ،‬از ﻃﺮﻳﻖ ﻋﺎﻳﺸﻪ و اﺑﻦ ﻋﻤﺮ )ط( آورده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .2‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ﻛﺘﺎب او در رد ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺳﻌﻴﺪ‪ ،‬ص‪ 362‬در ﺿﻤﻦ ﻛﺘﺎب ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺳﻠﻒ‪.‬‬
‫‪ .3‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ﻛﺘﺎﺑﺶ در رد ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺳﻌﻴﺪ‪ ،‬ص‪ 548‬ـ ‪.549‬‬
‫‪ .4‬ﻧﺎﻣﺒﺮده ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ ﻣﺮوزي اﺑﻮ ﻋﺒﺪاﷲ اﻣﺎم و ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬از ﻣﺤﻀﺮ ﺗﻌﺪادي از ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ ﭼـﻮن‬
‫رﺑﻴﻊ و ﻳﻮﻧﺲ ﺻﺪﻓﻲ و ﻣﺰﻧﻲ ﻛﺴﺐ ﻋﻠﻢ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻛﺘﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ را از ﻣﺰﻧﻲ از ﺟﻬﺖ ﺿـﺒﻂ‬
‫و ﻓﻬﻢ اﺧﺬ ﻛﺮده‪ ،‬از داﻧﺎﺗﺮﻳﻦ اﻫﻞ زﻣﺎن ﺧﻮد ـ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع اﺧﺘﻼف ﺻـﺤﺎﺑﻪ و ﺗـﺎﺑﻌﻴﻦ ـ ﺑـﻮد‪.‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع‬

‫﴿ ‪﴾42‬‬

‫ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺟﺒﺮﻳﻞ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ رﺳـﻮل ﺧـﺪا )ص( ﻓﺮﻣـﻮد‪ :‬اﺳـﻼم ﭼﻴﺴـﺖ؟ او در‬
‫ﺟﻮاب ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﮔﻮاﻫﻲ ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ«‪.1‬‬
‫ﻫﻤﻪي اﻣ‪‬ﺖ ﺑﺮ اﻳﻦ اﻣﺮ ﻣﺘﻔﻖاﻧﺪ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻓﺮد ﻛﺎﻓﺮ ﺑـﻪ زﺑـﺎن اﻗـﺮار ورزﻳـﺪ و ﮔﻔـﺖ‪:‬‬
‫»اﺷﻬﺪ ان ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ و ان ﻣﺤﻤﺪاً رﺳﻮل اﷲ« او اﺳﻼم آورده اﺳﺖ‪ ،‬ﻗﺒﻞ از اﻳﻨﻜـﻪ‬
‫ﻧﻤﺎز ﺑﺨﻮاﻧﺪ و روزه ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬و ﻫﻤﻪي ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﺧﺪﻣﺖ رﺳﻮل ﺧﺪا و ﺳﺮِ دﺳـﺖ‬
‫او اﺳﻼم آوردهاﻧﺪ ﺣﻜﻤﺸﺎن اﻳﻨﻄﻮر ﺑﻮده و اﻗﺮار ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ اﺑﺘﺪاي اﺳﻼم آﻧﻬﺎ ﺗﻠﻘّـﻲ‬
‫ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ‪.2‬‬
‫و اﻳﻦ ﺳﺨﻦ از ﻗﻮل ﭘﻴﺸﻴﻦ دارﻣﻲ در زﻣﻴﻨﻪ ﺑﺎزﮔﻮﺋﻲ و ﺣﻜﺎﻳﺖ اﺟﻤﺎع ﺑـﺮ ﻣﻌﻨـﺎي‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻧﺰدﻳﻚ اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [14‬اﺑﻦ ﻧﺼﺮ دوﺑﺎره ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬در اﺧﺒﺎرﻣﻨﻘﻮﻟﻪ از ﺧﺪا و رﺳـﻮل او ﺗﺘﺒ‪‬ـﻊ و ﺗﺤﻘﻴـﻖ‬
‫ورزﻳﺪم‪ ،‬دﻳﺪم ﻛﻪ اﻗﺮار زﺑﺎﻧﻲ را اﺳﻼم ﻧﺎم ﻧﻬﺎدهاﻧﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫)‪ d c b a  ` _^ ] \ [ Z  Y X W  V U T‬‬
‫‪] (lk j i h g f e‬آل ﻋﻤــﺮان‪ :‬آﻳــﺎت ‪18‬ـ ـ‬
‫‪.[19‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻲدﻫﺪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻌﺒـﻮدي ﺟـﺰ او ﻧﻴﺴـﺖ و اﻳﻨﻜـﻪ او دادﮔـﺮي‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن و ﺻﺎﺣﺒﺎن داﻧﺶ ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺟﺰ او ﻣﻌﺒﻮدي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻫـﻢ ﺗﻮاﻧـﺎ‬
‫اﺳﺖ و ﻫﻢ ﺣﻜﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻲﮔﻤﺎن دﻳﻦ در ﭘﻴﺸﮕﺎه ﺧﺪا اﺳﻼم اﺳﺖ«‪.‬‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﻬﺎدت و ﮔﻮاﻫﻲ آﻧﻬﺎ را دﻳﻦ اﺳـﻼﻣﻲ ﻗـﺮار داده اﺳـﺖ‪ 3.‬و اﻳـﻦ‬

‫]ﻧﻘﻞ ﻗﻮل[ از او ﺣﻜﺎﻳﺖ اﺗﻔﺎق ﻧﺼﻮص ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ و ﺑﺮاي آن ﻣﺜﺎﻟﻲ ﺑﻪ آﻳﻪي‬
‫]‪ [19-18‬ﺳﻮرهي آل ﻋﻤﺮان آورده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻟﺴﻴﺮ اﻟﺬﻫﺒﻲ‪ ،‬ج‪14‬ص ‪ 33‬ـ ‪ 40‬و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻔﻘﻬﺎء اﻟﺸﺎﻓﻌﻴﻪ از اﺑﻦ ﺻـﻼح‪ ،‬ج‪ 1‬ص‪ 277‬ـ‬
‫‪ 282‬و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻔﻘﻬﺎء اﻟﺸﺎﻓﻌﻴﻴﻦ از اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ‪ ،‬ج‪ 1‬ص‪ 184‬ـ ‪ 187‬وﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ‪.‬‬

‫‪ .1‬ﻗﺴﻤﺘﻲ از ﺣﺪﻳﺚ ﻋﻤﺮ )ط( ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻢ ج‪1‬ص ‪ 157‬و اﺣﻤـﺪ در ﻣﺴـﻨﺪ ج‪ 1‬ص‪ 51‬ـ ‪ ،52‬و‬
‫ﺑﺨﺎري ج‪ 6‬ص‪ 20‬ـ ‪ 21‬از ﺣﺪﻳﺚ اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه )ط( ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻌﻨـﻲ‪ ،‬آﻧـﺮا رواﻳـﺖ ﻛـﺮدهاﻧـﺪ‪،‬‬
‫ﺣﺪﻳﺚ اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه را ﻣﺴﻠﻢ ﻧﻴﺰ در ج‪1‬ص ‪ 161‬ـ ‪ 164‬رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .2‬ﺗﻌﻈﻴﻢ ﻗﺪر اﻟﺼﻼﺓ‪ ،‬ج‪ 2‬ص‪.701‬‬
‫‪ .3‬ﺗﻌﻈﻴﻢ ﻗﺪر اﻟﺼﻼﺓ‪ ،‬ج‪ 2‬ص‪.700‬‬

‫﴿‪﴾43‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫]‪ [15‬و اﻣ‪‬ﺎ اﺑﻦ ﺳﺮﻳﺞ‪ ،‬ﺳﺨﻦ او ﭼﻨﺪي ﻗﺒﻞ ﮔﺬﺷـﺖ ﻛـﻪ‪» :‬ﺗﻮﺣﻴـﺪ اﻫـﻞ ﻋﻠـﻢ و‬
‫ﺟﻤﺎﻋﺖ ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ‪ ،‬اﺷﻬﺪ ان ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ و ان ﻣﺤﻤﺪاً رﺳﻮل اﷲ‪ «...‬اﺳﺖ‪.1‬‬
‫واﻣ‪‬ﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻦ ﺧﺰﻳﻤﻪ‪ 2‬در ﺗﺮاﺟﻢ اﻷﺑﻮاب ﺑﻴﺎﻧﻲ ﺷﺎﻓﻲ و واﻓﻲ در زﻣﻴﻨـﻪي ﻣﻌﻨـﺎي‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ و اﻫﻞ آن دارد و در ﺑﻴﺎن ﺧﻮﻳﺶ ﺑﻪ اﺣـﺎدﻳﺜﻲ اﺳـﺘﺪﻻل ﻛـﺮده ﻛـﻪ ﺻـﺤ‪‬ﺖ و‬
‫ﺛﺒﻮت آﻧﻬﺎ ﻧﺰد وي ﻣﺤﺮز و ﻣﺴﻠّﻢ اﺳﺖ‪ .‬آﻧﻬﻢ در ﻛﺘﺎﺑﻲ ﻛﻪ در ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﺗـﺄﻟﻴﻒ ﻛـﺮده‬
‫اﺳﺖ و ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﻣﺜﺎلﻫﺎي ﻓﺮاواﻧﻲ زده اﺳﺖ از ﺟﻤﻠﻪ‪:‬‬
‫]‪ [16‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﻪ »ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ« آﻧﻬﻢ در ﺑﺎب ‪ 67‬آﻧﺠﺎ ﻛـﻪ ﮔﻮﻳـﺪ‪» :‬اﺣـﺎدﻳﺜﻲ‬
‫ﺻﺮﻳﺤﻲ از رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( ذﻛﺮ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪ :‬ﻫﺮ ﻛﺲ در دﻧﻴﺎ اﻳﻤـﺎن در‬
‫ﻗﻠﺐ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ وﺑﺮآن از دﻧﻴﺎ رود از ﺟﻬﻨﻢ ﺧﺎرج ﻣﻲﺷﻮد ﻧـﻪ ﻛﺴـﻲ ﻛـﻪ اﻳﻤـﺎن در‬
‫ﻗﻠﺐ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬از ﻣﻴﺎن ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ زﺑﺎن اﻗﺮار ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨـﺪ« و ﺑـﺎ ﺳـﻨﺪ‬
‫ﺧﻮﻳﺶ ﺣﺪﻳﺚ‪» :‬اﺧﺮﺟﻮا ﻣﻦ اﻟﻨﺎر ﻣﻦ ﻗﺎل ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ او ذﻛﺮﻧﻲ او ﺧـﺎﻓﻨﻲ ﻓـﻲ‬
‫ﻣﻘﺎم«‪» 3‬از آﺗﺶ ]ﺟﻬﻨﻢ[ ﺑﻴﺮون ﺑﻴﺎورﻳﺪ‪ .‬ﻫﺮ ﻛـﺲ ﻛﻠﻤـﻪي ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ اﷲ را ﺑـﺮ زﺑـﺎن‬
‫آورده ﺑﺎﺷﺪ ﻳﺎ ﻣﺮا در ﻣﻘﺎﻣﻲ ﻳﺎد ﻛﺮده ﻳﺎ از ﻣﻦ ﺗﺮﺳﻴﺪه ﺑﺎﺷﺪ«‪.‬‬

‫و در اﺛﻨﺎي اﻳﻦ ﻋﻨﻮانﺑﻨﺪي اﻗﺮار ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ را‪» :‬اﻳﻤﺎن زﺑﺎﻧﻲ«‪ 4‬ﻧﺎم ﻧﻬﺎده اﺳﺖ‪.‬‬

‫]‪ [17‬و از ﺟﻤﻠﻪي آﻧﻬﺎ ﻗﻮل او در ﺑﺎب ‪» 65‬ﺑﺎب ذﻛﺮ و ﺑﻴﺎن اﻳﻨﻜـﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒـﺮ )ص(‬
‫ﺑﺮاي ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﮔﻮاﻫﻲ دﻫﺪ و ﺑﻪ زﺑﺎﻧﺶ ﻣﻮﺣ‪‬ﺪ ﺑﺎﺷﺪ ﺷﻔﺎﻋﺖ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ « ﺑﻌﺪ‬
‫ﺑﺮاي ﺑﻴﺎن ﻣﻌﻨﺎي ﻣﻮﺣ‪‬ﺪ ﺷﻬﺎدت دﻫﻨﺪه ﺑﻪ ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ ﺧﺪاﺑﻪ ﺣﺪﻳﺚ اﺑـﻮﻫﺮﻳﺮه اﺳـﺘﺪﻻل‬
‫ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ ﻛﻪ در آن از رﺳﻮل ﺧﺪا راﺟﻊ ﺑﻪ ﺷﻔﺎﻋﺖ ﺳـﺆال ﻣـﻲﻧﻤﺎﻳـﺪ‪ .‬رﺳـﻮل ﺧـﺪا‬
‫‪ .1‬در ﻣﻘﺪﻣﻪي ﻣﺨﺘﺼﺮ ﻫﻤﻴﻦ ﻓﺼﻞ ص‪.30‬‬
‫‪ .2‬او اﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﻳﻤﻪي ﺳﻠﻤﻲ ﻧﻴﺸﺎﺑﻮري از ﺗﻌﺪاد ﻓﺮاواﻧـﻲ از ﻣﺸـﺎﻫﻴﺮ رواﻳـﺖ‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ از ﻣﻴﺎن آﻧﻬﺎ ﺑﺮﺧﻲ از ﻳﺎران ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ زﻋﻔﺮاﻧﻲ و ﻳﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪاﻻﻋﻠﻲ و ﻣﺰﻧـﻲ‬
‫و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ‪ .‬ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ در ﻏﻴﺮ ﺻﺤﻴﺤﻴﻦ از وي ﺣﺪﻳﺚ رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬او در دﻳﻦ ﺧﺪا‬
‫ﻓﺮدي ﻗﻮي ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ زﻧﺪﮔﻲ ﻧﺎﻣﻪاش در اﻟﺴـﻴﺮ ذﻫﺒـﻲ‪ ،‬ج‪ 14‬ص‪ 365‬ـ ‪ ،382‬و ﻃﺒﻘـﺎت ﻓﻘﻬـﺎء‬
‫اﻟﺸﺎﻓﻌﻴﻴﻦ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ج‪ 1‬ص‪ 219‬ـ ‪ 222‬و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺸـﺎﻓﻌﻴﻪي اﻟﺴـﺒﻜﻲ ج‪ 3‬ص‪ 109‬ـ ‪ ،119‬و‬
‫ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻔﻘﻬﺎء اﻟﺸﺎﻓﻌﻴﻪ اﺑﻦ اﻟﺼﻼح‪،‬ج ‪ 1‬ص‪ 277‬ـ ‪ 278‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ .3‬ﺗﺮﻣﺬي ﻧﻴﺰ )ﻋﺎرﺿﻪ اﻻﺣﻮذي ج‪ 10‬ص‪ 60‬ـ ‪ (61‬از اﻧﺲ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺒﺴﻮط و ﻣﺨﺘﺼﺮ از ﻫـﺮ‬
‫دو ﻃﺮﻳﻖ آن را رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .4‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ﻛﺘﺎب اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ‪،‬ج ‪ 2‬ص‪ 702‬ـ ‪.708‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع‬

‫﴿ ‪﴾44‬‬

‫ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬ﺷﻔﺎﻋﺘﻲ ﻟﻤﻦ ﺷﻬﺪ ان ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ« ﺷﻔﺎﻋﺖ ﻣﻦ ﺷﺎﻣﻞ ﺣﺎل ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺧﻮاﻫﺪ‬
‫ﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﮔﻮاﻫﻲ دﻫﻨﺪ«‪.1‬‬
‫و در رواﻳﺘﻲ ‪» :‬اﺳﻌﺪ اﻟﻨﺎس ﺑﺸﻔﺎﻋﺘﻲ ﻳﻮم اﻟﻘﻴﺎﻣﻪ ﻣﻦ ﻗﺎل ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ‪. 2«...‬‬
‫ﺳﻌﺎدﺗﻤﻨﺪﺗﺮﻳﻦ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﺑﻪ ﺷﻔﺎﻋﺖ ﻣﻦ در روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﻠﻤﻪي ﻻ اﻟﻪ‬
‫اﻻّ اﷲ ﺑﺮ زﺑﺎن آورد‪.‬‬
‫]‪ [18‬و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻗﻮل او در ﺑﺎب ‪ 54‬در اﺛﻨﺎي ﻛﻼﻣﺶ از اﻧﻮاع ﺷﻔﺎﻋﺖﻫﺎي ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ‬
‫)ص(‪» :‬ﻛﻪ اﻳﻦ ﺷﻔﺎﻋﺖ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮاي اﺧﺮاج اﻫﻞ ﺗﻮﺣﻴﺪ از ﺟﻬﻨﻢ اﺳﺖ«‪ .‬و ﺑـﺮاي ﺑﻴـﺎن‬
‫اﻫﻞ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺣﺪﻳﺜﻲ ﻣﻲآورد‪» .‬از آﺗﺶ ﺧﺎرج ﻣﻲﺷﻮد ﻫﺮ ﻛﺲ ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ را ﺑﺮ زﺑﺎن‬
‫آورده‪ ،‬و ﺑﻪ اﻧﺪازهي ﻳﻚ ذر‪‬ه ﺧﺮدل اﻳﻤﺎن در دل داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ«‪.3‬‬
‫و ﻓﺮﻣﻮدهي ‪»:‬ﻳﺎ ﻣﺤﻤﺪ ادﺧﻞ ﻣﻦ اﻣﺘﻚ ـ ﻣﻦ ﺧﻠﻖ اﷲ ـ ﻣﻦ ﺷﻬﺪ ان ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ‬
‫اﷲ و ﻣﺎت ﻋﻠﻲ ذﻟﻚ«‪.4‬‬
‫»اي ﻣﺤﻤﺪ وارد ﻛﻦ از اﻣ‪‬ﺖ ﺧﻮدت ـ از ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت ﺧﺪا ـ ﻛﺴﻲ ﻛـﻪ ﮔـﻮاﻫﻲ داده‬
‫ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاﻳﻲ ﺟﺰ اﷲ وﺟﻮد ﻧﺪارد و ﺑﺮ آن از دﻧﻴﺎ رﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ«‪.‬‬

‫]‪ [19‬اﻣ‪‬ﺎ اﺑﻮﻋﻮاﻧﻪي اﺳﻔﺮاﻳﻴﻨﻲ‪ 5‬در ﻣﺴﻨﺪش ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺑﻴـﺎن ﺣﻔـﻆ ﺧـﻮن ﻛﺴـﻲ ـ از‬

‫‪ .1‬اﺣﻤﺪ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻟﻔﻆ در ﺳﻨﺪش ج‪ 2‬ص‪ 307‬رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .2‬ﺑﺨﺎري اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻟﻔﻆ در ج‪ 1‬ص‪ 33‬ﺑﺎب اﻟﺤـﺮص ﻋﻠـﻲ اﻟﺤـﺪﻳﺚ‪ ،‬و اﺣﻤـﺪ در‬
‫ﻣﺴﻨﺪ ج‪ 2‬ص‪ 373‬آوردهاﻧﺪ‪ .‬و ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺑﺮاي ﻛﻼم اﺑﻦ ﺧﺰﻳﻤﻪ ﺑـﻪ ﻛﺘـﺎب اﻟﺘﻮﺣﻴـﺪ ج‪ 2‬ص‪ 696‬ـ‬
‫‪.699‬‬
‫‪ .3‬رواﻳﺖ از ﺑﺨﺎري ج‪ 8‬ص‪ ،173‬ﻛﺘﺎب اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ﺑﺎب ﻗﻮل ﺧﺪا‪ :‬ٱﻧﭽﻪ ﺑﻪ دﺳﺖ ﺧﻮد آﻓﺮﻳـﺪهام‪ ،‬و‬
‫ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 3‬ص‪ 59‬ـ ‪ 60‬ﻛﺘﺎب اﻷﻳﻤﺎن‪ ،‬ﺷﻔﺎﻋﺖ‪ ،‬و در ﻧﺴﺨﻪي ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺷﺪه از ﻛﺘـﺎب اﻟﺘﻮﺣﻴـﺪ‬
‫اﺑﻦ ﺧﺰﻳﻤﻪ از ﻗﻠﻢ اﻓﺘﺎده اي در اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع وﺟﻮد دارد ج‪ 2‬ص‪ 612‬ﻛﻪ در ﻧﺴـﺨﻪي ﻗـﺪﻳﻤﻲ‬
‫ص‪ 253‬ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .4‬اﺣﻤﺪ در ﻣﺴﻨﺪش اﻳﻦ رواﻳﺖ را ﺑﻪ ﻧﺤﻮ ﺷـﺒﻴﻪ ﺑـﻪ اﻳـﻦ در ج‪ 3‬ص‪ 178‬آورده اﺳـﺖ و ﺑـﺮاي‬
‫ﺳﺨﻦ اﻳﻦ ﺧﺰﻳﻤﻪ و اﺳﺘﺪﻻﻟﺶ ﺑﻪ ﻛﺘﺎب اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ج‪ 2‬ص‪ 602‬ـ ‪ 617‬ﻧﮕﺎه ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ .5‬او ﻳﻌﻘﻮب ﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﺳﻔﺮاﻳﻴﻨﻲ اﻣﺎم ﺣﺎﻓﻆ و ﭘﺮ ﺗﺤﺮك‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ﻣﺴﻨﺪ ﺻـﺤﻴﺢ ﻛـﻪ آﻧـﺮا ﺑـﺮ‬
‫ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ ﺗﺨﺮﻳﺞ ﻛﺮده‪ ،‬از ﺗﻌﺪاد ﻛﺜﻴﺮي از ﻣﺸﺎﻫﻴﺮ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ ﺑﺮﺧﻲ از ﻳﺎران ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻣﺎﻧﻨـﺪ‬
‫رﺑﻴﻊ و ﻳﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻷﻋﻠﻲ و زﻋﻔﺮاﻧﻲ و ﻏﻴﺮ ﻫﻢ ـ اﺳﺘﻤﺎع ﺣـﺪﻳﺚ ﻛـﺮده اﺳـﺖ‪ .‬او اوﻟـﻴﻦ‬
‫ﻛﺴﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ و ﻛﺘﺎبﻫﺎي او را وارد اﺳﻔﺮاﻳﻴﻦ ﻛﺮد‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻟﺴـﻴﺮ اﻟـﺬﻫﺒﻲ‪ ،‬ج‪14‬‬
‫ص‪ 417‬ـ ‪ 423‬و ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﺻﻼح ج‪ 2‬ص‪ 679‬ـ ‪ 680‬و ﻃﺒﻘـﺎت اﺑـﻦ ﻛﺜﻴـﺮ ج‪ 1‬ص‪ 235‬ـ‬
‫‪.236‬‬

‫﴿‪﴾45‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻛﻔﺎر ﻣﺤﺎرب در ﻫﻨﮕﺎم ﺟﻨﮓ و ﻧﺒﺮد ـ ﻛﻪ ﺑﻪ اﺳﻼم اﻗﺮار ﻛﻨـﺪ ﻫـﺮ ﭼﻨـﺪ اﻗـﺮارش از‬
‫روي ﺗﻘﻴﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ «...‬و ﺑﺮاي ﺑﻴﺎن اﻳﻦ اﻗﺮار ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از رﻳﺨﺘﻦ ﺧﻮن ﻛﺎﻓﺮان‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ﺑﻪ دو ﺣﺪﻳﺚ اﺳﺘﺪﻻل ﻛﺮده ﻛﻪ ﻫﺮ دو ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴـﺪ »ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ‬
‫اﷲ« ﻫﺴﺘﻨﺪ و اﻳﻦ دو ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺳﺆال ﻣﻘﺪاد ﺑﻦ اﺳﻮد ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ آﻧﮕـﺎه ﻛـﻪ در‬
‫راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در ﻫﻨﮕﺎم ﺟﻨﮓ ﻳﻜﻲ از دﺳﺘﺎﻧﺶ ﻗﻄﻊ ﻣﻲﺷﻮد ﺑﻌﺪ ﺑﻪ درﺧﺘﻲ ﭘﻨـﺎه‬
‫ﻣﻲﺑﺮد و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ رب اﻟﻌـﺎﻟﻤﻴﻦ اﻳﻤـﺎن آوردم« از رﺳـﻮل ﺧـﺪا )ص(‬
‫ﺳﺌﻮال ﻛﺮد و در رواﻳﺖ دﻳﮕﺮ‪» :‬ﭼﻮن ﺧﻮاﺳﺘﻢ ]ﮔـﺮدن[ او را ﺑـﺰﻧﻢ ﮔﻔـﺖ‪ :‬ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ‬

‫اﷲ«‪.1‬و ﺣﺪﻳﺚ ﺑﻌﺪي ﺣﺪﻳﺚ اﺳﺎﻣﻪ ﺑﻦ زﻳﺪ اﺳﺖ‪ :‬زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻓﺮدي از ﻃﺎﻳﻔﻪي ﺟﻬﻨﻲ‬
‫]درزﻳﺮ دﺳﺘﺎن او[ در آﺳﺘﺎﻧﻪي ﺑﻴﻬﻮﺷﻲ ﮔﻔﺖ‪» :‬ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ« اﻣ‪‬ﺎ اﺳـﺎﻣﻪ او را از ﭘـﺎي‬
‫درآورد‪.2‬‬

‫اﻳﻦ ﺳﻴﺎق و ﻋﺒﺎرت ﺟﻬﺖ اﻗﺮار ﺑﻪ اﺳﻼم ﻛﻪ اﺑﻮﻋﻮاﻧﻪ آن را ﺑـﻪ وﺳـﻴﻠﻪي اﻳـﻦ دو‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ـ ﻛﻪ ﻫﺮ دو ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺑﺪان ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺮده ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ در‬
‫ﻧﺰد او را ﺟﻼ ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﺎﻧﻊ از رﻳﺨﺘﻦ ﺧﻮنﻫﺎ ﻣﻲﺷﻮد‪.3‬‬

‫و اﻣ‪‬ﺎ اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن‪ 4‬در ﺻـﺤﻴﺢ ﺧـﻮد ﭘﻴﺮاﻣـﻮن ﻛﻠﻤـﻪي ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﺗﻌـﺪادي از‬

‫‪.1‬‬
‫‪.2‬‬

‫‪.3‬‬

‫‪.4‬‬

‫ﺑﺨﺎري داﺳﺘﺎن او را در ج‪ 5‬ص‪ ،19‬ﻛﺘﺎب اﻟﻤﻐﺎزي‪» ،‬ﺑﺎب ﺣﺪﺛﻨﻲ ﺧﻠﻴﻘﻪ«‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ ج‪2‬ص ‪99‬‬
‫ـ ‪ 101‬ﻛﺘﺎب اﻷﻳﻤﺎن ﺑﺎب ﺗﺤﺮﻳﻢ ﻛﺸﺘﻦ ﻛﺎﻓﺮ ﺑﻌﺪ از اﻗﺮار ﺑﻪ ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ آوردهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺨﺎري داﺳﺘﺎن او را در ج‪ 5‬ص‪ ،88‬ﻛﺘﺎب اﻟﻤﻐـﺎزي ﺑـﺎب‪ :‬ﺑﻌـﺚ اﻟﻨﺒـﻲ اﺳـﺎﻣﻪ‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ ج‪2‬‬
‫ص‪ 109‬ـ ‪ ،101‬ﺑﻪ ﻛﺘﺎب و ﺑﺎب ﻣﺸﺎراﻟﻴﻬﺎ در ﺣﺎﺷﻴﻪي ﭘﻴﺸﻴﻦ و ﻗﺒﻞ از ﻣﺮاﺟﻌﻪ‪ ،‬و ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺳﺨﻦ‬
‫اﺑﻮﻋﻮاﻧﻪ و اﺳﺘﺪﻻﻟﺶ در ﻛﺘﺎﺑﺶ ﻣﺴﻨﺪ‪ ،‬ج‪1‬ص‪ 65‬ـ ‪.68‬‬
‫ان ﺷﺎء اﷲ در ص ‪ 88‬ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم ﺳﺨﻦ ﺧﻄﺎﺑﻲ و اﺑﻦ ﺣﺠـﺮ را ﺧـﻮاﻫﻴﻢ آورد ﻛـﻪ ﺗﻔﺼـﻴﻞ‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮي در اﻣﺮ ﻛﺎﻓﺮ اﮔﺮ در ﺣﺎل ﺟﻨﮓ ﻳﺎ در ﺣﺎل آﺷﺘﻲ و ﺳﻠﻢ ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﻗﺮار ﺑـﻮرزد در آن‬
‫وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫او ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﺗﻤﻴﻤﻲ ﺑﺴـﺘﻲ ﺣـﺎﻓﻆ اﺳـﺖ‪ ،‬از اﻓـﺮاد ﻛﺜﻴـﺮي ﺣـﺪﻳﺚ‬
‫ﺷﻨﻴﺪه اﺳﺖ از ﺟﻤﻠﻪ اﺑﻦ ﺧﺰﻳﻤﻪ و زﻛﺮﻳﺎي ﺳﺎﺟﻲ و ﻏﻴﺮ اﻳﻦ دو‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در ﻣﻘﺪﻣﻪي اﻻﻧـﻮاع‬
‫ـ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در اﻻﺣﺴﺎن ج‪ 1‬ص‪ 152‬آﻣﺪه اﺳﺖ ـ ﮔﻮﻳﺪ‪« :‬ﺷﺎﻳﺪ ﺑﺘﻮان ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﻣـﺎ از ﺑﻴﺸـﺘﺮ از‬
‫دو ﻫﺰار ﺗﻦ ﺣﺪﻳﺚ درﻳﺎﻓﺖ ﻛﺮده و ﻧﻮﺷﺘﻪاﻳﻢ«‪ .‬و ﻣﺸﻬﻮرﺗﺮﻳﻦ ﻛﺘﺎﺑﻬـﺎﻳﺶ اﻟﺼـﺤﺎح‪ ،‬و ﻛﺘـﺎب‬
‫اﻟﺜﻘﺎت‪ ،‬و ﻛﺘﺎب اﻟﻤﺠﺮوﺣﻴﻦ و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬زﻣﺎﻧﻲ ﻣﺴـﻮوﻟﻴﺖ ﺗﻮﻟﻴـﺖ ﻣﻨﺼـﺐ ﻗﻀـﺎوت‬
‫ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻧﮕﺎه‪ :‬اﻟﺴﻴﺮ ذﻫﺒﻲ‪ ،‬ج‪ 16‬ص‪ 92‬ـ ‪.104‬و ﻃﺒﻘﺎت اﺑـﻦ ﺻـﻼح ج‪2‬‬
‫ص‪ 115‬ـ ‪ ،118‬و ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ج‪ 1‬ص‪ 290‬ـ ‪ ،291‬و ﻃﺒﻘﺎت ﺳﺒﻜﻲ ج‪ 3‬ص‪ 131‬ـ ‪.135‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع‬

‫﴿ ‪﴾46‬‬

‫ﻋﻨﻮانﺑﻨﺪﻳﻬﺎﻳﻲ را آورده اﺳﺖ و ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ اﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻛﻪ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨـﺪ ﺑـﺮ ﻛﻠﻤـﻪي‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻲورزد و از ﻛﺎﻧﺎل اﻳﻦ ﻋﻨﻮانﺑﻨﺪيﻫﺎ ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﻧـﺰد او ﺟـﻼ و‬
‫آﺷﻜﺎري و روﺷﻨﻲ وﻳﮋهاي ﭘﻴﺪا ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [20‬از ﺟﻤﻠﻪ در ﺑﺎب ﭼﻬﺎرم از ﻛﺘﺎب اﻳﻤﺎن‪» :‬ﻣﺒﺤﺚ اﺛﺒﺎت اﻳﻤﺎن ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫـﺮ‬
‫دو ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ اﻗﺮار ﺑﻮرزد« و در ﻣﻘﺎم ﺑﻴـﺎن و ﺗﻮﺿـﻴﺢ آن ﺣـﺪﻳﺚ ﺟﺎرﻳـﻪي را آورده‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( از ﺧﺪا و رﺳﻮﻟﺶ از وي ﺳﺆال ﻛـﺮد‪ .‬ﭼـﻮن ﺟـﻮاب داد‬

‫ﮔﻔﺖ‪» :‬او را آزاد ﻛﻨﻴﺪ ﭼﻮن اﻳﻤﺎﻧﺪار اﺳﺖ«‪.1‬‬

‫]‪ [21‬اﺑﻦ ﺣﺒﺎن در اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﺑﺮ ﭼﻴﺰي ﺗﻜﻴﻪ ﻛﺮده ﻛـﻪ ﻗﺒـﻞ از او ﺷـﺎﻓﻌﻲ ﻧﻴـﺰ در‬
‫ﻣﻌﻨﺎي وﺻﻒ اﺳﻼم ﺑﺮ آن ﺗﻜﻴﻪ ﻛﺮده ﺑﻮد ﻛﻪ او ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺣﺪﻳﺚ )ﺣﺪﻳﺚ ﺟﺎرﻳﻪ(‬
‫اﺳﺘﺪﻻل ﻛﺮده ﺑﻮد‪.2‬‬
‫]‪ [22‬و از ﺟﻤﻠﻪ ﺳﺨﻦ او در ﺑﺎب ﭼﻬﺎرم ﻧﻴﺰ‪» :‬ﻛﻪ ﺳﺨﻦ از واﺟﺐ ﮔﺸﺘﻦ ﺑﻬﺸﺖ ـ‬
‫ﺑﺮاي ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ اﻋﺘﺮاف ورزد ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﻲآورد و اﻳﻨﻜﻪ ﺑـﻪ وﺳـﻴﻠﻪ‬
‫آن آﺗﺶ دوزخ ﺑﺮ وي ﺣﺮام ﻣﻲﮔﺮدد« و ﺑﺮاي ﺑﻴـﺎن و ﺗﻮﺿـﻴﺢ ﻳﻜﺘﺎﭘﺮﺳـﺘﻲ ﺑـﻪ اﻳـﻦ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻲورزد »اﻧﻪ ﻣﻦ ﺷﻬﺪ ان ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ اﷲ ﺣﺮﻣـﻪ اﷲ ﻋﻠـﻲ اﻟﻨـﺎر و‬
‫اوﺟﺐ ﻟﻪ اﻟﺠﻨﺔ«‪.3‬‬
‫]ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﻪ ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﮔﻮاﻫﻲ دﻫﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ او را از آﺗـﺶ دوزخ ﻣﺤﻔـﻮظ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻬﺸﺖ را ﺑﺮاي او واﺟﺐ ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ‪ [.‬و ﺑﺪون ﺷﻚ اﻳﻦ ﻋﻤﻞ ﺑﻴـﺎنﻛﻨﻨـﺪهي‬
‫ﻣﻌﻨﺎ و ﻣﻔﻬﻮم ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫]‪ [23‬و اﻣ‪‬ﺎ آﺟﺮّي‪ 4‬ﺑﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻲ ﻣﺨﺘﺼﺮ و ﺑﻠﻴﻎ ﺑـﻪ ﺑﻴـﺎن ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﭘﺮداﺧﺘـﻪ آﻧﺠـﺎ ﻛـﻪ‬

‫‪.1‬‬

‫‪.2‬‬
‫‪.3‬‬
‫‪.4‬‬

‫ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻷﺣﺴﺎن ﻓﻲ ﺗﻘﺮﻳﺐ ﺻﺤﻴﺢ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ج‪ 1‬ص‪ ،383‬و ﺣـﺪﻳﺚ ﺟﺎرﻳـﻪ را اﻣـﺎم ﻣﺴـﻠﻢ در‬
‫ج‪ 5‬ص‪ 23‬ـ ‪ 24‬رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻛﺘﺎب اﻟﺴﺎﺟﺪ‪ ،‬ﺑـﺎب ﺗﺤـﺮﻳﻢ ﻛـﻼم در ﻧﻤـﺎز‪ ،‬اﺣﻤـﺪ در‬
‫ﻣﺴﻨﺪ ج‪ 5‬ص‪ 447‬و ﻏﻴﺮ اﻳﻦ دو‪ ،‬و اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻌﺎوﻳﻪي ﺑﻦ ﺣﻜﻢ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻌـﺮوف‬
‫ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻧﮕﺎ‪ :‬ام ج‪ 5‬ص‪ 280‬ـ ‪ 281‬و ﻧﮕﺎ اﻟﺮﺳﺎﻟﻪ ص‪.75‬‬
‫ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻷﺣﺴﺎن ج‪ 1‬ص‪ 428‬ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺬﻛﻮر را اﺣﻤﺪ ﻧﻴﺰ در ﻣﺴﻨﺪش رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ ﺳـﻬﻴﻞ‬
‫ﺑﻦ ﺑﻴﻀﺎء ﻧﻴﺰ آﻧﺮا ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻌﻨﺎ در ج‪ 3‬ص‪ 466‬ـ ‪ 467‬آورده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺴﻴﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻐﺪادي آﺟﺮي‪ ،‬از اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﻛﺠﻲ و اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻐﻮي و ﻏﻴـﺮ‬
‫اﻳﻦ دو ﺣﺪﻳﺚ اﺳﺘﻤﺎع ﻛﺮد‪ .‬از ﻣﺸﻬﻮرﺗﺮﻳﻦ ﻛﺘﺎبﻫﺎﻳﺶ ﻛﺘـﺎب ﺍﻟﺸـﺮﻳﻌﺔ ﻓـﻲ اﻟﺴـﻨﻪ‪ ،‬و ﻛﺘـﺎب‬

‫﴿‪﴾47‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﮔﻮﻳﺪ‪ ...» :‬اﻣ‪‬ﺎ ﺑﻌﺪ ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺎ و ﺷﻤﺎ را ﻣﻮرد رﺣﻤﺖ ﺧﻮﻳﺶ ﻗـﺮار دﻫـﺪ‪ ،‬ﻛـﻪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ و ﻓﺮﺳﺘﺎدهي ﺧﻮد ﻣﺤﻤﺪ )ص( را ﺑﻪ ﺳﻮي ﻫﻤﻪي اﻧﺴﺎنﻫﺎ رواﻧﻪ ﻛﺮد‬
‫ﺗﺎ ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ او اﻗﺮار ﺑﻮرزﻧﺪ و ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ‪) :‬ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ و ﻣﺤﻤـﺪ رﺳـﻮل اﷲ(‪ 1‬او در‬
‫ﺟﻤﻠﻪاي ﻛﻪ در ﺗﻌﻘﻴﺐ ﻛﻼم ﺧﻮد آورده اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺮاد ﺧﻮﻳﺶ از ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺑﻴﺎن ﻛـﺮده‪،‬‬
‫زﻳﺮا ﺑﺮ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻻزم و ﺿﺮوري اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺘﻤﺎً ﺑﻪ »ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ و ﻣﺤﻤﺪ رﺳـﻮل اﷲ«‬
‫اﻗﺮار ورزﻧﺪ‪.‬‬

‫]‪ [24‬ﺧﻄّﺎﺑﻲ‪ 2‬در اﺛﻨﺎي ﺳﺨﻦ از ﺣﺪﻳﺚ اﺳﺎﻣﻪ ـ »آﻧﮕﺎه ﻛﻪ ﻣﺮدي را ﺑﻌـﺪ از اﻗـﺮار‬

‫ﺑﻪ ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﺪ«‪ 3‬ـ ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬در اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ اﻳﻦ ﻓﻘﻪ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ اﮔـﺮ‬
‫ﻛﺎﻓﺮ ﺷﻬﺎدت ﺑﺮ زﺑﺎن آورد‪ ،‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﺑﻪ ﺗﻮﺻﻴﻒ اﻳﻤﺎن ﻧﭙﺮدازد دﺳﺖ ﺑﺮ داﺷﺘﻦ از او و‬
‫اﻣﺘﻨﺎع از ﻛﺸﺘﻨﺶ ـ ﭼﻪ ﺑﻌﺪ از ﻗﺪرت ﻳـﺎﻓﺘﻦ ﺑـﺮ ﻛﺸـﺘﻦ او ﻳـﺎ ﻗﺒـﻞ از آن ـ واﺟـﺐ‬
‫اﺳﺖ«‪ .‬ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺪ ‪» :‬اﻣ‪‬ﺎ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ اﺳﺎﻣﻪ آن ﻣـﺮد ﺗﻨﻬـﺎ ﺑـﻪ ﺧـﺎﻃﺮ ﺟﻠـﻮﮔﻴﺮي از‬
‫ﻛﺸﺘﻪﺷﺪن و رﻳﺨﺘﻪ ﺷﺪن ﺧﻮﻧﺶ اﻗﺮار ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻧﻤﻮده ﺑﻮد ﻧﻪ از ﺳﺮِ اﻗﺮار و ﺗﺼﺪﻳﻖ‬
‫ﺑﺪان‪ ،‬و اﺳﺎﻣﻪ او را ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﻛﺸﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪهي او‪ ،‬آن ﻣﺮد ﻛﺎﻓﺮ و ﻣﺒـﺎح اﻟـﺪم‬

‫ﺑﻮد«‪.4‬‬

‫از ﺳﺨﻦ ﺧﻄّﺎﺑﻲ روﺷﻦ ﮔﺮدﻳﺪ ﻛﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻧﺰد او ﻫﻤﺎن ﮔﻮاﻫﻲ دادن ﺑـﻪ »ﻻ اﻟـﻪ‬
‫اﻻّ اﷲ« اﺳﺖ ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺮ زﺑﺎن آوردن اﻳﻦ ﻛﻠﻤـﻪ از ﺳـﻮي ﻓـﺮد ﻛـﺎﻓﺮ او را از ﺣﺎﻟـﺖ‬
‫ﻣﻬﺪور اﻟﺪ‪‬م ﺑﻮدن ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺖ اﻣﺘﻨﺎع از رﻳﺨﺘﻦ ﺧﻮﻧﺶ ﻧﻘﻞ ﻣـﻲﮔﺮداﻧـﺪ‪ ،‬و اﻳـﻦ‪ ،‬اﻣـﺮي‬

‫‪.1‬‬
‫‪.2‬‬

‫‪.3‬‬
‫‪.4‬‬

‫اﺧﻼق اﻟﻌﻠﻤﺎ‪ ،‬و ﻛﺘﺎب ﺗﺤﺮﻳﻢ اﻟﻨـﺮد و اﻟﺸـﻄﺮﻧﺞ و ﻏﻴـﺮ اﻳﻨﻬﺎﺳـﺖ‪ .‬داراي ﻣﻜﺎﻧـﺖ و ﺟﺎﻳﮕـﺎه‬
‫ﺑﺰرﮔﻲ ﺑﻮد‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﻌﺮوف ﺑﻮد ﻛﻪ او ﭘﻴﺮو ﺳﻨّﺖ و اﻫﻞ اﺗﺒـﺎع اﺳـﺖ‪ .‬ﻧﮕـﺎ‪ :‬اﻟﺴـﻴﺮ ذﻫﺒـﻲ‪ ،‬ج‪16‬‬
‫ص‪ 133‬ـ ‪ ،135‬ﻃﺒﻘﺎت ﺳﺒﻜﻲ‪ ،‬ج‪ 3‬ص‪ 149‬و وﻓﻴﺎت اﻷﻋﻴﺎن اﺑﻦ ﺧﻠﻜﺎن ج‪ 4‬ص‪ 292‬ـ ‪293‬‬
‫و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻟﺸﺮﻳﻌﻪ ص‪.99‬‬
‫اﺑﻮ ﺳﻠﻴﻤﺎن ﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﻴﻢ ﺑﺴﺘﻲ اﻣﺎم ﺷﻬﻴﺮ‪ ،‬از اﺑﻦ اﻷﻋﺮاﺑﻲ و اﺑﻮاﻟﻌﺒﺎس اﺻﻢ ﺣﺪﻳﺚ ﺷـﻨﻴﺪ‪،‬‬
‫و ﻓﻘﻪ ﺷﺎﻓﻌﻲ را از اﺑﻮﺑﻜﺮ ﻗﻔﺎل ﺷﺎﺷﻲ و اﺑﻮ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه دو ﻋﺎﻟﻢ ﻧﺎﻣﺪار ﺷﺎﻓﻌﻲ ﮔﺮﻓـﺖ‪.‬‬
‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺴﻨﻦ و ﻛﺘﺎب اﻟﻐﻨﻴﻪ ﻋﻦ اﻟﻜﻼم و اﻫﻠﻪ و ﻛﺘﺎب ﻏﺮﻳﺐ اﻟﺤﺪﻳﺚ و ﻏﻴـﺮ اﻳﻨﻬـﺎ‬
‫از ﺟﻤﻠﻪي ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت او ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻟﺴﻴﺮ ذﻫﺒـﻲ ج‪ 17‬ص‪ 23‬ـ ‪ .28‬ﻃﺒﻘـﺎت اﺑـﻦ ﺻـﻼح ج‪1‬‬
‫ص‪ 467‬ـ ‪ ،471‬ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ج‪ 1‬ص‪ 307‬ـ ‪ ،309‬ﻃﺒﻘﺎت ﺳﺒﻜﻲ ج‪ 3‬ص‪ 282‬ـ ‪.290‬‬
‫ﺗﺨﺮﻳﺞ آن ﭼﻨﺪي ﭘﻴﺶ در ﺻﻔﺤﻪ ‪ 36‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺴﻨﻦ‪،‬ج ‪ 2‬ص‪.23‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع‬

‫﴿ ‪﴾48‬‬

‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﺰ اﻗﺮار ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ راه دﻳﮕﺮي ﺑﺪان وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫]‪ [25‬از اﻳﻨﺠﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﻮﻳﻨﻲ‪ 1‬وﻗﺘﻲ از ﻃﺮﻓﺪاري ﻋﻠﻢ ﻛﻼم ﺑﺮﮔﺸﺖ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨـﺎي‬
‫ﻋﻈﻴﻢ روي آورد و ﺑﻪ اﻃﺮاﻓﻴﺎن ﺧﻮد ﮔﻮﺷﺰد ﻛﺮد‪ ،‬واي ﺑـﻪ ﺣـﺎل ﻛﺴـﻲ ﻛـﻪ آﺧـﺮﻳﻦ‬
‫ﺣﺮﻓﺶ در اﻳﻦ ﺟﻬﺎن ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻧﺒﺎﺷﺪ و اﻳﻦ اﻣﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ او اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﺑـﺪان‬
‫اﻋﺘﺮاف‪ ،‬و از آن ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪» :‬ﭘﻨﺠﺎ ﻫﺰار در ﭘﻨﺠﺎ ﻫﺰار ]ﻛﺘـﺎب و ﻣﻄﺎﻟـﺐ[ ﺧﻮاﻧـﺪم‬
‫ﺳﭙﺲ اﻫﻞ اﺳﻼم را ﺑﺎ اﺳﻼم و داﻧﺶﻫﺎي ﻇﺎﻫﺮيﺷﺎن در آن رﻫﺎ ﻛﺮدم و ﺧﻮد را ﺑـﻪ‬
‫درﻳﺎي ﺑﺰرﮔﻲ اﻧﺪاﺧﺘﻢ و در آﻧﭽﻪ ﻛﻪ اﻫﻞ اﺳﻼم از آن ﻧﻬﻲ ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ ﺑـﻪ ﻏﻮ‪‬اﺻـﻲ‬
‫ﭘﺮداﺧﺘﻢ‪ ،‬و ﻫﻤﻪي اﻳﻦ ﻛﺎرﻫﺎ را در راﺳﺘﺎي ﻧﻴﻞ ﺑﻪ ﺣﻖ و دﺳﺘﺮﺳﻲ ﺑﻪ آن اﻧﺠـﺎم دادم‬
‫و در ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻣﻦ ﺑﻪ ﺷﺪ‪‬ت از ﺗﻘﻠﻴﺪ ﻧﻬﻲ ﻣﻲﻛﺮدم و از آن ﺑﻴـﺰاري ﻣـﻲﺟﺴـﺘﻢ و ﻫـﻢ‬
‫اﻛﻨﻮن ]ﺑﻌﺪ از ﻫﻤﻪي اﻳﻦ ﺳﻮ و آن ﺳﻮ دوﻳﺪنﻫﺎ[ ﺑﻪ ﺳﻮي ﻛﻠﻤﻪي ﺣﻖ ﺑﺮﮔﺸـﺘﻪام و‬
‫ﺷﻤﺎ را ﺑﻪ دﻳﻦ ﭘﻴﺮزﻧـﺎن دﻋـﻮت ﻣـﻲﻧﻤـﺎﻳﻢ و اﮔـﺮ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻣـﺮا ﺑـﻪ ﻛـﺮم و ﻟﻄـﻒ‬
‫ﻣﻬﺮﺑﺎﻧﺎﻧﻪاش در ﻧﻴﺎﺑﺪ ﻛﻪ ﺑﺮ دﻳﻦ ﭘﻴﺮزﻧﺎن از دﻧﻴـﺎ روم و ﻋﺎﻗﺒﺖ اﻣﺮم ﻫﻨﮕﺎم رﻓـﺘﻦ از‬
‫اﻳﻦ دﻧﻴﺎ ﻛﻠﻤﻪي اﺧﻼص »ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ« ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭘﺲ واي ﺑﺮ اﺑﻦاﻟﺠﻮﻳﻨﻲ‪.«2‬‬
‫ﻣﻘﺼﻮد او از اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﻣﺮدن و از دﻧﻴﺎ رﻓﺘﻦ ﺑﺮ ﻓﻄﺮت اﺳﻼﻣﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻋﻤـﻮم‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺮ آن ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬آﻧﻬﻢ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺧﺪاوﻧﺪ و اﺧﻼص ﺑﺮاي او ـ ﺑﻪ دور از ﺗﻜﻠّﻔﺎت‬
‫ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ ـ اﺳﺖ‪.‬‬

‫و اﻣ‪‬ﺎ اﺑﻮﻣﻈﻔﺮ ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ‪ 3‬او ﻫﻢ از ﺗﻮﺣﻴﺪي ﻛﻪ رﺳـﻮل ﺧـﺪا )ص( ﺑـﺪان ﻣﺒﻌـﻮث‬

‫‪ .1‬و اﺑﻮ اﻟﻤﻌﺎﻟﻲ ﻋﺒﺪاﻟﻤﻠﻚ ﺑﻦ اﻣﺎم اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻳﻮﺳﻒ ﺟـﻮﻳﻨﻲ ﻧﻴﺸـﺎﺑﻮري ﻣﺸـﻬﻮر ﺑـﻪ‬
‫اﻣﺎم اﻟﺤﺮﻣﻴﻦ‪ ،‬از ﺑﺰرﮔﺎن ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬زﻣﺎﻧﻲ ﻳﻜﻲ از ﻣﺸﻬﻮرﺗﺮﻳﻦ ﻣﺘﻜﻠﻤـﻴﻦ ﺷـﺎﻓﻌﻲ ﺑـﻮد‪،‬‬
‫ﺑﻌﺪ از آن ﺑﻪ ﻛﻠّﻲ ﭘﺸﻴﻤﺎن ﮔﺸﺖ‪ ،‬و آرزو ﻣـﻲﻛـﺮد اي ﻛـﺎش ﻫﺮﮔـﺰ ﺑـﻪ ﻋﻠـﻢ ﻛـﻼم ﻣﺸـﻐﻮل‬
‫ﻧﻤﻲﮔﺮدﻳﺪ‪،‬و ﻳﺎران ﺧﻮد را ﻧﺼﻴﺤﺖ ﻣﻲﻛﺮد ﻛﻪ ﻣﺸﻐﻮل ﻋﻠﻢ ﻛـﻼم ﻧﺸـﻮﻧﺪ‪ .‬ﻧﮕـﺎ‪ :‬اﻟﺴـﻴﺮذﻫﺒﻲ‪،‬‬
‫ج‪ 18‬ص‪ 468‬ـ ‪ ،476‬ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ‪ ،‬ج‪ 2‬ص‪ 466‬ـ ‪ 470‬و ﻃﺒﻘـﺎت ﺳـﺒﻜﻲ ج‪ 5‬ص‪ 165‬ـ‬
‫‪.222‬‬
‫‪ .2‬ذﻫﺒﻲ در اﻟﺴﻴﺮ ج‪ 18‬آن را آورده اﺳﺖ‪ .‬ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ دﺳﺘﺨﻂ ﺧﻮد اﺑـﻮ ﺟﻌﻔـﺮ ]ﻣﺤﻤـﺪ‬
‫ﺑﻦ اﺑﻮﻋﻠﻲ[ را ﺧﻮاﻧﺪم ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺪ ﺷﻨﻴﺪم اﺑﻮاﻟﻤﻌﺎﻟﻲ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ ...‬اﻟﺦ‪ ،‬اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﻧﻴـﺰ در ﺗﻠﺒـﻴﺲ‬
‫اﺑﻠﻴﺲ ص‪ 85‬ﺷﺒﻴﻪ اﻳﻦ را ﻧﻘﻞ ﻛﺮده‪.‬‬
‫‪ .3‬او ﻋﻼﻣﻪ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﺠﺒﺎر ﺗﻤﻴﻤﻲ ﺣﻨﻔﻲ ﺑﻌﺪاً ﺷﺎﻓﻌﻲ‪ ،‬در ﻣﺬﻫﺐ ﺣﻨﻔﻲ ﻣﻬﺎرت‬
‫ﭘﻴﺪا ﻛﺮد و ﻣﺪت ‪ 30‬ﺳﺎل ﭘﻴﺮو آن ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻌﺪ ﺑﻪ ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ روي ٱورد و ﺑﺪﻳﻦ وﺳﻴﻠﻪ ﺷـﻬﺮ‬
‫ﻣﺤﻞ ﺳﻜﻮﻧﺖ او ﻣﺮو دﭼﺎر اﺿﻄﺮاب ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬و ﺑﺮ او ﺳﺨﺖ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﻪ روش ﺳﻠﻒ‬

‫﴿‪﴾49‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﮔﺸﺘﻪ ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ]‪ [26‬آورده و اﺧﺒﺎر ﻣﺘﻮاﺗﺮ در ﻣﻮرد آن را ذﻛـﺮ ﻛـﺮده و ﮔﻮﻳـﺪ‪:‬‬
‫»رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( ﻣﺮدم را ﺑﻪ اﺳﻼم و ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ دﻋﻮت ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬و ﭼﻮن ﻣﻌـﺎذ را ﺑـﻪ‬
‫ﻳﻤﻦ رواﻧﻪ ﻛﺮد ﺧﻄﺎب ﺑﻪ او ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﮔﻮاﻫﻲ »ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ«‪ 1‬دﻋﻮت ﻛـﻦ‪ ،‬و‬
‫ﻓﺮﻣــــﻮد‪» :‬أﻣــــﺮت أن أﻗﺎﺗــــﻞ اﻟﻨــــﺎس ﺣﺘــــﻲ ﻳﻘﻮﻟــــﻮا ﻻ إﻟــــﻪ إﻻّ‬
‫اﷲ«‪ 2‬و ‪.3‬‬
‫»ﻣﺄﻣﻮرﻳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪام ﺑﺎ ﻣﺮدم )ﻣﺸﺮﻛﺎن( ﺑﺠﻨﮕﻢ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲﻛﻪ ﻛﻠﻤﻪي »ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ« ﺑـﺮ‬
‫زﺑﺎن ﻣﻲآورﻧﺪ«‪.‬‬
‫اﺑﻮﻣﻈﻔّﺮ ﺑﺎ اﺳﺘﺪﻻل ﺑﻪ اﻳﻦ دو ﺣـﺪﻳﺚ و ﺑﻴـﺎن اﻳﻨﻜـﻪ رﺳـﻮل ﺧـﺪا ﻛـﺎﻓﺮان را ﺑـﻪ‬
‫ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ دﻋﻮت ﻣﻲﻛﺮد ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻛﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﮔﻮاﻫﻲ ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ اﺳﺖ‪ .‬و اﻳﻦ‬
‫ﻣﻌﻨﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﻠﻒ ﺻﺎﻟﺢ آن را از آن ﻓﻬﻢ ﻛﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و ﻫـﺮ ﻛﺴـﻲ از روش آﻧـﺎن‬
‫روي ﺑﺮﺗﺎﻓﺘﻪ و را ه دﻳﮕﺮي را در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘﻪ در واﻗﻊ راه رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺧﻄـﺎ‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫]‪ [27‬ﺑﻐﻮي‪ 4‬در ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﻪي ‪ 86‬ﺳﻮره زﺧﺮف ﻛﻪ ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪ µ ´ ³) :‬‬

‫‪.1‬‬
‫‪.2‬‬
‫‪.3‬‬
‫‪.4‬‬

‫ﻣﺘﻤﺎﻳﻞ ﮔﺮدﻳﺪ و ﺑﻪ ﺗﻘﻮﻳﺖ آن ﭘﺮداﺧﺖ‪ ،‬او ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﺘﻮﺳﻂ و ﻛﺘﺎب اﻻﻧﺘﺼﺎر و ﻛﺘـﺎب اﻟﻤﻨﻬـﺎج‬
‫ﻻﻫﻞ اﻟﺴﻨﻪ و ﻛﺘﺎب اﻟﺼﻄﻼم و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ از ﺧﻮد ﺑﺮ ﺟﺎي ﮔﺬاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي زﻧﺪﮔﻴﻨﺎﻣـﻪي او‬
‫ﺑﻪ اﻟﺴﻴﺮ ذﻫﺒﻲ ج‪ 19‬ص‪ 114‬ـ ‪ 119‬و ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ج‪ 2‬ص‪ 489‬ـ ‪ 490‬و ﻃﺒﻘﺎت ﺳـﺒﻜﻲ‬
‫ج‪ 5‬ص‪ 335‬ـ ‪ 346‬و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫رواﻳﺖ از ﺑﺨﺎري ج‪ 2‬ص‪ 136‬ﻛﺘﺎب اﻟﺰﻛﺎه‪ ،‬ﺑﺎب اﺧﺬ اﻟﺼﺪﻗﺔ ﻣﻦ اﻷﻏﻨﻴﺎء‪ ،‬ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 1‬ص‪196‬‬
‫ـ ‪ 197‬ﻛﺘﺎب اﻷﻳﻤﺎن ﺑﺎب اﻟﺪﻋﺎء اﻟﻲ اﻟﺸﻬﺎدﺗﻴﻦ‪.‬‬
‫ﺗﺨﺮﻳﺞ اﻳﻦ در ﺻﻔﺤﻪ ‪ 27‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫ﺷﺎﮔﺮدش ﻗﻮام اﻟﺴﻨﻪ در ﻛﺘﺎب اﻟﺤﺠﻪ ﻓـﻲ ﺑﻴـﺎن اﻟﻤﺤﺠـﻪ ج‪ 2‬ص‪ 119‬اﻳـﻦ ﻣﻄﻠـﺐ را آورده‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫او ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴﻴﻦ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻐﻮي ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﻣﺤﻴﻲ اﻟﺴﻨﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺰد ﺷـﻴﺦ و‬
‫رﻫﺒﺮ ﺷﺎﻓﻌﻲﻫﺎ ﻗﺎﺿﻲ ﺣﺴﻴﻦ ﺑـﻪ ﻳـﺎدﮔﻴﺮي ﻓﻘـﻪ ﭘﺮداﺧـﺖ‪ ،‬در ﺗﺼـﺎﻧﻴﻒ و ﺗﺄﻟﻴﻔـﺎﺗﺶ ﺑﺮﻛـﺖ‬
‫اﻧﺪاﺧﺘﻪ ﺷﺪ و در ﺗﺤﺼﻴﻞ آن ﺑﺎ ﻋﻠﻤﺎ ﺑﻪ رﻗﺎﺑﺖ ﭘﺮداﺧﺖ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪي ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت او ﺷﺮح اﻟﺴـﻨﻪ و‬
‫ﻛﺘﺎب ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ﻓﻲ اﻟﺘﻔﺴﻴﺮ‪ ،‬در ﻗﺴﻤﺖ زﻳﺎدي از ﻣﻮاد آن از ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ اﺳﺘﻔﺎده ﻛـﺮده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻛﺘﺎب دﻳﮕﺮي ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﻟﺘﻬﺬﻳﺐ ﻓﻲ اﻟﻤـﺬﻫﺐ را ﻧﻴـﺰ دارد‪ .‬ﻣﺘﻤﺎﻳـﻞ ﺑـﻪ روش و ﻣـﻨﻬﺞ‬
‫ﺳﻠﻒ ﺑﻮد‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻟﺴﻴﺮ ذﻫﺒـﻲ‪ ،‬ج‪ 19‬ص‪ 439‬ـ ‪ ، 443‬ﻃﺒﻘـﺎت اﺑـﻦﻛﺜﻴـﺮ‪ ،‬ج‪ 2‬ص‪ 548‬ـ ‪،549‬‬
‫ﻃﺒﻘﺎت ﺳﺒﻜﻲ‪ ،‬ج‪ 7‬ص‪ 75‬ـ ‪.80‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع‬

‫﴿ ‪﴾50‬‬

‫¶ ¸ ‪ (¾½ ¼  » º ¹‬ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪» :‬ﻣﻘﺼﻮد ﺑـﻪ ﮔـﻮاﻫﻲ ﺣـﻖ‪،‬‬
‫ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ »ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ« اﺳﺖ‪.«1‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻣﻌﺒﻮدﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﺸﺮﻛﺎن ﺑﻪ ﺟﺰ ﺧﺪا ﺑﻪ ﻓﺮﻳﺎد ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨﺪ و ﻣـﻲﭘﺮﺳـﺘﻨﺪ ﻗـﺪرت و‬
‫ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ ﺷﻔﺎﻋﺖ و ﻣﻴﺎﻧﺠﻲﮔﺮي را ﻧﺪارﻧـﺪ ﻣﮕـﺮ ﻛﺴـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ آﮔﺎﻫﺎﻧـﻪ ﺷـﻬﺎدت و‬
‫ﮔﻮاﻫﻲ داده ﺑﺎﺷﺪ«‪.‬‬

‫]‪ [28‬و اﻣ‪‬ﺎ ﻗﻮام اﻟﺴﻨﻪ اﺻﻔﻬﺎﻧﻲ ﺷﺎﮔﺮد اﺑﻮ ﻣﻈﻔّﺮ‪ 2‬ﻛﺘﺎب ﺧﻮد »اﻟﺤﺠ‪‬ﻪ«‪ 3‬را ﺑـﺎ ﺑـﺎﺑﻲ‬
‫ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان »ﺑﺎب اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ« ﺷﺮوع ﻛﺮده و در اﻳﻦ ﺑﺎب ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑـﻪ‬
‫اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﺘﻌﻠّﻖ ﺑﻪ »ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ« ﺗﻮﺿـﻴﺢ داده اﺳـﺖ‪ .‬ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﺣـﺪﻳﺚ‪» :‬اﻟﻠﻬـﻢ ﻟـﻚ‬
‫اﺳﻠﻤﺖ و ﺑﻚ آﻣﻨﺖ و ﻋﻠﻴﻚ ﺗﻮﻛﻠﺖ و اﻟﻴﻚ اﻧﺒﺖ و ﺑﻚ ﺧﺎﺻﻤﺖ اﻋﻮذ ﺑﻌﺰﺗﻚ‬
‫ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﻧﺖ ان ﺗﻀﻠﻨﻲ«‪.4‬‬
‫»ﺧﺪاوﻧﺪا ﺗﺴﻠﻴﻢ ﺗﻮ ﺷﺪم و ﺑﻪ ﺗﻮ اﻳﻤﺎن آوردم و ﺑﺮ ﺗﻮ ﺗﻮﻛّﻞ ﻛﺮدم و ﺑﻪ ﺳـﻮي ﺗـﻮ‬
‫ﺑﺎزﮔﺸﺘﻢ و ﺑﻪ واﺳﻄﻪي ﺗﻮ ﺑﻪ دﺷﻤﻨﻲ ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻢ ﺑﻪ ﻋﺰت ﺗﻮ ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮم )ﺧﺪاي ﺟﺰ ﺗﻮ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ( از اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺮا ﮔﻤﺮاه ﻛﻨﻲ«‪.‬‬
‫و ﺣﺪﻳﺚ ‪ :‬رﺳﻮل ﺧﺪا دﻋﺎ ﻣﻲﻛﺮد و ﻣﻲﮔﻔﺖ‪» :‬اﺷﻬﺪ ان ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﻧﺖ وﺣـﺪك‬
‫ﺤ ‪‬ﻤﺪ‪ 5«‬ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻲدﻫﻢ ﻛﻪ ﺧﺪاﻳﻲ ﺟﺰ ﺗﻮ ﻧﻴﺴﺖ‬
‫ﻻ ﺷﺮﻳﻚ ﻟﻚ‪ ،‬ﻟﻚ ا ْﻟﻤ‪ْ ‬ﻠﻚ‪ ‬و‪َ ‬ﻟﻚ‪ ‬ا ْﻟ ‪‬‬
‫‪.1‬‬
‫‪.2‬‬

‫‪.3‬‬
‫‪.4‬‬

‫‪.5‬‬

‫ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ‪ ،‬ج‪ 7‬ص‪.224‬‬
‫او اﻣﺎم ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀﻞ ﺗﻴﻤﻲ اﺻﻔﻬﺎﻧﻲ اﺳﺖ‪ ،‬از ﻛﺴـﺎﻧﻲ )ﻣﺠﻤﻮﻋـﻪاي(‬
‫ﺣﺪﻳﺚ رواﻳﺖ ﻛﺮده‪ ،‬و ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﺸﺎﻫﻴﺮ ﻫﻤﭽﻮن اﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ و اﺑﻮ ﻃـﺎﻫﺮ ﺳـﻠﻔﻲ و اﺑﻮﻗﺎﺳـﻢ‬
‫ﺑﻦ ﻋﺴﺎﻛﺮ و ﻏﻴﺮ ﻫﻢ از وي ﺣﺪﻳﺚ رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬او ﺑﻪ ﭘﻴﺮوي و ﻣﻼزﻣﺖ ﺳـﻨﺖ ﺷـﻬﺮت داﺷـﺖ‬
‫ﺗﺄﻟﻴﻔﻲ در آن دارد‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺳﻴﺮ ذﻫﺒﻲ‪ ،‬ج‪20‬ص ‪ ،80‬ﻃﺒﻘـﺎت اﺑـﻦ ﻛﺜﻴـﺮ‪ ،‬ج‪ 2‬ص‪ 591‬ـ ‪ ، 594‬ﻃﺒﻘـﺎت‬
‫ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ از اﺑﻦ ﻗﺎﺿﻲ ﺷﻬﺒﻪ‪ ،‬ج‪ 1‬ص‪ 308‬ـ ‪ 309‬و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ‪.‬‬
‫اﻟﺤﺠﻪ ﻓﻲ ﺑﻴﻦ اﻟﻤﺤﺠﻪ‪ ،‬ج‪1‬ص ‪ 85‬ـ ‪.90‬‬
‫رواﻳﺖ از ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 17‬ص‪ 38‬ـ ‪ 39‬ﻛﺘﺎب اﻻدﻋﻴﻪ ‪،‬ﺑﺎب اﻟﺪﻋﺎء ﻋﻨﺪاﻟﻨﻮم ﺑﻪ اﻳﻦ ﻟﻔﻆ‪،‬ﺑﺨـﺎري ﺑـﺎ‬
‫ﻋﺒﺎرﺗﻲ ﺷﺒﻴﻬﻪ اﻳﻦ‪ ،‬ﺣﺪﻳﺚ را در ﭼﻨﺪ ﺟﺎي ﻛﺘـﺎﺑﺶ آورده اﺳـﺖ‪ .‬از ﺟﻤﻠـﻪ ج‪ 2‬ص‪ 41‬ـ ‪،42‬‬
‫ﺑﺎب اﻟﺘﻬﺠﺪ ﺑﺎﻟﻠﻴﻞ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺳﺒﺖ اﻳﻦ آﻳﻪي ﻛﺮﻳﻤﻪ‪) :‬و ﻣﻦ اﻟﻠﻴﻞ ﻓﺘﻬﺠ‪‬ﺪ ﺑﻪ ﻧﺎﻓﻠﺔ ﻟـﻚ( ﺗﺮﺟﻤـﻪ‪:‬‬
‫»در ﭘﺎﺳﻲ از ﺷﺐ از ﺧﻮاب ﺑﺮﺧﻴﺰ و در آن ﻧﻤﺎز ﺗﻬﺠﺪ ﺑﺨﻮان اﻳﻦ ﻳﻚ ﻓﺮﻳﻀﻪي اﺿﺎﻓﻲ ﺑﺮاي ﺗﻮﺳﺖ«‪.‬‬
‫اﻣﺎم اﺣﻤﺪ در ﻣﺴﻨﺪ زﻳﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬از ﻣﺴﻨﺪ ﺧﻮدش ج‪ 5‬ص‪ 191‬در ﺣـﺪﻳﺜﻲ ﻃـﻮﻻﻧﻲ ﻛـﻪ در‬
‫ﺑﺮﺧﻲ از اﻟﻔﺎظ آن ﺷﻮاﻫﺪي اﺳﺖ ـ ﺑﻪ وﻳﮋه در آﺧﺮ آن ﻛﻪ ﻣﻦ ﻧﻴﺎوردهاﻣـﺶ ـ و ﺑﺨـﺎري ج‪1‬‬
‫ص‪ 184‬ﻛﺘﺎب اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ﺑـﺎب ﻗـﻮل اﷲ ﺗﻌـﺎﻟﻲ )وﺟـﻮه ﻳﻮﻣﺌـﺬ ﻧﺎﺿـﺮﺓ( ﺗﺮﺟﻤـﻪ‪» :‬در آن روز‬

‫﴿‪﴾51‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺗﻨﻬﺎ و ﺑﻲﺷﺮﻳﻜﻲ‪ ،‬ﭘﺎدﺷﺎﻫﻲ و ﺳﭙﺎس ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮاي ﺗﻮﺳﺖ‪ .‬و ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺮدي ﻛﻪ دﻋﺎ ﻛـﺮد‬
‫و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺮوردﮔﺎرا ﻣﻦ از ﺗﻮ ﻣﻲﻃﻠﺒﻢ ﺑﻪ دﻟﻴـﻞ اﻳﻨﻜـﻪ ﺛﻨـﺎ و ﺳـﭙﺎس ﺗﻨﻬـﺎ ﺷﺎﻳﺴـﺘﻪي‬
‫ﺗﻮﺳﺖ و ﺧﺪاي ﺟﺰ ﺗﻮ ﻧﻴﺴﺖ‪...‬رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( ﮔﻔﺖ‪» :‬ﻟﻘﺪ دﻋﺎ اﷲ ﺑﺎﺳﻤﻪ اﻟـﺬي‬
‫اذا دﻋﻲ ﺑﻪ اﺟﺎب«‪ 1‬اﻳﻦ ﻣﺮد ﺧﺪا را ﺑﻪ ﻧﺎﻣﻲ ]از ﻧﺎمﻫﺎي او[ ﺧﻮاﻧﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﻪ آن‬
‫ﺧﻮاﻧﺪه ﺷﻮد ]دﻋﺎ را[ اﺟﺎﺑﺖ ﻛﻨﺪ و ﺣﺪﻳﺚ ﻓﺮﺳﺘﺎدن ﻣﻌـﺎذ ﺑـﻪ ﺳـﻮي ﻳﻤـﻦ و در آن‬
‫آﻣﺪه اﺳﺖ‪» :‬ﻓﺎدﻋﻬﻢ اﻟﻲ ﺷﻬﺎدﺓ ان ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ«‪ 2‬آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﺳﻮي ﮔـﻮاﻫﻲ دادن ﺑـﻪ‬
‫اﻳﻨﻜﻪ ﺧﺪاي ﺟﺰ اﷲ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﺨﻮان‪.‬‬
‫و ﺣﺪﻳﺚ »ﻣﻦ ﻗﺎل ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ و ﻛﻔﺮ ﺑﻤﺎ ﻳﻌﺒﺪ ﻣﻦ دون اﷲ ﺣﺮم ﻣﺎﻟﻪ و دﻣـﻪ و‬
‫ﺣﺴﺎﺑﻪ ﻋﻠﻲ اﷲ«‪ .3‬ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﮕﻮﻳﺪ ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ و ﻛﺎﻓﺮ ﺷﻮد ﺑﻪ ﻫﺮ آﻧﭽـﻪ ﻛـﻪ از ﻏﻴـﺮ‬
‫ﺧﺪا ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻣﻲﺷﻮد ﺧﻮن و ﻣﺎﻟﺶ ﺣﺮام و ﻣﺤﻔﻮظ و ﺣﺴﺎﺑﺶ ﺑﺮ ﺧﺪاﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ ﻫﻤﻪي اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﺑﺮاي ﺗﺒﻴﻴﻦ و‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ آن در »ﺑﺎب اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ« آورده ﺷﺪهاﻧﺪ و از آﻧﻬﺎ ﻣﻌﻠﻮم ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﺮاد او ]ﻗﻮام‬
‫اﻟﺴﻨﻪ[ ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﮔﻮاﻫﻲ ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ اﺳﺖ‪.‬‬

‫]‪ [29‬ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻲ‪ 4‬ﻧﻴﺰ ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪ ﻛﻪ ﺗﻜﻠﻴﻒ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ‪» :‬ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻧﻔﻲ ﺷﺮﻳﻚ‬

‫وارد ﺷﺪه اﺳﺖ‪» .‬اﻣﺮت ان اﻗﺎﺗﻞ اﻟﻨﺎس ﺣﺘـﻲ ﻳﻘﻮﻟـﻮا ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ اﷲ«‪» 5‬ﻣﺄﻣﻮرﻳـﺖ‬
‫ﻳﺎﻓﺘﻪام ﺑﺎ ﻣﺮدم ﺑﺠﻨﮕﻢ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻛﻠﻤﻪي ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ ﺑﺮ زﺑﺎن ﻣﻲآورﻧﺪ«‪.‬‬

‫‪.1‬‬
‫‪.2‬‬
‫‪.3‬‬
‫‪.4‬‬

‫‪.5‬‬

‫ﭼﻬﺮهﻫﺎي ﺷﺎداب و ﺷﺎداﻧﻨﺪ« و ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 5‬ص‪ 54‬ـ ‪ 55‬ﻛﺘﺎب اﻟﺼﻼﺓ ﺑﺎب اﻟﺼﻼﺓ اﻟﻨﺒﻲ )ص( و‬
‫دﻋﺎﻳﺶ در ﺷﺐ‪.‬‬
‫رواﻳﺖ از اﺣﻤﺪ ج‪ 3‬ص‪ ،158‬و اﺑﻮ داود ج‪2‬ص ‪ 167‬ـ ‪ 168‬و ﻏﻴﺮ اﻳﻦ دو‪.‬‬
‫ﺗﺨﺮﻳﺠﺶ در ﺻﻔﺤﻪ ‪ 40‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫رواﻳﺖ ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 1‬ص‪ 212‬ﻛﺘﺎب اﻷﻳﻤﺎن ﺑﺎب اﻷﻣﺮ ﺑﻘﺘﺎل اﻟﻨﺎس ﺣﺘـﻲ ﻳﻘﻮﻟـﻮا ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ اﷲ‪ ،‬و‬
‫رواﻳﺖ از اﺣﻤﺪ ج‪ 3‬ص‪ ،472‬و ﻏﻴﺮ اﻳﻦ دو‪.‬‬
‫اﺑﻮاﻟﻔﺘﺢ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﻜﺮﻳﻢ ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺷﻴﺦ اﻫﻞ ﻛﻼم در ﻣﺤﻀﺮ ﺧـﻮاﻓﻲ ﺷـﺎﻓﻌﻲ در ﻓﻘـﻪ‬
‫ﻣﻬﺎرت ﭘﻴﺪا ﻛﺮد‪ ،‬ﻛﺘﺎب اﻟﻤﻠﻞ و اﻟﻨﺤﻞ و ﻛﺘﺎب ﻣﺼﺎرﻋﻪ اﻟﻔﻼﺳﻔﻪ و ﻛﺘﺎب ﻧﻬﺎﻳﻪ اﻟﻘﺪام ـ ﻛﻪ در‬
‫آن ﺑﻪ ﺳﺮﮔﺮداﻧﻲ اﻫﻞ ﻛﻼم و ﻓﻠﺴﻔﻪ )در ص‪ (3‬اﻋﺘﺮاف ﻛﺮده اﺳـﺖ ـ از ﺟﻤﻠـﻪي ﺗﺄﻟﻴﻔـﺎت او‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻟﺴﻴﺮ ذﻫﺒﻲ ج‪ 20‬ص‪ 212‬ـ ‪ ،213‬و ﻃﺒﻘـﺎت اﺑـﻦ اﻟﺼـﻼح ج‪ 1‬ص‪ 212‬ـ ‪،213‬‬
‫ﻃﺒﻘﺎت ﺳﺒﻜﻲ ج‪ 6‬ص‪ 128‬ـ ‪ 130‬و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ‪.‬‬
‫ﮔﻮﺷﻪاي از ﺣﺪﻳﺜﻲ ﻛﻪ ﺗﺨﺮﻳﺞ آن در ﺻﻔﺤﻪ ‪ 27‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع‬

‫﴿ ‪﴾52‬‬

‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﺤﻞ ﻧﺰاع ﻣﻴﺎن ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان و ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺮدم در ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﻗـﺮار داده ﺷـﺪه‬
‫اﺳـــﺖ‪] (k j i h gfe d cb a `):‬ﻏـــﺎﻓﺮ‪:‬‬
‫آﻳﻪ‪.[12‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اﻳﻦ ﺑﺪان ﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺧـﺪا ﺑـﻪ ﻳﮕـﺎﻧﮕﻲ ﺧﻮاﻧـﺪه ﻣـﻲﺷـﺪ‬
‫ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻴﺪ و اﮔﺮ ﺑﺮاي ﺧﺪا اﻧﺒﺎز ﻗﺮار داده ﻣﻲﺷﺪ ﺑﺎور ﻣﻲداﺷﺘﻴﺪ‪«.‬‬

‫)‪ ~ } |{  z y x w   v u t s r‬‬
‫ ¡ ‪] (¥¤ £ ¢‬اﻟﺰﻣﺮ‪ :‬آﻳﻪ‪[45‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ ﻳﺎد ﻣﻲﺷﻮد ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ آﺧـﺮت اﻳﻤـﺎن ﻧﺪارﻧـﺪ‬
‫دﻟﻬﺎﻳﺸﺎن ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﺑﻴﺰار ﻣﻲﮔﺮدد«‬

‫و اﮔﺮ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻏﻴﺮ از او ﺧﻮاﻧﺪه ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬آﻧﮕﺎه ﺑﻪ ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ ﻣﮋده ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪.‬‬

‫)¨ © ‪ ¸ ¶ µ ´ ³ ²± ° ¯ ® ¬ « ª‬‬
‫‪] (½¼ » º ¹‬اﻻﺳﺮاء‪ :‬آﻳﻪ‪[46‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﭘﺮوردﮔﺎرت را در ﻗﺮآن ﺑـﻪ ﻳﮕـﺎﻧﮕﻲ ﻳـﺎد ﻣـﻲﻛﻨـﻲ ﭘﺸـﺖ ﻛـﺮده و‬

‫ﻣﻲﮔﺮﻳﺰﻧﺪ«‪.1‬‬

‫او ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪ‪ ،‬و ﺑﻴﺎن اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ را ﺑﺎ ذﻛﺮ ﻧﺼـﻮص‬
‫دال ﺑﺮ ﻛﻠﻤﻪي ﺣﻖ »ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ« ﺟﻼي ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﺨﺸﻴﺪه اﺳﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺣﺪﻳﺜﻲ ﻛﻪ آن را‬
‫در ﻣﻘﺎم ﺗﻌﻘﻴﺐ ﺑﺮ ﺳﺨﻦ ﺧﻮﻳﺶ آورده و ﺳﻪ آﻳﻪي ﻓﻮق ﻛﻪ ﻣﻌﻨـﺎي آﻧﻬـﺎ ﺑـﺮ ﻣﺤـﻮر‬
‫ﺗﻮﺻﻴﻪ در ﮔﺮدش اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [30‬اﺑﻦ اﻷﻧﺒﺎري »‪ 2 «/‬ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻫﻤﻪي ادﻳﺎن و ﺷﺮﻳﻌﺖﻫﺎ ﺑﺮاي ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺗﻮﺣﻴﺪ‬
‫‪ .1‬ﻧﻬﺎﻳﻪ اﻻﻗﺪام‪ ،‬ص‪.124‬‬
‫‪ .2‬او اﺑﻮ اﻟﺒﺮﻛﺎت ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﺑﻮاﻟﻮﻓﺎء ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﻴﺪاﷲ اﻧﺒﺎري ﺷﻴﺦ ﻧﺤﻮ‪ ،‬ﻓﻘﻪ را در ﻧﻈﺎﻣﻴـﻪ‬
‫ﻳﺎد ﮔﺮﻓﺖ و در ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻣﻬﺎرت ﭘﻴﺪا ﻛﺮد‪ ،‬ﺷﻬﺮﺗﺶ در ﻧﺤﻮ ﺑﺮ ﻛﺴـﻲ ﭘﻮﺷـﻴﺪه ﻧﻴﺴـﺖ‪،‬‬
‫ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺗﺄﻟﻴﻒ ﻛﺮده از ﺟﻤﻠﻪي ﻣﺸﻬﻮرﺗﺮﻳﻦ آﻧﻬﺎ در ﻋﻠـﻢ ﻟﻐـﺖ ﻛﺘـﺎب »اﻻﻧﺼـﺎف ﻓـﻲ‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻞ اﻟﺨﻼف ﺑﻴﻦ اﻟﺒﺼﺮﻳﻴﻦ و اﻟﻜﻮﻓﻴﻴﻦ«‪ ،‬و ﻛﺘﺎب »اﺳﺮار اﻟﻌﺮﺑﻴـﻪ«‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽـﻪ ﻛﺘـﺎﺑﻲ ﺑـﻪ ﻧـﺎم‬
‫»اﻟﻨﻮر اﻟﻼﻣﻊ ﻓﻲ اﻋﺘﻘﺎد اﻟﺴﻠﻒ اﻟﺼﺎﻟﺢ« ﺗﺄﻟﻴﻒ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻟﺴـﻴﺮ ذﻫﺒـﻲ ج‪20‬ص ‪ 113‬ـ‬
‫‪ ،115‬ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ج‪ 2‬ص‪ 691‬ـ ‪ ،692‬ﻃﺒﻘﺎت ﺳﺒﻜﻲ ج‪ 7‬ص‪ 155‬ـ ‪.156‬‬

‫﴿‪﴾53‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ـ ﻧﻪ ﻣﻌﺮﻓﺖ وﺟﻮد ﺧﺎﻟﻖ ـ آﻣﺪهاﻧﺪ »اُ ‪‬ﻣﺮْت‪ ‬ان اﻗﺎﺗﻞ اﻟﻨﺎس ﺣﺘﻲ ﻳﻘﻮﻟـﻮا ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ‬
‫‪1‬‬

‫اﷲ« دﻋﻮت ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺷﺪه ﻧﻪ اﺛﺒﺎت وﺟـﻮد ﺧـﺎﻟﻖ‪ ،‬اﷲ ﺗﻌـﺎﻟﻲ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪:‬‬

‫)‪] (ÇÆ Å Ä Ã Â‬زﺧﺮف‪[87 :‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬و اﮔﺮ از آﻧﻬﺎ ﺑﭙﺮﺳﻲ ﻛﻪ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ آﻧﻬﺎ را ﺧﻠﻖ ﻛﺮده ﻣﺆﻛﺪاً ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪» :‬اﷲ««‪.‬‬

‫و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫) ‪ ¯  ® ¬ « ª© ¨ § ¦ ¥ ¤ £‬‬
‫‪ ¾ ½ ¼ » º ¹ ¸  ¶ µ ´ ³ ² ± °‬‬
‫¿ ‪] ( ÇÆ Å Ä Ã  Â Á À‬اﺑﺮاﻫﻴﻢ‪ :‬آﻳﻪ‪.[10‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان ﺷﺎن ﺑﺪﻳﺸﺎن ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻣﮕﺮ درﺑﺎرهي وﺟﻮد ﺧﺪا آﻓﺮﻳﻨﻨﺪهي آﺳﻤﺎنﻫـﺎ و‬
‫زﻣﻴﻦ ﺑﺪون ﻣﺪل و ﻧﻤﻮﻧﻪي ﭘﻴﺸﻴﻦ‪ ،‬ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪي در ﻣﻴﺎن اﺳﺖ او ﺷﻤﺎ را ﻓﺮا ﻣـﻲﺧﻮاﻧـﺪ‬
‫ﺗﺎ ﮔﻨﺎﻫﺎﻧﺘﺎن را ﺑﺒﺨﺸﺎﻳﺪ و ﺗﺎ ﻣﺪت ﻣﺸﺨﺼﻲ ﺷﻤﺎ را ﺑﺮ ﺟﺎي و ﻣﺤﻀﻮظ دارد‪ .‬آﻧﺎن ﮔﻔﺘﻨـﺪ‪:‬‬
‫ﺷﻤﺎ ﺟﺰ اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﻫﻤﭽﻮن ﻣﺎ ﻧﻴﺴﺘﻴﺪ و ﺷﻤﺎ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﺪ ﻣﺎ را از ﭼﻴﺰﻫﺎي ﻣﻨﺼﺮف و ﺑـﺪور‬

‫دارﻳﺪ ﻛﻪ ﭘﺪراﻧﻤﺎن آﻧﻬﺎ را ﻣﻲﭘﺮﺳﺘﻴﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻣﺎ دﻟﻴﻞ روﺷﻨﻲ ﺑﻴﺎورﻳﺪ«‪.‬‬
‫آﻧﭽﻪ ﻣﻮرد اﺧﺘﻼف واﻗﻊ ﺷﺪه ﻧﻔﻲ ﺷﺮك اﺳﺖ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در ﺟﺎﻫﺎي ﻓﺮاواﻧﻲ از ﻗﺮآن‬
‫آﻣﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫)` ‪] (fe d c b a‬ﻏﺎﻓﺮ‪ :‬آﻳﻪ‪.[12‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اﻳﻦ ﺑﺪان ﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺧﺪا ﺧﻮاﻧﺪه ﻣﻲﺷﺪ ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻴﺪ«‪.‬‬

‫و ‪ . . .‬ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ‪ ،‬در اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺧﻼﻓﻲ ]ﻣﻴﺎن ﻋﻠﻤﺎ[ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫او ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﻧﺼﻮﺻﻲ ﻛﻪ آورده اﺳﺖ ـ ﻫﻤﭽﻮن ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻲ ـ ﻣﻌﻨـﺎي ﺗﻮﺣﻴـﺪ را‬
‫ﺑﻴﺎن ﻛﺮده‪ ،‬و ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻛﻪ اﻳﻦ اﻣﺮ ﺟﺎي ﻧﺰاع و ﻛﺸﻤﻜﺶ ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻠﻜـﻪ ﻣـﻮرد اﺗﻔـﺎق‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫]‪ [31‬و اﻣ‪‬ﺎ ﻓﺨﺮ رازي‪ ،2‬او ﺗﺮﺟﻴﺢ داده ﻛﻪ اﺳﻢ )اﷲ( ﺗﻌﺎﻟﻲ ﻋﻠّﻢ ﻏﻴﺮﻣﺸﺘﻖ ﺑﺎﺷـﺪ و‬

‫‪ .1‬ﺗﺨﺮﻳﺠﺶ در ص‪ 27‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ .2‬او اﺑﻮ ﻋﺒﺪاﷲ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺣﺴﻴﻦ ﺗﻴﻤﻲ ﺑﻜﺮي‪ ،‬اﻣﺎم ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ زﻣﺎن ﺧﻮﻳﺶ ﺑـﻮده اﺳـﺖ‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾54‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع‬

‫ﺑﺮاي اﻳﻦ اد‪‬ﻋﺎ دﻟﻴﻞﻫﺎﻳﻲ ذﻛﺮ ﻛﺮده و در اﺛﻨﺎي ﺑﻴﺎن و ذﻛﺮ دﻟﻴﻞ او‪‬ل از آﻧﻬﺎ ﮔﻮﻳـﺪ‪» :‬و‬
‫اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﺑﻮد ﻛﻠﻤﻪي »ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ« ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺣﻖ و ﻣﺎﻧﻊ از وﻗـﻮع ﺷـﺮك در آن ـ‬
‫از ﺳﻮي ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﺮدم ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻧﻤﻲآﻣﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﺑﺮ ﻓﺮض ﻣﺸـﺘﻖ ﺑـﻮدن اﺳـﻢ )اﷲ(‪،‬‬
‫ﻛﻠﻤﻪ ي »اﷲ« ﻣﺎﻧﻊ از وﻗﻮع ﺷﺮاﻛﺖ و داﺧﻞ ﺷﺪن ﺑﺴﻴﺎري از اﺷـﺨﺎص در اﻳـﻦ ﻧـﺎم‬
‫ﻧﻤﻲﺷﺪ‪ ،‬و آﻧﮕﺎه ﻛﻠﻤﻪي ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ ﻣﻮﺟﺐ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﺤـﺾ ﻧﻤـﻲﮔﺮدﻳـﺪ از اﻳـﻦرو‬
‫داﻧﺴﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﻟﻔﻆ »اﷲ« اﺳﻢ ﻋﻠﻢ ﺑﺮاي اﻳﻦ ذات ﻣﻌﻴﻦ اﺳﺖ«‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [32‬ﺑﺎز در اﺛﻨﺎي ﺳﺨﻨﺶ از اﺳﻢ »اﷲ« ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬وﻳﮋﮔﻲ دو‪‬م اﻳﻨﻜﻪ ﻛﻠﻤـﻪي ﺷـﻬﺎده‬
‫ﻛﻪ ﻛﻠﻤﻪاي اﺳﺖ ﺑﻪ واﺳﻄﻪي آن ﻓﺮد ﻛﺎﻓﺮ از ﻛﻔﺮ ﺑﻪ اﺳﻼم اﻧﺘﻘﺎل ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ در ﺑﻴﺎن‬
‫آن ﺟﺰ اﻳﻦ اﺳﻢ‪ ،‬اﺳﻢ دﻳﮕﺮي در ﻗﺮآن ﻧﻴﺎﻣﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ اﮔﺮ ﻓﺮد ﻛﺎﻓﺮ ﺑﮕﻮﻳﺪ ﮔﻮاﻫﻲ‬
‫ﻣﻲ دﻫﻢ ﻛﻪ»ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﻟﺮﺣﻤﻦ« ﻳﺎ»‪...‬اﻻّ اﻟﺮﺣﻴﻢ« ﻳﺎ»‪...‬اﻻ اﻟﻤﻠﻚ« ﻳﺎ »‪ ...‬اﻻ اﻟﻘﺪوس«‬
‫ﺑﺎ ﺑﺮ زﺑﺎن آوردن اﻳﻦ ﻛﻠﻤﺎت از ﻛﻔﺮ ﺧﺎرج ﻧﻤﻲﮔﺮدد و داﺧﻞ اﺳﻼم ﻧﻤـﻲﺷـﻮد‪ ،‬اﻣـﺎ‬
‫اﮔﺮ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪» :‬ﺷﻬﺎدت ﻣﻲدﻫﻢ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﺧﺪاﻳﻲ ﺟﺰ »اﷲ« وﺟﻮد ﻧـﺪارد‪ ،‬از ﻛﻔـﺮ ﺧـﺎرج‬
‫‪2‬‬

‫ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﻪ اﺳﻼم وارد ﻣﻲﮔﺮدد«‪.‬‬

‫از ﺳﺨﻦ رازي ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ ﻛﻪ او ﻋﻘﻴﺪه دارد ﻛﻠﻤـﻪي »ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ اﷲ« ﺑـﻪ اﺟﻤـﺎع‬
‫واﺗّﻔﺎق ﻫﻤﻪي ﻋﻘﻼ ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ و ﻓﺮد ﺑـﻪ واﺳـﻄﻪي آن از ﻛﻔـﺮ ﺑـﻪ اﺳـﻼم‬
‫اﻧﺘﻘﺎل ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬ﺣﺘّﻲ اﮔـﺮ ﻓـﺮد ـ ﭼﻨﺎﻧﭽـﻪ رازي ﻋﻘﻴـﺪه دارد ـ ﻛﻠﻤـﻪ اﷲ را ﺑـﻪ اﺳـﻢ‬
‫دﻳﮕﺮي از اﺳﻤﺎء اﻟﺤﺴﻨﻰ ]ﻧﺎمﻫﺎي زﻳﺒﺎ[ي ﺧﺪا ـ در اﺛﻨﺎي ﺗﻠﻔّﻆ ﺑﻪ ﺷـﻬﺎدت ـ ﺗﻐﻴﻴـﺮ‬
‫داراي ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت ﻓﺮاوان و ﻣﺘﻨﻮع اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻌﺪاد آﻧﻬﺎ ﺑﻪ دوﻳﺴﺖ ﺗﺄﻟﻴﻒ در ﻓﻘﻪ‪ ،‬اﺻﻮل‪ ،‬ﺗﻔﺴـﻴﺮ و‬
‫ﻛﻼم ﻣﻲرﺳﺪ‪ .‬از ﺟﻤﻠﻪي آﻧﻬﺎ ﻛﺘﺎب اﻟﻤﺤﺼﻮل در اﺻﻮل و ﻛﺘﺎب اﻟﺘﻔﺴﻴﺮ اﻟﻜﺒﻴـﺮ در ﺗﻔﺴـﻴﺮ و‬
‫ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ‪ ،‬در ﻛﻼﻣﻲ ﻛﻪ اﺑﻦ ﺻﻼح از او ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ از وارد ﺷﺪن ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﻛﻼم ﭘﺸﻴﻤﺎن ﮔﺸـﺘﻪ‬
‫و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪»:‬اي ﻛﺎش ﻫﺮﮔﺰ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﻛﻼم ﻣﺸﻐﻮل ﻧﻤﻲﮔﺸﺘﻢ و ﮔﺮﻳﻪ و زاري ﺳـﺮ داد‪ ،‬و روش‬
‫ﻗﺮآن را ﺑﺮ روشﻫﺎي ﻛﻼﻣـﻲ و ﻣﻨـﺎﻫﺞ ﻓﻠﺴـﻔﻲ در زﻣﻴﻨـﻪي ﺻـﻔﺎت ﺧـﺪا ﺗـﺮﺟﻴﺢ داد‪ ،‬و در‬
‫وﺻﻴﺘﻲ ﻛﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺮگ ]ﺑﻪ اﻃﺮاﻓﻴﺎن ﺧﻮد[ اﻣﻼ ﻛﺮد ﭘﺸﻴﻤﺎﻧﻲ ﺧﻮد از اﺷﺘﻐﺎل ﺑﻪ ﻛـﻼم را ﺑﻴـﺎن‬
‫داﺷﺖ‪ ،‬از اﻳﻦرو ذﻫﺒﻲ ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬در ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت او ﺑﻼﻫﺎ و ﻋﻈـﺎﻳﻢ و ﺳـﺤﺮ و اﻧﺤﺮاﻓـﺎت از ﺳـﻨﺖ‬
‫آﺷﻜﺎرا دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ از او درﮔﺬرد ﭼﻮن در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﺮ راه و روش ﺣﻤﻴـﺪهاي ﭼﺸـﻢ‬
‫از ﺟﻬﺎن ﻓﺮو ﺑﺴﺖ«‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻟﺴﻴﺮ ذﻫﺒﻲ‪ ،‬ج‪ 21‬ص‪ 500‬ـ ‪ ،501‬ﻃﺒﻘﺎت ﺳﺒﻜﻲ ج‪ 8‬ص‪ 80‬ـ ‪،96‬‬
‫ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ج‪ 2‬ص‪ 778‬ـ ‪ 784‬و ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﻗﺎﺿﻲ ﺷﻬﺒﻪ ج‪ 1‬ص‪ 396‬ـ ‪.398‬‬
‫‪ .1‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺒﻴﺮ ج ‪ 1‬ص‪ ،163-162‬و ﻧﻴﺰ ﻧﮕﺎه‪ :‬ﺑﻪ ﻛﺘﺎب وي ﺷﺮح اﻻﺳﻤﺎء اﻟﺤﺴﻨﻲ ص‪108‬ـ‪109‬‬
‫‪ .2‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ج‪ 1‬ص‪.170‬‬

‫﴿‪﴾55‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫دﻫﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻧﻤﻲآﻳﺪ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺳﺨﻦ رازي در اﻳﻦ اﻃﻼق ﻣﻮرد ﻧﺰاع واﻗـﻊ‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻣﺤﻞّ ﺗﻔﺼﻴﻞ اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [33‬اﺑﻦ ﺻﻼح‪ 1‬در ﺷﺮﺣﺶ ﺑﺮ ﺣﺪﻳﺚ‪» :‬اﻻﺳﻼم ان ﺗﺸﻬﺪ ان ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ و ان‬
‫ﻣﺤﻤ‪‬ﺪاً رﺳﻮل اﷲ« و»ﺗﻘﻴﻢ اﻟﺼﻼﺓ و ﺗﺆﺗﻲ اﻟﺰﻛﺎﺓ«‪ 2‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺣﻜﻢ اﺳﻼم ﻇـﺎﻫﺮي‬
‫ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﮔﺮدد و ﻧﻤﺎز و روزه و ﺣـﺞ ﺗﻨﻬـﺎ ﺑـﺪﻳﻦ ﻋﻠـﺖ ﺑـﺮآن‬
‫اﻓﺰون ﮔﺸﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ آﺷﻜﺎرﺗﺮﻳﻦ و ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﺷﻌﺎﺋﺮ اﺳﻼم ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲآﻳﻨﺪ و اﺳﻼم‬
‫و ﺗﺴﻠﻴﻢ ﻓﺮد ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي ﻗﻴﺎم ﺑﻪ آﻧﻬﺎ اﺗﻤﺎم ﻣﻲﮔﺮدد و ﺗﺮك آﻧﻬـﺎ ﻣﺸـﻌﺮ ﺑـﻪ اﻧﺤـﻼل‬
‫اﻧﻘﻴﺎد ﻳﺎ اﺧﺘﻼل آن‪ ،‬از ﺳﻮي ﻓﺮد اﺳﺖ‪.3‬‬

‫و در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﺳﺆال در ﻣﻮرد ﻓﻀـﻞ»ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ اﷲ« و ﺗـﺄﺛﻴﺮ آن در دﻓـﻊ وﺳﻮﺳـﻪ‬
‫ﮔﻔﺖ‪»:‬ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ در اوﻟﻴﻦ ﻣﺮﺗﺒـﻪي اذﻛـﺎر ﻗـﺮار دارد و ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﺧـﺎﻟﺺ و ﭘـﺎك و‬
‫درﺧﺸﻨﺪه ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲآﻳﺪ«‪.4‬‬

‫او در اﻳﻦ ﻧﻘﻞ ﻗﻮل ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪ ﻛﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺧﺎﻟﺺ و درﺧﺸـﻨﺪه ﮔـﻮاﻫﻲ»ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ‬
‫اﷲ« اﺳﺖ و ﺑﻪ واﺳﻄﻪي آن و ﮔﻮاﻫﻲ »ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ رﺳﻮل اﷲ« ﺣﻜﻢ اﺳﻼم ﻇﺎﻫﺮي ﺑـﺮاي‬
‫ﻓﺮد ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬
‫]‪ [35‬ﻧﻮوي‪ 5‬ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺷﺮح ﺣـﺪﻳﺚ‪» :‬ﻓﺎدﻋﻬﻢ اﻟﻲ ﺷﻬﺎدﺓ ان ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ و اﻧـﻲ‬
‫‪.1‬‬

‫‪.2‬‬
‫‪.3‬‬
‫‪.4‬‬
‫‪.5‬‬

‫او‪ ،‬ﺣﺪﻳﺚﺷﻨﺎس اﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺻﻼحاﻟﺪﻳﻦ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﻛـﺮدي‪ ،‬از ﻓﺨـﺮ ﺑـﻦ‬
‫ﻋﺎﻛﺮ و ﻣﻮﻓﻖ اﻟﺪﻳﻦ اﺑﻦ ﻗﺪاﻣﻪ و ﻏﻴﺮ اﻳﻦ دو ﺣﺪﻳﺚ ﺷﻨﻴﺪ‪ ،‬او »‪ «/‬در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻣﻨﻄﻖ و ﻓﻠﺴﻔﻪ‬
‫ﺑﺴﻴﺎر ﺧﺸﻦ و ﺷﺪﻳﺪ ﺑﻮد‪ ،‬از ﻣﺸﻬﻮرﺗﺮﻳﻦ ﻛﺘﺎبﻫﺎي او ﻋﻠـﻮم اﻟﺤـﺪﻳﺚ اﺳـﺖ‪ .‬و ﺟﻤﻠـﻪي از‬
‫ﻓﺘﺎواي ﺣﺴﻨﻪ دارد‪ .‬و در ﻣﻮرد ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺸﺎﻓﻌﻴﻪ‪ ،‬ﻛﺘﺎب »ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﻔﻘﻬـﺎء اﻟﺸـﺎﻓﻌﻴﻪ« را ﺗـﺄﻟﻴﻒ‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻟﺴﻴﺮ ذﻫﺒﻲ ‪ ،‬ج‪ 23‬ص‪ 140‬ـ ‪ 144‬و ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﻛﺜﻴـﺮ ج‪ 2‬ص‪ 857‬ـ ‪ 859‬و‬
‫ﻃﺒﻘﺎت ﺳﺒﻜﻲ ج‪ 8‬ص‪ 326‬ـ ‪.336‬‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﺳﺆال ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ از رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( در ﻣﻮرد اﺳﻼم ‪ ،‬اﻳﻤﺎن و اﺣﺴـﺎن‪ ،‬ﺗﺨـﺮﻳﺞ آن در‬
‫ص‪ 33‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫ﺻﻴﺎﻧﺔ ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ص‪.134‬‬
‫ﻓﺘﺎوي و ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺑﻦ اﻟﺼﻼح‪ ،‬ج‪ 1‬ص‪.193‬‬
‫ﻧﺎﻣﺒﺮده ﻋﻼﻣﻪ ﻳﺤﻴﻲ ﺑﻦ ﺷﺮف ﺑـﻦ ﻣـﺮي ﻧـﻮوي ﻣﺤـﺮر و ﺿـﺎﺑﻂ و ﻣﺮﺗـﺐ ﻛﻨﻨـﺪهي ﻣـﺬﻫﺐ‬
‫]ﺷﺎﻓﻌﻲ[‪ ،‬ﺑﻮده اﺳﺖ‪] .‬ﺣﺪﻳﺚ[ از اﻓﺮاد ﻓﺮاوان ﺷﻨﻴﺪه وﺗﺄﻟﻴﻔﺎت ﮔﺮاﻧﺒﻬﺎي ﭼﻮن اﻟﻤﺠﻤﻮع ﺷﺮح‬
‫ﻣﻬﺬب‪ ،‬ﺗﻬﺬﻳﺐ اﻷﺳﻤﺎء و اﻟﻠﻐﺎت‪ ،‬و ﻛﺘﺎب اﻟﺮﻳﺎض )رﻳﺎض اﻟﺼﺎﻟﺤﻴﻦ( و ارﺑﻌﻴﻦ و اذﻛﺎر را از‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع‬

‫﴿ ‪﴾56‬‬

‫رﺳﻮل اﷲ«‪» 1‬آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﮔﻮاﻫﻲ ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ و اﻳﻨﻜـﻪ ﻣـﻦ )ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ( ﻓﺮﺳـﺘﺎدهي ﺧـﺪا‬
‫ﻫﺴﺘﻢ دﻋﻮت ﻛﻦ« ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬آﻧﭽﻪ از اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﺷﻮد اﻳﻨﻜﻪ‪ :‬ﺳـﻨّﺖ اﻳـﻦ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﺎﻓﺮان ﻗﺒﻞ از ﺟﻨﮓ دﻋﻮت ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و از آن ﻓﻬـﻢ ﻣـﻲﺷـﻮد ﻛـﻪ‬
‫ﺣﻜﻢ ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن او ﻧﻤﻲﺷﻮد ﻣﮕﺮ ﺑﻌﺪ از ﺗﻠﻔّﻆ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ‪ ،‬و اﻳـﻦ ﻣـﺬﻫﺐ اﻫـﻞ‬
‫ﺳﻨّﺖ اﺳﺖ«‪.2‬‬

‫]‪ [36‬و ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺷﺮح ﺣﺪﻳﺚ ﺷﻌﺐ اﻳﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﻛﻪ در آن آﻣـﺪه »ﻓﺎﻓﻀﻠﻬﺎ ﻗـﻮل ﻻ‬
‫اﻟﻪ اﻻّ اﷲ«‪ 3‬ﺑﻪ ﺑﻴﺎن ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﺑﻴﺎﻧﻲ ﺑﻪ اﻳـﻦ ﻧـﺺ دارد‪» :‬رﺳـﻮل ﺧـﺪا‬
‫)ص( ﺑﺮ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺗﺄﻛﻴﺪ ورزﻳﺪه ﻛﻪ ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ و ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﺷـﻌﺒﻪي اﻳﻤـﺎن اﻗـﺮار ﺑـﻪ‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﺘﻌﻴ‪‬ﻦ و واﺟﺐ ﺑﺮ ﻳﻜﺎﻳﻚ اﻓﺮاد اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻮﺣﻴﺪي ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻳـﻚ از ﺷـﻌﺒﻪﻫـﺎي‬
‫اﻳﻤﺎن ارزش و اﻋﺘﺒﺎر ﻧﺪارد ﻣﮕﺮ ﺑﻌﺪ از ﺻﺤ‪‬ﺖ آن‪.«4‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ در راﺳﺘﺎي ﺣﻔﺎﻇﺖ از ﺗﻮﺣﻴـﺪ و ﻣﻌﻨـﺎي آن ﺑﺴـﻴﺎر ﺟﻠـﻮﺗﺮ رﻓﺘـﻪ آﻧﺠـﺎ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫]‪» [37‬ﻫﺮ ﮔﺎه ﻓﺮدي ﻛﻪ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻏﻴﺮ از ﻋﺮﺑﻲ اﻗﺮار ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﺑﻮرزد در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل‬
‫آﺷﻨﺎ ﺑﻪ ﻋﺮﺑﻲ ﺑﺎﺷﺪ آﻳﺎ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي اﻳﻦ اﻗﺮار ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲآﻳﺪ؟‬
‫ﻳﺎران ﻣﺎ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ دو ﮔﺮوﻫﻨﺪ‪ .‬ﻗﻮل ﺻﺤﻴﺢ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛـﻪ ﭼـﻮن اﻗـﺮار وﺟـﻮد‬
‫دارد ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺗﻠﻘّﻲ ﻣﻲﺷﻮد و اﻳﻦ وﺟﻪ‪ ،‬وﺟﻪ ﺣﻖ اﺳﺖ و وﺟﻪ )رأي( دﻳﮕﺮ اﻋﺘﺒﺎري‬
‫ﻧﺪارد‪.«5‬‬

‫‪.1‬‬
‫‪.2‬‬
‫‪.3‬‬

‫‪.4‬‬
‫‪.5‬‬

‫ﺧﻮد ﺑﺮﺟﺎي ﮔﺬاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑـﺮاي زﻧﺪﮔﻴﻨﺎﻣـﻪاش ﺑـﻪ ﻃﺒﻘـﺎت اﺑـﻦ ﻛﺜﻴـﺮ ج‪ 2‬ص‪ 909‬ـ ‪،913‬‬
‫ﻃﺒﻘﺎت ﺳﺒﻜﻲ ج‪ 8‬ص‪ 390‬ـ ‪ ،400‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺸﺎﻓﻌﻴﻪ اﺑﻦ اﻟﻘﺎﺿﻲ ﺷﻬﺒﻪ ج‪ 3‬ص‪ 9‬ـ ‪ 13‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ‬
‫ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻌﺎذ ﺑﻦ ﺟﺒﻞ ﻛﻪ ﺗﺨﺮﻳﺞ آن در ﺻﻔﺤﻪ ‪ 41‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ ﻣﻮﺳﻮم ﺑﻪ اﻟﻤﻨﻬﺎج ﻓﻲ ﺷﺮح ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج‪ ،‬ج‪ 1‬ص‪.197‬‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﺷﻌﺐ اﻳﻤﺎن رواﻳﺖ از ﺑﺨﺎري ج‪ 1‬ص‪ 8‬ﻛﺘﺎب اﻷﻳﻤﺎن‪ ،‬ﺑﺎب اﻣـﻮر اﻳﻤـﺎن‪ ،‬ﻣﺴـﻠﻢ ج‪2‬‬
‫ص‪ 3‬ـ ‪ 6‬ﻛﺘﺎب اﻻﻳﻤﺎن‪ ،‬ﺑﺎب ﺑﻴﺎن ﻋﺪد ﺷﻌﺐ اﻳﻤﺎن اﻣﺎ ﻟﻔﻆ »اﻋﻼﻫـﺎ ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ اﷲ و ادﻧﺎﻫـﺎ‬
‫اﻣﺎﻃﺔ اﻻذي ﻋﻦ اﻟﻄﺮﻳﻖ« ﺗﻨﻬﺎ در رواﻳﺖ ﻣﺴﻠﻢ وﺟﻮد دارد‪ :‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج‪ 2‬ص‪.105‬‬
‫ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ‪،‬ج ‪ 2‬ص‪.4‬‬
‫ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ج‪ 1‬ص‪149‬و ﻣﺠﻤﻮع‪ ،‬ج‪ 3‬ص‪ ،301‬اﺗﻔﺎق ﻫﻤﻪي ﻋﻠﻤـﺎي ﺷـﺎﻓﻌﻴﻪ ﺑـﺮ ﺗﺼـﺤﻴﺢ‬
‫وﺟﻪ اول ـ ﻛﻪ ﺣﻜﻢ ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻮدﻧﺶ اﺳﺖ ـ ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻣ‪‬ﺎ از اﺻﻄﺨﺮي ﻧﻘـﻞ ﺷـﺪه ﻛـﻪ ﺑـﻪ‬
‫وﺳﻴﻠﻪي اﻳﻦ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻧﻤﻲآﻳﺪ‪.‬‬

‫﴿‪﴾57‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻫﻤﭽﻮن ﻓﺮدي ﺑﺮ ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺣﻔﺎﻇﺖ ورزﻳﺪه اﺳﺖ ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻳﻚ ﻓﺮد ﻏﻴﺮ ﻋﺮب‬
‫ـ ﻛﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﻲ را ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﻣﻲداﻧﺪ ـ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻣـﺎدرﻳﺶ ﺑـﺪان ﺗﻠﻔّـﻆ ﻧﻤﺎﻳـﺪ‪ .‬ﭼـﻮن‬
‫ﻋﺒﺮت ﺑﻪ وﺟﻮد اﻗﺮار اﺳﺖ ـ و آن ﻫﻢ ﺣﺎﺻﻞ ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ ـ و ﺗﻮﺟ‪‬ﻬﻲ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي‬
‫آن ﻧﻤﻲﺷﻮد از اﻳﻦ رو در ﺟﺎي دﻳﮕـﺮي ]‪ [38‬ﻫﻨﮕـﺎم ﺳـﺨﻦ از ﻣﺴـﺌﻠﻪ ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪:‬‬
‫»ﻣﻘﺼﻮد ﻣﻌﺮﻓﺖ و ﺷﻨﺎﺧﺖ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﺎﻃﻨﻲ او اﺳﺖ ﻛﻪ زﺑﺎن ﻏﻴﺮ ﻋﺮﺑﻲ ﻧﻴﺰ در ﺗﺤﺼـﻴﻞ‬
‫آن ﻫﻤﭽﻮن زﺑﺎن ﻋﺮﺑﻲ ﻣﺆﺛﺮ اﺳﺖ«‪.1‬‬

‫]‪ [39‬و اﻣ‪‬ﺎ ذﻫﺒﻲ‪ «/» 2‬ﺑﻌﺪ از ﺑﺎزﮔﻮﻳﻲ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ از ﺣﻼج ﺻﻮﻓﻲ‪ 3‬ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ﻛـﻪ‬

‫ﮔﻮﻳﺎ وﻗﺘﻲ ﻣﺮدم را در ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻋﺮﻓﻪ دﻳﺪ ﻛﻪ ﺧﺪا را ]ﺑﻪ ﻓﺮﻳﺎد[ ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨـﺪ‪]» :‬ﺧـﺪاﻳﺎ[‬
‫ﻣﻦ ﺷﻤﺎ را ﻣﻨﺰه و ﭘﺎك ﻣﻲدارم از آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﺖ ﺗـﻮ را ﺑـﻪ وﺳـﻴﻠﻪي آن ﻋﺒـﺎدت‬
‫ﻣﻲورزﻧﺪ‪ .‬و ﺑﻪ ﺗﻮ ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮم از آﻧﭽﻪ ﻣﻮﺣ‪‬ﺪﻳﻦ ﺑﻪ واﺳﻄﻪي آن ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺗﻮ را ﮔﻮﻳﻨـﺪ«‬
‫ذﻫﺒﻲ در رد‪ ‬او ﮔﻮﻳﺪ‪»:‬اﻳﻦ ]ﺗﻔﻜﺮ[ ﻋﻴﻦ زﻧﺪﻳﻖ‪4‬ﮔﺮي اﺳﺖ زﻳـﺮا او از ﭼﻴـﺰي ﺑﺮاﺋـﺖ‬

‫ﺟﺴﺘﻪ ﻛﻪ ﺻﺤ‪‬ﺎﺑﻪ و ﺗﺎﺑﻌﻴﻦ و ﺳﺎﻳﺮاﻓﺮاد اﻣ‪‬ـﺖ ﺑـﻪ واﺳـﻄﻪي آن ﺑـﻪ ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﺧﺪاوﻧـﺪ‬

‫‪ .1‬اﻟﻤﺠﻤﻮع ج‪ 3‬ص‪ ،380‬ﺑﻐﻮي ﻧﻴﺰ در اﻟﺘﻬﺬﻳﺐ ج‪ 2‬ص‪ 81‬اﻳـﻦ ﻣﺴـﺄﻟﻪ را ذﻛـﺮ ﻛـﺮده اﺳـﺖ و‬
‫ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﺻﺤﻴﺢ ﺟﻮاز آن ﺑﻪ ﻫﺮ زﺑﺎن و ﻟﻐﺘﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﺒﻨﺎ و اﺳﺎس اﻋﺘﻘـﺎد اﺳـﺖ و زﺑـﺎن و‬
‫ﻟﻐﺖ ﻓﻘﻂ ﺗﻌﺒﻴﺮي از آن ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬ﻟﺬا ﺑﻪ ﻫﺮ زﺑﺎﻧﻲ ﻛﻪ از آن ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻛﻨﺪ ﺟﺎﻳﺰ اﺳﺖ«‪.‬‬
‫‪ .2‬او ﻋﻼﻣﻪي ﻣﺤﺪث ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻗﺎﺋﻤﺎز ﺗﺮﻛﻤﺎﻧﻲ‪ ،‬در ﻋﻠﻢ ﺟـﺮح و ﺗﻌـﺪﻳﻞ و‬

‫ﺗﺎرﻳﺦ رﺟﺎل ﻣﻬﺎرت ﭘﻴﺪا ﻛﺮد‪ ،‬و ﭘﻴﺮو روش ﺳﻠﻒ ﺻـﺎﻟﺢ »ط« ﺑـﻮد‪ ،‬ﻓﻘـﻪ را از ﺗﻌـﺪادي از‬
‫ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ اﺧﺬ ﻛﺮد ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺑﻦ اﻟﺰﻣﻠﻜﺎﻧﻲ و ﺑﺮﻫﺎن اﻟﺪﻳﻦ ﻓﺰاري و ﻛﻤﺎلاﻟـﺪﻳﻦ اﺑـﻦ ﻗﺎﺿـﻲ‬
‫ﺷﻬﺒﻪ و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ‪ ،‬ﺷﺎﮔﺮدش ﺳﺒﻜﻲ در ﻃﺒﻘﺎﺗﺶ ج‪ 9‬ص‪ 100‬اﻟﻲ ‪ 123‬زﻧﺪﮔﻲﻧﺎﻣـﻪ او را آورده‬
‫اﺳﺖ اﻣﺎ در ﺣﻖ وي اﻧﺼﺎف ﻧﻮرزﻳﺪه از اﻳﻦ رو ﮔﺮوﻫﻲ از او اﻧﺘﻘﺎد ﻛﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﺑـﺮاي ﻣﺜـﺎل ﺑـﻪ‬
‫ﻣﻘﺪﻣﻪي ﺳﻴﺮ اﻻﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء ج‪ 1‬ص‪ 130‬و ﻣﻘﺪﻣﻪي ﻣﺤﻘﻘـﻴﻦ ﻣﺨﺘﺼـﺮ ذﻫﺒـﻲ ﺑـﺮ ﻣﺴـﺘﺪرك‬
‫ﺣﺎﻛﻢ ﻧﻮﺷﺘﻪي اﺑﻦ اﻟﻤﻠﻘﻦ ج‪ 1‬ص‪ 29‬و زﻧﺪﮔﻴﻨﺎﻣﻪ ذﻫﺒـﻲ در ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﺸـﺎﻓﻌﻴﻪ‪ ،‬ﻃﺒﻘـﺎت اﺑـﻦ‬
‫ﻗﺎﺿﻲ ﺷﻬﺒﻪ ج‪ 4‬ص‪ 208‬ـ ‪ 209‬و ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﻫﺪاﻳﻪاﷲ ص‪ 232‬و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ .3‬ﺣﺴﻴﻦ ﻣﻨﺼﻮر ﻓﺎرﺳﻲ ﺑﻴﻀﺎوي‪ ،‬ﻳﺎور و ﻫﻤﺮاه ﺳﻬﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﺗﺴـﺘﺮي و ﺟﻨﻴـﺪ و ﻋﻤـﺮو ﺑـﻦ‬
‫ﻋﺜﻤﺎن و ﻏﻴﺮﻫﻢ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﻀﻲ از ﺻﻮﻓﻴﻪ او را ﺗﺄﻳﻴﺪ‪ ،‬و ﺑﺮﺧﻲ از او ﺑﻴﺰاري ﺟﺴﺘﻪاﻧـﺪ آﻧﻬـﻢ ﺑـﻪ‬
‫ﺧﺎﻃﺮ داﺷﺘﻦ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻓﺎﺳﺪ از ﺟﻤﻠﻪ ادﻋﺎي ﺣﻠﻮل‪.‬‬
‫ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻟﺴﻴﺮ ذﻫﺒﻲ‪ ،‬ج‪ 14‬ص‪ 313‬ـ ‪ ،354‬ﺑﻨﺪه در ﻛﺘﺎﺑﻢ »ﻛﺮاﻣﺎت اﻻوﻟﻴﺎ« ـ ﺑﺤﺜـﻲ ﻛـﻪ ﻫﻨـﻮز ﭼـﺎپ‬
‫ﻧﮕﺮدﻳﺪه اﺳﺖ ـ ﺑﺤﺜﻲ درﺑﺎره اﺧﺘﻼف ﺻﻮﻓﻲﻫﺎ در ﻣﻮرد او آوردهام‪ .‬ج‪ 2‬ص‪ 463‬ـ ‪.506‬‬
‫‪ .4‬زﻧﺪﻳﻖ = ﻣﻌﺮب زﻧﺪﻳﻚ ﻛﺴﻴﻜﻪ در ﺑﺎﻃﻦ ﻛﺎﻓﺮ ﺑﺎﺷـﺪ و ﺗﻈـﺎﻫﺮ ﺑـﻪ اﻳﻤـﺎن ﻛﻨـﺪ ‪) . . .‬ﻓﺮﻫﻨـﮓ‬
‫ﻋﻤﻴﺪ( ـ ﻣﺘﺮﺟﻢ ـ‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع‬

‫﴿ ‪﴾58‬‬

‫ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬و آﻳﺎ ﺟﺰ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺻﺤ‪‬ﺎﺑﻪ و ﺗﺎﺑﻌﻴﻦ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺧﺪاوﻧﺪ را ﺑﻪ واﺳـﻄﻪي‬
‫ﻛﻠﻤﻪي اﺧﻼص ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻛﻠﻤﻪاي ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( در ﻣﻮرد آن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫»ﻣﻦ ﻗﺎﻟﻬﺎ ﻣﻦ ﻗﻠﺒﻪ ﻓﻘﺪ ﺣﺮم ﻣﺎﻟﻪ و دﻣﻪ و ﻫﻲ ﺷﻬﺎدﺓ ان ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ و ان ﻣﺤﻤ‪‬ﺪاً‬
‫رﺳﻮل اﷲ«‪ ،‬اﮔﺮ آﻗﺎي ﺻﻮﻓﻲ از اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ اﻇﻬﺎر ﺑﺮاﺋﺖ ﻧﻜﻨﺪ در واﻗﻊ زﻧﺪﻳﻖ و ﻣﻠﻌﻮن‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬او ﺑﻪ ﻇﺎﻫﺮ در ﻟﺒﺎس ﺻﻮﻓﻴﺎن اﺳﺖ و ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻋﺎرﻓﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﻣﻲدﻫـﺪ و اﻣ‪‬ـﺎ‬

‫در ﺑﺎﻃﻦ از ﺟﻤﻠﻪي ﺻﻮﻓﻲﻫﺎي ﻓﻼﺳﻔﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ رﺳﻮﻻن دﺷﻤﻨﻲ دارﻧﺪ«‪.1‬‬

‫]‪ [40‬و اﻣ‪‬ﺎ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ‪ 2‬در ﻣﻘﺎم ﺣﻔﺎﻇﺖ از اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎي ﻋﻈﻴﻢ و ﺑﻴﺎن آن‪ ،‬در ﺟﺎي‬
‫ﺟﺎي ﻛﺘﺎﺑﺶ اﺑﺪاﻋﺎﺗﻲ دارد از ﺟﻤﻠﻪ در ﺗﺄوﻳﻞ )‪ut srqpon‬‬
‫‪] (wv‬ﺗﻐﺎﺑﻦ‪ :‬آﻳﻪ‪[13‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺟﺰ ﺧﺪا ﻣﻌﺒﻮدي ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺆﻣﻨﺎن ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮ ﺧﺪا ﺗﻮﻛّﻞ ﻛﻨﻨﺪ و ﺑﺲ«‪ .‬ﻣﻲﮔﻮﻳـﺪ‪:‬‬
‫»ﻗﺴﻤﺖ او‪‬ل ]آﻳﻪ[ ﺧﺒﺮ از ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ و ﻣﻌﻨﺎي آن اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻟﻪ و ﺧـﺪا ﺑـﻮدن را ﺗﻨﻬـﺎ‬

‫ﺑﺮاي ﺧﺪا ﻗﺮار دﻫﻴﺪ و ﺗﻨﻬﺎ )ﻣﺨﻠﺼﺎﻧﻪ( او را اﻟﻪ ﺗﻠﻘّﻲ ﻛﻨﻴﺪ و ﺑﺮ او ﺗﻮﻛّﻞ ﺑﺠﻮﻳﻴﺪ«‪.3‬‬

‫و در ﺗﻔﺴــﻴﺮ آﻳــﻪي ‪ 87‬ﺳــﻮرهي ﻧﺴــﺎء‪ I H G FE D C B A ) :‬‬
‫‪(J‬‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺟﺰ ﺧﺪا ﻣﻌﺒﻮدي ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻲﮔﻤﺎن ﺷﻤﺎ را در روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﮔﺮد ﺧﻮاﻫﺪ آورد«‪.‬‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺟﻤﻠﻪي »ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ« اﺧﺒﺎر از ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﺗﻔﺮّد او ﺑﻪ اﻟﻪﺑﻮدن اﺳﺖ‪.«4‬‬
‫]‪ [42‬و اﻣ‪‬ﺎ ﺑﺪراﻟﺪﻳﻦ زرﻛﺸﻲ‪ 1‬ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺳﺨﻦ از ﻣﺴﺄﻟﻪي ﻣﺠﺎز در ﻗـﺮآن ﺑـﻪ ذﻛـﺮ‬
‫‪ .1‬ﺳﻴﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء ج‪ 14‬ص‪ 342‬ـ ‪.343‬‬
‫‪ .2‬او ﺣﺎﻓﻆ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ﺑﻦ ﺿﻮء ﻗﺮﻳﺸﻲ دﻣﺸﻘﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺰد ﺑﺮﻫﺎن اﻟﺪﻳﻦ ﻓـﺰاري و‬
‫ﻛﻤﺎل اﻟﺪﻳﻦ ﺑﻦ ﻗﺎﺿﻲ ﺷﻬﺒﻪ ) ﻫﺮدو ﺷﺎﻓﻌﻲ ( ﻓﻘﻪ ﻳﺎد ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﺪﻳﺚ روي آورد و در اﻳـﻦ‬
‫راﺳﺘﺎ ﻣﻼزم ﺣﺎﻓﻆ ﻣﺰّي و اﺑﻮاﻟﻌﺒﺎس اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬در ﻓﻨﻮن ﻣﺨﺘﻠﻒ ﭼﻮن ﺗﻔﺴﻴﺮ و ﺗـﺎرﻳﺦ‬
‫ﻣﻬﺎرت ﭘﻴﺪا ﻛﺮد‪ ،‬ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت ﮔﺮاﻧﺒﻬﺎﻳﻲ ﺑﻪ رﺷـﺘﻪي ﺗﺤﺮﻳـﺮ درآورد ﻛـﻪ در آﻧﻬـﺎ از روش ﺳـﻠﻒ‬
‫ﺗﺨﻄﻲ ﻧﻜﺮد‪ ،‬ﺑﺮاي درﻳﺎﻓﺖ ﻣﻌﻠﻮﻣﺎﺗﻲ از او و ﻧﺴﺒﻪاش ﺑﻪ ﻛﺘﺎب اﻟﺒﺪاﻳﻪ و اﻟﻨﻬﺎﻳﻪ ج‪ 14‬ص‪ 31‬ـ‬
‫‪ 32‬ﻧﻮﺷﺘﻪي ﺧﻮد را ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪ .‬ذﻫﺒﻲ او را » ﻓﻘﻴﻪ ﻣﻔﺘﻲ ﻣﺤﺪ‪‬ث ﺻﺎﺣﺐ ﻓﻀـﺎﻳﻞ« ﺻـﺎﺣﺐ‬
‫ﺗﺨﺮﻳﺞ و ﺗﺄﻟﻴﻒ و ﺗﺼﻨﻴﻒ و ﺗﻔﺴﻴﺮ و ﺗﻘﺪﻳﻢ )ﻣﻘﺪ‪‬ﻣﻪ ﻧﮕﺎر( ﻧﺎم ﻧﻬﺎده اﺳﺖ‪ .‬ﺗﺬﻛﺮﺓ اﻟﺤﻔﺎظ ج‪4‬‬
‫ص‪ 1508‬و ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﻗﺎﺿﻲ ﺷﻬﺒﻪ ج‪ 3‬ص‪ 237‬ـ ‪.238‬‬
‫‪ .3‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ج‪ 4‬ص‪.375‬‬
‫‪ .4‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ج‪ 1‬ص‪.532‬‬

‫﴿‪﴾59‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻧﻮﻋﻲ ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﻛﻪ آن را »اﻟﺘﺠﻮز ﻋﻦ اﻟﻤﺠﺎز ﺑﺎﻟﻤﺠﺎز«‪ 2‬ﻧﺎم ﻧﻬﺎده اﺳﺖ و ﺑﺮاي آن ﺑﻪ‬
‫اﻳﻦ آﻳﻪي ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ اﺳﺘﺪﻻل ﻧﻤﻮده ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫)‪ º¹¸¶µ´³²±° ¯®¬«ª‬‬
‫» ¼ ½ ¾  ¿ ‪ Æ Å Ä Ã Â Á À‬‬
‫‪ Ó Ò Ñ Ð Ï Î ÍÌ Ë Ê É È Ç‬‬
‫‪] (ÙØ × Ö Õ Ô‬اﻟﻤﺎﺋﺪه‪ :‬آﻳﻪ‪[5‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اﻣﺮوزه ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰﻫﺎي ﭘﺎﻛﻴﺰه ﺣﻼل ﮔﺮدﻳﺪ و ﺧﻮراك اﻫﻞ ﻛﺘﺎب ﺑـﺮاي‬
‫ﺷﻤﺎ ﺣﻼل اﺳﺖ و ﺧﻮراك ﺷﻤﺎ ﺑﺮاي آﻧﺎن ﺣـﻼل اﺳـﺖ و زﻧـﺎن ﭘﺎﻛـﺪاﻣﻦ ﻣـﺆﻣﻦ و زﻧـﺎن‬
‫ﭘﺎﻛﺪاﻣﻦ اﻫﻞ ﻛﺘﺎب ﭘﻴﺶ از ﺷﻤﺎ ﺣﻼل اﺳﺖ‪ .‬ﻫﺮﮔﺎه ﻛﻪ ﻣﻬﺮﻳﻪي آﻧـﺎن را ﺑﭙﺮدازﻳـﺪ و ﻗﺼـﺪ‬
‫ازدواج داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﺪ و ﻣﻨﻈﻮرﺗﺎن زﻧﺎﻛﺎري ﻳﺎ اﻧﺘﺨﺎب دوﺳﺖ ﻧﺒﺎﺷﺪ ﻫـﺮﻛﺲ ﻛـﻪ اﻧﻜـﺎر ﻛﻨـﺪ‬
‫آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪان اﻳﻤﺎن داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ اﻋﻤﺎل او ﺑﺎﻃﻞ و ﺑﻲﻓﺎﻳﺪه ﻣﻲﮔـﺮدد و در آﺧـﺮت از‬
‫زﻣﺮهي زﻳﺎنﻛﺎران ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪«.‬‬

‫و ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ اﮔﺮ ﺣﻤﻞ ﺑﺮ ﻇﺎﻫﺮش ﺷﻮد از ﺟﻤﻠﻪي ﻣﺠﺎز ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲآﻳـﺪ‪ .‬ﭼـﻮن‬
‫»ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ« ﻣﺠﺎز از ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻗﻠﺒﻲ ﺑﻪ ﻣﺪﻟﻮل اﻳﻦ ﻟﻔﻆ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲآﻳﺪ و ﺗﻌﺒﻴـﺮ ﺑـﻪ‬
‫ﻟﻔﻆ ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ از وﺣﺪاﻧﻴﺖ از ﻧﻮع ﻣﺠﺎز ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺑـﻪ ﻣﻘـﻮل از ﻣﻘـﻮل ﻓﻴـﻪ ﺑـﻪ ﺷـﻤﺎر‬
‫‪ .1‬او ﺑﺪراﻟﺪﻳﻦ ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ ﺑﻦ ﺑﻬﺎدر ﺑﻦ ﻋﺒﺎﷲ زرﻛﺸﻲ اﺳﺖ‪ ،‬از ﺟﻤﺎل اﻟﺪﻳﻦ اﺳﻨﻮي وﺳﺮاج ﺑﻠﻘﻴﻨـﻲ و‬
‫ﺷﻬﺎب اﻟﺪﻳﻦ ازرﻋﻲ اﺧﺬ )ﺣﺪﻳﺚ( ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ .‬در ﻣﻐﻠﻄﺎي )ﻛﻪ ﻧﺎم ﻣﺪرﺳﻪ ﻳﺎ ﺷﻬﺮي اﺳـﺖ(‬
‫ﻓﺎرغ اﻟﺘﺤﺼﻴﻞ ﮔﺮدﻳﺪ ﺗﻌﺪادي ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت دارد از ﺟﻤﻠﻪ ﺗﻜﻤﻠﻪي ﺷﺮح ﻣﻨﻬﺎج إﺳﻨﻮي‪ ،‬و اﻷﺟﺎﺑـﺔ‬

‫ﻻ ﻳﺮاد ﻣﺎ اﺳﺘﺪرﻛﺘﻪ ﻋﺎﻳﺸﺔ ﻋﻠﻲ ﺍﻻﺻﺤﺎﺑﺔ و ﺷﺮح ﺟﻤﻊ اﻟﺠﻮاﻣﻊ ﻟﻠﺴﺒﻜﻲ‪ ،‬ﺑﺮاي زﻧﺪﮔﻲ ﻧﺎﻣﻪي‬
‫او ﺑﻪ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺸﺎﻓﻌﻴﻪ ﻻﺑﻦ ﻗﺎﺿﻲ ﺷﻬﺒﻪ ج‪ 2‬ص‪ 319‬ـ ‪ 320‬و ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﻫﺪاﻳـﻪ اﷲ ص‪241‬‬
‫ـ ‪ 242‬و ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ ﻻﺑﻦ ﻋﻤﺎد اﻟﺤﻨﺒﻠﻲ ج‪ 6‬ص‪ 335‬و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ .2‬او در ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻘﻮﻟﻪي» ﺗﺠﻮ‪‬ز از ﻣﺠﺎز ﺑﻪ ﻣﺠﺎز« ﮔﻮﻳﺪ‪ » :‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺠﺎز ﻣﺄﺧﻮذ از ﺣﻘﻴﻘـﺖ‬
‫را در ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﺑﺎ ﻣﺠﺎز دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪي ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺗﻠﻘّﻲ ﻛﻨﻴﻢ ﭘﺲ ﺑـﻪ ﺧـﺎﻃﺮ وﺟـﻮد ﻋﻼﻗـﻪ ﻣﻴـﺎن‬
‫ﻣﺠﺎز اول و دوم از ﻣﺠﺎز اول ﺑﻪ دوﻣﻲ اﻧﺘﻘﺎل ﭘﻴﺪا ﻛﺮده اﺳﺖ« ﻣﻮﺿﻮع ﻣﺠﺎز ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ اﺳـﺖ‬
‫ﻃﻮﻻﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺮدم درﺑﺎرهي آن زﻳﺎد ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ وارد ﺷﺪن ﺑﻪ ﺣﻮزهي آن ﺟﺰو ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻣﺎ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻠﻜﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺜﺎل زرﻛﺸﻲ ﻣﺎ را ﺑﺪان ﻛﺸﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺷﻨﻘﻴﻄﻲ ﻧﻴـﺰ ﺗـﺄﻟﻴﻒ ﻣﺴـﺘﻘﻠﻲ در اﻳـﻦ‬
‫زﻣﻴﻨﻪ دارد ﻛﻪ در آن اﻗﻮال ﻣﺨﺘﻠﻒ آورده و ﺑﻪ ﻣﻨﺎﻗﺸﻪي آﻧﻬﺎ ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬در ﺻﻮرت ﺗﻤﺎﻳﻞ‬
‫ﺑﺪان ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد ﻛﻪ در ج‪ 10‬اﺿﻮاء اﻟﺒﻴﺎن ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع‬

‫﴿ ‪﴾60‬‬

‫ﻣﻲرود و او‪‬ﻟﻲ ]ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻗﻠﺒﻲ[ از ﺟﻤﻠﻪي ﻣﺠﺎز ﺳﺒﺒﻴﺖ اﺳـﺖ ﭼـﻮن ﺗﻮﺣﻴـﺪ زﺑـﺎﻧﻲ‬
‫ﻣﺴﺒﺐ از ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻗﻠﺒﻲ اﺳﺖ‪.1‬‬
‫ﻣﻘﺼﻮد در اﻳﻦ ﭘﺎراﮔﺮاف اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ زرﻛﺸﻲ ﺳﺨﻦ ﻗﺎﺋﻞ ﺑـﻪ ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ اﷲ را ﺑـﻪ‬
‫اﻳﻦ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻛﺮده ﻛﻪ ﺷﺨﺺ اﻗﺮار ﻛﻨﻨﺪه ﺑﻪ ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ از ﻃﺮﻳﻖ زﺑـﺎن‪ ،‬در واﻗـﻊ‬

‫از آﻧﭽﻪ‪ ،‬در ﻛﻨﻪ ﻗﻠﺒﺶ ﻗﺮار دارد ـ از ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ ـ ﭘﺮده ﺑﺮﻣﻲدارﻳﺪ‪.2‬‬

‫]‪ [43‬و اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺒﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ او آﺷﻜﺎرا آﻧﺮا ﺑﻴﺎن داﺷـﺘﻪ آﻧﺠـﺎ ﻛـﻪ ﮔﻮﻳـﺪ‪» :‬ﻫﻤـﻪي‬
‫اﻧﺴﺎنﻫﺎ از آﻳﻪي )‪] (á à ß  Þ  Ý Ü‬ﻣﺤﻤﺪ‪ :‬آﻳﻪ‪[19‬‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﺪان ﻛﻪ ﺧﺪاي ﺟﺰ اﷲ وﺟﻮد ﻧﺪارد« ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ را اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪.«3‬‬

‫]‪ [44‬و ﻣﻘﺮﻳﺰي‪ 4‬ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺑﺪان ﻛﻪ ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ و ﺑﺎ ارزﺷﺘﺮﻳﻦ اﻋﻤﺎل از ﻧﻈﺮ ﻣﻨﺰﻟﺖ و‬
‫ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻧﺰد ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ‪ .‬ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻧﻴﺰ دو ﭘﻮﺳﺖ دارد‪ .‬اوﻟﻲ‪ :‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑـﻪ‬
‫زﺑﺎن اﻋﺘﺮاف ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﻮرزﻳﺪ و اﻳﻦ ﺗﻮﺣﻴﺪ زﺑـﺎﻧﻲ ﻧﺎﻣﻴـﺪه ﻣـﻲﺷـﻮد و ﻫﻤـﻴﻦ ﻧـﻮع‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻨﺎﻓﻲ و ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺗﺜﻠﻴﺜﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺼﺎري ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑـﺪان ﻫﺴـﺘﻨﺪ و اﻳـﻦ ﻧـﻮع از‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ از ﻓﺮد ﻣﻨﺎﻓﻖ ﻧﻴﺰ ـ ﻛﻪ دروﻧﺶ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺑﺎ ﻇﺎﻫﺮش اﺳﺖ ـ ﺻﺎدر ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫و اﻣ‪‬ﺎ ﭘﻮﺳﺖ دو‪‬م‪ :‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ آﻧﭽﻪ در دل وﺟﻮد دارد ﺑﺎ اﻗـﺮار زﺑـﺎﻧﻲ ﻣﺨﺎﻟﻔـﺖ‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و ﻫﻴﭻ ﻧﻮع اﻧﻜﺎري ﺑﺮاي ﻣﻔﻬﻮم اﻳﻦ ﻗﻮل وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻠﻜﻪ ﻗﻠﺐ‬
‫‪ .1‬اﻟﺒﺮﻫﺎن ﻓﻲ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن ج‪ 2‬ص‪ 298‬ـ ‪.299‬‬
‫‪ .2‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻣﺎ راﺿﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺻﻔﺖ ﺗﻮﺻـﻴﻒ ﺷـﻮد ﻛـﻪ ﻣﺠـﺎز‬
‫اﺳﺖ ﭼﻮن ﻣﺠﺎز ﻗﺮار دادن ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﺎب ﻋﻈﻴﻤﻲ از ﻣﻔﺴﺪه ﻣﻲﮔﺸﺎﻳﺪ ﻛﻪ ﻗﺎﺋﻼن ﺑﻪ‬
‫ﻣﺠﺎز و ﻧﻔﻲ ﻛﻨﻨﺪﮔﺎن آن‪ ،‬آﻧﺮا ﻗﺒﻮل ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬ﭼﻮن ﻣﺠﺎز در ﻧﺰد ﻗﺎﻳﻼن ﺑـﻪ آن‪ ،‬ﻗﺎﺑـﻞ ﻧﻔـﻲ‬
‫اﺳﺖ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎ در اﻳﻨﺠﺎ ﺗﻨﻬﺎ ﭼﻴﺰي را آوردهاﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻨﺪهي ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻧﺰد‬
‫زرﻛﺸﻲ اﺳﺖ و در آن ﭼﻴﺰي آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﻲ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﻣﻘﺼﻮد و ﻣﻄﻠﻮب ﻣﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫‪ .٣‬اﻟﺒﺮﻫﺎن ﻓﻲ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن ج‪ 2‬ص‪.165‬‬
‫‪ .4‬او ﺣﺎﻓﻆ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﻣﻘﺮﻳﺰي‪ ،‬ﺣﺪﻳﺚ را از ﺳﺮاج ﺑﻠﻘﻴﻨﻲ و زﻳﻦ ﻋﺮاﻗﻲ ﺷﻨﻴﺪ‬
‫از ﺳﻮي اذرﻋﻲ و اﺳﻨﻮي ﻧﻴﺰ اﺟـﺎزهي ﺣـﺪﻳﺚ را دارد‪ ،‬در ﻗـﺎﻫﺮه ﻣﺴـﺆﻟﻴ‪‬ﺖ ﺣﺴـﺒﻪ) اﻣـﺮ ﺑـﻪ‬
‫ﻣﻌﺮوف و ﻧﻬﻲ از ﻣﻨﻜﺮ( و ﺧﻄﺎﺑﻪ و اﻣﺎﻣـﺖ را ﺑـﻪ ﻋﻬـﺪه ﮔﺮﻓـﺖ‪ ،‬ﻣﺴـﻮﻟﻴ‪‬ﺖ ﺗﻮﻟﻴـﺖ ﻣﻨﺼـﺐ‬
‫ﻗﻀﺎوت دﻣﺸﻖ را ﺑﻪ او ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ آن را ﻧﭙـﺬﻳﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺑـﻴﺶ از دوﻳﺴـﺖ ﺗـﺄﻟﻴﻒ دارد از‬
‫ﺟﻤﻠﻪ ﻛﺘﺎب ﺧﻄﻂ و ﺗﺠﺮﻳﺪ اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ و اﻣﺘﺎع اﻻﺳﻤﺎع ﺑﻤﺎ ﻟﻠﺮﺳﻮل ﻣﻦ اﻻﺑﻨﺎء واﻟﺤﻔﺪه واﻟﻤﺘـﺎع‪،‬‬
‫ﺑﺮاي زﻧﺪﮔﻲ ﻧﺎﻣﻪاش ﺑﻪ اﻟﻀﻮء اﻟﻼﻣﻊ ﺳﺨﺎوي ج‪ 2‬ص‪ 21‬ـ ‪ 25‬و ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ اﺑﻦ اﻟﻌﻤـﺎد‬
‫ج‪ 7‬ص‪ 254‬ـ ‪ ،255‬و اﻟﺒﺪراﻟﻄﺎﻟﻊ ﺷﻮﻛﺎﻧﻲ ج‪ 1‬ص‪ 79‬ـ ‪ 81‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬

‫﴿‪﴾61‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻧﻴﺰ ﻣﺸﺘﻤﻞ ﺑﺮ اﻳﻦ اﻋﺘﻘﺎد‪ ،‬و ﺗﺼﺪﻳﻖﻛﻨﻨﺪهي آن ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و اﻳـﻦ ﻣﻌﻨـﺎ و ﻣﻔﻬـﻮم ﺗﻮﺣﻴـﺪ‬

‫ﻋﺎﻣﻪي ﻣﺮدم اﺳﺖ‪.1‬‬

‫او ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻛﻪ ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻨﺎﻓﻲ و ﻣﻨﺎﻗﺾ ﺷﺮك اﺳـﺖ‪ .‬اﮔـﺮ ﻣـﺮد آن را ﺑـﺮ‬
‫زﺑﺎن آورد وﻟﻲ ﻗﻠﺒﺎً ﺑﺪان ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻧﻮرزد اﻳﻦ ﺣﺎل و وﺿﻊ ﻣﻨﺎﻓﻘﺎن اﺳﺖ ﺧﻮن و ﻣﺎﻟﺶ‬
‫ﻣﻌﺼﻮم ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬و اﮔﺮ زﺑﺎن و ﻗﻠﺒﺶ ﺑﺎ ﻫﻢ ﻣﻮاﻓﻖ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻧﻮع ﺗﻮﺣﻴـﺪ در دﻧﻴـﺎ و‬
‫آﺧﺮت ﺑﻪ ﺻﺎﺣﺒﺶ ﺳﻮد ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ اﻳﻦ ﺣﺎل ﻋﻤﻮم ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﺳﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [45‬و اﻣ‪‬ﺎ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﻲ‪ 2‬در آﺧﺮ ﺷﺮﺣﺶ ﺑﺮ ﺑﺨﺎري ﺗـﺄﺛﺮ آﺷـﻜﺎر ﺧـﻮد از‬
‫ﻣﻨﻬﺞ و روش ﺳﻠﻒ را ﺑﻴﺎن ﻛﺮده آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻧﻘﻞ ﻗﻮلﻫﺎي ﻓﺮاواﻧﻲ از ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ و ﺧﻄﺎﺑﻲ‬
‫و ﻗﺮﻃﺒﻲ‪ 3‬و ﻏﻴﺮ ﻫﻢ دارد‪ .‬و اﻳﻦ ﻧﻘﻞ ﻗﻮلﻫﺎ اﻗﻮاﻟﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ اﻳـﻦ ﺑﺰرﮔـﺎن در آﻧﻬـﺎ‬
‫ﻋﻠﻤﺎي ﻣﺘﻜﻠﻢ را در ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﻘﻴﺪه ﺑﻪ ﺧﻄﺎ رﻓﺘﻪ ﺗﻠﻘّـﻲ ﻛـﺮدهاﻧـﺪ از ﺟﻤﻠـﻪ‬
‫روش آﻧﻬﺎ در ﺗﻮﺣﻴﺪ‪ ،‬و در آﻧﻬﺎ روش ﺳﻠﻒ را در ﺗﻮﺣﻴﺪ و اﺳﺘﺪﻻل ﺑـﺮ آن ﺻـﻮاب‬
‫داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ و ﺗﻤﺎﻳﻞ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ روش ـ در ﻋﺒﺎراﺗﻲ ﻛﻪ در ﺗﺄﻛﻴﺪ اﻳﻦ ﻧﻘﻞ ﻗﻮلﻫـﺎ‬
‫آﻣﺪه اﻧﺪ ـ روﺷﻦ و ﻧﻤﺎﻳﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﮔﺎﻫﻲ ﺑﻪ اﻳـﻦ ﻗـﻮل ﻛـﻪ ﮔﻮﻳـﺪ‪» :‬ﻛـﻼم او را ﺗﺄﻳﻴـﺪ‬
‫ﻣﻲورزد« و ﮔﺎﻫﻲ ﺑﺎ ﺳﻬﻴﻢ ﺷﺪن در ﻧﻘﺪ ﺻﺮﻳﺢ و ﻣﺒﺎﺷﺮ اﻗﻮال ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ و ﮔـﺎﻫﻲ ﺑـﺎ‬
‫درآوردن رأي ﺻﻮاب از ﻧﺺ و ﺗﺼﺮﻳﺢ ﺑﺪان ﻫﻤﺮاه ﺑـﺎ ﺑﻴـﺎن ﻣﻨﺸـﺎء ﺧﻄـﺎ‪ ،‬و اﻳﻨﻜـﻪ‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ راه ﻳﺎﻓﺘﻪ و اﻣﺜﺎل اﻳﻨﻬﺎ‪] .4‬ﻧﻘﺪ ﺧﻮد ﺑﺮ ﻧﻈﺮﻳـﻪي آﻧﻬـﺎ را ﺑﻴـﺎن‬
‫‪ .1‬ﺗﺠﺮﻳﺪ اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ص‪.10‬‬
‫‪ .2‬او ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮاﻟﻔﻀﻞ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻛﺘﺎﻧﻲ ﻋﺴـﻘﻼﻧﻲ‪ ،‬ﺑـﻪ ﻃﻠـﺐ ﺣـﺪﻳﺚ و‬
‫ﺗﺼﻨﻴﻒ در آن روي آورد‪ ،‬ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت او ﺑﻪ ﻣﺮاﺟﻊ ﺑﺎ اﻫﻤﻴ‪‬ﺖ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻮﻟﻴﺖ ﻣﻨﺼﺐ ﻗﺎﺿـﻲ‬
‫اﻟﻘﻀﺎه ﻣﺼﺮ را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬او در ﻣﻘﻄﻌﻲ از زﻣﺎن ﻫﻤﺰﻣﺎن ﻣﺸﻐﻮل ﺗﺄﻟﻴﻒ و اﻓﺘﺎ و ﺗﺪرﻳﺲ‬
‫ﺑﻮد‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت او ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري‪ ،‬ﺗﻬﺬﻳﺐ اﻟﺘﻬﺬﻳﺐ و ﺗﻘﺮﻳﺐ آن‪ ،‬و ﺗﻌﺠﻴﻞ اﻟﻤﻨﻔﻌﻪ و اﻟﺪرر‬
‫اﻟﻜﺎﻣﻨﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي زﻧﺪﮔﻲ ﻧﺎﻣﻪي او ﺑﻪ ﻛﺘﺎب رﻓـﻊ اﻻﺻـﺮ ج‪ 1‬ص‪ 85‬ﻧﻮﺷـﺘﻪي ﺧـﻮدش و‬
‫ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ ج‪ 7‬ص‪ 270‬ـ ‪ 273‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ .3‬او اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﻴﻢ اﻧﺪﻟﺴﻲ ﻣـﺎﻟﻜﻲ‪ ،‬ﺻـﺤﻴﺤﻴﻦ را ﺑـﻪ اﺧﺘﺼـﺎر در آورده‬
‫اﺳﺖ و ﺷﺮح ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ را در ﻛﺘﺎﺑﻲ ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان اﻟﻤﻔﻬﻢ ﺷﺮح ﻛـﺮده اﺳـﺖ در ﺳـﺎل ‪656‬‬
‫ﻣﺘﻮﻓّﻲ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻟﺒﺪاﻳﻪ واﻟﻨﻬﺎﻳﻪ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ج‪ 3‬ص‪ ،213‬ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ اﺑﻦ ﻋﻤﺎد ج‪ 5‬ص‪ 273‬ـ ‪.274‬‬
‫‪ .4‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج‪ 28‬ص‪ 115‬ـ ‪ 126‬ﭼﺎپ » ﻣﻜﺘﺒﻪ اﻟﻜﻠﻴﺎت اﻻزﻫﺮﻳﻪ« و از ﺟﻤﻠﻪي ﻣﻨﻘﻮﻻت‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع‬

‫﴿ ‪﴾62‬‬

‫ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ[‪.‬‬
‫]‪ [46‬و ازﺟﻤﻠﻪي آﻧﻬﺎ ﺗﻌﻠﻴﻖ ﻣﻬﻢ و ﺑﺎ ارزش او در او‪‬ل ﻛﺘﺎب اﻟﺘﻮﺣﻴـﺪ از ﺻـﺤﻴﺢ‬
‫اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﺮح ﺳﺨﻦ ﺑﺨﺎري ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان »ﺑﺎب ﻣﺎ ﺟﺎء ﻓﻲ دﻋﺎء اﻟﻨﺒـﻲ‬
‫)ص( اﻣﺘﻪ اﻟﻲ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﷲ ﺗﺒﺎرك و ﺗﻌﺎﻟﻲ« ﻣﻲﭘـﺮدازد ﺳـﺨﻨﻲ ﺑـﻪ اﻳـﻦ ﻧـﺺ دارد‪:‬‬
‫»ﻣﺮاد ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﷲ ﺗﻌﺎﻟﻲ ﮔﻮاﻫﻲ دادن ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ او اﻟﻪ واﺣﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣـﻲﺑﺎﺷـﺪ و اﻳـﻦ‬
‫ﻧﻮع از ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺑﻌﻀﻲ از ﻏﺎﻟﻴﺎن ﺻﻮﻓﻴﻪ‪ ،‬ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻋﺎﻣﻪ ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ‪ .‬دو ﻃﺎﺋﻔﻪ در ﺗﻔﺴـﻴﺮ‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ ادﻋﺎي دو اﻣﺮ ﻛﺮده ﻛﻪ آن را اﺧﺘـﺮاع ﻛـﺮدهاﻧـﺪ‪ .‬ﻳﻜـﻲ ﺗﻔﺴـﻴﺮ ﻣﻌﺘﺰﻟـﻪ اﺳـﺖ‬

‫ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﮔﺬﺷﺖ‪ .1‬دو‪‬ﻣﻲ ﻫﻢ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻏﺎﻟﻴﺎن ﺻﻮﻓﻴﻪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺑﺰرﮔﺎن آﻧﻬﺎ ﭼﻮن از ﻣﻮﺿﻮع‬
‫ﻣﺤﻮ و ﻓﻨﺎء ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن آوردهاﻧﺪ و ﻣﻘﺼﻮدﺷﺎن ﺑﻪ آن ﻣﺒﺎﻟﻐـﻪ در رﺿـﺎ و ﺗﺴـﻠﻴﻢ و‬
‫ﺗﻔﻮﻳﺾ اﻣﺮ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮﺧﻲ آﻧﭽﻨﺎن ﻣﺒﺎﻟﻐﻪ ورزﻳﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ در ﻧﻔﻲ ﻧﺴـﺒﺖ ﻓﻌـﻞ ﺑـﻪ‬
‫ﺑﻨﺪه ﺑﻪ ﻣﺮﺟﺌﻪﻫﺎ ﺷﺒﺎﻫﺖ ﭘﻴﺪا ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .2‬و اﻳﻦ اﻣﺮ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ ﮔﺸـﺘﻪ ﻛـﻪ ﺑﺮﺧـﻲ از‬
‫آﻧﺎن ﺑﺮاي اﻓﺮاد ﻋﺎﺻﻲ و ﮔﻨﺎﻫﻜﺎر ﻣﻌﺬرت ﺗﺮاﺷﻴﺪهاﻧﺪ ﺣﺘﻲ ﺑﺮﺧﻲ ﻛﻔﺎر را ﻧﻴﺰ ﻣﻌﺬور‬
‫داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺮﺧـﻲ در ﺗﻮﺣﻴـﺪ آن ﭼﻨـﺎن ﻣﺒﺎﻟﻐـﻪ و ﻏﻠـﻮ ورزﻳـﺪهاﻧـﺪ ﻛـﻪ آن را ﺑـﺎ‬
‫وﺣﺪهاﻟﻮﺟﻮد ﻳﻜﻲ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ....‬و در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺳﺨﻨﺎﻧﻲ ﻃﻮﻻﻧﻲ دارﻧﺪ ﻛﻪ ﮔـﻮش ﻫـﺮ‬
‫ﻛﺲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻓﻄﺮت ﺳﺎﻟﻢ اﺳـﻼم ﺑـﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧـﺪه ﺑﺎﺷـﺪ از آن ﺗﻨﻔـﺮ و اﻧﺰﺟـﺎر دارد‪..‬واﷲ‬
‫اﻟﻤﺴﺘﻌﺎن«‪.3‬‬
‫از ﺳﺨﻨﺎن ﮔﺮاﻧﺒﻬﺎي او ﻛﻪ ﻣﺒﻴﻦ ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺳﺨﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﻤﻊﻛﻨﻨﺪهي‬
‫اﻟﻔﺎظ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻌﺎذ ـ آﻧﮕﺎه ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( او را ﺑﻪ ﺳﻮي ﻳﻤـﻦ رواﻧـﻪ ﻛـﺮد‪ 4‬ـ‬
‫ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ و اﻓﺮاد ﻓﺮاواﻧﻲ آن را ﺑﻪ ﻟﻔﻆ »آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﮔﻮاﻫﻲ ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ و اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺤﻤـﺪ‬
‫او ﺗﺨﻄﺌﻪي ﺳﺨﻦ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺪ‪ »:‬ﻣﺬﻫﺐ ﺳﻠﻒ اﺳﻠﻢ اﻣﺎ ﻣﺬﻫﺐ ﺧﻠﻒ اﺣﻜﻢ« اﺳﺖ‪ ،‬و اﻳـﻦ‬
‫ﻧﻘﻞ دﻻﻟﺖ ﺧﺎص ﺧﻮد را دارد ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﻣﺨﻔﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫‪ .1‬اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ در ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج‪ 28‬ص‪ 115‬آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﮔﻮﻳـﺪ‪ »:‬ﻣﻘﺼـﻮد آﻧﻬـﺎ از ﺗﻮﺣﻴـﺪ‬
‫ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮد ﺑﺪان اﻋﺘﻘﺎد ﭘﻴﺪا ﻛﺮدهاﻧﺪ از ﻧﻔﻲ ﺻﻔﺎت اﻟﻮﻫﻴﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﺑﻪ ﻋﻘﻴـﺪهي آﻧﻬـﺎ‬
‫اﺛﺒﺎت اﻳﻦ ﺻﻔﺎت ﻣﺴﺘﻠﺰم ﺗﺸﺒﻴﻪ اﺳﺖ‪ ،‬وﻫﺮ ﻛﺲ ﺧﺪا را ﺑﻪ ﻣﺨﻠﻮﻗﺎﺗﺶ ﺗﺸﺒﻴﻪ ﻛﻨﺪ در واﻗﻊ ﺑـﻪ‬
‫او ﺷﺮك ورزﻳﺪه اﺳﺖ‪ .‬آﻧﻬﺎ در ﻣﻮﺿﻮع ﻧﻔﻲ ﺻﻔﺎت ﻣﻮاﻓﻖ ﺟﻬﻤﻴﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ«‪.‬‬
‫‪ .2‬در ﻧﺴﺨﻪي اﺻﻠﻲ اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ اﻣﺎ اﺣﺘﻤﺎل دارد ﻣﺠﺒﺮه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ .3‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج‪ 28‬ص‪.118‬‬
‫‪ .4‬ﺗﺨﺮﻳﺞ آن در ص‪ 40‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬

‫﴿‪﴾63‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫رﺳﻮل ﺧﺪاﺳﺖ دﻋﻮت ﻛﻦ‪ .‬اﮔﺮ ﺗﻮ را در اﻳﻦ اﻣﺮ اﻃﺎﻋﺖ ﻛﺮدﻧـﺪ«‪ .‬ﺑﺮﺧـﻲ ﻫـﻢ اﻳـﻦ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ را ﺑﻪ ﻟﻔﻆ »آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﺑﻨﺪﮔﻲ ﺧﺪا دﻋﻮت ﻛﻦ اﮔﺮ ﺧـﺪا را ﺷـﻨﺎﺧﺘﻨﺪ‪ .‬رواﻳـﺖ‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻋﺴﻘﻼﻧﻲ »‪ «/‬ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬وﺟﻪ ﺟﻤﻊ ﻣﻴـﺎن اﻳـﻦ دو رواﻳـﺖ اﻳﻨﻜـﻪ‪ :‬ﻣـﺮاد ﺑـﻪ‬
‫ﻋﺒﺎدت ﺗﻮﺣﻴﺪ‪ ،‬و ﻣﺮاد ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻫﻢ اﻗﺮار ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ اﺳﺖ و ﻟﻔﻆ »ذﻟـﻚ« در ﻣـﺘﻦ‬

