‫‬

‫ﻋﻘﻴﺪه در ﭘﺮﺗﻮ ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ )‪(5‬‬

‫‬
‫‬
‫‬
‫‬
‫‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي‬
‫و‬
‫ﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه‪:‬‬
‫دﻛﺘﺮ ﻋﻤﺮ ﺳﻠﻴﻤﺎن اﺷﻘﺮ‬

‫ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت‬

‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر‪1 .........................................................................................................‬‬
‫ﺑﺎب اول‪ :‬ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي ‪7 ..................................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ اول‪ :‬ﺗﻌﺮﻳﻒ و ﺗﻮﺿﻴﺢ ‪9 ...........................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي‪9 ....................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺮزخ ‪11...................................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬ﻣﺮگ ‪12...........................................................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ اول‪ :‬ﻣﻌﻨﻲ ﻟﻐﻮي و اﺻﻄﻼﺣﻲ ﻣﺮگ ‪12...............................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ دوم‪ :‬ﻣﺮگ ﺑﺰرگ و ﻛﻮﭼﻚ ‪13............................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﺳﻮم‪ :‬ﻣﺮگ ﮔﺮﻳﺰ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ ‪14.........................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻣﺮگ زﻣﺎن ﻣﺸﺨﺼﻲ دارد ‪16..................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬زﻣﺎن ﻣﺮگ ﺑﺮاي ﻣﺎ ﻣﺸﺨﺺ ﻧﻴﺴﺖ ‪17......................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ دوم‪ :‬ﺳﻜﺮات ﻣﺮگ ‪19..............................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬درﺑﺎره ﺣﻀﻮر ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﻣﺮگ ‪19......................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﺳﻜﺮات ﻣﺮگ ‪27..............................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬اﻧﺴﺎن ﻣﻮﻗﻊ ﺳﻜﺮات آرزوي ﺑﺮﮔﺸﺘﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪31..............................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺳﺮور و ﺷﺎدي ﻣﻮﻣﻦ ﺑﺎ دﻳﺪار ﭘﺮوردﮔﺎرش ‪33.............................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺣﻀﻮر ﺷﻴﻄﺎن ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺮگ ‪35........................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻋﻮاﻣﻞ ﺑﺪ ﻓﺮﺟﺎﻣﻲ ‪38.....................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﻣﺨﻴﺮ ﺷﺪن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺮگ ‪45................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﺳﻮم‪ :‬ﺑﻴﺮون آﻣﺪن روح‪ ،‬ﭘﺮواز ﺑﻪ ﺳﻮي ﻣﻠﻜﻮت أﻋﻠﻲ اﺳﺖ‪47...................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻗﺒﺮ‪53...........................................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬ﻫﻮل و ﻫﺮاس ﻗﺒﺮ ‪53........................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﻓﺸﺮدن ﻗﺒﺮ ‪55...................................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ‪57...................................................................................‬‬

‫ﻣﻄﻠﺐ اول‪ :‬ﻛﻴﻔﻴﺖ ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ‪57....................................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ دوم‪ :‬آﻳﺎ ﻛﺎﻓﺮ در ﻗﺒﺮ ﻋﺬاب داده ﻣﻲﺷﻮد؟‪59.......................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﺳﻮم‪ :‬آﻳﺎ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎي ﻏﻴﺮ ﻣﻜﻠﻒ ﺗﻌﺬﻳﺐ داده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ؟ ‪60....................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻋﺬاب و ﻧﻌﻤﺖ ﻫﺎي ﻗﺒﺮ ‪62.........................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ اول‪ :‬اﺣﺎدﻳﺚ ﻋﺬاب و ﻧﻌﻤﺖﻫﺎي ﻗﺒﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ ‪62.......................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ دوم‪ :‬وﻳﮋﮔﻲ ﻋﺬاب و ﻧﻌﻤﺖﻫﺎي ﻗﺒﺮ ‪69..............................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﺳﻮم‪ :‬آﻳﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﻗﺒﺮﻫﺎﻳﺸﺎن ﻋﺬاب داده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ؟ ‪72.................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﭼﻬﺎرم‪ :‬اﺳﺒﺎب ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ‪73...............................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻧﺠﺎت ﻳﺎﻓﺘﮕﺎن از ﻋﺬاب و ﻓﺘﻨﻪ ﻗﺒﺮ ‪86.......................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ از ﻓﺘﻨﻪ و ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ در اﻣﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ ‪91.....................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﭘﻨﺪ آﻣﻮزي از ﻣﺮگ ‪94....................................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ اول‪ :‬ﻣﺮگ ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻋﺒﺮت اﺳﺖ ‪94...................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ دوم‪ :‬اﻧﺪﻳﺸﻴﺪن ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻣﺮگ ‪94..........................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﺳﻮم‪ :‬ﻧﻤﻮﻧﻪاي از ﭘﻨﺪﻫﺎي ﭘﻨﺪ آﻣﻮزان ‪96..............................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻧﻤﻮﻧﻪاي از ﭘﻨﺪ ﺷﺎﻋﺮان‪101 ....................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻳﺎد ﻣﺮگ در اﺻﻼح ﻛﺮدن ﻧﻔﺲ ‪105 ................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬روح و ﻧﻔﺲ‪108.............................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬ﺗﻌﺮﻳﻒ و ﺑﻴﺎن ‪108 ...........................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬آﻳﺎ روح ﻛﻴﻔﻴﺖ ﻣﻌﻠﻮﻣﻲدارد؟ ‪110 ...................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬اﺳﺘﻘﻼل روح از ﺑﺪن ‪111 ...............................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻣﺤﻞ اﺳﺘﻘﺮار روح در ﺑﺪن ‪115 ...................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬روح ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ‪115 ..................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺷﺸﻢ‪ :‬ﺷﺒﻬﻪ ﻗﺎﺋﻠﻴﻦ ﺑﻪ ﻣﺨﻠﻮق ﻧﺒﻮدن روح ‪120 ........................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬اﻧﻮاع ﻧﻔﺲ ‪124 ...............................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬آﻳﺎ ﻧﻔﺲ ﻣﻲﻣﻴﺮد؟ ‪126 ..................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﻧﻬﻢ‪ :‬ﺟﺎﻳﮕﺎه روح در ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺮزخ ‪127 .......................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دﻫﻢ‪ :‬اﺷﻜﺎل و ﺟﻮاب ‪131 .......................................................................‬‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﻳﺎزدﻫﻢ‪ :‬ﻋﺬاب ﺑﺮزخ ﺑﺮاي روح اﺳﺖ ﻳﺎ ﺑﺪن؟ ‪133 .................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوازدﻫﻢ‪ :‬آﻳﺎ روح از دﻧﻴﺎ ﺧﺒﺮ دارد؟ ‪134 .................................................‬‬
‫ﺑﺎب دوم‪ :‬ﻧﺸﺎﻧﻪ ﻫﺎي ﻗﻴﺎﻣﺖ‪138.........................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ اول‪ :‬زﻣﺎن ﻗﻴﺎﻣﺖ‪140................................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬آﻣﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻗﻄﻌﻲ اﺳﺖ ‪140 ..........................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻧﺰدﻳﻚ اﺳﺖ ‪144 ..................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬زﻣﺎن ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻣﺠﻬﻮل اﺳﺖ ‪148 .......................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬راز ﭘﻨﻬﺎﻧﻲ زﻣﺎن ﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ ‪150 ..................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ زﻣﺎن ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻴﺴﺖ ‪151 ..........‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺷﺸﻢ‪ :‬اﺷﻜﺎﻻﺗﻲ ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺗﺎرﻳﺦ وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ ‪155 ..........................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﺗﻌﺮﻳﻒ اﺷﺮاط و ﻋﻼﻣﺎت ﻗﻴﺎﻣﺖ‪159 .............................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﻓﺎﻳﺪه ﮔﻔﺘﮕﻮ درﺑﺎره اﺷﺮاط و اﻣﻮرﻏﻴﺒﻲ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ آﻳﻨﺪه ‪160 .........‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﻧﻬﻢ‪ :‬اﻧﻮاع ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﻗﻴﺎﻣﺖ ‪168 ..............................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ اول‪ :‬ﻋﻼﻳﻤﻲﻛﻪ واﻗﻊ ﺷﺪهاﻧﺪ ‪172..............................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬ﺑﻌﺜﺖ و وﻓﺎت رﺳﻮلاﷲص ‪172 ....................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﺷﻜﺎف ﺑﺮ داﺷﺘﻦ ﻣﺎه ‪173 .................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬آﺗﺶ ﺣﺠﺎز ﻛﻪ ﮔﺮدن ﺷﺘﺮﻫﺎي ﺑﺼﺮه را روﺷﻦ ﻛﺮد ‪175 ................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻣﺘﻮﻗﻒ ﺷﺪن ﺟﺰﻳﻪ و ﺧﺮاج ‪187 .................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ دوم‪ :‬درﺑﺎره ﻋﻼﺋﻤﻲﻛﻪ ﺗﺤﻘﻖ ﻳﺎﻓﺘﻪ و اداﻣﻪ دارﻧﺪ ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻌﺪ از ﺗﺤﻘﻖ‬
‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﺗﻜﺮار ﺷﻮﻧﺪ ‪190...............................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬ﺟﻨﮓ و ﭘﻴﺮوزي ‪190 .......................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪن دﺟﺎلﻫﺎ و ﻣﺪﻋﻴﺎن ﻧﺒﻮت ‪197 ........................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ‪199 ......................................................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ اول‪ :‬ﺑﺮ ﺣﺬر ﺑﻮدن از ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ‪199 .........................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ دوم‪ :‬ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﻳﻲ از اﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ‪203 ......................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﺳﻮم‪ :‬ﻧﺤﻮه رﻫﺎﻳﻲ از ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ‪206 .........................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻣﺤﻞ اﻧﺘﺸﺎر ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ‪211 ...........................................................‬‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺳﭙﺮدن ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ ﺑﻪ ﻧﺎ اﻫﻼن ‪214 ................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻓﺴﺎد ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‪218 ........................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺷﺸﻢ‪ :‬ﺑﺮده ﻛﺮدن ﻣﺎدران‪ ،‬ﻓﺨﺮ ﻓﺮوﺷﻲ ﻓﻘﺮاء و ﻛﺎخ ﻧﺸﻴﻨﻲ ﭼﻮﭘﺎن‪220 ...‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬دﺷﻤﻨﻲ ﻫﻤﻪ ﻣﻠﺘﻬﺎ ﺑﺎ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ ‪222 ...........................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬راﻧﺶ و ﭘﺮﺗﺎب زﻣﻴﻦ و ﻣﺴﺦﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺮﺧﻲ‬
‫از اﻳﻦ اﻣﺖ را ﻣﺠﺎزات ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪225 .....................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﻧﻬﻢ‪ :‬اﻓﺰاﻳﺶ ﺛﺮوت ‪228 ...........................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دﻫﻢ‪ :‬ﺳﻼم ﮔﻔﺘﻦ ﺑﻪ آﺷﻨﺎﻳﺎن‪ ،‬ﮔﺴﺘﺮش ﺗﺠﺎرت و ﻗﻄﻊ ﺻﻠﻪ رﺣﻢ ‪230 .....‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﻳﺎزدﻫﻢ‪ :‬ﻣﺨﺘﻞ ﺷﺪن ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎ و ﻣﻼك ﻫﺎ ‪231 ...........................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوازدﻫﻢ‪ :‬ﭘﻠﻴﺲﻫﺎ در آﺧﺮ زﻣﺎن ﻣﺮدم را ﺷﻼق ﻣﻲزﻧﻨﺪ ‪232 ....................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﺳﻮم‪ :‬ﻋﻼﻳﻤﻲﻛﻪ ﻫﻨﻮز ﻇﺎﻫﺮ ﻧﺸﺪهاﻧﺪ‪234...................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬ﻣﺘﺤﻮل ﺷﺪن ﺟﺰﻳﺮة اﻟﻌﺮب ﺑﻪ ﺑﺎغﻫﺎ و ﺟﻮﻳﺒﺎرﻫﺎ ‪234 ......................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﭘﺮ ﻧﻮر ﺷﺪن ﻣﺎه ‪235 ........................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬ﺣﺮف زدن درﻧﺪﮔﺎن و ﺟﻤﺎدات ﺑﺎ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ‪236 .............................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﭘﺮده ﺑﺮداﺷﺘﻦ ﻓﺮات از ﻛﻮه ﻃﻼﻳﻲ‪238 ........................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪن ﮔﻨﺞﻫﺎي ﻣﺨﻔﻲ ‪240 ....................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻣﺤﺎﺻﺮه ﺷﺪن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﻣﺪﻳﻨﻪ ‪241 ..........................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬رﺳﻴﺪن ﺟﻬﺠﺎه ﺑﻪ ﭘﺎدﺷﺎﻫﻲ ‪241 .....................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﻓﺘﻨﻪ اﺣﻼس‪ ،‬دﻫﻤﺎء و دﻫﻴﻤﺎء ‪243 ................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﻧﻬﻢ‪ :‬ﻇﻬﻮر اﻣﺎم ﻣﻬﺪي ‪245 .......................................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ اول‪ :‬ﻧﺼﻮﺻﻲ ﻛﻪ ﻣﻌﺮف اﻣﺎم ﻣﻬﺪي ﻫﺴﺘﻨﺪ ‪245 .................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ دوم‪ :‬درﺟﻪ ﺻﺤﺖ اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﻬﺪي ‪248 ..............................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﺳﻮم‪ :‬دﻳﺪﮔﺎﻫﻬﺎي ﻓﺮق اﺳﻼﻣﻲ در ﺑﺎره اﻣﺎم ﻣﻬﺪي ‪249 ......................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﭼﻬﺎرم‪ :‬زﻣﺎن ﻇﻬﻮر ﻣﻬﺪي‪252 ............................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬آﻳﺎ ﻣﻬﺪي ﻫﻤﺎن ﺧﻠﻴﻔﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻋﻬﺪ او ﻣﺎل و ﺛﺮوت‬
‫زﻳﺎد ﻣﻲﺷﻮد؟ ‪254 ..........................................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎ ‪256...................................................................‬‬