‫اﺷﺎره ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ‪.1‬‬

‫و در ﻣﻘﺎم ﺗﻌﻘﻴﺐ ﺑﺮ ﺣـﺪﻳﺚ »اﻣﺮت ان اﻗﺎﺗﻞ اﻟﻨﺎس ﺣﺘﻲ ﻳﺸﻬﺪ وا ان ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ‬
‫اﷲ و ان ﻣﺤﻤﺪاً رﺳﻮل اﷲ«‪ 2‬در ﺿﻤﻦ ﺑﺎب‪:‬‬
‫) ¨ © ‪(µ  ´ ³  ²  ± °  ¯ ® ¬   « ª‬‬
‫]ﺗﻮﺑﻪ‪ :‬آﻳﻪ‪[5‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اﮔﺮ ﺗﻮﺑﻪ ﻛﺮدﻧﺪ و ﻧﻤﺎز ﺑﺮ ﭘﺎي داﺷﺘﻨﺪ و زﻛﺎت و ﻣﺎل را ﭘﺮداﺧـﺖ ﻛﺮدﻧـﺪ راه را‬
‫ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﺑﺎز ﻛﻨﻴﺪ ﻫﻤﺎﻧﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺨﺸﻨﺪه و ﻣﻬﺮﺑﺎن اﺳﺖ«‪ .‬ﻋﺒﺎرﺗﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺺ دارد‪.‬‬

‫]‪» [48‬ﺑﺪﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﺣﺪﻳﺚ را ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﻪ ﻗﺮار داده ﻛﻪ ﻣﺮاد ﺗﻮﺑﻪ در آﻳﻪ ﺑﺮﮔﺸـﺘﻦ از‬
‫ﻛﻔﺮ ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ زﻳﺮا ﻓﺮﻣﻮدهي رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( »ﺣﺘﻲ ﻳﺸﻬﺪوا ان ﻻ اﻟﻪ اﻻّ اﷲ‬
‫و ان ﻣﺤﻤﺪا رﺳﻮل اﷲ« ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﻪ اﺳﺖ‪.«3‬‬
‫او اﻳﻦ ﮔﻮاﻫﻲ را ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻗﺮار داده و ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻛﻪ وارد ﻛﺮدن ﺣﺪﻳﺚ‬
‫در ﺿﻤﻦ ﻋﻨﻮان اﻳﻦ ﺑﺎب ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻦ ﻋﻠّﺖ )ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ( اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [49‬و اﻣ‪‬ﺎ ﺳﻴﻒاﻟﺪﻳﻦ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﻲ‪ 4‬ﻫﻨﮕﺎم ﺳﺨﻦ از ﻛﻠﻤـﻪي ﺗﻮﺣﻴـﺪ »ﻻ اﻟـﻪ اﻻّ اﷲ«‬
‫‪ .1‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج‪28‬ص‪ 126‬و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻧﻈﻴﺮ اﻳﻦ در ج‪ 7‬ص‪.124‬‬
‫‪ .2‬ﺗﺨﺮﻳﺞ آن در ص‪ 27‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ .3‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج‪ 1‬ص‪.138‬‬
‫‪ .4‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻳﺤﻲ ﺑﻦ ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ ﻫﺮاﺗﻲ‪ ،‬ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﻔﻴﺪ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﻲ‪ ،‬ﺳﻲ ﺳﺎل ﺗﻤﺎم ﻗﺎﺿﻲ ﻫﺮات ﺑـﻮد‪.‬‬
‫از ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت او‪ ،‬اﻟﺪ‪‬ر اﻟﻨﻀﻴﺪ ﻓﻲ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ‪ ،‬و ﻛﺘﺎب اﻟﻔﻮاﺋﺪ و اﻟﻐﺮاﺋﺐ در ﻋﻠﻢ اﻟﺤـﺪﻳﺚ‬
‫و ﺑﺮ اواﻳﻞ ﻛﺸﺎف زﻣﺨﺸﺮي ﺗﻌﻠﻴﻘﺎﺗﻲ دارد‪ .‬ﺷﺎه اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺻﻔﻮي راﻓﻀﻲ ﻫﻨﮕﺎم اﺷﻐﺎل ﻫـﺮات‬
‫در ﺳﺎل ‪ 916‬ﻫﺠﺮي ـ او را ﻫﻤﺮاه ﺗﻌﺪادي از ﻋﻠﻤﺎ ـ ﺑﻪ اﺗﻬﺎم ﺗﻌﺼـﺐ ﺑـﻪ ﻗﺘـﻞ رﺳـﺎﻧﺪ‪ .‬ﻧﮕـﺎ‪:‬‬
‫ﻛﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺣﺎﺟﻲ ﺧﻠﻴﻔﻪ ج‪ 1‬ص‪ 475‬ـ ‪1480 ،516 ،476‬و ﻣﻌﺠﻢ اﻟﻤﺆﻟﻔﻴﻦ ﻧﻮﺷـﺘﻪ‬
‫ﻋﻤﺮ رﺿﺎ ﻛﺤﺎﻟﻪ ج‪ 1‬ص‪ 325‬و اﻻﻋﻼم ﻧﻮﺷﺘﻪ زرﻛﺸﻲ ج‪ 1‬ص‪ 270‬ﻧﺎﻣﺒﺮده ﻧﻮهي ﻣﺴﻌﻮد ﺑـﻦ‬
‫ﻋﻤﺮ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﻲ ﺣﻨﻔﻲ ﺻﺎﺣﺐ ﻛﺘﺎب اﻟﻤﻘﺎﺻﺪ‪ ،‬ﻣﺘﻮﻓّﻲ ﺳﺎل ‪ 791‬ﻫﺠﺮي ﻣـﻲﺑﺎﺷـﺪ‪ .‬ﻧﮕـﺎ‪ :‬اﻟـﺪرر‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺷﺮع‬

‫﴿ ‪﴾64‬‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻣﺨﻔﻲ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ ﻣﻔﻴﺪ ﺗﻮﺣﻴـﺪ‪ ،‬و ﭘـﺬﻳﺮش اﺳـﻼم ﮔﻮﻳﻨـﺪهي آن‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺪون ﺗﻮﻗّﻒ ﺑﺮ ﻇﻬﻮر ﻗﺮﻳﻨﻪي ﻛﻪ آن را ﺑﻪ ﻣﻌﺒﻮد ﺑﺮ ﺣﻖ اﺧﺘﺼـﺎص دﻫـﺪ ﻫـﺮ‬
‫ﭼﻨﺪ اﮔﺮ اﻳﻦ اﺧﺘﺼﺎص ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ .‬اﻳـﻦ ﻛﻠﻤـﻪ ﻣﻔﻴـﺪ ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﻧﺨﻮاﻫـﺪ ﺑـﻮد‪ .‬ﻟـﺬا اﻋﺘﺒـﺎر‬
‫اﺧﺘﺼﺎص ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻋﺮﻓﻲ واﺟﺐ اﺳﺖ‪.1‬‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺮده و ﺣﻜﻢ ﺑﻪ اﻓﺎدهي اﺳـﻼم ﮔﻮﻳﻨـﺪهي آن ﻧﻤـﻮده‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫اﻟﻜﺎﻣﻨﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ج‪ 4‬ص‪.350‬‬
‫‪ .1‬اﻟﺪرر اﻟﻨﻀﻴﺪ ص‪ 118‬ـ ‪.119‬‬

‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‬
‫ﻣﻌﻨﺎي »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬
‫در ﻣﺒﺤﺚ اول ﺗﻌﻴﻴﻦ و ﺗﺤﺪﻳﺪ ﻣﻌﻨـﺎي ﺗﻮﺣﻴـﺪ در ﺷـﺮع ﮔﺬﺷـﺖ و از ﺧـﻼل ﻧﻘـﻞ‬
‫ﻗﻮلﻫﺎي ﻓﺮاوان ﺑﻴﺎن ﮔﺮدﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﻌﻨﺎي آن ﮔﻮاﻫﻲ »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ« اﺳـﺖ‪ .‬و ﺑـﻪ ﺣـﻮل‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ در اﻳﻦ ﻣﺒﺤﺚ ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﻛﻪ در ﻣﺒﺤﺚ ﻗﺒﻠﻲ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺠﻤـﻞ آﻣـﺪه‬
‫ﺷﺮح و ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺧﻮاﻫﻴﻢ داد‪ .‬آﻧﻬﻢ در ﺿﻤﻦ دو ﻣﻄﻠﺐ زﻳﺮ‪:‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ اول‪ :‬ﺑﻴﺎن ﻣﻌﻨﺎي ﻛﻠﻤﻪي »اﻟﻪ«؛‬
‫ﻣﻄﻠﺐ دوم‪ :‬ﻣﻌﻨﺎي ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﻔﺼﻞ‪.‬‬
‫و آن ﻫﻢ اﻳﻨﻜﻪ ﻛﻠﻤﻪي »ﻻ اﻟﻪ ا ّﻟﺎ اﷲ« ﻣﺘﻀﻤﻦ ﻧﻔﻲ و اﺛﺒﺎت اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻛﺎﻧﺎل اﻳـﻦ‬
‫دو اﺳﺘﺤﻘﺎق اﻟﻮﻫﻴﺖ ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ »رباﻟﻌﺎﻟﻤﻴﻦ« )ﭘﺮوردﮔﺎر ﺟﻬﺎﻧﻴﺎن( اﺧﺘﺼـﺎص داده‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬و اﻳﻦ دو ﻣﻄﻠﺐ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪي اﻳﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻌﻨـﺎي ﻛﻠﻤـﻪي ﺗﻮﺣﻴـﺪ را ﺑـﻪ‬
‫ﺻﻮرت ﻛﺎﻣﻞ ـ ﺑﻪ اذن ﺧﺪاـ ﺑﻴﺎن ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻌﻨﺎي »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫﴿ ‪﴾66‬‬

‫ﻣﻄﻠﺐ اول‪ :‬ﺑﻴﺎن ﻣﻌﻨﺎي ﻛﻠﻤﻪي »اﻟﻪ«‬
‫ﻟﻐﺖﺷﻨﺎﺳﺎن ﺑﻴﺎن ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻛﻠﻤﻪي »اﻟﻪ« داراي ﻣﻌﻨﺎي ﻣﻌﻴﻦ و ﻣﺤـﺪدي اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫زﺑﺎن ﻋﺮﺑﻲ ﺑﺮ آن دﻻﻟﺖ ﻣﻲورزد‪ ،1‬ﺑﺎ اﻳﻦ وﺻﻒ ﺑﺮﺧﻲ ﺑﺮاي اﻳﻦ واژه ﻣﻌﻨﺎي از ﺧﻮد‬
‫ﺗﺮاﺷﻴﺪهاﻧﺪ و آن را وارد ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎ در اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺣﻖ و ﻣﻮاﻓﻖ ﻋﺮف و ﻓﺮﻫﻨـﮓ زﺑـﺎن و ﺷـﺮع را ـ ﻛـﻪ در‬
‫ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻳﻦ واژه از ﺳﻮي ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ آﻣﺪه اﺳﺖ ـ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻴﻢ‪.‬‬
‫]‪ [1‬ازﻫﺮي ﻣﻲ ﮔﻮﻳﺪ‪ »2 :‬ﻣﻨﺬري ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از اﺑﻮاﻟﻬﻴﺜﻢ‪ 3‬ﺑـﻪ ﻣـﻦ ﺧﺒـﺮ داد ﻛـﻪ از‬
‫اﺷﺘﻘﺎق اﺳﻢ »اﷲ« در ﻟﻐﺖ از او ﺳﺆال ﻛﺮد‪ .‬ﮔﻔﺖ‪ :‬در اﺻﻞ »اﻟﻪ« ﺑﻮده اﻟﻒ و ﻻم‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺑﺮ او داﺧﻞ ﺷﺪ »اﻻﻟﻪ« ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪاً ﻋﺮبﻫﺎ ﻫﻤﺰه را از آن ﺣـﺬف ﻛﺮدﻧـﺪ‬
‫ﭼﻮن اﺟﺘﻤﺎع ﻫﻤﺰه ﺑﺎ اﻟﻒ و ﻻم ﻧﺰد آﻧﻬﺎ ﺑﺮ زﺑﺎن ﺛﻘﻴﻞ اﺳﺖ ﭼﻮن ﻫﻤﺰه را ﺣﺬف‬
‫ﻛﺮدﻧﺪ ﺣﺮﻛﻪ ي ﻛﺴﺮه ي آن را ﺑﻪ ﻻم ﺗﻌﺮﻳﻒ دادﻧﺪ»اﻟﻼه« ﺷﺪ‪ .‬ﭼﻮن ﻻم ﺗﻌﺮﻳـﻒ‬
‫را ﻣﺘﺤﺮك ﻛﺮدﻧﺪ دو ﻻم ﻣﺘﺤﺮك ﺑﺎ ﻫﻢ وﺻﻞ ﺷﺪﻧﺪ ﺑﻌﺪ از ﺣﺬف ﺣﺮﻛـﻪي ﻻم‬
‫‪» . 1‬اﻟﻪ« = ﻣﻌﺒﻮد اﺳﺖ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ اﻓﺮاد ﺑﺴﻴﺎري ﭼﻮن ﺟﻮﻫﺮي در ج ‪ 6‬ص‪ 2223‬ـ ‪ ،2224‬و اﺑﻦ‬
‫ﻓﺎرس در ﻣﺠﻤﻞ ﺍﻟﻠﻐﺔ ج ‪ 1‬ص ‪ ،101‬و اﺑﻦ ﻣﻨﻈﻮر در ﻟﺴﺎناﻟﻌﺮب ج ‪13‬ص ‪ 467‬ـ ‪،469‬‬
‫آوردهاﻧﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ از ﺑﺴﻴﺎري از اﺋﻤﻪي ﻣﺒﺮز ﻧﻘﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ . 2‬او ﻟﻐﺖ دان ﺑﺰرگ اﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ازﻫﺮ اﻻزﻫﺮي ﻫﺮاﺗﻲ ﺷﺎﻓﻌﻲ‪ ،‬ﻳﻜﻲ از‬
‫ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ داﻧﺸﻤﻨﺪان ﻟﻐﺖ ﺷﻨﺎس‪ ،‬اﺑﻮ ﻋﺒﻴﺪ ﺻﺎﺣﺐ ﻛﺘﺎب ﻏﺮﻳﺒﻴﻦ از او اﺧﺬ ﻋﻠﻢ ﻛﺮده اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﻳﻜﻲ از ﻣﺪاﻓﻌﺎن اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ و ﻣﺬﻫﺒﺶ ﺑﻮد ﻛﺘﺎب ﺗﻬﺬﻳﺐ اﻟﻠﻐﺔ ﻛﻪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎد‬
‫در اﻳﻦ ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲآﻳﺪ از ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت اوﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻛﺘﺎب اﻟﺘﻘﺮﻳﺐ در ﺗﻔﺴﻴﺮ‪ ،‬و ﻛﺘﺎب‬
‫اﻟﺰاﻫﺮ در ﻏﺮاﻳﺐ اﻟﻔﺎظ اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ و ﻛﺘﺎب ﻋﻠﻞ اﻟﻘﺮاﺋﺎت از ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت او ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺧﻼﺻﻪ او در‬
‫ﻋﻠﻢ ﻟﻐﺖ و ﻓﻘﻪ اﻣﺎم و ﺳﺮﻛﺮده ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲآﻣﺪ‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺳﻴﺮ ذﻫﺒﻲ ج ‪ 16‬ص ‪ 315‬ـ ‪،317‬‬
‫ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ اﻟﺼﻼح ج ‪ 1‬ص ‪ ،84 – 83‬ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ج ‪ 1‬ص ‪ 287‬ـ ‪ 288‬و ﻃﺒﻘﺎت‬
‫ﺳﺒﻜﻲ ج ‪ 3‬ص ‪ 63‬ـ ‪.68‬‬
‫‪ . 3‬اﺑﻮاﻟﻬﻴﺜﻢ رازي‪ ،‬ازﻫﺮي در ﻣﻮرد او ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﻋﻠﻢ او ﺑﺮ زﺑﺎﻧﺶ ﺑﻮد‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻔﻀﻞ ﻣﻨﺬري ﺑﻪ ﻣﻦ‬
‫ﺧﺒﺮ داد ﻛﻪ او ﺳﺎﻟﻬﺎ ﻣﻼزم و ﻫﻤﺮاه ﻣﻦ ﺑﻮد‪ ،‬و ﻛﺘﺎبﻫﺎﻳﻲ را ﺑﺮ او ﻋﺮﺿﻪ ﻛﺮد و ﻛﺘﺎب اﻷﻣﺎﻟﻲ‬
‫و اﻟﻔﻮاﺋﺪ را از او ﻧﻮﺷﺖ‪ ،‬او ﻣﺎﻫﺮ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺻﺤﻴﺢ اﻻدب‪ ،‬ﻋﺎﻟﻢ‪ ،‬اﻫﻞ ورع‪ ،‬اﻫﻞ ﻧﻤﺎز ﻓﺮاوان‪ ،‬و‬
‫ﺻﺎﺣﺐ و ﻣﻼزم ﺳﻨﺖ ﺑﻮد‪ ،‬او در ﭘﺨﺶ ﻋﻠﻢ ﺧﻮﻳﺶ ﺑﺨﻞ ﻧﻤﻲورزﻳﺪ‪ .‬ﺗﻬﺬﻳﺐ ﺍﻟﻠﻐﺔ ج ‪ 1‬ص‬
‫‪) 26‬ﺑﺎ اﻧﺪك ﺗﺼﺮف(‪ ،‬ﺳﻴﻮﻃﻲ در ﺑﻐﻴﺔ اﻟﻮﻋﺎﺓ )ج ‪ 2‬ص ‪ (229‬زﻧﺪﮔﻲ ﻧﺎﻣﻪ او را ﺑﻪ ﺻﻮرت‬
‫ﻣﻮﺟﺰ و ﻣﺨﺘﺼﺮ آورده اﺳﺖ‪.‬‬

‫﴿‪﴾67‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻜﻨﺎ ﻫﻮ اﷲ‬
‫اول آﻧﻬﺎ را در ﻫﻢ ادﻏﺎم ﻛﺮدﻧﺪ»اﷲ« ﺷﺪ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪) :‬ﻟ ّ‬
‫ﻜﻨﺎ )ﻟﻜﻦ اﻧـﺎ( اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﻣﻌﻨـﺎي» اﻣـﺎ ﻣـﻦ«‬
‫رﺑﻲ( ]ﻛﻬﻒ‪ :‬آﻳﻪ‪ [38‬ﻣﻌﻨﺎي ﻟ ّ‬
‫ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫اﺑﻮاﻟﻬﻴﺜﻢ ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﺻﻞ اﷲ اﻻه ﺑﻮده‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ L   K J I H G) :‬‬
‫‪] (WV U   T S R QPO N M‬اﻟﻤﺆﻣﻨﻮن‪ :‬آﻳﻪ‪[91‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻓﺮزﻧﺪي را ﺑﺮاي ﺧﻮد ﺑﺮ ﻧﮕﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ وﻧﻪ ﺧﺪاﻳﻲ ﺑﺎ او ﺑﻮده اﺳﺖ ﭼـﺮا‬
‫ﻛﻪ اﮔﺮ ﺧﺪاﻳﻲ ﺑﺎ او ﻣﻲﺑﻮد ﻫﺮ ﺧﺪاي ﺑﻪ آﻓﺮﻳﺪﮔﺎن ﺧﻮد ﻣﻲ ﭘﺮداﺧﺖ«‪.‬‬

‫او ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﻌﺒﻮد واﻗﻊ ﻧﺸﻮد و ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺧﺎﻟﻖ و رازق و ﻣﺪﺑﺮ و ﺑـﺮ‬
‫آﻧﻬﺎ ﻣﻘﺘﺪر واﻗﻊ ﻧﺸﻮد‪ ،‬ﺧﺪا ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﺒﺎﺷﺪ اﻟﻪ ﻧﻴﺴﺖ ﻫﺮ‬
‫ﭼﻨﺪ ﺳﺘﻤﻜﺎراﻧﻪ ﻣﻮرد ﭘﺮﺳﺘﺶ واﻗﻊ ﮔﺮدد ﺑﻠﻜﻪ او ﻣﺨﻠﻮﻗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣـﻮرد ﭘﺮﺳـﺘﺶ‬
‫ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ ‪ . . .‬ﻋﺮبﻫﺎ ﭼﻮن ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺘﺶ ﺧﻮرﺷﻴﺪ روي آوردﻧﺪ آن را ﺍﻻﻫﺔ ﻧﺎم‬
‫ﻧﻬﺎدﻧﺪ‪ . . .‬و ﻋﺮبﻫﺎ در زﻣﺎن ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ ﻣﻌﺒﻮدﻫﺎي ﺧﻮد را از ﺑﺖ و ﺻﻨﻢﻫﺎ‪» ،‬اﻟﻬﻪ« ﻛﻪ‬
‫ﺟﻤﻊ اﻟﻪ اﺳﺖ ﻧﺎم ﻣﻲﻧﻬﺎدﻧﺪ«‪.1‬‬
‫‪ . 1‬ﺗﻬﺬﻳﺐ ﺍﻟﻠﻐﺔ ج ‪ 6‬ص ‪ 421‬ـ ‪ ،424‬ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ازﻫﺮي اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮ ﺳﺒﻴﻞ ﻧﻘﻞ‬
‫ﻣﺠﺮد از اﺑﻮ اﻟﻬﻴﺜﻢ آورده اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﻘﻞ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﺗﻠﻘﻲ ﻧﻤﻲ ﺷﻮد‪ ،‬در ﺟﻮاب ﮔﻮﻳﻢ‬
‫ازﻫﺮي »‪ «/‬روش ﺧﻮد را واﺿﺢ و آﺷﻜﺎرا ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ اﺑﻬﺎﻣﻲ در آن ﻧﻤﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻟﻐﺖداﻧﺎن را ـ ﻛﻪ از آﻧﻬﺎ ﻧﻘﻞ ﻗﻮل ﻣﻲﻛﻨﺪ ـ ﺑﻪ دو ﮔﺮوه ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﮔﺮوه اول‬
‫ـ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در ج ‪ 1‬ص ‪ 8‬ﺗﻬﺬﻳﺐ‪» :‬ﺑﺎب ذﻛﺮ اﻻﺋﻤﻪ اﻟﺬﻳﻦ اﻋﺘﻤﺎدي ﻋﻠﻴﻬﻢ ﻓﻴﻤﺎ ﺟﺌﺖ ﻓﻲ ﻫﺬا‬
‫اﻟﻜﺘﺎب« آورده اﺳﺖ درﺑﺎره آﻧﻬﺎ اﻳﻦﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻌﺪ ﺑﻪ ذﻛﺮ اﺳﺎﻣﻲ آﻧﻬﺎ ﻣﻲﭘﺮدازد و از آﻧﻬﺎ‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﺑﻮ اﻟﻬﻴﺜﻢ ﻧﻴﺰ ﺟﺰو آﻧﻬﺎ اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﻴﺎن ﻓﻄﺎﻧﺖ و دﻗﺖ ﻋﻠﻤﻲ او ﭘﺮداﺧﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ ج‪ 1‬ص ‪ 26‬و ﭼﻮن از ﺑﺤﺚ اﻳﻦ ﮔﺮوه ﻓﺎرغ ﻣﻲﺷﻮد ﻣﻲ ﮔﻮﻳﺪ‪»:‬و ﭼﻮن از ﺑﺤﺚ اﻓﺮاد‬
‫ﺟﺎي ﺛﺒﺎت و ﻣﺘﻘﻦ و ﺗﻘﺎت ﻣﺒﺮز ـ از ﻟﻐﺖداﻧﺎن ـ ﻓﺮاﻏﺖ ﭘﻴﺪا ﻛﺮدﻳﻢ و آﻧﻬﺎ را ﻳﻜﻲ ﭘﺲ از‬
‫دﻳﮕﺮي ﻧﺎم ﺑﺮدﻳﻢ‪ ،‬آن ﻫﻢ ﺑﺮاي روﺷﻦ ﻧﻤﻮدن ﺟﺎﻳﮕﺎه آﻧﻬﺎ ﺑﺮاي ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺟﺎﻳﮕﺎﻫﺸﺎن ﺑﺮ آﻧﻬﺎ‬
‫ﻣﺨﻔﻲ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﺮ آﻧﻬﺎ و ﺗﺄﻟﻴﻔﺎﺗﺸﺎن اﻋﺘﻤﺎد ورزﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﺑﻪ ذﻛﺮ اﻗﻮاﻣﻲ ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ اﻫﻞ ﻣﻌﺮﻓﺖ و ﻋﺎﻟﻢ ﻟﻐﺖﺷﻨﺎس ﺷﻬﺮت ﻳﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ و در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺗﺄﻟﻴﻔﺎﺗﻲ از ﺧﻮد ﺑﺮﺟﺎي‬
‫ﮔﺬاﺷﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﺻﺤﻴﺢ و ﺳﻘﻴﻢ را در آﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﻫﻢ ﻗﺎﻃﻲ ﻛﺮدهاﻧﺪ«‪ .‬ﺑﻌﺪ ﺑﻪ ذﻛﺮ ﻳﻚ ﻳﻚ آﻧﻬﺎ و‬
‫ﺑﻴﺎن ﺧﻄﺎﻫﺎﻳﺸﺎن ﻣﻲﭘﺮدازد و ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺻﺤﻴﺢ را در ﻛﺘﺎﺑﺶ ﻣﻲ آورد ج ‪ 1‬ص ‪،29-28‬‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺘﺄﻛﺪ ﺷﺪن از ﭘﻴﺮوي اﻳﻦ روش ﺗﻮﺳﻂ او ﺑﻪ ﻛﺘﺎﺑﺶ ﺗﻬﺬﻳﺐ ج ‪ 2‬ص ‪ ،236-235‬ج ‪6‬‬
‫ص ‪ ،423‬و ﻧﻘﻠﻴﺎت اﺑﻦ اﺛﻴﺮ از او »در اﻟﻨﻬﺎﻳﻪ ﻓﻲ ﻏﺮﻳﺐ اﻟﺤﺪﻳﺚ« ج ‪ 1‬ص ‪ ،401‬ج ‪ 2‬ص‬

‫ﻣﻌﻨﺎي »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫﴿ ‪﴾68‬‬

‫]‪ [2‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻔﺼﻴﻞ دﻗﻴﻖ روﺷﻦ ﻣﻲﮔﺮدد ﻛﻪ »اﻟﻪ« ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻣﻌﺒﻮد اﺳﺖ و اﻳﻦ ﻣﻌﻨـﺎ‬
‫را ازﻫﺮي ذﻛﺮ ﻛﺮده و ﻫﻨﮕﺎم ﺑﻴـﺎن آﻳـﻪي ﻗـﺮآن )‪ ( IH G F‬ﺑـﺪان‬
‫ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬واژهي »ﷲ«‪ :‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻌﺒﻮدي ﻛﻪ او ﻣﻌﺒﻮد ﻫﻤﻪي ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت اﺳﺖ‪ ،‬ﺟﺰ‬

‫او ﻣﻌﺒﻮدي وﺟﻮد ﻧﺪارد و اﻟﻬﻲ ﻏﻴﺮ او ﻧﻴﺴـﺖ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ x w v) :‬‬
‫‪] (}  | {  z y‬زﺧﺮف‪ :‬آﻳﻪ‪[84‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬آن ﺧﺪاي ﻛﻪ در آﺳﻤﺎن ﻣﻌﺒﻮد اﺳﺖ و در زﻣﻴﻦ ﻣﻌﺒﻮد« ﻳﻌﻨﻲ ﻫﻴﭻ ﻣﻌﺒﻮدي ـ ﻛﻪ‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان رب او را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻛﻨﻴﻢ ـ وﺟـﻮد ﻧـﺪارد ﺟـﺰ او‪ ،‬و ﻫـﻴﭻ ﭼﻴـﺰي را اﻧﺒـﺎز او ﻗـﺮار‬

‫ﻧﻤﻲدﻫﻴﻢ«‪.1‬‬

‫و اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎﻳﻲ ﻛﻪ ازﻫﺮي از واژهي اﻟﻪ اراﺋﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻌـﺪاد ﻓﺮاواﻧـﻲ از ﻋﻠﻤـﺎي‬
‫ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ ﺑﺮ آن ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬

‫]‪ [6-3‬اﺑـﻮ ﻣﻈﻔــﺮ ﺳــﻤﻌﺎﻧﻲ در ﺗﻔﺴــﻴﺮ آﻳــﻪ )‪  | {  z y x w v‬‬
‫}( ]اﻟﺰﺧﺮف‪ :‬آﻳﻪ‪ [84‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻣﻌﺒﻮد آﺳﻤﺎنﻫـﺎ و زﻣـﻴﻦ«‪ 2‬زرﻛﺸـﻲ‪ 3‬و زﻛﺮﻳـﺎي‬
‫اﻧﺼﺎري‪ 4‬و ﺟﻼل ﻣﺤﻠﻲ‪ 5‬ﻧﻴﺰ آن را ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ ،97-82‬ج ‪ 5‬ص ‪ 23‬و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ . 1‬اﻟﺰاﻫﺮ ﻓﻲ ﻏﺮﻳﺐ اﻟﻔﺎظ اﻟﺸﺎﻓﻌﻲ‪» :‬در ﻣﻘﺪﻣﻪي ﻛﺘﺎب اﻟﺤﺎوي ﻧﻮﺷﺘﻪي ﻣﺎوردي ص ‪.(228‬‬
‫‪ . 2‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﺑﻮ ﻣﻈﻔﺮ ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ ج ‪ 5‬ص ‪.119‬‬
‫‪ . 3‬اﻟﺒﺮﻫﺎن ﻓﻲ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن ج ‪ 2‬ص ‪ ،83‬دوﺑﺎره ﻧﮕﺎه‪ :‬ج ‪ 3‬ص ‪.428-427‬‬
‫‪ . 4‬او اﺑﻮ ﻳﺤﻴﻲ زﻛﺮﻳﺎ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪاﻧﺼﺎري‪ ،‬ﻣﺘﺼﺪي اﻣﺮ ﻓﺘﻮا ﮔﺮدﻳﺪه و ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت ﻣﺘﻌﺪده از‬
‫ﺧﻮد ﺑﺮﺟﺎي ﮔﺬﺷﺖ از ﺟﻤﻠﻪ ﺷﺮح ﺑﺨﺎري و ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ و ﺷﺮح اﻟﻔﻴﻪي ﻋﺮاﻗﻲ و ﺷﺮح‬
‫ﻛﺘﺎب ﻟﺒﺎب اﻟﻔﻘﻪ ﻣﺤﺎﻣﻠﻲ و ﻏﻴﺮ اﻳﻦﻫﺎ‪ ،‬ﻣﺴﺆﻟﻴﺖ ﺗﻮﻟﻴﺖ ﻣﻨﺼﺐ ﻗﻀﺎوت و ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻣﻨﺼﺐ‬
‫دﻳﮕﺮ را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺑﻴﺶ از ‪ 100‬ﻣﺮﺗﺒﻪ ﺑﻪ ﻋﻤﺮه رﻓﺖ ﺑﺮاي زﻧﺪﮔﻲﻧﺎﻣﻪاش ﺑﻪ اﻟﻀﻮء‬
‫اﻟﻼﻣﻊ ﻧﻮﺷﺘﻪي ﺳﺨﺎوي ج ‪ 3‬ص ‪ 234‬ـ ‪ ،238‬و ﺑﺪراﻟﻄﺎﻟﻊ ﺷﻮﻛﺎﻧﻲ ج ‪ 1‬ص ‪ ،252‬و‬
‫ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ اﺑﻦ ﻋﻤﺎد ج ‪ 8‬ص ‪ 135-134‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪ .‬ﻣﻌﻨﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﻧﺼﺎري در ﻛﺘﺎب‬
‫ﻓﺘﺢاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﺮاي ﻛﻠﻤﻪي اﻟﻪ ﺑﺮﮔﺰﻳﺪه اﺳﺖ از آﻧﭽﻪ در ﻗﺮآن ﻣﻮرد اﻟﺘﺒﺎس واﻗﻊ ﺷﺪه‪ ،‬ﭘﺮده‬
‫ﺑﺮﻣﻴﺪارد‪ .‬ص ‪.546‬‬
‫‪ . 5‬او ﺟﻼلاﻟﺪﻳﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﻣﺤﻠﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﭼﻨﺪ ﻋﻠﻢ از ﺟﻤﻠﻪ ﻓﻘﻪ‪ ،‬اﺻﻮل و ﻧﺤﻮ و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ‬
‫ﻣﺸﻐﻮل ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬ﻣﻨﺼﺐ ﻗﻀﺎوت را ﺑﻪ او ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻛﺮدﻧﺪ از ﭘﺬﻳﺮش آن ﺧﻮدداري ورزﻳﺪ‪،‬‬
‫ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻛﺘﺎب را در اوج اﺧﺘﺼﺎر ﺗﺄﻟﻴﻒ ﻛﺮد از ﺟﻤﻠﻪ ﺷﺮح ﺟﻤﻊ اﻟﺠﻮاﻣﻊ و ﻛﺘﺎﺑﻲ در ﺗﻔﺴﻴﺮ‬
‫ﻛﻪ از اول ﺳﻮرهي ﻛﻬﻒ ﺷﺮوع ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﻪ آﺧﺮ ﻗﺮآن ﻣﻨﺘﻬﻲ ﻣﻲﮔﺮدد و ﺑﺮ ﺳﻮرهي ﻓﺎﺗﺤﻪ و‬

‫﴿‪﴾69‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫]‪ [7‬آﺟﺮي در ﻣﻌﻨﺎي آﻳﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺗﻨﻬﺎ او اﻟﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ در آﺳﻤﺎنﻫﺎ و زﻣﻴﻦ ﻣﻮرد‬
‫ﭘﺮﺳﺘﺶ واﻗﻊ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و ﺗﻨﻬﺎ او اﻟﻪ اﺳﺖ ﻛـﻪ در روي زﻣـﻴﻦ ﻣـﻮرد ﭘﺮﺳـﺘﺶ واﻗـﻊ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻋﻠﻤﺎ آﻳﻪ را ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺮدهاﻧﺪ«‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [8‬ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗـﻮل ﻧـﻮح ﺧﻄـﺎب ﺑـﻪ ﻗـﻮﻣﺶ‪  j i h g f e ) :‬‬
‫‪] 2 (k‬اﻟﻤﺆﻣﻨﻮن‪ :‬آﻳﻪ‪[23‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اﷲ را ﻋﺒﺎدت ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻏﻴﺮ از او ﺧﺪاﻳﻲ ﻧﺪارﻳﺪ«‪.‬‬

‫ﮔﻔﺘﻪاﺳﺖ‪» :‬ﻣﻌﺒﻮدي ﺳﻮاي او ﻧﺪارﻳﺪ«‪.3‬‬

‫]‪ [9‬ﺑﻐﻮي ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻳﻦ آﻳﻪ ) ‪ utsrq‬‬
‫‪ b  a ` _ ~ } | { z y    x w v‬‬
‫‪] (hg f edc‬ﻧﻤﻞ‪[60:‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻳﺎ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ آﺳﻤﺎنﻫﺎ و زﻣﻴﻦ را آﻓﺮﻳﺪه اﺳﺖ و ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ از آﺳﻤﺎن آﺑﻲ ﺑﺎراﻧـﺪه‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ آن ﺑﺎغﻫﺎي زﻳﺒﺎ و ﻓﺮحاﻓﺰا روﻳﺎﻧﺪهاﻳﻢ؟ ﺑﺎغﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﻧﻤـﻲﺗﻮاﻧﺴـﺘﻴﺪ درﺧﺘـﺎن‬
‫آﻧﻬﺎ را ﺑﺮوﻳﺎﻧﻴﺪ آﻳﺎ ﻣﻌﺒﻮدي ﺑﺎ ﺧﺪاﺳﺖ؟«‬
‫اﻟﻪ را ﺑﻪ ﻣﻌﺒﻮد ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺮده و ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬آﻳﺎ ﻣﻌﺒـﻮدي ﺳـﻮاي او ﻛـﻪ او را در ﻛﺎرﻫـﺎﻳﺶ‬

‫ﻳﺎري رﺳﺎﻧﺪ وﺟﻮد دارد؟ ﺑﻠﻜﻪ اﺻﻼً »اﻟﻪ« ي ﺑﺎ او وﺟﻮد ﻧﺪارد«‪.4‬‬
‫]‪ [10‬ﻗﻮام اﻟﺴﻨﻪ ﻧﻴﺰ ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺷﺮح ﻛﺮده و ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪ ﻛﻪ ﻣﻌﻨـﺎي اﻟـﻪ در‬
‫آﻳﺎﺗﻲ از ﺳﻮره ﺑﻘﺮه ﻧﻴﺰ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺟﻼل اﻟﺪﻳﻦ ﺳﻴﻮﻃﻲ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻧﻴﻤﻪ ﺗﻤﺎم او را ﺗﻜﻤﻴﻞ‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ از اﺑﺘﺪاي ﺳﻮرهي ﻓﺎﺗﺤﻪ ﺗﺎ ﺗﺎ آﺧﺮ ﺳﻮره اﺳﺮاء‪ .‬از اﻳﻦ رو اﻳﻦ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺑﻪ »ﺗﻔﺴﻴﺮ‬
‫ﺟﻼﻟﻴﻦ« ﺷﻬﺮت ﭘﻴﺪا ﻛﺮده اﺳﺖ ﻏﻴﺮ از اﻳﻨﻬﺎ ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت دﻳﮕﺮي ﻧﻴﺰ دارد‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺣﺴﻦ اﻟﻤﺤﺎﺿﺮﺓ‬
‫ﻟﻠﺴﻴﻮﻃﻲ ج ‪ 1‬ص ‪ ،442 -443‬و اﻟﻀﻮء اﻟﻼﻣﻊ ﺳﺨﺎوي ج ‪ 7‬ص ‪ 41 – 39‬و ﺷﺬرات‬
‫اﻟﺬﻫﺐ اﺑﻦ ﻋﻤﺎد ج ‪ 7‬ص ‪ .303‬اﻧﺘﺨﺎب ﻛﻠﻤﻪي اﻟﻪ در ﺟﻼﻟﻴﻦ ص ‪ 654‬اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ . 1‬اﻟﺸﺮﻳﻌﻪ ص ‪.263‬‬
‫‪ . 2‬ﺧﺪا را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻛﻨﻴﺪ ﻧﻴﺴﺖ ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ »اﻟﻪ« )ﻣﻌﺒﻮدي( ﺟﺰ او‪.‬‬
‫‪ . 3‬اﻟﺘﻔﺴﻴﺮ ج ‪ 3‬ص ‪.471‬‬
‫‪ . 4‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ج ‪ 6‬ص ‪.172‬‬

‫ﻣﻌﻨﺎي »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫﴿ ‪﴾70‬‬

‫آن ﻣﻌﺒﻮد اﺳﺖ‪.1‬‬
‫]‪ [11‬ﻓﺨﺮاﻟﺪﻳﻦ رازي در ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﻪ ) ‪] (Ñ   Ð Ï‬اﻟﺒﻘﺮه‪ :‬آﻳﻪ‪[163‬‬
‫ﺗﻤﺎﻣﻲ ﻛﺴﺎﻧﻲ را ﻛﻪ اﻟﻪ را ﺑﻪ ﻣﻌﺒﻮد ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻧﻤﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﻄﺎ رﻓﺘـﻪ ﺗﻠﻘـﻲ ﻛـﺮده و‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻛﻠﻤﻪي »إِ َﻟﻬ‪‬ﻜُﻢ « ﺑﺮ اﻳﻦ دﻻﻟﺖ ﻣﻲورزد ﻛﻪ ﻣﻌﻨﺎي اﻟﻪ اﺿﺎﻓﻪ ﮔﺮدد ﻣﺜﻼً اﮔﺮ‬
‫ﻣﻌﻨﺎي اﻟﻪ ﻗﺎدر ﺑﺎﺷﺪ ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﻪ وﻗﺎدرﻛﻢ ﻗﺎدر واﺣﺪ ﻣﻲ ﺷﻮد ﻛﻪ رﻛﻴﻚ اﺳـﺖ و‬
‫اﻳﻦ دﻻﻟﺖ ﻣﻲورزد ﻛﻪ اﻟﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻣﻌﺒﻮد اﺳﺖ‪.2‬‬
‫]‪ [12‬و ﻗﺎﺿﻲ ﺑﻴﻀﺎوي‪ 3‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﻟﻪ در اﺻﻞ ﻧﺎم اﺳﺖ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻣﻌﺒﻮدي‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﺑﺮ‬
‫ﻣﻌﺒﻮد ﺑﺮ ﺣﻖ ﻏﻠﺒﻪي اﺳﺘﻌﻤﺎل ﭘﻴﺪا ﻛـﺮده اﺳـﺖ ‪ ...‬و اﺷـﺘﻘﺎق آن از اﻟﻬـﻪ و اﻟﻮﻫـﻪ و‬
‫اﻟﻮﻫﻴﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي »ﻋﺒﺪ« )ﺑﻨﺪﮔﻲ ﻛﺮد( اﺳﺖ«‪.4‬‬
‫]‪ [13‬اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ﻧﻴﺰ در ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﻪي ‪ 38‬ﺳﻮرهي ص )‪ (h  g  f e‬اﻟﻪ‬
‫را ﺑﻪ ﻣﻌﺒﻮد ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.5‬‬
‫]‪ [14‬و در ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﻪ ‪ 34‬ﺳﻮرة ﺣﺞ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪» :‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻌﺒﻮدي ﻛـﻪ ﺗﻨﻬـﺎ و ﻳﮕﺎﻧـﻪ‬

‫‪ . 1‬اﻟﺤﺠﻪ ﻓﻲ ﺑﻴﺎن ﺍﳊﺠﺔ ج‪ 1‬ص ‪.125‬‬
‫‪ . 2‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺒﻴﺮ ج ‪ 4‬ص ‪ 192‬از ﻣﻮاﺿﻊ و ﺟﺎﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در آﻧﻬﺎ اﻟﻪ را ﺑﻪ ﻣﻌﺒﻮد ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‬
‫)ﺗﻔﺴﻴﺮش ج‪ 14‬ص ‪ (220‬ﻣﻲﺗﻮان ﻣﻮارد زﻳﺮ را ﻧﺎم ﺑﺮد‪] .‬اﻋﺮاف‪ :‬آﻳﻪ‪) [127‬و‪ ‬ﻳﺬَر‪‬ك‪ ‬و‪‬‬
‫اَﻟ‪‬ﻬﺜﻚ‪ (‬و ]اﻧﻌﺎم‪ :‬آﻳﻪ‪ [102‬و در ﺗﻔﺴﻴﺮ ج ‪ 13‬ص ‪ ،130‬ﺑﺎ اﻳﻨﻜﻪ در ﻏﻴﺮ اﻳﻦ ﺟﺎﻫﺎ از ﻛﺴﺎﻧﻲ‬
‫اﻧﺘﻘﺎد ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ اﻟﻪ را ﺑﻪ ﻣﻌﺒﻮد ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در ﺗﻔﺴﻴﺮش ج ‪ 7‬ص ‪ 7‬ـ ‪ 8‬آﻣﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬و ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در ﻣﻨﻬﺞ ﺑﺤﺚ ﻳﺎدآوري ﻛﺮدم ﻫﺪف ﻣﻦ در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺟﻤﻊ آوري اﻗﻮال‬

‫زﻳﺒﺎ و ﭘﺴﻨﺪﻳﺪهي ﺟﺎري ﺷﺪه ﺑﺮ اﺻﻞ ﻣﺬﻫﺐ اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ )ط( اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ . 3‬او ﻧﺎﺻﺮاﻟﺪﻳﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﻲ ﺑﻴﻀﺎوي اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺴﺆﻟﻴﺖ ﺗﻮﻟﻴﺖ ﻣﻨﺼﺐ ﻗﻀﺎ‬
‫در ﺷﻴﺮاز را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬دو ﻛﺘﺎب اﻟﻤﻨﻬﺎج ﻓﻲ اﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬و ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻧﻮار اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ از ﺟﻤﻠﻪ‬
‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﻣﺸﻬﻮر او ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻛﺘﺎب اﻟﺘﻨﺒﻴﻪ در ﻓﻘﻪ ﺷﺎﻓﻌﻲ را ﻧﻴﺰ ﺷﺮح ﻛﺮده و ﻛﺘﺎب ﻣﺼﺎﺑﻴﺢ‬
‫اﻟﺴﻨﻪ ﺑﻐﻮي را ﻧﻴﺰ ﺷﺮح ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي زﻧﺪﮔﻲﻧﺎﻣﻪاش ﺑﻪ ﻃﺒﻘﺎت ﺳﺒﻜﻲ ج ‪ 8‬ص ‪-157‬‬
‫‪ ،158‬و ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﻗﺎﺿﻲ ﺷﻬﺒﻪ ج ‪ 3‬ص ‪ 29-28‬و ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ اﺑﻦ ﻋﻤﺎد ج ‪5‬ص ‪-392‬‬
‫‪ 393‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ . 4‬اﻧﻮار اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ و اﺳﺮار اﻟﺘﺄوﻳﻞ ج ‪ 1‬ص ‪.15‬‬
‫‪ . 5‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮآن اﻟﻌﻈﻴﻢ ج ‪4‬ص ‪.27‬‬

‫﴿‪﴾71‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫اﺳﺖ«‪.1‬‬

‫]‪ [15‬و ﻫﻤﻴﻨﻄﻮر ﻓﻴﺮوزآﺑﺎدي ﺷﺎﻓﻌﻲ ‪ 2‬درﺑﺎرهي ﻟﻔﻆ ﺟﻼﻟﻪ )اﷲ( ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﺻـﻞ آن‬

‫اﻟﻪ ﺑﺮ وزن ﻓﻌﺎل ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻣﺄﻟﻮه )ﻣﻌﺒﻮد( ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﺮ ﺟﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻌﺒﻮد ﮔﺮﻓﺘـﻪ‬
‫ﺷﺪ ﻧﺰد ﻣﻌﺒﻮد ﮔﻴﺮﻧﺪه‪ ،‬اﻟﻪ ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﺷﻮد ‪ ...‬ﺗﺄﻟﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﺗﻨﺴﻚ و ﺗﻌﺒﺪ اﺳﺖ و »ﺗﺄﻟﻴﻪ«‬

‫ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻌﺒﻴﺪ ‪.3«...‬‬

‫]‪ [16‬ﻣﻘﺮﻳﺰي ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺗﻌﻠﻖ ﮔﺮﻓﺘﻦ )ﻓﻌﻞ( اﺳﺘﻌﺎذه در اواﻳﻞ ﻗﺮآن ﺑﻪ اﺳﻢ »اﻻﻟﻪ« ﻛﻪ‬

‫او ﻳﮕﺎﻧﻪ ﻣﻌﺒﻮد اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﺟﺘﻤﺎع ﺻﻔﺎت ﻛﻤﺎل در اوﺳﺖ«‪.4‬‬

‫]‪ [17‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻗﻮل ﻣﺨﺘﺎر او‪» :‬اﺻﻞ )اﷲ( اﻻ ﻟﻪ ﺑﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺳﻴﺒﻮﻳﻪ ﻧﻴﺰ ﻣﻲﮔﻮﻳـﺪ‪ :‬و‬
‫اﻳﻦ ﻗﻮل ﺻﺤﻴﺢ اﺳﺖ و ﻗﻮل ﺟﻤﻬﻮر ﻳﺎران ﺷـﺎﻓﻌﻲ اﺳـﺖ ﻣﮕـﺮ اﻓـﺮاد اﺳـﺘﺜﻨﺎﻳﻲ از‬
‫آنﻫﺎ«‪.5‬‬
‫]‪ [18‬ﺳﻴﻮﻃﻲ‪ 6‬ﻧﻴﺰ اﻟﻪ را در ﻫﻨﮕﺎم ﺗﺄوﻳﻞ اﻳﻦ ﮔﻔﺘﻪي اﻟﻬﻲ )اﷲ ﻻ اﻟﻪ اﻻ ﻫﻮ اﻟﺤـﻲ‬
‫‪ . 1‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮان اﻟﻌﻈﻴﻢ ج ‪ 3‬ص ‪.221‬‬
‫‪ . 2‬او ﻣﺠﺪ اﻟﺪﻳﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻳﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺷﻴﺮازي ﻓﻴﺮوز آﺑﺎدي ﻟﻐﺖ دان ﻣﺸﻬﻮر‪ ،‬از اﺑﻦ اﻟﻘﻴﻢ‬
‫و ﺳﺒﻜﻲ و ﻏﻴﺮ اﻳﻦ دو ﺣﺪﻳﺚ ﺷﻨﻴﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺳﻼﻃﻴﻦ زﻣﺎن او ﺑﺮاﻳﺶ ارج و اﺣﺘﺮام ﻗﺎﺋﻞ‬
‫ﺑﻮدهاﻧﺪ ﺑﻪ وﻳﮋه ﺳﻠﻄﺎن ﻳﻤﻦ ﻛﻪ ﺗﻮﻟﻴﺖ ﻗﻀﺎوت ﻫﻤﻪي ﻳﻤﻦ را ﺑﻪ او ﺳﭙﺮد‪ ،‬ﺑﻴﺴﺖ ﺳﺎل در آﻧﺠﺎ‬
‫ﻣﺎﻧﺪ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ در ﻋﻠﻢ ﻟﻐﺖ ﺷﻬﺮت و دﺳﺖ ﺑﺎﻻﻳﻲ داﺷﺖ در ﻋﻠﻮم ﺷﺮﻳﻌﺖ ﻧﻴﺰ ﻛﺘﺎبﻫﺎﻳﻲ دارد‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻓﺘﺢاﻟﺒﺎري ﺷﺮح ﺑﺨﺎري ﻛﻪ آن را ﺑﻪ اﺗﻤﺎم ﻧﺮﺳﺎﻧﺪه اﺳﺖ و ﻛﺘﺎﺑﻲ ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان »ﺗﺴﻬﻴﻞ‬
‫اﻟﻮﺻﻮل اﻟﻲ اﻻﺣﺎدﻳﺚ اﻟﺰاﺋﺪه ﻋﻠﻲ ﺟﺎﻣﻊ اﻷﺻﻮل« دارد‪ .‬و ﻛﺘﺎﺑﻲ ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان »اﻻ ﺻﻌﺎد اﻟﻲ‬
‫ﺭﺗﺒﺔ اﻻﺟﻬﺎد« دارد و ﻛﺘﺎﺑﻲ از ﻓﻀﺎﻳﻞ ﻗﺮآن‪ ،‬و ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻓﺎﺗﺤﻪ در ﻳﻚ ﻣﺠﻠﺪ ﺑﺰرگ‪ ،‬و ﻣﺮﻗﺎﺓ‬
‫اﻻرﻓﻌﻴﻪ ﻓﻲ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺸﺎﻓﻌﻴﻪ و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ دارد‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺸﺎﻓﻌﻴﻪ ﻻ ﺑﻦ ﻗﺎﺿﻲ ﺷﻬﺒﻪ ج ‪ 4‬ص‬
‫‪ 391‬ـ ‪ ،395‬ﺑﻐﻴﺔ اﻟﻮﻋﺎه ﺳﻴﻮﻃﻲ چ‪ 1‬ص ‪ ،275-273‬و ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ ﻻ ﺑﻦ ﻋﻤﺎد ج ‪ 7‬ص‬
‫‪.131-126‬‬
‫‪ . 3‬اﻟﻘﺎﻣﻮس اﻟﻤﺤﻴﻂ ج ‪ 4‬ص ‪.280‬‬
‫‪ . 4‬ﺗﺠﺮﻳﺪ اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ص ‪.13‬‬
‫‪ . 5‬ﺗﺠﺮﻳﺪ اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ص ‪.11‬‬
‫‪ . 6‬او اﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺳﻴﻮﻃﻲ ﻳﻜﻲ از ﻣﺸﺎﻫﻴﺮ ﻋﻠﻤﺎ‪ ،‬از ﺧﻮد ﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﻴﺶ از‬
‫دوﻳﺴﺖ ﻫﺰار ﺣﺪﻳﺚ از ﺣﻔﻆ دارد‪ ،‬ﺗﺼﻨﻴﻔﺎت ﻓﺮاواﻧﻲ در ﻓﻨﻮن ﻣﺨﺘﻠﻒ دارد در ﺳﺎل‪910‬‬
‫ﻫﺠﺮي از دﻧﻴﺎ رﻓﺘﻪ اﺳﺖ ‪ 98‬ﺳﺎل ﻋﻤﺮ ﻛﺮده‪ ،‬ﺑﺮاي زﻧﺪﮔﻲﻧﺎﻣﻪاش ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻟﻜﻮاﻛﺐ اﻟﺴﺎﺋﺮه ﻧﺠﻢ‬
‫اﻟﺪﻳﻦ ﻋﺰي ج ‪ 1‬ص ‪ ،231-226‬اﻟﻀﻮء اﻟﻼﻣﻊ ﺳﺨﺎوي ج ‪ 4‬ص ‪ ،70-65‬ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ‬
‫اﺑﻦ ﻋﻤﺎد ﺣﻨﺒﻠﻲ ج ‪ 8‬ص ‪ ،51-55‬ﻣﻴﺎن او و ﺳﺨﺎوي ﻣﻨﺎزﻋﺎت و ﺟﺪالﻫﺎي ﻣﻌﺮوﻓﻲ در‬
‫ﮔﺮﻓﺖ رﺣﻤﺖ ﺧﺪا ﺑﺮ ﻫﺮ دو ﺑﺎد‪.‬‬

‫ﻣﻌﻨﺎي »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫﴿ ‪﴾72‬‬

‫اﻟﻘﻴﻮم( ]ﺑﻘﺮه‪ [255 :‬ﺑﻪ ﻣﻌﺒﻮد ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.1‬‬
‫]‪ [19‬ﺳﻴﻒ اﻟﺪﻳﻦ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﻲ ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬واژهي »اﻟﻪ« ﺧﻮاه ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻧﻜﺮه ذﻛﺮ ﺷﻮد ﻳـﺎ‬

‫ﺑﻪ ﺻﻴﻐﻪي ﻣﻌﺮﻓﻪ ﻧﺎم ﻣﺨﺼﻮص ﻣﻌﺒﻮد ﺑﺮ ﺣﻖ اﺳﺖ‪.2«...‬‬

‫]‪ [20‬و ﺳﻮﻳﺪي‪ 3‬ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﻻ ﻟﻪ از اﺳﻤﺎي اﺟﻨﺎس اﺳﺖ و در اﺻـﻞ وﺿـﻊ ﺑـﺮ ﻫـﺮ‬
‫ﻣﻌﺒﻮدي ﺣﻖ ﻳﺎ ﺑﺎﻃﻞ اﻃﻼق ﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﻄﻠﻖ ﺑﺮ ﻣﻌﺒﻮد ﺑﺮ ﺣـﻖ ﻛـﻪ اﷲ‬

‫ﺗﻌﺎﻟﻲ ﺟﻞﺟﻼﻟﻪ اﺳﺖ اﻃﻼق ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ«‪.4‬‬

‫]‪ [21‬و ﻫﻢ او ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪ ﻛﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻻﻟﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﻨﺎﺳـﺐ وﺟـﻮه اﺳـﺘﻌﻤﺎل و‬

‫ﻗﻄﻊﻛﻨﻨﺪهي ﻣﻮاد‪ ‬ﺳﻮاي ﻓﺴﺎد اﺳﺖ«‪.5‬‬

‫ﺑﺎ اﻳﻦ ﻧﻘﻞ ﻗﻮلﻫﺎي ﻓﺮاوان روﺷﻦ ﮔﺮدﻳﺪ ﻛﻪ ﺑـﺰرگ ﻣﺮداﻧـﻲ ﻛـﻪ ـ در اﻳﻨﺠـﺎ ـ از‬
‫آنﻫﺎ ﻧﻘﻞ ﻗﻮل ﻛﺮدﻳﻢ و اﻓﺮاد ﺑﺴﻴﺎر دﻳﮕﺮي ﻏﻴﺮ آنﻫﺎ‪ ،‬ﻛﻠﻤﻪي اﻟﻪ را ﺑﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺷﺮﻋﻲ‬
‫ﻟﻐﻮي ﻣﻌﺮوف ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨـﺪ‪ .‬و ﻫﺮ ﺟﺎ ﻛﻪ ﻛﻠﻤﻪي اﻟﻪ ﻣﺴﺒﻮق ﺑﻪ ﻧﻔـﻲ )ﻻ اﻟـﻪ(‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻗﺴﻢ اول از ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ )ﻻ اﻟﻪ( ﻣﻔﻴﺪ ﻧﻔﻲ اﺳﺘﺤﻘﺎق اﻟـﻪ ﺑـﻮدن از ﻫـﺮ‬
‫واﺣﺪي اﺳﺖ و انﺷﺎءاﷲ ﺑﻴﺎن اﺳﺘﺤﻘﺎق اﷲ ﺗﻌﺎﻟﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺣﻖ )ﺣﻖ اﻟﻪ ﺑﻮدن( در‬
‫ﻣﻄﻠﺐ دوم اﻳﻦ ﻣﺒﺤﺚ ـ ﺑﻪ ﺣﻮل ﺧﺪا ـ ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪.‬‬

‫‪ . 1‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺟﻼ ﻟﻴﻦ‪.‬‬
‫‪ . 2‬اﻟﺪر اﻟﻨﻀﻴﺪ‪.‬‬
‫‪ . 3‬او ﻧﺎﺻﺮ اﻟﺪﻳﻦ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﺳﻮﻳﺪي ﻋﺒﺎﺳﻲ‪ ،‬ﻳﻜﻲ از ﺑﺰرﮔﺎن ﻗﺮن ‪13‬‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬در ﻋﻠﻢ ﺣﺪﻳﺚ ﺷﻬﺮت و ﻣﻬﺎرت ﭘﻴﺪا ﻛﺮد‪ .‬ﻛﺘﺎب ﻣﻨﺎوي ﺻﻐﻴﺮ را ﺷﺮح ﻧﻤﻮد‪ ،‬و ﻛﺘﺎﺑﺶ‬
‫اﻟﻌﻘﺪاﻟﺜﻤﻴﻦ ﻓﻲ ﻣﺴﺎﺋﻞ اﻟﺪﻳﻦ ﺷﻬﺮت ﭘﻴﺪا ﻛﺮد‪ .‬در ﻣﻘﺪﻣﻪي آن ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪ ﻛﻪ آﻧﭽﻪ او را ﺑﻪ‬
‫ﺗﺄﻟﻴﻒ ﻛﺘﺎب وادار ﻛﺮد در آﻣﻴﺨﺘﻪ ﺷﺪن ﻋﻘﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﺰ ﺷﻚ ﻓﺎﻳﺪهاي‬
‫ﻧﻤﻲﺑﺨﺸﺪ‪ ،‬و او دوﺳﺖ داﺷﺖ د‪‬ﻳﻦ ﺧﺪا را ﺑﺎ ﻗﻮل واﺿﺢ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﻛﺘﺎب و ﺳﻨﺖ و اﻗﻮال‬
‫ﺳﻠﻒ ﺑﻴﺎن ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬از ﺟﻤﻠﻪ ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت او رﺳﺎﻟﻪاي در راﺑﻄﻪ رﻧﮓ ﻧﻤﻮدن )اﻟﺨﻀﺎب( اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي‬
‫زﻧﺪﮔﻲﻧﺎﻣﻪاش ﻧﮕﺎ‪ :‬ﻣﻘﺪﻣﻪي ﻛﺘﺎب اﻟﻘﻌﺪ اﻟﺜﻤﻴﻦ ص ‪ 3-1‬و ﺟﻼء اﻟﻌﻴﻨﻴﻦ ص ‪ 29‬و اﻷﻋﻼم‬
‫زرﻛﻠﻲ ج ‪ 5‬ص ‪.17‬‬
‫‪ . 4‬اﻟﻌﻘﺪ اﻟﺜﻤﻴﻦ ص ‪.53‬‬
‫‪ . 5‬ﭘﻴﺸﻴﻦ ص ‪.62‬‬

‫﴿‪﴾73‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻣﻄﻠﺐ دوم‪ :‬ﻣﻌﻨﺎي ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﻔﺼﻞ‬
‫ﻣﻮﺿﻮع اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ از ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت اﻳﻦ ﺑﺎب ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲآﻳﺪ ﻧﻈﺮ ﺑﻪ اﻳـﻦﻛـﻪ‬
‫ﺗﻔﺼﻴﻞ ﻣﻌﻨﺎي »ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ« از اﻫﻤﻴﺖ ﺑﺴﻴﺎري ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ ﭼﻮن ﺗﺤﻘﻖ ﺗﻮﺣﻴـﺪ‬
‫در ﮔﺮو ﻓﻬﻢ ﻣﻌﻨﺎي آن اﺳﺖ و ﺑﺪون آن اﻣﻜﺎنﭘﺬﻳﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﭘﻴﺸﻮاي ﭘـﺎك ﺳـﻴﺮﺗﺎن و‬
‫ﺣﻨﻔﺎ اﺑﺮاﻫﻴﻢ )ﻋﻠﻴﻪ اﻟﺴﻼم( ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم روﻳﺎروﻳﻲ ﺑﺎ ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﻗـﻮﻣﺶ ﻣﻌﻨـﺎي آن را ﺑـﻪ‬

‫وﺿﻮح ﺑﻴﺎن ﻛﺮده آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻣﻲ ﮔﻮﻳـﺪ‪ } | { z y x  w  v) :‬‬
‫~_( ]زﺧﺮف‪ :‬آﻳﺎت‪[28-26‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻣﻦ از ﻣﻌﺒﻮدﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﭘﺮﺳﺘﻴﺪ ﺑﻴﺰارم ﺑﻪ ﺟﺰ آن ﻣﻌﺒﻮدي ﻛﻪ ﻣﺮا آﻓﺮﻳـﺪه اﺳـﺖ‬
‫ﭼﺮا ﻛﻪ او ﻣﺮا رﻫﻨﻤﻮن ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد«‬

‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻌﺪ از آن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪(ed c    b a) :‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اﺑﺮاﻫﻴﻢ ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺷﻌﺎر ﻳﻜﺘﺎﭘﺮﺳﺘﻲ در ﻣﻴﺎن ﻗﻮم ﺧﻮد ﺑﺎﻗﻲ ﮔﺬاﺷﺖ«‪.‬‬

‫ﻛﻼم اﺑﺮاﻫﻴﻢ ﻣﺘﻀﻤﻦ ﺑﻴﺰاري و ﺑﺮاﺋﺖ ﺟﻮﻳﻲ از ﻫﺮ ﭼﻴﺰ ﻛﻪ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻌﺒﻮد ـ‬
‫ﻏﻴﺮ ﺧﺪا ـ اﺗﺨﺎذ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ و ﻛﻠﻤﻪي )ﻣـﺎ( ﻛـﻪ ﻣﻔﻴـﺪ ﻋﻤـﻮم اﺳـﺖ ﺑﻌـﺪ از‬
‫اﺳﺘﺜﻨﺎي »اﻟﺬي ﻓﻄﺮﻧﻲ« ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺑﻪ ﻣﺨﺘﺼﺮﺗﺮﻳﻦ ﻋﺒﺎرتﻫﺎ ﺑﻴﺎن ﻣﻲدارد‪.‬‬
‫ﻧﺼﻮص ﻓﺮاوان ﺑﺮ ﺑﻴﺎن اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎي ﻋﻈﻴﻢ و ﺗﺮﺳﻴﺦ آن وﺟﻮد دارد ﭼﻨﺎنﭼﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‬

‫ﻣﺘﻌــﺎل ﺧﻄــﺎب ﺑــﻪﺧــﺎﺗﻢاﻻﻧﺒﻴــﺎء ﻣــﻲﻓﺮﻣﺎﻳــﺪ‪  j i h g  f e d c ) :‬‬
‫‪] (k‬اﻻﻧﻌﺎم‪ :‬آﻳﻪ‪.[19‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﮕﻮ او ﺧﺪاي ﻳﮕﺎﻧﻪي ﻳﻜﺘﺎﺳﺖ و ﻣﻦ از آﻧﭽﻪ اﻧﺒﺎز ﺧﺪا ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ ﺑﻴﺰارم«‪.‬‬

‫و ﭼﻨﺎن ﭼﻪ ﻧﺼﻮص اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎي ﻋﻈﻴﻢ را ﺑﻴﺎن ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻫﻢ ﭼﻨﺎن ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪاﻧـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﻧﻘﻴﺾ آن ﺑﺎﻃﻞ ﻣﺤﺾ ﺑﺪون ﺑﺮﻫﺎن و دﻟﻴﻞ اﺳـﺖ ﭼﻨـﺎن ﭼـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪:‬‬
‫)[ \  ] ^ _   ` ‪] (ed c b a‬ﻟﻘﻤﺎن‪ :‬آﻳﻪ‪[30‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪ »:‬اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺣﻖ اﺳﺖ و آن ﭼﻪ ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﺟـﺰ او ﺑـﻪ ﻓﺮﻳـﺎد‬
‫‪ . 1‬در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻣﻌﻨﺎي آﻳﻪ ﺑﻪ ﻛﻼم ﺳﻠﻒ و ﻣﺮاد از )ﮐﻠﻤﺔﹰ ﺑﺎﻗﻴﺔﹰ( ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺒﻴﺎن در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﺮآن‬
‫ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ ﺟﺮﻳﺮ ﻃﺒﺮي ج ‪ 11‬ﺟﺰء ‪ 25‬ص ‪ 39 -38‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾74‬‬

‫ﻣﻌﻨﺎي »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫ﻣﻲﺧﻮاﻧﻴﺪ و ﻋﺒﺎدت ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻴﺪ ﺑﺎﻃﻞ اﺳﺖ«‬

‫و ﻣـــﻲﻓﺮﻣﺎﻳـــﺪ‪] (ÓÒ Ñ Ð Ï  Î ÍÌ Ë Ê) :‬ﻳـــﻮﻧﺲ‪:‬‬
‫آﻳﻪ‪.[32‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬آن‪ ،‬ﺧﺪاﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﺮوردﮔﺎر ﺑﺮ ﺣﻖ ﺷﻤﺎﺳﺖ‪ ،‬آﻳﺎ ﺳﻮاي ﺣﻖ ﺟﺰ ﮔﻤﺮاﻫﻲ ﭼﻴﺰي‬
‫دﻳﮕﺮي اﺳﺖ«؟‬

‫از اﻳﻦ رو ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪي ﻋﻈﻴﻢ را رد ﻛﺮدﻧﺪ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻣﻌﻨﺎي آن را ﺧﻮب‬

‫ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ ﭼﻨﺎن ﭼﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ j i h g  f e d     c b) :‬‬
‫‪] (po n m l k‬اﻟﺼﺎﻓﺎت‪ :‬آﻳﺎت‪.[36-35‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬وﻗﺘﻲ ﺑﺪاﻧﺎن ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﺪ ﺟﺰ ﺧﺪا ﻣﻌﺒﻮدي ﻧﻴﺴﺖ ﺑﺰرﮔﻲ ﻣﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ و ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪:‬‬
‫آﻳﺎ ﻣﺎ ﺑﺮاي ﭼﻜﺎﻣﻪ ﺳﺮاي دﻳﻮاﻧﻪاي ﻣﻌﺒﻮدﻫﺎي ﺧﻮﻳﺶ را رﻫﺎ ﺳﺎزﻳﻢ«!؟‪.‬‬

‫از اﻳﻦ رو وﻗﺘﻲ رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﻓـﺮا ﺧﻮاﻧـﺪ درﭘﺎﺳـﺦ ﺑـﻪ او‬
‫ﮔﻔﺘﻨﺪ‪] (h  g  f e) :‬ص‪ :‬آﻳﻪ‪[5‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬آﻳﺎ او ﺑﻪ ﺟﺎي اﻳﻦ ﻫﻤﻪ ﺧﺪاﻳﺎن ﺑﻪ ﺧﺪاي واﺣﺪي ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ«‪.‬‬

‫ﭼﻨﺎن ﭼﻪ ﻗﻮم ﻳﻬﻮد ﻧﻴﺰ ﻗﺒﻞ از اﻳﺸﺎن در ﭘﺎﺳـﺦ ﺑـﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮﺷـﺎن ﮔﻔﺘﻨـﺪ‪ h ) :‬‬
‫‪] (po n m l k j i‬اﻋﺮاف‪ :‬آﻳﻪ‪[70‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬آﻳﺎ ﺑﻪ ﭘﻴﺶ ﻣﺎ آﻣﺪهاي ﺗﺎ ﻣﺎ را ﺑﺮ آن داري ﻛﻪ ﺑﺘﺎﻧﻲ را رﻫﺎ ﺳﺎزﻳﻢ ﻛـﻪ ﭘـﺪراﻧﻤﺎن‬
‫آن را ﭘﺮﺳﺘﻴﺪهاﻧﺪ«‪.‬‬

‫آﻧﻬﺎ از ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ‪ ،‬وﺟﻮب ﺗﺮك ﻫﻤﻪي ﺧﺪاﻳﺎن ﺳﺎﺧﺘﮕﻲ ﻏﻴﺮ ﺧﺪا و ﭘﺮﺳـﺘﺶ‬
‫ﺧﺪاي ﻳﮕﺎﻧﻪي واﺣﺪ را اﺳﺘﻔﺎده و اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬و اﻳﻦ اﻣﺮي ﺑﻮد ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا‬
‫)ص( آن را ﺑﻪ ﻫﺮ ﻓﺮدي اﺑﻼغ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﺗﺎ ﺣﻘﻴﻘﺖ دﻳﻦ ﺧﻮد را ﺑـﺮاي او ﺑﻴـﺎن ﻛـﺮده‬
‫ﺑﺎﺷﺪ ﭼﻨﺎن ﭼﻪ در ﺟﻮاب ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺒﺴﻪ ـ ﻛﻪ از او ﺳﺆال ﻛﺮد‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻮ را ﺑﻪ ﭼﻪ‬
‫ﭼﻴﺰي رواﻧﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ؟ ـ ﮔﻔﺖ‪ »:‬ﻣﺮا ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﺻﻠﻪي رﺣـﻢ و ﺷﻜﺴـﺘﻦ ﺑـﺖﻫـﺎ و‬

‫‪ . 1‬ﺗﻔﺼﻴﻞ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را در ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺒﻴﺎن اﺑﻦ ﺟﺮﻳﺮ ج ‪ 23/1‬ص ‪ ،80-79‬آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﺳﺒﺐ ﻧﺰول آﻳﻪ‬
‫را ذﻛﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ ـ ﻧﮕﺎه ﻛﻦ‪.‬‬

‫﴿‪﴾75‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫اﻳﻨﻜﻪ ﺗﻨﻬﺎ او ﭘﺮﺳﺘﺶ ﺷﻮد و اﻧﺒﺎز و ﺷﺮﻳﻜﻲ ﺑﺮاي او ﻗـﺮار داده ﻧﺸـﻮد ارﺳـﺎل ﻛـﺮده‬

‫اﺳﺖ«‪.1‬‬

‫ﻳﺎران رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( ﻧﻴﺰ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻓﻬﻢ ﺳﻠﻴﻢ از اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ‪ ،‬رﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﭼـﻪ در‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﻃﻮﻻﻧﻲ ﺟﺎﺑﺮ درﺑﺎرهي ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ و ﺻﻔﺖ ﺣﺞ رﺳﻮل ﺧﺪا آﻣـﺪه اﺳـﺖ ﻛـﻪ»‬
‫ﺗﻬﻠﻴﻞ ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﮔﻔﺖ« ﺳﭙﺲ ﻣﻌﻨﺎي آن را ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻴﺎن ﻛﺮد )ﻟﺒﻴﻚ اﻟﻠﻬﻢ ﻟﺒﻴﻚ‪ ،‬ﻟﺒﻴﻚ‬
‫ﻻ ﺷﺮﻳﻚ ﻟﻚ ﻟﺒﻴﻚ( ﺣﺪﻳﺚ‪ ،2‬در ﺧﺪﻣﺘﻢ اي ﺧﺪاي ﻣﻦ در ﺧﺪﻣﺘﻢ‪ ،‬در ﺧﺪﻣﺘﻢ ﻫﻴﭻ‬
‫ﺷﺮﻳﻜﻲ ﺑﺮاي ﺗﻮ ﻧﻴﺴﺖ در ﺧﺪﻣﺘﻢ‪.‬‬
‫ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ »‪ «/‬در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺗﻼﺷﻲ ﺳﺘﻮدﻧﻲ دارﻧـﺪ ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﺣـﻮل ﺧـﺪا‬
‫ﮔﻮﺷﻪي از آن را ﺧﻮاﻫﻴﻢ آورد‪ .‬اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ در ﺗﻌﻘﻴﺐ ﺑﺮ ﮔﻔﺘﮕـﻮي ﻣﻴـﺎن اﺑـﻮﺑﻜﺮ و‬
‫ﻋﻤﺮ )ط( درﺑﺎرهي از دﻳﻦ ﺑﺮﮔﺸﺘﮕﺎن ﺑﻌﺪ از وﻓﺎت رﺳﻮل ﺧـﺪا )ص( ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪»:‬‬
‫اﮔﺮ اﻳﻦ ﻧﻤﻲﺑﻮد ﻋﻤﺮ در ﺟﻨﮓ ﺑﺎ آﻧﺎن اﺑﺪاً ﺷﻜﻲ ﺑـﻪ دل راه ﻧﻤـﻲداد‪ ،‬و اﺑـﻮﺑﻜﺮ ﻧﻴـﺰ‬
‫ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻨﻬﺎ ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ را رﻫﺎ ﻛﺮده و ﻣﺸﺮك ﮔﺸﺘﻪاﻧﺪ«‪.3‬‬
‫ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻧﻤﻮدن ﺗﺮك ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ ﺑﻪ ﺷﺮك ﺗﻮﺳﻂ اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ‪ ،‬ﻣﻌﻨﺎي اﻳﻦ ﻛﻠﻤـﻪ‬
‫را در ﻧﺰد او ﺟﻼ و روﺷﻨﻲ ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ زﻳﺮا ﺗﺮك ﻛﻨﻨﺪهي اﻳﻦ ﻛﻠﻤـﻪ در واﻗـﻊ از‬
‫ﻋﺒﺎدت ﻣﺨﻠﺼﺎﻧﻪ روي ﺑﺮﺗﺎﻓﺘﻪ و ﺑﻪ ﺷـﺮك روي آورده اﺳـﺖ در ﻧﺘﻴﺠـﻪ ﻧﻘـﻴﺾ‬
‫ﺷﺮك ـ ﻛﻪ اﻟﺘﺰام ﺑﻪ ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ ﺑﺎﺷﺪ ـ ﻣﻘﺘﻀﻲ ﻧﻔﻲ ﺷﺮك و ﺗﻨﻬـﺎ ﺧـﺪا را ﺑـﻪ‬
‫ﻋﺒﺎدت ﺧﻮاﻧﺪن اﺳﺖ‪ .‬و آن ﭼﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را روﺷﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ اﻳﻦ ﻛـﻪ‪ ،‬اﻣـﺎم ﺷـﺎﻓﻌﻲ‬
‫ﻋﻘﻴﺪه دارد ﻛﻪ ﻓﺮد ﻧﺎﻃﻖ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ از ﻏﻴﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ـ اﮔﺮ از ﺑﺖﭘﺮﺳﺘﺎن ﻳﺎ اﻓﺮاد ﺑﻲ‬

‫دﻳﻦ ﺑﺎﺷﺪ ـ ﺣﻜﻢ ﺑﻪ اﺳﻼم او ﻣﻲﺷﻮد«‪.4‬‬

‫ﺳﺒﺐ ﺗﺨﺼﻴﺺ دادن اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻓﺮد ﺑﺖﭘﺮﺳﺖ ﻣﺸﺮك را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨـﺎ‪ ،‬ﺑـﻪ ﻓﻬـﻢ‬
‫ﻋﻤﻴﻖ او از ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﺮﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬زﻳﺮا ﻓﺮد ﺑﺖﭘﺮﺳﺖ ﻛﻪ ﻏﻴﺮ ﺧﺪا را در ﻋﺒﺎدت‬
‫‪ . 1‬رواﻳﺖ از ﻣﺴﻠﻢ ج ‪ 6‬ص ‪ ،15‬و اﺣﻤﺪ ج ‪ 4‬ص ‪ ،112-111‬ﻟﻔﻆ از ﻣﺴﻠﻢ‪.‬‬
‫‪ . 2‬ﺗﺨﺮﻳﺞ آن در ص ‪ 32‬از ﻣﺒﺤﺚ اول ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ . 3‬اﻷم ج ‪ 4‬ص ‪ 215‬ﺗﺨﺮﻳﺞ داﺳﺘﺎن اﻳﻦ ﮔﻔﺘﮕﻮ در ص ‪ 29-28‬ﻣﺒﺤﺚ اول ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ . 4‬ﻧﻘﻞ اﻳﻦ ﺳﺨﻦ در ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم )ﺷﺮوط ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﻟﻪ( ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ و اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎي ﻋﻤﻴﻖ از دﻳﮕﺮ‬
‫ﺑﺰرﮔﺎن ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ ـ ﺑﻪ ﺣﻮل ﺧﺪا ـ ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪.‬‬

‫ﻣﻌﻨﺎي »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫﴿ ‪﴾76‬‬

‫ﺷﺮﻳﻚ او ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ اﮔﺮ ﺑﻪ ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ اﻗﺮار ورزﻳﺪ در واﻗﻊ ﺑﻪ اﻳﻦ اﻣـﺮ رﺿـﺎﻳﺖ‬
‫داده ﻛﻪ از ﺗﻤﺎﻣﻲ ﻣﻌﺒﻮدﻫﺎي ﺳﻮاي او اﺑﺮاز اﻧﺰﺟﺎر ﻧﻤﻮده و ﺗﻨﻬﺎ ﺑـﻪ ﭘﺮﺳـﺘﺶ ﺧـﺪاي‬
‫ﺳﺒﺤﺎن روي آورده اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [22‬اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن »‪ «/‬ﮔﻮﻳﺪ‪ »:‬در اﻳﻦ ﺑﻴﺎن آﻣﺪه ﻛﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ‬
‫داده ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻳﮕـﺎﻧﮕﻲ ﺧـﺪا و ﻧﺒـﻮت ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ )ص( ﮔـﻮاﻫﻲ داده ﺑﺎﺷـﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻌـﺪ‬
‫ﺣﺪﻳﺜﻲ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺷﺎﻫﺪ ﻣﻲآورد ﻛﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻛﻠﻤـﻪي ﺗﻮﺣﻴـﺪ را ﺑﻴـﺎن ﻣـﻲدارد آن ﻫـﻢ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ »ﻣﺎ ﻋﻠﻲ اﻻرض ﻧﻔﺲ ﺗﻤﻮت ﻻ ﺗﺸﺮك ﺑـﺎﷲ ﺷـﻴﺌﺎً« ﺗـﺎ ﻣـﻲرﺳـﺪ ﺑـﻪ »اﻻ‬
‫ﻏﻔﺮﻟﻬﺎ«‪ 1‬ﻫﻴﭻ ﻓﺮد ﻣﻮﺣﺪ و ﭘﺮﻫﻴﺰ ﻛﻨﻨﺪه از ﺷﺮك از دﻧﻴـﺎ ﻧﻤـﻲرود‪ . . . .‬ﻣﮕـﺮ اﻳﻨﻜـﻪ‬
‫ﻣﻮرد ﻣﻐﻔﺮت واﻗﻊ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻗﺒﻼً ﺑﻴﺎن ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﺮاد از ﺗﻮﺣﻴﺪ و وﺣﺪاﻧﻴﺖ در ﻧﺰد اﺑﻲﺣﺎﺗﻢ ﮔـﻮاﻫﻲ ﻻ اﻟـﻪ اﻻ‬
‫اﷲ اﺳﺖ آن ﺟﺎ ﻛﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻬﻤﻲ ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪ و آن را ﺑﺎ ﺣﺪﻳﺜﻲ ﺗﻮﺿﻴﺢ داده‬
‫ﻛﻪ ذﻛﺮ ﻻاﻟﻪ اﻻ اﷲ در آن آﻣﺪه اﺳﺖ‪ 2‬از ﻣﺠﻤﻮع اﻳﻦ دو ﺗﻮﺿﻴﺢ و ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ اﻳـﻦ‬
‫دو ﻧﺺ در ﻣﻲﻳﺎﺑﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻋﺒﺎرت از اﻋﺘﻘـﺎد ﺑـﻪ ﻋـﺪم ﺷـﺮك در ﻋﺒـﺎدت‬
‫اﺳﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻋﻨﻮانﺑﻨﺪي رﺳﺎﻟﺖ رﺳﻮل )ص( را ﻣﻘﺎرن ﮔﻮاﻫﻲ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻗﺮار‬
‫داده اﺳﺖ زﻳﺮا ﺗﻨﻬﺎ ﻛﺴﻲ وارد ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﺮ دو ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﺑﺎ ﻫـﻢ ﮔـﻮاﻫﻲ‬
‫داده ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫]‪ [23‬ﺧﻄﺎﺑﻲ ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻗﻮل ﻣﻮﺣﺪﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ »ﻻ اﻟـﻪ اﻻ اﷲ« ﻣﻌﻨـﺎﻳﺶ ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬ﻫﻴﭻ ﻣﻌﺒﻮدي ﻏﻴﺮ از ﺧﺪا وﺟﻮد ﻧﺪارد و ﻟﻔﻆ »اﻻ« در اﻳﻦ ﻛﻠﻤـﻪ ﺑـﻪ ﻣﻌﻨـﺎي‬
‫ﻏﻴﺮ اﺳﺖ ﻧﻪ ادات اﺳﺘﺜﻨﺎء«‪.3‬‬
‫]‪ [24‬و اﻣﺎ اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻴﻬﻘﻲ‪ 4‬در اول ﻛﺘﺎﺑﺶ ارﺑﻌﻴﻦ ﺻﻐﺮي‪ 1‬ﺑﺎﺑﻲ ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻛﺮده و در آن‬
‫‪ . 1‬اﻻﺣﺴﺎن ﻓﻲ ﺗﻘﺮﻳﺐ ﺻﺤﻴﺢ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ج ‪ 1‬ص ‪ ،433-432‬اﺣﻤﺪ ﻧﻴﺰ در ﻣﺴﻨﺪ ج ‪ 5‬ص‬
‫‪ ،229‬و اﺑﻦ ﺧﺰﻳﻤﻪ در اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ج ‪ 2‬ص ‪ 793 -792‬و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ در ﺳﻨﻨﺶ ج ‪ 1‬ص ‪1242‬‬
‫اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻳﺎ ﺷﺒﻴﻪ آن را آوردهاﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ . 2‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ص ‪ 42‬از ﻣﺒﺤﺚ اول‪.‬‬
‫‪ . 3‬ﺷﺄن اﻟﺪﻋﺎء ص ‪.34-33‬‬
‫‪ . 4‬او ﻋﻼﻣﻪ اﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﺣﺴﻴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﻲ ﺑﻴﻬﻘﻲ‪ ،‬از ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اﻓﺮادي ﺣﺪﻳﺚ ﺷﻨﻴﺪه اﺳﺖ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ‬
‫ﺣﺎﻛﻢ اﺑﻮ ﻋﺒﺪاﷲ ﻧﻴﺸﺎﺑﻮري و ﺗﻌﺪادي از ﻳﺎران اﺻﻢ‪ ،‬ﻛﺘﺎبﻫﺎﻳﻲ ﺗﺄﻟﻴﻒ ﻛﺮده اﺳﺖ اﺣﺘﻤﺎل‬

‫﴿‪﴾77‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﮔﻮﻳﺪ‪ »:‬ﺑﺎب اول در ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺧﺪا در ﻋﺒﺎدت‪ ،‬ﻧـﻪ ﻏﻴـﺮ او« ﺑﻌـﺪ در ﺗﻮﺿـﻴﺢ ﻣﻄﻠـﺐ و‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪي دﻗﻴﻖ آن ﺑﻪ دو ﺣﺪﻳﺚ اﺳﺘﻨﺎد ﻛﺮده ﻛﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ را ﺑﻪ ﺗﻔﺼﻴﻞ ﺑﻴﺎن‬
‫ﺣﺪ اﷲ و ﻛﻔﺮ ﺑﻤﺎ ﻳﻌﺒﺪ ﻣﻦ دون اﷲ ﺣﺮم ﻣﺎﻟﻪ و دﻣﻪ«‬
‫ﻣﻲدارد‪ .‬ﺣـﺪﻳﺚ اول‪» :‬ﻣﻦ و ‪‬‬

‫‪2‬‬

‫در اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻫﺮ دو رﻛﻦ ﻧﻔﻲ و اﺛﺒﺎت ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ ،‬اﺛﺒﺎت در ﺟﻤﻠـﻪي‬
‫»ﻣﻦ وﺣﺪ اﷲ« و ﻧﻔﻲ در»و َﻛ َﻔﺮَ ﺑﻤﺎ ﻳ‪‬ﻌﺒﺪﻣﻦ دون اﷲ«‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺸﻬﻮر ﻣﻌﺎذ را ﻣﻲآورد و در آن آﻣﺪه اﺳﺖ‪» :‬ﻣﺎ ﺣﻖ اﷲ ﺗﻌﺎﻟﻲ ﻋﻠـﻲ‬
‫اﻟﻌﺒﺎد«‪ 3‬اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻫﻢ ﻧﺺ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻮن در آن ﺑﻴﺎن ﻣﻌﻨﺎي‬
‫»ﻻ اﻟﻪ« آﻣﺪه اﺳﺖ آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬و ﻻ ﻳﺸﺮﻛﻮ ﺑﻪ ﺷﻴﺌﺎً« و ﺑﻴﺎن »اﻻ اﷲ« در ﺟﻤﻠﻪي»‬
‫ان ﻳﻌﺒﺪوه«‪.‬‬
‫ﻓﻘﻪ و درك ﺑﻴﻬﻘﻲ در ﺗﺮﺟﻤﻪ و ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺎب آﺷﻜﺎر و واﺿﺢ اﺳﺖ آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪي ﻛﻪ ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ ﻣﺎ را ﺑﺪان ﻫﺪاﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ در ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ ﻣﺘﺠﻠّﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻋﺒﺎدت ﺑﺪون ﻗﺮار دادن ﺷﺮﻳﻚ ﺑﺮاي او ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﭼﻨـﺎن‬
‫ﭼﻪ ﻓﻘﻪ او در اﻧﺘﺨﺎب ﻧﺼﻮص ﺑﻴﺎن ﻛﻨﻨﺪهي در ﺗﺮﺟﻤﻪ و ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﻄﻠـﺐ‪ ،‬آﺷـﻜﺎر و‬
‫روﺷﻦ اﺳﺖ‪.‬‬
‫دارد ﺗﻌﺪاد آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻫﺰار ﺟﻠﺪ ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﻮد ﻛﻪ در آﻧﻬﺎ ﻣﻴﺎن دو ﻋﻠﻢ ﻓﻘﻪ و ﺣﺪﻳﺚ ﺟﻤﻊ ﻛﺮده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬از ﺟﻤﻠﻪي آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻛﺘﺎب اﻟﺴﻨﻦ اﻟﻜﺒﺮي و ﻛﺘﺎب ﻣﻌﺮﻓﻪ اﻟﺴﻨﻦ و اﻵﺛﺎر‪ ،‬و دﻻﻳﻞ اﻟﻨﺒﻮه و‬
‫ﻛﺘﺎﺑﻲ ﻣﻔﺼﻞ در ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ‪ ،‬او در ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ از ﺟﺎﻳﮕﺎه وﻳﮋهاي ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد ﺗﺎ آﻧﺠﺎ‬
‫ﻛﻪ ﺟﻮﻳﻨﻲ در ﻣﻘﺎم ﻣﺪح او ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻫﻴﭻ ﻓﺮد ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻣﺬﻫﺐ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﻣﮕﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﺷﺎﻓﻌﻲ‬
‫ﺣﻘﻲ ﺑﺮ ﮔﺮدن او دارد ﻣﮕﺮ ﺑﻴﻬﻘﻲ‪ ،‬او ﺑﺮ ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺣﻖ دارد ﭼﻮن ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت ﻓﺮاواﻧﻲ در ﺗﺄﻳﻴﺪ‬
‫ﻣﺬﻫﺐ او ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي زﻧﺪﮔﻲﻧﺎﻣﻪاش ﺑﻪ اﻟﺴﻴﺮ ذﻫﺒﻲ ج‪ 8‬ص‪ ،170-163‬ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ‬
‫ﺻﻼح ج‪ 1‬ص‪ ،336-332‬ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ج ‪ 2‬ص ‪ 431-429‬ﻃﺒﻘﺎت ﺳﺒﻜﻲ ج‪ 4‬ص‪8‬ـ ‪16‬‬
‫ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ . 1‬ﻛﺘﺎب اﻻرﺑﻌﻴﻦ اﻟﺼﻐﺮي ﺍﻟـﻤﺨﺮﺟﺔ ﻓﻲ اﺣﻮال ﻋﺒﺎد اﷲ ص ‪ ،17-15‬در ﻣﻘﺪﻣﻪي اﻳﻦ ﻛﺘﺎب‬
‫ص ‪ 14‬ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻛﻪ‪ ،‬در ﻛﺘﺎب ارﺑﻌﻴﻦ در زﻣﻴﻨﻪي آﻧﭽﻪ ﻣﻌﺮﻓﺘﺶ در ﻋﺒﺎدت ﺧﺪا ﻻزم اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﺑﺎﺑﻲ آورده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ . 2‬ﺗﺨﺮﻳﺞ آن در ﻣﺒﺤﺚ اول ص ‪ 40‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ . 3‬رواﻳﺖ از ﺑﺨﺎري ج ‪ 8‬ص ‪ 164‬ﻛﺘﺎب اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺎب ﻣﺎ ﺟﺎء ﻓﻲ دﻋﺎء اﻟﻨﺒﻲ اﻟﻲ اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ و‬
‫ﻣﺴﻠﻢ ج ‪ 1‬ص ‪ 229‬ـ ‪ 233‬ﻛﺘﺎب اﻻﻳﻤﺎن‪ ،‬ﺑﺎب »اﻟﺪﻟﻴﻞ ﻋﻠﻲ انّ ﻣﻦ ﻣﺎت ﻋﻠﻲ اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ دﺧﻞ‬
‫اﻟﺠﻨﻪ«‪.‬‬

‫ﻣﻌﻨﺎي »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫﴿ ‪﴾78‬‬

‫]‪ [25‬و اﻣﺎ ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ ﻓﺮﻣﻮدهي ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ) ‪] (qp o n‬ﺑﻘـﺮه‪:‬‬
‫آﻳﻪ‪ [21‬را ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ »ﺧﺪاوﻧﺪ آﻓﺮﻳـﺪﮔﺎر ﺧـﻮد را ﻳﮕﺎﻧـﻪ ﺑﺪاﻧﻴـﺪ« و در‬
‫ﺗﻮﺿﻴﺢ آن ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ آﻓﺮﻳﺪﮔﺎر ﺷﻤﺎ و آﻓﺮﻳﺪﮔﺎر ﻛﺴﺎن ﻗﺒـﻞ‬
‫از ﺷﻤﺎ اﺳﺖ ﭘﺲ ﺟﺰ او را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻧﻜﻨﻴﺪ«‪.1‬‬

‫ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ در اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت ﻣﻌﻨﻲ وﻣﻘﺼﻮد ﺧﻮﻳﺶ را از ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺗﻮﺿـﻴﺢ داده و ﺑـﺪﻳﻦ‬
‫وﺳﻴﻠﻪ روﺷﻦ ﻣﻲﮔﺮدد ﻛﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻧﺰد وي ﻋﺒﺎرت از »ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ را ﺑﻪ ﻋﺒﺎدت و‬
‫ﭘﺮﺳﺘﺶ ﺧﻮاﻧﺪن اﺳﺖ« ﭼﻨﺎن ﭼﻪ در ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﻪي ‪23‬ﺳـﻮرهي اﺳـﺮاء آن را ﺗﻮﺿـﻴﺢ‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪(lk j i h g) :‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﭘﺮوردﮔﺎر ﺗﻮ ﺣﻜﻢ ﻛﺮده ﻛﻪ ﺟﺰ او ﻛﺴﻲ را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻧﻜﻨﻴﺪ«‬

‫ﮔﻮﻳﺪ‪ »:‬ﻳﻌﻨﻲ ﻓﻘﻂ او را ﻳﮕﺎﻧﻪي ﻳﻜﺘﺎ ﺑﺪاﻧﻴﺪ و ﻏﻴـﺮ او را ﺷـﺮﻳﻚ و اﻧﺒـﺎز او ﻗـﺮار‬

‫ﻧﺪﻫﻴﺪ«‪.2‬‬

‫]‪ [26‬وﻗﺘﻲ ﺑﻪ ﻋﺮﺿﻪ و ﺑﻴﺎن اﻗﻮال اﻫﻞ ﻋﻠﻢ در ﻣﻮرد اﺳﻢ »اﷲ« و اﻳﻨﻜﻪ آﻳﺎ اﻳﻦ اﺳﻢ‬
‫ﻣﺸﺘﻖ اﺳﺖ ﻳﺎ ﺧﻴﺮ؟ ﻣﻲﭘﺮدازد اﻳﻦ ﻗﻮل را ﺗﺎﻳﻴﺪ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﺸﺘﻖ از ﺍ‪‬ﻟﹶـﻪ‪ ‬ﺍِﹶﻟﻬ‪‬ـﺔﹰ )ﺑـﻪ‬
‫ﻣﻌﻨﺎي ﻋﺒﺪ ﻋﺒﺎدﺓ( ﺑﺎﺷﺪ و ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﭘﺲ ﻣﻌﻨـﺎﻳﺶ ﭼﻨـﻴﻦ ﻣـﻲﺷـﻮد‪ ،‬ﺗﻨﻬـﺎ او ﻣﺴـﺘﺤﻖ‬
‫ﭘﺮﺳﺘﺶ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﻤﻪي اﻧﻮاع ﻋﺒﺎدتﻫﺎ ﺑﺮاي او اﻧﺠﺎم ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ وﺗﻨﻬﺎ او ﻣﻌﺒﻮد اﺳﺖ‬
‫و ﻏﻴﺮ او ﻣﻮرد ﭘﺮﺳﺘﺶ واﻗﻊ ﻧﻤﻲﺷﻮد«‪.3‬‬

‫ودر ﺳﺎﺑﻖ ﮔﺬﺷﺖ ﻛﻪ‪ ،‬ﻣﻌﻨﺎي ﺑﺮﮔﺰﻳﺪهي اﻟﻪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﺒﻮد ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺷﻮد‪ 4‬از‬
‫ﻫﻤﻪي اﻳﻨﻬﺎ روﺷﻦ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ ﻧﺰد او اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻟﻪ ﻛﻪ ﻣﻌﻨـﺎي‬
‫ﺑﺮﮔﺰﻳﺪهاش ﻣﻌﺒﻮد اﺳﺖ از » ﺃﻟﻪ ﺇﻟـﻬﺔ« اﺷﺘﻘﺎق ﭘﻴﺪا ﻛﺮده اﺳﺖ ﭼﻨﺎن ﻛـﻪ در ﻣﻄﻠـﺐ‬
‫اول از اﻳﻦ ﺑﺤﺚ ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻐﻮي در ﺳﻴﺎق ﺗﻔﺴﻴﺮ داﺳﺘﺎن ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﺧﺪا ﺳﻠﻴﻤﺎن ﺑﺎ ﻫﺪﻫﺪ در ]‪ [27‬ﻣﻘـﺎم ﺗﻔﺴـﻴﺮ‬

‫‪ . 1‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ ج ‪ 1‬ص ‪.56‬‬
‫‪ . 2‬ﭘﻴﺸﻴﻦ ج ‪ 3‬ص‪.231‬‬
‫‪ . 3‬ﭘﻴﺸﻴﻦ ج ‪ 1‬ص ‪.33‬‬
‫‪ . 4‬ص ‪.44‬‬

‫﴿‪﴾79‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫آﻳﻪي )‪] (u t s r  q p o n‬اﻟﻨﻤﻞ‪ :‬آﻳﻪ‪[26‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺧﺪا‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻣﻌﺒﻮدي ﺟﺰ او ﻧﻴﺴﺖ ﭘﺮوردﮔﺎر ﻋﺮش ﻋﻈﻴﻢ اﺳﺖ«‬

‫ﮔﻮﻳﺪ‪ »:‬ﻳﻌﻨﻲ ﺗﻨﻬﺎ او ﻣﺴﺘﺤﻖ ﻋﺒﺎدت و ﺳﺠﺪه اﺳـﺖ ﻧـﻪ ﻏﻴـﺮ او«‪ .1‬و اﻳـﻦ ﺗﻔﺴـﻴﺮ‬

‫واﺿﺢ و روﺷﻦ اﺳﺖ‪.‬‬

‫]‪ [28‬از اﻳﻦ رو در ﺗﻔﺴﻴﺮ واژهي )اﻟﻄﺎﻏﻮت( در آﻳﻪي )‪ h g f e d‬‬
‫‪] (nm l k j i‬اﻟﻨﺤﻞ‪ :‬آﻳﻪ‪[36‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻣﺎ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻫﺮ ﻣﻠﺘﻲ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮي را ﻓﺮﺳﺘﺎدهاﻳـﻢ ﻛـﻪ ﺧـﺪا را ﺑﭙﺮﺳـﺘﻴﺪ واز ﻃـﺎﻏﻮت‬
‫دوري ﻛﻨﻴﺪ«‪.‬‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻃﺎﻏﻮت ﺑﻪ ﻫﺮ ﻣﻌﺒﻮدي ﺳﻮاي ﺧﺪا ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد«‪.2‬‬

‫]‪ [29‬و ﻋﺒﺎدﺗﻲ را ﻛﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان اﻗﻮام ﺧﻮد را ﺑﺪان ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﺪهاﻧﺪ ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﺗﻔﺴـﻴﺮ‬

‫ﻛﺮده اﺳﺖ آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺪ‪   L K J I H G F E D C B A) :‬‬
‫‪] (O N M‬اﻻﻧﺒﻴﺎء‪ :‬آﻳﻪ‪[25‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻣﺎ ﻗﺒﻞ از ﺗﻮ ﻫﻴﭻ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮي ﻧﻔﺮﺳﺘﺎدهاﻳﻢ ﻣﮕﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻪ ﺳﻮي او وﺣﻲ ﻛﺮدهاﻳﻢ ﻛـﻪ‬
‫ﺧﺪاﻳﻲ ﺟﺰ ﻣﻦ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﭘﺲ ﻣﺮا ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻛﻨﻴﺪ«‬

‫او »‪ «/‬در ﺗﻔﺴﻴﺮ )ﻓﺎﻋﺒﺪون( ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻦ ﻛﻪ »ﺗﻨﻬـﺎ ﻣـﺮا ﺧـﺪاي ﻳﻜﺘـﺎ‬
‫ﺑﺪاﻧﻴﺪ«‪.3‬‬
‫]‪ [30‬ﻗﻮام اﻟﺴﻨﻪ ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺳﺨﻦ ﮔﻮﻳﻨﺪه ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳـﺪ »ﻻ اﻟـﻪ اﻻ اﷲ« ﻣﻌﻨـﺎﻳﺶ اﻳـﻦ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻣﻌﺒﻮدي ﻏﻴﺮ ﺧﺪا وﺟﻮد ﻧﺪارد و »اﻻ« ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻏﻴﺮ اﺳـﺖ ﻧـﻪ ﺣـﺮف‬
‫اﺳﺘﺜﻨﺎ«‪.4‬‬

‫]‪ [31‬و ﻓﺨﺮاﻟﺪﻳﻦ رازي درﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﻪ ‪ 163‬ﺳﻮرهي اﻟﺒﻘـﺮه‪(Ñ   Ð Ï) :‬‬
‫ﻣﻌﻨﺎﻳﺶ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ او در ﺧﺪاﻳﻲ ﻳﻜﺘﺎ اﺳﺖ ﭼﻮن آﻣﺪن ﻟﻔﻆ واﺣﺪ ﺑﻌـﺪ از ﻟﻔـﻆ‬
‫‪ . 1‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ج ‪ 6‬ص ‪.157‬‬
‫‪ . 2‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ج ‪ 5‬ص ‪.18‬‬
‫‪ . 3‬ﭘﻴﺸﻴﻦ ج ‪ 3‬ص ‪.232‬‬
‫‪ . 4‬اﻟﺤﺠﻪ ﻓﻲ ﺑﻴﺎن اﻟﻤﺤﺠﻪ ج ‪ 1‬ص ‪.125‬‬

‫ﻣﻌﻨﺎي »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫﴿ ‪﴾80‬‬

‫»اﻻ ﻟﻪ« ﺑﺮ اﻳﻦ اﻣﺮ دﻻﻟﺖ ﻣﻲورزد ﻛﻪ اﻳﻦ ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ در اﻟﻪ ﺑﻮدن ﻣﻌﺘﺒﺮ اﺳﺖ ﻧﻪ در ﻏﻴﺮ‬
‫آن‪ ،‬و اﻳﻦ ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﻪ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﺮد اﺳﺖ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ او ﺳﻴﺪ و ﺑﺰرﮔـﻮار ﻳﻜﺘـﺎ اﺳـﺖ‪ .‬و او‬
‫ﻋﺎﻟﻢ و داﻧﺎي ﻳﻜﺘﺎ اﺳﺖ و ﭼﻮن ﻓﺮﻣﻮده )و اﻟﻬﻜﻢ اﻟـﻪ واﺣـﺪ( اﺣﺘﻤـﺎل دارد اﻳـﻦ‬
‫ﺗﻮﻫﻢ ﺑﻪ ذﻫﻦ ﻛﺴﻲ ﺧﻄﻮر ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ :‬ﻓﺮض ﻛﻦ ﺧﺪاي ﻣـﺎ ﻳﻜـﻲ اﺳـﺖ‪ ،‬ﺷـﺎﻳﺪ‬
‫ﺧﺪاي ﻏﻴﺮ ﻣﺎ‪ ،‬ﺳﻮاي ﻏﻴﺮ ﺧﺪاي ﻣﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑـﺪون ﺷـﻚ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺑـﻪ وﺳـﻴﻠﻪي ﺑﻴـﺎن‬
‫ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻣﻄﻠﻖ ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺪ‪) :‬ﻻ اﻟﻪ اﻻ ﻫﻮ( اﻳﻦ ﺗﻮﻫﻢ را از ﻣﻴـﺎن ﺑﺮداﺷـﺘﻪ اﺳـﺖ«‪ .1‬اﻣـﺎم‬
‫رازي ـ ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪـ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻛﺮده ﻛﻪ ﻣﻘﺼﻮد ﺑﻪ ﻛﻠﻤﻪ ﻻ اﻟـﻪ اﻻ اﷲ وﺣـﺪاﻧﻴﺖ او‬
‫در ﻋﺒﺎدت و ﭘﺮﺳﺘﺶ اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [32‬و در ﺗﺄﻛﻴﺪ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ را ﺑﻪ ﻋﺒﺎدت ﮔﺮﻓﺘﻦ اﺳـﺖ‬
‫ﮔﻮﻳـﺪ‪» :‬ﺗﻮ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻲ )اﻳﺎك ﻧﻌﺒﺪ( ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻮ را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻣﻌﻨـﺎﻳﺶ اﻳـﻦ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻌﺒﻮدي ﺟﺰ اﷲ وﺟﻮد ﻧﺪارد و ﻫﺮ ﮔﺎه ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﮔـﺮدد ﻛـﻪ‬
‫ﺧﺪاﻳﻲ ﺟﺰ اﷲ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ )اﻳﺎك ﻧﻌﺒﺪ و اﻳﺎك ﻧﺴـﺘﻌﻴﻦ( ﺑـﺮ ﺗﻮﺻـﻴﻪ‬
‫ﻣﺤﺾ و ﺧﺎﻟﺺ دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ«‪ .‬ﺑﻌﺪ ﺑﻪ ذﻛﺮ ﻃﻮاﻳﻒ ﻣﺸﺮﻛﺎن ﻣﻲﭘﺮدازد و در ﭘﻲ‬
‫آن ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﭼﻮن اﻳﻦ ﺗﻔﺎﺻﻴﻞ را داﻧﺴﺘﻲ‪ ،‬ﮔﻮﻳﻴﻢ‪ :‬ﻫﺮ ﻛﺲ ﻏﻴـﺮ ﺧـﺪا را ﺷـﺮﻳﻚ و‬
‫اﻧﺒﺎز او ﻗﺮار دﻫﺪ‪ ،‬درﻧﺘﻴﺠﻪ ﻻزم اﺳﺖ ﻛﻪ از ﺑﻌﻀﻲ ﺟﻬﺎت ﺑـﻪ ﻋﺒـﺎدت آن ﻏﻴـﺮ روي‬
‫آورد آن ﻫﻢ ﻳﺎ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻃﻠﺐ و ﺟﺬب ﻣﻨﻔﻌﺖ او‪ ،‬ﻳﺎ در راﺳﺘﺎي ﭘﺮﻫﻴﺰ و اﺟﺘﻨـﺎب از‬
‫ﺿﺮر و زﻳﺎﻧﺶ‪ .‬اﻣﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺻﺮار ورزﻳﺪه‪ ،‬و ﻗﻮل ﺑﻪ اﺗﺨـﺎذ ﺷـﺮﻳﻜﺎن را‬
‫ﺑﺎﻃﻞ ﺷﻤﺮده‪ ،‬و ﺟﺰ ﺧﺪا را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻧﻜﺮده‪ ،‬و ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻏﻴﺮ او ﻧﺸـﺪهاﻧـﺪ‪ ،‬آﻧﻬـﺎ ﺑـﻴﻢ و‬
‫اﻣﻴﺪﺷﺎن ﺗﻨﻬﺎ و ﺗﻨﻬﺎ از ﺧﺪا اﺳﺖ و رﻏﺒﺖ و رﻫﺒﺖﺷﺎن ﻓﻘﻂ ﺑﺮ او‪ ،‬و ﺑﺪون ﺷﻚ آﻧﻬﺎ‬
‫ﻏﻴﺮ ﺧﺪا را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻧﻜﺮده و ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و ﺟﺰ از ﺧﺪا اﺳﺘﻌﺎﻧﺖ و ﻛﻤﻚ ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﻨـﺪ‪.‬‬
‫ﻟﻬﺬا ﮔﻮﻳﻨـﺪ ) ‪ ،(UT SR‬ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ ) ‪(UT S R‬‬

‫ﻗﺎﺋﻢ ﻣﻘﺎم ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ اﺳﺖ«‪.2‬‬

‫]‪ 33‬ـ ‪ [34‬و از ﺗﻘﺪﻳﻢ ﻟﻔﻆ »اﻳﺎك« ﺑﺮ »ﻧﻌﺒﺪ« و اﻳﻨﻜﻪ ﻧﮕﻔﺘﻪ »ﻧﻌﺒﺪك« اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻛﺮده‬
‫‪ . 1‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺒﻴﺮ ج ‪ 4‬ص ‪.193‬‬
‫‪ . 2‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺒﻴﺮ ج ‪ 1‬ص ‪248‬ـ ‪.249‬‬

‫﴿‪﴾81‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ذﻛﺮ ﻧﻔﺲ ﺧﻮﻳﺶ را ﻣﻘﺪم داﺷﺘﻪ ﺗﺎ ﺑﻨﺪﮔﺎن را ﺑﺮ اﻳﻦ آﮔﺎه ﻧﻤﺎﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﻌﺒﻮد‬

‫واﻗﻌﻲ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺪاي ﺣﻖ اﺳﺖ و ﺑﺲ«‪ 1‬و اﮔﺮ ﻣﻲﮔﻔﺖ )ﻧﻌﺒﺪك( ﻣﻔﻴﺪ ﻧﻔﻲ ﻋﺒﺎدت ﻏﻴﺮ‬

‫ﺧﺪا ﻧﻤﻲﺷﺪ‪ .‬ﭼﻮن ﻫﻴﭻ اﻣﺘﻨﺎﻋﻲ در اﻳﻦ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﻛﻪ ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ ﻋﺒﺎدت ﺧﺪا ﻏﻴـﺮ‬
‫او را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ اﻳﻦ ﻛﺎر روﻳﻪ و ﻋﺎدت ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ اﺳﺖ اﻣﺎ ﻓﺮﻣﻮدهي )اﻳﺎك‬
‫ﻧﻌﺒﺪ( ﻣﻔﻴﺪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻮﺣﺪﻳﻦ ﺗﻨﻬـﺎ ﺧـﺪا را ﭘﺮﺳـﺘﺶ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ و ﻏﻴـﺮ ﺧـﺪا را‬
‫ﻧﻤﻲﭘﺮﺳﺘﻨﺪ«‪.2‬‬

‫]‪ [35‬و اﻣـــﺎ در ﻣﻘـــﺎم ﺗﻔﺴـــﻴﺮآﻳﻪي )‪ J IH G F E DCB A‬‬
‫‪] ( M L K‬اﻧﻌﺎم‪ :‬آﻳﻪ‪[102‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اﷲ ﭘﺮوردﮔﺎر ﺷﻤﺎﺳﺖ ﺧﺪاي ﺟﺰ او ﻧﻴﺴﺖ آﻓﺮﻳﻨﻨﺪه ﻫﺮ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﭘـﺲ او را‬
‫ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻛﻨﻴﺪ«‪.‬‬

‫ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﮔﻮﻳﻨﺪهاي ﺣﻖ دارد ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ :‬اﻟﻪ ﻳﻌﻨﻲ آﻧﻜﻪ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻌﺒﻮد واﻗﻊ‬
‫ﺷﻮد ﭘﺲ »ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ« ﻳﻌﻨﻲ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي ﺟﺰ او ﻣﺴﺘﺤﻖ ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺟﻤﻠﻪ‬
‫)ﻓﺎ ﻋﺒﺪوه( ﭼﻪ ﻓﺎﻳﺪهاي دارد ﺑﻠﻜﻪ اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻮﻫﻢ ﺗﻜﺮار اﺳﺖ؟ در ﺟـﻮاب ﮔـﻮﺋﻴﻢ‬
‫»ﻻ اﻟﻪ اﻻ ﻫﻮ« ﻳﻌﻨﻲ ﺟﺰ او ﻛﺴﻲ ﻣﺴﺘﺤﻖ ﻋﺒﺎدت ﻧﻴﺴﺖ اﻣﺎ )ﻓﺎ ﻋﺒﺪوه( ﻳﻌﻨﻲ ﺟـﺰ او‬
‫ﭼﻴﺰي را ﻋﺒﺎدت و ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻧﻜﻨﻴﺪ«‪.3‬‬
‫]‪ [36‬و در ﻧﻬﺎﻳﺖ اﺷﻜﺎﻟﻲ وارد ﻛﺮده و ﻣﻔﺎد آن اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗـﻮل »ﻻ اﻟـﻪ اﻻ اﷲ«‬
‫ﺗﺼﺮﻳﺢ ﺑﻪ ﻧﻔﻲ ﻫﻤﻪي ﺧﺪاﻳﺎن اﺳﺖ و در آن اﻋﺘﺮاف ﺑﻪ وﺟﻮد ﺧﺪا وﺟﻮد ﻧـﺪارد در‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﺠﺮد اﻳﻦ ﻗﻮل ﺑﺮاي ﺻﺤﺖ اﻳﻤﺎن ﻛﺎﻓﻲ ﺑﻪ ﻧﻈـﺮ ﻧﻤـﻲرﺳـﺪ ﺑـﻪ ﺧﺼـﻮص در‬
‫ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ »اﻻ« را ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻏﻴﺮ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﻨﻴﻢ و اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ ﻣﻌﻨﺎي »اﻻ اﷲ« ﻏﻴـﺮ‬
‫اﷲ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﻌﻨﺎي آن ﻧﻔﻲ اﻟﻬﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻐﺎﻳﺮ ﺑﺎ ﺧﺪا ﺑﺎﺷﺪ و از ﻧﻔﻲ ﭼﻴـﺰي ﻛـﻪ‬
‫ﺑﺎ ﭼﻴﺰي ﻣﻐﺎﻳﺮت داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ اﺛﺒﺎت آن ﺷﻴﻲء اﺳﺘﻔﺎده ﻧﻤﻲﺷـﻮد و در اﻳـﻦ ﺻـﻮرت‪،‬‬
‫اﺷﻜﺎل ﻓﻮق ﻣﻮﺟﻪ ﺟﻠﻮه ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ . 1‬ﭘﻴﺸﻴﻦ ج ‪ 1‬ص ‪.249‬‬
‫‪ . 2‬ﭘﻴﺸﻴﻦ ج ‪ 1‬ص ‪.250‬‬
‫‪ . 3‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺒﻴﺮ ج ‪ 13‬ص ‪.130‬‬

‫ﻣﻌﻨﺎي »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫﴿ ‪﴾82‬‬

‫او )رازي( در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ اﻳﻦ اﺷﻜﺎل دو ﺟﻮاب داده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ 1‬ـ اﺛﺒﺎت اﻟﻪ ﻳﻚ اﻣﺮ ﻣﺘﻔﻖ ﻋﻠﻴﻪ ﻣﻴﺎن ﻋﻘﻼ اﺳﺖ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻔﺎوت ﻛـﻪ آﻧﻬـﺎ ﺷـﺮﻛﺎ و‬
‫اﻧﺪاد را ﻧﻴﺰ ﺑﺎ او ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻟﺬا ﻣﻘﺼﻮد از اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ ﻧﻔﻲ اﺿﺪاد و اﻧﺪاد اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ 2‬ـ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ در اﺻﻞ و وﺿﻊ ﻟﻐﻮي ﻣﻔﻴـﺪ اﺛﺒـﺎت ﻧﻴﺴـﺖ اﻣـﺎ در وﺿـﻊ‬
‫ﺷﺮﻋﻲ آن‪ ،‬ﻣﻔﻴﺪ اﺛﺒﺎت اﺳﺖ‪.1‬‬
‫]‪ [37‬ﺑﻴﻀﺎوي در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺁﻳﺔﺍﻟﮑﺮﺳﻲ )‪] ( w v u t s‬ﺑﻘﺮه‪ :‬آﻳﻪ‪[255‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اﷲ ﺧﺪاي ﺟﺰ او ﻧﻴﺴﺖ«‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺒﺘﺪا و ﺧﺒﺮ اﺳﺖ و ﻣﻌﻨﺎي آن اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛـﻪ ﺗﻨﻬـﺎ او ﻣﺴـﺘﺤﻖ ﻋﺒـﺎدت‬
‫اﺳﺖ ﻧﻪ ﻏﻴﺮ او«‪ .2‬و اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﻋﻠﻲ رﻏﻢ اﻳﺠـﺎز و اﺧﺘﺼـﺎري ﻛـﻪ در آن ﻫﺴـﺖ ﺑـﻪ‬
‫ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺷﻴﻮه ﻣﺒﻴﻦ ﻣﻌﻨﺎي ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [38‬و ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﻪي )‪] ( Ö   Õ  Ô  Ó ÒÑ   Ð Ï‬ﺑﻘﺮه‪ :‬آﻳﻪ‪[163‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺧﺪاي ﺷﻤﺎ ﺧﺪاي ﻳﮕﺎﻧﻪاي اﺳﺖ و ﻫﻴﭻ ﺧﺪاﻳﻲ ﺟﺰ او وﺟﻮد ﻧﺪارد«‬

‫اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﺗﻮﺿﻴﺢ داده و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﻳﻦ ﺧﻄﺎب ﺧﻄﺎﺑﻲ اﺳـﺖ ﻋـﺎم و ﻓﺮاﮔﻴـﺮ‪،‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ آﻧﭽﻪ از ﻃﺮف ﺷﻤﺎ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻋﺒﺎدت اﺳﺖ ذاﺗﻲ اﺳﺖ ﺗﻨﻬﺎ و ﺑﻲ ﺷﺮﻳﻚ‪ ،‬ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ ﻣﻮرد ﭘﺮﺳﺘﺶ واﻗﻊ ﺷﺪه و اﻟﻪ ﻧﺎﻣﻴﺪه ﺷـﻮد‪) .‬ﻻ اﻟﻪ اﻻ ﻫـﻮ( ﻳﮕـﺎﻧﮕﻲ او را ﺑـﻪ‬
‫اﺛﺒﺎت ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﺗﻮﻫﻢ را ﻛﻪ در ﻫﺴﺘﻲ ﺧﺪاي دﻳﮕﺮي وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷـﺪ اﻣـﺎ‬
‫ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﻋﺒﺎدت و ﺑﻨﺪﮔﻲ ﻛﺮدن ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬از ﺑﻴﻦ ﻣﻲﺑﺮد«‪.3‬‬

‫]‪ [39‬و در ﺗﻔﺴـــــﻴﺮ آﻳـــ ـﻪي )‪ á à ß Þ Ý Ü‬‬
‫‪] ( ä ã â‬اﻟﺒﻘﺮه‪ :‬آﻳﻪ‪[256‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﺎﻏﻮت ﻛﺎﻓﺮ ﺷﻮد و ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺎورد‪ ،‬در ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺑﻪ ﭘﻴﻤـﺎن‬
‫ﻣﺤﻜﻤﻲ دﺳﺖ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ«‪.‬‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ (ÞÝ Ü) :‬ﻳﻌﻨﻲ ﺑﻪ ﺷﻴﻄﺎن ﻛﺎﻓﺮ ﺷﻮد ﻳـﺎ ﺑـﻪ ﺑﺘﻬـﺎ ﻛـﺎﻓﺮ‬
‫‪ . 1‬ﺷﺮح اﻻﺳﻤﺎء اﻟﺤﺴﻨﻲ ص ‪.128‬‬
‫‪ . 2‬اﻧﻮار اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ج ‪ 1‬ص ‪ 257‬و ﺷﺒﻴﻪ اﻳﻦ را در ج ‪ 3‬ص ‪ 151‬و ج ‪ 4‬ص ‪ 132‬ﻧﮕﺎه ﻛﻦ‪.‬‬
‫‪ . 3‬اﻧﻮار اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ج ‪ 1‬ص ‪...204 -203‬‬

‫﴿‪﴾83‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺷﻮد ﻳﺎ ﺑﻪ ﻫﺮ ﭼﻴﺰ ﻏﻴﺮ ﺧﺪا ﻛﻪ ﻣﻮرد ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد ﻳﺎ ﻣﺎﻧﻊ از ﻋﺒﺎدت ﺧﺪا ﺷـﻮد‬
‫ﻛﺎﻓﺮ ﺷﻮد‪ ،‬ﻃﺎﻏﻮت ﺑﺮ وزن ﻓﻌﻠﻮت از ﻣﺎدهي ﻃﻐﻴﺎن اﺳﺖ ﺟﺎي ﻋﻴﻦ و ﻻﻣﺶ ﺑﺎ ﻫـﻢ‬
‫ﻋﻮض ﺷﺪه اﺳﺖ و )وﻳﺆﻣﻦ ﺑـﺎﷲ( ﻳﻌﻨـﻲ ﺑـﻪ ﺗﻮﺣﻴـﺪ و ﺗﺼـﺪﻳﻖ ﭘﻴﻐﻤﺒـﺮان اﻳﻤـﺎن‬
‫ﺑﻴﺎورد‪.1‬‬
‫اﻳﻦ ﺗﺄوﻳﻞ ﻋﻈﻴﻢ از اﻳﻦ آﻳﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻧﻔﻲ و اﺛﺒﺎت در ﻛﻠﻤﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ؛ زﻳﺮا ﺗﻔﺴـﻴﺮ‬
‫ﻃﺎﻏﻮت ﺑﻪ آنﭼﻪ ﻛﻪ ذﻛﺮش رﻓﺖ‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﻣﻌﻨﺎي ﻣﻨﻔﻲ در »ﻻ اﻟﻪ« و ﺗﺄوﻳـﻞ اﻳﻤـﺎن ﺑـﻪ‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ ـ ﺑﻌﺪ از آﻧﭽﻪ ﮔﺬﺷﺖ از ﻣﻌﻨـﺎي ﻃـﺎﻏﻮت ـ ﻣﻘﺼـﻮد از آن ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﺧـﺪا در‬
‫ﻋﺒﺎدت اﺳﺖ ﻛﻪ آن ﻫﻢ در )اﻻ اﷲ( ﺛﺎﺑﺖ ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [40‬ﻧﻮوي در ﺷﺮح ﺣﺪﻳﺚ ﺟﺎﺑﺮ درﺑﺎرهي ﺻﻔﺖ ﺣﺞ رﺳﻮل اﷲ )ص( ــ »ﻓﺎﻫﻞ‬
‫ﺑﺎﻟﺘﻮﺣﻴﺪ‪ ،‬ﻟﺒﻴﻚ اﻟﻠﻬﻢ ﻟﺒﻴﻚ ﻻ ﺷﺮﻳﻚ ﻟﻚ«‪2‬ﺟﻤﻼﺗﻲ ﮔﻔﺘﻪ ﻛﻪ ﻧﺺ آن ﭼﻨﻴﻦ اﺳـﺖ‪:‬‬
‫»اَ ‪‬ﻫﻞ ﺑﺎﻟﺘﻮﺣﻴﺪ‪ :‬ﻳﻌﻨﻲ ﻟﺒﻴﻚ ﻻ ﺷﺮﻳﻚ ﻟﻚ«‪ .‬و در اﻳﻦ ﺟﻤﻼت اﺷﺎره ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑـﺎ‬
‫ﻣﻌﺘﻘﺪات ﺟﺎﻫﻼن وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﻟﺒﻴﻚ ﮔﻔﺘﻦ ﺷﺮك ﺑﺮ زﺑﺎن ﻣﻲآورﻧﺪ ﭼﻨﺎﻧﭽـﻪ‬
‫در ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺷﻴﻮهي ﺗﻠﺒﻴﻪ ﮔﻔﺘﻨﺸﺎن ذﻛﺮ ﺷﺪ«‪ .3‬ﻣﻘﺼﻮد ﻧﻮوي از ﻟﺒﻴﻚ ﮔﻮﻳﻲ ﻃﺮﻓـﺪاران‬
‫ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ‪ ،‬ﻟﺒﻴﻚﮔﻮﺋﻲ ﺷﺮك آﻟﻮدي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﺎﻫﻼن ﻫﻨﮕـﺎم ﻋﺒـﺎدت ﺣـﺞ اﻧﺠـﺎﻣﺶ‬
‫ﻣﻲدادﻧﺪ و رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( آن را ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﺧﺮده ﮔﺮﻓﺖ؛ ﭼﺮا ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ »ﻟﺒﻴـﻚ ﻻ‬
‫ﺷﺮﻳﻚ ﻟﻚ« رﺳﻮل ﺧﺪا ﻣﻲﻓﺮﻣﻮد‪» :‬واي ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺑﺲ اﺳﺖ ﺑﺲ اﺳﺖ« وﻟﻲ آنﻫﺎ اﻳﻦ‬
‫ﺟﻤﻠﻪ را ﺑﺮ آن ﻣﻲاﻓﺰودﻧﺪ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪» :‬اﻻ ﺷﺮﻳﻜﺎ ﻫﻮ ﻟﻚ ﺗﻤﻠﻜـﻪ و ﻣـﺎ ﻣﻠـﻚ« ﺟـﺰ‬
‫ﺷﺮﻳﻜﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﻗﺮار دارد و ﺷﻤﺎ ﺻﺎﺣﺐ ﺧﻮد او و داراﺋﻴﺶ ﻫﺴﺘﻲ‪.4‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻧﻮوي از ﺗﻮﺣﻴﺪي ﻛﻪ ﺟﺎﺑﺮ ﺑﺎ ﻛﻠﻤﺎت ﮔﺬﺷﺘﻪ از آن ﭘـﺮده ﺑﺮداﺷـﺖ‬
‫روﺷﻦ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻧـﺰد او اﻓـﺮاد اﷲ ﺑـﻪ ﻋﺒـﺎدت اﺳـﺖ‪ ،‬اﻓـﺮادي ﻛـﻪ‬
‫ﭘﺮﺳﺘﺶ اﻫﻞ ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ‪ ،‬در ﻣﺮاﺳﻢ ﺣﺞ و ﻫﻨﮕﺎم اﻧﻮاع ﺗﻘﺮب ﺟﺴﺘﻦﻫﺎ ﺑـﺮ ﺧـﻼف آن‬
‫ﺑﻮد‪.‬‬
‫‪ . 1‬اﻧﻮار اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ج ‪ 1‬ص ‪.260‬‬
‫‪ . 2‬ﺗﺨﺮﻳﺞ ﺣﺪﻳﺚ در ﻣﺒﺤﺚ اول ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ . 3‬ﺷﺮح ﻧﻮوي ﺑﺮ ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ ج ‪ 8‬ص ‪.74‬‬
‫‪ . 4‬رواﻳﺖ از ﻣﺴﻠﻢ ج ‪ 8‬ص ‪ 90‬ﻛﺘﺎب اﻟﺤﺞ ﺑﺎب ﺍﻟﺘﻠﺒﻴﺔ ﻭ ﺻﻔﺘﻬﺎ‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾84‬‬

‫ﻣﻌﻨﺎي »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫]‪ [41‬و اﻣﺎ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ در ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺟﺎ از ﻛﺘﺎﺑﺶ ﻣﻌﻨﺎي ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺑﻴـﺎن ﻛـﺮده‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ در ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﻪي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻧﺘﻘﺎد و ﺧﺸـﻢ ﻣﻮﺳـﻲ از ﻗـﻮﻣﺶ ﺑﺨـﺎﻃﺮ‬
‫ﭘﺮﺳﺘﺶ ﮔﻮﺳﺎﻟﻪ‪ ،‬آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻨﻘﻞ از او ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫)‪] (ÞÝ Ü Û ÚÙ Ø × Ö Õ Ô  Ó Ò‬ﻃﻪ‪ :‬آﻳﻪ‪[98‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪»:‬ﻧﻴﺴﺖ ﺧﺪاي ﺷﻤﺎ ﺟﺰ اﷲ‪ ،‬ﺧﺪاي ﺟﺰ او وﺟﻮد ﻧﺪارد و ﻋﻠﻢ او ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را ﻓـﺮا‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ«‪.‬‬

‫»ﻣﻮﺳﻲ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﻳﻦ ]ﮔﻮﺳﺎﻟﻪ[ ﺧـﺪاي ﺷـﻤﺎ ﻧﻴﺴـﺖ ﺑﻠﻜـﻪ ﺧـﺪاي ﺷـﻤﺎ‬
‫ﺧﺪاﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﺰ او ﺧﺪاﻳﻲ وﺟـﻮد ﻧـﺪارد‪ ،‬ﻳﻌﻨـﻲ ﻫـﻴﭻ ﭼﻴـﺰ ﺟـﺰ او ﺷﺎﻳﺴـﺘﻪي‬
‫ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬و ﻋﺒﺎدت ﺑﺮاي ﻏﻴﺮ او ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻤﻲﺑﺎﺷﺪ«‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [42‬و ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻛﻪ " ﻛﻠﻤﻪ اﺳﻼم " ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ ﻣﺤﻤﺪ رﺳﻮل اﷲ اﺳـﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨـﻲ‬
‫ﻫﻴﭻ ﻣﻌﺒﻮدي ﺟﺰ اﷲ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [43‬و در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﻘﻮﻟﻪي ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ‪] (h  g  f e) :‬ص‪ :‬آﻳﻪ‪[5‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬آﻳﺎ ﺧﺪاﻳﺎن را ﻳﻚ ﺧﺪا ﻗﺮار داده اﺳﺖ«؟‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ » :‬آﻳﺎ ﮔﻤﺎن ﺑﺮده ﻛﻪ ﻣﻌﺒﻮد ﻳﻜﻲ اﺳﺖ و ﺟﺰ او اﻟﻬﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد؟ «‬
‫ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ـ ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﻗﺒﺎﺣﺖ و آﺑﺮورﻳﺰي ﮔﺮﻓﺘﺎر ﻛﻨﺪ ـ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را اﻧﻜﺎر‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و از ﺗﺮك ﺷﺮك ﺑﻪ ﺧﺪا ﺗﻌﺠﺐ ﻣﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬زﻳـﺮا آﻧﻬـﺎ ﭘﺮﺳـﺘﺶ ﺑﺘـﺎن را از‬
‫ﭘﺪراﻧﺸﺎن ﺑﻪ ارث ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ و ﭘﺮﺳﺘﺶ ﺑﺖ دﻟﻬﺎي آﻧﺎن را رﺑﻮده ﺑﻮد‪ ،‬ﭼﻮن رﺳـﻮل‬
‫ﺧﺪا آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ دل ﻛﻨﺪن از ﺑﺘﻬﺎ‪ ،‬و اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ ﺧﺪا ﻓﺮا ﺧﻮاﻧﺪ اﻳﻦ اﻣﺮ را ﺑـﺰرگ‬
‫و ﻋﺠﻴﺐ ﭘﻨﺪاﺷﺘﻪ و ﮔﻔﺘﻨﺪ‪:‬‬
‫)‪] (q      p o n m l k   j  i h    g   f e‬ص‬
‫آﻳﺎت‪5‬ـ‪[6‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬آﻳﺎ او ﺑﺠﺎي اﻳﻦ ﻫﻤﻪ ﺧﺪاﻳﺎن ﺑﻪ ﺧﺪاي واﺣﺪي ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ؟ واﻗﻌﺎً اﻳﻦ ﭼﻴﺰ‬
‫ﺷﮕﻔﺘﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺳﺮﻛﺮدﮔﺎن اﻳﺸﺎن راه اﻓﺘﺎدﻧﺪ‪«.‬‬
‫‪ . ١‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﺑﻦﻛﺜﻴﺮ ج ‪ 3‬ص ‪164‬‬
‫‪ . ٢‬ﭘﻴﺸﻴﻦ ج ‪ 4‬ص ‪450‬‬

‫﴿‪﴾85‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻣﻸ ﻳﻌﻨﻲ‪ :‬ﺳﺮﻛﺮدﮔﺎن‪ ،‬ﺑﺰرﮔﺎن و اﻓﺮاد ﺑﺎ ﻧﻔﻮذﺷﺎن ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺑﺮوﻳـﺪ و ﺑـﺮ دﻳـﻦ ﻗﺒﻠـﻲ‬
‫ﺧﻮد دوام آورﻳﺪ‪) .‬و اﺻﺒﺮوا ﻋﻠﻲ اﻟﻬﺘﻜﻢ( »ﺑﺮ ﭘﺮﺳﺘﺶ ﺧﺪاﻳﺎن ﺧﻮد دوام آورﻳـﺪ«‪.‬‬
‫و آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺷﻤﺎ را ﺑﺪان ﻓﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ ـ از ﺗﻮﺣﻴﺪ ـ اﺳﺘﺠﺎﺑﺖ ﻧﻜﻨﻴﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [44‬و در ﻣﻘﺎم ﺗﻔﺼﻴﻞ و ﺗﻮﺿﻴﺢ اﻳﻦ آﻳﻪي ﻋﻈﻴﻢ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ‪:‬‬
‫)‪(¤£ ¢  ¡  ~ } | { z y x‬‬
‫]اﻟﺤﺞ‪ :‬آﻳﻪ‪[61‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺣﻖ اﺳﺖ و آﻧﭽﻪ را ﻛـﻪ ﺟـﺰ او ﺑـﻪ ﻓﺮﻳﺎدرﺳـﻲ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻧﻴﺪ و ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻃﻞ اﺳﺖ«‪.‬‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﭼﻮن ﻣﻌﻠﻮم ﮔﺮدﻳﺪ ﻛﻪ او در ﻫﺴـﺘﻲ و ﻛﺎﺋﻨـﺎت ﺗﺼـﺮف ﻣـﻲورزد و او‬
‫ﺣﺎﻛﻤﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻌﻘﻴﺒﻲ ﺑﺮ ﺣﻜـﻢ او ﻧﻴﺴـﺖ ﮔﻔـﺖ‪(|{ z y x) :‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﺧﺪاي ﺑﺮ ﺣﻘﻲ ﻛﻪ ﻋﺒﺎدت ﺟﺰ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪي او ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻮن او ﺻﺎﺣﺐ ﻗـﺪرت و‬
‫ﺳﻠﻄﻨﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑﺨﻮاﻫﺪ در ﺟﺎ ﻣﻲﺷﻮد و ﻫﺮ ﭼـﻪ ﻧﺨﻮاﻫـﺪ‪ ،‬ﻧﺨﻮاﻫـﺪ ﺷـﺪ‪.‬‬

‫ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﻧﺰد او ﻓﻘﻴﺮ و ذﻟﻴﻞ و ﻧﻴﺎزﻣﻨـﺪ اوﺳـﺖ‪ ¢  ¡  ~ } ā) .‬‬
‫‪ (¤£‬و ﻫﺮ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ از ﻏﻴﺮ او ﺑﻪ ﻓﺮﻳﺎدرﺳﻲ ـ از ﺑﺘﻬﺎ و ﺷـﺮﻳﻜﻬﺎ و ﻫـﺮ ﭼـﻪ‬
‫ﻏﻴﺮ ﺧﺪاـ ﻣﻲﺧﻮاﻧﻴﺪ ﺑﺎﻃﻞ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﺻﺎﺣﺐ ﻫﻴﭻ ﺳﻮد و زﻳﺎﻧﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [45‬و ﻫﻤﭽﻨــﻴﻦ ﻫﻨﮕــﺎم ﺳــﺨﻦ از آﻳــﻪي‪ ß Þ Ý Ü) :‬‬
‫‪] (à‬ﺑﻘﺮه‪ :‬آﻳﻪ‪[256‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﺎﻏﻮت ﻛﺎﻓﺮ ﺷﻮد و ﺑﻪ اﷲ اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺎورد‪«.‬‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺮاد در اﻳﻦ آﻳﻪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ‪ ،‬ﻫﺮ ﻛﺲ ﺷﺮﻳﻜﺎن و ﺑﺖﻫﺎ و ﻫﺮ ﭼـﻪ ﻏﻴـﺮ‬
‫ﺧﺪا ـﻛﻪ ﻣﻮرد ﭘﺮﺳﺘﺶ واﻗﻊ ﻣﻲﺷﻮدـ از ﺧﻮد دور ﺑﺮاﻧﺪ و ﺧﺪا را ﺑـﻪ ﺗﻨﻬـﺎﻳﻲ ﻣـﻮرد‬
‫ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻗﺮار دﻫﺪ و ﮔﻮاﻫﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاﻳﻲ ﺟﺰ اﷲ وﺟﻮد ﻧﺪارد در واﻗـﻊ ﺑـﻪ ﭘﻴﻤـﺎن‬

‫‪ .١‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮآن اﻟﻌﻈﻴﻢ ج ‪ 4‬ص‪27‬‬
‫‪ .٢‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮآن اﻟﻌﻈﻴﻢ ج‪ 3‬ص‪232‬‬

‫﴿ ‪﴾86‬‬

‫ﻣﻌﻨﺎي »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫ﻣﺤﻜﻤﻲ ﺗﻤﺴﻚ ﺟﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [46‬اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎي ﻋﻈﻴﻢ را ﺑﺪﻗﺖ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﺮده آﻧﺠﺎ ﻛﻪ از ﺑﻴﺎن ﺳﻴﺪ اﻟﺤﻨﻔﺎ‬
‫اﺑﺮاﻫﻴﻢ )ﻋﻠﻴﻪ اﻟﺴﻼم( از ﺗﻮﺣﻴﺪ ﭘﺮده ﺑﺮﻣﻲدارد و ﮔﻮﻳـﺪ‪» :‬از ﻋﺒـﺎدت ﭘـﺪر و ﻗـﻮﻣﺶ‬
‫ﺑﺮاي ﺑﺘﻬﺎ ﺑﻴﺰاري ﺟﺴﺖ و ﮔﻔﺖ‪:‬‬

‫) ‪    b a ` _ ~ } | { z y x  w  v‬‬
‫‪] (ed c‬زﺧﺮف‪ :‬آﻳﺎت ‪ 26‬ـ‪[28‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻣﻦ از ﻣﻌﺒﻮدﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﭘﺮﺳﺘﻴﺪ ﺑﻴﺰارم ﺑﺠﺰ آن ﻣﻌﺒﻮدي ﻛﻪ ﻣﺮا آﻓﺮﻳﺪه اﺳﺖ ﭼﺮا‬
‫ﻛﻪ او ﻣﺮا رﻫﻨﻤﻮن ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪ .‬اﺑﺮاﻫﻴﻢ ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺑﻌﻨﻮان ﺷﻌﺎر ﻳﻜﺘﺎﭘﺮﺳﺘﻲ در ﻣﻴﺎن ﻗﻮم ﺧﻮد‬
‫ﺑﺎﻗﻲ ﮔﺬاﺷﺖ ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ اﻳﺸﺎن ﺑﺮﮔﺮدﻧﺪ‪«.‬‬

‫ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ ـ ﭘﺮﺳﺘﺶ ﺧﺪاي ﻳﻜﺘﺎي ﺑﻲ ﺷﺮﻳﻚ‪ ،‬و ﺗﺮك ﻏﻴﺮ او از ﺑﺘﻬﺎ ـ ﻫﻤـﺎن‬
‫ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ اﺳﺖ‪ .‬ﺧﻼﺻﻪ آﻧﭽﻪ ﮔﺬﺷﺖ از ﻛﻼم او ﻣﻔﻴﺪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻛﻠﻤﻪي‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻣﻌﺒﻮدي ﺷﺎﻳﺴﺘﻪي ﻋﺒﺎدت ـ ﺟﺰ ﺧﺪا ـ وﺟﻮد ﻧﺪارد و ﻫـﺮ‬
‫ﭼﻪ ﺳﻮاي او ﻣﻮرد ﭘﺮﺳﺘﺶ واﻗﻊ ﺷﻮد ﺑﺎﻃﻞ اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [47‬زرﻛﺸﻲ در ﺷﺮح اﻗﺴﺎم ﺗﻔﺴﻴﺮي ﻛﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ذﻛﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ ‪ 2‬ﻣﻲﮔﻮﻳـﺪ‪» :‬‬
‫ﻗﺴﻢ دو ﺗﻔﺴﻴﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ اﺣﺪي در ﺟﻬﻞ ﺑﻪ آن ﻣﻌﺬور داﻧﺴﺘﻪ ﻧﻤﻲﺷـﻮد و آن‬
‫ﺗﻔﺴﻴﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻔﻬﻮم و ﻣﻌﻨـﺎﻳﺶ از ﻧﺼـﻮص ﻣﺘﻀـﻤﻦ ﺷـﺮاﻳﻊ اﺣﻜـﺎم و دﻻﻳـﻞ‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اذﻫﺎن ﺧﻄﻮر ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬و ﻫﺮ ﻟﻔﻈﻲ ﻛﻪ ﻳﻚ ﻣﻌﻨـﺎي آﺷـﻜﺎري از آن اﺳـﺘﻔﺎده‬
‫ﺷﻮد و ﻣﻌﻨﺎي دﻳﮕﺮي ﻏﻴﺮ آن ﻧﺒﺨﺸﺪ ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ ﻛـﻪ آن ﻣﻌﻨـﺎ ﻫﻤـﺎن ﻣﻌﻨـﺎي ﻣـﺮاد‬
‫ﺧﺪاي ﻣﺘﻌﺎل اﺳﺖ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻗﺴﻢ از ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺣﻜﻤﺶ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ و ﺗﺄوﻳﻞ و ﺗﻔﺴﻴﺮش‬

‫ﻣﻮرد اﻟﺘﺒﺎس واﻗﻊ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬ﭼﺮاﻛﻪ‪ ،‬ﻫﻤﻪي اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ از آﻳـﻪي‪ à ß  Þ  Ý Ü) :‬‬
‫‪] (á‬ﻣﺤﻤﺪ‪ :‬آﻳﻪ‪ [19‬ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﻓﻬﻢ و اﺳـﺘﻨﺒﺎط ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ ،‬اﻳﻨﻜـﻪ او ﺗـﺎك و‬
‫‪ . ١‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ج‪ 1‬ص‪311‬‬
‫‪ .٢‬اﻳﻦ اﻗﺴﺎم را اﺑﻦ ﺟﺮﻳﺮ و ﻏﻴﺮ او‪ ،‬از ﻗﻮل او ذﻛﺮ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ‪ » :‬ﺗﻔﺴـﻴﺮ ﺑـﺮ ﭼﻬـﺎر ﻗﺴـﻢ اﺳـﺖ‪:‬‬
‫ﻗﺴﻢ اول آن اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺮﺑﻬﺎ آن را از ﻛﻼم ﻋﺮﺑﻲ ﻓﻬﻢ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ 2 ،‬ﻗﺴﻤﻲ ﻛﻪ ﻫـﻴﭻ اﺣـﺪي‬
‫در ﺟﻬﻞ ﺑﻪ آن ﻣﻌﺬور داﻧﺴﺘﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮد ‪ 3‬ﻗﺴﻤﻲ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ داﻧﺎﻳﺎن ﻋﺎﻟﻢ ﺑﻪ آن ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ 4‬ﻗﺴﻤﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺟﺰ ﺧﺪا ﻛﺴﻲ ﺑﺮ آن اﻃﻼع ﭘﻴﺪا ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺒﻴﺎن ﻃﺒﺮي ج‪ 1‬ﺻﻔﺤﻪ ‪26‬‬

‫﴿‪﴾87‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺗﻨﻬﺎي ﺑﻲ ﺷﺮﻳﻚ اﺳﺖ و ﻫﻴﭻ ﻫﻤﺘﺎ و اﻧﺒﺎزي در اﻟﻮﻫﻴﺖ ﻧﺪارد‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ اﻳﻦ ﺷﺨﺺ‬
‫ﺑﺮ اﻳﻦ اﻣﺮ واﻗﻒ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﻟﻔﻆ » ﻻ « در ﻟﻐﺖ ﻋﺮﺑﻲ ﺑﺮاي ﻧﻔﻲ آﻣﺪه اﺳﺖ ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ »‬
‫اﻻ « ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت اﺳﺖ و ﻣﻘﺘﻀﺎي اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ ﺣﺼﺮ!«‬

‫‪1‬‬

‫ﺣﻜﻢ ﺑﻪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ ـ از ﺧﻼل اﻳﻦ آﻳـﻪ ـ ﻣﺴـﺌﻠﻪاي اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻫﻤـﻪي‬
‫اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ در آن ﺷﺮﻳﻚ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨـﺪ در ﺟـﺎت اﻧﺴـﺎﻧﻬﺎ در ﻗـﻮت و ﺿـﻌﻒ ﻓﻬـﻢ‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻓﺮد آﺷﻨﺎ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﻟﻐﺖ دو رﻛﻦ ﻧﻔﻲ و اﺛﺒﺎت را از دو ادات »ﻻ« و »اﻻ« ﻓﻬﻢ ﻣﻲﻛﻨـﺪ‬
‫و ﻣﻲﻓﻬﻤﺪ ﻛﻪ ﻣﻘﺘﻀﺎي اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ ﺣﺼﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻓﺮد ﻏﻴﺮ آﺷﻨﺎ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﻟﻐﺖ ﻧﻴﺰ‬
‫ﻣﻌﻨﺎي ﻣﺮاد را درك ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻗﺪرت درك و ﺷﻨﺎﺧﺖ اﻳﻦ ﺗﻔﺎﺻـﻴﻞ را ﻧﺪاﺷـﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫]‪ [48‬زرﻛﺸﻲ ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﻠﻢ ﻧﺤﻮ ﺑﺮﺧﻲ اوﻗﺎت ﻣﻮﺟﺐ ﺗﻘﺪﻳﺮ )ﭼﻴﺰي( ﻣـﻲﺷـﻮد ﻫـﺮ‬
‫ﭼﻨﺪ ﻣﻌﻨﺎي ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ‪ ،‬ﻣﺘﻮﻗﻒ ﺑﺮ آن ﻧﺒﺎﺷﺪ و ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺑﻪ ﻛﻠﻤﻪي »ﻻ اﻟـﻪ اﻻ‬
‫اﷲ« اﺳﺘﺪﻻل ﻛﺮده اﺳﺖ و ﮔﻔﺘﻪ ﺧﺒﺮ آن ﻣﺤﺬوف و ﻋﻠﻤﺎي ﻧﺤﻮي »ﻣﻮﺟﻮد« ﻳـﺎ »ﻟﻨﺎ«‬
‫را ﺑﻌﻨﻮان ﺧﺒﺮ ﺑﺮاي آن ﺗﻘﺪﻳﺮ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﺑﻌﺪ ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﺮﺧﻲ اﻳﻦ اﻣﺮ را اﻧﻜﺎر ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻧﻈﺮ‬
‫ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ اﻳﻦ ﻛﻼم اﺻﻮﻻً ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ ﺗﻘﺪﻳﺮ ﻧﺪارد و ﺗﻘﺪﻳﺮ آﻧﻬﺎ ﻓﺎﺳـﺪ اﺳـﺖ زﻳـﺮا ﻧﻔـﻲ‬
‫ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺑﺼﻮرت ﻣﻄﻠﻖ اﻋﻢ از ﻧﻔﻲ آن ﺑﺼﻮرت ﻣﻘﻴﺪ اﺳـﺖ ﭼـﻮن اﻧﺘﻔـﺎي ﺣﻘﻴﻘـﺖ‬
‫ﺑﺼﻮرت ﻣﻘﻴﺪ ﺑﻘﻴﺪ ﻣﺨﺼﻮص ﻣﺴﺘﻠﺰم ﻧﻔﻲ آن ﺑﺎ ﻗﻴﺪ دﻳﮕﺮي ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫زرﻛﺸﻲ در ﺗﻌﻘﻴﺐ ﺧﻮد ﺑﺮ اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﺑﻲﻣﻌﻨﺎﺳﺖ ]ﻳﻌﻨـﻲ ﺗﻘـﺪﻳﺮ‬
‫ﻟﻔﻈﻲ ﻛﻪ ﻣﻔﻴﺪ وﺟﻮد ﺑﺎﺷﺪ[ ﻧﺪارد ﭼﻮن ﺗﻘﺪﻳﺮ در وﺟﻮد ﺑﺼﻮرت ﻗﻄﻌﻲ ﻣﺴﺘﻠﺰم ﻧﻔﻲ‬
‫ﻫﺮ ﺧﺪاي ﻏﻴﺮ از ﺧﺪاﺳﺖ ﭼﻮن ﺳﺨﻨﻲ ﺑﺮ ﺳﺮ ﻋﺪم وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬اﻳﻦ ﺳﺨﻦ‬
‫در ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻧﻔﻲ ﻳﻚ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﻄﻠﻘﻪ اﺳﺖ ﻧﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﻘﻴﺪه‪.3‬‬

‫ﺷﺎﻫﺪ در ﻛﻼم زرﻛﺸﻲ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ او ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺑﻴﺎن ﻛﻨﺪ ﻛﻪ‪ ،‬ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻳﻌﻨﻲ‬
‫‪ . ١‬اﻟﺒﺮﻫﺎن ﻓﻲ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن ج‪ 2‬ص‪164‬ـ ‪166‬‬
‫‪ .٢‬از ﺟﻤﻠﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را اﻧﻜﺎر ﻛﺮدهاﻧﺪ اﻣﺎم ﻓﺨـﺮ رازي در ﺗﻔﺴـﻴﺮش ج‪ 4‬ص‪ 192‬و‬
‫در ﻛﺘﺎﺑﺶ ﺷﺮح اﻷﺳﻤﺎء اﻟﺤﺴﻨﻲ ص‪ 124‬اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .٣‬اﻟﺒﺮﻫﺎن ﻓﻲ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮان ج‪ 3‬ص‪175‬‬

‫﴿ ‪﴾88‬‬

‫ﻣﻌﻨﺎي »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫ﻧﻔﻲ ﻫﺮ ﻣﻌﺒﻮدي ﻏﻴﺮ از ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﺑﺼﻮرت ﻣﻄﻠﻖ ‪ 1‬و در ﻛﻼم رازي و ﺳـﻤﻌﺎﻧﻲ‬
‫و ﺑﻐﻮي و اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ و ﺑﻴﻀﺎوي ﮔﺬﺷﺖ ﻛﻪ ﻛﻠﻤﻪي ﻣﺤﺬوف ﻣﻘـﺪر در ]ﻻ اﻟـﻪ اﻻ اﷲ[‬
‫»اﻟﻤﺴﺘﺤﻖ«‪ 2‬اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ در )آﻳﻪي ‪ 30‬ﺳﻮرهي ﻟﻘﻤﺎن( ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ‪.‬‬
‫)[ \  ] ^ _   ` ‪] (ed c b a‬ﻟﻘﻤﺎن‪ :‬آﻳﻪ‪[30‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺣـﻖ اﺳـﺖ و آﻧﭽـﻪ را ﻛـﻪ ﺑﺠـﺰ او ﺑﻔﺮﻳـﺎد‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻧﻴﺪ و ﻋﺒﺎدت ﻣﻲﻧﻤﺎﺋﻴﺪ ﺑﺎﻃﻞ اﺳﺖ و ﺧﺪاوﻧﺪ واﻻﻣﻘﺎم و ﺑﺰرﮔﻮار‪«.‬‬

‫و اﻣﺜﺎل اﻳﻦ از اﻳﺎت ﻗﺮآﻧﻲ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻟﻔﻆ »ﻣﺴﺘﺤﻖ« ﻣﻘﺪر ﮔـﺮدد ﻫﻤـﻪي اﻋﺘﺮاﺿـﺎت‬
‫دﻓﻊ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫]‪ [49‬ﻣﻘﺮﻳﺰي ﮔﻮﻳﺪ‪ » :‬ﻫﻤﻪي آﻓﺮﻳﺪه ﻫﺎي ﺧﺪا ﮔﻮاه ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻳﻨﺪ‪ ،‬و ﻫﻤﭽﻨـﻴﻦ‬
‫ﻫﺮ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺪان اﻣﺮ ﻛﺮده‪ ،‬ﭘﺲ آﻓﺮﻳﻨﺶ ﺧﺪا و اﻣﺮ او‪ ،‬و آﻧﭽﻪ ﻛـﻪ ﺑﻨـﺪﮔﺎن‬
‫ﺧﻮد را ﺑﺮ آن ﺳﺮﺷﺘﻪ و ﻧﻴﺮوي ﻛﻪ در وﺟﻮد آﻧﻬﺎ ﻧﻬﺎده‪ ،‬ﻫﻤﮕﻲ ﮔﻮاﻫﻨﺪ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻫـﻴﭻ‬
‫ﺧﺪاي ﺟﺰ او ﻧﻴﺴﺖ و ﻫﺮ ﻣﻌﺒﻮدي ﺳﻮاي او ﺑﺎﻃﻞ اﺳﺖ‪« .‬‬

‫‪3‬‬

‫]‪ [50‬ﺑﺎز ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻫﺴﺘﻪ ي ﺗﻮﺣﻴﺪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮد ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﻪ‪ :‬ﻫﻤـﻪي‬
‫اﻣﻮر در دﺳﺖ ﺧﺪا اﺳﺖ ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه از ﻫﻤﻪي واﺳﻄﻪﻫﺎ روي ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪ و ﺗﻨﻬﺎ‬
‫ﺧﺪا را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻛﻨﺪ و از ﻋﺒﺎدت ﻏﻴﺮ او روي ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪ«‬

‫‪4‬‬

‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻔﺼﻠﻲ ﻛﻪ »ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ « ﻣﻔﻴﺪ آن اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [51‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺳﺨﻦ از ﺣﺪﻳﺚ »ﻣﻦ ﻣﺎت ﻣﻦ اﻣﺘﻲ ﻻﻳﺸﺮك ﺑﺎﷲ ﺷـﻴﺌﺎ‬
‫دﺧﻞ ﺍﻟـﺠﻨﺔ«‪) 5‬ﻫﺮﻛﺲ از اﻣﺖ ﻣﻦ ﺑﺪون ﺷﺮك ﺑﺨﺪا از دﻧﻴﺎ ﺑﻴﺮون رود وارد ﺑﻬﺸـﺖ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪﺷﺪ( ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻣﺼﻨﻒ ]اﺑﻦ ﺣﺠﺮ[ در ﻣﺒﺤﺚ »اﻟﻠﺒﺎس« از ﻛﺘﺎﺑﺶ‪ ،‬اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ‬
‫‪ .١‬در ﻣﻄﻠﺐ اول ص ‪ 37‬ﮔﺬﺷﺖ ﻛﻪ ﻗﻮل ﻣﺨﺘﺎر ﻧﺰد زرﻛﺸﻲ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻟﻪ ﺑـﻪ ﻣﻌﺒـﻮد ﺗﻔﺴـﻴﺮ‬
‫ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ . 2‬ﻧﮕﺎه‪ :‬ﺑﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ رازي ص ‪ 71‬و اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ص ‪ 74‬ـ ‪ 75‬و ﺑﻴﻀﺎوي ص ‪ 72‬و ﺳـﻤﻌﺎﻧﻲ ص ‪69‬‬
‫و ﺑﻐﻮي ص ‪ 69‬و اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ درآﻳﻨﺪه ﻧﻴﺰ در ﻛﻼم ﺑﻘﺎﻋﻲ و ﺳﻴﻮﻃﻲ و ﺳﻮﻳﺪي ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‬
‫‪ .٣‬ﺗﺠﺮﻳﺪ اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ص‪17‬‬
‫‪ .٤‬ﻣﺮﺟﻊ ﭘﻴﺸﻴﻦ ص ‪10‬‬
‫‪ .٥‬رواﻳﺖ از ﺑﺨﺎري ج ‪ 2‬ص ‪ 69‬ﺑﺎب ﻓﻲ اﻟﺠﻨﺎﺋﺰ و ﻣﻦ ﻛﺎن آﺧﺮه ﻛﻼﻣﻪ ﻻ اﻟﻪ اﷲ‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ‪ .‬ج ‪2‬‬
‫ص ‪ ،94‬ﻛﺘﺎب اﻻﻳﻤﺎن‪ ،‬ﺑﺎب اﻟﺪﻟﻴﻞ ﻋﻠﻲ ان ﻣﻦ ﻣﺎت ﻻ ﻳﺸﺮك ﺑﺎﷲ ﺷﻴﺌﺎً دﺧﻞ اﻟﺠﻨﻪ‪.‬‬

‫﴿‪﴾89‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫را ﺑﻪ ﻟﻔﻆ »ﻣﺎ ﻣﻦ ﻋﺒﺪ ﻗﺎل ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ ﺛﻢ ﻣﺎت ﻋﻠﻲ ذﻟﻚ«‪ 1‬و ﺑﺪﻳﻦ ﺳﺒﺐ ﺣـﺪﻳﺚ‬
‫را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺘﻦ در اﻳﻨﺠﺎ ﻧﻴﺎورده اﺳﺖ ﭼﻮن ﻋﺎدت وي ﻫﻤﻮاره ﺑﺮ ﺗﺮﺟﻴﺢ ]اﻣﻮر[ ﺧﻔﻲ‬
‫ﺑﺮ اﻣﻮر ﺟﻠﻲ اﺳﺖ و اﻳﻦ ﻫﻢ ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻨﻜﻪ ﻧﻔﻲ ﺷﺮك ﻣﺴﺘﻠﺰم اﺛﺒﺎت ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳـﺖ و‬
‫ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت ادﻋﺎي ﺧﻮد ﺑﻪ اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد را در دوﻣﻴﻦ اﺣﺎدﻳﺚ اﻳﻦ ﺑﺎب‬
‫از ﻣﻔﻬﻮم ﻓﺮﻣﻮدهي‪) :‬ﻣﻦ ﻣﺎت ﻳﺸﺮك ﺑﺎﷲ دﺧﻞ اﻟﻨﺎر(‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻫﺮ ﻛﺲ در ﺣﺎل ﺷﺮك ﺑﺨﺪا از دﻧﻴـﺎ رود داﺧـﻞ آﺗـﺶ دوزخ ﺧﻮاﻫـﺪ ﮔﺮدﻳـﺪ«‬

‫اﺳﺘﺸﻬﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻗﺮﻃﺒﻲ ﮔﻮﻳﺪ‪ » :2‬ﻣﻌﻨﺎي ﻧﻔﻲ ﺷﺮك اﻳﻨﻜﻪ‪ ،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺧﺪا ﺷﺮﻳﻜﻲ در اﻟﻮﻫﻴـﺖ ﺑـﺎ او‬

‫ﻗﺮار ﻧﺪﻫﺪ اﻣﺎ اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﺣﻜﻢ ﻋﺮف ﺗﻌﺒﻴﺮي از اﻳﻤﺎن ﺷﺮﻋﻲ ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﮔﺮدد‪«.‬‬

‫‪3‬‬

‫ﺗﻔﺴﻴﺮ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ از ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﻮاﺳﻄﻪي ﻧﻔﻲ ﺷﺮك‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﻣﻲدارد ﻛﻪ ﻣﻌﻨـﺎي »‬
‫ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ« ﻧﺰد وي ﻧﻔﻲ ﻣﻌﺒﻮد ﻣﺴﺘﺤﻖ ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻏﻴﺮ ﺧﺪاﺳﺖ‪ .‬و آﻧﭽﻪ ﺑﻼﻓﺎﺻـﻠﻪ از‬
‫ﻗﺮﻃﺒﻲ ﻧﻘﻠﺶ ﻣﻲﻛﻨﺪ دﻟﻴﻞ ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻘﺼﻮدش ﻧﻔﻲ ﺷﺮك در ﻋﺒﺎدت اﻳﻦ ﺑﻮده‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫زﻳﺮا ﻛﻼم ﻗﺮﻃﺒﻲ ﻣﻔﻴﺪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺮاد از ﻧﻔـﻲ ﺷـﺮك‪ ،‬ﻧﻔـﻲ ﺷـﺮك در ﻋﺒـﺎدت‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [52‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺳﺨﻦ از ﺑﻴﺎن ﻣﻨﺎﺳﺒﺖ وارد ﻛﺮدن ﺑﺨـﺎري ﺣـﺪﻳﺚ »ﺣـﻖ اﷲ‬
‫ﻋﻠﻲ اﻟﻌﺒﺎد« در ﺑﺎب »دﻋﻮت رﺳﻮل اﻣﺘﺶ را ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ« ﻋﺒﺎرﺗﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺺ دارد‪» :‬داﺧـﻞ‬
‫ﺷﺪن اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ در اﻳﻦ ﺑﺎب از ﺟﻤﻠﻪي‪) :‬ﻻ ﻳﺸﺮﻛﻮا ﺑﻪ ﺷﻴﺌﺎً( ﻣﺴﺘﻔﺎد ﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬ﻛـﻪ ﻣـﺮاد‬