‫ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎ ﺑﺮ اﺳﺎس وﻗﻮﻋﺸﺎن ‪256 ..............................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬دﺧﺎن ‪260 ........................................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﻓﺘﻨﻪ دﺟﺎل ‪264 .................................................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ اول‪ :‬ﻓﺘﻨﻪ دﺟﺎل ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪ در ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺸﺮ اﺳﺖ ‪264 .....................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ دوم‪ :‬ﻋﻠﺖ ﻧﺎم ﻧﻬﺎدن او ﺑﻪ ﻣﺴﻴﺢ دﺟﺎل ‪266 ........................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﺳﻮم‪ :‬اوﺿﺎع ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در زﻣﺎن ﻇﻬﻮر دﺟﺎل ‪266 ...............................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻗﺤﻄﻲ و ﮔﺮﺳﻨﮕﻲ ﻗﺒﻞ از ﻇﻬﻮر دﺟﺎل ‪272 ............................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬وﻳﮋﮔﻴﻬﺎ و ﻋﻼﺋﻢ دﺟﺎل ‪273 ......................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﺷﺸﻢ‪ :‬دﻋﻮاي رﺑﻮﺑﻴﺖ او ﺑﺎﻃﻞ اﺳﺖ ‪277 ...........................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬اﻣﻜﺎﻧﺎت و وﺳﺎﺋﻞ ﻓﺘﻨﻪ دﺟﺎل ‪278 .............................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﻣﺤﻞ ﻇﻬﻮر دﺟﺎل ‪283 .............................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﻧﻬﻢ‪ :‬ﻣﺪت زﻣﺎن ﻣﺎﻧﺪﮔﺎري او ﺑﺮ روي زﻣﻴﻦ ‪283 ................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ دﻫﻢ‪ :‬ﭘﻴﺮوان دﺟﺎل ‪284 .......................................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﻳﺎزدﻫﻢ‪ :‬ﻣﺤﻔﻮظ ﻣﺎﻧﺪن ﻣﻜﻪ و ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻣﻨﻮره از دﺟﺎل ‪285 ....................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ دوازدﻫﻢ‪ :‬راه ﻧﺠﺎت از دﺟﺎل ‪286 .......................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﺳﻴﺰدﻫﻢ‪ :‬ﻫﻼك ﺷﺪن و ﺧﺎﺗﻤﻪ دادن ﺑﻪ ﻓﺘﻨﻪ دﺟﺎل و ﻧﺎﺑﻮدي ﭘﻴﺮوان‬
‫ﻳﻬﻮدي او ‪289 ................................................................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﭼﻬﺎردﻫﻢ‪ :‬ﻋﻘﻴﺪه اﻫﻞ ﺳﻨﺖ درﺑﺎره دﺟﺎل ‪291 ....................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﭘﺎﻧﺰدﻫﻢ‪ :‬دﺟﺎل و اﺑﻦ ﺻﻴﺎد ‪292 ..........................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﺷﺎﻧﺰدﻫﻢ‪ :‬دﺟﺎل در ﺣﺪﻳﺚ ﺗﻤﻴﻢ داري ‪296 ........................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬ﻧﺰول ﺣﻀﺮت ﻋﻴﺴﻲ ‪300 ...............................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ اول‪ :‬زﻣﺎن ﻓﺮود آﻣﺪن ﻋﻴﺴﻲ ﺑﻦ ﻣﺮﻳﻢ  ‪302 ...................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ دوم‪ :‬ﻋﻴﺴﻲ ﺑﻌﺪ از ﻧﺎزل ﺷﺪن ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي ﭼﻪ ﭼﻴﺰي ﺣﻜﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ؟‬
‫‪303 ...............................................................................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﺳﻮم‪ :‬ﺧﺎﺗﻤﻪ دادن ﻋﻴﺴﻲ ﺑﻪ ﻓﺘﻨﻪ دﺟﺎل ‪305 ........................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﭼﻬﺎرم‪ :‬وﻇﻴﻔﻪ ﻋﻴﺴﻲ ﺑﻌﺪ از ﻛﺸﺘﻦ دﺟﺎل و ﻧﺎﺑﻮدي ﻳﺎﺟﻮج و ﻣﺎﺟﻮج‬
‫‪307 ...............................................................................................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺧﻼﺻﻪ ﻧﺼﻮص در ﻣﻮرد ﻋﻴﺴﻲ ‪309 .......................................‬‬

‫ﻣﻄﻠﺐ ﺷﺸﻢ‪ :‬زﻧﺪﮔﻲ ﻣﺮﻓﻪ ﺑﻌﺪ از ﻋﻴﺴﻲ ﻣﺴﻴﺢ ‪311 ......................................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﻣﺪت اﻗﺎﻣﺖ ﺣﻀﺮت ﻋﻴﺴﻲ ﺑﺮ روي زﻣﻴﻦ ‪312 ........................‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﻓﻀﻴﻠﺖ ﻫﻤﺮاﻫﻲ ﻋﻴﺴﻲ  ‪313 ..............................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺧﺮوج ﻳﺄﺟﻮج و ﻣﺄﺟﻮج ‪314 ......................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬از ﺑﻴﻦ رﻓﺘﻦ اﺳﻼم و ﻗﺮآن و ﻧﺎﺑﻮد ﺷﺪن ﺑﺰرﮔﺎن ‪322 .....................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﺷﺸﻢ‪ :‬ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ و ﺑﺖ ﭘﺮﺳﺘﻲ ‪325 ........................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﻣﻨﻬﺪم ﺷﺪن ﻛﻌﺒﻪ ﺗﻮﺳﻂ ذي اﻟﺴﻮﻳﻘﺘﻴﻦ ‪328 .................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﻃﻠﻮع ﺧﻮرﺷﻴﺪ از ﻣﻐﺮب ‪330 .......................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ ﻧﻬﻢ‪ :‬ﺧﺮوج داﺑﺔ اﻻرض ‪331 ...................................................................‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ دﻫﻢ‪ :‬آﺗﺸﻲ ﻛﻪ ﻣﺮدم را ﺟﻤﻊ ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪332 ................................................‬‬

‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر‬

‫ﺍﳊﻤﺪ ﷲ ﻭﺍﻫﺐ ﺍﳊﻴﺎﺓ ﻭ ﺳﺎﻟﺒﻬﺎ‪ ،‬ﺍﳌﻘﻴﻢ ﺍﻻﺟﺴﺎﺩ ﺑﺎﻻﺭﻭﺍﺡ ﻭ ﻗﺎﺑﻀﻬﺎ‪ ،‬ﺍﻟﺬﯼ ﺧﻠﻘﻨﺎ ﻣﻦ‬
‫ﺗﺮﺍﺏ ﻭ ﺍﻟﻴﻪ ﻳﺼﻴﺮﻧﺎ‪ ،‬ﻭ ﻣﻦ ﺍﻟﺘﺮﺍﺏ ﻋﻨﺪﻣﺎ ﻳﺸﺎﺀ ﻳﻘﻴﻤﻨﺎ ﻭ ﻳﺒﻌﺜﻨﺎ‪.‬‬
‫درود و رﺣﻤﺖ ﺑﻲ ﭘﺎﻳﺎن ﺧﺪا ﺑﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص و اﻫﻞ ﭘﺎك و اﺻﺤﺎب ﺑﺰرﮔﻮار اﻳﺸﺎن‬
‫و ﭘﻴﺮوان ﻧﻴﻜﻮي ﺳﻠﻒ ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬آﻧﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻗﻠﺒﻲ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و‬
‫ﺑﺮاي آن ﺳﺮاي اﺑﺪي در ﺗﻼش و ﺗﻜﺎﭘﻮ ﺑﻮدﻧﺪ و ﺑﺮاي رﺳـﻴﺪن ﺑـﻪ آن‪ ،‬ﻫﻤـﻪ ﭼﻴـﺰ را‬
‫ﺗﻘﺪﻳﻢ ﻣﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺗﺎ واﭘﺴﻴﻦ ﻟﺤﻈﺎت زﻧﺪﮔﻲ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ اﺳﺘﻮار و ﭘﺎﺑﺮﺟـﺎ ﻣﺎﻧﺪﻧـﺪ‪،‬‬
‫رﺣﻤﺖ و رﺿﻮان ﺧﺪا ﺑﺮ آﻧﻬﺎ ﺑﺎد‪.‬‬
‫ﻣﺎ ﺑﺎ اراده و ﻣﺸﻴﺖ ﺑﺨﺸﻨﺪه و آﻓﺮﻳﻨﻨﺪهي زﻧﺪﮔﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺎن ﭘﺎ ﮔﺬاﺷﺘﻪاﻳﻢ‪ ،‬وﻗﺘﻲ‬
‫ﺑﺨﺸﻨﺪه زﻧﺪﮔﻲ اﻣﺎﻧﺖ را از ﻣﺎ ﮔﺮﻓﺖ رﻫﺴﭙﺎر ﺳﺮاي اﺑﺪي ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺷﺪ‪ ،‬ﮔﺮوﻫـﻲ ﭘـﺎ‬
‫ﺑﻪ ﻋﺮﺻﻪ ﻣﻲﻧﻬﻨﺪ و ﺑﺮﺧﻲ ﺑﺎر ﺳﻔﺮ ﺑﺮ دوش ﻣـﻲﮔﺬارﻧـﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻨـﺪ اﻣـﻮاج درﻳـﺎ ﻫـﺮ‬
‫ﻣﻮﺟﻲ دﻧﺒﺎل ﻣﻮج دﻳﮕﺮ ﻣﻲآﻳﻨﺪ و ﻳﺎ ﻣﺜﻞ ﺟﺮﻳﺎن رودﺧﺎﻧﻪ ﻣـﺪام در ﺣـﺎل ﺣﺮﻛـﺖ و‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬آﺑﻲ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻟﺤﻈﻪ ﺑﻪ ﺟﺮﻳﺎن ﻣﻲاﻓﺘـﺪ آﺑـﻲ ﻧﻴﺴـﺖ ﻛـﻪ ﭼﻨـﺪ ﻟﺤﻈـﻪ‬
‫ﮔﺬﺷﺘﻪ در ﺟﺮﻳﺎن ﺑﻮد‪ ،‬ﻳﺎ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺑﻴﺸﻪي ﺳﺮ ﺳﺒﺰي ﻣﻲﺑﺎﺷـﺪ ﻛـﻪ ﺑـﺎ ﺧﺸـﻚ ﺷـﺪن‬
‫ﺳﺎﻗﻪاي ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﺟﺎي او ﺳﺒﺰ و ﺧﺮم ﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬ﻳﺎ ﻫﻤﭽﻮ ﻣﻴﺪاﻧﻲ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ ﻛـﻪ ﺑـﺎ‬
‫ﻫﺰاران ﺷﻤﻊ ﻓﺮوزان روﺷﻦ ﮔﺸﺘﻪ اﺳﺖ و ﻧﻮر و روﺷﻨﺎﻳﻴﺶ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻓﺮوزان اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎ‬
‫ﻧﮕﺎه ﻛﺮدن و ﺗﻌﻤﻖ ﺑﻪ ﺳﺮ روﺷﻨﺎﻳﻲ داﻳﻤﻲﭘﻲ ﻣﻲﺑﺮﻳﻢ‪ ،‬ﭼﻮن ﻫﺮ ﺷﻤﻌﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺳﻮﺧﺘﻦ‬
‫و ذوب ﺷﺪن ﻧﺎﺑﻮد ﻣﻲﺷﻮد ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ را ﺑﻪ ﺟﺎي ﺧﻮد ﻣﻲﺳﺎزد‪ ،‬ﺣﺘﻲ ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪﮔﺎن از‬
‫ﻧﺎﺑﻮد ﺷﺪهﻫﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮ و ﻣﻨﻮرﺗﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫وﻟﻲ روزي ﺣﺮﻛﺖ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻣﺘﻮﻗﻒ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬روزي ﻓﺮا ﻣﻲرﺳﺪ ﻛﻪ ﺣﻴﺎت اﻧﺴـﺎﻧﻲ‬
‫ﺑﻪ ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﺣﺘﻲ ﻫﻤﻪ ﺟﻬﺎن ﻫﺴﺘﻲ ﻧﺎﺑﻮد ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﺳﺘﺎرﮔﺎن ﺧﺎﻣﻮش‬
‫ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﻣﻮاج درﻳﺎﻫﺎ ﻣﺘﻮﻗﻒ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺒﺎﺗﺎت ﺧﺸﻚ و آب ﭼﺸـﻤﻪ و ﺟﻮﻳﺒﺎرﻫـﺎ‬
‫دﮔﺮ ﺑﻴﺮون ﻧﻤﻲآﻳﻨﺪ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫اﻣﺎ اﻳﻦ ﻧﺎﺑﻮدي و ﻓﻨﺎ ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﺟﻬﺎن و ﺟﻬﺎﻧﻴـﺎن ﻧﻴﺴـﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜـﻪ ﻣﺮﺣﻠـﻪاي‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ آﻧﺮا ﻃﻲ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬روزي ﻓﺮا ﻣﻲرﺳـﺪ ﻛـﻪ دوﺑـﺎره زﻧـﺪه ﻣـﻲﺷـﻮﻳﻢ و ﺑـﻪ‬
‫ﻋﺮﺻﻪي ﺣﻴﺎت ﭘﺎ ﻣﻲﻧﻬﻴﻢ و ﺑﺮ ﻛﺮدار و ﭘﻴﺶ ﻓﺮﺳﺘﺎدهﻫﺎي ﺧﻮد ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻣﻲﮔﺮدﻳﻢ‪.‬‬
‫اﻳﻤﺎن ﺑﻪ زﻧﺪﮔﻲ دوﺑﺎره و ﺣﻴﺎت اﺑـﺪي ﺑـﺮاي ﭘﺮﭘـﺎﻳﻲ زﻧـﺪﮔﻲ اﻧﺴـﺎﻧﻲ ﺿـﺮورﺗﻲ‬
‫اﺳﺎﺳﻲ اﺳﺖ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي آﻓﺮﻳﺪه ﺷﺪه ﻛﻪ ﻓﻄﺮﺗﺶ ﺧﻮاﺳﺘﺎر ﺧﻠﻮد و ﺑﻘﺎ اﺳـﺖ‪،‬‬
‫از ﻫﻤﻴﻦ رﻫﮕﺬر ﺑﻮد ﻛﻪ اﺑﻠﻴﺲ آدم را ﻓﺮﻳﺐ داد ﺗﺎ درﺧﺖ ﻣﻤﻨﻮﻋﻪ را ﻣﺰه ﻣﺰه ﻧﻤﺎﻳﺪ‪،‬‬
‫ﭼﻮن ﺧﻄﺎب ﺑﺪو ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ آﻧﺮا ﺑﭽﺸﻲ ﻫﻤﺮاه ﻫﻤﺴﺮت ﺑﻪ ﺣﻴﺎت اﺑﺪي و ﻫﻤﻴﺸـﮕﻲ‬
‫دﺳﺖ ﭘﻴﺪا ﺧﻮاﻫﻴﺪ ﻛﺮد‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪأ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪   ltsr qponmlkji hgm‬‬
‫ﻃﻪ‪١٢٠ :‬‬
‫)ﺳﭙﺲ ﺷﻴﻄﺎن )ﺑﻪ ﻧﻴﺮﻧﮓ و ﺣﻴﻠﻪ ﻧﺸﺴﺖ و( آدم را وﺳﻮﺳﻪ ﻛﺮد )و ﺑـﺪو( ﮔﻔـﺖ‪:‬‬
‫آﻳﺎ ﺗﻮ را ﺑﻪ درﺧﺖ ﺟﺎوداﻧﮕﻲ و ﻣﻠﻚ ﻓﻨﺎﻧﺎﭘﺬﻳﺮ رﻫﻨﻤﻮد ﻛﻨﻢ؟(‬
‫ﻛﻔﺮ ورزﻳﺪن ﺑﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ و زﻧﺪه ﺷﺪن دوﺑـﺎره‪ ،‬ﻣﻮﺟـﺐ ﮔﻤﺮاﻫـﻲ ﻧﻔـﻮس ﺑﺸـﺮي و‬
‫اﻧﺤﺮاف از ﻣﺴﻴﺮ واﻗﻌﻲ ﺣﻴﺎت اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬
‫اﻓﺮادي ﻛﻪ زﻧﺪﮔﻲ دوﺑﺎره را ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮﻧﺪ ﺑﺮ زﻧﺪﮔﻲ ﮔﺬﺷﺘﻪ و ﺣﻴـﺎﺗﻲ ﻛـﻪ ﻣـﺪام در‬
‫ﺣﺎل ﻛﺎﻫﺶ و ﻧﺎﺑﻮدي اﺳﺖ‪ ،‬اﺷﻚ ﺣﺰن و اﻧﺪوه ﻣﻲرﻳﺰﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺰﻧﻲ آﻧﻬﺎ را ﺗﺎ دم‬
‫ﻣﺮگ ﺑﻪ اﻧﺰوا‪ ،‬ﺧﻠﻮت و ﻧﺎراﺣﺘﻲ ﻫﻤﻴﺸﮕﻲ ﻣﻲﻛﺸﺎﻧﺪ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨـﺪ در ﻟﺒـﺎس ﺷـﺎﻋﺮ ﻳـﺎ‬
‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎز ﻫﻢ ﻧﺎراﺣﺘﻲ و ﺣﺰن و اﻧﺪوه ﺧﻮد را در ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎ و اﺷﻌﺎر ﺧﻮد ﺑﻪ‬
‫ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻣﻲﻛﺸﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﺑﻪ ﺧﻮد و ﻫﻢ ﻣﺴﻴﺮاﻧﺸﺎن ﺗﺴـﻠﻲ داده ﺑﺎﺷـﻨﺪ‪ ،‬اﻣـﺎ در ﺣﻘﻴﻘـﺖ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي ﺗﺴﻠﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻠﻜﻪ دردي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ دردﻫﺎي دﻳﮕﺮ اﻓـﺰوده ﻣـﻲﺷـﻮد‪،‬‬
‫ﺑﻴﻤﺎري را ﺑﻴﺸﺘﺮ و ﻣﺰﻣﻦﺗﺮ ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ و ﺷﻔﺎ و ﻋﻼﺟﻲ را ﺑﻪ ﺑﺎر ﻧﻤﻲآورد‪.‬‬
‫ﮔﺮوﻫﻲ دﻳﮕﺮ از ﻣﻨﻜﺮﻳﻦ زﻧﺪﮔﻲ دوﺑﺎره ﺑﻪ ﺷﻜﺎر ﻟﺬت و ﺷﻬﻮتﻫﺎ ﻣﻲروﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺜـﻞ‬
‫اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺎ زﻣﺎن و زﻧﺪﮔﻲ در ﺟﻨﮓ و ﺗﻜﺎﭘﻮ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬از اﻳﻦ ﻫﺮاس دارﻧﺪ ﻛﻪ زﻧﺪﮔﻲ ﺑـﻪ‬
‫ﭘﺎﻳﺎن ﺑﺮﺳﺪ و ﺑﻪ ﻟﺬت و ﺳﺮﮔﺮﻣﻲﻫﺎي ﺣﻴﺎت دﻧﻴﺎ دﺳﺖ ﭘﻴﺪا ﻧﻜﺮده ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫دورهي ﻛﻮﺗﺎه زﻧﺪﮔﻲ در اﻳﻦ دﻧﻴﺎ ﺑﺮاي ﻣﺴﻴﺮ زﻧﺪﮔﻲ ﺣﻴﺎت اﺑـﺪي داراي ارزش و‬
‫اﻋﺘﺒﺎر ﻓﺮاواﻧﻲ اﺳﺖ‪ ،‬راه رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﺳﻌﺎدت ﻫﻤﻴﺸﮕﻲ و دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻦ ﺑﻪ زﻧﺪﮔﻲ اﺑﺪي‬