‫‪» .١‬ﺍﻻﺩﺧﻞ ﺍﻟـﺠﻨﺔ«‪ ،‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺻﺤﻴﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 7‬ص ‪ 43‬ﺑﺎب اﻟﺜﻴﺎب اﻟﺒﻴﺾ‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ ج ‪ 2‬ص ‪94‬‬
‫در ﻫﻤﺎن ﻛﺘﺎب و ﻫﻤﺎن ﺑﺎب اﺷﺎره ﺑﺪان ﺷﺪه در ﺣﺎﺷﻴﻪي ﻗﺒﻞ‬
‫‪ .٢‬دﻧﺒﺎﻟﻪي ﺳﺨﻦ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪.‬‬
‫‪ .٣‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج‪ 6‬ص‪ 134‬اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺺ در اﻟﻤﻔﻬﻢ ﻗﺮﻃﺒﻲ ج‪ 1‬ص‪ 290‬ﻫﻨﮕﺎم ذﻛـﺮ ﺣـﺪﻳﺚ‬
‫ﺟﺎﺑﺮ ﻧﻴﺎﻓﺘﻪام‪ ،‬ﺷﺎﻳﺪ ﻣﻨﻈﻮرش ﺟﺎي دﻳﮕﺮي ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻳﻦ ﺳﺨﻦ را از ﻛﻼم اﺑـﻮ ﻋﺒﺪاﻟـﻪ‬
‫ﻗﺮﻃﺒﻲ ﻣﻔﺴﺮ اﺧﺬ ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ آﻧﭽﻪ در »اﻟﻤﻔﻬﻢ« آﻣﺪه اﻳﻨﻜﻪ‪ » :‬ﻳﻌﻨﻲ ﻫﺮ ﻛﺲ در ﺣﺎﻟﻲ ﺑﻤﻴـﺮد ﻛـﻪ ﻫـﻴﭻ‬
‫ﭼﻴﺰ را در اﻟﻮﻫﻴﺖ ﺑﺮاي ﺧﺪا ﺷﺮﻳﻚ ﻗﺮار ﻧﺪﻫﺪ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ در ﻋﺒﺎدت و در آﻓـﺮﻳﻨﺶ« ﺳـﭙﺲ ﺑﻌـﺪ از‬
‫اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﻴﺎن ﺣﻜﻢ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﮔﻨﺎه ﻛﺒﻴﺮه ﻣﻲﭘﺮدازد‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾90‬‬

‫ﻣﻌﻨﺎي »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫از آن ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫و از آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻧﻔﻲ ﺷـﺮك را از اﻳـﻦ ﻧـﺺ ﻛـﻪ در‬
‫ﻣﻮرد ﻋﺒﺎدت ﻣﺨﻠﺼﺎﻧﻪ آﻣﺪه‪ ،‬اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻛﺮده اﺳﺖ اﻣﻜﺎن دارد ﺑﻪ اﻳﻦ اﻣﺮ ﻗﻄﻊ ﻛﺮد ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻧﺰد او اﻓﺮاد ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺘﺶ اﺳﺖ‪.‬‬
‫و اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ را ﻫﻨﮕﺎم ﺗﺮﺟﻴﺢ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻛﺮده ﻛﻪ ﻣﺮاد ﺑﻪ واژهي »ﻛﻠﻤﻪ« در‬
‫آﻳﻪي) ‪] (ba ` _ ^ ] \ [ Z‬آل ﻋﻤﺮان‪ :‬آﻳﻪ‪[64‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﮕﻮ اي اﻫﻞ ﻛﺘﺎب ﺑﻴﺎﻳﻴﺪ ﺑﺴﻮي ﻛﻠﻤﻪاي ﻛﻪ ﻣﻴـﺎن ﻣـﻦ و ﺷـﻤﺎ ﻣﺴـﺎوي اﺳـﺖ«‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫]‪ [53‬آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺳﻴﺎق آﻳﻪ ﻛـﻪ ﻛـﻼم ﺧـﺪا‪ i h g f e d c) :‬‬
‫‪] (rq p o n m l k j‬آل ﻋﻤﺮان‪ :‬آﻳﻪ‪[64‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اﻳﻨﻜﻪ ﺟﺰ ﺧﺪا را ﻧﭙﺮﺳﺘﻴﻢ و ﭼﻴﺰي را ﺷﺮﻳﻚ و اﻧﺒﺎز او ﻗﺮار ﻧﺪﻫﻴﻢ و ﺑﺮﺧـﻲ از‬
‫ﻣﺎ ﺑﺮﺧﻲ ـ ﺑﻐﻴﺮ ﺧﺪاـ ﺑﻌﻨﻮان ارﺑﺎب ﻧﮕﻴﺮﻧﺪ«‬

‫]آن را در ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺮ اﻳﻦ اﻣﺮ ﻛﻪ ﻣﺮاد از ﻛﻠﻤﻪ‪ ،‬ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ[ دﻻﻟﺖ ﻣﻲورزد‪.‬‬
‫ﭼﻮن ﻫﻤﻪي اﻳﻦ اﻣﻮر داﺧﻞ ﻛﻠﻤﻪي ﺣﻖ ـ ﻛﻪ ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ اﺳﺖ ـ ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [54‬ﺟﻼلاﻟﺪﻳﻦ ﻣﺤﻠﻲ ﻧﻴﺰ اﻳﻦ رأي را دارد آﻧﺠﺎ ﻛﻪ در ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳـﻪي ‪ 6‬ﺳـﻮرهي‬
‫اﻟﺰﻣﺮ‪:‬‬
‫)[ \ ] ^ _ `‪(hg fe d  c b a‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اﷲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﺮوردﮔـﺎر ﺷﻤﺎﺳـﺖ و ﭘﺎدﺷـﺎﻫﻲ از آن اوﺳـﺖ ﭘـﺲ ﭼﮕﻮﻧـﻪ روي‬
‫ﺑﺮﺗﺎﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ«‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬از ﭘﺮﺳﺘﺶ او ﺑﺴﻮي ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻏﻴﺮ او روي ﺑﺮ ﻣﻲﺗﺎﺑﻨﺪ‪«.‬‬

‫‪3‬‬

‫]‪ [55‬اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪي اﺧﻴﺮ ﺑﻌﺪ از ﮔﻮاﻫﻲ ﺣﻖ »ﻻ اﻟـﻪ اﻻ اﷲ « آﻣـﺪه اﺳـﺖ و ﺑﻌﻨـﻮان‬
‫ﺗﻔﺴﻴﺮ آن ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﺪﻟﻴﻞ ﻗﻮل او در ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﻪي ‪ 61‬ﺳﻮرهي ﻋﻨﻜﺒﻮت‪:‬‬
‫‪ .١‬ﻣﺮﺟﻊ ﭘﻴﺸﻴﻦ ج‪ 28‬ص‪127‬‬
‫‪ .٢‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج‪ 17‬ص‪73‬‬
‫‪ .٣‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺟﻼﻟﻴﻦ ص‪607‬‬

‫﴿‪﴾91‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫)} ~  ¡ ‪ ©¨§ ¦ ¥   ¤ £ ¢‬‬
‫‪(«ª‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﭼﻮن از آﻧﻬﺎ ﺳﺆال ﻛﻨﻲ‪ ،‬ﭼﻪ ﻛﺴﻲ آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣﻴﻦ را آﻓﺮﻳﺪه و ﺧﻮرﺷﻴﺪ و ﻣـﺎه‬
‫را رام ﻛﺮده؟ ﮔﻮﻳﻨﺪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﺲ ﭼﮕﻮﻧﻪ روي ﺑﺮﻣﻲﺗﺎﺑﻨﺪ«‪.‬‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪»:‬ﻳﻌﻨﻲ از ﺗﻮﺣﻴﺪ وي روي ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮداﻧﻨﺪ‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [56‬ﺑﻘﺎﻋﻲ‪ 2‬ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺎ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻓﺮاوان ﻧﻔﻲ ﻛﺮده ﻛﻪ ﻣﻌﺒﻮد ﺑﺮ ﺣـﻖ‬
‫دﻳﮕﺮي ﻏﻴﺮ از ﭘﺎدﺷﺎه اﻋﻈﻢ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .«3‬و اﻳﻦ ﺑﻴﺎن ﺑﻪ رﻏﻢ ﻓﺸﺮدﮔﻲاش در‬
‫ﻧﻬﺎﻳﺖ وﺿﻮح اﺳﺖ!‬
‫]‪ [57‬و اﻣﺎ اﻳﺠﻲ ﺣﺴﻨﻲ ﻣﻔﺴﺮ‪ 4‬ﻣﻌﻨﺎي ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ را در ﺟﺎي ﺟﺎي ﺗﻔﺴـﻴﺮش‬

‫ﺗﻮﺿﻴﺢ داده اﺳﺖ‪ .‬از ﺟﻤﻠﻪ در ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﻪي ‪ 62‬ﺳـﻮرهي ﺣـﺞ‪ z y x) :‬‬
‫{|( »ﻫﺮ ﭼﻪ ﻏﻴﺮ او ﺑﻌﻨﻮان ﺧﺪا ﺧﻮاﻧﺪه ﺷﻮد اﻟﻮﻫﻴﺘﺶ ﺑﺎﻃﻞ اﺳﺖ ﭼﻮن ﻫـﻴﭻ‬
‫‪ .١‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺟﻼﻟﻴﻦ ص‪533‬‬
‫‪ .٢‬اﺑﺮاﻫﻴﻢ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ اﻟﺒﻘﺎﻋﻲ‪ ،‬ﻧﺤﻮ و ﻓﻘﻪ را ﻧﺰد ﺗﺎج ﺑﻦ ﺑﻬﺎدر ﺧﻮاﻧـﺪ‪ ،‬و ﻋﻠـﻢ ﻗﺮاﺋـﺖ را‬
‫ﻧﺰد ﺟﺰري ﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬از ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺗﻦ از داﻧﺸﻤﻨﺪان از ﺟﻤﻠﻪ اﺑﻦ ﺣﺠـﺮ اﺧـﺬ ]ﺣـﺪﻳﺚ[ ﻛـﺮد‪ ،‬در‬
‫ﻋﻠﻮم ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﻣﻬﺎرت ﭘﻴﺪا ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺳﺨﺎوي زﻧﺪﮔﻴﻨﺎﻣﻪاي ﺑﺮاي وي ﺗﺪوﻳﻦ ﻛﺮده ﻛﻪ ﺷﻮﻛﺎﻧﻲ در‬
‫ﺗﻮﺻﻴﻒ آن ﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺪﻟﻴﻞ رﻗﺎﺑﺖ ﻣﻴـﺎن آﻧﻬـﺎ در آن » ﺗﺤﺎﻣـﻞ « )ﺑـﺪرﻓﺘﺎري و ﻧﺎﻋﺎدﻻﻧـﻪ ﻋﻤـﻞ‬
‫ﻛﺮدن( وﺟﻮد دارد‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﺸﻬﻮرﺗﺮﻳﻦ ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي وي » ﻧﻈﻢ اﻟﺪررﻓﻲ ﺗﻨﺎﺳﺐ اﻵﻳﻲ و اﻟﺴـﻮر‪،‬‬
‫ﻛﻪ ﺷﻮﻛﺎﻧﻲ آن را ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺘﺎﻳﺶ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻟﻀﻮء اﻟﻼﻣﻊ ﺳـﺨﺎوي ج‪ 1‬ص‪101‬ــ ‪،111‬‬
‫ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ اﺑﻦ ﻋﻤﺎد ج‪ 7‬ص‪ 339‬ـ ‪ ،340‬اﻟﺒﺪر اﻟﻄﺎﻟﻊ ﺷﻮﻛﺎﻧﻲ ج‪ 1‬ص‪19‬ـ ‪22‬‬
‫‪ .٣‬ﺷﻴﺦ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ در ﻛﺘﺎب ﻓﺘﺢ اﻟﻤﺠﻴﺪ ج‪ 1‬ص‪ ،126‬ﺑﻨﻘﻞ از اﺻﻠﺶ ﺗﻴﺴـﻴﺮ اﻟﻌﺰﻳـﺰ‬
‫اﻟﺤﻤﻴﺪ ص‪ 75‬اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت را از او ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .٤‬او ﻣﺤﻤﺪﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ اﻳﺠﻲ‪ ،‬ﺑﻴﺶ از ‪ 20‬ﺳﺎل در ﻣﻜﻪ ﺳﻜﻮﻧﺖ ﮔﺰﻳـﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬در ﻣﻤﻠﻜﺖ و ﺷﻬﺮ ﺧﻮﻳﺶ ﻣﺘﺼﺪي ﻣﺴﻨﺪ اﻓﺘـﺎ ﮔﺮدﻳـﺪ ﺗﻔﺴـﻴﺮي دارد ﻛـﻪ آن را ﺟـﺎﻣﻊ‬
‫اﻟﺒﻴﺎن ﻧﺎم ﻧﻬﺎده اﺳﺖ‪ ،‬ارﺑﻌﻴﻦ ﻧﻮوي را ﻧﻴﺰ ﺷﺮح ﻛﺮده‪ ،‬ﺳﺨﺎوي او را ﺳﺘﺎﻳﺶ و ﻟﻘﺒـﻲ ﺑـﺮاﻳﺶ‬
‫وﺿﻊ ﻛﺮده و او را ﻣﺤﻤﺪ ﻧﺎم ﺑﺮده اﺳـﺖ‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﭽـﻪ در اﻟﻀـﻮء اﻟﻼﻣـﻊ ج‪ 8‬ص‪37‬ــ ‪ 38‬آﻣـﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬اﺑﻦ اﻟﻌﻤﺎد ﻧﻴﺰ در ﺷـﺬرات اﻟـﺬﻫﺐ ج‪ 7‬ص‪ 357‬زﻧـﺪﮔﻲ ﻧﺎﻣـﻪي او را ﻧﮕﺎﺷـﺘﻪ و او را‬
‫اﺣﻤﺪ ﻧﺎم ﺑﺮده اﺳﺖ و ﻛﻠﻤﻪي ﻣﻔﺴﺮ را ﺑﺪﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﺮ ﻧﺎم او اﻓﺰودم ﺗﺎ او را ﺑـﺪﻳﻦ وﺳـﻴﻠﻪ از‬
‫اﻳﺠﻲ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ ،‬ﻣﺆﻟﻒ ﻛﺘﺎب اﻟﻤﻮاﻗـﻒ در ﻋﻠـﻢ ﻛـﻼم ﺟـﺪا ﻛـﺮده ﺑﺎﺷـﻢ‪ ،‬ﺑـﺮاي‬
‫زﻧﺪﮔﻲﻧﺎﻣﻪاش ﻧﮕﺎه ﺑﻪ‪ :‬ﺍﻟﺪﺭﺭﺍﻟﮑﺎﻣﻨﺔ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ج‪ - 2‬ص‪ 322‬ـ‪323‬‬

‫﴿ ‪﴾92‬‬

‫ﻣﻌﻨﺎي »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫ﺧﺪاﻳﻲ ﺟﺰ او وﺟﻮد ﻧﺪارد«‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [58‬و ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺳﺒﺖ ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﻪي ‪ 64‬ﺳﻮرهي آل ﻋﻤﺮان‪ ] \ [ Z) :‬‬
‫^ _ ` ‪ (fe d c b a‬ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬او را در ﭘﺮﺳـﺘﺶ ﻳﻜﺘـﺎ‬
‫ﺷﻴﺌﺎً( »ﻫﻴﭻ اﻧﺒﺎز و ﺷﺮﻳﻜﻲ ﺑﺮاﻳﺶ ﻗﺮار ﻧﺪﻫﻴﻢ« در اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺜﻞ‬
‫ﺸﺮِك‪ِ ‬ﺑﻪ‪ْ ‬‬
‫ﺑﺪاﻧﻴﻢ و ) َﻟﺎ ُﻧ ْ‬
‫او ﺷﺎﻳﺴﺘﻪي ﻋﺒﺎدت اﺳﺖ‪«.‬‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [59‬و در ﻣﻘﺎم ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﻪي ‪ 16‬ﺳـﻮرهي رﻋـﺪ‪  p o n m l k j) :‬‬
‫‪» (s r q‬ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺮاي ﺧﺪا اﻧﺒﺎزﻫﺎي ﻗﺮار دادهاﻧﺪ ﻛﻪ آﻧﻬـﺎ ﻫﻤﭽـﻮن ﺧـﺪا‬
‫دﺳﺖ ﺑﻪ آﻓﺮﻳﻨﺶ ﻳﺎزﻳﺪهاﻧﺪ؟ و اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﺎر آﻓﺮﻳﻨﺶ ﺑﺮ آﻧـﺎن ﻣﺸـﺘﺒﻪ و ﻣﺨـﺘﻠﻂ‬
‫ﮔﺸﺘﻪ اﺳﺖ«‪.‬‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ » :‬ﻳﻌﻨﻲ آﻧﻬﺎ ﻫﻤﭽﻮن ﺷﺮﻳﻜﺎن و اﻧﺒﺎزاﻧﻲ ﻧﮕﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ آﻓﺮﻳﻨﻨﺪه ﺑﺎﺷـﻨﺪ ﺗـﺎ‬
‫اﻣﺮ ﺧﻠﻘﺖ ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﻣﺸﺘﺒﻪ ﮔﺮدد و در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﻳﻨﻬـﺎ آﻓﺮﻳـﺪ ﮔﺎراﻧﻨـﺪ ﻫﻤﭽﻨﺎﻧﻜـﻪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ آﻓﺮﻳﺪﮔﺎر اﺳﺖ ﭘﺲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺧﺪا ﺷﺎﻳﺴﺘﻪي ﭘﺮﺳـﺘﺶ ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﺑﻠﻜـﻪ ﺷـﺮﻳﻜﺎﻧﻲ‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ از ﺟﻤﻠﻪي ﻧﺎﺗﻮانﺗﺮﻳﻦ ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت ﺑﺸﻤﺎر ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪) .‬ﻗُـﻞِ اﷲُ ﺧَـﺎ ‪‬ﻟﻖُ ﻛُـﻞِّ‬
‫ﺷﻴﺌﻲٍ(‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﮕﻮ اﷲ آﻓﺮﻳﻨﻨﺪهي ﻫﺮ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ«‪.‬‬

‫ﺗﻨﻬﺎي ﺑﺪون ﺷﺮﻳﻚ اﺳﺖ ﭘﺲ در ﭘﺮﺳﺘﺶ و ﻋﺒﺎدت ﻏﻴﺮ او را اﻧﺒﺎز او ﻗﺮار ﻧﺪﻫﻴـﺪ‬
‫ﺣﺪ‪ (‬و او در اﻟﻮﻫﻴﺖ ﺗﺎك ﺗﻨﻬﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫)و‪ ‬ﻫ‪‬ﻮ‪ ‬اﻟﻮ‪‬ا ‪‬‬

‫‪3‬‬

‫اﻳﻦ ﺗﻔﺴﻴﺮﻫﺎ ﻣﻌﻨﺎي ﻣﻄﻠﻮب و ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ اﻳﺠﻲ »‪ «/‬را از ﻛﻠﻤـﻪي ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﺑﻴـﺎن‬
‫داﺷﺘﻪاﻧﺪ ﻣﻌﻨﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ وﺟﻮد آن‪ ،‬ﺟﺰم ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ‪ ،‬ﻣﻌﻨﺎﻳﺶ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺪا را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻛﺮدن و‬
‫ﺑﺮاي او ﺷﺮﻳﻚ ﻗﺮار ﻧﺪادن اﺳﺖ اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫]‪ [60‬ﺳﻴﻮﻃﻲ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺁﻳﺔﺍﻟﮑﺮﺳﻲ )اﷲُ َﻟﺎ ا‪‬ﻟﻪ‪ ‬ا‪ ‬ﱠﻟﺎ ﻫ‪‬ﻮ‪] (‬ﺑﻘﺮه‪ :‬آﻳﻪ‪ [255‬ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪:‬‬

‫‪ .١‬ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺒﻴﺎن ج‪ 2‬ص‪54‬‬
‫‪ .٢‬ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺒﻴﺎن ج‪ 1‬ص‪89‬‬
‫‪ .٣‬ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺒﻴﺎن ج‪ 1‬ص‪349‬‬

‫﴿‪﴾93‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫»ﻫﻴﭻ ﻣﻌﺒﻮد ﺑﺮﺣﻘﻲ در ﻫﺴﺘﻲ ﺟﺰ او )اﷲ( وﺟﻮد ﻧﺪارد‪« .‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [61‬ﺳﻴﻒاﻟﺪﻳﻦ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﻲ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺳﺒﺖ ﺑﻴﺎن ﻣﻌﻨﺎي »ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ« ﺑﻌـﺪ از ﺳـﺨﻦ از‬
‫ﻣﻌﻨﺎي اﻟﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻣﻌﺒﻮد‪ ،‬ﺑﺮ ﺣﻖ ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻌﺒﻮدي ﻛﻪ ﻋﺒﺎدﺗﺶ از ﻫﺮ ﺟﻬـﺖ ﻣﺘﻠـﺒﺲ‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻛﺎﻣﻠﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻴﺴﺖ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ ﺑﺮ ﻏﻴﺮ او ﺻﺪق ﻛﻨﺪ«‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [62‬ﺧﻄﻴﺐ ﺷﺮﺑﻴﻨﻲ‪ 3‬ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺷﺮح ﻣﻘﺪﻣﻪي ﻣﺆﻟﻒ ﻛﺘﺎب اﻟﻤﻨﻬﺎج ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫»ﻻ اﻟﻪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻫﻴﭻ ﻣﻌﺒﻮد ﺑﺮﺣﻘﻲ »ﺟﺰ اﷲ« در ﻫﺴﺘﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪«.‬‬

‫‪4‬‬

‫]‪ [63‬ﺳﺨﻦ ﻣﻨﺎوي‪ 5‬ﻧﻴﺰ ﻫﻨﮕﺎم ﺷﺮح ﻣﻘﺪﻣﻪي ﻣﺆﻟﻒ ﻛﺘﺎب اﻟﺠـﺎﻣﻊ اﻟﺼـﻐﻴﺮ ﺷـﺒﻴﻪ‬
‫ﺳﺨﻦ ﺧﻄﻴﺐ ﺷﺮﺑﻴﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ‪"» :‬ان ﻻ اﻟﻪ" ﻳﻌﻨﻲ ﻫـﻴﭻ ﻣﻌﺒـﻮد ﺑﺮﺣﻘـﻲ ﻧﻴﺴـﺖ "اﻻ‬
‫اﷲ" ﺟﺰ اﷲ‪ .‬او در ﮔﻮاﻫﻲ )ﺷﻬﺎدت( ﻣﻴﺎن ﻧﻔﻲ و اﺛﺒﺎت ﺟﻤﻊ ﺑﻮﺟﻮد آورده ﻫﻤﺮاه ﺑـﺎ‬
‫ﺗﻨﺰﻳﻪ ﺧﺪاي واﻗﻌﻲ و راﺳﺘﻴﻦ ـ ﻛﻪ ﺑﺮاي او اﻣﺮي ﻣﺴﻠﻢ و ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪه اﺳـﺖ ـ از ﻫـﺮ‬
‫آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪي ﻛﻤﺎل ﺟﻼل و وﺣﺪاﻧﻴﺖ او ﻧﻴﺴﺖ‪«.‬‬

‫‪6‬‬

‫]‪ [64‬ﺳﻮﻳﺪي در ﻣﻘﺎم ﺷﺮح ﺣﺎل ﻣﺆﻣﻦ ﻣﻮﺣﺪ ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻫﺮﮔـﺎه ﻻ اﻟـﻪ اﻻ اﷲ را ﺑـﺮ‬
‫زﺑﺎن آورد در واﻗﻊ اﻗﺮار و اذﻋﺎن واﻓﻲ و اﻋﺘﺮاف ﺻﺤﻴﺢ ﻛﺎﻓﻲ ﻛﺮده ﺑﺮ اﻳﻨﻜـﻪ ﻫـﻴﭻ‬
‫ﻛﺲ و ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪي اﻟﻮﻫﻴﺖ ـ ﻛﻪ ﻫﻤﺎﻧـﺎ ﺷﺎﻳﺴـﺘﮕﻲ ﻋﺒـﺎدت اﺳـﺖ ـ وﺟـﻮد‬
‫ﻧﺪارد ﺟﺰ ﺧﺪاي ﺗﺎك وﺗﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ در واﻗﻊ از ﻋﺒﺎدت ﻫـﺮ ﻣﻌﺒـﻮدي ﺑﺮاﺋـﺖ ﺟﺴـﺘﻪ و‬
‫‪ .١‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﺠﻼﻟﻴﻦ ص‪ 56‬و ﺑﻪ ﻧﻈﻴﺮ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻌﻨﺎ‪ ،‬در ﺻﻔﺤﻪ ‪ 69‬ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫‪ .٢‬اﻟﺪر اﻟﻨﻀﻴﺪ ص‪119‬‬
‫‪ .٣‬او ﺷﻤﺲاﻟﺪﻳﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺷﺮ ﺑﻴﻨﻲ ﺧﻄﻴﺐ‪ ،‬در زﻣﺎن ﺣﻴﺎت اﺳـﺎﺗﻴﺪ و ﺷـﻴﺦﻫـﺎﻳﺶ ﺑـﻪ‬
‫وﻇﻴﻔﻪي ﺗﺪرﻳﺲ و اﻓﺘﺎ ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺗﺄﻟﻴﻒ ﻛﺮد از ﺟﻤﻠﻪ‪ :‬ﻣﻐﻨـﻲ اﻟﻤﺤﺘـﺎج ﺷـﺮح‬
‫ﻛﺘﺎب ﻣﻨﻬﺎج اﻟﻄﺎﻟﺒﻴﻦ ﻧﻮوي‪ ،‬و ﻛﺘﺎب ﺷﺮح‪ ،‬اﻟﺘﻨﺒﻴﻪ ﺷﻴﺮازي‪ ،‬و ﻣـﺘﻦ اﻟﻐﺎﻳـﻪ و اﻟﺘﻘﺮﻳـﺐ ﻗﺎﺿـﻲ‬
‫اﺑﻮﺷﺠﺎع اﺻﻔﻬﺎﻧﻲ و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ را ﺷﺮح ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺳﺎل‪ 977‬وﻓﺎت ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﺑﺮاي زﻧﺪﮔﻲﻧﺎﻣﻪاش‬
‫ﻧﮕﺎ‪ :‬ﻛﺘﺎب اﻟﻜﻮاﻛﺐ اﻟﺴﺎﺋﺮﺓ ﻟﻠﻐﺰي ج‪ 3‬ص‪ ،79‬و ﺷﺬرات‪ .‬اﺑﻦ اﻟﻌﻤﺎد ج‪ 8‬ص‪384‬‬
‫‪ .٤‬ﻣﻐﻨﻲاﻟﻤﺤﺘﺎج ﺷﺮح ﻣﻨﻬﺎج ﻧﻮوي ج‪ 1‬ص‪93‬‬
‫‪ . ٥‬او ﻋﺒﺪاﻟﺮﺋﻮوف ﺑﻦ ﻋﻠﻲ اﻟﺤﺪادي ﺑﻌﺪ ﻣﻨﺎوي‪ ،‬ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺼﻐﻴﺮ ﺳﻴﻮﻃﻲ را ﻫﻢ ﺑﺼـﻮرت ﻣﻔﺼـﻞ‬
‫ﻫﻢ ﺑﺼﻮرت ﻣﺨﺘﺼﺮ ﺷﺮح ﻛﺮد ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺷﻤﺎﻳﻞ ﺗﺮﻣﺬي واﻟﻔﻴﻪي ﻋﺮاﻗﻲ در ﺳﻴﺮه و ﻏﻴـﺮ اﻳﻨﻬـﺎ‬
‫را ﺷﺮح ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺷﻮﻛﺎﻧﻲ در اﻟﺒﺪر اﻟﻄﺎﻟﻊ ج‪ 1‬ص‪ 249‬زﻧﺪﮔﻲﻧﺎﻣﻪي ﻣﺨﺘﺼﺮ او را ﻧﮕﺎﺷـﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ و ﮔﻔﺘﻪ وﻓﺎﺗﺶ در ﺳﺎل ‪1029‬ـ ‪ 1030‬ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬زرﻛﻠـﻲ ﻧﻴـﺰ در اﻻﻋـﻼم ج‪ 6‬ص‪204‬‬
‫زﻧﺪﮔﻲﻧﺎﻣﻪي او را ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ و وﻓﺎت او را در ﺳﺎل ‪ 1031‬ذﻛﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .٦‬ﻓﻴﺾ اﻟﻘﺪﻳﺮ ج‪ 1‬ص‪ 31‬ﺷﺮح ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺼﻐﻴﺮ ﺳﻴﻮﻃﻲ‬

‫﴿ ‪﴾94‬‬

‫ﻣﻌﻨﺎي »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫وﺟﻮد ﺧﺪاي ﻏﻴﺮ اﷲ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﺻﻔﺎت اﻧﻜـﺎر ﻛـﺮده و اﻟﻮﻫﻴـﺖ را ﻓﻘـﻂ ﺑـﺮاي ذات‬
‫ﺷﺎﻳﺴﺘﻪي )اﷲ( اﺛﺒﺎت ﻛﺮده اﺳﺖ و آن را در ﺟﺎي ﻣﻨﺎﺳﺒﺶ ﻗﺮار داده اﺳﺖ ﭘﺲ ﻓﻘﻂ‬
‫ﺧﺪا ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ و اﻫﻞ آن اﺳﺖ ‪ ...‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﻦ ﺧﺪا را ﺑﻪ ﮔـﻮاﻫﻲ ﻣـﻲﮔﻴـﺮم و ﻫﻤﮕـﻲ‬
‫ﺷﺎﻫﺪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻦ ﺑﺮﺣﺴﺐ ﻣﻘﺘﻀﺎي آﻧﭽﻪ ﻣﻲداﻧﻢ و ﺑﺪان ﻋﻠﻢ دارم ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻧﻤـﺎﻳﻢ‬
‫و آن اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻌﺒﻮد ﺑﺮﺣﻘﻲ در ﻫﺴﺘﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﺟﺰ ﺧﺪاي ﺗﺎك ﺑﺪون ﺷﺮﻳﻚ‪ ،‬ﭘـﺲ‬
‫ﻫﺮ ﻛﺲ ﻏﻴﺮ او را ﻋﺒﺎدت ﻛﻨﺪ ﻳﺎ دﻳﮕﺮي را ﺑﺎ او ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻧﻤﺎﻳﺪ در واﻗﻊ ﻋﺒﺎدﺗﺶ زور‬
‫و ﺑﻬﺘﺎن اﺳﺖ و ﻣﻦ از ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻏﻴﺮ ﺧﺪا ﺑﻴﺰاري ﻣﻲﺟﻮﻳﻢ«‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [65‬و او در ﻫﻨﮕﺎم ﺷﺮح ﻣﻌﻨـﺎي ﻛﻠﻤـﻪي ﻻ اﻟـﻪ اﻻ اﷲ ﮔﻮﻳـﺪ‪» :‬ﻣﻘﺼـﻮد از اﻳـﻦ‬
‫ﻛﻠﻤﻪي ﻃﻴﺒﻪ اﺛﺒﺎت ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ ﺧﺪاي ﺗﻌﺎﻟﻲ و ﺗﻨﻬﺎ او را ﺑﻪ اﻟﻮﻫﻴﺖ ﮔﺮﻓﺘﻦ اﺳﺖ‪ ،‬از اﻳﻦ‬
‫رو ﻛﻠﻤﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻧﺎﻣﮕﺬاري ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻧﻪ ﻛﻠﻤﻪي اﺛﺒﺎت وﺟﻮد او ﺟﻞﺟﻼﻟـﻪ‪ ،‬و ﻣﺨﻔـﻲ‬
‫ﻧﻤﺎﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﺮﺗﺒﻪي دو‪‬م ﺑﻌﺪ از وﺟﻮد اﺳﺖ ﭼﻮن اﮔﺮ ﭼﻴـﺰي در ﺧـﺎرج ﺛﺎﺑـﺖ‬
‫ﺷﺪ ﺑﻌﺪ از آن از واﺣﺪ ﺑﻮدن‪ ،‬ﻳﺎ ﺷﺮﻳﻚ داﺷﺘﻨﺶ ﺳﺆال ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ در آن ﻫﻨﮕﺎم‪ ،‬ﻣﺮاد از ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﭼﻴﺰي اﺳـﺖ ﻛـﻪ رگ ﺷـﺮك ـ ﻛـﻪ‬
‫ﺷﺎﻣﻞ ﻣﺸﺎرﻛﺖ در وﺟﻮد و درﻋﺒﺎدت ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ـ را ﻣﻲزﻧﺪ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫آﻧﭽﻪ از اﻳﻦ ﺑﺰرﮔﻮاران ﻧﻘﻠﺶ ﻛﺮدﻳﻢ ﻣﻔﻴﺪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻨﻜﻪ‬
‫ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻣﺴﺘﺤﻖ ﻋﺒﺎدت‪ ،‬و ﺑﺪون ﺷﺮﻳﻚ اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﺪاي ﺗﻌﺎﻟﻲ اﺳﺖ و ﻫﺮ ﭼﻪ ﻏﻴﺮ او‬
‫ﻣﻮرد ﭘﺮﺳﺘﺶ واﻗﻊ ﺷﻮد ﺑﺎﻃﻞ اﺳﺖ و ﻫﺮﻛﺲ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ را در ﺧﻮد ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺑﺨﺸﺪ در‬
‫واﻗﻊ ﺗﻮﺣﻴﺪي را ﻛﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان ﺑﺪان ﻣﺒﻌﻮث ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬در ﺧﻮد ﺗﺤﻘﻖ ﺑﺨﺸﻴﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪3‬‬

‫‪ .١‬اﻟﻌﻘﺪ اﻟﺜﻤﻴﻦ ص‪ 63‬ـ ‪64‬‬
‫‪ .٢‬ﻣﺮﺟﻊ ﭘﻴﺸﻴﻦ ص‪ 57‬ـ ‪58‬‬
‫‪ .٣‬ﺧﺎﻟﻲ از ﻟﻄﻒ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﻴﺎﻳﻢ ﺟﻬﺖ اﺗﻤﺎم ﻓﺎﺋﺪه‪ ،‬ﻣﻄﻠﺒﻲ را ﻛﻪ اﻣﺎم ﺑﺰرﮔﻮار و داﻧﺸﻤﻨﺪ ﻣﻨﺘﻘـﺪ‬

‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﻳﺰﻃﺮﺑﻲ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻘﻞ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬وي در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ آﻳﺔ ‪ 19‬ﺳﻮرة ﻣﺤﻤﺪ‪  Ý Ü) :‬‬

‫‪ (á à ß  Þ‬ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ » :‬اﷲ ﺗﻌﺎﻟﻲ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ذﻛﺮ ﺧﻮدش ﺑـﻪ ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮش ﻣﺤﻤـﺪ )ص(‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺑﺪان اي ﻣﺤﻤﺪ ﻛﻪ ﻣﻌﺒﻮدي وﺟﻮد ﻧﺪارد ﻛـﻪ ﻣﻘـﺎم اﻟﻮﻫﻴـﺖ ﺑﺮازﻧـﺪه و ﺷﺎﻳﺴـﺘﺔ او‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺑﺮاي ﺗﻮ و ﻣﺮدم ﺟﺎﻳﺮ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ او را ﻋﺒﺎدت ﻛﻨﻴﺪ ﺟﺰ اﷲ ﺗﻌﺎﻟﻲ‪ ،‬ﻫﻤﺎن ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺧﺎﻟﻖ‬
‫ﺧﻠﻖ و ﻣﺎﻟﻚ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ اﺳﺖ و ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﻏﻴﺮ او اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻄﻴﻊ رﺑﻮﺑﻴﺖ او ﻣـﻲﺑﺎﺷـﺪ«‪) .‬ﺗﻔﺴـﻴﺮ‬

‫ﺟﻠﺪي ‪ 26/11‬ص ‪ (34‬و در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ آﻳﺔ ‪ 14‬ﺳﻮرة ﻫـﻮد )‪ Y X W V U‬‬

‫﴿‪﴾95‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫‪(ed c ba `   _ ^ ] \ [ Z‬‬
‫ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ . . . » :‬و اﻳﻨﻜﻪ ﻫﻴﭻ ﻣﻌﺒﻮدي ﺟﺰ اﷲ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬اﷲ ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪» :‬و ﻧﻴـﺰ ﻳﻘـﻴﻦ داﺷـﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﻌﺒﻮدي وﺟﻮد ﻧﺪارد ﻛﻪ ﻣﺴﺘﺤﻖ اﻟﻮﻫﻴﺖ ﺑﺮ ﺧﻠﻖ ﺑﺎﺷﺪ ﺟـﺰ اﷲ‪ ،‬ﻛﺴـﻲ ﻛـﻪ ﺧﻠـﻖ و‬
‫ﻓﺮﻣﺎن از آن اوﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﻤﺘﺎﻳﺎن و ﺧﺪاﻳﺎن را ﻛﻔﺎر ﺑﺰﻧﻴﺪ‪ ،‬و ﻋﺒـﺎدت را ﺗﻨﻬـﺎ ﺑـﺮاي او اﻧﺠـﺎم‬
‫دﻫﻴﺪ«‪) .‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺟﻠﺪي ‪ 12/7‬ص‪(8‬‬

‫و در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﻌﻨﺎي آﻳﺔ ‪ 163‬ﺳﻮرة ﺑﻘﺮه )‪ (Ø× Ö   Õ  Ô  Ó ÒÑ   Ð Ï‬ﮔﻔﺘـﻪ‬
‫اﺳﺖ‪» :‬ﻗﺒﻼً ﻣﻌﻨﺎي اﻟﻮﻫﻴﺖ را ذﻛﺮ ﻛﺮدﻳﻢ و آن اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﺑـﺮاي ﺧـﺪاي ﺗﺒـﺎرك و‬
‫ﺗﻌﺎﻟﻲ ﺑﻨﺪﮔﻲ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎي آﻳﺔ ‪ 163‬ﺳﻮرة ﺑﻘﺮه اﻳﻦ اﺳﺖ‪» :‬اي ﻣﺮدم! ﻛﺴـﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﺳﺰاوار اﺳﺖ ﻛﻪ او را اﻃﺎﻋﺖ ﻛﻨﻴﺪ و از ﺷﻤﺎ ﻣﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﻪ ﻋﺒﺎدت ﻧﻤﺎﺋﻴﺪ‪ ،‬ﻳﻚ ﻣﻌﺒﻮد و ﻳـﻚ‬
‫رب اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ ﻏﻴﺮ او را ﻋﺒﺎدت ﻧﻜﻨﻴﺪ و ﻏﻴﺮ او را ﺑﺎ او ﺷﺮﻳﻚ ﻧﺴﺎزﻳﺪ‪ .‬زﻳﺮا ﻛﺴﻲ را ﻛﻪ ﺷﻤﺎ‬
‫در ﻋﺒﺎدت ﺑﺎ اﷲ ﺗﻌﺎﻟﻲ ﺷﺮﻳﻚ ﻣﻲﺳﺎزﻳﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﻤﺎ ﻳﻜﻲ از آﻓﺮﻳﺪهﻫﺎي ﺧـﺪاي ﺷـﻤﺎ اﺳـﺖ و‬
‫ﺧﺪاي ﺷﻤﺎ ﻳﻚ ﺧﺪا اﺳﺖ و ﻫـﻴﭻ ﻣﺜﻴـﻞ و ﻫﻤﺘـﺎﻳﻲ ﻧـﺪارد‪ «.‬ﺳـﭙﺲ ﺑﻌـﺪ از ﺳـﺨﻨﻲ درﺑـﺎرة‬
‫وﺣﺪاﻧﻴﺖ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪» :‬و اﻣﺎ ﺳﺨﻦ ﺧﺪا )‪ (Ö  Õ  Ô  Ó‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕـﻮﺋﻴﻢ ﻛـﻪ ﺧﺒـﺮي از ﻧﺎﺣﻴـﻪ‬
‫ﺧﺪاي ﺗﺒﺎرك و ﺗﻌﺎﻟﻲ اﺳﺖ ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻏﻴﺮ او‪ ،‬ﻛﺴﻲ رب اﻟﻌﺎﻟﻤﻴﻦ ﻧﻤـﻲﺑﺎﺷـﺪ و ﻏﻴـﺮ وي‪،‬‬
‫ﻛﺴﻲ ﻋﺒﺎدت را ﺑﺮ ﺑﻨﺪﮔﺎن واﺟﺐ ﻧﻤﻲﺳﺎزد‪ ،‬و ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﻏﻴﺮ اوﺳـﺖ‪ ،‬ﺧﻠـﻖ و آﻓﺮﻳـﺪة او‬
‫ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬و ﺑﺮ ﻫﻤﮕﺎن واﺟﺐ اﺳﺖ ﻛﻪ از او اﻃﺎﻋﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬و در ﺑﺮاﺑـﺮ ﻓﺮﻣـﺎﻧﺶ ﮔـﺮدن ﻛﭽـﻲ‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬و ﻋﺒﺎدت ﻏﻴﺮ او از ﺧﺪاﻳﺎن و ﻫﻤﺘﺎﻳﺎن را ﺗﺮك ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺑﺖﻫﺎ و ﻣﺠﺴﻪﻫﺎ ﭘﺸـﺖﭘـﺎ‬
‫زﻧﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻫﻤﺔ اﻳﻨﻬﺎ آﻓﺮﻳﺪة او ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﺮ ﻫﻤﺔ آﻧﻬﺎ ﻻزم اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ وﺣـﺪاﻧﻴﺖ و اﻟﻮﻫﻴـﺖ‬
‫وي اﻗﺮار ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و دﻳﻨﺪاري ﻧﻤﺎﻳﻨـﺪ‪ ،‬و اﻟﻮﻫﻴـﺖ و ﺧـﺪاﺑﻮدن ﻓﻘـﻂ و ﻓﻘـﻂ ﺷﺎﻳﺴـﺘﻪ و زﻳﺒﻨـﺪه‬
‫اوﺳﺖ«‪) .‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺟﻠﺪي ج‪ 2‬ص‪ (36‬و اﮔﺮ ﻛﻪ اﺑﻦ ﺟﺮﻳﺮ »‪ «/‬ﺧﻮد ﻣـﺪﻋﻲ ﻣـﺬﻫﺐ ﺷـﺎﻓﻌﻲ‬
‫ﺑﻮد ـ ﭘﺲ از آﻧﻜﻪ ﺳﺎلﻫﺎ ﭘﻴﺮ و ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑﻮد ـ ﻣﻲﮔﻔﺘﻴﻢ‪ :‬ﺗـﻼشﻫـﺎي او»‪ «/‬ﻫـﻢ در‬
‫ﭼﺎرﭼﻮب ﺗﻼش ﻫﺎي ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ اﺳﺘﻘﻼل ﻣﺰﺑﻮر وي ﻫﻨﮕﺎﻣﻲﻛﻪ ﺑﻪ درﺟﺔ اﺟﺘﻬﺎد‬
‫رﺳﻴﺪ ﻫﻤﺎنﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ذﻫﺒﻲ در اﻟﺴﻴﺮ ذﻛﺮ ﻛﺮد‪) .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺑﻴﻮﮔﺮاﻓﻲ او ج‪ 14‬ص ‪267‬ــ‪ (282‬ﻣـﺮا از‬
‫اﻳﻦ ﻣﻨﻊ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﻼشﻫﺎي او را در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻛﻪ ﺧﺎﺻﺘﺎً ﺗﻼشﻫﺎي ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻲ را ﺑﻴـﺎن‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻘﻞ ﻧﻤﺎﻳﻢ‪.‬‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‬
‫ﺷﺮوط ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ‬
‫ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ ﺗﻮﺟﻪ ﻓﺮاواﻧﻲ ﺑﻪ ﺷﺮوط ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﺒﺬول داﺷﺘﻪ و ﺑﻴﺎن ﻛﺮدهاﻧـﺪ‬
‫ﻛﻪ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ ﻳﻚ ﻟﻔﻆ ﻧﻴﺴﺖ و ﺑﺲ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﺪون در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻣﻌﻨـﻲ و ﻟـﻮازم آن ﺑـﺮ‬
‫زﺑﺎن آورده ﺷﻮد و ﻣﺮﺗﺐ ﺗﻜﺮار ﮔﺮدد‪.‬‬
‫از اﻳﻨﺮو ﺗﻌﺪادي از آﻧﻬﺎ روي ﻧﻜﺘﻪاي اﻧﮕﺸﺖ ﻧﻬﺎدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻌﺪاد ﻛﻤـﻲ از‬
‫ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻛﻨﻪ آن ﭘﻲ ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ‪ ،‬آﻧﻬﻢ ﻣﺴﺌﻠﻪي ﺣﻜﻢ ﻛﺮدن ﺑﻪ ﻣﺴـﻠﻤﺎن ﺑـﻮدن ﻛﺴـﻲ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﺗﻠﻔﻆ ورزد و اﻳﻦ ﻛﻪ آن ﻓﺮد ﭼﻪ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ؟‬

‫‪1‬‬

‫آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﺑﻴﺎن ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن ﻛﺎﻓﺮان ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺠﺮد ﺗﻠﻔﻆ ﺑـﻪ‬
‫»ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ« ﺣﻜﻢ ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻮدﻧﺸﺎن ﻣﻲﺷﻮد و از رﻳﺨﺘﻦ ﺧﻮن آﻧﻬـﺎ دﺳـﺖ‬
‫ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ وﺻﻒ ﺗﻠﻔﻆ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ـ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ‬
‫ـ ﺣﻜﻢ ﺑﻪ ﭼﻴﺰي از اﻳﻦ اﻣﻮر ﻧﻤﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫آﻧﻬﺎﺋﻴﻜﻪ اﻫﻞ ﺷﺮك ورزي در ﻋﺒﺎدت ﻫﺴﺘﻨﺪ اﮔﺮ ﻳﻜـﻲ از آﻧﻬـﺎ اﻗـﺮار ﺑـﻪ ﺗﻮﺣﻴـﺪ‬
‫ﺑﻮرزد ﺑﻪ ﻣﺤﺾ اﻗﺮار‪ ,‬ﺣﻜﻢ ﺑﻪ اﺳﻼم او ﻣﻲﺷﻮد و ﻣﺎل و ﺟﺎﻧﺶ اﻣﺎن ﭘﻴـﺪا ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‬
‫اﻳﻦ ﻫﻢ ﺑﺪﻳﻦ دﻟﻴﻞ‪ ،‬ﻛﻪ او ﻗﺒﻞ از اﻗﺮار ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﺑﻄﻮر ﻗﺎﻃﻊ ﻣﻨﻜﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﻮد ﭼﻮن‬
‫آﻧﺮا اﻋﻼن ﻛﺮد در واﻗﻊ اﻋﻼن ﺑﺮﮔﺸﺖ از ﺷﺮكورزي و ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﻧﻤـﻮده‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬و اﻳﻦ ﺣﻜﻢ در ﻣﻮرد ﻛﺴﻴﻜﻪ اﺻﻼً ﻫﻴﭻ دﻳﻨﻲ ﻧﺪارد ﻧﻴﺰ ﺻﺎدق اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻣﺎ آن دﺳﺘﻪ ﻛﻪ ﺑﺎ وﺟﻮد‪ ،‬ﺗﻠﻔﻆ ﺑـﻪ ﻛﻠﻤـﻪي ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﺣﻜـﻢ ﺑـﻪ ﻣﺴـﻠﻤﺎن ﺑﻮدﻧﺸـﺎن‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮد ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ در ﺣﻴﻦ ﺗﻠﻔﻆ ﺑـﻪ آن‪ ،‬ﻳﻜـﻲ از ﻧـﻮاﻗﺾ آن در او وﺟـﻮد‬
‫دارد ﻟﺬا ﺑﺎ ﺗﻠﻔﻆ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ ﺣﺎﻟﺘﻲ ﺑﺮاي او ﭘﻴﺶ ﻧﻤﻲآﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﻘﺘﻀﻲ دﺳﺖ ﻛﺸـﻴﺪن‬
‫از ﺧﻮن او ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﻏﻔﻠﺖ از اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻣﻔﺴﺪهي ﻋﻈﻴﻤﻲ ﺑﻮﺟﻮد آوده آﻧﻬﻢ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﺮدم ﺑﻪ اﻳـﻦ‬
‫ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ ﻧﺎﻃﻖ ﺑﻪ ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﺑﺎﺷـﺪ از رﻳﺨـﺘﻦ ﺧـﻮن او دﺳـﺖ ﺑﺮداﺷـﺘﻪ ﻣـﻲﺷـﻮد و‬
‫ﺑﺼﻮرت ﻣﻄﻠﻖ ﺣﻜﻢ ﺑﻪ اﺳﻼم او ﻣﻲﺷﻮد و اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﻗﻮل ﻛﺴﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﺮوط اﻳﻦ ﻛﻠﻤـﻪ‬
‫را ﻓﻬﻢ ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺷﺮوﻃﻲ ﻛﻪ ﺑﺪون ﺗﺤﻘﻖ آﻧﻬﺎ ﺗﻠﻔﻆ ﺑﻪ " ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ " ﺑﻪ ﺗﺮدد ﺷـﻌﺎر ﻣﺠـﺮد‬
‫ﺑﺪون ﻣﻀﻤﻮن ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺸﺖ‪.‬‬

‫ﺷﺮوط »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫﴿ ‪﴾98‬‬

‫]‪ [1‬اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ»‪ «/‬در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﻗﺮار ﺑﻪ اﻳﻤﺎن داراي دو وﺟﻪ اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﻛﺴﻴﻜﻪ ﺑﺖﭘﺮﺳﺖ ﺑﺎﺷﺪ و ﻛﺴﻴﻜﻪ دﻳﻨﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ادﻋﺎ ﻛﻨﺪ دﻳﻦ ﻧﺒﻮت ﻳﺎ ﻛﺘﺎﺑﻲ‬
‫)آﺳﻤﺎﻧﻲ( اﺳﺖ‪ ,‬ﺑﻤﺤﺾ ﮔﻮاﻫﻲ ﺑـﻪ »ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ و ﻣﺤﻤـﺪاً رﺳـﻮل اﷲ« در واﻗـﻊ‬
‫اﻗﺮار ﺑﻪ اﻳﻤﺎن ورزﻳﺪه اﺳﺖ‪ .‬و ﻫﺮﮔﺎه از اﻳﻦ اﻗﺮار ﺑﺮﮔﺮدد و ﭘﺸـﻴﻤﺎن ﺷـﻮد )از ﺑـﺎب‬
‫ﺣﺪ( ﻛﺸﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و ﻛﺴﻴﻜﻪ ﺑﺮ دﻳﻦ ﻳﻬﻮدﻳﺖ ﻳﺎ ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬اﻳـﻦ ﮔـﺮوه ادﻋـﺎ‬
‫دارﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺮ دﻳﻦ ﻣﻮﺳﻲ و ﻋﻴﺴﻲ )ﻋﻠﻴﻬﻤﺎ اﻟﺴﻼم( ﻫﺴـﺘﻨﺪ و در واﻗـﻊ دﻳـﻦ اﻳـﻦ دو‬
‫ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ را ﺗﻐﻴﻴﺮ داده و ﺗﺤﺮﻳﻒ ﻛﺮدهاﻧﺪ و زﻳﺮا در اﻳﻦ دو دﻳﻦ از آﻧﻬـﺎ ﭘﻴﻤـﺎن ﮔﺮﻓﺘـﻪ‬
‫ﺷﺪه ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﺒﻮت ﻣﺤﻤﺪ رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺎورﻧﺪ‪ ،‬آﻧﻬﺎ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻋﺪم اﻳﻤﺎن ﺑـﻪ‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( و ﻋﺪم ﭘﻴﺮوي از دﻳﻨﺶ‪ ،‬ﻛﺎﻓﺮ ﺷﺪه اﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻗﺒﻼً ﺑﺨﺎﻃﺮ‬
‫دروغ ﺑﺴﺘﻦ ﺑﺮ ﺧﺪا ﻛﺎﻓﺮ ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻳﻜﻲ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔـﺖ‪ :‬در ﻣﻴـﺎن اﻳﺸـﺎن‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺮ دﻳﻦ ﺧﻮﻳﺶ اﺳﺘﻮار اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻦ ﮔﻮاﻫﻲ ﺑﻪ ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ و‬
‫ﻣﺤﻤﺪ رﺳﻮل اﷲ ﻣﻲ دﻫﺪ اﻣﺎ ﻋﻘﻴﺪه دارد رﺳﻮل ﺧـﺪا ﻣﺤﻤـﺪ )ص( ﺑﺴـﻮي اﻳﺸـﺎن‬
‫ﻣﺒﻌﻮث ﻧﺸﺪه اﺳﺖ اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﺎ اﻳﻦ وﺿﻌﻴﺖ در ﻣﻴﺎن اﻳﺸﺎن وﺟﻮد داﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷـﺪ‪ 1.‬و‬
‫ﻳﻜﻲ از آﻧﻬﺎ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫»اﺷﻬﺪ ان ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ و ان ﻣﺤﻤﺪاً ﻋﺒﺪه و رﺳﻮﻟﻪ« اﻳـﻦ اﻗـﺮار ﺗﻜﻤﻴـﻞ ﻛﻨﻨـﺪهي‬
‫اﻳﻤﺎن او ﺗﻠﻘﻲ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻴﻜﻪ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ :‬دﻳﻦ ﻣﺤﻤﺪ)ص( ﻓﺮض ﻳﺎ ﺣﻖ اﺳـﺖ و از‬
‫‪ .١‬اﺑﻦ ﻗﻴﻢ اﻟﺠﻮزﻳﻪ ﺑﺎ ﻳﻜﻲ از داﻧﺸﻤﻨﺪان اﻳﻦ ﻃﺎﻳﻔﻪ دﻳﺪار ﻛﺮد‪ .‬و ﻣﻨﺎﻇﺮة ﺷـﺪﻳﺪي ﺑـﺎ او ﻛـﺮد ﺗـﺎ‬
‫اﻳﻨﻜﻪ دﺳﺖ آﺧﺮ ﻛﻪ اﺑﻦ اﻟﻘﻴﻢ او را در آن ﺷﻜﺴﺖ داد ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻣﺮد ﻳﻬﻮدي ﭼـﺎرهاي ﻧﺪاﺷـﺖ‬
‫ﻣﮕﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪» :‬در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع دﻳﮕﺮي ﺻﺤﺒﺖ ﻛﻦ« اﺑﻦ اﻟﻘﻴﻢ اﻳﻦ ﻣﻨﺎﻇﺮه را در ﻛﺘﺎب‬
‫اﻟﺼﻮاﻋﻖ اﻟﻤﺮﺳﻠﻪ ص‪ 38‬ـ ‪ 39‬آورده و اﻳﻦ ﻣﻨﺎﻇﺮه را ﺑﺼﻮرت وﺳﻴﻊ در ﻛﺘﺎب ﻫﺪاﻳﺔ اﻟﺤﻴﺎري‬
‫ص‪ 89‬ـ ‪ 90‬ﻧﻴﺰ آورده اﺳﺖ و اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪﺑﻦ ﺣﺰم در ﻛﺘﺎﺑﺶ اﻟﻔﺼـﻞ ﻓـﻲ اﻟﻤﻠـﻞ و اﻷﻫـﻮاء و‬
‫اﻟﻨﺤﻞ ذﻛﺮ ﻛﺮده ﻛﻪ ﻓﺮﻗﻪي ﻋﻴﺴﻮﻳﻪ از ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﺑﻪ ﻧﺒﻮت ﻣﺤﻤﺪ)ص( اﻗﺮار ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ اﻣﺎ ﮔﻤـﺎن‬
‫ﻣﻲﺑﺮدﻧﺪ ﻛﻪ او ﻓﺮﺳﺘﺎدهي ]ﺧﺪا[ ﺑﺴﻮي ﺑﻨﻲ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ و ﺳﺎﻳﺮ اﻋﺮاب اﺳﺖ و اﺑﻮﻣﺤﻤـﺪ ﮔﻮﻳـﺪ‬
‫ﺑﺴﻴﺎري از ﺧﻮاص ﻳﻬﻮد را دﻳﺪه ﻛﻪ داراي اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻟﻔﺼﻞ ج‪ 1‬ص‪ 179‬و اﺑـﻦ‬
‫ﺣﺠﺮ در ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج‪ 3‬ص‪ 288‬ﺳﺨﻨﻲ از اﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﺒﺮ ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ‪ :‬ﻫـﺮ ﻛـﺲ در‬
‫اذان ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت ﺗﻠﻔﻆ ﻛﻨﺪ ﺣﻜﻢ ﺑﻪ اﺳﻼﻣﺶ ﻣـﻲﺷـﻮد ﻣﮕـﺮ اﻳﻨﻜـﻪ ﻋﻴﺴـﻮﻳﻪ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﻋﻴﺴـﻮﻳﻪ‬
‫ﻃﺎﻳﻔﻪاي از ﻳﻬﻮد ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ در آﺧﺮﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﻨﻲاﻣﻴﻪ ﭘﻴﺪا ﺷﺪﻧﺪ ﺑﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒـﺮي ﻣﺤﻤـﺪ اﻋﺘـﺮاف‬
‫ورزﻳﺪﻧﺪ وﻟﻲ ﮔﻤﺎن ﺑﺮدﻧﺪ ﻛﻪ رﺳﺎﻟﺘﺶ ﻓﻘﻂ ﺑﺴﻮي ﻋﺮﺑﻬﺎ اﺳﺖ آﻧﻬﺎ ﻣﻨﺴﻮب ﺑﻪ ﻣـﺮدي ﻫﺴـﺘﻨﺪ‬
‫ﻛﻪ اﺑﺎﻋﻴﺴﻲ ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬او اﻳﻦ اﻧﺪﻳﺸﻪ را ﺑﺮاي آﻧﺎن ﺑﻮﺟﻮد آورد‪.‬‬

‫﴿‪﴾99‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻫﺮﭼﻪ ﻣﺨﺎﻟﻒ دﻳﻦ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺮاﺋﺖ ﻣﻲﺟﻮﻳﻢ‪ .‬اﮔﺮ اﻳﻦ اﻗﺮار ﺑﺮ زﺑـﺎن آورد‬
‫ـ در واﻗﻊ ـ اﻗﺮارش و اﻳﻤﺎﻧﺶ ﺗﻜﻤﻴﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫و اﮔﺮ از اﻳﻦ اﻗﺮار ﺑﺮﮔﺸﺖ از او درﺧﻮاﺳﺖ ﺗﻮﺑﻪ ﻣﻲﺷﻮد اﮔﺮ ﺗﻮﺑﻪ ﻛﺮد ﻛﻪ ﻫـﻴﭻ‪،‬‬
‫وﮔﺮﻧﻪ ﻛﺸﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و اﮔﺮ در ﻣﻴﺎن اﻳﺸﺎن ﮔﺮوﻫﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺪاﻧﺪ ﻛﻪ ﺑـﻪ ﻧﺒـﻮت ﻣﺤﻤـﺪ‬
‫)ص( اﻋﺘﺮاف ﻧﻤﻲﺷﻮد ﻣﮕﺮ ﺑﺎ اﺳﻼم آوردن ﻳﺎ ﮔﻤﺎن ﺑﺒﺮد ﻛﻪ ﻻزﻣﻪي اﻗﺮار ﺑﻪ ﻧﺒﻮت‬
‫ﻣﺤﻤﺪ )ص( اﺳﻼم آوردن اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﺪ ﮔﻮاﻫﻲ دﻫﺪ ﻛـﻪ »ﻻ اﻟـﻪ اﻻ اﷲ و ان ﻣﺤﻤـﺪاً‬
‫ﻋﺒﺪه و رﺳﻮﻟﻪ« در واﻗﻊ اﻗﺮار ﺑﻪ اﻳﻤﺎن ﺧـﻮد را ﺗﻜﻤﻴـﻞ ﻛـﺮده‪ ،‬اﮔـﺮ از اﻳـﻦ اﻳﻤـﺎن‬
‫ﺑﺮﮔﺸﺘﻨﺪ از آﻧﺎن درﺧﻮاﺳﺖ ﺗﻮﺑﻪ ﻣﻲﺷﻮد اﮔﺮ ﺗﻮﺑـﻪ ﻛﺮدﻧـﺪ ﻛـﻪ ﻫـﻴﭻ وﮔﺮﻧـﻪ ﻛﺸـﺘﻪ‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ«‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ »‪ «/‬ﻣﻴﺎن اﻫﻞ اﻧﻜﺎر از ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ و ﻛﺴﺎن ﺑﻲدﻳـﻦ ـ از ﻛﺴـﺎﻧﻴﻜﻪ ﺑـﻪ‬
‫زﺑﺎن ﺣﺎل و ﺑﻪ زﺑﺎن ﻣﻘﺎل از ﺗﻠﻔﻆ ﺑﻪ آن ﺧﻮدداري ﻛﺮدهاﻧﺪ ـ و ﻣﻴﺎن ﻛﺴﺎﻧﻴﻜﻪ ﺑﺎ زﺑﺎن‬
‫ﺑﺪان اﻋﺘﺮاف ﻛﺮده ﻟﻴﻜﻦ از ﺗﺤﻘﻖ ﺑﻪ ﻣﻮﺟﺒﺎت آن از اﻧﻘﻴﺎد و ﻗﺒﻮل ﺗـﺎم ﺑـﺮاي ﻫﻤـﻪي‬
‫آﻧﭽﻪ ﺑﺮ آن ﻣﺘﺮﺗﺐ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺧﻮد داري ورزﻳﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﻓﺮق ﻗﺎﻳﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻣﻴﺎن ﻛﺴﻴﻜﻪ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ را ﺑﺮ زﺑﺎن ﻣﻲآورد و ﺷﻬﺎدت ﻣﺤﻤـﺪ رﺳـﻮل اﷲ را‬
‫ﺑﺮ آن ﻣﻲاﻓﺰاﻳﺪ ﻣﻨﺘﻬﻲ ﻣﺪﻋﻲ ﻣﻲﺷـﻮد ﻛـﻪ رﺳـﺎﻟﺖ او ﻣﺨﺼـﻮص اﻋـﺮاب اﺳـﺖ‪ ،‬و‬
‫ﻛﺴﻴﻜﻪ ﺑﻪ ﻋﻤﻮم رﺳﺎﻟﺖ او اﻳﻤﺎن ﻣﻲآورد‪ ،‬ﻓﺮق ﻗﺎﺋﻞ ﺷﺪه و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻧﻄـﻖ و ﺗﻠﻔـﻆ‬
‫ﻓﺮد اول ﻫﻴﭻ ﺳﻮدي ﺑﻪ او ﻧﻤﻲﺑﺨﺸﺪ در ﺣﺎﻟﻴﻜـﻪ ﺣﻜـﻢ ﺑـﻪ ﻣﺴـﻠﻤﺎن ﺑـﻮدن دو‪‬ﻣـﻲ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻣﺎ ﺣﻜﻢ ﺑﻪ اﺳﻼم ﻓﺮد اول ﻧﻤﻲﺷـﻮد ﺗـﺎ زﻣﺎﻧﻴﻜـﻪ ﻣﻌﺘﻘـﺪ ﺑـﻪ ﻓـﺮض ﺑـﻮدن‬
‫ﭘﺬﻳﺮش اﻳﻦ دﻳﻦ ﺑﺮ ﻫﺮ ﻓﺮدي ﻣﻲﺷﻮد و از ﻫﺮ دﻳﻨﻲ ﺳﻮاي آن اﺑﺮاز ﺑﺮاﺋﺖ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬
‫واﻳﻦ ﺣﻜﻢ ﺑﺮﺧﻼف ﺣﻜﻢ ﺑﺮ ﻛﺴﻲ از آﻧﻬﺎ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺑﺪاً ﺑـﻪ ﻧﺒـﻮت ﻣﺤﻤـﺪ )ص(‬
‫اﻋﺘﺮاف ﻧﻤﻲورزد ﻫﻤﭽﻮن ﻓﺮدي اﮔﺮ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﺗﻠﻔـﻆ ﺑـﻮرزد ﺣﻜـﻢ ﺑـﻪ ﻣﺴـﻠﻤﺎن‬
‫ﺑﻮدﻧﺶ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫]‪ [2‬از اﻳﻨﺮو ﺧﻄﺎﺑﻲ در ﺷﺮح ﺣﺪﻳﺚ »اﻣﺮت ان اﻗﺎﺗﻞ اﻟﻨﺎس«‪ 2‬ﮔﻔﺘﻪ اﺳـﺖ‪ :‬و اﻣـﺎ‬
‫ﻣﻌﻨﺎي ﺣﺪﻳﺚ و ﻓﻘﻬﻲ ﻛﻪ در آن ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻌﻠﻮم اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻣﻘﺼـﻮد از ﺟﻤﻠـﻪي‬
‫‪ .١‬اﻷم ج‪ 6‬ص ‪ 158‬ـ ‪159‬‬
‫‪ .٢‬ﺗﺨﺮﻳﺞ ﺣﺪﻳﺚ در ص ‪ 27‬از ﻣﺒﺤﺚ اول ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾100‬‬

‫ﺷﺮوط »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫»ﺣﺘﻲ ﻳﻘﻮﻟﻮا ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ« ﻣﺨﺘﺺ ﺑـﺖﭘﺮﺳـﺘﺎن اﺳـﺖ ﻧـﻪ اﻫـﻞ ﻛﺘـﺎب زﻳـﺮا اﻧﻬـﺎ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪» :‬ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ« ﺑﻌﺪ از ان ﻧﻴﺰ ﺑﺎ اﻳﺸﺎن اﻋﻼن ﺟﻨﮓ ﻣـﻲﺷـﻮد و ﺷﻤﺸـﻴﺮ از‬
‫ﺳﺮ آﻧﻬﺎ ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [3‬اﺑﻦ دﻗﻴﻖ اﻟﻌﻴﺪ ﻧﻴﺰ اﻳﻦ ﻛﻼم ﺧﻄﺎﺑﻲ را ذﻛﺮ‪ ،‬و آﻧﺮا ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [4‬ﺑﺎز ﺧﻄﺎﺑﻲ در اﺛﻨﺎي ﺳﺨﻦ از اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ‪ ،‬ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( ﻫﻨﮕـﺎم ﻧﻤـﺎز‬
‫ﺻﺒﺢ ﺑﺮ دﺷﻤﻨﺎن ﻳﻮرش ﻣﻲﺑﺮد و ﺣﺎﻟﺶ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﮔـﻮش ﻓـﺮا ﻣـﻲﮔﺮﻓـﺖ اﮔـﺮ‬
‫ﺻﺪاي اذان ﻣﻲﺷﻨﻴﺪ از ﺗﻬﺎﺟﻢ ﺧﻮدداري ﻣﻲﻛﺮد و در ﺻﻮرت ﻋﺪم اﺳـﺘﻤﺎع اذان ﺑـﺮ‬

‫آﻧﺎن ﻳﻮرش ﻣﻲﺑﺮد‪ ،3‬ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬

‫»ﻓﻘﻪ ﻣﺴﺘﻔﺎد از اﻳﻦ رواﻳﺖ اﻳﻨﻜﻪ اﻇﻬﺎر ‪‬ﺷﻌﺎر اﺳﻼم در ﺟﻨﮓ و ﺑﻪ ﻫﻨﮕـﺎم ﻳـﻮرش‬
‫ﺑﺎﻋﺚ ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از ﺑﺮوز ﺟﻨﮓ و رﻳﺨﺘﻦ ﺧـﻮن ﻣـﻲﺷـﻮد‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻴﻜـﻪ وﺿـﻌﻴﺖ در‬
‫ﺷﺮاﻳﻂ ﻋﺎدي ﺳﻼﻣﺖ و اﻃﻤﻴﻨﺎن ﻛﻪ زﻣﺎن ﻣﻌﺮﻓﺖ اﻣﻮر ﻓﺮاوان‪ ،‬و اﺳﺘﻴﻔﺎي ﺷﺮوط ﻻزﻣﻪ‬

‫در آن زﻳﺎد اﺳﺖ‪ ،‬وﺿﻌﻴﺖ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪«.‬‬

‫‪4‬‬

‫ﺧﻄﺎﺑﻲ »‪ «/‬ﻣﻘﺮر ﻓﺮﻣﻮده ﻛﻪ ﻣﺠﺮد ﺗﻠﻔﻆ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ و ﻏﻴـﺮ آن از اﻣﻮرﻳﻜـﻪ ﺑـﺮ‬
‫اﺳﻼم ﻓﺮد دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ در ﺷﺮاﻳﻂ اﺿﻄﺮاري و ﺑﺤﺮاﻧﻲ ﺑﺎﻋﺚ ﺟﻠـﻮﮔﻴﺮي از‬
‫رﻳﺨﺘﻦ ﺧﻮن اﻇﻬﺎر ﻛﻨﻨﺪهي آن ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ آﻧﻬﻢ ﺷﺮاﻳﻂ ﺟﻨﮓ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻃﻤﻴﻨﺎن ﺣﺎﺻﻞ‬
‫ﻛﺮدن از ﺻﺪاﻗﺖ و درﺳﺘﻲ ﻧﻴﺖ ﻓﺮد اﻇﻬﺎر ﻛﻨﻨﺪهي آن ﺳﺨﺖ و زﺣﻤﺖ اﺳـﺖ‪ ،‬اﻣـﺎ‬
‫در ﺷﺮاﻳﻂ اﻣﻨﻴﺖ ﻳﻘﻴﻦ ﺣﺎﺻﻞ ﻛﺮدن از اﻳﻨﻜـﻪ اﻇﻬـﺎر ﺷـﻌﺎر اﺳـﻼم ﻣﺴـﺘﻮﻓﻲ ﺗﻤـﺎم‬
‫ﻣﺸﺮوط ﻻزﻣﻪ ﺑﻮده ﻳﺎ ﺧﻴﺮ‪ ،‬ﺿﺮوري اﺳﺖ ﺗﺎ ﺑـﻪ ﻫـﻴﭻ ﻳـﻚ از ﺷـﺮوط اﺧـﻼل وارد‬
‫ﻧﺸﻮد و در ﻧﺘﻴﺠﻪ اﻗﺮار ﻧﻴﺰ ﻏﻴﺮﻣﻔﻴﺪ ﺗﻠﻘﻲ ﻧﮕﺮدد‪.‬‬
‫]‪ [5‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در ﻣﻘﺎم ﺷﺮح وﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﻨﺎﻗﺸﻪ و اﺳﺘﺪﻻل ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﻴﺎن اﺑﻮﺑﻜﺮ‬
‫‪ .١‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺴﻨﻦ ج‪ 2‬ص‪10‬‬
‫‪ .٢‬ﺷﺮح اﻻرﺑﻌﻴﻦ ص‪.36‬‬

‫‪ .٣‬رواﻳﺖ از اﺑﻮ داود ج‪ 3‬ص‪ 98‬ﺷﻤﺎره ‪ 2634/‬ﺑﺎ ﺳﻨﺪي ﺑـﻪ ﺛﺎﺑـﺖ‪ ،‬از اﻧـﺲ‪) ،‬ط( و ﻫﻤﭽﻨـﻴﻦ‬
‫ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 4‬ص‪ 84‬ﻛﺘﺎب ﺍﻟﺼﻼﺓ ﺑﺎب اﻷﻣﺴﺎك ﻋﻦ ﺍﻷﻏﺎﺭﺓ ﻋﻠـﻲ ﻗـﻮم ﻓـﻲ دار اﻟﻜﻔـﺮ اذا ﺳـﻤﻊ‬
‫ﻓﻴﻬﻢ اﻷذان‪ ,‬و رواﻳﺖ از ﺑﺨﺎري ج‪ 1‬ص‪ 151‬ﺑﺎ ﺳﻨﺪش ﺑﻪ ﺣﻤﻴﺪ از اﻧـﺲ ﻣﺜـﻞ آن در ﻛﺘـﺎب‬
‫اﻻذان ﺑﺎب ﻣﺎ ﻳﺤﻘﻦ ﺑﺎﻷذان ﻣﻦ اﻟﺪﻣﺎء‪.‬‬
‫‪ .٤‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺴﻨﻦ ج‪ 2‬ص‪.232‬‬

‫﴿‪﴾101‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺻﺪﻳﻖ و ﻋﻤﺮﻓﺎروق در اﻣﺮ از دﻳﻦ ﺑﺮﮔﺸﺘﻪﮔﺎن‪ 1‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬در اﻳﻦ ﻣﻨﺎﻗﺸـﻪ اﻣﺘﻨـﺎع از‬
‫ﻛﺸﺘﻦ ﻛﺴﻴﻜﻪ ﺑﻪ »ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ« اﻗﺮار ورزد‪ ،‬وﺟﻮد دارد ﻫﺮﭼﻨﺪ ﭼﻴﺰ دﻳﮕـﺮي ﺑـﺮ آن‬
‫ﻧﻴﻔﺰاﻳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺳﺨﻦ ﺑﺮ ﺳﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ آﻳﺎ ﺑﻪ ﻣﺠﺮد ﺗﻠﻔﻆ ﺑـﻪ اﻳـﻦ ﻛﻠﻤـﻪ ﻣﺴـﻠﻤﺎن ﺗﻠﻘـﻲ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد؟ ﻗﻮل راﺟﺢ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻴﺮ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ واﺟـﺐ اﺳـﺖ از ﻛﺸـﺘﻦ و رﻳﺨـﺘﻦ‬
‫ﺧﻮﻧﺶ ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي ﺷﻮد ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻴﻜﻪ ﻣﻮرد آزﻣﺎﻳﺶ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬اﮔﺮ ﺑـﻪ رﺳـﺎﻟﺖ‬
‫)ﻣﺤﻤﺪ( ﻧﻴﺰ ﮔﻮاﻫﻲ داد و ﻋﻤﻼً ﺑﻪ اﺣﻜﺎم اﺳﻼم ﻣﻠﺘﺰم ﮔﺮدﻳﺪ ﺣﻜﻢ ﺑﻪ اﺳـﻼﻣﺶ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و ﺟﻤﻠﻪي »اﻻ ﺑﺤﻖ اﻻﺳﻼم« اﺷﺎره ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻄﻠﺐ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [6‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺷﺮح ﺣﺪﻳﺚ ﻛﺸﺘﻦ اﺳﺎﻣﻪ )ط( ﻣﺮدي را ﻛﻪ ﻛﻠﻤﻪي ﻻ اﻟﻪ‬
‫اﻻ اﷲ ﺑﺮ زﺑﺎن راﻧﺪ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﻲدﻫﺪ ﻛـﻪ‪» :‬اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ ﺳﻮد ﻣﺤﺪودي ﺑﻪ او ﻣﻲﺑﺨﺸـﺪ‬
‫ﺑﺪﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از رﻳﺨﺘﻦ ﺧﻮن او ﻣﻲﮔـﺮدد ﺗـﺎ زﻣﺎﻧﻴﻜـﻪ ﻣـﻮرد‬
‫آزﻣﺎﻳﺶ واﻗﻊ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ آﻳﺎ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ را ﺧﺎﻟﺼﺎﻧﻪ و از ﺗﻪ دل ﺑﺮ زﺑﺎن آورده ﻳﺎ ﺗﻨﻬـﺎ‬
‫از ﺗﺮس ﻣﺮگ و ﻛﺸﺘﻦ ﺑﺪان اﻗﺮار ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪3‬‬

‫]‪ [7‬ﺑﻐﻮي ﺑﻌﺪ از ﺳﺨﻨﻲ ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﻪ ﺳﺨﻦ اول ﺧﻄﺎﺑﻲ درﺑﺎرهي اﻫﻞ ﻛﺘﺎب و اﻳﻨﻜﻪ‬
‫ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﺮ زﺑﺎن آورﻧﺪ ﺑﺎز ﻣﻮرد ﺗﻬﺎﺟﻢ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﻛﺸﺘﻪ ﻣﻲﺷـﻮﻧﺪ‪،‬‬
‫اﺿﺎﻓﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ » :‬ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻴﻜﻪ ﺑﻪ ﻧﺒﻮت ﻣﺤﻤﺪ )ص( اﻗﺮار ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ﻳﺎ ﺳﺮاﻧﻪ‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪«.‬‬

‫‪4‬‬

‫]‪ [8‬و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ در ﻣﻘﺎم ﺷﺮح ﺣﺪﻳﺚ اﺳﺎﻣﻪ‪ ،‬آﻧﮕﺎه ﻛﻪ ﻣـﺮدي را ﺑﻌـﺪ از اﻗـﺮار ﺑـﻪ‬
‫ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ از ﭘﺎي درآورد ﺑﻴﺎﻧﻲ دارد و ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬در اﻳﻦ ﺣـﺪﻳﺚ دﻟﻴﻠـﻲ اﺳـﺖ ﺑـﺮ‬
‫اﻳﻨﻜﻪ اﮔﺮ ﻓﺮد ﻛﺎﻓﺮ ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﻗﺮار ﻛﺮد واﺟﺐ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﺳﺮ او دﺳـﺖ ﺑﺮداﺷـﺘﻪ‪ ،‬و‬
‫از رﻳﺨﺘﻦ ﺧﻮﻧﺶ ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي ﺷﻮد‪.‬‬

‫اﻣﺎم ﮔﻮﻳﺪ‪ 5:‬اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ در ﻣﻮرد »ﺛﻨﻮي«‪ 1‬ﻧﻴﺰ ـ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﻋﺘﻘﺎد ﻧﺪارد ـ ﺻـﺎدق‬

‫‪ .١‬ﺗﺨﺮﻳﺞ آن در ص ‪ 28-27‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج‪ 26‬ص‪112‬‬
‫‪ .٣‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج‪ 26‬ص‪14‬‬
‫‪ .٤‬ﺷﺮح ﺍﻟﺴﻨﺔ ج‪ 1‬ص‪66‬‬
‫‪ .٥‬ﮔﻮﻳﻨﺪهي اﻳﻦ ﺳﺨﻦ راوي ﻛﺘﺎب ﺷﺮح اﻟﺴﻨﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻘـﻞ از ﻣﺼـﻨﻒ ﺑﻐـﻮي اﺳـﺖ‪ ،‬ﻧﮕـﺎ‪ :‬ﺗﻌﻠﻴـﻖ‬

‫﴿ ‪﴾102‬‬

‫ﺷﺮوط »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا او ﻧﻴﺰ اﮔﺮ ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﺮ زﺑﺎن آورد ﺣﻜﻢ ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻮدﻧﺶ ﻣﻲﺷـﻮد‬
‫و ﭘﺲ از آن ﻣﺠﺒﻮر ﻣﻲﮔﺮدد ﻛﻪ ﺳﺎﻳﺮ ﺷﺮاﻳﻂ اﺳـﻼم را در ﺧـﻮد ﺑﻮﺟـﻮد آورد‪ ،‬اﻣـﺎ‬
‫ﻛﺴﻴﻜﻪ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﻣﻨﻜﺮ رﺳﺎﻟﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺠﺮد ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴـﺪ‬
‫ﺣﻜﻢ ﺑﻪ اﺳﻼﻣﺶ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻴﻜﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻣﺤﻤﺪ رﺳﻮل اﷲ« اﮔﺮ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ را‬
‫ﺑﺮ زﺑﺎن آورد ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻣﮕﺮ از ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺗﻨﻬـﺎ‬
‫ﺑﺴﻮي اﻋﺮاب ﻣﺒﻌﻮث ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ در اﻳﻦ ﺻﻮرت ﺑﻪ ﻣﺠـﺮد اﻗـﺮار ﺑـﻪ رﺳـﺎﻟﺖ او‬
‫ﺣﻜﻢ ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻮدﻧﺶ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎﻳﺪ اﻋﺘﺮاف ﻛﻨﺪ ﻛـﻪ ﻣﺤﻤـﺪ )ص( ﺑﺴـﻮي‬
‫ﻫﻤﻪي ﺧﻠﻖ اﻋﻢ از اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ و ﺟﻨﻬﺎ ﻣﺒﻌﻮث ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ«‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫در اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻛﺮده ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺗﻜﻠﻢ ﺑﻪ »ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ« از ﺳﻮي ﻓﺮد ﻣﺆﻣﻦ ﺑﻪ‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﺣﺎل ﺗﻠﺒﺴﺶ ﺑﻪ اﻧﻜﺎر رﺳﺎﻟﺖ دردي از وي دوا ﻧﻤﻲﻛﻨـﺪ و ﺳـﻮدي ﺑـﻪ او‬
‫ﻧﻤﻲﺑﺨﺸﺪ‪.‬‬
‫]‪ 9‬ـ ‪ [10‬اﻣﺎ اﺑﻦ اﻟﺼﻼح ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻛﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﺖﭘﺮﺳﺘﺎن ﻋﺮب زﻣﺎﻧﻲ ﺻﺤﺖ دارد‬
‫ﻛﻪ »ﻣﺘﻀﻤﻦ و ﻣﺴﺘﻠﺰم ﺳﺎﻳﺮ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ اﺳﻼم ﻣﺘﻮﻗﻒ ﺑﺮ آﻧﻬـﺎ اﺳـﺖ‪ 3«.‬ﺑﻌـﺪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﻣﺎ ﻛﺎﻓﺮ‪ ،‬اﮔﺮ ﻣﻘﺮ ﺑﻪ ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ ﺧﺪا ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻓﺮاد وﺛﻨـﻲ و ﺛﻨـﻮي‪ ،‬ﺑﻌـﺪ‬
‫ﻛﻠﻤﻪ ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ را ﺑﺮ زﺑﺎن آورد و ﺣﺎﻟﺶ ﻫﻤﺎن ﺣﺎﻟﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺣﻜـﺎﻳﺘﺶ ﻛـﺮدﻳﻢ‪،‬‬
‫ﺣﻜﻢ ﺑﻪ اﺳﻼﻣﺶ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و در اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﻣﺎ ﻧﻤﻲﮔﻮﺋﻴﻢ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺑﺮﺧﻲ از ﻳـﺎران ﻣـﺎ‬
‫اﻟﻤﻘﻘﻴﻦ ﺑﺮ ﺷﺮح اﻟﺴﻨﻪ ج‪ 1‬ص‪ 14‬ﺣﺎﺷﻴﻪي ﺷﻤﺎره‪.2‬‬
‫‪ .١‬ﺛﻨﻮي در اﺻﻄﻼح ارﺑﺎب ﻣﻠﻞ و ﻧﺤﻞ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻘﻴﺪه دارد ﻧﻮر و ﻇﻠﻤـﺖ ﻗـﺪﻳﻢ و ازﻟـﻲ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ و در ﻗﺪﻳﻢ ﺑﻮدن ﻣﺴﺎوي‪ ،‬ﺛﻨﻮﻳﻪ در اﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻗﻮﻣﻲ ﺟﺪا از ﻣﺠﻮﺳـﻴﻬﺎﻳﻲ ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﺑﻪ ﺣﺪوث ﺗﺎرﻳﻜﻲ )ﻇﻠﻤﺖ( ﻗﺎﺋﻞ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﺑﺮاي ﺣﺪوث آن ﺳﺒﺐ ﻣﺰﻋﻮﻣﻲ ذﻛﺮ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬ﻧﮕﺎ‪:‬‬
‫اﻟﻤﻠﻞ و اﻟﻨﺤﻞ ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻲ ج‪ 1‬ص‪ ،244‬ﻣﻘﺼﻮد ﺑﻐﻮي ﻫﻢ اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻛـﻪ اﻳـﻦ ﺣﻜـﻢ ﺧـﺎص‬
‫ﺛﻨﻮﻳﻬﺎ اﺳﺖ ﺑﻠﻜﻪ اﻳﻦ ﺣﻜﻢ ﺷﺎﻣﻞ ﺛﻨﻮي و ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در ﺣﻜﻢ آن اﺳﺖ ـ ﭼﻮن وﺛﻨﻲ ـ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﭼﻮن ﻣﻌﻨﺎي ﻛﻪ در ﻫﺮ دو ﮔﺮوه ﻟﺤﺎظ ﻛﺮده ﻳﻜﻲ اﺳﺖ‪ ،‬از اﻳﻨﺮو اﺑـﻦ اﻟﺼـﻼح ﻣﻴـﺎن وﺛﻨـﻲ و‬
‫ﺛﻨﻮي ـ در ﻛﻼﻣﻲ از او ﻛﻪ ﻣﻲآﻳﺪ ـ ﺟﻤﻊ ﺑﻮﺟﻮد آورده اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا اﻳﻦ ﻗﺪر ﻣﺸﺘﺮك ﻣﻴﺎن آﻧﻬـﺎ‬
‫وﺟﻮد دارد‪ .‬ﺑﺮاي ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺑﻴﺸﺘﺮ روي ﻣﺬﻫﺐ ﺛﻨﻮي ﺑﻪ ﺗﺒﻠﻴﺲ اﺑﻠﻴﺲ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ص‪ 43‬ـ ‪،45‬‬
‫و ﻧﻘﺪ اﺑﻦ اﻟﻘﻴﻢ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﺬﻫﺐ در ﻛﺘﺎب اﻏﺎﺛﻪ اﻟﻠﻬﻔﺎن ج‪ 2‬ص‪354‬ـ‪ 357‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﺷﺮح ﺍﻟﺴﻨﺔ ج‪ 10‬ص‪ 242‬ـ ‪ ، 243‬و ﻧﻈﻴﺮ اﻳﻦ‪ ،‬در ﻛﺘﺎب اﻟﺘﻬـﺬﻳﺐ در ﻓﻘـﻪ اﻣـﺎم ﺷـﺎﻓﻌﻲ ج‪7‬‬
‫ص‪ 297‬ﺑﺎ اﺿﺎﻓﺎﺗﻲ ﻛﻢ‪.‬‬

‫‪ .٣‬ﺻﻴﺎﻧﺔ ﺻﺤﻴﺢ اﻟﻤﺴﻠﻢ ص‪173‬‬

‫﴿‪﴾103‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﮔﺮ ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﺮ زﺑﺎن راﻧﺪ ﺣﻜﻢ ﺑﻪ اﺳﻼﻣﺶ ﻣﻲﺷﻮد ﺑﻌـﺪ ﺑـﺮ ﻗﺒـﻮل‬
‫ﺳﺎﻳﺮ اﺣﻜﺎم ﻣﺠﺒﻮر ﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬زﻳﺮا ﺣﺎﺻﻞ اﻳﻦ اﻣﺮ ﺑﻪ اﻳـﻦ ﺑﺮﻣـﻲﮔـﺮدد‪ ،‬ﻛـﻪ او را در‬
‫اﻳﻨﺼﻮرت ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ اﺗﻤﺎم و ﺗﻜﻤﻴﻞ اﺳﻼم ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬و اﮔـﺮ ﭼﻨـﻴﻦ ﻧﻜﻨـﺪ ﺣﻜﻤـﺶ‬
‫ﻫﻤﭽﻮن ﺣﻜﻢ ﻣﺮﺗﺪ ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺪون اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻮﺳﻴﻠﻪي اﻳﻦ ﻋﻤـﻞ درﻧﻔـﺲ اﻷﻣـﺮ‪،‬‬
‫ودراﺣﻜﺎم آﺧﺮت ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺗﻠﻘﻲ ﮔﺮدﻳﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [11‬ﻧﻮوي ﻧﻴﺰ ﺳﺨﻨﻲ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي آﻧﭽﻪ از ﺧﻄﺎﺑﻲ و ﻏﻴـﺮ او ﮔﺬﺷـﺖ ﻧﻘـﻞ‪ ،‬و آن را‬

‫ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ 2 .‬ﺑﺪون ﺷﻚ اﻳﻦ ﺗﻔﺮﻳﻖ دﻗﻴﻖ ﻣﻴﺎن ﻃﻮاﻳﻒ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻛـﺎﻓﺮان ـ اﮔـﺮ‬
‫ﻳﻜﻲ از آﻧﻬﺎ اﻗﺮار ﺑﻪ ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ورزد ـ ﻳﻜﻲ از روﺷﻦﺗﺮﻳﻦ دﻟﻴﻠﻬﺎ ﺑﺮ ﺗﻮﺟـﻪ اﻳـﻦ‬
‫‪3‬‬

‫ﺑﺰرﮔﻮاران ﺑﻪ ﺷﺮوط اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪي ﻃﻴﺒﻪ و ﻣﺴﺘﻠﺰﻣﺎت آن اﺳﺖ ﺗـﺎ آﻧﺠـﺎ ﻛـﻪ ﺣﻠﻴﻤـﻲ‬

‫ﮔﻮﻳﺪ‪ » :‬اﮔﺮ ﻳﻚ ﻓﺮد وﺛﻨﻲ ﻛﻠﻤﻪي ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ ﺑﺮ زﺑﺎن آورد و در ﻋﻴﻦ ﺣـﺎل ﻣﻌﺘﻘـﺪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﺖ او را ﺑﻪ ﺧﺪا ﻧﺰدﻳﻚ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻴﻜﻪ از ﭘﺮﺳﺘﺶ ﺑﺖ اﻋﻼن ﺑﺮاﺋـﺖ و‬
‫ﺑﻴﺰاري ﻧﻜﻨﺪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻧﻤﻲآﻳﺪ‪« .‬‬

‫‪4‬‬

‫اﻣﺎ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ در ﺧﺼﻮص وﺛﻨﻴﻬﺎ ﺑﻮﻳﮋه اﻋﺮاب ﺟﺎﻫﻠﻲ‪ 5‬ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺼﻮر ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜـﻪ‬
‫ﭘﺎﻓﺸﺎري و ﺣﺮص ﺑﺮ ﺗﻮﺿﻴﺢ اﻳﻦ ﺷﺮوط‪ ،‬ﺑﺴﻮي اﻳﻦ ﺑﻴﺎن و ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺳﻮق ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫‪ .١‬ﻣﺮﺟﻊ ﭘﻴﺸﻴﻦ ص ‪ 173‬ـ ‪174‬‬
‫‪ .٢‬ﻧﮕﺎه ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 1‬ص‪207‬‬
‫‪ .٣‬او اﺑﻮﻋﺒﺪاﷲ ﺣﺴﻴﻦ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻠﻴﻢ ﺑﺨﺎري ﻳﻜﻲ از ﻳﺎران ﻣﻌﺮوف و ﺑﺎ وﺟﻬﻪ در‬
‫ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ‪ ،‬در زﻣﺎن ﺧﻮﻳﺶ رﺋﻴﺲ ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ در ﻣﺎوراءاﻟﻨﻬﺮ ﺑﻮد‪ ،‬اﺑﻮﻋﺒـﺪاﷲ ﺣـﺎﻛﻢ ـ‬
‫ﻛﻪ از او ﺑﺰرﮔﺘﺮ ﻧﻴﺰ ﺑﻮده ـ از وي ﻧﻘﻞ ﺣﺪﻳﺚ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻴﻬﻘﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﺴﻴﺎري از ﺳﺨﻨﺎن وي را‬
‫ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ ﺑﻮﻳﮋه در ﻛﺘﺎب ﺷﻌﺐاﻷﻳﻤﺎن‪ ،‬از ﻣﺸﻬﻮرﺗﺮﻳﻦ ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي وي ﻛﺘﺎب » اﻟﻤﻨﻬﺎج ﻓـﻲ‬
‫ﺷﻌﺐ اﻷﻳﻤﺎن « اﺳﺖ‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺳﻴﺮاﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء ﻧﻮﺷـﺘﻪي ذﻫﺒـﻲ ج‪ 17‬ص‪231‬ــ ‪ 234‬و ﻃﺒﻘـﺎت‬
‫اﻟﻔﻘﻬﺎء اﻟﺸﺎﻓﻌﻴﻴﻦ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ج‪ 1‬ص‪ .350‬و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺸﺎﻓﻌﻴﻪ ﻟﻠﺴﺒﻜﻲ ج‪ 4‬ص‪333‬ـ ‪.334‬‬
‫‪ .٤‬ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در اﻟﻔﺘﺢ ج‪ 28‬ص‪ 132‬اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را از وي ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .٥‬ﭼﻮن اﻳﻦ ﻗﻮم ﻣﻌﻨﺎي ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ را ﺑﺨﻮﺑﻲ درك ﻣﻲﻛﺮدﻧـﺪ ﭼﻨﺎﭼـﻪ ﮔﺬﺷـﺖ‪ ،‬زﻳـﺮا زﻣﺎﻧﻴﻜـﻪ‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ را از آﻧﻬﺎ درﺧﻮاﺳﺖ ﻛﺮد در ﭘﺎﺳﺦ او ﮔﻔﺘﻨﺪ‪) :‬اَﺟ ‪‬ﻌﻞَ ا َﻟﺎ ﻟ‪‬ﻬـﺔﹰ‬
‫اﻟﻬﺎً واﺣﺪاً( ﺗﻮﺿﻴﺢ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ در ص‪ 47‬ـ ‪ 48‬در ﻣﺒﺤﺚ دو‪‬م ﮔﺬﺷﺖ و ﺷﺒﻬﻪاي ﻛﻪ آﻧﻬـﺎ را‬
‫وادار ﺑﺮ ﺗﻜﻴﻪ ﺑﺮ ﺑﺘﻬﺎ و ﺗﺮك ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻲﻛﺮد اﻋﺘﻘﺎد آﻧﺎن ﺑﻪ اﻳﻦ ﺑـﻮد ﻛـﻪ اﻳـﻦ ﺑﺘﻬـﺎ ﺑـﺮاي آﻧﻬـﺎ‬
‫ﺷﻔﺎﻋﺖ ﻣﻲورزﻧﺪ و آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺰدﻳﻚ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨـﺪ‪ ،‬و در ﺳـﺨﻦ ﭘﻴﺸـﻴﻦ اﺑـﻦ اﻟﺼـﻼح‬
‫اﺷﺎره ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﻣﺸﻬﻮد اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﻴﺸﺘﺮ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ـ انﺷﺎءاﷲ ـ در ﺑﺎب ﺳﻮم ﺧﻮاﻫﺪ‬
‫آﻣﺪ‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾104‬‬

‫ﺷﺮوط »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫و ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻋﻠﻤﺎ و اﺋﻤﻪي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را در ﻣﻮرد ﻏﻴﺮ ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن ﻟﺤـﺎظ‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ ـ اﮔﺮ ﺑﻪ ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ اﻗﺮار ﻛﻨﻨﺪ ـ آﻧﺮا در ﻣﻮرد ﻣﻨﺘﺴﺒﺎن اﺳﻼم ﻧﻴـﺰ ـ‬
‫آﻧﻬﺎﻳﻴﻜﻪ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ را ﺑﺮ زﺑﺎن ﻣﻲآورﻧﺪ وﻟﻲ ﺷﺮوط و ﻟﻮازم ﻋﻈﺎم آن را رﻋﺎﻳـﺖ‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ ـ ﻟﺤﺎظ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫]‪ [12‬و در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ درﺑﺎرهي اﺑﺮاﻫﻴﻢ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺑﻦ ﻋ‪‬ﻠﻴﻪ‪ 1‬ﮔﻮﻳـﺪ‪» :‬‬
‫ﻣﻦ در ﻫﺮ ﭼﻴﺰ ﻣﺨﺎﻟﻒ وي ﻫﺴﺘﻢ ﺣﺘﻲ در »ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ« ﻣﻦ ﻣﺜﻞ او اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ را ﺑـﺮ‬
‫زﺑﺎن ﻧﻤﻲآورم‪ ،‬ﻣﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ ﺧﺪاﻳﻲ ﻛﻪ از ﭘﺲ ﭘﺮده ﺑﺎ ﻣﻮﺳـﻲ ﺳـﺨﻦ‬
‫ﮔﻔﺖ‪ ،‬وﻟﻲ او ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ ﺧﺪاﻳﻲ ﻛﻪ ﻛﻼﻣﻲ آﻓﺮﻳﺪ ﻛﻪ آﻧـﺮا از ﭘـﺲ ﭘـﺮده در‬
‫ﮔﻮش ﻣﻮﺳﻲ اﻧﺪاﺧﺖ‪«.‬‬

‫‪2‬‬

‫]‪[13‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺳﻌﻴﺪ دارﻣﻲ ﻧﻴﺰ در ﺟﺎﻫﺎﻳﻲ از ردﻫﺎﻳﺶ ﺑﺮ ﺟﻬﻤﻴﻪ ﺑـﺮ اﻳـﻦ ﻣﻌﻨـﻲ‬
‫ﺗﺄﻛﻴﺪ ورزﻳﺪه اﺳﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻳﻦ ﺳـﺨﻦ او‪ ،‬ﺑﻌـﺪ از ذﻛـﺮ ﺗﻌـﺪادي از اﺳـﻤﺎء و ﺻـﻔﺎت‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ‪» :‬ﻣﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮوردﮔﺎر اﻳﻤﺎن دارﻳﻢ و ﺑﺮاي او ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ و ﺑﺮاي او ﻧﻤﺎز‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻧﻴﻢ و ﺳﺠﺪه ﻣﻲﺑﺮﻳﻢ و ﻫﺮ ﻛﺲ در ﻋﺒـﺎدت ﺧـﻮﻳﺶ ﺧـﺪاﻳﻲ ﻏﻴـﺮ از ﺧـﺪاي‬
‫داراي اﻳﻦ ﺻﻔﺎت را ﻗﺼﺪ و اراده ﻛﻨﺪ در واﻗﻊ او ﻏﻴـﺮ ﺧـﺪا را ﭘﺮﺳـﺘﺶ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ و‬
‫ﻣﻌﺒﻮدش ﺧﺪا ﻧﻴﺴﺖ‪] ،‬ﻟﺬا از وي[ ﻛﻔﺮان )ﻧﺎﺳﭙﺎس( ﻧﻪ ﻏﻔﺮان ﺗﺼﻮر ﻣﻲرود‪«.‬‬

‫‪3‬‬

‫]‪ [14‬و در رد ﺟﻬﻤﻴﻪ ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬در ﻋﺒﺎدﺗﻲ ﻛﻪ اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﻗﺼﺪﺷﺎن ﺧﺪاﻳﻲ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ در زﻳﺮزﻣﻴﻦ ﭘﺴﺖ و ﺑﺮ ﭘﺸﺖ زﻣﻴﻦ ﺑﻠﻨﺪ و ﭘﺎﻳﻴﻦﺗﺮ ﻫﻔﺖ آﺳﻤﺎن ﺑﻠﻨـﺪ ﻗـﺮار دارد‪،‬‬
‫او ﺧﺪاي ﻧﻤﺎزﮔﺰاران از ﻣﺆﻣﻨـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ ﻫﻨﮕـﺎم ﻋﺒﺎدﺗﺸـﺎن ﺑـﺮاي رﺣﻤـﺎن ﻗﺼـﺪ او را‬
‫‪ .١‬او اﺑﺮاﻫﻴﻢ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺑﻦ ﻣﻘﺴﻢ ﺑﺼﺮي اﺳﺖ‪ ،‬ذﻫﺒﻲ در ﻣﻴﺰان اﻻﻋﺘـﺪال ج‪ 1‬ص‪ 20‬درﺑـﺎرهي‬
‫او ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬او ﻳﻚ ﺟﻬﻤﻲ ﻫﻼك ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا اﻫﻞ ﺟﺪل و ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ ﺧﻠﻖ ﻗﺮآن ﺑـﻮد « اﺑـﻦ‬
‫ﺣﺠﺮ ﻧﻴﺰ ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ﻛﻪ ﻣﺤﺪﻳﺜﻴﻦ او را ﺿﻌﻴﻒ داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ و ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت او در ﻓﻘﻪ را ﺑﻪ ﺷﺒﻬﻪ ﺟﺪل‬
‫ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬و داراي ﺷﺬوذ و اﻧﺤﺮاﻓﺎت ﻓﺮاوان اﺳﺖ‪ .‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ﻟﺴﺎن اﻟﻤﻴﺰان ج‪ 1‬ص‪34‬ــ‬
‫‪.35‬‬
‫‪ .٢‬اﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﺒﺮ در ﻛﺘﺎب ﺍﻷﻧﺘﻘﺎﺀ ﰲ ﻓﻀﺎﻳﻞ ﺍﻟﺜﻼﺛﺔ ﺍﻷﺋﻤﺔ ﺍﻟﻔﻘﻬـﺎﺀ ص‪78‬ــ‪ 79‬و ﺑﻴﻬﻘـﻲ در ﻣﻨﺎﻗـﺐ‬
‫ﺷﺎﻓﻌﻲ ج‪ 1‬ص‪ 409‬اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را آوردهاﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ .٣‬رد ﺑﺮ ﺟﻬﻤﻴﻪ ـ در ﻛﺘـﺎب ﻋﻘﺎﻳـﺪ ﺳـﻠﻒ ص‪ 255‬ـ ‪ ،256‬اﺣﻤـﺪﺑﻦ اﺑـﺮاﻫﻴﻢ واﺳـﻄﻲ ﺷـﺎﻓﻌﻲ‬
‫ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ اﺑﻦ ﺷﻴﺦ اﻟﺤﺰاﻣﻴﻴﻦ‪ .‬اﻳﻦ ﺳﺨﻦ را از وي ﻧﻘـﻞ ﻛـﺮده و آﻧـﺮا در ﻣﻘﺪﻣـﻪي ﻗﺴـﻤﺖ‬
‫ﻛﻮﭼﻜﻲ ـ ﻛﻪ آﻧﺮا ﻧﺼﻴﺤﺖ ﻧﺎﻣﻪ ﻧﻬﺎده‪) ،‬ص‪ (5‬آورده اﺳﺖ‪.‬‬

‫﴿‪﴾105‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﺪاﻳﻲ ﻛﻪ ﻓﻮق ﻫﻔﺖ آﺳﻤﺎن ﺑﻠﻨﺪ اﺳﺖ‪ .‬و ﺑﺮ ﻋﺮش ﻋﻈﻴﻢ اﺳـﺘﻮي‬
‫دارد‪ ،‬و ﺻﺎﺣﺐ اﺳﻤﺎي ﺣﺴﻨﻲ اﺳﺖ‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [15‬و از ﺳﺮ ﺗﻌﺠﺐ و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﺑﻌﻴﺪ داﻧﺴﺘﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺑﺸﺮ ﭼﮕﻮﻧـﻪ ﺑﺴـﻮي‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻫﺪاﻳﺖ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺣﺎل آﻧﻜﻪ ﻣﻜﺎن و ﺟـﺎي ﺧـﺪاي واﺣـﺪ ﺧـﻮد را ﻧﻤـﻲ‬
‫داﻧﺪ؟ ﺧﺪاي واﺣﺪ ﻧﻪ در دﻧﻴﺎ ﻫﻤﭽﻮن زﻋﻢ و ﮔﻤﺎن وي اﺳﺖ و در ﻧﻪ آﺧـﺮت او را‬
‫ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪] ،‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﺼﻮرش از ﺧﺪا[ او ﺑﻪ ﺗﻌﻄﻴﻞ ﻧﺰدﻳﻚﺗﺮ اﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ‪ ،‬و ﺧﺪاي‬
‫واﺣﺪ ]ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ[ او ﺑﻪ ﻣﻌﺪوم ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺷﺒﺎﻫﺖ دارد ﺗﺎ ﺑﻪ ﻣﻮﺟﻮد «‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [16‬ﺳﭙﺲ در ﻣﻘﺎم ﺑﻴﺎن ﻣﻮﺣﺪ ﺣﻘﻴﻘﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳـﺪ‪ » :‬ﻣﻮﺣـﺪ ﺻـﺎدق در ﺗﻮﺣﻴـﺪش‬
‫ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ وﺣﺪاﻧﻴﺖ ﻛﺎﻣﻞ ﺧﺪاوﻧﺪ در ﻫﻤﻪي ﺻﻔﺎﺗﺶ‪ ،‬ﻋﻠﻢ و ﻛﻼﻣﺶ‪ ،‬ﻗﺒﺾ‬
‫و ﺑﺴﻄﺶ‪ ،‬ﻫﺒﻮط و ﺻﻌﻮدش‪ ،‬ﺑﻲﻧﻴﺎز از ﺗﻤﺎﻣﻲ ﻣﺨﻠﻮﻗﺎﺗﺶ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﻪي ﺻـﻔﺎﺗﺶ‬
‫از ﻧﻔﺲ و وﺟﻪ ﺳﻤﻊ و ﺑﺼﺮ و دودﺳﺖ و ﻋﻠﻢ و ﻛـﻼم و ﻗـﺪرت و ﻏﻴـﺮه ‪ ...‬اﻳﻤـﺎن‬
‫دارد آﻳﺎ اﻳﻦ ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻧﺰدﻳﻜﺘﺮ اﺳﺖ ﻳﺎ آﻧﻜﻪ ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺧﺪاي ﺳﺎﻗﻂ ﺷـﺪه و ﻧـﺎﻗﺺ‬
‫ﮔﺸﺘﻪ و ﺷﻜﺴﺘﻪ اﻳﻤﺎن ﻣﻲآورد‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﻨﺪهاي ﻣﺘﺼﻒ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺻﻔﺎت ﻧﻘﺺ ﺑﺎﺷﺪ ارزش‬
‫دو داﻧﻪ ﺧﺮﻣﺎ را ﻧﺪارد ﭼﻪ رﺳﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا!‪«.‬‬

‫‪3‬‬

‫اﻳﻦ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ و دﺷﻤﻨﻲ ﺷﺪﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺟﻬﻤﻲﻫﺎ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ‬
‫اﻗﺮار ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺗﻮﺣﻴﺪﺷﺎن از ﻧﻮع ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻫﺪاﻳﺖﮔﺮ ﺑﺮﺣﻖ ﺑﺴﻮي ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺒـﻮد‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪي ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻘﻮل ﺧﻄﻴﺐ ﺑﻐﺪادي‪ 4‬ـ در ﺗﻮﺻـﻴﻒ ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﺟﻬﻤـﻲ ]‪ [17‬و‬
‫ﻫﻢ ﻗﻄﺎران او ـ از ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﻛﺪ‪‬ر و آﻟﻮده ﺑﻮد‪ ... » .‬ﺗﻮﺣﻴﺪ او )ﺟﻬﻤﻲ( ﺷـﺮك و‬
‫‪ .١‬ﭘﻴﺸﻴﻦ ص‪349‬‬
‫‪ .٢‬رد ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺳﻌﻴﺪ ﺑﺮ ﺑﺸﺮ ﺳﺮﻳﺴﻲ‪ .‬در ﺿﻤﻦ ﻛﺘﺎب ﻋﻘﺎﻳﺪ اﻟﺴﻠﻒ ص ‪360‬‬
‫‪ .٣‬ﭘﻴﺸﻴﻦ ص‪ 472‬ـ‪ ،473‬ﺑﺮاي ﻣﺰﻳﺪ ﺑﻴﺎن اﻳﻦ ﻣﻌﻨـﺎ در ﻛﺘـﺎب ﻣـﺬﻛﻮر ﺑـﻪ ﺻـﻔﺤﺎت ‪،313 ،280‬‬
‫‪ ،399 ،362 ،349‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ .٤‬اﺑﻮﺑﻜﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت ﻋﺪﻳﺪه و ﺷﻬﻴﺮه ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮﻗﺎﻧﻲ ـ ﻛـﻪ او از ﺷـﻴﻮخ‬
‫وي ﺑﻮده ـ از وي ﺣﺪﻳﺚ رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺣﻤﻴﺪي و ﻛﺴﺎن دﻳﮕﺮي از وي ﻧﻘـﻞ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬در ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺻﻔﺎت ﺑﺮ روش ﺳﻠﻒ ﺑﻮد‪ ،‬ﻓﻘﻪ را از ﻣﺤﺎﻣﻠﻲ و اﺑﻮﻃﻴﺐ ﻃﺒﺮي دو‬
‫ﻧﻔﺮ از داﻧﺸﻤﻨﺪان ﺑﺮﺟﺴـﺘﻪي ﺷـﺎﻓﻌﻲ اﺧـﺬ ﻛـﺮده اﺳـﺖ‪ ،‬در ﺳـﺎل ‪ 436‬وﻓـﺎت ﻛـﺮد‪ ،‬ﺑـﺮاي‬
‫زﻧﺪﮔﻲﻧﺎﻣﻪاش ﺑﻪ ﺳﻴﺮاﻻﻋﻼم ذﻫﺒﻲ ج‪ 18‬ص‪270‬ـ‪ ،296‬و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻔﻘﻬﺎء اﻟﺸﺎﻓﻌﻴﻴﻦ اﺑﻦ ﻛﺜﻴـﺮ‬
‫ج‪ 2‬ص‪441‬ـ ‪ ،442‬و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺴﺒﻜﻲ ص‪ 4‬ص‪29‬ـ‪ ،39‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾106‬‬

‫ﺷﺮوط »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫اﻟﺤﺎد اﺳﺖ‪«1 .‬‬
‫]‪ [18‬از اﻳﻨﺮو ﻣﺰﻧﻲ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪» :‬ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻫﻴﭻ اﺣﺪي ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻴﻜﻪ ﻋﻠﻢ ﺑـﻪ ]اﺳـﺘﻮاي[‬
‫ﺧﺪا ﺑﺎ ﺻﻔﺎﺗﺶ ﺑﺮ ﻋﺮش ﭘﻴﺪا ﻧﻜﻨﺪ ﺻﺤﻴﺢ ﻧﻴﺴﺖ‪ «.‬از او ﭘﺮﺳـﻴﺪه ﺷـﺪ‪ :‬ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﭼـﻪ‬
‫ﭼﻴﺰي؟ ﮔﻔﺖ‪» :‬ﺳﻤﻴﻊ ﺑﺼﻴﺮ ﻋﻠﻴﻢ«‬

‫‪2‬‬

‫اﻳﻦ ﺳﺨﻦ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﺨﻦ ﻗﺒﻞ از آن ﺑﺴﻴﺎر ﻧﺰدﻳﻚ اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [19‬و اﻳﻦ اﻣﺮ اﺑﻦ ﺧﺰﻳﻤﻪ را وادار ﻛﺮده ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ :‬ﻫﺮ ﻛﺲ ﻣﻌﺒـﻮدش ﻏﻴـﺮ‬
‫ﺳﻤﻴﻊ و ﻏﻴﺮ ﺑﺼﻴﺮ ﺑﺎﺷﺪ در واﻗﻊ » ﺧﺪاﻳﻲ ﻏﻴﺮ از ﺧﺪاي ﺧﺎﻟﻖ ﺑﺎري ﺳﻤﻴﻊ و ﺑﺼﻴﺮ را‬
‫ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪«.‬‬

‫‪3‬‬

‫]‪ [20‬و در ﻣﻘﺎم ﻣﺸﺎﺑﻪ اﻳﻦ‪ ،‬ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻋﺰوﺟـﻞ ﻓﺮﻣـﻮده‪ Â Á À) :‬‬
‫‪ D C B A É È Ç Æ Å Ä   Ã‬‬
‫‪] (QP O N ML K J I HGF E‬اﻟﻔﺮﻗــــــــــــﺎن‪:‬‬
‫آﻳﺎت‪43‬ـ‪[44‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﻤﻦ ﺑﮕﻮ ﺑﺒﻴﻨﻢ آﻳﺎ ﻛﺴﻴﻜﻪ ﻫﻮا و ﻫﻮس ﺧﻮد را ﻣﻌﺒﻮد ﺧﻮد ﻣﻲﻛﻨﺪ آﻳﺎ ﺗﻮ وﻛﻴـﻞ‬
‫او ﺧﻮاﻫﻲ ﺑﻮد ‪ ،‬آﻳﺎ ﮔﻤﺎن ﻣﻲﺑﺮي ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ آﻧﺎن ﻣﻲﺷﻨﻮﻧﺪ ﻳـﺎ ﻣـﻲﻓﻬﻤﻨـﺪ‪ ،‬اﻳﺸـﺎن ﻫﻤﭽـﻮن‬
‫ﭼﻬﺎرﭘﺎﻳﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﺑﻠﻜﻪ ﮔﻤﺮاﻫﺘﺮ«‪.‬‬

‫ﺑﺪان ﻛﻪ ﻛﺴﻴﻜﻪ ﻧﻤﻲﺷﻨﻮد و ﺗﻌﻘﻞ ﻧﻤﻲورزد ﻫﻤﭽﻮن ﭼﻬﺎرﭘﺎﻳﺎن‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﮔﻤﺮاهﺗـﺮ از‬
‫آﻧﺎن اﺳﺖ ﻣﻌﺒﻮد ﺟﻬﻤﻴﻪ ـ ﻧﻔﺮﻳﻦﻫﺎي ﺧﺪا ﺑﺮ آﻧﺎن ﺑﺎد ـ ﻫﻤﭽﻮن ﭼﻬﺎر ﭘﺎﻳـﺎﻧﻲ اﺳـﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻧﻤﻲﺷﻨﻮﻧﺪ و ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﻨﺪ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮاي ﻧﻔﺲ ﺧﻮﻳﺶ ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮده ﻛﻪ ﻫـﻢ‬
‫ﻣﻲﺷﻨﻮد ﻫﻢ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ«‪.‬‬

‫‪4‬‬

‫از اﻳﻦ رو ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠـﺐ اﻫﻤﻴـﺖ ﻓـﺮاوان داده‪ ،‬و ﻏﻠـﻂ‪ ‬ﻏﻠـﻂ‬
‫ﻛﻨﻨﺪﮔﺎن را ﺗﺼﺤﻴﺢ ﻛﺮدهاﻧـﺪ آﻧﻬـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ از ﺗـﺪﺑﺮ در ﻗﻴـﻮد ﻛﻠﻤـﻪي ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﻋﻤـﺪاً‬
‫ﺧﻮدداري ورزﻳﺪه و ﺑﻪ اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﻄﻠﻘﻪي وارده در ﻣﻮرد آن اﺣﺘﺠﺎج ﻛـﺮدهاﻧـﺪ‪ .‬و آن‬
‫‪ .١‬ﺷﺮف اﺻﺤﺎب ﺣﺪﻳﺚ ص‪21‬‬
‫‪ .٢‬ﻧﮕﺎه‪ :‬ﻣﺨﺘﺼﺮاﻟﻌﻠﻮ ص‪ 201‬و ﺳﻴﺮاﻻﻋﻼم ذﻫﺒﻲ ج‪ 12‬ص‪.494‬‬
‫‪ . ٣‬ﻛﺘﺎب اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ج‪ 1‬ص‪106‬‬
‫‪ .٤‬ﻛﺘﺎب اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ج‪ 1‬ص‪58‬‬

‫﴿‪﴾107‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫اﻳﻨﻜﻪ ﻫﺮﻛﺲ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ را ﺑﺮ زﺑﺎن آورد وارد ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫]‪ [21‬اﺑﻦ ﺧﺰﻳﻤﻪ »‪ «:‬در ﺑﻴﺎن اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺳﻨﮓ ﺗﻤﺎم ﮔﺬاﺷﺘﻪ‪ ،‬و ﻗـﻮﻟﻲ ﺟـﺎﻣﻊ و‬
‫ﻣﺎﻧﻌﻲ در آن ذﻛﺮ ﻛﺮده‪ ،‬ﻛﻪ ـ ﻗﺒﻞ از ﻧﻘﻞ ﻗﻮل ﺷﺎﻓﻌﻴﻬﺎ ـ در ﻣﻮرد ﻫـﺮ ﻳـﻚ از ﻗﻴـﺪﻫﺎ‬

‫ﺑﺼﻮرت ﻣﺴﺘﻘﻞ ـ آﻏﺎزﻛﺮدن ﺑﻪ آن‪ ،‬ﭘﺴﻨﺪﻳﺪه ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ آﻧﺠـﺎ ﻛـﻪ ﮔﻮﻳـﺪ‪ » 1:‬ﻫـﺮ‬
‫داﻧﺸﻤﻨﺪي از اﻫﻞ اﺳﻼم ﻣﻲداﻧﺪ ﻛﻪ رﺳـﻮل ﺧـﺪا )ص( ﻣﻨﻈـﻮرش از اﻳـﻦ اﺧﺒـﺎر و‬
‫اﺣﺎدﻳﺚ )اﺧﺒﺎر ﻣﻄﻠﻘﻪي وارده در ﻓﻀﻞ ﺗﻮﺣﻴﺪ( اﻳﻦ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ ﻫﺮﻛﺲ ﺷﻬﺎدت‬
‫ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ ﺑﺮ زﺑﺎن آورد ﻳﺎ ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﺤﻤﺪ رﺳﻮلاﷲ ﺑﺮ آن ﺑﻴﻔﺰاﻳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﻳﻚ از‬
‫ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان ﻏﻴﺮ از ﻣﺤﻤﺪ )ص( اﻳﻤﺎن ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﻪ ﭼﻴﺰي از ﻛﺘﺎب ﺧﺪا و ﺑﻬﺸﺖ‬
‫و ﺟﻬﻨﻢ و زﻧﺪه ﺷﺪن و ﺣﺴﺎب و ﻛﺘﺎب اﻳﻤﺎن ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ :‬او اﻫـﻞ ﺑﻬﺸـﺖ‬
‫اﺳﺖ و ﻋﺬاب داده ﻧﻤﻲﺷﻮد و اﮔﺮ اﺣﺘﺠﺎج ﺑﻪ اﻳﻦ اﺧﺒﺎر ﺑﺮاي ﻣﺮﺟﺌﻪ ﺟﺎﻳﺰ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻫﺮ‬
‫ﭼﻨﺪ ﻇﺎﻫﺮ آﻧﻬﺎ ﺑﺮﺧﻼف اﺻـﻞ ﻣـﻮرد ﻗﺒـﻮل آﻧﻬـﺎ ‪ ،‬و ﺧـﻼف ﻛﺘـﺎب ﺧـﺪا و ﺳـﻨﺖ‬
‫رﺳﻮلاﷲ )ص( اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي اﻓﺮاد ﺟﻬﻤﻴﻪ ﻧﻴﺰ اﺣﺘﺠﺎج ﺑﻪ رواﻳﺎﺗﻲ ﻛﻪ از رﺳـﻮل ﺧـﺪا‬
‫)ص( رواﻳﺖ ﺷﺪهاﻧﺪ ـ اﮔﺮ ﺑﺮاﺳﺎس ﻇﻮاﻫﺮﺷﺎن ﺗﺄوﻳﻞ ﺷﻮﻧﺪ ـ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻫﺮ ﻛﺲ‬
‫ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﺮوردﮔﺎر او‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﭘﻴﻐﻤﺒـﺮش اﺳـﺖ ﻣﺴـﺘﺤﻖ‬
‫ﺑﻬﺸﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺑﺎ زﺑﺎن ﺑﺪان ﺗﻠﻔﻆ ﻧﻮرزد‪ ،‬ﺟـﺎﻳﺰ اﺳـﺖ‪ .‬و اﻫـﻞ ﺟﻬـﻞ و‬
‫ﻋﻨﺎد ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ ﻣﻲﺷﻨﻮﻧﺪ و ﺑﻪ اﺧﺒﺎر ﻣﺨﺘﺼﺮ ﻏﻴﺮﺑـﺎﻟﻎ در ﻣﻘﺼـﺪ‪ ،‬و ﺑـﻪ اﺧﺒـﺎر ﻣﺠﻤـﻞ‬
‫ﻏﻴﺮﻣﻔﺴﺮ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻲورزﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻨﻜﻪ اﺻﻮل ﻋﻠﻢ را ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ ﺑﻮﺳﻴﻠﻪي اﺧﺒﺎر ﺗﻮﺿﻴﺢ‬
‫و ﺗﻔﺴﻴﺮﺷﺪه در ﻓﻬﻢ ﻣﻘﺼﺪ ‪،‬ﺑﻪ اﺧﺒﺎر ﻣﺨﺘﺼﺮ و ﻣﺠﻤﻞ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨـﺪ‪ .‬اﺧﺒـﺎر و‬
‫اﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ اﻟﻔﺎﻇﻲ از رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( ﺑﻪ اﺛﺒﺎت رﺳﻴﺪهاﻧﺪ اﮔﺮ ﺣﻤﻞ ﺑﺮ ﻇﺎﻫﺮﺷﺎن‬
‫ﺷﻮﻧﺪ ـ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻣﺮﺟﺌﻪ اﺧﺒﺎر ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﮔﻮاﻫﻲ ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ را ‪-‬ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ذﻛﺮ ﻛﺮدﻳﻢ‪-‬‬
‫ﺣﻤﻞ ﺑﺮ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ـ ﺑﺎﻳﺪ آﻧﻜﻪ در ﻗﻠﺐ ﺧﻮﻳﺶ ﻋـﺎﻟﻢ ﺑـﻪ ﻻ اﻟـﻪ اﻻ اﷲ اﺳـﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺴﺘﺤﻖ ﺑﻬﺸﺖ ﺗﻠﻘﻲ ﺷﻮد ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺑﻪ زﺑﺎن ﺑﺪان ﺗﻠﻔـﻆ ﻧـﻮرزد ﻳـﺎ ﺑـﻪ ﻫـﻴﭻ ﭼﻴـﺰ از‬
‫اﻣﻮري ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﻣﺮ ﺑﻪ اﻗﺮار ﺑﺪانﻫﺎ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ اﻋﺘﺮاف ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻳﺎ در دل ﺑﻪ اﻣـﻮري‬
‫اﻳﻤﺎن ﻧﻴﺎورد ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﻣﺮ ﺑﻪ اﻳﻤﺎن ﺑـﺪان ﻧﻤـﻮده اﺳـﺖ و ﺑـﻪ وﺳـﻴﻠﻪي اﻋﻀـﺎء و‬
‫ﺟﻮارح ﻋﻤﻞ ﺑﻪ ﭼﻴﺰي ﻧﻮرزد ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﻣﺮ ﺑﻪ ﻋﻤﻞ ﺑﺪان ﻧﻤﻮده اﺳﺖ و از ﭼﻴـﺰي‬
‫‪ .١‬در ﻛﺘﺎب اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ج‪ 2‬ص‪ 3815‬ـ ‪ 832‬و در آﻧﺠﺎ ﺣﺎﺻﻞ و ﻣﺠﻤﻞ ﺳﺨﻦ او را ذﻛﺮ ﻛﺮدهام‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾108‬‬

‫ﺷﺮوط »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫اﻧﺰﺟﺎر ﻧﻮرزد ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﺮا ﺣﺮام ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬و ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت اﻳﻦ ﻛﻼم ﺧـﻮﻳﺶ ﺑـﻪ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺮﻓﻮع ﻋﺜﻤﺎن اﺳﺘﺪﻻل ﻧﻤﻮده ﻛﻪ )در آن ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ)ص(( ﻓﺮﻣـﻮده اﺳـﺖ‪» :‬ﻣـﻦ‬
‫ﻣﺎت و ﻫﻮ ﻳﻌﻠﻢ اﻧﻪ ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ دﺧﻞ ﺍﻟـﺠﻨﺔ« )ﻛﺴﻴﻜﻪ در ﺣﺎل ﻋﻠﻢ و آﮔﺎﻫﻲ ﺑﺮ ﻻ‬
‫اﻟﻪ اﻻ اﷲ از دﻧﻴﺎ رود وارد ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫و ﺑﻪ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺮﻓﻮع ﻣﻌﺎذ اﺳﺘﺪﻻل ﻛﺮده ﻛﻪ در آن ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ )ص( ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪» :‬ﻣـﻦ‬
‫ﻣﺎت و ﻫﻮ ﻳﻮﻗﻦ ﺑﻘﻠﺒﻪ ان اﷲ ﺣﻖ و ان اﻟﺴﺎﻋﺔ ﺣﻖٌ و ان اﷲ ﻳﺒﻌﺚ ﻣﻦ ﻓﻲ اﻟﻘﺒﻮر‪،‬‬
‫اﻣﺎ ﻗﺎل‪ :‬دﺧﻞ اﻟﺠﻨّﺔ و اﻣﺎ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﺠﺎﻣﻦ اﻟﻨﺎر«‬

‫‪2‬‬

‫»ﻛﺴﻴﻜﻪ از ﺗﻪ ﻗﻠﺐ ﻳﻘﻴﻦ ﺣﺎﺻﻞ ﻛﻨﺪ ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺣـﻖ اﺳـﺖ و ﻗﻴﺎﻣـﺖ ﺣـﻖ‪ ،‬و‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ اﻓﺮاد ﻣﺮده را زﻧﺪه ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﮔﻔﺖ‪ :‬وارد ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻳﺎ ﮔﻔﺖ‪ :‬از آﺗﺶ‬
‫دوزخ ﻧﺠﺎت ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ«‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪ در ﻣﻘﺎم ﺗﺒﻴﻴﻦ ﺧﻄﻮرت زﻳﺎدهروي اﻫﻞ ﺑﺎﻃﻞ در اﻳﻦ ﺑﺎب ﮔﻮﻳـﺪ‪» :‬اﮔـﺮ ﺑـﺮاي‬
‫اﻓﺮاد ﺟﻬﻤﻲ اﺣﺘﺠﺎج ﺑﻪ اﻳﻦ اﺧﺒﺎر ـ ﻛﻪ ﻣﺮد ﺑﻪ ﻣﺤﺾ اﻗﺮار ﻗﻠﺒﻲ ﺑـﻪ ﻻ اﻟـﻪ اﻻ اﷲ و‬
‫اﻳﻨﻜﻪ ﺧﺪا ﺣﻖ اﺳﺖ و ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻣـﻲآﻳـﺪ و ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻣﺮدﮔـﺎن را زﻧـﺪه ﻣـﻲﮔﺮداﻧـﺪ و‬
‫اﺳﺘﺪﻻل ﺑﻪ دﻻﻳﻞ را ﻛﻪ انﺷﺎءاﷲ در آﻳﻨﺪه ﻫﻨﮕﺎم ﺑﻴﺎن ﻣﻌﻨﺎي آﻧﻬﺎ ذﻛﺮ ﻣﻲﻛـﻨﻢ ﺗـﺮك‬
‫ﻛﻨﺪ ـ ﺟﺎﻳﺰ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬از ﻓﺮد ﺟﺎﻫﻞ ﻏﻴﺮ داﻧﺎ ﺑﻪ دﻳﻦ ﺧﺪا و ﺟﺎﻫﻞ ﺑﻪ اﺣﻜـﺎم اﺳـﻼﻣﻲ در‬
‫اﻣﻨﻴﺖ ﻧﺨﻮاﻫﻴﻢ ﻣﺎﻧﺪ از اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻪ رواﻳﺖ ﻋﺜﻤﺎن از رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( اﺳﺘﺪﻻل ﻛﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫ﺧﻞَ ﺍﻟــ ‪‬ﺠ ‪‬ﻨﺔﹶ« )ﻫـﺮﻛﺲ ﺑﺪاﻧـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻣﻦ ﻋﻠﻢ ان اﻟﺼﻼﺓ ﻋﻠﻴﻪ ﺣﻖٌ واﺟﺐ‪ ‬د‪َ ‬‬
‫ﻧﻤﺎزﺑﺮاو ﺣﻖ و واﺟﺐ اﺳﺖ وارد ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪(.‬‬

‫‪3‬‬

‫‪ .١‬رواﻳﺖ ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 1‬ص‪ 218‬ﻛﺘﺎب اﻻﻳﻤﺎن ﺑﺎب اﻟﺪﻟﻴﻞ ﻋﻠﻲ انّ ﻣـﻦ ﻣـﺎت ﻋﻠـﻲ اﻟﺘﻮﺣﻴـﺪ دﺧـﻞ‬
‫ﺍﻟـﺠﻨﺔ ﻗﻄﻌﺎً و رواه اﺣﻤﺪ ﻓﻲ اﻟﻤﺴﻨﺪ ج‪ 1‬ص‪65‬‬
‫‪ .٢‬رواﻳﺖ از ﻋﺒﺪاﻟﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ ،‬در زواﺋﺪ اﻟﺰﻫﺪ ص‪ 264‬ﺣﺪﻳﺚ ﺷﺒﻴﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ را از ﻣﻌـﺎذ ﺑﺼـﻮرت‬
‫ﻣﻮﻗﻮف رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ و رواﻳﺖ از اﺑﻦ اﺑﻲ ﺣﺎﺗﻢ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻀﻤﻮن‪ ،‬و ﻧﻘـﻞ اﺑـﻦ ﻛﺜﻴـﺮ در‬
‫ﺗﻔﺴﻴﺮ ج‪ 3‬ص‪ ،208‬و ﺳﻴﻮﻃﻲ ﻧﻴﺰ آﻧﺮا ﺑﺎ اﻧﺘﺴﺎب ﺑﻪ ﻋﺒـﺪ ﺑـﻦ ﺣﻤﻴـﺪ رواﻳـﺖ ﻧﻤـﻮده اﺳـﺖ‬
‫ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در اﻟﺪر اﻟﻤﻨﺜﻮر ج‪ 6‬ص‪ ،11‬اﮔﺮ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺮﻓﻮع و ﺻـﺤﻴﺢ ﺑﺎﺷـﺪ‪ .‬ﻣﻨﺎﻓـﺎﺗﻲ ﻣﻴـﺎن آن و‬
‫آﻣﺪﻧﺶ ﺑﺼﻮرت ﻣﻮﻗﻮف وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻮﻳﮋه اﻳﻨﻜﻪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺳﺨﻦ از ﻣﻌﺎذ ﻧﻘﻞ ﺷﺪه او ﻫﻢ از رأي‬
‫ﺧﻮد ﺳﺨﻦ ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﺪ واﷲ اﻋﻠﻢ‪.‬‬
‫‪ .٣‬ﻣﺸﺎﺑﻪ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ در ﻣﺴﻨﺪ ج‪ 1‬ص‪ ،60‬آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬و ﻫﻴﺜﻤﻲ در ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺰاوﺋﺪ ج‪ 2‬ص‪ 15‬ﺑـﺎ‬
‫اﻟﻔﺎﻇﻲ ﻣﺘﻘﺎرب آن را ﺑﻪ اﺑﻮﻳﻌﻠﻲ و ﺑﺰار ﻧﺴﺒﺖ داده اﺳﺖ‪.‬‬

‫﴿‪﴾109‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫او ادﻋﺎ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻧﻤﺎز ﺑﺮ وي ﺣﻖ و واﺟﺐ اﺳﺖ ﻫﻤﻪي اﻳﻤﺎن ﺗﻠﻘﻲ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ﻫﺮﭼﻨﺪ ﺑﻪ زﺑﺎن اﻗﺮار ﻧﻮرزد ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﻗﺮار ﺑﻪ آﻧﺮا ﻻزم و ﻓﺮض ﻛﺮده‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻳﺎدر دل ﺑﻪ ﭼﻴﺰي از آﻧﭽﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﻣﺮ ﺑﻪ ﺗﺼﺪﻳﻖ ﺑﺪان ﻧﻤﻮده ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻧـﻮرزد ‪.‬واز‬
‫اﻣﺮي ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﻣﺮ ﺑﻪ اﻃﺎﻋﺖ از آن ﻧﻤﻮده اﻃﺎﻋﺖ ﻧﻨﻤﺎﻳﺪ و از ﭼﻴﺰي ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫ﺗﺤﺮﻳﻢ ﻛﺮده اﻧﺰﺟﺎر ﻧﻮرزد‪ ،‬زﻳﺮا رﺳﻮل ﺧﺪا ﺧﺒﺮ داده ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﺪاﻧﺪ ﻛﻪ ﻧﻤـﺎز ﺑـﺮ‬
‫وي ﺣﻖ و واﺟﺐ اﺳﺖ‪ ،‬وارد ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﺷﻮد ﭼﻨﺎﻧﭽـﻪ ﺧﺒـﺮ داده ﻛـﻪ ﻫـﺮ ﻛـﺲ ﺑـﻪ‬
‫ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﮔﻮاﻫﻲ دﻫﺪ وارد ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫و ﻋﻴﻦ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﺴﻠﻚ را در ﻣﻮرد ﺣـﺪﻳﺚ‪» :‬ﻣﻦ ﺻﻠﻲ ﻗﺒﻞ ﻃﻠﻮع اﻟﺸﻤﺲ و ﻗﺒـﻞ‬
‫‪1‬‬

‫ﻏﺮوﺑﻬﺎ ﺣﺮﻣﻪ اﷲ ﻋﻠﻲ اﻟﻨﺎر« » ﻫﺮ ﻛﺲ ﻗﺒﻞ از ﻃﻠﻮع ﺧﻮرﺷـﻴﺪ و ﻗﺒـﻞ از ﻏـﺮوب آن ﻧﻤـﺎز‬

‫ﺑﺨﻮاﻧﺪ ﺧﺪاوﻧﺪ )ﺟﺴﻢ( او را ﺑﺮ آﺗﺶ ﺟﻬﻨﻢ ﺣﺮام ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ«‪ ،‬در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﮔﺮ‬
‫اﺣﺘﺠﺎج ﺑﻪ ﻣﺜﻞ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺨﺘﺼﺮ ـ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ اﻳﻤـﺎن و ﺷﺎﻳﺴـﺘﻪﮔـﻲ دﺧـﻮل ﺑـﻪ‬
‫ﺑﻬﺸﺖ ﭘﻴﺪا ﻛﺮدن و ﺗﺮك اﺳﺘﺪﻻل ﺑﻪ اﺧﺒﺎر و اﺣﺎدﻳﺚ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺷﺪهي ﻣـﻮرد اﺳـﺘﺪﻻل‬
‫ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ـ ﺻﺤﻴﺢ و درﺳﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬از اﻳﻦ در اﻣﺎن ﻧﺨﻮاﻫﻴﻢ ﻣﺎﻧﺪ ﻛـﻪ اﻓـﺮاد ﺟﺎﻫـﻞ‬
‫ﻣﻌﺎﻧﺪ )ﺑﻪ اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ( اﺳﺘﺪﻻل ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﻳﻤﺎن ﻋﺒﺎرت از اﻗﺎﻣﻪي ﻧﻤﺎز ﺻﺒﺢ‬
‫و ﻧﻤﺎز ﻋﺼﺮ اﺳﺖ و ﻛﺴﻴﻜﻪ اﻳﻦ دو ﻧﻤﺎز ﺑﺨﻮاﻧﺪ ﻣﺴﺘﻮﺟﺐ ﺑﻬﺸﺖ و دوري از آﺗﺶ‬
‫دوزخ ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮدﻳﺪ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻗﻠﺒﻲ و اﻗﺮار زﺑﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﻧﺪاﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷـﺪ‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﻋﻴﻦ ﻣﺴﻠﻚ را در ﻣﻮرد رواﻳﺘﻲ در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﺮ ﭘﺸـﺖ‬
‫ﺷﺘﺮي در راه ﺧﺪا ﺟﻨﮓ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻫﺮ ﻛﺲ ﭘﺎﻫﺎﻳﺶ در راه ﺧﺪا ﻏﺒﺎرآﻟﻮد ﺷﻮﻧﺪ از آﺗﺶ‬
‫ﻣﺤﻔﻮظ ﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻫﺮ ﻛﺲ ﻋﺒﺪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ آزاد ﻛﻨﺪ ﺧﺪاوﻧـﺪ او را از آﺗـﺶ ﺟﻬـﻨﻢ آزاد‬
‫‪ .١‬رواﻳﺖ از ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 5‬ص ‪ 135‬ﻛﺘﺎب اﻟﻤﺴﺎﺟﺪ و ﻣﻮاﺿﻊ اﻟﺼﻼة‪ ،‬ﺑﺎب ﻓﻀﻞ ﺻـﻼﺗﻲ اﻟﺼـﺒﺢ و‬
‫اﻟﻌﺼﺮ‪ ،‬و رواﻳﺖ از اﺣﻤﺪ در ﻣﺴﻨﺪش ج‪ 4‬ص‪ 136‬ﺑﺎ ﻋﺒﺎرﺗﻲ ﺷﺒﻴﻪ اﻳﻦ و در ﻧﺴﺨﻪي ﺗﺤﻘﻴﻖ‬
‫ﺷﺪه از ﻛﺘﺎب اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ﻧﻮﺷﺘﻪي اﺑﻦ ﺧﺰﻳﻤﻪ ج‪ 2‬ص‪ 827‬ﻛﻪ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ در آن از ﻃﺮﻳﻖ اﺑﻮﺑﻜﺮ‬
‫ﺑﻦ ﻋﻤﺎره ﺑﻦ روﻳﺒﻪ از ﭘﺪرش‪ .‬ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺷﻨﻴﺪم ﻛـﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒـﺮ ‪ . . .‬و اﻳـﻦ رواﻳـﺖ ﻫﻤـﺎن رواﻳـﺖ‬
‫ﺻﺤﻴﺢ ﻣﻮﺟﻮد در ﻣﺴﻠﻢ و ﻣﺴﻨﺪ اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻦ ﻋﻤـﺎره ﺻـﺤﺎﺑﻲ ﻧﺒـﻮده ﺗـﺎ از ﭘﻴﻐﻤﺒـﺮ‬
‫ﭼﻴــــﺰي ﺷــــﻨﻴﺪه ﺑﺎﺷــــﺪ ﺑﻠﻜــــﻪ ﭘــــﺪرش ﻋﻤــــﺎره ﺻــــﺤﺎﺑﻲ ﺑــــﻮده اﺳــــﺖ‪.‬‬
‫ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺗﻘﺮﻳﺐ اﻟﺘﻬﺬﻳﺐ ص‪ ،409‬ص‪.624‬‬

‫﴿ ‪﴾110‬‬

‫ﺷﺮوط »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫ﻣﻲﻛﻨـﺪ‪ ،‬ﻳـﺎ ﻫـﺮ ﻛـﺲ روزي ﺑـﺮاي ﺧـﺪا روزه ﺑﮕﻴـﺮد ﺧﺪاوﻧـﺪ او را از آﺗـﺶ دور‬
‫ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬در ﻣﻮرد ﻫﻤﻪي اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬از اﻳـﻦ ﺧﻄـﺮ در اﻳﻤـﻦ ﻧﺨـﻮاﻫﻴﻢ‬
‫ﻣﺎﻧﺪ ﻛﻪ ﻳﻚ ﻓﺮد ﻣﻌﺎﻧﺪ ﺑﻴﺎﻳﺪ و ﺑﮕﻮﻳﺪ ﻫﺮ ﻛﺲ ﻛﺎري از اﻳﻦ ﻛﺎرﻫﺎ اﻧﺠﺎم دﻫﺪ در واﻗﻊ‬
‫اﻳﻤﺎن ﺧﻮد را ﺗﻜﻤﻴﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻗﻠﺒﻲ و اﻗﺮار زﺑﺎﻧﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫و ﻫﻢ اﻛﻨﻮن ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﻣﺤﻜﻢ و ﻣﺘﻴﻦ‪ ،‬اﻗـﻮال اﺋﻤـﻪي ﺷـﺎﻓﻌﻴﻪ را در ﻣـﻮرد‬
‫ﺷﺮوﻃﻲ ﻛﻪ وﺟﻮد آﻧﻬﺎ در ﻓﺮد اﻗﺮار ﻛﻨﻨﺪه ﺑﻪ ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﻻزم اﺳـﺖ‪ -‬ﺗـﺎ از آن ﺳـﻮد‬
‫ﺑﺒﺮد‪ -‬ﻣﻲآورﻳﻢ‪.‬‬
‫]‪ [22‬از ﺟﻤﻠﻪي ﺷﺮوط ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ واﺟﺐ ﺑﻮدن ﺗﻠﻔﻆ ﺑﻪ آن ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻗﻠﺒﻲ‬
‫اﺳﺖ و اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ در اﻳﻦ ﺑﺎره ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﮔﺮ ﻳﻚ ﻣﺮد ﻛﺎﻓﺮ ﺑـﻪ اﻣﺎﻣـﺖ ﻧﻤـﺎز ﻳـﻚ‬
‫ﮔﺮوه ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﺎﻳﺴﺘﺪ و آﻧﻬﺎ از ﻛﻔﺮ او اﻃﻼع ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻳﺎ از آن ﻣﻄﻠﻊ ﺑﺎﺷـﻨﺪ در‬
‫ﻫﺮ دو ﺻﻮرت ﻧﻤﺎزﺷﺎن ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻴﺴﺖ و ﻧﻤﺎز آن ﻣﺮد ﻫﻢ ـ اﮔﺮ ﻗﺒﻞ از ﻧﻤﺎز دﻫﺎن ﺑـﻪ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻮدن ﻧﮕﺸﻮده ﺑﺎﺷﺪ ـ دﻟﻴﻞ ﺑﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻮدن او ﺗﻠﻘﻲ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﮔﺮ ﻓﺮد ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ از دﻳﻦ ﺑﺮﮔﺮدد‪ ،‬ﺑﻌﺪ در ﺣﺎل ارﺗﺪاد ﺑـﻪ اﻣﺎﻣـﺖ ﻧﻤـﺎز‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺎﻳﺴﺘﺪ‪ ،‬ﻧﻤﺎز ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﭘﺸﺖ ﺳﺮ او اﻳﺴﺘﺎده ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻴﻜﻪ ‪-‬ﻗﺒﻞ از اﻣﺎﻣﺘﺸﺎن‪-‬‬
‫اﻋﺘﺮاف ﺑﻪ ﺗﻮﺑﻪ و ﺑﺮﮔﺸﺖ از ارﺗﺪاد ﻧﻨﻤﻮده ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻴﺴﺖ‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [23‬ﭼﻮن ﺷﺎﻓﻌﻲ از ﻋﻘﻴﺪهاي ﻛﻪ ﺑـﺪان اﻳﻤـﺎن دارد ﭘـﺮده ﺑﺮداﺷـﺖ در اﺛﻨـﺎي آن‬
‫ﮔﻔﺖ‪» :‬و ﻗﻠﺒﻢ را ﺑﺮ آﻧﭽﻪ ﺑﺮ زﺑﺎن ﻣﻲراﻧﻢ ﮔﺮه ﻣﻲزﻧﻢ«‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [24‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﮔﻮاﻫﻲ دﻫﻨﺪه ﺑﻪ " ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ" در واﻗﻊ ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻛﻨﻨﺪه‬
‫و اﻗﺮار ورزﻧﺪهي ﻗﻠﺒﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻃﺮﻳﻖ زﺑﺎن و ﻗﻠﺐ ﺑﺪان اﻋﺘﺮاف ﻣﻲﻧﻤﺎﻳـﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨـﻲ‬
‫از ﺷﻬﺎدت و ﮔﻮاﻫﻲ ﻗﻠﺒـﻲ ﺷـﺮوع ﻣـﻲﻛﻨـﺪ ﺑﻌـﺪ ﮔـﻮاﻫﻲ و اﻗـﺮار زﺑـﺎﻧﻲ را ﺑـﺮ آن‬

‫‪ .١‬اﻻم ج‪ 1‬ص‪ 168‬و ﺗﻮﺿﻴﺢ داده ﻛﻪ ﺗﻮﺑﻪي ﻣﺮﺗﺪ ﺑﻪ واﺳﻄﻪي اﻗﺮار ﺑـﻪ ﻻاﻟـﻪاﻻاﷲ و ان ﻣﺤﻤـﺪاً‬
‫رﺳﻮلاﷲ و ﺑﺮاﺋﺖ از ادﻳﺎن ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺑﺎ اﺳـﻼم ﺧﻮاﻫـﺪ ﺑـﻮد‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﭽـﻪ در ام ج‪ 6‬ص‪ 159‬آﻣـﺪه‬
‫اﺳﺖ و در ص‪ 27‬ـ ‪ 28‬ﮔﺬﺷﺖ ﻛﻪ اﻳـﻦ ﺑﻌـﻴﻦ ﺧـﻮد ﻫﻤـﺎن وﺻـﻒ اﺳـﻼم اﺳـﺖ ﻛـﻪ اﮔـﺮ‬
‫ﻏﻴﺮﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﺪان اﻗﺮار ورزد ﻧﺰد ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺣﻜﻢ ﺑﻪ اﺳﻼﻣﺶ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ .٢‬رواﻳﺖ از اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ ﻫﻜﺎري »ورﻗﻪي ﺳﻮم از دﺳـﺘﻨﻮﻳﺲ« ﺑـﺎ ﺳـﻨﺪي ﻣﺘﺼـﻞ ﺑـﻪ اﺑﻮﺷـﻌﻴﺐ و‬
‫اﺑﻮﺛﻮر ﺻﺎﺣﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ‪ ،‬از ﺧﻮد ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ )ﻋﺒﺎرت(‬

‫﴿‪﴾111‬‬
‫ﻣﻲاﻓﺰاﻳﺪ‪«.‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [25‬اﺑﻦ ﺧﺰﻳﻤﻪ‪ ،‬ﭼﻮن اﺣﺎدﻳﺚ رواﻳﺖ ﺷﺪه در ﺷﺄن ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ را ذﻛﺮ ﻛﺮد و‬
‫ﮔﺮوﻫﻲ از آﻧﻬﺎ را ﺗﺄوﻳﻠﻲ ﻧﺎدرﺳﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺷﺮوع ﺑﻪ ذﻛﺮ ﻗﻴﻮدي ﻧﻤﻮد ﻛﻪ در رواﻳـﺎت‬
‫دﻳﮕﺮي آﻣﺪه و اﻳﻦ رواﻳﺎت را ﻣﻘﻴﺪ ﻣـﻲﻧﻤﺎﻳﻨـﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽـﻪ در ﻻاﻟـﻪاﻻاﷲ ﻗﻴـﺪ "ﻋـﻦ‬
‫ﺻﺪق" ﺑﺮ آن اﻓﺰوده اﺳـﺖ‪» :‬واﻟﺬي ﻧﻔﺴﻲ ﺑﻴﺪه ﻻ ﻳﻘﻮﻟﻬﺎ اﺣﺪ ﺻﺎدﻗﺎً اﻻ وﺟﺒﺖ ﻟﻪ‬
‫اﻟﺠﻨﺔ و ﺣﺮﻣﺖ ﻋﻠﻴﻪ اﻟﻨﺎر«‪» 2‬ﻗﺴﻢ ﺑﻪ آﻧﻜﻪ ﺟﺎﻧﻢ در دﺳﺖ اوﺳـﺖ ﻫـﻴﭻ ﻛـﺲ اﻳـﻦ‬
‫ﻛﻠﻤﻪ را ﺻﺎدﻗﺎﻧﻪ و از ﺗﻪ ﻗﻠﺐ ﺑﺮ زﺑﺎن ﻧﻤﻲآورد ﻣﮕﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺮاي او واﺟـﺐ و‬
‫آﺗﺶ ﺟﻬﻨﻢ ﺑﺮ وي ﺣﺮام ﻣﻲﮔﺮدد«‪.‬‬
‫]‪[26‬او ﺑﺎب ﻣﺴﺘﻘﻠﻲ در ﺷﺄن ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻗﺒﻠﻲ ﻣﻨﻌﻘﺪ ﻛـﺮده و در آن آورده اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﺷﻔﺎﻋﺖ رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( در ﺣﻖ ﻓـﺮد ﺗﺼـﺪﻳﻖ ﻛﻨﻨـﺪهي زﺑﺎﻧﻲ‪،‬ﺗﻨﻬـﺎ ﺑـﺮاي ﻛﺴـﻲ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻗﺒﻠﻲاش ﮔﻮاه و ﺷﺎﻫﺪي ﺑﺮ ﮔﻮاﻫﻲ زﺑﺎﻧﻲ او ﺑﺎﺷـﺪ‪ .‬ﻧـﻪ ﺑـﺮاي‬
‫ﻛﺴﻴﻜﻪ ﮔﻮاﻫﻴﺶ ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﺗﺼﺪﻳﻖ زﺑﺎﻧﻲ ﻣﻨﻔﺮد از ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻗﻠﺒـﻲ ﺑﺎﺷـﺪ و‬
‫ﺑﺮاي اﻳﻦ ادﻋﺎ ﺑﻪ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺮﻓﻮع اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻲورزد‪ ،‬ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺷﻔﺎﻋﺘﻲ ﻟﻤﻦ‬
‫ﺷﻬﺪ ان ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﻣﺨﻠﺼﺎ ﻳﺼﺪق ﻗﻠﺒﻪ ﻟﺴﺎﻧﻪ و ﻟﺴﺎﻧﻪ ﻗﻠﺒﻪ«‬

‫‪3‬‬

‫»ﺷﻔﺎﻋﺖ ﻣﻦ ﺑﺮاي ﻛﺴﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺨﻠﺼﺎﻧﻪ و از ﺗﻪ دل ﺑﻪ ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﮔـﻮاﻫﻲ‬
‫دﻫﺪ ﻗﻠﺒﺶ ﺑﺮ زﺑﺎﻧﺶ ﮔﻮاه و زﺑﺎﻧﺶ ﺑﺮ ﻗﻠﺒﺶ ﮔﻮاه ﺑﺎﺷﺪ«‪.‬‬
‫]‪ 27‬ـ ‪ [28‬و در ﻣﻌﻨﺎي دﻳﮕﺮي از اﺣﺎدﻳﺚ از رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( واژهي »اﻟﺨﻴﺮ« را‬
‫‪ .١‬ﺗﻌﻈﻴﻢ ﻗﺪراﻟﺼﻼﺓ ج‪ 2‬ص‪707‬‬
‫‪ .٢‬اﻳﻦ ﻟﻔﻆ در داﺳﺘﺎن ﻋﺘﺒﺎن ﺑﻦ ﻣﺎﻟﻚ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ ،‬و در ﭼﻨﺪ ﺟﺎي ﺑﺨﺎري از ﺟﻤﻠـﻪ ج‪ 1‬ص‪109‬‬
‫ﻛﺘﺎب اﻟﺼﻼﺓ ﺑﺎب اﻟﻤﺴﺎﺟﺪ ﻓﻲ اﻟﺒﻴﻮت‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ ج‪ 1‬ص‪ 242‬ـ ‪ ، 245‬ﻛﺘـﺎب اﻻﻳﻤـﺎن ﺑـﺎب‬
‫اﻟﺪﻟﻴﻞ ﻋﻠﻲ ان ﻣﻦ ﻣﺎت ﻋﻠﻲ اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ دﺧﻞ ﺍﻟـﺠﻨﺔ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ ،‬داﺳﺘﺎن ﻋﺘﺒـﺎن اﻟﻔـﺎظ ﻣﺘﻌـﺪدي‬
‫دارد‪ ،‬ﻣﺴﻠﻢ در ﺟﻠﺪ ‪ 1‬ص‪244‬ـ ‪ 245‬داﺳﺘﺎن را ﺑﺎ ﺳﻨﺪ ﻣﺆﻟﻒ ذﻛﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ اﺣﻤـﺪ‬
‫آﻧﺮا در ﺟﺎي ﺟﺎي ﻣﺴﻨﺪش آورده اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺰدﻳﻜﺘﺮﻳﻦ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻟﻔﻆ ﻣﺆﻟﻒ ﻋﺒﺎرﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در‬
‫ﻣﺴﻨﺪ ج‪ 4‬ص‪ 44‬آﻣﺪه اﺳﺖ و اﷲ اﻋﻠﻢ‬
‫‪ .٣‬اﺣﻤﺪ در ﻣﺴﻨﺪش ج‪ 2‬ص‪ 307‬رواﻳﺖ را ﺑﻪ ﻋﻴﻦ ﻟﻔﻆ ﻣﺆﻟﻒ آورده اﺳـﺖ‪ ،‬و اﻳـﻦ ﺣـﺪﻳﺚ از‬
‫اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه ﺑﻪ ﻏﻴﺮ اﻳﻦ ﻟﻔﻆ ﻣﺸـﻬﻮر اﺳـﺖ‪ .‬رواﻳـﺖ از ﺑﺨـﺎري ج‪ 1‬ص‪ ،33‬ﻛﺘـﺎب اﻟﻌﻠـﻢ ﺑـﺎب‬
‫اﻟﺤﺮص ﻋﻠﻲ اﻟﺤﺪﻳﺚ و در ﺟﺎﻫﺎي دﻳﮕﺮي آن را رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑـﺮاي اﺳـﺘﺪﻻل اﺑـﻦ‬
‫ﺧﺰﻳﻤﻪ و ﺗﺒﻮﻳﺐ آن ﺑﻪ ﻛﺘﺎب اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ج‪ 2‬ص‪ 696‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾112‬‬

‫ﺷﺮوط »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫ـ ﻛﻪ در دل ﻛﺴﻴﻜﻪ ﺑﻪ ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﮔﻮاﻫﻲ دﻫﺪ از آﺗﺶ ﺟﻬـﻨﻢ رﻫـﺎﻳﻲ ﻣـﻲﻳﺎﺑـﺪ ـ ﺑـﻪ‬
‫ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻗﻠﺒﻲ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ و ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻗﻠﺒﻲ ﻛﻨﺎﻳﻪ از ﺧﻴﺮ اﺳﺖ« ﭼﻨﺎﻧﭽـﻪ‬
‫رواﻳﺎت دﻳﮕﺮي را آورده ﻛﻪ ﺗﻠﻔـﻆ زﺑـﺎﻧﻲ را ﻣﻘﻴـﺪ ﺑـﻪ ﻗﻴـﺪ ﺗﺼـﺪﻳﻖ و ﻳﻘـﻴﻦ ﻗﻠﺒـﻲ‬
‫ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ‪ .‬و اﻳﻦ ﺗﻘﻴﻴﺪ را در راﺳﺘﺎي ﺑﻴﺎن اﻫﻤﻴﺖ اﻳـﻦ ﻣﻄﻠـﺐ ﺑـﺮ ﺗﺼـﺪﻳﻖ اﻓـﺰوده‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [29‬اﺑﻮ ﻋﻮاﻧﻪ اوﻟﻴﻦ ﺑﺎب ﻛﺘﺎب ﻣﺴﻨﺪ ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﻪ ﺑﻴﺎن ﻓﺮاﻳﺾ اﺧﺘﺼـﺎص داده‪،‬‬
‫ﻛﻪ اﮔﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎن آﻧﻬﺎ را ﻗﻮﻻً و ﻋﻤﻼً اﻧﺠﺎم دﻫﺪ وارد ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺎ ذﻛﺮ دﻟﻴﻞ ﺑـﺮ‬
‫اﻳﻨﻜﻪ »اﻗﺮار ﺗﻨﻬﺎ اﮔﺮ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻳﻘﻴﻦ ﻗﻠﺒﻲ ﻧﺒﺎﺷﺪ ﻫﻴﭻ ﺳﻮدي ﺑﺤﺎل اﻗﺮار ﻛﻨﻨﺪه ﻧﺨﻮاﻫﺪ‬
‫ﺑﺨﺸﻴﺪ« و ﺑﻪ ﺑﻴﺎن ادﻟﻪﻫﺎي ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [30‬اﺑﻮﺣﺎﺗﻢ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن »‪ «:‬ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺗﻮﺿﻴﺢ و ﺑﻴﺎن اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ اﻳﻨﻜﻪ‪ ،‬ﺑﻬﺸﺖ ﺗﻨﻬـﺎ‬
‫ﺑﺮاي ﻛﺴﻲ واﺟﺐ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﮔﻮاﻫﻲ دﻫـﺪ و ﺑـﻪ رﺳـﺎﻟﺖ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش)ص( اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺎورد‪ ،‬و اﻳﻦ ﺗﺼﺪﻳﻖ و اﻳﻤﺎن از روي ﻳﻘﻴﻦ از وي ﺳـﺮ زﻧـﺪ«‬

‫‪2‬‬

‫ﺑﻌﺪ ﺑﺎ ﺳﻨﺪ ﺧﻮﻳﺶ ﺣﺪﻳﺚ زﻳﺮ را رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪) .‬ﻣﺎ ﻋﻠﻲ اﻷرض ﻧﻔﺲ ﺗﻤﻮت‬
‫ﻻ ﺗﺸﺮك ﺑﺎﷲ ﺷﻴﺌﺎً و ﺗﺸﻬﺪ اﻧﻲ رﺳـﻮل اﷲ ﻳﺮﺟـﻊ ذﻟـﻚ اﻟـﻲ ﻗﻠـﺐ ﻣـﻮﻗﻦ اﻻ‬
‫ﻏﻔﺮﻟﻬﺎ(‬

‫‪3‬‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻫﻴﭻ اﺣﺪي در روي زﻣﻴﻦ وﺟﻮد ﻧﺪارد در ﺣﺎﻟﻲ ﺑﻤﻴﺮد ﻛـﻪ ﻫـﻴﭻ ﭼﻴـﺰي ﺑﺨـﺪا‬
‫ﺷﺮك ﻧﻮرزد و ﺑﻪ اﻳﻦ ﮔﻮاﻫﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ ﻣـﻦ رﺳـﻮل ﺧـﺪا ﻫﺴـﺘﻢ و اﻳـﻦ دوري از ﺷـﺮك و‬
‫ﮔﻮاﻫﻲ ﺑﻪ رﺳﺎﻟﺖ ﺑﻪ اﻳﻤﺎن و ﻳﻘﻴﻦ ﻗﻠﺒﻲ ﺑﺮﮔﺮدد‪ ،‬ﻣﮕﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻮرد ﻏﻔـﺮان و ﺑﺨﺸـﺶ واﻗـﻊ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد«‪.‬‬

‫وي ﻣﻘﺮر داﺷﺘﻪ ﻛﻪ ] ﺷﺮط ﻏﻔﺮان[ اﻗﺮار زﺑﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ و وﺟﻮب ﺻـﺪور اﻳـﻦ‬
‫ﺗﻠﻔﻆ و اﻗﺮار از ﻗﻠﺒﻲ ﻣﻤﻠﻮ از ﻳﻘﻴﻦ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫]‪ [31‬آﺟﺮي ﺑﻌﺪ از ﺑﻴﺎن و ذﻛﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻫﺮ ﻛﺲ از روي ﻳﻘﻴﻦ ﻗﻠﺒـﻲ‪ ،‬زﺑـﺎن‬
‫ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﺑﮕﺸـﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺷـﻬﺎدﺗﺶ او را ﻛﻔﺎﻳـﺖ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪ ،‬و ﻫـﺮ ﻛـﺲ ﺑـﺮاﻳﻦ ﺑﻤﻴـﺮد‬
‫‪ .١‬اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ج‪ 2‬ص‪699‬‬
‫‪ .٢‬اﻷﺣﺴﺎن ﻓﻲ ﺗﻘﺮﻳﺐ ﺻﺤﻴﺢ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ج‪ 1‬ص‪ 432‬ـ ‪433‬‬
‫‪ .٣‬ﺗﺨﺮﻳﺠﺶ در ص ‪ 65‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬

‫﴿‪﴾113‬‬
‫ﺟﺎﻳﮕﺎﻫﺶ ﺑﻬﺸﺖ ﺧﻮاﻫﺪ«‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬
‫‪1‬‬

‫ﺣﻜﻢ اﻳﻦ ﺳﺨﻦ آﺟﺮي ﻧﻴﺰ ﻫﻤﭽﻮن ﺣﻜﻢ ﺳﺨﻦ ﻗﺒﻞ از آن )اﺑﻮﺣﺎﺗﻢ( اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [32‬و در ﺑﺎﺑﻲ از ﻛﺘﺎﺑﺶ ‪،‬ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺑﻴﺎن اﻳﻨﻜﻪ‪» :‬اﻳﻤـﺎن ﻋﺒـﺎرت از ﺗﺼـﺪﻳﻖ ﻗﻠﺒـﻲ‪،‬‬

‫اﻗﺮار زﺑﺎﻧﻲ و ﻋﻤﻞ ﺟﻮارح اﺳﺖ«‪ .‬ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻛـﺮده‪ ،‬آورده اﺳـﺖ‪ `_~ }) :‬‬
‫‪] (kj i h g f e d c b a‬اﻟﺤﺠﺮات‪ :‬آﻳﻪ‪[14‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻋﺮﺑﻬﺎي ﺑﺎدﻳﻪﻧﺸﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﻳﻤﺎن آوردهاﻳﻢ ﺑﮕﻮ‪ :‬ﺷﻤﺎ اﻳﻤﺎن ﻧﻴـﺎوردهاﻳـﺪ ﺑﻠﻜـﻪ‬
‫ﺑﮕﻮﻳﻴﺪ ﺗﺴﻠﻴﻢ ﺷﺪهاﻳﻢ«‪.‬‬

‫و در ﺗﻮﺿﻴﺢ آﻳﻪ ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﻳﻦ ﺷﻤﺎ را ﻫﺪاﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﻪ ﺳﻮي اﻳﻨﻜﻪ" ﻋﻠﻢ ﻗﻠﺒﻲ ﺑـﻪ‬
‫اﻳﻤﺎن‪ ،‬ﺗﺼﺪﻳﻖ و ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد و زﺑﺎن ﮔﺸﻮدن ﺑﻪ ﻛﻠﻤﻪي ﺷﻬﺎدت اﮔﺮ ﺗـﻮأم‬
‫ﺑﺎ ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻗﻠﺒﻲ و ﻋﻤﻞ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺳﻮدي ﻧﺨﻮاﻫﻴﺪ ﺑﺨﺸﻴﺪ" ‪ ...‬و اﻣﺎ ﻓﺮض ﺑﻮدن اﻳﻤﺎن و‬

‫اﻗﺮار زﺑﺎﻧﻲ‪] ،‬ﺑﺮاﺳﺎس[ ﻓﺮﻣﻮده ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ V U T S) :‬‬
‫‪] (XW‬ﺑﻘﺮه‪ :‬آﻳﻪ‪[136‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﮕﻮ ﺑﻪ ﺧﺪا و ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺑﺴﻮي ﻣﺎ ﻓﺮود آﻣﺪه‪ ،‬اﻳﻤﺎن آوردﻳﻢ«‬

‫و ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻧﺺ دﻳﮕﺮ را آورده ﻛﻪ در آﻧﻬﺎ اﻟﺰام ﺑﻪ اﻗﺮار زﺑـﺎﻧﻲ وﺟـﻮد دارد‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨـﺪ‬
‫رواﻳﺖ‪» :‬اﻣﺮت ان اﻗﺎﺗﻞ اﻟﻨﺎس ﺣﺘﻲ ﻳﻘﻮﻟﻮا ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ«‬

‫‪2‬‬

‫»ﻣﺄﻣﻮرﻳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪام ﺑﺎ ﻣﺮدم )ﻣﺸﺮﻛﺎن( ﺑﺠﻨﮕﻢ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻴﻜﻪ ﻛﻠﻤﻪي ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ را ﺑﺮ زﺑﺎن ﻣﻲآورﻧﺪ«‪.‬‬

‫در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﻳﻦ ﻧﻮع از اﻳﻤﺎن ﺗﻠﻔﻈﻲ زﺑﺎﻧﻲ ﻓﺮض و واﺟﺐ اﺳﺖ«‬

‫‪3‬‬

‫]‪ [33‬ﺣﻠﻴﻤﻲ در اﺛﻨﺎي ﻛﻼم ﺧﻮد راﺟﻊ ﺑﻪ وﺟﻮب ﺗﻠﻔﻆ زﺑﺎﻧﻲ ﻫﻤـﺮاه ﺑـﺎ ﺗﺼـﺪﻳﻖ‬
‫ﻗﻠﺒﻲ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﮔﻮﻳﺪ‪ ...» :‬ﭼﻮن زﺑﺎن ﻫﻤﭽﻮن ﻗﻠﺐ ﻣﺤﻞ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ‪ ،‬آﻧﻜﻪ ﻗﺼـﺪ‬
‫اﻳﻤﺎن ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﺑﺮ ﻗﻠﺒﺶ ﺧﻄـﻮر ﻣـﻲﻛﻨـﺪ و ﻧﻔـﺲ ﺧـﻮد را ﺑـﺪان‬
‫ﻋﺎدت و ﭘﺮورش ﻣﻲدﻫﺪ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻣﻮﺣﺪ ﻗﻠﺒﻲ ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺷﻴﻮه زﺑﺎﻧﺶ‬
‫ﺑﻪ ﻣﺜﻞ آﻧﭽﻪ در دل ﻛﺴﺐ ﻛﺮده ﺑﻪ ﺣﺮﻛﺖ و ﺗﻠﻔﻆ درﻣﻲآﻳﺪ و ﺑﻘﺼﺪ ﺗﻌﺒﻴـﺮ از آﻧﭽـﻪ‬
‫‪ .١‬اﻟﺸﺮﻳﻌﻪ ص‪99‬‬
‫‪ .٢‬ﺗﺨﺮﻳﺠﺶ در ص‪ 27‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ .٣‬اﻟﺸﺮﻳﻌﻪ ص ‪114‬ـ ‪115‬‬

‫﴿ ‪﴾114‬‬

‫ﺷﺮوط »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫در دل دارد ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ آﻧﮕﺎه ﻣﻮﺣﺪ زﺑﺎﻧﻲ ﻧﻴﺰ ﻣﻲﮔﺮدد ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻮﺿﻴﺢ روﺷﻦ‬
‫ﺷﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺪام از ﻗﻠﺐ و زﺑﺎن ﻣﺤﻞ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﺸﻤﺎر ﻣﻲآﻳﻨﺪ«‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [34‬اﻣﺎ ﺑﻴﻬﻘﻲ در ﻛﺘﺎﺑﺶ »ﺷﻌﺐ اﻹﻳﻤﺎن« ﺑﺎﺑﻲ ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان »ﺑﺎب اﻟﺪﻟﻴﻞ ﻋﻠـﻲ انّ‬
‫اﻟﺘﺼﺪﻳﻖ ﺑﺎﻟﻘﻠﺐ و اﻷﻗﺮار ﺑﺎﻟﻠﺴﺎن اﺻﻞ اﻹﻳﻤﺎن و ان ﻛﻠﻴﻬﻤـﺎ ﺷـﺮط ﻓـﻲ اﻟﻨﻘـﻞ ﻋـﻦ‬
‫اﻟﻜﻔﺮ ﻋﻨﺪ ﻋﺪم اﻟﻌﺠﺰ« ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻛﺮده و در آن ﻧﺼﻮﺻﻲ آورده ﻛﻪ ﺑﺮ اﻳـﻦ ﻣﻌﻨـﺎ دﻻﻟـﺖ‬
‫ﻣﻲورزﻧﺪ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻳﻦ آﻳﺎت‪] (XW V U T S) :‬ﺑﻘﺮه‪ :‬آﻳﻪ‪[136‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﮕﻮﻳﻴﺪ اﻳﻤﺎن آوردﻳﻢ ﺑﺨﺪا و ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺑﺴﻮي ﻣﺎ ﻓﺮود آﻣـﺪه و آﻧﭽـﻪ ﺑﺴـﻮي‬
‫اﺑﺮاﻫﻴﻢ و اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﻓﺮود آﻣﺪه اﺳﺖ‪«.‬‬

‫و اﻳـــﻦ آﻳـــﻪ‪ h g f e d c b a `_~ }) :‬‬
‫‪] (kj i‬اﻟﺤﺠﺮات‪ :‬آﻳﻪ‪[14‬‬
‫ﺑﻌﺪ ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﺒﺮ داده ﻛﻪ ﻗﻮل ﻋﺎري از اﻋﺘﻘﺎد ﻗﻠﺒﻲ اﻳﻤﺎن ﺗﻠﻘﻲ ﻧﻤـﻲﺷـﻮد‬
‫ﺑﻠﻜﻪ اﮔﺮ ]ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻗﻮل زﺑﺎﻧﻲ[ در دل ﻧﻴﺰ اﻳﻤﺎن وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪﮔﻮﻳﻨﺪه ﻣﺆﻣﻦ ﺗﻠﻘﻲ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺨﺎﻃﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻴﺎن ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻗﻠﺒﻲ و اﻗﺮار زﺑﺎﻧﻲ ﺟﻤﻊ و اﺗﻔـﺎق ﺑﻮﺟـﻮد آورده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺳﻨﺖ ﻧﻴﺰ ﺑﺮ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻛﺘﺎب ﺑﺮ آن دﻻﻟﺖ ﻣﻲورزد ـ ﺑﻌﻴﻨﻪ ـ دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬و‬
‫ﺗﻌﺪادي از اﺣﺎدﻳﺚ و رواﻳﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻳﻦ ﻗﻴﺪ را آورده اﺳﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺣﺪﻳﺚ‪» :‬اﻣﺮت‬
‫ان اﻗﺎﺗﻞ اﻟﻨﺎس ﺣﺘﻲ ﻳﻘﻮﻟﻮا ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ«‬

‫‪2‬‬

‫و ﺣﺪﻳﺚ‪» :‬ﻓﻤﻦ ﻟﻘﻴﺖ‪ ‬ﻳﺸﻬﺪ ان ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﻣﺴﺘﻴﻘﻨﺎ ﺑﻬﺎ ﻗﻠﺒﻪ ﻓﺒﺸﺮه ﺑﺎﻟﺠﻨﺔ«‬

‫‪3‬‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪:‬‬

‫»ﻫﺮ ﻛﺲ را دﻳﺪي ﻛﻪ‪ ،‬از روي ﻳﻘﻴﻦ ﻗﻠﺒﻲ ﺑﻪ ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﮔﻮاﻫﻲ دﻫﺪ او را ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﻣﮋده ﺑﺪه«‬

‫و اﻣﺜﺎل اﻳﻦ دو رواﻳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [35‬ﺑﻐﺪادي ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬رﻛﻦ اول از ارﻛﺎن اﺳﻼم‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽـﻪ در رواﻳـﺖ آﻣـﺪه اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﮔﻮاﻫﻲ دادن ﺑﻪ »ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ و ﻣﺤﻤﺪاً رﺳﻮلاﷲ« اﺳﺖ و اﻳﻦ ﺷـﻬﺎدت ﺷـﺮوﻃﻲ دارد‬
‫ﻛﻪ از ﻣﻴﺎن آﻧﻬﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﺮط اﺷﺎره ﻧﻤﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺷـﻬﺎدﺗﺶ ﻧﺸـﺄت ﮔﺮﻓﺘـﻪ از‬
‫‪ .١‬اﻟﻤﻨﻬﺎج ﻓﻲ ﺷﻌﺐ اﻹﻳﻤﺎن ج‪ 1‬ص‪27‬‬
‫‪ .٢‬ﺗﺨﺮﻳﺠﺶ در ص‪ 27‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ .٣‬رواﻳﺖ از ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 1‬ص‪ 237‬ﻛﺘﺎب اﻻﻳﻤﺎن‪ ،‬ﺑﺎب اﻟﺪﻟﻴﻞ ﻋﻠﻲ ان ﻣﻦ ﻣﺎت ﻋﻠﻲ اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ دﺧﻞ‬
‫اﻟﺠﻨﻪ‪ ،‬و ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻳﻀﺎ ﻛﺘﺎب اﻻﻋﺘﻘﺎد ﻟﻠﺒﻴﻬﻘﻲ ص‪ 5‬ـ ‪6‬‬

‫﴿‪﴾115‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻗﻠﺒﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اﮔﺮ ﻣﻨﺎﻓﻖ آﻧﺮا ـ ﺑﺮﺧﻼف ﻋﻘﻴﺪه دروﻧﻲ ـ ﺑﺮ زﺑـﺎن آورد ﻧـﺰد‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺆﻣﻦ ﺑﺸﻤﺎر ﻧﻤﻲآﻳﺪ و از ﻋﻘﺎب آﺧﺮت ﻧﺠﺎت ﭘﻴﺪا ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ«‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [36‬ﺑﻐﻮي در ﻣﻘﺎم ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻳﻦ آﻳـﻪ‪ h g f e d c b a) :‬‬
‫‪] (kj i‬اﻟﺤﺠﺮات‪ :‬آﻳﻪ‪[14‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﮕﻮ اﻳﻤﺎن ﻧﻴﺎوردهاﻳﺪ ﺑﻠﻜﻪ ﺑﮕﻮﻳﻴﺪ اﺳﻼم آوردﻳﻢ و ﺗﺎ ﺑﻪ ﺣﺎل اﻳﻤﺎن وارد دﻟﻬـﺎي‬
‫ﺷﻤﺎ ﻧﮕﺮدﻳﺪه اﺳﺖ‪«.‬‬

‫»ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﺒﺮ داده ﻛﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ اﻳﻤﺎن ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻗﻠﺒﻲ اﺳﺖ و اﻗﺮار زﺑـﺎﻧﻲ‪ ،‬و اﻇﻬـﺎر‬
‫ﺷﻌﺎﻳﺮ دﻳﻨﻲ از ﺧﻮد ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ اﻋﻀﺎ ـ اﮔﺮ ﺗﻮأم ﺑﺎ ﺗﺼـﺪﻳﻖ ﻗﻠﺒـﻲ و اﺧـﻼص ﻧﺒﺎﺷـﺪ ـ‬
‫اﻳﻤﺎن ﺗﻠﻘﻲ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪«.‬‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [37‬اﺑﻦ ﺻﻼح ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﻧﻘﻞ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺮﻓﻮع ﻋﺜﻤﺎن »ﻣﻦ ﻣـﺎت و ﻫـﻮ ﻳﻌﻠـﻢ اﻧـﻪ‬

‫ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ دﺧﻞ اﻟﺠﻨﻪ«‪» 3‬ﻛﺴﻴﻜﻪ در ﺣﺎل ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﻻاﻟـﻪاﻻاﷲ از دﻧﻴـﺎ ﺑﻴـﺮون رود‪ ،‬وارد‬
‫ﺑﻬﺸﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪«.‬‬
‫ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺟﻤﻠﻪ »و ﻫﻮ ﻳﻌﻠﻢ« در ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻣـﺎ را وادار ﺑـﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔـﺖ ﻓﻘﻬـﺎ و ﺳـﺎﻳﺮ‬
‫اﻫﻞﺳﻨﺖ ﻧﻤﻲﮔﺮداﻧﺪ ﻛﻪ ﮔﻮﻳﻨﺪ‪» :‬ﻓﺮد ﺑﻪ ﻣﺠﺮد ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻗﻠﺒﻲ ﺑﺪون ﺗﻠﻔﻆ ﺑﻪ ﺷـﻬﺎدﺗﻴﻦ‬
‫ـ اﮔﺮ ﻗﺎدر ﺑﺪان ﺑﺎﺷﺪـ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺗﻠﻘﻲ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬ﭼﻮن ﺑﻪ ﺷﺮط ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪن آن ﺛﺎﺑـﺖ‬
‫ﺷﺪه‪ ،‬و اﺣﺎدﻳﺚ دﻳﮕﺮي آن را ﺑﻴﺎن ﻛﺮدهاﻧﺪ‪«.‬‬

‫‪4‬‬

‫]‪ [38‬اﻣﺎم ﻧﻮوي در ﻣﻘﺎم ﺷﺮح ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺮﻓﻮع اﺑـﻮﻫﺮﻳﺮه )ا(‪َ » :‬ﻓ ‪‬ﻤﻦ ﻟﻘﻴﺖ‪ ‬ﻣﻦ‬
‫ﺸ ‪‬ﻬﺪ‪ ‬ان ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﻣﺴﺘﻴﻘ ْﻨﺎَ ﺑﻬﺎ َﻗ ْﻠﺒ‪‬ﻪ‪«‬‬
‫وراء ﻫﺬا اﻟﺤﺎﺋﻂ‪ ‬ﻳ ْ‬

‫‪5‬‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اﮔﺮ ﻛﺴﻲ را ﭘﺸﺖ دﻳﻮار اﻳﻦ ﺣﻴﺎط ﻳﺎﻓﺘﻲ ﻛﻪ از ﺳﺮﻳﻘﻴﻦ ﻗﻠﺒﻲ دﻫﺎن ﺑﻪ ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ ﻣﻲﮔﺸﺎﻳﺪ«‪.‬‬

‫ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬در اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ دﻻﻟﺖ آﺷﻜﺎري ﺑﺮاي ﻣـﺬﻫﺐ اﻫـﻞ ﺣـﻖ وﺟـﻮد دارد‪ ،‬ﻛـﻪ‬
‫اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﺪون ﺗﻠﻔﻆ ﺑﻪ آن‪ ،‬ﻳﺎ ﺗﻠﻔﻆ ﺑﺪون اﻋﺘﻘﺎد ﻗﻠﺒـﻲ‪ ،‬ﻫـﻴﭻ ﺳـﻮدي ﻧـﺪارد‬
‫‪ .١‬اﺻﻮلاﻟﺪﻳﻦ ص ‪188‬‬
‫‪ .٢‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ج‪ 7‬ص‪350‬‬
‫‪ .٣‬ﺗﺨﺮﻳﺠﺶ در ص ‪ 93‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ .٤‬ﺻﻴﺎﻧﻪ ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ ص ‪172‬ـ ‪173‬‬
‫‪ .٥‬ﺗﺨﺮﻳﺠﺶ در ﺻﻔﺤﻪ ﻗﺒﻞ ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾116‬‬

‫ﺷﺮوط »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫ﺑﻠﻜﻪ ﻻزم اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﻤﻊ ﻣﻴﺎن ﻫﺮ دو ﺑﻮﺟﻮد آﻳﺪ‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [39‬و اﺟﻤﺎع اﻫﻞﺳﻨﺖ را ذﻛﺮ ﻛﺮده ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ‪:‬ﻓﺮد ﻣﺆﻣﻦ ﺣﻜﻢ ﺷـﺪه ﺑـﻪ اﻳﻤـﺎﻧﺶ‬
‫ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ »ﻗﻠﺒﺎً اﻋﺘﻘﺎد ﺟﺎزم و ﻳﻘﻴﻦ ﺧﺎﻟﻲ از ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺷﻚ و ﺷﺒﻬﻪ ﺑﻪ دﻳﻦ اﺳﻼم‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ آن‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﺗﻠﻔﻆ ﺑﻮرزد‪ .‬اﮔﺮ ﺗﻨﻬـﺎ ﺑـﺮ ﻳﻜـﻲ از اﻳـﻦ دو‬
‫اﻗﺘﺼﺎر ورزد ﺑﻬﻴﭻ وﺟﻪ از اﻫﻞ ﻗﺒﻠﻪ ﺑﺸﻤﺎر ﻧﻤﻲآﻳﺪ‪ ،‬اﮔﺮ در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻟﻜﻨﺖ‬
‫زﺑﺎﻧﻲ از ﺗﻠﻔﻆ ﺑﺪان ﻣﻌﺬور ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻌﺪ از ﭘﻴﺪا ﻛﺮدن اﻋﺘﻘﺎد دروﻧﻲ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ از‬
‫دﻧﻴﺎ ﺑﻴﺮون رود و اﻣﻜﺎن ﺗﻠﻔﻆ ﺑﺪان را ﭘﻴﺪا ﻧﻜﻨﺪ ﻳﺎ ﻏﻴﺮ اﻳﻦ ﻣـﻮارد‪ ،‬ﻫﻤﭽـﻮن اﻧﺴـﺎﻧﻲ‬
‫]ﺑﺪﻟﻴﻞ ﻣﻌﺬور ﺑﻮدن[ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪) .‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺑـﻪ ﺷـﻬﺎدﺗﻴﻦ ﺗﻠﻔـﻆ ﻧﻮرزﻳـﺪه‬
‫ﺑﺎﺷﺪ(‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [40‬اﻣﺎم ذﻫﺒﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﺮ اﻳﻦ اﻣﺮ ﻫﺸـﺪار داده و ﮔﻮﻳـﺪ‪» :‬ﻛﺴـﻴﻜﻪ ﻗـﺪرت ﺗﻠﻔـﻆ ﺑـﻪ‬
‫ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ را داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ وﻟﻲ از آن ﺧﻮدداري ورزد‪ ،‬ﻛﺎﻓﺮ ﺑﺸﻤﺎر ﻣﻲآﻳﺪ‪«.‬‬

‫‪3‬‬

‫]‪ [41‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در ﻧﺼﻲ ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻛﺮده ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ‪» :‬ﻛﺴﻴﻜﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﻋﻤـﻞ ﻧﻴﻜـﻮ اﻧﺠـﺎم‬
‫ﻧﺪاده ﺑﺎﺷﺪ اﻣﺎ ﺧﺎﺗﻤﻪي ﻋﻤﺮش ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﺑﺎﺷﺪ ﺣﻜﻢ ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑـﻮدﻧﺶ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد و اﺣﻜﺎم ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﺑﺮ او اﺟﺮا ﻣﻲﮔﺮدد و اﮔﺮ ﺗﻠﻔﻆ زﺑﺎﻧﻴﺶ ﺑـﺎ ﺗﺼـﺪﻳﻖ ﻗﻠﺒـﻲ‬
‫ﻣﻘﺎرن ﺑﺎﺷﺪ اﻳﻦ ﺗﺼﺪﻳﻖ و اﻗﺮار ﺑﺤﺎل او ﺳﻮدﺑﺨﺶ ﺧﻮاﻫـﺪ ﺑـﻮد اﻣـﺎ ﺑﺸـﺮط اﻳﻨﻜـﻪ‬
‫ﻫﻨﮕﺎم اﻗﺮار ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪي ﻗﻄﻊ اﻣﻴﺪ از زﻧﺪﮔﻲ ﻧﺮﺳﻴﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪4‬‬

‫‪ .١‬ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 1‬ص‪ ، 237‬ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻳﻀﺎ ج‪ 1‬ص‪244 ،197‬‬
‫‪ .٢‬ﭘﻴﺸﻴﻦ ج‪ 1‬ص‪149‬‬
‫‪ .٣‬ﺳﻴﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء ج‪ 14‬ص‪ ، 306‬ﻧﻘﻞ ﻛﻼم او ﺑﺼﻮرت ﺗﻔﺼﻴﻠﻲ در ﺷﺮط آﺗﻲ ـ ﺑﺤﻮل ﺧـﺪا ـ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪.‬‬
‫‪ .٤‬ﻋﺒﺎرت وارده »ﺑﺸﺮط ان ﻳﻜﻮن و ﺻﻞ اﻟﻲ ﺣﺪ اﻻﻧﻘﻄﺎع« ‪ . . .‬اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺧﻄـﺎ اﺳـﺖ و ﺻـﺤﻴﺢ‬
‫آن ﺑﺸﺮط ان ﻻ ﻳﻜﻮن اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺪﻟﻴﻞ آﻳﻪي ﺑﻌﺪ از آن‪ ،‬و ﺑﻨﺪه در ﻛﻼم ﺧﻮد اﺑـﻦ ﺣﺠـﺮ ﻋﺒـﺎرﺗﻲ‬
‫دﻳﺪهام ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ را ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ‪ .‬آﻧﺠﺎ ﻛﻪ در ﺟﻠﺪ ‪ 15‬ص‪ 43‬ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺗﻮﺑﻪ ﻫـﺮ ﭼﻨـﺪ در‬
‫ﻫﻨﮕﺎم ﺷﺪت ﻣﺮض ﻣﺮگ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷـﻮد ﺗـﺎ زﻣـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﻣﺮﺣﻠـﻪي ﻣﺸـﺎﻫﺪهي ]ﻣـﺮگ[‬
‫ﺳ َﻨﺎ( »آﻧﮕﺎه ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻲ رﺳﺪ‪ ،‬آﻧﮕﺎه ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﺪﻟﻴﻞ ) َﻓ ﱠﻠﻢ‪ ‬ﻳﻚ‪ ‬ﻳ ْﻨ َﻔﻌ‪‬ﻬ‪‬ﻢ‪ ‬ا‪‬ﻳ ‪‬ﻤﺎ ُﻧﻬ‪‬ﻢ‪َ ‬ﻟ ‪‬ﻤﺎ ر‪‬أَوا َﺑﺄْ ‪‬‬
‫ﻣﺼﻴﺒﺖ ]ﻣﺮگ[ را از ﺳﻮي ﻣﺎ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻤﺎﻧﺸﺎن ﻫﻴﭻ ﺳـﻮدي ﺑـﻪ ﺣـﺎل آﻧﻬـﺎ ﻧﺨﻮاﻫـﺪ‬
‫ﺑﺨﺸﻴﺪ«‪.‬‬

‫﴿‪﴾117‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫و در ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺸﺎﻫﺪه ي )ﻓﺮﺷﺘﻪ ي ﻣﺮگ( از ﻓﻬﻢ ﺧﻄﺎب و ﭘﺎﺳﺦ دادن آن ﻋﺎﺟﺰ و‬

‫ﻧﺎﺗﻮان ﺑﺎﺷﺪ و در اﺷﺎره ﺑـﻪ اﻳـﻦ ﻣﻮﺿـﻮع ﺑـﻪ آﻳـﻪي‪  b a `) :‬‬
‫‪] (ml k j  i h g f e d c‬ﻧﺴﺎء‪:‬‬
‫آﻳﻪ‪ [18‬اﺳﺘﺪﻻل ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺗﻮﺑﻪ ﺑﺮاي ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻧﻴﺴـﺖ ﻛـﻪ از ارﺗﻜـﺎب ﻣﻌﺎﺻـﻲ و اﻧﺠـﺎم اﻋﻤـﺎل ﺑـﺪ دﺳـﺖ‬
‫ﻧﻤﻲﻛﺸﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺎ وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از آﻧﻬﺎ در آﺳﺘﺎﻧﻪ ي ﻣﺮگ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺑﮕﻮﻳـﺪ‪ :‬ﻣـﻦ ﻫـﻢاﻛﻨـﻮن‬
‫ﺗﻮﺑﻪ ﻛﺮدم«‪.‬‬

‫]‪ [42‬و ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺳﺨﻦ از ﺣـﺪﻳﺚ‪» :‬اﺳﻌﺪ اﻟﻨﺎس ﺑﺸﻔﺎﻋﺘﻲ ﻳﻮم اﻟﻘﻴﺎﻣﺔ ﻣـﻦ ﻗـﺎل‬
‫ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﺧﺎﻟﺼﺎ ﻣﻦ ﻗﻠﺒﻪ او ﻧﻔﺴﻪ«‪ 2‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬در اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ دﻟﻴﻠـﻲ ﺑـﺮ اﺷـﺘﺮاط‬
‫ﺗﻠﻔﻆ ﺑﻪ دو ﻛﻠﻤﻪي ﺷﻬﺎده وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ در آن ﺟﻤﻠﻪي »ﻣﻦ ﻗﺎل« آﻣﺪه اﺳﺖ«‬
‫و از ﺟﻤﻠﻪ ﺷﺮوﻃﻲ ﻛﻪ ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ ﺑﻴﺎن ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺷﺮط ﻋﺎﻟﻢ ﺑﻮدن ﻓﺮد ﻧﺎﻃﻖ‬
‫ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎ و ﻣﻔﻬﻮم آن اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻧﻴﺰ ﺗﻮﺟﻪ اﺳﺎﺳﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﺮط ﻣﺒﺬول داﺷﺘﻪ‪،‬‬
‫و اﺣﻜﺎم ﻓﻘﻬﻲ ﻣﻬﻢ و ﻓﺮاواﻧﻲ ﺑﺮ آن ﺑﻨﺎ ﻧﻬﺎده اﺳﺖ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪي آﻧﻬﺎ‪:‬‬
‫]‪ [43‬ﺗﻘﺮﻳﺮ ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ‪ ،‬آﻧﻜﺲ ﻛﻪ ﺑﺨﺎﻃﺮ ارﺗﺪاد از دﻳﻦ ﻛﺸﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﺻـﺮﻓﺎً‬
‫ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ‪» :‬ﺑﻪ اﻳﻤﺎن اﻗﺮار ورزد و اﻗﺮارش ﺑﻌﺪ از ﺑﻠـﻮغ و ﻋﻘـﻞ ﺑﺎﺷـﺪ‪ .‬ﮔﻮﻳـﺪ‪:‬‬
‫ﻛﺴﻴﻜﻪ ﻗﺒﻞ از رﺳﻴﺪن ﺑﻪ زﻣﺎن ﺑﻠﻮغ اﻗﺮار ﺑﻪ اﻳﻤﺎن ورزد ـ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻋﺎﻗﻞ ﻧﻴﺰ ﺑﺎﺷـﺪ ـ‬
‫ﺑﻌﺪ از اﻗﺮار ﻗﺒﻞ از ﺑﻠﻮغ‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﻌﺪ از آن از دﻳﻦ ﺑﺮﮔﺮدد و ﭘﺲ از ﺑﻠﻮغ ﺗﻮﺑـﻪ ﻧﻜﻨـﺪ )از‬
‫ﺑﺎب ﺣﺪ ارﺗﺪاد( ﻛﺸﺘﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﭼﻮن اﻗﺮار و اﻳﻤﺎﻧﺶ در ﺣﺎل ﺑﻠﻮغ ﺻﻮرت ﻧﮕﺮﻓﺘـﻪ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻟﺬا ﺑﻪ او دﺳﺘﻮر داده ﻣﻲﺷﻮد اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺎورد و ﺑﺮ اﻳﻤﺎن ﺗﺸـﻮﻳﻖ ﻣـﻲﮔـﺮدد اﮔـﺮ‬
‫اﻳﻤﺎن ﻧﻴﺎورد ﻛﺸﺘﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬اﻣﺎ اﮔﺮ ﺑﻌﺪ از ﺑﻠﻮغ و در ﺣﺎل ﻣﺴـﺘﻲ اﻗـﺮار ﺑـﻪ اﻳﻤـﺎن‬

‫‪ .١‬ﺳﻌﺎدﺗﻤﻨﺪﺗﺮﻳﻦ اﻓﺮاد ﺑﻪ ﺷﻔﺎﻋﺖ ﻣﻦ در روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺎﻟﺼﺎﻧﻪ و از ﺻـﻤﻴﻢ ﻗﻠـﺐ‬
‫ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ را ﺑﺮ زﺑﺎن آورد‬
‫‪ .٢‬ﻓﺘﺢاﻟﺒﺎري ج‪ 1‬ص‪297‬‬

‫﴿ ‪﴾118‬‬

‫ﺷﺮوط »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫ﺑﻮرزد ﺑﻌﺪ از آن ﭘﺸﻴﻤﺎن ﺷﻮد از او درﺧﻮاﺳﺖ ﺗﻮﺑﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﮔﺮ ﺗﻮﺑﻪ ﻛﺮد ﻛﻪ ﻫـﻴﭻ‪،‬‬
‫وﮔﺮﻧﻪ ﻛﺸﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻣﺎ اﮔﺮ ﻋﻘﻠﺶ از راه دﻳﮕﺮي‪ -‬ﻏﻴـﺮ از ﻣﺴـﺘﻲ ﻛـﺮدن‪ -‬از ﺳـﺮ‬
‫رﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ 1.‬از او ﺗﻮﺑﻪ درﺧﻮاﺳﺖ ﻧﻤﻲﺷﻮد و اﮔﺮ از ﺗﻮﺑﻪ ﻛﺮدن ﺳﺮﺑﺎز زﻧﺪ ﺑﺎز ﻛﺸـﺘﻪ‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮد«‬

‫‪2‬‬

‫و او ﻣﻘﺮر ﻓﺮﻣﻮده ‪،‬ﮔﺮدﻧﻲ ﻛﻪ در ﻛﻔﺎرﺗﻬﺎ ﻣﻮرد آزاد ﺷﺪن واﻗﻊ ﻣﻲﺷﻮد ﮔﺮدن ﻓـﺮد‬
‫اﻳﻤﺎندار اﺳﺖ ﺑﻌﺪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را رﻋﺎﻳﺖ ﻛﺮده ﻛﻪ اﻳﻦ وﺻﻒ )ﻣﻮﻣﻨﻪ( در ﺟﺎي ﺧـﻮد‬
‫واﻗﻊ ﺷﻮد و ﺑﺮ دو ﻧﻮع از رﻗﺎب اﺷﺎره ﻣﻲورزد ﻛﻪ واﺟﺐ اﺳـﺖ ﻓـﺮد آزاد ﻛﻨﻨـﺪه از‬
‫ﻋﺎﻟﻢ ﺑﻮدن آﻧﻬﺎ ﺑﻪ اﻳﻤﺎن ﻳﻘﻴﻦ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و اﻳـﻦ دو ﮔـﺮدن‪ ،‬ﻳﻜـﻲ ﻓـﺮد ﺑـﻲزﺑـﺎن‪ ،‬و‬
‫دﻳﮕﺮي ﻛﺴﻴﻜﻪ ﻗﺒﻞ از رﺳﻴﺪن ﺑﻪ دوران ﺑﻠﻮغ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﭘـﺪر و ﻣـﺎدر ﻛـﺎﻓﺮش ﺗﻮﺳـﻂ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ اﺳﺎرت ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه و ﺑﻪ ﺑﺮده ﺗﺒﺪﻳﻞ ﮔﺸﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺷـﺎﻓﻌﻲ در اﻳـﻦ ﻣـﻮرد‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﮔﺮ ﻛﻨﻴﺰي ﺑﻲزﺑﺎن ﻣﺆﻣﻦ ﺑﻪ دﻧﻴﺎ آﻣﺪه ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﺎ اﺷﺎره ﺑـﻪ اﻳﻤـﺎن اﻋﺘـﺮاف‬
‫ورزد و ﻧﻤﺎز ﺑﺨﻮاﻧﺪ و اﺷﺎرهاش ﻣﻔﻬﻮم و ﻣﻌﻠﻮم ﺑﺎﺷﺪ و ﻣـﺮدي او را از ﺑـﺎب ﻛﻔـﺎره‬
‫آزاد ﻛﻨﺪ‪ .‬انﺷﺎاﷲ او را ﻛﻔﺎﻳﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد )و ﺑﻌﻨﻮان ﻛﻔﺎره از وي ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷـﻮد(‬
‫و اﮔﺮ ﻳﻚ ﻛﻨﻴﺰ ﺑﻲزﺑﺎن از ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺷﺮك ﺑﻪ ﺳﻮي ﻣﺎ آﻣﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺑـﻪ اﻳﻤـﺎن اﺷـﺎره‬
‫ﻛﻨﺪ‪ .‬و ﻧﻤﺎز ﺑﺨﻮاﻧﺪ‪ ،‬و اﺷﺎرهاش ﻗﺎﺑﻞ ﻓﻬﻢ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬آﻧﮕﺎه او را آزاد ﻛﺮد‪ ،‬انﺷﺎءاﷲ‪ ،‬او را‬
‫ﻛﻔﺎﻳﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪ .‬اﻣﺎ آﻧﭽﻪ ﻧﺰد ﻣﻦ ﻣﺤﺒﻮﺑﺘﺮ ﺟﻠﻮه ﻣﻲﻛﻨﺪ اﻳﻦ اﺳـﺖ ﻛـﻪ او را آزاد‬
‫ﻧﻜﻨﺪ ﻣﮕﺮ اﻳﻨﻜﻪ اﻗﺮار ﺑﻪ اﻳﻤﺎن ﺑﻮرزد‪.‬‬

‫‪3‬‬

‫و اﮔﺮ دﺧﺘﺮﺑﭽﻪاي ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﭘﺪر و ﻣﺎدر ﻛـﺎﻓﺮش ﺑـﻪ اﺳـﺎرت ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن درآﻳـﺪ و‬
‫ﻫﻨﮕﺎم ﺑﻠﻮغ از ﺧﻮد ﻋﻘﻞ ﺑﺮوز دﻫﺪ و ﺑﻪ ﺗﻮﺻﻴﻒ اﺳﻼم ﺑﭙﺮدازد )او را از ﺑﺎب ﻛﻔـﺎره‬
‫آزاد ﻛﻨﺪ او را ﻛﻔﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ( اﻣﺎ اﮔﺮ ﺑﻪ دوران ﺑﻠﻮغ ﻧﺮﺳـﻴﺪه‪ ،‬او را از ﺑـﺎب ﻛﻔـﺎرت‬
‫‪ .١‬اﺳﺘﺜﻨﺎي ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑﺮاي ﻓﺮد ﻣﺴﺖ ﻧﺎﺷﻲ از ﻳﻚ ﻗﺎﻋﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ او در زﻣﻴﻨﻪ اﻗـﻮال و اﻓﻌـﺎل ﻓـﺮد‬
‫ﻣﺴﺖ ﺑﺮﮔﺰﻳﺪه و آن اﻳﻨﻜﻪ‪» :‬ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﺎده ﻧﻮﺷﻲ ﻛﻨﺪ و در ﺣﺎل ﻣﺴﺘﻲ ﻫﻤﺴـﺮ ﺧـﻮد را ﻃـﻼق‬
‫دﻫﺪ ﻃﻼﻗﺶ واﻗﻊ ﻣﻲﺷﻮد و ﻫﻤﻪي ﺣﺪود ﺷﺮﻋﻲ و ﻓﺮاﻳﺾ ﻧﻴﺰ ﺑﺮ وي واﻗﻊ ﻣﻲﺷـﻮﻧﺪ ﭼـﻮن‬
‫ﻣﻌﺼﻴﺖ ﺷﺮباﻟﺨﻤﺮ ﻫﻴﭻ ﻓﺮض و واﺟﺒﻲ از وي ﺳﺎﻗﻂ ﻧﻤﻲﻛﻨـﺪ‪ .‬ام ج‪ 5‬ص ‪ 253‬ﻣﺰﻧـﻲ ﻧﻴـﺰ‬
‫در اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ ص‪ 260‬ﺗﻌﻘﻴﺒﻲ ﺑﺮ آن ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ام ج‪ 6‬ص ‪159‬‬
‫‪ .٣‬در ﻣﺘﻦ ﺷﺎﻓﻌﻲ ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ اﻣﺎ آﻧﭽﻪ ﺻﺤﻴﺢ ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ »اﻗﺮار ﺑﻪ اﻳﻤﺎن ﺑﻮرزد« اﺳﺖ‪.‬‬

‫﴿‪﴾119‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻇﻬﺎرش آزاد ﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ آزادﺳﺎزي ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻴﻜﻪ ﺑﻪ ﺑﻠﻮغ ﻣـﻲرﺳـﺪ و در ﺣـﺎل ﺑﻠـﻮغ ﺑـﻪ‬
‫ﺗﻮﺻﻴﻒ اﺳﻼم ﻣﻲﭘﺮدازد او را ﻛﻔﺎﻳﺖ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ و اﮔﺮ ﺑﻌﺪاز ﺑﻠﻮغ ﺑﻪ ﺗﻮﺻـﻴﻒ اﺳـﻼم‬
‫ﺑﭙﺮدازد و در ﺟﺎ او را آزاد ﻛﻨﺪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻛﻔﺎرهي ﻇﻬﺎرش واﻗﻊ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫اﻳﻦ ﺷﺮط را در ﻣﻮرد ﻋﺪهي زن ﻫﻨﮕـﺎم اﺳـﻼم آوردن ﻳﻜـﻲ از زوﺟـﻴﻦ ﻛـﺎﻓﺮ‪ ،‬و‬
‫ﺗﺨﻠﻒ ﺑﻌﺪي ذﻛﺮ ﻛﺮده آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﮔﺮ ـ از زوﺟﻴﻦ ‪-‬آن ﻛـﻪ از اﺳـﻼم ﺗﺨﻠـﻒ‬
‫ﻣﻲورزد ﺑﻲزﺑﺎن ﻳﺎ ﻧﺎﻗﺺاﻟﻌﻘﻞ ﺑﺎﺷﺪ و اﻳﻦ وﺿﻌﻴﺖ ﺗﺎ زﻣﺎن اﻧﻘﻀﺎي ﻋـﺪه زن اداﻣـﻪ‬
‫ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ ﻋﺼﻤﺖ ﻣﻴﺎن آﻧﺪو ﻗﻄﻊ ﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬و اﮔﺮ ﻣﺮد ﺑﻪ ﺗﻮﺻﻴﻒ اﺳﻼم ﺑﭙـﺮدازد اﻣـﺎ‬
‫آﻧﺮا ﻓﻬﻢ ﻧﻜﻨﺪ ﻋﺼﻤﺖ ﻣﻴﺎن آﻧﺎن ﻗﻄﻊ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و اﻳﻦ ﻋﺼﻤﺖ ﺟﺰ ﺑـﺎ اﺳـﻼم آوردن‪،‬‬
‫آﻧﻬﻢ در ﺣﺎل ﺗﻌﻘﻞ آن ﺛﺒﺎت و دوام ﻧﺨﻮاﻫﺪ آورد‪«.‬‬

‫‪2‬‬

‫دﻗﺖ ﻛﻦ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺷﺮط ﻣﻬﻢ ـ ﻛﻪ ﻛﻠﻤـﻪي ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﺑـﺪون آن ﺑـﻲﻣﻌﻨـﻲ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﻣﺎﻧﺪ ـ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬آﻧﻬﻢ در ﺳﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻛﻪ ﻧﻴـﺎز ﺑـﺪاﻧﻬﺎ ﺷـﺪت و ﻗـﻮت‬
‫دارد‪ ،‬ﺣﺪي ﻛﻪ ﺑﺮ ﻣﺮﺗﺪ اﻗﺎﻣﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﺑﺮ ﻫﺮ ﻣﺮﺗﺪي اﻗﺎﻣﻪ ﻧﻤﻲﮔﺮدد‪ .‬ﻛﺴﻴﻜﻪ از اﻳﻤﺎﻧﻲ‬
‫ﻛﻪ ﻗﺒﻞ از ﺑﻠﻮغ و اﺗﻤﺎم ﻋﻘﻞ ﺑﺪان اﻗﺮار ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺮﺗﺪ ﮔـﺮدد‪ ،‬ﺣـﺪ ارﺗـﺪاد ﺑـﺮ او‬
‫اﻗﺎﻣﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬ﭼﻮن ﻫﻨﮕﺎم اﻗﺮار ﻣﻌﻨﻲ اﻳﻦ اﻳﻤﺎن را ﺑﺨﻮﺑﻲ درك و ﻓﻬﻢ ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫و ﭼﻮن ﺑﻪ دوران ﻛﻤﺎل ﻋﻘﻞ و دراﻳﺖ رﺳﻴﺪه از اﻳﻤﺎن ﻧﺎﻛﺎﻣﻞ و ﻧﺎﻗﺺ ﻣﺮﺗﺪ ﮔﺮدﻳـﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻟﺬا ﺣﺪ ارﺗﺪاد ﺑﺮ او اﻗﺎﻣﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻣﺎ اﮔﺮ ﺑﻌﺪ از ﻛﻤﺎل ﻋﻘـﻞ و ﺑﻠـﻮغ ‪،‬اﻳﻤـﺎن‬
‫ﺑﻴﺎورد ﺑﻌﺪ از آن ﺑﺮﮔﺮدد ﺑﺪون ﺷﻚ ﺑﺮ ارﺗﺪادش ﻛﺸﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﺳﺖ وﺿﻌﻴﺖ ﻛﺴﻴﻜﻪ در ﻫﻨﮕﺎم ﻣﻐﻠﻮب واﻗﻊ ﺷﺪن ﻋﻘﻠـﺶ اﻗـﺮار ﺑـﻪ‬
‫اﻳﻤﺎن ﺑﻮرزد‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﻫﻨﮕﺎم ﺳﺮ ﻋﻘﻞ آﻣﺪﻧﺶ ﻣﺮﺗـﺪ ﺷـﻮد از ﺑـﺎب ﺣـﺪ ارﺗـﺪاد ﻛﺸـﺘﻪ‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﭼﻮن ﻫﻨﮕﺎم اﻗﺮار و اﻋﺘﺮاف ﺑﻪ اﻳﻤﺎن ﻣﻌﻨﺎ و ﻣﻔﻬﻮم ﺷﻴﺌﻲ ﺑﺪان اﻗـﺮار ﺷـﺪه‬
‫)اﻳﻤﺎن( را درك ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﺳﺖ وﺿﻊ و ﺣﺎل ﺑﭽﻪي ﺻﻐﻴﺮ ﺑﻪ اﺳﺎرت رﻓﺘﻪ و ﺑﻪ ﺑﺮده ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷـﺪه‬
‫اﮔﺮ در ﺣﺎل ﻏﻴﺮﺑﺎﻟﻎ ﺑﻮدن ﺑﻪ ﺗﻮﺻﻴﻒ اﺳﻼم ﺑﺮﺧﻴﺰد ﺑﻌـﺪ ﺑﻌﻨـﻮان ﻛﻔـﺎره آزاد ﺷـﻮد‪،‬‬
‫ذﻣﻪي ﻓﺮد آزاد ﻛﻨﻨﺪه ـ ﺑﻮﺳﻴﻠﻪي اﻋﺘﺎق او ـ ﻧﺰد اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ‪ ،‬از ﻛﻔﺎرت ﺑﺮاﺋـﺖ ﭘﻴـﺪا‬
‫‪ .١‬اﻻم ج‪ 5‬ص ‪281‬‬
‫‪ .٢‬ام ج‪ 5‬ص‪54‬‬

‫﴿ ‪﴾120‬‬

‫ﺷﺮوط »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن او ﻓﺮدي را آزاد ﻛﺮده ﻛﻪ در زﻣﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﺗﻮﺻﻴﻒ اﺳﻼم ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ ﻛﻪ ﺑـﺎ‬
‫ﻣﻔﻬﻮم و ﻣﻌﻨﺎي آن آﺷﻨﺎ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ‪ 1‬و ذﻣﻪي ﻓﺮد آزاد ﻛﻨﻨﺪه ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻴﻜﻪ ﻓﺮد آزاد ﺷﺪه‬
‫ﺑﻌﺪ از ﺑﻠﻮغ ﺑﻪ ﺗﻮﺻﻴﻒ درﺳﺖ دﻳﻦ ﺧﺪا ﺑﺮﻧﺨﺎﺳـﺘﻪ اﺳـﺖ‪ ،‬از ﻛﻔـﺎرت ﺑﺮاﺋـﺖ ﭘﻴـﺪا‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺧﻼﺻﻪ‪ ،‬ﺗﻮﺻﻴﻒ اﺳﻼم از اﻳﻦ ﺳﻪ ﮔﺮوه اﻋﺘﺒﺎر ﻧﺪارد ﻣﮕﺮ در ﺷﺮاﻳﻂ ﺑﻠﻮغ و ﺗﻤﺎم‬
‫و ﻛﻤﺎل ﻋﻘﻞ‪ ،‬ﺗﺎ ﻣﻌﻨﺎ و ﻣﻔﻬﻮم آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ ﺑﺪان اﻗﺮار ﻣﻲﻛﻨﺪ ـ از ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻟﻮازم آن‪-‬‬
‫ﺑﺨﻮﺑﻲ درك ﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬
‫]‪ [46‬و اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ را ﺑﺠﺎﻳﻲ ﻛﺸـﺎﻧﻴﺪ ﻛـﻪ ﺑﮕﻮﻳـﺪ‪» :‬ﺑـﺮ ﻫـﺮ ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﻲ‬
‫واﺟﺐ اﺳﺖ در ﺣﺪ ﺗﻮان زﺑﺎن ﻋﺮﺑﻲ را ﻳﺎد ﺑﮕﻴﺮد ﺗﺎ ﺑﻮاﺳﻄﻪي آن ﮔـﻮاﻫﻲ دﻫـﺪ ﻛـﻪ‬
‫"ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ و ان ﻣﺤﻤﺪاً ﻋﺒﺪه و رﺳﻮﻟﻪ" و ﻛﺘﺎب ﺧـﺪا را ﺗـﻼوت ﻛﻨـﺪ و ﺑـﻪ اذﻛـﺎر‬

‫واﺟﺒﻪ از ﺗﻜﺒﻴﺮ و ﺗﺴﺒﻴﺢ و ﺗﺸﻬﺪ و ﻏﻴﺮه‪ 2‬ﺗﻠﻔﻆ ﺑﻮرزد‪«.‬‬

‫ﻣﺨﻔﻲ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻠﺰم ﻛﺮدن ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ -‬از ﻃﺮف او‪ -‬ﺑﻪ اﻳﻦ اﻣﺮ‪ ،‬ﻣﻔﻴﺪ ﺿﺮورت ﻓﻬﻢ‬
‫ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ و ﻓﻬﻢ ﻣﻌﻨﺎي آﻧﻬﺎﺳﺖ ﻧﻪ ﻣﺠﺮد ﺑﺮ زﺑﺎن راﻧﺪن آﻧﻬﺎ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﻲ ﺑﺪون ﻓﻬﻢ‬
‫و درك آﻧﻬﺎ‪.‬‬
‫]‪ [47‬اﺑﻮﻣﻨﺼﻮر ﺑﻐﺪادي ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪ ﻛﻪ‪ »:‬ﮔﻮاﻫﻲ ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﻣﺤﻤﺪ رﺳﻮلاﷲ ﻣﻘﺒـﻮل‬
‫واﻗﻊ ﻧﻤﻲﺷﻮد و ﺻﺎﺣﺒﺶ ﺑﺮ آن ﺛﻮاب ﻧﻤﻲﮔﻴﺮد ﻣﮕﺮ در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﺑـﺮ ﺻـﺤﺖ آن‬
‫آﮔﺎه ﺑﺎﺷﺪ و از ﺳﺮ ﺷﻨﺎﺧﺖ و ﻣﻌﺮﻓﺖ آن را ﺑﺮ زﺑﺎن آورد‪«.‬‬

‫‪3‬‬

‫]‪ [48‬ﺑﻐﻮي ﻫﻨﮕﺎم ﺗﺄوﻳﻞ آﻳﻪ ي )‪  » º ¹ ¸ ¶ µ ´ ³‬‬
‫¼ ½ ¾ ¿‪] (À‬زﺧﺮف‪ :‬آﻳﻪ‪[86‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪ » :‬ﻣﺎﻟﻚ ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ ـ آﻧﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻏﻴﺮ او را ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨﺪـ ﺷﻔﺎﻋﺖ را ﻣﮕﺮ ﻛﺴـﻴﻜﻪ ﺑـﻪ‬
‫ﺣﻖ ﮔﻮاﻫﻲ دﻫﺪ‪ ،‬درﺣﺎﻟﻴﻜﻪ ﻣﻲداﻧﻨﺪ ]و ﺑﻪ ﮔﻮاﻫﻲ ﺧﻮد داﻧﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ[‪«.‬‬

‫ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻣﻨﻈﻮر از ﺷﻬﺎدت و ﮔﻮاﻫﻲ ﺑﺮ ﺣﻖ ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳـﺖ »و‪ ‬ﻫ‪‬ﻢ‪‬‬
‫‪ .١‬در ص ‪ ،28-27‬در ﻣﺒﺤﺚ اول ﮔﺬﺷﺖ ﻛﻪ ﺗﻮﺻﻴﻒ اﺳﻼم از ﻧﻈﺮ ﺷﺎﻓﻌﻲ»‪ «/‬ﻋﺒﺎرﺗﺴﺖ از‬
‫ﮔﻔﺘﻦ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ و ﺑﺘﺮي ﺟﺴﺘﻦ از ﻫﺮ دﻳﻨﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ اﺳﻼم ﻣﺨﺎﻟﻒ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .٢‬اﻟﺮﺳﺎﻟﻪ ص ‪48‬‬
‫‪ .٣‬اﺻﻮل اﻟﺪﻳﻦ ص ‪188‬‬

‫﴿‪﴾121‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫‪‬ﻳ ‪‬ﻌ َﻠﻤ‪‬ﻮنَ« ﻳﻌﻨﻲ آﻧﭽﻪ از راه زﺑﺎن ﺑﺪان ﮔﻮاﻫﻲ دادهاﻧﺪ ﻗﻠﺒﺎً ﻧﺴـﺒﺖ ﺑـﻪ آن ﺷـﻨﺎﺧﺖ و‬
‫ﻋﻠﻢ دارﻧﺪ‪.‬‬
‫]‪ [49‬اﺑﻦ ﺻﻼح از ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺮﻓﻮع ﻋﺜﻤﺎن‪» :‬ﻣﻦ ﻣﺎت و ﻫﻮ ﻳﻌﻠـﻢ اﻧـﻪ ﻻاﻟـﻪاﻻاﷲ‬
‫دﺧﻞ اﻟﺠﻨﺔ«‬

‫‪1‬‬

‫»ﻛﺴﻲ ﺑﺮ ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ از دﻧﻴﺎ ﺑﻴﺮون رود داﺧﻞ ﺑﻬﺸﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮدﻳﺪ‪«.‬‬

‫رد ﻧﻈﺮﻳﻪي ﺧﻮارج و ﻣﻌﺘﺰﻟﻪ را در ﻣﻮرد اﺑﺪي ﺑﻮدن ﻣﺮﺗﻜﺐ ﮔﻨﺎه ﻛﺒﻴـﺮه در آﺗـﺶ‬
‫ﺟﻬﻨﻢ اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﺑﺮ اﻳﻦ اﻣﺮ ﻧﻴﺰ ﺗﻨﺒﻴﻪ ﻛﺮده ﻛﻪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻗﻠﺒـﻲ‬

‫ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺪون ﻧﻄﻖ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﺑﺮاي ﺣﻜﻢ ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻮدن ﻓﺮد ﻛﺎﻓﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ 2.‬ﻛـﻪ ﻣﻔﻴـﺪ‬
‫اﻳﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻮن ﻣﻌﺮﻓﺘﻲ ﺿﻤﻦ ﺷﺮوط ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ ﺑﺸﻤﺎر ﻣﻲآﻳﺪ‪.‬‬
‫]‪ [50‬ﻧﻮوي ﻫﻢ‪ 3‬ﺳﺨﻦ ﻗﺎﺿﻲ ﻋﻴﺎض‪ 4‬را درﺑﺎرهي ﺣﺪﻳﺚ ﭘﻴﺸﻴﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﻧﻘﻞ ﻛﺮده‬
‫و ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺑﻌﻀﻲ اوﻗﺎت ﻛﺴﻴﻜﻪ ﻋﻘﻴﺪه دارد ﻛﻪ ﻣﺠﺮد ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻗﻠﺒـﻲ ﺑـﺪون ﺗﻠﻔـﻆ ﺑـﻪ‬
‫ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﺳﻮدﻣﻨﺪ واﻗﻊ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬او ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻋﻴﻦ اﻳـﻦ ﺣـﺪﻳﺚ اﺳـﺘﺪﻻل ﻣـﻲورزد‪،‬‬

‫ﭼﻮن ﻣﺘﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺑﺮ ﻋﻠﻢ اﻗﺘﺼﺎر ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﺬﻫﺐ اﻫﻞﺳﻨﺖ ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻴﭽﻜﺪام ﺑﺪون دﻳﮕﺮي ﺳـﻮدﻣﻨﺪ ﻧﺨﻮاﻫـﺪ ﺑـﻮد‪ ،‬و‬
‫ﻓﺮد را از آﺗﺶ دوزخ ﻧﺠﺎت ﻧﺨﻮاﻫﺪ داد‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﻛﺴﻴﻜﻪ ﺑﺨﺎﻃﺮ داﺷﺘﻦ ﻣﺸﻜﻞ و آﻓﺘـﻲ‬
‫در زﺑﺎن از ﺗﻠﻔﻆ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﻋﺎﺟﺰ ﺑﺎﺷﺪ‪«...‬‬
‫ﻧﻮوي ﻧﻴﺰ اﻳﻦ ﻗﻮل ﻗﺎﺿﻲ ﻋﻴﺎض را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻛﺮده اﺳﺖ در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻫﻤﭽﻮن اﻳﻦ اﺳـﺖ‬
‫ﻛﻪ ﺧﻮد آﻧﺮا ﮔﻔﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬زﻳﺮا ﻗﺒﻞ از ﻧﻘﻞ ﻗﻮل ﻗﺎﺿﻲ ﻋﻴﺎض ﮔﻮﻳـﺪ‪» :‬ﻗﺎﺿـﻲ ﻋﻴـﺎض‬
‫ﻛﻼم زﻳﺒﺎﻳﻲ دارد ﻛﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﮔﺮاﻧﺒﻬﺎي در آن ﺟﻤﻊ ﻛﺮده اﺳﺖ« و ﺑﻌﺪ از ﻧﻘـﻞ ﻗـﻮﻟﺶ‬

‫‪ .١‬ﺗﺨﺮﻳﺠﺶ در ص‪ 93‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﺻﻴﺎﻧﻪ ﺻﺤﻴﺢ اﻟﻤﺴﻠﻢ ص‪ 172‬ـ ‪173‬‬
‫‪ .٣‬ﻧﮕﺎ‪ :‬ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 1‬ص‪219‬‬
‫‪ .٤‬اﺑﻮﻟﻔﻀﻞ ﻋﻴﺎض ﺑﻦ ﻣﻮﺳﻲ اﻟﻴﺤﺼﺒﻲ اﻧﺪﻟﺴﻲ ﻣﺎﻟﻜﻲ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻣـﺪت ﻃـﻮﻻﻧﻲ ﻣﺴـﺌﻮﻟﻴﺖ ﺗﻮﻟﻴـﺖ‬
‫ﻣﻨﺼﺐ ﻗﻀﺎ را ﺑﻌﻬﺪه ﮔﺮﻓﺖ و از ﺳﻴﺮهي ﺣﻤﻴﺪهاي ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮد‪ ،‬در ﻋﻠـﻢ ﺣـﺪﻳﺚ ﻣﻬـﺎرت‬
‫ﭘﻴﺪا ﻛﺮد و ﻛﺘﺎب اﻷﻛﻤﺎل ﻓﻲ ﺷﺮح ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ و ﻣﺸﺎرقاﻻﻧﻮار در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻏﺮﻳـﺐ اﻟﺤـﺪﻳﺚ‪،‬‬
‫و ﻛﺘﺎب اﻟﺸﻔﺎء و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ را ﺗﺄﻟﻴﻒ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻧﮕﺎ‪ :‬و ﻓﻴﺎت اﻻﻋﻴﺎن ﻻ ﺑﻦ ﺧﻠﻜـﺎن ج‪ 3‬ص ‪483‬ــ‬
‫‪ 485‬و اﻟﺴﻴﺮ اﺛﺮ ذﻫﺒﻲ ج‪ 2‬ص ‪212‬ـ ‪٢١٨‬‬

‫﴿ ‪﴾122‬‬

‫ﺷﺮوط »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﻳﻦ ﺳﺨﻦ در ﻧﻬﺎﻳﺖ زﻳﺒﺎﻳﻲ اﺳﺖ‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [51‬ذﻫﺒﻲ ﺑﻌﺪ از رواﻳﺖ ﻳﻜﻲ از اﻟﻔﺎظ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺬﻛﻮر ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻴﻜـﻪ ﺑﻨـﺪهي‬
‫ﺧﺪا از ﻫﺮ دﻳﻨﻲ ﺳﻮاي دﻳﻦ اﺳﻼم ﺑﺮاﺋﺖ ﻧﺠﺴﺘﻪ و از ﺳﺮﻳﻘﻴﻦ و اﻳﻤﺎن ﻛﺎﻣﻞ ﻛﻠﻤـﻪي‬
‫ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﺑﺮ زﺑﺎن ﻧﺮاﻧﺪه ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﻣﻔﻬﻮم ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﭘﻴﺪا ﻧﻜﺮده اﺳـﺖ‪ .‬اﮔـﺮ ﺑﺪاﻧـﺪ و ﺑـﺮ‬
‫ﺗﻠﻔﻆ ﺑﻪ آن ﻗﺎدر ﺑﺎﺷﺪ ﻣﻊاﻟﻮﺻﻒ از ﺑﺮ زﺑﺎن آوردن آن ﺧﻮدداري ورزد ﻛـﺎﻓﺮ ﺑﺸـﻤﺎر‬
‫ﻣﻲآﻳﺪ‪«.‬‬

‫‪2‬‬

‫و از ﺟﻤﻠﻪ ﺷﺮوﻃﻲ ﻛﻪ ﺑﻴﺎﻧﺶ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﺷﺮط اﺧﻼص ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻠﻔﻆ ﺑﻪ آن اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [52‬وﻣﺤﻤﺪﺑﻦ ﻧﺼﺮ ﻣﺮوزي ﺑﻌﺪ از رواﻳﺖ ﺣﺪﻳﺚ‪» :‬ﺟﺪدوا اﻳﻤﺎﻧﻜﻢ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮ‪ :‬ﻛﻴﻒ‬
‫ﻧﺠﺪد اﻳﻤﺎﻧﻨﺎ ﻳﺎ رﺳﻮلاﷲ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﺗﻘﻮﻟﻮا ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ«‬

‫‪3‬‬

‫)اﻳﻤﺎن ﺧﻮد را ﺗﺠﺪﻳﺪ ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬ﻋﺮض ﻛﺮدﻧﺪ اي رﺳﻮل ﺧﺪا اﻳﻤﺎن ﺧﻮد را ﭼﮕﻮﻧـﻪ ﺗﺠﺪﻳـﺪ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬بﮔﻮﻳﻴﺪ ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ«‬

‫»اﻳﻦ رواﻳﺖ دﻟﻴﻞ ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ ﻣﺨﻠﺼﺎﻧﻪ ﻛﻠﻤـﻪي ﻻاﻟـﻪاﻻاﷲ ﺑـﺮ زﺑـﺎن‬
‫آورد دﻟﻴﻞ اﻳﻤﺎن او ﺑﺸﻤﺎر ﻣﻲآﻳﺪ‪«.‬‬

‫‪4‬‬

‫]‪ [53‬اﺑﻦ ﻧﺼﺮ ﺣﺪﻳﺚ‪» :‬ﻣﻦ ﻗﺎل ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﻳﺮﺟﻊ ﺑﻬﺎ اﻟﻲ اﻟﻘﻠﺐ ﻣﺨﻠﺼﺎ«‬

‫‪5‬‬

‫»ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﮕﻮﻳﺪ ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ و اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ از ﺳﺮ اﺧﻼص از ﺗﻪ ﻗﻠﺒﺶ ﺑﻴﺮون آﻣﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪«.‬‬

‫را ذﻛﺮ ﻛﺮده‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺨﻠﺼﺎﻧﻪ از ﺗﻪ ﻗﻠﺐ آﻧﺮا ﺑﻪ زﺑﺎن آورد و ﮔـﻮاﻫﻴﺶ‬
‫ﻫﻤﭽﻮن ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻨﺎﻓﻘﺎن ﻧﺒﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﻛـﻪ ﻣـﻲﮔﻔﺘﻨـﺪ‪(i hgf e d c) :‬‬
‫]ﻣﻨﺎﻓﻘﻮن‪ :‬آﻳﻪ‪[1‬‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﮔﻔﺘﻨﺪ ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻲدﻫﻴﻢ ﻛﻪ ﻫﻤﺎﻧﺎ ﺗﻮ ﻓﺮﺳﺘﺎدهي ﺧﺪا ﻫﺴﺘﻲ«‪.‬‬
‫‪ .١‬ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 1‬ص ‪ 218‬ـ ‪220‬‬
‫‪ .٢‬ﺳﻴﺮاﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء ج‪ 14‬ص ‪306‬‬
‫‪ .٣‬رواﻳﺖ ﺑﻪ ﻣﺜﻞ اﻳﻦ از اﺣﻤـﺪ در اﻟﻤﺴـﻨﺪ ج‪ 2‬ص ‪ ،359‬و اﺑـﻮﻧﻌﻴﻢ در اﻟﺤﻠﻴـﻪ ج‪ 2‬ص ‪ 357‬و‬
‫ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻏﺮﻳﺐ اﺳﺖ از ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺤﻤﺪ ﭘﺴﺮ واﺳﻊ‪ ،‬ﺻﺪﻗﻪي ﺑﻦ ﻣﻮﺳﻲ ﺑﺪان ﻣﺘﻔﺮد ﮔﺸﺘﻪ اﺳـﺖ‪،‬‬
‫و اﻳﻦ ﺻﺪﻗﻪ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در اﻟﺘﻘﺮﻳﺐ ص ‪ 275‬در ﻣﻮرد او ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬راﺳﺘﮕﻮ اﺳـﺖ‬
‫اﻣﺎ اوﻫﺎﻣﻬﺎي دارد‪«.‬‬
‫‪ .٤‬ﺗﻌﻈﻴﻢ ﻗﺪراﻟﺼﻼﺓ ج‪ 2‬ص ‪782‬‬
‫‪ .٥‬اﻳﻦ رواﻳﺖ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻟﻔﻆ ﻧﻴﺎﻓﺘﻪام‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﻌﻨﺎﻳﺶ در ﭼﻨﺪ ﺣﺪﻳﺚ ﺗﻜﺮار ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫﴿‪﴾123‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪) :‬واﷲ ﻳﺸﻬﺪ اﻧﻬﻢ ﻟﻜﺎذﺑﻮن(‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪»:‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﺎﻧﺎ آﻧﻬﺎ دروغ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ«‪.‬‬

‫در اﻳﻦ آﻳﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺳﺨﻦ آﻧﻬﺎ را ﺗﻜﺬﻳﺐ ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻮن در واﻗﻊ ﺣـﻖ اﺳـﺖ‪،‬‬

‫ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻌﻀـﻲ از ﺳـﺨﻦ آﻧﻬـﺎ را ﺗﻜـﺬﻳﺐ ﻧﻤـﻮده اﺳـﺖ و ﻓﺮﻣـﻮده‪  k  j i) :‬‬
‫‪(l‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻴﺪاﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﻮ ﻓﺮﺳﺘﺎدة او ﻫﺴﺘﻲ«‪.‬‬

‫ﻳﻌﻨﻲ آﻧﭽﻨﺎن ﻛﻪ ﺧـﻮد اﻳﺸـﺎن ﻣـﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ‪ .‬ﺳـﭙﺲ ﺧـﺪا ﻓﺮﻣـﻮد‪  o n m) :‬‬
‫‪] (qp‬ﻣﻨﺎﻓﻘﻮن‪ :‬آﻳﻪ‪[1‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﻣﻨﺎﻓﻘﻴﻦ دروغ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ«‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﷲ ﺗﻌﺎﻟﻲ ﺑﺨﺸﻲ از ﺳﺨﻨﺎن آﻧﻬﺎ را ﺗﻜﺬﻳﺐ ﻛﺮده‪ ،‬ﻧﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺳﺨﻦ ﺑﺎﻃﻞ ﻳـﺎ‬
‫دروغ ﺑﺮ زﺑﺎن آورده ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [54‬اﺑﻦ ﺧﺰﻳﻤﻪ ﻧﻴﺰ اﻳﻦ ﻗﻴﺪ را در ﺑﺎﺑﻲ ﻛﻪ آﻧﺮا ﺑﺮاي ﺑﻴﺎن اﻳﻨﻜـﻪ ﺷـﻔﺎﻋﺖ ﻧﺼـﻴﺐ‬
‫ﻛﺴﻲ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﺨﻠﺼﺎﻧﻪ و از ﺗﻪ ﻗﻠﺐ ﺑﻪ وﺣﺪاﻧﻴﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﮔـﻮاﻫﻲ ﺑﺪﻫـﺪ ﺗﻨﻈـﻴﻢ‬
‫ﻛﺮده‪ ،‬آورده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [55‬او در رد‪ ‬ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﻄﻠﻘﻪ را ﺣﻤـﻞ ﺑـﺮ ﺗﺄوﻳﻠﻬـﺎي ﻏﻴﺮﻗﺎﺑـﻞ ﻗﺒـﻮل‬
‫ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻗﻴﺪﻫﺎي اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ را ﻛﻪ در ﻧﺼﻮص دﻳﮕﺮ آﻣﺪهاﻧﺪ ذﻛﺮ ﻛﺮده‪ ،‬ﻣﺜﻼً در ﻣﻘـﺎم‬
‫ﺑﻴﺎن ﺷﺮط اﺧﻼص‪ ،‬ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺮﻓﻮع ﻋﺘﺒﺎن ﺑﻦ ﻣﺎﻟﻚ را »ﻓﺎن اﷲ ﻗﺪ ﺣﺮم ﻋﻠﻲ اﻟﻨﺎر ان‬
‫ﺗﺄﻛﻞ ﻣﻦ ﻗﺎل ﻻاﻟﻪاﻻﷲ ﻳﺒﺘﻐﻲ ﺑﺬﻟﻚ وﺟﻪ اﷲ«‪ 3‬آورده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .١‬در ﺗﺤﺮﻳﺞ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ درص ‪ 95‬ﮔﺬﺷﺖ‪ .‬و ﺷﺎﻫﺪ در آن ﻟﻔﻆ » ﻳﺒﺘﻐﻲ ﺑﺬﻟﻚ وﺟﻪ اﷲ« ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‬
‫ﻛــﻪ ﻣﺼــﻨﻒ آن را در ﻛﺘــﺎب اﻟﺘﻮﺣﻴــﺪ ج‪ 2‬ص ‪ 785 ،783 ،782 ،775 ،775‬وارد ﻛــﺮده اﺳــﺖ‪ ،‬و‬
‫ﺑﺨﺎري اﻳﻦ ﻟﻔﻆ را در ﺟﺎﻫﺎﻳﻲ ﭼﻨﺪ رواﻳﺖ ﻛﺮده‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ در ج‪ ،7‬ص ‪ ،172‬ﻛﺘـﺎب اﻟﺮﻗـﺎق‪ ،‬ﺑـﺎب‬
‫ﻋﻤﻠﻲ ﻛﻪ ﺑﻮﺳﻴﻠﺔ آن رﺿﺎﻳﺖ ﺧﺪا ﻃﻠﺐ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و اﺣﻤﺪ در ﻣﺴﻨﺪش ج‪ 4‬ص ‪.44‬‬
‫‪ .٢‬ﺗﻌﻈﻴﻢ ﻗﺪراﻟﺼﻼﺓ ج‪ 2‬ص ‪707‬ـ‬
‫‪ .٣‬ﻛﺘﺎب اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ج‪ 2‬ص ‪.696‬‬

‫‪. 708‬‬

‫﴿ ‪﴾124‬‬

‫ﺷﺮوط »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪي ﺣﺪﻳﺚ‪» :‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ آﺗﺶ ﺣﺮام ﻛﺮده ﻛﻪ ﻛﺴﻲ را ﺑﺨﻮرد )ﺑﺴـﻮزاﻧﺪ( ﻛـﻪ در راه ﺧـﺪا و‬
‫ﻓﻘﻂ ﺑﺮاي او ﻛﻠﻤﻪي ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﺑﺮ زﺑﺎن ﺑﺮاﻧﺪ«‪.‬‬

‫و در ﻣﻘﺎم ﺑﻴﺎن اﻳﻦ ﺷﺮط ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻌﺎذ را آورده ﻛﻪ »ﻣﻦ ﺷﻬﺪان ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﻣﺨﻠﺼﺎ‬
‫دﺧﻞ اﻟﺠﻨﻪ«‬

‫‪1‬‬

‫»ﻫﺮﻛﺲ ﻣﺨﻠﺼﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﮔﻮاﻫﻲ دﻫﺪ وارد ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪«.‬‬

‫و ﺣﺪﻳﺚ ﻋﻤﺮ)ا( ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( ﺑﻪ او دﺳﺘﻮر داد در ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم ﺑﺎﻧﮓ‬
‫ﺑﺮآورد ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ ﻣﺨﻠﺼﺎﻧﻪ ﮔﻮاﻫﻲ دﻫﺪ ﻛﻪ »ﻻاﻟـﻪاﻻاﷲ وﺣـﺪه ﻻﺷـﺮﻳﻚ ﻟـﻪ« وارد‬
‫ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫و ﺣﺪﻳﺚ »ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻣﺨﻠﺼﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﮔﻮاﻫﻲ دﻫﺪ و ﮔﻮاﻫﻲ دﻫـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺤﻤﺪ ﻓﺮﺳﺘﺎده اوﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺮاي او واﺟﺐ ﻣﻲﺷﻮد‪«.‬‬

‫‪3‬‬

‫]‪ [56‬اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ذﻛﺮ ﺑﻴﺎن ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺗﻌﻠﻖ ﻣﻲﮔﻴـﺮد ﻛـﻪ‬
‫ﺑﻪ وﺣﺪاﻧﻴﺖ و ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﮔﻮاﻫﻲ ﺑﺪﻫﻨﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﮔﻮاﻫﻲ ﻧﺸﺄت ﮔﺮﻓﺘـﻪ از ﻳﻘـﻴﻦ‬
‫ﻗﻠﺒﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﻧﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﮔﻮاﻫﻲ زﺑﺎﻧﻲ ﺗﻨﻬﺎ ـ ﺑـﺪون اﺧـﻼص ـ ﻣﻮﺟـﺐ دﺧـﻮل ﺑﻬﺸـﺖ‬
‫ﺷﻮد‪ 4«.‬و ﺣﺪﻳﺚ‪» :‬ﻣﻦ ﺷﻬﺪ ان ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﻣﺨﻠﺼﺎ ﻣﻦ ﻗﻠﺒـﻪ دﺧـﻞ ﺍﻟــﺠﻨﺔ«‪ 5‬را ﺑﻌﻨـﻮان‬
‫ﮔﻮاه آورده اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [57‬اﺑﻮﻋﻮاﻧﻪ ﻧﻴﺰ اﺷﺎره ﺑﻪ ﺷﺮط اﺧﻼص ﻧﻤﻮده و ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻛـﻪ اﻗـﺮار ﺗﻨﻬـﺎ اﮔـﺮ‬
‫ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ اﺧﻼص ﻧﺒﺎﺷﺪ ﺳﻮدي ﻧﻤﻲﺑﺨﺸﺪ‪.‬‬

‫‪6‬‬

‫]‪ [58‬ﺧﻄﺎﺑﻲ در ﻣﻘﺎم ﺷﺮح ﺣﺪﻳﺚ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﻛﻪ در آن از اﺳﻼم‪ ،‬اﻳﻤـﺎن و اﺣﺴـﺎن‬

‫‪7‬‬

‫ﺳﺆال ﻛﺮد ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺳﺨﻦ ﮔﻮﻳﻨﺪه ﻛﻪ ﺳﺆال ﻣﻲﻛﻨﺪ اﺣﺴﺎن ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻣﻔﻴﺪ اﻳـﻦ اﺳـﺖ‬
‫‪ .١‬اﺣﻤﺪ در اﻟﻤﺴﻨﺪ ج‪ 5‬ص ‪ 236‬ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻳﻦ ﻟﻔﻆ را‪ ،‬از ﻣﻌـﺎذ ﺑﺼـﻮرت ﻣﺮﻓـﻮع‪ ،‬رواﻳـﺖ ﻛـﺮده‪ ،‬و‬
‫آﻟﺒﺎﻧﻲ در ﺻﺤﻴﺢ اﻟﺠﺎﻣﻊ ج‪ 2‬ص‪ 1098‬ﻣﺎﻧﻨﺪ آن را ﺑﻪ ﺑﺰار از اﺑﻮﺳﻌﻴﺪ ﻧﺴﺒﺖ داده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﻫﻴﺜﻤﻲ در ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺰواﺋﺪ ج‪ 1‬ص ‪ 161‬آن را ﺑﻪ اﺑﻮﻳﻌﻠﻲ و ﺑﺰار ﻧﺴﺒﺖ داده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .٣‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﻟﻔﻆ ﺑﺮاﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ آﮔﺎﻫﻲ و ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﺗﺨﺮﻳﺞ ﺣﺪﻳﺜﻲ ﻛﻪ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﺗﻮﻗﻒ ﭘﻴﺪا ﻧﻜﺮدهام‪ .‬اﻣـﺎ‬
‫ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﺗﺨﺮﻳﺞ ﺣﻴﺜﻲ ﻛﻪ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن در ﺻﺤﻴﺤﺶ ﺑﺎ ﻟﻔﻈﻲ ﻣﺸﺎﺑﻪ ﺑﻪ آن رواﻳـﺖ ﻛـﺮده‪ ،‬ﺑـﻪ ﺣـﻮا‬
‫ﺧﺪا‪ ،‬ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪.‬‬
‫‪ .٤‬اﻷﺣﺴﺎن ﻓﻲ ﺗﻘﺮﻳﺐ ﺻﺤﻴﺢ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ج‪ 1‬ص ‪429‬ـ ‪430‬‬
‫‪ .٥‬اﺣﻤﺪ ﻧﻴﺰ در ﻣﺴﻨﺪش ج‪ 5‬ص ‪ 236‬آﻧﺮا آورده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .٦‬اﻟﻤﺴﻨﺪ ج‪ 1‬ص ‪2‬‬
‫‪ .7‬ﺗﺤﺮﻳﺞ آن در ﻣﺒﺤﺚ اول در ص ‪ 33‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬

‫﴿‪﴾125‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻣﻌﻨﺎي اﺣﺴﺎن در اﻳﻨﺠﺎ اﺧﻼص اﺳﺖ و اﺣﺴﺎن ﺷﺮط ﺻﺤﺖ اﻳﻤﺎن و اﺳﻼم ﻫـﺮ دو‬
‫ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﺷﻮد و اﻳﻦ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﻪ ﺗﻮﺻﻴﻒ و ﺑﻴﺎن ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ‬
‫ﺑﺮﺧﻴﺰد و اﻋﻤﺎﻟﻲ اﻧﺠﺎم دﻫﺪ اﻣﺎ ﺗﻮأم ﺑﺎ ﻧﻴ‪‬ﺖ و اﺧﻼص ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬آن ﻓﺮد ﻣﺤﺴﻦ ﺗﻠﻘـﻲ‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬و اﻳﻤﺎﻧﺶ در ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺻﺤﻴﺢ و ﻛﺎﻣﻞ ﺑﺸﻤﺎر ﻧﻤﻲآﻳﺪ ﻫﺮ ﭼﻨـﺪ ﺧـﻮﻧﺶ در‬
‫ﺣﻜﻢ‪ ،‬از رﻳﺨﺘﻪ ﺷﺪن ﻣﺤﻔﻮظ اﺳﺖ و رﻳﺨﺘﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬و ﺑـﺪﻳﻦ وﺳـﻴﻠﻪ از ﺟﻤﻠـﻪي‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺸﻤﺎر ﻣﻲآﻳﺪ‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [59‬ﺑﻐﻮي ﻧﻴﺰ ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪ ﻛﻪ »اﻗﺮارزﺑﺎﻧﻲ و اﻧﺠﺎم ﺷـﻌﺎﻳﺮ ﺑـﺪون اﺧـﻼص اﻳﻤـﺎن‬
‫ﺗﻠﻘﻲ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪«.‬‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [60‬و از ﺟﻤﻠﻪ ﺷﺮوﻃﻲ ﻛﻪ ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪاﻧﺪ ﺷﺮط اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺗﻤﺎﻣﻲ آﻧﭽـﻪ ﻛـﻪ رﺳـﻮل‬

‫ﺧﺪا )ص( آورده اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ اﻧﻘﻴﺎد و ﺗﺴﻠﻴﻢ در ﺑﺮاﺑﺮ اﻣﺮ ﺧﺪا و رﺳﻮﻟﺶ و در اﻳـﻦ‬
‫ارﺗﺒﺎط اﺑﻦ ﻧﺼﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﻳﻤﺎن اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺪا اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺎوري و ﺑﻪ ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ او‬
‫اﻋﺘﺮاف ورزي و ﺑﺎ ﻗﻠﺐ و زﺑﺎن ﺑﻪ او ﺗﺼﺪﻳﻖ ﺑﻮرزي‪ ،‬و ﺗﺴﻠﻴﻢ او و اواﻣﺮ او ﺷﻮي و‬
‫ﻋﺰم راﺳﺦ در اﻧﺠﺎم دﺳﺘﻮرات او داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻲ ﺑﺪون اﻳﻨﻜﻪ ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ ﺳﺮﭘﻴﭽﻲ ﺑﻪ دل راه‬
‫ﺑﺪﻫﻲ و ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ ﺗﻜﺒﺮ و ﻣﻌﺎﻧﺪت از ﺧﻮد ﻧﺸﺎن دﻫﻲ‪ ،‬اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺮدي در واﻗـﻊ ﻣـﻼزم‬
‫اﺳﺒﺎب ﻣﺤﺒﺖ او ﺑﻮدهاي و از اﺳﺒﺎب ﺧﺸﻢ او ﭘﺮﻫﻴﺰ ﻛﺮدهاي«‬

‫‪3‬‬

‫]‪ [61‬اﺑﻦ ﺧﺰﻳﻤﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺑﺎب ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺣﺪﻳﺚ رواﻳـﺖ ﺷـﺪه از رﺳـﻮل ﺧـﺪا‬
‫)ص( در ﻣﻮرد ﺑﻴﺮون راﻧﺪن ﻛﺴـﻴﻜﻪ ﺑـﻪ ﻻاﻟـﻪاﻻاﷲ ﮔـﻮاﻫﻲ دﻫـﺪ‪ ،‬از آﺗـﺶ دوزخ‪،‬‬
‫ﻣﻲﺗﺮﺳﻢ ﻛﻪ ﺑﺮﺧﻲ از اﻓﺮاد ﻧﺎدان اﻳﻦ رواﻳﺖ را ﺑﺸﻨﻮﻧﺪ و آن را ﺣﻤﻞ ﺑﺮ اﻳـﻦ ﻣﻌﻨـﻲ‬
‫ﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ اﻳﻦ ﻛﻠﻤﻪ را ـ ﺑﺪون ﺗﺼﺪﻳﻖ و اﻳﻤﺎن ﻗﻠﺒﻲ ـ ﺑﺮ زﺑـﺎن آورد از آﺗـﺶ‬
‫دوزخ ﺧﺎرج ﺷﻮد‪ ،‬و از روي ﺟﻬﻞ و ﻗﻠّﺖ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺑﻪ دﻳﻦ ﺧﺪا و اﺣﻜﺎم آن‪ ،‬و ﻋﺪم‬
‫ﻓﻬﻢ اﺧﺒﺎر و ﻓﺮﻣﻮدﻫﺎي رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( اﻳﻦ ﺳﺨﻦ را ﺑﺮ زﺑﺎن آورد‪ ،‬و از ﺳﺮ ﺟﻬﻞ‬
‫ﺑﻪ ﻣﺤﺘﻮاي اﺧﺒﺎر ﻣﺨﺘﺼﺮ و ﻣﻔﺼﻞ رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( ﺗﻮﻫﻢ ﺑﺒﺮد ﻛـﻪ ﻓـﺮد ﮔـﻮاﻫﻲ‬
‫دﻫﻨﺪه ﺑﻪ ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ‪ ،‬ﺑﺪون ﮔﻮاﻫﻲ دادن ﺑﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان ‪،‬ﻛﺘﺐ‪ ،‬ﺑﻬﺸﺖ و ﺟﻬﻨﻢ‪ ،‬ﺑﻌﺜﺖ‬
‫‪ .١‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺴﻨﻦ ج‪ 4‬ص ‪296‬‬
‫‪ .٢‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ج‪ 7‬ص ‪350‬‬
‫‪ .٣‬ﺗﻌﻈﻴﻢ ﻗﺪراﻟﺼﻼﺓ ج‪ 1‬ص ‪ 392‬ـ ‪393‬‬

‫﴿ ‪﴾126‬‬

‫ﺷﺮوط »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫و ﺣﺴﺎب و ‪ . . .‬وارد ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و ﻣﻦ از اﻳﻦ ﺑﺎﺑﺖ ﺑﺸﺪت ﻧﮕﺮان ﻫﺴﺘﻢ‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺳﺨﻦ اﺑﻦ ﺧﺰﻳﻤﻪ »‪ «:‬ﻛﻪ ﮔﻮﻳـﺪ‪ :‬ﺑـﺪون اﻳﻨﻜـﻪ ﮔـﻮاﻫﻲ دﻫـﺪ ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫ﭘﻴﻐﻤﺒﺮاﻧﻲ ﻓﺮﺳﺘﺎده و ‪ . . .‬اﺷﺎره ﺑﻪ اﻳﻦ دارد ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ‪ ،‬ﺑﻪ آﻧﭽـﻪ ﻛـﻪ رﺳـﻮل ﺧـﺪا‬
‫)ص( آورده اﺳﺖ اﻳﻤﺎن ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ از اﻳﻦ اﻣﻮر و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ‪ ،‬اﻗـﺮارش ﺑـﻪ ﻛﻠﻤـﻪي‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺳﻮدي ﺑﻪ ﺣﺎل او ﻧﻤﻲﺑﺨﺸﺪ ﭼﻮن او ﻫﻤﻪي ﺷﺮوط ﺗﻮﺣﻴﺪ را در ﺧﻮد ﻣﺤﻘﻖ‬
‫ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و ﺳﺨﻦ ﺟﺎﻣﻊ او ﻗﺒﻞ از ﺷﺮوع ﻧﻘﻞ ﻛﻼم ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ در ﻣـﻮرد اﻳـﻦ‬
‫ﻗﻴﺪﻫﺎ ﮔﺬﺷﺖ ﻛﻪ در ﺿﻤﻦ آﻧﻬﺎ اﺷﺎره ﺑﻪ اﻳﻦ ﻗﻴﺪ ﻧﻴﺰ وﺟﻮد داﺷﺖ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [62‬اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻧﻴﺰ ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺗﻮﺿﻴﺢ اﻳﻦ اﻣﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ‪ ،‬ﺟﺎن و ﻣـﺎل ﻓـﺮد ﺗﻨﻬـﺎ زﻣـﺎﻧﻲ‬
‫ﻣﺼﻮن و ﻣﺤﻔﻮظ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﻪي آﻧﭽﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( از ﺳﻮي ﺧـﺪا آورده‬
‫اﺳﺖ اﻳﻤﺎن داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ ﻋﻤﻼً آن را اﻧﺠﺎم دﻫـﺪ‪ ،‬ﺑـﺪون ﺗﻜﻴـﻪ زدن و‬
‫اﻋﺘﻤﺎد ﻛﺮدن ﺑﺮ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﻛﻪ ﻗﺒﻼً آﻧﻬﺎ را ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻛﺮدﻳﻢ‪«.‬‬

‫‪3‬‬

‫ﺑﻌﺪ ﺣﺪﻳﺚ‪» :‬اﻣﺮت ان اﻗﺎﺗﻞ اﻟﻨﺎس ﺣﺘﻲ ﻳﻘﻮﻟﻮا ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ و آﻣﻨـﻮا ﺑـﻲ و ﺑﻤـﺎ‬
‫ﺟﺌﺖ ﺑﻪ ﻓﺎذا ﻓﻌﻠﻮا ذَ ‪‬ﻟﻚ‪ ‬ﻋﺼﻤﻮا ﻣﻨﻲ دﻣﺎﺋﻬﻢ«‪ 4‬را آورده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻣﺄﻣﻮرﻳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪام ﺑﺎ ﻣﺮدم )ﻣﺸﺮﻛﺎن( ﺑﺠﻨﮕﻢ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻛﻠﻤﻪي ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ را ﺑـﺮ‬
‫زﺑﺎن ﻣﻲآورﻧﺪ و ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻣﻦ آوردهام اﻳﻤﺎن ﻣﻲآورﻧﺪ‪ .‬اﮔﺮ اﻳﻦ ﻛﺎر را ﻛﺮدﻧﺪ ﺧﻮﻧﺸـﺎن از‬
‫ﻧﺎﺣﻴﻪي ﻣﻦ ﻣﺼﻮن و ﻣﺤﻔﻮظ اﺳﺖ‪.‬‬

‫]‪ [63‬ﺧﻄﺎﺑﻲ اﻳﻦ ﻟﻔﻆ را ﺑﻪ ﻫﻤﻪي ﺷﺮﻳﻌﺖ ﺗﻌﻤﻴﻢ داده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪5‬‬

‫]‪ [64‬آﺟﺮي ﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﻪ اﺣﺎدﻳﺚ رواﻳﺖ ﺷـﺪه اﺳـﺘﺪﻻل ﻛﻨـﺪ‪» :‬ﻣـﻦ ﻗـﺎل‬
‫ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ دﺧﻞ اﻟﺠﻨﻪ« ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻗﺒﻼً ﻧﻴـﺰ ﮔﻔﺘـﻴﻢ اﻳـﻦ ﻣﺮﺑـﻮط ﺑـﻪ‬
‫‪ .١‬ﻛﺘﺎب اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ج‪ 2‬ص ‪693‬‬
‫‪ .٢‬ﻧﮕﺎه‪ :‬ﭘﻴﺸﻴﻦ ص ‪93‬ـ ‪96‬‬
‫‪ .٣‬اﻷﺣﺴﺎن ﻓﻲ ﺗﻘﺮﻳﺐ ﺻﺤﻴﺢ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ج‪ 1‬ص ‪ 453‬و ﻧﮕﺎه‪ :‬ص ‪ 473‬ـ ‪440‬‬
‫‪ .٤‬رواﻳﺖ از ﻣﺴﻠﻢ در ج‪ 1‬ص‪ 210‬ﺑـﻪ ﻣﺎﻧﻨـﺪ آن در ﻛﺘـﺎب اﻹﻳﻤـﺎن‪ ،‬ﺑـﺎب اﻣـﺮ ﺑـﻪ ﻗﺘـﺎل ﻣـﺮدم‬
‫)ﻣﺸﺮﻛﺎن( ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ و در ان آﻣﺪه اﺳﺖ‪» :‬ﺣﺘﻲ ﻳﺸﻬﺪوا و ان ﻻ اﻟـﻪ اﻻ‬
‫اﷲ و ﻳﺆﻣﻨﻮا ﺑﻲ و ﺑﻤﺎﺟﺌﺖ ﺑﻪ« و اﻳﻦ در ﺣﺎﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن آم را در ﻗﺒﻞ از ﻣﻮﺿـﻌﻲ‬
‫ﻛﻪ ﺑﺪان اﺷﺎره ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻟﻔـﻆ »ﻓﺎذا ﺷﻬﺪوا ان ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ و آﻣﻨﻮا ﺑﻲ و ﺑﻤﺎﺟﺌﺖ ﺑـﻪ« رواﻳـﺖ‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬اﻹﺣﺴﺎن ج‪ 1‬ص ‪.299‬‬
‫‪ .5‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را در ﻓﺘﺢاﻟﺒﺎري ج‪ 26‬ص‪ 109‬از او ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫﴿‪﴾127‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫دوران ﻗﺒﻞ از ﻓﺮود آﻣﺪن ﻓﺮاﻳﺾ ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ـ ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ ذﻛﺮي ﻛﻪ ﻣﺎ از آن ﻛﺮدﻳﻢ‬
‫و اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﻋﻠﻤﺎي ﻣﺴﻠﻤﺎن) آﻧﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﺸﺎن را اﻫﻞ ﻋﻠﻢ ﺗﻮﺻـﻴﻒ ﻛـﺮده(‬
‫ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬آﻧﻬﺎ ﭘﻴﺸﻮاﻳﺎﻧﻲ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ آﻧﺎن اﻗﺘﺪا و ﺗﺄﺳﻲ ﻣـﻲﺷـﺪ‪ ،‬ﺑـﻪ اﺳـﺘﺜﻨﺎي اﻓـﺮاد‬
‫ﻣﺮﺟﺌﻪ ﻛﻪ از آﻧﭽﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﺗﺎﺑﻌﻴﻦ ﺑﻪ ﻧﻴﻜﻮي اﻳﺸﺎن ﺑﺮ آن ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺎرج ﮔﺸﺘﻪاﻧﺪ‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [65‬ﻧﻮوي ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻛﻪ ﺷﺮط اﻳﻤﺎن‪» :‬اﻗﺮار ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﻫﻤﺮاه ﺑـﺎ داﺷـﺘﻦ اﻋﺘﻘـﺎد‬
‫ﻗﻠﺒﻲ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ‪ ،‬و اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ ﻫﻤﻪي آﻧﭽﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان )ص( آورده اﻧﺪ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ و اﻳﻦ اﻣﺮ را‬
‫در اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺷﺮﻳﻒ ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪ ﻛﻪ‪» :‬اﻣﺮت ان اﻗﺎﺗﻞ اﻟﻨﺎس ﺣﺘﻲ ﻳﻘﻮﻟﻮا ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ‬
‫و ﻳﺆﻣﻨﻮا ﺑﻲ و ﺑﻤﺎ ﺟﺌﺖ ﺑﻪ«‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [66‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻣﻘﺮر ﻓﺮﻣﻮده ﻛﻪ اﮔﺮ ﻓﺮد ﻛﺎﻓﺮ اﻗﺮار ﺑﻪ ﺷـﻬﺎدﺗﻴﻦ ﺑـﻮرزد ﺣﻜـﻢ ﺑـﻪ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻮدﻧﺶ ﻣﻲﺷﻮد و در ﺗﻌﻠﻴﻞ اﻳﻦ ﺣﻜـﻢ ﮔﻮﻳـﺪ‪» :‬از ﻟـﻮازم اﻳﻤـﺎن ﺑـﻪ ﺧـﺪا و‬
‫رﺳﻮﻟﺶ ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻫﻤﻪي آن ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ از آﻧﻬﺎ ﺑﻪ اﺛﺒﺎت رﺳﻴﺪه‪ ،‬و اﻟﺘـﺰام ﺑـﻪ‬
‫آن اﺳﺖ‪ ،‬و اﻳﻦ اﻣﺮ ﺑﺮاي ﻛﺴﻴﻜﻪ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﮔﻮاﻫﻲ ﺑﺪﻫﺪ ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪«.‬‬

‫‪3‬‬

‫و ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺷﺮح ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺸـﻬﻮر‪» :‬ﺑﻨﻲ اﻹﺳﻼم ﻋﻠﻲ ﺧﻤﺲ‪ :‬ﺷﻬﺎدﺓ ان ﻻاﻟﻪاﻻاﷲ‬
‫و ان ﻣﺤﻤ‪‬ﺪاً رﺳﻮلاﷲ« ]‪ 4[67‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﮔﺮ ﺳﺆال ﺷﻮد ﭼـﺮا اﻳﻤـﺎن ﺑـﻪ ﻣﻼﺋﻜـﻪ و‬
‫ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان و ﺑﻘﻴﻪي ارﻛﺎن دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﺣﺪﻳﺚ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ‪ 5‬ﻣﺘﻀﻤﻦ آﻧﻬﺎﺳﺖ‪ ،‬را ذﻛﺮ ﻧﻜﺮده‬

‫‪ .١‬ﺍﻟﺸﺮﻳﻌﺔ ص‪ 100‬و ﺑﻪ ﺗﻌﻠﻴﻖ اﺑﻦ ﺻﻼح ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﺴـﺌﻠﻪ در ﺻـﻴﺎﻧﺔ ﺻـﺤﻴﺢ اﻟﻤﺴـﻠﻢ ص ‪ 175‬ـ‬
‫‪ 194‬ﻧﮕﺎه ﺷﻮد‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﺗﻌﻠﻴﻖ اﺑـﻦ رﺟـﺐ در ﺟـﺎﻣﻊ اﻟﻌﻠـﻮم و اﻟﺤﻜـﻢ ج‪ 1‬ص ‪ ، 523‬و‬
‫ﺳﺨﻨﺎﻧﻲ در اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ از ﻣﻨﺬري در اﻟﺘﺮﻏﻴﺐ و اﻟﺘﺮﻫﻴﺐ ج‪ 2‬ص ‪413‬ـ ‪ 414‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 1‬ص ‪ 212‬و ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻳﻀﺎ ج‪ 1‬ص ‪207‬‬
‫‪ .٣‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج‪ 28‬ص ‪126‬‬
‫‪ .٤‬رواﻳﺖ از ﺑﺨﺎري ج‪ 1‬ص ‪ 8‬ﻛﺘﺎب اﻻﻳﻤﺎن‪ ،‬دﻋـﺎﺋﻜﻢ اﻳﻤـﺎﻧﻜﻢ‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ ج‪ 1‬ص ‪176‬ــ ‪،177‬‬
‫ﻛﺘﺎب اﻷﻳﻤﺎن ﺑﺎب ﺑﻴﺎن ارﻛﺎن اﻻﺳﻼم‪ ،‬و ﻟﻔﻆ از ﺑﺨﺎري اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .٥‬ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺸﻬﻮري اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺘﻀﻤﻦ ﺳﺆال ﺟﺒﺮﺋﻴـﻞ از رﺳـﻮل ﺧـﺪا درﺑـﺎره اﻳﻤـﺎن و اﺳـﻼم و‬
‫اﺣﺴﺎن و ‪ ...‬اﺳﺖ‪ .‬و در آن ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﺑﻪ او ﺟﻮاب داد ﻛﻪ اﻳﻤـﺎن ﻋﺒﺎرﺗﺴـﺖ از اﻳﻤـﺎن ﺑـﻪ اﷲ و‬
‫ﻣﻼﺋﻜﻪ و ﻛﺘﺎبﻫﺎي آﺳﻤﺎﻧﻲ و رﺳﻮﻻن و روز آﺧﺮت و ﻗﻀﺎ و ﻗﺪر‪ ،‬ﻛﻪ ﺗﺨﺮﻳﺞ آن در ص ‪33‬‬
‫ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾128‬‬

‫ﺷﺮوط »ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ«‬

‫اﺳﺖ‪ ،‬در ﺟﻮاب ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﻣﻘﺼﻮد ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﺗﺼـﺪﻳﻖ رﺳـﻮل ﺧـﺪا )ص( در‬
‫)ﻫﻤﻪي( آﻧﭽﻪ ﻛﻪ آورده اﺳﺖ‪ ،‬ﻣـﻲﺑﺎﺷـﺪ ﭘـﺲ ﻣﺴـﺘﻠﺰم ﻫﻤـﻪي اﻋﺘﻘـﺎدات ﻣـﺬﻛﻮر‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [68‬و ﺑﻘﺎﻋﻲ ﺑﻌﺪ از ﺑﻴﺎن ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪» :‬اﻳﻦ ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﺑﺰرﮔﺘـﺮﻳﻦ ذﻛـﺮي‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮد را از وﺣﺸﺖﻫﺎ و اﺣﻮال ﺳﺮﺳﺎمآور ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻧﺠﺎت ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬و ﻫﻨﮕـﺎﻣﻲ‬
‫ﻋﻤﻠﻲ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻧﺎﻃﻖ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻧﺎﻓﻊ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ‪،‬اذﻋﺎن ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﺒﺎت‬
‫آن و ﻋﻤﻞﻛﺮدن ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬در ﻏﻴﺮ اﻳﻦﺻﻮرت ﺟﻬﻞ و ﻧﺎداﻧﻲ ﻣﺤﺾ اﺳﺖ‪«.‬‬

‫‪2‬‬

‫و در ﻧﻬﺎﻳﺖ‪ ،‬ﺑﺮ ﻛﺴﻴﻜﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﺮوط ﺗﺤﻘﻖ ﻣـﻲﺑﺨﺸـﺪ ـ ﺗـﺎ ﺑـﻪ ﺛـﻮاب آن‬
‫دﺳﺘﺮﺳﻲ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ ـ ﻻزم اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺷﺮوط ﺑﻤﻴﺮد و از دﻧﻴﺎ ﺑﻴﺮون ﺑـﺮود‪ .‬و‬
‫اﻳﻦ اﻣﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺰد ﻫﻴﭻ اﺣﺪي ﺟﺎي ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ ﺷﻚ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻦ وﺻﻒ ﺑﻌﻀـﻲ‬
‫از ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ –ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن‪ [69] -‬ﺑﺮ اﻳﻦ اﻣﺮ ﺗﺄﻛﻴﺪ ورزﻳﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ »ذﻛﺮ ﺑﻴـﺎن‬
‫اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮاي ﻛﺴﺎﻧﻲ واﺟﺐ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ‪-‬از ﺗﻪ دل‪ -‬ﺑﻪ ﻳﻘﻴﻨﻲ ﻛﻪ ﺗﻮﺻﻴﻔﺶ‬
‫ﻛﺮدﻳﻢ رﺳﻴﺪه ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﺮ آن از دﻧﻴﺎ ﺑﻴﺮون رود‪«.‬‬

‫‪3‬‬

‫و در ﭘﻲ آن ﺣﺪﻳﺚ »ﻣﻦ ﻣﺎت و ﻫﻮ ﻳﻌﻠﻢ اﻧﻪ ﻻاﻟـﻪاﻻاﷲ دﺧـﻞ اﻟﺠﻨـﺔ« را رواﻳـﺖ‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪4‬‬

‫]‪ [70‬ﺑﻴﻬﻘﻲ از اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ و اﻣﺜﺎل آن »ﺷﺮط ﻣﺘﻮﻓﺎ ﺷﺪن ﺑﺮ اﻳﻤﺎن ﺗﺎ ﻣﺴﺘﺤﻖ ورود‬
‫ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﺷﻮد‪ «.‬را ﺑﺮداﺷﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪5‬‬

‫از ﻫﻤﻪي آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﮔﺬﺷﺖ ﺗﻮﺟﻪ ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ ﺑﻪ ﺷﺮوط ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ و اﻫﺘﻤﺎم‬
‫ﻓﺮاواﻧﺸﺎن ﺑﻪ ﺗﺤﻘﻖ اﻳﻦ ﺷﺮوط روﺷﻦ ﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬ﺗﺎ ﺑﻮﺳـﻴﻠﻪي ﮔـﻮاﻫﻲ دادن ﺑـﻪ اﻳـﻦ‬
‫ﻛﻠﻤﻪي ﻃﻴﺒﻪ ﻣﻌﻨﺎﻳﻲ‪ ،‬ﻛﻪ ﺧﺪاي ﻋﺰوﺟﻞ و رﺳﻮﻟﺶ )ص( آﻧﺮا اراده ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺤﻘـﻖ‬
‫‪ .١‬ﻓﺘﺢاﻟﺒﺎري ج‪ 1‬ص ‪ ،101‬و ﻧﻴﺮ ﺗﻮﺟﻬﺶ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﺮط را ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ در ج‪ 1‬ص ‪341 ،198‬‬
‫‪ .2‬ﺷﻴﺦ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ در ﻓﺘﺢاﻟﻤﺠﻴﺪ ج‪ 1‬ص‪ ،126‬آن را از اﺻﻠﺶ »ﻳﺘﺴﺮ اﻟﻌﺰﻳﺰ اﻟﺤﻤﻴﺪ«‬
‫ص‪ ،76-75‬ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .٣‬اﻷﺣﺴﺎن ﺑﻪ ﺗﻘﺮﻳﺐ ﺻﺤﻴﺢ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ج‪ 1‬ص ‪ 430‬ـ ‪ ،431‬و ﻧﮕﺎ‪ :‬اﻳﻀﺎ ﺑﺎب ﻣﺸـﺎﺑﻪ آن در ج‪1‬‬
‫ص ‪.434‬‬
‫‪ .٤‬ﺗﺨﺮﻳﺠﺶ در ص ‪ 93‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ .٥‬اﻷﻋﺘﻘﺎد ص ‪ ،6‬و ﻧﻴﺰ ﻧﮕﺎ‪ :‬دوﺑﺎره ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ ﻧﻮوي ج‪ 6‬ص ‪ 219‬ﻛﺘﺎب اﻟﺠﻨﺎﺋﺰ‪.‬‬

‫﴿‪﴾129‬‬
‫ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬
‫اﺧﺘﻼف در اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻳﻚ اﻣﺮﻏﺮﻳﺐ و ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲرود‪ ،‬و اﻳﻦ ﺑـﺪان ﻋﻠـﺖ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﺮوﻫﻲ از ﻣﺘﻜﻠّﻤﻴﻦ‪ ،‬در ﻣﻮرد اوﻟﻴﻦ واﺟﺒﻲ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ ﻣﻜﻠّﻔـﻴﻦ واﺟـﺐ‬
‫ﮔﺮداﻧﻴﺪه اﺳﺖ اﺧﺘﻼف داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮﺧﻲ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﺑـﺮ ﻣﻜﻠّﻔـﺎن ﺷـﻨﺎﺧﺖ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻌﻀﻲ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﺑﺮ ﻣﻜﻠّﻔﺎن ﻧﻈﺮ و اﻧﺪﻳﺸـﻴﺪن اﺳـﺖ‪ ،‬و‬
‫ﺑﻌﻀﻲ ﻫﻢ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﻗﺼﺪ اﻧﺪﻳﺸﻴﺪن اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﺮﺧﻲ دﻳﮕﺮ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ اوﻟـﻴﻦ‬
‫واﺟﺐ ﺷﻚ‪ ‬و ﺗﺮدﻳﺪ در ﻣﻮرد ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫و در اﻳﻦ ﺑﺎره‪ ،‬اﻣﺎم و ﭘﻴﺸﻮاي ﻣﺘﻜﻠّﻤﺎن زﻣﺎن ﺧﻮدش اﺑﻮاﻟﻤﻌـﺎﻟﻲ ﺟـﻮﻳﻨﻲ‪ 1‬در ﻣﻘـﺎم‬
‫ﺑﺎزﮔﻮﺋﻲ اﺧﺘﻼﻓﺎت ﻣﺘﻜﻠّﻤﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﮔﻔﺖ‪ :‬اوﻟﻴﻦ واﺟـﺐ ﺑـﺮ ﺷـﺨﺺ‬
‫ﻣﻜﻠّﻒ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ‪ :‬اﻳﻦ ﺟـﺰء ﻣﺴـﺎﺋﻠﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻋﺒـﺎرات اﺋﻤـﻪ درﻣـﻮرد آن‬
‫ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮﺧﻲ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﺑﺮ ﻣﻜﻠّﻔﻴﻦ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧﺪاوﻧـﺪ اﺳـﺖ‪ ،‬و‬
‫ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﺤﻘﻘﺎن ﻣﺘﻜﻠّﻤﻴﻦ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ اوﻟـﻴﻦ واﺟـﺐ ﺑـﺮ ﻣﻜﻠـﻒ ﻧﻈـﺮ و اﻧﺪﻳﺸـﻴﺪن و‬
‫اﺳﺘﺪﻻل اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ‪ ،‬ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺻﺎﻧﻊ ﻣﻲﺷـﻮد ‪ . . .‬و آﻧﭽـﻪ ﻛـﻪ ﻗﺎﺿـﻲ ا‬
‫اﺧﺘﻴﺎر و اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﻮده ﺗﺼﺮﻳﺢ ﺑﻪ ﻣﻘﺼﺪ اﺳﺖ )ﻳﻌﻨﻲ ﻗﺎﺿﻲ ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻧﻤﻮده ﻛﻪ اوﻟﻴﻦ‬
‫واﺟﺐ ﻗﺼﺪ ﻧﻈﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻴﺪن اﺳﺖ ـ ﻣﺘﺮﺟﻢ ـ( اﻳﺸﺎن ﮔﻔﺘـﻪاﻧـﺪ‪ :‬اوﻟـﻴﻦ واﺟـﺐ ﺑـﺮ‬
‫اﻧﺴﺎن ﻣﻜﻠﻒ‪ ،‬اوﻟﻴﻦ ﻗﺴﻤﺖ اﻧﺪﻳﺸﻴﺪن اﺳﺖ ﺑﻨﺎﺑﺮ ﻫﻤﺎن ﺗﺮﺗﻴﺒﻲ ﻛـﻪ در آن ﺑـﻪ ﺷـﺮط‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎم اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﺎﻗﻼﻧﻲ‪ 2‬ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﺑﺮ اﻧﺴـﺎن ﻣﻜﻠـﻒ اراده و‬
‫‪3‬‬

‫ﻗﺼﺪ ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮ اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا اراده و ﻗﺼﺪ ﻣﻘﺪم ﺑﺮ ﻣﺮاد و ﻣﻘﺼـﺪ اﺳـﺖ‪ ،‬اﺑﻮﻫﺎﺷـﻢ‬

‫‪ .١‬و اﻳﻦ ﭘﻴﺶ از ﺑﺮﮔﺸﺖ ﺟﻮﻳﻨﻲ از ﻣﺬﻫﺐ اوﻟﺶ ﺑـﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜـﻪ ﺗﻮﺿـﻴﺢ آن در ﺻـﻔﺤﻪي ‪39‬‬
‫ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ . 2‬اﻳﺸﺎن ﻗﺎﺿﻲ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺒﻴﺐ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺼﺮي ﺳﭙﺲ ﺑﻐﺪادي ﻣﺎﻟﻜﻲ ﻣﺬﻫﺐ اﺳﺖ‪ ،‬ﻋﻘﻴـﺪه و‬
‫ﻃﺮﻳﻘﻪي اﺷﻌﺮي را ﻳﺎري ﻛﺮد و ﮔﺎﻫﻲ اوﻗﺎت ﺑﺎ ﻋﻘﻴﺪه اﺷﻌﺮي ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪ ،‬و اﻳﺸـﺎن از‬
‫ﻫﻢ ﻃﺮازان اﻣﺎم اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ اﺷﻌﺮي اﺳﺖ‪ ،‬از ﻣﻌﺮوﻓﺘﺮﻳﻦ ﻛﺘﺎبﻫﺎي و ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت اﻳﺸـﺎن اﻷﻧﺼـﺎف‬
‫و اﻋﺠﺎز اﻟﻘﺮآن و ﻏﻴﺮه اﺳﺖ‪ ،‬ﺷﺮح ﺣﺎل و زﻧﺪﮔﻲ او را در ﻛﺘﺎب ﺳﻴﺮ اﻻﻋﻼم اﻟﻨـﺒﻼء ﺗـﺄﻟﻴﻒ‬
‫ذﻫﺒﻲ ج‪ 17‬ص‪ ،193 – 191‬و وﻓﻴﺎت اﻷﻋﻴﺎن اﺑﻦ ﺧﻠﻜﺎن ج‪ 4‬ص ‪ 269‬ـ ‪ 270‬ﻧﮕﺎه ﻛﻦ‬
‫‪ . 3‬اﻳﺸﺎن ﻋﺒﺪاﻟﺴﻼم ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﻮﻫﺎب ﺟﺒﺎﺋﻲ و ﻣﻌﺘﺰﻟﻲ ﻣﺬﻫﺐ اﺳﺖ‪ ،‬او در ﻣﺴﺄﻟﻪي اﻋﺘـﺰال ﺧﻴﻠـﻲ‬
‫ﻏﻠﻮ و زﻳﺎدهروي ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬او و ﭘﺪرش ﺟﺰو ﺳﺮان ﻣﻌﺘﺰﻟﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺷﺮح ﺣـﺎل وي را در ﻛﺘـﺎب‬

‫﴿ ‪﴾132‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﺑﺮ اﻧﺴﺎن ﻣﻜﻠﻒ ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪ در ﻣﻮرد ذات ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا‬
‫ﺿﺮوري اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪ ﺑﺮ ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮ ﻣﻘﺪم ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و درﺑـﺎرهي ﻧـﻮع ﺷـﻚ‬
‫ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﺷﻚ در ﻣﻮرد ذات ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﻴﻜﻮ اﺳﺖ«‪.1‬‬

‫ﺑﻌﻀﻲ از ﻣﻌﺘﺰﻟﻲﻫﺎ ﺑﺮ ﻣﺴﺄﻟﻪي ﺷﻚ ﺣﻜﻢ ﺳﻨﮕﻴﻨﻲ ﻣﺘﺮﺗﺐ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻘﺘﻀﺎي‬
‫آن ﻫﺮ ﻛﺲ از ﺗﺤﻘﻖ ﺑﺨﺸﻴﺪن ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻣﻜﻠّﻒ را ﺑﺪان واداﺷﺘﻪ اﻧﺪ‪ .‬ﺗﺨﻠّـﻒ ورزد‬
‫از دﻳﻦ اﺳﻼم ﺧﺎرج اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺘﻲ اﺑﻮﻫﺎﺷﻢ ﺟﺒ‪‬ﺎﺋﻲ ﮔﻤﺎن ﺑﺮده ﻛﻪ اﮔﺮ ﺷﺨﺼﻲ ﺑﻪ ﺗﻤﺎم‬
‫ارﻛﺎن اﺳﻼم و ﺣﺘﻲ ﺑﻪ ﺗﻤﺎﻣﻲ اﺻﻮل و ﺿﻮاﺑﻂ اﺑﻮﻫﺎﺷﻢ اﻋﺘﻘﺎد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و دﻟﻴـﻞ‬
‫ﻫﺮ اﺻﻠﻲ را ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺟﺰ ﻳﻚ اﺻﻞ از اﺻﻮل ﻋﺪل و ﺗﻮﺣﻴﺪ و دﻟﻴﻞ آن‬
‫را ﻧﺪاﻧﺪ‪ ،‬او ﻛﺎﻓﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﻘﻠﺪان ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺨﺼﻲ ﻛﺎﻓﺮﻧﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﻧﻘﻄﻪ ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺷﻨﺎﺧﺖ‬
‫و ﻣﻌﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻋﺪم ﻣﻌﺮﻓﺖ و ﺷﻨﺎﺧﺖ اﺳﺖ‪ ،‬و آﻧﻬﻢ ﻛﻔﺮ اﺳﺖ‪!!.‬‬

‫‪2‬‬

‫ﺟﻮﻳﻨﻲ ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻛﺮده ﺑﻪ اﻳﻦﻛﻪ‪ :‬اﮔﺮ از اول ﺣﺎﻟﺖ‪ ‬ﺗﻜﻠﻴﻒ زﻣﺎﻧﻲ ﺑﮕﺬرد ﻛـﻪ اﻧﺴـﺎن‬
‫ﻋﺎﻗﻞ ﺑﺘﻮاﻧﺪ در آن ﻧﻈﺮ و ﺗﺪﺑﺮ ورزد وﻛﺴﻲ در اﻳﻦ ﻣـﺪت ﺑﻤﻴـﺮد و ﻋﻠﻴـﺮﻏﻢ ارﺗﻔـﺎع‬
‫ﻣﻮاﻧﻊ ﺗﻔﻜﺮ ﻧﻮرزد ﺑﻪ ﻛﺎﻓﺮان ﭘﻴﻮﺳﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪.3‬‬
‫ﺑﺮاي ﺑﺴﻴﺎري از آﻧﻬﺎ ﻣﻬﻢ ﻧﺒﻮده ﻛﻪ اﻳﻦ ﺣﻜﻢ ﺷﺎﻣﻞ ﮔﺮوه ﺑﺰرﮔﻲ از ﻣﺮدم ﻣﻲﺷﻮد‪،‬‬
‫ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از آﻧﻬﺎ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ـ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ او آﺷﻜﺎر ﻧﺸﺪه ﻛﻪ ﻻزﻣﻪ ي اﻳﻦ‬
‫ﻗﻮل وي ﺗﻜﻔﻴﺮ ﭘﺪر و ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎن و ﻫﻤﺴﺎﻳﻪﮔﺎﻧﺶ اﺳﺖ ـ در ﺟﻮاب ﮔﻔﺖ‪ :‬ـ »ﺑﺨـﺎﻃﺮ‬
‫‪4‬‬

‫ازدﻳﺎد وﻛﺜﺮت ﺟﻬﻨﻤﻴﺎن ﻣﺮا ﻣﻮرد اﻧﺘﻘﺎد ﻗﺮار ﻣﺪه«‪.‬‬

‫ﺳﻴﺮ ﺗﺄﻟﻴﻒ ذﻫﺒﻲ ج‪15‬ص‪ ،63‬و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻤﻌﺘﺰﻟﻪ ﺗﺄﻟﻴﻒ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺮﺗﻀﻲ ﺻـﻔﺤﻪ ٔ◌‪ 99‬ﻧﮕـﺎه‬
‫ﻛﻦ‪.‬‬
‫‪ . 1‬اﻟﺸﺎﻣﻞ ﻓﻲ اﺻﻮل اﻟﺪﻳﻦ ﺻﻔﺤﻪ ‪ ،32 -31‬و در ﻛﺘﺎب اﻷرﺷـﺎد ص ‪ 3‬اﻳـﻦ ﻗـﻮل را اﻧﺘﺨـﺎب و‬
‫اﺧﺘﻴﺎر ﻧﻤﻮده ﻛﻪ ﻗﺼﺪ ﻛﺮدن ﺑﻪ ﺗﻔﻜﺮ و ﻧﻈﺮ ﺻﺤﻴﺢ ﻛﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪي آن‪ ،‬ﻋﻠـﻢ و آﮔـﺎﻫﻲ اﺳـﺖ ﺑـﻪ‬
‫ﺣﺎدث ﺑﻮدن ﻋﺎﻟﻢ‪ ،‬ﻫﻤﺎن اوﻟﻴﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪي واﺟﺐ اﺳﺖ ﺑﺮ اﻧﺴﺎن ﺑﺎﻟﻎ و ﻋﺎﻗﻞ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﺑﻪ ﻛﺘﺎب اﺻﻮل اﻟﺪﻳﻦ ﺗﺄﻟﻴﻒ ﺑﻐﺪادي ص ‪ ،255‬و ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ﺗﺄﻟﻴﻒ اﺑﻦ ﺣﺠـﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﻲ ج‬
‫‪ 28‬ص‪ 121‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻦ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻤﻈﻔﺮ ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ در ﻛﺘﺎب اﻻﻧﺘﺼﺎر ﻻﻫﻞ اﻟﺤـﺪﻳﺚ از ﻳـﺎران اﺑـﻲ‬
‫ﻫﺎﺷﻢ ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ﻛﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪» :‬ﻓﺎﻃﻤﻪي دﺧﺘﺮ اﺑﻮﻫﺎﺷﻢ درﺑﺎرهي ذات ﺧﺪاوﻧﺪ و ﺷـﻨﺎﺧﺖ‪،‬‬

‫از ﻓﺎﻃﻤﻪ دﺧﺘﺮ ﻣﺤﻤﺪ )ص( و )ل( ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺑﻴﺸﺘﺮي دارد!!«‪ .‬ﺳـﻴﻮﻃﻲ آن را در ﻛﺘـﺎب‬
‫ﺻﻮن اﻟﻤﻨﻄﻖ ص ‪ 176‬ﻧﻘﻞ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ . 3‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد ﺑﻪ ﻛﺘﺎب اﻟﺸﺎﻣﻞ ﻓﻲ اﺻﻮل اﻟﺪﻳﻦ‪ ،‬ص ‪.33 -32‬‬
‫‪ . 4‬ﻧﮕﺎه‪ :‬ﺑﻪ ﻛﺘﺎب اﻟﻤﻔﻬﻢ ﻟﻤﺎ اﺷﻜﻞ ﻣﻦ ﺗﻠﺨﻴﺺ ﻛﺘﺎب ﻣﺴﻠﻢ ﺗﺄﻟﻴﻒ ﻗﺮﻃﺒﻲ ج ‪ 6‬ص ‪ ،693‬و اﺑﻦ‬

‫﴿‪﴾133‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫اﻳﻦ واﺟﺐ اول در ﻧﺰد ﻣﺘﻜﻠّﻤﻴﻦ دﺳﺘﺮﺳﻲ ﺑﻪ آن ﺣﺎﺻﻞ ﻧﻤـﻲﺷـﻮد ﻣـﺮ از ﻻﺑـﻼي‬
‫ﺗﻌﺪادي از ﻣﻘﺪﻣﺎت ﭘﻴﭽﻴﺪه ﻛﻪ ﺑﻪ ﻳﻚ ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي ﻣﺸـﺨﺺ ﻣـﻲاﻧﺠﺎﻣـﺪ‪ ،‬و در اﻳـﻦ‬
‫ﻣﻘﺪﻣﺎت‪ ،‬ﻣﺘﻜﻠّﻤﻴﻦ اﺻﻄﻼﺣﺎﺗﻲ را ﺑﻪ ﻛﺎر ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﻓﻬﻢ و درك آن اﺻـﻄﻼﺣﺎت‬
‫ﻣﻤﻜﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻣﮕﺮ ﺑﺎ در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺳﺨﺖﺗﺮﻳﻦ راهﻫﺎ و ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي ﺳـﻨﮕﻴﻦﺗـﺮﻳﻦ‬
‫اﺑﺰارﻫﺎي ﻓﻬﻢ!‬
‫ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﺘﻜﻠّﻤﻴﻦ ﻓﻬﻤﻴﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا )ص( و ﺳـﻠﻒ اول اﻳـﻦ اﻣـﺖ ﺑـﻪ‬
‫ﻃﻮر ﻛﻠﻲ از اﻳﻦ وﺳﺎﻳﻞ‪ ،‬در دﻋﻮت ﻣﺮدم؛ اﻋﺘـﺮاض ﻛـﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و ﻣﺘﻜﻠّﻤـﺎن ﻣـﺎﻫﺮ و‬
‫زﻳﺮك ﻓﻬﻤﻴﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﺠﺎد اﻳﻦ اﺧﺘﺮاﻋﺎت و اﺻﻄﻼﺣﺎت ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﺎً ﺳﺒﺐ ﺟﻠـﻮﮔﻴﺮي و‬
‫ﺑﺎزداﺷﺘﻦ ﻣﺮدم از دﻳﻦ و ﻧﻴﺰ ﺳﺒﺐ اﻳﺠﺎد ﺗﻔﺮﻗﻪ در ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑـﻮده‪ ،‬ﭼﻴـﺰي ﻛـﻪ‬
‫ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪه ﺗﻌﺪاد ﻧﻪ ﭼﻨﺪان ﻛﻤﻲ از ﻣﺘﻜﻠّﻤﺎن ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ از اﻳـﻦ راه ﺳـﺨﺖ و ﭘﻴﭽﻴـﺪه‬
‫روي ﺑﮕﺮداﻧﻨﺪ‪ ،‬و اﻗﺮار ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﺷﻴﻮه )دﻋﻮت( ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‪ ،‬ﺗﻨﻬـﺎ راه ﺷﺎﻳﺴـﺘﺔ دﻋـﻮت‬
‫ﻣﺮدم ﺑﻪ ﺳﻮي اﷲ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.1‬‬
‫ﭼﻴﺰي ﻛﻪ واﻗﻌﺎً ﺗﻌﺠﺐ از آن ﭘﺎﻳﺎنﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ ‪-‬اﻋﺮاض و رويﮔﺮداﻧـﻲ ﻣﺘﻜﻠّﻤـﺎن‬
‫ﻣﺪاﻓﻊ اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪي ﺳﺎﺧﺘﻪﮔﻲ ‪ -‬از ﻧﺼﻮص ﻣﺘﻮاﺗﺮ آﺷﻜﺎراﺳﺖ ؛ ﻧﺼﻮﺻﻲ ﻛﻪ دﻋﻮت‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان را ﺑﺮاي اﻗﻮاﻣﺸﺎن ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي دﻗﻴﻖ و ﺟﺎﻣﻊ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ! اﻣـﺎ ﻛﺴـﻲ ﻛـﻪ‬
‫ژرﻓﺎي اﻳﻦ ﺟﻤﺎﻋﺖ را ﻛﺎوش ﺑﻜﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻲﻓﻬﻤـﺪ ﻛـﻪ آﻧﻬـﺎ ﻣﻌﺘـﺎد اﻳـﻦ ﻛـﺎر ﻧﺎﺷﺎﻳﺴـﺖ‬
‫ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻛﻪ وﺣﺸﺖ از اﻳﻦ ﻛﺎر از دلﻫﺎي آﻧﻬﺎ از ﺑﻴﻦ رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و آﻧﻬﺎ را‬
‫ﺑﻪ اﻧﻜﺎر ﻗﻄﻌﻴﺎت و ﻣﺴﻠﻤﺎت و اﺛﺒﺎت ﻣﻨﻜﺮات‪ ،‬وا داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬واﷲاﻟﻤﺴﺘﻌﺎن‪.‬‬
‫در ﻫﺮ ﺣﺎل آﻧﭽﻪ ﻛﻪ اﻫﻞ ﻋﻠﻢ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺗﻘﺮﻳﺮ و ﺗﺜﺒﻴﺖ ﻛـﺮدهاﻧـﺪ ﻋـﻴﻦ ﻫﻤـﺎن‬
‫ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺼﻮص ﻣﻌﺼﻮم ﺷﺮﻳﻌﺖ ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬از اﻳﻨﻜـﻪ اوﻟـﻴﻦ اﻣـﺮي ﻛـﻪ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﺑﺪان دﻋﻮت ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻳﻜﺘﺎﭘﺮﺳﺘﻲ اﷲ ﺗﻌـﺎﻟﻲ اﺳـﺖ و اﻳـﻦ ﺑﺨـﺎﻃﺮ‬
‫دﻻﻳﻞ ﻓﺮاواﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﺟﻤﻠﻪي واﺿﺢﺗﺮﻳﻦ و روﺷﻦﺗﺮﻳﻦ دﻻﻳﻞ آﻧﻬﺎ ﻣﻲﺗـﻮان ﺑـﻪ‬
‫ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﻲ در ﻛﺘﺎب ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج ‪ 28‬ص‪ 121‬آن را ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .١‬ﺑﺮاي ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﻛﺘﺎب ﺷﺮح اﻟﻌﻘﻴﺪه اﻟﻄﺤﺎوﻳﻪ ﺗﺄﻟﻴﻒ اﺑﻲ اﻟﻌﺰ ﺣﻨﻔﻲ ص ‪ ،247 – 243‬و‬
‫ﻛﺘــﺎب اﻟﻤﻔﻬــﻢ ﺗــﺄﻟﻴﻒ ﻗﺮﻃﺒــﻲ ج ‪ 6‬ص‪ ،693 – 692‬و ﺗﻔﺴــﻴﺮ اﺿــﻮاء اﻟﺒﻴــﺎن ﺷــﻨﻘﻴﻄﻲ ج ‪7‬‬
‫ص‪ 476 – 467‬و ﻏﻴﺮه ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬در ﺷﺮح ﺣﺎل ﺑﻌﻀﻲ از ﻋﻠﻤﺎء ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ذﻛﺮ ﺷـﺪ‬
‫ﻣﺨﺘﺼﺮي در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ‪.‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫﴿ ‪﴾134‬‬

‫ﻣﻮارد زﻳﺮ اﺷﺎره ﻛﺮد‪:‬‬
‫اوﻻً ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮده ﻛﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻳﻚ ﻣﺴﺄﻟﻪي ﻓﻄﺮي اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻴﻜﻮﻛـﺎر و‬
‫ﺑﺪﻛﺎر و ﻣـﺆﻣﻦ و ﻛـﺎﻓﺮ در آن ﻣﺴـﺎوي ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪(ÇÆ Å Ä Ã Â) .‬‬
‫]ﺳﻮره زﺧﺮف‪ :‬آﻳﻪ‪[87‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اﮔﺮ از ﻣﺸﺮﻛﺎن ﺑﭙﺮﺳﻲ‪ ،‬ﭼﻪﻛﺴﻲ آﻧﻬﺎ را آﻓﺮﻳﺪه اﺳﺖ« ﻳﻘﻴﻨﺎً ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﷲ!‬
‫و ﻧﻴـــﺰ ﻣـ ـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـــﺪ‬

‫) ‪(±° ¯ ®¬« ª © ¨ § ¦ ¥‬‬

‫]ﻟﻘﻤﺎن‪ :‬آﻳﻪ‪[25‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻫﺮﮔﺎه از آﻧﺎن ﺑﭙﺮﺳﻲ‪ :‬ﭼـﻪ ﻛﺴـﻲ آﺳـﻤﺎنﻫـﺎ و زﻣـﻴﻦ را آﻓﺮﻳـﺪه اﺳـﺖ« ﺣﺘﻤـﺎً‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ اﷲ‪.‬‬
‫ﭘﺲ از آﻧﻜﻪ ﻣﺸﺮﻛﺎن اﻗﺮار و اذﻋﺎن ﻛﺮدﻧـﺪ ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﭘﺮوردﮔـﺎر آﻧﻬـﺎ اﺳـﺖ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﻬﺎ را ﻣﻠﺰم ﻛﺮد ﻛﻪ دﻟﻴﻞ ﻗﺎﻃﻊ و اﻧﻜﺎرﻧﺎﭘﺬﻳﺮ وﺟﻮب ﺗﻮﺣﻴﺪ او در ﻋﺒﺎدت را‬
‫ﺑﭙﺬﻳﺮﻧﺪ‪ .1‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ ،‬اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﻜﻠﻔﺎن ﺑﺎﻳﺪ ﭼﻴﺰي ﺑﺎﺷﺪ ﻏﻴﺮ از آن اﻗـﺮار و‬
‫اﻋﺘﺮاﻓﻲ ﻛﻪ در ﺳﺮﺷﺖ و ﻓﻄﺮت آﻧﻬﺎ ﻛﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪه و در ﻋﻘﻞ آﻧﻬﺎ ﺗﺜﺒﻴﺖ ﺷﺪه اﺳـﺖ و‬
‫دﻳﮕﺮ ﻛﺎري ﺑﻪ آن ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﻌﺪ از اﻳـﻦ ﭼﻴـﺰي ﺑـﺎﻗﻲ ﻧﻤﺎﻧـﺪه ﺟـﺰ اﺳـﺘﺠﺎﺑﺖ ﺑـﻪ‬
‫ﻓﺮاﺧﻮان ﻓﻄﺮت و دﻻﻟﺖ ﻋﻘﻞ ﺑﺮاي ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻋﺒﺎدت ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻫﻤﮕـﻲ ﺑـﻪ او اﻋﺘـﺮاف‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﺑﺮ ﺷﺨﺺ ﻣﻜﻠﻒ ﻋﺒﺎدت ﺧﺪاوﻧﺪ ﻳﻜﺘﺎو ﺑﺪون ﺷﺮﻳﻚ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ‪:‬‬
‫ﺛﺎﻧﻴﺎً‪ :‬ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ ﺧﺒﺮ داده ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﻋﻠﻴﻬﻢ اﻟﺼـﻼة و اﻟﺴـﻼم ـ در ﺣﺎﻟﻴﻜـﻪ آﻧﻬـﺎ‬
‫آﮔﺎهﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮدﻣﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ واﺟﺒﺎت ﻫﺴﺘﻨﺪ ـ ﻫﻤﮕﻲ ﺑﺮ اﻳـﻦ اﺟﻤـﺎع و اﺗﻔـﺎق‬
‫ﻧﻈﺮ ﺣﺎﺻﻞ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﻗﺒﻞ از ﻫﺮ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي ﻣـﺮدم ﺑـﻪ ﺳـﻮي ﻳﻜﺘﺎﭘﺮﺳـﺘﻲ و‬

‫ﻋﺒﺎدت‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ دﻋـﻮت ﺷـﻮﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨـﺎن ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ f e d) :‬‬
‫‪] (nm l k j i h g‬ﻧﺤﻞ‪ :‬آﻳﻪ ‪[36‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻣﺎﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻫﺮ ﻣﻠﺘﻲ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮي را ﻓﺮﺳﺘﺎدهاﻳـﻢ ﻛـﻪ ﺧـﺪا را ﺑﭙﺮﺳـﺘﻴﺪ و از ﻃـﺎﻏﻮت‬
‫دوري ﻛﻨﻴﺪ«‪.‬‬
‫‪ . 1‬ﺑﻪ ﺣﻮل و ﻗﻮة اﻟﻬﻲ ﺗﻮﺿﻴﺢ آن در ﻓﺼﻞ دوم اﻳﻦ ﺑﺎب ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪.‬‬

‫﴿‪﴾135‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫اﻳﻦ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ وﻇﻴﻔﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [1‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﺑﻴﺎن ﻓﺮﻣﻮده ﻛﻪ اوﻟﻴﻦ ﮔﻔﺘﺎر ﻫﺮ رﺳﻮﻟﻲ ﺑﻪ اﻣﺘﺶ اﻳﻦ ﺑـﻮده ﻛـﻪ‪:‬‬
‫)[ \ ] ^ _ ` ‪(hg f e d  c b a‬‬
‫]اﻋﺮاف‪ :‬آﻳﻪ‪.1 [59‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اي ﻗﻮم ﻣﻦ ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﺟﺰ ﺧﺪا ﻣﻌﺒﻮدي ﻧﻴﺴﺖ ﭘﺲ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺪا را ﺑﭙﺮﺳﺘﻴﺪ«‪.‬‬

‫ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻲ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ وﺿـﻌﻴﺖ ﺗﻤـﺎم ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮان ﻋﻠـﻴﻬﻢ اﻟﺴـﻼم در ﻛـﺎر‬
‫دﻋﻮﺗﺸﺎن‪ ،‬اﻣﺎ آدم اﺑﻮاﻟﺒﺸﺮ‪ ،‬ﺻﺪاﻗﺖ و راﺳﺘﮕﻮﺋﻲ او ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪه ﺑﺎ اﻳﻦ اﻋﻼن ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫ﺑﻪ ﻓﺮﺷﺘﻪﮔﺎن ﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪] (IH G F E ) :‬ﺑﻘﺮه‪ :‬آﻳﻪ‪.[30‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻣﻦ در زﻣﻴﻦ ﺟﺎﻧﺸﻴﻨﻲ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻢ«‪.‬‬

‫در زﻣﺎن او ﻣﺸﺮﻛﻲ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ ﺗﺎ او را ﺑﻪ ﻳﻜﺘﺎﭘﺮﺳﺘﻲ دﻋﻮت ﻧﻤﺎﻳـﺪ ‪ . ...‬و اﻣـﺎ‬

‫ﻣﺴﺌﻠﻪي ﻧﻮح‪ ،‬ﻋﻠﻴﻪ اﻟﺴﻼم اوﻟﻴﻦ ﮔﻔﺘﺎر او ﺑﺎ ﻗﻮﻣﺶ اﻳﻦ ﺑﻮد‪ ` _ ^ ] \ ) :‬‬
‫‪] (b a‬اﻋﺮاف‪ :‬آﻳﻪ‪.[259‬‬
‫‪ .١‬ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﻦ ﮔﻔﺘﺎر را از زﺑﺎن ﻧﻮح و ﻫﻮد و ﺻﺎﻟﺢ و ﺷﻌﻴﺐ ﻋﻠﻴﻬﻢ اﻟﺴـﻼم در ﭼﻨـﺪﻳﻦ ﺟـﺎ در‬
‫ﻗﺮآن ذﻛﺮ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ ،‬اوﻟﻴﻦ اﻳﻦ ﺟﺎﻫﺎ ﺳﻮرهي اﻋﺮاف آﻳﺎت ‪ 85 ،73 ،65 ،59‬اﺳﺖ‪ .‬ﺗﺮدﻳـﺪي‬
‫وﺟﻮد ﻧﺪارد ﻛﻪ دﻋﻮت ﻫﻤﻪي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان در ﺗﻮﺣﻴﺪ‪ ،‬ﻳﻜﻲ ﺑﻮده‪ ،‬و اﺧﺘﻼﻓﻲ در آن وﺟﻮد ﻧـﺪارد‪،‬‬
‫ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﻓﺮﻣﻮده‪» :‬و اﻻﻧﺒﻴﺎء إﺧﻮة ﻟﻌﻠّﺎت اﻣﻬﺎﺗﻬﻢ ﺷﺘّﻲ و دﻳﻨﻬﻢ واﺣﺪ«‪ .‬ﺗﺮﺟﻤـﻪ‪:‬‬
‫اﻧﺒﻴﺎ ﺑﺮادران ﭘﺪري ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻣﺎدراﻧﺸﺎن ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ و دﻳﻨﺸﺎن ﻳﻜﻲ اﺳﺖ‪) .‬اﻣﺎم ﻧﻮوي درﺷـﺮح اﻳـﻦ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﻓﺮﻣﻮده‪ :‬ﺟﻤﻬﻮر ﻋﻠﻤﺎ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬ﻣﻌﻨﻲ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان اﺻﻞ اﻳﻤﺎﻧﺸـﺎن‬
‫ﻳﻜﻲ اﺳﺖ و ﻗﺎﻧﻮﻧﺸﺎن ﺑﺎ ﻫﻢ ﻣﺘﻔـﺎوت اﺳـﺖ‪ ،‬آﻧﻬـﺎ در اﺻـﻞ ﺗﻮﺣﻴـﺪ ﻣﺘﻔـﻖ و در ﺷـﺮﻳﻌﺖ‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ـ ﻣﺘﺮﺟﻢ( رواﻳﺖ از اﻣﺎم ﺑﺨﺎري ج‪ 4‬ص‪ ،142‬ﻛﺘﺎب اﻷﻧﺒﻴﺎ‪ ،‬ﺑﺎب و اذﻛـﺮ ﻓـﻲ‬
‫اﻟﻜﺘﺎب ﻣﺮﻳﻢ‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 15‬ص‪ ،119‬ﻛﺘﺎب اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ ﺑﺎب ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻋﻴﺴﻲ ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم‪ ،‬و ﻟﻔﻆ از‬
‫ﺑﺨﺎري اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ .٢‬آﻧﭽﻪ از زﺑﺎن ﻧﻮح ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴﻼم ﻧﻘﻞ ﺷﺪه اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ ¸ ¶ µ ´ ³ ²) :‬‬
‫‪ (º ¹‬ﺑﺪون ﺣﺮف )أن( ﭼﻨﺎن ﻛﻪ در ﺳﻮره اﻋﺮاف آﻣﺪه اﺳﺖ آﻳـﻪ ‪ 59‬و ﺳـﻮره ﻣﺆﻣﻨـﻮن‬
‫آﻳﻪ ‪ 23‬در ﺳﻮره ﻧﻮح آﻣﺪه)‪ (ji h g f‬و ﻫﻤﺎن آﻳﻪاي ﻛـﻪ ﺷﻬﺮﺳـﺘﺎﻧﻲ‬
‫از زﺑﺎن ﺻﺎﻟﺢ ﻳﺎ ﻫﻮد ـ ﺑﻨﺎﺑﺮ اﺧﺘﻼﻓﻲ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن ﻣﻔﺴﺮان وﺟﻮد دارد ـ در ﺳﻮره ﻣﺆﻣﻨـﻮن آﻳـﻪ‬
‫‪ 32‬ذﻛﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ ﺷﻜﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻣﻌﻨﺎ در ﻫﻤﺔ آﻧﻬﺎ ﻳﻜـﻲ اﺳـﺖ‪ .‬در اﻳﻨﺠـﺎ ﻓﻘـﻂ ﺑـﻪ ﺧـﺎﻃﺮ‬
‫ﻣﺮاﻋﺎت ﻟﻔﻆ آﻳﻪ ﺗﺬﻛﺮ دادم‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾136‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اي ﻗﻮم ﻣﻦ‪ ،‬ﺟﺰ ﺧﺪا ﻣﻌﺒﻮدي ﻧﻴﺴﺖ ﭘﺲ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺪا را ﺑﭙﺮﺳﺘﻴﺪ«‪.‬‬

‫اﺑﺘﺪا ﺗﻮﺣﻴﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻧﺒﻮت را ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮده و ﻓﺮﻣـﻮد )‪ o  n m l k‬‬
‫‪] (ts r q   p‬اﻋﺮاف‪ :‬آﻳﻪ‪[63‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬آﻳﺎ ﺗﻌﺠﺐ ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ از اﻳﻦ ﻛﻪ اﻧﺪرزي از ﺳﻮي ﭘﺮوردﮔﺎرﺗﺎن ﺑـﺮ زﺑـﺎن ﻣـﺮدي از‬
‫ﺧﻮدﺗﺎن ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﺮﺳﺪ ﺗﺎ ﺷﻤﺎ را ﺑﻴﻢ دﻫﺪ«‪.‬‬

‫ﻫﻮد‪ ،‬ﭘﺲ از او‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮد ) ‪] (º ¹ ¸ ¶ µ ´ ³ ²‬اﻋﺮاف‪ :‬آﻳﻪ‪[65‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اي ﻗﻮم ﻣﻦ ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﺟﺰ ﺧﺪا ﻣﻌﺒﻮدي ﻧﻴﺴﺖ ﭘﺲ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺪا را ﺑﭙﺮﺳﺘﻴﺪ«‪.‬‬

‫ﺳﭙﺲ ﻓﺮﻣﻮد‪] (×Ö Õ Ô Ó) :‬اﻋﺮاف‪ :‬آﻳﻪ‪.[67‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎدهاي از ﺳﻮي ﭘﺮوردﮔﺎر ﺟﻬﺎﻧﻴﺎﻧﻢ«‪ .‬اﺑﺘﺪا ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺳﭙﺲ ﻧﺒﻮت را‬
‫ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮد‪.‬‬
‫و اﻣﺎ ﺑﻌﺪ از او ﺻﺎﻟﺢ ﻓﺮﻣـﻮد‪] (´³ ² ± ° ¯ ® ) :‬اﻋـﺮاف‪:‬‬
‫آﻳﻪ‪ .[73‬ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اي ﻗﻮم ﻣﻦ‪ ،‬ﺑـﺮاي ﺷـﻤﺎ ﺟـﺰ ﺧـﺪا ﻣﻌﺒـﻮدي ﻧﻴﺴـﺖ ﭘـﺲ ﺗﻨﻬـﺎ ﺧـﺪا را‬
‫ﺑﭙﺮﺳﺘﻴﺪ«‪.‬‬

‫ﺳﭙﺲ ﻓﺮﻣﻮد‪] (» º ¹ ¸ ¶ µ) :‬اﻋﺮاف‪ :‬آﻳﻪ‪.[73‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻫﻢ اﻳﻨﻚ ﻣﻌﺠﺰهي ﺑﺰرﮔﻲ از ﺳﻮي ﭘﺮوردﮔﺎرﺗﺎن ﺑﺮاﻳﺘﺎن آﻣﺪه اﺳﺖ«‪.‬‬

‫ﻫﺮﻛﺴﻲ ﻣﻨﻜﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺑﺎﺷﺪ اﺑﺘﺪا ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺑﻪ او ﺛﺎﺑـﺖ ﻛـﺮد‪ ،‬و ﻛﺴـﻲ ﻛـﻪ ﺑـﻪ‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اﻋﺘﺮاف ﻛﻨﺪ واﺟﺐ اﺳﺖ اﺑﺘﺪا ﻧﺒﻮت را ﺑﻪ او ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮد‪.«1‬‬
‫در ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺳﻨﺖ ﺑﺮ ﻫﻤﺎن ﭼﻴﺰي دﻻﻟﺖ دارد ﻛﻪ ﻗﺮآن ﺑﺮ آن دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻨـﺎن‬
‫ﻛﻪ در ﺣﺪﻳﺚ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺻﻠﻲ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺳﻠﻢ در ﻣﻮرد ﻓﺮﺳﺘﺎدن ﻣﻌﺎذ )رﺿﻲ اﷲ ﻋﻨﻪ( ﺑﻪ‬
‫ﻳﻤﻦ آﻣﺪه‪ ،‬ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬اﻧﻚ ﺳﺘﺄﺗﻲ ﻗﻮﻣـﺎً اﻫـﻞ ﻛﺘـﺎب ﻓـﺎذا ﺟﺌـﺘﻬﻢ‬
‫ﻓﺎدﻋﻬﻢ اﻟﻲ ان ﻳﺸﻬﺪوا ان ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ و ان ﻣﺤﻤﺪ‪‬ا رﺳﻮل اﷲ«‬

‫‪2‬‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺗﻮ ﺑﻪ ﺳﻮي ﻗﻮﻣﻲ ﺧﻮاﻫﻲ رﻓﺖ ﻛﻪ اﻫـﻞ ﻛﺘـﺎب ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻫﺮﮔـﺎه رﻓﺘـﻲ آﻧﻬـﺎ را‬
‫‪ .١‬ﻧﻬﺎﻳﻪ اﻹﻗﺪام‪ ،‬ص ‪ 430‬ـ‪.431‬‬
‫‪ . 2‬ﺗﺨﺮﻳﺞ آن در ﻣﺒﺤﺚ اول اﻳﻦ ﻓﺼﻞ ص ‪ 40‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬

‫﴿‪﴾137‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫دﻋﻮت ﻛﻦ ﺑﻪ ﮔﻮاﻫﻲ دادن ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ اﻟﻪ و ﻣﻌﺒﻮد ﺑﺤﻘﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﺟﺰ اﷲ‪ ،‬و اﻳﻨﻜـﻪ‬
‫ﻣﺤﻤﺪ ﻓﺮﺳﺘﺎده او اﺳﺖ«‪.‬‬

‫ودر ﻟﻔﻆ دﻳﮕﺮي آﻣﺪه »ﻓﻠﻴﻜﻦ اول ﻣﺎ ﺗﺪﻋﻮﻫﻢ اﻟﻴﻪ ﻋﺒﺎﺩﺓ اﷲ«‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﺎﻳﺪ اوﻟﻴﻦ ﭼﻴﺰي ﻛﻪ آﻧﻬﺎ را ﺑﺪان دﻋﻮت ﻣﻲﻛﻨﻲ ﻋﺒﺎدت ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎﺷﺪ«‪.1‬‬

‫و دﻳﮕﺮ ﻧﺼﻮص و ﻣﺘﻮن ﺛﺎﺑﺖ و ﻣﺴﻠﻢ ﻧﺒﻮي‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧـﺎﻃﺮ ﻣﻔﺴـﺮ ﻗـﺮآن‪ ،‬اﺑـﻦ‬
‫ﻋﺒﺎس ﻓﺮﻣﻮده‪» :‬ان اﷲ ﺟﻞ ﺛﻨﺎﺋﻪ ﺑﻌﺚ ﻧﺒﻴﻪ ﻣﺤﻤﺪاً ﺻﻠﻲ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺳﻠﻢ ﺑﺸـﻬﺎﺩﺓ ان ﻻ‬
‫اﻟﻪ اﻻ اﷲ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺻﺪﻗﻮا ﺑﻬﺎ زادﻫﻢ ﺍﻟﺼﻼﺓ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺻﺪﻗﻮا ﺑﻬﺎ زادﻫﻢ اﻟﺼﻴﺎم ﻓﻠﻤـﺎ ﺻـﺪﻗﻮا‬

‫ﺑﻬﺎ زادﻫﻢ ﺍﻟﺰﮐﺎﺓ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺻﺪﻗﻮا ﺑﻬﺎ زادﻫﻢ اﻟﺤﺞ‪ ،‬ﺛﻢ اﻛﻤﻞ ﻟﻬـﻢ دﻳـﻨﻬﻢ ﻓﻘـﺎل‪ k ) :‬‬
‫‪] (q p o n m l‬ﻣﺎﺋﺪه‪ :‬آﻳﻪ‪.[3‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻋﺰوﺟﻞ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﻮد ﻣﺤﻤﺪ )ص( را ﻣﺒﻌﻮث ﻛﺮد )ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛـﻪ ﻣـﺮدم را‬
‫دﻋﻮت ﻛﻨﺪ( ﺗﺎ ﮔﻮاﻫﻲ ﺑﺪﻫﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ اﻟﻪ و ﻣﻌﺒﻮد ﺑﺤﻘﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد«‪.‬‬

‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻣﺮدم آن را ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻛﺮدﻧﺪ و ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻤﺎز را ﺑـﺮاي آﻧﻬـﺎ زﻳـﺎد ﻛـﺮد‪،‬‬
‫وﻗﺘﻲ ﻧﻤﺎز را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬روزه را ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ زﻳﺎد ﻛﺮد‪ ،‬وﻗﺘﻲ روزه را ﻗﺒﻮل ﻛﺮدﻧﺪ‪،‬زﻛﺎت‬
‫را ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ زﻳﺎد ﻧﻤﻮد‪ ،‬و ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ زﻛﺎت را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺣﺞ را ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ زﻳﺎد ﻛﺮد‪،‬‬

‫ﺳﭙﺲ دﻳﻨﺸﺎن را ﺑﺮ اﻳﺸﺎن ﺗﻜﻤﻴﻞ ﻛﺮد و ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اﻣـﺮوز دﻳـﻦ ﺷـﻤﺎ را ﺑﺮاﻳﺘـﺎن ﻛﺎﻣـﻞ‬
‫ﻛﺮدم و ﻧﻌﻤﺖ ﺧﻮد را ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺗﻜﻤﻴﻞ ﻧﻤﻮدم‪«. . .2‬‬
‫دﻻﻳﻞ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻳﻜﺘﺎ ﭘﺮﺳﺘﻲ اوﻟﻴﻦ واﺟﺒﺎت اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻴﺸﺘﺮ از آن ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫ﺷﻤﺎرش ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑــﻪ ﺧــﺎﻃﺮ ﺑﻴــﺎن و ﺗﻮﺿــﻴﺢ آن وﺟﻬـﻪ و دﻳــﺪﮔﺎﻫﻲ ﻛــﻪ ﺗﻌــﺪاد ﻓﺮاواﻧــﻲ از‬
‫ﺷﺨﺼﻴﺖﻫﺎي ﻣﻌﺮوف ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻣﺬﻫﺐ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ ـ از ﺟﻤﻠﻪ ﺑﺮﺧـﻲ از ﻣﻨﺘﺴـﺒﻴﻦ‬
‫‪ .١‬اﻳﻦ ﻟﻔﻆ را اﻣﺎم ﺑﺨﺎري در ج ‪ 2‬ص‪ ،125‬ﻛﺘﺎب ﺯﮐﺎﺓ‪ ،‬ﺑﺎب ﻻ ﺗﺆﺧـﺬ ﻛـﺮاﺋﻢ اﻣـﻮال اﻟﻨـﺎس‪ ،‬و‬
‫ﻣﺴﻠﻢ در ج ‪ 1‬ص‪199‬ـ‪ 200‬ﻛﺘﺎب اﻻﻳﻤﺎن ﺑﺎب اﻟﺪﻋﺎء اﻟﻲ اﻟﺸﻬﺎدﺗﻴﻦ‪ ،‬ذﻛﺮ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ .٢‬اﺑﻦ ﺟﺮﻳﺮ آن را در ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺒﻴﺎن ج‪ 11‬و ج‪ ،26‬ص ‪ 45‬رواﻳـﺖ ﻛـﺮده‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑـﻦ ﻧﺼـﺮ در‬
‫ﻛﺘﺎب ﺗﻌﻈﻴﻢ ﻗﺪر ﺍﻟﺼﻼﺓ‪ ،‬ج‪ 1‬ص‪351‬ـ ‪ ،352‬و اﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر و ﻃﺒﺮاﻧﻲ و اﺑﻦ ﻣﺮدوﻳـﻪ و ﺑﻴﻬﻘـﻲ‬
‫در دﻻﺋﻞ ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﺳﻴﻮﻃﻲ در ﺗﻔﺴﻴﺮ در اﻟﻤﻨﺜﻮر ج ‪ 7‬ص‪ 514‬ذﻛﺮ ﻧﻤﻮده رواﻳـﺖ ﻛـﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و‬
‫اﻳﻦ ﻟﻔﻆ از اﺑﻦ ﺟﺮﻳﺮ اﺳﺖ‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫﴿ ‪﴾138‬‬

‫ﻛﻼم و ﻣﺪاﻓﻌﻴﻦ آن ـ ﮔﻔﺘﺎر را در اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﻪ ﺧـﻮد ﻋﻠﻤـﺎي ﺷـﺎﻓﻌﻲ واﮔـﺬار‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻢ‪.‬‬
‫]‪ [2‬اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ »ا« ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان »ﺷﺮوع ﻧﺰول ﻗﺮآن و اﺑﺘـﺪاء ﻓـﺮاﺋﺾ ﺑـﺮ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺻﻠﻲ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ و ﺳﻠﻢ و ﺳﭙﺲ ﺑﺮ ﻣﺮدم« ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪» :‬ﻫﻨﮕـﺎﻣﻲ ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫ﻣﺤﻤﺪ )ص( را ﻣﺒﻌﻮث ﻛﺮد‪ ،‬ﻓﺮاﺋﻀﺶ را ﺑﺮ او ﻧﺎزل ﻛـﺮد ﻫﻤـﺎنﮔﻮﻧـﻪ ﻛـﻪ ﺣﻜﻤـﺖ‬
‫وﺧﻮاﺳﺖ ﺧﻮدش اﻗﺘﻀﺎ ﻛﺮد‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻣـﺎﻧﻌﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺣﻜﻢ ﺧﺪاوﻧـﺪ را ﺑـﻪ ﺗـﺄﺧﻴﺮ‬
‫ﺑﻴﻨﺪازد‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﻫﺮﻳﻚ از آن ﻓﺮاﺋﺾ ﻓﺮﺿﻲ ﭘﺲ از ﻓﺮﺿﻲ در زﻣﺎﻧﻲ ﻏﻴﺮ‬
‫از زﻣﺎن ﻓﺮض ﻗﺒﻠﻲ آورد‪.‬‬
‫اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ‪ «:» 1‬ﺗﻌﺎﻟﻲ ﻓﺮﻣﻮده‪ :‬ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ـ در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ ﺧﺪا ﻋﺎﻟﻢﺗﺮ اﺳـﺖ ـ‬
‫اوﻟﻴﻦ ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻧﺎزل ﻓﺮﻣﻮد )‪ 2( on m l k‬ﺑﻮد ﺳـﭙﺲ‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻠﻲ ﺑﺮ او ﻧﺎزل ﻛﺮد ﻛﻪ در ﻃﻲ آن‪ ،‬دﺳﺘﻮر داده ﻧﺸـﺪ ﻣﺸـﺮﻛﺎن را ﺑـﻪ آن دﻋـﻮت‬
‫ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﻣﺪت زﻣﺎﻧﻲ ﺑﺮ آن ﺳﭙﺮي ﺷﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﻋﻠﻴﻪاﻟﺴـﻼم از ﻃـﺮف‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﺪﻣﺖ اﻳﺸﺎن آﻣﺪ ﺗﺎ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺑﻪ ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ اﻋﻼم ﻛﻨـﺪ ﻛـﻪ وﺣـﻲ ﺑـﺮ او‬
‫ﻧﺎزل ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و آﻧﻬﺎ را دﻋﻮت ﻛﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ وﺣﻲ اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺎورﻧﺪ‪ ،‬اﻳـﻦ ﺑـﺮ ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ‬
‫)ص( ﺳﺨﺖ آﻣﺪ و ﻣﻲﺗﺮﺳﻴﺪ ﻛﻪ او را ﺗﻜﺬﻳﺐ و اذﻳﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ اﻳﻦ آﻳﻪ ﺑﺮ او ﻧﺎزل‬

‫ﺷــــــﺪ )‪ yxw v u t s rqp o n m l k j‬‬
‫‪] (dc b a ` _ ~}| { z‬ﻣﺎﺋﺪه‪ :‬آﻳﻪ‪.[67‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اي ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺧﺪا ﻫﺮ آﻧﭽﻪ از ﺳﻮي ﭘﺮوردﮔﺎرت ﺑﺮ ﺗﻮ ﻧﺎزل ﺷﺪه اﺳﺖ ﺑﺮﺳﺎن‪ ،‬و‬
‫اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻜﻨﻲ رﺳﺎﻟﺖ ﺧﺪا را ﻧﺮﺳﺎﻧﻴﺪهاي‪ ،‬و ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻮ را از ﻣﺮدﻣﺎن ﻣﺤﻔﻮظ ﻣﻲدارد«‪.‬‬
‫‪ . 1‬ﻛﺘﺎبام ﻣﻤﻠﻮ از اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت ﺗﻜﺮاري اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺎ در ﻧﻘﻞ اﻗﻮال ﻋﺒﺎرات دﻗﺖ ﺑﻪﻛﺎر ﻣـﻲﮔﻴـﺮﻳﻢ‬
‫ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺗﻜﺮار ﻋﺒﺎرات ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ . 2‬ﺑﺨﺎري آن را در ﺣﺪﻳﺚ ﻃﻮﻻﻧﻲ در ﺻﺤﻴﺢ ﺧﻮد ج‪ 1‬ص‪3‬ـ‪ ،4‬ﻛﺘﺎب ﺑﺪأ اﻟﻮﺣﻲ وﺑـﺎب ﻛﻴـﻒ‬
‫ﻛﺎن ﺑﺪء اﻟﻮﺣﻲ رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ ﻧﻴﺰ ج‪ 2‬ص‪ 197‬ـ ‪ ،204‬ﻛﺘﺎب اﻻﻳﻤﺎن ﺑـﺎب ﺑـﺪء‬
‫اﻟﻮﺣﻲ آن را رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬اﺑﻦ ﺟﺮﻳﺮ در ﺗﻔﺴـﻴﺮ ﺧـﻮد ج‪12‬ص‪ ،30‬ص‪ 161‬ـ‪ 163‬ﻧﻘـﻞ‬
‫ﻛﺮده ﻛﻪ ﺗﻌﺪادي از اﻫﻞ ﻋﻠﻢ ﻫﻤﻴﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و اﺑـﻦ ﻛﺜﻴـﺮ در ﺗﻔﺴـﻴﺮ ﺧـﻮد ج‪4‬‬
‫ص‪ 528‬آن را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫﴿‪﴾139‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺗﺒﻠﻴﻎ رﺳﺎﻟﺖ و ﻋﺒﺎدت ﺧﺪا را ﺑﺮ او واﺟﺐ ﮔﺮداﻧﻴﺪ‪ ،‬ﺟﻨﮓ ﺑـﺎ آﻧﻬـﺎ را ﺑـﺮ ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ‬
‫)ص( ﻓﺮض ﻧﻨﻤﻮد‪ ،‬وﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع را در ﭼﻨﺪ آﻳﻪ در ﻛﺘﺎب ﺧـﻮدش ﺑﻴـﺎن و‬

‫روﺷﻦ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ دﺳﺘﻮر ﻧﺪاد ﻛﻪ از آﻧﻬﺎ ﻛﻨﺎرهﮔﻴﺮي ﻛﻨﺪ‪ ،‬و ﺳﻮرهى )‪ A‬‬
‫‪] (HG F E D C B‬اﻟﻜﺎﻓﺮون‪ :‬آﻳﺎت ‪1‬ـ ‪ [2‬را ﺑﺮ او ﻧﺎزل‬
‫ﻛﺮد« ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ درﺑﺎرهي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬و ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ دﺳﺘﻮر داد ﻛﻪ‬

‫ﺑـﻪ ﻣﻌﺒﻮدﻫـﺎ و ﺧـﺪاﻳﺎن ﻣﺸــﺮﻛﺎن دﺷـﻨﺎم ﻧﺪﻫﻨـﺪ و ﻓﺮﻣــﻮد‪  ~ } |) :‬‬
‫ ¡ ‪] (¨ § ¦ ¥ ¤ £ ¢‬اﻧﻌﺎم‪ :‬آﻳﻪ‪.[108‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اي ﻣﺆﻣﻨﺎن ﺑﻪ ﻣﻌﺒﻮدﻫﺎ وﺑﺘﻬﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻣﺸﺮﻛﺎن ﺑﺠﺰ ﺧﺪا ﻣﻲﭘﺮﺳﺘﻨﺪ دﺷﻨﺎم ﻧﺪﻫﻴﺪ ﺗـﺎ‬
‫آﻧﺎن ﺗﺠﺎوزﻛﺎراﻧﻪ و ﺟﺎﻫﻼﻧﻪ ﺧﺪاي را دﺷﻨﺎم دﻫﻨﺪ«‬

‫و آﻳﺎت دﻳﮕﺮي ﺷﺒﻴﻪ اﻳﻦ آﻳﻪ را ﺑﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻧﺎزل ﻓﺮﻣﻮد‪ ،‬ﺷﺎﻓﻌﻲ )رﺣﻤﻪ اﷲ( ﻓﺮﻣﻮده‪:‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﺒﺎرك و ﺗﻌﺎﻟﻲ ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ در ﺣـﺎﻟﻲ ﻛـﻪ ﻛﻨـﺎرهﮔﻴـﺮي از ﻣﺸـﺮﻛﺎن را‬