‫‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪3‬‬

‫در ﺟﻬﺎن ﺑﻘﺎ در ﮔﺮو ﺗﺤﻘﻖ ﻣﻘﺎم و ارزش ﺣﻘﻴﻘﻲ در وﺟﻮد ﺧـﻮد و دﻳﮕـﺮان اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﻣﻘﺎم و ارزﺷﻲ ﻛﻪ روح را زﻻل و ﻛﺮدار را ﭘﺎ ﺑﺮﺟﺎ و راﺳﺖ ﻣﻲﮔﺮداﻧـﺪ و اﺧـﻼق را‬
‫ﭘﺎك ﻣﻲﺳﺎزد‪ ،‬داراي روﺷﻲ اﺻﻴﻞ و روﺷﻦ و واﺿﺢ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻛﻼم ﺣﻴﺎت ﺑﺨﺶ‬
‫اﻟﻬﻲ و ﺳﻨﻦ و ﺳﻴﺮه ﭘﺎك ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﺧﺪا ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ارﺗﺒﺎط ﻋﻤﻴﻖ و ﺗﻨﮕﺎﺗﻨﮕﻲ ﻣﻴﺎن زﻧﺪﮔﻲ دﻧﻴـﺎ و ﺣﻴـﺎت ﻋﻘﺒـﻲ وﺟـﻮد دارد‪ ،‬ﭼـﻮن‬
‫زﻧﺪﮔﻲ دﻧﻴﺎ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻛﺸﺖ و زرع اﺳﺖ و زﻧﺪﮔﻲ واﭘﺴﻴﻦ در ﺣﻜـﻢ درو و ﺑﺮداﺷـﺖ‬
‫ﻣﺤﺼﻮل ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ارﺗﺒﺎط‪ ،‬ﻻزم اﺳﺖ اﻧﺴﺎن ﺑـﻪ ﺣﻴـﺎت ﻗﻴﺎﻣـﺖ و وﺳـﺎﻳﻞ‬
‫ﺿﺮوري ﺑﺮاي آن ﻋﻠﻢ و آﮔﺎﻫﻲ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ و ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي زﻧﺪﮔﻲ دﻧﻴـﺎ را ﺳـﺮ و ﺳـﺎﻣﺎن‬
‫ﺑﺨﺸﺪ ﻛﻪ در راﺳﺘﺎي ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻧﻴﻜﻲ و ﺳﻌﺎدت آﺧﺮت ﻗﺪم ﺑﺮدارد‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﭼﻮن زﻧﺪﮔﻲ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺳﺮّي اﺳﺖ از اﺳﺮار ﻏﻴﺐ ﻧﻬﺎن ﻛﻪ ﺻﺎﺣﺒﺎن ﻋﻘﻞ ﺗﻴﺰﺑﻴﻦ و‬
‫روﺷﻦ ﺿﻤﻴﺮان ﻋﺎﻟﻢ ـ ﭼﻪ رﺳﺪ ﺑﻪ ﻣﺮدﻣﺎن ﻋﺎدي و اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﺑﺪون ﻋﻘﻞ و دل ﻓﻌﺎل‬
‫ـ ﺑﺪان ﻋﻠﻢ ﭘﻴﺪا ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ و در دام ﻣﻌﺮﻓﺖ آﻧﻬﺎ ﻧﻤﻲاﻓﺘﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻨﺎن داﻧﺎ ﺑﺮ اﺳـﺎس‬
‫رﺣﻤﺖ و ﺣﻜﻤﺘﺶ ﻋﻬﺪهدار ﺑﻴﺎن اﺧﺒﺎر و اﺣﻮال ﻗﻴﺎﻣﺖ و ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﻣﺤﺘﻮم اﻧﺴﺎنﻫﺎ‬
‫در آن روز ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬اﺧﺒﺎر ﻗﻴﺎﻣﺖ و زﻧﺪﮔﻲ واﭘﺴـﻴﻦ را ﺑـﻪ ﮔﻮﻧـﻪاي ﺑـﻪ اﺧﺒـﺎر و‬
‫اﺣﻮال اﻳﻦ دﻧﻴﺎ ﮔﺮه داد ﻛﻪ ﮔﻮﻳﻲ ﻳﻜﻲ ﻫﺴـﺘﻨﺪ و داﺳـﺘﺎن ﺑـﻪ ﻫـﻢ ﭘﻴﻮﺳـﺘﻪاي ﺑـﻴﺶ‬
‫ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺎ در ﻋﺎﻟﻤﻲﻛﻪ ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت ﻓﺮاواﻧـﻲ از ﺟـﻦ و اﻧـﺲ در ﻣﺴـﻴﺮ ﮔﻤـﺮاه ﻛـﺮدن‬
‫ﺑﻨﺪﮔﺎن و اﻧﺤﺮاﻓﺸﺎن از راه راﺳﺖ ﻗﺪم ﺑﺮ ﻣـﻲدارﻧـﺪ و ﺗـﻼش ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ ،‬اﺻـﻼح و‬
‫ﺗﻬﺬﻳﺐ ﻧﻔﺲ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﺗﺤﻘﻖ ﻳﺎﺑﺪ و ﺻﻮرت ﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫ﻋﻠﻮﻣﻲﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪأ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ اﺣﻮال و اﺧﺒﺎر روز ﻧﻬﺎن و ﭘﻮﺷﻴﺪه را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪،‬‬
‫زﺑﺎن رﻣﺰ و اﺷﺎره در آن ﻣﻤﻜﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎﻳـﺪ در اوج ﺗﻔﺼـﻴﻞ و روﺷـﻦ ﮔـﺮي‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬اﻧﺴﺎن را ﺑﻪ ﻳﻘﻴﻦ ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪ و ﻣﺮدم را از ﺷﻚ‪ ،‬وﻫﻢ و ﮔﻤﺎن ﺑﺮﻫﺎﻧﻨﺪ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﺑﺎ ﻧﮕﺎﻫﻲ ﻋﻤﻴﻖ و ﺗﻔﻜﺮي دﻗﻴﻖ ﺑﻪ اﻳﻦ اﺛﺮ ﻧﮕﺎه ﻛﻨﺪ ﻧﺼﻮص ﺻـﺤﻴﺢ‬
‫ﻓﺮاواﻧﻲ را از ﻛﺘﺎب ﺧﺪا و ﺳﻨﺖ رﺳﻮلاﷲص ﺧﻮاﻫـﺪ دﻳـﺪ‪ ،‬ﻛـﻪ ﺗﺼـﻮﻳﺮ ﻣﻔﺼـﻞ و‬
‫دﻗﻴﻘﻲ از ﻫﻤﻪ ﻟﺤﻈﺎت و رﺧﺪادﻫﺎي ﻋﺎﻟﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ از روز ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻣﺮگ ﺗـﺎ ﺳـﺮاي‬
‫اﺑﺪي ﺑﻬﺸﺖ و ﺟﻬﻨﻢ را ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺬاﺷﺖ‪.‬‬

‫‪4‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻧﻬﺎن اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﻬﺎﻧﻲ راﺳﺖ و درﺳﺖ‪ ،‬راﺳﺘﻲ و درﺳـﺘﻲ ﻧﻬـﺎن ﻗﻴﺎﻣـﺖ ﺑـﻪ‬
‫ﺻﺤﺖ و ﺻﺪق ﺧﺒﺮ ﻣﻨﺴﻮب ﺑﻪ ﺧﺪا و رﺳﻮلاﷲص ﺑﺴـﺘﮕﻲ دارد‪ ،‬ﻫـﺮ ﭼـﻪ اﺧﺒـﺎر‬
‫ﺻﺤﻴﺢﺗﺮ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﺎدقﺗﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﻦ در اﻳـﻦ ﺟﺴـﺘﺎر ﺳـﻌﻲ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻢ ﺗﻨﻬﺎ اﺣﺎدﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ ﻣﻨﺴﻮب ﺑﻪ رﺳﻮلاﷲص را ﻧﻘـﻞ ﻛـﻨﻢ‪ ،‬ﻫـﺮ ﭼﻨـﺪ روش‬
‫ﻣﻨﻜﺮﻳﻦ اﺣﺘﺠﺎح ﺑﻪ ﺣﺪﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ آﺣﺎد را رﻫﺎ ﻛﺮدهام و از اﺣﺎدﻳﺚ ﺻـﺤﻴﺢ آﺣـﺎد‬
‫ﻫﻢ دﻟﻴﻞ ذﻛﺮ ﻣﻲﻛﻨﻢ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ روش ﺗﺄوﻳﻞ ﮔﺮان ﻣﻨﺤﺮف را ﻫـﻢ ﻧﻤـﻲﭘـﺬﻳﺮم و‬
‫دﻧﺒﺎل ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ‪ ،‬ﭼﻮن آﻧﻬﺎ از ﻋﻘﻞ ﺧـﻮد ﻗﺎﺿـﻲ و داوري را ﻣـﻲﺳـﺎزﻧﺪ و ﺑـﺎ آن ﺑـﻪ‬
‫ﻣﺤﺎﻛﻤﻪ ﻧﺼﻮص ﻣﻲﭘﺮدازﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻴـﺰانﻫـﺎ را ﻋـﻮض ﻣـﻲﻧﻤﺎﻳﻨـﺪ‪ ،‬ﺣـﺎﻛﻢ را ﻣﺤﻜـﻮم و‬
‫ﻣﺤﻜﻮم را ﺣﺎﻛﻢ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻢ ﺧﻮد ﮔﻤﺮاه ﻣـﻲﺷـﻮﻧﺪ وﻫـﻢ دﻳﮕـﺮان را ﮔﻤـﺮاه‬
‫ﻣﻲﺳﺎزﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻛﺎر آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺟﺎﻳﻲ ﺧﺘﻢ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﺴﻴﺎري از اﺣﺎدﻳـﺚ ﺻـﺤﻴﺢ را‬
‫ﺗﻜﺬﻳﺐ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬اﺳﺎس ﮔﻤﺮاﻫﻲ آﻧﻬﺎ در ﻗﺮار دادن ﻣﻘﻴﺎسﻫﺎي ﻋﻘﻼﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ‬
‫ﻧﮕﺎﻫﻲ دﻗﻴﻖ‪ ،‬ﻓﺴﺎد و ﺑﻲﺑﻨﻴﺎﻧﻲ آن روﺷﻦ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﺎ ﺑﺼﻴﺮت ﺑـﻪ ﻋﻠـﻮم آﺧـﺮت‬
‫ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻨﺪ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ دﻧﻴﺎ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻧﻴﺴﺖ و ﻣﻴـﺰان و ﻣﻘﻴـﺎسﻫـﺎي ﻗﻴﺎﻣـﺖ ﺑـﺎ‬
‫ﻣﻴﺰان و ﻣﻘﻴﺎسﻫﺎي دﻧﻴﺎ ﻣﺨﺎﻟﻒ و ﻣﺘﻨﺎﻗﺺ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﭼﻮن ﺑﺤﺚ از اﻳﻦ اﺻﻞ ﻣﻬﻢ اﻋﺘﻘﺎدي ﺑﻪ درازا ﻛﺸﻴﺪه ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﺐ آﻧﺮا را ﺑـﻪ ﺳـﻪ‬
‫ﻓﺼﻞ ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ ذﻳﻞ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻧﻤﻮدهام‪:‬‬
‫ﻗﺴﻢ اول‪ :‬ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي و ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‪.‬‬
‫ﻗﺴﻢ دوم‪ :‬ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‪.‬‬
‫ﻗﺴﻢ ﺳﻮم‪ :‬ﺑﻬﺸﺖ و ﺟﻬﻨﻢ‪.‬‬
‫ﻛﺘﺎب اول از دو ﺑﺎب ﺗﺸﻜﻴﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎب اول ﺑﺤﺚ ﻣﺮگ و اﻫﻮال و ﺳﻜﺮات‬
‫ﻣﺮگ و ﻗﺒﺮ و ﻧﻌﻤﺖ و ﻧﻘﻤﺖﻫﺎي درون آن و در ﻧﻬﺎﻳـﺖ روح و ﻣﺴـﻴﺮش در ﻋـﺎﻟﻢ‬
‫ﺑﺮزخ ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎب دوم ﻋﻼﻣﺎت و ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪن وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣـﺖ را ﺑـﻪ ﻣﻴـﺎن ﻣـﻲآورد‪،‬‬
‫ﺑﺮﺧﻲ از آﻧﻬﺎ ﻋﻼﻣﺎت ﺑﺰرگ و ﺑﺮﺧﻲ دﻳﮕﺮ ﻧﺸـﺎﻧﻪﻫـﺎي ﻛﻮﭼـﻚ ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮﺧـﻲ از‬
‫ﻋﻼﻣﺎت ﻛﻮﭼﻚ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﻪ وﻗﻮع ﭘﻴﻮﺳﺘﻪاﻧﺪ ﻳﺎ در آﻳﻨﺪه ﺑﻪ وﻗﻮع ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﭘﻴﻮﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ‬

‫‪5‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻋﻼﻣﺎت ﺑﺰرگ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺗﺎ ﺣﺎﻻ واﻗﻊ ﻧﺸﺪهاﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﺎب ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺑﺤﺚ ﻋﻼﻣـﺎت ﺑـﺰرگ‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ اﺧﺘﺼﺎص ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﭘﺎﻳﺎن از ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻨﺎن ﻣﺴﺌﻠﺖ دارم ﻛﻪ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻣﻔﻴﺪ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﺮاي ﺳﺎﻟﻜﺎن راه‬
‫ﺣﻘﻴﻘﺖ ﭼﺮاﻏﻲ ﻓﺮوزان واﻗﻊ ﮔـﺮدد و اﻳـﻦ ﺗـﻼش را از ﻫـﺮ ﺷـﺮك و رﻳـﺎﻳﻲ ﭘـﺎك‬
‫ﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬رﺣﻤﺖ و درود ﻓﺮاوان ﺑﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺎﺗﻢ ﻣﺤﻤـﺪص و آل و ﻳـﺎران وﻓـﺎدار آن‬
‫ﺣﻀﺮت‪.‬‬
‫دﻛﺘﺮ ﻋﻤﺮ ﺳﻠﻴﻤﺎن اﺷﻘﺮ‬
‫ﻛﻮﻳﺖ ﺷﺸﻢ رﻣﻀﺎن ﺳﺎل ‪1406‬‬
‫ﻣﺼﺎدف ﺑﺎ ‪1986/5/14‬‬

‫ﺑﺎب اول‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي‬

‫ﻓﺼﻞ اول‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ و ﺗﻮﺿﻴﺢ‬

‫ﻧﺎمﻫﺎﻳﻲ ﻫﻤﭽﻮ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي‪ ،‬ﺑﺮزخ و ﻣﺮگ ﺑﺮ ﻣﺮﺣﻠﻪاي ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﺑﻌـﺪ از زﻧـﺪﮔﻲ‬
‫دﻧﻴﻮي آنرا ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﻣﻲﮔﺬارد‪ ،‬اﻃﻼق ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬
‫در ﻣﺒﺎﺣﺚ زﻳﺮ ﺑﻪ ﺗﻔﺼﻴﻞ درﺑﺎره اﻳﻦ ﺳﻪ ﻣﻘﻮﻟﻪ ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪.‬‬

‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي ﻫﻤﺎن ﻣﺮگ و وﻓﺎت اﻧﺴﺎنﻫﺎ اﺳﺖ‪ ،‬ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻫﺮ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﺑـﺎ ﻣـﺮگ آﻏـﺎز‬
‫ﻣﻲﺷﻮد و ﻓﺮا ﻣﻲرﺳﺪ‪ ،‬در ﺻﺤﻴﺢ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ از ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك رواﻳﺖ ﺷﺪه‬
‫ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫ﺻﻠﱠﻰ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳﻠﱠ ‪‬ﻢ ﹶﻓ‪‬ﻴﺴ‪‬ـﹶﺄﻟﹸﻮ‪‬ﻧ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣﺘ‪‬ـﻰ‬
‫ﺏ ‪‬ﺟﻔﹶﺎ ﹰﺓ ‪‬ﻳ ﹾﺄﺗ‪‬ﻮ ﹶﻥ ﺍﻟﻨ‪‬ﹺﺒﻲ‪ ‬‬
‫)ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ﹺﺭﺟ‪‬ﺎ ﹲﻝ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟﹶﺄ ‪‬ﻋﺮ‪‬ﺍ ﹺ‬
‫ﺶ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﻟﹶﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﺪ ﹺﺭ ﹾﻛ ‪‬ﻪ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻬ ‪‬ﺮ ‪‬ﻡ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ‪‬ﻡ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ﹸﻜ ‪‬ﻢ‬
‫ﺻ ‪‬ﻐ ﹺﺮ ‪‬ﻫ ‪‬ﻢ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﹺﺇ ﹾﻥ ‪‬ﻳ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹸﺔ ﹶﻓﻜﹶﺎ ﹶﻥ ‪‬ﻳ ‪‬ﻨ ﹸﻈ ‪‬ﺮ ﹺﺇﻟﹶﻰ ﹶﺃ ‪‬‬

‫ﺳ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ‪‬ﺘ ﹸﻜ ‪‬ﻢ (‬

‫‪1‬‬

‫)ﺗﻨﻲ ﭼﻨﺪ از اﻋﺮاب ﺑﺎدﻳﻪ ﻧﺸﻴﻦ ﻧﺰد رﺳـﻮلاﷲص آﻣﺪﻧﺪ و ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻗﻴﺎﻣـﺖ از وي‬
‫ﺳﻮال ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬رﺳﻮلاﷲص ﺑﻪ ﻛﻮﭼﻜﺘﺮﻳﻦ آﻧﻬﺎ ﻧﮕﺎﻫﻲ اﻧﺪاﺧﺖ و ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اﮔـﺮ اﻳـﻦ‬
‫ﺑﭽﻪ ﺑﺎ ﺟﻬﺎن وداع ﻧﮕﻮﻳﺪ ﻗﺒﻞ از رﺳﻴﺪن ﺑﻪ دوران ﻛﻬﻮﻟﺖ‪ ،‬ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪(.‬‬
‫اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻫﺪف ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻣﻨﻘﺮض ﺷﺪن زﻣﺎن زﻧـﺪﮔﻲ و داﺧـﻞ ﺷـﺪن‬
‫آﻧﺎن در ﻋﺎﻟﻢ آﺧﺮت اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﺮگ ﻫﺮ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻗﻴﺎﻣﺖ او ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﮔـﺮدد‪ .‬ﺑﻨـﺎ‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺎ ﻣﺮگ ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫ﺳﭙﺲ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻓﻼﺳﻔﻪ اﻳﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮ را ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ وﻟـﻲ ﻫـﺪف‬
‫ﻓﺎﺳﺪ و ﻏﻠﻄﻲ از آن دﻧﺒﺎل ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﮕﻮﻳﻨـﺪ‪ :‬ﻣـﺮگ ﻗﻴﺎﻣـﺖ ﻧﻬـﺎﻳﻲ‬
‫اﺳﺖ و ﺑﻌﺪ از ﻣﺮگ ﻗﻴﺎﻣﺖ دﻳﮕﺮي وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫‪ .١‬ﻣﺸﻜﺎﺓ ﺍﳌﺼﺎﺑﻴﺢ )‪.(٤٨/٣‬‬
‫‪ .٢‬ﺍﻟﺒﺪﺍﺑﺔ ﻭ ﺍﻟﻨﻬﺎﻳﺔ‪ ،‬ﺍﺑﻦ ﻛﺜﲑ‪.(٢٤/١) :‬‬

‫‪10‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ در دﻧﺒﺎﻟﻪ ﻛﻼم ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﻼﺣﺪه اﻳﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮ را ﺑـﺮ زﺑـﺎن ﺟـﺎري‬
‫ﻣﻲﺳﺎزﻧﺪ وﻟﻲ ﻫﺪف ﻓﺎﺳﺪي را از اﻳﻦ ﺗﻌﺒﻴﺮ دﻧﺒﺎل ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻋﻠـﻢ و آﮔـﺎﻫﻲ ﺑـﻪ‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي ﻛﻪ ﺗﻤﺎم اﻧﺴﺎنﻫﺎ از ازل ﺗـﺎ اﺑـﺪ در ﻣﻴـﺪاﻧﻲ ﺑـﺮاي ﻣﺤﺎﺳـﺒﻪ ﮔـﺮدآوري‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺨﺼﻮص ﺧﺪاوﻧﺪ داﻧﺎ اﺳﺖ و ﻓﻘﻂ اﻳﺸﺎن از اﻳﻦ ﺳﺮّ ﻏﻴﺒـﻲ ﺑـﺎ ﺧﺒـﺮ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي‪ ،‬ﻣﻌﺎد اول و ﺑﺮزخ ﻧﻴﺰ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﻗﻴﻢ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻣﺮگ‪ ،‬زﻧﺪه ﺷﺪن و ﻗﻴﺎﻣﺖ اول اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻮن ﺧﺪاوﻧـﺪﻷ ﺑـﺮاي‬
‫ﻫﺮ اﻧﺴﺎﻧﻲ دو ﺑﻌﺚ و ﻣﻌﺎد را ﻣﻘﺮر ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﺑﺪﻛﺎران و ﻧﻴﻜﻮﻛﺎران ﺑﺮ ﺣﺴـﺐ‬
‫اﻋﻤﺎل ﺷﺎن در آن ﻣﺠﺎزات ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺑﻌﺚ اول ﺟﺪاﻳﻲ روح از ﺑﺪن اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻣﻌﺎد اول‬
‫ﻣﻨﺘﻬﻲ ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ .١‬ﺍﻟﺮﻭﺡ ﺍﺑﻦ ﻗﻴﻢ ﺹ‪.۱۰۳‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪11‬‬

‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺮزخ‬
‫ﺑﺮزخ در ﻟﻐﺖ ﻋﺮب ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻣﺎﻧﻊ ﻣﻴﺎن دو ﭼﻴﺰ اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪأ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ l½¼» º¹¸m‬ﺍﻟﻔﺮﻗﺎﻥ‪٥٣ :‬‬

‫)ﺧﺪاوﻧﺪأ در ﻣﻴﺎن آن دو ﺣﺎﺟﺰ و ﻣﺎﻧﻌﻲ اﻳﺠﺎد ﻛﺮدهاﺳﺖ ﻛـﻪ آﻧﻬـﺎ را ﻛـﺎﻣﻼً از‬
‫ﻫﻢ ﺟﺪا ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪( .‬‬
‫‪ l¶µ ´³² ±°m‬ﺍﳌﺆﻣﻨﻮﻥ‪١٠٠ :‬‬

‫)در ﭘﻴﺶ روي اﻳﺸﺎن ﺟﻬﺎن ﺑﺮزخ اﺳﺖ ﺗﺎ روزي ﻛﻪ ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ(‬
‫ﻣﺠﺎﻫﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﺮزخ ﺑﻪ ﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﺮگ و زﻧﺪه ﺷﺪن‪ ،‬اﻃﻼق ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﻛﺴﻲ ﺑﻪ ﺷﻌﺒﻲ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻓﻼﻧﻲ ﻣـﺮده اﺳـﺖ‪ .‬ﮔﻔـﺖ‪ :‬او ﻧـﻪ در دﻧﻴـﺎ اﺳـﺖ و ﻧـﻪ در‬
‫آﺧﺮت‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫اﺑﻦ ﻗﻴﻢ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻧﻌﻤﺖ و ﻧﻘﻤﺖ ﻗﺒﺮ ﻫﻤﺎن ﻧﻌﻤﺖ و ﻧﻘﻤﺖ دوزخ اﺳﺖ و ﺑـﺰرخ‬
‫ﻣﻴﺎن دﻧﻴﺎ و آﺧﺮت ﻗﺮار دارد‪.‬‬
‫‪ l¶µ ´³² ±°¯m‬ﺍﳌﺆﻣﻨﻮﻥ‪١٠٠ :‬‬

‫)در ﭘﻴﺶ روي اﻳﺸﺎن ﺟﻬﺎن ﺑﺮزخ اﺳﺖ ﺗﺎ روزي ﻛﻪ ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ(‬
‫ﺑﺮزﺧﻴﺎن ﺑﺮ دﻧﻴﺎ و آﺧﺮت اﺷﺮاف دارﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﺗﺬﮐﺮﺓ ﻗﺮﻃﺒﯽ ﺹ ‪.١٧٧‬‬

‫‪12‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬ﻣﺮگ‬
‫ﻣﻄﻠﺐ اول‪ :‬ﻣﻌﻨﻲ ﻟﻐﻮي و اﺻﻄﻼﺣﻲ ﻣﺮگ‬
‫ﻣﺮگ و ﺣﻴﺎت ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﻮر و ﻇﻠﻤﺖ‪ ،‬ﺳﺮدي و ﮔﺮﻣﻲﻧﻘﻴﺾ و ﺿﺪ ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑـﻪ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ در ﻟﻐﺖﻧﺎﻣﻪ و ﻗﺎﻣﻮسﻫﺎي زﺑﺎن ﻋﺮﺑﻲ ﻣﺮگ و ﺣﻴﺎت ﺑﻪ ﺿـﺪ و ﻧﻘـﻴﺾ‬
‫ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼً در ﺗﻌﺮﻳﻒ واژه ﺣﻴﺎت ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﺣﻴـﺎت ﺿـﺪ ﻣـﺮگ‬
‫اﺳﺖ و زﻧﺪهي ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻣﺮگ اﺳﺖ و ﺟﻤﻊ آن اﺣﻴﺎء ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫در ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﺮگ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬ﻣﺮگ ﺿﺪ ﺣﻴﺎت اﺳﺖ‪ 2.‬و ﻣﻌﻨﻲ اﺻﻠﻲ ﻟﻐﺖ ﻣﺮگ‬
‫ﺳﻜﻮن اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪:‬‬

‫»ﻛﻞ ﻣﺎ ﺳﻜﻦ ﻓﻘﺪ ﻣﺎﺕ«‬

‫‪3‬‬

‫ﻳﻌﻨﻲ ﻫﺮ ﭼﻴﺰ ﺳﺎﻛﻨﻲ ﻣﺮده اﺳﺖ‪ .4‬ﻣﺜﻼً اﻋﺮاب زﻣﺎﻧﻲ ﻛـﻪ آﺗـﺶ ﺧـﺎﻣﻮش ﺷـﻮد و‬
‫ﺧﺎﻛﺴﺘﺮ آن ﺳﺮد ﮔﺮدد‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪:‬‬
‫»ﻣﺎﺗﺖ ﺍﻟﻨﺎﺭ ﻣﻮﺗﹰﺎ« ﺳﺮدي ﺗﻤﺎم ﺷﺪه و از آﺗﺶ ﭼﻴﺰي ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻳﺎ ﻫﻨﮕﺎم اﺗﻤﺎم ﺳﺮدي و ﮔﺮﻣﻲﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪:‬‬
‫»ﻣﺎﺕ ﺍﳊﺮ« ﻳﻌﻨﻲ ﮔﺮﻣﻲﺗﻤﺎم ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻳﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪» :‬ﻣﺎﺗﺖ اﻟﺨﻤﺮ« ﻳﻌﻨﻲ ﺟﻮﺷﺶ ﺷﺮاب و ﻏﻠﻴﺎن آن ﭘـﺎﻳﻴﻦ آﻣـﺪه اﺳـﺖ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﻣﺮگ ﺑﺮ ﭼﻴﺰي اﻃﻼق ﻣﻲﮔﺮدد ﻛﻪ روح ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.5‬‬

‫‪ .١‬ﻟﺴﺎﻥ ﺍﻟﻌﺮﺏ ‪٧٧٤ /١‬‬
‫‪ .٢‬ﻟﺴﺎﻥ ﺍﻟﻌﺮﺏ ‪۵۴۷/٣‬‬
‫‪ . ٣‬ﻟﺴﺎﻥ ﺍﻟﻌﺮﺏ‪۵۴۷/٣ .‬‬
‫‪ .٤‬ﻟﺴﺎﻥ ﺍﻟﻌﺮﺏ ‪۵۴۷/٣‬‬
‫‪ .٥‬ﻟﺴﺎﻥ ﺍﻟﻌﺮﺏ ‪۵۴۷/٣‬‬

‫‪13‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫اﮔﺮ در ﻟﻐﺖ ﻋﺮب اﺻﻞ ﻣﺮگ ﺳﻜﻮن اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺎﻳـﺪ اﺳـﺎس ﺣﻴـﺎت ﺣﺮﻛـﺖ و‬
‫ﺟﻨﺐ و ﺟﻮش ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﺑﻦ ﻣﻨﻈﻮر در ﻟﺴﺎن اﻟﻌﺮب ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻟﻔﻆ زﻧﺪه ﺑـﺮ ﻫـﺮ ﻣـﺘﻜﻠﻢ‬
‫ﻧﺎﻃﻘﻲ اﻃﻼق ﻣﻲﮔﺮدد و در ﻣﻴﺎن ﮔﻴﺎﻫﺎن ﻫﺮ ﺳﺎﻗﻪي ﺳﺒﺰي را زﻧﺪه ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺣﻴﺎت اﻧﺴﺎن ﺑﺎ دﻣﻴﺪن روح ﻣﻌﻨﻮي در ﺟﺴـﺪ و ﻛﺎﻟﺒـﺪ ﻓﻴﺰﻳﻜـﻲ در ﺷـﻜﻢ ﻣـﺎدر‪،‬‬
‫ﺗﺤﻘﻖ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ .‬و ﻣﺮگ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﺑﺎ ﺟﺪا ﺷﺪن روح از ﺟﺴﺪ و ﻗﻄﻊ ارﺗﺒـﺎط ﻣﻴـﺎن آﻧﻬـﺎ‬
‫ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﺑﺎ ﺟﺪاﻳﻲ روح‪ ،‬ﺟﺴﺪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻳﺎﻓﺘﻪ و روح از اﻳﻦ ﻋﺎﻟﻢ‬
‫رﻫﺴﭙﺎر ﻋﺎﻟﻢ دﻳﮕﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ دوم‪ :‬ﻣﺮگ ﺑﺰرگ و ﻛﻮﭼﻚ‬
‫ﺧﻮاب ﻣﺸﺎﺑﻪ ﻣﺮگ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﻬـﺖ ﺑﺰرﮔـﺎن ﻋﻠـﻢ و ادب ﺧـﻮاب را ﻗﻴﺎﻣـﺖ‬
‫ﺻﻐﺮي ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻳﻦ ﺧﻮاب ﻣﺮگ و ﺑﺮﺧﻮاﺳﺘﻦ از آن ﺑﻌﺚ و ﻧﺸﻮر ﻣـﻲﺑﺎﺷـﺪ‪،‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪأ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪lKJ IHGFEDCBAm‬‬
‫ﺍﻷﻧﻌﺎﻡ‪٦٠ :‬‬

‫)ﺧﺪا اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺷﺐ ﺷﻤﺎ را ﻣـﻲﻣﻴﺮاﻧـﺪ و در روز ﺷـﻤﺎ را ﺑﺮﻣـﻲاﻧﮕﻴﺰاﻧـﺪ و او‬
‫ﻣﻲداﻧﺪ ﻛﻪ در روز )ﻛﻪ زﻣﺎن ﻋﻤﺪه ﺟﻨﺐ و ﺟﻮش و ﺗﻼش و ﻛﻮﺷـﺶ اﺳـﺖ( ﭼـﻪ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ(‬
‫در ﺣﺎﻟﺖ ﺧﻮاب ارواح اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﺧﺪاﻧﺪ اراده ﻛﻨﺪ روح ﻛﺴـﻲ‬
‫را در ﺧﻮاب ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬روح را ﺑﻪ ﺟﺴﻢ ﺑﺮ ﻧﻤﻲﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻲ اﮔـﺮ اراده ﺧﺪاوﻧـﺪأ ﺑـﻪ‬
‫ﻣﺮگ ﻛﺴﻲ ﺗﻌﻠﻖ ﻧﮕﻴﺮد روح را دوﺑﺎره ﺑﻪ ﻻﺷﻪ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ و ﺣﻴـﺎت ﺗـﺎزهاي در او‬
‫ﻣﻲدﻣﺪ‪ ،‬در آﻳﻪي دﻳﮕﺮ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪cba`_^] \[Z Y XWm‬‬
‫‪ llkj ihg fed‬ﺍﻟﺰﻣﺮ‪٤٢ :‬‬

‫‪ .١‬ﻟﺴﺎﻥ ﺍﻟﻌﺮﺏ ‪.۷۷۳/۱‬‬

‫‪14‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫)ﺧﺪاوﻧــﺪأ ارواح را ﺑــﻪ ﻫﻨﮕــﺎم ﻣــﺮگ اﻧﺴــﺎنﻫــﺎ و در وﻗــﺖ ﺧــﻮاب اﻧﺴــﺎﻧﻬﺎ‬
‫ﺑﺮﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬ارواح ﻛﺴﺎﻧﻲ را ﻛﻪ ﻓﺮﻣﺎن ﻣﺮگ آﻧﺎن را ﺻﺎدر ﻛﺮده اﺳﺖ ﻧﮕﺎه ﻣﻲدارد‪ ،‬و‬
‫ارواح دﻳﮕﺮي را )ﻛﻪ ﻫﻨﻮز ﺻﺎﺣﺒﺎﻧﺸﺎن اﺟﻠﺸﺎن ﻓﺮا ﻧﺮﺳﻴﺪه ﺑﻪ ﺗﻦ( ﺑﺎز ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ ﺗـﺎ‬
‫ﺳﺮآﻣﺪ ﻣﻌﻴ‪‬ﻨﻲ(‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪأ در اﻳﻦ آﻳﻪ ﺧﺒﺮ داده اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮﻛﺪام از روح ﻣﻤﺴﻜﻪ و ﻣﺮﺳﻠﻪ ﻣﺮﮔﻲ‬
‫از ﻧﻮع ﺧﻮاب ﻳﺎ ﻣﺮگ ﻛﻮﭼﻚ را ﭼﺸﻴﺪهاﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻛﺴﻲ ﻛـﻪ ﻣـﺮگ اﺻـﻠﻲ را ﻣﻼﻗـﺎت‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎن وﻓﺎﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪأ در آﻳﻪي ذﻳﻞ ﺑﺪان اﺷﺎره ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ l[Z Y XWm‬ﺍﻟﺰﻣﺮ‪٤٢ :‬‬