‫ﻓﺮض ﻧﻤﻮده ﺑﻮد اﻳﻦ آﻳﻪ را ﻧﺎزل ﻛﺮد و ﻓﺮﻣـﻮد‪ Î  Í Ì Ë Ê É) :‬‬
‫‪] (ÐÏ‬اﻧﻌﺎم‪ :‬آﻳﻪ‪[68‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻫﺮﮔﺎه دﻳﺪي ﻛﺴﺎﻧﻲﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﻤﺴﺨﺮ و ﻃﻌﻦ در آﻳﺎت ﻣﺎ ﻣﻲﭘﺮدازﻧـﺪ از آﻧـﺎن روي‬
‫ﺑﮕﺮدان«‪.‬‬

‫اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ»‪ «:‬ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﻨﻮال و ﺳﺒﻚ ﭘﻴﺶ رﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﭘـﺲ از آن‬
‫ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﺟﺎزهي ﻫﺠﺮت داده ﺷﺪ‪ ،‬و ﺑﻌﺪ از ﻣﺪﺗﻲ ﻫﺠﺮت ﻓﺮض ﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬و‬
‫ﻧﻴﺰ اﺟﺎزه ﺟﻨﮓ ﺑﺎ ﻛﻔﺎر و ﻣﺸﺮﻛﺎن داده ﻣﻲﺷﻮد و ﺳـﭙﺲ ﺟﻬـﺎد ﺑـﺮ ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن‬
‫ﻓﺮض ﻣﻲﮔﺮدد و‪ 1...‬ﭘﺲ از ﻛﻼم اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ »‪ «:‬روﺷﻦ ﺷﺪ اوﻟﻴﻦ ﻓﺮﻳﻀﻪاي ﻛﻪ‬
‫ﺑﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﻓﺮض ﺷﺪ ـ ﭘﺲ از ﻣﺮﺣﻠـﺔ ﺧﺒﺮرﺳـﺎﻧﻲ )آﺳـﻤﺎﻧﻲ( ﻛـﻪ در ﻃـﻲ آن‬
‫ﻣﺄﻣﻮر ﺑﻪ دﻋﻮتﻛﺮدن ﻣﺮدم ﻧﺸﺪ ـ ﻓﺮﻳﻀﻪي ﺗﺒﻠﻴﻎ رﺳﺎﻟﺖ و ﭘﺮﺳﺘﺶ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳـﺖ‪،‬‬
‫و اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ)‪ (:‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﻳﺎدآور ﺷﺪه ﻛﻪ ﺳﻮره ﻛﺎﻓﺮون ﺑﺮاي ﺗﻮﺿﻴﺢ اﻳﻦ ﻣﻌﻨـﺎ‬
‫ﻧﺎزل ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬وﺗﻤﺎم اﻳﻦ ﺳﻮره ﻧﺼﻲ )ﺻﺮﻳﺢ( اﺳﺖ در ﻣﻮرد ﺗﺨﺼﻴﺺ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ‬
‫‪ .١‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد ﺑﻪ ﻛﺘﺎب اﻷم‪ ،‬ج‪ :4‬ص‪ 159‬ـ‪.161‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫﴿ ‪﴾140‬‬

‫ﻋﺒﺎدت و ﻛﻨﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻦ ﻫﻤﻪ ﻣﻌﺒﻮدات ﺑﺠﺰ اﷲ‪ ،‬و اﻳﻦ ﺳﻮره ﻫﻤﭽﻨﺎن ﻛـﻪ در ﺣـﺪﻳﺚ‬
‫آﻣﺪه‪» 1‬ﺑﺮاﺋﺖ از ﺷﺮك اﺳﺖ«‪.‬‬
‫ﻧﻈﺮ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﺑﻪ اﺑﻼغ و دﻋﻮت ﻣﺮدم ﺑﻪ ﺳﻮي اﻳﻤﺎن ﻣﺄﻣﻮر ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻛﺎر ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻘﺘﻀﻲ ﻋﺪم ﻛﻨﺎرهﮔﻴﺮي از ﻣﺸﺮﻛﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺠﺎﻟﺴـﺖ ﺑـﺎ آﻧﻬـﺎ و‬
‫ﻋﺪم دﺷﻨﺎمدﻫﻲ ﺑﻪ ﻣﻌﺒﻮدان آﻧﻬﺎ را ﻣﻲﻃﻠﺒﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺑـﻪ او دﺳـﺘﻮر داد ﺗـﺎ از‬
‫ﻣﺸﺮﻛﺎن ﻛﻨﺎره ﺑﮕﻴﺮد و ﺑﻪ دﻧﺒﺎل آن ﻫﺠﺮت و ﺟﻬﺎد و اﺣﻜﺎم دﻳﮕـﺮ را ﺑـﺮ او ﻓـﺮض‬
‫ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺺ ﻛﻼم ﺷﺎﻓﻌﻲ اﻳﻦ اﺑﺘﺪاي ﻓﺮاﺋﺾ اﺳـﺖ ﺑـﺮ ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ )ص( و ﺳـﭙﺲ ﺑـﺮ‬
‫ﻣﺮدم‪.‬‬
‫]‪ [3‬و اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ درﺑﺎرهي ﻣﻨﺰﻟﺖ ﻧﻤﺎز ﻓﺮﻣـﻮده‪» :‬ﺑﻌﺪ از ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﮔﻮاﻫﻲ اﻳﻨﻜـﻪ‬
‫ﻣﺤﻤﺪ )ص( رﺳﻮل ﺧﺪاﺳﺖ‪ ،‬و اﻳﻤﺎن ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ از ﺟﺎﻧـﺐ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺗﺒـﺎرك‬
‫ﺗﻌﺎﻟﻲ ﻧﺎزل ﺷﺪه‪ ،‬ﻧﻤﺎز واﺿﺢﺗﺮﻳﻦ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ او ﻓـﺮض ﮔﺮدﻳـﺪه«‪ .2‬اﻳـﻦ‬
‫ﺟﻤﻠﻪي رﺳﺎ در ﺷﺄن ﻧﻤﺎز ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ اوﻟﻴﻦ و ﻓﺮضﺗـﺮﻳﻦ واﺟﺒـﺎت ﻧـﺰد اﻣـﺎم‬
‫ﺷﺎﻓﻌﻲ »‪ «/‬ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ و ﻫﺮ آن ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﺑﺪون آن‪ ،‬ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻛﺎﻣﻞ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬از‬
‫ﺟﻤﻠﻪ ﮔﻮاﻫﻲ ﺑﻪ ﺻﺪق رﺳﺎﻟﺖ و اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﻫﺮ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( از ﻃﺮف ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫آورده اﺳﺖ‪ 3،‬و ﺑﻌﺪ از ﻫﻤﺔ اﻳﻨﻬﺎ‪ ،‬ﺑﻘﻴﻪ ﺗﻜﺎﻟﻴﻒ ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ آﻧﻬﺎ ﻧﻤﺎز اﺳﺖ‪.‬‬

‫]‪ [4‬و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻲ ﻣـﻲ ﺑـﺮﻳﻢ ﭼـﺮا اﻣـﺎم ﺷـﺎﻓﻌﻲ )رﺣﻤـﻪ اﷲ( در‬

‫ﻣﻘﺪﻣﻪي ﻛﺘﺎب اﻟﺰﻛﺎت در ﻛﺘﺎب اﻷم ‪ 4‬اﻳﻦ آﻳﻪ را ذﻛﺮ ﻛـﺮده )‪ k j i h‬‬
‫‪] (x w v uts r q p o n m l‬اﻟﺒﻴﻨـﻪ‪:‬‬
‫آﻳﻪ ‪[5‬‬
‫‪ .١‬اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ج‪ 5‬ص‪ ،456‬و اﺑﻮ داود ج‪ 5‬ص‪ 303‬ﺣﺪﻳﺚ ﺷﻤﺎره ‪ 5055‬و ﻏﻴﺮ اﻳـﻦ دو ﻣﺤـﺪث‬
‫آن را رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬وآﻟﺒﺎﻧﻲ در ﺻﺤﻴﺢ ﺟﺎﻣﻊ ﺣﺪﻳﺚ ﺷﻤﺎره ‪ 292‬آن را ﺣﺴﻦ داﻧﺴﺘﻪ اﺳـﺖ‬
‫و ﺷﻌﻴﺐ ارﻧﺎؤط آن را ﺗﺼﺤﻴﺢ ﻧﻤﻮده و ﮔﻔﺘﻪ‪ » :‬ﺑﺮ ﺷﺮط ﺻﺤﻴﺢ اﺳﺖ«‪ .‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد ﺑـﻪ اﺑـﻦ‬
‫ﺣﺒﺎن ج‪ 3‬ص‪ 70‬ـ‪ 71‬ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺷﻌﻴﺐ ارﻧﺎؤط‪.‬‬
‫‪ . 2‬اﻷم ج ‪1‬ص‪ 256‬اﻳﻦ ﮔﻔﺘﺎر را در ﺿﻤﻦ ﻣﻨﺎﻇﺮهي ﻛﻮﺑﻨﺪهاي ﺑـﺎ ﻳﻜـﻲ از آن ﻛﺴـﺎﻧﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧـﺪ‬
‫ﺗﺎرك ﻧﻤﺎز ﻛﺸﺘﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻳﺮاد ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ . 3‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ در ﻣﺒﺤﺚ ﻗﺒﻠﻲ در ﻣﻮرد ﺷﺮوط ﺗﻮﺣﻴﺪ ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ . 4‬اﻷم ج‪ 2‬ص‪.3‬‬

‫﴿‪﴾141‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺟﺰ اﻳﻦ ﺑﺪﻳﺸﺎن دﺳﺘﻮر داده ﻧﺸﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺨﻠﺼﺎﻧﻪ و ﺣﻘﮕﺮاﻳﺎﻧـﻪ‬
‫ﺧﺪاي را ﺑﭙﺮﺳﺘﻨﺪ و ﺗﻨﻬﺎ ﺷﺮﻳﻌﺖ او را آﺋﻴﻦ ﺧﻮد ﺑﺪاﻧﻨﺪ و ﻧﻤﺎز را ﭼﻨﺎﻧﻜـﻪ ﺑﺎﻳـﺪ ﺑﺨﻮاﻧﻨـﺪ و‬
‫زﻛﺎت را ﺑﭙﺮدازﻧﺪ آﺋﻴﻦ راﺳﺘﻴﻦ و ارزﺷﻤﻨﺪﺗﺮﻳﻦ اﻳﻦ اﺳﺖ و ﺑﺲ«‪.‬‬

‫و در ﻣﻘﺎم ﺗﻮﺿﻴﺢ آن ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﭘﺲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻴﺎن ﻓﺮﻣﻮده ﻛﻪ او ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﻓﺮض ﻛﺮده ﻛﻪ‬
‫در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ دﻳﻦ را ﺑﺮاي او ﺧﺎﻟﺺ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬او را ﻋﺒﺎدت ﻛﻨﻨﺪ و ﻧﻤﺎز را آﻧﮕﻮﻧـﻪ ﻛـﻪ‬
‫ﺑﺎﻳﺪ و ﺷﺎﻳﺪ اﺳﺖ ﺑﻪ ﭘﺎ دارﻧﺪ و زﻛﺎت را ﺑﭙﺮدازﻧﺪ«‪.‬‬
‫ﻣﻨﻈﻮر اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ»‪ «:‬اﻳﻦ ﺑﻮده ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﻦ ﻓﺮاﻳﺾ را ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴـﺐ ﺑـﺮ ﻣـﺮدم‬
‫ﻓﺮض ﮔﺮداﻧﻴﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ از ﻧﻘﻞﻗﻮلﻫﺎي ﻗﺒﻠﻲ ﺑﺮ ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬و ﻫﻤﭽﻨﺎن ﻛﻪ ﺑﻌﺪاً در‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ ﻛﻪ ﺷﺒﻴﻪ ﮔﻔﺘﺎر اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ اﺳﺖ ـ و ﺑﻪ ﺣـﻮل ﺧـﺪا ﺑـﻪ زودي‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ ـ ﻣﻄﻠﺐ روﺷﻦﺗﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻗﺒﻼً ﮔﺬﺷﺖ ﻛﻪ اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ»‪» «:‬ﺗﻮﺻﻴﻒ اﺳﻼم« را ﻣﻨﺤﺼﺮ ﻛﺮده ـ آن ﺗﻮﺻـﻴﻔﻲ‬
‫ﻛﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس آن ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪن ﻛﺎﻓﺮ ﺣﻜﻢ ﻣﻲﺷﻮد ـ در ﻧﻄﻖ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ و ﺑﺮاﺋـﺖ‬
‫از ﻫﺮ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ دﻳﻦ ﻣﺨﺎﻟﻒ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﺮﻃﻲ ﻛﻪ آن ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ را ﻧﻄﻖ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻣﻌﻨﻲ و ﻣﻔﻬﻮم آن را ﺑﺪاﻧﺪ‪ .1‬و اﻳﻦ دﻟﻴﻞ واﺿﺤﻲ اﺳﺖ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ اﻣـﺎم ﺷـﺎﻓﻌﻲ‬
‫»‪ «:‬واﺟﺐ دﻳﮕﺮي را ﭘﻴﺶ از اﻗﺮار ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬و ﺑـﻪ ﻧﻈـﺮ و اﻧﺪﻳﺸـﻪ و‬
‫اﺳﺘﺪﻻل ﻛﻼﻣﻲ ﺗﻮﺟﻬﻲ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻪ آﻧﻬـﺎ اﻋﺘﻤـﺎد و ﺗﻜﻴـﻪ ﻣـﻲﻧﻤﺎﻳﻨـﺪ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧـﻪ ﺑـﻪ‬
‫اﺳﺘﺪﻻلﻫﺎي ﻛﻼﻣﻲ اﻋﺘﻤﺎد ﻛﻨﺪ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ او ﺟﺎم ﻏﻀﺐ ﺧﻮد را ﺑـﺮ ﺳـﺮ ﻛـﻼم و‬
‫اﻫﻞ ﻛﻼم رﻳﺨﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲﻛﻪ ﻓﺘﻮي داده ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ آﻧﻬﺎ را ﺑﺎ ﺷـﺎﺧﻪﻫـﺎي ﻧﺨـﻞ و‬
‫ﻛﻔﺶﻫﺎ زد‪ ،‬و ﻫﻴﭻ ﮔﻨﺎﻫﻲ را ﺑﻌﺪ از ﺷﺮك ـ ﻛﻪ ﺑﻨﺪه ﺑﺎ آن ﺑﻪ ﭘﺮوردﮔﺎرش ﻣﻲرﺳﺪ و‬
‫ﺑﺎ او دﻳﺪار ﻣﻲ ﻛﻨﺪ ـ ﺷﺪﻳﺪﺗﺮ و ﺳﻨﮕﻴﻦﺗﺮ از آن ﻧﺪﻳﺪه اﺳﺖ‪.2‬‬
‫]‪ [5‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻦ اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ـ در ﻧﻈﺮ اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ ـ ﺑﻨﺪهﮔﺎن ﺧﻠﻖ ﺷﺪهاﻧـﺪ‪ ،‬ﺑـﻪ‬

‫ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺗﺒـﺎرك و ﺗﻌـﺎﻟﻲ ﻓﺮﻣـﻮده‪ e d c) :‬‬
‫‪] (hg f‬ذارﻳﺎت‪ :‬آﻳﻪ‪.[56‬‬
‫‪ . 1‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد ﺑﻪ ﺻﻔﺤﻪي ‪ 28-27‬از ﻣﺒﺤﺚ اول و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺻﻔﺤﻪي ‪101‬ــ ‪ 102‬از ﻣﺒﺤـﺚ‬
‫ﺳﻮم‪.‬‬
‫‪ . 2‬ﺗﻮﺿﻴﺢ آن در ﻣﻘﺪﻣﻪ ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫﴿ ‪﴾142‬‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻣﻦ ﭘﺮيﻫﺎ و اﻧﺴﺎنﻫﺎ را ﺟﺰ ﺑﺮاي ﭘﺮﺳﺘﺶ ﺧﻮد ﻧﻴﺎﻓﺮﻳﺪهام«‪.‬‬

‫اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ »‪ «/‬ﻓﺮﻣﻮده‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﻠﻖ را ﺑﺮاي ﭘﺮﺳﺘﺶ ﺧﻮد آﻓﺮﻳﺪه اﺳﺖ«‪.1‬‬

‫]‪ [6‬و ﭼﻴﺰي ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ را ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮﺧﻲ از اﻫﻞ ﻋﻠﻢ از ﻗـﻮل‬
‫اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ»‪ «:‬اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ »ﭘﺪران و ﻣﺎدران وﻇﻴﻔﻪ دارﻧﺪ ﻛﻪ ﻓﺮزﻧﺪان ﺧﻮد‬
‫را ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و ﻃﻬﺎرت وﻧﻤﺎز را ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﻴﺎﻣﻮزﻧﺪ‪ ،‬و اﮔﺮ درﻳﺎﻓﺘﻨﺪ و ﺑﺎ ﺷﻌﻮر ﺷﺪﻧﺪ‬
‫ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻧﻤﺎز آﻧﻬﺎ را ﺗﻨﺒﻴﻪ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﻛﺴﻲ در ﺧﻮاب اﺣﺘﻼم ﺷـﻮد‪ ،‬ﻳـﺎ دﭼـﺎر ﺧـﻮن‬

‫ﺣﻴﺾ ﮔﺮدد‪ ،‬ﻳﺎ ‪ 15‬ﺳﺎﻟﮕﻲ را ﺗﻤﺎم ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ اﻳﻦ ﻓـﺮض را اﻧﺠـﺎم دﻫـﺪ«‪ 2‬دﻻﻟـﺖ و‬
‫ﭘﻴﺎﻣﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﺑﺮداﺷﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ وي ﺑﺮ ﭘﺪران و ﻣـﺎدران واﺟـﺐ‬
‫ﻧﺴﺎﺧﺘﻪ ﻛﻪ در ﺻﻮرت ﺣﺼﻮل ﻓﻬﻢ و ﺷـﻌﻮر ﺑـﺮاي ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺸـﺎن‪ ،‬ﺑﻴﺎﻳﻨـﺪ ﺑـﺎ ﻧﻈـﺮ و‬
‫اﺳﺘﺪﻻل آﻧﻬﺎ را ﻣﻮرد ﺧﻄﺎب ﻗﺮار دﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮ آﻧﻬﺎ واﺟﺐ ﻧﺴﺎﺧﺘﻪ ﻛﻪ ﺷـﻬﺎدﺗﻴﻦ را‬
‫دوﺑﺎره از ﻓﺮزﻧﺪاﻧﺸﺎن ﺑﺨﻮاﻫﻨـﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜـﻪ وي اﻳـﻦ را در ﺣﺎﻟـﺖ ﺑﻠـﻮغ ﻫـﻢ واﺟـﺐ‬
‫ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻗﺮار ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ـ اﮔﺮ ﭼﻪ ﺑﻪ اﺗﻔﺎق ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن واﺟﺐ اﺳﺖ و ﻋﻼوه‬
‫ﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬ﻗﺒﻞ از ﻧﻤﺎز واﺟﺐ ﺷﺪه اﺳﺖ ـ در واﻗﻊ اداي آن ﻗﺒﻼًﺻـﻮرت ﮔﺮﻓﺘـﻪ اﺳـﺖ‬
‫ﺣﺎل ﻳﺎ ﺑﻪ ﻟﻔﻆ ﻳﺎ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎ‪ 3.‬وي ﺑﺪﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻴﺎﻳﺪ دﺳﺘﻮر دادن ﺑﻪ ﻧﻤـﺎز را‬
‫ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ ﻋﻘﺐ اﻓﺘﺎدن ﭘﺎﻳﺔ اول ﻛﻪ ﻣﺒﻨﺎي ﻫﻤﺔ ﻋﺒﺎدتﻫﺎ اﻋﻢ از ﻧﻤﺎز و ﻏﻴـﺮ آﻧﺴـﺖ‪،‬‬
‫واﺟﺐ ﺑﺪاﻧﺪ‪ .‬زﻳﺮا اﻳﺸﺎن ﺷﻜﺮ ﺧﺪا‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺮاﺗﺐ از اﻳﻦ آﮔﺎﻫﺘﺮ و ﺑﺰرﮔﻮارﺗﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﺑﻴﺎﻳﻴﻨﺪ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺎري ﺑﻜﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﺣﻮل ﺧﺪا ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﻴﺸﺘﺮ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﻌﺪاً ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪.4‬‬
‫]‪ [7‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ »‪ «/‬ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﻴﺎن اﻳﻨﻜﻪ واﺟﺐ ﻛﺮدن ﻧﻤﺎز ﻧﻌﻤﺘﻲ اﺳـﺖ از‬
‫ﻃﺮف اﷲ ﺗﻌﺎﻟﻲ ﺑﺮ ﺑﻨﺪهﮔﺎﻧﺶ‪ ،‬ﮔﻔﺘـﻪ‪» :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﺲ از ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﺗﺼﺪﻳﻖ و اﻳﻤﺎن ﺑﻪ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان و ﻫﺮ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ از ﻃﺮف او آﻣﺪه ﻓﺮﻳﻀﻪاي راﭘﻴﺶ از ﻧﻤﺎز ﺑـﺮ ﺑﻨـﺪهﮔـﺎن‬
‫واﺟﺐ ﻧﮕﺮداﻧﻴﺪه اﺳﺖ‪ ،‬و ﺧﺒﺮ داده ﻛﻪ اﻳﻦ دﺳﺘﻮر او اﺳﺖ ﺑﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎن و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬
‫و اﻣﺘﻬﺎ‪ ،‬ﭘﻴﺶ از آﻧﻜﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺻﻞ اﷲ ﻋﻠﻴﻪ وﺳﻠﻢ را ﻣﺒﻌﻮث ﻛﻨﺪ«‪ .‬ﺳﭙﺲ اﻳﺸﺎن آن‬
‫‪ . 1‬اﻷم ج‪ 4‬ص‪.159‬‬
‫‪ . 2‬ﻣﺰﻧﻲ آن را در ﻣﺨﺘﺼﺮ ﺧﻮد ص ‪ 22‬از اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻧﻘﻞ ﻛﺮده‪ ،‬وﺑـﻪ ﻣﻔﻬـﻮم آن‪ ،‬در ﻛﺘـﺎب اﻷم‬
‫ج‪ 1‬ص‪ 69‬ﻧﮕﺎه ﻛﻦ‪.‬‬
‫‪ . 3‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد ﺑﻪ ﻛﺘﺎب‪ :‬درء ﺗﻌﺎرض اﻟﻌﻘﻞ و اﻟﻨﻘﻞ ﺗﺄﻟﻴﻒ اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ج‪ 8‬ص‪.13‬‬
‫‪ . 4‬و اﻳﻦ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﻧﻘﻞ ﻛﻼم ﻏﺰاﻟﻲ »‪ «/‬در ﺻﻔﺤﺎت ﺑﻌﺪ ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪.‬‬

‫﴿‪﴾143‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫آﻳﺎت ﭘﻨﺞﮔﺎﻧﻪ از ﺳﻮرة ﺑﻴﻨﻪ را ذﻛﺮ ﻛﺮده‪ ،‬ﻛﻪ آﺧﺮﻳﻦ آﻧﻬﺎ اﻳﻦ ﮔﻔﺘﺔ اﷲ ﺗﻌـﺎﻟﻲ اﺳـﺖ‪:‬‬

‫)‪ uts r q p o n m l k j i h‬‬
‫‪(x w v‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ »‪ «/‬ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ » :‬اوﻟﻴﻦ ﻓﺮﻳﻀﻪاي ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺻﺮاﺣﺘﺎً ﻧﺎم‬
‫آن را ﭘﺲ از اﺧﻼص در ﻋﺒﺎدت ﺑﺮاي ﺧﺪا ﻋﻨﻮان ﻛﺮد‪ ،‬ﻧﻤﺎز اﺳﺖ«‪ .1‬اﻳﻦ ﻗﻮل ﺷـﺒﻴﻪ‬
‫ﻫﻤﺎن ﻗﻮﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﻤﻲ ﭘﻴﺶ از اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ »‪ «/‬ﻧﻘـﻞ ﺷـﺪ‪ ،‬ﻛـﻪ اﻳﺸـﺎن اﺳـﺘﺎد‬
‫اﺳﺘﺎدان ﻣﺤﻤﺪﺑﻦ ﻧﺼﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻫﻤﻪ آﻧﻬﺎ را رﺣﻤﺖ ﻛﻨﺪ‪.2‬‬
‫]‪ [8‬و از ﻫﻤﻴﻦ ﺟﺎ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺑﻮﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ ﺳﺮﻳﺞ »‪ «/‬ﮔﻔﺘﻪ‪ »:‬اﮔﺮ ﺷﺨﺼﻲ ﻧﺰد ﻣﺎ‬
‫ﺑﻴﺎﻳﺪ و ﺑﮕﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ادﻳﺎن ﻓﺮاوان ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﻦ در اﻳﻦ ادﻳﺎن ﻓﻜﺮ ﻛﻨﻢ در ﻣﻴﺎن ﻫﺮ ﻛﺪام از آﻧﻬﺎ‬
‫ﺣﻖ را ﻳﺎﻓﺘﻢ ﻣﻲﭘﺬﻳﺮم‪ 3،‬و ﻫﺮ دﻳﻨﻲ ﻛﻪ ﻣﻦ ﺣﻖ را در آن ﻧﻴﺎﻓﺘﻢ ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮم‪ ،‬ﻣـﺎ ﺑـﻪ او‬
‫اﺟﺎزه ﻧﻤﻲدﻫﻴﻢ ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﻨﺪ و ﻣﺎ او را وادار ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ اﺳﻼم را ﺑﭙـﺬﻳﺮد‪ ،‬وﮔﺮﻧـﻪ‪،‬‬
‫ﻗﺘﻞ او را واﺟﺐ ﻣﻲﮔﺮداﻧﻴﻢ«‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻗﻮل ﺻﺮﻳﺢ اﺳﺖ در اﺑﻄﺎل ﮔﻤﺎن ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻧﻈﺮ و اﺳﺘﺪﻻل ﻛﻼﻣﻲ را واﺟـﺐ‬
‫ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ .‬زﻳﺮا اﺑﻮاﻟﻌﺒﺎس »‪ «/‬ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ ﺟﻮاز ﭘﺬﻳﺮش اﻳﻦ درﺧﻮاﺳﺖ ﻛـﺎﻓﺮ ﻧﺒـﻮده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ درﺧﻮاﺳﺖ ﻣﺒﺘﻨﻲ اﺳﺖ ﺑﺮ ﺗﻔﻜﺮ و اﺳـﺘﺪﻻل ﭼﻨﺎﻧﻜـﻪ ﻣﻌﻠـﻮم‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻠﻜﻪ او را ﺑﺮ ﭘﺬﻳﺮش اﺳﻼم ﻣﻠﺰم ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬آن اﺳﻼﻣﻲ ﻛـﻪ ﺗﻮﺣﻴـﺪ اﺳـﺎس و‬
‫رﻛﻦ اول آن ﻗﺮار داده ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮاي ﺗﺄﻛﻴﺪ اﻳﻦ ﻣﻔﻬﻮم و ﻣﻌﻨﻲ او »‪ «/‬ـ ﭘﺲ از‬
‫آن ﻛﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻮﺣﻴﺪ را در ]‪ [9‬ﺷﺮع ﺑﻴﺎن ﻧﻤﻮده ﮔﻔﺘﻪ ‪» :‬ﺗﻮﺣﻴﺪ اﻫﻞ ﺑﺎﻃﻞ ﻓـﺮو رﻓـﺘﻦ‬
‫اﺳﺖ در اﻋﺮاض و اﺟﺴﺎم و ﺟﻮﻫﺮ‪ ،‬درﺣﺎﻟﻴﻜﻪ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﺑﺮاي اﻧﻜﺎر آن‪ ،‬ﻣﺒﻌـﻮث‬
‫‪ .١‬ﺗﻌﻈﻴﻢ ﻗﺪر اﻟﺼﻼه ج‪ 1‬ص‪ 85‬ـ ‪ 86‬و ﻧﻴﺰ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد ﺑﻪ ج‪ 1‬ص‪ 96‬ـ ‪.97‬‬
‫‪ . 2‬اﻳﻦ ﻛﻼم ﻫﻤﺎن ﻣﺴﺄﻟﻪاي را ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻗﺒﻼً ﺑﻪ آن اﺷﺎره ﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬از اﻳﻨﻜﻪ اﻣـﺎم ﺷـﺎﻓﻌﻲ‬
‫»‪ «/‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲﻛﻪ اﻳﻦ آﻳﻪ ﺑﺰرگ را در اﺑﺘﺪاي ﻛﺘﺎب اﻟﺰﻛﺎت در ﻛﺘﺎب ﺧﻮدش اﻷم ذﻛﺮ ﻛـﺮده‬
‫ﻓﻘﻂ ﻣﻨﻈﻮرش اﻳﻦ ﺑﻮده ﻛﻪ ﻓﺮاﺋﻀﻲ در اﻳﻦ آﻳﻪ ﻛﻪ ذﻛﺮ ﺷﺪهاﻧﺪ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻓﺮض ﮔﺮدﻳﺪهاﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ .٣‬ﺷﺎﮔﺮد اﺑﻮ ﻣﻈﻔﺮﺳﻤﻌﺎﻧﻲ ﻗﻮام اﻟﺴﻨﻪ اﺻﻔﻬﺎﻧﻲ در ﻛﺘﺎب اﻟﺤﺠﻪ ﻓﻲ ﺑﻴﺎن اﻟﻤﺤﺠﻪ ج‪ 2‬ص‪ 120‬از‬
‫ﺧﻮد اﺑﻮ ﻣﻈﻔﺮ ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫﴿ ‪﴾144‬‬

‫ﺷﺪه اﺳﺖ«‪ 1‬ﺑﺪون ﺷﻚ ﻣﻨﻈﻮر از اﻫﻞ ﺑﺎﻃﻞ اﻫﻞ ﻛﻼم اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [10‬ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻲ ﺑﻪ آن ﻣﺴﺌﻠﻪاي ﻛﻪ اﺑﻦ ﺳﺮﻳﺞ ذﻛﺮ ﻛﺮده ﭘﺮداﺧﺘـﻪ‪ ،‬ﻛـﻪ آن ﻣﺴـﺌﻠﻪ‬
‫ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﻓﺮﺻﺖ دادن ﺑﻪ ﺷﺨﺺ ﻛﺎﻓﺮ ﺗﺎ ﭘﻴﺶ از آﻧﻜﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﻮد در ﻣـﻮرد‬
‫آن ﻓﻜﺮ ﻛﻨﺪ‪ ،‬و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( آﻣﺪه ﺗﺎ اﻳﻦ ﻣﻬﻠﺖ و ﻓﺮﺻﺖ‬
‫را از ﻣﻴﺎن ﺑﺮدارد و ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺳﻮي ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﺮﺳﻞ )ﻳﻌﻨﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ( راﻫﻨﻤﺎﺋﻲ ﻛﻨﺪ و‬
‫ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﻪ او ﻓﺮﺻﺖ ﺑﺪﻫﺪ واو را ﺑﻪ ﺣﺎل ﺧـﻮدش واﮔـﺬارد‪ ،‬در‬
‫ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن ﻣﺄﻣﻮر ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺳﻮي ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻳﻜﺘـﺎﭘﺮﺳـﺘﻲ و ﺷـﻨﺎﺧﺖ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ از ﺣﺎﻟﺘﻲ ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺖ دﻳﮕﺮي و از ﺷﺨﺼﻲ ﺑﻪ ﺷﺨﺺ دﻳﮕﺮي راﻫﻨﻤﺎﺋﻲ ﻛﻨﻨﺪ؟‬
‫ﻓﺮﺻﺖ ﻃﻠﺒﻴﺪن زﻣﺎﻧﻲ ﺻﺤﻴﺢ اﺳﺖ ﻛﻪ دﻋﻮت از دﻟﻴﻞ اﻟﺰام آور و دﻻﻟﺖ و )ﺟﻮاب(‬
‫ﻛﻮﺑﻨﺪه ﺗﻬﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ رﺳـﺎﻟﺘﺶ ﻓـﻲ ﻧﻔﺴـﻪ واﻗﻌﻴـﺖ ﭘﻴـﺪا ﻛـﺮده‪ ،‬و ﻋﻬـﺪهدار‬
‫دﻋﻮتﻛﺮدن ﻣﺮدم ﺑﻪ ﺳﻮي وﺣﺪاﻧﻴﺖ اﷲ ﺗﻌﺎﻟﻲ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬دﻋـﻮﺗﺶ را از دﻻﻟـﺖ و‬

‫روﺷﻨﮕﺮي ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺗﻬﻲ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ«‪.2‬‬

‫]‪ [11‬ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻲ آن ﻛﺴﻲ را ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻬﻠﺖ دادن ﻗﺎﻳﻞ ﺷﺪه‪ ،‬ﺑﻪ )ﭘﺬﻳﺮش اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠـﻪ(‬
‫ﻣﻠﺰم ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻛﻪ دﻳﮕﺮ رﺳﺎﻟﺖ ﻫﻴﭻ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮي ﭘﺎﻳﺪار ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ و دﻋـﻮت ﻫـﻴﭻ رﺳـﻮﻟﻲ‬
‫اداﻣﻪ ﭘﻴﺪا ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﻫﺮ ﺷﺨﺺ ﻋﺎﻗﻠﻲ ﻓﺮﺻﺖ را درﺧﻮاﺳﺖ ﻛﻨﺪ و ﺑﻪ او ﻓﺮﺻـﺖ‬
‫داده ﺷﻮد در ﺟﺎ ﻧﺒﻮ‪‬ت ﺗﻌﻄﻴﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و اﻳﻦ ﺷﺨﺺ ﻛﻪ درﺧﻮاﺳﺖ ﻓﺮﺻـﺖ ﻛـﺮده‬
‫در اﻳﻦ ﻣﺪ‪‬ت ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﺮاي دﻋﻮت وي ﺑﺮﻣﻲﮔـﺮدد‪ ،‬در‬
‫ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻧﺒﻮ‪‬ت اﻳﺸﺎن ﻧﺰد او ﻫﻨﻮز ﺛﺎﺑﺖ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ و در ﺟﻮاب ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﺗـﻮ‬
‫ﺑﻪ ﻣﻦ ﻓﺮﺻﺖ دادهاي ﻣﻦ ﻫﻨﻮز ﻓﺮﺻﺖ ﻓﻜﺮ ﻛﺮدن دارم‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻲ ﮔﻮﻳﻨـﺪهي‬
‫اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ را ﻣﻠﺰم ﺑﻪ )ﭘﺬﻳﺮش اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻛﺮده ﻛﻪ( ﺑﺮ اﻳﻦ ﺷﺨﺺ ﻣﻬﻠـﺖ داده ﺷـﺪه‬
‫ﻻزم اﺳﺖ ﺑﺎ آن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﺑﺠﻨﮕﺪ‪.3‬‬

‫‪ . 1‬ﻫﺮوي در ﻛﺘﺎب ذم اﻟﻜﻼم ج‪ 4‬ص‪ 385‬ـ ‪ ،386‬و ﻗﻮام اﻟﺴـﻨﻪ در ﻛﺘـﺎب اﻟﺤﺠـﻪ ج‪ 1‬ص‪ 96‬ـ‬
‫‪ ،97‬و ﻫﻜﺎري در ﻛﺘﺎب اﻋﺘﻘﺎد اﻟﺸﺎﻓﻌﻲ)ﺑﺮﮔﻪ ﻫﻔﺘﻢ دﺳﺖﻧﻮﻳﺲ( آن را رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻋﺒﺎرت‬
‫ﻛﺎﻣﻞ آن ﻗﺒﻼً ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ . 2‬ﻧﻬﺎﻳﻪ اﻻﻗﺪام ص ‪.430‬‬
‫‪ .٣‬ﻧﻬﺎﻳﻪ اﻻﻗﺪام ص ‪.433‬‬

‫﴿‪﴾145‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫]‪ [12‬اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ «/» 1‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻋﻘﻞ را ﻃﺮﻳـﻖ و روش اول ﺷـﻨﺎﺧﺖ ﻗـﺮار داده‪،‬‬
‫ﻣﺒﺘﺪع داﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬او ﺑﻪ اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﻛﺴﺎﻧﻲ را ﻛﻪ ﻧﻈﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ و ﻳﺎ ﻗﺼﺪ آن‬
‫را اوﻟﻴﻦ واﺟﺒﺎت داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬رد ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺪﻳﻦﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ از او درﺑﺎرهي ﺷﺨﺼﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﺧﺪا را ﺑﺎ ﻋﻘﻞ و اﻟﻬﺎم ﺷﻨﺎﺧﺘﻢ ﺳﺆال ﺷﺪه! او ﮔﻔﺖ‪» :‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﮕﻮﻳﺪ ﺧـﺪا‬
‫را ﺑﺎ ﻋﻘﻞ و اﻟﻬﺎم ﺷﻨﺎﺧﺘﻢ ﻣﺒﺘـﺪع اﺳـﺖ‪ ،‬و ﺑﺎﻳﺴـﺘﻲ ﻣﻴﮕﻔـﺖ ﻫﻤـﻪ ﭼﻴـﺰ را ﺑـﺎ ﺧـﺪا‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺘﻴﻢ«‪.2‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﺗﻤﺎم ﻣﻌﺎرف و ﺷﻨﺎﺧﺖﻫﺎي ﻣﺎ از ﻃﺮف ﺧﺪاوﻧﺪ ﻳﮕﺎﻧﻪ اﺳﺖ‪ .‬او اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣـﺎ‬
‫را ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧﻮدش ﻫﺪاﻳﺖ ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﻣﺎ را ﺑﻪ ﺑﻮﺳﻴﻠﺔ ﻓﺮﺳـﺘﺎدن رﺳـﻮﻻن و اﻧـﺰال‬
‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي آﺳﻤﺎﻧﻲ ﻋﺒﺎدت ﺧﻮﻳﺶ راﻫﻨﻤﺎﺋﻲ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.3‬‬
‫]‪ [13‬و اﻣﺎ آﺟﺮي »‪ «/‬ﺑﻌﺪ از آﻧﻜﻪ ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧـﻮدش‬
‫ﻣﺤﻤﺪ )ص( را ﺑﻪ ﺳﻮي ﻣﺮدم ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺗﺎ ﻣﺮدم ﺑـﻪ ﺗﻮﺣﻴـﺪ و ﻳﻜﺘﺎﭘﺮﺳـﺘﻲ او اﻗـﺮار‬
‫ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬و اﻳﺸﺎن ﭘﺲ از آﻧﻜﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻫﻤﺎن ﺗﻮﺣﻴﺪي ﻛﻪ ﺑـﺪان ﻓﺮﺳـﺘﺎده ﺷـﺪه را ﺑﻴـﺎن‬

‫‪ .١‬او اﻣﺎم ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ادرﻳﺲ رازي ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺻـﺎﺣﺐ ﺗﺄﻟﻴﻔـﺎت ﻣﻔﻴـﺪ اﺳـﺖ‪ ،‬و‬
‫ﻳﻜﻲ از ﻣﺤﺪﺛﺎن ﺳﺮ ﺷﻨﺎس اﺳﺖ‪] ،‬ﺣﺪﻳﺚ[ را از ﺷﺨﺼﻴﺖﻫﺎي ﻓﺮاواﻧﻲ اﻳﻨﻬﺎ اﺳﺖ‪ ،‬از ﺟﻤﻠـﻪ‪،‬‬
‫ﺑﺮﺧﻲ از ﻳﺎران اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ»‪ «/‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺰﻧﻲ و رﺑﻴﻊ وزﻋﻔﺮاﻧﻲ و ﻏﻴﺮه اﻳﻨﻬﺎ‪ ،‬او در رد ﺟﻬﻤﻴـﻪ‬
‫ﻛﺘﺎب ﮔﺮانﺑﻬﺎي ﻧﻮﺷﺘﻪ‪ ،‬و ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺒﻴﺮ را در ﭼﻨﺪ ﻣﺠﻠـﺪ ﻧﻮﺷـﺘﻪ اﺳـﺖ‪ ،‬ﻛـﻪ ﺑﻴﺸـﺘﺮ آن آﺛـﺎر و‬
‫رواﻳﺖﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺳﻨﺪ ﻧﻘﻞ ﺷـﺪهاﻧـﺪ‪ ،‬و ﻛﺘـﺎب ﺟـﺮح و ﺗﻌـﺪﻳﻞ‪ ،‬و ﻛﺘـﺎب آداب‬
‫ﺷﺎﻓﻌﻲ و ﻏﻴﺮه را ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻦ ﺑﻪ ﻛﺘﺎب ﺳﻴﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء ج‪ 13‬ص‪ 263‬ـ ‪ ،269‬و‬
‫ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻔﻘﻬﺎء اﻟﺸﺎﻓﻌﻴﻪ ﺗﺄﻟﻴﻒ اﺑﻦ ﺻﻼح ج‪ 1‬ص‪ ،534‬و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻔﻘﻬﺎء اﻟﺸﺎﻓﻌﻴﻦ ﺗﺄﻟﻴﻒ اﺑـﻦ‬
‫ﻛﺜﻴﺮ ج‪ 1‬ص‪ 254‬ـ ‪ ،255‬و ﻃﺒﻘﺎت ﺳﺒﻜﻲ ج‪ 3‬ص‪ 324‬ـ ‪.328‬‬
‫‪ . 2‬اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت ﮔﺮانﻣﺎﻳﻪ‪ ،‬در ﺣﺎﺷﻴﻪي ﻓﺘﺎوي اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ج‪ 2‬ص‪ 2‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﻛﺘـﺎب ﺷـﺮح اﻋﺘﻘـﺎد‬
‫اﻫﻞ اﻟﺴﻨﻪ ﺗﺄﻟﻴﻒ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺨﻠﻴﺪي ﻧﻘﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬دﺳﺘﺮﺳﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﭘﻴﺪا ﻧﻜﺮدم‪ ،‬ﻧﺎﻗﻞ اﻳﻦ‬
‫ﻧﺺ ﺷﺨﺺ اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺣﺎﺷﻴﻪاي ﺑﺮ ﺳﺨﻨﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺗﻌﻠﻖ دارد‪ ،‬آن را ﻧﻘﻞ‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .٣‬ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺘﻪ ﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﺑﻮﺣﺎﺗﻢ در اﻳﻦ ﺟﺎ رد اﺳﺖ ﺑﺮ ﻧﻈﺮﻳﻪي ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻋﻘﻞ و اﻟﻬـﺎم را‬
‫اوﻟﻴﻦ راه ﺷﻨﺎﺧﺖ داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻨﻈـﻮر اﻳﺸـﺎن اﻳـﻦ ﻧﻴﺴـﺖ ﻛـﻪ ﺷـﻨﺎﺧﺖ ﺧﺪاوﻧـﺪ در ﻋﻘـﻞ و‬
‫ﻓﻄﺮتﻫﺎ ﻛﺎﺷﺘﻪ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻛﺘﺎب ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﺜﺒﻴﺖ ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪،‬‬
‫و آن را ﻧﺼﻮص ﺳﻨﺖ و آﺛﺎر ﺳﻠﻒ ـ ﻛﻪ اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ رواﻳﺖ آﻧﻬـﺎ را ﺑـﻪ ﻋﻬـﺪه ﮔﺮﻓﺘـﻪ و ﻋﻤـﺮ‬
‫ﺧﻮﻳﺶ در ﺟﻤﻊ آوري آﻧﻬﺎ ﺻﺮف ﻧﻤﻮده ـ آﺷﻜﺎرا ﺑﻴﺎن ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑـﺮ‬
‫اﻣﺎم ﺑﺰرﮔﻮاري ﻫﻤﭽﻮن اﻳﺸﺎن ﻣﺨﻔﻲ و ﭘﻮﺷﻴﺪه ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫﴿ ‪﴾146‬‬

‫ﻧﻤﻮده‪ ،1‬ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻳﻜﺘﺎﭘﺮﺳﺘﻲ و ﺑﻪ ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ اﻳﻤﺎن آوردﻧﺪ و‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺧﻮد را ﺧﺎﻟﺺ و ﺑﻲ ﭘﻴﺮاﻳﻪ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ )اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﻃﺒﻖ ﺗﺤﻘﻴﻘﻲ اﺳﺖ ﻛـﻪ دﻛﺘـﺮ‬
‫ﻋﺒﺪاﷲ دﻣﻴﺠﻲ در ﻧﺴـﺨﻪاي ﻛـﻪ آن را ﺑﺪﺳـﺖ آورده اﺳـﺖ‪ ،‬اﻧﺠـﺎم داده اﺳـﺖ ج‪2‬‬
‫ص‪ (553‬در ﻣﻜﻪ ﻧﻤﺎز را ﺑﺮ آﻧﻬﺎ واﺟﺐ ﻛﺮد‪ ،‬و آﻧﻬﺎ آﻧـﺮا ﺗﺼـﺪﻳﻖ ﻧﻤﻮدﻧـﺪ و اﻳﻤـﺎن‬
‫آوردﻧﺪ و ﻧﻤﺎز ﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻫﺠﺮت را ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﻓﺮض ﮔﺮداﻧﻴﺪ و ﺧﺎﻧﻮاده و ﻛﺎﺷﺎﻧﻪ‬
‫ﺧﻮد را ﺗﺮك ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ در ﻣﺪﻳﻨﻪ روزه را ﺑﺮ آﻧﻬـﺎ ﻓـﺮض ﮔﺮداﻧﻴـﺪ‪ ،‬ﺑـﺪان اﻳﻤـﺎن‬
‫آوردﻧﺪ و ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻧﻤﻮدﻧﺪ و روزه ﻣﺎه ﻣﺒﺎرك رﻣﻀﺎن را ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ«‪.‬‬
‫آﺟﺮي »‪ «/‬ﻓﺮضﺷﺪن زﻛﺎت و ﺳﭙﺲ ﺟﻬﺎد و ﺳﭙﺲ ﺣﺞ را ذﻛﺮ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﺳﭙﺲ‬
‫ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻓﺮاﺋﺾ اﻳﻤﺎن آوردﻧﺪ‪ ،‬و آﻧﻬﺎ را ﻋﻤﻠﻲ ﻛﺮدﻧـﺪ ﺗـﺎ ﺗﺼـﺪﻳﻖ‬
‫ﻗﻠﺒﻲ و ﮔﻮﻳﺶ زﺑﺎﻧﻲ ﺑﻪ آن و ﻋﻤﻞ ﻛﺮدن اﻧﺪاﻣﻲ ﺑـﻪ آن را ﺛﺎﺑـﺖ ﻧﻤﺎﻳﻨـﺪ‪ .‬اﷲ ﺗﻌـﺎﻟﻲ‬

‫ﻓﺮﻣــﻮده اﺳــﺖ‪ s r q p o n m l k j) :‬‬
‫‪] (ut‬ﻣﺎﺋﺪه‪ :‬آﻳﻪ ‪[ 3‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اﻣﺮوز دﻳﻦ ﺷﻤﺎ را ﺑﺮاﻳﺘﺎن ﻛﺎﻣﻞ ﻛﺮدم و ﻧﻌﻤﺖ ﺧﻮد را ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﺗﻜﻤﻴﻞ ﻧﻤـﻮدم و‬

‫اﺳﻼم را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان آﺋﻴﻦ ﺧﺪاﭘﺴﻨﺪاﻧﻪ ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﺑﺮﮔﺰﻳﺪم«‪.2‬‬

‫آﺟﺮي »‪ «/‬ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮد ﻛﻪ اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﺑﺮ اﻧﺴـﺎن ﻣﻜﻠّـﻒ‪ ،‬ﺗﻮﺣﻴـﺪ اﺳـﺖ‪ ،‬زﻳـﺮا‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ اﻣﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﻣﺮدم را ﺑﻪ آن دﻋـﻮت ﻛـﺮد‪ ،‬ﻫﻨﮕـﺎﻣﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺗﺤﻘﻖ ﺑﺨﺸـﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻤـﺎز و ﻫﺠـﺮت و زﻛـﺎت و ﺟﻬـﺎد و ﺑﻘﻴـﻪي‬
‫اﺣﻜﺎم‪ ،‬واﺟﺐ ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﻪي اﻳﻨﻬﺎ ﺗﺤﻘﻖ ﺑﺨﺸﻴﺪﻧﺪ ﺧﺪاوﻧﺪ آﻳﻪي ﻓـﻮق‬
‫ﺳﻮره ﻣﺎﺋﺪه را ﻧﺎزل ﻛﺮد ﺗﺎ ﺑﻴﺎن ﻛﻨﺪ ﻛﻪ دﻳﻦ ﻛﺎﻣﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬آن دﻳﻨـﻲ ﻛـﻪ ﻣﺒـﺪأ و‬
‫اﺑﺘﺪاي آن ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [14‬اﻣ‪‬ﺎ ﺧﻄﺎﺑﻲ »‪ «/‬ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺷﺮح و ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻌﺎذ )ط( ـ آﻧﮕـﺎه ﻛـﻪ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( او را ﺑﻪ ﺳﻮي ﻳﻤﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﺑﻪ او ﻓﺮﻣﻮد‪» :‬إﻧﻚ ﺗﺄﺗﻲ ﻗﻮﻣﺎً اﻫﻞ ﻛﺘـﺎب‬
‫ﻓﺎدﻋﻬﻢ إﻟﻲ ﺷﻬﺎده ان ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ و أﻧّﻲ رﺳﻮل اﷲ« ﺗﺎ آﺧﺮ ﺣﺪﻳﺚ‪ 3،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺗﻮ‬
‫‪ . 1‬در ﻣﺒﺤﺚ اول ص ‪ .....‬ﮔﺬﺷﺖ و اﻳﺸﺎن ـ آﺟﺮي ـ ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺑﻪ ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ . 2‬ﻛﺘﺎب اﻟﺸﺮﻳﻌﻪ ص‪.100‬‬
‫‪ . 3‬ﺑﺨﺎري ج‪ 2‬ص‪ ،136‬ﻛﺘﺎب اﻟﺰﻛﺎت ﺑﺎب اﺧﺬ اﻟﺼﺪﻗﻪ ﻣﻦ اﻻﻏﻨﻴﺎء‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 1‬ص‪196‬ـ‪،197‬‬

‫﴿‪﴾147‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﭘﻴﺶ ﻗﻮﻣﻲ ﻣﻲروي ﻛﻪ اﻫﻞ ﻛﺘﺎب ﻫﺴﺘﻨﺪ آﻧﻬﺎ را ﮔﻮاﻫﻲدادن ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺟﺰ اﷲ وﺟـﻮد‬
‫ﻧﺪارد و اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎدة اﷲ ﻫﺴﺘﻢ‪ ،‬دﻋﻮت ﻛﻦ!« ـ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪» :‬از اﻳﻦ ﺣـﺪﻳﺚ ﺑـﻪ‬
‫اﻳﻦ ﻋﻠﻢ و آﮔﺎﻫﻲ ﻣﻲرﺳﻴﻢ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( واﺟﺒﺎت ﺷﺮﻳﻌﺖ را رﺗﺒﻪﺑﻨـﺪي و ﻛﻠﻤـﻪ‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﻣﻘﺪم ﻛﺮده‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل آن ﻧﻤﺎز را در اوﻗﺎت ﻣﻘـﺮر آورده‪ ،‬و ﻣﺴـﺄﻟﻪي‬
‫زﻛﺎت را در ﻣﺮﺣﻠﻪي آﺧﺮ ذﻛﺮ ﻧﻤﻮد‪ ،‬زﻳﺮا زﻛﺎت ﺗﻨﻬﺎ ﺑـﺮ ﮔﺮوﻫـﻲ از ﻣـﺮدم واﺟـﺐ‬
‫اﺳﺖ ﻧﻪ ﺑﺮ ﻫﻤﻪي آﻧﻬﺎ‪« 1‬‬
‫]‪ [15‬ﺧﻄﺎﺑﻲ در ﺟﺎي دﻳﮕﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﻣﻦ ﻣـﻲﮔـﻮﻳﻢ‪ :‬در اﻳـﻦ ﺣـﺪﻳﺚ ﻣﺴﺘﻤﺴـﻚ و‬
‫اﺳﺘﺪﻻﻟﻲ ﺑﺮاي ﻛﺴﺎﻧﻲ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ ﻛـﺎﻓﺮان )اﺑﺘـﺪاء‪ (‬ﺑﻮﺳـﻴﻠﺔ ﻗـﻮاﻧﻴﻦ و‬
‫ﺗﻌﺎﻟﻴﻢ دﻳﻦ ﻣﻮرد ﺧﻄﺎب ﻗﺮار ﻧﻤﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ اﻗﺮار ﻛﻠﻤﻪي ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﻣﺨﺎﻃﺐ‬
‫ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﻄـﻮر ﻛﺎﻣـﻞ آن را ادا ﻧﻤﻮدﻧـﺪ‪ ،‬ﺑﻌـﺪ از آن ﺷـﺮاﺋﻊ و‬
‫ﻋﺒﺎدات ﻣﺘﻮﺟﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﻲﺷﻮد‪ .2‬زﻳﺮا ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا )ص( ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻓﺮاﺋﺾ را واﺟـﺐ‬
‫ﮔﺮداﻧﻴﺪه‪ ،‬اﺑﺘﺪاء ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ را واﺟﺐ و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل آن ﻧﻤﺎز و زﻛﺎت را واﺟﺐ‬
‫ﮔﺮداﻧﻴﺪ‪«.3‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ وي ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻛﻪ ﺗﻮاﻟﻲ و ﻣﺮﺗﺐ ﻛﺮدن ﻓﺮاﺋﺾ در اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻫﺪف ﺑﻮده‪،‬‬
‫زﻳﺮا ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ را ﻣﻘﺪم ﻛﺮد ﭼﻮن اﻗﺮار ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ اوﻟﻴﻦ ﻓﺮﺿـﻲ اﺳـﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻪ آن دﻋﻮت ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﺮ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑـﻪ آن‬
‫اﻗﺮار ﻛﺮدﻧﺪ ﺑﻘﻴﻪي ﻓﺮاﺋﺾ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل آن ﻣﻲآﻳﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻠﻲ رﻏﻢ اﻳﻨﻜﻪ ﺧﻄﺎﺑﻲ ﻣﻘﺪاري ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﻛﻼم ﻋﻼﻗﻤﻨﺪ ﺑﻮده اﻣﺎ او در ﺟﺎﻫﺎﻳﻲ ﭼﻨﺪ‬
‫از ﻛﺘﺎﺑﻬﺎﻳﺶ ﺷﺪﻳﺪاً ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ را ﻣﻮرد ﻧﻜﻮﻫﺶ ﻗﺮار داده اﺳـﺖ‪ ،‬ﺗـﺎ ﺟـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ ﻳـﻚ‬
‫رﺳﺎﻟﻪي ﻣﺴﺘﻘﻞ را درﺑﺎره ﺑﻲﻧﻴﺎزي از ﻛﻼم و اﻫﻞ ﻛـﻼم ﻧﻮﺷـﺘﻪ و در آن روشﻫـﺎ و‬
‫ﻣﺴﺎﻟﻚ ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ را ﻧﻘﺪ ﻛﺮده‪ ،‬و روش ﺳﻠﻒ را در درﻳﺎﻓﺖ اﺻﻮل ]‪ [16‬اﺳﺎﺳﻲ ـ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ آﻧﻬﺎ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ ـ از ﻣﻨﺎﺑﻊ اﺻﻴﻞ آن‪ ،‬ﻳﺎري و ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻧﻤﻮده اﺳـﺖ‪ ،‬و در آن‬
‫ﻛﺘﺎب اﻻﻳﻤﺎن‪ ،‬ﺑﺎب اﻟﺪﻋﺎء اﻟﻲ اﻟﺸﻬﺎدﺗﻴﻦ‪.‬‬
‫‪ .١‬اﻋﻼم اﻟﺤﺪﻳﺚ ج‪ 1‬ص‪.726‬‬
‫‪ . 2‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻦ ﺑﻪ آن ﺗﻌﻠﻴﻘﻲ ﻛﻪ ﻧﻮوي ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺘﺪﻻل در ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ ج‪ 1‬ص‪.198‬‬
‫‪ . 3‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺴﻨﻦ ج‪ 2‬ص‪ ،32‬ﻫﺪف از ﻧﻘﻞ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ آن اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ آﺧﺮ ﻛﻼم ﺧﻄـﺎﺑﻲ‬
‫اﺳﺖ و ﻣﺤﻞ ﺷﺎﻫﺪ در ﻛﻼم ﺧﻄﺎﺑﻲ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫﴿ ‪﴾148‬‬

‫ﺑﺎره ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﮔﺮ ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ ﮔﻔﺘﻨﺪ ﺷﻤﺎ ﻛﻼم را اﻧﻜﺎر ﻛﺮدهاﻳﺪ و ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي ادﻟـﻪي‬
‫ﻋﻘﻠﻲ را ﻣﻨﻊ ﻛﺮدهاﻳﺪ ﭘﺲ در ﺻﺤ‪‬ﺖ اﺻﻮل دﻳﻨﺘﺎن ﺑﻪ ﭼﻪ ﭼﻴﺰي اﻋﺘﻤﺎد ﻣـﻲﻛﻨﻴـﺪ؟ و‬
‫از ﭼﻪ راﻫﻲ ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺣﻘﺎﺋﻖ دﻳﻦ ﻣﻲرﺳﻴﺪ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ داﻧﺴﺘﻪاﻳﺪ ﻛﻪ ﻗﺮآن آن ﮔﻮﻧﻪ‬
‫ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ و ﺷﺎﻳﺪ اﺳﺖ ﻓﻬﻤﻴﺪه ﻧﺸﺪه‪ ،‬و ﺻﺪق و راﺳـﺘﮕﻮﺋﻲ ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ )ص( ﺑـﻪ ﺟـﺰ از‬
‫ﻃﺮﻳﻖ ادﻟﻪي ﻋﻘﻠﻲ ﺛﺎﺑﺖ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ و ﺷﻤﺎ ادﻟﻪي ﻋﻘﻠﻲ را ﻧﻔﻲ و ﻣﻨﻊ ﻧﻤﻮدهاﻳﺪ؟ ﻣـﺎ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﺋﻴﻢ‪ :‬ﻣﺎ ادﻟﻪي ﻋﻘﻠﻲ و رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﻣﻌﺎرف از ﻃﺮﻳﻖ آﻧﻬﺎ را اﻧﻜﺎر ﻧﻤﻲﻛﻨـﻴﻢ‪ ،‬وﻟـﻲ‬
‫ﻣﺎ در ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي ادﻟﻪي ﻋﻘﻠﻲ ﻫﻤﺎن روﺷﻲ را ﻛﻪ ﺷـﻤﺎ در اﺳـﺘﺪﻻل ﺑـﻪ اﻋـﺮاض و‬
‫ﺗﻌﻠﻖ آن ﺑﻪ ﺟﻮاﻫﺮ و واژﮔﻮﻧﻲ آن ادﻟﺔ ﻋﻘﻠﻲ در آن روش در آن ﺑﺮ ﺣﺎدثﺑﻮدن ﻋﺎﻟﻢ‬
‫و اﺛﺒﺎت ﺻﺎﻧﻊ در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻛﺎر ﻧﻤﻲﮔﻴﺮﻳﻢ‪ ،‬و ﻣﺎ از آن ﺑﺪﻣﺎن ﻣﻲآﻳﺪ و رو ﺑﻪ‬
‫ﭼﻴﺰي ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺮاﺗﺐ از ﺑﻴﺎﻧﻲ واﺿﺢﺗﺮ و دﻟﻴﻠﻲ ﺻﺤﻴﺢﺗﺮ ﺑﺮﺧﻮردار اﺳـﺖ‪ .‬و‬
‫آن اﺳﺘﺪﻻلﻫﺎي ﻋﻘﻠﻲ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲﮔﻴﺮﻳﺪ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻓﻼﺳﻔﻪ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻳـﺪ‬
‫و در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ آن‪ ،‬از آﻧﻬﺎ ﭘﻴﺮوي ﻛﺮدهاﻳﺪ‪ ،‬و ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن ﻓﻘﻂ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻠﻲ اﻳﻦ روش را‬
‫در ﭘﻴﺶﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﻧﺒﻮتﻫﺎ )و وﺣﻲ( را ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮﻧـﺪ و ﺣﻘﻴﻘﺘـﻲ ﺑـﺮاي آن در ﻧﻈـﺮ‬
‫ﻧﻤﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﻗﻮيﺗﺮﻳﻦ ﭼﻴﺰ در ﻧﺰد آﻧﺎن در اﺛﺒـﺎت اﻳـﻦ اﻣـﻮر‪ ،‬اﺳـﺘﺪﻻل ﺑـﻪ اﻳـﻦ‬
‫ﭼﻴﺰﻫﺎي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮد را ﺑﻪ آن ﺑﺴﺘﻪاﻧﺪ‪ ) ،‬ﻳﻌﻨﻲ اﺳﺘﺪﻻل ﺑﻪ ﺟﻮﻫﺮ و ﺟﺴﻢ و ﻋﺮض‬
‫و ﻏﻴﺮه‪ .‬ـ ﻣﺘﺮﺟﻢ( ‪.‬‬
‫اﻣ‪‬ﺎ آﻧﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻧﺒﻮتﻫﺎ را ﺑﺎور دارﻧﺪ و آنﻫﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﻬـﺎ را از اﻳـﻦ‬
‫ﮔﻮﻧﻪ اﺳﺘﺪﻻلﻫﺎ ﺑﻲﻧﻴﺎز ﻛﺮده اﺳﺖ و ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﻬﺎ را از ﺳﻨﮕﻴﻨﻲ ﻣﺨﺎرج اﻳـﻦ راه ﭘـﺮ‬
‫ﭘﻴﭻ و ﺧﻢ ﺑﻲ ﻧﻴﺎز ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬راﻫﻲ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺴﻲ آن را در ﭘﻴﺶ ﮔﻴﺮد از ﺧﺴـﺘﮕﻲ و‬
‫درﻣﺎﻧﺪﮔﻲ در اﻣﺎن ﻧﻴﺴﺖ و دﺳﺖ آﺧﺮ ﺑﻪ ﺑﺮﻳﺪﮔﻲ ﻣﻲرﺳﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻴﺎن و دﻳﺪﮔﺎه ﻋﻠﻤﺎ و اﺋﻤﻪ ﺳﻠﻒ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺻﺎﻧﻊ و‬
‫اﺛﺒﺎت ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﺻﻔﺎت وي و ﺳﺎﻳﺮ ﻣﻘﻮﻻﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ادﻋﺎي ﻣﺘﻜﻠﻤـﺎن دﺳﺘﺮﺳـﻲ ﺑـﻪ‬
‫آﻧﻬﺎ ﻣﺸﻜﻞ اﺳﺖ ﻣﮕﺮ از ﻃﺮﻳﻖ روﻳﻪ و روﺷﻲ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺪان ﺑﺎورﻣﻨﺪ ﺷﺪه و آﻧﺮا ﻃـﻲ‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﮔﻤﺎن آﻧﻬﺎ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ روشﻫﺎ و روﻳﻪ ﻫﺎ را ﺟﻬﺖ دﺳﺘﺮﺳﻲ ﺑﻪ آنﻫﺎ‬
‫ﻃﻲ ﻧﻜﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺣﻘﻴﻘﺘﺎً ﻣﻘﻠﺪ ﻧﺎﻣﻮﺣﺪ اﺳـﺖ؛ اﻳـﻦ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻋـﺰّ و ﺟـﻞ‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ اﻛﺮام ﻛﺴﻲ را ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧﻮدش ﻫﺪاﻳﺖ ﻓﺮﻣﻮده اراده ﻛﺮد‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش‬

‫﴿‪﴾149‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ )ص( را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﮋده رﺳﺎن و ﺑﻴﻢ دﻫﻨﺪه و دﻋﻮت ﻛﻨﻨﺪه ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﺪا ـ ﺑﻪ‬
‫اذن وي ـ و ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭼﺮاغ ﺗﺎﺑﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻣﺴﺄﻟﻪاي از اﻣﺮ دﻳﻦ اﻋﻢ از ﻗﻮاﻋـﺪ و‬
‫اﺻﻮل و ﻗﻮاﻧﻴﻦ و ﻓﺼﻮل آن را ﺑﺎﻗﻲ ﻧﮕﺬاﺷـﺘﻪ‪ ،‬ﻣﮕـﺮ اﻳﻨﻜـﻪ آﻧـﺮا ﺑﻴـﺎن ﻛـﺮده‪ ،‬و ﺑـﻪ‬
‫ﻛﺎﻣﻠﺘﺮﻳﻦ ﺷﻜﻞ آن را اﺑﻼغ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﻴﺎن آن را از وﻗﺖ اﺣﺘﻴﺎج و ﻧﻴﺎز‪ ،‬ﺑـﻪ آن‪ ،‬ﺑـﻪ‬
‫ﺗﺄﺧﻴﺮ ﻧﻴﻨﺪاﺧﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺮا در ﻣﻴﺎن ﮔﺮوﻫﻬﺎي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﺧـﺘﻼف ﻧﻴﺴـﺖ در اﻳﻨﻜـﻪ ﺑـﻪ‬
‫ﺗﺄﺧﻴﺮ اﻧﺪاﺧﺘﻦ ﺑﻴﺎن ﺷﺮﻳﻌﺖ از وﻗﺖ اﺣﺘﻴﺎج ﺑﻪ ﻫﻴﺞ وﺟـﻪ ﺟـﺎﺋﺰ ﻧﻴﺴـﺖ‪ ،‬و ﺑـﺪﻳﻬﻲ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺴﺄﻟﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ و اﺛﺒﺎت ﺻﺎﻧﻊ ﻫﻤﻮاره و در ﻫﺮ وﻗﺖ و زﻣﺎﻧﻲ ﺗـﺎ اﺑـﺪ‬
‫ﻧﻴﺎز ﺑﻪ آن ﻣﺒﺮم و ﺷﺪﻳﺪ اﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﻴﺎن آن ﺑﻪ ﺗﺄﺧﻴﺮ اﻓﺘﺪ ﻣـﺮدم ﺑـﻪ ﭼﻴـﺰي ﻣﻜﻠـﻒ‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ راﻫﻲ را ﺑﺮاي دﺳﺘﺮﺳﻲ ﺑﻪ آن ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬و ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي ﺑـﻲ ﻣﻌﻨـﻲ و‬
‫ﭘﻮچ اﺳﺖ و ﺟﺎﺋﺰ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ ﮔﻔﺘﻴﻢ در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ و ﺑﻪ‬
‫روﺷﻨﻲ داﻧﺴﺘﻪاﻳﻢ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( در ﻣﺴﺄﻟﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻳﻜﺘـﺎ ﭘﺮﺳـﺘﻲ ﻣـﺮدم را ﺑـﻪ‬
‫ﺳﻮي اﺳﺘﺪﻻل ﺑﻪ اﻋﺮاض و ﺗﻌﻠﻖ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺟـﻮاﻫﺮ و دﮔﺮﮔـﻮﻧﻲ و واژﮔـﻮﻧﻲ آﻧﻬـﺎ در‬
‫اﻋﺮاض‪ ،‬دﻋﻮت ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﭼﻮن ﻣﻤﻜﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻫﻴﭻ اﺣﺪي در اﻳﻦ ﺑـﺎره از ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ‬
‫)ص(‪ ،‬و ﻳﺎ ﻳﻜﻲ از ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻳـﻚ ﺣـﺮف و ﻳـﺎ ﺑﻴﺸـﺘﺮ از ﻳـﻚ ﺣـﺮف از اﻳـﻦ ﮔﻮﻧـﻪ‬
‫اﺳﺘﺪﻻلﻫﺎ را رواﻳﺖ ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻪ از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﻮاﺗﺮ و ﻧﻪ از ﻃﺮﻳﻖ آﺣﺎد؛ ﺑﻪ اﻳـﻦ ﻧﻜﺘـﻪ‬
‫ﭘﻲ ﻣﻲﺑﺮﻳﻢ‪ 1‬ﻛﻪ ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ ﺑﺮ ﺧﻼف ﻣﺬﻫﺐ و دﻳﺪﮔﺎه ﻋﻠﻤﺎي ﺳﻠﻒ ﮔـﺎم ﺑﺮداﺷـﺘﻪ و‬
‫ﻏﻴﺮ ﻃﺮﻳﻘﻪ و راه آﻧﻬﺎ را ﻃﻲ ﻛﺮدهاﻧﺪ« ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﻛـﻪ درﺑـﺎرهي ﺻـﺤﺎﺑﻪ )ي( ﮔﻔﺘـﻪ‬
‫اﺳﺖ‪» :‬ﻣﺴﺄﻟﻪي ﻳﻜﺘﺎﭘﺮﺳﺘﻲ و ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻧﺰد آﻧﺎن ـ ﺻﺤﺎﺑﻪ ـ از ﭼﻨـﺪ ﻃﺮﻳـﻖ ﺛﺎﺑـﺖ‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ‪ :‬ﻳﻜﻲ از آن راﻫﻬﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪن ﻧﺒﻮ‪‬ت اﺳﺖ ﺑﺎ ﻣﻌﺠﺰاﺗﻲ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ آﻧﻬﺎ را از‬
‫ﻛﺘﺎﺑﻲ آورده اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪ و ﺷﺄن و ﻣﻨﺰﻟﺖ آن ﻛﺘﺎب آﻧﻬﺎ را ﺧﺴﺘﻪ و ﻧﺎﺗﻮان ﻛـﺮده‬
‫ﺑﻮد‪ ،‬و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﺑﺎ آن ﻛﺘﺎب آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﻣﺒﺎرزه ﻃﻠﺒﻴـﺪه ﺑـﻮد ‪ . . .‬اﻳـﻦ ﻋـﻼوه ﺑـﺮ‬
‫ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎ و ﺳﺎﻳﺮ ﻣﻌﺠﺰات ﻣﺸﻬﻮر وي ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺧﺎرج از ﻗﺎﻧﻮن ﻃﺒﻴﻌﺖ و ﻣﻐﺎﻳﺮ ﺑـﺎ‬
‫ﻋﺎدتﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ ‪ . . .‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ ﺑﻪ واﺳﻄﻪي آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﺮده ﺑﻮدﻧـﺪ ﺗﻮﺣﻴـﺪ در‬

‫‪ .1‬اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﺟﻮاب اﻟﺸﺮط ﻣﺘﻘﺪم اﺳﺖ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﺧﻄﺎﺑﻲ ﻣﺸﻬﻮد اﺳﺖ‪ » :‬اﮔﺮ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳـﺎس ﺑﺎﺷـﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻣﺎ ﮔﻔﺘﻴﻢ«‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫﴿ ‪﴾150‬‬

‫دل آﻧﻬﺎ اﺳﺘﻘﺮار ﭘﻴﺪا ﻛﺮد و اﻳﻦ در ﻋﻘﻞ آﻧﻬﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬آﻧﮕﺎه ﻧﺒـﻮ‪‬ت ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ)ص(‬
‫ﻧﺰد آﻧﻬﺎ ﺻﺤﻴﺢ ﺟﻠﻮه ﻛﺮد‪ ،‬و ﻓﺮق ﻣﻴﺎن وي ﺑﺎ دﻳﮕﺮان آﺷﻜﺎر ﺷﺪ‪» ،‬و واﺟﺐ ﺷﺪ ﻛﻪ‬
‫او را ﺑﺮ ﻫﺮ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺧﺒﺮ داده از ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻏﻴﺒﻲ و دﻋﻮﺗﺸﺎن ﺑـﻪ ﻳﻜﺘﺎﭘﺮﺳـﺘﻲ و‬
‫اﺛﺒﺎت ﺻﻔﺎت اﷲ ﺗﻌﺎﻟﻲ‪ ،‬ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ آﺛﺎر آﻓﺮﻳﻨﺶ و دﻻﻳﻞ ﺣﻜﻤﺘﻲ‬
‫ﻛﻪ در روانﻫﺎي ﺧﻮد و ﺳﺎﻳﺮ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ و آﻓﺮﻳﺪهﻫﺎ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻛﺮدﻧﺪ ـ ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎ و دﻻﻳﻞ‬
‫ﺣﻜﻤﺖ آﻣﻴﺰي ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ داراي ﺳﺎزﻧﺪهاي ﻛﺎردان و ﻋﺎﻟﻢ و آﮔﺎه ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫آن ﺳﺎزﻧﺪه از ﻗﺪرﺗﻲ ﺗﻤﺎمﻋﻴﺎر و ﺣﻜﻤﺘﻲ ﺑﺎﻟﻎ ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ ـ )ﻳﻜـﻲ دﻳﮕـﺮ از آن‬
‫راهﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺷﻨﺎﺧﺖ اﻣﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ( ‪ ،‬اﻳﻦ در ﺣﺎﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻗﺮآن آﻧﺎن را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺴﺎﻳﻞ آﮔﺎه ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و آﻧﺎن رادﻋﻮت ﻧﻤﻮده ﺗـﺎ در اﻳـﻦ آﺛـﺎر‬
‫ﺗﺪﺑ‪‬ﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﺑﺎ آن ﺑﺮ اﺛﺒﺎت رﺑﻮﺑﻴﺖ او اﺳﺘﺪﻻل ﻛﻨﻨـﺪ‪ . . . .‬از اﻳـﻦ راﻫﻬـﺎ‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪي ﺻﺎﻧﻊ و وﺟﻮد آن ﻧﺰد آﻧﻬﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ واﺳﻄﻪي آن ﻫﻤـﺎﻫﻨﮕﻲ ﻛـﻪ‬
‫در ﻛﺎرﻫﺎي او ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﺮدهاﻧﺪ وﺣﺪاﻧﻴ‪‬ﺖ و ﻋﻠﻢ و ﻗﺪرت او ﭘﻴﺶ آﻧﻬـﺎ ﺛﺎﺑـﺖ ﺷـﺪ‪،‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﺑﻘﻴ‪‬ﻪي ﺻﻔﺎت او را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺗـﻮﻗﻴﻔﻲ از آن ﻛﺘـﺎب ﻣﻨﺰﻟـﻲ ﻛـﻪ ﺣﻘﺎﻧﻴ‪‬ـﺖ آن‬
‫آﺷﻜﺎر ﺷﺪه و از ﻃﺮﻳﻖ ﻗﻮل آن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮي ﻛﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﺪه و ﺻﺪﻗﺶ ﻇـﺎﻫﺮ ﮔﺮدﻳـﺪه‪،‬‬
‫ﻓﻬﻤﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻧﺴﻞ ﺑﻌﺪي و اﺗﺒﺎع آﻧﻬﺎ ﻗﺮن ﺑﻌﺪ از ﻗﺮن ﺗﻤﺎم ﻣﺴﺎﺋﻞ دﻳـﻦ را از آﻧﻬـﺎ‬
‫درﻳﺎﻓﺖ ﻛﺮدﻧﺪ«‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﺧﻄﺎﺑﻲ ﻳﻚ ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﭘﺲ از آن ﻛﻪ روش و ﻣﺴﻠﻚ اﻋﺮاض و ﺟﻮﻫﺮ را ﻧﻘﺪ‬
‫ﻧﻤﻮد ﮔﻔﺖ‪» :‬ﺑﻪ درﺳﺘﻲ ﻏﻠﻂ ﺑﻮدن ﻗﻮل ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﮔﻤﺎن ﻛﺮدهاﻧﺪ و اد‪‬ﻋﺎ ﻧﻤﻮدهاﻧـﺪ از‬
‫ﻣﺘﻜﻠّﻤﻴﻦ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺴﻲ از ﻫﻤﺎن راﻫﻲ ﻛـﻪ آﻧﻬـﺎ در اﺳـﺘﺪﻻل ﺻـﺤﻴﺢ داﻧﺴـﺘﻪاﻧـﺪ ﺑـﻪ‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺖ و ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺧﺪاوﻧﺪ دﺳﺖ ﭘﻴﺪا ﻧﻜﻨﺪ در ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﻮﺣ‪‬ـﺪ ﻧﻴﺴـﺖ‪ ،‬اﻣ‪‬ـﺎ ﻣﺴـﻠﻤﺎن‬
‫ﻣﻘﻠّﺪ اﺳﺖ و راه او‪ ،‬راه ﻛﻮدﻛﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻴـﺮو ﭘـﺪران و ﻣـﺎدران ﺧـﻮد ﻫﺴـﺘﻨﺪ در‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻮدن‪ ،‬و ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻗﺎﺋﻞ اﻳﻦ ﻗﻮل در اﺷﺘﺒﺎه اﺳﺖ و ﺑـﺮ ﺧـﺪا و رﺳـﻮﻟﺶ‬
‫ﭘﻴﺸﻲ ﺟﺴﺘﻪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﻋﺎﻣ‪‬ﻪي ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﺟﻤﻬﻮر ﺳﻠﻒ اﻳﺮاد وارد ﻛﺮده و از ﻃﺮﻳﻖ ﺳـﻨّﺖ‬
‫ﻣﻨﺤﺮف ﺷﺪه و از روش ﺳﻨﺖ ﻛﻨﺎرهﮔﻴﺮي ﻛﺮده اﺳﺖ«‪.1‬‬
‫‪ .١‬ﺳﻴﻮﻃﻲ آن را در ﻛﺘﺎب ﺻﻮن اﻟﻤﻨﻄﻖ ص ‪ 94‬ـ ‪ 99‬از ﺭﺳﺎﻟﺔ ﺍﻟﻐﻨﻴﺔ ﻧﻘـﻞ ﻧﻤـﻮده و آﻧﮕﻮﻧـﻪ ﻛـﻪ‬

‫ﺑﺮﻣﻴﺎﻳﺪ در اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺗﻤﺎم ﺭﺳﺎﻟﺔ ﺍﻟﻐﻨﻴﺔ را از ص ‪ 91‬ـ ‪ 101‬ﻧﻘﻞ ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﻗﻮام اﻟﺴﻨﻪ اﺻﻔﻬﺎﻧﻲ‬

‫﴿‪﴾151‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺧﻄﺎﺑﻲ »‪ «/‬ﻛﺴﻲ را ﻛﻪ روش ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ را در ﭘﻴﺶ ﻣﻲﮔﻴﺮد ﺗﻘﺒﻴﺢ ﻛﺮده اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﺧﺼﻮص ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻨﻲ ﻛﻪ اﻫﻞ ﻏﻠﻮ و زﻳﺎدهروي ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﮔﻤﺎن ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺴﻲ‬
‫از ﻃﺮﻳﻖ ﻛﻼم ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻧﺮﺳﺪ ﻣﻮﺣ‪‬ﺪ ﻧﻴﺴـﺖ‪ ،‬و درﺑـﺎرهي آﻧﻬـﺎ ﮔﻔﺘـﻪ اﻳﻨﻬـﺎ ﻛﺴـﺎﻧﻲ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ از ﺧﺪا و رﺳﻮﻟﺶ ﭘﻴﺸﻲ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ و ﻗﺒﻞ از ﺧﺪا و رﺳﻮﻟﺶ ﺣﻜﻢ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪،‬‬
‫و ﺑﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﺳﻠﻒ اﻣ‪‬ﺖ اﻳﺮاد وارد ﻛـﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و از راه ﺳـﻨّﺖ ﻣﻨﺤـﺮف ﺷـﺪهاﻧـﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ راه واﻗﻌﻲ و ﺣﻖ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮاي ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﺑﻴـﺎن آن‪ ،‬در ﭘـﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘـﻪ‬
‫ﺷﻮد ﺗﻨﻬﺎ راه ﻧﺺ )ﻛﺘﺎب و ﺳﻨﺖ( اﺳﺖ ﻧﻪ راه ﻛﻼم‪.‬‬
‫ﻫﻤﻪي آﻧﭽﻪ ـ ﻛﻪ ﺗﺎ ﻛﻨﻮن ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ ـ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛـﻪ او‪‬ﻟـﻴﻦ ﻣﺴـﺄﻟﻪاي ﻛـﻪ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﺑﻪ آن دﻋﻮت ﻛﺮدهاﻧﺪ ـ ﻧﺰد اﺑﻮ ﺳﻠﻴﻤﺎن ـ ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ و ﺑـﺲ‪ ،‬ﺑـﻪ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﺧﻄﺎﺑﻲ ـ ﻣﺨﺎﻃﺒﺶ را ـ ﻣﺘﻮﺟ‪‬ﻪ ﻛـﺮده ﻛـﻪ ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ )ص( ــ در ﺣـﺪﻳﺚ‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎدن ﻣﻌﺎذ ﺑﻪ ﻳﻤﻦ‪ 1‬ـ ﻓﺮاﺋﺾ را ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ واﺟﺐ ﮔﺮداﻧﻴﺪه اﺳﺖ‪ ،‬و در آن ﺣﺪﻳﺚ‬
‫ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ را ﻣﻘﺪ‪‬م داﺷﺘﻪ و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل آن ﻧﻤﺎز و زﻛﺎت را واﺟﺐ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.2‬‬
‫]‪ [17‬ﻻﻟﻜﺎﺋﻲ‪ 3‬در ﻣﻘﺪ‪‬ﻣﻪي ﻛﺘﺎب ﺧﻮدش ﺷﺮح اﺻﻮل اﻻﻋﺘﻘﺎد ﮔﻔﺘﻪ‪» :4‬ﺑﻪ درﺳـﺘﻲ‬
‫واﺟﺒﺘﺮﻳﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺑﺮ اﻧﺴﺎن ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻋﻘﻴﺪهي دﻳﻦ اﺳﺖ و ﺷﻨﺎﺧﺖ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫ﻣﻘﺪار ﻣﻬﻤﻲ از آن را در ﻛﺘﺎب اﻟﺤﺠﻪ ج‪ 1‬ص‪ 376 – 371‬ﻧﻘـﻞ ﻧﻤـﻮده اﺳـﺖ‪ ،‬ﺧﻄـﺎﺑﻲ اﻳـﻦ‬
‫رﺳﺎﻟﻪ را ﺑﺮاي ﻳﻚ ﻧﻔﺮ از اﻫﻞ ﻋﻠﻢ ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ اﺗﻔﺎق ﻣﻲاﻓﺘﺪ ﻛﻪ ﻳﻚ ﻧﻔﺮ ﻧﺎﻣـﻪي‬
‫ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﻄﺎﺑﻲ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ و در آن ﻧﺎﻣﻪ از اﻧﺘﺸﺎر ﻋﻘﺎﺋﺪ اﻫﻞ ﻛـﻼم در ﻣﻨﻄﻘـﻪ ﭘـﻴﺶ ﺧﻄـﺎﺑﻲ‬
‫ﺷﻜﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﺑﺮﺧﻲ از اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺑﻪ ادﻋﺎي اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي ﻋﻠﻢ ﻛـﻼم‬
‫از ﺳﻨﺖ دﻓﺎع ﻛﺮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﻛﻼم روي آوردهاﻧﺪ‪) ،‬اﻳﻦ ﺭﺳﺎﻟﺔ ﺍﻟﻐﻨﻴﺔ ﺟـﻮﺍﺏ ﻧﺎﻣـﻪﻱ ﺁﻥ ﻳـﻚ ﻧﻔـﺮ‬
‫ﺍﺳﺖ(‪.‬‬
‫‪ .١‬ﺗﺨﺮﻳﺞ آن ﻗﺒﻼً ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ . 2‬ﻧﮕﺎه‪ :‬ﺑﻪ ﻛﻼم او در ص ‪ 123‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ . 3‬او ﻫﺒﺔ اﷲ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر ﻃﺒﺮي رازي اﺳﺖ‪ ،‬او ﻫﻢ ﻓﻘﻴﻪ و ﻫﻢ ﻣﺤﺪث اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺰد اﺑـﻲ‬
‫ﺣﺎﻣﺪ اﺳﻔﺮاﻳﻨﻲ ﻓﻘﻪ را آﻣﻮﺧﺘﻪ و در ﻣﺬﻫﺐ ﻣﻌﺮوف و ﺳﺮآﻣﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻼزم ﺳﻨﺖ و ﻣﺪاﻓﻊ آن‬
‫ﻣﻌﺮوف ﺑﻮده‪ ،‬اﮔﺮ او در اﻳﻦ راه ﺑﻪ ﺟﺰ ﻛﺘﺎب ارزﻧﺪهاش ﺷﺮح اﺻﻮل اﻋﺘﻘﺎد اﻫـﻞ اﻟﺴـﻨﻪ ﭼﻴـﺰ‬
‫دﻳﮕﺮي ﻧﺪاﺷﺖ ﺑﺮاي ﻓﻀﻞ او ﻛﺎﻓﻲ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﺮح زﻧﺪﮔﻲ او ﻧﮕﺎه ﻛﻦ ﻛﺘﺎب ﺳﻴﺮ اﻻﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء‬
‫ذﻫﺒﻲ ج‪ 17‬ص ‪ ،420 – 419‬ﻃﺒﻘﺎت اﺑـﻦ ﻛﺜﻴـﺮ ج‪ 1‬ص ‪ 379 – 378‬و ﻃﺒﻘـﺎت اﺑـﻦ ﻗﺎﺿـﻲ‬
‫ﺷﺒﻬﻪ ج‪ 1‬ص‪202 – 201‬‬
‫‪ .4‬ج‪ 9‬ص‪1‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫﴿ ‪﴾152‬‬

‫ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﺶ را ﺑﻪ آن ﻣﻜﻠّﻒ ﻧﻤﻮده‪ ،‬از ﻓﻬﻢ ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﺻﻔﺎت او و ﺗﺼﺪﻳﻖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان او ﺑـﺎ‬
‫دﻻﻳﻞ و ﻳﻘﻴﻦ‪ .‬و رﺳﻴﺪن ﺑﻪ راهﻫﺎي آن و اﺳﺘﺪﻻل ﻛﺮدن ﺑﺮ آن ﺑﻮﺳـﻴﻠﺔ ﺣﺠـﺖﻫـﺎ و‬
‫ﺑﺮاﻫﻴﻦ‪ ،‬و ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻣﻘﻮﻟﻪ و واﺿﺢﺗﺮﻳﻦ ﺣﺠﺖ و ﻣﻌﻘﻮل ﻛﺘﺎب ﺧﺪاوﻧـﺪ اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﻛﻪ ﻫﻢ ﺣﻖ و ﻫﻢ روﺷﻦ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺳﭙﺲ ﻗﻮل رﺳﻮل ﺧﺪا و ﻳﺎران ﻣﺘّﻘـﻲ و ﻧﻴـﻚ‬
‫ﻛﺮدارش اﺳﺖ ‪ ،‬و ﺳﭙﺲ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺳﻠﻒ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﺮ آن اﺟﻤﺎع ﻛـﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﺳـﭙﺲ‬
‫ﭼﻨﮓ زدن ﺑﻪ ﻣﺠﻤﻮع اﻳﻨﻬﺎ و ﭘﺎﻳﺪاري ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﺗﺎ ﻗﻴﺎﻣﺖ«‪.‬‬
‫ﭘﺲ اﻳﺸﺎن ﺑﻴﺎن ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ واﺟﺒﺘﺮﻳﻦ ﻓﺮاﺋﺾ ﺷﻨﺎﺧﺖ اﻋﺘﻘـﺎد اﺳـﺖ ﺑـﺎ دﻻﻳـﻞ و‬
‫ﺑﺮاﻫﻴﻦ‪ ،‬ﺳﭙﺲ دﻻﻳﻞ ﺑﺰرگ و ﻣﻬﻤﻲ را ﺑﻴﺎن و ﻣﻌﺮّﻓﻲ ﻛﺮده‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي آﻧﻬﺎ اﻳـﻦ‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺗﺤﻘّﻖ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و ﻻﻟﻜﺎﺋﻲ ﺑﻪ ادﻟّﻪي ﻣﺘﻜﻠّﻤﻴﻦ ﺗﻜﻴﻪ ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [18‬ﻻﻟﻜﺎﺋﻲ »‪ «/‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻘﺪار ﺑﻴﺎن ﺑﺴـﻨﺪه ﻧﻜـﺮد‪ ،‬ﺑﻠﻜـﻪ ﺑـﺎب ﻣﺴـﺘﻘﻠﻲ را در‬
‫ﻛﺘﺎب اﺻﻮل اﻻﻋﺘﻘﺎد آورده و در آﻧﺠﺎ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﺳﻴﺎق و اﺳﻠﻮب آﻧﭽﻪ از ﻛﺘﺎب ﺧـﺪا و‬
‫آﻧﭽﻪ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( رواﻳﺖ ﺷـﺪ دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﺮ آﻧﻜﻪ وﺟﻮب ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫و ﺻﻔﺎت او ﺑﻮﺳﻴﻠﻪي ﺳﻤﻊ اﺳﺖ ﻧﻪ ﺑﻪ ﻋﻘﻞ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺗﺒـﺎرك و ﺗﻌـﺎﻟﻲ ﺑـﺎ ﻟﻔﻈـﻲ‬

‫ﺧﺎص ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش را ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻗﺮار داده و ﻣﺮاد از آن ﻋﺎم اﺳـﺖ و ﻓﺮﻣـﻮده )‪  Ý Ü‬‬
‫‪](á à ß  Þ‬ﻣﺤﻤﺪ‪ :‬آﻳﻪ‪.[19‬‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﺪان ﻛﻪ ﻫﻴﭻ اﻟﻪ و ﻣﻌﺒﻮد ﺑﺤﻘﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد اﻻ ذات اﷲ ﻧﺒﺎﺷﺪ«‪.‬‬

‫و ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﺒﺎرك و ﺗﻌﺎﻟﻲ ﻓﺮﻣـﻮده‪ gf e d c ba` _ ~ } |) :‬‬
‫‪] (j i h‬اﻧﻌﺎم‪ :‬آﻳﻪ‪[106‬‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﭘﻴﺮوي ﻛﻦ از آﻧﭽﻪ از ﺳﻮي ﭘﺮوردﮔﺎرت ﺑﻪ ﺗﻮ وﺣﻲ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻫﻴﭻ ﺧـﺪاﻳﻲ ﺟـﺰ او‬
‫وﺟﻮد ﻧﺪاردو از ﻣﺸﺮﻛﺎن روي ﮔﺮدان«‬

‫و ﺧﺪاوﻧــﺪ ﻓﺮﻣــﻮده )‪   L K J I H G F E D C B A‬‬
‫‪] (O N M‬اﻧﺒﻴﺎ‪ :‬آﻳﻪ‪.[25‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻣﺎ ﭘﻴﺶ از ﺗﻮ ﻫﻴﭻ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮي را ﻧﻔﺮﺳﺘﺎدهاﻳﻢ ﻣﮕﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻪ او وﺣـﻲ ﻛـﺮدهاﻳـﻢ ﻛـﻪ‬

‫ﻣﻌﺒﻮدي ﺟﺰ ﻣﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﭘﺲ ﻓﻘﻂ ﻣﺮا ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻛﻨﻴﺪ«‪.‬‬

‫﴿‪﴾153‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺧﺪاوﻧﺪ در اﻳﻦ آﻳﻪ ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش ﺧﺒﺮ داده ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﭘـﻴﺶ از او ﺑـﺎ ﺳـﻤﻊ و‬
‫وﺣﻲ ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺷﻨﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ«‪ .‬در اﻧﺘﻬﺎء اﻳﻦ ﻛﻼم ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬اﻳﻦ ﻣـﺬﻫﺐ اﻫـﻞ ﺳـﻨّﺖ و‬
‫ﺟﻤﺎﻋﺖ اﺳﺖ«‪.1‬‬
‫اﻣ‪‬ﺎ ﺑﻴﻬﻘﻲ ﻋﻠﻲ رﻏﻢ آﻧﻜﻪ ﺑﺮاي اﺳﺘﺪﻻل وﺟﻮد ﺧﺪا ﺑﺮ ﻃﺮﻳﻖ ﺣـﺎدث ﺑـﻮدن ﻋـﺎﻟﻢ‬
‫ﺗﻜﻴﻪ ﻛﺮده‪ ،‬آن راﻫﻲ را ﻛﻪ ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ اﻳﻦ اﺳﺘﺪﻻل ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫اﺻﻠﻲ از اﺻﻮل دﻳﻦ ﻗﺮار داده ﺷﻮد ﺑﮕﻮ ﻧﻪ اي ﻛﻪ ﺷـﻨﺎﺧﺖ ﺧـﺪا ﺑﺎﻳـﺪ ﺗﻨﻬـﺎ از اﻳـﻦ‬
‫ﻃﺮﻳﻖ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬در ﭘﻴﺶ ﻧﮕﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ اﻧـﺪازه ﺑﺴـﻨﺪه ﻛـﺮده ﻛـﻪ آن را در ﺿـﻤﻦ‬
‫راهﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ـ در ﻧﻈﺮ او ـ ﺑﺮاي اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻗﺮار دﻫﺪ‪.2‬‬
‫]‪ [19‬و در ﻣﻘﺎﺑﻞ‪ ،‬در اﺛﻨﺎي ﺳﺨﻨﺶ درﺑﺎرة »اوﻟﻴﻦ ﭼﻴﺰي ﻛﻪ اﻧﺴـﺎن ﺑـﺎﻟﻎ و ﻋﺎﻗـﻞ‬
‫ﺑﺎﻳﺪ آن را ﺑﺸﻨﺎﺳﺪ و ﺑﻪ آن اﻋﺘﺮاف ﻛﻨﺪ« ﺑﻪ راه و روش ﺳﻠﻒ اﻫﺘﻤﺎم ورزﻳﺪه اﺳـﺖ‪،‬‬
‫و اﻳﻦ ﮔﻔﺘﺎر او اﺳﺖ »ﺧﺪاوﻧﺪ ﻋﺰوﺟﻞ ﻓﺮﻣﻮده )‪] (á à ß  Þ  Ý Ü‬ﻣﺤﻤﺪ‪:‬‬
‫آﻳﻪ‪.[19‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﺪان ﻛﻪ ﻫﻴﭻ اﻟﻪ و ﻣﻌﺒﻮد ﺑﺤﻘﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﺑﻪ ﺟﺰ ذات اﷲ ﻧﺒﺎﺷﺪ«‪.‬‬

‫و ﺧﻄﺎب ﺑﻪ او و ا ‪‬ﻣﺘﺶ ﻓﺮﻣﻮده ) » ¼ ½¾(]اﻧﻔﺎل‪ :‬آﻳﻪ‪[40‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺳﺮﭘﺮﺳﺖ ﺷﻤﺎ اﺳﺖ«‪.‬‬

‫و ﺑــﺎز ﺧﺪاوﻧــﺪ ﻓﺮﻣــﻮد‪ d c ba `   _ ^ ] \ [ Z Y X ) :‬‬
‫‪] (e‬ﻫﻮد‪ :‬آﻳﻪ‪[14‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻗﺮآن ﺑﺎ آﮔﺎﻫﻲ اﷲ و وﺣﻲ ﺧﺪا ﻧﺎزل ﺷﺪه اﺳﺖ و ﻣﻌﺒـﻮدي ﺑﺤـﻖ‬
‫ﺟﺰ ﺧﺪا ﻧﻴﺴﺖ ﭘﺲ آﻳﺎ اﺳﻼم را ﻣﻲﭘﺬﻳﺮﻳﺪ و ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮدار ﺧﺪا ﻣﻲﮔﺮدﻳﺪ«؟ و ﮔﻔﺘـﻪ اﺳـﺖ‪) :‬‬
‫ﻗﻮﻟﻮا آﻣﻨﺎ ﺑﺎﷲ و ﻣﺎ اﻧﺰل اﻟﻴﻨﺎ ( » ﺑﮕﻮﻳﻴﺪ اﻳﻤﺎن آوردﻳﻢ ﺑﻪ اﷲ‪ ،‬و آﻧﺠﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳـﻮي ﻣـﺎ ﻧـﺎزل‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪« .‬‬

‫ﭘﺲ ﺑﻮﺳﻴﻠﺔ آﻳﺎﺗﻲﻛﻪ ﭘﻴﺶ از اﻳﻦ ﮔﺬﺷﺘﻨﺪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧﺪا و ﻋﻠﻢ ﺑﻪ او واﺟﺐ ﺷﺪﻧﺪ‪،‬‬
‫‪ .١‬ﺷﺮح اﺻﻮل اﻻﻋﺘﻘﺎد اﻫﻞ اﻟﺴﻨﻪ ج‪ 2‬ص‪.196 – 193‬‬
‫‪. 2‬در اﻳﻦ ﺑﺎره ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻦ ﺑﻪ ﻛﺘﺎب )اﻟﺒﻴﻬﻘﻲ و ﻣﻮﻗﻔﻪ ﻣﻦ اﻻﻟﻬﻴﺎت( ﺗﺄﻟﻴﻒ دﻛﺘﺮ اﺣﻤﺪ ﺑـﻦ ﻋﻄﻴـﻪ‬
‫اﻟﻐﺎﻣﺪي‪ ،‬ص‪111‬ـ‪.118‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫﴿ ‪﴾154‬‬

‫و ﺑﻮﺳﻴﻠﺔ اﻳﻦ آﻳﻪي آﺧﺮ اﻋﺘﺮاف ﺑﻪ وﺟﻮد ﺧﺪا و ﮔﻮاﻫﻲ دادن ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫آن را ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﺮده اﺳﺖ واﺟﺐ ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬و ﺳﻨّﺖ ﺑﺮ ﻣﺎﻧﻨﺪ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻛﺘﺎب دﻻﻟـﺖ ﺑـﺮ‬
‫آن ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬دﻻﻟﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﺑﻴﻬﻘﻲ ﺑﻪ آن اﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻛﻠﻤﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ـ ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ ـ ﻧﺺ ﻧﻬـﺎدهاﻧـﺪ‪،‬‬
‫اﺳﺘﺪﻻل ﻛﺮده اﺳﺖ‪.1‬‬
‫]‪ [20‬و ﺑﻴﻬﻘﻲ ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮده‪ ،‬ﻛﻪ اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان را اﺳـﺘﺠﺎﺑﺖ‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ در اﺛﺒﺎت ﺧﺎﻟﻖ و ﺣﺎدث ﺑﻮدن ﻋﺎﻟﻢ‪ ،‬از ﻃﺮﻳﻖ اﺳﺘﺪﻻل ﺑﻪ ﻣﻘﺪ‪‬ﻣﺎت ﻧﺒـﻮ‪‬ت و‬
‫ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي آن ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا دﻻﻳﻞ ﻧﺒﻮ‪‬ت ﺑﺮاي ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻧﺒﻮ‪‬ت را ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﺮدهاﻧﺪ‬
‫ﺣﺴﻲ ﺑﻮده‪ ،‬و ﺑﺮاي ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻧﺒـﻮ‪‬ت را ﻣﺸـﺎﻫﺪه ﻧﻜـﺮدهاﻧـﺪ از ﻃﺮﻳـﻖ ﺟﺎﻣﻌﻴـﺖ و‬
‫ﻓﺮاﮔﻴﺮي ﺧﺒﺮ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻧﺒﻮ‪‬ت ﺛﺎﺑـﺖ ﺷـﺪ‪ ،‬ﭘـﺲ ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان اﺻـﻠﻲ در‬
‫وﺟﻮب ﻗﺒﻮل آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﺑﻪ ﺳﻮي آن دﻋﻮت ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬درآﻣﺪ‪ .‬و در اﻳﻦ‬
‫راﺑﻄﻪ ﺑﺎ اﺷﺎره ﺑﻪ ﻃﺮﻳﻘﻪاي ﻛﻪ ﻧﺠﺎﺷﻲ ﺑﺎ آن اﻳﻤـﺎن آورده اﺳـﺖ‪ ،‬دﻟﻴـﻞ آورده اﺳـﺖ‬
‫ﻧﺠﺎﺷﻲ ﭘﺲ از اﻳﻦ ﻛﻪ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ اﺑﻲﻃﺎﻟﺐ )ط( ﺳﻮرهي ﻣﺮﻳﻢ را ﺑﺮ او ﺗﻼوت ﻛـﺮد‬
‫ﮔﺮﻳﺴﺖ و ﻛﺸﻴﺸﺎن و اﺳﻘﻔﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻧﺰد او ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﻪ ﮔﺮﻳﻪ اﻓﺘﺎدﻧﺪ‪ ،‬آﻧﻬﺎ ﺑـﻪ واﺳـﻄﻪي‬
‫اﻋﺠﺎز ﻗﺮآن ﺑﺮ ﺻﺪق ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( و رﺳﺎﻟﺘﺶ اﺳﺘﺪﻻل ﻛﺮدﻧﺪ‪ 2‬و ﺑﻪ اﻳﻦ اﻧﺪازه ﺑﺴﻨﺪه‬
‫ﻛﺮدﻧﺪ و ﺑﻪ او و ﻫﺮ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ از ﻃﺮف ﺧﺪاوﻧﺪ آورده ﺑﻮد اﻳﻤﺎن آوردﻧﺪ‪.3‬‬
‫]‪ [21‬ﻏﺰاﻟﻲ‪ «/» 4‬ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺤﺚ درﺑﺎرهي ﻋﻠﻢ ﻣﺤﻤﻮد و ﻋﻠـﻢ ﻣـﺬﻣﻮم و ﺑﻴـﺎن‬
‫اﻳﻦ ﻛﻪ ﻛﺪام ﻋﻠﻢ ﻓﺮض ﻋﻴﻦ اﺳﺖ و ﻛﺪام ﻓﺮض ﻛﻔﺎﻳﻪ اﺳﺖ ﮔﻔﺘﻪ‪ »:‬ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ و ﻛـﺎري‬
‫‪ .١‬ﻧﮕﺎه‪ :‬ﺑﻪ ﻛﺘﺎب اﻻﻋﺘﻘﺎد ﻋﻠﻲ ﻣﺬﻫﺐ اﻟﺴﻠﻒ اﻫﻞ اﻟﺴﻨﻪ و اﻟﺠﻤﺎﻋﻪ ص ‪.6- 5‬‬
‫‪ .٢‬اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع در ﺧﺒﺮ ﻃﻮﻻﻧﻲ آﻣﺪه اﺑﻦ اﺳﺤﺎق آن را در ﺳـﻴﺮه ص ‪ 197 -194‬رواﻳـﺖ ﻛـﺮده‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬و از ﻃﺮﻳﻖ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻣﺎم اﺣﻤﺪ آن را در ﻣﺴﻨﺪ ج‪ 1‬ص‪ 203 - 201‬ذﻛﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .٣‬اﻻﻋﺘﻘﺎد ص ‪.13 -12‬‬
‫‪ . 4‬او اﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻃﻮﺳﻲ ﺻـﻮﻓﻲ ﻣﺸـﻬﻮر اﺳـﺖ‪ ،‬ﻛﺘـﺎبﻫـﺎي ﻓﺮاواﻧـﻲ‬
‫ﺗﺄﻟﻴﻒ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺼﻮف و ﻓﻠﺴﻔﻪ را ﺑﺎ ﻫﻢ در آﻣﻴﺨﺘﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﺴﻴﺎر ﺟﺎي ﻧﻘـﺪ ﻗـﺮار‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬وﻟﻲ در ﺷﺮح زﻧﺪﮔﻲ او ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ در آﺧﺮ ﻋﻤﺮش از آن ﻣﺨﺎﻟﻔـﺎﺗﻲ ﻛـﻪ در آﻧﻬـﺎ اﻓﺘـﺎده‬
‫ﭘﺸﻴﻤﺎن ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻓﻮت ﻛﺮد‪ ،‬ﺻﺤﻴﺢ اﻣﺎم ﺑﺨﺎري ﺑﺮ روي ﺳﻴﻨﻪاش ﺑﻮد‪،‬ﺑﻪ ﺷﺮح‬
‫ﺣﺎل او ﻧﮕﺎه ﻛﻦ در ﺳﻴﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء ﺗﺄﻟﻴﻒ ذﻫﺒﻲ ج‪ 19‬ص‪ 322‬ـ ‪ ،346‬و ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﺻﻼح‬
‫ج‪ 1‬ص‪249‬ـ ‪ ،264‬و ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ج‪ 2‬ص‪ 533‬ـ ‪.539‬‬

‫﴿‪﴾155‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﺑﺎﻟﻎ و ﻋﺎﻗﻞ ﺑﻪ ﻋﻤﻞ ﻧﻤﻮدن ﺑﻪ آن ﻣﻜﻠّﻒ ﺷﺪه اﺳﺖ ﺳﻪ ﺗﺎ اﺳﺖ‪ ،‬اﻋﺘﻘـﺎد و‬
‫ﻓﻌﻞ و ﺗﺮك‪ .‬ﻫﺮﮔﺎه ﺷﺨﺺ ﻋﺎﻗﻞ ﺑﻮﺳﻴﻠﺔ اﺣﺘﻼم ﻳﺎ ﺑﺎ وارد ﺷﺪن ﺑﻪ ﺳﻦ )ﺗﻜﻠﻴﻒ( در‬
‫ﭘﻴﺶ از ﻇﻬﺮ ﻳﻚ روز‪ ،‬ﺑﻠﻮغ ﭘﻴﺪا ﻛﺮد‪ ،‬او‪‬ﻟـﻴﻦ واﺟـﺐ ﺑـﺮ او‪ ،‬ﻳـﺎد ﮔـﺮﻓﺘﻦ دو ﻛﻠﻤـﻪ‬
‫ﺷﻬﺎدت و ﻓﻬﻢ و ﻣﻌﻨﺎي آﻧﻬﺎﺳﺖ‪ ،‬ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﮔﻔﺘﻦ »ﻻ اﻟـﻪ اﻟّـﺎ اﷲ‪ ،‬ﻣﺤﻤـﺪ رﺳـﻮلاﷲ«‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﺮ او واﺟﺐ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺑـﺎ ﺗﻔﻜّـﺮ و ﺗﺤﻘﻴـﻖ و ﺑﺮرﺳـﻲ دﻻﻳـﻞ‪ ،‬آن را ﺑـﺮاي‬
‫ﺧﻮدش ﻛﺸﻒ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻛﺎﻓﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ آن را ﺗﺼﺪﻳﻖ و ﺑﺎور ﻛﻨﺪ‪ ،‬و ﻗﺎﻃﻌﺎﻧﻪ ﺑـﺪون‬
‫ﺷﻚ و دﻟﻬﺮه ﺑﻪ آن اﻋﺘﻘﺎد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و اﻳﻦﮔﻮﻧﻪ اﻋﺘﻘﺎد ﮔـﺎﻫﻲ اوﻗـﺎت ﺑـﻪ ﻣﺤـﺾ‬
‫ﺗﻘﻠﻴﺪ و ﺷﻨﻴﺪن و ﺑـﺪون ﺗﺤﻘﻴـﻖ و دﻟﻴـﻞ ﺣﺎﺻـﻞ ﻣـﻲﺷـﻮد‪ ،‬زﻳـﺮا ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ )ص( از‬
‫ﻋﺮبﻫﺎي ﺧﺸﻦ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺗﺼﺪﻳﻖ و اﻗﺮار و ﺑﺪون ﻳﺎدﮔﻴﺮي دﻟﻴﻞ ﺑﺴـﻨﺪه ﻛـﺮدهاﻧـﺪ‪،‬ﺑﻨـﺎ‬
‫ﺑﺮاﻳﻦ ﻫﺮ زﻣﺎن آن را اﻧﺠﺎم داد آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ در آن وﻗﺖ ﺑﺮ او واﺟﺐ اﺳﺖ ادا ﻧﻤـﻮده‪،‬‬
‫و ﻋﻠﻤﻲ ﻛﻪ در آن ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺮ او ﻓﺮض ﻋـﻴﻦ اﺳـﺖ ﻓﻘـﻂ ﻳـﺎدﮔﻴﺮي و ﻓﻬـﻢ ﺷـﻬﺎدﺗﻴﻦ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬در آن وﻗﺖ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي ﺑﺮ او واﺟﺐ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻪ دﻟﻴﻞ اﻳﻨﻜﻪ اﮔﺮ ﺑـﻪ دﻧﺒـﺎل آن‬
‫ﺑﻤﻴﺮد ﻣﺮﮔﺶ در ﺣﺎﻟﻲ ﺑﻮده ﻛﻪ ﻣﻄﻴﻊ ﻓﺮﻣﺎن ﺧﺪا ﺑﻮده و از ﻓﺮﻣﺎن او ﺳﺮﭘﻴﭽﻲ ﻧﻜـﺮده‬
‫اﺳﺖ«‪.1‬‬
‫اﻳﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﻏﺰاﻟﻲ »‪ «/‬ﺑﺮ ﭘﺴﺮ ﺑﭽﻪاي ﺻﺪق ﭘﻴـﺪا ﻣـﻲﻛﻨـﺪ ﻛـﻪ در ﻣﻴـﺎن ﭘـﺪر و‬
‫ﻣﺎدري ﻛﺎﻓﺮ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬زﻳﺮا او ﻗﺒﻼً ﻧﻄﻖ ﺑـﻪ ﺷـﻬﺎدﺗﻴﻦ را ﻧﺪاﺷـﺘﻪ اﺳـﺖ‪ ،‬اﻣ‪‬ـﺎ‬
‫ﭘﺴﺮﺑﭽﻪاي ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﺳﺖ ﻧﻄﻖ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ از او درﺧﻮاﺳﺖ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬زﻳﺮا‬
‫او ﺑﺎﻳﺪ اﻳﻦ ﻛﺎر ﺑﺰرگ را در ﮔﺬﺷﺘﻪ اﻧﺠﺎم داده ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ ﺧـﺎﻃﺮ اﻳـﻦ ﻣﻌﻨـﻲ ﺑـﻮده ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﻠﻮغ ﭘﺴﺮ ﺑﭽﻪﻫﺎﻳﺸﺎن‪ ،‬آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﻧﻄﻖ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﻣﻜﻠﻒ ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻗﺒﻼً ﻣﺘﺬﻛﺮ ﺷﺪﻳﻢ ﻛﻪ اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ »رﺣﻤﻪ اﷲ« آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺑﺮ ﭘﺪر و ﻣﺎدر ﻻزم اﺳﺖ ﺑﻪ‬
‫ﻓﺮزﻧﺪان ﺧﻮد ﺗﻌﻠﻴﻢ دﻫﻨﺪ ـ از ﻃﻬﺎرت و ﻧﻤﺎز ـ ذﻛﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬وﻫﻤﭽﻨﻴﻦ آﻧﭽـﻪ ﻛـﻪ‬
‫ﺑﺮ اﻓﺮاد ﺑﺎﻟﻎ از ﻓﺮزﻧﺪان واﺟـﺐ اﺳـﺖ ـ از ﻓـﺮاﻳﺾ ـ ذﻛـﺮ ﻓﺮﻣـﻮده اﺳـﺖ و او در‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺧﻮﻳﺶ ذﻛﺮي از ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﺑﻤﻴﺎن ﻧﻴﺎورده‪,‬آﻧﻬﻢ ﺑﺨﺎﻃﺮ اﻣﺮي ﻛـﻪ ﻗـﺒﻼً ذﻛـﺮش‬
‫رﻓﺖ‪].‬و آن اﻳﻨﻜﻪ ﺷﺎﻓﻌﻲ وﺻﻒ اﺳﻼم را در ﺗﻠﻔﻆ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ[از‬
‫اﻳﻦ رو ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ »رﺣﻤﻪ اﷲ« در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﻗﻮل ﻣﺮﺣ‪‬ﺒﻪ ـ »اﮔـﺮ ﺑﭽـﻪ اي ﻫﻨﮕـﺎم‬
‫‪ .١‬اﻷﺣﻴﺎء ج‪ 1‬ص‪.25‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫﴿ ‪﴾156‬‬

‫رﺳﻴﺪن ﺑﻪ دوران ﺑﻠﻮغ اﻗﺮار ورزد‪،‬اﻳﻦ ﺑﻌﻨﻮان اﻳﻤﺎن از وي ﺗﻠﻘـﻲ ﻣـﻲﺷـﻮد‪،‬و اﻳﻤـﺎن‬
‫ﻫﻤﺎن ﺳﺎﻋﺖ ﺑﺮ وي واﺟﺐ ﻣﻲﮔﺮدد« ]‪ [22‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ‪» :‬ﺑﻪ آﻧـﺎن ﮔﻔﺘـﻪ ﻣـﻲﺷـﻮد‪:‬آﻳـﺎ‬
‫دﻳﺪهاﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﻪ دوران ﺑﻠـﻮغ رﺳـﻴﺪن اﻃﻔﺎﻟﺸـﺎن از آﻧﻬـﺎ ﺷـﻬﺎدت‬
‫ﺑﺨﻮاﻫﻨﺪ و ﺑﻌﺪ از اداي ﺷﻬﺎدت ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ ﻫﻢ اﻛﻨـﻮن اﻳﻤـﺎن آورد‪ ،‬ﻳـﺎ ﺑﻨـﺎﺑﺮ ﻣﻌﻠﻮﻣـﺎت‬
‫ﺧﻮﻳﺶ ﻋﻘﻴﺪه داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﻨﻬـﺎ ﻫﻤـﺎن ﺳـﺎﻋﺖ اﻳﻤـﺎن ﺑـﺮ وي واﺟـﺐ ﮔﺮدﻳـﺪه‬
‫اﺳﺖ‪،‬ﺑﻌﺪ اﻳﻦ ﭘﺴﺮ ﺑﭽﻪ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻛﺎري ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ ﻛﻪ ]ﻫﻤﺎن ﺳـﺎﻋﺖ[ ﺑـﺮ وي واﺟـﺐ‬
‫ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ؟‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﻨﺪ او ﻫﻢاﻛﻨﻮن اﻳﻤﺎن آورده ﺗﺎ ﺑﺪﻳﻨﻮﺳـﻴﻠﻪ دراذﻫـﺎن و اﻧﺪﻳﺸـﻪي‬
‫دﻳﮕﺮان ﺑﻴﻨﺪازﻧﺪ ﻛﻪ او ﻗﺒﻞ از اﻗﺮار ﻛﺎﻓﺮ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪:‬ﻫﻢاﻛﻨﻮن اﻳﻤﺎن ﺑﺮ‬
‫وي واﺟﺐ ﮔﺸﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬و ﻗﺒﻞ از ﺑﺮ زﺑﺎن آوردن ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻮده اﻣﺎ )ﺷﻬﺎدت(‬
‫ﺑﺮ وي واﺟﺐ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ و اﻳﻦ ﺑﻪ ذات ﺧﻮد اﻋﺘﺮاﻓﻲ اﺳـﺖ از ﺳـﻮي او ﺑـﺮ اﻳﻨﻜـﻪ‬
‫اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﺑﺮ او ﭼﻪ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ اﻣﺎ ﻧﻪ اﻋﺘﺮاﻓﻲ از اﻳﻦ ﺟﻬـﺖ ﻛـﻪ واﺟـﺐ اﺳـﺖ‪.‬‬
‫واﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﺑﻮد ﻫﻴﭻ اﺣﺪي ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ را ﺑﻌﻨﻮان اﻋﺘﺮاف و ﺧﻀـﻮع ﺑـﺮاي ﺧـﺪا‬
‫ﺟﺰ ﻳﻜﺒﺎر ﺑﺮ زﺑﺎن ﻧﻤﻲراﻧﺪ‪.‬اﻣﺎ آﻧﭽﻪ ﻣﻌﻘﻮل اﺳﺖ اﻳﻨﻜﻪ ﻫﺮ زﻣﺎن ﺑﺪان اﻗﺮار ﺑﻮرزد ﻧﺎم‬
‫اﻋﺘﺮاف از وي ﺟﺪا ﻧﻤﻲﺷﻮد ﭼﻮن ﺗﻜﺮار آن ﺑﺬات ﺧﻮﻳﺶ اﻋﺘﺮاف ﺗﻠﻘـﻲ ﻣـﻲﺷـﻮد‪.‬‬
‫ﭘﺲ از آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از اوﻟﻴﻦ اﻋﺘﺮاف و اداي اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ اﺳﻢ اﻋﺘـﺮاف از وي ﺟـﺪا‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮد در ﻧﺘﻴﺠﻪ اﺳﻢ اﻳﻤﺎن ﻧﻴﺰ ﻫﺮﮔﺰ ]ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﻗﺮار وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ[ از وي‬
‫ﺟﺪا ﻧﻤﻲﺷﻮد اﻣﺎ او ﺑﻌﻨﻮان اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﺑﺪان اﺗﻴﺎن ﻣﻲورزد‪ .‬ﺑﻌﺪ در ﻓـﺮاﻳﺾ و ﻏﻴـﺮ‬
‫آﻧﻬﺎ آﻧﺮا ﺗﻜﺮار ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ اﻳﻦ اﻋﺘﺮاف در ﻋﻴﻦ ﺧﻮد اﻳﻤﺎن اﺳﺖ ﻧﻪ از اﻳـﻦ رو‬
‫ﻛﻪ اﻋﺘﺮاﻓﻲ اﺳﺖ ﺑﻪ آﻧﭽﻪ در دل وﺟﻮد دارد ﭼﻮن اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﺑﻮد ﺑﻬﻨﮕﺎم ﺳـﻜﻮت‬
‫از آن ﻛﺎﻓﺮ ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﺷﺪ ﭼﻮن ﺳﻜﻮت ﺿﺪ ﻛﻼم اﺳﺖ ﻛﻤﺎاﻳﻨﻜﻪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺿﺪ اﻧﻜﺎر«‪1‬‬
‫]‪ [23‬ﻏﺰاﻟﻲ »‪ «/‬ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﺷﺪﻳﺪﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮدم از ﺟﻬﺖ ﻏﻠﻮ و زﻳﺎدهروي ﮔﺮوﻫـﻲ از‬
‫ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻮام ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را ﺗﻜﻔﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و ﮔﻤﺎن ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻫـﺮ ﻛﺴـﻲ‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ آﻧﻬﺎ ﻋﻠﻢ ﻛﻼم را ﻧﻔﻬﻤﺪ و ﻋﻘﺎﺋﺪ ﺷﺮﻋﻲ را ﺑﺎ دﻻﻳﻠﻲ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺮرﺳـﻲ ﻛـﺮدهاﻧـﺪ‬
‫ﻧﺸﻨﺎﺳﺪ ﻛﺎﻓﺮ اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻨﻬﺎ اوﻻً رﺣﻤﺖ واﺳﻌﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ را ﺑﺮ ﺑﻨﺪهﮔﺎﻧﺶ ﺗﻨﮓ ﻛﺮدهاﻧـﺪ‪،‬‬
‫‪ .1‬ﺗﻌﻈﻴﻢ ﻗﺪر اﻟﺼﻼة ج‪ 2‬ص ‪784‬ـ‪785‬‬

‫﴿‪﴾157‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫و ﺑﻬﺸﺖ را ﺑﺮ ﮔﺮوﻫﻲ اﻧﺪﻛﻲ از ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ وﻗﻒ ﻛـﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و در ﻣﺮﺣﻠـﻪ دوم ﺳـﻨﺖ‬
‫ﻣﺘﻮاﺗﺮ را ﻓﺮاﻣﻮش ﻛﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬زﻳـﺮا ﺑـﺮاي آﻧﻬـﺎ روﺷـﻦ و ﻣﻌﻠـﻮم ﺑـﻮده ﻛـﻪ در زﻣـﺎن‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( و ﺻﺤﺎﺑﻪ )ن( ﺑﻪ اﺳﻼم و ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻮدن ﮔﺮوﻫﻲ از ﻋﺮبﻫﺎي ﺧﺸﻦ و‬
‫ﺗﻨﺪﺧﻮ ﻛﻪ ﻣﺸﻐﻮل ﺑﺖﭘﺮﺳﺘﻲ ﺑﻮدهاﻧﺪ و ﺑـﻪ دﻟﻴـﻞﺷﻨﺎﺳـﻲ ﻣﺸـﻐﻮل ﻧﺒـﻮدهاﻧـﺪ ﺣﻜـﻢ‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ« ـ و ﻏﺰاﻟﻲ »‪ «/‬دو ﻣﺜﺎل را در اﻳﻦ ﻣﻮرد ذﻛﺮ ﻛﺮده ـ ﺳﭙﺲ ﮔﻔﺘﻢ‪» :‬ﻛـﺎش‬
‫ﻣﻲداﻧﺴﺘﻢ ﭼﻪ وﻗﺖ از رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( وﻳﺎ از ﺻﺤﺎﺑﻪ )ط( ﻧﻘﻞ ﺷﺪه‪ ،‬ﻋﺮﺑﻲ را ﻛﻪ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻣﻲﺷﺪ اﺣﻀﺎر ﻛﻨﻨﺪ و ﺑﻪ او ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ‪ :‬دﻟﻴﻞ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻋﺎﻟﻢ ﺣـﺎدث اﺳـﺖ اﻳـﻦ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺎﻟﻢ از اﻋﺮاض ﺧﺎﻟﻲ ﻧﻤﻲﺑﺎﺷﺪ و ﻫﺮ ﭼﻴـﺰيﻛـﻪ از اﻋـﺮاض ﺧـﺎﻟﻲ ﻧﺒﺎﺷـﺪ‬
‫ﺣﺎدث اﺳﺖ ‪ . . .‬ﺗﺎ آﺧﺮ آن رﺳﻮم و ﻋﺎدﺗﻲ ﻛﻪ ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ ﺑﻜﺎر ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪،‬؟‬
‫ﻣﻦ ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﻢ اﻳﻦ اﻟﻔﺎظ و ﻳﺎ اﻟﻔﺎﻇﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻌﻨﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ در آن زﻣﺎن ﺟـﺎري‬
‫ﻧﺸﺪهاﻧﺪ‪ 1‬ﺑﻠﻜﻪ ﻫﻴﭻ ﺑﺴﺘﮕﻲ رخ ﻧﻤﻲداد ﻣﮕﺮ از ﻃﺮف ﮔﺮوﻫﻲ ﺧﺸﻦ و ﺗﻨﺪﺧﻮ ﻛﻪ در‬
‫زﻳﺮ ﺳﺎﻳﻪ ﺷﻤﺸﻴﺮﻫﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ و ﮔﺮوﻫﻲ از اﺳﻴﺮان ﻳﻜﻲ ﻳﻜﻲ ﭘـﺲ از ﻣـﺪت‬
‫زﻣﺎﻧﻲ و ﻳﺎ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬و آﻧﻬﺎ ﻫﺮ ﮔـﺎه ﻛﻠﻤـﻪ ﺷـﻬﺎدﺗﻴﻦ را ﺑـﺮ زﺑـﺎن‬
‫ﺟﺎري ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻧﻤﺎز و زﻛﺎت ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺗﻌﻠﻴﻢ داده ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬و ﺑﺮ ﺳﺮ ﻛـﺎر ﺧـﻮد اﻋـﻢ از‬
‫ﭼﻮﭘﺎﻧﻲ و ﻏﻴﺮه ﺑﺎز ﮔﺮداﻧﺪه ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺻﺮﻳﺢ و واﺿـﺢ اﻳـﻦ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻫـﺮ‬
‫ﻛﺴﻲ ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( از ﻃـﺮف ﺧﺪاوﻧـﺪ آورده و در ﻗـﺮآن ﻣﻮﺟـﻮد اﺳـﺖ‬
‫اﻋﺘﻘﺎد ﻗﻄﻌﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺆﻣﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ دﻟﻴﻞ آن را ﻧﺪاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ آن اﻳﻤﺎﻧﻴﻜـﻪ‬
‫از دﻻﻳﻞ ﻛﻼﻣﻲ ﺑﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه ﺷﺪﻳﺪاً ﺿﻌﻴﻒ اﺳﺖ و ﺑﺎ ﻛﻮﭼﻜﺘﺮﻳﻦ ﺷﺒﻪ در ﻟﺒـﺔ‬
‫ﭘﺮﺗﮕﺎه ﻧﺎﺑﻮدي ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪«.2‬‬
‫‪ .١‬ﺳﻴﻮﻃﻲ اﻳﻦ ﻧﻘﻞ را در ﻛﺘﺎب ﺻﻮن اﻟﻤﻨﻄﻖ ص ‪ 186‬اﻳﻨﮕﻮﻧـﻪ ذﻛـﺮ ﻛـﺮده »ﺑﻠﻜـﻪ ﻧﻴـﺰ اﻟﻔـﺎﻇﻲ‬
‫ﺟﺎري ﻧﺸﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻌﻨﺎ ﺑﺎﺷﻨﺪ« و در اﻳﻨﺠﺎ اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت ﻣﻨﺎﺳﺐﺗﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ . 2‬ﻓﻴﺼﻞ اﻟﺘﻔﺮﻗﻪ‪ :‬ص‪97‬ـ‪ ،101‬ﻏﺰاﻟﻲ اﻧﺼﺎف داﺷﺘﻪ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ در ﻣﻮرد ﺗﺄوﻳﻼت ﮔﺮوهﻫـﺎي‬
‫ﻛﻼﻣﻲ ﻛﻪ ﺧﻮد ﺑﻪ آن ﺗﻤﺎﻳﻞ داﺷﺘﻪ ﺳﺨﻦ راﻧﺪه‪ ،‬و ﻣﻨﻬﺞ آن را ﻳﺎري ﻧﻤﻮده ﻫﻨﮕـﺎﻣﻲ ﻛـﻪ‬
‫اﻛﺜﺮ اﻳﻦ ﺗﺄوﻳﻼت را ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻛﺮده ﻛﻪ ﻳﺎ ﻇﻨﻴﺎت ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻳﺎ ﺗﺨﻤﻴﻨـﺎت‪ ،‬ﺷـﺨﺺ‬
‫ﻋﺎﻗﻞ در ﻣﻴﺎن ﻣﺘﻜﻠّﻤﻴﻦ ﻳﺎ ﺑﻪ ﻇﻦ و ﮔﻤﺎن ﺣﻜﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﻇـﺎﻫﺮ اﻳـﻦ ﻋﺒـﺎرت‬
‫ﻣﻨﻈﻮر ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬و ﻧﻤﻲداﻧﻢ دﻗﻴﻘﺎً ﻣﻨﻈﻮر ﭼﻴﺴﺖ« ﻏﺰاﻟﻲ اﻗﺮار ﻛﺮده ﻛﻪ ﺑﻌﻴﺪ ﻧﻴﺴـﺖ ﻛـﻪ در‬
‫روز ﻗﻴﺎﻣﺖ از آن ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻇﻨﻴﺎت ﺣﻜﻢ ﻛﺮده ﺳﺆال ﺷﻮد ﻛﻪ ﭼﺮا ﺑﺎ ﻇﻦ و ﮔﻤﺎن ﺣﻜﻢ‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫﴿ ‪﴾158‬‬

‫اﻣﺎ اﺑﻮاﻟﻤﻌﺎﻟﻲ ﺟﻮﻳﻨﻲ‪ ،‬اﻳﺸﺎن‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺑﺴﻴﺎري از ﺗﺄﻟﻴﻔﺎﺗﺶ از ﺗـﺮﺟﻴﺢ دادن روش‬
‫و ﻃﺮﻳﻘﻪ ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮ و ﻳﺎري اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﭘﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ اﻣﺎ‪ 1‬او از ﻫﻤﻪ آﻧﻬﺎ ﭘﺸﻴﻤﺎن اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ودر آﺧﺮ ﺣﻴﺎﺗﺶ ﻛﺴﺎﻧﻲ را ﺑﺮ ﺧﻮد ﮔﻮاه ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻛﻪ از ﻫﺮ ﻗﻮل و ﻧﻈﺮﻳﻪاي ﻛﻪ ﺑﺎﺳﻠﻒ‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻛﺮده ﭘﺸﻴﻤﺎن اﺳﺖ‪ ،‬و اﻇﻬﺎر ﺗﺄﺳﻒ و ﭘﺸﻴﻤﺎﻧﻲ ﻛﺮده ﻛﻪ ﭼﺮا در ﻋﻠـﻢ ﻛـﻼم‬
‫ﻓﺮو رﻓﺘﻪ‪ ،‬و اﻇﻬﺎر داﺷﺘﻪ ﻛﻪ اﻳﻨﻚ ﺑﺮ ﻋﻘﻴﺪهي ﭘﻴﺮ زﻧﺎﻧﻲ ﻣﻲﻣﻴﺮد ﻛﻪ روش و اﺳﺘﺪﻻل‬
‫ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ را ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ‪ ،‬و ﺗﻨﻬﺎ آﻧﭽﻪ را ﻣﻲ ﺷﻨﺎﺳﻨﺪ و ﻣـﻲﻓﻬﻤﻨـﺪ ﻛـﻪ ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮان ﻋﻠـﻴﻬﻢ‬
‫اﻟﺴﻼم اﻣﺖﻫﺎي ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﺪان ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻗﺮار دادهاﻧﺪ‪.‬‬
‫]‪ [24‬و آن اﻗﺮار ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ ،‬و دﻟﻴﻞ ﺑﺮ اﻳﻦ اﻇﻬـﺎر ﻧـﺪاﻣﺖ‬
‫ﻗﻮل ﺧﻮد او اﺳﺖ ﻛﻪ در آن ﺑﻴﻤﺎرﻳﺶ ﻛﻪ ﻣﻨﺘﻬﻲ ﺑﻪ ﻣﺮﮔﺶ ﺷﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ اﺳـﺖ‪» :‬ﺷـﺎﻫﺪ‬
‫ﺑﺎﺷﻴﺪ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ اﻳﻨﻚ ﻣﻦ ﺑﺮﮔﺸﺘﻢ از ﻫﺮ ﻗﻮﻟﻲ ﻛﻪ آن را ﮔﻔﺘﻪام و در آن ﺑﺎ ﺳﻠﻒ ﺻﺎﻟﺢ‬

‫ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻛﺮدهام‪ ،‬و ﺑﺮ آن ﻋﻘﻴﺪهاي ﻣﻴﻤﻴﺮم ﻛﻪ ﭘﻴﺮزﻧﺎن ﻧﻴﺸﺎﺑﻮر ﻣﺮدهاﻧـﺪ‪ 2«،‬و ]‪ [25‬در‬
‫ﻋﻘﻴﺪه ﻧﻈﺎﻣﻴﻪ ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮده ﻛﻪ »ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺮدم از اﻫﻞ ﺳﻨﺖ در دﻳـﻦ ﺑـﺮ ﭘﻴﻤـﺎن و ﻋﻘـﺪي‬
‫ﺻﺤﻴﺢ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﺎور و ﻋﻘﻴﺪه ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻲﺷﻮد آﻧﻬﻢ ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ آﻧﭽـﻪ ﻛـﻪ )ﺗﺤﻘـﻖ‬
‫آن( ﺑﻮاﺳﻄﻪ آن ﺑﺎور ﻣﻴﺴﺮ اﺳﺖ« ﺳﭙﺲ ﺑﻌﺪ از آﻧﻜﻪ در ﻣﻴﺎن ﻋﻘﻴﺪه و ﻣﻌﺮﻓـﺖ ﻓـﺮق‬
‫ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﺑﻴﺸﺘﺮ ﭘﻴﻤـﺎنﻫـﺎ و ﻋﻘـﺪﻫﺎ ﻣﻌـﺮف و ﺷـﻨﺎﺧﺖﻫـﺎﻳﻲ ﻧﻴﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻋﻘـﻮد‬
‫ﭘﻴﻤﺎنﻫﺎﻳﻲ ﺟﺎي ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﻧﺠﺎ و ﭘﻴﻤﺎﻧﻲ ﭘﻴﻤﺎﻧﻲ ﻣﺼـﻤﻢ و ﺛﺎﺑـﺖ ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧﻮدش را از ﻣﺮدم ﻧﺨﻮاﺳﺘﻪ و آﻧﺎن را ﺑﺮ آن ﻣﻜﻠـﻒ ﻧﻜـﺮده‪ ،‬و ﻧﻴـﺰ‬
‫آﻧﻬﺎ را ﻣﻜﻠﻒ ﻧﻜﺮده ﻛﻪ در دﻳﻦ ﺑﻪ ﻳﻘﻴﻦ ﺑﺮﺳﻨﺪ‪ ،‬و دﻟﻴﻞ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳـﻪ آن اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اول ﻣﻜﻠﻒ ﻧﺸﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل دﻟﻴﻞ ﺑﮕﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻓﻘﻂ از آﻧﻬﺎ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺷﺪه ﻛﻪ‬
‫ﻛﺮدي‪ ،‬و ﮔﻔﺘﻪ ﻧﻤﻲ ﺷﻮد ﭼﺮا ﻣﻨﻈﻮرﻫﺎي ﻣﺨﻔﻲ ﻣﺎ را اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻧﻜﺮدي؟ )ﻗـﺎﻧﻮن اﻟﺘﺄوﻳـﻞ در‬
‫ﺿﻤﻦ رﺳﺎﻟﻪ ﻣﻌﺎرج اﻟﻘﺪس ص ‪238‬ـ‪ (242‬اﻳﻦ اﻗﺮار اﺳﺖ از ﻃـﺮف اﻣـﺎم ﻏﺰاﻟـﻲ »‪ «/‬ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺘﻜﻠّﻤﻴﻦ در ﻇﻦ و ﮔﻤﺎن ﺑﻪ ﺳﺮ ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ و آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻳﻘﻴﻦ ﻧﺮﺳﻴﺪهاﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ .١‬ﻧﮕﺎه‪ :‬ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ در ص ‪109‬ـ‪ 110‬ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬

‫‪ . 2‬ﻣﺨﺘﺼﺮ اﻟﻌﻠﻮ ص‪ ،275‬و در ﻋﻘﻴﺪه اﻟﻨﻈﺎﻣﻴﻪ ص ‪ 34 -32‬ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻛﺮده ﺑﻪ ﻳﺎري و ﻧﺼﺮت ﻗﻮل‬
‫ﺳﻠﻒ ﺑﺎ ﺗﺮك ﺗﺄوﻳﻞ‪ ،‬و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﺑﻪ اﺟﻤﺎع ﺳﻠﻒ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ اﺣﺘﺠﺎج ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و‬

‫ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻧﻤﻮده ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺮ ﻫﺮ ﺷﺨﺺ دﻳﻨﺪاري واﺟﺐ اﺳﺖ ﺗﺒﻌﻴﺖ از ﺳﻠﻒ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي آﮔﺎﻫﻲ‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻧﮕﺎه ﻛﻦ ﺑﻪ ﻛﺘﺎب ﺻﻮن اﻟﻤﻨﻄﻖ ﺗﺄﻟﻴﻒ ﺳﻴﻮﻃﻲ ص ‪ 183‬ـ ‪.184‬‬

‫﴿‪﴾159‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﭘﻴﻤﺎﻧﻲ ﻗﺎﻃﻊ و ﻣﺼﻤﻢ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ اﻗـﺮار ﻧﻤﺎﻳﻨـﺪ و ﺑـﻪ اﺣﻜـﺎم ﻣﻠﺘـﺰم‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬و آﻧﺎن اﮔﺮ ﺗﺎ آﺧـﺮ ﻋﻤﺮﺷـﺎن ﺑـﺮ اﻳـﻦ ﭘﻴﻤـﺎن ﭘﺎﻳـﺪار ﺑﺎﺷـﻨﺪ ﻧﺠـﺎت ﻳﺎﻓﺘـﻪ و‬
‫رﺳﺘﮕﺎرﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﻓﺮﻣﻮده »ﻣﻦ ﻛﺎن آﺧﺮ ﻛﻼﻣـﻪ ﻻ اﻟـﻪ اﻻ اﷲ د‪‬ﺧَـﻞَ‬
‫اﻟـﺠﻨﺔ«‪ 2 1‬ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ آﺧﺮﻳﻦ ﻛﻼم او ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ ﺑﺎﺷﺪ وارد ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻴﺸـﻮد«‬
‫]‪ [26‬و ﺑﺎز ﻫﻢ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﻣﺮدم ﻣﻜﻠﻒ ﻧﺸﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ را ﺑﺪاﻧﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا اﺳﺖ ﻋﻠﻢ در اﻳﻦ‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺳﺨﺖ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﺠﺰ از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﻔﻜﺮ ﺻﺤﻴﺢ و ﻛﺎﻣﻞ درﻳﺎﻓﺖ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻣﻜﻠﻒ‬
‫ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻋﺎﻣﻪي ﻣﺮدم ﺑﻪ آن‪ ،‬ﺗﻜﻠﻴﻒ ﺧـﺎرج از ﻗـﺪرت اﺳـﺖ‪ ،‬و ﻣـﺮدم ﺗﻨﻬـﺎ ﻣﻜﻠـﻒ‬

‫ﺷﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ اﻋﺘﻘﺎد ﻣﺤﻜﻢ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻗﺎﻃﻊ و ﻧﺒﻮدن ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪ«‪.3‬‬
‫ﭘﺲ ﺑﺎ اﻳﻦ دو ﻧﻘﻞ ﻣﻬﻢ ﻣﻌﻠﻮم ﺷﺪ ﻛﻪ ﺟﻮﻳﻨﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﻧﻴﺴﺖ ﺗﻔﻜﺮ و ﻧﻈﺮ ﺑﺮ ﻫﻤﮕـﻲ‬

‫و‬

‫‪ . 1‬رواﻳﺖ از اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ج‪ 5‬ص‪ 247‬و اﺑﻮ داود ج‪ 3‬ص‪ 486‬ﺑﻪ ﺷﻤﺎره ‪ 3116‬رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و‬
‫اﻳﻦ ﻟﻔﻆ اﺑﻮداود اﺳﺖ‪ ،‬اﺑﻦ ﺣﺠـﺮ در ﺗﻠﺨـﻴﺺ اﻟﺤﺒﻴـﺮ ‪ 109/2‬ـ ‪110‬ﮔﻔﺘـﻪ‪» :‬اﺑـﻦ ﻗﻄـﺎن اﻳـﻦ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ وﺟﻮد ﺻﺎﻟﺢ اﺑﻦ اﺑـﻲ ﻏﺮﻳـﺐ ﻣﻌﻠـﻮل داﻧﺴـﺘﻪ‪ ،‬و اﻳﻨﻜـﻪ او ﺷـﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷـﺪه‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﻘﻮﻟﻪ ﺑﻪ اﻳﻦﮔﻮﻧﻪ ﻣﻮرد اﻋﺘﺮاض واﻗﻊ ﺷﺪه ﻛﻪ ﮔﺮوﻫـﻲ از ﻣﺤـﺪﺛﺎن از او رواﻳـﺖ‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺣﺒﺎن در ﻣﻴﺎن ﻣﺤﺪﺛﺎن ﻣﻮﺛﻮق او را ﻧﺎم ﺑﺮده اﺳﺖ«‪ ،‬ﺳﭙﺲ اﺑﻦ ﺣﺠـﺮ ﺗﻌـﺪادي‬
‫اﺣﺎدﻳﺚ ذﻛﺮ ﻛﺮده ﻛﻪ در آن اﺣﺎدﻳﺚ آﻣﺪه ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﺮ ﻗﻮل ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ ﺑﻤﻴﺮد داﺧـﻞ ﺑﻬﺸـﺖ‬
‫ﻣﻲﺷﻮدو از ﺟﻤﻠﻪ آن اﺣﺎدﻳﺚ ﺣﺪﻳﺚ اﺑﻮذر اﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﻚ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺮﻓﻮع اﺳﺖ »ﻣﺎﻣﻦ ﻋﺒﺪ ﻗﺎل‬
‫ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ ﺛﻢ ﻣﺎت ﻋﻠﻲ ذﻟﻚ اﻻ دﺧﻞﺍﻟـﺠﻨﺔ« ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ آن را رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺨﺮﻳﺞ‬
‫آن ﻗﺒﻼً درص ‪ 76‬ﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ آن را ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻣﺴﻠﻢ ﻧﺴـﺒﺖ داده در ﺣـﺎﻟﻲ ﻛـﻪ در ﺑﺨـﺎري ﻧﻴـﺰ‬
‫وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫‪ .2‬اﻟﻌﻘﻴﺪﺓ اﻟﻨﻈﺎﻣﻴﺔ ص ‪91‬‬
‫‪ . 3‬اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ آن را در ﻛﺘﺎب درء ﺗﻌﺎرض اﻟﻌﻘﻞ و اﻟﻨﻘﻞ ج‪ 7‬ص‪ 440‬ﻧﻘﻞ ﻛﺮده‪ ،‬و ﻣﺤﻘـﻖ ﻛﺘـﺎب‬
‫ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬درﺑﺎرهي اﻳﻦ ﻧﺼﻮص در ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﺟﻮﻳﻨﻲ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻛﺮدم‪ :‬اﻷرﺷﺎد‪ ،‬اﻟﺸﺎﻣﻞ‪ ،‬ﻟﻤﻊ اﻷدﻟّـﻪ‪،‬‬
‫اﻟﻌﻘﻴﺪه‪ ،‬اﻟﻨﻈﺎﻣﻴ‪‬ﻪ‪ ،‬آن را ﻧﻴﺎﻓﺘﻢ« و اﻳﻦ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﺟﻮﻳﻨﻲ ﻛﺘﺎبﻫﺎي دﻳﮕﺮي دارد ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﻣـﺎ‬
‫ﻧﺮﺳﻴﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ اﺑﻮاﻟﻤﻌﺎﻟﻲ ـ در آﺧﺮ ﺣﻴﺎﺗﺶ ـ ﺑﻪ ﺳﻮي آن رﻓﺘﻪ ﺗﺨﺮﻳـﺐ و ﺑـﺮ‬
‫ﻫﻢ زدن آﻧﭽﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻳـﺪ ﻛـﻪ در ﻣﻌـﺮوفﺗـﺮﻳﻦ ﻛﺘـﺎبﻫـﺎﻳﺶ ﻧﻮﺷـﺘﻪ اﺳـﺖ‪ ،‬ﻛـﻪ در‬
‫ﻣﻌﺮوفﺗﺮﻳﻦ ﻛﺘﺎبﻫﺎﻳﺶ ﺗﻔﻜﺮ و ﻧﻈﺮ را ﺑﺮ ﻣﻜﻠﻒ واﺟﺐ داﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺻﺮﻳﺢ آن ﭼﻪ ﻛـﻪ‬
‫ﺳﺎﺑﻘﺎً از ﻛﺘﺎب اﻷرﺷﺎد و اﻟﺸﺎﻣﻞ ﻧﻘﻞ ﻛﺮدﻳﻢ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ‪ ،‬و اﺑﻮاﻟﻌﺒﺎس ﻗﺮﻃﺒﻲ ﺑﻪ اﻳـﻦ‬
‫اﺷﺎره ﻛﺮده ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻗﻮل ﺟﻮﻳﻨﻲ را در ﻣﻮرد اﻳﺠﺎب ﻧﻈﺮ ﻧﻘﻞ ﻛﺮده‪ ،‬ﻗﺮﻃﺒﻲ ﺑﻴـﺎن ﻛـﺮده ﻛـﻪ‬
‫اﺳﺘﺪﻻل ﺑﻪ ﺗﻔﻜﺮ و ﻧﻈﺮ »در ﻣﻴﺎن دو ﻗﻮﻟﺶ اوﻟﻴﻦ ﻗﻮل ﺑﻮده«‪ ) ،‬ﻧﮕـﺎه‪ :‬ﺑـﻪ ﻛﺘـﺎب اﻟﻤﻔﻬـﻢ ﻟﻤـﺎ‬
‫اﺷﻜﻞ ﻣﻦ ﺗﻠﺨﻴﺺ ﻛﺘﺎب ﻣﺴـﻠﻢ ج‪ 1‬ص‪ .(146- 145‬اﻳـﻦ ﻳﻌﻨـﻲ ﺟـﻮﻳﻨﻲ از اﻳـﻦ ﻗـﻮل اول‬
‫ﺑﺮﮔﺸﺘﻪ و ﻗﻮل دوم را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ و ﺑﺮ آن ﺛﺎﺑﺖ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﻛـﻪ در ﻣﻄﻠﺒـﻲ ﻛـﻪ از او ﻧﻘـﻞ‬
‫ﻛﺮدﻳﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮ ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬و اﷲ اﻋﻠﻢ‪.‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫﴿ ‪﴾160‬‬

‫واﺟﺐ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺗﻨﻬﺎ واﺟﺐ اﺳﺖ ﺑﺮ ﻋﺎﻣﻪ ﻣﺮدم ﻛﻪ اﻋﺘﻘﺎد ﻳﻘﻴﻨﻲ را ﺗﺤﻘﻖ ﺑﺨﺸﻨﺪ‪ ،‬ﺑـﻪ‬
‫ﮔﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪ ﺑﺮ آن وارد ﻧﺸﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺮدم در ﻣﻴﺎن اﻣﺘﻬﺎ‬
‫ﻋﻮام ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻧﺒﻴﺎ ﻋﻠﻴﻬﻢ اﻟﺴﻼم ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻗﻄﻌﻲ و ﺟﺎزم از ﻧﺎﺣﻴﺔ آن ﻣﺮدﻣـﺎن‪،‬‬
‫ﺑﺴﻨﺪه ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و روش ﺗﻔﻜﺮ و اﺳﺘﺪﻻل ﻛﻼﻣﻲ را در ﭘﻴﺶ ﻧﮕﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬و اﻳـﻦ ﻳﻌﻨـﻲ‬
‫ﻟﺰوﻣﺎً اوﻟﻴﻦ واﺟﺒﺎت‪ ،‬اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ آن ﺗﻮﺣﻴﺪي اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ـ درود و ﺳﻼم ﺧﺪا ﺑﺮ‬
‫آﻧﻬﺎ ﺑﺎد ـ ﺑﻪ آن ﻣﺒﻌﻮث ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻪ اﻳﻨﻜﻪ اوﻟﻴﻦ واﺟﺒﺎت ﺗﻔﻜﺮ و ﻧﻈﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫]‪ [27‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺟﻮﻳﻨﻲ ﺑﻪ ذﻛﺮ ﻗﺒﻮل ﻧﺸﺪن ﺗﻮﺑـﻪي ﻣﻠﺤـﺪ و ﺑـﻲدﻳـﻦ ﭘﺮداﺧـﺖ‬
‫ﮔﻔﺘﻢ‪ » :‬اﻳﻦ ﻧﺰد ﻣﻦ از ﻗﺎﻋﺪة ﺷﺮﻳﻌﺖ ﺧﺎرج اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا اﺧﺘﻼﻓﻲ ﻧﻤﻲﺑﻴـﻨﻢ در اﻳﻨﻜـﻪ‬
‫اﮔﺮ ﻟﺸﻜﺮي از ﻟﺸﻜﺮﻳﺎن اﺳﻼم ﺑﺮ ﺳﺎﺣﺖ و ﻣﻴﺪانﮔﺎه ﻛﺎﻓﺮان وارد ﺷﻮد‪ ،‬و وﻗﺘﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﺳﺎﻳﻪ ﺷﻤﺸﻴﺮﻫﺎ ﺑﺮ ﺳﺮ آﻧﻬﺎ اﻓﻜﻨﺪه ﺷﺪ و ﺑﻴﻢ ﻣﺮگ ﻗﻄﻌﻲ و ﺣﺘﻤﻲ را ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﺮدﻧـﺪ‬
‫ﻛﻠﻤﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ را ﺑﺮ زﺑﺎن ﺟﺎري ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬آﻧﮕﺎه ﺣﻜﻢ ﺑﻪ اﺳﻼم آﻧﻬﺎ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﮔـﺮ ﭼـﻪ‬
‫ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺷﻮﻳﻢ از اﻳﻨﻜﻪ ﺗﺎ ﺑﻪ اﻛﻨﻮن‪ ،‬ﻫﺪاﻳﺖ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻳﻦ راﺳﺘﻴﻦ ﺑـﻪ آﻧﻬـﺎ اﻟﻬـﺎم ﻧﺸـﺪه‬
‫اﺳﺖ«‪.1‬‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ اﻗﺮار ﻛﺮدهاﻧﺪ ﺟﻮﻳﻨﻲ ﺑﻪ اﺳﻼم آﻧﻬﺎ ﺣﻜـﻢ ﻛـﺮده‬
‫)و آﻧﻬﺎ را ﻣﺴﻠﻤﺎن داﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ( ﻧﻪ ﺑﺨﺎﻃﺮ اﻳﻨﻜﻪ آﻧﻬﺎ در اﺛﻨـﺎي ﺗﻔﻜـﺮ و ﻧﻈـﺮ ﻛﻼﻣـﻲ ﺑـﻪ‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺖ دﻳﻦ دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫]‪ [28‬و ﭼﻴﺰي ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ را ﺑﻴﺸﺘﺮ روﺷﻦ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ اﻳـﻦ اﺳـﺖ ﻛـﻪ اﺑﻮاﻟﻤﻌـﺎﻟﻲ‬
‫درﺑﺎره ﻣﺴﺄﻟﻪي ﺧﺎﻟﻲ ﺑﻮدن زﻣﺎن از اﺻﻮل ﺷﺮﻳﻌﺖ ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬اﮔﺮ ﻓﺮض ﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﮔﺮوﻫﻲ‬
‫از ﻣﺮدم در ﺟﺰﻳﺮهاي از ﺟﺰاﻳﺮ دﻧﻴﺎ واﻗﻊ ﺷﺪهاﻧﺪ و دﻋﻮت ﺑﻪ آﻧﻬﺎ رﺳﻴﺪه و ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي‬
‫ﻧﺒﻮت ﻧﺰد آﻧﻬﺎ روﺷﻦ و آﺷﻜﺎر ﺷﺪه و اﻋﺘﺮاف ﺑﻪ وﺣﺪاﻧﻴﺖ ﺧﺪا و ﻧﺒﻮت ﻛﺮدهاﻧﺪ‪،‬‬
‫و ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﻳﻚ از اﺻﻮل اﺣﻜﺎم آﮔﺎه ﻧﺸﺪهاﻧﺪ‪ ،‬و ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﺑـﻪ ﻋﻠﻤـﺎي ﺷـﺮﻳﻌﺖ‬
‫دﺳﺘﺮﺳﻲ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻋﻘﻮﻟﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻣﺬاﻫﺐ و دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي اﻫﻞ ﺣﻖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺤـﺮﻳﻢ و ﺗﺤﻠﻴـﻞ را‬
‫‪ .١‬ﻏﻴﺎث اﻷﻣﻢ ﻓﻲ اﻟﺘﻴﺎث اﻟﻈﻠﻢ ص ‪ 171‬آن را ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻛﻦ ﺑﺎ آن ﭼﻪ ﻛﻪ از ﻛـﻼم ﺧﻄـﺎﺑﻲ و اﺑـﻦ‬
‫ﺣﺠﺮ درﺑﺎرهي ﻛﺎﻓﺮي ﻛﻪ در اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﻣﻲﻣﻴﺮد ﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ در اﺑﺘﺪاء ﻣﺒﺤﺚ ﺳـﻮم‬
‫در اﻳﻦ ﺑﺎب ـ ﺑﺎ ﺷﺮوع از ﺷﻤﺎرة ‪ 2‬ـ ذﻛﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫﴿‪﴾161‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫)در ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻮﻗﻌﻴﺘﻲ( ﻣﻄﺎﻟﺒﻪ ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و اﻟﺒﺘﻪ ﻛﻪ در درك ﻗﻀﺎﻳﺎي ﺗﻜﻠﻴﻔـﻲ‪ ،‬ﺑـﻪ آﻧﻬـﺎ‬
‫اﻋﺘﻤﺎد ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬و اﻳﻦ اﺻﻞ ﻟﻐﺰﺷﮕﺎه و ﻓﺮﻳﺐﮔﺎه ﺑﻴﺸﺘﺮ اﻧﺴﺎنﻫﺎ اﺳﺖ‪ ،‬و آﻧﻬﺎﻳﻲ ﻛـﻪ‬
‫درﺑﺎرهﺷﺎن ﺳﺨﻦ را ﺑﻌﻨﻮان ﻓﺮض ﮔﻔﺘﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﺰ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻧﺒـﻮت آن ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﺪه‪ ،‬و آﻣﺎده ﻛﺮدن ﺧﻮد ﺑﺮاي رﺳﻴﺪن ﺑﻪ آن‪ ،‬در آﻳﻨﺪه ـ ﻫﺮ زﻣﺎن ﻛﻪ اﺳﺒﺎب‬
‫آن ﻓﺮاﻫﻢ ﺷﺪ ـ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي ﺑﺮ آﻧﻬﺎ واﺟﺐ ﻧﻴﺴﺖ‪.1‬‬
‫ﭘﺲ اﺑﻮاﻟﻤﻌﺎﻟﻲ در اﻳﻨﺠﺎ ﻧﺺ ﻧﻬﺎده ﺑﺮ اوﻟﻴﻦ ﭼﻴﺰي ﻛﻪ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان اﻣﺖﻫﺎي ﺧﻮدﺷﺎن‬
‫را ﺑﻪ آن دﻋﻮت ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و آن اﻗﺮار ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اوﻟﻴﻦ واﺟـﺐ در ﺣـﻖ‬
‫ﻫﻤﻪي اﻣﺖﻫﺎ ﺑﻲ ﻫﻴﭻ ﺗﻔﺎوﺗﻲ ﻫﻤﺎن واﺟﺒﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺑﻮاﻟﻤﻌﺎﻟﻲ اﻫﻞ آن ﺟﺰﻳﺮه را ﺑﻪ‬
‫آن ﻣﻠﺰم ﻛﺮده‪.‬‬
‫و اﻣ‪‬ﺎ ﻛﻴﺎ اﻟﻬﺮاﺳﻲ‪ 2‬او ـ ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻨﻜﻪ ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮ را واﺟﺐ داﻧﺴﺘﻪ ـ ﻫﻤﺎن ﻗﻮل و‬
‫ﻧﻈﺮﻳﻪاي را ﻛﻪ ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻪ اﻳﻤﺎن ﻋﻮام اﺳﺖ ﻳﺎري ]‪ [29‬و ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﺳﭙﺲ اﻳﻦ ﺳـﺆال‬
‫را از ﺧﻮدش ﭘﺮﺳﻴﺪه‪» :‬اﮔﺮ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد‪ :‬ﻋﻮام ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﺆﻣﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻋﺎرف‬
‫و آﮔﺎه ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ؟ ﻣﻲﮔﻮﺋﻴﻢ‪ :‬زﻳﺮا ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻨﻬﺎ اﻳﻦ ﻣﻘﺪار را ﺑـﺮ آﻧﻬـﺎ واﺟـﺐ ﮔﺮداﻧﻴـﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬و ﻋﻠﻢ را ﺑﺮ آﻧﻬﺎ واﺟﺐ ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و اﻳﻦ ﺑﻌﻨﻮان ﻳﻚ ﺿﺮورت ﻋﻘﻼﻧﻲ و ﺑـﺎ‬
‫اﺳﺘﻨﺎد ﺳﻤﻊ‪ ،‬ﺟﺰء ﺑﺪﻳﻬﻴﺎت اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﺑﻪ ﺗﺼﺪﻳﻖ اﻋﺮاب اﻛﺘﻔﺎ ﻣﻲﻛـﺮد‪،‬‬
‫ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺎ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻋﺮبﻫﺎ از ﺷﻨﺎﺧﺖ دﻟﻴﻞ و ﺗﻔﻜﺮ ﻋﺎﺟﺰ و ﻧـﺎﺗﻮان ﺑﻮدﻧـﺪ و‬
‫ﻋﻠﻤﺸﺎن ﺑﻪ آن ﻧﻤﻲرﺳﻴﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮ آﻧﻬﺎ واﺟﺐ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪ را از ﺧﻮد دور‬
‫ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻫﺮ زﻣﺎن ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪ را از ﺧﻮد دور ﻛﺮدﻧﺪ و ﻋﻘﺎﻳﺪﺷﺎن ﭘﺎﺑﺮﺟﺎ و ﺛﺎﺑﺖ ﺷـﺪ‬
‫ﭘﺲ اﻳﻨﻬﺎ ﻣﺆﻣﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﻧﻤﻲﮔﻮﺋﻴﻢ‪ :‬واﺟﺐ اﺳﺖ ﻋﻠﻢ را ﻃﻠـﺐ ﻛﻨﻨـﺪ و ﺑﻴﺎﻣﻮزﻧـﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ اﮔﺮ ﺷﻚ و ﮔﻤﺎن ﺑﻪ واﺳﻄﻪي ﺧﺒﺮ ﻇﺎﻫﺮاً ﻣﺘﻮاﺗﺮي ﻳﺎ ﺑﻪ واﺳﻄﻪي ﻗﻮل ﺑﺮﺧﻲ از‬
‫ﻋﻠﻤﺎء و ﻣﺸﺎﻳﺦ و ﻳﺎ ﺑﻮاﺳﻄﻪي ﺧﻮاب وﺣﺸـﺘﻨﺎك و ﺑـﻴﻢدﻫﻨـﺪه در ﺣـﻖ ﻛﺴـﻲ ﻛـﻪ‬
‫‪ .١‬ﻏﻴﺎث اﻷﻣﻢ ﻓﻲ اﻟﺘﻴﺎث اﻟ ُﻈﻠﻢ‪ ‬ص ‪.379-377‬‬
‫‪ .٢‬او اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ ﻃﺒﺮي اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺰد اﺑﻮاﻟﻤﻌﺎﻟﻲ ﻓﻘﻪ را آﻣﻮﺧﺖ‪ ،‬و ﮔﺮوﻫﻲ از ﻋﻠﻤـﺎي‬
‫ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻣﺬﻫﺐ ﻧﺰد او ﻓﺎرغ اﻟﺘﺤﺼﻴﻞ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺳﺮﭘﺮﺳﺘﻲ )ﻣﺪرﺳـﺔ( ﻧﻈﺎﻣﻴـﻪ در ﺑﻐـﺪاد را ﺑـﺮ‬
‫ﻋﻬﺪه ﮔﺮﻓﺖ ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ در ﺳﺎل ‪ 504‬در ﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬ﺑﺮاي ﺷﺮح زﻧﺪﮔﻲ او ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻨﻴـﺪ ﺑـﻪ اﻟﺴـﻴﺮ‬
‫ﺗﺄﻟﻴﻒ ذﻫﺒﻲ ج‪ 19‬ص‪ ،352-350‬و ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ج‪ 2‬ص‪ ،529-528‬و ﻃﺒﻘﺎت ﺳﺒﻜﻲ ج‪7‬‬
‫ص‪.234-231‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫﴿ ‪﴾162‬‬