‫ﺧﺪاوﻧﺪأ در اﻳﻦ آﻳﻪ دو ﻧﻮع ﻣﺮگ ﺧﻮاب و وﻓﺎت را ﺑﻴـﺎن ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ و ﺑـﺮاي‬
‫دوﻣﻲﺑﺮﮔﺮداﻧﺪن و اﻣﺴﺎك روح و ﺑﺮاي اوﻟﻲ ﻣﺮگ و ﻣﻤﺎت را ذﻛﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫روﺷﻦ و واﺿﺢ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪأ روح ﻫﻤﻪ ﻣﺮدهﻫﺎ را ـ آﻧﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ در ﺧـﻮاب‬
‫ﻣﻲﻣﻴﺮﻧﺪ ﻳﺎ در ﺣﺎﻟﺖ ﺑﻴﺪاري وﻓﺎت ﻣﻲﻛﻨﻨﺪـ ﻧﮕﺎه ﻣﻲدارد‪ ،‬وﻟﻲ روح ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻫﻨـﻮز‬
‫اﺟﻠﺶ ﻓﺮا ﻧﺮﺳﻴﺪه ﺑﻌﺪ از ﺑﻴﺪاري ﺑﻪ ﺟﺴﺪ ﺑﺎز ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ‪.‬‬
‫آﻳــﻪي ‪ l[Z Y XWm‬ﺷــﺎﻣﻞ ﻫــﺮ دو ﻧــﻮع ﻣــﺮگ‪ :‬ﺑﻴــﺪاري و‬
‫ﺧﻮاب ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬وﻟﻲ وﻗﺘﻲ دو وﻓﺎت را ذﻛﺮ ﻛﺮد‪ ،‬ﻳﺎدآور ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻧﻔـﺲ و روح را‬
‫در ﻳﻜﻲ از اﻳﻦ دو وﻓﺎت ﻣﺬﻛﻮر ﻧﮕﺎه ﻣﻲدارد‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ روح اﻧﺴﺎن ﻣﺤﻜﻮم ﺑﻪ ﻣـﺮگ را‬
‫ﺑﺎري دﻳﮕﺮ ﺑﺮ ﻧﻤﻲﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻲ روح اﻧﺴﺎن ﺑﻴﺪار ﺷﺪه را دوﺑﺎره ﺑﻪ ﺑﺪن ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ‪،‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ ﻣﻄﻠﺐ ﺑﺪون ﻛﻢﺗﺮﻳﻦ ﻣﺸﻜﻠﻲ از ﻇﺎﻫﺮ اﻟﻔﺎظ ﻓﻬﻢ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻣﻄﻠﺐ ﺳﻮم‪ :‬ﻣﺮگ ﮔﺮﻳﺰ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ‬
‫ﻣﺮگ ﺣﺘﻤﻲو ﺿﺮوري اﺳﺖ و ﻫﻴﭻ ﻣﻮﺟﻮد زﻧـﺪهاي ﻧﻤـﻲﺗﻮاﻧـﺪ از آن ﻓـﺮار ﻛﻨـﺪ و‬
‫ﻧﺠﺎت ﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪأ در آﻳﺎت ذﻳﻞ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ l pon m lkjihg fm‬ﺍﻟﻘﺼﺺ‪٨٨ :‬‬

‫‪ .١‬ﳎﻤﻮﻉ ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﻱ ﺷﺒﺦ ﺍﻻﺳﻼﻡ‪.(٤٥٢/٥) :‬‬

‫‪15‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫)ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﺟﺰ ذات او ﻓﺎﻧﻲ و ﻧﺎﺑﻮد ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﻲ از آن او اﺳـﺖ و ﺑـﺲ‪ ،‬و‬
‫ﻫﻤﮕﻲ ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﺳﻮي او ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪه ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ(‬

‫‪ lzyxwvu tsrqpom‬ﺍﻟﺮﲪﻦ‪ ٢٧ :‬‬

‫‬

‫)ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰﻫﺎ و ﻫﻤﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ روي زﻣﻴﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬دﺳﺘﺨﻮش ﻓﻨﺎ ﻣـﻲﮔﺮدﻧـﺪ‪ .‬و‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ذات ﭘﺮوردﮔﺎر ﺑﺎ ﻋﻈﻤﺖ و ارﺟﻤﻨﺪ ﺗﻮ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ و ﺑﺲ‪( .‬‬

‫‪ zyxwvuts rqponm‬‬
‫{| }~¡‪l©¨§¦ ¥¤£¢‬‬
‫ﺁﻝ ﻋﻤﺮﺍﻥ‪١٨٥ :‬‬

‫)ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﻣﺰه ﻣﺮگ را ﻣﻲﭼﺸﺪ‪ ،‬و ﺑﻴﮕﻤﺎن ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﭘﺎداش و ﭘـﺎداﻓﺮه ﺧﻮدﺗـﺎن ﺑـﻪ‬
‫ﺗﻤﺎم و ﻛﻤﺎل در روز رﺳﺘﺎﺧﻴﺰ داده ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬و ﻫﺮﻛﻪ از آﺗﺶ دوزخ ﺑـﻪ دور ﮔـﺮدد و‬
‫ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺮده ﺷﻮد‪ ،‬واﻗﻌﺎً ﺳﻌﺎدت را ﻓﺮاﭼﻨﮓ آورده و ﻧﺠﺎت ﭘﻴـﺪا ﻛـﺮده اﺳـﺖ‪ .‬و‬
‫زﻧﺪﮔﻲ دﻧﻴﺎ ﭼﻴﺰي ﺟﺰ ﻛﺎﻻي ﻓﺮﻳﺐ ﻧﻴﺴﺖ‪(.‬‬
‫اﮔﺮ ﻛﺴﻲ از آن ﻧﺠﺎت ﻣﻲﻳﺎﻓﺖ ﺑﺎﻳﺪ ﺣﻀـﺮت ﻣﺤﻤـﺪص زﻧـﺪه ﻣـﻲﻣﺎﻧـﺪ‪ ،‬وﻟـﻲ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪأ در ﻣﻮرد اﻳﺸﺎن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪ l× ÖÕÔÓm‬ﺍﻟﺰﻣﺮ‪٣٠ :‬‬
‫)ﺗﻮ ﻫﻢ ﻣﻲﻣﻴﺮي‪ ،‬و ﻫﻤﻪ آﻧﺎن ﻣﻲﻣﻴﺮﻧﺪ(‬
‫‪ lËÊÉÈÇÆÅÄÃ ÂÁÀm‬ﺍﻷﻧﺒﻴﺎﺀ‪٣٤:‬‬

‫)ﻣﺎ ﺑﺮاي ﻫﻴﭻ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﭘﻴﺶ از ﺗﻮ زﻧـﺪﮔﻲ ﺟﺎوﻳـﺪان ﻗـﺮار ﻧـﺪادﻳﻢ )ﺗـﺎ ﺑـﺮاي ﺗـﻮ‬
‫ﺟﺎوداﻧﮕﻲ ﻗﺮار دﻫﻴﻢ‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﻣﺮده و ﻣﻲﻣﻴﺮد و ﺗﻮ ﻫﻢ ﻣﻲﻣﻴﺮي‪ .‬واﻧﮕﻬﻲ آﻧﺎن‬
‫ﻛﻪ اﻧﺘﻈﺎر ﻣﺮگ ﺗﻮ را دارﻧﺪ و ﺑﺎ ﻣﺮگ ﺗﻮ اﺳﻼم را ﺧﺎﺗﻤﻪ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﻣﻲداﻧﻨﺪ(‪ ،‬ﻣﮕﺮ اﮔﺮ ﺗﻮ‬
‫ﺑﻤﻴﺮي اﻳﺸﺎن ﺟﺎوﻳﺪاﻧﻪ ﻣﻲﻣﺎﻧﻨﺪ؟! (‬
‫ﻣﺮگ ﭘﺪﻳﺪه ﺣﻖ و واﻗﻌـﻲ ﺑـﺮاي اﻧﺴـﺎن و ﺟﻨﻴـﺎن اﺳـﺖ‪ ،‬در ﺻـﺤﻴﺢ ﺑﺨـﺎري از‬
‫ﺣﻀﺮت ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﺒﺎس رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺲ ‪‬ﻳﻤ‪‬ﻮﺗ‪‬ﻮ ﹶﻥ (‬
‫ﺠﻦ‪ ‬ﻭ‪‬ﺍﹾﻟﹺﺈ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫ﺕ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟ ﹺ‬
‫ﺖ ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ﻟﹶﺎ ‪‬ﻳﻤ‪‬ﻮ ‪‬‬
‫ﻚ ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ﻟﹶﺎ ﹺﺇﹶﻟ ‪‬ﻪ ﹺﺇﻟﱠﺎ ﹶﺃ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫ﹶﺃﻋ‪‬ﻮ ﹸﺫ ﹺﺑ ‪‬ﻌﺰ‪‬ﺗ ‪‬‬

‫‬

‫‪16‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫)ﺧﺪاوﻧﺪا ﺑﻪ ﻗﺪرت ﺗﻮ ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮم ‪ ،‬ﺗﻮﻳﻲ ﻛﻪ ﺳﻮاي ﺗﻮ ﻣﻌﺒـﻮدي وﺟـﻮد ﻧـﺪارد و‬
‫ﺗﻮﻳﻲ ﻛﻪ ﻧﻤﻲﻣﻴﺮي‪ ،‬اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ و ﺟﻦ ﻫﺎ ﻣﻲﻣﻴﺮﻧﺪ‪(.‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻣﺮگ زﻣﺎن ﻣﺸﺨﺼﻲ دارد‬
‫ﻣﺮگ زﻣﺎن ﻣﺸﺨﺼﻲ دارد‪ ،‬ﻛﺴﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ از زﻣﺎن ﻣﺸﺨﺺ و ﻣﻘﺮر ﺷﺪه ﭘﺮوردﮔـﺎر‬
‫ﺗﺠﺎوز و ﺗﺨﻄﻲ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪأ اﺟﻞ اﻧﺴﺎنﻫﺎ را ﻣﻘﺪر ﻛﺮده و در ﻟﻮح اﻟﻤﺤﻔﻮظ ﺑـﻪ‬
‫ﺛﺒﺖ رﺳﺎﻧﺪه اﺳﺖ و ﻓﺮﺷـﺘﮕﺎن ﻛـﺮام آنرا در ﺣـﺎﻟﻲ ﻛـﻪ در ﺷـﻜﻢ ﻣـﺎدر ﻗـﺮار دارد‬
‫ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﺳﺎﻋﺘﻲ ﭘﺲ ﻣﻲ اﻓﺘﺪ و ﻧﻪ ﻟﺤﻈﻪاي ﭘﻴﺸﻲ ﻣﻲ ﮔﻴﺮد‪ ،‬اﮔﺮ ﻛﺴـﻲ در اﺛـﺮ‬
‫ﻫﺮ ﺟﺮﻳﺎن و ﺣﺎدﺛﻪاي از ﻗﺒﻴﻞ ﻗﺘﻞ‪ ،‬ﻏﺮق‪ ،‬ﺳﻘﻮط ﻫﻮاﭘﻴﻤﺎ‪ ،‬ﺗﺼﺎدف‪ ،‬آﺗـﺶ ﺳـﻮزي و‬
‫ﻏﻴﺮه ﺑﻤﻴﺮد‪ ،‬ﺑﺎ ﻫﻤﺎن اﺟﻠﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﻣﺮد ﻛﻪ در ازل ﻣﻘﺮر ﮔﺸﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬آﻳﺎت و ﻧﺼﻮص‬
‫ﻓﺮاواﻧﻲ از ﻗﺮآن اﻳﻦ اﺻﻞ را ﺑﻪ اﺛﺒﺎت ﻣﻲرﺳﺎﻧﻨﺪ‪:‬‬

‫‪ lk ji h gfed cbm‬ﺁﻝ ﻋﻤﺮﺍﻥ‪ ١٤٥ :‬‬

‫‬

‫)و ﻫﻴﭻ ﻛﺴﻲ را ﻧﺴﺰد ﻛﻪ ﺑﻤﻴﺮد ﻣﮕﺮ ﺑﻪ ﻓﺮﻣـﺎن ﺧـﺪا‪ ،‬و ﺧﺪاوﻧـﺪأ وﻗـﺖ آن را‬
‫دﻗﻴﻘﺎً در ﻣﺪ‪‬ت ﻣﺸﺨّﺺ و ﻣﺤﺪودي ﺛﺒﺖ و ﺿﺒﻂ ﻛﺮده اﺳﺖ‪(.‬‬
‫‪ lµ´³ ²±°¯® ¬m‬ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ‪٧٨ :‬‬

‫)ﻫﺮﻛﺠﺎ ﺑﺎﺷﻴﺪ‪ ،‬ﻣﺮگ ﺷﻤﺎ را در ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬اﮔﺮﭼﻪ در ﺑﺮﺟﻬﺎي ﻣﺤﻜـﻢ و اﺳـﺘﻮار‬
‫ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ ﺑﺎﺷﻴﺪ‪(.‬‬

‫‪l {z yxwvutsr qponm‬‬
‫ﺍﻷﻋﺮﺍﻑ‪٣٤ :‬‬

‫)ﻫﺮ ﮔﺮوﻫﻲ داراي ﻣﺪ‪‬ت زﻣﺎﻧﻲ )ﻣﺸﺨّﺺ و ﻣﻌﻠﻮم( اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﻨﮕـﺎﻣﻲﻛـﻪ زﻣـﺎن‬
‫)ﻣﺤﺪود( آﻧﺎن ﺑﻪ ﺳﺮ رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﻟﺤﻈﻪاي )از آن( ﺗﺄﺧﻴﺮ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد و ﻧﻪ ﻟﺤﻈﻪاي )ﺑﺮ‬
‫آن( ﭘﻴﺸﻲ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪(.‬‬

‫‪ l¼»º¹¸¶µ ´³m‬ﺍﳉﻤﻌﺔ‪ ٨ :‬‬

‫‬

‫)ﺑﮕﻮ‪ :‬ﻗﻄﻌﺎً ﻣﺮﮔﻲ ﻛﻪ از آن ﻣﻲﮔﺮﻳﺰﻳﺪ‪ ،‬ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﺎ ﺷﻤﺎ روﻳﺎروي ﻣﻲﮔﺮدد و ﺷﻤﺎ‬
‫را درﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪( .‬‬

‫‪17‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪ l u tsrq ponm‬ﺍﻟﻮﺍﻗﻌﺔ‪٦٠ :‬‬

‫)ﻣﺎ در ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ ﻣﺮگ را ﻣﻘﺪر و ﻣﻌﻴﻦ ﺳﺎﺧﺘﻪاﻳﻢ‪ ،‬و ﻫﺮﮔـﺰ ﺑـﺮ ﻣـﺎ ﭘﻴﺸـﻲ ﮔﺮﻓﺘـﻪ‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮد(‬
‫در ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ از ﺣﻀﺮت ﻋﺒﺪاﷲ ﺑـﻦ ﻣﺴـﻌﻮد رواﻳـﺖ ﺷـﺪه ﻛـﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪:‬‬
‫امﺣﺒﻴﺒﻪك ﻫﻤﺴﺮ ﮔﺮاﻣﻲ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫ﭘﺮوردﮔﺎرا ﺗﺎ ﻣﻦ زﻧﺪه ﻫﺴﺘﻢ‪ ،‬ﻫﻤﺴﺮم رﺳـﻮلاﷲص و ﭘـﺪرم اﺑﻮﺳـﻔﻴﺎن و ﺑـﺮادرم‬
‫ﻣﻌﺎوﻳﻪ را زﻧﺪه ﻧﮕﺎه دار ﺗﺎ از وﺟﻮد آﻧﺎن ﺑﻬﺮه ﺑﺒﺮم‪.‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﻕ ‪‬ﻣ ﹾﻘﺴ‪‬ﻮ ‪‬ﻣ ‪‬ﺔ ﹶﻟ ‪‬ﻦ ‪‬ﻳ ‪‬ﻌﺠ‪ ‬ﹶﻞ ‪‬ﺷ ‪‬ﻴﺌﹰﺎ ﹶﻗﺒ‪‬ـ ﹶﻞ‬
‫ﻀﺮ‪‬ﻭ‪‬ﺑ ‪‬ﺔ ‪‬ﻭﹶﺃﻳ‪‬ﺎ ﹴﻡ ‪‬ﻣ ‪‬ﻌﺪ‪‬ﻭ ‪‬ﺩ ‪‬ﺓ ﻭ‪‬ﹶﺃ ‪‬ﺭﺯ‪‬ﺍ ﹴ‬
‫ﺖ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﻟ‪‬ﺂﺟ‪‬ﺎ ﹴﻝ ‪‬ﻣ ‪‬‬
‫) ﹶﻗ ‪‬ﺪ ‪‬ﺳﹶﺄﹾﻟ ‪‬‬

‫ﺏ ﻓ‪‬ـﻲ ﺍﻟﻨ‪‬ـﺎ ﹺﺭ ﹶﺃ ‪‬ﻭ‬
‫ﺖ ﺍﻟﻠﱠﻪ‪ ‬ﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﻳﻌ‪‬ﻴ ﹶﺬ ‪‬ﻙ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻋﺬﹶﺍ ﹴ‬
‫ﺖ ‪‬ﺳﹶﺄﹾﻟ ‪‬‬
‫‪‬ﺣﻠﱢ ‪‬ﻪ ﹶﺃ ‪‬ﻭ ‪‬ﻳ ‪‬ﺆﺧ‪ ‬ﺮ ‪‬ﺷ ‪‬ﻴﺌﹰﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﻦ ‪‬ﺣﻠﱢ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭﹶﻟ ‪‬ﻮ ﹸﻛ ‪‬ﻨ ‪‬‬
‫ﻀ ﹶﻞ(‬
‫ﺏ ﻓ‪‬ﻲ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ‪‬ﺧ ‪‬ﻴﺮ‪‬ﺍ ‪‬ﻭﹶﺃ ﹾﻓ ‪‬‬
‫‪‬ﻋﺬﹶﺍ ﹴ‬

‫‪1‬‬

‫)روزﻫــﺎي ﻣﺸــﺨﺺ و ﺷــﻤﺮده ﺷــﺪه و رزق ﺗﻘﺴــﻴﻢ ﮔﺸــﺘﻪ را از ﺧﺪاوﻧــﺪأ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﺪ؟ ﻫﺮﮔﺰ ﭼﻴﺰي ﭘﻴﺶ از اﺟﻞ ﺻﻮرت ﻧﻤﻲﮔﻴﺮد و ﺧﺪاوﻧﺪأ ﻫﻴﭻ ﭼﻴـﺰي‬
‫را از زﻣﺎن ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺷﺪهاش ﺑﻪ ﺗﺎﺧﻴﺮ ﻧﻤﻲاﻧﺪازد‪ .‬اﮔﺮ از ﺧﺪاوﻧﺪأ ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻲ ﻛﻪ ﺗـﻮ‬
‫را از ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ و آﺗﺶ دوزخ ﻧﺠﺎت دﻫﺪ‪ ،‬ﺧﻴﻠﻲ ﺑﻬﺘﺮ ﺑﻮد‪(.‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬زﻣﺎن ﻣﺮگ ﺑﺮاي ﻣﺎ ﻣﺸﺨﺺ ﻧﻴﺴﺖ‬
‫ﺑﻨﺪﮔﺎن ﻫﻴﭻ اﻃﻼﻋﻲ از ﻓﺮا رﺳﻴﺪن اﺟﻞ ﺧﻮد ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬ﻛﺴﻲ ﺟﺰ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻳﮕﺎﻧﻪ زﻣـﺎن‬
‫ﻣﺮدن را ﻧﻤﻲداﻧﺪ‪ .‬زﻣﺎن ﻣﺮدن از ﺟﻤﻠﻪ ﻛﻠﻴﺪﻫﺎي ﭘﻨﻬﺎن و ﻏﻴﺒﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ آن وﻳﮋه‬
‫ﭘﺮوردﮔﺎر اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪأ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪ lÅÄÃÂÁÀ¿¾m‬ﺍﻷﻧﻌﺎﻡ‪٥٩ :‬‬

‫‬

‫)ﮔﻨﺠﻴﻨﻪﻫﺎي ﻏﻴﺐ و ﻛﻠﻴﺪ آﻧﻬﺎ در دﺳﺖ ﺧﺪا اﺳﺖ و ﻛﺴﻲ ﺟـﺰ او از آﻧﻬـﺎ آﮔـﺎه‬
‫ﻧﻴﺴﺖ(‬

‫‪ .١‬ﻣﺴﻠﻢ ﺩﺭ ﻛﺘﺎﺏ ﻗﺪﺭ ﻭ ﺍﲪﺪ ﺩﺭ ﻣﺴﻨﺪ‪.(٤٤٥/٤١٣/٣٩٠/١):‬‬

‫‪18‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪Ë Ê É ÈÇ Æ Å Ä Ã Â Á À ¿ ¾ ½m‬‬
‫‪lÛÚÙØ ×ÖÕÔÓÒÑÐ ÏÎÍÌ‬‬
‫ﻟﻘﻤﺎﻥ‪٣٤ :‬‬

‫)آﮔﺎﻫﻲ از ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ وﻳﮋه ﺧﺪا اﺳﺖ‪ ،‬و او اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎران را ﻣﻲﺑﺎراﻧـﺪ‪ ،‬و‬
‫ﻣﻄّﻠﻊ اﺳﺖ از آﻧﭽﻪ در رﺣﻤﻬﺎي )ﻣﺎدران( اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﻴﭻ ﻛﺴﻲ ﻧﻤﻲداﻧﺪ ﻓﺮدا ﭼﻪ ﭼﻴﺰ‬
‫ﻓﺮاﭼﻨﮓ ﻣﻲآورد‪ ،‬و ﻫﻴﭻ ﻛﺴﻲ ﻧﻤﻲداﻧﺪ ﻛﻪ در ﻛﺪام ﺳﺮزﻣﻴﻨﻲ ﻣﻲﻣﻴـﺮد‪ .‬ﻗﻄﻌـﺎً ﺧـﺪا‬
‫آﮔﺎه و ﺑﺎﺧﺒﺮ )از ﻣﻮارد ﻣﺬﻛﻮر( اﺳﺖ‪( .‬‬
‫اﻣﺎم ﺑﺨﺎري در ﺻﺤﻴﺢ ﺧﻮد از ﺣﻀﺮت ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻢب ﭼﻨﻴﻦ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬
‫ﻛﻪ رﺳﻮلﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺳﻮاي ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﺴﻲ دﻳﮕﺮ ﻏﻴـﺐﻫـﺎي ﭘـﻨﭻ ﮔﺎﻧـﻪ آﻳـﻪ را‬
‫ﻧﻤﻲداﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎم اﺣﻤﺪ‪ ،‬ﺗﺮﻣـﺬي و ﻏﻴـﺮه از ﮔـﺮوه زﻳـﺎدي از ﺻـﺤﺎﺑﻪ رواﻳـﺖ ﻛـﺮدهاﻧـﺪ ﻛـﻪ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺽ ‪‬ﺟ ‪‬ﻌ ﹶﻞ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﻓ‪‬ﻴﻬ‪‬ﺎ ﹶﺃ ‪‬ﻭ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹺﺑﻬ‪‬ﺎ ﺣ‪‬ﺎ ‪‬ﺟ ﹰﺔ (‬
‫ﺡ ‪‬ﻋ ‪‬ﺒ ‪‬ﺪ ﹺﺑﹶﺄ ‪‬ﺭ ﹴ‬
‫ﺾ ﺭ‪‬ﻭ ﹺ‬
‫ﹺﺇﺫﹶﺍ ﹶﺃﺭ‪‬ﺍ ‪‬ﺩ ﹶﻗ ‪‬ﺒ ‪‬‬
‫)ﻫﺮﮔﺎه ﺧﺪاوﻧﺪأ ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ روح ﺑﻨﺪه را در ﺳﺮزﻣﻴﻨﻲ دﻳﮕﺮ ﻗـﺒﺾ ﻛﻨـﺪ‪ ،‬ﺑـﻪ‬
‫دﻟﻴﻠﻲ او را ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ آن ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﺑﺮاي ﺗـﺄﻣﻴﻦ ﻧﻴـﺎزش ﺑـﻪ آﻧﺠـﺎ ﺑـﺮود و‬
‫ﻣﺮگ ﺑﻪ ﺳﺮاﻏﺶ آﻳﺪ(‪.‬‬

‫‬

‫ﻓﺼﻞ دوم‬
‫ﺳﻜﺮات ﻣﺮگ‬

‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬درﺑﺎره ﺣﻀﻮر ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﻣﺮگ‬
‫ﻫﺮﮔﺎه اﺟﻞ ﻓﺮدي ﻓﺮا رﺳﺪ و زﻧﺪﮔﻴﺶ در ﺷـﺮف اﺗﻤـﺎم ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧـﺪأ ﻓﺮﺷـﺘﻪ‬
‫ﻣﺄﻣﻮر را ﺑﺮاي ﮔﺮﻓﺘﻦ روﺣﻲ ﻛﻪ ﻣﺪﺑﺮ و ﻣﺤﺮك ﺟﺴﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﺪ‪:‬‬

‫‪edcba`_^ ]\[ ZYm‬‬
‫‪ lkjihg f‬ﺍﻷﻧﻌﺎﻡ‪٦١ :‬‬

‫)ﺧﺪاوﻧﺪأ ﺑﺮ ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺧﻮد ﻛﺎﻣﻼً ﭼﻴﺮه اﺳﺖ‪ .‬او ﻣﺮاﻗﺒﺎﻧﻲ )از ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن را ﺑـﺮاي‬
‫ﺣﺴﺎﺑﺮﺳﻲ و ﻧﮕﺎرش اﻋﻤﺎل ﺷﻤﺎ( ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﺪ و ﻣﻲﮔﻤﺎرد و آﻧﺎن ﺑﻪ ﻛﺎر ﺧـﻮد‬
‫ﺑﺎ دﻗّﺖ ﺗﻤﺎم ﺗﺎ دم ﻣﺮگ‪ ‬ﻳﻜﺎﻳﻚ ﺷﻤﺎ‪ ،‬ﻣﺸﻐﻮل ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ( و ﭼﻮن ﻣﺮگ ﻳﻜﻲ از ﺷـﻤﺎ‬
‫ﻓﺮا رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﻓﺮﺳﺘﺎدﮔﺎن ﻣﺎ )از ﻣﻴﺎن ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﺳﺮاغ او ﻣـﻲآﻳﻨـﺪ و( ﺟـﺎن او را‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬و )ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﮔﺮوه او‪‬ل و ﻓﺮﺷـﺘﮕﺎن ﮔـﺮوه دوم ﻫـﻴﭻ ﻛـﺪام در ﻣﺄﻣﻮرﻳ‪‬ـﺖ‬
‫ﺧﻮد( ﻛﻮﺗﺎﻫﻲ ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪( .‬‬
‫اﻣﺎم ﻣﺴﻠﻢ از ﺑﺮاء ﺑﻦ ﻋﺎزب رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص در ﻣﻮرد ﻣﺮگ ﻣـﺆﻣﻦ و‬
‫ﻛﺎﻓﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫ﻉ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺪ‪‬ﻧﻴ‪‬ﺎ ‪‬ﻭﹺﺇ ﹾﻗﺒ‪‬ﺎ ﹴﻝ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﹾﺂ ‪‬ﺧ ‪‬ﺮ ‪‬ﺓ ‪‬ﻧ ‪‬ﺰ ﹶﻝ ﹺﺇﹶﻟ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣﻠﹶﺎ‪‬ﺋﻜﹶـ ﹲﺔ‬
‫)ﹺﺇﻥﱠ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌ ‪‬ﺒ ‪‬ﺪ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﺆ ‪‬ﻣﻦ‪ ‬ﹺﺇﺫﹶﺍ ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ﻓ‪‬ﻲ ﺍ‪‬ﻧ ‪‬ﻘﻄﹶﺎ ﹴ‬