‫دﺷﻤﻨﻲ ﻣﻲورزد و ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﺮ ﻃﺮف ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬و ﺳﭙﺲ ﻗﻠﺒﺸﺎن ﺑـﻪ آن اﻋﺘﻘـﺎد‪،‬‬
‫آرام ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬اﻳﻦ ﺷﻚزداﻳﻲ ﺻﺤﻴﺢ و درﺳﺖ اﺳﺖ‪ ،‬و اﮔﺮ ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪ ﺑﺪون ﻋﻠـﻢ‬
‫ﺑﺮ ﻃﺮف ﻧﮕﺮدﻳﺪ آﻧﮕﺎه ﺣﺘﻤﺎً ﺑﺎﻳﺪ ﻋﻠﻢ را ﺑﻴﺎﻣﻮزﻧﺪ« و در اﻧﺘﻬﺎي ﻛﻼﻣـﺶ ﮔﻔﺘـﻪ‪» :‬اﻣـﺎ‬
‫ﻋﻠﻢ ﺑﺮ ﻋﺎﻣﻪي ﻣﺮدم واﺟﺐ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ اﻋﺘﻘﺎد ﺻﺤﻴﺢ ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ ﻛـﺎﻓﻲ اﺳـﺖ«‪ .1‬آن‬
‫اﻟﺰاﻣﻲ را ﻛﻪ ﺑﺮ اﺑﻮاﻟﻤﻌﺎﻟﻲ وارد ﻛﺮدﻳﻢ ﺑﺮ ﺷﺎﮔﺮدش ﻧﻴﺰ وارد اﺳـﺖ‪ ،‬و ﺑـﺎ ﺗﻜـﺮار آن‬
‫ﺑﺤﺚ را ﻃﻮﻻﻧﻲ ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫]‪ [ 30‬اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ آﻣﺪي‪ 2‬آن ﻗﻮﻟﻲ را ﻛﻪ ﻃﺮﻳﻖ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧﺪا را در ﻧﻈﺮ و اﺳـﺘﺪﻻل‬
‫ﻣﻨﺤﺼﺮ ﻛﺮده رد‪ ‬ﻧﻤﻮده اﺳﺖ و ﺑﻴﺎن ﻧﻤﻮده ﻛﻪ ﻧﻈﺮ و اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ ﻫﻤﻪ واﺟﺐ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫»ﺗﻨﻬﺎ اﺳﺘﺪﻻل و ﻧﻈﺮ را در ﺣﻖ ﻛﺴﻲ واﺟﺐ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﺟـﺰ از ﻃﺮﻳـﻖ ﻧﻈـﺮ و‬
‫اﺳﺘﺪﻻل ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ذات ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮاي او ﺣﺎﺻﻞ ﻧﺸﻮد‪ ،‬واﻟّﺎ ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧـﺪا‬
‫ﺑﻪ ﻏﻴﺮ از ﻃﺮﻳﻖ ﻧﻈﺮ و اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮاي او ﺣﺎﺻﻞ ﺷﻮد ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮ در ﺣـﻖ او واﺟـﺐ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ«‪.3‬‬

‫و ﻫﻤﻪي اﻳﻦﻫﺎ دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ اوﻟﻴﻦ واﺟﺒﻲ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺮان ﻋﻠﻴﻬﻢ اﻟﺴـﻼم ﺑـﻪ‬
‫آن دﻋﻮت ﻛﺮدهاﻧﺪ ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺗﻨﻬﺎ اﻓﺮادي ﻧﻴﺎز ﺑﻪ ﺗﻔﻜﺮ و ﻧﻈﺮ دارﻧﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻫﻨﻮز ﻓﻄﺮﺗﺸﺎن ﭘﺎك و ﺧﺎﻟﺺ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ ،‬و اﻳﻨﻬﺎ در ﻛﻨﺎر ﻣﺠﻤﻮﻋﻪي ﺑﺰرﮔﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﺑﺮ ﻓﻄﺮﺗﺸﺎن ﺑﺎﻗﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻓﻄﺮﺗﺸﺎن ﭘﺎك و ﺧﺎﻟﺺ اﺳﺖ ﭼﻴﺰي ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻧﻤﻲآﻳﻨﺪ‪.‬‬
‫]‪ [31‬اﻣ‪‬ﺎ اﺑﻮ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ از ﻗﻮل ﻧﻮح ﺑﻪ ﻗـﻮﻣﺶ‬
‫ذﻛﺮ ﻛﺮده‪] (ji h g f) :‬ﻧﻮح‪ :‬آﻳﻪ‪.[3‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺧﺪا را ﺑﭙﺮﺳﺘﻴﺪ و از او ﺑﺘﺮﺳﻴﺪ و از ﻣﻦ ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري ﻛﻨﻴﺪ«‪.‬‬

‫ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪» :‬اﻳﻦ ﻫﻤﺎن ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﺧـﺎﻃﺮ آن رﺳـﻮﻻن را ﻣﺒﻌـﻮث‬
‫‪ .١‬اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﻧﻴﺰ آن را در ﻛﺘﺎب درء ﺗﻌﺎرض اﻟﻌﻘﻞ ج‪ 7‬ص‪ 361-360‬ﻧﻘﻞ ﻛﺮده‪.‬‬
‫‪ ٢‬او ﺳﻴﻒ اﻟﺪﻳﻦ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺑﻲ ﻋﻠﻲ ﺗﻐﻠﺒﻲ و ﺣﻨﺒﻠﻲ و ﺳﭙﺲ ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻣﺬﻫﺐ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻋﻠﻢ ﻛـﻼم و‬
‫ﻣﻨﻄﻖ و ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺸﻐﻮل ﺷﺪ و در آن ﻋﻠﻢﻫﺎ ﺗﺄﻟﻴﻔﺎﺗﻲ داﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻣﻌﺮوفﺗﺮﻳﻦ ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت او اﻷﺣﻜﺎم و‬
‫اﺑﻜﺎر اﻷﻓﻜﺎر و ﻏﻴﺮه ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﺮح ﺣﺎل او ﻧﮕﺎه ﻛﻦ ﺑﻪ اﻟﺴﻴﺮ ﺗﺄﻟﻴﻒ ذﻫﺒﻲ ‪ ،367-364/22‬و‬
‫ﻃﺒﻘﺎت ﺳﺒﻜﻲ ج‪ 8‬ص‪.307-306‬‬
‫‪ .٣‬اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ آن را در ﻛﺘﺎب درء ﺗﻌﺎرض اﻟﻌﻘﻞ و اﻟﻨﻘﻞ ج‪ 7‬ص‪ 357-356‬ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﻛﺘﺎب» اﺑﻜﺎر‬
‫اﻷﻓﻜﺎر« ﻧﻘﻞ ﻧﻤﻮده‪.‬‬

‫﴿‪﴾163‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻛﺮده‪ ،‬و ﺧﺪاوﻧﺪ ﻫﻴﭻ رﺳﻮﻟﻲ را ﻧﻔﺮﺳﺘﺎده ﻣﮕﺮ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ او را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻛﻨﻨﺪ و‬
‫از او ﺑﺘﺮﺳﻨﺪ و ﻣﻄﻴﻊ ﻓﺮﻣﺎن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش ﺑﺎﺷﻨﺪ«‪.1‬‬

‫]‪ [32‬و او ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻧﺒﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﺛﺎﺑﺖ ﺷـﺪ ﺑـﺮ ﻣـﺮدم واﺟـﺐ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ »در آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺧﺒﺮ ﻣﻲدﻫﺪ از ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻏﻴﺒﻲ و آﻧﭽﻪ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﺳﻮي‬
‫آن دﻋﻮت ﻣﻲﻛﻨﺪ از وﺣﺪاﻧﻴﺖ ﺧﺪا و اﺛﺒـﺎت ﺻـﻔﺎت و ﺳـﺎﻳﺮ ﺷـﺮاﻳﻂ اﺳـﻼم او را‬
‫ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻛﻨﻨﺪ« و ﻗﻮل ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ را ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﺑﺮاﻧﺴـﺎن ﻧﻈـﺮ و ﺗﻔﻜـﺮي‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲاﻧﺠﺎﻣﺪ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻛﺮده ﻛـﻪ‪» :‬ﻗـﻮﻟﻲ ﺳـﺎﺧﺘﮕﻲ‬
‫اﺳﺖ ﭘﻴﺶ از ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ ﻫﻴﭻ اﺣﺪي از ﺳﻠﻒ و اﺋﻤﻪي دﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﻗﻮﻟﻲ را ﻧﮕﻔﺘﻪاﻧﺪ و‬
‫اﮔﺮ ﺷﻤﺎ در ﺗﻤﺎم اﻗﻮال و ﻛﺘﺎبﻫﺎي ﺳﻠﻒ ﺗﺤﻘﻴﻖ و ﺗﺪﺑﺮ ﻛﻨﻲ اﻳـﻦ ﻗـﻮل را در ﻫـﻴﭻ‬
‫ﻳﻚ از آﻧﻬﺎ ﻧﻪ ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( و ﻧﻪ ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﺻﺤﺎﺑﻪ )ط( و ﻧـﻪ ﺑـﻪ ﻧﻘـﻞ از‬
‫ﺗﺎﺑﻌﻴﻦ ﻧﺨﻮاﻫﻴﺪ ﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳـﺖ ﻛـﻪ اوﻟـﻴﻦ واﺟـﺐ ﺑﺮﺳـﻠﻒ ﻣﺨﻔـﻲ و‬
‫ﭘﻮﺷﻴﺪه ﻣﺎﻧﺪه ﺑﺎﺷﺪ در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ آنﻫﺎ ﻧﺴﻞ اول اﻳﻦ اﻣﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﺳﻔﻴﺮان ﻣﻴـﺎن ﻣـﺎ و‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ؟‬
‫اﮔﺮ ﺟﺎﺋﺰ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﺑﺮ ﻧﺴﻞ ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﺗﺎﺑﻌﻴﻦ ﻣﺨﻔﻲ و ﭘﻮﺷﻴﺪه ﺑﺎﺷﺪ ﺗﺎ‬
‫آن را ﺑﺮاي ﻫﻴﭻ ﻓﺮدي از اﻳﻦ اﻣﺖ ﺑﻴﺎن ﻧﻜﻨﻨﺪ ﺑﺎ وﺟﻮد آن ﻫﻤﻪ اﻫﺘﻤﺎﻣﻲ ﻛـﻪ ﺑـﻪ اﻣـﺮ‬
‫دﻳﻦ ورزﻳﺪهاﻧﺪ ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ ﺑـﻪ زﻋـﻢ ﺧـﻮد ﺑـﺎ دﻗـﺖ و زﻛـﺎوت آن را درك و‬
‫اﺳﺘﺨﺮاج ﻛﺮدهاﻧﺪ ﺷﺎﻳﺪ ﻓﺮاﺋﺾ و واﺟﺒﺎت دﻳﮕﺮي ﺑﺮ آنﻫﺎ ﻣﺨﻔﻲ و ﭘﻮﺷـﻴﺪه ﻣﺎﻧـﺪه‬
‫ﺑﺎﺷﺪ و آن را درك ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬اﮔﺮ اﻳﻦ ﺟﺎﺋﺰ ﺑﺎﺷﺪ دﻳﮕﺮ ﻓﺎﺗﺤﺔ دﻳـﻦ ﺧﻮاﻧـﺪه ﺷـﺪه و‬
‫ﻧﺎﺑﻮد ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﺎ اﻗﻮال ﺧﻮد را ﺑﺮ اﻗﻮال ﺳﻠﻒ ﺑﻨﺎ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬اﮔﺮ اﺻﻞ ﺗﺨﺮﻳـﺐ‬
‫ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي را ﺑﺮ آن اﺻﻞ ﺑﻨﺎ ﻛﺮد؟‪....‬‬
‫اﺧﺒﺎر ﻣﺘﻮاﺗﺮ وﺟﻮد دارﻧﺪ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﻛﺎﻓﺮان را ﺑﻪ ﺳـﻮي اﺳـﻼم و ﺷـﻬﺎدﺗﻴﻦ‬
‫دﻋﻮت ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬اﺻﻼً رواﻳﺖ ﻧﺸـﺪه ﻛـﻪ ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ )ص( ﻛـﺎﻓﺮان را ﺑـﻪ ﺳـﻮي ﻧﻈـﺮ و‬
‫اﺳﺘﺪﻻل دﻋﻮت ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺗﻨﻬﺎ ﺣﻜﻢ ﻛﺎﻓﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ اﺳـﻼم دﻋـﻮت ﺷـﻮد‪،‬‬
‫‪ . ١‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ ج‪ 6‬ص‪ ،53‬و ﻧﮕـﺎه‪ :‬ﺑـﻪ ﻋﺒـﺎرﺗﻲ ﻣﺎﻧﻨـﺪ آن در ﻫﻤـﺎن ﺗﻔﺴـﻴﺮ ج‪ 3‬ص‪ ،494‬و‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻧﮕﺎه‪ :‬ﺑﻪ آن ﭼﻪ ﻛﻪ ﺷﺎﮔﺮدش ﻗﻮام اﻟﺴﻨﻪ اﺻﻔﻬﺎﻧﻲ در ﻛﺘﺎب اﻟﺤﺠﻪ ﻓـﻲ ﺑﻴـﺎن اﻟﺤﺠـﻪ‬
‫ج‪ 2‬ص‪ 31‬ﻧﻘﻞ ﻛﺮده‪.‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫﴿ ‪﴾164‬‬

‫اﮔﺮ ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺖ و در ﺧﻮاﺳﺖ ﻓﺮﺻﺖ و ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻛﺮد‪ ،‬ﺑﻪ او اﺟـﺎزه داده ﻧﻤـﻲﺷـﻮد‪ ،‬ﻳـﺎ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻣﻲﺷﻮد و اﺳﻼم را ﻗﺒﻮل ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻳﺎ ﺟﺰﻳﻪ ﻣﻲﭘﺮدازد وﻳﺎ ﻛﺸﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد«‬
‫ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﺮ ﮔﻔﺘﺎر اﻫﻞ ﻛﻼم ﻻزم ﻣـﻲآﻳـﺪ ﺑﻴـﺎن ﻛـﺮده و‬
‫ﮔﻔﺘﻪ‪ »:‬اﮔﺮ ﻣﺴﺌﻠﻪ را آﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ اﻫﻞ ﻛﻼم ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﻗﺮار ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ ،‬ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺻﻮرت‬
‫ﻧﻤﻲﺑﻮد‪ ،‬وﻟﻲ ﻻزم اﺳﺖ ﺑﻪ آن ﺷﺨﺺ ﻛﺎﻓﺮ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد‪ :‬ﻧﻈﺮ و اﺳـﺘﺪﻻل ﺑـﺮ ﺗـﻮ ﻻزم‬
‫اﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ وﺳﻴﻠﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻲ ﺻﺎﻧﻊ را ﺑﺸﻨﺎﺳﻲ ﺳﭙﺲ ﺻﻔﺎت را ﺑـﺎ دﻻﻳـﻞ و راهﻫـﺎي‬
‫ﻣﺨﺼﻮص ﺧﻮدش ﺑﺸﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬وﺳﭙﺲ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻓﺮاواﻧﻲ را ﺑﺸﻨﺎﺳﻲ ﺗﺎ اﻳﻨﻜـﻪ ﻣﺴـﺌﻠﻪ ﺑـﻪ‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻧﺒﻮت ﻣﻲرﺳﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮ روش اﻫﻞ ﻛﻼم ﺟﺎﺋﺰ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ اﻗﺪام ﺑﻪ ﻛﺸﺘﻦ و اﺳـﻴﺮ‬
‫ﻛﺮدن اﻳﻦ ﻛﺎﻓﺮ ﺷﻮد ﻣﮕﺮ ﭘﺲ از اﻳﻨﻜﻪ اﻳﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ را ﺑﻪ او ﻳـﺎد آوري ﻛﻨـﻴﻢ و ﺑـﻪ او‬
‫ﻓﺮﺻﺖ ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ ،‬زﻳﺮا ﺗﻔﻜﺮ و اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻤﻜـﻦ ﻧﻴﺴـﺖ ﻣﮕـﺮ ﭘـﺲ از وﺟـﻮد ﻓﺮﺻـﺖ‪،‬‬
‫ﺑﺨﺼﻮص اﮔﺮ آن ﺷﺨﺺ ﻛﺎﻓﺮ ﻃﻠﺐ ﻓﺮﺻﺖ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﮔﺎﻫﻲ اوﻗﺎت ﺗﻔﻜﺮ و اﺳـﺘﺪﻻل در‬
‫ﻣﺪت ﻛﻢ اﻣﻜﺎن ﭘﺬﻳﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﻧﻴﺎز اﺳﺖ ﻛـﻪ اﻳـﻦ ﻛـﺎﻓﺮ را ﻳـﻚ ﻣـﺪت ﻃـﻮﻻﻧﻲ‬
‫ﻓﺮﺻﺖ ﺑﺪﻫﻴﻢ‪ ،‬و ﺷﺎﻳﺪ ﺳﺎلﻫﺎ ﺑﻪ ﻃﻮل ﺑﻴﻨﺠﺎﻣﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻛﺎﻣﻞ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﻓﻜـﺮ ﻛﻨـﺪ‪،‬‬
‫واﻳﻦ ﺧﻼف اﺟﻤﺎع ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﺳﺖ«‬
‫ﺳﭙﺲ ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ را )ﺑﻪ ﭘﺬﻳﺮش اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ( ﻣﻠﺰم ﻛﺮده ﻛﻪ اﻳﻦ ﻛﺎﻓﺮ »اﮔـﺮ در ﻣـﺪت‬
‫آن ﻧﻈﺮ و ﻣﻬﻠﺖ ﻛﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ او داده ﺷﺪه‪ ،‬ﻗﺒﻞ از ﭘﺬﻳﺮش اﺳﻼم ﺑﻤﻴﺮد‪ ،‬ﻣﺮﮔﺶ در ﺣﺎﻟﻲ‬
‫ﺑﻮده ﻛﻪ ﻣﻄﻴﻊ ﻓﺮﻣﺎن ﺧﺪا و ﺑﺮ اﻣﺮ او ﭘﺎ ﺑﺮ ﺟﺎ ﺑﻮده اﺳﺖ ﭘﺲ ﺑﺎﻳﺪ وارد ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺸﻮد‬
‫ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن داﺧﻞ آن ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ«‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ او ﺑﻪ ﺑﻴﺎن آن ﻣﺼﻴﺒﺘﻲ ﻛﻪ ادﻋﺎي واﺟﺐ ﺑﻮدن ﺗﻔﻜﺮ و ﻧﻈـﺮ ﺑـﺮ اﻣـﺖ اﺳـﻼم‬
‫وارد ﻛﺮده ـ از اﻧﻮاع ﺑﺪﻋﺖﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻫﻤـﻪ آﻧﻬـﺎ ﻧﻈـﺮ و ﺗﻔﻜـﺮ ﻣﺨـﺎﻟﻒ ﺑـﺎ‬
‫ﺷﺮﻳﻌﺖ اﺳﺖ ﭘﺮداﺧﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل آن ﮔﻔﺘﻪ »آﻳﺎ اﻧﺴـﺎن ﻣﺴـﻠﻤﺎن ﺑـﻪ ﺧـﻮد اﺟـﺎزه‬
‫ﻣﻴﺪﻫﺪ ﻛﻪ ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺳﻮي ﭼﻨﻴﻦ راه و ﻃﺮﻳﻖ ﺗﺎرﻳﻜﻲ دﻋﻮت ﻛﻨـﺪ و آن را ﺗﻨﻬـﺎ راه‬
‫ﻧﺠﺎت آﻧﻬﺎ ﺑﺪاﻧﺪ؟«‪.1‬‬

‫]‪ [33‬و او ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻛﻪ »ﺗﻨﻬﺎ ذات اﷲ اﺳﺖ ﻛﻪ ذات ﻣﻘﺪ‪‬س ﺧﻮدش را ﺑﻪ ﺑﻨﺪهاش‬
‫ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﭘﺲ ﺑﻨﺪه ﺧﺪا را ﺗﻨﻬﺎ از ﻃﺮﻳﻖ او ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺸﻨﺎﺳﺪ ﻧﻪ ﻏﻴﺮ او‪ ،‬ﺑﻪ دﻟﻴـﻞ‬
‫‪ .١‬ﻗﻮام اﻟﺴﻨﻪ آن را در ﻛﺘﺎب اﻟﺤﺠﻪ ج‪ 2‬ص‪ 122-117‬ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫﴿‪﴾165‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻲ ﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ )_ ` ‪(hg f e  d c b a‬‬

‫]ﻗﺼﺺ‪ :‬آﻳﻪ‪[56‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺗﻮ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻲ ﻛﺴﻲ را ﻛﻪ ﺑﺨﻮاﻫﻲ ﻫﺪاﻳﺖ ﻛﻨﻲ‪ ،‬وﻟﻲ اﻳﻦ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺪاﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻫـﺮ‬

‫ﻛﻪ را ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﻫﺪاﻳﺖ ﻋﻄﺎ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ«‪ ،‬ﻧﻔﺮﻣﻮده ﻛﻪ ﻋﻘﻞ ﻫﺮ ﻛﺴﻲ را ﻛﻪ ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﻫـﺪاﻳﺖ‬
‫ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ‪.‬‬
‫و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ» ص « ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮده‪» :‬و اﷲ ﻟﻮ ﻻ اﷲ ﻣﺎ اﻫﺘﺪﻳﻨﺎ و ﻻ ﺗﺼـﺪﻗﻨﺎ و‬
‫ﻻ ﺻﻠﻴﻨﺎ« »ﺑﻪ ﺧﺪا ﻗﺴﻢ اﮔﺮ ﺧﺪا ﻧﻤﻲﺑـﻮد‪ ،‬ﻫـﺪاﻳﺖ ﻧﻤـﻲﻳـﺎﻓﺘﻴﻢ و ﺻـﺪﻗﻪ )زﻛـﺎت(‬
‫ﻧﻤﻲدادﻳﻢ‪ ،‬و ﻧﻤﺎز ﻧﻤﻲﺧﻮاﻧﺪﻳﻢ‪ 1‬اﻳﻦ دﻻﻳﻞ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﺧﻮدش را ﺑﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﺶ ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﺎﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﺎ اﻳﻦ وﺟﻮد‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم وﺟﻮد‬
‫ﻋﻘﻞ ﺧﻮدش را ﺑﻪ ﺑﻨﺪه ﻣﻌﺮّﻓﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻋﻘﻞ ﺳﺒﺐ ادراك و ﺗﺸﺨﻴﺺ اﺳﺖ و ﺑﺎ‬

‫ﻋﺪم ﻋﻘﻞ‪ ،‬ﺧﻮدش را ﺑﻪ ﺑﻨﺪه ﻧﻤﻲﺷﻨﺎﺳﺎﻧﺪ‪ .‬زﻳﺮا ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﺒﺎرك وﺗﻌﺎﻟﻲ ﻓﺮﻣﻮده‪ ¥) :‬‬
‫¦ § ¨ ©‪] (ª‬رﻋﺪ‪ :‬آﻳﻪ‪[4‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬در اﻳﻦ ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎﻳﻲ ﺑﺮاي ﻛﺴﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻘﻞ ﺧﻮﻳﺶ را ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ«‪.‬‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ »ﺑﻨﺪه ﺧﺪا را ﻧﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﺎ ﻋﻘﻞ و ﻧﻪ ﺑﺪون ﻋﻘﻞ ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﺪ ‪ . . .‬ﻳﻜـﻲ از اﻫـﻞ‬
‫ﻣﻌﺮﻓﺖ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻗﺎﻣﺔ ﻋﺒﻮدﻳ‪‬ﺖ و ﺑﻨﺪﮔﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻘﻞ ﺑـﻪ ﻣـﺎ ﻋﻄـﺎ‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ادراك رﺑﻮﺑﻴ‪‬ﺖ ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻫﺮ ﻛﺴـﻲ ﻋﻘﻠـﻲ را ﻛـﻪ ﺑـﺮاي اﻗﺎﻣـﻪ‬
‫ﺑﻨﺪﮔﻲ ﺑﻪ او ارزاﻧﻲ داﺷﺘﻪ ﺷﺪه‪ ،‬ﺟﻬﺖ ادراك رﺑﻮﺑﻴﺖ ﺑﻜﺎر ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻋﺒﻮدﻳﺖ و‬
‫ﺑﻨﺪﮔﻲ ازدﺳﺘﺶ در رﻓﺘﻪ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ رﺑﻮﺑﻴﺖ ﻫﻢ ﻧﻤﻲرﺳﺪ«‪.2‬‬
‫اﺑﻮﻣﻈﻔﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ رﺳﻴﺪه ﻛﻪ آﻧﭽﻪ ﺑﺮ اﻫﻞ ﻛﻼم ﻻزم ﻣﻲآﻳﺪ» ﺗﻜﻔﻴﺮ ﻫﻤﻪي ﻋﻮام‬
‫اﺳﺖ؛ زﻳﺮا ﻋﻮام ﺑﻪ ﺟﺰ دﻧﺒﺎﻟﻪروي ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي ﺑﻠﺪ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و اﮔﺮ روش اﻫﻞ ﻛﻼم در‬
‫زﻣﻴﻨﺔ ﺧﺪاﺷﻨﺎﺳﻲ ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﻋﺮﺿﻪ ﺷﻮد ﺑﻴﺸﺘﺮ آﻧﺎن آن را ﻧﻤﻲﻓﻬﻤﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻪ رﺳﺪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜـﻪ‬
‫‪ .١‬ﺑﺨﺎري ج‪ 5‬ص‪ 47‬آن را در ﻛﺘـﺎب اﻟﻤﻐـﺎزي ﺑـﺎب ﻏـﺰوة اﻟﺨﻨـﺪق‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ آن را در ج‪12‬‬
‫ص‪ 171‬ﻛﺘﺎب اﻟﺠﻬﺎد واﻟﺴﻴﺮ ﺑﺎب ﻏﺰوه اﻷﺣﺰاب رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﺟـﺰو آن ﺷـﻌﺮﻫﺎﻳﻲ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( در روز ﺧﻨﺪق ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﻧﻘﻞ ﻛﺮدن ﺧﺎك ﺳﺮودهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺮﺧﻲ از ﺷـﻌﺮاء‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( آﻧﺮا ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﭼﻨﺎن ﻛﻪ در رواﻳﺎت دﻳﮕﺮي آﻣﺪه )ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ دو ﻣﻨﺒﻊ ﻗﺒﻠﻲ(‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﻗﻮام اﻟﺴﻨﻪ آن را در ﻛﺘﺎب اﻟﺤﺠﻪ ج‪ 1‬ص‪ 320-318‬ﻧﻘﻞ ﻛﺮده‪.‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫﴿ ‪﴾166‬‬

‫در آن‪ ،‬ﺑﻪ درﺟﻪاي ﺑﺮﺳﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ آن اﺳﺘﺪﻻل ﻛﻨﻨﺪ ‪ . . .‬اﮔﺮ ﻋﻮام ﺗﻜﻔﻴﺮ ﺷـﻮﻧﺪ‬
‫در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺳﻮاد اﻋﻈﻢ و ﺟﻤﻬﻮر اﻣ‪‬ﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ اﻳﻦ ﺑﻪ ﺟﺰ ﺑﺮﭼﻴـﺪن ﺑﺴـﺎط اﺳـﻼم و‬
‫ﻣﻨﻬﺪم ﻛﺮدن ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي دﻳﻦ و ارﻛﺎن ﺷﺮﻳﻌﺖ و ﻣﻠﺤﻖ ﻛﺮدن داراﻻﺳﻼم ﺑﻪ داراﻟﻜﻔﺮ و‬
‫ﻗﺮار دادن اﻫﻞ اﺳﻼم و اﻫﻞ ﻛﻔﺮ در ﻳﻚ ﺟﺎﻳﮕﺎه ﭼﻪ ﻣﻔﻬﻮم دﻳﮕﺮي دارد؟«‪ 1‬و اﺻـﻼً‬
‫ﭼﻪ وﻗﺖ در ﻣﻴﺎن ﻫﺰاران ﻧﻔﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎن‪) ،‬ﭘﻴﺪا ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛﺴﺎﻧﻲ( ﻛﻪ ﺷﺮﻃﻲ را ﻛﻪ آﻧﻬـﺎ‬
‫در ﺗﺼﺤﻴﺢ ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺧﺪا ﻣﺮاﻋﺎت ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺮاﻋﺎت ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ؟!«‪.‬‬
‫]‪ [34‬اﻣ‪‬ﺎ ﻗﻮام اﻟﺴﻨﻪ اﺻﻔﻬﺎﻧﻲ اﻳﻦ ﻛﻼم ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ را در ﻛﺘﺎب ﺧﻮدش »اﻟﺤﺠﻪ« ﻧﻘـﻞ‬
‫ﻛﺮده ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﺧﻮدش ﺑﻪ آن ﻣﻌﺘﺮف اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﻤﭽﻨـﻴﻦ آﻧﭽـﻪ را‬
‫ﻛﻪ ﻗﺒﻼً از ﺧﻄﺎﺑﻲ ﻧﻘﻞ ﻛﺮدﻳﻢ در ﻫﻤﺎن ﻛﺘﺎب ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳـﺖ‪ .2‬او در اﻳـﻦ ﻛﺘـﺎب از‬
‫دﻳﮕﺮان زﻳﺎد ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ﺣﺘّﻲ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻛـﻪ ﻋﻨـﻮاﻧﻲ را ﺑـﺮاي ﻓﺼـﻠﻲ ﻳـﺎ ﺑـﺎﺑﻲ ﻗـﺮار‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﺗﺮﺟﻴﺢ او ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺴﺄﻟﻪاي از ﻣﺴﺎﺋﻞ را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺳـﭙﺲ در زﻳـﺮ آن‬
‫ﻋﻨﻮان ﺑﻪ ﺟﺰ ﻧﺼﻲ ﻳﺎ اﺛﺮي‪ ،‬ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي را ذﻛﺮ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و ﻳﺎ آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ ﺗﺸـﺨﻴﺺ‬
‫داده ﺣﻖ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻋﻠﻤﺎ وﻳﺎ ﺳﻠﻒ و ﻳﺎ ﺑﺮﺧﻲ از آﻧﻬﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬وﺳﭙﺲ در ﻣﻮرد‬
‫آن ﺗﻮﺿﻴﺤﻲ ﻧﻤﻲدﻫﺪ‪.3‬‬

‫]‪ [35‬از ﺟﻤﻠﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﻋﻠﻤﺎء ﺳﻠﻒ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬اوﻟﻴﻦ ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑـﺮ ﺑﻨـﺪﮔﺎﻧﺶ‬
‫ﻓﺮض ﻧﻤﻮد اﺧﻼص اﺳﺖ‪ ،‬و اﺧـﻼص‪ ،‬ﺷـﻨﺎﺧﺖ ﺧـﺪا و اﻋﺘـﺮاف ﺑـﻪ او اﺳـﺖ‪ ،‬و‬
‫اﻃﺎﻋﺖ اﺳﺖ از او ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﺮ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ دﺳﺘﻮر داده ﻳﺎ ﻧﻬﻲ ﻓﺮﻣﻮده اﺳـﺖ‪ ،‬و اوﻟـﻴﻦ‬
‫ﻓﺮض ﮔﻮاﻫﻲ دادن اﺳﺖ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻫﻴﭻ اﻟﻪ و ﻣﻌﺒﻮد ﺑﻪ ﺣﻘّﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﺑﻪ ﺟﺰ اﷲ و‬
‫او ﺗﻨﻬﺎ اﺳﺖ و ﺷﺮﻳﻜﻲ ﻧﺪارد‪ ،‬و ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ)ص( ﺑﻨﺪه و ﻓﺮﺳﺘﺎدهي او اﺳﺖ« و ﺑﻪ دﻧﺒـﺎل‬
‫آن ﻣﻘﺪاري از اﻋﺘﻘﺎد را ذﻛﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.4‬‬
‫و ﺷﻜﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻫﺪف ﺳـﻤﻌﺎﻧﻲ از اﻳـﻦ ﻧﻘـﻞ‪ ،‬اﻋﺘـﺮاف او اﺳـﺖ ﺑـﻪ آﻧﭽـﻪ ﻛـﻪ‬
‫‪ .١‬ﺻﺎﺣﺐ ﻛﺘﺎب اﻟﺤﺠﻪ آن را ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ج‪ 2‬ص‪.146-145‬‬
‫‪ .٢‬ﺑﻌﻀﻲ از ﻛﻼم ﺧﻄﺎﺑﻲ در ص ‪ 126‬ﮔﺬﺷﺖ و ﻣﺎ در آﻧﺠﺎ‪ ،‬ﺟﺎي آن را در ﻛﺘـﺎب اﻟﺤﺠـﻪ ﺑﻴـﺎن‬
‫ﻛﺮدﻳﻢ‪.‬‬
‫‪ .٣‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل ﻧﮕﺎه ﻛـﻦ ج‪ 1‬ص‪ ،174 ،169-168-167-96،98-91-90-85‬و ﻫﻤﭽﻨـﻴﻦ ج‪2‬‬
‫ص‪ ،494 ،493 ،236 ،214 ،210 ،204‬و ﺟﺎﻫﺎي دﻳﮕﺮ ﻛﻪ زﻳﺎد ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ .٤‬اﻟﺤﺠﻪ ج‪ 2‬ص‪.263-262‬‬

‫﴿‪﴾167‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ اﺗﺒﺎع روش ﺳﻠﻒ ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬اﺻـﻔﻬﺎﻧﻲ ﻫـﺮ ﮔـﺎه ﭼﻴـﺰي را ﺑـﺎ اﻳـﻦ ﻟﻔـﻆ‬
‫»ﻋﻠﻤﺎي ﺳﻠﻒ« ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻧﺴﺒﺖ دﻫﺪ‪ ،‬ﺣﺘﻤﺎً ﺑﻪ آن ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﺧﺎﺻﺘﺎً اﮔﺮ ﺑﻪ دﻧﺒـﺎل آن‬
‫رد‪‬ي ﻧﻨﻮﺷﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ داﻧﺴﺘﻪ ﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﺮاد و ﻫﺪف اﺻﻔﻬﺎﻧﻲ در اﻳﻨﺠﺎ از ﻣﻌﺮﻓﺖ و ﺷﻨﺎﺧﺖ‪ ،‬ﻏﻴﺮ آن‬
‫ﻫﺪﻓﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻫﻞ ﻛﻼم از ﻛﻠﻤﻪي ﻣﻌﺮﻓﺖ دﻧﺒـﺎل ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ ،‬ﻫـﺪف او ﺷـﻨﺎﺧﺖ و‬
‫ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬اوﻟﻴﻦ ﭼﻴـﺰي ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺑـﺮ‬
‫ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﺶ ﻓﺮض ﻧﻤﻮده اﺧﻼص اﺳﺖ« ﺳـﭙﺲ اﻳـﻦ ﺟﻤﻠـﻪ را ﺗﻮﺿـﻴﺢ داده و ﮔﻔﺘـﻪ‪:‬‬
‫»اﺧﻼص‪ ،‬ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ و اﻋﺘﺮاف ﺑﻪ او اﺳﺖ« ﺳﭙﺲ اﺻﻔﻬﺎﻧﻲ ﺑﺎزﮔﺸﺘﻪ ﺗﺎ آﻧﭽـﻪ‬
‫را ﻛﻪ ﺳﻠﻒ ﺗﺜﺒﻴﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻛﻨﺪ و ﮔﻔﺖ‪ »:‬اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ‪ 1‬ﮔﻮاﻫﻲ دادن اﺳﺖ ﺑـﻪ‬
‫اﻳﻨﻜﻪ ﻫﻴﭻ اﻟﻪ و ﻣﻌﺒﻮد ﺑﻪ ﺣﻘّﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﺑـﻪ ﺟـﺰ اﷲ او ﺗﻨﻬـﺎ و ﺷـﺮﻳﻚ ﻧـﺪارد و‬
‫ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ )ص( ﺑﻨﺪه و ﻓﺮﺳﺘﺎدهي اوﺳﺖ«‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻮﺿﻴﺢ روﺷﻦ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻣﺮاد او از ﻣﻌﺮﻓﺖ و ﺷﻨﺎﺧﺖ‪ ،‬آن اﺧﻼﺻﻲ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﺷﻬﺎدت ﺑﻪ ﻻ اﻟﻪ اﻟّﺎ اﷲ‪.‬‬
‫]‪ [36‬و آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻣﻨﻈﻮر او از ﻣﻌﺮﻓﺖ دﻗﻴﻘﺎً اﺧﻼص اﺳﺖ‪ ،‬ﻗـﻮل ﺧـﻮد‬
‫اوﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺑﻌﻀﻲ از ﻋﻠﻤﺎ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬اﺻـﻞ اﻳﻤـﺎن ﺷـﻬﺎدت و ﮔـﻮاﻫﻲ دادن‬
‫اﺳﺖ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻫﻴﭻ اﻟﻪ و ﻣﻌﺒﻮد ﺑﻪ ﺣﻘّﻲ ﺟﺰ اﷲ وﺟﻮد ﻧﺪارد او ﺗﻨﻬﺎ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺷـﺮﻳﻚ‬
‫ﻧﺪارد و اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ ﺑﻨﺪه و ﻓﺮﺳﺘﺎدهي اوﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﻋﺘﺮاف اﺳﺖ ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻛـﻪ‬

‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان از ﻃﺮف ﺧﺪا آوردهاﻧﺪ‪.2«. . . .‬‬

‫ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻲ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﻫﻤﻪي ﻣﺮدم ﻣﻜﻠﻒ ﻧﺸﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ را آن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻫﺴـﺖ‪،‬‬
‫ﺑﺸﻨﺎﺳﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي ﺑﺮاي ﻣﺮدم ﻣﻤﻜﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬و ﻧﺰدﻳﻜﺘﺮﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﺑﺮاﻳﻦ اد‪‬ﻋـﺎ‬
‫‪ .١‬ﺑﻪ ﭘﺎورﻗﻲ ﻗﺒﻞ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫‪ .٢‬اﻟﺤﺠﻪ ج‪ 2‬ص‪ ،270‬آن ﭼﻪ ﻛﻪ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫـﺪ ﻣـﺮاد از ﻣﻌﺮﻓـﺖ‪ ،‬ﺷـﻨﺎﺧﺖ ﺗﻮﺣﻴـﺪ اﺳـﺖ ﻧـﻪ‬
‫ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻣﺼﻄﻠﺢ ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ او از اﺳﺘﺎدش اﺑﻮ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ﻛﻪ ﻣﻌﺮﻓـﺖ را ﺑـﻪ‬
‫دو ﻗﺴﻤﺖ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ :‬ﻗﺴﻤﺖ اول ﻣﻌﺮﻓـﺖ ﻏﺮﻳـﺰي ﻛـﻪ در ﻫﻤـﻪي اﻧﺴـﺎنﻫـﺎ ﻳﺎﻓـﺖ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻗﺴﻤﺖ دوم ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻛﺴﺒﻲ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺛﻮاب را ﺑﻪ آن ﻣﺘﻌﻠـﻖ ﻛـﺮده و ﻋﻘـﺎب را ﺑـﺮ‬
‫ﺗﺮك آن ﺑﺴﺘﻪ اﺳﺖ ) اﻟﺤﺠـﻪ ج‪ 2‬ص‪ (41-40‬ﻣﻨﻈـﻮر ﻗـﻮام اﻟﺴـﻨﻪ در ﻛﻼﻣـﺶ ﻗﺴـﻤﺖ دوم‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﻮل ﺧﺪا ﻫﻤﻪي ﻛﻼم اﺑﻮ ﻣﻈﻔﺮ در ﻓﺼﻞ دوم اﻳﻦ ﺑﺎب ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪.‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫﴿ ‪﴾168‬‬

‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻤﺎم ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت ﺧﻮدش را ﺑﺎ ﺟﺰﺋﻴﺎت ﻣﻲداﻧﺪ‪ ،‬و ﻣـﻲداﻧـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﺗﻤﺎم ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت را ﺑﺎ ﺟﺰﺋﻴﺎت ﺧﻠﻖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و ﺗﻤﺎم اﻫﺪاف ﺧﻮدش را از ﺧﻠﻖ و ﺑﺮاي‬
‫ﺧﻠﻖ ﻣﻲداﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﻨﺪﮔﺎن اﻳﻨﻬﺎ را ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ و ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺪاﻧﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﻨﺪه ﻣﻜﻠﻒ ﻧﺸـﺪه‬
‫ﺟﺰ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺪاﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ اﻟﻪ و ﻣﻌﺒﻮد ﺑﻪ ﺣﻘّﻲ ﺑﻪ ﺟﺰ اﷲ وﺟـﻮد ﻧـﺪارد و ﺷـﻨﺎﺧﺖ او‬
‫درﺑﺎرهي ﺧﺪا ﻣﺴﺘﻨﺪ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ واﺿﺤﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ در ﺗﻨﺰﻳﻞ وارد اﺳﺖ‪ ،‬و اﻻ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﺗﻜﻠﻴﻔﻲ ﻧﺎﻋﺎدﻻﻧﻪ و از ﻗﺪرت ﺧﺎرج اﺳﺖ‪.«1‬‬
‫]‪ [38‬ﻋﺰ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺴﻼم »‪ 2«/‬ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬از ﻣﺮدم ﻋﻮام ﺑﻪ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻗـﺎﻃﻊ ﺑـﺮ اﻋﺘﻘـﺎد‬
‫راﺳﺖ و درﺳﺖ‪ ،‬اﻛﺘﻔﺎ ﻣﻲﺷﻮد و ﻫﺮ ﮔﺎه اﻳﻦ اﻋﺘﻘﺎد ﺣﺎﺻﻞ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑـﻪ ﺳـﺨﻦ‬
‫ﺑﻌﻀﻲ از ﻋﻠﻤﺎ‪ ،‬آن را ﻛﺎﻓﻲ ﻣﻲداﻧﻢ‪ .‬زﻳﺮا ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﺑـﻪ اﺳـﻼم و اﻋـﺮاب و ﻋﺎﻣـﻪ‬
‫ﺣﻜﻢ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻗﻄﻌﺎً ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ از دﻻﻳﻠﻲ ﻛﻪ ﺑـﺮاي اﻋﺘﻘـﺎد‬
‫ﻗﺮار داده ﺷﺪهاﻧﺪ اﻃﻼع ﻧﺪاﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻋﻠﻤﺎي ﺳﻠﻒ ﺑـﺮ ﻫﻤـﻪي ﻋـﻮام ﺗﻤـﺎم‬
‫اﺣﻜﺎم اﺳﻼﻣﻲ را ﺟﺎري ﺳﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ آﻧﻬﺎ آن ادﻟﻪ را ﻧﻤﻲﺷﻨﺎﺳﺪ‪« .3‬‬
‫]‪ [39‬و او »‪ «/‬ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻛﻪ »ﺑﻪ ﻗﻮل ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺗﻔﻜﺮ و ﻧﻈﺮ را ﺑﺮﺗﻤﺎم ﻣﻜﻠﻔﺎن ﺑﻪ‬
‫ﻫﻨﮕﺎم ﺑﻠﻮغ واﺟﺐ داﻧﺴﺘﻪ ﺗﺮﺗﻴﺐ اﺛﺮ داده ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﭼﻮن ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣـﺮدم آن را ﻧﺎدﻳـﺪه‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ واز آن اﻃﻼع ﻧﺪارﻧﺪ و راه را ﺑﻪ ﺳﻮي آن ﻧﻤﻲﻳﺎﺑﻨـﺪ‪ ،‬ﺑـﺎ وﺟـﻮد اﻳـﻦ ﻫـﻴﭻ‬
‫اﺣﺪي از ﺳﻠﻒ ﺻﺎﻟﺢ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﺗﺎﺑﻌﻴﻦ آﻧﻬﺎ را ﻓﺎﺳﻖ ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬و ﻗﻮل ﺻﺤﻴﺢ‬
‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻔﻜﺮ و ﻧﻈﺮ ﺑﺮ ﻣﻜﻠﻔﻴﻦ واﺟﺐ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻣﮕﺮ در آن ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑـﻪ آن‬
‫اﻋﺘﻘﺎد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ در ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪ ﻗﺮار ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬آن ﮔﺎه ﺗﺤﻘﻴﻖ و ﺗﻔﻜﺮ در ﻣﻮرد آن‬
‫ﭼﻴﺰي ﻛﻪ در ﻣﻮرد آن ﺑﻪ ﺷﻚ اﻓﺘﺎدهاﻧﺪ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲﻛﻪ اﻋﺘﻘﺎد ﺛﺎﺑﺖ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻨﺪ و ﻳـﺎ آن را‬
‫‪ .١‬ﻧﻬﺎﻳﻪ اﻹﻗﺪام ص ‪. 474-473‬‬
‫‪ .٢‬او اﺑﻮ ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ ﻋﺒﺪاﻟﻌﺰﻳﺰ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﺴﻼم ﺳـﻠﻤﻲ اﺳـﺖ ـ و ﻣﺸـﻬﻮر اﺳـﺖ ﺑـﻪ ﺳـﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤـﺎء‪،‬‬
‫ﺣﺪﻳﺚ را از اﺑﻦ ﻋﺴﺎﻛﺮ ﺷـﻨﻴﺪه‪ ،‬و ﻧـﺰد آﻣـﺪي ﻣﺸـﻐﻮل ﺑـﻪ ﺗﺤﺼـﻴﻞ ﻋﻠـﻢ ﺑـﻮده‪ ،‬او ﺗﻔﺴـﻴﺮ‬
‫ﻣﺨﺘﺼﺮي دارد‪ ،‬و ﻛﺘﺎب ﻗﻮاﻋﺪ اﻷﺣﻜﺎم و ﻣﺨﺘﺼﺮ ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ و ﻏﻴﺮ اﻳﻨﻬﺎ را ﻧﻮﺷـﺘﻪ و ﻣﻨﺒـﺮ‬
‫ﺧﻄﺒﻪي دﻣﺸﻖ را ﺑﻪ او ﺳﭙﺮدهاﻧﺪ و در ﻣﺼـﺮ ﺳـﻤﺖ ﻗﻀـﺎوت را ﺑـﻪ ﻋﻬـﺪه داﺷـﺘﻪ‪ ،‬و ﺳـﭙﺲ‬
‫ﺧﻮدش از آن ﻛﻨﺎر رﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺮاي آﮔﺎﻫﻲ از ﺷﺮح ﺣﺎل او ﻧﮕـﺎه ﻛﻨﻴـﺪ ﺑـﻪ ﻃﺒﻘـﺎت اﺑـﻦ ﻛﺜﻴـﺮ ج‪2‬‬
‫ص‪ ،875-873‬و ﻃﺒﻘﺎت ﺳﺒﻜﻲ ج‪ 8‬ص‪ ،255-209‬و ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﻗﺎﺿﻲ ﺷـﻬﺒﻪ ج‪ 2‬ص‪-440‬‬
‫‪.442‬‬
‫‪ .٣‬ﻓﺘﺎوي ﻋﺰ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﺴﻼم ص‪.103‬‬

‫﴿‪﴾169‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺑﺸﻨﺎﺳﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﻻزم اﺳﺖ« و اﺷﺎره ﻛﺮده ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ اﺷﻌﺮي‪» «/» 1‬ﻫﻨﮕـﺎم ﻣـﺮﮔﺶ‬
‫از ﺗﻜﻔﻴﺮ اﻫﻞ ﻗﺒﻠﻪ ﺑﺮﮔﺸﺘﻪ ‪ 2‬زﻳﺮا ﺟﻬﻞ و ﺑﻲ اﻃﻼﻋﻲ از ﺻﻔﺎت ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﺟﻬﻞ و ﺑـﻲ‬

‫اﻃﻼﻋﻲ از ﻣﻮﺻﻮﻓﺎت ﻧﻴﺴﺖ« و ﻋﺰ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﺴﻼم »‪ «/‬از ﺣـﺎل ﻋﻠﻤـﺎي اﺷـﻌﺮي‬
‫ﺗﻌﺠﺐ ﻛﺮده ـ در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ ﺧﻮدش ﻳﻜـﻲ از آﻧﻬـﺎ اﺳـﺖ ـ زﻳـﺮا آﻧﻬـﺎ در ﺑﺴـﻴﺎري از‬
‫ﺻﻔﺎت ﺑﺎ ﻫﻢ اﺧﺘﻼف دارﻧﺪ ﺑـﺎ وﺟـﻮد آن ﺑﻌﻀـﻲ از آﻧﻬـﺎ ﺑﻌﻀـﻲ دﻳﮕـﺮ را ﺗﻜﻔﻴـﺮ‬

‫‪ .١‬او اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ اﺷﻌﺮي اﺳﺖ‪ ،‬ﻋﻠﻢ را ﻧﺰد اﺑﻮ ﻋﻠﻲ ﺟﺒـﺎﺋﻲ ﻣﻌﺘﺰﻟـﻲ و زﻛﺮﻳـﺎي‬
‫ﺳﺎﺟﻲ ﻣﺤﺪث و ﻏﻴﺮه آﻣﻮﺧﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪهي ﺑﺮﺧﻲ از ﻋﻠﻤﺎﻳﺎن و ﻣﺤﻘّﻘـﺎن اﺑﻮاﻟﺤﺴـﻦ اﺷـﻌﺮي‬
‫ﺳﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ را ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﮔﺬاﺷﺘﻪ‪ ،‬و در آن ﻣﺮاﺣﻞ ﺑﻪ ﺗﺪرﻳﺞ رﻓﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ راه روﺷﻦ ﺳﻠﻒ رﺳﻴﺪ‪،‬‬
‫و ﺑﻌﻀﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﻛﻪ او ﭘﺲ از ﻣﺮﺣﻠﻪي اﻋﺘﺰال ﻳﻚ ﻣﺮﺣﻠﻪ را ﮔﺰراﻧﻴﺪه‪ ،‬و او ﻣـﻼزم راه‬
‫و روش اﺑﻦ ﻛﻠّﺎب ﺑﻮده و ﺑﺮ آن ﺛﺎﺑﺖ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ذﻫﺒـﻲ در ﺳـﻴﺮ ج‪ 15‬ص‪ 86‬در اﻳـﻦﺑـﺎره‬
‫ﮔﻔﺘﺎريدارد ﻛﻪ اﻳﻦ ﭼﻜﻴﺪهي ﮔﻔﺘﻪي اوﺳﺖ‪ :‬ﭼﻬﺎر ﺗﺎ از ﺗﺄﻟﻴﻔﺎت اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ را دﻳﺪم ﻛﻪ در آﻧﻬﺎ‬
‫درﺑﺎرهي ﺻﻔﺎت ﻣﺬﻫﺐ ﺳﻠﻒ را ذﻛﺮ ﻛﺮده‪ ،‬و درﺑﺎرهي ﺻﻔﺎت ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬آن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ وارد ﻫﺴﺘﻨﺪ‬
‫ﻣﻌﻨﻲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ـ ﻣﺜﻼً ﺻﻔﺖ ﻳﺪ )ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ دﺳﺖ( ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ دﺳﺖ اﺳﺖ ﻧﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻧﻌﻤـﺖ‬
‫ﻳﺎ ﻗﺪرت‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺗﺄوﻳﻞ ﮔﺮاﻳﺎن اﺷﺎﻋﺮه ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ـ ﻣﺘﺮﺟﻢ ـ و اﻳﻦ ﻗﻮل ﻣﻦ اﺳـﺖ‪ ،‬و ﺑـﻪ آن‬
‫ﻗﺎﺋﻞ ﻫﺴﺘﻢ‪ ،‬و ﺑﺮ آن دﻳﻨﺪاري ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬و ﺻﻔﺎت ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺗﺄوﻳﻞ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻧﮕﺎه ﻛﻦ ﺑﻪ ﺷﺮح ﺣـﺎل و‬
‫ﻣﺮاﺣﻠﺶ ﻛﻪ ذﻛﺮ ﻛﺮدﻳﻢ در ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ج‪ 1‬ص‪ ،214-208‬و ﺳـﻴﺮ ذﻫﺒـﻲ ج‪ 15‬ص‪-85‬‬
‫‪ ،90‬و ﻛﺘﺎب‪ :‬ﻣﻮﻗﻒ اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴـﻪ ﻣـﻦ اﻷﺷـﺎﻋﺮﺓ ج‪ 1‬ص‪ 409-361‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ دﻛﺘـﺮ ﻋﺒـﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ‬
‫ﻣﺤﻤﻮد‪ ،‬ﻣﺒﺤﺚ» ﺳﺎﺑﻌﺎً اﻃﻮار ﺣﻴﺎﺗﻪ اﻟﻌﻘﺪﻳﻪ«‬
‫‪ .٢‬اﻳﻦ ﺗﻜﻔﻴﺮ ﻣﺎﻳﻪ ﮔﺮﻓﺘﻪ از اﻳﺠﺎب ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮ اﺳﺖ و آن ـ ﻣﻨﻈﻮرم اﻳﺠﺎب ﻧﻈﺮ اﺳﺖ ـ از ﻧﺘﺎﻳﺞ‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪي اوﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﮔﺬاﺷﺘﻪ‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ آن ﺑـﻪ ﺣـﻮل ﺧـﺪا‬
‫ﻫﻨﮕﺎم ﻧﻘﻞ ﻛﻼم اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪ ،‬ﺑﻴﻬﻘﻲ در ﺳﻨﻦ اﻟﻜﺒﺮي ج‪ 10‬ص‪ 207‬ﺑﺴﻨﺪ ﺧـﻮدش‬
‫از اﺑﻲ ﺣﺎزم ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻳﻦ ﺑﺮﮔﺸﺖ اﺷﻌﺮي را رواﻳﺖ ﻛـﺮده ﻛـﻪ او ﮔﻔـﺖ‪ :‬از زاﻫـﺮ ﺑـﻦ‬
‫اﺣﻤﺪ ﺳﺮﺧﺴﻲ ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪» :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ اﺟﻞ و ﻣﺮگ اﺑﻮاﻟﺤﺴـﻦ اﺷـﻌﺮي در ﺧﺎﻧـﻪي‬
‫ﺧﻮدم در ﺑﻐﺪاد ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪ ﻣﺮا ﺻﺪا زد و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺗﻮ ﺷﺎﻫﺪ و ﮔﻮاه ﺑـﺮﻣﻦ ﺑـﺎش ﻛـﻪ ﻣـﻦ ﻫـﻴﭻ‬
‫ﻛﺴﻲ را از اﻫﻞ ﻗﺒﻠﻪ ﺗﻜﻔﻴﺮ ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ‪ ،‬زﻳﺮا ﻫﻤﻪ ﺑﻪ ﻳـﻚ ﻣﻌﺒـﻮد اﺷـﺎره ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ ،‬و اﻳـﻦ ﺗﻨﻬـﺎ‪،‬‬
‫اﺧﺘﻼف ﻋﺒﺎرات اﺳـﺖ«‪ .‬ذﻫﺒـﻲ در اﻟﺴـﻴﺮ ج‪ 15‬ص‪ 88‬ﮔﻔﺘـﻪ اﺳـﺖ‪» :‬ﺳـﺨﻨﻲ را از اﺷـﻌﺮي‬
‫ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﺮدم ﻛﻪ ﺧﻴﻠﻲ ﺑﻪ دﻟﻢ ﻧﺸﺴﺖ‪ ،‬و آن ﺳﺨﻦ‪ ،‬ﺛﺎﺑـﺖ و ﻣﺴـﻠﻢ اﺳـﺖ‪ ،‬ﻛـﻪ ﺑﻴﻬﻘـﻲ آن را‬
‫رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ« ﺳﭙﺲ داﺳﺘﺎﻧﻲ را ﻛﻪ ﻣﻦ ذﻛﺮ ﻛﺮدم ذﻛﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬اﻳـﻦ در ﺣـﺎﻟﻲ اﺳـﺖ‬
‫ﻛﻪ ﺑﻨﺪه‪ ،‬ﺑﻌﻀﻲ را دﻳﺪهام ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻗﺒﻮل ﻧﺪارﻳﻢ ﻛﻪ اﺑﻮﻟﺤﺴﻦ »‪ «/‬آﻣﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻋﻤـﻮم را‬
‫ﺗﻜﻔﻴﺮ ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ اﻧﻜﺎر و ﻋﺪم ﭘﺬﻳﺮش ﻛﻪ از ﻧﺎﺣﻴﺔ اﻳﻨﻬﺎ اﺑـﺮاز ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪ ،‬در ﻏﻴـﺮ‬
‫ﺟﺎي ﺧﻮدش اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﺴﻠﻢ اﺳﺖ ﻛﻪ او اﻳﻦ ﻛﺎر را اﻧﺠﺎم داده‪ ،‬وﻟﻲ در ﻧﻬﺎﻳﺖ از آن دﺳﺖ‬
‫ﻛﺸﻴﺪه و ﺑﺎزﮔﺸﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫﴿ ‪﴾170‬‬

‫ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ‪.1‬‬
‫اﺑﻦ ﺻﻼح ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺷﺮح ﺣﺪﻳﺚ ﺿﻤﺎم ﺑﻦ ﺛﻌﻠﺒﻪ ﻫﻤﺎن ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ )ص(‬
‫ﮔﻔﺖ‪» :‬اﺗﺎﻧﺎ رﺳﻮﻟﻚ ﻓﺰﻋﻢ أﻧﻚ ﺗﺰﻋﻢ أن اﷲ ارﺳﻠﻚ« ﺗﺎ آﺧﺮ ﺣﺪﻳﺚ‪» .2‬ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺗﻮ‬
‫ﻧﺰد ﻣﺎ آﻣﺪه و ﮔﻤﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ ـ ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ـ ﻛﻪ ﺗﻮ ﮔﻤﺎن ﻣﻲﻛﻨﻲ ـ ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻲﮔﻮﺋﻲ ـ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻮ را ﻓﺮﺳﺘﺎده اﺳﺖ«‪،‬ـ ﮔﻔﺘﻪ‪» [40] :‬اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ اﻳﻦ دارد ﻛﻪ ﮔﻔﺘـﺔ‬
‫ﻋﻠﻤﺎ ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ اﻳﻤﺎن دار ﺑﻮدن ﻣﻘﻠﺪان ﺻﺤﻴﺢ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻪ ﻣﺤﺾ اﻋﺘﻘﺎد ﺻـﺤﻴﺢ‬
‫و ﻗﺎﻃﻊ و ﺑﺪون ﺷﻚ و ﺗﺰﻟﺰﻟﺸﺎن اﻛﺘﻔﺎ و ﺑﺴﻨﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺮﺧﻼف آن ﻛﺴﻲ از ﻣﻌﺘﺰﻟﻪ‬
‫ﻛﻪ آن را اﻧﻜﺎر ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و دﻟﻴﻞ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( ﺿـﻤﺎﻣﻪ را‬
‫ﺑﺮ ﺷﻨﺎﺧﺖ رﺳﺎﻟﺖ و ﺻﺪاﻗﺖ او )ط( در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺧﻮاﺳﺘﻦ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص(‬
‫و ﺻﺮف ﺧﺒﺮدادن وي ﺑﻪ آن‪ ،‬ﺗﻘﺮﻳﺮ و ﺗﺜﺒﻴﺖ ﻛﺮد‪ ،‬و اﻳﻦ ﻛﺎر را او را ﺗﺨﻄﺌﻪ ﻧﻜـﺮد و‬
‫ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺗﻮ واﺟﺐ اﺳﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻮ ﺑﺎﻳﺪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠـﺐ را از روي‬
‫ﻧﮕﺎه ﻛﺮدن ﺑﻪ ﻣﻌﺠﺰات ﻣﻦ و اﺳﺘﺪﻻل ﺑﻪ ادﻟﻪ ﻗﻄﻌﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗـﻮ ﻋﻠـﻢ ﻓﺎﻳـﺪه ﻣـﻲدﻫـﺪ‬
‫ﺑﻔﻬﻤﻲ!«‪.‬‬

‫‪3‬‬

‫دﻗﺖ ﻛﻨﻴﺪ ﭼﮕﻮﻧﻪ اﺑﻦ ﺻﻼح ﻗﻮل ﻣﻠﺰم ﻛﺮدن ﻋـﻮام را ﺑـﻪ ﻧﻈـﺮ و ﺗﻔﻜـﺮ ﺗﻨﻬـﺎ ﺑـﻪ‬
‫ﻣﻌﺘﺰﻟﻪ ﻧﺴﺒﺖ داد‪ ،‬و اﻳﻦ اﺷﺎره اﺳﺖ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ اﻳﻦ ﻗﻮل ﻓﻘـﻂ ﺑـﺪﻋﺖ ﻣﻌﺘﺰﻟـﻲﮔﺮاﻳـﺎن‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﺮﺧﻲ از ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺣﻖ اﻳﻦ ﻣﻘﺎم را ﺑﺠﺎي ﻧﻴﺎوردهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﻌﺘﺰﻟﻲﮔﺮاﻳﺎن ﻫﻢ‬
‫ﻣﺴﻴﺮ ﺷﺪهاﻧﺪ‪.‬‬
‫]‪ [41‬اﻣﺎ اﻣﺎم ﻧﻮوي »‪ «/‬ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻛﻪ ﻣـﺬﻫﺐ »ﻣﺤﻘﻘﻴﻦ و ﺟﻤﻬـﻮر ﺳـﻠﻒ و‬
‫ﺧﻠﻒ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﮔﺮ اﻧﺴﺎن اﻋﺘﻘﺎد ﻗﺎﻃﻊ و ﺟﺎزم ﺑﻪ دﻳﻦ اﺳﻼم داﺷﺖ و ﺗﺮدﻳﺪي‬
‫در آن ﻧﺪاﺷﺖ اﻳﻦ ﻣﻘﺪار ﺑﺮاي او ﻛﺎﻓﻲ اﺳﺖ و او ﻣﺆﻣﻦ و ﺟـﺰو ﻣﻮﺣـﺪان اﺳـﺖ‪ ،‬و‬
‫ﻳﺎدﮔﻴﺮي ادﻟﻪي ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ و ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧﺪا ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي آﻧﻬـﺎ ﺑـﺮ او واﺟـﺐ ﻧﻴﺴـﺖ ﺑـﺮ‬
‫ﺧﻼف ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻳﺎدﮔﻴﺮي ادﻟﻪي ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ را واﺟﺐ و آن را ﺑـﺮاي اﻫـﻞ ﻗﺒﻠـﻪ ﺑـﻮدن‬
‫‪ .١‬ﻗﻮاﻋﺪ اﻷﺣﻜﺎم ج‪ 1‬ص‪.202‬‬
‫‪ .٢‬ﺑﻪ ﺣﻮل ﺧﺪا ﺗﻮﺿﻴﺢ در ﻣﻮرد اﻳﻨﻜﻪ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ را ﺗﺨﺮﻳﺞ ﻛﺮده ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪ ،‬و ذﻛﺮ‬
‫ﺑﺮﺧﻲ از اﻟﻔﺎظ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ و اﺷﺎره ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﺗﻤﺎم ﻃﺮق اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ را ﺟﻤﻊ ﻛﺮده در‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم از ﻓﺼﻞ دوم در ﭘﺎورﻗﻲ ﺷﻤﺎرة ‪ 3‬ص ‪ 192‬ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪.‬‬
‫‪ .٣‬ﺻﻴﺎﻧﻪ ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ ص ‪ 143‬ـ ‪144‬‬

‫﴿‪﴾171‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺷﺮط داﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬و ﮔﻤﺎن ﻛﺮده ﻛـﻪ ﺑـﺪون ﻳـﺎدﮔﻴﺮي ادﻟـﻪي ﻣﺘﻜﻠﻤـﻴﻦ ﺟـﺰء ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن‬
‫ﻣﺤﺴﻮب ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬و اﻳﻦ ﻣﺬﻫﺐ و دﻳﺪﮔﺎه ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﻌﺘﺰﻟﻪ و ﺑﺮﺧﻲ از اﻫﻞ ﻛـﻼم‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬و اﻳﻦ ﺧﻄﺎ و اﺷﺘﺒﺎه آﺷﻜﺎري اﺳﺖ ‪ ،‬ﻫﺪف ﺗﻨﻬﺎ ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻗﺎﻃﻊ و ﺟﺎزم اﺳﺖ و‬
‫آن ﺣﺎﺻﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﺑﻪ ﺗﺼﺪﻳﻖ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ از ﻃﺮف ﺧﺪاوﻧﺪ آورده‬
‫اﻛﺘﻔﺎ ﻛﺮده‪ ،‬و ﺷﺮط ﻧﻜﺮده ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺷﻨﺎﺧﺖ از روي دﻟﻴﻞ ﺑﺎﺷﺪ ‪ ،‬اﺣﺎدﻳﺚ ﻓﺮاواﻧﻲ در‬
‫ﺻﺤﻴﺤﻴﻦ در اﻳﻦ راﺑﻄﻪ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﺠﻤﻮع آﻧﻬﺎ ﺗﻮاﺗﺮ و ﻋﻠﻢ ﻗﻄﻌﻲ ﺣﺎﺻﻞ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد«‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [42‬ﺑﻪ ﻫﻤـﻴﻦ ﺧـﺎﻃﺮ اﻣـﺎم ﻧـﻮوي »‪ «/‬در ﻣﻘﺪﻣـﻪي ﻛﺘـﺎب اﻟﻤﺠﻤـﻮع ﺷـﺮح‬

‫اﻟﻤﺬﻫﺐ‪ 2‬ﮔﻔﺘﻪ ‪» :‬اﻣﺎ ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺰرگ و ﻋﺰﻳـﺰ و ﺣﻜـﻴﻢ ﻓﺮﻣـﻮده )‪ d c‬‬
‫‪(rq p o n m l k j i h g f e‬‬
‫]ذارﻳﺎت‪ :‬آﻳﺎت ‪56‬ـ‪[57‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻣﻦ ﭘﺮﻳﻬـﺎ و اﻧﺴـﺎن را ﺟـﺰ ﺑـﺮاي ﭘﺮﺳـﺘﺶ ﺧـﻮد ﻧﻴﺎﻓﺮﻳـﺪﻫﺎم ﻣـﻦ از آﻧﻬـﺎ ﻧـﻪ‬
‫درﺧﻮاﺳﺖ رزق و روزي ﻣﻲ ﻛﻨﻢ و ﻧﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﻛﻪ ﻣﺮا ﺧﻮراك دﻫﻨﺪ«‪.‬‬

‫و اﻳﻦ ﻧﺺ اﺳﺖ درﺑﺎرهي اﻳﻨﻜﻪ » ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻋﺒﺎدت و ﭘﺮﺳـﺘﺶ و ﻛـﺎر ﺑـﺮاي‬
‫آﺧﺮت و اﻋﺮاض از دﻧﻴﺎ ﺑﺎ ﻛﻮﭼﻚ ﺷﻤﺎري آن‪ ،‬ﺧﻠﻖ ﺷﺪهاﻧﺪ«‪.‬‬
‫]‪ [43‬ﭘﺲ از آﻧﻜﻪ اﺑﻦ دﻗﻴﻖ اﻟﻌﻴﺪ ﻗﻮل رﺳـﻮل اﷲ )ص( ـ در ﺣـﺪﻳﺚ ﺟﺒﺮﺋﻴـﻞ ـ‬
‫»اﻻﻳﻤﺎن ان ﺗُﺆﻣﻦ ﺑﺎﷲ و ﻣﻼﺋﻜﺘﻪ و ﻛﺘﺒﻪ« ﺗﺎ آﺧﺮ ﺣـﺪﻳﺚ‪ 3‬را ﺷـﺮح و ﺗﻮﺿـﻴﺢ داده‬
‫ﮔﻔﺘﻪ »ﻣﺬﻫﺐ ﺳﻠﻒ و اﺋﻤﻪي ﺧﻠﻒ ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻗﺎﻃﻌﺎﻧﻪ‬
‫اﻳﻤﺎن داﺷﺖ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ اي ﻛﻪ ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪ در آنﻫﺎ ﻧﺪاﺷﺖ‪ ،‬او ﻣﻮﻣﻦ واﻗﻌـﻲ اﺳـﺖ‪،‬‬

‫ﺧﻮاه اﻳﻦ ﺗﺼﺪﻳﻖ از ﻃﺮﻳﻖ دﻻﻳﻞ ﻗﺎﻃﻊ ﻳﺎ اﻋﺘﻘﺎدات ﺟﺎزم ﺣﺎﺻﻞ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ «4‬و اﻳﻦ‬
‫ﻫﻤﺎنﮔﻮﻧﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻫﻨﮕﺎم ﺑﻴﺎن ﻧﻈﺎﻳﺮ و اﻣﺜﺎل آن ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫]‪ [44‬ذﻫﺒﻲ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ را ﻳﺎدآور ﺷﺪه ﻛﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪي اﺛﺒﺎت ﭘﺮوردﮔﺎر و وﺣﺪاﻧﻴﺖ او و‬
‫‪ . 1‬ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ ﻧﻮوي ج‪ 1‬ص‪211 - 210‬‬
‫‪ . 2‬و ﻧﻴﺰ ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ رﻳﺎض اﻟﺼﺎﻟﺤﻴﻦ ص ‪ 29‬و ﺷﺮح اﻟﻤﻬﺬب ج‪ 1‬ص‪2‬‬
‫‪ . 3‬ﺗﺨﺮﻳﻖ آن ﻗﺒﻼ ص ‪ 33‬ﮔﺬﺷﺖ‬
‫‪ . 4‬ﺷﺮح اﻻرﺑﻌﻴﻦ ص ‪15‬‬

‫﴿ ‪﴾172‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫ﺣﺎدث ﺑﻮدن ﻋﺎﻟﻢ و ﺑﻘﻴﻪي اﺻﻮل ﻣﻬﻢ دﻳﻨﻲ ﺑﺎ ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮ ﺑﻪ ﭘـﻴﺶ ﻧﻤـﻲرود‪ ،‬ﺑﻠﻜـﻪ‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎ ﻛﺘﺎب و ﺳﻨﺖ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲ ﺷﻮد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [46-45‬اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ »‪ «/‬از اﻳﻦ ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻛﻠﻴﻤﺶ ﻣﻮﺳﻲ ﻣـﻲ ﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪:‬‬
‫)ا‪ّ ‬ﻧﻨﻲِ اَﻧﺎ اﷲُ َﻟﺎ ا‪ْ ‬ﻟﻪ‪ ‬ا‪ ‬ﱠﻟﺎ اَ َﻧﺎ( ]ﻃﻪ آﻳﻪ ‪[14‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻣﻦ اﷲ ﻫﺴﺘﻢ و ﻣﻌﺒﻮدي ﺟﺰ ﻣﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﭘﺲ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺮا ﻋﺒﺎدت ﻛﻨﻴﺪ«‪.‬‬

‫اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻛﺮده ﻛﻪ » اﻳﻦ اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ اﺳﺖ ﺑﺮ ﻣﻜﻠﻔﺎن ﻛﻪ ﺑﺪاﻧﻨﺪ ﻫﻴﭻ اﻟـﻪ و ﻣﻌﺒـﻮد‬
‫ﺑﺤﻘﻲ ﺟﺰ اﷲ وﺟﻮد ﻧﺪارد و او ﺗﻨﻬﺎ اﺳﺖ و ﺷﺮﻳﻚ ﻧﺪارد«‪ 2‬از آن زﻣﺎن ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان را ﻓﺮﺳﺘﺎده و ﻛﺘﺎﺑﻬﺎﻳﺶ را ﻧﺎزل ﻛﺮده ﺗﺎ ﻛﻨﻮن ﺑﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﺶ دﺳﺘﻮر ﻣـﻲ دﻫـﺪ‬
‫ﻛﻪ او را ﺑﺼﻮرت اﻧﺤﺼﺎري و ﺑﺪون ﺷﺮﻳﻚ ﻋﺒﺎدت ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و ﻣﺮدم را از ﻋﺒـﺎدت ﻏﻴـﺮ‬

‫ﺧﻮدش ﻧﻬﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪو ﻫﻤﺎنﮔﻮﻧﻪ ﻛـﻪ ﻓﺮﻣـﻮده‪ F E D C B A) :‬‬
‫‪] 3 (O N M   L K J I H G‬اﻧﺒﻴﺎء‪ :‬آﻳﻪ‪[25‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻣﺎ ﭘﻴﺶ از ﺗﻮ ﻫﻴﭻ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮي را ﻧﻔﺮﺳﺘﺎده اﻳﻢ ﻣﮕﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﺑـﻪ او وﺣـﻲ ﻛـﺮدﻳﻢ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻌﺒﻮدي ﺟﺰ ﻣﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﭘﺲ ﻓﻘﻂ ﻣﺮا ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻛﻨﻴﺪ«‪.‬‬

‫]‪ [47‬اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ﻳﺎدآوري ﻛﺮده ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻫﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮي را ﻛﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎده دﻳﻦ آن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫اﺳﻼم ﺑﻮده و آن ﻋﺒﺎرﺗﺴﺖ از ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻳﻜﺘﺎ ﭘﺮﺳـﺘﻲ و آن اﻳﻨﻜـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻳﮕﺎﻧـﻪ و‬
‫‪4‬‬

‫ﺑﻲﺷﺮﻳﻚ را ﻋﺒﺎدت ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫]‪ [48‬اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺒﺎط از ﻛﺘﺎب و ﺳﻨﺖ ﻣﻀﻤﻮن آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻧﻮح ﺑﺎ ﻗﻮﻣﺶ‬
‫ﭘﻴﺶ آﻣﺪ ﺑﻴﺎن ﻛﺮده و اﻳﻦ ﭼﻜﻴﺪه ﺑﻴـﺎن اﺑـﻦ ﻛﺜﻴـﺮ اﺳـﺖ ‪ :‬ﻣﺮدﻣـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ در ﻗﺮﻧﻬـﺎي‬
‫ﻓﺎﺻﻠﻪي ﻧﻮح و آدم »؛« زﻳﺴﺘﻪ اﻧﺪ ﻫﻤﮕﻲ ﺑﺮ دﻳﻦ اﺳﻼم ﺑﻮده اﻧﺪ ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺑﻌﺪ از‬
‫آن ﻗﺮﻧﻬﺎي ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ‪ ،‬ﻣﺴﺎﻳﻠﻲ ﭘﻴﺶ آﻣﺪ ﻛﻪ اﻗﺘﻀﺎ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺮدم آن زﻣﺎن ﺑﻪ ﺳﻮي‬
‫ﺑﺖ ﭘﺮﺳﺘﻲ روي آورﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛـﻪ ﻓﺴـﺎد ﺑـﺮ روي زﻣـﻴﻦ اﻧﺘﺸـﺎر ﻳﺎﻓـﺖ و ﺑـﻼ و‬
‫‪ . 1‬اﻟﺴﻴﺮ ج‪ 22‬ص‪ 366‬ذﻫﺒﻲ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﺗﻌﻠﻴﻖ ﻗﻮل اﺳﺘﺎدش اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﺑﺮ ﻃﺮﻳﻘﻪ آﻣـﺪي در ﺗﺜﺒﻴـﺖ‬
‫اﻣﻮر اﻋﺘﻘﺎد اﻳﻦ ﻛﻼم را ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ . 2‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ج‪ 3‬ص‪144‬‬
‫‪ . 3‬ﻧﮕﺎه‪ :‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ج‪ 4‬ص‪125 ، 45‬‬
‫‪ . 4‬در ﭼﻨﺪ ﺟﺎي دﻳﮕﺮ در ﻛﺘﺎﺑﻬﺎﻳﺶ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻟﺒﺪاﻳـﻪ و اﻟﻨﻬﺎﻳـﻪ ج‪ 1‬ص‪ ، 220‬ج‪ 2‬ص‪ 153‬ـ ‪ 154‬و‬
‫ﺗﻔﺴﻴﺮش ج‪ 3‬ص‪ 247‬و ﻏﻴﺮه ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ اﺷﺎره ﻛﺮده اﺳﺖ‬

‫﴿‪﴾173‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻣﺼﻴﺒﺖ ﺑﺖﭘﺮﺳﺘﻲ ﻫﻤﻪﮔﻴﺮ ﺷـﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻧـﻮح »؛« را ﻓﺮﺳـﺘﺎد ﺗـﺎ آﻧﻬـﺎ را ﺑـﻪ‬
‫وﺣﺪاﻧﻴﺖ ﺧﺪا و ﻋﺒﺎدت او ـ ﺑﺪون ﺷﺮﻳﻚ ـ دﻋﻮت ﻛﻨﺪ و از ﺑﺖ ﭘﺮﺳـﺘﻲ و ﻏﻴـﺮآن‬
‫ﻧﻬﻲ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ رﺳﻮﻻن ﭘﺲ از او ـ ﻛـﻪ ﻫﻤـﻪ از ﻓﺮزﻧـﺪان او ﻫﺴﺘﻨﺪــ‬

‫ﭼﻨﻴﻦ دﺳـﺘﻮر داد )‪ m l k j i h g f e d‬‬
‫‪] 1 (n‬ﻧﺤﻞ‪ :‬آﻳﻪ‪[36‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻣﺎ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻫﺮ ﻣﻠﺘﻲ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮي را ﻓﺮﺳﺘﺎده اﻳﻢ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ را ﺑﭙﺮﺳﺘﻴﺪ و از ﻃـﺎﻏﻮت‬
‫دوري ﻛﻨﻴﺪ«‪.‬‬

‫]‪ [49‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ را ﺑﺮاي اﻳـﻦ ﻗـﻮل ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻛـﻪ ﻣـﻲ ﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪) :‬و‪‬‬
‫ﺠﻦﱠ و ا ْﻟﺎ‪‬ﻧﺲ‪ ‬ا‪‬ﻻ َﻟ ‪ِ‬ﻴﻌ‪‬ﺒﺪونِ( اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﻮده ﻛﻪ »ﻣﻦ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ آﻧﻬـﺎ‬
‫ﺧ ﱠﻠ ْﻘﺖ‪ ‬اﻟ ِ‬
‫‪‬ﻣﺎ َ‬
‫را آﻓﺮﻳﺪهام ﺗﺎ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ دﺳﺘﻮر ﺑﺪﻫﻢ ﻛﻪ ﻣﻦ را ﻋﺒﺎدت ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻧـﻪ اﻳﻨﻜـﻪ ﺑـﻪ ﺧـﺎﻃﺮ ﻧﻴـﺎز‬
‫ﺧﻮدم آﻧﻬﺎ را آﻓﺮﻳﺪه ﺑﺎﺷﻢ« ﻳﻌﻨﻲ »ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻨﺪﮔﺎن را آﻓﺮﻳﺪه ﺗﺎ ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﻳﻲ و ﺑـﻲﻫـﻴﭻ‬
‫ﺷﺮﻳﻜﻲ او را ﺑﭙﺮﺳﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻫﺮ ﻛﺴﻲ از او اﻃﺎﻋﺖ ﻛﻨﺪ ﺑﻪ ﻛﺎﻣﻠﺘﺮﻳﻦ ﭘـﺎداش‪ ،‬او را ﭘـﺎداش‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬و ﻫﺮ ﻛﺴـﻲ از او ﺳـﺮ ﭘﻴﭽـﻲ ﻛﻨـﺪ ﺑـﻪ ﺳـﺨﺖﺗـﺮﻳﻦ ﻋـﺬاب‪ ،‬او را ﻋـﺬاب‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ«‬

‫‪2‬‬

‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺑﺤﺜﻲ ﻃﻮﻻﻧﻲ ﻛﺮده و ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ ﺑﺮاي ﺑﻮدن‬
‫اﻳﻨﻜﻪ اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ‪ ،‬ﺷﻨﺎﺧﺖ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻳﻜﻲ از اﻟﻔﺎظ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻌﺎذ ـ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫ﻜﻦْ‬
‫)ص( او را ﺑﺴﻮي ﻳﻤﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎد ـ اﺳﺘﺪﻻل ﻛﺮده اﻧﺪ و ﻧﺺ آن ﻟﻔﻆ اﻳﻦ اﺳﺖ »ﻓ ْﻠ ‪‬ﻴ ُ‬
‫اول ﻣﺎ ﺗﺪﻋﻮﻫﻢ اﻟﻴﻪ ﻋﺒﺎدة اﷲ َﻓﺎذ‪‬ا ﻋﺮﻓﻮا اﷲ«‪ . . .» 3‬ﺑﺎﻳﺪ اوﻟﻴﻦ ﭼﻴﺰﻳﻜﻪ آﻧﻬـﺎ را ﺑـﻪ‬
‫ﺳﻮي آن دﻋﻮت ﻛﻨﻲ ﻋﺒﺎدت ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎﺷﺪ ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ را ﺷـﻨﺎﺧﺘﻨﺪ ‪ «. . .‬ﺗـﺎ‬
‫آﺧﺮ ﺣﺪﻳﺚ‬
‫و ﻗﻮل ﻛﺴﻲ را ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺮ او اﻋﺘﺮاض ﻛﺮده ﻛﻪ ﻣﻌﺮﻓﺖ و ﺷـﻨﺎﺧﺖ اﻣﻜـﺎن ﻧـﺪارد‬
‫ﻣﮕﺮ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي ﻧﻈﺮ و اﺳﺘﺪﻻل ‪ ،‬و ﻧﻈﺮ ﻣﻘﺪﻣﻪي واﺟﺐ اﺳﺖ ﭘﺲ ﻧﻈﺮ واﺟﺐ اﺳﺖ‬
‫‪ . 1‬اﻟﺒﺪاﻳﻪ و اﻟﻨﻬﺎﻳﻪ ج‪ 1‬ص‪ 105‬ـ ‪107‬‬
‫‪ . 2‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ج‪ 4‬ص‪238‬‬
‫‪ . 3‬ﺑﺨﺎري اﻳﻦ ﻟﻔﻆ را ج‪ 2‬ص‪ 125‬در ﻛﺘﺎب اﻟﺰﻛﺎه ﺑﺎب ﻻ ﺗﻮﺧﺬ ﻛﺮاﺋﻢ اﻣﻮال اﻟﻨﺎس ‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ در‬
‫ج‪ 1‬ص‪ 199‬ﻛﺘﺎب اﻻﻳﻤﺎن ﺑﺎب اﻟﺪﻋﺎ اﻟﻲ اﻟﺸﻬﺎدﺗﻴﻦ رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾174‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫در ﻧﺘﻴﺠﻪ اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﺟﺰﺋﻲ از ﻧﻈﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ذﻛﺮ ﻛﺮده و ﻧﻴﺰ آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل اﻳـﻦ‬
‫ﻗﻮل ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه ذﻛﺮ ﻧﻤﻮده‪.1‬‬
‫]‪ [50‬و ﺑﺮ ﻫﻤﻪي اﻳﻨﻬﺎ رد ﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ در ﻣﻴﺎن ﻧﺼﻮص ]ﻛﺘـﺎب وﺳـﻨﺖ[‬
‫ﻧﺼﻮص ﻇﺎﻫﺮ و واﺿﺤﻲ در رد اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ از اﺻﻞ ورﺛﻪ وﺟﻮد دارد ‪ ،‬زﻳﺮا اﻳـﻦ‬
‫ﻧﺼﻮص ﻣﻮﺟﻮد ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﻛﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧﺪا ﺑﺎ اﺻﻞ ﻓﻄﺮت ﺣﺎﺻﻞ اﺳـﺖ‪ ،‬و‬
‫‪2‬‬

‫ﺧﺮوج از اﺻﻞ ﻓﻄﺮت ﺑﻪ ﻃﻮر ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ ﺑﺮ اﻧﺴﺎن وارد ﻣﻲﺷﻮد‬

‫]‪ [ 51‬اﻣﺎ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ ﺑﻪ ﻟﻔﻆ »ﻫﺮﮔﺎه ﺧﺪاوﻧﺪ را ﺷﻨﺎﺧﺘﻨﺪ« اﺑـﻦ ﺣﺠـﺮ ﺑﻴـﺎن‬
‫ﻛﺮده ﻛﻪ دﻟﻴﻠﻲ ﺑﺮاي ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ در اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ وﺟﻮد ﻧﺪارد ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻗﻮل اﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﺳﺖ‬
‫»ﻗﻮل ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪ ،‬ﻫﺮ ﮔﺎه ﺧـﺪا را ﺷـﻨﺎﺧﺘﻨﺪ ‪ ،‬ﻳﻌﻨـﻲ ﻫـﺮ ﮔـﺎه ﺗﻮﺣﻴـﺪ را‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺘﻨﺪ و ﻣﻨﻈﻮر از ﺷﻨﺎﺧﺖ و ﻣﻌﺮﻓﺖ اﻗﺮار و اﻃﺎﻋﺖ و ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري اﺳﺖ«‬

‫‪3‬‬

‫]‪ [52‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻗﻮل ﺟﻮﻳﻨﻲ را ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﻋﻠﻤﺎ ﺑﺮ وﺟﻮب ﺷـﻨﺎﺧﺖ ﺧـﺪا‬
‫اﺟﻤﺎع ﻛﺮده اﻧﺪ و درﺑﺎرهي اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﺑﺎ ﻫﻢ اﺧﺘﻼف داﺷﺘﻪاﻧـﺪ ﺑﺮﺧـﻲ ﮔﻔﺘـﻪ اﻧـﺪ‬
‫اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﺷﻨﺎﺧﺖ اﺳﺖ و ﺑﺮﺧﻲ دﻳﮕﺮي ﮔﻔﺘﻪ اﻧﺪ ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪4‬‬

‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻗﻮل ﺧﻮدش آن را رد ﻛﺮده اﺳﺖ‪» :‬در ﻧﻘـﻞ ﻛـﺮدن اﺟﻤـﺎع ﻧـﺰاع‬
‫ﺑﺴﻴﺎر ﻃﻮﻻﻧﻲ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺑﺴﻲ ﺟﺎي ﺗﺄﻣﻞ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﮕﻮﻧﻪ اي ﻛﻪ ﮔﺮوﻫﻲ ﺑﺮ ﺿـﺪ‬
‫اﻳﻦ اﺟﻤﺎع ‪ ،‬اﺟﻤﺎع ﻧﻘﻞ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و اﺳﺘﺪﻻل ﻛﺮده اﻧﺪ ﺑﺮ اﺗﻔﺎق ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺻﺪر اﺳﻼم‬
‫ﺑﺮ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ اﺳﻼم از ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ داﺧﻞ اﺳﻼم ﻣﻴﺸﻮد ﺑﺪون ﺗﺤﻘﻴﻖ و ﺗﻔﺘﻴﺶ‪ ،‬و آﺛـﺎر‬
‫‪5‬‬

‫در اﻳﻦ ﺑﺎره ﺑﺴﻴﺎر ﻓﺮاوان ﻫﺴﺘﻨﺪ‪«.‬‬

‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ »‪ «/‬ﺑﻪ ﻧﻜﺘﻪاي ﺑﺴﻴﺎر ﺟﺎﻟﺐ و ﺑﺎ ارزش اﺷﺎره ﻛﺮده‪ ،‬و آن اﻳﻦ اﺳـﺖ‬

‫ﻛﻪ اﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﺳﻤﻨﺎﻧﻲ‪ 6‬ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از ﺑﺰرﮔﺎن اﺷﺎﻋﺮه اﺳﺖ‪ :‬ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬اﻳﻦ ﻣﺴـﺌﻠﻪ از ﻣﺴـﺎﺋﻞ‬
‫ص‪.119‬‬

‫‪ . 1‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج‪28‬‬
‫‪ . 2‬ﻧﮕﺎه‪ :‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج‪ 1‬ص‪ ، 132‬ج‪ 28‬ص‪.119‬‬
‫‪ . 3‬ﻣﻨﺒﻊ ﺳﺎﺑﻖ ج‪ 28‬ص‪.126‬‬
‫‪ . 4‬ﻧﮕﺎه‪ :‬ﺑﻪ اﻟﺸﺎﻣﻞ ﻛﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻲ ﺷﺒﻴﻪ اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت را دارد ص ‪.31 – 30‬‬
‫‪ . 5‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎدي ج‪ 1‬ص‪.132‬‬
‫‪ . 6‬او ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻤﻨﺎﻧﻲ ﺣﻨﻔﻲ و از ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ اﺳﺖ ‪ ،‬اﻳﺸـﺎن در زﻣـﺎن ﺧـﻮدش‬
‫رﺋﻴﺲ اﺷﺎﻋﺮه ﺑﻮده ‪ ،‬ﻗﻀﺎوت ﻣﻮﺻﻞ ﺗﺎ ﻫﻨﮕﺎم ﻓﻮﺗﺶ را ﺑﻪ ﻋﻬﺪه داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷـﺮح ﺣـﺎل‬
‫وي در ﻛﺘﺎب ﺳﻴﺮ ذﻫﺒﻲ ج‪ 17‬ص‪ 652–651‬ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ و ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ ﻛﺘﺎب اﻻﻧﺴﺎب ﺗـﺎﻟﻴﻒ‬

‫﴿‪﴾175‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻣﻌﺘﺰﻟﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻣﺬﻫﺐ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ«‬

‫‪1‬‬

‫ﻣﻨﻈﻮرش ﺑﻪ ﻣﺬﻫﺐ ‪ ،‬ﻣﺬﻫﺐ اﺑﻮﻟﺤﺴﻦ اﺷﻌﺮي اﺳﺖ ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ اﺑﻦ ﺣﺠـﺮ در ﺟـﺎي‬
‫دﻳﮕﺮي آﻧﺮا ﺗﻮﺿﻴﺢ داده اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﺑﻌﺪ از اﻳﻨﻜﻪ رد ﺑﺮ ﻛﺴﺎﻧﻴﻜﻪ ﻣﻌﺮﻓﺖ را واﺟﺐ داﻧﺴﺘﻪ اﻧﺪ ﻧﻮﺷـﺘﻪ و ﺑﻴـﺎن‬
‫ﻛﺮده ﻛﻪ ﻣﻌﺮﻓﺖ و ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺑﺎ اﺻﻞ ﻓﻄﺮت و ﺳﺮﺷﺖ ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻲﺷﻮد ]‪ [54‬ﮔﻔﺘﻪ »اﺑﻮ‬
‫ﺟﻌﻔﺮ ﺳﻤﻨﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از رؤﺳﺎي اﺷﺎﻋﺮه اﺳﺖ ﻣﻮاﻓﻖ اﻳﻦ اﺳﺖ ‪] ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻮاﻓﻖ ﻗـﻮل‬
‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﺳﺖ در رد اﻳﻨﻜﻪ اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮ اﺳﺖ ـ ﻣﺘﺮﺟﻢ[ وﮔﻔﺘـﻪ‪ :‬اﻳـﻦ‬
‫ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻛﻪ در ﻣﺬﻫﺐ اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ اﺷﻌﺮي ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه از ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﻌﺘﺰﻟﻪ اﺳـﺖ ‪ ،‬و از‬
‫آن ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﻴﺮي ﺷﺪه ﻛﻪ اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﺑﺮ ﻫﺮ ﻓﺮدي ﺷـﻨﺎﺧﺖ ﺧﺪاوﻧـﺪ اﺳـﺖ ﺑـﺎ‬
‫دﻻﻳﻠﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ وﺟﻮد او دﻻﻟﺖ ﻣﻲ ﻛﻨﻨﺪ و ﺗﻘﻠﻴﺪ در اﻳﻦ ﺑﺎره ﻛﺎﻓﻲ ﻧﻴﺴﺖ«‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [55‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ »‪ «/‬از ﺣﺪﻳﺚ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﻛﻪ ﻓﺮﻣـﻮده »اﻣﺮت ان اﻗﺎﺗﻞ اﻟﻨﺎس‬
‫ﺣﺘﻲ ﻳﺸﻬﺪوا ان ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﷲ و ان ﻣﺤﻤﺪ رﺳﻮل اﷲ«‪ 3‬ﭼﻨﺪ ﻧﻜﺘﻪ و ﻓﻮاﺋـﺪ اﺳـﺘﻨﺒﺎط‬
‫ﻛﺮده از ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻦ ﻗﻮل او ﻛﻪ »در ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ اﻳﻤﺎن ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد ﺟﺎزم اﻛﺘﻔﺎ ﻣـﻲ ﺷـﻮد ﺑـﺮ‬
‫ﺧﻼف ﻛﺴﺎ ﻧﻴﻜﻪ ﻳﺎدﮔﻴﺮي دﻻﻳﻞ را واﺟﺐ داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬و اﺷﻜﺎﻻﺗﻲ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﻘﻮﻟـﻪ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻗﺒﻼً ﺑﻴﺎن ﺷﺪه اﺳﺖ‪«.‬‬

‫‪4‬‬

‫]‪ [56‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ »‪ «/‬ﻛﻼﻣﻲ از ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ را ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ﻛﻪ در آن ﺑﺎﻃﻞ ﺑـﻮدن ﻗـﻮل‬
‫ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ ج‪ 3‬ص‪ 306‬و اﻻﻋﻼم ﺗﺎﻟﻴﻒ زرﻛﻠﻲ ج‪ 5‬ص‪.314‬‬
‫‪ . 1‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج‪ 1‬ص‪ ، 132‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ را از ﺷﺎﮔﺮد ﺳﻤﻨﺎﻧﻲ اﺑﻮاﻟﻮﻟﻴﺪ ﺑﺎﺟﻲ ﻧﻘﻞ ﻛـﺮده ‪،‬‬
‫ﺑﺨﺎﻃﺮ اﻳﻦ ﻗﻮل ﺳـﻤﻨﺎﻧﻲ‪ ،‬اﺑـﻦ ﺣـﺰم در ﻛﺘـﺎب اﻟ ‪‬ﻔﺼ‪‬ـﻞ ج‪ 4‬ص‪ 67‬آن را اﺳـﺘﺜﻨﺎ ﻛـﺮده از آن‬
‫اﺟﻤﺎﻋﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻗﻮﻟﺶ از اﺷﺎﻋﺮه ﻧﻘﻞ ﻛﺮده‪» :‬اﺑﻦ ﺟﺮﻳﺮ ﻃﺒﺮي و ﻫﻤـﻪ اﺷـﺎﻋﺮه ﺑـﻪ اﺳـﺘﺜﻨﺎي‬
‫ﺳﻤﻨﺎﻧﻲ ﻣﻌﺘﻘﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺴﻲ اﺳﺘﺪﻻل را ﻧﺪاﻧﺪ و ﺑﺮاي ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧـﺪا اﺳـﺘﺪﻻل ﻧﻜﻨـﺪ ﻣﺴـﻠﻤﺎن‬
‫ﻧﻴﺴﺖ « اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ اﺷﻌﺮي ﻋﻮام را ﺗﻜﻔﻴﺮ ﻣﻲ ﻛﺮد ـ ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ اﻳﻦ روش ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﻌﺘﺰﻟﻪ اﺳـﺖ‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺑﻮاﻟﻬﺎﺷﻢ ﺟﺒﺎﺋﻲ ـ اﻣﺎ اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ اﺷﻌﺮي ﻗﺒﻞ از ﻓﻮﺗﺶ از اﻳـﻦ ﻗـﻮل ﺑﺮﮔﺸـﺖ ـ ﭼﻨﺎﻧﻜـﻪ‬
‫ﻗﺒﻼً در ﺻﻔﺤﻪ ‪ 142-141‬ﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬اﻣﺎ در ﻣﺬﻫﺐ اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ اﺷﻌﺮي ﻣﺴﺌﻠﻪ واﺟﺐ ﺑـﻮدن ﻧﻈـﺮ‬
‫وﺗﻔﻜﺮ ﻛﻪ ﻣﻌﺘﺰﻟﻪ آن را واﺟﺐ ﻣﻲ داﻧﺴﺘﻨﺪ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪ ‪ ،‬و ﺳﻤﻨﺎﻧﻲ اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ را درك ﻧﻤـﻮده و‬
‫ﺑﻪ آن اﺷﺎره ﻛﺮده اﺳﺖ‬
‫‪ . 2‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج‪ 28‬ص‪119‬‬
‫‪ . 3‬ﺗﺨﺮﻳﺞ آن ﻗﺒﻼ در ص ‪ 27‬ﮔﺬﺷﺖ‬
‫‪ . 4‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج‪ 1‬ص‪140‬‬

‫﴿ ‪﴾176‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫ﻛﺴﻲ را ﻛﻪ در ﻣﺴﺌﻠﻪي ﻋﻘﻞ ﻣﺒﺎﻟﻐﻪ ﻛﺮده ﺗﺎ ﺟﺎﺋﻴﻜﻪ ﺻﺤﻴﺢ ﺑﻮدن اﺳﻼم را ﻣﺘﻮﻗﻒ ﺑﺮ‬
‫ﻋﻘﻞ داﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﺳﭙﺲ در ﻣﻘﺎم ﺗﺄﻳﻴﺪ آن ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﺣﺪﻳﺜﻲ را ﻛﻪ اﺑﻮ داود از اﺑﻦ‬
‫ﻋﺒﺎس رواﻳﺖ ﻛﺮده ﻛﻼم ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬آن ﺣﺪﻳﺚ ﺑﻴﺎن ﻣﻲ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ ﻣـﺮدي‬
‫ﺑﻪ رﺳﻮل ﺧﺪا ﻓﺮﻣﻮد ﺗﻮ را ﺑﻪ ﺧﺪا ﻗﺴﻢ ﻣﻲ دﻫﻢ ﻛﻪ آﻳﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗـﻮ را ﻓﺮﺳـﺘﺎده ﻛـﻪ‬
‫ﺷﻬﺎدت ﺑﺪﻫﻴﻢ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻣﻌﺒﻮد ﺑﻪ ﺣﻘﻲ ﺟﺰ اﷲ وﺟﻮد ﻧﺪارد و ﻋﺒﺎدت ﻻت و ﻋﺰي را‬
‫ﺗﺮك ﻛﻨﻴﻢ ؟ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( ﻓﺮﻣﻮد ﺑﻠﻪ‪ ،‬آﻧﮕﺎه آن ﻣﺮد ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪ«‬

‫‪1‬‬

‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻧﺼﻮﺻﻲ را ذﻛﺮ ﻧﻤﻮده ﻛﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻌﻨﻲ را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺳـﭙﺲ ﮔﻔﺘـﻪ‪:‬‬
‫»در ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﺑﻪ ﻫﺮﻗﻞ و ﻛﺴﺮي و ﺑﻘﻴﻪي ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن آﻣﺪه ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص(‬
‫آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻳﻜﺘﺎ ﭘﺮﺳﺘﻲ دﻋﻮت ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬و اﺣﺎدﻳﺚ و اﺧﺒﺎر دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﺑﻪ ﺣﺪ‬
‫ﺗﻮاﺗﺮ ﻣﻌﻨﻮي ﻣﻲرﺳﻨﺪ‪ 2‬و ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( در دﻋﻮت ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﺑﻪ ﺟـﺰ‬
‫ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻪ ﺧﺪاي واﺣﺪ اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺎورﻧﺪ و او را در زﻣﻴﻨﺔ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ آورده ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻛﻨﻨـﺪ‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻞ دﻳﮕﺮي را اﺿﺎﻓﻪ ﻧﻤﻲﻛﺮد‪ ،‬و ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﻪ ﺧﺪاي واﺣﺪ اﻳﻤﺎن ﻣﻲ آورد و او را‬
‫ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻣﻲ ﻛﺮد از او ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬ﺧﻮاه اﻳﻦ اﻳﻤﺎن از ﻃﺮﻳﻖ ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮ ﺑﻪ دﺳﺖ‬
‫ﻣﻲآﻣﺪ ﻳﺎ ﻧﻪ‪ ،‬و ﻫﺮ ﻛﺴﻲ از ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﻛﻪ در اﻳﻤﺎن آوردن ﺗﻮﻗﻒ ﻣﻲﻛﺮد آﻧﮕـﺎه ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ‬
‫)ص( او را ﺑﻪ ﺗﻔﻜﺮ وادار ﻣﻲﻛﺮد و ﻳﺎ ﺑﺮ او اﻗﺎﻣﻪي ﺣﺠﺖ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻳﺎ اﻳﻤﺎن‬
‫ﻣﻲ آورد و ﺗﺴﻠﻴﻢ ﻣﻲ ﺷﺪ و ﻳﺎ ﺑﺮ ﻋﻨﺎد و ﻛﻔﺮ ﺧﻮد اﺻﺮار ﻣﻲورزﻳﺪ«‬

‫‪3‬‬

‫و در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﺤﺚ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﻛﻪ اﻗﻮال ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻣﺘﻜﻠﻤﺎن ﻣﺎﻳﺔ دﻟﺘﻨﮕﻲ اﺑـﻦ ﺣﺠـﺮ‬
‫را ﻓﺮاﻫﻢ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﻟﺬا وي ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﭘﺮداﺧﺘﻪ‪ ،‬و آﻧﻬﺎ را از ﺑﻨﻴﺎن ﺑﺮﻛﻨﺪه‪ ،‬ﻣﺘﻜﻠﻤـﻴﻦ را ﻧﻘـﺪ‬
‫‪ . 1‬ﻟﻔﻆ ﻣﺬﻛﻮر را در اﺑﻮداود ﻧﻴﺎﻓﺘﻢ ‪ ،‬اﻣﺎ در ﻛﺘﺎب اﻟﺼـﻼه ‪ ،‬ﺑـﺎب ﻣـﺎ ﺟـﺎ ﻓـﻲ اﻟﻤﺸـﺮك ﻳـﺪﺧﻞ‬
‫اﻟﻤﺴﺠﺪ )ج‪ 1‬ص‪327‬ـ‪ (328‬از رواﻳﺖ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ ،‬داﺳﺘﺎن ﻣﺨﺘﺼﺮي از ﺿﻤﺎﻣﻪ ﺑﻦ ﺛﻌﻠﺒﻪ را ﺑـﺎ‬
‫اﻳﻦ ﻟﻔﻆ را از او ﻳﺎﻓﺘﻢ »آن ﻣﺮد ﮔﻔﺖ ﻛﺪام ﻳﻚ از ﺷﻤﺎ ﻓﺮزﻧـﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻄﻠـﺐ اﺳـﺖ ؟ ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ‬
‫)ص( ﻓﺮﻣﻮد ﻣﻦ ﻓﺮزﻧﺪ ﻋﺒﺪاﻟﻤﻄﻠﺐ ﻫﺴﺘﻢ آن ﻣﺮد ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﭘﺴﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻄﻠﺐ ‪ . . .‬ﺗـﺎ آﺧـﺮ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ « ‪ ،‬اﺑﻮ داود ﺑﻪ اﻳﻦ ﺻﻮرت آن را ذﻛﺮ ﻧﻤﻮده‪ ،‬و اﻣﺎم اﺣﻤﺪ در ﻣﺴﻨﺪش ج‪ 1‬ص‪– 264‬‬
‫‪ 265‬آن را رواﻳﺖ ﻛﺮده و دارﻣﻲ در ﺳﻨﻦ ﺧﻮد ج‪ 1‬ص‪ 167 – 165‬ﺑﺎ ﺗﻔﺼـﻴﻞ از ﻃﺮﻳـﻖ اﺑـﻦ‬
‫ﻋﺒﺎس ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻟﻔﻈﻲ ﻛﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ذﻛﺮ ﻛﺮده آورده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ . 2‬ﻧﻘﻞ اﻳﻦ ﻗﺴﻤﺖ از ﭘﺎورﻗﻲ در اﻳﻨﺠﺎ ﻻزم ﻧﻴﺴﺖ زﻳـﺮا در اﻳـﻦ ﻗﺴـﻤﺖ در ﻣـﻮرد ﻣـﺘﻦ ﻛﺘـﺎب‬
‫ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺷﺪه اﺳﺖ‬
‫‪ . 3‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج‪ 28‬ص‪124‬‬

‫﴿‪﴾177‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﺑﻪ ﺗﻨﺎﻗﺾ ﮔﻮﻳﻲ ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ ﮔﻤﺮاﻫﻲ و ﭘﻮﭼﻲ ﻣﺴﻠﻚ و روش آﻧـﺎن در راﺑﻄـﻪ‬
‫ﺑﺎ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ [57] .‬و در اﻳﻦ ﺑـﺎره ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪» :‬ﻛﺴـﺎﻧﻴﻜﻪ ﻧﻈـﺮ و‬
‫ﺑﺮرﺳﻲ را ﺑﻪ ﺷﺮط ﮔﺮﻓﺘﻪ اﻧﺪ ﺑﻪ آﻳﺎت و اﺣﺎدﻳﺜﻲ اﺳﺘﺪﻻل ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻛﻪ در اﻳﻦ ارﺗﺒﺎط‬
‫آﻣﺪهاﻧﺪ‪ ،‬در اﻳﻦ آﻳﺎت و اﺣﺎدﻳﺚ ﻫﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ دﻟﻴﻠـﻲ ﺑـﺮاي آﻧﻬـﺎ وﺟـﻮد ﻧـﺪارد‪ ،‬زﻳـﺮا‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻴﻜﻪ در اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪي اﻳﻤﺎن ﻧﻈﺮ وﺗﻔﻜﺮ ﺑﻪ ﺷﺮط ﻧﮕﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬آﻧﺮا اﻧﻜﺎر ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺴﺘﮕﻲ و ﺗﻮﻗﻒ داﺷﺘﻦ اﻳﻤﺎن ﺑﺮ وﺟـﻮد ﻧﻈـﺮ ﺑـﻪ ﺷـﻴﻮهﻫـﺎي ﻛﻼﻣـﻲ را اﻧﻜـﺎر‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺮا در ﺗﺮﻏﻴﺐ و ﺗﺸﻮﻳﻖ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮ‪ ،‬ﺷﺮط ﻗﺮار دادن آن ﻻزم ﻧﻤﻲ آﻳﺪ‬
‫و ﺑﺮﺧﻲ از آﻧﻬﺎ اﺳﺘﺪﻻل ﻛﺮده اﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﻘﻠﻴﺪ ﻣﻔﻴﺪ ﻋﻠﻢ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬زﻳﺮا اﮔﺮ ﺗﻘﻠﻴﺪ ﻣﻔﻴﺪ ﻋﻠﻢ‬
‫ﻣﻲﺑﻮد ﺑﺮاي ﻛﺴﺎﻧﻴﻜﻪ در ﺣﺎدث ﺑﻮدن ﻋﺎﻟﻢ و ﻗﺪﻳﻢ ﺑﻮدن ﻋﺎﻟﻢ ﺗﻘﻠﻴﺪ ﻛـﺮدهاﻧـﺪ ﻋﻠـﻢ‬
‫ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻣﺤﺎل اﺳﺖ ﭼﻮن ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺟﻤﻊ ﺑﻴﻦ دو ﻧﻘﻴﺾ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬و اﻳﻦ‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ و ﻣﺤﺼﻮﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺗﻘﻠﻴﺪ از ﻏﻴﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﺑﺪﺳﺖ ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺗﻘﻠﻴﺪ‬
‫و ﭘﻴﺮوي از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( در آﻧﭽﻪ ﻛﻪ از ﻃﺮف ﺧﺪاوﻧﺪ آورده اﺻﻼً ﺑﻪ ﺗﻨـﺎﻗﺾ و‬
‫ﺗﻐﺎﻳﺮي ﻣﻨﺘﻬﻲ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ در ﻣﻮرد اﻳﻨﻜﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﺑﻪ اﻳﻤـﺎن آوردن و ﻣﺴـﻠﻤﺎن ﺷـﺪن‬
‫ﻋﺮﺑﻬﺎي ﺑﻴﺎﺑﺎن ﻧﺸﻴﻦ ﺑﺪون ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮ اﻛﺘﻔﺎ ﻛﺮده اﻧﺪ ‪ ،‬ﻋﺬر ﺗﺮاﺷﻲ ﻛﺮده اﻧﺪ و ﮔﻔﺘـﻪ‬
‫اﻧﺪ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ اﻳﻤﺎن آوردن ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺿﺮورت اﺑﺘﺪاي اﺳﻼم ﺑﻮده اﺳـﺖ‪ ،‬اﻣـﺎ ﭘـﺲ از‬
‫آﻧﻜﻪ اﺳﻼم ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪ وﺷﻬﺮت ﭘﻴﺪا ﻛﺮد ﻋﻤﻞ ﺑﻪ ادﻟﻪ واﺟﺐ اﺳﺖ‪ ،‬ﺿﻌﻴﻒ ﺑﻮدن اﻳﻦ‬
‫ﻋﺬر ﺗﺮاﺷﻲ ﭘﻮﺷﻴﺪه ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺗﻌﺠﺐ اﻳﻨﺠﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﺴﺎﻧﻴﻜﻪ از اﻫﻞ ﻛﻼم واﺟﺐ ﺑﻮدن‬
‫ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮ را در ﺻﺤﺖ اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺷﺮط ﮔﺮﻓﺘﻪ اﻧﺪ ﺗﻘﻠﻴﺪ را اﻧﻜﺎر ﻛﺮده اﻧﺪ در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ‬
‫‪ . 1‬اﺑﻮ ﻣﻈﻔﺮ ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ در ﻛﺘﺎب ﺧﻮدش اﻻﻧﺘﺼﺎر ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬ﻛﻪ ﺗﻘﻠﻴﺪ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ ﻗـﻮل دﻳﮕـﺮي‬
‫اﺳﺖ ﺑﺪون دﻟﻴﻞ‪ ،‬و اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺗﻨﻬﺎ ﺗﺒﻌﻴﺖ از ﻗﻮل ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﻛﺮده اﻧﺪ و ﻗـﻮل ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ )ص(‬
‫ﺧﻮد ﺣﺠﺖ و دﻟﻴﻞ اﺳﺖ« ﺳﻴﻮﻃﻲ اﻳﻦ ﻗﻮل اﺑﻮ ﻣﻈﻔﺮ را در ﻛﺘـﺎب ﺻـﻮن اﻟﻤﻨﻄـﻖ ص ‪171‬‬
‫ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻲ در ﻛﺘﺎب ﻧﻬﺎﻳـﻪ اﻻﻗـﺪام ص ‪ 432‬ﭘـﺲ از ﺑﻴـﺎن ﻓﺮﺿـﻴﻪ ﭘـﺬﻳﺮﻓﺘﻦ‬
‫دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( و ﻓﺮﺻﺖ ﻧﺪادن ﺑﻪ ﻛﺎﻓﺮ اﮔﺮ ﻓﺮﺻﺖ را ﻃﻠﺐ ﻛﻨﺪ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬اﻳـﻦ دﺳـﺘﻮر ﺑـﻪ‬
‫ﺗﻘﻠﻴﺪ ﻧﻴﺴﺖ زﻳﺮا ﺗﻘﻠﻴﺪ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ ﻗﻮل دﻳﮕﺮي اﺳﺖ ﺑﺪون دﻟﻴﻞ« ﻳﻌﻨﻲ ﺗﻘﻠﻴﺪ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( در‬
‫آﻧﭽﻪ ﻛﻪ از ﻃﺮف ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﺒﺮ داده اﻃﺎﻋﺖ و اﻧﻘﻴﺎد از ﻓﺮﻣـﺎن ﺧﺪاوﻧـﺪ اﺳـﺖ و ﻫـﻴﭻ دﻟﻴﻠـﻲ‬
‫ﺑﺰرﮔﺘﺮ و ﺑﻠﻴﻎ ﺗﺮ از آن وﺟﻮد ﻧﺪارد!‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اوﻟﻴﻦ دﻋﻮت ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‬

‫﴿ ‪﴾178‬‬

‫ﺧﻮد آﻧﻬﺎ اوﻟﻴﻦ داﻋﻴﺎن ﺗﻘﻠﻴﺪ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻛﻪ در اذﻫﺎن ﭼﻨﻴﻦ ﺟﺎي ﮔﺮﻓﺘـﻪ ﻛـﻪ‬
‫ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﻗﺎﻋﺪهاي از ﻗﻮاﻋﺪي ﻛﻪ آﻧﻬﺎ وﺿﻊ ﻛﺮده اﻧـﺪ اﻧﻜـﺎر ﻛﻨـﺪ ﻣﺒﺘـﺪع ﻣﺤﺴـﻮب‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ آن ﻗﺎﻋﺪه را ﻧﻔﻬﻤﺪ و ﻧﺪاﻧﺪ ﻣﻨﺒﻊ آن ﻗﺎﻋﺪه ﻛﺪام اﺳﺖ ‪ ،‬اﻳﻦ ﺧﻮدش‬
‫ﺗﻘﻠﻴﺪ ﻣﺤﺾ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺘﻴﺠﻪي اﻗﻮال اﻳﻨﻬﺎ ﺳـﺮ ﺑـﻪ ﺗﻜﻔﻴـﺮ ﻛﺴـﺎﻧﻲ ﻛﺸـﻴﺪه ﻛـﻪ در‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧﺪا از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﺗﻘﻠﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و ﻗﻮل ﺑﻪ ﺻﺤﺖ اﻳﻤﺎن ﻛﺴـﺎﻧﻴﻜﻪ از‬
‫آﻧﻬﺎ ﺗﻘﻠﻴﺪ ﻣﻲ ﻛﻨﻨﺪ ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻛﺎﻓﻲ اﺳﺖ ﺑﺮاي ﮔﻤﺮاﻫﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪان ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪاي«‬

‫‪1‬‬

‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ »‪ «/‬ـ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺤﺚ از اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ـ ﮔﺎﻫﮕﺎﻫﻲ ﻛـﻼم اﻫـﻞ ﻋﻠـﻢ را‬
‫ﻧﻘﻞ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ ‪ ،‬ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ را ﺗﺨﻄﺌﻪ ﻛﺮده اﻧـﺪ و روش آﻧﻬـﺎ را ﺑـﺪﻋﺖآﻣﻴـﺰ‬
‫داﻧﺴﺘﻪ و ﻧﻈﺮﻳﺎت آﻧﻬﺎ را ﮔﻤﺮاﻫﻲ و اﻧﺤﺮاﻓﻲ ﺗﻠﻘﻲ ﻛﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﻫﻤـﻪي اﻳﻨﻬـﺎ در ﻗﺎﻟـﺐ‬
‫اﻗﺮار و اﺑﺮاز رﺿﺎﻳﺖ ﺑﻮده‪ ،‬ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻛﺮدﻳﻢ ﺗﺼـﺮﻳﺢ ﻧﻤـﻮده ﻳﻌﻨـﻲ‬
‫دﺳﺖ ﺑﻜﺎر ﺷﺪن ﺟﻬﺖ رد اﻳﻦ ﻃﺮﻳﻘﺔ ﺳﺎﺧﺘﮕﻲ و ﺑﻴﺎن ﺗﻨـﺎﻗﺾﮔـﻮﻳﻲ اﻫـﻞ آن‪.‬‬
‫ﺧﻼﺻﻪ‪ ،‬اﻳﻨﻜﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد از ﻋﻮام درﺧﻮاﺳﺖ ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮ ﻧﻤﻲ ﺷﻮد‪ ،‬ﻗﻄﻌـﺎً از آن‬
‫ﻻزم ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ اوﻟﻴﻦ واﺟﺒﺎت ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳـﺖ‪ ،‬و دﻟﻴـﻞ ﺑـﺮ آن اﻳـﻦ اﺳـﺖ‬
‫ﻣﻠﺘﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﺑﻪ ﺳﻮي آﻧﻬﺎ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﺪه اﻧﺪ ﻣـﺆﻣﻦ ﻧﺒـﻮده اﻧـﺪ ‪ ،‬ﻫﻨﮕـﺎﻣﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﺳﻮي اﷲ دﻋﻮت ﻧﻤﻮده و آﻧﻬﺎ را ﺑـﻪ ﭼﻴـﺰي ﺟـﺰ اﻋﺘﻘـﺎد ﺟـﺎزم ـ‬
‫ﺑﺪون ﻧﻈﺮ ـ ﻣﻜﻠﻒ ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﻛﻠﻴﺪ داﺧﻞ ﺷـﺪن آﻧﻬـﺎ در دﻳـﻦ‪،‬‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ ،‬و در ﻧﺘﻴﺠﻪ اﻳﻦ ﻗﻮل ﻛﻪ اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮ اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﻫﻴﭻ ﻣﻌﻨﺎﻳﻲ ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ اﺻﻼً واﺟﺐ داﻧﺴﺘﻦ ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ اﻳﺠﺎب ﻛﻠـﻲ‬
‫و ﻋﺎم ﻣﻌﻨﻲ ﻧﺪارد‪ 2‬زﻳﺮا وﻇﻴﻔﻪ رﺳﻮﻻن ـ درود و ﺳﻼم ﺧﺪا ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﺑﺎد ــ ﻫـﺪاﻳﺖ و‬
‫‪ . 1‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج‪ 28‬ص‪125‬‬
‫‪ . 2‬در اﻳﻨﺠﺎ ﻣﺴﺌﻠﻪاي ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻢ وﺟﻮد دارد و آن اﻳﻨﺴﺖ ﻛﻪ ﻧﻈﺮ وﺗﻔﻜﺮي ﻛﻪ در ﻧﺼﻮص ﺷﺮﻋﻲ‬
‫آﻣﺪه اﺳﺖ ﻏﻴﺮ از آن ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ از آن ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﺳـﺘﺪﻻل‬
‫ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺼﻮص دﻟﻴﻠﻲ ﺑﺮاي ادﻋﺎي آﻧﻬﺎ ﻧﻤﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﭼﻪ ﻛﺴـﻲ ﻫﺴـﺖ اﻳﻨﻘـﺪر ﺟـﺮات‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﮕﻮﻳﺪ ﻧﺼﻮﺻﻲ ﻛﻪ اﻣﺮ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮ ﻣﻲ ﻛﻨﻨﺪ ﺗﻌﻄﻴﻞ ﺷﺪه اﻧﺪ و ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻋﻤﻞ‬
‫ﻧﺸﺪه ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ آﻣﺪﻧﺪ و ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﻋﻤﻞ ﻛﺮدن ﺑﺪاﻧﻬﺎ وادار ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬و در ﺗﻮﺿـﻴﺢ آن‬
‫ﻛﻴﻔﻴﺘﻲ ﻛﻪ از ﺧﻼل آن ﻧﻈﺮ و ﺑﺮرﺳﻲ ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬آﻧﻬﻢ ﺑﺎ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻣﻌﻴﻨﻲ ﻛﻪ آن را ﺳـﺎﺧﺘﻪ‬
‫و ﭘﺮداﺧﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬زﺣﻤﺖ ﻛﺸﻴﺪهاﻧﺪ‪ ،‬و ﭘﻴﺶ از اﻳﻦ ﻫﻴﭻ ﻛﺴﻲ از ﻣﻴـﺎن اﻣـﺖ ﻧﻴﺎﻣـﺪه ﺗـﺎ ﺑـﻪ اﻳـﻦ‬
‫ﻧﺼﻮص ﻋﻤﻞ ﻛﻨﺪ ؟!‬

‫﴿‪﴾179‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻣﺮدم اﺳﺖ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺣﻖ‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﺮﮔـﺎه ﻣـﺮدم از ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮان اﻃﺎﻋـﺖ ﻛﻨﻨـﺪ و‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻮرد ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻗﺮار ﺑﮕﻴﺮد در ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻫﺪﻓﻲ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ آن ﻓﺮﺳﺘﺎده‬
‫ﺷﺪه اﻧﺪ ﺗﺤﻘﻖ ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.1‬‬
‫و ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻋﻮام ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮ ـ ﺑﻌﻨﻮان واﺟـﺐ اول ـ ﻣﻠـﺰم ﺳـﺎﺧﺘﻪ‬
‫ﺿﺮورﺗﺎً ﻋﻮام را ﺗﻜﻔﻴﺮ ﻛﺮده ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻪ آن ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻗﺮار دادن ﻧﻈـﺮ و ﺗﻔﻜـﺮ‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻛﻠﻴﺪ داﺧﻞ ﺷﺪن ﺑﻪ دﻳﻦ ﻟﺰوﻣﺎً اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ را ﺑﺪﺳﺖ ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑـﻪ‬
‫اﻳﻦ ﺷﺮط ﺗﺤﻘﻖ ﻧﺒﺨﺸﺪ داﺧﻞ دﻳﻦ اﷲ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ درِ دﻳﻦ را ﻫﻢ ﻧﺰده اﺳﺖ‪ ،‬و‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ داﺧﻞ دﻳﻦ ﻣﻲﺷﻮد در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ آن ﺷﺮط را ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ دروازه ورود ﺑﻪ دﻳﻦ اﺳﺖ‬
‫ﺗﺤﻘﻖ ﻧﺒﺨﺸﻴﺪه اﺳﺖ؟‬
‫دﻟﻴﻠﻲ واﺿﺤﺘﺮ ﺑﺮ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻗﺒﻼ ذﻛـﺮ ﻛـﺮدﻳﻢ وﺟـﻮد ﻧـﺪارد از اﻳﻨﻜـﻪ ﺑﺮﺧـﻲ از‬
‫آﻧﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮ را واﺟﺐ داﻧﺴﺘﻪ اﻧﺪ ﺑﻪ ادﻋـﺎي ﺗﺤﻘـﻖ ﻧﺒﺨﺸـﻴﺪن ﺑـﻪ اوﻟـﻴﻦ‬
‫واﺟﺐ‪ ،‬ﺗﻜﻔﻴﺮ ﻋﻮام از اﻗﻮال آﻧﻬﺎ ﺑﺪون ﺷﻚ ﻻزم ﻣﻲآﻳﺪ‪ 2‬و اﷲ اﻟﻤﺴﺘﻌﺎن‪.‬‬

‫‪ . 1‬اﻣﺎم ﻓﺨﺮ اﻟﺪﻳﻦ رازي و ﺣﻠﻴﻤﻲ ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮده اﻧﺪ ﻛﻪ ﺣﻜﻤﺖ از آﻓـﺮﻳﻨﺶ ﺑﻨـﺪﮔﺎن ﺗﻨﻬـﺎ ﻋﺒـﺎدت‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ ‪ ،‬رازي ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ در ﺗﻔﺴﻴﺮش ج‪ 17‬ص‪ 64‬آﻣﺪه ﮔﻔﺘﻪ »ﺣﻜﻤﺖ اﺻﻠﻲ از اﻳﺠﺎد و‬
‫ﺧﻠﻖ ﻣﺮدم ﺗﻨﻬﺎ ﻋﺒﻮدﻳﺖ اﺳﺖ« و ﺣﻠﻴﻤﻲ در اﻟﻤﻨﻬﺎج ج‪ 2‬ص‪ 297‬ﮔﻔﺘﻪ ‪ » :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﺶ‬
‫را ﺧﻠﻖ ﻛﺮده ﺗﺎ اورا ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻛﻨﻨﺪ« و ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﺣﻜﻤﺖ از ﺧﻠـﻖ ﺑﻨـﺪﮔﺎن ﻋﺒﻮدﻳـﺖ اﺳـﺖ ﭘـﺲ‬
‫اوﻟﻴﻦ واﺟﺐ ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﻫﻤﺎن ﻋﺒﻮدﻳﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ . 2‬ﺗﻮﺿﻴﺢ آن در ﻛﻼم اﺷﻌﺮي و ﺟﻮﻳﻨﻲ ﻗﺒﻼ ﮔﺬﺷﺖ و ﻧﻴﺰ در ﻛﻼم ﻗﺮﻃﺒﻲ ﮔﺬﺷﺖ ﻛﻪ ﺑﺮﺧـﻲ از‬
‫آﻧﻬﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻧﻈﺮ و ﺗﻔﻜﺮ اﺻﺮار ورزﻳـﺪه اﻧـﺪ ﻫـﺮ ﭼﻨـﺪ ﻣﻨﺠـﺮ ﺑـﻪ ﺗﻜﻔﻴـﺮ ﮔﺬﺷـﺘﮕﺎن و‬
‫اﺟﺪادش ﺷﻮد ‪ ،‬از ﻣﻌﺮوﻓﺘﺮﻳﻦ ﻣﺪاﻓﻌﺎن اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ اﺑﻮ اﻟﻬﺎﺷﻢ ﺟﺒﺎﺋﻲ ﻣﻌﺘﺰﻟﻲ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻓﺼﻞ دوم‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ‬
‫و در آن دو ﻣﺒﺤﺚ وﺟﻮد دارد‪:‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬اﻗﺮار ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم ‪ :‬اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻳﻜﺘﺎﭘﺮﺳﺘﻲ در ﻋﺒﺎدت‪ ،‬ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ ﺗﻮﺣﻴـﺪ‬
‫ﻣﻌﺮﻓﺖ و ﺷﻨﺎﺧﺖ‬

‫ﻣﻘﺪﻣﻪ‬
‫در ﻓﺼﻞ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻴﺎن ﻣﻌﻨﻲ ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﺷﺮوط و او‪‬ﻟﻴﺖ آن ﮔﺬﺷﺖ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺣﻮل ﺧﺪا در‬
‫اﻳﻦ ﻓﺼﻞ ـ از ﻻﺑﻼي ﮔﻔﺘﺎر ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻣﺬﻫﺐ ـ ﺣﻘﻴﻘﺖ آن اﻳﻤﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ‬

‫ﺳــﺒﺤﺎن ﺑــﻪ اﻫــﻞ ﻛﻔــﺮ در ﭼﻨــﻴﻦ ﮔﻔﺘــﻪاي‪ ^  ] \ [ Z Y) :‬‬
‫_(‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬و اﻛﺜﺮ آﻧﺎن ﻛﻪ ﻣﺪﻋﻲ اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﺪا ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻣﺸﺮك ﻣﻲ ﺑﺎﺷـﻨﺪ‪] «.‬ﻳﻮﺳـﻒ‪ :‬آﻳـﻪ‬
‫‪[106‬‬

‫ﻧﺴﺒﺖ داده‪ ،‬و اﷲ ﺗﻌﺎﻟﻲ آن را از زﺑـﺎن آﻧﻬـﺎ آﻧﻬـﺎ ﺑﻴـﺎن داﺷـﺘﻪ‪ s r q) :‬‬
‫‪] (v u  t‬دﺧﺎن‪ :‬آﻳﻪ ‪[12‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﭘﺮوردﮔﺎرا ﻋﺬاب را از ﻣﺎ ﺑﺮﻃﺮف ﮔﺮدان ﻣﺎ اﻳﻤﺎن آورده اﻳﻢ«‬

‫ﺑﻴﺎن ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﺮد‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺳﺒﺤﺎن آﻧﺮا در ﺟﻮاﺑﻬﺎي آﻧﻬﺎ ﻛﻪ ﺑﻴـﺎﻧﮕﺮ اﻳﻤـﺎن‬
‫آﻧﻬﺎﺳﺖ‪ ،‬ـﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ درﺑﺎرة اﻣﻮر رﺑﻮﻳﺖ ﻣﻮرد ﺳﻮال ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ ـ آﺷﻜﺎر ﻧﻤﻮده‪،‬‬
‫ﺑﻪ اﺿﺎﻓﺔ ﺗﻮﺻﻴﻔﻲ ﻛﻪ از ﺣﺎل آﻧﻬﺎ ﺑﻌﻤﻞ آورده اﺳﺖ آﻧﻬﻢ وﻗﺘﻲ ﻛﻪ در ﻫﻨﮕـﺎم ﺑـﺮوز‬
‫ﺳﺨﺘﻲﻫﺎ و ﺑﻼﻫﺎ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ دﻳﻦ را ﺑﺮاي او ﺧﺎﻟﺺ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ او ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﮔﻔﺘﺎر ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻣﺬﻫﺐ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨـﻪ ﻣـﻲﺗﻮاﻧـﺪ در دو ﻣﺒﺤـﺚ زﻳـﺮ ﺟـﺪا و‬
‫ﻣﺴﺘﻘﻞ ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬اﻗﺮار ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ]=رﺑﻮﺑﻴﺖ[‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻋﺒﺎدت ﺑﻮﺳﻴﻠﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ‬

‫ﻣﺒﺤﺚ اول‬
‫اﻗﺮار ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ]=رﺑﻮﺑﻴﺖ[‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻨﺪﮔﺎن را آﻓﺮﻳﺪ‪ ،‬آﻧﻬﺎ ﺑﺮ ﺷﻨﺎﺧﺖ و اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﻮدش ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان‬
‫ﭘﺮوردﮔﺎر و ﺧﺎﻟﻖ آﻓﺮﻳﺪ‪ 1‬ﭘﺲ آﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﻫﻤﺔ ﻃﻮاﻳﻔﺸـﺎن‪ ،‬ﺑـﻪ ﮔﻮﻧـﻪاي درآﻣﺪﻧـﺪ ﻛـﻪ در‬
‫اﻣﺘﺪاد زﻣﺎنﻫﺎ و در ﻃﻮل ﻗﺮون‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮوردﮔﺎر ﻋﻈﻴﻢ اﻗﺮار و اﻋﺘﺮاف ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﺟﺰ ﮔﺮوه ﻧﺎﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﺑﻪ آن اﻋﺘﻤﺎد ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬و ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ آن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻘﺾ ﻛﻨﻨﺪه اﻳﻦ‬

‫اﺟﺘﻤﺎع ﺑﺰرگ ﻣﺤﺴﻮب ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ 2‬اﺋﻤﻪي ﺑﺰرﮔﻮار ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻣﺬﻫﺐ ﺑﻴﺎن ﻛﺮده اﻧـﺪ ﻛـﻪ‬
‫اﻳﻦ اﻳﻤﺎن ﺿﺮوري از ﻓﻄﺮت و ﺳﺮﺷﺘﻲ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﺶ را ﺑﺮ آن آﻓﺮﻳﺪه‪ ،‬ﻧﺸﺎت‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬و ﻫﻴﭻ ﻛـﺲ در ﻣﻴـﺎن ﺑﻨـﺪﮔﺎن از آن ﻓﻄـﺮت و ﺳﺮﺷـﺖ ﻣﺘﻔﻜـﻚ و ﺟـﺪا‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻦ ﻧـﻮع از اﻳﻤـﺎن در اﺣﻜـﺎم دﻧﻴـﻮي ﻣـﻮرد اﻋﺘﻤـﺎد واﻗـﻊ‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬و ﺗﻨﻬﺎ آن اﻳﻤﺎن اﺧﺘﻴﺎري و داوﻃﻠﺒﺎﻧﻪاي ﻛﻪ ﺑﻨﺪه ﺑﻌﺪ از ﺑﻠﻮغ و ﻛﺎﻣﻞ ﺷـﺪن‬
‫ﻋﻘﻠﺶ‪ ،‬آن را ﻣﻲﭘﺴﻨﺪد و ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎد واﻗﻊ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺧﻄﺎﺑﻲ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺤﺚ از ﺣـﺪﻳﺚ »ﻣﺎ ﻣـﻦ ﻣﻮﻟـﻮد اﻻ ﻳﻮﻟـﺪ ﻋﻠـﻲ‬

‫اﻟﻔﻄﺮه‪ ،‬ﻓﺎﺑﻮاه ﻳﻬﻮداﻧﻪ اوﻳﻤﺠﺴﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻛﻤﺎ ﺗﻨﺘﺞ اﻟﺒﻬﻴﻤﻪ ﺑﻬﻴﻤﺔ ﺟﻤﻌﺎء ﻫﻞ ﺗﺤﺴﻮن ﻓﻴﻬﺎ‬
‫ﻣﻦ ﺟﺪﻋﺎء«‬

‫‪3‬‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻫﻴﭻ ﻧﻮزادي ﻧﻴﺴﺖ ﻣﮕﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺮ ﻓﻄﺮت و ﭘﺎﻛﻲ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﭘﺪر و ﻣـﺎدرش‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ او را ﺑﺮ دﻳﻦ ﻳﻬﻮد ﻳﺎ ﻣﺠﻮﺳﻲ و آﺗﺶ ﭘﺮﺳﺖ ﺗﺮﺑﻴـﺖ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜـﻪ ﺣﻴـﻮان‬

‫‪ . 1‬ﻗﺘﺎده در اﻳﻦ ﺑﺎره ﻣﻲ ﮔﻮﻳﺪ » ﺧﻠﻖ ﻫﻤﮕﻲ اﻗﺮار و اﻋﺘﺮاف ﻣﻲ ﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﺮوردﮔﺎر آﻧﻬـﺎ‬
‫اﺳﺖ و ﺳﭙﺲ ﺑﻌﺪ از آن ﺷﺮﻳﻚ ﺑﺮاي ﺧﺪاوﻧﺪ ﻗﺮار ﻣﻲ دﻫﻨﺪ« ﺳﻴﻮﻃﻲ در اﻟﻤﻨﺜﻮر ج‪ 6‬ص‪476‬‬
‫اﻳﻦ ﻗﻮل را ﺑﻪ ﻋﺒﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﻴﺪ و اﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬز و اﺑﻦ اﺑﻲ ﺣﺎﺗﻢ ﻧﺴﺒﺖ داده اﺳﺖ‬
‫‪ .2‬اﻳﻦ ﮔﺮوه دﻫﺮﻳﻪ ﻳﺎ ﻣﺎدﻳﻮن ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻣﻴﺪ ﺧﺪا در آﻳﻨﺪه از آﻧﻬﺎ ﺑﺤﺚ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‬
‫‪ . 3‬ﺑﺨﺎري اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻟﻔﻆ در ﻛﺘﺎب اﻟﺘﻔﺴـﻴﺮ ج‪ 6‬ص‪ 20‬ﺗﻔﺴـﻴﺮ ﺳـﻮرهي روم ﺑـﺎب ﻻ‬
‫ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻟﺨﻠﻖ اﷲ رواﻳﺖ ﻛﺮده‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ در ﻛﺘﺎب اﻟﻘﺪر ج‪ 16‬ص‪ 207‬ﺑـﺎب ﻣﻌﻨـﻲ ﻛـﻞ ﻣﻮﻟـﻮد‬
‫ﻳﻮﻟﺪ ﻋﻠﻲ اﻟﻔﻄﺮه ﺷﺒﻴﻪ رواﻳﺖ ﺑﺨﺎري رواﻳﺖ ﻛﺮده‪ ،‬و در ﻣﺴﻠﻢ زﻳﺎدهي ﻣﻬﻢ و ﻗﺎﺑـﻞ ﺗـﻮﺟﻬﻲ‬
‫وﺟﻮد دارد و آن ﻛﻠﻤﻪ » و ﻳﺸﺮﻛﺎﻧﻪ « ‪ -‬ﻳﻌﻨﻲ واﻟﺪﻳﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ او را ﻣﺸﺮك ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ ،‬ﻣﺮاﺟﻌـﻪ‬
‫ﺷﻮد ﺑﻪ ﻛﻼم اﻫﻞ ﻋﻠﻢ در ﻣﻌﻨﻲ ﻓﻄﺮت در ﻛﺘﺎب ﻓﻄﺮﻳـﻪ اﻟﻤﻌﺮﻓـﻪ و ﻣﻮﻗـﻒ اﻟﻤﺘﻜﻠﻤـﻴﻦ ﻣﻨﻬـﺎ‬
‫ﺗﺎﻟﻴﻒ دﻛﺘﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ اﻟﻐﺎﻣﺪي‬

‫﴿ ‪﴾186‬‬

‫اﻗﺮار ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ]=رﺑﻮﺑﻴﺖ[‬

‫ﺳﺎﻟﻢ ﺣﻴﻮان ﺳﺎﻟﻢ را ﺑﻪ دﻧﻴﺎ ﻣﻲآورد آﻳﺎ در آن اﺣﺴﺎس ﻧﻘﺺ ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ«‪.‬‬

‫ﻗﻮل ﺑﻌﻀﻲ از اﻫﻞ ﻋﻠﻢ را ذﻛﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬و اﻳﻦ زﻣـﺎﻧﻲ ﺑـﻮده ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻋﻬـﺪ و‬
‫ﭘﻴﻤﺎن را از ﺑﻨﻲ آدم در ﭘﺸـﺖ اﺟـﺪادش ﮔﺮﻓﺘـﻪ و ﻓﺮﻣـﻮد‪(fe dcb) :‬‬
‫]اﻋﺮاف‪ :‬آﻳﻪ‪[172‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬آﻳﺎ ﻣﻦ ﭘﺮودرﮔﺎر ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺴﺘﻢ؟ ﮔﻔﺘﻨﺪ ﺑﻠﻪ ﺗﻮ ﭘﺮوردﮔﺎر ﻣﺎ ﻫﺴﺘﻲ‪«.‬‬

‫]‪ [1‬و اﻳﻦ ﻗﻮل را زﻳﺒﺎ ﻣﻲﺷﻤﺎرد و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ »اﻳﻤﺎن ﻓﻄـﺮي در‬
‫اﺣﻜﺎم دﻧﻴﺎ ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ آن اﻳﻤﺎن ﺷﺮﻋﻲاي ﻣﻌﺘﺒﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻮﺳﻴﻠﺔ اراده و ﻋﻤﻞ‬
‫ﻛﺴﺐ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﭘﺪر و ﻣﺎدرش ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫او را ﻳﻬﻮدي ﻳﺎ ﻣﺴﻴﺤﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ؟ اﻳﻦ ﻧﻮزاد ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻨﻜﻪ اﻳﻤﺎن ﻓﻄﺮي در او ﻣﻮﺟﻮد‬
‫اﺳﺖ ﺑﻪ ﺣﻜﻢ آن ﭘﺪر و ﻣﺎدر ﻛﺎﻓﺮ ﺑﺮاي او ﺣﻜﻢ ﻣﻲﺷﻮد‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫و ﺧﻄﺎﺑﻲ اﻗﻮال دﻳﮕﺮي را در ﻣﻌﻨﻲ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ‪ ،‬ﺳـﭙﺲ در ﺑﻴـﺎن ﻣﻌﻨـﻲ‬
‫اﻳﻦ ﻗﺴﻤﺖ از ﺣﺪﻳﺚ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﻛﻤﺎ ﺗﻨﺘﺞ اﻟﺒﻬﻴﻤﻪ ﺑﻬﻴﻤﻪ ﺟﻤﻌﺎ« و ﻳﺎ ﻗﻮل ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫)ص( ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﻣﻦ ﺑﻬﻴﻤﺔ ﺟﻤﻌﺎء«‪ 2‬ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﺟﻤﻌﺎء ﺳﺎﻟﻢ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻳﻦ ﺑﻬﻴﻤـﻪ ﺑـﻪ‬
‫اﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺎم ﻧﺎﻣﻴﺪه ﺷﺪه ﻛﻪ ﺗﻤﺎم اﻋﻀﺎي آن ﺳﺎﻟﻢ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺣﻴـﻮان‬
‫از اﺑﺘﺪا ﻛﻪ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﻣﻲ ﺷﻮد از ﻗﻄﻊ ﺑﻴﻨﻲ و ﮔﻮش و ﺑﻘﻴﻪ ﻋﻴﻮب ﺳﺎﻟﻢ اﺳـﺖ‪ ،‬ﺗـﺎ اﻳﻨﻜـﻪ‬
‫ﺻﺎﺣﺐ ﺣﻴﻮان اﻳﻦ ﻧﻘﺼﻬﺎ را در آن ﺣﻴﻮان ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآورد‪ ،‬ﻛﻮدك ﻫﻢ ﻫﻤﻴﻦﻃـﻮر‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬اﺑﺘﺪا ﻛﻪ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﻣﻲﺷﻮد ﺑﺮ ﺳﺮﺷﺖ ﭘﺎﻛﺶ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﻣﻲﺷﻮد و اﮔﺮ ﻛﻮدك ﺑـﻪ ﺳـﺮ‬
‫آن ﻓﻄﺮت واﻧﻬﺎده ﺷﻮد‪ .‬از اﻳﻦ آﻓﺎت ﺳﺎﻟﻢ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬اﻣ‪‬ﺎ واﻟـﺪﻳﻦ ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﻛـﻪ ﻛﻔـﺮ را‬
‫ﺑﺮاي وي زﻳﺒﺎ ﺟﻠﻮه ﻣﻲدﻫﻨﺪ و ﻛﻔﺮ را ﺑﻪ وي ﺗﺤﻤﻴﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻦ ﻣﻲﮔـﻮﻳﻢ‪] :‬ﻳﻌﻨـﻲ‬
‫ﺧﻄﺎﺑﻲ[ در اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﭼﻴﺰي وﺟﻮد ﻧﺪارد ﻛﻪ ﺣﻜﻢ اﻳﻤﺎن را ﺑﺮاي آن ﻧﻮزاد واﺟـﺐ‬
‫ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ ﺻﺮﻓﺎً ﺛﻨﺎ و ﺗﻌﺮﻳﻒ اﻳﻦ دﻳﻦ اﺳـﺖ‪ ،‬و ﺑﻴـﺎﻧﮕﺮ ﺟﺎﻳﮕـﺎه آن در ﻋﻘـﻞﻫـﺎ و‬

‫‪ . 1‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺴﻨﻦ ج‪ 4‬ص‪299‬‬
‫‪ . 2‬اﻳﻦ ﻳﻜﻲ از اﻟﻔﺎظ ﺣﺪﻳﺚ اﺳﺖ »ﻛﻤﺎ ﺗﻨﺎﺗﺞ اﻻﺑﻞ ﻣﻦ ﺑﻬﻴﻤﺔ ﺟﻤﻌﺎء« اﻣﺎم ﻣﺎﻟﻚ آﻧﺮا در ﻛﺘـﺎب‬
‫ﻣﻮﻃﺎ ج‪ 1‬ص‪ 241‬رواﻳﺖ ﻛﺮده ‪ ،‬و اﺑﻮداود از ﻃﺮﻳﻖ ﻗﻌﻨﺒﻲ از اﻣﺎم ﻣﺎﻟﻚ ﺑﻪ اﻳـﻦ ﻟﻔـﻆ رواﻳـﺖ‬
‫ﻛﺮده ﻧﮕﺎه‪ :‬ﺳﻨﻦ اﺑﻲ داود ج‪ 5‬ص‪86‬ـ‪ 87‬ﺣﺪﻳﺚ ﺷﻤﺎره ‪4714‬‬

‫﴿‪﴾187‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ زﻳﺒﺎي آن در دلﻫﺎ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺧﻄﺎﺑﻲ ﺑﻴﺎن ﻧﻤﻮده ﻛﻪ اﻳﻤﺎن ﻓﻄﺮي از آن ﻋﻬﺪ و ﭘﻴﻤﺎن ﺑﺰرﮔﻲ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ از ﺑﻨـﻲ‬
‫آدم ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻧﺸﺎت ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﭘﺲ ﻛﻮدك ﺑﻪ ﺳﺒﺐ آن اﻳﻤﺎن ﻓﻄﺮي ﺑﺮ اﻳﻤﺎن ﺑﻪ رﺑﻮﺑﻴـﺖ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﻠﻖ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﮔﺮ آن ﻛﻮدك را ﺑﻪ ﺣﺎل ﺧﻮدش واﮔﺬارﻳﻢ و از ﺗـﺄﺛﻴﺮاﺗﻲ ﻛـﻪ‬
‫او را از ﺣﻖ ﻣﻨﺤﺮف ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺳﺎﻟﻢ ﺑﻤﺎﻧﺪ‪ ،‬از ﻣﺬاﻫﺐ ﻣﻨﺤﺮف ﻧﺠﺎت ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑـﻪ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻤﺎن ﻓﻄﺮي در اﺣﻜﺎم دﻧﻴﻮي ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫]‪ [2‬اﻣﺎ اﺑﻮ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﺻﺤﻴﺢ ﻓﻄﺮت اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ »ﻫﺮ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ‬
‫ﻣﺘﻮﻟﺪ ﻣﻲﺷﻮد ﻫﺮﮔﺎه از او ﺳﻮال ﺷﻮد ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﺗﻮ را آﻓﺮﻳﺪه؟ در ﺟﻮاب ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪:‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻦ را آﻓﺮﻳﺪه اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ آن ﻣﻌﺮﻓﺖ و ﺷـﻨﺎﺧﺘﻲ ﻛـﻪ در اﺻـﻞ ﺧﻠﻘـﺖ‬
‫اﻧﺴﺎن وﺟﻮد دارد‪ ،‬اﺑﻮ ﻋﺒﻴﺪ ﻫﺮوي‪ 2‬ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬و آن ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻏﺮﻳﺰي و ﻃﺒﻴﻌﻲ اﺳﺖ‪ ،‬و در‬

‫ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪](ÇÆ Å Ä Ã Â) :‬زﺧﺰف‪ :‬آﻳﻪ‪[87‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اﮔﺮ از آﻧﻬﺎ ﺳﺆال ﻣﻲﻛﺮدي ﭼﻪ ﻛﺴﻲ آﻧﻬﺎ را ﺧﻠﻖ ﻧﻤﻮده ﺑﻪ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ اﷲ«‬

‫ﺑﻪ آن اﺻﻞ اﺷﺎره ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﺎ اﻳﻦ ﻣﻘﺪار‪ ،‬اﻳﻤﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑـﻪ آن دﺳـﺘﻮر داده ﺷـﺪه‬
‫اﺳﺖ ﺣﺎﺻﻞ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻣﺮدم ﺑﺮ اﻳﻦ ﻓﻄﺮت و ﺳﺮﺷﺖ ﺧﻠﻖ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬و اﻣـﺎ ﺣﻘﻴﻘـﺖ‬
‫اﻳﻤﺎن و ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻛﻔﺮ ﺑﻨﺎ ﺑﺮ آﻧﭽﻪ در ﻛﺘﺎب و ﺳﻨﺖ آﻣﺪه اﺳﺖ ﻣﺮدم در ﻣﻘﺎﺑﻞ آن‪ ،‬ﺑـﺮ‬
‫دو ﻗﺴﻤﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ«‬

‫‪3‬‬

‫]‪ [3‬و ﻧﻴﺰ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﻫﺮ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﻏﺮﻳـﺰهي‪ ،‬ﺧـﻮدش ﻣﺮاﺟﻌـﻪ ﻛﻨـﺪ ﺧـﺎﻟﻘﺶ را‬

‫ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ ﻛـﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ ¬ « ª ©) :‬‬
‫‪ . 1‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺴﻨﻦ ج‪ 4‬ص‪ ، 301‬و ﻧﻴﺰ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد ﺑﻪ ﻛﺘﺎب اﻋﻼم اﻟﺤـﺪﻳﺚ ج‪ 1‬ص‪، 717 – 716‬‬
‫در آﻧﺠﺎ ﻣﻮﺿﻮع را ﺑﻪ ﻛﺘﺎب ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺴﻨﻦ ارﺟﺎع داده و ﮔﻔﺘﻪ ﻛﻪ او درﺑﺎرهي اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻛﺘـﺎب‬
‫ﻣﺴﺘﻘﻠﻲ را ﺗﺎﻟﻴﻒ ﻛﺮده و در آﻧﺠﺎ ﺑﻪ ﺗﻔﺼﻴﻞ ﻣﻮﺿﻮع را ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﺮده اﺳﺖ‬
‫‪ . 2‬او اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻫﺮوي ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻣـﺬﻫﺐ و ﻟﻐـﻮي ﻣـﻲﺑﺎﺷـﺪ و او ﻣﻮﻟـﻒ ﻛﺘـﺎب‬
‫ﻣﻌﺮوف »اﻟﻐﺮﻳﺒﻴﻦ« ﻣﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﻟﻐﺖ و ادﺑﻴﺎت را از ازﻫﺮي ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬اﻣﺎم اﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن ﺻـﺎﺑﻮﻧﻲ از‬
‫او رواﻳﺖ ﻛﺮده‪ ،‬در ﺳﺎل ‪ 401‬دار ﻓﺎﻧﻲ را وداع ﮔﻔﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺮاي آﮔﺎﻫﻲ ﺑﻴﺸـﺘﺮ از ﺷـﺮح زﻧـﺪﮔﻲ او‬
‫ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد ﺑﻪ ﻛﺘﺎب اﻟﺴﻴﺮ ذﻫﺒﻲ ج‪ 17‬ص‪146‬ـ‪ ،147‬و ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ اﻟﺼﻼح ج‪ 1‬ص‪ ، 402‬و‬
‫ﻃﺒﻘﺎت ﺳﺒﻜﻲ ج‪ 4‬ص‪.85–84‬‬
‫‪ . 3‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ ج‪ 4‬ص‪.210‬‬

‫اﻗﺮار ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ]=رﺑﻮﺑﻴﺖ[‬

‫﴿ ‪﴾188‬‬

‫®¯(]روم‪ :‬آﻳﻪ ‪[30‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اﻳﻦ ﺳﺮﺷﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺮدﻣﺎن را ﺑﺮ آن ﺳﺮﺷﺘﻪ«‪.‬‬

‫و اﷲﺗﻌـــــﺎﻟﻲ ﻓﺮﻣـــــﻮده‪([Z Y X W V U T S) :‬‬
‫]ﻋﻨﻜﺒﻮت‪ :‬آﻳﻪ ‪[65‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ ﻣﺸﺮﻛﺎن ﺳﻮار ﻛﺸﺘﻲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﺧﺎﻟﺼﺎﻧﻪ و ﺻﺎدﻗﺎﻧﻪ ﺧﺪاي را ﺑﻪ ﻓﺮﻳـﺎد‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨﺪ«‪.‬‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‪ ،‬زﻣﺎﻧﻴﻜﻪ ﺣﺎﻟﺖ ﺿﺮورت و ﻧﻴﺎز ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ دﺳـﺖ داد‪ ،‬و از اﺳـﺒﺎب ﺧﻠـﻖ‬
‫ﻗﻄﻊ اﻣﻴﺪ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ ﺗﻌﻠﻖ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺴﻲ ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﺎﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻌﺮﻓـﺖ ﻏﺮﻳـﺰي‬
‫در آﻧﻬﺎ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻣﺎ آن ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻣﻔﻴﺪ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬و ﺗﻨﻬﺎ ﺷـﻨﺎﺧﺘﻲ ﻣﻔﻴـﺪ اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫اﻧﺴﺎن آﻧﺮا ﻛﺴﺐ ﻧﻤﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺮدم را ﺑﺮ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻏﺮﻳﺰي آﻓﺮﻳﺪه اﺳﺖ‪،‬‬
‫و ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻛﺴﺒﻲ را از آﻧﻬﺎ ﺧﻮاﺳﺘﺎر ﺷﺪه‪ ،‬و ﺧﺪاوﻧﺪ ﺛﻮاب و ﻋﻘﺎب را ﺑـﺮ ﻛﺴـﺐ و‬
‫ﺗﺮك آن ﺑﺴﺘﻪ اﺳﺖ«‬

‫‪1‬‬

‫اﻳﻦ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻏﺮﻳﺰي ﻫﻤﺎن ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن را ﺑﻪ آن ﺗﻮﺣﻴﺪي ﻛﻪ در ﺳﺮﺷﺖ‬
‫او ﻛﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻫﺪاﻳﺖ و راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻬﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳـﻤﻌﺎﻧﻲ‬
‫ﺑﺎ آﻳﺎﺗﻲ ﻛﻪ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ رﺑﻮﺑﻴﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺳﺒﺤﺎن ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﺑـﺮاي آن دﻟﻴـﻞ آورده‪ ،‬و ﺑﻴـﺎن‬
‫ﻛﺮده ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﺮﻓﺖ ]ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻓﻄﺮي[ ﺣﺘﻲ در ﻛﺎﻓﺮان ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻲﺷﻮد ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ دﭼﺎر‬
‫ﻣﺼﻴﺒﺖ و ﺳﺨﺘﻲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻟﺬا ﺛﻮاب و ﻋﻘﺎب ﻓﻘﻂ ﺑﺮ آن ﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺗﻌﻠﻖ ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛـﻪ‬
‫ﻋﺒﺪ ﻛﺴﺐ ﻧﻤﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫]‪ [4‬اﻣﺎ ﺑﻐﻮي ﻣﻌﻨﻲ )© ( ﻛﻪ در آﻳﻪي ﺳﻮرهي روم آﻣﺪه را اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ اﻧﺘﺨـﺎب‬
‫ﻧﻤﻮده ﻛﻪ ) ©( ﻳﻌﻨﻲ دﻳﻦ ﺧﺪا ﻛﻪ اﺳﻼم ﻣﻲﺑﺎﺷـﺪ‪(¯® ¬ « ) :‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺮدم را ﺑﺮ آن ﻓﻄﺮت آﻓﺮﻳﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫و ﻣﻌﻨﻲ ﻗﻮل ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( را ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﻳﻮﻟﺪ ﻋﻠﻲ اﻟﻔﻄﺮه« اﻳﻨﮕﻮﻧـﻪ اﺧﺘﻴـﺎر و‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﻮده اﺳﺖ »ﻳﻌﻨﻲ ﻫﻤﺎن ﻋﻬﺪ و ﭘﻴﻤﺎﻧﻴﻜﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻗﻮﻟﺶ از آﻧﻬﺎ ﮔﺮﻓﺘﻪ‪:‬‬
‫‪ . 1‬ﻗﻮام اﻟﺴﻨﻪ ﺷﺎﮔﺮد ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ را در ﻛﺘﺎب اﻟﺤﺠﻪ ﻓﻲ ﺑﻴﺎن اﻟﺤﺠﻪ ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳـﺖ‪ .‬ج‪2‬‬
‫ص ‪40‬ـ‪.41‬‬

‫﴿‪﴾189‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺴﺖ‪ِ ‬ﺑﻜﻢ‪ْ ‬ﻗﺎَ ُﻟﻮا ‪‬ﺑﻠﻲ( و ﻫﺮ ﻧﻮزادي ﻛﻪ در دﻧﻴﺎ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﻣـﻲﺷـﻮد ﺑـﺮ اﻳـﻦ اﻗـﺮار و‬
‫)اَ َﻟ ‪‬‬
‫اﻋﺘﺮاف ﻣﺘﻮﻟﺪ ﻣﻲﺷﻮد و اﻳﻦ ﻫﻤـﺎن ﺣﻨﻴﻔﻴـﺖ و ﭘـﺎﻛﻲاي اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺧﻠﻘـﺖ ﺑـﺮ آن‬
‫ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻏﻴﺮ او را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻛﻨﺪ«‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [5‬و ﺑﻐﻮي ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻛﻪ ﻫﺮ اﻧﺴﺎﻧﻲ »اﻋﺘﺮاف ﻣﻲ ﻛﻨﺪﻛـﻪ ﺻـﺎﻧﻊ و ﺗﺪﺑﻴﺮﻛﻨﻨـﺪهاي‬
‫دارد‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻏﻴﺮ آن ﺻﺎﻧﻊ و ﺧﺎﻟﻘﻲ را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻛﻨﺪﺑﻪ ﮔﻤﺎن اﻳﻨﻜﻪ او را ﺑﻪ ﺧﺎﻟﻘﺶ‬
‫ﻧﺰدﻳﻚ ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪ . . .‬و ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ـ ﻳﻌﻨﻲ ﻛﺴﺎﻧﻴﻜﻪ ﻏﻴﺮ ﺧـﺪا را ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان اوﻟﻴـﺎي ﺧـﻮد‬
‫ﺑﺮﮔﻔﺘﻨﺪـ )` ‪] (fe  d c b a‬زﻣﺮ‪ :‬آﻳﻪ ‪[3‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻣﺎ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ آﻧﻬﺎ را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﺎ را ﺑﻪ ﺧﺪا ﻧﺰدﻳﻚ ﻛﻨﻨﺪ«‪.‬‬

‫ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻧﺴﻴﺖ ﻛﻪ ﺗﺼﻮر ﺷﻮد در ﻛﻼم ﺑﻐﻮي ﺗﻨﺎﻗﻀـﻲ وﺟـﻮد دارد آن ﻫﻨﮕـﺎم ﻛـﻪ‬
‫آﻣﺪه ﻣﻌﻨﻲ ﻓﻄﺮت را در آﻳﻪي ﺳﻮرهي روم ﺑـﻪ دﻳـﻦ اﺳـﻼم ﻣﻌﻨـﻲ ﻛـﺮده اﺳـﺖ‪ ،‬در‬
‫ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ ﻣﻌﻨﺎي آن در ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺰﺑﻮر ﻋﻬﺪ و ﭘﻴﻤﺎن ﻣﺬﻛﻮر در )آﻳﻪ ‪ 172‬ﺳﻮرة اﻋـﺮاف(‬
‫اﺳﺖ‪ .‬زﻳﺮا اﻳﻦ ﻗﻮل دوم ﻗﻮل اوﻟﻲ را ﺟﺎﻣﺔ ﺗﺤﻘﻖ ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ در اﻳﻨﻜﻪ ﻫﺮ ﻛﺴـﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺘﻮﻟﺪ ﻣﻲﺷﻮد ﺑﺮ ﻫﻤﺎن ﻓﻄﺮت ﭘﺎﻛﻲ ﻛﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ و اﻋﺘﺮاف ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳـﺖ‪ ،‬ﻣﺘﻮﻟـﺪ‬
‫‪2‬‬

‫ﻣﻲﺷﻮد‬

‫]‪ [6‬اﺑﻦ اﻷﺛﻴﺮ‪ 3‬ﻣﻌﻨﻲ ﻓﻄﺮت را ﻛﻪ در ﺣﺪﻳﺚ ﻓـﻮق ذﻛـﺮ ﺷـﺪه اﻳﻨﮕﻮﻧـﻪ اﺧﺘﻴـﺎر و‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﻮده ﻛﻪ »ﻫﺮ ﻣﻮﻟﻮدي ﺑﺮ ﻳﻚ ﻧﻮع ﺳﺮﺷﺖ و ﻃﺒﻴﻌﺘـﻲ ﻣﺘﻮﻟـﺪ ﻣـﻲﺷـﻮد ﻛـﻪ‬
‫آﻣﺎدﮔﻲ ﭘﺬﻳﺮش دﻳﻦ را دارد اﮔﺮ آن ﻣﻮﻟﻮد را ﺑﻪ ﺳـﺮ آن وا ﮔـﺬارﻳﻢ زﻧـﺪﮔﻲاش ﺑـﺮ‬
‫ﻟﺰوﻣﻴﺖ و ﺣﺘﻤﻴﺖ آن اﺳﺘﻤﺮار ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬و از آن ﺟﺪا ﻧﺸﺪه ﺑﻪ ﻏﻴﺮ آن رو ﻧﻤﻲﻧﻤﺎﻳﺪ و‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻴﻜﻪ از آن ﻣﻨﺤﺮف ﺷﺪهاﻧﺪ آﻓﺘﻬـﺎي ﺑﺸـﺮي و ﺗﻘﻠﻴـﺪ دﻳﮕـﺮان آﻧﻬـﺎ را ﻣﻨﺤـﺮف‬

‫‪ . 1‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺴﻨﻦ ج‪ 6‬ص‪270 – 269‬‬
‫‪ . 2‬ﻧﮕﺎه‪ :‬ﺑﻪ ﻛﺘﺎب ﻓﻄﺮﻳﺔ اﻟﻤﻌﺮﻓﻪ ﺗﺎﻟﻴﻒ دﻛﺘﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ اﻟﻐﺎﻣﺪي ص ‪.195 – 193‬‬
‫‪ . 3‬او اﺑﻮ اﻟﺴﻌﺎدت ﻣﺒﺎرك ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺟﺰري‪ ،‬ﺳـﭙﺲ ﻣﻮﺻـﻠﻲ اﺳـﺖ ‪ ،‬دﻳـﻮان اﻧﺸـﺎ در‬
‫ﻣﻮﺻﻞ ﺑﻪ او ﺳﭙﺮده ﺷﺪه ‪ ،‬و ﺗﺎﻟﻴﻔﺎت زﻳـﺎدي دارد‪ ،‬و ﻣﻬﻤﺘـﺮﻳﻦ ﺗﺎﻟﻴﻔـﺎﺗﺶ ﻛﺘـﺎب اﻟﻨﻬﺎﻳـﻪ ﻓـﻲ‬
‫ﻏﺮﻳﺐ اﻟﺤﺪﻳﺚ و ﺟﺎﻣﻊ اﻻﺻﻮل و ﻏﻴﺮه ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺑﺮاي ﺷﺮح زﻧﺪﮔﻲ او ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد ﺑـﻪ ﻛﺘـﺎب‬
‫ﺳﻴﺮ ﺗﺄﻟﻴﻒ ذﻫﺒﻲ ج‪ 21‬ص‪ 491 – 488‬و ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ج‪ 2‬ص‪ 777‬و ﻃﺒﻘﺎت ﺳﺒﻜﻲ ج‪8‬‬
‫ص‪367 – 366‬‬

‫﴿ ‪﴾190‬‬

‫اﻗﺮار ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ]=رﺑﻮﺑﻴﺖ[‬

‫ﻛﺮدهاﻧﺪ«‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [7‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ ـ در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ در ﻣﺴﺌﻠﻪي اﻳﻤﺎن ﺑﺎ ﻣﺮﺟﺌـﻪ ﻣﻨﺎﻗﺸـﻪ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ ـ‬
‫ﻣﻲ ﮔﻮﻳﺪ »اﮔﺮ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﮔﺎﻫﻲ اوﻗﺎت ﻛﻔﺮي ﺑﻪ ﻛﻔﺮ دﻳﮕﺮي اﺿﺎﻓﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﺑﺪون اﻳﻨﻜـﻪ‬
‫اﻳﻤﺎن را ﺗﺮك ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ ﮔﻤﺎن ﻣﻴﻜﻨﺪ ﻛﻪ ﭘﺮوردﮔﺎر او ﺧﻮرﺷﻴﺪ اﺳﺖ ﺳﭙﺲ ﻣﺎه را ﺑﻪ‬
‫آن اﺿﺎﻓﻪ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﻛﻔﺮي را اﺿﺎﻓﻪ ﻛﺮده اﻣﺎ ﺑﺎ اﻳﻦ‪ ،‬اﻳﻤﺎﻧﻲ را ﺗـﺮك ﻧﻜـﺮده اﺳـﺖ‪ ،‬ﻣـﺎ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﺋﻴﻢ ﻣﺎ در ﻣﻮرد ﻛﺎﻓﺮي ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي اﻳﻤﺎن ﻧﺪارد از ﺷـﻤﺎ ﺳـﻮال ﻧﻜـﺮدﻳﻢ‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ درﺑﺎره ﻛﺴﻲ ﺳﻮال ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﮔﻤﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ ﭘﺮوردﮔﺎر او اﷲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺳـﭙﺲ ﮔﻔﺘـﻪ‬
‫ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻧﻴﺰ ﭘﺮوردﮔﺎر او اﺳﺖ‪ ،‬آﻳﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺨﺼﻲ اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ را ﺗـﺮك ﻛـﺮده و‬
‫اﻧﻜﺎر ﺧﺎﻟﻖ را ﻧﻜﺮده؟ اﻳﻤﺎن ﺗﻨﻬﺎ زﻣﺎﻧﻲ درﺳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﻔﺮ را ﺗﺮك ﻛﻨـﺪ‪ ،‬و ﺻـﺮﻓﺎً‬
‫وﻇﻴﻔﻪ آن ﺷﺨﺺ ﻧﻔﻲ ﺷﺮك اﺳـﺖ‪ ،‬و ﻻزم ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ اﻋﺘﺮاف ﻛﻨﺪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧـﺎﻟﻖ‬
‫او اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا او ﺑﻪ ﺧﺎﻟﻘﻴﺖ ﺧﺪا اﻋﺘﺮاف ﻣﻲﻛﻨﺪ«‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [8‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ ﺿﻤﻦ ﺑﻴﺎن آﻧﭽﻪ ﻛﻪ از اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﻧﻘﻞ ﻛﺮده داﻳﺮ ﺑﺮ ﺿـﺮورت‬
‫ﺧﻀﻮع و ﻋﺪم اﻗﺘﺼﺎر ﺑﺮ ﻣﺠﺮد ﺷﻨﺎﺧﺖ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪» :‬ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬دﻟﻴﻞ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ اﻧﺴﺎن‬
‫ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ اﻛﺘﻔﺎ ﻛﻨﺪ آن اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ درﺑـﺎرهي اﺑﻠـﻴﺲ ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪:‬‬
‫)‪] (ON M‬اﻋﺮاف‪ :‬آﻳﻪ ‪[12‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻣﻦ را از آﺗﺶ آﻓﺮﻳﺪهاي«‪.‬‬

‫و ﻳﺎ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪] (ëê é è) :‬ص‪ :‬آﻳﻪ ‪[82‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺷﻴﻄﺎن ﮔﻔﺖ ﺧﺪاوﻧﺪا ﺑﻪ ﻋﺰت ﺗﻮ ﻗﺴﻢ آﻧﻬﺎ را ﻣﻨﺤﺮف ﻣﻲﻛﻨﻢ«‪.‬‬

‫در اﻳﻦ آﻳﺎت ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﺒﺮ داده ﻛﻪ ﺷﻴﻄﺎن ﺣﻘﻴﻘﺘﺎً داﻧﺴﺘﻪ ﻛﻪ ﺧﺪا او را ﺧﻠﻖ ﻧﻤﻮده‪،‬‬
‫و ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎن او ﺗﻦ ﻧﺪاده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪3‬‬

‫ﻣﻨﻈﻮر ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ »‪ «/‬در آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﮔﺬﺷﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪي رﺑﻮﺑﻴـﺖ‬
‫ﺧﺪا ﺣﺘﻲ ﻧﺰد ﻛﺴﺎﻧﻴﻜﻪ در ﺷﺮك واﻗﻊ ﺷﺪهاﻧﺪ ﻣﻌﻠﻮم و ﻣﺸـﺨﺺ اﺳـﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜـﻪ ﻧـﺰد‬
‫‪ . 1‬اﻟﻨﻬﺎﻳﻪ ﻓﻲ ﻏﺮﻳﺐ اﻟﺤﺪﻳﺚ ج‪ 3‬ص‪457‬‬
‫‪ . 2‬ﺗﻌﻈﻴﻢ ﻗﺪر اﻟﺼﻼﺓ ج‪ 2‬ص‪794 - 793‬‬

‫‪ . 3‬ﺗﻌﻈﻴﻢ ﻗﺪر ﺻﻼﺓ ج‪2‬‬

‫ص‪.696‬‬

‫﴿‪﴾191‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻛﺴﻲ ﻛﻪ از ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم‪ ،‬ﻛﺎﻓﺮﺗﺮ اﺳﺖ ﻳﻌﻨﻲ اﺑﻠﻴﺲ‪ ،‬ﻣﻌﻠﻮم و ﻣﺸﺨﺺ اﺳﺖ‪ ،‬او ﻣﻲداﻧﺪ‬
‫ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ او را آﻓﺮﻳﺪه‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﺻـﻔﺘﻲ از ﺻـﻔﺎت ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻛـﻪ ﻋـﺰت‬
‫ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻳﺎد ﻛﺮد‪.‬‬
‫]‪ [9‬اﺷﻌﺮي آن اﺻﻨﺎف ‪ ،‬ﻃﻮاﻳﻒ و ﮔﺮوﻫﻬﺎﻳﻲ را ﻛﻪ در زﻣـﺎن ﺑﻌﺜـﺖ ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ)ص(‬
‫وﺟﻮد داﺷﺘﻪاﻧﺪ ذﻛﺮ ﻛﺮده‪ ،‬و از ﺟﻤﻠﻪ » ﺑﺖﭘﺮﺳﺘﻲ را ذﻛﺮ ﻛﺮده ﻛـﻪ ﺑـﺖ ﺧـﻮدش را‬
‫ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﮔﻤﺎن ﻣﻲﺑﺮد ﻛﻪ ﭘﺮوردﮔﺎري دارد و ﺑﻪ ﻋﺒﺎدت اﻳﻦ ﺑﺖ ﺧـﻮدش را‬
‫ﺑﻪ آن ﭘﺮوردﮔﺎر ﻧﺰدﻳﻚ ﻣﻲﻛﻨﺪ«‪ 1‬اﺷﻌﺮي ﺑﻴـﺎن ﻛـﺮده ﻛـﻪ اﻳـﻦ ﻣﺸـﺮك ﺑـﻪ رﺑﻮﺑﻴـﺖ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ اﻋﺘﺮاف ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺑﺖﭘﺮﺳﺖ ﺑﺨﺎﻃﺮ اﻳﻤﺎﻧﻲﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﭘﺮوردﮔﺎر دارد ـ در آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺗﺼﻮر و ﺧﻴﺎل ﻣﻲﻛﻨﺪــ ﺗـﻼش ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‬
‫ﺗﻮﺳﻂ اﻳﻦ ﺑﺖ ﺧﻮدش را ﺑﻪ آن ﻧﺰدﻳﻚ ﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [10‬ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻲ ﮔﻔﺘﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺴﻲ را از اﻫﻞ ﻧﻈﺮ و ﻋﻘﻴﺪه ﻧﻤـﻲﺷﻨﺎﺳـﻢ ﻛـﻪ ﻣﻌﺘﻘـﺪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ ﺟﻬﺎن ﻫﺴﺘﻲ ﺑﺪون ﺻﺎﻧﻊ و ﺧﺎﻟﻖ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺘﻲ دﻫﺮﻳﻪ ﻣﻌﺘﻘـﺪ ﺑـﻪ وﺟـﻮد ﺻـﺎﻧﻊ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻲ در اﻳﻦ ﺑﺎره ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ » :‬اﻣﺎ ﺗﻌﻄﻴﻞ ﻧﻤﻮدن ﺟﻬﺎن ﻫﺴـﺘﻲ از ﺻـﺎﻧﻊ‬
‫ﺗﻮاﻧﺎ و داﻧﺎ و ﺣﻜﻴﻢ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﺻﺎﺣﺐ ﻋﻘﻴﺪهاي را ﻧﺪﻳﺪهام ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ اﻋﺘﻘﺎدي داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‬
‫و ﻣﻦ ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﻋﺘﻘﺎدي را ﻧﺪﻳﺪهام و ﻧﻤﻲﺷﻨﺎﺳﻢ‪ ،‬ﻣﮕﺮ آﻧﭽـﻪ ﻛـﻪ از ﮔـﺮوه ﻧـﺎﭼﻴﺰ و‬
‫ﻛﻤﻲ از دﻫﺮﻳﻪ ﻧﻘﻞ ﺷﺪه‪ ،‬ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪:‬‬
‫ﺟﻬﺎن ﻫﺴﺘﻲ در ازل اﺟﺰاء و ﻗﻄﻌﻪﻫﺎي ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﺑﻮده‪ ،‬اﻳﻦ اﺟﺰاء ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﺑﺪون ﻧﻈﻢ‬
‫و اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ ﺣﺮﻛﺖ درآﻣﺪهاﻧﺪ و اﺗﻔﺎﻗﺎً ﺑﻪ ﻫﻢ ﺑﺮﺧﻮرد ﻛﺮدهاﻧﺪ و ﺟﻬـﺎن ﻫﺴـﺘﻲ از آن‬
‫ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪه ‪...‬‬
‫ﻣﻦ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﻧﻴﺴﺘﻢ ﻛﻪ ﺻﺎﺣﺐ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه ﻣﻨﻜـﺮ ﺻـﺎﻧﻊ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜـﻪ او اﻋﺘـﺮاف ﺑـﻪ‬
‫وﺟﻮد ﺻﺎﻧﻊ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ او ﻋﻠﺖ ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪن ﺟﻬﺎن ﻫﺴﺘﻲ را ﺑﻪ ﺗﺼﺎدف و اﺗﻔـﺎق‬
‫واﮔﺬار ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﺧﻮدش را از ﻋﻠﺖ ﭘﻴﺪاﻳﺶ آن رﻫﺎ ﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﺴـﺌﻠﻪ را در ردﻳـﻒ‬
‫آن ﻧﻈﺮﻳﺎﺗﻲ ﻛﻪ داراي ﻋﻠﺖ و دﻟﻴﻞ و ﺑﺮﻫـﺎن ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﻗـﺮار ﻧـﺪادهام‪ ،‬زﻳـﺮا ﻓﻄـﺮت و‬
‫‪ . 1‬رﺳﺎﻟﺔ إﻟﻲ اﻫﻞ اﻟﺜﻐﺮ ص ‪.139‬‬
‫‪ . 2‬ﺑﻪ اﻣﻴﺪ ﺧﺪا ﺗﻮﺿﻴﺢ آن در ﺑﺎب ﺳﻮ‪‬م ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾192‬‬

‫اﻗﺮار ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ]=رﺑﻮﺑﻴﺖ[‬

‫ﺳﺮﺷﺖ ﺳﺎﻟﻢ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﺿﺮورت ﻓﻄﺮت و ﺑﺪاﻫﺖ ﻓﻜﺮش ﮔﻮاﻫﻲ ﺑﺮ وﺟﻮد ﺻﺎﻧﻊ‬
‫ﺣﻜـــﻴﻢ و داﻧـــﺎ و ﺗﻮاﻧـــﺎ داده اﺳـــﺖ‪(ª© ¨ § ¦ ¥ ) .‬‬
‫]اﺑﺮاﻫﻴﻢ‪ :‬آﻳﻪ‪[10‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻣﮕﺮ درﺑﺎرهي وﺟﻮد ﺧﺪا آﻓﺮﻳﻨﻨﺪهي آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣﻴﻦ ) ﺑـﺪون ﻣـﺪل و ﻧﻤﻮﻧـﻪي‬
‫ﭘﻴﺸﻴﻦ ( ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪي در ﻣﻴﺎن اﺳﺖ«؟‬

‫اﮔﺮ اﻳﻦ ﮔﺮوه در ﺣﺎﻟﺖ آﺳﺎﻳﺶ از اﻳﻦ ﻓﻄﺮت ﻏﺎﻓﻞ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺑﺪون ﺷـﻚ در ﺣﺎﻟـﺖ‬
‫ﺿﺮورت و اﺿـﻄﺮار ﺑـﻪ او ﭘﻨـﺎه ﻣـﻲ ﺑﺮﻧـﺪ‪] (}| { z y) .‬ﻳـﻮﻧﺲ‪:‬‬
‫آﻳﻪ‪[22‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺧﺪا را ﺑﻪ ﻓﺮﻳﺎد ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨﺪ و ﻃﺎﻋﺖ و ﻋﺒﺎدت و ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري و دﻳـﻦ را ﺗﻨﻬـﺎ از‬
‫آن او ﻣﻲداﻧﻨﺪ«‪.‬‬

‫) ‪](J I H G F E D C B A‬اﺳﺮاء‪ :‬آﻳﻪ ‪[ 67‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ ﻧﺎرﺣﺘﻴﻬﺎ در درﻳﺎﻫﺎ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻣﻲرﺳﺪ ﺟﺰ ﺧﺪا ﻫﻤﻪ ﻛﺴـﺎﻧﻲ از ﻧﻈﺮﺗـﺎن‬
‫ﻧﺎﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن را ﺑﻪ ﻓﺮﻳﺎد ﻣﻲﺧﻮاﻧﻴﺪ«‪.‬‬

‫]‪ [11‬و از ﻫﻤﻴﻦ ﺟﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻲ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲﻛﻪ آن دو ﻣﺴﻠﻚ و روﺷـﻲ را ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت وﺟﻮد ﺧﺪا ﻛﻪ در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘـﻪاﻧـﺪ‪ .‬از اﺳـﺘﺪﻻل ﺑـﻪ ﺣـﻮادث و‬
‫ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺑـﺮ وﺟـﻮد ﻣﺤـﺪ‪‬ث و ﭘﺪﻳـﺪ آورﻧـﺪه و اﺳـﺘﺪﻻل ﺑـﻪ اﻣﻜـﺎن ﻣﻤﻜﻨـﺎت ﺑـﺮ‬
‫ﺗﺮﺟﻴﺢدﻫﻨﺪة ﻳﻜﻲ از دو ﻃﺮف اﻣﻜﺎن‪ ،‬ذﻛﺮ ﻛﺮده و در ﻣﻘﺎم ﺑﻴﺎن اﻳﻨﻜﻪ اﻳﻦ دو دﻟﻴﻞ از‬
‫دﻟﻴﻞ ﻓﻄﺮت ﻛﻤﺘﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ اﺳـﺖ‪» .‬و ﻣـﻦ ﻣـﻲﮔـﻮﻳﻢ‪ :‬آن اﺳـﺘﺪﻻﻟﻴﻜﻪ از ﻃﺮﻳـﻖ‬
‫ﺣﻮادث ﺑﺮ وﺟﻮد ﻣﺤﺪث و ﻳﺎ از ﻃﺮﻳﻖ اﻣﻜـﺎن ﻣﻤﻜﻨـﺎت ﭘـﺲ از ﺗﻬﻴـﻪي ﻣﻘـﺪﻣﺎت‬
‫ﺑﺪﺳﺖ ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬ﻛﻤﺘﺮ از ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﻄﺮت اﻧﺴﺎﻧﻲ ﺑـﻪ آن ﮔـﻮاﻫﻲ داده اﺳـﺖ از‬
‫اﺣﺘﻴﺎج وﺟﻮد وي ﺑﻪ ﻳﻚ ﻣﺪﺑﺮ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻣﺪﺑ‪‬ﺮ ﻣﻨﺘﻬﺎي ﻧﻴﺎز و اﺣﺘﻴﺎﺟﺎت اﺳـﺖ‪ ،‬ﻛـﻪ ﺑـﻪ‬
‫ﺳﻮي او رو ﻛﺮده ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و از او روﺑﺮﺗﺎﻓﺘﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬از او ﻃﻠﺐ ﺑﻲﻧﻴﺎزي ﻣﻲﺷـﻮد‬
‫و ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي از آن ﺑﻲﻧﻴﺎز ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬و ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﻣﺘﻮﺟﻪ او ﻣﻲﺷﻮد و ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي از او‬
‫روي ﮔﺮدان ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬و در ﺣﺎﻟﺖ ﺳﺨﺘﻴﻬﺎ و ﻣﺸﻜﻼت ﺑﻪ او ﭘﻨﺎه ﺑـﺮده ﻣـﻲﺷـﻮد‪ ،‬و‬
‫‪ .1‬ﻧﻬﺎﻳﺔ اﻹﻗﺪام ص‪ 123‬ـ ‪.124‬‬

‫﴿‪﴾193‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻧﻴﺎز اﻳﻦ ﻓﻄﺮت ﺑﻪ آن ﻣﺪﺑ‪‬ﺮ واﺿﺢﺗﺮ و روﺷﻦﺗﺮ اﺳﺖ از ﻧﻴـﺎز ﭘﺪﻳـﺪه ﺑـﻪ ﭘﺪﻳـﺪ‬
‫آورﻧﺪه‪ ،‬و از ﻧﻴﺎز ﻣﻤﻜﻦ اﻟﻮﺟﻮد ﺑﻪ واﺟﺐ اﻟﻮﺟﻮد‪ ،‬و از راه ﻓﻄﺮت‪ ،‬ﺧﺪاوﻧـﺪ در‬
‫اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷﻴﻮه ﺧﻮدش را ﺑﻪ ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪«.‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻲ ﺑﻌﻀﻲ از دﻻﻳﻞ ﻗﺮآﻧـﻲ ﺑـﺮ اﻳـﻦ آورده‪ ،‬و ﮔﻔﺘـﻪ‪» :‬در اﻳـﻦ ﺑـﺎره‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( ﻓﺮﻣﻮده‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺨﻠﻮﻗﺎﺗﺶ را ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺧـﻮدش ﺧﻠـﻖ ﻧﻤـﻮده‬
‫آﻧﮕﺎه ﺷﻴﺎﻃﻴﻦ آﻧﻬﺎ را از ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻨﺼـﺮف ﻛﺮدﻧـﺪ‪ ،1‬اﻳﻨﮕﻮﻧـﻪ ﺷـﻨﺎﺧﺖ ﻧﻴـﺎز‬
‫ﺿﺮوري اﺳﺖ‪ ،‬و اﻳﻦ ﮔﻤﺮاﻫﻲ و ﺗﺤﺮﻳﻚ ﻛﻪ از ﻧﺎﺣﻴﺔ ﺷـﻴﺎﻃﻴﻦ ﺻـﻮرت ﻣـﻲﮔﻴـﺮد‪،‬‬
‫ﻧﻮﻋﻲ ﺑﻲﻧﻴﺎزي آراﻳﻲ ﺑﺮاي اﻧﺴﺎن و ﻧﻔﻲ اﺣﺘﻴﺎج و ﻧﻴﺎز اﺳﺖ‪ ،‬و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﺑﺮاي ﺗﺬﻛﺮ و‬
‫ﻳﺎدآوري وﺿﻊ ﻓﻄﺮت و ﭘﺎك ﻛﺮدن آن از اﻏﻮاﮔﺮيﻫﺎ و آراﻳﻪﻫـﺎي ﺷـﻴﻄﺎن ﻓﺮﺳـﺘﺎده‬
‫ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﺑﺮ آن اﺻﻞ ﻓﻄﺮت و ﭘﺎﻛﻲ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲﻣﺎﻧﻨﺪ و ﺷﻴﻄﺎن ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧـﺪ ﺑـﺮ‬
‫آﻧﻬﺎ ﻣﺴﻠﻂ ﺷﻮد‪ ،‬و ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻓﺮﻣـﻮده‪(À¿ ¾ ½ ¼ » º ¹) :‬‬
‫]اﻋﻠﻲ‪ :‬آﻳﻪ ‪9‬ـ‪[10‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﮔﺮ ﭘﻨﺪ و اﻧﺪرز ﺳﻮدﻣﻨﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭘﻨﺪ و اﻧﺪرز ﺑﺪه‪ ،‬ﻛﺴﻲﻛﻪ ﻣﻲﺗﺮﺳﺪ ﭘﻨـﺪ و اﻧـﺪرز‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮﻓﺖ«‪.‬‬

‫و ﻓﺮﻣﻮده‪] (  ~  } | { z  y x) :‬ﻃﻪ‪ :‬آﻳﻪ ‪[44‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺳﭙﺲ ﺑﺎ ﻧﺮﻣﻲ ﺑﺎ او ﺳﺨﻦ ﺑﮕﻮﺋﻴﺪ ﺷﺎﻳﺪ ﻳﺎد ﻛﻨﺪ و ﺑﻬﺮاﺳﺪ«‪.‬‬

‫ﻛﺴﻲ ﻛﻪ رو ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺣﺮﻛـﺖ ﻛﻨـﺪ ﻣﺴـﺎﻓﺖ و ﻓﺎﺻـﻠﺔ او ﺑـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻧﺰدﻳـﻚ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻄﻮرﻳﻜﻪ ﻫﺮﮔﺎه اﻧﺴﺎن ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ ﻣﺮاﺟﻌـﻪ ﺑـﻪ ﻧﻔـﺲ ﺧـﻮﻳﺶ ﻛﻨـﺪ اﺣﺘﻴـﺎج و‬
‫ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪي ﺧﻮد را ﺑﻪ او در زﻣﻴﻨﺔ اﻳﺠﺎد و ﺑﻘـﺎﻳﺶ و ﺗﻐﻴﻴـﺮ و ﺗﺤـﻮﻟﺶ در ﺣـﺎﻻت و‬
‫ﻣﺠﺎﻻت زﻧﺪﮔﻲاش‪ ،‬در ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬و ﺳﭙﺲ در آﻳﺎت آﻓﺎق و اﻧﻔﺲ ﺑﻴﻨﺪﻳﺸـﺪ‪ ،‬و ﺳـﭙﺲ‬
‫‪ . 1‬ﻣﺴﻠﻢ ﺣﺪﻳﺜﻲ را رواﻳﺖ ﻛﺮده ﻛﻪ ﻟﻔﻆ آن ﻟﻔﻆ اﺣﺎدﻳﺚ ﻗﺪﺳﻲ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و آن ﻫﻤﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻲ اراده ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﻧﺺ آن ﺣﺪﻳﺚ اﻳﻦ اﺳﺖ ‪» :‬واﻧﻲ ﺧﻠﻘﺖ ﻋﺒﺎدي ﺣﻨﻔـﺎء ﻛﻠﻬـﻢ و‬
‫إﻧﻬﻢ اﺗﺘﻬﻢ اﻟﺸﻴﺎﻃﻴﻦ ﻓﺎﺟﺘﺎﻟﺘﻬﻢ ﻋﻦ دﻳﻨﻬﻢ« ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬و ﻣﻦ ﻫﻤﻪي ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﻢ را ﺑـﺮ ﭘـﺎﻛﻲ ﺧﻠـﻖ‬
‫ﻛﺮدهام و ﺷﻴﺎﻃﻴﻦ آﻣﺪﻧﺪ آﻧﻬﺎ را از دﻳﻨﺸﺎن ﻣﻨﺤﺮف و اﻏﻮا ﻛﺮدﻧﺪ«‪ ،‬ﻣﺮاﺟﻌـﻪ ﺷـﻮد ﺑـﻪ ﺻـﺤﻴﺢ‬
‫ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 17‬ص‪ 197‬ﻛﺘﺎب ﺍﻟـﺠﻨﺔ ﺑﺎب اﻟﺼﻔﺎت اﻟﺘﻲ ﻳﻌﺮف ﺑﻬﺎ ﻓﻲ اﻟـﺪﻧﻴﺎ اﻫـﻞ ﺍﻟــﺠﻨﺔ‪ ،‬و اﻣـﺎ‬
‫اﺣﻤﺪ در ﻣﺴﻨﺪ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻣﺴﻠﻢ آﻧﺮا رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ ج‪ 4‬ص‪.162‬‬

‫﴿ ‪﴾194‬‬

‫اﻗﺮار ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ]=رﺑﻮﺑﻴﺖ[‬

‫ﺑﻪ وﺟﻮد ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ ﻣﻠﻜﻮت اﺳﺘﺸﻬﺎد ﻛﻨﺪ و ﻧﻪ ﻛﻪ ﺑـﺎ ﻣﻠﻜـﻮت ﺑـﺮ وﺟـﻮد ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫اﺳﺘﺸﻬﺎد و اﺳـﺘﺪﻻل ﻛﻨـﺪ‪] (ÓÒ    Ñ Ð Ï Î Í Ì ) .‬ﻓﺼـﻠﺖ‪:‬‬
‫آﻳﻪ‪[53‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺗﻨﻬﺎ اﻳﻦ ﺑﺴﻨﺪه ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﭘﺮوردﮔﺎرت ﺑﺮ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺣﺎﺿﺮ و ﮔﻮاه اﺳﺖ«؟‬

‫اﺷﻴﺎء را ﺑﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﻨﺎﺧﺘﻢ ﻧﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ را ﺑﺎ اﺷﻴﺎء ﺷﻨﺎﺧﺘﻢ‪ ،‬ﻫﺮ ﻛﺴﻲ در ﺑﺤﺮ‬
‫ﻣﻌﺮﻓﺖ ﻏﺮق ﺷﻮد دﻳﮕﺮ ﻃﻤﻊ ﺑﻪ ﻛﻨﺎر و ﺳﺎﺣﻞ آن ﻧﺪارد‪ ،‬و ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﺮ ﻓـﺮاز ﻗﻠـﻪي‬
‫ﺣﻘﻴﻘﺖ رود‪ ،‬از اﻓﺘﺎدن ﻧﻤﻲﺗﺮﺳﺪ ﭘﺲ ﺑﺎ دﻻﻳﻞ و ﺷﻮاﻫﺪ ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪ ﻛﻪ ﺟﻬـﺎن ﻫﺴـﺘﻲ‬
‫از ﺻﺎﻧﻊ ﺣﻜﻴﻢ و ﺗﻮاﻧﺎ و داﻧﺎ ﺧﺎﻟﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻨﺪ ﻣﺮﺗﺒﻪ و ﻣﻨﺰه اﺳﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ داﻧﺎ«‬

‫‪1‬‬

‫ﭘﺲ ـ ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ ـ ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻲ ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮد ﻛﻪ ﻓﻄﺮت‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﻛـﺲ را ﺑـﻪ اﻳﻤـﺎن‬
‫ﺑﺪﻳﻬﻲ و ﺿﺮوري ﻣﻠﺰم ﻛﺮده‪ ،‬و اﮔﺮ ﻏـﺎﻓﻠﻲ در ﺣﺎﻟـﺖ آﺳـﺎﻳﺶ از ﻗـﻮه و ﺳـﻠﻄﻪي‬
‫ﻓﻄﺮت ﻏﺎﻓﻞ ﺷﻮد‪ ،‬ﻧﺎﮔﺰﻳﺮ در ﺣﺎﻟﺖ ﺳﺨﺘﻲ ﺑﻪ آن ﺑﺮ ﻣﻲﮔـﺮدد‪ ،‬ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺷﻬﺮﺳـﺘﺎﻧﻲ‬
‫دﻟﻴﻠﻲ رﺳﺎﺗﺮ را از دﻟﻴﻞ ﻓﻄﺮت ﻧﻤﻲﺷﻨﺎﺳﺪ‪ ،‬زﻳـﺮا ﻫﻤﮕـﻲ در ﺗﺴـﻠﻴﻢ ﺷـﺪن در ﺑﺮاﺑـﺮ‬
‫ﺳﻠﻄﻪ و ﻗﻮهي آن ﻣﺴﺎوي ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮاﻧﺶ را ﺟﻬﺖ ﺗﺬﻛﻴﺮ‬
‫و ﻳﺎدآوري ﺑﻪ اﻳﻦ ﻓﻄﺮت ﺑﺰرگ واز ﺑﻴﻦ ﺑﺮدن آﺛﺎر اﻏﻮاﮔﺮﻳﻬﺎ و ﺗﺤﺮﻳﻜـﺎت ﺷـﻴﺎﻃﻴﻦ‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎده اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [12‬و از ﻫﻤﻴﻦ ﺟﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻲ در ﻣﻘﺎم ﺑﻴﺎن ﺗﻔﻮق دﻟﻴﻞ ﻓﻄـﺮت ﺑـﺮ دﻟﻴـﻞ‬
‫ﻧﻈﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪاﺳﺖ‪» :‬ﺷﻨﺎﺧﺖﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ از ﺗﻌﺮﻳﻔﺎت ﺣـﺎﻻت اﺿـﻄﺮاري ﺑﺪﺳـﺖ‬
‫ﻣﻲآﻳﺪ ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﺷﻨﺎﺧﺖﻫﺎﻳﻲ‪ ،‬ﻛﻪ از ﻧﺘﻴﺠﻪي ﺗﻔﻜﺮ در ﺣﺎﻟﺖ اﺧﺘﻴﺎر ﺑﺪﺳﺖ ﻣﻲآﻳﻨـﺪ‪،‬‬
‫در ﻗﻠﺐ رﺳﻮخ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺟﺎي ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪«.‬‬

‫‪2‬‬

‫اﻳﻦ دﻳﺪﮔﺎه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻲ را ـ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺤﺚ درﺑﺎرهي ﺑـﺖﭘﺮﺳـﺘﺎن ـ وادار‬
‫ﻧﻤﻮده ﻛﻪ ﻗﺎﻃﻌﺎﻧﻪ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪» [13] :‬ﻫﻴﭻ ﻋـﺎﻗﻠﻲ وﺟـﻮد ﻧـﺪارد ﻛـﻪ ﺑـﺎ دﺳـﺖ ﺧـﻮدش‬
‫ﻣﺠﺴﻤﻪاي را ﺑﺘﺮاﺷﺪ‪ ،‬و ﺻﻮرﺗﻲ ﺑﻪ آن ﺑﺒﺨﺸﺪ ﺳﭙﺲ ﻣﻌﺘﻘـﺪ ﺑﺎﺷـﺪ ﻛـﻪ آن ﻣﻌﺒـﻮد و‬
‫ﺧﺎﻟﻖ او اﺳﺖ‪ ،‬و ﺧﺪاي ﻫﻤﻪ و ﺧﺎﻟﻖ ﻫﻤﮕﺎن اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا وﺟﻮد ﺻﺎﻧﻊ اﻳﻦ ﻣﺠﺴﻤﻪ از‬
‫وﺟﻮد آن‪ ،‬ﭘﻴﺸﻲ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ و ﺷﻜﻞ اﻳﻦ ﻣﺠﺴﻤﻪ ﺧﻮد ﮔﻮﻳﺎي وﺟﻮد ﻣﺠﺴـﻤﻪ ﺳـﺎز‬
‫‪ . 1‬ﻧﻬﺎﻳﺔ اﻹﻗﺪام ص‪125‬ـ‪.126‬‬
‫‪ . 2‬ﻣﻨﺒﻊ ﻗﺒﻠﻲ ص‪4‬‬

‫﴿‪﴾195‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻲ ﻣﺸﺮﻛﺎن ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ ﺑﻪ دور آن ﺣﻠﻘﻪ ﻣﻲزدﻧﺪ و ﻣﺘﻮﺟﻪ آن ﻣـﻲﺷـﺪﻧﺪ اﻳـﻦ‬
‫ﺣﻠﻘﻪ زدن و ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﺪن ﺧﻮدش ﻋﺒﺎدت ﺑﻮد‪ ،‬و اﻳﻨﻜـﻪ ﻧﻴﺎزﻫـﺎي ﺧﻮدﺷـﺎن را از آن‬

‫ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﻧﺸﺎﻧﻪ اﺛﺒﺎت ﻣﻌﺒﻮدﻳﺖ آن ﻣﺠﺴﻤﻪ ﻣﻲﺑﻮد‪ ،‬و در ﻣﻮرد آن ﻣﻲﮔﻔﺘﻨـﺪ‪ `) :‬‬
‫‪] (fe  d c b a‬زﻣﺮ‪ :‬آﻳﻪ ‪.[3‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻣﺎ آﻧﺎن را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﻢ ﻣﮕـﺮ ﺑـﺪان ﺧـﺎﻃﺮ ﻛـﻪ ﻣـﺎ را ﺑـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻧﺰدﻳـﻚ‬
‫ﮔﺮداﻧﻨﺪ«‪.‬‬

‫اﮔﺮ ﻣﺸﺮﻛﺎن در اﻋﺘﻘﺎد رﺑﻮﺑﻴﺖ و اﻻﻫﻴﺖ اﻳﻦ ﻣﺠﺴﻤﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت و ﺷﻜﻞ آﻧﻬﺎ اﻛﺘﻔﺎ‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ از آﻧﻬﺎ ﺗﺠﺎوز ﻧﻤﻲﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻮي رب ارﺑﺎب روي ﻧﻤﻲآوردﻧﺪ«‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫اﻣﺎ اﺑﻦاﻷﻧﺒﺎري ﻋﻘﻴﺪهي دﻫﺮﻳﻪ را رد‪ ‬ﻧﻤﻮده ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﺟﻬﺎن ﻫﺴﺘﻲ اﺑﺘﺪا اﺟـﺰاء‬
‫و ﻗﻄﻌﻪﻫﺎي ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﺑﻮده و اﺟﺰاء آن ﺑﻪﺻﻮرت ﺗﺼﺎدﻓﻲ ﺑﻪ ﻫﻢ ﺑﺮﺧﻮرد ﻛﺮدهاﻧﺪ و از‬
‫ﻃﺮﻳﻖ اﻳﻦ ﺗﺼﺎدف ﺧﺸﻚ و ﺧﻴﺎﻟﻲ اﻳﻦ دﻧﻴﺎ ﺑﻪوﺟﻮد آﻣﺪه اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ را ﭼﻨﻴﻦ‬
‫رد‪ ‬ﻧﻤﻮده‪:‬‬
‫]‪» [14‬ﻣﺨﻔﻲ و ﭘﻮﺷﻴﺪه ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﮔﻮﻳﻨﺪهي اﻳـﻦ ﻧﻈﺮﻳـﻪ ﻣﻄﻤﺌﻨـﺎً‪ ،‬در آن ﻣﺮﺗﻜـﺐ‬
‫اﺣﺎﻟﻪ و ارﺟﺎع ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬زﻳﺮا او اﻗﺮار ﺑﻪ وﺟﻮد ﺻﺎﻧﻊ ﻧﻤﻮده آﻧﺠﺎ ﻛﻪ اﻋﺘـﺮافﻛـﺮده‬
‫ﻛﻪ اﺑﺘﺪا ﺟﻬﺎن ﻫﺴﺘﻲ اﺟﺰاء ﻣﺘﺎﺑﻴﻦ و ﻣﺘﻔﺮﻗﻪ ﺑﻮده ﺑﻌﺪاً ﺑﻪ ﺻـﻮرت ﺗﺼـﺎدﻓﻲ ﺟﻤـﻊ و‬
‫ﺑﻬﻢ ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ادﻋﺎ ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ اﻳﻦ ﺟﻤﻊﺷﺪن و ﺑﻬﻢ ﭘﻴﻮﺳﺘﻦ ﺑﻪ ﺻـﻮرت‬
‫اﺗﻔﺎق ﺑﻮده ﺑﻌﻴﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه در ﺟﻤﻠﻪي اﻋﺘﻘﺎدات ﻧﻈﺮي ﺑﻪﺣﺴﺎب ﺑﻴﺎﻳﺪ‪ ،‬زﻳﺮا‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﻣ‪‬ﺪرﻛﺎت و ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﺿﺮوري اوﻟﻴﻪ ﻧﺰدﻳﻚﺗﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫در واﻗﻊ ﻋﻘﻞﻫﺎي ﺳﺎﻟﻢ و ﻓﻬﻢﻫﺎي درﺳﺖ و ﺑﺠﺎ ﺑـﺎ ﺿـﺮورت ﻓﻄـﺮت و ﺑـﺪاﻫﺖ‬
‫ﻓﻜﺮﺷﺎن ﺑﻪ وﺟﻮد ﺻﺎﻧﻌﻲ ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻲدﻫﻨﺪ« ﺳﭙﺲ اﺑﻦاﻷﻧﺒـﺎري ﺣﻘﻴﻘـﺖ واﻗﻌﻴـﺖ آن‬
‫ﻫﺪﻓﻲ را ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺨﺎﻃﺮ آن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان را ﻓﺮﺳﺘﺎده‪ ،‬ﺑﻴﺎنﻧﻤﻮده و ﻛﻼم ﺧـﻮدش را ﺑـﺎ‬
‫اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﺑﺮدهاﺳﺖ‪» :‬اﺧﺘﻼﻓﻲ در اﻳﻦ وﺟﻮد ﻧﺪارد«‬

‫‪2‬‬

‫ﭘﺲ اﺑﻦاﻷﻧﺒﺎري از زﺑﺎن اﻳﻦ ﮔﺮوه دﻫﺮي اﻋﺘﺮاﻓـﻲ را ﮔﺮﻓﺘـﻪ ﻛـﻪ آﻧﻬـﺎ را ﻣﺤﻜـﻮم‬
‫‪ . 1‬اﻟﻤﻠﻞ و اﻟﻨﺤﻞ ج‪ 2‬ص‪ 259‬ـ ‪260‬‬
‫‪ .2‬اﻟﺪاﻋﻲ اﻟﻲاﻻﺳﻼم ص ‪201 -200‬‬

‫﴿ ‪﴾196‬‬

‫اﻗﺮار ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ]=رﺑﻮﺑﻴﺖ[‬

‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ادﻋﺎي آﻧﻬﺎ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﺟﻬﺎن ﺑﻌﺪ از ﺗﻔـﺮق و ﭘﺮاﻛﻨـﺪﮔﻲ ﺟﻤـﻊ ﺷـﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬آﻧﻬﺎ را وادارﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﻗﺮار و اﻋﺘﺮافﻛﻨﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺎﻟﻘﻲ ﻛﻪ دﻧﻴـﺎ را ﭘـﺲ از آﻧﻜـﻪ‬
‫ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﺑﻮده ﺟﻤﻊ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ او ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻣﺴﺌﻠﻪي اﻗﺮار‬
‫ﺑﻪ رﺑﻮﺑﻴﺖ ﻣﺴﺌﻠﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﺎي اﺧﺘﻼف ﺑﺮاي ﺑﺸﺮ در آن وﺟﻮد ﻧـﺪارد‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧـﻪ‬
‫اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﻧﺒﺎﺷﻨﺪ درﺣﺎﻟﻴﻜﻪ ﻋﻘﻞ و ﻓﻄﺮﺗﺸﺎن آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﺳﻮي اﻳﻦ اﻗﺮار ﺑﻪ ﭘﻴﺶ ﻣﻲﺑﺮد؟!‬
‫]‪ [15‬اﻣﺎ اﻣﺎم ﻓﺨﺮاﻟﺪﻳﻦ رازي ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ در دﻧﻴﺎ ﻫﻴﭻ اﺣﺪي وﺟـﻮد ﻧـﺪارد‬
‫ﻛﻪ ﺷﺮﻳﻜﻲ را ﺑﺮاي ﺧﺪا ﺛﺎﺑﺖﻛﻨﺪ ﻛﻪ در وﺟﻮد ﻗﺪرت و ﻋﻠﻢ و ﺣﻜﻤﺖ ﺑﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ‬

‫ﻣﺴﺎوي ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺎﻛﻨﻮن ﻳﺎﻓﺖﻧﺸﺪهاﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻲ ﺛﻨﻮﻳـﻪ وﺟـﻮد دو‬
‫اﻟﻪ و ﻣﻌﺒﻮد را ﺛﺎﺑﺖﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از آﻧﻬﺎ ﺣﻠﻴﻢ و ﺑﺮدﺑﺎر اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻛﺎر ﺧﻴـﺮ‬
‫و ﻧﻴﻚ اﻧﺠﺎمﻣﻲدﻫﺪ و دﻳﮕﺮي ﺳﻔﻴﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻛﺎر ﺷﺮ و ﺑﺪ اﻧﺠﺎمﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬اﻣـﺎ‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻴﻜﻪ ﺑﺠﺰ اﷲ ﻣﻌﺒﻮد دﻳﮕﺮي را ﺑﺮاي ﺧﻮد ﻗﺮارﺑﺪﻫﻨﺪ ﺑﺴﻴﺎر ﻓﺮاوان ﻫﺴﺘﻨﺪ‪«.‬‬
‫‪1‬‬

‫ﺳﭙﺲ ﻓﺨﺮ رازي ﺷﺮوع ﺑﻪ ﺷﻤﺎرش ﮔﺮوﻫﻬﺎي ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻓﺨﺮ رازي ﻧﻔﻲﻛﺮده ﻛﻪ ﻛﺴﻲ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫در ﻣﺴﺌﻠﻪي رﺑﻮﺑﻴﺖ ﺷﺮﻳﻚ دارد‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﮔﺮوه ﺛﻨﻮﻳﻪ ﻛﻪ ﻗﺎﻳﻞ ﺑﻪ وﺟﻮد دو اﻟﻪ و ﻣﻌﺒـﻮد‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻫﻢ ﺑﺪان ﻣﻌﻨﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ ﻧﻔﻲ رﺑﻮﺑﻴﺖ را از ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛـﺮده ﺑﺎﺷـﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺪان ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ ﺷﺮﻳﻜﻲ را ﺑﻪ ﮔﻤﺎن ﺧﻮد ﺑﺮاي ﺧﺪا ﺛﺎﺑﺖﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫]‪ [16‬و اﻣﺎم رازي ﺛﺎﺑﺖﻛﺮده ﻛﻪ اﺛﺒﺎت ﺧﺪاوﻧﺪ ﺳـﺒﺤﺎن ﻣﺴـﺌﻠﻪاي ﻣـﻮرد اﺗﻔـﺎق و‬
‫ﭘﺎﻳﺎن ﻳﺎﻓﺘﻪ در ﻣﻴﺎن ﻋﻘﻼء اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا وﺟﻮد ﺧﺪا اﺻﻼًٌ از ﻟـﻮازم ﻋﻘﻠﻬـﺎ ﻣـﻲﺑﺎﺷـﺪ‪ 2‬و‬
‫اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻘﺴﻴﻢ ﮔﺮوﻫﻬﺎي ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﺑﻪ ﭼﻬﺎر دﺳﺘﻪ‪ :‬ﺑﺖﭘﺮﺳﺘﺎن و ﺳﺘﺎرهﭘﺮﺳﺘﺎن‬
‫و ﻣﻌﺘﻘﺪان ﺑﻪ ﻳﺰدان و اﻫﺮﻳﻤﻦ‪3‬و ﻣﻌﺘﻘﺪان ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ]‪ [17‬ﻣﺴﻴﺢ ﭘﺴﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳـﺖ و‬
‫‪ . 1‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺒﻴﺮ ج‪ 2‬ص‪123‬‬
‫‪ .2‬ﺷﺮح اﻷﺳﻤﺎء اﻟﺤﺴﻨﻲ ص ‪128‬‬
‫‪] . 3‬ﻳﺰدان[ ﻧﺰد آﻧﻬﺎ ازﻟﻲ و ﻗﺪﻳﻤﻲ اﺳﺖ ﻳﻜﺒﺎر درﺑﺎرهي ﻧﻔﺲ ﺧﻮدش ﺑﻪ ﻓﻜﺮاﻓﺘﺎد ﻛﻪ اﮔﺮ ﻣﻨﺎزع و‬
‫رﻗﻴﺒﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲﺷﻮد؟ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬ﭼﻨﻴﻦ ﻓﻜـﺮي ﭘﺴـﺖ و ﺑـﻲارزش اﺳـﺖ و ﺑـﺮاي‬
‫ﻃﺒﻴﻌﺖ ﻧﻮر ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭘﺲ درﻧﺘﻴﺠﻪي اﻳﻦ ﻓﻜﺮ ﺗﺎرﻳﻜﻲ و ﻇﻠﻤﺖ ﭘﻴﺪا ﺷﺪ و آﻧﺮا اﻫـﺮﻳﻤﻦ‬
‫ﻧﺎمﮔﺬاري ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ اﻫـﺮﻳﻤﻦ ﺑـﺮ ﻃﺒﻴﻌـﺖ ﺷـﺮ آﻓﺮﻳـﺪه ‪ . . .‬ﺗـﺎ آﺧـﺮ اﻳﻨﮕﻮﻧـﻪ ﺗﺮﻫـﺎﺗﻲ و‬
‫ﻣﺰﺧﺮﻓﺎﺗﻲ ﻛﻪ در ﻛﺘﺎب اﻟﻤﻠﻞ و اﻟﻨﺤﻞ ﺷﻬﺮﺳﺘﺎﻧﻲ ج‪ 1‬ص‪ 234-233‬ﻳﺎﻓﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫﴿‪﴾197‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻣﻼﺋﻜﻪ دﺧﺘﺮان او ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬اﻳﻨﻬـﺎ ﮔﺮوﻫﻬـﺎي ﻣﺸـﺮﻛﻴﻦ ﻫﺴـﺘﻨﺪ و ﻫﻤﮕـﻲ آﻧﻬـﺎ‬

‫اﻋﺘﺮاف ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﺎﻟﻖ ﻫﻤﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻳﻦ ﺑﺪان ﻋﻠﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑـﺖﭘﺮﺳـﺘﺎن‬
‫اﻋﺘﺮافﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺳﺒﺤﺎن ﺧﺎﻟﻖ آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣﻴﻦ و ﻫﻤﻪي ﻣﻮﺟﻮداﺗﻲ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ در ﺟﻬﺎن ﻫﺴﺘﻲ وﺟﻮد دارد‪ ،‬و ﺧﺎﻟﻖ ﻫﻤﺔ ﻣﺠﺴﻤﻪﻫﺎ و ﺑﺖﻫﺎ اﺳﺖ‪«.‬‬
‫ﺳﭙﺲ وﺟﻮد ﭼﻨﻴﻦ اﻋﺘﺮاﻓﻲ را در ﻣﻴﺎن ﮔﺮوﻫﻬﺎي دﻳﮕﺮ ﺑﻴﺎنﻛﺮده و ﻛﻼم ﺧﻮدش را‬
‫ﺑﺎ اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﺑﺮدهاﺳﺖ »ﭘﺲ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻣﺎ ﮔﻔﺘﻴﻢ ﺛﺎﺑﺖﺷﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪي‬
‫ﮔﺮوﻫﻬﺎي ﻣﺸﺮك اﺗﻔﺎق دارﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﺎﻟﻖ ﺷﺮﻛﺎ اﺳﺖ‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [18‬و اﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ )‪ ^ ] \ [ Z‬‬
‫_` ‪ m l k j i h g f   e d    c b a‬‬
‫‪ { z  y x wv u t s   r q p o  n‬‬
‫|}( ]ﻳﻮﻧﺲ‪ :‬آﻳﻪ‪.[22‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬او اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ را در ﺧﺸﻜﻲ و درﻳﺎ راهﻣﻲﺑﺮد ﭼﻪ ﺑﺴـﺎ ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜـﻪ در ﻛﺸـﺘﻴﻬﺎ‬
‫ﻗﺮارﻣﻲﮔﻴﺮﻳﺪ و ﻛﺸﺘﻴﻬﺎ ﺑﺎ ﺑﺎد ﻣﻮاﻓـﻖ ﺳﺮﻧﺸـﻴﻨﺎن را ﺣﺮﻛـﺖ ﻣـﻲدﻫﻨـﺪ‪ ،‬و ﺳﺮﻧﺸـﻴﻨﺎن ﺑـﺪان‬
‫ﺷﺎدﻣﺎن ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺎﮔﺎه ﺑﺎد ﺳﺨﺘﻲ وزﻳﺪن ﻣﻲﮔﻴﺮد و از ﻫﺮﺳﻮ ﻣﻮج ﺑﻪ ﺳﻮﻳﺸﺎن ﻣـﻲرود‬
‫و ﻣﻲﭘﻨﺪارﻧﺪ ﻛﻪ اﺣﺎﻃﻪﺷﺪهاﻧـﺪ در اﻳـﻦ وﻗـﺖ ﺧـﺪا را ﺑـﻪ ﻓﺮﻳـﺎد ﻣـﻲﺧﻮاﻧﻨـﺪ و ﻃﺎﻋـﺖ و‬
‫ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري و ﻋﺒﺎدت دﻳﻦ را ﺗﻨﻬﺎ از آن او ﻣﻲداﻧﻨﺪ ﺑﺪﻳﻦ ﻫﻨﮕﺎم ﻋﻬﺪ و ﭘﻴﻤﺎن ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ ﻛـﻪ‬
‫اﮔﺮ ﻣﺎ را از اﻳﻦ ﺣﺎل ﺑﺮﻫﺎﻧﻲ از زﻣﺮهي ﺳﭙﺎﺳﮕﺰاران ﺧﻮاﻫﻴﻢﺑﻮد«‪،‬‬

‫اﻳﻦ ﺳﻮال را وارد ﻛﺮده ﻛﻪ‪» :‬ﻣﻨﻈﻮر از اﺧﻼص در ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻛـﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪:‬‬
‫ﺼﻴﻦَ َﻟﻪ‪ ‬اﻟﺪﻳﻦَ( ﭼﻴﺴﺖ؟ و ﺧﻮدش ﺟﻮاب داده و ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﺟﻮاب اﻳﻦ‬
‫ﺨﻠ ‪‬‬
‫)د‪ ‬ﻋﻮا اﷲَ ﻣ‪ْ ‬‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ اﺑﻦﻋﺒﺎس ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﻣﻨﻈﻮر از اﻳﻦ اﺧﻼص اﻳﻦ اﺳـﺖ ﻛـﻪ آﻧﻬـﺎ )در آن ﺣﺎﻟـﺖ‬
‫اﺿﻄﺮار( ﺷﺮك را ﺗﺮك ﻛﺮده‪ ،‬و ﻫﻴﭻﻳﻚ از ﻣﻌﺒﻮدات ﺧﻮد را ﺑﺮاي او ﺷﺮﻳﻚ ﻧﺪادﻧﺪ‪،‬‬
‫و ﺑﻪ رﺑﻮﺑﻴﺖ و وﺣﺪاﻧﻴﺖ ﺧـﺪا اﻗـﺮار و اﻋﺘـﺮاف ﻛﺮداﻧـﺪ‪2‬ﺣﺴـﻦ ﮔﻔﺘـﻪ‪» :‬د‪‬ﻋ‪‬ـﻮا اﷲَ‬
‫‪ . 1‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺒﻴﺮ ج‪ 14‬ص‪ 14-13‬و ﻧﻴﺰ ﻧﮕﺎه‪ :‬ج‪ 13‬ص‪. 146‬‬
‫‪ . 2‬اﺑﻦ ﺟﻮزي در زاداﻟﻤﺴﻴﺮ ج‪ 4‬ص‪ 20‬آن را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻟﻔﻆ ذﻛﺮﻛﺮده »ﺷـﺮك را ﺗـﺮكﻧﻤـﻮدهاﻧـﺪ و‬
‫رﺑﻮﺑﻴﺖ را ﺑﺮاي ﺧﺪا ﺧﺎﻟﺺ ﻛﺮدﻧﺪ« اﻳﻦ اﺛﺮ را ﻧﻪ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻃﺒﺮي و ﻧﻪ در ﺗﻔﺴـﻴﺮ در اﻟﻤﻨﺜـﻮر‬

‫﴿ ‪﴾198‬‬

‫اﻗﺮار ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ]=رﺑﻮﺑﻴﺖ[‬

‫ﺨ ‪‬ﻠﺼ ‪‬ﻴﻦَ« اﺧﻼص‪ ،‬اﻳﻤﺎن اﺳﺖ‪ 1‬وﻟﻲ ﺑﺨﺎﻃﺮ اﻳﻨﻜﻪ آﻧﻬﺎ داﻧﺴـﺘﻪاﻧـﺪ ﻛـﻪ ﻫـﻴﭻﻛﺴـﻲ‬
‫ﻣ‪ْ ‬‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺠﺰ اﷲ آﻧﻬﺎ را ﻧﺠﺎتدﻫـﺪ‪ ،‬در اﻳﻨﺠـﺎ اﺧـﻼص ﺑﺠـﺎي اﻳﻤـﺎن اﺿـﻄﺮاري‬
‫ﺑﻜﺎرﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ«‬

‫‪2‬‬

‫و اﻳﺸﺎن ﺑﻴﺎنﻛﺮدهاﻧﺪﻛﻪ اﮔﺮ ﭼﻨـﻴﻦ اﻗـﺮاري در ﻫﻤـﻪي اوﻗـﺎت ﻣﺨﻔـﻲ ﺑﻤﺎﻧـﺪ اﻣـﺎ‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ در ﺣﺎﻟﺖ ﺗﺮس و ﺧﻮف ﻣﺨﻔﻲ ﺑﻤﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦﺧﺎﻃﺮ اﻳﻦ اﻳﻤـﺎن اﺧﺘﻴـﺎري‬
‫ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻠﻜﻪ اﻳﻤﺎن اﺿﻄﺮاري اﺳﺖ و ﻓﻄﺮت اﻧﺴﺎنﻫﺎﺳﺖ ﻛـﻪ آنﻫـﺎ را ﺑـﻪ ﺳـﻮي آن‬
‫ﺳﻮقﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫]‪ [19‬ﻓﺨﺮ رازي اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﺧﻮف را ﺗﻮﺻﻴﻒﻛﺮده و ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﺳﭙﺲ اﻧﺴـﺎن در اﻳـﻦ‬
‫ﺣﺎﻟﺖ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻓﻀﻞ و رﺣﻤﺖ ﺧﺪاي ﺗﺒﺎرك و ﺗﻌﺎﻟﻲ ﭼﺸﻢ ﻣـﻲدوزد و ﺑـﻪ ﮔﻮﻧـﻪاي‬
‫درﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ از ﻫﻤﺔ ﺧﻠﻖ ﻗﻄﻊ اﻣﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨـﺪ‪ ،‬و ﺑـﺎ ﻗﻠـﺐ و روح و ﺗﻤـﺎم اﻋﻀـﺎﻳﺶ‬
‫ﺧﺎﺿﻌﺎﻧﻪ روي ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻣﻲآورد‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻫﻨﮕـﺎﻣﻲﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ او را از اﻳـﻦ‬
‫ﻣﺨﻤﺼﻪي ﺑﺰرگ ﻧﺠﺎت دﻫﺪ و او را از اﻳﻦ زﻳﺎن ﺑﺰرگ و ﻗﻮﻣﻲ ﺑﻪ ﺳﻮي ﻧﺠـﺎت و‬
‫رﻫﺎﻳﻲ اﻧﺘﻘﺎل دﻫﺪ‪ ،‬درﺟﺎ اﻳﻦ ﻧﻌﻤﺖ را ﻓﺮاﻣﻮشﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻪ ﻫﻤﺎن اﻋﺘﻘﺎدات ﺑﺎﻃـﻞ و‬
‫اﺧﻼقﻫﺎي ﭘﺴﺖ ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ﺑﻪ آن ﻋﺎدتﻛﺮدهﺑﻮد ﺑﺮﻣﻲﮔﺮدد‪«.‬‬

‫‪3‬‬

‫]‪ [20‬اﻣﺎ ﻧﻮوي »‪ «/‬ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺷـﺮح ﺣـﺪﻳﺚ ﻓﻄـﺮت اﻳـﻦ ﻣﻌﻨـﻲ را اﺧﺘﻴـﺎر و‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﻮدهاﺳﺖ‪» :‬ﻫﺮ ﻣﻮﻟﻮدي ﻛﻪ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﻣﻲﺷﻮد آﻣـﺎدهي ﭘـﺬﻳﺮش اﺳـﻼم اﺳـﺖ«‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻧﻮوي ﺛﺎﺑﺖﻛﺮده ﻛﻪ ﻗﻮل ﺻﺤﻴﺢ در ﻣﻮرد اوﻻد ﻛﻔﺎر اﻳﻦ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ـ اﮔـﺮ‬
‫ﻗﺒﻞ از ﺑﻠﻮغ ﺑﻤﻴﺮﻧﺪـ اﻫﻞﺑﻬﺸﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫‪4‬‬

‫ﻣﻨﻈﻮر ﻧﻮوي »‪ «/‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺮ ﻓﻄﺮت اﺳﻼم ﻣﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫]‪ [21‬ﻧﻮوي »‪ «/‬ﮔﻔﺘﻪ ﻛﻪ ﺳﺒﺐ ﻗﻮل ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( ﻛﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪» :‬اﻻﺳـﻼم أن‬

‫ﺳﻴﻮﻃﻲ در ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻳﻦ آﻳﻪ و ﻳﺎ آﻳﺎت ﻣﺸﺎﺑﻪ آن ﻧﻴﺎﻓﺘﻢ‪.‬‬
‫‪ 1.‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻨﻜﻪ در ﺑﺴﻴﺎري از ﺟﺎﻫﺎﻳﻴﻜﻪ ﮔﻤﺎن ﻣﻲرود در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺗﻔﺴـﻴﺮ اﻳـﻦ آﻳـﻪ اﻳـﻦ ﻗـﻮل‬
‫ﻳﺎﻓﺖ ﺷﻮد ﺗﺤﻘﻴﻖﻧﻤﻮدم‪ ،‬اﻣﺎ آن را ﻧﻴﺎﻓﺘﻢ‪.‬‬
‫‪ . 2‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺒﻴﺮ ج‪ 9‬ص‪.74-73‬‬
‫‪ . 3‬ﻣﻨﺒﻊ ﺳﺎﺑﻖ ج‪ 9‬ص‪.70‬‬
‫‪ . 4‬ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 16‬ص‪.208‬‬

‫﴿‪﴾199‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺗﻌﺒﺪ اﷲ و ﻻﺗﺸﺮك ﺑﻪ«‪ 1‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﺎﻓﺮان در ﺷﻜﻞ و ﺻﻮرت ﺧﺪاوﻧـﺪ را ﻣـﻮرد‬
‫ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻗﺮاردادهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﭘﺮﺳﺘﺶ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺘﻬﺎ را ﻣﻮرد ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻗـﺮاردادهاﻧـﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﮔﻤﺎن اﻳﻨﻜﻪ اﻳﻦ ﺑﺘﻬﺎ ﺷﺮﻳﻚ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ)ص(‬
‫ﺑﻌﺪ از ﻋﺒﺎدت ﺗﺮكﻧﻤﻮدن ﺷﺮك را ﻣﻄﺮحﻛﺮد‪ 2‬و اﻳﻦ ﺑﺪان ﺳﺒﺐ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﻔﺎر ﺗﻨﻬـﺎ‬
‫اﻗﺮار ﺑﻪ وﺟﻮد ﭘﺮوردﮔﺎر ﻧﻤﻲﻛﺮدﻧﺪ ﺑﻠﻜﻪ او را ﻫﻢ ﻋﺒﺎدت ﻣﻲﻛﺮدﻧـﺪ و ﺑـﻪ ﺳـﻮي او‬
‫ﺗﻘﺮب ﻣﻲﺟﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﻫﻤﻪ‪ ،‬ﻏﻴﺮﺧﺪا را ﺷﺮﻳﻚ او ﻗﺮار ﻣﻲدادﻧﺪ‪.‬‬
‫]‪ [22‬ﻗﺎﺿﻲ ﺑﻴﻀﺎوي »‪ «/‬اﺷﺎرهﻛﺮده ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ آن اﺳﺘﻔﻬﺎﻣﻲﻛﻪ درﺑﺎرهي رﺑﻮﺑﻴـﺖ‬
‫ﻛﺎﻓﺮان را ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮارداده و ﻣﺨﺎﻃﺐ آن ﻛـﺎﻓﺮان ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻳـﻚ ﻧـﻮع اﺳـﺘﻬﺰاء و‬
‫ﻣﺴﺨﺮه اﺳﺖ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﭼﻮن ﻫﻴﭻ ﻋﺎﻗﻠﻲ ﻳﺎﻓﺖﻧﻤﻲﺷﻮد ﻛـﻪ ﭼﻨـﻴﻦ اﻣـﻮر آﺷـﻜﺎري را‬
‫اﻧﻜﺎرﻛﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻋﻘﻞ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺒﺶ را اﺟﺒﺎراً ﺑﻪ آن وادار ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬در اﻳﻦ ﺑـﺎره ﺑـﻪ ﻫﻨﮕـﺎم‬
‫ﺗﻔﺴــﻴﺮ اﻳــﻦ ﮔﻔﺘــﻪي اﻟﻬــﻲ‪(©¨  § ¦ ¥ ¤ £ ¢) :‬‬
‫]ﻣﺆﻣﻨﻮن‪ :‬آﻳﻪ ‪[84‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﮕﻮ زﻣﻴﻦ و ﻫﺮآﻧﭽﻪ ﺑﺮ روي آن ﻣﻮﺟـﻮد اﺳـﺖ از آن ﻛﻴﺴـﺖ اﮔـﺮ ﺷـﻤﺎ ﻋـﺎﻟﻢ‬
‫ﻫﺴﺘﻴﺪ و ﻣﻲداﻧﻴﺪ«‪.‬‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬اﮔﺮ ﺷﻤﺎ اﻫﻞﻋﻠﻢ ﻫﺴﺘﻴﺪ ﻳﺎ ﻋﺎﻟﻢ ﺑﻪ آن ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ ،‬ﭘﺲ اﻳﻦ ﻳﻚ ﻧﻮع ﺗﻮﻫﻴﻦ‬
‫و ﺗﺤﻘﻴﺮ آﻧﻬﺎﺳﺖ‪ ،‬و ﺛﺎﺑﺖﻛﺮدن ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺟﻬﻞ و ﻧﺎداﻧﻲ آﻧﻬﺎ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲﻛﻪ ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﻣﺴﺌﻠﻪاي ﻛﻪ در ﻧﻬﺎﻳﺖ واﺿﺤﻲ و روﺷﻨﻲ اﺳﺖ ﺟﺎﻫﻞ و ﻧﺎدان ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ اﺳﺘﻔﻬﺎم‬
‫ﻣﻠﺰمﻛﺮدن و وادارﻧﻤﻮدن آﻧﻬﺎ اﺳﺖ ﺑﻪ ﭼﻴﺰيﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ ﻋﻠـﻢ‬
‫را داﺷﺘﻪﺑﺎﺷﺪ آن را اﻧﻜﺎرﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﭘـﻴﺶ از آﻧﻜـﻪ آﻧﻬـﺎ‬
‫ﺳ ‪‬ﻴ ُﻘﻮﻟﻮنَ ﷲ( ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻣﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ از‬
‫ﺟﻮابﺑﺪﻫﻨﺪ ﺟﻮاب اﺳﺘﻔﻬﺎم را داده و ﻓﺮﻣﻮده‪ ) :‬‬
‫آن ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ«‬
‫» زﻳﺮا ﻋﻘﻞ ﺻﺮﻳﺢ ﺑﺎ ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ ﻧﮕﺎه و ﺑﺮرﺳﻲ آﻧﻬﺎ را وادار ﻧﻤﻮده ﻛﻪ اﻗﺮار و اﻋﺘﺮافﻛﻨﻨـﺪ‬
‫‪ . 1‬اﻳﻦ ﻳﻜﻲ از اﻟﻔﺎظ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺸﻬﻮر ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ درﺑﺎرهي اﺳﻼم و اﻳﻤﺎن و اﺣﺴـﺎن‬
‫ﺳﺆال ﻛﺮد‪ ،‬اﻳﻦ ﻟﻔﻆ در رواﻳﺖ اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه ﻧﺰد ﺑﺨﺎري ج‪ 1‬ص‪ ،18‬ﻛﺘـﺎب اﻻﻳﻤـﺎن ﺑـﺎب ﺳـﺆال‬
‫ﺟﺒﺮﺋﻴﻞاﻟﻨﺒﻲ)ص( و ﻧﺰد ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 1‬ص‪ 162‬ﻛﺘﺎب اﻻﻳﻤﺎن ﺑﺎب ﺑﻴﺎن اﻻﻳﻤـﺎن و اﻻﺳـﻼم ذﻛـﺮ‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ . 2‬ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 1‬ص‪.162‬‬

‫﴿ ‪﴾200‬‬

‫اﻗﺮار ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ]=رﺑﻮﺑﻴﺖ[‬

‫ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ آن ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ «‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [23‬ﻗﺎﺿﻲ ﺑﻴﻀﺎوي »‪ «/‬ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻓﺮﻣﻮدهي ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻛـﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪:‬‬
‫)‪] (ÇÆ Å Ä Ã Â‬زﺧﺮف‪ :‬آﻳﻪ ‪[87‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اﮔﺮ از آﻧﻬﺎ ﺳﺆال ﻛﻨﻴﺪ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ آﻧﻬﺎ را ﺧﻠﻖﻧﻤﻮده در ﺟﻮاب ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ اﷲ«‪.‬‬

‫درﺑﺎرهي اﻳﻦ ﺟﻮاب ﻛﻔﺎر ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ اﻧﺪازهاي ﺷﻔﺎف و روﺷﻦ اﺳﺖ ﻣﻜﺎﺑﺮه‬
‫و ﻟﺠﺎﺟﺖ در آن ﻏﻴﺮﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ‪«.‬‬

‫‪2‬‬

‫اﻣﺎ ذﻫﺒﻲ ﺑﻴﺎنﻛﺮده ﻛﻪ اﻫﻞ ﻛﺘﺎب و ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ و ﻏﻴﺮه از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﺎﻟﻖ‬
‫اﺳﺖ او را ﺷﻨﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬و اﻧﻜﺎر ﺧﺎﻟﻘﻴﺖ ﺧﺪا را ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺻﻔﺎت ﺣﺴﻨﺎي او‬
‫ﺟﺎﻫﻞ و ﻧﺎدان ﺑﻮدهاﻧﺪ و ﺟﺮأتﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ اﻗﻮاﻟﻲ را در ﺣﻖ او ﺑﺮ زﺑﺎن ﺑﺮاﻧﻨـﺪ‪[24] .‬‬
‫ﻛﻪ درﺑﺎرهي آن اﻗﻮال ﻫﻴﭽﮕﻮﻧﻪ ﻋﻠﻢ و آﮔﺎﻫﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻪاﻧـﺪ‪ ،‬و در اﻳـﻦﺑـﺎره ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪:‬‬
‫»ﻣﺸــﺮﻛﺎن و اﻫــﻞﻛﺘــﺎب و ﻏﻴــﺮه ﺧﺪاوﻧــﺪ را ﺷــﻨﺎﺧﺘﻪاﻧــﺪ ﺑــﻪ اﻳــﻦ ﻣﻌﻨــﻲ ﻛــﻪ او را‬

‫اﻧﻜﺎرﻧﻜﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ او ﺧـﺎﻟﻖ آﻧﻬـﺎ اﺳـﺖ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ Â) :‬‬
‫‪] (ÇÆ Å Ä Ã‬ﺯﺧــﺮﻑ‪ :‬ﺁﻳــﻪ ‪ ،[۸۷‬ﻭ ﻧﻴــﺰ ﻣــﻲﻓﺮﻣﺎﻳــﺪ‪ £) :‬‬
‫‪] (ª© ¨ § ¦ ¥ ¤‬اﺑﺮاﻫﻴﻢ‪ :‬آﻳﻪ‪.[10‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮاﻧﺸﺎن ﺑﺪﻳﺸﺎن ﮔﻔﺘﻨﺪ ﻣﮕﺮ درﺑﺎرهي وﺟﻮد ﺧﺪا آﻓﺮﻳﻨﻨﺪهي آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣـﻴﻦ‬
‫ﺑﺪون ﻣﺪل و ﻧﻤﻮﻧﻪي ﭘﻴﺸﻴﻦ ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪي در ﻣﻴﺎن اﺳﺖ«؟‬

‫آﻧﻬﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎري ﺻﺎﻧﻊ را اﻧﻜﺎر ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ او را ﺷﻨﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬و ﺗﻨﻬﺎ درﺑـﺎرهي‬
‫ﺻﻔﺎت ﻣﻘﺪس او ﻧﺎدان ﺑﻮدهاﻧﺪ و ﻧﺎآﮔﺎﻫﺎﻧﻪ درﺑﺎرهي او اﻗﻮاﻟﻲ ﺑﺮ زﺑﺎن راﻧﺪهاﻧـﺪ‪ ،‬اﻣـﺎ‬
‫اﻧﺴﺎن ﻣﺆﻣﻦ ﺧﺪاي ﺧﻮدش را ﺑﺎ ﺻﻔﺎت ﻛﻤﺎل ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﺸﺎﻧﻪﻫـﺎي ﻧﻘـﺺ را‬
‫در ﻛﻞ‪ ،‬از او ﻧﻔﻲﻛﺮدهاﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺧﺪاي ﺧﻮﻳﺶ اﻳﻤﺎن آورده اﺳﺖ و از آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺧﻮدداري ﻛﺮده و ﺳﺎﻛﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ روﺷﻦ ﻣﻲﺷﻮد‬
‫ﻛﻪ ﻛﺎﻓﺮ از ﺟﻨﺒﻪاي ﺧﺪا را ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ و از ﭼﻨﺪ ﺟﻨﺒﻪ او را ﻧﺸﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪«.‬‬
‫‪ 1.‬اﻧﻮار اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ج‪ 4‬ص‪.70‬‬
‫‪ . 2‬اﻧﻮار اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ج‪ 5‬ص‪.64‬‬
‫‪ . 3‬ﺳﻴﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء ج‪ 17‬ص‪.548-546‬‬

‫‪3‬‬

‫﴿‪﴾201‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫]‪ [25‬اﺑﻦﻛﺜﻴﺮ »‪ «/‬ﺑﻴﺎنﻛﺮده ﻛﻪ ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧـﺪ در راﺑﻄـﻪ ﺑـﺎ آﻧﭽـﻪ ﻛـﻪ ﺑـﺎ آن از‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﺧﺒﺮداده )اَﻓﻲِ اﷲِ ﺷﻚ‪] (‬اﺑﺮاﻫﻴﻢ‪ :‬آﻳﻪ ‪» [10‬دو اﺣﺘﻤﺎل دارد ‪ ،‬ﻳـﻚ‪ :‬آﻳـﺎ در‬
‫وﺟﻮد ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪ ﻫﺴﺖ؟ زﻳـﺮا ﻓﻄﺮﺗﻬـﺎ ﺷـﺎﻫﺪ وﺟـﻮد او ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﺑـﺮ‬
‫اﻋﺘﺮاف ﺑﻪ وﺟﻮد او ﺧﻠﻖﺷﺪهاﻧـﺪ‪ ،‬زﻳـﺮا اﻋﺘـﺮاف ﺑـﻪ وﺟـﻮد او در ﻓﻄﺮﺗﻬـﺎي ﺳـﺎﻟﻢ‬
‫ﺿﺮوري و اﺟﺘﻨﺎبﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻲ ﮔﺎﻫﻲ اوﻗﺎت ﺑﺮاي ﺑﻌﻀﻲ از اﻳﻦ ﻓﻄﺮﺗﻬﺎ ﺷﻚ و‬
‫اﺿﻄﺮاب ﭘﻴﺪاﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻧﻴﺎز ﺑﻪ ﺗﻔﻜﺮ در دﻟﻴﻠﻲ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ از ﻃﺮﻳـﻖ آن‬
‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﭘﻲ ﺑﻪ وﺟﻮد ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺒﺮﻧﺪ‪ ،‬و ﻣﻌﻨﺎ اﺣﺘﻤﺎل دوم در اﻳﻦ ﻗﻮل آﻧﻬﺎ ـ ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮان‬
‫ـ اﺳﺖ‪) :‬اَﻓﻲِ اﷲِ ﺷﻚ‪ (‬ﻳﻌﻨﻲ‪» :‬آﻳﺎ در اﻟﻮﻫﻴﺖ و ﻳﮕـﺎﻧﮕﻲ و ﺗﻔـﺮد او در وﺟـﻮب‬
‫ﻋﺒﺎدت ﺑﺮاي او‪ ،‬ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪي ﻫﺴﺖ؟ درﺣﺎﻟﻴﻜﻪ او اﺳﺖ ﺧﺎﻟﻖ ﺗﻤﺎم ﻣﻮﺟﻮدات‪ ،‬و‬
‫ﻫﻴﭻﻛﺲ دﻳﮕﺮي ﺑﺠﺰ او ﻣﺴﺘﺤﻖ و ﺷﺎﻳﺴﺘﻪي ﻋﺒﺎدت ﻧﻴﺴﺖ و او ﺗﻨﻬﺎ اﺳﺖ و ﺷﺮﻳﻚ‬
‫ﻧﺪارد‪ ،‬اﻏﻠﺐ ﻣﻠﺘﻬـﺎ اﻗـﺮار و اﻋﺘـﺮاف ﺑـﻪ وﺟـﻮد ﺻـﺎﻧﻊ ﻛـﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬وﻟـﻲ ﺑﻬﻤـﺮاه او‬
‫واﺳﻄﻪﻫﺎﻳﻲ را ﻏﻴﺮ از او ﻣﻮرد ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻗﺮاردادهاﻧﺪ ﺑﻪ ﮔﻤﺎن اﻳﻨﻜﻪ اﻳﻦ واﺳـﻄﻪﻫـﺎ ﺑـﻪ‬
‫آﻧﻬﺎ ﻧﻔﻊ ﻣﻲرﺳﺎﻧﻨﺪ و ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﺧﺪا ﻧﺰدﻳﻚﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [26‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦﺧﺎﻃﺮ اﺑﻦﻛﺜﻴﺮ »‪ «/‬ﻣﻌﻨﻲ اﻳﻦ آﻳﻪ را ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ X W V) :‬‬
‫‪(fe dcb a ` _ ^ ] \ [ Z Y‬‬
‫]اﻋﺮاف‪ :‬آﻳﻪ ‪ [.172‬ﭼﻨﻴﻦ اﻧﺘﺨﺎبﻛﺮده‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ »ﻧﻮادﮔـﺎن ﺑﻨـﻲآدم را از ﭘﺸـﺖ آﻧﻬـﺎ‬
‫ﺑﻴﺮونآورد و آﻧﻬﺎ را ﺑﺮ ﻧﻔﺲ ﺧﻮدﺷﺎن ﺷﺎﻫﺪ و ﮔﻮاه ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﺮوردﮔـﺎر و‬
‫ﭘﺎدﺷﺎه و ﻣﺎﻟﻚ آﻧﻬﺎ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﻴﭻ ﻣﻌﺒﻮدي ﺑﺠﺰ او وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬زﻳﺮا ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﻬـﺎ را‬
‫ﺑﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻋﻘﻴﺪهاي ﺧﻠﻖﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﺳﺮﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪«.‬‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [27‬اﺑﻦﻛﺜﻴﺮ ﭘﺲ از ﻳﻚ ﺑﺤﺚ و ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻃﻮﻻﻧﻲ ﺣﺪﻳﺜﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ رﺳﻴﺪه ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻨﻈﻮر در اﻳﻦ آﻳﻪ »آن ﻓﻄﺮت و ﺳﺮﺷﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺮ آن ﺧﻠﻖﺷﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﺒـﺎرت‬
‫اﺳﺖ از اﻗﺮار ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻳﻜﺘﺎﭘﺮﺳﺘﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦﺧﺎﻃﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻓﺮﻣﻮده‪) :‬أَنْ َﺗ ُﻘﻮﻟُـﻮا(‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻧﮕﻮﺋﻴﺪ )اَ ﱠﻧﺎ ُﻛ ﱠﻨﺎ ‪‬ﻋﻦْ ‪‬ﻫﺬا( ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺎ از ﺗﻮﺣﻴﺪ )ﻏﺎﻓﻠﻴﻦَ او‬
‫‪ . 1‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮآن اﻟﻌﻈﻴﻢ ج‪ 2‬ص‪.525‬‬
‫‪ . 2‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮآن اﻟﻌﻈﻴﻢ ج‪ 2‬ص‪.261‬‬

‫﴿ ‪﴾202‬‬

‫اﻗﺮار ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ]=رﺑﻮﺑﻴﺖ[‬

‫ﺷﺮَك‪ ‬آﺑﺎو‪َ ‬ﻧﺎ( ﻏﺎﻓﻞ و ﺑﻲﺑﻬﺮه ﺑﻮدهاﻳﻢ‪ ،‬ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻧﮕﻮﺋﻴﺪ ﻧﻴﺎﻛﺎن ﻣﺎ ﭘﺲ از‬
‫َﺗ ُﻘﻮ ُﻟﻮا أ‪‬ﻧ ‪‬ﻤﺎ اَ ّ‬
‫ﻣﺎ ﺷﺮكورزﻳﺪهاﻧﺪ و ﻣﺎ ﻫﻢ ﻓﺮزﻧﺪان آﻧﺎن ﺑﻮدﻳﻢ‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [28‬ﻣﻘﺮﻳﺰي اﻳﻤﺎن ﺧﻼﻳﻖ را ﺑﻪ رﺑﻮﺑﻴﺖ ﺗﺄﻛﻴﺪﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺷـﻜﻲ ﻧﻴﺴـﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﺗﻮﺣﻴﺪ رﺑﻮﺑﻴﺖ را اﻧﻜﺎرﻧﻜﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ اﻋﺘﺮافﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﻨﻬـﺎ ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫ﺧﺎﻟﻖ آﻧﻬﺎ و ﺧﺎﻟﻖ آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣﻴﻦ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻗﺎﺋﻢ ﺑﻪ ﻣﺼﺎﻟﺢ ﺗﻤﺎم ﺟﻬﺎن ﻫﺴﺘﻲ اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﻟﻮﻫﻴﺖ و ﻣﺤﺒـﺖ را اﻧﻜـﺎرﻛﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ از آﻧﻬـﺎ‬

‫ﺣﻜﺎﻳـــﺖﻛـــﺮده و ﻓﺮﻣـــﻮده‪ u t s r q p o n m) :‬‬
‫‪] (}| { z y  x w  v‬ﺑﻘﺮه‪ :‬آﻳﻪ ‪.[165‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﺮدم ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻏﻴﺮ از ﺧـﺪا ﺧﺪاﮔﻮﻧـﻪﻫـﺎﺋﻲ ﺑﺮﻣـﻲﮔﺰﻳﻨﻨـﺪ و آﻧـﺎن را‬
‫ﻫﻤﭽﻮن ﺧﺪا دوﺳﺖﻣﻲدارﻧﺪ‪ ،‬و ﻛﺴﺎﻧﻴﻜﻪ اﻳﻤﺎنآوردهاﻧﺪ ﺧﺪا را ﺳﺨﺖ دوﺳﺖﻣﻲدارﻧﺪ«‪.‬‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ رﺑﻮﺑﻴﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪي ﻣﺮدم اﻋﻢ از ﻣﺆﻣﻦ و ﻛﺎﻓﺮ در آن اﺗﻔـﺎق دارﻧـﺪ‪ ،‬و‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪ اﻟﻮﻫﻴﺖ ﻣﺤﻞ ﺗﻘﺎﻃﻊ ﻣﻴﺎن ﻣﺸﺮﻛﺎن و ﻣﺆﻣﻨﺎن اﺳﺖ«‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [29‬اﺑﻦﺣﺠﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪ ،‬ﻣﺸﻬﻮرﺗﺮﻳﻦ اﻗﻮال در ﻣﻌﻨﻲ ﻓﻄﺮت اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻨﻈﻮر از آن‬
‫اﺳﻼم اﺳﺖ و »اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺑﺮاي ﺑﻴﺎن آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ اﻣﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ذﻛﺮ ﺷﺪه‪ ،‬ﻧﻪ ﺑـﺮاي‬
‫ﺑﻴﺎن اﺣﻜﺎم دﻧﻴﻮي« اﺑﻦﺣﺠﺮ اﻫﺘﻤﺎم ﺧﺎﺻﻲ ﺑﻪ اﻗﻮال اﺑﻦاﻟﻘﻴﻢ در ﻣﻌﻨـﻲ اﻳـﻦ ﺣـﺪﻳﺚ‬
‫ورزﻳﺪهاﺳﺖ‪ ،‬و اﻗﻮال او را ﻃﻮري ذﻛﺮﻛﺮده ﻛﻪ اﻧﮕﺎر آﻧﻬﺎ را ﻗﺒـﻮل دارد‪ ،‬و از ﺟﻤﻠـﻪ‬
‫ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬اﺑﻦاﻟﻘﻴﻢ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻨﻈﻮر از اﻳﻨﻜﻪ ﻫﺮ ﻣﻮﻟﻮدي ﺑﺮ ﻓﻄﺮت ﻣﺘﻮﻟﺪ ﻣـﻲﺷـﻮد اﻳـﻦ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺤﺾ ﺑﻴﺮون آﻣﺪن از ﺷﻜﻢ ﻣﺎدرش ﻋﺎﻟﻢ ﺑﻪ )ﻣﺴﺎﺋﻞ( دﻳﻦ اﺳـﺖ‪ ،‬زﻳـﺮا‬
‫ﺧﺪاوﻧــﺪ ﻣــﻲﻓﺮﻣﺎﻳــﺪ‪(½¼ » º ¹ ¸ ¶ µ) :‬‬
‫]ﻧﺤﻞ‪ :‬آﻳﻪ ‪[78‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﻤﺎ را از ﺷﻜﻢ ﻣﺎدراﻧﺘﺎن ﺑﻴﺮون آورد در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﭼﻴﺰي ﻧﻤﻲداﻧﺴﺘﻴﺪ«‪.‬‬

‫وﻟﻲ ﻣﻨﻈﻮر آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﻄﺮت آن ﻣﻮﻟﻮد ﻣﻘﺘﻀﻲ ﺷﻨﺎﺧﺖ و ﻣﺤﺒـﺖ دﻳـﻦ اﺳـﻼم‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻮد ﻓﻄﺮت ﻣﺴﺘﻠﺰم اﻋﺘﺮاف و ﻣﺤﺒﺖ ﺑﻪ دﻳﻦ اﺳﻼم اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻨﻈﻮر اﻳﻦ ﻧﻴﺴـﺖ‬
‫‪ . 1‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮآن اﻟﻌﻈﻴﻢ ج‪ 2‬ص‪.264‬‬

‫‪ .٢‬ﺗﺠﺮﻳﺪ اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ص ‪10‬ـ‪.11‬‬

‫﴿‪﴾203‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻛﻪ ﻓﻄﺮت ﺗﻨﻬﺎ ﭘﺬﻳﺮش ﻣﺤﺾ دارد‪ ،‬زﻳﺮا ﺑﺎ ﻳﻬﻮدي ﻛﺮدن ﭘﺪر و ﻣﺎدرش اورا‪ ،‬ﺗﻐﻴﻴـﺮ‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ ﺑﻄﻮرﻳﻜﻪ آن دو ﻣﺜﻼً ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﻓﻄﺮت آن ﻣﻮﻟـﻮد را از ﭘـﺬﻳﺮش اﺳـﻼم ﺧـﺎرج‬
‫ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻨﻈﻮر ﺗﻨﻬﺎ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻓﺮزﻧﺪي ﻛﻪ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﻣﻲﺷﻮد ﺑﺮ اﻗـﺮار و اﻋﺘـﺮاف ﺑـﻪ‬
‫رﺑﻮﺑﻴﺖ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﮔﺮ آن ﻣﻮﻟﻮد ﺑﻪ ﺣﺎل ﺧﻮد واﻧﻬﺎده ﺷﻮد و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﻫـﻴﭻ‬
‫ﺧﺎﻟﻘﻲ در ﻛﺎر ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ) ،‬ﻛﻪ ﺑﺮ او ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺑﮕﺬارد( از اﻋﺘﺮاف ﺑﻪ رﺑﻮﺑﻴﺖ ﺑﻪ اﻋﺘﺮاف ﭼﻴـﺰ‬
‫دﻳﮕﺮي ﺗﺠﺎوز ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻮﻟﺪ ﺑﺮ ﻣﺤﺒﺖ و ﻋﻼﻗـﻪي ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻜـﻪ‬
‫ﺑﺎ ﺑﺪن او ﺳﺎزﮔﺎرﻧﺪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﻴﺮﺧﻮارﮔﻲ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﻣـﻲﺷـﻮد ﺗـﺎ اﻳﻨﻜـﻪ ﻣـﺎﻧﻌﻲ او را از آن‬
‫ﻣﻨﺼﺮف ﻛﻨﺪ«‬

‫‪1‬‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﺑﻦﺣﺠﺮ ﺑﺮآﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻧﻘﻞ آن ﮔﺬﺷـﺖ‪ ،‬از اﻳﻨﻜـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺑﻨـﺪﮔﺎﻧﺶ را ﺑـﺮ‬
‫اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺧﻮدش ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺮوردﮔﺎر و ﺧﺎﻟﻖ ﺧﻠﻖ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ اﮔﺮ‬
‫ﺑﻨﺪهﮔﺎن ﺑﻪ آن ﻓﻄﺮﺗﻴﻜﻪ ﺑﺮ آن ﺧﻠﻖ ﺷﺪهاﻧﺪ واﻧﻬـﺎده ﺷـﻮﻧﺪ ﻫﻤـﺎن دﻳﻨـﻲ را اﻧﺘﺨـﺎب‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮاي ﺑﻨﺪهﮔﺎﻧﺶ اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﻮدهاﺳﺖ‪.‬‬

‫]‪ [30‬اﻳﺠﻲ ﻣﻔﺴﺮ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﻴﺎن ﻣﻌﻨـﻲ ﻗـﻮل ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻛـﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ £ ¢) :‬‬
‫‪] (¬« ª © ¨  § ¦ ¥ ¤‬ﻣﺆﻣﻨـــــــــــــﻮن‪:‬‬
‫آﻳﺎت‪84‬ـ‪.[85‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﮕﻮ زﻣﻴﻦ و ﻫﺮ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ در آن وﺟﻮد دارد ازآن ﻛﻴﺴﺖ اﮔﺮ ﺷـﻤﺎ ﻣـﻲداﻧﻴـﺪ در‬
‫ﺟﻮاب ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﻔﺖ از آن ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ«‪.‬‬

‫ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﻣﺸﺮﻛﺎن اﻋﺘﺮاف ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﺎﻟﻖ ﻫﻤﮕﻲ اﺳﺖ«‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [31‬ﺳﻴﻮﻃﻲ در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ ﺑﻴﺎن اﻳﻤﺎن آن دﺳﺘﻪ از ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ را ﻛﺮده ﻛﻪ در ﻓﺮﻣـﻮدهي‬
‫ﺧﺪاوﻧــﺪ آﻣــﺪه )‪] (_^  ] \ [ Z Y‬ﻳﻮﺳــﻒ‪ :‬آﻳــﻪ‪[106‬‬
‫ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﻣﺸﺮﻛﺎن اﻋﺘﺮاف ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﺎﻟﻖ و رازق ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ«‬

‫‪3‬‬

‫]‪ [32‬ﻣﻨﺎوي ﺗﻮﺿﻴﺢ داده ﻛﻪ ﻫﻴﭻ اﺣﺪي در ﻣﻴﺎن ﻛﺎﻓﺮان اﻟﻮﻫﻴـﺖ را از ﺧـﺪا ﻧﻔـﻲ‬
‫‪ . .١‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج‪ 6‬ص‪303‬ـ‪ ،305‬و اﻗﻮال اﺑﻦاﻟﻘﻴﻢ ﻛﻪ اﺑﻦﺣﺠﺮ آﻧﻬﺎ را ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ﺑﻪ ﻣﻔﺼـﻠﻲ در‬
‫ﻛﺘﺎب ﺷﻔﺎء اﻟﻌﻠﻴﻞ ﺑﺎب ‪ 30‬ﻣﺒﺤﺚ ﻓﻄﺮت ص ‪470‬ـ ‪ 505‬ﻣﻮﺟﻮداﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ . 2‬ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺒﻴﺎن ج‪ 2‬ص‪64‬‬
‫‪ . 3‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﺠﻼﻟﻴﻦ ص ‪325‬‬

‫اﻗﺮار ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ ]=رﺑﻮﺑﻴﺖ[‬

‫﴿ ‪﴾204‬‬

‫ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و ﺗﻨﻬﺎ ﻏﻴﺮ او را ﺷﺮﻳﻚ او ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﻨﺎوي ﺑـﺮاي اﻳـﻦ ادﻋـﺎي‬

‫ﺧﻮدش اﺳﺘﺪﻻل ﺑﻪ اﻳـﻦ ﮔﻔﺘـﺔ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻛـﺮده‪ © ¨ § ¦ ¥) :‬‬
‫‪] (¬« ª‬ﻟﻘﻤﺎن‪ :‬آﻳﻪ ‪[25‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻫﺮﮔﺎه از آﻧﺎن ﺑﭙﺮﺳﻲ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣﻴﻦ را آﻓﺮﻳﺪهاﺳﺖ؟ ﺣﺘﻤﺎً ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‬
‫ﺧﺪا«‪.‬‬

‫ﺳﻮﻳﺪي ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻛﻪ ﻫﻤﻪي ﺑﺸﺮﻳﺖ ﺑﺮ اﻗﺮار رﺑﻮﺑﻴﺖ اﺗﻔﺎق ﻛﺮدهاﻧـﺪ ﻣﮕـﺮ ﻣﻘـﺪار‬
‫ﻧﺎﭼﻴﺰ و ﻛﻤﻲ ]‪ [33‬ﻛﻪ در ﻛﻨﺎر آن ﻣﺠﻤﻮع ﺑﺰرگ ﺑﺸﺮﻳﺖ ﻗﺎﺑـﻞ ﺷـﻤﺎرش ﻧﻴﺴـﺘﻨﺪ و‬
‫ﻫﻴﭻ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ ،‬و در اﻳﻦﺑﺎره ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺗﻮﺣﻴﺪ رﺑﻮﺑﻴﺖ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﮕـﻲ‬
‫ﻛﻔﺎر ﺑﻪ آن اﻗﺮار و اﻋﺘﺮافﻛﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و ﻫـﻴﭻ ﻛـﺲ از ﻛﻔـﺎر ﺑـﺎ اﻳـﻦ اﺻـﻞ ﻣﺨﺎﻟﻔـﺖ‬
‫ﻧﻜﺮدهاﺳﺖ‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﮔﺮوه ﺛﻨﻮﻳﻪ و ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﺠﻮﺳﻲﻫﺎ ‪ . . .‬و اﻣﺎ ﻏﻴـﺮ اﻳـﻦ دو ﮔـﺮوه از‬
‫ﺳﺎﻳﺮ ﻓﺮﻗﻪﻫﺎي ﻛﻔﺮ و ﺷﺮك اﺗﻔﺎق ﻛﺮدهاﻧﺪ ﺑﺮ اﻳﻨﻜـﻪ ﺧـﺎﻟﻖ ﺟﻬـﺎن ﻫﺴـﺘﻲ و رازق و‬
‫ﺗﺪﺑﻴﺮ ﻛﻨﻨﺪهي ﻛﺎرﻫﺎ‪ ،‬ﻧﻔـﻊرﺳـﺎن و ﺿـﺮررﺳـﺎن‪ ،‬و ﭘﻨـﺎهدﻫﻨـﺪه ﻳﻜـﻲ اﺳـﺖ و ﻫـﻴﭻ‬
‫ﭘﺮوردﮔﺎر و ﺧﺎﻟﻖ و رازق و ﻣﺪﺑﺮ و ﻧﺎﻓﻊ و زﻳﺎن رﺳﺎن و ﭘﻨﺎﻫﻨﺪهاي ﻏﻴـﺮ او ﻧﻴﺴـﺖ‪.‬‬

‫ﭼﻨﺎﻧﻜــﻪ ﺧﺪاوﻧــﺪ ﺳــﺒﺤﺎن ﻓﺮﻣــﻮده‪ ª © ¨ § ¦ ¥) :‬‬
‫«¬( ]ﻟﻘﻤﺎن‪ :‬آﻳﻪ ‪[25‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻫﺮﮔﺎه از آﻧﺎن ﺑﭙﺮﺳﻲ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣﻴﻦ را آﻓﺮﻳﺪهاﺳﺖ؟ ﺣﺘﻤﺎً ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‬
‫ﺧﺪا«‪.‬‬

‫)‪](ÇÆ Å Ä Ã Â‬زﺧﺮف‪ :‬آﻳﻪ ‪[87‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬و اﮔﺮ از آﻧﺎن ﺑﭙﺮﺳﻲ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ آﻧﻬﺎ را ﺧﻠﻖ ﻛﺮده ﺣﺘﻤﺎً ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﺧﺪا«‪.‬‬

‫)‪ « ،© ¨  § ¦ ¥ ¤ £ ¢‬‬
‫¬(]ﻣﺆﻣﻨﻮن‪:‬آﻳﺎت‪84‬ـ‪[85‬‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﮕﻮ زﻣﻴﻦ و ﻛﺴﺎﻧﻴﻜﻪ در زﻣﻴﻦ ﻫﺴـﺘﻨﺪ از آن ﻛﻴﺴـﺘﻨﺪ اﮔـﺮ داﻧـﺎ و ﻓﺮزاﻧـﻪاﻳـﺪ؟‬
‫ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﻔﺖ از آن ﺧﺪاﻳﻨﺪ«‪.‬‬
‫‪ . 1‬ﻓﻴﺾ اﻟﻘﺪﻳﺮ ج‪ 11‬ص‪5862‬‬

‫﴿‪﴾205‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫)‪ ¸ ¶ µ ´ ³ ² ± ° ¯ ®  ¬ « ª‬‬
‫‪] (ÄÃ  Â Á À ¿ ¾ ½ ¼ » º ¹‬ﻳﻮﻧﺲ‪ :‬آﻳﻪ ‪[31‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﮕﻮ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ از آﺳﻤﺎن و از زﻣﻴﻦ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ روزي ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ؟ و ﻳﺎ ﭼﻪ ﻛﺴـﻲ ﺑـﺮ‬
‫ﮔﻮش و ﭼﺸﻤﻬﺎ ﺗﻮاﻧﺎ اﺳﺖ و ﻳـﺎ ﭼـﻪ ﻛﺴـﻲ ﻣـﺮده را از زﻧـﺪه و زﻧـﺪه را از ﻣـﺮده ﺑﻴـﺮون‬
‫ﻣﻲآورد؟ و ﻳﺎ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ اﻣﻮر ﺟﻬﺎﻧﻴﺎن را ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ؟ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﻔﺖ آن ﺧﺪا اﺳﺖ«‪.‬‬

‫ﭘﺲ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻧﻘﻞ ﻗﻮلﻫﺎي ﻓﺮاوان آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ اﻳﻦ ﻋﻠﻤﺎي ﺑﺰرﮔﻮار از اﺗﻔـﺎق اﻏﻠـﺐ‬
‫ﻣﺮدم ﺑﺮ اﻳﻤﺎن ﻓﻄﺮي ﺑﻪ رﺑﻮﺑﻴﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻣﻘﺮر و ﺗﺜﺒﻴـﺖ ﻛـﺮده اﻧـﺪ‪ ،‬روﺷـﻦ و‬
‫ﻣﺘﺒﻠﻮر ﺷﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﺣـﻮل ﺧـﺪا در ﻣﺒﺤـﺚ آﺗـﻲ ﻧﻘـﻞﻗـﻮلﻫـﺎي دﻳﮕـﺮي در اﻳـﻦ زﻣﻴﻨـﻪ‬
‫ﺧﻮاﻫﻨﺪآﻣﺪ‪ ،‬و ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﻪ ﺗﺄﺧﻴﺮ اﻧـﺪاﺧﺘﻦ آﻧﻬـﺎ را ﺗـﺮﺟﻴﺢ دادم ﻛـﻪ در آن‬
‫ﻧﻘﻞﻗﻮلﻫﺎ‪ ،‬روي اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻋﺒﺎدت‪ ،‬ﺑﻮﺳﻴﻠﺔ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺗﺮﻛﻴﺰ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و‬
‫اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﺒﺤﺚ آﺗﻲ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ . 1‬اﻟﻌﻘﺪ اﻟﺜﻤﻴﻦ ص ‪.67-66‬‬

‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‬
‫اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻋﺒﺎدت ﺑﻮﺳﻴﻠﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ‬
‫از آﻧﺠﺎ ﻛﻪ اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻪ رﺑﻮﺑﻴﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺴﺌﻠﻪاي ﭘﺎﻳﺎن ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ و دﻳﮕﺮ‬
‫ﺟﺎي ﺑﺤﺚ در آن ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﺎﻧﺪهاﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺠﺎ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ آن اﻳﻤﺎﻧﻲﻛـﻪ ﺑـﻪ آن اﻋﺘـﺮاف و‬
‫اﻗﺮار ﻛﺮدهاﻧﺪ ﺑﺮ آﻧﺎن اﺳﺘﺪﻻل ﺑﻜﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺗﺎ اﻳﻦ ﻧﻘﻄﻪي ﺷﺮوﻋﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺮاي دﻋـﻮت آﻧﻬـﺎ‬
‫ﺑﻪ ﺳﻮي ﺣﻘﻲ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ از آن ﻛﻨﺎرهﮔﻴﺮي و دوري ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و آن اﻳﻨﻜﻪ اﻗﺮار و اﻋﺘﺮاف‬
‫آﻧﻬﺎ ﺑﻪ رﺑﻮﺑﻴﺖ ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ دﻟﻴﻞ اﺳـﺖ ﺑـﺮ ﺑﺎﻃـﻞ ﺑـﻮدن آن روش و ﻣﺴـﻠﻜﻲ ﻛـﻪ در‬
‫ﻋﺒﺎدت در ﭘﻴﺶﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬در واﻗﻊ ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﭘﺮوردﮔﺎري دارد ﻛﻪ او را‬
‫ﺧﻠﻖﻛﺮده و ﺑﻪ او روزي داده‪ ،‬و ﻧﻔﻊ و ﺿﺮرش ﺑﺪﺳﺖ او اﺳﺖ و ﻳﻘﻴﻦ داﺷـﺘﻪﺑﺎﺷـﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻫﺮ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي ﻏﻴﺮ از او ﺗﺤﺖ ﺗﺼﺮف و ﺳﻠﻄﻪي او اﺳﺖ ﻧﻪ ﻋﻘﻼً ﻧـﻪ ﻓﻄﺮﺗـﺎً از‬
‫او ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺲ دﻳﮕﺮي را ﺑﺠﺰ او ﭘﺮوردﮔﺎر ﺧـﻮد ﺑﺪاﻧـﺪ‪ ،‬اﻳـﻦ در‬
‫ﺣﺎﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻮﺣﻴﺪي ﻛﻪ ﻛﺎﻓﺮان آن را ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑـﺮ ﺗﻮﺣﻴـﺪي‬
‫ﻛﻪ آن را ﻧﻔﻲ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬زﻳﺎد ﺑﺮ آﻧﻬﺎ اﺣﺘﺠﺎج ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫و ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻣﺬﻫﺐ رﺣﻤﻬﻢ اﷲ در اﻳﻨﺠﺎ ﻫﻤﺎن روﺷﻲ را در ﭘﻴﺶﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ در ﭘﻴﺶﮔﺮﻓﺘﻪاﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﺗﻨﺎﻗﺾﮔﻮﺋﻲ اﻫﻞ ﻛﻔﺮ را ﺑﺮﻣﻼ ﺳـﺎزﻧﺪ‪ ،‬و ﺟﻬـﻞ و‬
‫‪1‬‬

‫ﻧﺎداﻧﻲ آﻧﻬﺎ را آﺷﻜﺎر ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و ﺣﺠﺖ ﺑﺎﻟﻐﻪ ﺧﺪا را ﻋﻠﻴﻪ آﻧﺎن اﻗﺎﻣﻪ ﻛﻨﻨﺪ‬

‫]‪ [34‬در اﻳﻦﺑﺎره ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ § ¦) :‬‬
‫‪ . 1‬ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧـﺪ در ﺳـﻮرهي ﻳﻮﺳـﻒ آﻳـﻪي ‪ 106‬ﻛـﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ Z Y) :‬‬
‫[ \ ]  ^_( اﺑﻦ ﺟﺮﻳـﺮ در ﺗﻔﺴـﻴﺮ ﺧـﻮدش ج‪ 7‬ص‪ / 13‬ص‪ 52-50‬از‬
‫اﺑﻦ ﻋﺒﺎس و ﻣﺠﺎﻫﺪ و ﻋﻜﺮﻣﻪ و ﻏﻴﺮه ﻧﻘﻞﻗﻮﻟﻬﺎي ﻓﺮاواﻧﻲ ﻛﺮده اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻼﺻـﻪي آﻧﻬـﺎ اﻳـﻦ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ اﻫﻞﺷﺮك اﻗﺮار و اﻋﺘﺮافﻛﺮدهاﻧﺪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﺮوردﮔﺎر و ﺧﺎﻟﻖ آﻧﻬـﺎ اﺳـﺖ‪ ،‬ﺑـﺎ‬
‫وﺟﻮد اﻳﻦ ﻏﻴﺮ ﺧﺪا را در ﻋﺒﺎدت ﺷﺮﻳﻚ او ﻗﺮاردادهاﻧﺪ‪ .‬و اﻳﻦ ﺑﺪان دﻟﻴﻞ اﺳـﺖ ﻛـﻪ اﻳـﻦ آﻳـﻪ‬
‫اﻳﻤﺎن و ﺷﺮك را ﺑﺎ ﻫﻢ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻧﺴﺒﺖ داده اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺳﻠﻒ ﺑﻴﺎنﻛﺮدهاﻧﺪ ـ و اﻫﻞﻋﻠـﻢ ﺑﻌـﺪ از‬
‫ﺳﻠﻒ ﺑﻴﺎنﻛﺮدهاﻧﺪ ـ ﻛﻪ اﻳﻤﺎﻧﻲ ﻛﻪ در اﻳﻦ آﻳﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻧﺴﺒﺖ داده ﺷﺪه اﺳﺖ اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﻣﺴـﺌﻠﻪي‬
‫رﺑﻮﺑﻴﺖ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺷﺮﻛﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻧﺴﺒﺖ داده ﺷﺪه‪ ،‬ﺷﺮك در ﻋﺒﺎدت اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻗﺴﻤﺖ از ﺗﻔﺴﻴﺮ اﺑﻦ ﺟﺮﻳﺮ وﺳﻴﻊﺗﺮﻳﻦ ﺟﺎﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﻼم ﺳﻠﻒ در آن ﻧﻘﻞﺷﺪه اﺳـﺖ‬
‫درﺑﺎرهي اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ او را ﺷﺎﻣﻞ رﺣﻤـﺖ ﺧـﻮدش ﻗﺮاردﻫـﺪ و اﺟـﺮ ﺟﺰﻳـﻞ را ﺑـﻪ او‬
‫ﺑﺪﻫﺪ‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾208‬‬

‫اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻋﺒﺎدت ﺑﻮﺳﻴﻠﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ‬

‫¨ © ‪] («ª‬زﺧﺮف‪ :‬آﻳﻪ ‪ [9‬ﻳﻌﻨﻲ اﮔـﺮ از ﻣﺸـﺮﻛﻴﻦ ﺳـﺆال ﻛﻨﻴـﺪ‬
‫ﺧﺎﻟﻖ آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣﻴﻦ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﻣﻴﺒﺎﺷﺪ«؟‬
‫ﺧ ﹶﻠ ﹶﻘ ‪‬ﻬﻦ‪ ‬ﺍﻟ ‪‬ﻌﺰﹺﻳ ‪‬ﺰ ﺍﻟﻌ‪‬ﻠﹺﻴ ‪‬ﻢ (‬
‫)ﹶﻟ‪‬ﻴﻘﹸﻮﹸﻟﻦ‪ ‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﻔﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎ ﻋﺰت و ﺑﺲ آﮔﺎه‪ ،‬و اﻳﻦ ﺟﺎي ﺗﻌﺠﺐ اﺳﺖ«‪.‬‬

‫و اﻳﻦ ﺑﺮ ﺳﺒﻴﻞ ﻣﺘﻌﺠﺐ ﺳﺎﺧﺘﻦ و ﺑﻪ ﺣﻴﺮت اﻧﺪاﺧﺘﻦ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺣﺎل آﻧﻬﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺖﻫﺎ را ﻋﺒﺎدت ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﮔﻤﺎن ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﺮﻳﻜﻲ دارد‪،‬‬
‫در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ اﻋﺘﺮافﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﺎﻟﻖ آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣﻴﻦ اﺳﺖ؟!«‬

‫‪1‬‬

‫واﻳﻦ ﺟﺰء اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ آن ﺗﻮﺣﻴﺪي اﺳﺖ ﻛﻪ آﻧﺮا اﻧﻜﺎر ﻛﺮدهاﻧﺪ ﺑﺎ آن ﺗﻮﺣﻴﺪي ﻛـﻪ‬
‫ﺑﺪان اﻗﺮار ورزﻳﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﺑﻴﺎن و ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺗﻨﺎﻗﺾﮔﻮﺋﻲ آﻧﻬﺎ در اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﻳﻜـﻲ از‬
‫آنﻫﺎ ﺑﻪ ﻏﻴﺮ از آن دﻳﮕﺮي‪.‬‬

‫]‪ [35‬ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ »‪ «/‬ﺗﺮﺟﻴﺢ داده ﻛﻪ ﻣﻨﻈﻮر از ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ Z) :‬‬
‫[ \ ]^( ]ﻃﻮر‪ :‬آﻳﻪ ‪.[35‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬آﻳﺎ اﻳﺸﺎن ﺑﺪون ﻫﻴﭽﮕﻮﻧﻪ ﺧﺎﻟﻘﻲ آﻓﺮﻳﺪهﺷﺪهاﻧﺪ«؟‬

‫اﻳﻦ اﺳﺖ »آﻧﻬﺎ وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ادﻋﺎ ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ ﺑﺪون ﺧﺎﻟﻖ و ﺻﺎﻧﻊ ﺑـﻪ وﺟﻮدآﻣـﺪهاﻧـﺪ‪ ،‬و‬
‫ادﻋﺎ ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﻮدﺷﺎن‪ ،‬ﺧﻮدﺷﺎن را ﺑﻪ وﺟﻮد آوردهاﻧﺪ‪ ،‬و اﻋﺘـﺮافﻛـﺮدهاﻧـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﺧﺎﻟﻘﺸﺎن ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻏﻴﺮ ﺧﺪا را ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه او ﻋﺒﺎدتﻛﻨﻨﺪ«‬

‫‪2‬‬

‫و ﺑﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪاي ﻳﺎدآور ﺷﺪه‪ ،‬ﻛﻪ ﮔﺎﻫﻲ اوﻗﺎت ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻼوت اﻳﻦ ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪] (¡  ~ } |) :‬ﻃﻮر‪ :‬آﻳﻪ ‪.[43‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬آﻳﺎ ﺑﺠﺰ اﷲ ﻣﻌﺒﻮد دﻳﮕﺮي دارﻧﺪ«؟‬

‫ﺑﻪ ذﻫﻦ وارد ﺷﺪه‪ ،‬زﻳﺮا ﮔﺎﻫﻲ اوﻗﺎت ﻛﺴﻲ ﺳﺆال ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪» :‬ﺑﺪرﺳـﺘﻲ آﻧﻬـﺎ ادﻋـﺎ‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻌﺒﻮدات دﻳﮕﺮي ﻏﻴﺮ از ﺧﺪا را دارﻧﺪ‪ ،‬ﭘـﺲ ﭼﮕﻮﻧـﻪ )| } ~  ¡(‬
‫ﺻﺤﻴﺢ اﺳﺖ؟ ‪ -‬ﻳﻌﻨﻲ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺻﺤﻴﺢ اﺳﺖ )ﻣﻌﺒﻮد دﻳﮕﺮي ﻏﻴﺮ از ﺧﺪا( زﻧﺪهﻛﻨـﺪ و‬
‫‪ . 1‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﺑﻲ اﻟﻤﻈﻔﺮ ج‪ 5‬ص‪. 92‬‬
‫‪ . 2‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﺑﻲ اﻟﻤﻈﻔﺮ ج‪ 5‬ص‪.278‬‬

‫﴿‪﴾209‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺑﻤﻴﺮاﻧﺪ و روزي ﺑﺪﻫﺪ و از روزي ﻣﻨﻊ و ﻣﺤﺮومﻛﻨﺪ«‬

‫‪1‬‬

‫ﻗﻮل ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬زﻧﺪهﻛﻨﺪ و ﺑﻤﻴﺮاﻧﺪ‪ ...‬ﺗﺎ آﺧﺮ‪ ،‬ﺟﻮاب اﻳﻦ اﺷـﻜﺎل اﺳـﺖ‪ 2‬و‬
‫ﻣﻌﻨﻲ ﻛﻼم ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ ـ ﻣﺸﺮﻛﺎن ـ ادﻋﺎﻧﻜﺮدهاﻧﺪ ﻛـﻪ ﻣﻌﺒـﻮد دﻳﮕـﺮي‬
‫وﺟﻮددارد ﺑﺘﻮاﻧﺪ زﻧﺪه ﻛﻨﺪ و ﺑﻤﻴﺮاﻧﺪ و ﺑﻪ ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﺨﻮاﻫﺪ روزي دﻫﺪ و ﻫﺮ ﻛﺴـﻲ‬
‫ﺑﺨﻮاﻫﺪ از روزي ﻣﻨﻊﻛﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا آﻧﻬﺎ ﺷﻚ ﻧﺪارﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻨﻬﺎ اﺧﺘﺼﺎص ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ دارﻧﺪ‪،‬‬
‫اﮔﺮ ﻣﺸﺮﻛﺎن ادﻋﺎ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻌﺒﻮداﺗﺸﺎن ﺗﻮاﻧﺎﺋﻲ زﻧﺪهﻛﺮدن و روزيرﺳﺎﻧﺪن و ﻏﻴﺮه‬
‫را دارﻧﺪ ﻫﻴﭻﮔﺎه از آﻧﻬﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﺳﺆاﻟﻲ ﻧﻤﻲﺷـﺪ‪ ،‬ﭼـﻮن ﺟـﻮاب دروغ و ﻛـﺎذب آﻧﻬـﺎ‬
‫ﺣﺎﺿﺮ ﺧﻮاﻫﺪﺑﻮد‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ اﺻﻼً ﭼﻨﻴﻦ ادﻋﺎﻳﻲ را ﻧﺪاﺷﺘﻪاﻧﺪ ﺟﺎي ﺧـﻮدش اﺳـﺖ‬
‫ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺳﺆاﻟﻲ ﻣﺘﻮﺟﻪ آﻧﻬﺎ ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﭼﻮن آﻧﻬﺎ ﺟﻮاﺑﻲ ﺟﺰ ﺑﻪ ﺣﻖ ﻧﻤـﻲﺗﻮاﻧﻨـﺪ‬
‫ﺑﺪﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﻛﻪ ﺷﻜﺴﺖ ﺧﻮرده و ﺑﺎزﻧﺪه ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫]‪ [36‬ﺑﻐﻮي »‪ «/‬ﻣﻌﻨﻲ آن اﻳﻤﺎﻧﻲﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ در آﻳﻪي ‪ 106‬ﺳﻮرهي ﻳﻮﺳـﻒ ﺑـﻪ‬
‫آﻧﻬﺎ ﻧﺴﺒﺖ داده و ﻣﻲ ﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ (_^  ] \ [ Z Y) :‬ﺑﻴـﺎن‬
‫ﻛﺮده و ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬اﻳﻤﺎن آﻧﻬﺎ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻫﺮﮔﺎه از آﻧﻬﺎ ﺳﺆال ﻣﻲﺷﺪ‪ :‬ﭼـﻪ ﻛﺴـﻲ آﺳـﻤﺎﻧﻬﺎ و‬
‫زﻣﻴﻦ را ﺧﻠﻖﻛﺮده؟ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬اﷲ‪ ،‬و اﮔﺮ از آﻧﻬﺎ ﺳﺆال ﻣﻲﺷﺪ ﭼـﻪ ﻛﺴـﻲ ﺑـﺎران را از‬
‫آﺳﻤﺎن ﻧﺎزل ﻣﻲﻛﻨﺪ؟ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬اﷲ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺑﺎ وﺟﻮد آن‪ ،‬ﺑﺘﻬﺎ را ﻋﺒـﺎدت ﻣـﻲﻛﺮدﻧـﺪ و‬

‫ﺷﺮك ﻣﻲورزﻳﺪﻧﺪ«‪ 3‬ﺳﻤﻌﺎﻧﻲ »‪ «/‬ﻣﺎ را از اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ آﮔﺎه ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻛﻪ اﻳﻤﺎن ﻣﺸﺮﻛﺎن‬
‫ﺑﻪ ﺷﺌﻮن ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ رﺑﻮﺑﻴﺖ ﺑﻮده‪ ،‬و ﺑﺮاي آن ﺑﻪ ﺧﻠﻖ ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت و ﻧﺎزلﻛﺮدن ﺑﺎران از‬

‫آﺳﻤﺎن ﻣﺜﺎل زده‪ ،‬وﻟﻲ آن ﻋﻴﺒﻲ ﻛﻪ از ﻛـﺎر آﻧﻬـﺎ ﮔﺮﻓﺘـﻪ ـ ﺑـﺎ وﺟـﻮد اﻳـﻦ اﻋﺘـﺮاف ـ‬
‫ﺑﺖﭘﺮﺳﺘﻲ و ﺷﺮكورزﻳﺪن آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺧﺪا ﺑﻮدهاﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪ [37‬ﻧﻈﻴﺮ اﻳﻦ ﻗﻮل ﺑﻐﻮي ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﺔ ‪ 63‬ﺳﻮرة ﻋﻨﻜﺒـﻮت‬

‫ﻛــﻪ ﻣــﻲﻓﺮﻣﺎﻳــﺪ‪ Ê É È Ç Æ Å Ä Ã Â Á À ¿) :‬‬
‫‪ . 1‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﺑﻲ اﻟﻤﻈﻔﺮ ج‪ 5‬ص‪.280‬‬
‫‪ . 2‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد ﺑﻪ آن ﻗﺴﻤﺖ از ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﻪ ﻣﺤﻤﺪاﻣﻴﻦﺑﻦﺣﺴﻴﻦ ﺷﻨﻘﻴﻄﻲ آن را ﺗﺤﻘﻴـﻖﻛـﺮده ج‪2‬‬
‫ص‪ ،200‬زﻳﺮا او ﺑﻌﻀﻲ از اﻳﻦ ﺗﻔﺴـﻴﺮ را در دو ﻣﺠﻠـﺪ ﺟﻤـﻊﻛـﺮده داراﻟﺒﺨـﺎري ـ اﻧﺘﺸـﺎرات‬
‫ﺑﺨﺎري ـ ﺳﺎل ‪ 1412‬آن را ﻣﻨﺘﺸﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ . 3‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ج‪ 4‬ص‪.283‬‬

‫﴿ ‪﴾210‬‬

‫اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻋﺒﺎدت ﺑﻮﺳﻴﻠﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ‬

‫‪] (ÖÕ Ô Ó ÒÑÐ Ï ÎÍÌ Ë‬ﻋﻨﻜﺒﻮت‪ :‬آﻳﻪ‪[63‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪ :‬اﮔﺮ از آﻧﺎن ﺑﭙﺮﺳﻲ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ از آﺳﻤﺎن آب ﺑﺎراﻧﺪه اﺳﺖ و زﻣﻴﻦ را ﺑﻮﺳـﻴﻠﻪي آن‬
‫ﺑﻌﺪ از ﻣﺮدﻧﺶ زﻧﺪهﮔﺮداﻧﺪه اﺳﺖ؟ ﻗﻄﻌﺎً ﺧﻮاﻫﻨﺪﮔﻔﺖ ﺧﺪا ﺑﮕﻮ ﺳﺘﺎﻳﺶ ﺧﺪاي را ﻛـﻪ ﺣـﻖ‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ اﻧﺪازه روﺷﻦ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮ آﻧﺎن ﻧﻤﻲﻓﻬﻤﻨﺪ و ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ‪.‬‬

‫آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ اﻳﻨﻜﻪ اﻗﺮار ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ او ﺧﺎﻟﻖ اﻳﻦ اﺷﻴﺎء اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻮﺣﻴـﺪ‬
‫را اﻧﻜﺎر ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ«‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [38‬و ﭘﺲ از ﺑﻴﺎن ﻣﻨﻈﻮر از ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ Ç  Æ Å Ä) :‬‬
‫‪] (Ñ   Ð  Ï Î Í Ì Ë Ê É È‬ﻣﺆﻣﻨـــﻮن‪ :‬آﻳـــﻪ‬
‫‪ ] (Ø× Ö ÕÔÓ) [88‬ﻣﺆﻣﻨﻮن‪ :‬آﻳﻪ ‪.[89‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ‪» :‬ﮔﻮلﻣﻲﺧﻮرﻳﺪ و از ﺗﻮﺣﻴﺪ و ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري او ﺑﺎزداﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ‪ ،‬ﻣﻌﻨﻲ آﻳـﻪ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺣﻖ در ﺻﻮرت ﺑﺎﻃﻞ ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﺟﻠﻮه ﻣﻲﻛﻨﺪ؟«‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [39‬و اﻳﺸﺎن ﺑﻴﺎنﻛﺮده ﻛﻪ ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ »اﻋﺘﺮاف ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ آن ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑـﻪ ﻫﻨﮕـﺎم‬
‫ﺷﺪاﺋﺪ و ﺳﺨﺘﻴﻬﺎ او را ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨﺪ ﻫﻤﺎن ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ را ﻧﺠﺎت ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﺳـﭙﺲ‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه او ﺑﺖﻫﺎﻳﻲ را ﻋﺒﺎدتﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ داﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ اﻳﻦ ﺑﺘﻬﺎ ﻧﻪ ﺿﺮر ﻣﻲرﺳـﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬ﻧـﻪ‬
‫ﻧﻔﻊ دارﻧﺪ«‬

‫‪3‬‬

‫]‪ [40‬و اﺷﺎرهﻛﺮده ﻛـﻪ ﻣﻌﻨـﻲ ﻗـﻮل ﺧﺪاوﻧـﺪ ـ ﭘـﺲ از ﭘﺎﺳـﺦﻫـﺎي ﻣﺸـﺮﻛﺎن ﺑـﻪ‬
‫ﺳﺆالﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﺑﻮﺑﻴﺖ ـ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪َ ) :‬ﻓ ُﻘﻞْ اَ َﻓﻼ َﺗ ﱠﺘ ُﻘﻮنَ( ]ﻳﻮﻧﺲ‪ :‬آﻳﻪ‪[31‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﮕﻮ ﭼﺮا ﺗﻘﻮي ﭘﻴﺸﻪ ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﺪ«‪.‬‬

‫اﻳﻦ اﺳﺖ »آﻳﺎ از ﻋﻘﺎب ﺧﺪاوﻧﺪ از ﺷﺮﻛﺘﺎن ﻧﻤﻲﺗﺮﺳﻴﺪ؟«‬
‫ﺼﺮَ ُﻓﻮنَ( ]ﻳﻮﻧﺲ‪ :‬آﻳﻪ ‪ [32‬ﻳﻌﻨﻲ »ﭼﮕﻮﻧﻪ از‬
‫و ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻲ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪َ ) :‬ﻓﺄﻧﻲ ُﺗ ‪‬‬
‫ﻋﺒﺎدت او ﻣﻨﺼﺮف ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ ﺑﻪ وﺟﻮد او اﻋﺘﺮاف ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ؟«‬
‫‪ . 1‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ج‪ 6‬ص‪.255‬‬
‫‪ . 2‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ج‪ 5‬ص‪.427-426‬‬
‫‪ . 3‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ج‪ 3‬ص‪.153‬‬
‫‪ . 4‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ج‪ 4‬ص‪.132‬‬

‫‪4‬‬

‫﴿‪﴾211‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫]‪ [41‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﺑﻐﻮي اﺷـﺎرهﻛـﺮده ﺟـﻮاب ﻣﺸـﺮﻛﺎن در ﺑﺮاﺑـﺮ ﺳـﺆاﻟﻲ ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫ﻣﻄﺮحﻛﺮده و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪] (p o n m l) :‬رﻋﺪ‪ :‬آﻳﻪ ‪[16‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪ :‬ﺑﮕﻮ ﭘﺮوردﮔﺎر آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣﻴﻦ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ؟‬

‫ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﷲ ﭘﺮوردﮔﺎر آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣﻴﻦ اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻦ ﺟﻮاب ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺧـﺎﻃﺮ‬
‫اﺳﺖ »ﭼﻮن ﻣﺸﺮﻛﺎن اﻋﺘﺮاف ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧـﺎﻟﻖ آﻧﻬـﺎ و ﺧـﺎﻟﻖ آﺳـﻤﺎنﻫـﺎ و‬
‫زﻣﻴﻦ اﺳﺖ« ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ »ﺧﺪاوﻧﺪ در ﻣﻘﺎم وادارﺳﺎزي آﻧﻬﺎ ﺑـﻪ ﭘـﺬﻳﺮش ﺣﺠـﺖ‪،‬‬
‫ﮔﻔﺖ‪](xw v u t srq ) :‬رﻋﺪ‪ :‬آﻳﻪ ‪[16‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬آﻳﺎ ﺟﺰ ﺧﺪا اوﻟﻴﺎء و ﻣﻌﺒﻮدﻫﺎﺋﻲ ﺑﺮاي ﺧﻮد ﺑﺮﮔﺰﻳﺪهاﻳﺪ«؟‬

‫ﻣﻌﻨﻲ اﻳﻦ آﻳﻪ اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﺷﻤﺎ ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻨﻜﻪ اﻋﺘﺮافﻛﺮدهاﻳﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧـﺎﻟﻖ‬
‫آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣﻴﻦ اﺳﺖ ﻣﻌﺒﻮدﻫﺎﺋﻲ ﺟﺰ او ﺑﺮاي ﺧﻮدﺗﺎن ﻗﺮاردادهاﻳﺪ‪ ،‬و آﻧﻬﺎ را ﺑﻪﺟـﺎي‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻛﺮدهاﻳﺪ‪ ...‬در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ آن ﻣﻌﺒﻮدﻫﺎ )‪(~} | { z y‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﺮاي ﺧﻮدﺷﺎن ﻧﻔﻊ و ﺿﺮري ﻧﺪارﻧﺪ«‪.‬‬

‫ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ ﻧﻔﻊ و ﺿﺮر داﺷﺘﻪﺑﺎﺷﻨﺪ؟‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [42‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﻗﺮار و اﻋﺘﺮاف آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺧﺎﻟﻘﻴﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ و ﺑﻪ ﻋﺰت و ﻋﻠﻢ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎ‬
‫ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻋﺒﺎدت ﻏﻴﺮ وي‪ ،‬آن ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺨﺎﻃﺮ »ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺟﻬﻞ و ﻧﺎداﻧﻲ آﻧﻬﺎ اﺳﺖ«‬

‫‪2‬‬

‫ﭘﺲ اﻳﻦ ﻧﻘـﻞ ﻗـﻮلﻫـﺎ ﻧﺸـﺎندﻫﻨـﺪهي ﻋﻨﺎﻳـﺖ ﺑﻐـﻮي اﺳـﺖ در اﺳـﺘﺪﻻل ﺑـﺮ آن‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪيﻛﻪ اﻫﻞ ﺷﺮك آن را اﻧﻜﺎر ﻛﺮدهاﻧﺪ ﺑـﻪوﺳـﻴﻠﺔ آن ﺗﻮﺣﻴـﺪيﻛـﻪ ﺑـﻪ آن اﻗـﺮار‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ )ﻳﻌﻨﻲ ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ رﺑﻮﺑﻴﺖ اﺳﺘﺪﻻل ﻛﻨﺪ ﻋﻠﻴﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﻟﻮﻫﻴﺖ( و ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻛـﻪ‬
‫واﻗﻊﺷﺪن ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ در ﺷﺮك ﺑﺎ وﺟﻮد اﻗﺮار و اﻋﺘﺮاف ﺑﻪ رﺑﻮﺑﻴﺖ ﺗﻨﻬﺎ دﻟﻴﻞ ﺑﺮ ﺟﻬﻞ و‬
‫ﻧﺎداﻧﻲ و ﺗﻨﺎﻗﺾﮔﻮﺋﻲ و ﺑﺎﻃﻞ را ﺣﻖ ﭘﻨﺪاﺷﺘﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﻪ ﻫﻨﮕـﺎم ]‪[43‬‬

‫ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻛـﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ © ¨ § ¦ ¥ ¤) :‬‬
‫‪] (°¯ ® ¬ « ª‬ﻏﺎﻓﺮ‪ :‬آﻳﻪ‪[57‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻗﻄﻌﺎً آﻓﺮﻳﻨﺶ آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣﻴﻦ ﺑﺴﻲ دﺷﻮارﺗﺮ اﺳﺖ از آﻓﺮﻳﻨﺶ ﻣﺮدﻣـﺎن و ﻟـﻴﻜﻦ‬
‫‪ . 1‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ج‪ 4‬ص‪.307‬‬
‫‪ . 2‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ج‪ 7‬ص‪.270-206‬‬

‫﴿ ‪﴾212‬‬

‫اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻋﺒﺎدت ﺑﻮﺳﻴﻠﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ‬

‫ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺮدﻣﺎن ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ«‪.‬‬

‫ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬زﻳﺮا ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ آن ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺧﺎﻟﻘﺸﺎن اﺳﺘﺪﻻل ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [44‬رازي ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫)‪ ¸ ¶ µ ´ ³ ² ± ° ¯ ®  ¬ « ª‬‬
‫‪(ÈÇ Æ ÅÄÃ  Â Á À ¿ ¾½ ¼ » º ¹‬‬
‫]ﻳﻮﻧﺲ‪ :‬آﻳﻪ‪[31‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﮕﻮ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ از آﺳﻤﺎن و از زﻣﻴﻦ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ روزي ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ؟ ﻳﺎ ﭼـﻪ ﻛﺴـﻲ ﺑـﺮ‬
‫ﮔﻮش و ﭼﺸﻤﻬﺎ ﺗﻮاﻧﺎ اﺳـﺖ؟ ﻳـﺎ ﭼـﻪ ﻛﺴـﻲ زﻧـﺪه را از ﻣـﺮده و ﻣـﺮده را از زﻧـﺪه ﺑﻴـﺮون‬

‫ﻣﻲآورد؟ ﻳﺎ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ اﻣﻮر ﺟﻬﺎن را ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ؟ در ﭘﺎﺳﺦ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﻔﺖ اﷲ «‬
‫ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻛﻪ ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ)ص( ﻫﺮﮔـﺎه از آﻧﻬـﺎ درﺑـﺎرهي ﺗﺪﺑﻴﺮﻛﻨﻨـﺪه و‬
‫ﮔﺮداﻧﻨﺪة اﻳﻦ اﺣﻮال‪ ،‬ﺳﺆال ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺳـﺒﺤﺎن اﺳـﺖ‪ ،‬و اﻳـﻦ‬
‫ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﻣﺨﺎﻃﺒﺎن ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﻼم ﺧﺪاوﻧﺪ را ﻣﻲﺷﻨﺎﺧﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﺑـﻪ او اﻋﺘـﺮاف‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬و ﻫﻤﺎﻧﻬﺎ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ در ﻫﻨﮕﺎم ﻋﺒﺎدت ﺑﺮاي ﺑﺘﻬﺎ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ اﻳﻦ ﺑﺘﻬﺎ ﻣﺎ را ﺑـﻪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺰدﻳﻚ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﺑﺘﻬـﺎ ﺷـﻔﺎﻋﺖﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن ﻣـﺎ در ﻧـﺰد ﺧـﺪا ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬و‬
‫ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺑﺘﻬﺎ ﻧﻔﻊ و ﺿﺮر ﻧﻤﻲرﺳﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬در اﻳﻦ ﻫﻨﮕـﺎم ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺳـﺒﺤﺎن ﺑـﻪ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش ﻓﺮﻣﻮد‪] (ÈÇ Æ) :‬ﻳﻮﻧﺲ‪ :‬آﻳﻪ‪[31‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﭘﺲ ﺑﮕﻮ آﻳﺎ ﻧﻤﻲﺗﺮﺳﻴﺪ و ﭘﺮﻫﻴﺰﮔﺎر ﻧﻤﻲﺷﻮﻳﺪ«؟‬

‫ﻳﻌﻨﻲ آﻳﺎ ﻧﻤﻲﺗﺮﺳﻴﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺑﺘﻬﺎ را ﺷﺮﻳﻜﺎن ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣـﻲداﻧﻴـﺪ در ﻣﻌﺒﻮدﻳـﺖ‪،‬‬
‫ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ اﻳﻨﻜﻪ اﻋﺘﺮاف ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﻪي ﺧﻴﺮات در دﻧﻴﺎ و آﺧـﺮت ﺻـﺮﻓ‪ ًĤ‬از‬
‫رﺣﻤﺖ و اﺣﺴﺎن ﺧﺪاوﻧﺪ ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ 2‬و اﻋﺘﺮاف ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺑﺘﻬﺎ ﻗﻄﻌـﺎً‬
‫ﻧﻪ ﻧﻔﻊ ﻣﻲرﺳﺎﻧﻨﺪ و ﻧﻪ ﺿﺮر«‬

‫‪3‬‬

‫‪ . 1‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ج‪ 7‬ص‪.153‬‬
‫‪ . 2‬در اﻳﻨﺠﺎ ﻗﻮل اﻣﺎم ﻓﺨﺮ رازي ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻨﻜﻪ اﻋﺘﺮافﻛﺮدهاﻳﺪ ﻛﻪ ﻫﻤـﻪي ﺧﻴـﺮات‬
‫دﻧﻴﺎ و آﺧﺮت« دﭼﺎر ﻣﺸﻜﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬زﻳﺮا اﻏﻠﺐ ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ـ ﺑﻪ ﺧﺼـﻮص در ﻣﻜـﻪ ـ اﻗـﺮار ﺑـﻪ‬
‫آﺧﺮت ﻧﻤﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺧﻴﺮات دﻧﻴﺎ ﺻﺤﻴﺢ اﺳﺖ‪ ،‬واﷲ اﻋﻠﻢ‪.‬‬
‫‪ . 3‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺒﻴﺮ ج‪ 9‬ص‪ ،91‬و ﻧﮕﺎهﻛﻦ ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت ﺷﺒﻴﻪ آن در ج‪ 18‬ص‪.288‬‬

‫﴿‪﴾213‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺑﻴﻀﺎوي ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺳﻮرهي ﻓﺎﺗﺤﻪ اﺷﺎرهﻛﺮده ﺑـﻪ اﻳﻨﻜـﻪ ﻣﻘﺼـﻮد از اوﺻـﺎف‬
‫رﺑﻮﺑﻴﺖ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﺳﻮره ذﻛﺮﺷﺪه ﻳﺎدآوري ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻣﺘﺼﻒ ﺑﻪ‬
‫اﻳﻦ ﺻﻔﺎت اﺳﺖ ﺗﻨﻬﺎ او ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﭘﺮﺳﺘﺶ را دارد و ]‪ [45‬ﻫﺮ آﻧﻜﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﺻﻔﺎﺗﻲ ﻣﺘﺼﻒ ﻧﺒﺎﺷﺪ اﻫﻠﻴﺖ و ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﻋﺒﺎدت را ﻧﺪارد‪ ،‬و اﻳﻦ ﻗﻮل ﺑﻴﻀﺎوي اﺳﺖ‬
‫»ﻣﺘﺼﻒﻛﺮدن ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ اوﺻﺎف از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﺎﻟﻖ و اﻳﺠﺎدﻛﻨﻨﺪهي‬
‫ﺟﻬﺎﻧﻴﺎن اﺳﺖ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺮوردﮔﺎر آﻧﻬﺎ‪ ،‬و از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪي ﻧﻌﻤﺘﻬـﺎ را ﺑـﻪ آﻧﻬـﺎ‬
‫ﺑﺨﺸﻴﺪه ﭼﻪ ﻧﻌﻤﺘﻬﺎي ﻇﺎﻫﺮي و ﭼﻪ ﺑﺎﻃﻨﻲ و ﻧﻌﻤﺖﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﻛﻨﻮن اﺳﺘﻔﺎدهﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ و‬
‫ﭼﻪ آﻧﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻌﺪاً اﺳﺘﻔﺎده ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد و ﻣﺎﻟﻚ ﻛﺎرﻫﺎي آﻧﻬﺎ اﺳﺖ در روز ﭘﺎداش و‬
‫ﻋﻘﺎب‪ ،‬ﺑﺨﺎﻃﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻔﻬﻤﺎﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ او ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﺣﻤﺪ و ﺳـﺘﺎﻳﺶ را دارد‪ ،‬و‬
‫ﻫﻴﭻ ﻛﺲ دﻳﮕﺮي از او ﺑﻪ آن ﺷﺎﻳﺴﺘﻪﺗﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ واﻗﻌﺎً ﺑﺠﺰ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻫـﻴﭻ ﻛـﺲ‬
‫دﻳﮕﺮ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪي ﺳﺘﺎﻳﺶ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻣﺘﺮﺗﺐ ﺷﺪن اﻳﻦ ﺣﻜﻢ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻧﺸﺎندﻫﻨﺪهي‬
‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ آن وﺻﻒ ﻋﻠﺖ آن ﺣﻜﻢ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ از ﻃﺮﻳﻖ ﻣﻔﻬﻮم اﻋـﻼم ﻛﻨـﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺻﻔﺎت ﻣﺘﺼﻒ ﻧﺒﺎﺷﺪ ﻣﺴﺘﺤﻖ و اﻫﻠﻴـﺖ ﺳـﺘﺎﻳﺶ را ﻧـﺪارد ﭼـﻪ‬
‫رﺳﺪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻋﺒﺎدت ﺷﻮد«‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [46‬اﻣﺎ اﺑﻦﻛﺜﻴﺮ ﺗﻮﺿﻴﺢ داده ﻛﻪ ﺳﺆالﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ رﺑﻮﺑﻴﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﺟﻮاب‬
‫ﺣﻘﻲ ﻛﻪ ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ دادهاﻧﺪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺗﺜﺒﻴﺖ ﻣﻘﺎم اﻟﻮﻫﻴﺖ در ﭘﺮﺗﻮ اﻋﺘﺮاف ﺑـﻪ‬
‫رﺑﻮﺑﻴﺖ ذﻛﺮﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬اﺑﻦﻛﺜﻴﺮ در اﻳﻦﺑﺎره ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» 2‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﺜﺒﻴﺖﻛﻨﺎن ﻣﻲﮔﻮﻳـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﻫﻴﭻ اﻟﻪ و ﻣﻌﺒﻮدي ﺟﺰ او وﺟﻮد ﻧﺪارد؛ زﻳﺮا ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﻛﻪ ﻏﻴـﺮ ﺧـﺪا را ﺑـﻪ ﻫﻤـﺮاه او‬
‫ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ اﻋﺘﺮاف ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ در ﺧﻠﻖ آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣﻴﻦ ﺧﻮرﺷﻴﺪ و ﻣﺎه‬
‫و ﻣﺴﺨﺮﻛﺮدن ﺷﺐ و روز ﻣﺴﺘﻘﻞ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻋﺘـﺮاف ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ ﻛـﻪ او ﺧـﺎﻟﻖ و رازق‬
‫ﺑﻨﺪﮔﺎن و ﺗﻘﺪﻳﺮﻛﻨﻨﺪة اﺟﻞ آﻧﻬﺎ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻋﺘﺮاف ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ اﺧﺘﻼف ﻋﻤﺮ و اﺧـﺘﻼف‬
‫ﺗﻘﺴﻴﻢ رزق ﺑﺪﺳﺖ او اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮﺧـﻲ اﻧﺴـﺎﻧﻬﺎ ﺛﺮوﺗﻤﻨـﺪ و ﺑﺮﺧـﻲ ﻓﻘﻴﺮﻧـﺪ‪ ،‬و او ﺑﻬﺘـﺮ‬
‫ﻣﻲداﻧﺪ ﻛﻪ ﭼﻪ ﭼﻴﺰ ﺑﻪ ﺻﻼح ﻫﺮ ﻳﻚ از آﻧﻬﺎ اﺳﺖ‪ ،‬و ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﻣﺴﺘﺤﻖ ﺛﺮوت و ﭼﻪ‬
‫‪ . 1‬اﻧﻮار اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ج‪ 1‬ص‪.30-29‬‬

‫‪ . 2‬ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻔﺴﻴﺮ دو آﻳﻪي ‪ 63-62‬از ﺳﻮرهي ﻋﻨﻜﺒﻮت ﻛﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ ¡  ~ }) :‬‬
‫‪(£¢‬‬

‫﴿ ‪﴾214‬‬

‫اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻋﺒﺎدت ﺑﻮﺳﻴﻠﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ‬

‫ﻛﺴﻲ ﻣﺴﺘﺤﻖ ﻓﻘﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺧﺪا ذﻛﺮ ﻛﺮده در ﺧﻠـﻖ اﺷـﻴﺎء ﻣﺴـﺘﻘﻞ اﺳـﺖ و ﺗﻨﻬـﺎ او‬
‫اﺳﺖ ﺗﺪﺑﻴﺮﻛﻨﻨﺪهي آن اﺷﻴﺎء و ﻣﻮﺟﻮدات‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﭼﻨﻴﻦ اﺳـﺖ ﭼـﺮا ﻏﻴـﺮ او‬
‫ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻣﻲﺷﻮد؟ و ﭼﺮا ﺑﻪ ﻏﻴﺮ او ﺗﻮﻛﻞ ﻣﻲﺷﻮد؟ ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ او در ﻣﻠﻚ و ﻓﺮﻣـﺎﻧﺮواﻳﻲ‬
‫ﺗﻚ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ در ﻋﺒﺎدت ﻛﺮدﻧﺶ ﻫﻢ ﺗﻚ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﭼﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻣﻘـﺎم‬
‫اﻟﻮﻫﻴﺖ را ﺑﻪوﺳﻴﻠﺔ اﻋﺘﺮاف ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ رﺑﻮﺑﻴﺖ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و ﻣﺸﺮﻛﺎن ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴـﺪ‬
‫رﺑﻮﺑﻴﺖ اﻋﺘﺮاف ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ در ﺗﻠﺒﻴﻪﻛﺮدﻧﺸﺎن )ﻳﻌﻨﻲ ﮔﻔﺘﻦ ﻟﺒﻴﻚ اﻟﻠﻬـﻢ ﻟﺒﻴـﻚ(‬
‫ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪» :‬ﻟﺒﻴﻚ ﻻ ﺷﺮﻳﻚ ﻟﻚ‪ ،‬اﻻ ﺷﺮﻳﻜﺎً ﻫﻮ ﻟﻚ ﺗﻤﻠﻜﻪ و ﻣﺎ ﻣﻠﻚ«‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﮔﻮش ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎن ﺗﻮ ﻫﺴﺘﻴﻢ ﻫﻴﭻ ﺷﺮﻳﻜﻲ ﻧﺪاري‪ ،‬ﺑﺠﺰ ﻳﻚ ﺷﺮﻳﻚ ﻧﺒﺎﺷـﺪ ـ ﻳﻌﻨـﻲ‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﻳﻚ ﺷﺮﻳﻚ داري ـ ﻛﻪ ﺗﻮ ﻣﺎﻟﻚ او و ﻣﺎﻟﻚ ﻣﻠﻚ آن ﻫﺴﺘﻲ«‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [47‬و ﺑﻴﺎنﻛﺮده ﻣﺸﺮﻛﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ رﺑﻮﺑﻴﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ اﻋﺘﺮاف ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ »در اﻟﻮﻫﻴﺖ و‬
‫ﻏﻴﺮ ﺧﺪا را ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه او ﭘﺮﺳﺘﺶﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ آن اﻋﺘﺮاف ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻌﺒﻮدﻫـﺎي‬
‫آﻧﺎن ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي را ﺧﻠﻖ ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ و ﻣﺎﻟﻚ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ و ﭼﻴـﺰي را ﺑـﻪ ﺧـﻮد‬
‫اﺧﺘﺼﺎص ﻧﻤﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮدهاﻧﺪ اﻳﻦ ﻣﻌﺒﻮدات آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺰدﻳﻚ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ...‬وﻗﺘﻲ ﻛﻪ اﻳﻦﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ ) ُﻗﻞْ اَ َﻓﻼ َﺗﺬَ ﱠﻛﺮُونَ(‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﮕﻮ آﻳﺎ ﻳﺎدآور ﻧﻤﻲﺷﻮﻳﺪ‪«.‬‬

‫» ﭘﺲ ﻋﺒﺎدت ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ و ﺑﺎﻳﺴﺘﻪ ﻧﻴﺴﺖ ﺟﺰ ﺑﺮاي ﺧﺎﻟﻖ رازق ﻧﻪ ﺑﺮاي ﻏﻴﺮ وي‪«2‬‬

‫]‪ [48‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻓﺮﻣﻮده‪] (ÚÙ) :‬ﻓﺎﻃﺮ‪ :‬آﻳـﻪ ‪[3‬‬
‫»ﭘﺲ از اﻳﻦ ﺗﻮﺿﻴﺢ و ﺑﻴﺎن و روﺷﻦﺑﻮدن اﻳﻦ ﺑﺮﻫﺎن‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻨﺤـﺮف ﻣـﻲﺷـﻮﻳﺪ‪ ،‬و‬
‫ﺷﻤﺎ ﺑﻌﺪ از آن ﻫﻤﻪ روﺷﻨﮕﺮي اﻳﻦ ﺑﺘﻬﺎ را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ«‬

‫‪3‬‬

‫]‪ [49‬وزرﻛﺸﻲ ﺑﻴﺎنﻛﺮده‪ ،‬ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ ®  ¬ « ª) :‬‬
‫¯ ‪] (´³ ² ± °‬ﻳــﻮﻧﺲ‪ :‬آﻳــﻪ ‪ [31‬ذﻛﺮﺷــﺪه »ﺑﺨــﺎﻃﺮ‬
‫اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ آن اﻋﺘـﺮافﻛـﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬از اﻳﻨﻜـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ رازق و‬
‫‪ . 1‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮآن اﻟﻌﻈﻴﻢ ج‪ 3‬ص‪ ،421‬ﻗﺒﻼً ﻧﻘﻞ اﻳﻦ ﺗﻠﺒﻴﻪ در ﻓﺼﻞ ﮔﺬﺷﺘﻪ ذﻛﺮﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ . 2‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮآن اﻟﻌﻈﻴﻢ ج‪ 3‬ص‪.253-252‬‬
‫‪ . 3‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮآن اﻟﻌﻈﻴﻢ ج‪ 3‬ص‪ ،547‬و ﻧﻴﺰ ﻧﮕﺎهﻛﻦ ج‪ 3‬ص‪.369‬‬

‫﴿‪﴾215‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻣﺎﻟﻚ ﭼﺸﻢﻫﺎ و ﮔﻮشﻫﺎ و ﺗﺪﺑﻴﺮﻛﻨﻨﺪة ﻛﺎرﻫﺎي آﻧﻬﺎﺳﺖ ﺑـﻪ اﻳﻨﻜـﻪ زﻧـﺪه را از ﻣـﺮده‬
‫ﺑﻴﺮونﻣﻲآورد و ﻣﺮده را از زﻧﺪه ﺑﻴﺮونﻣﻲﻛﺸﺪ‪ 1‬زﻣﺎﻧﻴﻜﻪ ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﺑـﻪ ﻫﻤـﻪي اﻳﻨﻬـﺎ‬
‫اﻋﺘﺮاف ﻣﻲ ﻛﻨﻨﺪ ﺟﺎي ﺧﻮدش اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ اﻋﺘﺮافﻫﺎي ﺧﻮدﺷﺎن ﺑﺮ آﻧﻬﺎ اﺳـﺘﺪﻻل‬
‫ﺷﻮد ﻋﻠﻴﻪ ﺧﻮدﺷﺎن‪ ،‬ﭼﻮن ﻓﺎﻋﻞ ﻫﻤﻪي اﻳﻨﻬﺎ ﺧﺪاوﻧﺪي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ اﻟﻪ و ﻣﻌﺒﻮد‬
‫دﻳﮕﺮي ﺟﺰ او وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ﭘﺲ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺷﻤﺎ ﻏﻴـﺮ او را ﺑـﻪ ﻫﻤـﺮاه او ﭘﺮﺳـﺘﺶ‬
‫ﻣـﻲﻛﻨﻴـﺪ! ﻟـﺬا ﺧﺪاوﻧـﺪ ﭘــﺲ از اﻳـﻦ اﺳـﺘﺪﻻل ﻓﺮﻣـﻮد‪ :‬در ﺟـﻮاب ﺧﻮاﻫﻨــﺪﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﺴﻴ ُﻘﻮﻟﻮنَ اﷲُ( ﺧﺪاوﻧـﺪ اﺳـﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨـﻲ ﻣﺸـﺮﻛﻴﻦ ﺑـﻪ او اﻋﺘـﺮافﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ و او را‬
‫) َﻓ ‪‬‬
‫اﻧﻜﺎرﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪«.‬‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [50‬و ﻧﻴﺰ ﺑﻴﺎنﻛﺮده ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ R Q P  O N M) :‬‬
‫‪] ([Z Y X W V U T S‬زﻣﺮ‪ :‬آﻳﻪ‪.[49‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ ﺑﻪ اﻧﺴﺎن ﮔﺰﻧﺪ و آزار و زﻳﺎن و ﺿﺮري ﺑﺮﺳﺪ ﻣﺎ را ﺑﻪ ﻓﺮﻳﺎد ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ‪،‬‬
‫و ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ از ﺳﻮي ﺧﻮد ﻧﻌﻤﺘﻲ ﺑﺪو ﻋﻄﺎﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺧﻮاﻫﺪﮔﻔﺖ اﻳﻦ ﻧﻌﻤﺖ در ﭘﺮﺗﻮ آﮔـﺎﻫﻲ‬
‫و ﻛﺎرداﻧﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻦ داده ﺷﺪه اﺳﺖ«‪،‬‬

‫ﺳﺒﺐ اﺳﺖ از ﻗـﻮل ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻛـﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪  v u t s r) :‬‬
‫‪ ¤ £ ¢ ¡  ~ } |{z y x w‬‬
‫‪] (¥‬زﻣﺮ‪ :‬آﻳﻪ‪[45‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ ﻳﺎدﻣﻲﺷـﻮد ﻛﺴـﺎﻧﻴﻜﻪ ﺑـﻪ آﺧـﺮت اﻳﻤـﺎن ﻧﺪارﻧـﺪ‬
‫دﻟﻬﺎﻳﺸﺎن ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﺑﻴﺰار ﻣـﻲﮔﺮدﻧـﺪ‪ ،‬اﻣـﺎ ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜـﻪ از ﻣﻌﺒﻮدﻫـﺎﻳﻲ ﺟـﺰ ﺧـﺪا ﺳـﺨﻦ ﺑـﻪ‬
‫ﻣﻴﺎنﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﺎﮔﺎه ﺷﺎد و ﺧﻮﺷﺤﺎل ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ«‪.‬‬

‫و اﻳﻦ را ﺗﻮﺿﻴﺢداده و ﮔﻔﺘﻪ »ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻨﻜﻪ آﻧﻬـﺎ از ﺗﻮﺣﻴـﺪ و ﻳﮕـﺎﻧﮕﻲ ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫دﻟﻬﺎﻳﺸﺎن ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬و ﺑﻪ آن ﺷﺮك ﻛﻪ ذﻛﺮ ﻣﻌﺒﻮدات ﺑﺎﻃﻞ اﺳﺖ ﺧﻮﺷﺤﺎل ﻣﻲﺷـﻮﻧﺪ‪،‬‬
‫ﻫﺮزﻣﺎن ﺑﻪ ﻳﻜﻲ از آﻧﻬﺎ ﺿﺮر و زﻳﺎﻧﻲ ﺑﺮﺳﺪ و ﻳﺎ دﭼـﺎر ﺳـﺨﺘﻲ ﺷـﻮد در دﻋﺎﻫـﺎﻳﺶ‬
‫‪ . 1‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮآن اﻟﻌﻈﻴﻢ ج‪ 3‬ص‪ ،547‬و ﻧﻴﺰ ﻧﮕﺎهﻛﻦ ج‪ 3‬ص‪.369‬‬
‫‪ . 2‬اﻟﺒﺮﻫﺎن ﻓﻲ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن ج‪ 4‬ص‪.9‬‬

‫اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻋﺒﺎدت ﺑﻮﺳﻴﻠﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ‬

‫﴿ ‪﴾216‬‬

‫دﭼﺎر ﺗﻨﺎﻗﺾﮔﻮﺋﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﭘﺲ دﻋﺎﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣـﻲﺧﻮاﻧـﺪ آن ﻛﺴـﻲ را ﻛـﻪ از ﻳـﺎد و‬
‫ذﻛﺮش ﻣﺘﻨﻔﺮ ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﻪ او ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮد و ﻣﻌﺒﻮدات ﺑﺎﻃﻞ را ﻓﺮاﻣﻮش ﻣﻲﻛﻨـﺪ‪ ،‬اﻳـﻦ‬
‫اﻋﺘﺮاض اﺳﺖ ﻣﻴﺎن ﺳﺒﺐ و ﻣﺴـﺒﺐ ‪ . . .‬و ﻣﺴـﺒﺐ داﺷـﺘﻦ ﺳـﺒﺐ ﺑـﺎ دﻟﮕﺮﻓﺘﮕـﻲ و‬
‫ﺑﻴﺰاري ﻣﺸﺮﻛﺎن ﻛﻪ در آﻳﻪ ﻣﺸﻬﻮد و ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬اﻗﺘﻀﺎ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ در ﺗﻨﮕﻨﺎه ﺑـﻪ‬
‫ﺧﺪا ﭘﻨﺎه ﺑﺒﺮﻧﺪ‪ ،‬و اﻗﺘﻀﺎ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ از ﺧﺪا رويﮔﺮدان ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﻛﻪ ﺳـﻴﺎق‬
‫اﻳﻦ آﻳﻪ ﻣﻘﺘﻀﻲ اﺛﺒﺎت ﺗﻨﺎﻗﺾﮔﻮﺋﻲ ﻣﺸﺮﻛﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻳﻦ ﻣﺜﺎل ﻛﻪ ﺗﻮ ﻣـﻲﮔـﻮﻳﻲ‪:‬‬
‫زﻳﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا اﻳﻤﺎن دارد و ﻫﺮﮔﺎه ﺿﺮر و زﻳﺎﻧﻲ ﺑﻪ او ﺑﺮﺳﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑـﺮد و اﻳـﻦ‬
‫ﺳﺒﺒﻲ ﻇﺎﻫﺮ و ﺑﺮﻣﺒﻨﺎي ﺗﻮاﻟﻲ اﻳﻦ اﻣﺮ اﺳﺖ و ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬زﻳﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا اﻳﻤـﺎن ﻧـﺪارد‪ ،‬و‬
‫ﻫﺮﮔﺎه ﺿﺮر و زﻳﺎﻧﻲ ﺑﻪ او ﺑﺮﺳﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮد‪ ،‬در اﻳﻨﺠﺎ ﻛـﺎﻣﻼً ﺗﻨـﺎﻗﺾ وﺟـﻮد‬
‫دارد‪ ،‬در اﻳﻨﺠﺎ ﺷﺨﺺ ﻣﺸﺮك و ﻛﺎﻓﺮ ﻛﻔﺮ ﺧﻮدش را ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﻪي اﻳﻤﺎن ﻣﺆﻣﻦ ﻗﺮارداده‬
‫اﺳﺖ در ﺟﺪاﻛﺮدن ﺳﺒﺐ ﭘﻨﺎهﮔﻴﺮي ﺑﻪ ﺧﺪا‪ ،‬و ﺗﻮ ﻣﻲﺧـﻮاﻫﻲ ﻋﻜـﺲ آن را ﺑـﻪ او‬
‫ﺑﻔﻬﻤﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺻﻮرت ﻛﻪ ﺗﻮ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻲ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻛﻼم ﻛﺎر او را اﻧﻜـﺎرﻛﻨﻲ و از‬
‫ﻓﻌﻠﻲ ﻛﻪ او اﻧﺠﺎمﻣﻲدﻫﺪ ﺗﻌﺠﺐ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻲ! «‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [51‬اﻣﺎ ﻣﻘﺮﻳﺰي ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺤـﺚ از ﻣﺸـﺮﻛﺎن ﮔﻔﺘـﻪ‪» :‬ﺧﺪاوﻧـﺪ در ﭘﺮﺗـﻮ ﺗﻮﺣﻴـﺪ‬
‫رﺑﻮﺑﻴﺖ ﻛﻪ ﻣﺸـﺮﻛﻴﻦ ﺑـﺪان ﻣﻌﺘﻘﺪﻧـﺪ ﺑـﺮ ﺗﻮﺣﻴـﺪ اﻟﻮﻫﻴـﺖ ﺧـﻮد ﺑـﺮ آﻧﻬـﺎ اﺣﺘﺠـﺎج‬

‫اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻲﻛﻨـﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻓﺮﻣـﻮده‪ i h g  f e  d c) :‬‬
‫‪ v u t s r q p o n m l kj‬‬
‫‪ c b a ` _ ~ } | { z y  x w‬‬
‫‪] (m  l k j ihg f ed‬ﻧﻤﻞ‪ :‬آﻳﻪ‪59‬ـ‪[60‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﮕﻮ ﺧﺪاي را ﺳـﭙﺎسﻣـﻲﮔـﻮﻳﻢ ﻛـﻪ رﺣﻤـﺖ و ﻣﻐﻔـﺮت ﺧـﻮد را ﺑـﺮ ﺑﻨـﺪﮔﺎن‬
‫ﺑﺮﮔﺰﻳﺪهي ﺧﻮﻳﺶ ﻧﺎزلﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ ،‬آﻳﺎ ﺧﺪا ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﻳﺎ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﻧﺒﺎز ﺧﺪا ﻣـﻲﺳـﺎزﻳﺪ؟‬
‫آﻳﺎ ﺑﺘﻬﺎ ﻛﻪ ﻣﻌﺒﻮد ﺷﻤﺎﻳﻨﺪ ﺑﻬﺘﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻳﺎ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣﻴﻦ را آﻓﺮﻳـﺪه اﺳـﺖ و ﺑـﺮاي‬
‫ﺷﻤﺎ از آﺳﻤﺎن آﺑﻲ ﺑﺎراﻧﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ آن ﺑﺎﻏﻬﺎي زﻳﺒﺎ و ﻓﺮحاﻓﺰا روﻳﺎﻧﺪهاﻳـﻢ؟ ﺑﺎﻏﻬـﺎﺋﻲ ﻛـﻪ‬
‫‪ . 1‬اﻟﺒﺮﻫﺎن ﻓﻲ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن ج‪ 4‬ص‪.9‬‬

‫﴿‪﴾217‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﺷﻤﺎ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻴﺪ درﺧﺘﺎن آﻧﻬﺎ را ﺑﺮوﻳﺎﻧﻴﺪ آﻳﺎ ﻣﻌﺒﻮدي ﺑـﺎ ﺧـﺪا اﺳـﺖ؟ اﺻـﻼً ﺑﻴﺸـﺘﺮ آﻧـﺎن‬
‫ﺑﻲﺧﺒﺮ و ﻧﺎداﻧﻨﺪ‪ ،‬و ﻗﺪر ﻋﻈﻤﺖ ﺧﺪا را درك ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ«‬

‫و ﻫﺮ زﻣﺎن ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ آﻳﺎت و ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﺧﻮد ﺟﻤﻠﻪاي را ذﻛﺮ ﻛﺮده‪،‬‬
‫ﺑﻪ دﻧﺒﺎل آن ﮔﻔﺘﻪ‪) :‬اَء‪‬ﻟﻪ‪ ‬ﻣﻊ‪ ‬اﷲِ(‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬آﻳﺎ ﻣﻌﺒﻮد دﻳﮕﺮي ﺑﺎ ﺧﺪا ﻫﺴﺖ«؟‬

‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺳﺆال از ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ‪ ،‬روﺷﻦ ﺳﺎﺧﺖ ﻛﻪ ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﺗﻨﻬﺎ در اﺛﺒﺎت ﺗﻮﺣﻴﺪ‬
‫اﻟﻮﻫﻴﺖ ﻣﺮدد ﻣﻲﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﻪ در ﺗﻮﺣﻴﺪ رﺑﻮﺑﻴﺖ‪ ،‬و ﺑﻠﻜﻪ رﺑﻮﺑﻴﺖ را ﺛﺎﺑـﺖﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ ،‬ﻫـﺮ‬
‫ﭼﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ در ﺗﻮﺣﻴﺪ رﺑﻮﺑﻴﺖ ﻫﻢ ﺑـﺮاي ﺧـﺪا ﺷـﺮﻳﻚ ﻗـﺮاردادهاﻧـﺪ‬
‫ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ انﺷﺎءاﷲ ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪ 1.‬و درﻛﻞ‪ ،‬اﻟﻴﻪ اﻟﻘﺎﻣﻲ ﺑﺎ اﺛﺒﺎت رﺑـﻮﺑﻴﺘﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﺗﻮﺳﻂ ﻣﻨﻜﺮان اﻻﻫﻴﺖ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺮﺧﻮد آﻧﺎن اﺣﺘﺠﺎج ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪ .‬ﻣﻠ‪‬ـﻚ )ﻛـﻪ در‬
‫ﻗﺮآن ﺑﺮاي ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻜﺎر رﻓﺘﻪ( ﻫﻤﺎن دﺳﺘﻮردﻫﻨﺪه و ﺑﺎزدارﻧﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑـﻪ ﻣﻘﺘﻀـﺎي‬
‫رﺑﻮﺑﻴﺘﺶ ﺧﻠﻘﻲ )ﻣﺮدﻣﻲ( را ﺑﺪون ﻓﺎﻳﺪه ﺧﻠﻖ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﻮﻧـﻪاي ﻛـﻪ ﺑـﻲ ﻣﺼـﺮف‬
‫ﺷﻮﻧﺪ و ﻧﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ دﺳﺘﻮري ﺑﺪﻫﺪ و ﻧﻪ آﻧﻬﺎ را از ﺑﺪي ﺑﺎزدارد و ﻧﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻛﺎرﻫﺎي‬
‫ﻧﻴﻚ ﭘﺎداش دﻫﺪ و ﻧﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻛﺎرﻫﺎي ﺑﺪ ﻋﻘﺎب دﻫﺪ‪ ،‬در واﻗﻊ ﺗﻨﻬﺎ آن ‪‬ﻣﻠ‪‬ﻚ اﺳـﺖ‬
‫)ﻳﻌﻨــﻲ ﺧــﺪا( دﺳــﺘﻮردﻫﻨﺪه و ﺑﺎزدارﻧــﺪه و ﺑﺨﺸــﻨﺪه و ﻣﻨــﻊﻛﻨﻨــﺪه و ﺿﺮررﺳــﺎن و‬
‫ﻧﻔﻊرﺳﺎن‪ ،‬ﭘﺎداشدﻫﻨﺪه و ﻋﻘﺎبدﻫﻨﺪه‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺳﺘﻌﺎذه در ﺳﻮرهﻫﺎي‬
‫ﻓﻠﻖ و ﻧﺎس ﺑﻪ اﻳﻦ ﺳﻪ اﺳﻤﺎء ﺣﺴﻨﻲ آﻣﺪه‪ ،‬رب‪ ،‬ﻣﻠﻚ‪ ،‬اﻟﻪ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫)‪] (sr q p‬ﻧﺎس‪ :‬آﻳـﻪ ‪ [1‬در اﻳـﻦ آﻳـﻪ اﺛﺒـﺎت ﺧﺎﻟﻘﻴـﺖ و آﻓﺮﻳـﺪﮔﺎري‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ وﺟﻮد دارد‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﺎﻗﻲﻣﺎﻧﺪه ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد‪ :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺧﻠـﻖﻧﻤـﻮده‬
‫آﻳﺎ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ دﺳﺘﻮرداده و آﻧﻬﺎ را ﻣﻜﻠـﻒ ﺳـﺎﺧﺘﻪ اﺳـﺖ؟ ﮔﻔﺘـﻪ ﻣـﻲﺷـﻮد ﺑﻠـﻪ‪ ،‬آﻧﮕـﺎه‬
‫)‪] (vu‬ﻧﺎس‪ :‬آﻳﻪ ‪ [2‬ﺑـﻪ دﻧﺒـﺎل آن آﻣـﺪ و )در اﻳﻨﺠـﺎ( ﺧﻠـﻖ و اﻣـﺮ را‬
‫ﺛﺎﺑﺖﻛﺮد‪] (q p o n) ،‬اﻋﺮاف‪ :‬آﻳﻪ ‪[54‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬آﮔﺎه ﺑﺎﺷﻴﺪ ﺧﻠﻖ و اﻣﺮ ﺑﺪﺳﺖ ﺧﺪا اﺳﺖ«‬
‫‪ . 1‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺠﻮﺳﻴﻬﺎ‪ ،‬و ﻣﻘﺮﻳﺰي درﺑﺎرهي آﻧﻬﺎ و ﻛﺴﺎﻧﻴﻜﻪ ﺷﺒﻴﻪ آﻧﻬﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ در اﻳـﻦ ﻛﺘـﺎب ﺧـﻮدش‬
‫ص ‪ 18-17‬ﺑﺤﺚ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾218‬‬

‫اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻋﺒﺎدت ﺑﻮﺳﻴﻠﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ‬

‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬اﮔﺮ ﺧﺪا ﭘﺮوردﮔﺎري اﻳﺠﺎدﻛﻨﻨﺪه و ﻣﺎﻟﻜﻲ‬
‫و ﺗﻜﻠﻴﻒﻛﻨﻨﺪه اﺳﺖ‪ ،‬آﻳﺎ ﺑﺎﻳﺪ او دوﺳﺖداﺷﺘﻨﻲ ﺑﺎﺷﺪ و اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﺑﻪ او ﻋﻼﻗﻤﻨﺪ ﺑﺎﺷـﻨﺪ‬
‫و روﻛﺮدن ﺑﻪ او ﻏﺎﻳﺖ و ﻫﺪف ﺧﻠﻖ و اﻣـﺮ ﺑﺎﺷـﺪ؟ ﮔﻔﺘـﻪ ﺷـﺪه‪(y x) :‬‬
‫]ﻧﺎس‪ :‬آﻳﻪ‪ [3‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻌﺒﻮد و ﻣﺤﺒﻮب ﻣﺮدم اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻨﺪة ﻣﺨﻠﻮق و ﻣﻜﻠﻒ ﻋﺎﺑﺪ ﺟﺰ ﺑﻪ‬
‫او روي ﻧﻤﻲآورد‪ ،‬ﭘﺲ اﻟﻮﻫﻴﺖ ﺧﺎﺗﻤﻪ و ﻫﺪف اﺳـﺖ و آﻧﭽـﻪ ﻗﺒـﻞ از آن ذﻛﺮﺷـﺪه‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﻘﺪﻣﻪاي اﺳﺖ ﺑﺮاي اﻟﻮﻫﻴﺖ«‬

‫‪1‬‬

‫اﻳﻦ ﻳﻚ ﻗﻮل ﺟﺎﻣﻊ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻤﺎم ﺟﻮاﻧﺐ اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ را درﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫]‪ [52‬ﺟﻼلاﻟﺪﻳﻦ ﻣﺤﻠﻲ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪  Ä Ã) :‬‬
‫‪] (ÒÑ Ð Ï Î Í Ì Ë Ê ÉÈÇ Æ Å‬ﻓــــﺎﻃﺮ‪:‬‬
‫آﻳﻪ‪[3‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اي ﻣﺮدم ﻧﻌﻤﺘﻲ را ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻋﻄﺎ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ ﻳﺎدآوري ﻛﻨﻴﺪ آﻳـﺎ ﺟـﺰ‬
‫اﷲ آﻓﺮﻳﻨﻨﺪهاي وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﺷﻤﺎ را از آﺳﻤﺎن و زﻣﻴﻦ روزي ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ«؟‬

‫ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬اﺳﺘﻔﻬﺎم در اﻳﻨﺠﺎ ﺑﺮاي ﺗﻘﺮﻳﺮ و ﺗﺜﺒﻴﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺧـﺎﻟﻖ و رازﻗـﻲ ﺟـﺰ او‬
‫وﺟــﻮد ﻧــﺪارد )‪ (ÚÙ Ø× Ö Õ Ô‬ﭼﮕﻮﻧــﻪ از ﺗﻮﺣﻴــﺪ او ﻣﻨﺤــﺮف‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻨﻜﻪ اﻋﺘﺮافﻛﺮدهاﻳﺪ ﻛﻪ ﺧﺎﻟﻖ و رازق ﺗﻨﻬﺎ او اﺳﺖ؟«‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [53‬و ﺟﻼلاﻟﺪﻳﻦ ﻣﺤﻠﻲ ﺑﻴﺎنﻛﺮده‪ ،‬دﺳﺘﻮر ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑـﻪ ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮش)ص( داﻳـﺮ ﺑـﺮ‬
‫ﺳﺘﺎﻳﺶ ﮔﻮﻳﻲ او‪ ،‬ﻛﻪ ﭘﺲ از ﺟﻮاب ﻣﺸﺮﻛﺎن در اﻳﻦ ﮔﻔﺘﺔ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻛـﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪:‬‬
‫)‪] (±° ¯ ®¬« ª © ¨ § ¦ ¥‬ﻟﻘﻤــــﺎن‪:‬‬
‫‪ . 1‬ﺗﺠﺮﻳﺪ اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ص ‪ ،13-12‬ﻣﻌﻨﻲ ﻛﻼم ﻣﻘﺮﻳﺰي در ﺳﻮرهي ﻓﻠﻖ ﺑﺮاي ﻣﻦ روﺷﻦ ﻧﺒـﻮد‪ ،‬زﻳـﺮا‬
‫در آن ﺟﺰ )رب( اﺳﻢ دﻳﮕﺮياز اﺳﻤﺎءﺣﺴﻨﻲ ذﻛﺮﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ در ﺳﻮرهي اﻟﻨـﺎس اﻳـﻦ ﺳـﻪ‬
‫اﺳﻤﺎء ذﻛﺮ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﺑﻌﺪاً آن را ﺑﻴﺎنﻛﺮده‪ ،‬ﻣﮕﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد‪ :‬ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻫﺮ دو ﺳـﻮره‬
‫ـﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ ﻫﻢـ ﺑﺎز ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬واﷲ اﻋﻠﻢ‬
‫‪ . 2‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﺠﻼﻟﻴﻦ ص ‪ 547‬و ﻧﻴﺰ ﻧﮕﺎه‪ :‬ﺑﻪ ص ‪ ،533-532‬ﺑﻪ ﻫﻨﮕـﺎم ﺗﻔﺴـﻴﺮ ﻗـﻮل ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻛـﻪ‬

‫ﻣﻲ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪] (¦ ¥   ¤ £ ¢ ¡  ~ }) :‬ﻋﻨﻜﺒﻮت‪:‬‬
‫آﻳﻪ ‪ [61‬و ﻧﻴﺰ ﻣﺮاﺟﻌﻪﻛﻦ ﺑﻪ آﻳﻪي ﺑﻌـﺪ از آن‪ ،‬در ص ‪ ،533‬و ﻧﻴـﺰ ﻣﺮاﺟﻌـﻪﻛـﻦ ﺑـﻪ ﺳـﺨﻦ او‬
‫درﺑﺎرة آﻳﻪ ‪ 51‬ﻣﺸﺎﺑﻪ ﺑﻪ آن در ص ‪.607‬‬

‫﴿‪﴾219‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫آﻳﻪ‪ [25‬آﻣﺪه ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ »ﺧﺪا را ﺳـﺘﺎﻳﺶﻛـﻦ در ﺑﺮاﺑـﺮ واﺿـﺤﻲ و روﺷـﻨﻲ‬
‫ﺣﺠﺖ ﺑﺮ ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻮﺳﻴﻠﺔ ﺗﻮﺣﻴﺪ )رﺑﻮﺑﻴﺖ(‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [55-54‬اﻳﺠﻲ ﻣﻔﺴﺮ ﺑﻴﺎنﻛﺮده ﻛﻪ ﻣﻨﻈﻮر از اﻳﻦ ﺳﺆاﻟﻬﺎ از ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﻧﺎدانداﻧﺴﺘﻦ و‬
‫ﺗﺤﻘﻴﺮﻛﺮدن آﻧﻬﺎﺳﺖ‪ ،‬ﻛﺎﻓﺮان ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻛﻪ ﭼﻴﺰي از ﻣﺴﺎﺋﻞ رﺑﻮﺑﻴﺖ را ﺑﺮاي ﺑﺖﻫﺎ ادﻋﺎ‬
‫ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ اﻣﺎ ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ اﻟﻮﻫﻴﺖ را ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮدهاﻧـﺪ از اﻳـﻦ ﻻزم ﻣـﻲآﻳـﺪ ﻛـﻪ‬
‫رﺑﻮﺑﻴﺖ را ﻧﻴﺰ ﺛﺎﺑﺖﻛﻨﻨﺪ‪» 2‬ﻳﻌﻨﻲ آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ )ﭘﺬﻳﺮش اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ( ﻣﻠﺰم ﻛﻦ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﺘﻬـﺎ‬
‫را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺮوردﮔﺎر ﻗﺮار ﻣﻲ دﻫﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻨﻜﻪ ﺷـﻤﺎ ﻣـﻲﭘﺬﻳﺮﻳـﺪ ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫ﭘﺮوردﮔﺎر آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣﻴﻦ اﺳﺖ‪«.‬‬

‫‪3‬‬

‫]‪ [57-56‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛـﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪] (ÈÇ) :‬ﻳـﻮﻧﺲ‪:‬‬

‫آﻳﻪ‪ [31‬ﻣﻨﻈﻮر از آن »ﺷﺮك ﺑﺎ اﻳﻦ اﻋﺘﺮاف )ﺑﻪ رﺑﻮﺑﻴﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ( اﺳﺖ«‪ 4‬ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻣﻲ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪] (ÖÕ) :‬ﻳﻮﻧﺲ‪ :‬آﻳﻪ ‪ [32‬ﻳﻌﻨﻲ »از ﺣﻖ ﺑﻪ ﺳـﻮي ﮔﻤﺮاﻫـﻲ‬
‫ﻣﻨﺼﺮف ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ‪ ،‬و از ﭘﺮﺳﺘﺶ او ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻏﻴﺮ او ﻣﻨﺤﺮف ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ« و اﻳﻦ ﺑﺪان‬
‫ﻋﻠﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪي رﺑﻮﺑﻴﺖ واﺿﺤﺘﺮ از آن اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﻜﺎرﺷﻮد‪.‬‬

‫‪5‬‬

‫]‪ [58‬ﺳﻴﻮﻃﻲ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻔﺴـﻴﺮ دو آﻳـﻪي ﻗﺒﻠـﻲ ﺳـﻮرهي ﻳـﻮﻧﺲ ﻛـﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪:‬‬
‫)‪ (Æ ÅÄÃ‬ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﮕﻮ )‪ (ÈÇ‬آﻳﺎ ﻧﻤﻲﺗﺮﺳﻴﺪ از او ﺗﺎ اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺎورﻳﺪ‬
‫)‪] (ÖÕ ÔÓÒ Ñ Ð Ï  Î ÍÌ Ë Ê‬ﻳـــــــﻮﻧﺲ‪:‬‬
‫آﻳﻪ‪[32‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬آن ﺧﺪا اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﺮوردﮔﺎر ﺑﺮ ﺣﻖ ﺷﻤﺎ اﺳـﺖ آﻳـﺎ ﺳـﻮاي ﺣـﻖ ﺟـﺰ ﮔﻤﺮاﻫـﻲ‬
‫اﺳﺖ؟ ﭘﺲ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎﻳﺪ از راه ﺑﺪر ﺑﺮدهﺷﻮﻳﺪ‪«.‬‬

‫ﭘﺲ ﭼﮕﻮﻧﻪ از اﻳﻤﺎن ﻣﻨﺼﺮف ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ ﺑﺎ وﺟﻮد ﻗﻴﺎم دﻟﻴﻞ و ﺑﺮﻫﺎن«‬
‫‪ . 1‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﺠﻼﻟﻴﻦ ص ‪.546‬‬
‫‪ . 2‬ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺒﻴﺎن ج‪ 2‬ص‪.33‬‬
‫‪ . 3‬ﻣﺮﺟﻊ ﺳﺎﺑﻖ ج‪ 1‬ص‪.349‬‬
‫‪ . 4‬ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺒﻴﺎن ج‪ 1‬ص‪.298‬‬
‫‪ . 5‬ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺒﻴﺎن ج‪ 1‬ص‪.298‬‬
‫‪ . 6‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﺠﻼﻟﻴﻦ ص ‪.278‬‬

‫‪6‬‬

‫﴿ ‪﴾220‬‬

‫اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻋﺒﺎدت ﺑﻮﺳﻴﻠﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ‬

‫]‪ [59‬و ﺳﻴﻮﻃﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗـﻮل ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻛـﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ C B A) :‬‬
‫‪(SR QPO N M L K JIH G F E D‬‬
‫]ﻳﻮﻧﺲ‪ :‬آﻳﻪ ‪[34‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬آﻳﺎ از اﻳﻦ اﻧﺒﺎزان ﺷﻤﺎ ﻛﺴﻲ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ آﻓﺮﻳﻨﺶ را آﻏﺎزﻛﻨﺪ و ﺑﺎر دﻳﮕـﺮ آن آﻓـﺮﻳﻨﺶ را‬
‫از ﺳﺮ ﮔﻴﺮد؟ ﺑﮕﻮ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺪا آﻓﺮﻳﻨﺶ را آﻏﺎز ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺳﭙﺲ ﺑﺎر دﻳﮕﺮ آن را از ﺳﺮ ﻣـﻲﮔﻴـﺮد ﭘـﺲ‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻨﺤﺮف ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ«؟‬

‫ﺗﻮﺣﻴﺪ رﺑﻮﺑﻴﺖ ﺑﺮ ﻣﺸﺮﻛﺎن )ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت ﺗﻮﺣﻴﺪ اﻟﻮﻫﻴـﺖ( اﺳـﺘﺪﻻل ﻛـﺮدهاﺳـﺖ و‬
‫ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬از ﭘﺮﺳﺘﺶ او ﻣﻨﺤﺮف ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ ﺑﺎ وﺟﻮد دﻟﻴﻞ«‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [60‬ﻗﺎﺿﻲ زﻛﺮﻳﺎي اﻧﺼﺎري ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ _) :‬‬
‫` ‪] (b a‬واﻗﻌﻪ‪ :‬آﻳﻪ‪[57‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﻣﺎ ﺷﻤﺎ را ﺧﻠﻘﺖ ﺑﺨﺸﻴﺪهاﻳﻢ ﭘﺲ ﭼﺮا ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺗﺼﺪﻳﻖ و ﺑﺎورﻛﻨﻴﺪ«؟‬

‫ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﭼﺮا ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﺪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺎ ﺷﻤﺎ را ﺧﻠﻖﻛﺮدهاﻳﻢ‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﮕﻮﺋﻴﺪ ﭼﮕﻮﻧـﻪ‬
‫اﻳﻦ ﺳﺆال را ﻣﻄﺮح ﻛـﺮده در ﺣﺎﻟﻴﻜـﻪ آﻧﻬـﺎ ﺑـﺎوردارﻧـﺪ ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ آﻧﻬـﺎ را‬

‫ﺧﻠﻖﻛﺮدهاﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ دﻟﻴﻞ اﻳﻦ ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ Ä Ã Â) :‬‬
‫‪] (ÇÆ Å‬زﺧﺮف‪ :‬آﻳﻪ‪[87‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اﮔﺮ از ﻣﺸﺮﻛﺎن ﺑﭙﺮﺳﻲ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ آﻧﺎن را آﻓﺮﻳﺪهاﺳﺖ؟ ﻣﺆﻛﺪاﻧﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﺧﺪا«‪.‬‬

‫ﻣﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ‪ :‬آﻧﻬﺎ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺑﺎ زﺑﺎﻧﻬﺎﻳﺸﺎن ﺗﺼﺪﻳﻖ ﻛﺮدهاﻧﺪ اﻣﺎ ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ ﻣﺬﻫﺐ‬
‫و اﻋﺘﻘﺎداﺗﺸﺎن ﺑﺮ ﺧﻼف ﻣﻘﺘﻀﺎي ﺗﺼﺪﻳﻘﺸﺎن ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﮔﻮﻳﻲ آنﻫﺎ آن را ﺗﻜﺬﻳﺐ‬
‫ﻣﻲﻛﺮدهاﻧﺪ«‬

‫‪2‬‬

‫ﻣﻨﻈﻮر ﻗﺎﺿﻲزﻛﺮﻳﺎ از ﻣﺬﻫﺐ و اﻋﺘﻘﺎداﺗﺸﺎن‪ ،‬اﻧﺠﺎمدادن ﻋﺒﺎدﺗﺸﺎن اﺳﺖ ﺑﺮاي ﻏﻴـﺮ‬
‫ﺧﺪا‪ ،‬ﭘﺲ اﻳﻦ ﻣﺸﺮﻛﺎن ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﻋﺒـﺎدت ﻏﻴـﺮ ﺧـﺪا اﻧﮕـﺎر ﻛـﻪ رﺑﻮﺑﻴـﺖ را ﺗﺼـﺪﻳﻖ‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ و آﻧﺮا ﺑﺎور ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻮن آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺗﺼﺪﻳﻖ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﺎﻟﻖ آﻧﻬـﺎ‬
‫‪ . 1‬ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﺠﻼﻟﻴﻦ ص ‪.279‬‬
‫‪ . 2‬ﻓﺘﺢ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻜﺸﻒ ﻣﺎﻳﻠﺘﺒﺲ ﻓﻲ اﻟﻘﺮآن ص ‪.573‬‬

‫﴿‪﴾221‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ آن را اﻗﺘﻀﺎء ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ؛ ﺗﻨﻬﺎ او را ﻋﺒﺎدتﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه‬
‫او ﻛﺲ دﻳﮕﺮي را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫]‪ [61‬ﺳﻮﻳﺪي ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺤﺚ از ﺗﻮﺣﻴﺪ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺳـﺒﺤﺎن ﺑـﺮ ﻛﺴـﻲ را ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻒ اﻳﻦ اﺻﻞ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭘﺎﺳﺦ داده اﺳﺖ و ﺑﺎ ﺣﻜﻢ ﻓﺼﻞ و ﺟـﺪاﻳﻲ ﺑـﺮ آن وﺻـﻞ و‬
‫ﭘﻴﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺣﻜﻢ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬و آﻧﻬﺎ ﻣﺸﺮﻛﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ را در رﺑﻮﺑﻴـﺖ ﺗـﻚ و‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ ،‬و ﺗﻮﺣﻴﺪ رﺑﻮﺑﻴﺖ ﺧﻮدﺷﺎن را در اﻟﻮﻫﻴﺖ آﻟﻮده ﺑﻪ ﺷﺮكﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﭘـﺲ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻮﺣﻴﺪ رﺑﻮﺑﻴﺖ را ﺑﻌﻨﻮان ﻳﻚ ﺣﺠﺖ ﺑﺎﻟﻐﻪ و دﻟﻴـﻞ روﺷـﻦ و ﻛﻮﺑﻨـﺪهي‬
‫ﺷﺮك در اﻟﻮﻫﻴﺖ ﻗﺮار داده‪ ،‬و ﻧﻴﺰ اﻳـﻦ ﺗﻮﺣﻴـﺪ رﺑﻮﺑﻴـﺖ ﻣﻮﺟـﺐ آن اﺳـﺖ در‬
‫اﻟﻮﻫﻴﺖ ﻫﻢ ﻣﻮﺣﺪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬و اﻳﻨﻜﻪ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻏﻴﺮ او ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻧﺸﻮد‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜـﻪ ﺧـﺎﻟﻖ و‬
‫ﭘﺮوردﮔﺎري ﺟﺰ او وﺟﻮد ﻧﺪارد«‬

‫‪1‬‬

‫در آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﮔﺬﺷﺖ ﻣﻌﻠـﻮم ﻣـﻲﺷـﻮد‪ ،‬آن ﮔﺮوﻫـﻲ ﻛـﻪ ﻧﻔﺴـﻬﺎي ﺧﻮدﺷـﺎن را در‬
‫ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻃﻮﻻﻧﻲ و ﻣﺘﺸﻌﺐ و ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺧﺴﺘﻪ و ﻛﻮﻓﺘﻪ ﻛﺮده و ﺑﻪ زﺣﻤﺖ اﻧﺪاﺧﺘﻪاﻧـﺪ‬
‫و در اﺛﻨﺎي آن ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻃﻮﻻﻧﻲ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺗﻮﺣﻴﺪ رﺑﻮﺑﻴﺖ را ﺛﺎﺑـﺖ ﻛﻨﻨـﺪ ـ ﺑـﻪ اﻳـﻦ‬
‫ﮔﻤﺎن ﻛﻪ ﻗﻄﻌﺎً ﻛﻔﺎر آﻧﺮا اﻧﻜﺎر ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و اﺛﺒﺎت ﻛﺮدن دﻻﻳﻞ رﺑﻮﺑﻴﺖ ﻏﺎﻳﺖ و ﻫـﺪف‬
‫ﻓﺮﺳﺘﺎدن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان و ﻧﺎزلﻛﺮدن ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي آﺳﻤﺎﻧﻲ اﺳﺖ ـ ﺑﻪ ﺗﺤﻘﻴﻖ راه رﺷﺪ و آﮔـﺎﻫﻲ‬
‫را درﺳﺖ ﻧﭙﻴﻤﻮدهاﻧﺪ و ﺑﻪ اﺷﺘﺒﺎه رﻓﺘـﻪاﻧـﺪ‪ ،‬زﻳـﺮا اﮔـﺮ ﺣﻘﻴﻘـﺖ دﻋـﻮت ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮان‬
‫ﻋﻠﻴﻬﻢاﻟﺴﻼم اﺛﺒﺎت رﺑﻮﺑﻴﺖ ﻣﻲﺑﻮد ﻗﻄﻌﺎً اﻫﻞ ﺷﺮك ﺑﺎ آﻧﻬﺎ روﺑﺮو ﻧﻤﻲﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ‬
‫آﻧﻬﺎ اﻋﺘﺮاض ﻧﻤﻲﻛﺮدﻧﺪ ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ از ﺑﻌﺜـﺖ ﺷـﻤﺎ ﺑـﺮاي اﺛﺒـﺎت‬
‫ﻣﺴﺌﻠﻪاي ﻛﻪ ﻣﺎ و اﺟﺪاد ﻣﺎ ﻗﺒﻼً ﺑﻪ آن اﻋﺘﺮافﻛﺮدهاﻳﻢ ﭼﻪ ﻫﺪﻓﻲ ﻳﺎﻓﺖﻣﻲﺷﻮد؟‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﻤﺎن ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﺑﻪ رﺑﻮﺑﻴﺖ و اﻋﺘﺮاض ﻫﻤﺰﻣﺎن آﻧﻬـﺎ ﺑـﻪ دﻋـﻮت‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮاﻧﺸﺎن را ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺸﺎن و ﺗﺜﺒﻴﺖ ﻛﺮد‪ ،‬ﻣﻌﻠﻮم ﺷـﺪ ﻛـﻪ ﺣﻘﻴﻘـﺖ آن ﺗﻮﺣﻴـﺪي ﻛـﻪ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﺑﺪان ﻓﺮﺳﺘﺎدهﺷﺪهاﻧﺪ اﺛﺒﺎت رﺑﻮﺑﻴﺖ ﻧﺒﻮدهاﺳﺖ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [62‬از اﻳﻨﺠﺎ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻘﺮﻳﺰي ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﻠﻤـﻪي اﺳـﻼم ﻻ‬
‫‪ . 1‬اﻟﻌﻘﺪ اﻟﺜﻤﻴﻦ ص ‪.69‬‬
‫‪ . 2‬در ﻓﺼﻞ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻴﺎن ﻣﻌﻨﻲ آن ﺗﻮﺣﻴﺪي ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﺑﻪ آن دﻋﻮتﻛﺮدهاﻧﺪ ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬

‫اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻋﺒﺎدت ﺑﻮﺳﻴﻠﻪي ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻣﻌﺮﻓﺖ‬

‫﴿ ‪﴾222‬‬

‫اﻟﻪ اﻻ اﷲ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ :‬ﻻ رب اﻻ اﷲ ﻧﺰد ﻣﺤﻘﻘﻴﻦ ﺑﺮاي ﻣﺴﻠﻤﺎنﺷﺪن او‬
‫ﻛﻔﺎﻳﺖ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﻟﻮﻫﻴﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺧﻮاﺳﺘﻪﻣﻲﺷﻮد«‪1‬ﻋﻠﺖ اﻳﻨﻜﻪ‬
‫اﻗﺮار ﺑﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ رﺑﻮﺑﻴﺖ ﻛﺎﻓﻲ ﻧﻴﺴﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻤـﺎن ﺷـﺨﺺ ﻛـﺎﻓﺮ ﺑـﻪ ﺗﻮﺣﻴـﺪ‬
‫رﺑﻮﺑﻴﺖ ﺑﻮده ﻛﻪ ﻗﺒﻼً در ﻗﻠﺐ او ﺟﺎي ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳـﺖ‪ ،‬و اﻳـﻦ از ﺟﻤﻠـﺔ آﺛـﺎر اﻳﻤـﺎن او‬
‫اﺳﺖ ﺑﻪ رﺑﻮﺑﻴﺖ ﺷﺎﻣﻞ و ﻛﺎﻣﻞ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬اﮔﺮ اﻳﻦ ﺷﺨﺺ ﻛـﺎﻓﺮ ﺑـﻪ ﺗﻮﺣﻴـﺪ رﺑﻮﺑﻴـﺖ‬
‫ﻧﻄﻖﻛﻨﺪ ﻣﺎ ﺣﻜـﻢ ﺟﺪﻳـﺪي را از آن اﺳـﺘﻔﺎده ﻧﻤـﻲﻛﻨـﻴﻢ ﻛـﻪ ﻧﺸـﺎن دﻫـﺪ او ﺑـﻪ آن‬
‫ﺗﻮﺣﻴﺪﻳﻜﻪ )ﺗﻮﺣﻴﺪ اﻟﻮﻫﻴﺖ( آﻧﺮا اﻧﻜـﺎر ﻧﻤـﻮده و ﻧﺨﻮاﺳـﺘﻪ‪ ،‬اﻗـﺮار و اﻋﺘـﺮاف ﻛـﺮده‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫و ﺑﺎ ﺧﺎﺗﻤﺔ اﻳﻦ ﻓﺼﻞ روﺷﻦ ﻣﻲﺷـﻮد ﻛـﻪ ﻋﻠﻤـﺎي ﺷـﺎﻓﻌﻲ ﻣـﺬﻫﺐ )رﺣﻤﻬـﻢاﷲ(‬
‫ﺣﻘﻴﻘﺘﺎً در ﻣﻘﺎم ﺑﻴﺎن ﺗﻮﺣﻴﺪ ﺣﻖ ﻣﻄﻠﺐ را اداﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ از ﺧﻼل ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺗﻮﺣﻴﺪي‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻤﻠﻲﻛﺮدن آن ﺑﺮ ﺑﻨﺪه واﺟﺐ اﺳﺖ و ﻧﻴﺰ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺗﻮﺣﻴﺪي ﻛﻪ در ﻓﻄـﺮت او‬
‫ﻗﺮار داده ﺷﺪه‪ ،‬از آن ﮔﺴﺴﺖ ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮد‪ .‬و اﷲ اﻟﻤﺴﺘﻌﺎن‪.‬‬
‫‪ . 1‬ﺗﺠﺮﻳﺪ اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ص ‪.11‬‬
‫‪ . 2‬ﺟﺎي ﺧﻮدش اﺳﺖ ﻛﻪ در اﻳﻨﺠﺎ ﺑﻪ ﺧﺒﺮ ﺿﻤﺎم ﺑﻦ ﺛﻌﻠﺒﻪ ﻛﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪهي ﻗﻮم ﺧﻮدش ﺑﻨﻲﺳﻌﺪ ﺑﻦ‬
‫ﺑﻜﺮ ﺑﻮد اﺷﺎرهﻛﻨﻴﻢ‪ .‬او ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﻲ ﻗﻮﻣﺶ ﺧﺪﻣﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( رﺳﻴﺪ اوﻻً درﺑـﺎرهي‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻞ رﺑﻮﺑﻴﺘﻲ ﻛﻪ ﻣﻮرد اﺗﻔﺎق اﺳﺖ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( ﺳﺆال ﻛﺮد‪ ،‬و ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( ﮔﻔـﺖ‪] :‬ﭼـﻪ‬
‫ﻛﺴﻲ آﺳﻤﺎن را ﺧﻠﻖﻛﺮده اﺳﺖ؟ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺧﺪا ﮔﻔﺖ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ زﻣﻴﻦ را آﻓﺮﻳﺪه‬
‫اﺳﺖ؟ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺧﺪا‪ ،‬ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﻛﻮﻫﻬﺎ را ﻧﺼﺐ ﻛـﺮده و در ﻣﻴـﺎن آﻧﻬـﺎ‬
‫ﻗﺮارداده اﺳﺖ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻗﺮارداده؟ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( ﻓﺮﻣـﻮد‪ :‬ﺧـﺪا[ ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜـﻪ ﺳـﺆال و ﺟـﻮاب‬
‫درﺑﺎرهي اﻳﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﻮرد اﺗﻔﺎق ﺗﻤﺎم ﺷﺪ ﺷﺮوعﻛﺮد درﺑﺎرهي آن ﻣﺴﺌﻠﻪاي ﺳﺆالﻛﺮد ﻛﻪ ﺑـﺮاي‬
‫او ﺗﺎزه ﺑﻮد‪ ،‬ﮔﻔﺖ ]ﺗﻮ را ﻗﺴﻢ ﻣﻲدﻫﻢ ﺑﻪ آن ﻛﺴﻲ ﻛﻪ آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣﻴﻦ را آﻓﺮﻳﺪه و ﻛﻮﻫﻬـﺎ‬
‫را ﻧﺼﺐ ﻛﺮده آﻳﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻮ را ﻓﺮﺳﺘﺎده اﺳﺖ؟ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﻠﻪ[ ﺳﭙﺲ ﺳﺆالﻛﺮد و‬
‫ﮔﻔﺖ ]ﭘﻴﺎمﻫﺎ و ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺗﻮ ﻧﺰد ﻣﺎ آﻣﺪه و ﻓﺮﺳﺘﺎدﮔﺎﻧﺖ ﺑﻪ ﻣـﺎ ﺧﺒـﺮدادهاﻧـﺪ ﻛـﻪ ﺷـﻬﺎدت‬
‫ﺑﺪﻫﻴﻢ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ اﻟﻪ و ﻣﻌﺒﻮد ﺑﺤﻘﻲ وﺟـﻮد ﻧـﺪارد ﺟـﺰ و اﷲ اﻳﻨﻜـﻪ ﻻت وﻋـﺰي را ﻛﻨـﺎر‬
‫ﺑﮕﺬارﻳﻢ‪ .‬ﺗﻮ را ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ آﻳﺎ ﺧﺪا ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﺗﻮ دﺳﺘﻮرداده؟ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( ﻓﺮﻣـﻮد ﺑﻠـﻪ[‬
‫اﻳﻦ ﺧﺒﺮ ﺿﻤﺎﻣﻪ اﻟﻔﺎظ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﻲ دارد ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﻳﻚ ﻧﻔﺮ از اﺋﻤﻪ آن را رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ازﺟﻤﻠﻪ‬
‫ﺑﺨﺎري در ﺻﺤﻴﺢ ﺧﻮد ج‪ 1‬ص‪ 23‬ﻛﺘﺎب اﻟﻌﻠﻢ ﺑﺎب اﻟﻘﺮاءت و اﻟﻌﺮض ﻋﻠـﻲ اﻟﻤﺤـﺪث آن را‬
‫رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 1‬ص‪ 171-169‬ﻛﺘﺎب اﻷﻳﻤﺎن ﺑﺎب ﺳﺆال ﻋﻦ ارﻛﺎن اﻷﺳﻼم آن‬
‫را رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎم ﻻﻟﻜﺎﺋﻲ در ﻛﺘـﺎب ﺧـﻮدش ﺷـﺮح اﺻـﻮل اﻋﺘﻘـﺎد اﻫـﻞﺍﻟﺴـﻨﺔ ج‪2‬‬
‫ص‪ 201-197‬ﻫﻤﻪي اﻟﻔﺎظ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ را ﺟﻤﻊﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺑﺎب دوم‬
‫ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻓﺼﻞ اول‪ :‬ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺒﺎدت در ﻟﻐﺖ و اﺻﻄﻼح‬
‫اول‪ :‬ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺒﺎدت در ﻟﻐﺖ‬
‫دوم‪ :‬ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺒﺎدت در اﺻﻄﻼح‬
‫ﻓﺼﻞ دوم‪ :‬اﻧﻮاع ﻋﺒﺎدت و ﺷﺮاﻳﻂ ﺻﺤﺖ آﻧﻬﺎ‬
‫ﻓﺼﻞ دوم درﺑﺮﮔﻴﺮﻧﺪهي ﻣﺒﺎﺣﺚ ذﻳﻞ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬اﻋﻤﺎل ﺑﺎﻃﻨﻲ‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬اﻋﻤﺎل ﻇﺎﻫﺮي‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬ﺷﺮاﻳﻂ ﺻﺤﺖ ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻓﺼﻞ اول‪ :‬ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺒﺎدت در ﻟﻐﺖ و اﺻﻄﻼح‬
‫اوﻻً ‪ :‬ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺒﺎدت در ﻟﻐﺖ‬
‫ﻣﺎدة » ‪‬ﻋ ‪‬ﺒﺪ‪ «‬در زﺑﺎن ﻋﺮب ﺑﺮاي ﭼﻨﺪ ﻣﻌﻨﻲ آﻣﺪه‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ‪ :‬ﺗﻌﻈـﻴﻢ و ﺑﺰرﮔﺪاﺷـﺖ و‬
‫اﻛﺮام‪ 1‬ﻋﺼﺒﺎﻧﻴﺖ و زﻳﺮ ﺑﺎر ﻧﻨﮓ ﻧﺮﻓﺘﻦ‪ 2‬ﻗﻮت و ﺷـﺪت‪ 3،‬اﻧـﺪوه و ﭘﺸـﻴﻤﺎﻧﻲ‪ 4‬و‬
‫درﻧﮓﻛﺮدن‪.‬‬

‫‪5‬‬

‫اﻣﺎ ﻣﻌﻨﻲ ﻣﺸﻬﻮر و ﻣﻌﺮوﻓﻲ ﻛﻪ ﻋﺮﺑﻬﺎ در ﺑﻴﻦ ﻣﻌﺎﻧﻲ اﻳﻦ ﻣﺎده ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻜﺎر ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪،‬‬
‫ﻓﺮوﺗﻨﻲ و ﻓﺮﻣﺎنﺑﺮداري اﺳﺖ‪ ،6‬ﻋﺮﺑﻬﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ » :‬ﻋﺒ‪‬ﺪ ٔ◌ ﺑﻴ‪‬ﻦ اﻟﻌ‪‬ﺒ‪‬ﻮد‪‬ﺓ‪ ‬و اﻟﻌ‪‬ﺒ‪‬ـﻮد‪‬ﻳ‪‬ـﺔ‪«‬‬
‫اﺻﻞ ﻋﺒﻮدﻳﺖ ﻓﺮوﺗﻨﻲ و ﻓﺮﻣﺎنﺑﺮداري و ﺗﻮاﺿـﻊ اﺳـﺖ ﮔﻔﺘـﻪﻣـﻲﺷـﻮد‪ » :‬ﻃَﺮﻳـﻖ ٔ◌‬
‫ﻣ‪ ‬ﻌﺒ‪‬ﺪ ٔ◌« )ﻳﻌﻨﻲ( راﻫﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﺗﺮدد زﻳﺎد ﻫﻤـﻮار ﺷـﺪهﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬و» ﺑﻌﻴـﺮٌ ﻣ‪ ‬ﻌﺒ‪‬ـﺪ «‬
‫ﺷﺘﺮﻳﻜﻪ ﺑﺪﻧﺶ ﺑﺎ ﻗﻄﺮان ﻣﺎﻟﻴﺪه ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪) 7‬ﻗﻄﺮان ﻧـﻮﻋﻲ ﺷـﻴﺮه اﺳـﺖ ـ ﻣﺘـﺮﺟﻢ( و‬
‫ﻋﺮﺑﻬﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪» :‬ﻋﺒ‪‬ﺪت‪ ‬ﻓﻼﻧﺎ ﻳﻌﻨﻲ او را ﻋﺒﺪ و ﺑﻨﺪهي ﺧﻮدم ﻗـﺮاردادم‪ 8‬و ﻫﻤﭽﻨـﻴﻦ‬
‫‪ . 1‬ﺟﻤﻬﺮﺓ ﺍﻟﻠﻐﺔ ﺗـﺄﻟﻴﻒ اﺑـﻦ درﻳـﺪ ج‪ 1‬ص‪ ،245‬و ﺗﻬـﺬﻳﺐ اﻟﻠﻐـﺔ ﺗـﺄﻟﻴﻒ ازﻫـﺮي ج‪ 2‬ص‪،233‬‬
‫ﻗﺎﻣﻮس اﻟﻤﺤﻴﻂ ﺗـﺄﻟﻴﻒ ﻓﻴﺮوزآﺑـﺎدي ج‪ 1‬ص‪ ،312‬و ﻟﺴـﺎن اﻟﻌـﺮب ﺗـﺄﻟﻴﻒ اﺑـﻦ ﻣﻨﻈـﻮر ج‪3‬‬
‫ص‪.274‬‬
‫‪ .٢‬ﺟـﻤﻬﺮﺓ ﺍﻟﻠﻐﺔ ج‪ 1‬ص‪ ،246-245‬ﺗﻬﺬﻳﺐ ﺍﻟﻠﻐﺔ ج‪ 2‬ص‪ ،231-230‬و ﺻـﺤﺎح ﺗـﺄﻟﻴﻒ ﺟـﻮﻫﺮي‬
‫ج‪ 2‬ص‪ ،504-503‬ﻗﺎﻣﻮس ج‪ 1‬ص‪ ،311‬ﻟﺴﺎن ج‪ 3‬ص‪.275‬‬
‫‪ . 3‬ﺻﺤﺎح ج‪ 2‬ص‪ ،504‬ﺗﻬﺬﻳﺐ ﺍﻟﻠﻐـﺔج‪ 2‬ص‪ ،238-237‬ﻣﺠﻤـﻞ ﺍﻟﻠﻐـﺔ ﺗـﺄﻟﻴﻒ اﺑـﻦ ﻓـﺎرس ج‪3‬‬
‫ص‪ ،643-642‬ﻗﺎﻣﻮس ج‪ 1‬ص‪ ،311‬ﻟﺴﺎن ج‪ 3‬ص‪.276‬‬
‫‪ . 4‬ﺗﻬﺬﻳﺐ ﺍﻟﻠﻐﺔ ج‪ 2‬ص‪ ،238‬ﻗﺎﻣﻮس ج‪1‬ص‪ ،311‬ﻟﺴﺎن ج‪ 3‬ص‪.276-274‬‬
‫‪ . 5‬ﺻﺤﺎح ج‪ 2‬ص‪ ،503‬ﺗﻬﺬﻳﺐ ﺍﻟﻠﻐﺔ ج‪ 2‬ص‪ ،229‬ﻗﺎﻣﻮس ج‪ 1‬ص‪ ،312‬ﻟﺴﺎن ج‪ 3‬ص‪.276‬‬
‫‪ . 6‬ﺻﺤﺎح ج‪ 2‬ص‪ ،503‬ﻣﺠﻤﻞ ﺍﻟﻠﻐﺔ ﺝ‪ 3‬ص‪ ،642‬ﻟﺴﺎن ج‪ 3‬ص‪.271‬‬
‫‪ .٧‬ﺟﻤﻬﺮﺓ ﺍﻟﻠﻐﺔ ج‪ 1‬ص‪ ،245‬ﺗﻬﺬﻳﺐ ﺍﻟﻠﻐﺔ ج‪ 2‬ص‪ ،234‬ﻣﺠﻤﻞ ﺍﻟﻠﻐـﺔ ج‪ 3‬ص‪ ،642‬ﺻـﺤﺎح ج‪2‬‬
‫ص‪ ،503‬ﻗﺎﻣﻮس ج‪ 1‬ص‪ ،312‬ﻟﺴﺎن ج‪ 3‬ص‪ ،274‬ﻛﺎﻧﻤﺎ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ در ﺷﺘﺮ ﻫﻢ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ذﻟـﺖ‬
‫و ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري ﺑﺮﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬ﺷﻤﺮ ﺑﻦ ﺣﻤﺪوﻳﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﺑﻪ ﺷﺘﺮي ﻛﻪ ﺑﺎ ﻗﻄﺮان ﻣﺎﻟﻴﺪه ﺷﻮد ﮔﻮﻳﻨـﺪ‪:‬‬
‫‪‬ﻣ ‪‬ﻌﺒ‪‬ﺪ ٔ◌ زﻳﺮا آن ﺷﺘﺮ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻋﻼﻗﻪاي ﻛﻪ ﺑﻪ ﻗﻄﺮان دارد ذﻟﻴﻞ و ﻓﺮﻣـﺎﻧﺒﺮدار ﻣـﻲﺷـﻮد‪ ،‬و ﺳـﺮﺑﺎز‬
‫ﻧﻤﻲزﻧﺪ‪ «.‬ﺗﻬﺬﻳﺐ ﺍﻟﻠﻐﺔ ج‪ 2‬ص‪ ،238‬و ﻟﺴﺎن ج‪ 33‬ص‪ ،274‬ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد »ﻫـﻮ اﻟـﺬي ‪‬ﻋﺒ‪‬ـﺪ‪‬ه‪‬‬
‫ﺠﺮَب« ﻳﻌﻨﻲ او را ذﻟﻴﻞ ﻛﺮده‪ ،‬ﺗﻬﺬﻳﺐ ج‪ 2‬ص‪ ،237‬و ﻟﺴﺎن ج‪ 3‬ص‪.274‬‬
‫اﻟ ‪‬‬
‫‪ .٨‬ﺟﻤﻬﺮﺓ اﻟﻠﻐﻪ ج‪ 1‬ص‪ ،245‬و ﺻﺤﺎح ج‪ 2‬ص‪ ،503‬ﺗﻬﺬﻳﺐ ﺍﻟﻠﻐﺔ ج‪ 2‬ص‪ ،233‬ﻣﺠﻤﻞ ﺍﻟﻠﻐﺔ ج‪3‬‬
‫ص‪ ،642‬ﻗﺎﻣﻮس ج‪ 1‬ص‪ ،311‬ﻟﺴﺎن ج‪ 3‬ص‪.274‬‬

‫﴿ ‪﴾226‬‬

‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺒﺎدت در ﻟﻐﺖ و اﺻﻄﻼح‬

‫اﺳﺖ ﻣﻌﻨﻲ‪) :‬ا ‪‬ﺳ ْﺘ ‪‬ﺒﻌ‪‬ﺪه‪ ‬و َﺗ ‪‬ﻌ ‪‬ﺒﺪ‪‬ه‪(‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻋﺒﺎدت در ﻟﻐﺖ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري و ﻃﺎﻋﺖ ﻫﻤـﺮاه ﺑـﺎ ﻓﺮوﺗﻨـﻲ و ﺧﻀـﻮع‬

‫اﺳﺖ‪ 2‬ﻋﺎﺑﺪ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﭘﺮوردﮔﺎرش ﺧﺎﺿﻊ و ﻓـﺮوﺗﻦ اﺳـﺖ و ﺗﺴـﻠﻴﻢ‬

‫ﻗﻀﺎي او و ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮدار دﺳﺘﻮر او ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ 3.‬ﮔﻔﺘﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ » :‬ﻋ ‪‬ﺒﺪ‪ ‬ﻳ‪‬ﻌﺒ‪‬ـﺪ‪ ‬ﻋ‪‬ﺒـﺎد ًﺓ« ﻣﮕـﺮ‬
‫ﺑﺮاي ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺧﺪا را ﻋﺒﺎدت و ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻣ‪‬ﺎ ﺑﻨـﺪهاي ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﻣـﻮﻻﻳﺶ ﺧـﺪﻣﺖ‬

‫ﻛﺮده‪ ،‬ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ او ﻣﻮﻻ و ﺳﺮور ﺧﻮدش را ﻋﺒﺎدت و ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.4‬‬

‫از اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ ﻣﻌﺮوف و ﻣﺸﻬﻮر » ‪‬ﻋﺒ‪‬ـﺪ‪ «‬ﻋﺮﺑﻬـﺎ ﻧـﺎمﻫـﺎي أﻋﺒـﺪ‪ ،‬و ﻣﻌﺒـﺪاً‪ ،‬ﻋﺒﻴـﺪﺓً‪،‬و‬
‫ﻋﺒﺪاً‪،‬ﻋﺒ‪‬ﺎد‪‬ا‪ ،‬را اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ 5‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﻳﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪» 6‬اﺻﻞ ﻋﺒﻮدﻳﺔ ﻧﺰد ﺗﻤﺎم ﻋﺮﺑﻬﺎ‬
‫ﺑﻤﻌﻨﻲ ذﻟّﺖ و ﺧﻮاري اﺳﺖ ‪ . . .‬ﺷﻮاﻫﺪ از اﺷـﻌﺎر ﻋـﺮب و ﻛـﻼم آﻧﻬـﺎ ﺑﻴﺸـﺘﺮ از آن‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻤﺎرش ﺷﻮد‪ 7«.‬اﺑﻦ ﺟﺮﻳﺮ اﺟﻤﺎع ﺗﻤﺎم ﻋﺮب را ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ ﻛـﻪ در ﻛﺘـﺎب‬

‫ﺧﺪا‪ 8‬و ﺳﻨﺖ رﺳﻮل ﺧﺪا ﺑﺪان ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻮرد ﺧﻄﺎب ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫‪ .١‬ﺗﻬﺬﻳﺐ ﺍﻟﻠﻐﺔ ج‪ 2‬ص‪ ،233‬ﻗﺎﻣﻮس ج‪ 1‬ص‪ ،312‬ﻟﺴﺎن ج‪ 1‬ص‪274 ،271‬‬
‫‪ .٢‬ﺗﻬﺬﻳﺐ ﺍﻟﻠﻐﺔ ج‪ 2‬ص‪ ،234‬و ﺑﻌﻀﻲ از آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﺑﺮ ﻛﻠﻤﺔ »ﻃﺎﻋﺖ« اﺧﺘﺼﺎر ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧـﻪ ﻛـﻪ‬
‫در ﺻﺒﺎح ج‪ 2‬ص‪ 503‬و ﻣﺠﻤﻞ ﺍﻟﻠﻐﺔ ج‪ 3‬ص‪ 642‬و ﻗﺎﻣﻮس ج‪ 1‬ص‪ 312‬و ﻟﺴﺎناﻟﻌـﺮب ج‪3‬‬
‫ص ‪271‬ـ ‪ 274‬آﻣﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .٣‬ﺗﻬﺬﻳﺐ ﺍﻟﻠﻐﺔ ج‪ 2‬ص‪ ،236‬ﻟﺴﺎن ج‪ 3‬ص‪0274-273‬‬

‫‪ .٤‬از ﻫﺮي در ﺗﻬﺬﻳﺐ ﺍﻟﻠﻐﺔ ج‪ 2‬ص‪ 235‬از ﻟﻴﺚ ﺑﻦ ﻣﻈﻔﺮ آﻧﺮا ﻧﻘﻞ ﻛـﺮده اﺳـﺖ‪ .‬و آن در ﻛﺘـﺎب‬
‫اﻟﻌﻴﻦ ﻣﻨﺴﻮب ﺑﻪ ﺧﻠﻴﻞ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ج‪ 2‬ص‪ 48‬ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .٥‬اﺑﻦ درﻳﺪ در ﺟـﻤﻬﺮﺓ ﺍﻟﻠﻐﺔ ج‪ 1‬ص‪ 264‬آﻧﺮا اﻓﺎده ﻛﺮده اﺳﺖ‬
‫‪ .٦‬او ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﻳﺮ ﺑﻦ ﻳﺰﻳﺪ ﻃﺒﺮي اﺳﺖ‪ ،‬ﻓﻘﻴﻪ و ﻣﻔﺴﺮ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺬﻫﺐ ﺷﺎﻓﻌﻲ را در‬
‫ﺑﻐﺪاد ﻇﺎﻫﺮ و آﺷﻜﺎر ﻛﺮد‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ ﻋﻠﻢ و ﻣﻌﻠﻮﻣﺎﺗﺶ وﺳﻴﻊ و ﻓﺮاوان ﺷـﺪ اﺟﺘﻬـﺎداﺗﺶ او را‬
‫وادار ﻛﺮد ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ در ﻛﺘﺎبﻫﺎﻳﺶ اﺧﺘﻴﺎر و اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و ﺗﺄﻟﻴﻔـﺎت ﻓﺮاواﻧـﻲ دارد‪،‬‬
‫ﻛﻪ ﻣﺸﻬﻮرﺗﺮﻳﻦ آﻧﻬﺎ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﻌﺮوﻓﺶ و ﻛﺘﺎب و ﺷﺮح ﺍﻟﺴﻨﺔ اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ در آن ﻋﻘﻴـﺪه و ﻣـﺬﻫﺐ‬
‫ﺧﻮدش را ﺑﻴﺎن ﻛﺮده‪ ،‬وﻛﺘﺎب ﻟﻄﻴﻒ اﻟﻘﻮال ﻓﻲ اﺣﻜـﺎم ﺷـﺮاﺋﻊ اﻻﺳـﻼم ﻛـﻪ در آن ﻣـﺬﻫﺐ و‬
‫ﮔﺰﻳﻨﺔ ﺧﻮد را ﺑﻴﺎن ﻛﺮده و )ﺑﺮاي اﺟﺘﻬـﺎداﺗﺶ در آن( دﻟﻴـﻞ آورده اﺳـﺖ‪ ،‬در ﻛـﻞ ﻣـﻲﺗـﻮاﻧﻴﻢ‬
‫ﺑﮕﻮﺋﻴﻢ ﻛﻪ وي ﻳﻜﻲ از ﻋﻠﻤﺎ و اﺋﻤﻪي ﺑﺰرﮔﻮار ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬در ﺳـﺎل ‪ 310‬ﻓـﻮت ﻛـﺮده اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﺑﺮاي آﮔﺎﻫﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮﺑﻪ ﺳﻴﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء ج‪ 14‬ص ‪267‬ـ‪ 282‬ﺗﺎًﻟﻴﻒ ذﻫﺒﻲ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ .٧‬ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺒﻴﺎن ﻓﻲ ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻟﻘﺮآن ج‪ 1‬ص‪53‬‬
‫‪ .٨‬و اﻳﻦ در ﺑﻴﺸﺘﺮ از ‪ 270‬ﻣﻮﺿﻊ در ﻗﺮآن اﺳﺖ‪ .‬ﻧﮕﺎه‪ :‬ﻣﻌﺠﻢ اﻟﻤﻔﻬﺮس ﻷﻟﻔـﺎظ اﻟﻘـﺮآن اﻟﻜـﺮﻳﻢ‬
‫ص‪.445-441‬‬

‫﴿‪﴾227‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ ذﻫﻦ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم اﻃﻼق اﻳﻦ ﻟﻔﻆ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺘﻮﺟﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻣﮕﺮ‬
‫اﻳﻨﻜﻪ ﺳﻴﺎق ﻛﻼم ﺑﺮ ﻣﻌﻨﺎي دﻳﮕﺮي دﻻﻟﺖ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺛﺎﻧﻴﺎً‪ :‬ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺒﺎدت در اﺻﻄﻼح‬
‫ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻣﺬﻫﺐ ﺗﻌﺮﻳﻒ دﻗﻴﻘﻲ را ﺑﺮاي ﻛﻠﻤﻪي ﻋﺒﺎدت ذﻛﺮ ﻛـﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﻛـﻪ ﺑـﻪ‬
‫ﺧﻮﺑﻲ ﻣﻌﻨﻲ اﺻﻄﻼﺣﻲ آﻧﺮا روﺷﻦ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﺮ ﻛﺴـﻲ ﻛـﻪ ﺗﻌﺮﻳﻔـﺎت ﻋﻠﻤـﺎي‬
‫ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻣﺬﻫﺐ را دﻧﺒﺎل ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻲداﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﻤﮕﻲ ﻳﻚ ﺟﻬﺖ و ﻳـﻚ ﭼﻴـﺰ را دﻧﺒـﺎل‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ـ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﺒﺎرات آﻧﺎن ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن و ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳﺖ ـ ﺗﺎ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻣﺴﺌﻠﻪ‬
‫ﺑﺰرﮔﻲ ﻛﻪ ﺟﻬﺖ ﺑﻴﺎن آن ﻛﻮﺷﺶﻫﺎ و ﻋﻤﺮﻫﺎ ﺻﺮف ﺷﺪه اﺳﺖ ﺑﺎ ﻫﻢ ﭘﻴﻮﻧﺪ ﺑﺨﻮرﻧﺪ‪.‬‬
‫]‪ [1‬در اﻳﻦ ﺑﺎره اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ »‪ «/‬آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺮدم را ﺑﻪ آن ﻣﻜﻠﻒ ﻛﺮده‬
‫اﺳﺖ ﺑﻴﺎن ﻛﺮده و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﻃﺎﻋﺖ و ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري آﻧﻬﺎ را آزﻣﻮد ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺎ ﻗـﻮل و‬
‫ﻋﻤﻞ و ﺧﻮدداري از ﻣﺤﺎرم‪ ،‬آﻧﻬﺎ را وﻗﻒ ﻋﺒﺎدت ﻛﺮده اﺳﺖ‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫اﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ از ﻛﺎﻣﻠﺘﺮﻳﻦ و دﻗﻴﻖ ﺗﺮﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻔﺎت ﻋﺒﺎدت اﺳﺖ‪ ،‬زﻳـﺮا ﺟـﺎﻣﻊ ﻫﻤـﻪي‬
‫اﺟﺰاي ﻋﺒﺎدت و ﻣﺎﻧﻊ ﻏﻴﺮﻋﺒﺎدت ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺻـﻮرت ﻛـﻪ اﻣـﺎم ﺷـﺎﻓﻌﻲ »‪«/‬‬
‫ﻃﺎﻋﺖ و ﻋﺒﺎدﺗﻲ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺮدم را ﺑﻪ آن ﻣﻜﻠﻒ ﺳﺎﺧﺘﻪ و از آﻧﻬﺎ ﺧﻮاﺳﺘﻪ اﺳﺖ ﺑﻪ‬
‫دو ﻗﺴﻤﺖ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ :‬ﻃﺎﻋﺖ ﻓﻌﻠﻲ و ﻃﺎﻋﺖ ﺗﺮﻛﻲ‪ ،‬ﺗﻤﺎم اﻋﻤﺎل و اﻗﻮاﻟﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺸﺮوع ﻛﺮده اﺳﺖ در ﻗﺴﻤﺖ اول داﺧﻞ ﻣﻲﺷﻮد ‪.‬‬
‫و اﻳﻦ ﺑﺪان ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ داﻳﺮهي ﻋﺒﺎدت ﻧﺰد اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ »‪ «/‬ﺷـﺎﻣﻞ ﺗﻤـﺎم آن‬

‫اﻓﻌﺎل و اﻗﻮاﻟﻲ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ دﺳﺘﻮر داده‪ 2‬و ﺗﻤﺎم آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻣﻨـﻊ ﻛـﺮده‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫]‪ [2‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن ﻓﺮﻣﻮدهاﻧﺪ »‪ . . .‬و داﻧﺴﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ اﺣﻜـﺎم‬
‫ﺧﺪا ﺳﭙﺲ اﺣﻜﺎم رﺳﻮل ﺧﺪا از دو وﺟﻬﻪ ﻣﺎﻳﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧـﺪ‪ :‬از اﻳﻦ ﺟﻬـﺖ ﻛـﻪ ﻫـﺮ‬
‫دوي آﻧﻬﺎ ﺗﻌﺒﺪ و ﻋﺒﺎدت ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻫﻢ ﺟﻤﻊ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ«‬
‫‪ .١‬اﻟﺮﺳﺎﻟﻪ ص ‪17‬‬
‫‪ .٢‬ﺧﻮاه آن دﺳﺘﻮر و اﻣﺮ ﺑﺮاي وﺟﻮب ﺑﺎﺷﺪ ﻳﺎ ﺑﺮاي ﻧﺪب‪.‬‬
‫‪ .٣‬اﻻًم ج ‪ 2‬ص ‪.185‬‬

‫‪3‬‬

‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺒﺎدت در ﻟﻐﺖ و اﺻﻄﻼح‬

‫﴿ ‪﴾228‬‬

‫اﺣﻜﺎم ﻋﺒﺎدﺗﻲ در دﻳﻦ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎ اﻧﺠﺎم ﻣﺎﻣﻮرات و ﺗﺮك ﻣﻨﻬﻴـﺎت وارد ﺷـﺪه‬
‫اﺳﺖ و ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎ اﻧﺠﺎم ﻣﺄﻣﻮرات و ﺗﺮك ﻣﻨﻬﻴﺎت ﻃﺎﻋﺖ و ﻓﺮﻣـﺎنﭘـﺬﻳﺮي ﻣـﺮدم را‬
‫آزﻣﺎﻳﺶ و اﻣﺘﺤﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ »‪ «/‬ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫]‪ [3‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﺪ‪‬ي »‪ «/‬ﻗﻮل ﺧﺪاوﻧﺪ را ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪  j) :‬‬
‫‪] (n m l k‬ﻗﻴﺎﻣﺔ‪ :‬آﻳﻪ‪[36‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬آﻳﺎ اﻧﺴﺎن ﻣﻲﭘﻨﺪارد ﻛﻪ او ﺑﻴﻬﻮده آﻓﺮﻳﺪه ﺷﺪه و ﺑﻪ ﺣﺎل ﺧﻮد رﻫﺎ ﺷﻮد«‪.‬‬

‫اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ آﻳﺎ اﻧﺴﺎن ﻣﻲﭘﻨﺪارد »ﺑﻪ او دﺳﺘﻮري داده ﻧﻤﻲﺷﻮد و‬
‫)از ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي( ﻣﻨﻊ ﻧﻤﻲﺷﻮد«؟‬

‫‪1‬‬

‫و ﺑﻪ اﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺮدم راﺑـﺮاي ﻋﺒـﺎدت و ﭘﺮﺳـﺘﺶ ﺧـﻮد آﻓﺮﻳـﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ 2‬ﻛﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ آن اﻧﺠﺎم ﻣﺄﻣﻮرات و دوري از ﻣﻨﻬﻴﺎت وي ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫و از آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﮔﺬﺷﺖ ﻓﻬﻤﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ اﻣﺎم ﺷـﺎﻓﻌﻲ »‪ «/‬ﻋﺒـﺎدت را ﺗﻨﻬـﺎ ﺑـﺮ‬
‫اﻧﺠﺎم ﻣﺄﻣﻮرات ﻣﻘﺼﻮر ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻋﺒﺎدت را ﺷﺎﻣﻞ ﺧﻮدداري از ﻣﺤـﺬورات‬
‫داﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ‬

‫‪3‬‬

‫]‪ [4‬ﺣﻠﻴﻤﻲ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻘﺼﻮد را داﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ ﮔﻔﺘﻪ »ﺗﻤﺎم ﻋﺒﺎدت ﻋﺒﺎرت اﺳـﺖ از‬

‫اﻧﺠــﺎم ﭼﻴﺰﻫــﺎﺋﻲ و ﺗــﺮك و دوري از ﭼﻴﺰﻫــﺎﺋﻲ«‪ 4‬ﻣﻨﻈــﻮر او از اﻧﺠــﺎم ﭼﻴﺰﻫــﺎﺋﻲ‪،‬‬
‫دﺳﺘﻮرات ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﻨﻈﻮر او از ﭼﻴﺰﻫﺎي ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﺮك ﺷـﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺤـﺬورات و‬
‫ﻣﻨﻬﻴﺎت ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .١‬اﻟﺮﺳﺎﻟﻪ ص‪ ،25‬و در ﻛﺘﺎب اﺑﻄﺎل اﻷﺳﺘﺤﺴﺎن »در ﺿﻤﻦ ﻛﺘﺎب اﻷم ج‪ 7‬ص‪ 298‬اﺳﺖ« ﮔﻔﺘـﻪ‪:‬‬
‫»ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻴﻜﻪ ﻣﻦ داﻧﺴﺘﻪام اﻫﻞ ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﻗﺮآن اﺧﺘﻼف ﻧﺪارﻧﺪ در اﻳﻨﻜﻪ )ﺳﺪي( ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑـﻪ‬
‫او اﻣﺮ ﺑﻪ ﻧﻬﻲ ﻧﻤﻲ ﺷﻮد‪«.‬‬
‫‪ .٢‬ﻗﺒﻼً در ص ‪ ،120‬ﮔﺬﺷﺖ ﻛﻪ ﺷﺎﻓﻌﻲ »‪ «/‬ﮔﻔﺖ‪» :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺮدم را ﺑﺮاي ﭘﺮﺳﺘﺶ ﺧـﻮدش‬
‫آﻓﺮﻳﺪ«‬
‫‪ .٣‬ﻧﮕﺎه ﻛﻦ ﺑﻪ ﻗﻮل او در ﻛﺘﺎب اﻷم ج‪ 1‬ص‪ 91‬ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ » :‬ﻣﺮدان را از ﭘﻮﺷﻴﺪن ﻟﺒﺎس اﺑﺮﻳﺸﻢ‬
‫ﻣﻨﻊ ﻣﻲﻛﻨﻢ‪ ،‬و ﻫﺮ ﻛﺴﻲ از آﻧﺎن ﺑﺎ ﻟﺒﺎس اﺑﺮﻳﺸﻢ ﻧﻤﺎز ﺧﻮاﻧﺪ ﻧﻤﺎزش را اﻋـﺎده ﻧﻤـﻲﻛﻨـﺪ‪ ،‬زﻳـﺮا‬
‫ﻟﺒﺎس اﺑﺮﻳﺸﻤﻲ ﻧﺠﺲ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬و ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ از آﻧﻬﺎ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺑﺎ ﻧﭙﻮﺷﻴﺪن اﺑﺮﻳﺸﻢ از او اﻃﺎﻋـﺖ‬
‫ﻛﻨﻨﺪ‪« .‬‬
‫‪ .٤‬اﻟﻤﻨﻬﺎج ﻓﻲ ﺷﻌﺐ اﻹﻳﻤﺎن ج‪ 2‬ص‪ ،317‬و ﺑﻴﻬﻘﻲ آﻧـﺮا از ﺷـﻌﺐ ج‪ 3‬ص‪ 291‬ﺑـﻪ ﻟﻔـﻆ ﺟﻤـﺎع‬
‫اﻟﻌﺒﺎدت از او ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫﴿‪﴾229‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫]‪ [5‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ ﻣﺮوزي ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﻋﺒﺎدت ﺧﺪاوﻧﺪ در ﻟﻐـﺖ و ﻧـﺰد ﻋﻠﻤـﺎ ﻋﺒـﺎرت‬
‫اﺳﺖ از ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪن ﺑﻪ او ﺑﻪ وﺳﻴﻠﺔ ﻃﺎﻋﺖ و ﻓﺮﻣـﺎنﭘـﺬﻳﺮي از او و ﺗـﻼش در آن«‬
‫ﺳﭙﺲ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻓﺮﻣـﻮد‪(on m l k j i h) :‬‬
‫]ﺑﻴﻨﻪ‪ :‬آﻳﻪ ‪[5‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪ »:‬در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ ﺟﺰ اﻳﻦ ﺑﺪﻳﺸﺎن دﺳﺘﻮر داده ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ ﻣﺨﻠﺼﺎﻧﻪ و ﺣﻖﮔﺮاﻳﺎﻧـﻪ‬
‫ﺧﺪا را ﺑﭙﺮﺳﺘﻨﺪ و ﺗﻨﻬﺎ ﺷﺮﻳﻌﺖ او را آﺋﻴﻦ ﺑﺪاﻧﻨﺪ«‪.‬‬

‫ﻫﻤﻪي آن اﻃﺎﻋﺖ و ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮدارﻳﻬﺎي ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ واﺳﻄﻪي آﻧﻬـﺎ ﺑـﻪ ﺧـﺪا ﻧﺰدﻳـﻚ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد در ﺟﻤﻠﻪي ﻋﺒﺎدت او داﺧﻞ ﺑﻮد«‪ 1‬ﭘﺲ ﻣﻌﻠﻮم ﺷﺪ ﻛﻪ ﻣﻔﻬﻮم ﻋﺒـﺎدت ﺷـﺎﻣﻞ‬
‫ﻫﻤﻪي آن ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮدارﻳﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﻗﺼﺪ ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪن ﺑﻪ ﺧـﺪا اﻧﺠـﺎم ﻣـﻲدﻫـﺪ‪،‬‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬و اﻳﻦ ﺻﺮﻓﺎً ﺑﺎ اﻧﺠﺎم ﻣﺄﻣﻮرات ]‪ [6‬و ﺗﺮك ﻣﻨﻬﻴﺎت ﺗﺤﻘﻖ ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ‬
‫اﺑﻦ ﺧﺰﻳﻤﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪ » :‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺧﺪا را اﻃﺎﻋﺖ ﻛﻨﺪ و ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ او ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﻮد ﺑـﺎ‬
‫اﻧﺠﺎم ﺧﻴﺮات و اﺟﺘﻨﺎب از ﺳﺌﻴﺎت‪«.‬‬

‫‪2‬‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ وي ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻛﻪ ﺑﺎ ﭼﻪ ﭼﻴﺰي ﻃﺎﻋﺖ و ﺗﻘﺮب ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬

‫]‪ [7‬و درﺑﺎرهي ﺗﻌﺮﻳﻒ اﻣﺎم ﻣﺎوردي‪ 3‬ﻧﻴﺰ ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘـﻪ ﻣـﻲﺷـﻮد‪ ،‬آن ﺗﻌﺮﻳـﻒ اﻳـﻦ‬
‫اﺳﺖ‪ :‬آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺗﻌﺒﺪ ﺑﻮﺳﻴﻠﺔ آن وارد ﺷﺪه اﺳﺖ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪن ﺑﻪ اﷲ ﺗﻌﺎﻟﻲ«‬

‫‪4‬‬

‫]‪ [8‬اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﻴﺸﺘﺮ روﺷﻦ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ ﻣـﺎوردي اﻗﺴـﺎم ﺗﻜﻠﻴﻔـﻲ را ﻛـﻪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻨﺪهﮔﺎﻧﺶ را ﺑﻪ آن ﻣﻜﻠﻒ ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬ذﻛﺮ ﻛﺮده و ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬آﻧﭽﻪ را ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫ﺑﻨﺪهﮔﺎن را ﺑﻪ آن ﻣﻜﻠﻒ ﻛﺮده اﺳﺖ ﺳﻪ ﻗﺴﻤﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻚ ﻗﺴﻤﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ دﺳﺘﻮر‬
‫‪ .١‬ﺗﻌﻈﻴﻢ ﻗﺪراﻟﺼﻼﺓ ج‪ 1‬ص ‪345‬ـ ‪.349‬‬
‫‪ .٢‬اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ ج‪ 2‬ص‪835‬‬
‫‪ .٣‬او اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﻴﺐ ﺑﺼﺮي و از ﻋﻠﻤـﺎي ﺑـﺰرگ ﺷـﺎﻓﻌﻲ ﻣـﺬﻫﺐ اﺳـﺖ‪ ،‬و‬
‫ﻳﻜﻲ اﺳﺖ از ﺳﺮﺷﻨﺎﺳـﺎن ﻣـﺬﻫﺐ ﺷـﺎﻓﻌﻲ‪ ،‬در ﺷـﻬﺮﻫﺎي ﻓﺮاواﻧـﻲ ﺳـﻤﺖ ﻗﻀـﺎوت را ﺑـﻪ او‬
‫ﺳﭙﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و از ﻣﻌﺮوﻓﺘﺮﻳﻦ ﺗﺄﻟﻴﻔﺎﺗﺶ ﻛﺘﺎب اﻟﺤﺎوي اﻟﻜﺒﻴﺮ ﺷﺮح ﻣﺨﺘﺼﺮ اﻣﺎم ﻣﺰﻧـﻲ‪ ،‬و ﻛﺘـﺎب‬
‫ادب اﻟﺪﻧﻴﺎ و اﻟﺪﻳﻦ‪ ،‬و ﻛﺘﺎب اﻷﺣﻜﺎم اﻟﺴﻠﻄﺎﻧﻴﻪ‪ ،‬و ﻏﻴـﺮه اﺳـﺖ و در ﺳـﺎل ‪ 450‬ﻓـﻮت ﻛـﺮده‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﺮح ﺣﺎل او در ﻛﺘﺎب اﻟﺴﻴﺮ ﺗﺄﻟﻴﻒ ذﻫﺒﻲ ج‪ 18‬ص‪ 64‬ـ ‪ 67‬ﻧﮕﺎه ﻛﻦ‪ ،‬و ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ‬
‫اﻟﺼــﻼح ج‪ 2‬ص‪636‬ـ ـ‪ 642‬وﻃﺒﻘــﺎت اﺑــﻦﻛﺜﻴــﺮ ج‪1‬ص‪ 418‬ـ ‪ ،419‬وﻃﺒﻘــﺎت ﺳــﺒﻜﻲ ج‪5‬‬
‫ص‪267‬ـ‪.285‬‬
‫‪ .٤‬اﻟﺤﺎوي اﻟﻜﺒﻴﺮ ج‪ 1‬ص‪89‬‬

‫﴿ ‪﴾230‬‬

‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺒﺎدت در ﻟﻐﺖ و اﺻﻄﻼح‬

‫داده ﺗﺎ ﺑﻪ آن ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬و ﻗﺴﻤﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ آﻧﻬـﺎ دﺳـﺘﻮر داده آن را اﻧﺠـﺎم دﻫﻨـﺪ‪ ،‬و‬
‫ﻗﺴﻤﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ دﺳﺘﻮر داده از آن ﺧﻮدداري ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [9‬ﻳﻌﻨﻲ ﺗﻜﻠﻴﻒ »دﺳﺘﻮر ﺑﻪ ﻃﺎﻋﺖ و ﻧﻬﻲ از ﮔﻨﺎه و ﻣﻌﺼﻴﺖ را ﺟﻤﻊ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪«.‬‬

‫‪2‬‬

‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻄﺎﺑﻲ اﻳﻤﺎن را ـ ﻛﻪ ﺧﻮدش ﻋﺒﺎدت اﺳـﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜـﻪ ﺑـﻪ‬
‫ﺣﻮل ﺧﺪا ﺑﻌﺪاً ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ ـ ﺑﻪ ﺗﺤﻘﻖ ﺑﺨﺸﻴﺪن ]‪ [10‬دﺳـﺘﻮرات و ﻣﻨﻬﻴـﺎت ﺗﻘﺴـﻴﻢ‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬و ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺤﺚ از ﺣﺪﻳﺚ ﺷﻌﺐ اﻳﻤﺎن‪ 3‬ﮔﻔﺘﻪ »ﻣﻌﻨﺎي ﻗﻮل رﺳﻮل ﺧـﺪا‬
‫ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬اﻟﺤﻴﺎء ﺷﻌﺒﺔ ﻣﻦ اﻻ‪‬ﻳﻤﺎن« اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﻴﺎء ﺻﺎﺣﺒﺶ را از ﮔﻨﺎه ﻗﻄـﻊ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ و او را از ﮔﻨﺎه ﺑﺎز ﻣﻲدارد ﭘﺲ ﺑﺎ اﻳﻦ )ﺻﻔﺖ ﺑﺎزدارﻧﺪﮔﻲ( ﺟﺰء اﻳﻤـﺎن ﻗـﺮار‬
‫داده ﺷﺪ‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﺠﻤﻮع اﻳﻤﺎن ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮد ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻣﺄﻣﻮرات‪ ،‬و دﺳﺖ ﺑﺮداري از‬
‫آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻨﻊ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ 4«.‬ﭘﺲ او ﺑﺪﻳﻦ ﺻﻮرت اﻧﺠﺎم ﻣـﺄﻣﻮرات و ﺗـﺮك‬
‫ﻣﺤﺬورات ﻫﺮ دو را داﺧﻞ ﻣﻔﻬﻮم اﻳﻤﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫]‪ [11‬و ﻗﻮل ﻗﻮاماﻟﺴﻨﻪ ﻧﻴﺰ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻗﻮل ﺧﻄﺎﺑﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻛـﻪ ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪» :‬اﻳﻤـﺎن ﻫﻤـﺔ‬
‫ﻃﺎﻋﺖﻫﺎ و ﺗﺮك ﺗﻤﺎم ﻣﺤﺮﻣﺎت اﺳﺖ«‬

‫‪5‬‬

‫]‪ [12‬رازي ﮔﻔﺘﻪ » ﻋﺒﺎدت ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﻫﺮ ﻓﻌﻠﻲ و از ﻫﺮ ﺗﺮﻛﻲ ﻛﻪ ﺑـﻪ ﻣﺤـﺾ‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﺪاوﻧﺪ آورده ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و ﺗﻤﺎم اﻋﻤﺎل ﻗﻠﻮب و اﻋﻤﺎل ﺟﻮارح در اﻳـﻦ داﺧـﻞ‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪«.‬‬

‫‪6‬‬

‫و اﻳﻦ واﺿﺤﺘﺮﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻔﺎت ﻋﺒﺎدت اﺳﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﺗﻤﺎم آﻧﭽﻪ را ﻛﻪ از ﺑﻨـﺪه ـ ﺑﺨـﺎﻃﺮ‬
‫اﺳﺘﺠﺎﺑﻪي دﺳﺘﻮرات ﺧﺪا ـ ﺳﺮ ﻣﻲزﻧﺪ اﻋﻢ از اﻓﻌﺎل و ﺗﺮكﻫـﺎي ﻇـﺎﻫﺮي و ﺑـﺎﻃﻨﻲ‪،‬‬
‫ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫‪7‬‬

‫‪ .١‬ادب اﻟﺪﻧﻴﺎ و اﻟﺪﻳﻦ ص‪95‬‬
‫‪ .٢‬ﻣﻨﺒﻊ ﻗﺒﻠﻲ ص‪ ، 94‬و ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻦ ﺑﻪ اﻟﺤﺎوي اﻟﻜﺒﻴـﺮ ج‪ 1‬ص‪ 87‬ﻛـﻪ ﻣـﺎوردي درﺑـﺎرهي ﭘـﺎك‬
‫ﻛﺮدن ﻧﺠﺎﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ازﻟﻪي ﻧﺠﺎت ﭘﺮﺳﺘﺶ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ ﺑﺎ دوري ﮔﺰﻳﺪن از آن‪«.‬‬
‫‪ .٣‬در ﺑﺎب اول ص ‪ 46‬ﺗﺨﺮﻳﺞ آن ﮔﺬﺷﺖ‬
‫‪ .٤‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺴﻨﻦ ج‪ 4‬ص ‪288‬‬
‫‪ .٥‬ﺍﻟـﺤﺠﺔ ﻓﻲ ﺑﻴﺎن ﺍﻟـﺤﺠﺔ ج‪ 1‬ص‪410‬‬
‫‪ .٦‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺒﻴﺮ ج‪ 10‬ص ‪99‬‬
‫‪ .٧‬ﺑﺪاﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﺗﻌﺮﻳﻔﺎت دﻳﮕﺮي ﻛﻪ رازي در آﻧﻬﺎ ﻧﺺ ﻧﻬﺎده اﺳﺖ ﺑﺮاﻳﻨﻜﻪ ﻋﺒﺎدت ﻋﺒﺎرت اﺳـﺖ از‬
‫اﻧﺠﺎم ﻓﻌﻠﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺪاﻧﻬﺎ دﺳـﺘﻮر داده ﺷـﺪه اﺳـﺖ ﭼﻨﺎﻧﻜـﻪ در ﺗﻔﺴـﻴﺮش آﻣـﺪه ج‪ 1‬ص‪ 16‬و‬

‫﴿‪﴾231‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫]‪13‬ـ ‪ [14‬و در ﺟﺎي دﻳﮕﺮ ﻧﺺ ﻧﻬﺎده ﻛﻪ ﻋﺒﺎدت » ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﺗﻌﻈﻴﻢ و ﺑﺰرگ‬
‫داﺷﺘﻦ ﺧﺪا و اﻇﻬﺎر ﻓﺮوﺗﻨﻲ ﺑﺮاي او«‬

‫‪1‬‬

‫و در ﺟﺎي دﻳﮕﺮي ﮔﻔﺘﻪ‪ » :‬ﻋﺒـﺎرت اﺳـﺖ از اﻇﻬـﺎر ﻓﺮوﺗﻨـﻲ و ﺧﺸـﻮع و ﻧﻬﺎﻳـﺖ‬
‫ﺗﻮاﺿﻊ و ذﻟﻴﻠﻲ«‬

‫‪2‬‬

‫و اﻳﻦ ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺗﻮاﺿﻊ و ذﻟﻴﻠﻲ ﺗﻨﻬﺎ در ﺗﻌﺮﻳﻒ اول رازي ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ذﻛـﺮ ﻛـﺮد ﺗﺤﻘـﻖ‬
‫ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﻋﺒﺎرت ﺑﻮد از اﻧﺠﺎم دﺳﺘﻮرات ﺧﺪا و دﺳﺖ ﺑﺮداري از ﻣﻨﻬﻴﺎت او‪ ،‬زﻳﺮا‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﺻﻮرت ﺑﻨﺪه ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻓﺮوﺗﻨﻲ و ذﻟﻴﻠﻲ و ﺗﻌﻈﻴﻤﺶ را ﺑﺮاي ﭘﺮوردﮔﺎر ﺳـﺒﺤﺎن‬
‫اﻇﻬﺎر ﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬
‫]‪ [15‬ﺑﻐﻮي ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻓﺮﻣﻮدهي ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪) :‬ﻓَﺎ ‪‬ﻋﺒ‪‬ـﺪه‪ ‬و اﺻـﻄﺒﺮ‬
‫ﻟﻌﺒﺎدﺗﻪ( ]ﻣﺮﻳﻢ‪ :‬آﻳﻪ ‪ [165‬ﻋﺒﺎدت را ﺑﻪ اﻣﺮ و ﻧﻬﻲ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺮده و ﮔﻔﺘﻪ »ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺮ اﻣﺮ و‬
‫ﻧﻬﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺻﺒﺮ ﻛﻦ«‪ 3‬ﻣﻨﻈﻮر ﺑﻐﻮي اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺤﻘﻖ ﺑﺨﺸﻴﺪن ﺑﻪ ﻋﺒﺎدت ﻣﻤﻜـﻦ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻣﮕﺮ از ﺧﻼل اواﻣﺮ و ﻧﻮاﻫﻲ و اﻳﻦ ﺑﺎ اﻧﺠﺎم دادن ﻣﺄﻣﻮرات و ﺗﺮك ﻣﺤﺬورات‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫]‪16‬ـ ‪ [17‬و اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎي ﻗﻮل ﻗﻮام اﻟﺴﻨﺔ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﻴﺎن اوﻟﻴﻦ واﺟـﺐ ﺑـﺮ ﺑﻨـﺪهﮔـﺎن‬

‫ص‪ 246‬ﻣﺨﺎﻟﻒ اﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا رازي ﺗﺮك ﻣﻨﻬﻴﺎت را در ﻣﻔﻬـﻮم و ﻣﺴـﻤﺎي اﻧﺠـﺎم‬
‫دادن ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪ آن ﻓﻌﻠﻲ اﺳﺖ ﺿﺪ ﭼﻴﺰي ﻛﻪ از آن ﻧﻬﻲ ﺷﺪه اﺳـﺖ‪ ،‬و‬
‫ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻋﺒﺎدت ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻦ ﻣﺜﻼً ﻛﺴﻲ ﻛﻪ زﻧـﺎ را ﺗـﺮك ﻣـﻲﻛﻨـﺪ آن ﻓﻌـﻞ و ﻋﻤﻠـﻲ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬و اﻳﻦ اﻣﺘﻨﺎع و ﺧﻮدداري از ﻓﻌﻞ زﻧﺎ ﻣﺴﺌﻠﻪي اﺳﺖ ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬ﺑﺨﺎﻃﺮ اﻣﺘﻨﺎﻋﻲ ﻛﻪ از اﻧﺠـﺎم‬
‫آن داده اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻮرد ﺗﻤﺠﻴﺪ و ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد‪) .‬ﻧﮕﺎه‪ :‬ﺑﻪ ﻛﺘﺎب اﻟﻤﺤﺼﻮل ﻓـﻲ ﻋﻠـﻢ اﺻـﻮل‬
‫اﻟﻔﻘﻪ ج ‪ 1‬ص‪ ،304-302‬و ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺒﻴﺮ ج ‪ 11‬ص ‪ (225‬ﺷـﺎﻳﺪ اﺑـﻦ ﺣﺒـﺎن ـ واﷲ اﻋﻠـﻢ ـ در‬
‫ﻣﺴﻤﺎي ﻓﻌﻞ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻌﻨﻲ را در ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪ ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ ﮔﻔﺘﻪ »ذﻛﺮ ﻣﻤﺎﻧﻌﺖ از آزار ﻫﻤﺴﺎﻳﻪ‪ ،‬زﻳـﺮا‬
‫ﺗﺮك آزار ﻫﻤﺴﺎﻳﻪﮔﺎن از ﻓﻌﻞ وﻛﺎر ﻣﺆﻣﻨﺎن اﺳﺖ« )اﻷﺣﺴﺎن ج‪ 1‬ص ‪145‬ـ ‪ (149‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ وي‬
‫ﺗﺮك اذﻳﺖ ﻛﺮدن ﻫﻤﺴﺎﻳﻪ را ﻓﻌﻞ و اﻧﺠﺎم ﻧﺎم ﻧﻬﺎده اﺳﺖ‪ ،‬و ﺷﺎﻳﺪ اﻳﻨﻜﻪ آﻣﺪه ﺷﺶ ﻧﻮع را ﻛـﻪ‬
‫ﻫﻤﻪ ﺗﺮكﻫﺎي ﻣﺤﺾ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺟﺰو اﻓﻌﺎل اﻧﺤﺼـﺎري ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ )ص( ﻗـﺮار داده از ﻫﻤـﻴﻦ ﻧـﻮع‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬و آن ﻧﻮع ‪ 24‬و ‪ 28‬و ‪ 29‬و ‪ 31‬و ‪ 32‬ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ و ﻳﻜﺒﺎر از آن ﺑﻪ ﻋﻨـﻮان ﺗـﺮك ﻓﻌـﻞ ﻳـﺎد‬
‫ﻛﺮده و ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﺗﺮك اﻓﻌﺎل ﻧﮕﺎه‪ :‬اﻻﺣﺴﺎن ج‪ 1‬ص ‪145‬ـ‪.149‬‬
‫‪ .١‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺒﻴﺮ ج‪ 2‬ص ‪93‬‬
‫‪ .٢‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺒﻴﺮ ج‪ 17‬ص‪.187‬‬
‫‪ .٣‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﻳﻞ ج‪ 5‬ص ‪.244‬‬

‫﴿ ‪﴾232‬‬

‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺒﺎدت در ﻟﻐﺖ و اﺻﻄﻼح‬

‫اﺳﺖ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪ ...» :‬و ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداي از او ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ دﺳﺘﻮر داده و ﻣﻨـﻊ ﻛـﺮده اﺳـﺖ‪ 1«.‬و‬
‫اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ ﻗﻮل ﻋﺰﺑﻦﻋﺒﺪاﻟﺴﻼم اﺳﺖ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﻴﺎن ﻗﺴﻢ دو‪‬م ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪ » ﻗﻴـﺎم‬
‫اﺳﺖ ﺑﻪ اﻃﺎﻋﺖ و ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري از اﷲ ﺗﻌﺎﻟﻲ اﺳﺖ در ﻫﻤﻪي آن ﭼﻴﺰﻫﺎيﻛـﻪ دﺳـﺘﻮر‬
‫داده و ﻣﻨﻊ ﻛﺮده اﺳﺖ‪«.‬‬

‫‪2‬‬

‫ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري ﺧﺪا در آﻧﭽﻪ ﻛﻪ دﺳﺘﻮر داده ﺑﺎ اﻧﺠﺎم ﻣﺄﻣﻮرات ﺻﻮرت ﻣـﻲﮔﻴـﺮد‪ ،‬و‬
‫ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري ﺧﺪا در آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻣﻨﻊ ﻛﺮده اﺳﺖ ﺑﺎ دﺳـﺖ ﺑـﺮداري از ﻣﻨﻬﻴـﺎت‪ ،‬ﺗﺤﻘـﻖ‬
‫ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻋﺒﺎدت ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫]‪ [18‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﻋﺒﺎدت ﺧﺪاوﻧﺪ ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﻃﺎﻋﺖ او ﺑـﺎ‬
‫اﻧﺠﺎم ﻣﺄﻣﻮر و ﺗﺮك ﻣﺤﺬور‪ ،‬و اﻳﻦ اﺳﺖ ﺣﻘﻴﻘﺖ دﻳﻦ اﺳﻼم‪ ،‬زﻳـﺮا ﻣﻌﻨـﻲ اﺳـﻼم‬
‫ﺗﺴﻠﻴﻢ ﺷﺪن اﺳﺖ ﺑﺮاي ﺧﺪا ﻛﻪ ﻣﺘﻀﻤﻦ ﻧﻬﺎﻳﺖ اﻧﻘﻴﺎد و ﻓﺮوﺗﻨﻲ و ذﻟﻴﻠﻲ اﺳﺖ‪«.‬‬

‫‪3‬‬

‫]‪ [19‬و در ﺟﺎي دﻳﮕﺮ آﻧﺮا ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﺮده و ﮔﻔﺘـﻪ‪ » :‬ﻋﺒـﺎدت در ﺷـﺮﻳﻌﺖ ﻋﺒـﺎرت‬
‫اﺳﺖ از آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻛﻤﺎل ﻣﺤﺒﺖ و ﻓﺮوﺗﻨﻲ و ﺧﻮف را ﺑﺎ ﻫﻢ ﺟﻤﻊ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪«.‬‬

‫‪4‬‬

‫و اﻳﻦ ﺑﺪان ﻋﻠﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺒﺎدت ﺑﺮ دو ﻣﻌﻨﻲ اﻃﻼق ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻳﻜﻲ از آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﭼﻴﺰي‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻮﺳﻴﻠﺔ آن ﻋﺒﺎدت ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻛـﻪ ﺷـﺎﻣﻞ اﻧﺠـﺎم دﺳـﺘﻮرات و ﺗـﺮك‬
‫ﻣﻨﻬﻴﺎت ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬و دوﻣﻲ‪ ،‬ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺗﻌﺒﺪ و ﭘﺮﺳﺘﺶ اﺳﺖ‪ ،‬و آن ﻓﻌﻞ ﻋﺎﺑﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻛـﻪ‬
‫اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ آﻧﺮا ذﻛﺮ ﻛﺮده ﻳﻌﻨﻲ ﻛﻤﺎل ﻣﺤﺒﺖ و ﻓﺮوﺗﻨﻲ و ﺧﻮف‪.‬‬
‫و ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻛﺎر رازي ﻛـﻪ در اﺛﻨـﺎي ﺗﻌﺮﻳـﻒ ﻋﺒـﺎدت اﻧﺠـﺎم داده‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫‪5‬‬

‫]‪ [20‬از ﻫﻤﻴﻦ ﺟﺎﺳﺖ ﻛﻪ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ »‪ «/‬ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﻧﻬﺎﻳﺖ اﻃﺎﻋﺖ و ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري در‬
‫اﻧﺠﺎم دﺳﺘﻮرات او و در اﺗﺒﺎع و دﻧﺒﺎﻟﻪروي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان در ﺗﺼﺪﻳﻖ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺧﺒﺮ دادهاﻧﺪ‪،‬‬
‫و ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري از دﺳﺘﻮرات آﻧﻬﺎ و ﺗﺮك آﻧﭽﻪ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﻤﻨﻮع ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪«.‬‬
‫‪ .١‬ﺍﻟـﺤﺠﺔ ﻓﻲ ﺑﻴﺎن ﺍﻟـﺤﺠﺔ ج‪ 2‬ص ‪ 262‬ـ ‪.263‬‬
‫‪ . .٢‬ﻗﻮاﻋﺪ اﻷﺣﻜﺎم ج‪ 2‬ص ‪.231‬‬
‫‪ .٣‬ﺻﺎﺣﺐ ﻛﺘﺎب ﻓﺘﺢ اﻟﻤﺠﻴﺪ آﻧﺮا ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ ج‪ 1‬ص ‪ 85‬و آﻧﺮا در ﻛﻼم اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ﻧﻴﺎﻓﺘﻢ‬
‫‪ .٤‬ﺗﻔﺴﻴﺮاﻟﻘﺮان اﻟﻌﻈﻴﻢ ج‪ 1‬ص ‪.25‬‬
‫‪ .٥‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد ﺑﻪ ﺗﻌﺮﻳﻔﺎت رازي در ﻓﻘﺮهﻫﺎي ﺷﻤﺎره ]‪12‬ـ ‪13‬ـ ‪[14‬‬
‫‪ .٦‬ﺗﻔﺴﻴﺮاﻟﻘﺮآن اﻟﻌﻈﻴﻢ ج‪ 1‬ص ‪151‬‬

‫‪6‬‬

‫﴿‪﴾233‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫]‪ [21‬ﻧﻮوي ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﻋﻠﻤﺎ در ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺒﺎدت ﺑـﺎ ﻫـﻢ اﺧـﺘﻼف دارﻧـﺪ‪ ،‬ﺑﻴﺸـﺘﺮ آﻧﻬـﺎ‬
‫ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬ﻋﺒﺎدت‪ ،‬ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﻃﺎﻋﺖ و ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬و ﻃﺎﻋﺖ ﻋﺒﺎرت از‬
‫ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﺑﺎ دﺳﺘﻮر ﺧﺪا اﺳﺖ«‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [22‬و اﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ را ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺤﺚ از ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻧﻴﺖ در وﺿﻮ اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮده اﺳﺖ‪،‬‬
‫آﻧﺠﺎﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬اﮔﺮ ﮔﻔﺘﻨـﺪ‪ :‬وﺿـﻮ ﻋﺒـﺎدت ﻧﻴﺴـﺖ‪ ،‬ﻣـﺎ ﻣـﻲﮔـﻮﺋﻴﻢ ﭼﻨـﻴﻦ ﭼﻴـﺰي را‬
‫ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮﻳﻢ‪ ،‬زﻳﺮا ﻋﺒﺎدت‪ ،‬ﻋﺒﺎرت از اﻃﺎﻋﺖ اﺳﺖ و ﭼﻴـﺰي اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺗﻌﺒـﺪ ﻛـﺮدن‬
‫ﺑﻮﺳﻴﻠﺔ آن ـ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪن ﺑﻪ اﷲ ﺗﻌﺎﻟﻲ ـ وارد ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬و اﻳـﻦ در وﺿـﻮ‬
‫ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪«.‬‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [23‬و ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺷﺮح و ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺟﻤﻠﻪي «اﻟﺘﺤﻨّﺚ اﻟﺘﻌ ‪‬ﺒﺪ‪ «‬ﻛﻪ در ﺣـﺪﻳﺚ ﺣﻜـﻴﻢ‬
‫ﺑﻦ ﺣﺰام آﻣﺪه ﮔﻔﺘﻪ‪» 3:‬اﻣﺎ ﻛﻠﻤﻪ »اﻟﺘّﺤﻨّﺚ« ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﺗﻌﺒﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ در ﺣﺪﻳﺚ آن‬
‫را ﺗﻔﺴﻴﺮ و ﻣﻌﻨﺎ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و در رواﻳﺖ دﻳﮕﺮي آﻧﺮا ﺑﻪ ) َﺗﺒ‪‬ـﺮُر‪ ( ‬ﺗﻔﺴـﻴﺮ ﻛـﺮده ﻛـﻪ‬
‫ﺑﻤﻌﻨﻲ اﻧﺠﺎم ﻛﺎر ﻧﻴﻚ اﺳﺖ‪ ،‬ﻛﻪ ﻛﺎر ﻧﻴﻚ ﺧﻮد اﻃﺎﻋﺖ و ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري اﺳﺖ‪«.‬‬

‫‪4‬‬

‫از اﻳﻦ ﻓﻬﻤﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻋﺒﺎدت ﻧﺰد ﻧﻮوي »‪ «/‬ﻫﻤﺎن ﻃﺎﻋـﺖ و ﻓﺮﻣـﺎﻧﺒﺮدارﻳﻲ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻘﺮب اﻧﺴﺎن ﺑﻪوﺳﻴﻠﺔ آن ﺑﻪ اﷲ ﺗﻌﺎﻟﻲ وارد ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬و اﻳـﻦ ﺑـﺪان ﻣﻌﻨـﻲ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻧﻮوي »‪ «/‬ﻋﺒﺎدت را ﺗﻨﻬﺎ در اﻧﺠﺎم اواﻣﺮ ﻣﻲداﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺴﺌﻠﻪ آﻧﮕﻮﻧـﻪ اﺳـﺖ‬

‫‪ .١‬اﻟﻤﺠﻤﻮع ﺷﺮحاﻟﻤﺬﻫﺐ ج‪ 1‬ص ‪313‬‬
‫‪ .٢‬ﻣﻨﺒﻊ ﻗﺒﻠﻲ ج‪ 1‬ص ‪314‬ـ ‪ ، 315‬و اﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻲ ﺷـﺒﻴﻪ ﺗﻌﺮﻳـﻒ ﻣـﺎوردي اﺳـﺖ‪ ،‬وﻟـﻲ‬
‫ﻧﻮوي ﺗﻌﺮﻳﻒ دﻳﮕﺮي را ﺑﻪ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﺎوردي اﺿﺎﻓﻪ ﻛـﺮده اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻋﺒـﺎرت اﺳـﺖ از ﻛﻠﻤـﻪ‬
‫»اﻟﻄﺎﻋﺔ ـ ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري«‬
‫‪ .٣‬ﺣﻜﻴﻢ ﺑﻦ ﺣﺰام از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( ﺳﺆال ﻛﺮد »اي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( ﺑﻪ ﻣﻦ ﺧﺒﺮ ده درﺑﺎرهي ﻋﺒﺎدﺗﻬـﺎﻳﻲ‬
‫ﻛﻪ در ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ اﻧﺠﺎم دادهام« و اﻳﻦ در ﺣﺪﻳﺚ ﺑﺨﺎري ج‪ 2‬ص ‪ 119‬ﻛﺘﺎب اﻟﺰﻛﺎت ﺑـﺎب ﻣـﻦ‬
‫ﺗﺼﺪق ﻓﻲ اﻟﺸﺮك ﺛﻢ اﺳﻠﻢ‪ ،‬آﻣﺪه اﺳﺖ‪ ،‬و در ﻛﺘﺎب ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 2‬ص ‪ 141‬ﻛﺘـﺎب اﻻﻳﻤـﺎن ﺑـﺎب‬
‫ﺑﻴﺎن ﺣﻜﻢ ﻋﻤﻞ اﻟﻜﺎﻓﺮ إذا اﺳﻠﻢ‪ ،‬آﻣﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .٤‬اﻳﻦ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﺎل ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة اﺳﺖ ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ در ﺻﺤﻴﺢ ﺑﺨﺎري ج‪ 3‬ص ‪ 121‬ﻛﺘﺎب اﻟﻌﺘﻖ ﺑﺎب‬
‫ﻋﺘﻖ اﻟﻤﺸﺮك ذﻛﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬و در ﻛﺘﺎب ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴـﻠﻢ ج‪ 2‬ص ‪ 141‬ﻛﺘـﺎب اﻷﻳﻤـﺎن آﻣـﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬و اﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﻧﻴﺰ آﻧﺮا ﻫﻤﻴﻦﻃﻮر ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ در ﺑﺨﺎري ج‪ 7‬ص ‪ 73‬ـ ‪74‬‬
‫ﻛﺘﺎب اﻷدب ﺑﺎب ﻣﻦ وﺻﻞ رﺣﻤﻪ ﻓﻲ اﻟﺸﺮك ﺛﻢ اﺳﻠﻢ‪ ،‬آﻣﺪه اﺳﺖ ﺣﺎﻓﻆ اﺑـﻦ ﺣﺠـﺮ در ﻓـﺘﺢ‬
‫اﻟﺒﺎري ج‪ 22‬ص ‪ 206‬آن را ﺑﻪ ﺳﻴﺮة اﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﻧﺴﺒﺖ اﺳﺖ‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾234‬‬

‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺒﺎدت در ﻟﻐﺖ و اﺻﻄﻼح‬

‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﺤﻤﺪﺑﻦ ﻧﺼﺮ »‪ «/‬ﺑﻴﺎن ﻛﺮدﻳﻢ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫]‪ [24‬اﺑﻦ اﺛﻴﺮ ﺑﺮ ﺗﻼزم ﻣﻌﻨﺎي ﻋﺒﺎدت و ﻃﺎﻋﺖ ﻧﺺ ﻧﻬﺎده اﺳـﺖ‪ ،‬ﺑـﻪ اﻳﻨﻜـﻪ ﻛﻠﻤـﻪ‬
‫)اﻟ ِﺒﺮّ( را ﺑﺎ ﻫﺮ دوي آﻧﻬﺎ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‬

‫‪2‬‬

‫]‪ [25‬ﺳﺮاجاﻟﺪﻳﻦ ﻓﺎرﺳﻲ‪ 3‬ﮔﻔﺘـﻪ »ﮔﺎﻫﻲ اوﻗﺎت ﻋﺒﺎدت ﺑﻪ اﻋﻤﺎل ﺟﻮارح اﻃـﻼق‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ﺑﺸﺮط اﻳﻨﻜﻪ در آن اﻋﻤﺎل ﻗﺼﺪ ﺗﻘﺮب ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬و از آن ﺟﻤﻠـﻪ اﺳـﺖ ﻗـﻮل‬
‫رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬ﻟﻔﻘﻴﻪ واﺣﺪ اﺷﺪ‪ ‬ﻋﻠﻲ اﻟﺸﻴﻄﺎن ﻣﻦ اﻟـﻒ ﻋﺎﺑـﺪ‪«‬‬

‫‪4‬‬

‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪ :‬ﻳﻚ ﻓﻘﻴﻪ ﻧﺰد ﺷﻴﻄﺎن ﺳﺨﺘﺘﺮ اﺳﺖ از ﻫﺰار ﻋﺎﺑﺪ«‪.‬‬
‫‪ .١‬ﺷﺮح ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ ج‪ 2‬ص ‪140‬‬
‫‪ .٢‬اﻣﺎم ﻧﻮوي ﺑﺮ ﺣﺪﻳﺚ آن ﻫﻔﺖ ﻧﻔﺮي ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﺎن را در زﻳﺮ ﺳﺎﻳﻪي )رﺣﻤﺖ( ﺧـﻮد ﻗـﺮار‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ ﺗﻌﻠﻴﻖ ﻧﻮﺷـﺘﻪ ]ﺑﺨـﺎري در ج ‪ 2‬ص ‪ 116‬و ﻣﺴـﻠﻢ ح ‪ 7‬ص‪ 122-120‬آن را رواﻳـﺖ‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ [،‬در ﺣﺪﻳﺚ آﻣﺪه ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از آن ﻫﻔﺖ ﻧﻔﺮ »ﻣﺮدي اﺳﺖ ﻛﻪ زﻧـﻲ ﺻـﺎﺣﺐ ﻣﻨﺼـﺐ و‬
‫زﻳﺒﺎﺋﻲ او را ﺑﻪ زﻧﺎ دﻋﻮت ﻛﻨﺪ و آﻧﮕﺎه او ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ از ﺧﺪا ﻣﻲﺗﺮﺳﻢ«‬
‫ﻧﻮوي ﺑﺮ اﻳﻦ ﻗﺴﻤﺖ از ﺣﺪﻳﺚ ﺗﻌﻠﻴﻖ ﻧﻮﺷﺘﻪ و ﮔﻔﺘﻪ » ﭘﺲ ﺻﺒﺮ و ﺧﻮدداري در ﻣﻘﺎﺑﻞ آن‪ ،‬ﺑﺨﺎﻃﺮ‬
‫ﺗﺮس از ﺧﺪا‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ زﻧﻲ ﺻﺎﺣﺐ ﻣﻨﺰﻟﺖ و ﺟﻤﺎل آﻧﺮا دﻋـﻮت ﻛـﺮده اﺳـﺖ از ﻛـﺎﻣﻠﺘﺮﻳﻦ‬
‫ﻣﺮاﺗﺐ و ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻃﺎﻋـﺖ اﺳـﺖ‪ «.‬ﭘـﺲ ﻧـﻮوي »‪ «/‬ﺧـﻮدداري آن ﻣـﺮد از زﻧـﺎ را ﺟـﺰء‬
‫ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻃﺎﻋﺎت ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪ ،‬و ﻃﺎﻋﺖ ﻧـﺰد ﻧـﻮوي ﻫﻤـﺎن ﻣﻌﻨـﻲ ﻋﺒـﺎدت را ﻣـﻲرﺳـﺎﻧﺪ‬
‫ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﻗﺒﻼً ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬
‫‪ .٣‬اﻟﻨﻬﺎﻳﻪ ﻓﻲ ﻏﺮﻳﺐ اﻟﺤﺪﻳﺚ ج‪ 1‬ص‪116‬‬
‫‪ .٤‬اواﺑﻮ ﺣﻔﺺ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻬﺒﻬﺎﻧﻲ ﻓﺎرﺳﻲ اﺳﺖ‪ ،‬در ﻋﻠﻮم دﺳﺖ ﺑﺎﻻﻳﻲ داﺷﺘﻪ‪،‬‬
‫ﺣﺎﺷﻴﺌﻪاي را ﺑﺮ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﺸﺎف زﻣﺨﺸﺮي ﻧﻮﺷﺘﻪ و آﻧﺮا ﺑﻪ اﻟﻜﺸﻒ ﻋﻠﻲ اﻟﻜﺸـﺎف ﻧـﺎم ﮔـﺬاري‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﻴﺰ ﻛﺘﺎب دﻳﮕﺮ ﺑﻨﺎم )ﻧﺼﻴﺤﺔ اﻟﻤﺴﻠﻢ اﻟﻤﺸﻔﻖ ﻟﻤﻦ اﺑﺘﻠﻲ ﺑﺤﺐ اﻟﻤﻨﻄـﻖ( ﺗـﺄﻟﻴﻒ‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ و در ﺳﺎل ‪ 745‬ﻓﻮت ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮاي آﮔﺎﻫﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﺷﺮح ﺣﺎل او ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛـﻦ‬
‫ﺑﻪ ﻛﺘﺎب ﺷﺬرات اﻟﺬﻫﺐ ج ‪ 6‬ص ‪ 144-143‬ﺗﺄﻟﻴﻒ اﺑﻦ اﻟﻌﻤﺎد‪،‬ﻣﻌﺠﻢ اﻟﻤـﺆﻟﻔﻴﻦ ﺗـﺄﻟﻴﻒ ﻋﻤـﺮ‬
‫رﺿﺎ ج ‪ 2‬ص ‪ 561‬و اﻷﻋﻼم ﺗﺄﻟﻴﻒ زرﻛﻠﻲ ج ‪ 5‬ص ‪.49‬‬
‫ﺗﺮﻣﺬي آﻧﺮا رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ )ﻋﺎرﺿﺔ اﻷﺣﻮذي ج ‪ 10‬ص ‪ ( 154‬و ﺳﻨﻦ اﺑﻦ ﻣﺎﺟـﻪ ج‪ 1‬ص‪81‬‬
‫از ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺮﻓﻮع اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ ،‬اﻳﻦ ﻟﻔﻆ ﻣﻨﻘﻮل‪ ،‬اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و در ﺳـﻨﺪ آن روح ﺑـﻦ ﺟﻨـﺎح‬
‫ﺿﻌﻴﻒ اﺳﺖ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺣﺒﺎن او را ﻣﻮرد اﺗﻬﺎم ﻗﺮار داده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ در اﻟﺘﻘﺮﻳﺐ اﺑـﻦ ﺣﺠـﺮ ص‪211‬‬
‫آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬و اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺮﻓﻮع از ﻃﺮﻳﻖ اﺑﻮ ﻫﺮﻳـﺮه آﻣـﺪه اﺳـﺖ‪.‬ﻛـﻪ در ﺳـﻨﺪ آن‬
‫ﻳﺰﻳﺪ ﺑﻦ ﻋﻴﺎض اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎم ﻣﺎﻟﻚ و ﻏﻴﺮه او را دروﻏﮕﻮ ﺷـﻨﺎﺧﺘﻪاﻧـﺪ ﭼﻨﺎﻧﻜـﻪ در ﺗﻘﺮﻳـﺐ ص‬
‫‪ 604‬آﻣﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮاي آﮔﺎﻫﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ در ﻃﺮﻳﻖ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ و ﺳﺨﻦ درﺑﺎرة آن‪ ،‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻦ ﺑـﻪ‬
‫ﻣﺠﻤـﻊ اﻟﺰواﺋـﺪ ﺗـﺄﻟﻴﻒ ﻫﻴﺘﻤـﻲ ج ‪ 1‬ص ‪ 327‬و ﺗﺮﻏﻴـﺐ و ﺗﺮﻫﻴـﺐ ﻣﻨـﺬري ج ‪ 1‬ص ‪102‬و‬
‫اﻟﻤﻘﺎﺻﺪ اﻟﺤﺴﻨﺔ ﺗﺄﻟﻴﻒ ﺳﺨﺎوي ص ‪ 336-335‬و ﺗﻌﻠﻴﻖ آﻟﺒﺎﻧﻲ ﺑﺮ ﻛﺘﺎب ﻣﺸـﮑﻼﺓ اﻟﻤﺼـﺎﺑﻴﺢ‬
‫ﺗﺒﺮﻳﺰي ج ‪1‬ص‪75‬‬

‫﴿‪﴾235‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫و ﻋﺒﺎدت ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس‪ ،‬ﻏﻴﺮ از آن اﻳﻤﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﻣﻌﻨـﻲ ﺗﺼـﺪﻳﻖ و ﻧﻴـﺖ و‬

‫اﺧﻼص ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ 1‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺸﺮوط ﺑﻪ آن اﺳﺖ و ﮔﺎﻫﻲ اوﻗﺎت ﻋﺒﺎدت ﺑﺮ ﺗﺤﻘﻖ ﺑﻨﺪﮔﻲ‬
‫و ﻋﺒﻮدﻳﺖ اﻃﻼق ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﺎ اﻣﺘﺜﺎل آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﻣﺮ ﻳﺎ ﻧﻬﻲ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬اﻧﺠﺎم‬
‫ﻣﻲ ﺷﻮد‪ .‬ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس‪ ،‬ﻋﺒﺎدت ﺷﺎﻣﻞ اﻋﻤﺎل و ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻗﻠﺒﻲ ﻧﻴﺰ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻛﻪ اﻳﻤﺎن ﻫﻢ‬
‫در آن داﺧﻞ ﻣﻲﺷﻮد و اﻳﻤﺎن ﺧﻮدش ﻋﺒﺎدت اﺳﺖ و ﺷﺮط ﺳﺎﻳﺮ ﻋﺒﺎدات اﺳﺖ«‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ وي ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﻛﻪ ﻟﻔﻆ ﻋﺒﺎدت داراي دو ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﻛـﻪ ﻳﻜـﻲ از آﻧﻬـﺎ‪ ،‬از‬
‫دﻳﮕﺮي وﺳﻴﻌﺘﺮ و ﮔﻨﺠﺎﻳﺶدارﺗﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﻳﻜﺒﺎر ﺑﺮ اﻋﻤﺎل ﺟﻮارح اﻃﻼق ﻣﻲﺷـﻮد‪،‬‬
‫ﻛﻪ ﻧﻴﺖ ﺗﻘﺮب ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﺪا آﻧﺮا از ﺑﻘﻴﻪ اﻋﻤﺎل ﺟﺪا ﻛﺮده اﺳـﺖ و ﻳﻜﺒـﺎر ﺑـﺮ اﻣﺘﺜـﺎل‬
‫اواﻣﺮ و ﻧﻮاﻫﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اداي ﻣﺄﻣﻮرات و ﺧﻮدداري از ﻣﻨﻬﻴﺎتـ اﻃﻼق ﻣﻲ‪-‬‬
‫ﮔﺮدد و ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ـ ﺑـﻪ اﺿـﺎﻓﻪ اﻋﻤـﺎل ﺟـﻮارح ـ اﻋﻤـﺎل ﻗﻠـﻮب داﺧـﻞ ﻋﺒـﺎدت‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و اﻳﻦ اﺳﺖ ﻣﻌﻨﺎي واﺳﻊ و ﻓﺮاﮔﻴﺮ ﻋﺒﺎدت‪.‬‬
‫]‪ [26‬ﺑﺮاي ﺗﺄﻳﻴﺪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﮔﻔﺘـﻪ‪» :‬ﻋﺒـﺎدت ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻋﺰوﺟـﻞ‬
‫ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از اﻗﺮار ﺑﻪ زﺑﺎن و ﺗﺼﺪﻳﻖ ﺑﻪ ﻗﻠﺐ و ﻋﻤﻞ ﺑﻪ ﺟﻮارح«‬

‫‪3‬‬

‫]‪ [27‬ﻣﻘﺮﻳﺰي ﻗﻮل اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ »‪ «/‬را در ﻣﻌﻨـﻲ ﻛﻠﻤـﻪ )ﺳ‪‬ـﺪي ٰ◌(‪ 4‬ﻧﻘـﻞ ﻛـﺮده‬

‫‪ .١‬اﻳﻤﺎن ﺷﺎﻣﻞ ﺗﺼﺪﻳﻖ و ﻧﻴﺖ و اﺧﻼص ﻣﻲﺷﻮد و ﻧﻴﺰ ﺷﺎﻣﻞ ﻗﻮل زﺑﺎن و ﻋﻤﻞ ﺟﻮارح ﻣﻲﺷـﻮد‬
‫در ﻛﻼم ﺧﻄﺎﺑﻲ و ﻗﻮامﺍﻟﺴﻨﺔ ﻗﺒﻼً ﮔﺬﺷﺖ ﻛﻪ اﻋﻤﺎل داﺧﻞ اﻳﻤﺎن ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎم ﺷـﺎﻓﻌﻲ )ط(‬
‫اﺟﻤﺎع را ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ اﻳﻤﺎن واﻗﻌﻲ ﻣﻤﻜﻦ ﺟﺰ ﻗﻮل و اﻋﺘﻘﺎد و ﻋﻤﻞ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ اﺑـﻦ‬
‫ﻛﺜﻴﺮ در ﺗﻔﺴﻴﺮش ج‪ 1‬ص‪ 41-40‬ﺑﻪ آن اﺷﺎره ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬در ﻣﻘﺪﻣﻪ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻌﺮﻳﻒ از اﻣـﺎم‬
‫ﺷﺎﻓﻌﻲ »‪ «/‬ﺑﻪ ﭼﻨﺪ ﻣﻨﺒﻊ اﺷﺎره ﻛﺮدهاﻳﻢ ﻛﻪ ﻋﻘﻴﺪه اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ را در اﻳـﻦ ﻣﺴـﺌﻠﻪ و ﻣﺴـﺎﺋﻞ‬
‫دﻳﮕﺮ ﺗﻮﺿﻴﺢ دادهاﻧﺪ‪ ،‬اﺑﻮ ﻧﻌﻴﻢ در ﻛﺘﺎب اﻟﺤﻠﻴﻪ ج‪ 9‬ص ‪ 110‬ﻣﻨﺎﻇﺮه ﻋﺠﻴﺒﻲ را در ﺑﻴﻦ ﺷﺎﻓﻌﻲ‬
‫و ﻳﻜﻲ از ﻣﺮﺟﺌﻪ رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬آن ﺷﺨﺺ ﻣﺮﺟﺌﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ آﻳﻪ از ﻗﺮآن ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪) :‬ان‬
‫اﻟﺬﻳﻦ آﻣﻨﻮا و ﻋﻤﻠﻮا اﻟﺼﺎﻟﺤﺎت( اﺳﺘﺪﻻل ﻛﺮده ﻛﻪ ﻋﻤﻞ داﺧﻞ اﻳﻤﺎن ﻧﻤﻲﺷﻮد زﻳﺮا ﺑـﺎ ﻟﻔـﻆ‬
‫واو در ﻣﻴﺎن اﻳﻤﺎن و ﻋﻤﻞ ﺻﺎﻟﺢ ﻓﺎﺻﻠﻪ اﻳﺠﺎد ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬و اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ ﺑﺎ اﻳﻦ آﻳﻪ از ﻗﺮآن ﺑـﺮ‬
‫او اﺳﺘﺪﻻل ﻛـﺮد‪) :‬رب اﻟﻤﺸﺮﻗﻴﻦ و رب اﻟﻤﻐﺮﺑﻴﻦ( ﻓﺮﻣـﻮد ﭘـﺲ ﺗـﻮ دو ﻣﻌﺒـﻮد را ﭘﺮﺳـﺘﺶ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻲ ﻳﻜﻲ در ﻣﺸﺮق و دﻳﮕﺮي در ﻣﻐﺮب )ﭼﻮن ﻣﻴﺎن ﻣﺸﺮﻗﻴﻦ و ﻣﻐﺮﺑﻴﻦ ﺑﺎ ﻟﻔﻆ واو ﻓﺎﺻـﻠﻪ‬
‫اﻳﺠﺎد ﺷﺪه اﺳﺖ‪ (،‬ﺗﺎ آﺧﺮ رواﻳﺖ ‪. ...‬‬
‫‪ .٢‬ﻧﺎﺻﺮاﻟﺪﻳﻦ ﺳﻮﻳﺪي در ﻛﺘﺎب اﻟﻌﻘﺪاﻟﺜﻤﻴﻦ ص ‪ 69‬و اﺑﻮاﻟﻤﻌﺎﻟﻲ آﻟﻮﺳﻲ در ﻛﺘﺎب ﻏﺎﻳﺔاﻷﻣﺎﻧﻲ ج‬
‫‪ 1‬ص ‪ 257-256‬از ﻛﺘﺎب ﻓﺎرﺳﻲ »اﻟﻜﺸﻒ ﻋﻠﻲ اﻟﻜﺸﺎف« آﻧﺮا ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‬
‫‪ .٣‬ﻧﮕﺎه‪ :‬ﺑﻪ ﻛﺘﺎب اﻹﺣﺴﺎن ﻓﻲ ﺗﻘﺮﻳﺐ ﺻﺤﻴﺢ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ج ‪ 1‬ص ‪.442‬‬
‫‪ .٤‬در ﺳﻮره ﻗﻴﺎﻣﻪ آﻳﻪي ‪ 36‬ذﻛﺮ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ ‪(n m l k  j).‬‬

‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺒﺎدت در ﻟﻐﺖ و اﺻﻄﻼح‬

‫﴿ ‪﴾236‬‬

‫اﺳﺖ ﻛﻪ او ﻛﺴﻲ اﺳﺖ »اﻣﺮ و ﻧﻬﻲ« ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬و ﻗﻮل ﻏﻴﺮ اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ را ﻧﻘـﻞ ﻛـﺮده‬
‫ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺛﻮاب و ﻋﻘﺎب« داده ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺳـﭙﺲ ﻣﻘﺮﻳـﺰي ﮔﻔﺘـﻪ‪» :‬ﻫـﺮ دو ﻣﻌﻨـﻲ‬
‫ﺻﺤﻴﺢ ﻫﺴﺘﻨﺪ زﻳﺮا ﺛﻮاب و ﻋﻘﺎب در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﻣﺮ و ﻧﻬﻲ ﻣﻴﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬و اﻣﺮ و ﻧﻬﻲ ﻋﺒـﺎرت‬
‫اﺳﺖ از ﻃﻠﺐ و ارادة ﻋﺒﺎدت‪ ،‬و ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻋﺒﺎدت اﻣﺘﺜﺎل اﻣﺮ و ﻧﻬﻲ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪«.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﭘﺲ ﻣﻘﺮﻳﺰي »‪ «/‬ﺑﻴﺎن ﻛﺮد ﻛﻪ ﺗﺤﻘﻖ ﻋﺒﺎدت ﺗﻨﻬﺎ در اﻣﺘﺜﺎل اﻣﺮ و ﻧﻬـﻲ ﻣﻴﺒﺎﺷـﺪ‪،‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺎ اﻧﺠﺎم ﻣﺄﻣﻮرات و دﺳﺖ ﺑﺮداري از ﻣﺤﺬورات‪.‬‬
‫]‪ [28‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ »‪ «/‬ﮔﻔﺘﻪ‪» :‬ﻣﻨﻈﻮر از ﻋﺒﺎدت‪ ،‬اﻧﺠﺎم ﻓﺮﻣﺎﻧﻬﺎ و دوري از ﮔﻨﺎﻫـﺎن‬
‫اﺳﺖ«‪ 2‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در ﺑﻴﺎن ﻣﻌﻨﻲ ﻋﺒﺎدت ﺑﺎ اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت ﻣﺨﺘﺼﺮ ﻫﺮ دو ﻣﻌﻨﻲ را ﺑﺎ ﻫـﻢ‬
‫ﺟﻤﻊ ﻛﺮده )ﻳﻌﻨﻲ ﻋﻤﻞ ﺑﻪ ﻃﺎﻋﺘﻬﺎ و اﺟﺘﻨﺎب ﻣﻌﺎﺻﻲ ـ ﻣﺘﺮﺟﻢ(‪.‬‬
‫]‪ [29‬ﺳﻮﻳﺪي ﻋﻠﻴﻪ اﻟﺮﺣﻤﻪ اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻋﺒﺎدت را اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮده اﺳـﺖ » ﻋﺒـﺎدت‬
‫اﺳﻢ ﺟﺎﻣﻌﻲ اﺳﺖ ﺑﺮاي ﻫﺮ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺧﺪا دوﺳﺖ ﻣﻲدارد و ﺑﻪ آن راﺿﻲ اﺳﺖ‪ ،‬اﻋـﻢ‬
‫از اﻗﻮال و اﻋﻤﺎل ﺑﺎﻃﻨﻲ و ﻇﺎﻫﺮي ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻛﻪ ﻓﻲ ﻧﻔﺴﻪ ﻋﺒـﺎدت ﻣﺤﺴـﻮب ﻣـﻲ‬
‫ﺷﻮد‪ ،‬و ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﻤﺎز و زﻛﺎت و روزه ﻣﺎه ﻣﺒﺎرك رﻣﻀﺎن و ﻣﺎﻧﻨﺪ وﺿﻮ و ﺻﻠﺔ رﺣـﻢ و‬
‫ﻧﻴﻜﻲ در ﺣﻖ ﭘﺪر و ﻣﺎدر و دﻋﺎء و ذﻛﺮ و ﺧﻮاﻧﺪن ﻗﺮآن و ﺣـﺐ و دوﺳـﺖ داﺷـﺘﻦ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ و ﺗﺮس از ﺧﺪا‪ ،‬و ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﺪا و ﺧﺎﻟﺺﻛـﺮدن دﻳـﻦ ﺑـﺮاي او‪ ،‬و‬
‫ﺻﺒﺮ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺣﻜﻢ و ﻗﻀﺎي او و ﺷﻜﺮ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻧﻌﻤﺘﻬﺎﻳﺶ‪ ،‬و رﺿﺎﻳﺖ ﺑﻪ ﻗﻀـﺎي او‪،‬‬
‫و ﺗﻮﻛﻞ ﺑﺮ او و اﻣﻴﺪ ﺑﺮﺣﻤﺘﺶ و ﺗﺮس از ﻋﺬاﺑﺶ و دﻳﮕﺮ ﻣﻮاردي ﻛﻪ اﷲ ﺗﻌﺎﻟﻲ آﻧﻬـﺎ‬
‫را دوﺳﺖ داﺷﺘﻪ و ﭘﺴﻨﺪﻳﺪ و ﺑﻪ آن دﺳـﺘﻮر داده و ﻣﺒﻨـﺎي ﻋﺒـﺎدت ﻣـﺮدم ﻗـﺮار داده‬
‫اﺳﺖ‪ 3.‬در اﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻴﺖ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻣﺒﻨﺎي ﻋﺒﺎدت ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴـﺮد‪ ،‬ﺗﻮﺟـﻪ ﺷـﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬و ﻋﻤﻠﻲ ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻋﺒﺎدت در ﭘﺮﺗﻮ ﻣﻠﺘﺰم ﺷﺪن ﺑﻪ آن ﻃﺒﻖ آﻧﭽﻪ ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ از‬
‫ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺧﻮاﺳﺘﻪ اﺳﺖ ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬زﻳـﺮا ﺑﺰرﮔﺘـﺮﻳﻦ ﭼﻴﺰﻳﻜـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ دوﺳـﺖ‬
‫ﻣﻲدارد اﻧﺠﺎم ﻣﺄﻣﻮرات و ﭘﺮﻫﻴﺰ از ﻣﻨﻬﻴﺎت اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﺗﺠﺮﻳﺪ اﻟﺘﻮﺣﻴﺪ اﻟﻤﻔﻴﺪ ص ‪53‬‬
‫‪ .٢‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج ‪ 24‬ص ‪134‬‬
‫‪ .٣‬اﻟﻌﻘﺪ اﻟﺜﻤﻴﻦ ص ‪ 69‬اﺑﻮاﻟﻌﺒﺎس اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﻗﺒﻼً اﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ را ﻛﺮده اﺳﺖ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺷﻮد ﺑﻪ ﻛﺘﺎب‬
‫ﺭﺳﺎﻟﺔ ﺍﻟﻌﺒﻮﺩﻳﺔ ص‪38‬‬

‫﴿‪﴾237‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫در آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﮔﺬﺷﺖ ﻣﻌﻠﻮم ﺷﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻣﺬﻫﺐ )رﺣﻤﻬﻢ اﷲ( ﻫﻤﮕـﻲ در‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺒﺎدت ﻳﻚ ﻣﻌﻨﻲ را در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ در زﻣﻴﻨﺔ ﺑﻴﺎن آن ﻣﻌﻨﻲ ﻋﺒﺎرﺗﻬﺎﻳﺸﺎن‬
‫ﻣﺘﻔﺎوت و ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺜﻼً ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺒﺎدت ﺑﻪ اﻃﺎﻋﺖ و ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري و ﻳﺎﺑﻪ‬
‫اﻟﺘﺰام و ﭘﺎﻳﺒﻨﺪي ﺑﻪ ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﺑﺮ وﺟﻪ ﻗﺮﺑﺖ ﻣﺒﻨﺎي ﻋﺒﺎدت ﻣﺎ ﻗـﺮار ﮔﺮﻓﺘـﻪ اﺳـﺖ‪ ،‬ﺑـﺎ‬
‫آﻧﭽﻪ ﻛﻪ اﷲ ﺗﻌﺎﻟﻲ ﺑﻮﺳﻴﻠﺔ آن ﺧﻠﻘﺶ را وﻗﻒ ﻋﺒﺎدت ﻛﺮده اﺳﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮔﻔﺘﺎر و ﻛﺮدار‬
‫و ﺧﻮدداري از ﻣﻌﺎﺻﻲ‪ ،‬ﺑﺎ اﻧﺠﺎم ﻣﺎﻣﻮرات و ﺗﺮك ﻣﻤﻨﻮﻋﺎت و ﻳـﺎ ﻋﻤـﻞ ﻃﺎﻋـﺎت و‬
‫ﭘﺮﻫﻴﺰ از ﻣﻌﺎﺻﻲ و ﮔﻨﺎﻫﺎن ﺻﺮﻓﺎً ﺑﻴﺎﻧﻲ ﺑﺮاي ﻳﻚ ﻣﻌﻨﺎ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻃـﺎﻋﺘﻲ‬
‫ﻛﻪ ﻋﺒﺎدت ﺑﻪ آن ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از اﻟﺘﺰام ﻫﺮ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﺎ اﻧﺠﺎم آن‬
‫ﺧﺪا را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ و ﺑﻪ او ﻧﺰدﻳﻚ ﻣـﻲﺷـﻮﻳﻢ‪ ،‬و اﻳـﻦ ﺗﻨﻬـﺎ اﻧﺠـﺎم ﻣـﺄﻣﻮرات و‬
‫ﺧﻮدداري و ﭘﺮﻫﻴﺰ از ﻣﻨﻬﻴﺎت ﺧﻮاه ﻗﻮﻟﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﻳﺎ ﻓﻌﻠﻲ‪ ،‬ﻣﺤﻘﻖ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫و از ﻫﻤﻴﻦ ﺟﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻌﻀﻲ از آﻧﻬﺎ در اﺛﻨﺎي ﺗﻌﺮﻳـﻒ ﻋﺒـﺎدت‪ ،‬آﻣـﺪه و ﺑﻴﺸـﺘﺮ از‬
‫ﻣﻌﻨﺎﻳﻲ ـ ﻛﻪ ﭘﻴﺸﺘﺮ ذﻛﺮ ﺷﺪ ـ ﺟﻤﻊ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ اﺑﻦ ﻧﺼﺮ و ﻧﻮوي ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻔﻲ ﻛﻪ ﺟﺎﻣﻊ و ﺷﺎﻣﻞ ﻫﻤﻪ اﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻔﺎت ﺑﺎﺷﺪ ﻫﻤﺎن ﺗﻌﺮﻳﻔـﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ اﻣـﺎم‬
‫ﺷﺎﻓﻌﻲ »‪ «/‬ﺑﻪ آن اﺷـﺎره ﻛـﺮده‪ ،‬از اﻟﺘـﺰام ﺑـﻪ ﺗﻤـﺎم اﺣﻜـﺎم ﺧـﺪا و اﺣﻜـﺎم‬

‫رﺳﻮﻟﺶ)ص( اﺣﻜﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻣﺒﻨﺎي ﻋﺒﺎدت ﻣﺎ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ اﺣﻜﺎم ﺑﺮ ﻗﻠﺐ و ﺟﻮارح و اﻋﻀﺎي ﺑﺪن واﻗـﻊ ﻣـﻲﺷـﻮﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜـﻪ ﻓﺎرﺳـﻲ و‬
‫ﺳﻮﻳﺪي و اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﺑﻴﺎن ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺨﺎﻃﺮ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻄﺎﺑﻲ و ﻗﻮام ﺍﻟﺴﻨﺔ اﺻﻔﻬﺎﻧﻲ اﻳﻤﺎن را ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎنﭘـﺬﻳﺮي‬
‫)از ﻣﺄﻣﻮرات( و دﺳﺖ ﻛﺸﻴﺪن )از ﻣﻨﻬﻴﺎت( ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬و در ﭘﺮﺗﻮ آن‪ ،‬آﺛﺎر ﻧﻴﻜـﻮ‬
‫و ﭘﺴﻨﺪﻳﺪهي ﻋﻠﻤﺎي ﺷـﺎﻓﻌﻲ ﻣـﺬﻫﺐ در ﺗﻮﺟﻴـﻪ و ﺗﻌﺮﻳـﻒ واﻗﻌـﻲ ﻋﺒـﺎدت ﺑـﺮاي‬
‫ﻣﺴﺘﺤﻖ آن‪ ،‬در اﺛﻨﺎي ﺧﻮد ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻌﻠﻮم و ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﺗﻌﺮﻳﻒ آﻧﺎن از‬
‫ﻋﺒﺎدت ﺑﻪ اﻣﺮ ﺣﺘﻤﻲ و ﻧﻬﻴﻲ ﻛﻪ ﺗﺮك را ﺑﻪ دﻧﺒﺎل دارد‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜـﻪ ﻗـﺒﻼً ﮔﻔﺘـﻴﻢ‪ ،‬ﺷـﺎﻣﻞ‬
‫ﻫﻤﻪي اﻧﻮاع ﻋﺒﺎدت ﻇﺎﻫﺮي و ﺑﺎﻃﻨﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺧﻮاه آن ﻋﺒﺎدت ﻗﻮﻟﻲ ﻳـﺎ ﻓﻌﻠـﻲ و ﻳـﺎ‬
‫ﺗﺮﻛﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻗﻄﻌﺎً ﺑﺮاي ﻏﻴﺮ از آن ﺧﺪاﻳﻲ ﻛﻪ ﻳﮕﺎﻧﻪ و ﺑﻲﺷﺮﻳﻚ اﺳﺖ‪ ،‬اﻧﺠﺎم ﻧﻤﻲﺷﻮد‬
‫و اﺧﺘﺼﺎص ﻧﻤﻲﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ وﺳـﻌﺖ و ﮔﻨﺠـﺎﻳﺶ داﺋـﺮهي ﻋﺒـﺎدت را ﻧـﺰد ﻋﻠﻤـﺎي‬
‫ﺷﺎﻓﻌﻲ ﻣﺬﻫﺐ و ﺷﻤﻮل آن ﺑﺮ ﺳﺎﻳﺮ ﻛﺎرﻫﺎي ﻗﺮﺑﺖآور ﺑﻨﺪه را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾238‬‬

‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺒﺎدت در ﻟﻐﺖ و اﺻﻄﻼح‬

‫و ﻫﻤﻪ اﻳﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻓﺮوﺗﻨﻲ و ﺗﺬﻟﻞ ﺑﻨﺪه در ﺑﺮاﺑﺮ ﺧﺪا ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻨﺪه ﺑﺎ اﻳـﻦ‬
‫ﺗﺬﻟﻞ و ﻓﺮوﺗﻨﻲ‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺮ ﻫﻤﺎن روش ﺻﺤﻴﺢ و ﺳﺎﻟﻤﻲ ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺗﺸـﺮﻳﻊ‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ ﺧﺪا را ﭘﺮﺳﺘﺶ ﻛﻨﺪ‪ ،‬زﻳﺮا اﻧﺠﺎم اواﻣﺮ و ﭘﺮﻫﻴﺰ از ﻧﻮاﻫﻲ ﻫـﻴﭻ ﻓﺎﻳـﺪهاي‬
‫ﻧﺪارد اﮔﺮ از ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻣﺤﺒﺖ و ﻓﺮوﺗﻨﻲ و ﺗﺮس ﺑﻨﺪه از ﺧﺪا ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻧﮕﻴﺮد‪.‬‬

‫‪ .١‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻦ ﺑﻪ آن ﺗﻌﻠﻴﻖ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ از‬

‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﺒﺎدت ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ﮔﺬﺷﺖ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻓﺼﻞ دو‪‬م‬
‫اﻧﻮاع ﻋﺒﺎدت و ﺷﺮوط ﺻﺤﺖ آﻧﻬﺎ‬

‫اﻳﻦ ﻓﺼﻞ ﻣﺒﺎﺣﺚ ذﻳﻞ را در ﺑﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬اﻋﻤﺎل ﺑﺎﻃﻨﻲ‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دو‪‬م‪ :‬اﻋﻤﺎل ﻇﺎﻫﺮي‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮ‪‬م‪ :‬ﺷﺮوط ﺻﺤﺖ ﻋﺒﺎدت‬

‫ﻣﻘﺪﻣﻪ‬
‫در ﻓﺼﻞ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻴﺎن ﻣﻌﻨﻲ ﻋﺒﺎدت ﭼﻪ در ﻟﻐـﺖ و ﭼـﻪ در اﺻـﻄﻼح ﮔﺬﺷـﺖ‪ ،‬و از‬
‫ﻧﻘﻞﻗﻮلﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺗﻌﺮﻳﻒ اﺻﻄﻼﺣﻲ ﻋﺒﺎدت ذﻛﺮ ﺷﺪﻧﺪ ﻣﻌﻠﻮم ﺷـﺪ ﻛـﻪ داﺋـﺮهي‬
‫ﻋﺒﺎدت ﺧﻴﻠﻲ وﺳﻴﻊ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺗﻤﺎم اﻗﻮال و اﻓﻌﺎل و ﺗﺮك ﻣﻨﻬﻴﺎت ﻇﺎﻫﺮي و‬
‫ﺑﺎﻃﻨﻲ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن رﺿﺎﻳﺖ ﺧﺪا را ﺑﻮﺳﻴﻠﺔ آﻧﻬﺎ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ‪ ،‬ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺑﻪ ﺣﻮل ﺧﺪا در اﻳﻦ ﻓﺼﻞ ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي از اﻧﻮاع ﻋﺒﺎدت را ذﻛﺮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﺑـﺮ‬
‫ﺳﺒﻴﻞ ﺣﺼﺮ ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮ ﺳﺒﻴﻞ ﻣﺜﺎل آوردن و اﺷﺎره ﻛﺮدن اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻌﻠﻮم و ﻣﺸﺨﺺ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ داﻣﻨﻪدار ﺑﻮدن ﺑﺎب اﻧﻮاع ﻋﺒﺎدت ‪ ،‬ذﻛﺮ ﺗﻤـﺎم اﻧـﻮاع ﻋﺒـﺎدات در‬
‫اﻳﻨﺠﺎ اﻣﻜﺎن ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ذﻛﺮ ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ آﻧﻬﺎ ـ ﺗﺎ اﺷﺎره ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ ﻏﻴﺮ آن ـ در اﻳﻨﺠـﺎ‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺎ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎ از آن ﻫﺪﻓﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ دﻧﺒﺎل ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﺧﺎرج ﻧﺸﻮﻳﻢ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺣﻮل ﺧﺪا ﺑﻴﺎن آن‪ ،‬در دو ﻣﺒﺤﺚ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول درﺑﺎرهي اﻋﻤﺎل ﺑﺎﻃﻨﻲ اﺳﺖ و آن اﻋﻤﺎل ﻗﻠﺒﻲاي اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻮﺷﻴﺪه و‬
‫ﻧﻬﺎن ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دو‪‬م درﺑﺎرهي اﻋﻤﺎل ﻇﺎﻫﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ روي ﺟﻮارح و اﻋﻀﺎي ﺑﺪن ﻇﺎﻫﺮ‬
‫ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬و در ﺳﺨﻨﺎن ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌﻴﻪ ﻣﻄﻠﺒـﻲ ﻣـﻮرد ﻧﻈﺮﻣﺎﺳـﺖ ﻛـﻪ ذﻛـﺮ آن ﺟﻬـﺖ‬
‫روﺷﻦﺷﺪن اﺻﻞ ﻫﺮ ﻣﺴﺄﻟﻪاي ﻻزم و ﺿﺮوري ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺎﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ آن ﻗﺴﻤﺘﻲ ﻛﻪ ارﺗﺒﺎﻃﻲ‬
‫ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﺎ ﻧﺪارد ﺑﺤﺚ ﺧﻮد را در آن ﺑﻪ درازا ﻧﻤﻲﻛﺸﺎﻧﻴﻢ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﺑﻪ ﺷﺮﻃﻲ ﻛﻪ ﻣﻮاﻓﻖ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺎ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻣﺤﻤﺪ )ص( از ﻃﺮف ﺧﺪاوﻧﺪ آورده اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜـﻪ در‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮ‪‬م ـانﺷﺎءاﷲـ ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺒﺤﺚ اول اﻋﻤﺎل ﺑﺎﻃﻨﻲ‬
‫ﻛﻪ در ﺑﺮ ﮔﻴﺮﻧﺪة ﻣﺴﺎﺋﻞ ذﻳﻞ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫ﻣﺴﺌﻠﻪ اول‪ :‬ﻣﺤﺒﺖ‬
‫ﻣﺴﺌﻠﻪ دو‪‬م‪ :‬ﺑﻴﻢ و اﻣﻴﺪ‬
‫ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺳﻮ‪‬م‪ :‬ﺗﻮﻛﻞ‬
‫ﻣﺴﺌﻠﻪ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺻﺒﺮ‬
‫ﻣﺴﺌﻠﻪ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺗﻮﺑﻪ‬

‫ﻣﺴﺌﻠﻪ اول‪ :‬ﻣﺤﺒﺖ‬
‫در ﭼﻨﺪ ﻣﻮرد ازﻛﺘﺎب ﺧﺪا و ﺳﻨﺖ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش )ص( ذﻛﺮ ﻣﺤﺒـﺖ ﻣﺆﻣﻨـﺎن ﻧﺴـﺒﺖ ﺑـﻪ‬
‫ﭘﺮوردﮔﺎرش ﺑﻪ ﻣﻴﺎن آﻣﺪه اﺳﺖ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ اﻳـﻦ ﻓﺮﻣـﻮدهي ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻋـﺰ و ﺟـﻞ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫)‪ y  x w  v u t s r q p o n m‬‬
‫‪] (}| { z‬ﺑﻘﺮه‪ :‬آﻳﻪ‪[165‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﺮدم ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻏﻴﺮ از ﺧﺪا‪ ،‬ﺧﺪا ﮔﻮﻧﻪﻫﺎﺋﻲ ﺑـﺮ ﻣـﻲﮔﺰﻳﻨﻨـﺪ و آﻧـﺎن را‬
‫ﻫﻤﭽﻮ ﺧﺪا دوﺳﺖ ﻣﻲدارﻧﺪ و ﻛﺴﺎﻧﻴﻜﻪ اﻳﻤﺎن آوردهاﻧﺪ ﺧﺪا را ﺳﺨﺖ دوﺳﺖ ﻣﻲدارﻧﺪ«‪.‬‬

‫اﻳــﻦ ﻓﺮﻣــﻮدة ﺧــﺪا‪ w v u t s r q p o n m l) :‬‬
‫‪] (y x‬ﻣﺎﺋﺪه‪ :‬آﻳﻪ‪[54‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ‪» :‬اي ﻣﻮﻣﻨﺎن ﻫﺮ ﻛﺲ از ﺷﻤﺎ از آﺋﻴﻦ ﺧﻮد ﺑﺎز ﮔﺮدد‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺟﻤﻌﻴﺘـﻲ را ﺧﻮاﻫـﺪ‬
‫آورد ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ دوﺳﺘﺸﺎن ﻣﻴﺪارد و آﻧﺎن ﻫﻢ ﺧﺪا را دوﺳﺖ ﻣﻲدارﻧﺪ«‪.‬‬

‫﴿‪﴾243‬‬

‫ﻋﻠﻤﺎى ﺷﺎﻓﻌﻰ و ﺗﻮﺣﻴﺪ در ﻋﺒﺎدت‬

‫در ﺻﺤﻴﺤﻴﻦ از رﺳﻮل ﺧﺪا )ص( رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪» :‬ﺛﻼثُ ﻣﻦ ﻛﻦّ ﻓﻴـﻪ‬
‫وﺟﺪ ﺣﻼوة اﻻﻳﻤﺎن أن ﻳﻜﻮن اﷲ و رﺳﻮﻟﻪ اﺣﺐ اﻟﻴﻪ ﻣﻤـﺎ ﺳـﻮاﻫﻤﺎ و أن ﻳﺤـﺐ‬
‫اﻟﻤﺮء ﻻ ﻳﺤﺒﻪ إﻻ ‪‬ﻟ ّﻠﻪ‪ ‬و أن ﻳﻜﺮه أن ﻳﻌﻮد ﻓﻲ اﻟﻜﻔﺮ ﻛﻤﺎ ﻳﻜﺮه أن ﻳﻘﺬف ﻓﻲ اﻟﻨﺎر«‬
‫»ﺳﻪ ﺧﺼﻠﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺴﻲ داراي آن ﺳـﻪ ﺧﺼـﻠﺖ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﺷـﻴﺮﻳﻨﻲ اﻳﻤـﺎن را‬
‫ﭼﺸﻴﺪه اﺳﺖ‪1 ،‬ـ ﺧﺪا و رﺳﻮﻟﺶ ﻧﺰد او از ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﻣﺤﺒﻮﺑﺘﺮ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪2 .‬ـ ﻫﺮ ﻛﺴﻲ را‬
‫ﻛﻪ دوﺳﺖ ﻣﻲدارد ﻓﻘﻂ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺧﺪا دوﺳﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷـﺪ‪3 .‬ــ از ﺑﺎزﮔﺸـﺖ ﺑـﻪ ﻛﻔـﺮ‬
‫ﺑﺪش ﺑﻴﺎﻳﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﺑﺪش ﻣﻴﺎﻳﺪ ﺑﻪ آﺗﺶ اﻧﺪاﺧﺘﻪ ﺷﻮد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻴﻜﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا )ص( ﻳﻜﻲ از اﺻﺤﺎﺑﺶ را ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺷﺮابﺧـﻮاري ﺷـﻼق زد‪،‬‬
‫ﻳﻚ ﻧﻔﺮ آن ﻣﺮد را ﻧﻔﺮﻳﻦ ﻛﺮد ‪.‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ )ص( ﻓﺮﻣﻮد ‪» :‬ﻻ ﺗﻠﻌﻨﻮه ﻓﻮ اﷲ ﻣﺎ ‪‬ﻋﻠ‪‬ﻤﺖ‪ ‬اﻧـﻪ‬
‫ﻳﺤﺐ اﷲ و رﺳﻮﻟﻪ« او را ﻧﻔﺮﻳﻦ ﻧﻜﻨﻴﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا ﻗﺴﻢ ﻣﻲداﻧﻢ ﻛﻪ او ﺧﺪا و رﺳﻮﻟﺶ را‬
‫دوﺳﺖ ﻣﻲدارد‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ)ص( در روز ﺧﻴﺒﺮ درﺑﺎرهي ﻋﻠﻲ ﻓﺮﻣﻮد‪3» :‬ﻷﻋﻄﻴﻦ اﻟﺮاﻳﺔ رﺟﻼ ﻳﺤﺐ اﷲ و‬
‫رﺳﻮﻟﻪ و ﻳﺤﺒﻪ اﷲ و رﺳﻮﻟﻪ« »ﭘﺮﭼﻢ را ﺑﻪ ﻛﺴﻲ ﺧﻮاﻫﻢ داد ﻛـﻪ ﺧـﺪا و رﺳـﻮﻟﺶ را‬
‫دوﺳﺖ ﻣﻲدارد و ﺧﺪا و رﺳﻮﻟﺶ او را دوﺳﺖ ﻣﻲدارﻧﺪ«‪.‬‬
‫ﻟﺬا ﺳﻠﻒ ﺻﺎﻟﺢ اﻳﻦ اﻣﺖ و ﺳﺎﻳﺮ اﺋﻤﻪي آن‪ ،‬ﻫﻴﭽﮕﺎه اﺧﺘﻼف ﻧﺪاﺷﺘﻪاﻧﺪ در اﻳﻨﻜـﻪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺳﺒﺤﺎن ﺑﺼﻮرت ﺣﻘﻴﻘﻲ ﻣﺤﺒﻮب و دوﺳﺖ داﺷﺘﻨﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑـﻪ ﻫﻤـﻴﻦ ﺧـﺎﻃﺮ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ آن ﮔﺮوه از اﻫﻞ ﻋﻠﻢ ﻛﻪ در ﻣﺴﺎﺋﻞ اﻳﻤﺎن ﺗﺄﻟﻴﻔﺎﺗﻲ داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬اﻫﻤﻴﺖ وﻳﮋهاي‬
‫‪ .١‬ﺑﺨﺎري در ﻛﺘﺎب اﻻﻳﻤﺎن ﺑﺎب ﺣﻼوة اﻻﻳﻤﺎن ج‪ 1‬ص‪9‬ـ ‪ 10‬آﻧﺮا رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ و ﻣﺴـﻠﻢ‬
‫ﻛﺘﺎب اﻹﻳﻤﺎن ﺑﺎب ﺧﺼﺎل ﻣﻦ اﺗﺼﻒ ﺑﻬﻦ وﺟﺪ ﺣﻼوه اﻹﻳﻤﺎن ج‪ 2‬ص‪ 13‬آﻧﺮا رواﻳﺖ ﻛـﺮده‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻦ ﻟﻔﻆ ﻣﺎل ﺑﺨﺎري اﺳﺖ‪ .‬و اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ اﻟﻔﺎظ دﻳﮕﺮي ﻫﻢ دارد‪.‬‬
‫‪ .٢‬رواﻳﺖ از ﺑﺨﺎري در ج ‪ 8‬ص‪ ،14‬ﻛﺘﺎب اﻟﺤﺪود‪ ،‬ﺑﺎب ﻛﺮاﻫﺖ ﻧﻔﺮﻳﻦ ﻛﺮدن ﺷﺎرب اﻟﺨﻤﺮ‪.‬‬
‫‪ .3‬ﻣﺴﻠﻢ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻟﻔﻆ آن را در ج ‪ 5‬ص‪ ،176‬ﻛﺘﺎب ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻟﺼﺤﺎﺑﻪ ﺑـﺎب ﻣـﻦ ﻓﻀـﺎﺋﻞ ﻋﻠـﻲ ﺑـﻦ‬
‫اﺑﻲﻃﺎﻟﺐ )ط( از ﻃﺮﻳﻖ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻲ وﻗﺎص رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ و ﺑﺨـﺎري در ﻛﺘـﺎب اﻟﺠﻬـﺎد‬
‫ﺑﺎب ﻣﺎ ﻗﻴﻞ ﻓﻲ ﻟﻮاء اﻟﻨﺒﻲ )ص( از ﻃﺮﻳﻖ ﺳﻠﻤﻪي ﺑﻦ اﻷ ﻛﻮع ج‪ 4‬ص ‪ 12‬ﺑﻠﻔـﻆ »ﻳﺤﺒـﻪ اﷲ و‬
‫رﺳﻮﻟﻪ او ﻗﺎل ﻳﺤﺐ اﷲ و رﺳﻮﻟﻪ« رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و اﻣﺎم ﺑﺨﺎري آﻧﺮا در ج‪ 4‬ص ‪ 207‬در‬
‫ﺑﺎب ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﻠﻲ )ط( ﺗﻜﺮار ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺳﻠﻤﻪ ﺑﻦ اﻷ ﻛﻮع‪ ،‬ﻣﺴﻠﻢ ﻧﻴـﺰ آﻧـﺮا در‬
‫ﻛﺘﺎب و ﺑﺎب ﻗﺒﻠﻲ ﻛﻪ ذﻛﺮ ﺷﺪ‪ ،‬رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻨﮕـﺎم ذﻛـﺮ ﻟﻔـﻆ ﺣـﺪﻳﺚ ﺳـﻌﺪ اﻳـﻦ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ از ﭼﻨﺪ ﻃﺮﻳﻖ از ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ از ﺻﺤﺎﺑﻪ رواﻳﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫﴿ ‪﴾244‬‬

‫اﻧﻮاع ﻋﺒﺎدت و ﺷﺮوط ﺻﺤﺖ آﻧﻬﺎ‬

‫ﺑﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪي ﻣﺤﺒﺖ دادهاﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﺑﻪ زودي در اﻳﻦ ﺑﺎره ﺑﻪ ﺣﻮل ﺧـﺪا ﭼﻴـﺰي ذﻛـﺮ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﮔﺮوﻫﻲ از ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ ﺑﺮ ﻧﻔﻲ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻣﺤﺒﺖ و ﻣﻬﺮورزي ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ ﻣﻴﺎن ﺧـﺪا و ﺑﻨـﺪه‪،‬‬
‫ﺟﺴﺎرت و ﮔﺴﺘﺎﺧﻲ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ادﻋﺎي اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺤﺒﺖ ﺑﺪون ﻣﻨﺎﺳﺒﺖ در ﺑﻴﻦ ﻣﺤـﺐ و‬
‫ﻣﺤﺒﻮب اﻣﻜﺎن ﻧﺪارد‪ ،‬و اﻳﻦ در ﺣﺎﻟﻲ اﺳﺖ در ﻣﻴﺎن ﻗـﺪﻳﻢ ]ﻳﻌﻨـﻲ ﺧـﺪا[ و ﻣﺤـﺪ‪‬ث‬
‫]ﭘﻴﺪا ﺷﺪه= اﻧﺴﺎن[ ﻣﻨﺎﺳﺒﺘﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﻛﻪ ﺳﺒﺐ ﻣﺤﺒﺖ ﺷﻮد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ ﻃﺒﻖ ﻋﺎدت ﺧﻮد‪ ،‬ﺗﻜﻠﻒ ﻛﺮده و ﮔﻤـﺎن ﺑـﺮدهاﻧـﺪ ﻛـﻪ ﻣﻨﻈـﻮر از ﻣﺤﺒـﺖ‬
‫ﺑﻨﺪهﮔﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﺪا‪ ،‬ﻣﺤﺾ ﻣﺤﺒﺖ آﻧﻬﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻃﺎﻋﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺳﺒﺤﺎن اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫اﻳﻦ ﺗﺄوﻳﻞ ﻋﻠﻴﻞ‪ ،‬ﺑﺎ وﺟﻮد ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﺶ ﺑﺎ زﺑﺎن ﻋﺮب‪ 3‬ﺑﻪ اﺿﺎﻓﻪ آن‪ ،‬ﻗـﻮﻟﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬

‫‪ .١‬اوﻟﻴﻦ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن اﻳﻦ اﻣﺖ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻘﻮﻟﻪاي از او ﺳﺮ داده‪ ،‬ﺟﻌﺪﺑﻦ درﻫـﻢ ﺑـﻮد‪ ،‬او ﮔﻤـﺎن‬
‫ﻛﺮده ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺑﺮاﻫﻴﻢ ﺧﻠﻴﻞ را ﺧﻠﻴﻞ و ﻣﺤﺒﻮب ﺧﻮد ﻗﺮار ﻧﺪاده اﺳﺖ‪ ،‬او ﺑـﺮ اﻳـﻦ ﻋﻘﻴـﺪه‬
‫اﺻﺮار ورزﻳﺪ ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺨﺎﻃﺮ آن ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﻜـﻪ ﺑﺨـﺎري در ﻛﺘـﺎب ﺧﻠـﻖ اﻓﻌـﺎل اﻟﻌﺒـﺎد و‬
‫دارﻣﻲ در ﻛﺘﺎب اﻟﺮد ﻋﻠﻲ اﻟﺠﻬﻴﻤﻪ از ﺣﺒﻴﺐ ﺑﻦ اﺑﻲ ﺣﺒﻴﺐ رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛـﻪ او ﮔﻔـﺖ‪» :‬در‬
‫روز ﻋﻴﺪ ﻗﺮﺑﺎن‪ ،‬ﺷﺎﻫﺪ ﺑﻮدم ﻛﻪ ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﻗﺴﺮي در واﺳﻂ در ﺧﻄﺒﻪي ﻋﻴـﺪ ﮔﻔـﺖ‪ :‬ﺑـﻪ‬
‫ﺧﺎﻧﻪﻫﺎﻳﺘﺎن ﺑﺮﮔﺮدﻳﺪ و ﺣﻴﻮاﻧﻬﺎي ﻗﺮﺑﺎﻧﻲ را ذﺑﺢ ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻗﺮﺑﺎﻧﻴﻬﺎﻳﺘﺎن را ﻗﺒـﻮل ﻛﻨـﺪ‪ .‬ﻣـﻦ‬
‫ﻫﻢ ﺟﻌﺪﺑﻦ درﻫﻢ را ﻗﺮﺑﺎﻧﻲ ﻣﻲﻛﻨﻢ ﭼﺮا ﻛﻪ او ﭘﻨﺪ داﺷﺘﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺑﺮاﻫﻴﻢ را ﺧﻠﻴﻞ ﺧـﻮد ﻗـﺮار‬
‫ﻧﺪاده‪ ،‬و ﺑﺎ ﻣﻮﺳﻲ ﺳﺨﻦ ﻧﮕﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ از ﻗﻮل ﺟﻌﺪﺑﻦ درﻫﻢ ﻣﻨﺰه اﺳﺖ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺧﺎﻟﺪﺑﻦ‬
‫ﻋﺒﺪاﷲ ﻗﺴﺮي از ﻣﻨﺒﺮ ﭘﺎﻳﻴﻦ آﻣﺪ و او را ذﺑﺢ ﻛﺮد‪) «.‬ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻛﻦ ﺑﻪ آن دو ﻣﻨﺒﻌـﻲ ﻛـﻪ ﺑـﻪ آﻧﻬـﺎ‬
‫اﺷﺎره ﺷﺪ در ﺿﻤﻦ ﻛﺘﺎب ﻋﻘﺎﺋﺪ اﻟﺴـﻠﻒ ص ‪ 258 ،118‬ﻟﻔـﻆ از ﺑﺨـﺎري اﺳـﺖ‪ (.‬ﺑـﺎ وﺟـﻮد‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ اﻳﻦ ﻗﻮل ﺑﺎ ﻧﺼﻮص ﻛﺘﺎب و ﺳﻨﺖ‪ ،‬وﻟﻲ ﮔﺮوهﻫﺎي از ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ آﻧﺮا ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪاﻧـﺪ‪ ،‬و در‬
‫رأس آﻧﻬﺎ ﺟﻬﻢ ﺑﻦ ﺻﻔﻮان ﻗﺮار دارد‪ ،‬ﺟﻬﻢ ﺑﻦ ﺻﻔﻮان اﻳﻦ ﻗﻮل را ﺷـﺎﻳﻊ ﻛـﺮد و ﺳـﭙﺲ از آن‬
‫دﻓﺎع ﻛﺮد‪ ،‬و ﺑﻌﺪاً اﻳﻦ ﻗﻮل ﺑﻪ ﻣﻌﺘﺰﻟﻴﻬﺎ ﻣﻨﺘﻘﻞ ﺷﺪ‪ .‬ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ در ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻨﺘﺴﺒﻴﻦ اﻫـﻞ ﻛـﻼم ﻧﻔـﻮذ‬
‫ﻛﺮد‪ ،‬ﻧﮕﺎه ﻛﻦ ﺑﻪ اﻟﺴﻴﺮ ﺗﺄﻟﻴﻒ ذﻫﺒـﻲ ج‪ 5‬ص‪ 433‬و اﻟﺒﺪاﻳـﻪ و اﻟﻨﻬﺎﻳـﻪ ﺗـﺄﻟﻴﻒ اﺑـﻦ ﻛﺜﻴـﺮ ج‪9‬‬
‫ص‪ 350‬و ج‪ 10‬ص‪ .19‬ﺑﻪ ﺣﻮل ﺧﺪا ﺑﻌﺪاً در ﻛﻼم رازي ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ ﻛـﻪ ﺟﻤﻬـﻮر ﻣﺘﻜﻠﻤـﻴﻦ‬
‫ﻣﺤﺒﺖ را اﻧﻜﺎر ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‬
‫‪ .٢‬ﺑﻪ اذن ﺧﺪا ﺑﻴﺎن اﻳﻦ ﺷﺒﻪ در ﻛﻼم ﻏﺰاﻟﻲ و رازي ﺑﻪ زودي ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪.‬‬
‫‪ .٣‬وﺟﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﻪي اﻳﻦ ﺗﺄوﻳﻞ ﻋﻠﻴﻞ‪ ،‬ﺑﺎ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﻲ در اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ‪ ،‬ﺑﻜﺎرﮔﻴﺮي ﻣﺤﺒـﺖ اﻃﺎﻋـﺖ از‬
‫ﭼﻴﺰي ﺑﺠﺎي ﺧﻮد آن ﭼﻴﺰ ﻣﺴﺌﻠﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﻄﻌﺎً ﻋﺮﺑﻬـﺎ در زﺑـﺎن ﺧـﻮد ﻧﺸـﻨﺎﺧﺘﻪاﻧـﺪ‪ ،‬ﺧـﺪا‬
‫رﺣﻤﺖ ﻛﻨﺪ اﺑﻮﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻌﻼء را ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺒﻴﺪ ﻣﻌﺘﺰﻟﻲ در ﻣﺴﺌﻠﻪي وﻋﺪ و وﻋﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺎ او ﻣﻨﺎﻇﺮه‬
‫ﻛﺮد‪ .‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺒﻴﺪ ﺑﻪ آﻳﻪاي اﺳﺘﺪﻻل ﻛﺮد ﻛﻪ در آن آﻳﻪ وﻋﺪهاي وﺟﻮد داﺷـﺖ