‫ﻁ‬
‫ﺠﻨ‪ ‬ﺔ ‪‬ﻭ ‪‬ﺣﻨ‪‬ـﻮ ﹲ‬
‫ﺲ ‪‬ﻣ ‪‬ﻌ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﹶﻛ ﹶﻔ ‪‬ﻦ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ ﹾﻛﻔﹶﺎ ‪‬ﻥ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺾ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻮﺟ‪‬ﻮ ‪‬ﻩ ﹶﻛﹶﺄﻥﱠ ‪‬ﻭﺟ‪‬ﻮ ‪‬ﻫ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﺍﻟﺸ‪ ‬ﻤ ‪‬‬
‫‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺴ‪‬ﻤ‪‬ﺎ ِﺀ ﺑﹺﻴ ‪‬‬
‫ﺕ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﺍﻟﺴ‪‬ﻠﹶﺎﻡ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ‬
‫ﻚ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﻮ ‪‬‬
‫ﺼ ﹺﺮ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻳﺠﹺﻲ ُﺀ ‪‬ﻣ ﹶﻠ ‪‬‬
‫ﺠ ‪‬ﻠﺴ‪‬ﻮﺍ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣﺪ‪ ‬ﺍﹾﻟ‪‬ﺒ ‪‬‬
‫ﺠﻨ‪ ‬ﺔ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﻁ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺣﻨ‪‬ﻮ ‪‬‬

‫ﺿﻮ‪‬ﺍ ‪‬ﻥ ﻗﹶـﺎ ﹶﻝ‬
‫ﺲ ﺍﻟﻄﱠﻴ‪‬ﺒ ﹸﺔ ﺍ ‪‬ﺧ ‪‬ﺮﺟﹺﻲ ﹺﺇﻟﹶﻰ ‪‬ﻣ ‪‬ﻐ ‪‬ﻔ ‪‬ﺮ ‪‬ﺓ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ﹺﺭ ‪‬‬
‫ﺲ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﺪ ‪‬ﺭﹾﺃ ‪‬ﺳ ‪‬ﻪ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﹶﺃﻳ‪‬ﺘﻬ‪‬ﺎ ﺍﻟﻨ‪ ‬ﹾﻔ ‪‬‬
‫ﺠ ‪‬ﻠ ‪‬‬
‫‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﺝ ‪‬ﺗﺴِﻴ ﹸﻞ ﹶﻛﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﺗﺴِﻴ ﹸﻞ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ﹾﻄ ‪‬ﺮ ﹸﺓ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﻓ‪‬ﻲ ﺍﻟﺴ‪‬ﻘﹶﺎ ِﺀ ﹶﻓ‪‬ﻴ ﹾﺄ ‪‬ﺧ ﹸﺬﻫ‪‬ﺎ‪.... .‬‬
‫ﺨ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﹶﻓ‪‬ﺘ ‪‬‬
‫ﻉ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺪ‪‬ﻧﻴ‪‬ﺎ ‪‬ﻭﹺﺇ ﹾﻗﺒ‪‬ﺎ ﹴﻝ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﹾﺂ ‪‬ﺧ ‪‬ﺮ ‪‬ﺓ ‪‬ﻧ ‪‬ﺰ ﹶﻝ ﹺﺇﹶﻟﻴ‪‬ـ ‪‬ﻪ ﻣ‪‬ـ ‪‬ﻦ‬
‫‪‬ﻭﹺﺇﻥﱠ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌ ‪‬ﺒ ‪‬ﺪ ﺍﹾﻟﻜﹶﺎ ‪‬ﻓ ‪‬ﺮ ﹺﺇﺫﹶﺍ ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ﻓ‪‬ﻲ ﺍ‪‬ﻧ ‪‬ﻘﻄﹶﺎ ﹴ‬

‫ﻚ‬
‫ﺼ ﹺﺮ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻳﺠﹺﻲ ُﺀ ‪‬ﻣﻠﹶـ ‪‬‬
‫ﺠ ‪‬ﻠﺴ‪‬ﻮ ﹶﻥ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣﺪ‪ ‬ﺍﹾﻟ‪‬ﺒ ‪‬‬
‫ﺡ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺍﻟﺴ‪‬ﻤ‪‬ﺎ ِﺀ ‪‬ﻣﻠﹶﺎ‪‬ﺋ ﹶﻜ ﹲﺔ ﺳ‪‬ﻮ ‪‬ﺩ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻮﺟ‪‬ﻮ ‪‬ﻩ ‪‬ﻣ ‪‬ﻌ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﺴ‪‬ﻮ ‪‬‬

‫‪20‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻂ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﻠﱠـ ‪‬ﻪ‬
‫ﺨ‪‬‬
‫ﺨﺒﹺﻴﹶﺜ ﹸﺔ ﺍ ‪‬ﺧ ‪‬ﺮﺟﹺﻲ ﹺﺇﻟﹶﻰ ‪‬ﺳ ‪‬‬
‫ﺲ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﺪ ‪‬ﺭﹾﺃ ‪‬ﺳ ‪‬ﻪ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﹶﺃﻳ‪‬ﺘﻬ‪‬ﺎ ﺍﻟﻨ‪ ‬ﹾﻔﺲ‪ ‬ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺠ ‪‬ﻠ ‪‬‬
‫ﺕ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ﻳ‪ ‬‬
‫ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﻮ ‪‬‬
‫ﻉ ﺍﻟﺴ‪‬ﻔﱡﻮ ‪‬ﺩ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺼ‪‬ﻮ ‪‬‬
‫ﺴ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻨ‪‬ﺘ ﹺﺰ ‪‬ﻋﻬ‪‬ﺎ ﻛﹶﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﻨ‪‬ﺘ ‪‬ﺰ ‪‬‬
‫ﻕ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﺟ ‪‬‬
‫ﺐ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﻓ‪‬ﺘ ﹶﻔﺮ‪ ‬‬
‫‪‬ﻭ ﹶﻏﻀ‪ ‬ﹴ‬
‫ﻑ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﺒﻠﹸﻮ ﹺﻝ(‬

‫‪1‬‬

‫)ﺑﻨﺪه ﻣﺆﻣﻦ وﻗﺘﻲ در ﺷﺮف ﻛﻮچ از اﻳﻦ دﻧﻴﺎ و ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺟﻬـﺎن آﺧـﺮت ﻣـﻲﺷـﻮد‪،‬‬
‫ﻓﺮﺷﺘﮕﺎﻧﻲ ﺑﺎ ﭼﻬﺮه ﻧﻮراﻧﻲ و درﺧﺸﺎن ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺧﻮرﺷﻴﺪ‪ ،‬از آﺳﻤﺎن ﻧﺰد وي ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ‬
‫ﻛﻔﻦﻫﺎﻳﻲ از ﻛﻔﻦ ﺑﻬﺸﺖ را ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه دارﻧﺪ و ﺧﻮﺷـﺒﻮﻳﻲﻫـﺎﻳﻲ از ﻋﻄﺮﻫـﺎي‬
‫ﺑﻬﺸﺖ را ﻧﻴﺰ ﺑﺎ ﺧﻮد ﻣﻲآورﻧﺪ و در اﻧﺘﻬﺎي دﻳﺪ او ﻣﻲﻧﺸﻴﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ ﻓﺮﺷﺘﻪ ﻣﺮگ ﻣﻲآﻳﺪ‬
‫ﺑﺮ روي ﺑﺎﻟﻴﻦ او ﻣﻲﻧﺸﻴﻨﺪ و ﺧﻄﺎب ﺑﻪ اﻧﺴﺎن ﻣﺆﻣﻦ در ﺣﺎل ﺳﻜﺮات ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪ :‬اي‬
‫ﺻﺎﺣﺐ ﻧﻔﺲ ﭘﺎﻛﻴﺰه و در رواﻳﺘﻲ ﻣﻄﻤﺌﻨﻪ ﺑﺴـﻮي ﻣﻐﻔـﺮت و ﺧﺸـﻨﻮدي ﺧﺪاوﻧـﺪأ‬
‫ﺑﻴﺮون ﺑﻴﺎ‪ .‬ﭘﺲ آن روح ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻗﻄﺮه دﻫﺎﻧﻪ ﻣﺸﻚ آب از ﺟﺴﺪ ﻣﺆﻣﻦ ﺑﻴﺮون ﻣﻲآﻳـﺪ و‬
‫ﻓﺮﺷﺘﻪ آن را ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫و ﻫﺮﮔﺎه اﻧﺴﺎن ﻛﺎﻓﺮ ﻳﺎ ﻓﺎﺟﺮ در ﺷﺮف رﻓﺘﻦ از اﻳﻦ دﻧﻴﺎ و ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن آﺧـﺮت‬
‫ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻓﺮﺷﺘﮕﺎﻧﻲ ﺗﻨﺪﺧﻮ و ﺧﺸـﻦ ﺑـﺎ ﭼﻬـﺮهﻫـﺎﻳﻲ ﺳـﻴﺎه و ﺳـﻬﻤﻨﺎك ﻛـﻪ ﺑـﺎ‬
‫ﻟﺒﺎﺳﻬﺎي ﺳﻴﺎه رﻧﮓ و درﺷﺖ ﻧﺰد وي ﻣﻲآﻳﻨﺪ و در اﻧﺘﻬﺎي دﻳﺪ او ﻣـﻲﻧﺸـﻴﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻌـﺪ‬
‫ﻓﺮﺷﺘﻪ ﻣﺮگ ﻣﻲآﻳﺪ و در ﺑﺎﻟﻴﻦ او ﻣﻲﻧﺸﻴﻨﺪ و ﺧﻄﺎب ﺑﻪ آن ﻛﺎﻓﺮ و ﻓﺎﺟﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اي‬
‫ﻧﻔﺲ ﺧﺒﻴﺚ ﺑﺴﻮي ﻧﺎراﺣﺘﻲ و ﺧﺸﻢ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻴﺮون ﺑﻴـﺎ‪ .‬آن ﻧﻔـﺲ و روح در ﺟﺴـﺪ‬
‫ﻛﺎﻓﺮ ﭘﺨﺶ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻓﺮﺷﺘﻪ ﻣﺮگ آنرا ﻣﺎﻧﻨﺪ درﺧﺘﻲ ﻛﻪ ﺷﺎﺧﻪﻫﺎي ﻣﺘﻔﺮق و ﭘﺮاﻛﻨـﺪه‬
‫داﺷﺘﻪ و از ﻣﻴﺎن ﭘﺸﻢﻫﺎي ﺧﻴﺲ ﺑﻴﺮون ﻛﺸﻴﺪه ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻴـﺮون ﻣـﻲآورد‪ ،‬و ﻫﻤﺰﻣـﺎن ﺑـﺎ‬
‫ﺑﻴﺮون ﻛﺸﻴﺪن روح‪ ،‬رگ و رودهﻫﺎ ﺗﻜﻪ ﭘﺎره ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ(‪.‬‬
‫ﻣﻴﺖ در ﺣﺎﻟﺖ ﻧﺰع روح و ﺳﻜﺮات ﻣﺮگ ﺑﺎ ﭼﻪ ﺣﺎﻟﺘﻲ ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮد؟ ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻣﺎ‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ آنرا ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﻨﻴﻢ ﻳﺎ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ‪ ،‬وﻟﻲ ﺗﻮان دﻳـﺪن آﺛـﺎرش را دارﻳـﻢ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫ﻣﺘﻌﺎلأ اوﺿﺎع و اﺣﻮال آﻧﻬﺎ را اﻳﻦﮔﻮﻧﻪ ﺑﻪ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻣﻲﻛﺸﺪ‪:‬‬

‫‪ .١‬ﺁﻟﺒﺎﻧﯽ ﳘﻪ ﺳﻨﺪﻫﺎ ﺭﺍ ﲨﻊ ﺁﻭﺭﯼ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺍﺑﻦ ﻗﻴﻢ ﺩﺭ ﮐﺘﺎﺏ » ﺍﺣﮑﺎﻡ ﺍﳉﻨﺎﺋﺰ« ﳘﻪ ﺳﻨﺪﻫﺎ ﺭﺍ ﺩﺭ ﻳﮏ‬
‫ﺭﺩﻳﻒ ﻗﺮﺍﺭ ﺩﺍﺩﻩ ﻭ ﺑﻪ ﺍﺑﯽ ﺩﺍﻭﺩ ﻭ ﺣﺎﮐﻢ ﻭ ﻃﻴﺎﻟﺴﯽ ﻭ ﺁﺟﺮﯼ ﻧﺴﺒﺖ ﻣﯽﺩﻫﺪ ﻭ ﺣﺎﮐﻢ ﺁﻧﺮﺍ ﺑﺎ ﺷﺮﻁ ﺷﻴﺨﻴﻦ ﺑﻪ‬
‫ﺻﺤﺖ ﻣﯽﺭﺳﺎﻧﺪ ﻭ ﺫﻫﺒﯽ ﺁﻧﺮﺍ ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻣﯽﮐﻨﺪ‬

‫‪21‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪ihgfedcba`_ ^]m‬‬
‫‪lmlkj‬‬
‫)ﭘﺲ ﭼﺮا ﻫﻨﮕﺎﻣﻲﻛـﻪ ﺟـﺎن ﺑـﻪ ﮔﻠﻮﮔـﺎه ﻣـﻲرﺳـﺪ‪) ،‬ﺗﻮاﻧـﺎﺋﻲ ﺑﺎزﮔﺮداﻧـﺪن آن را‬
‫ﻧﺪارﻳﺪ؟!( و ﺷﻤﺎ در اﻳﻦ ﺣﺎل ﻣﻲﻧﮕﺮﻳﺪ ﻣﺎ ﺑﻪ او ﻧﺰدﻳﻜﺘـﺮﻳﻢ از ﺷـﻤﺎ‪ ،‬وﻟـﻴﻜﻦ ﺷـﻤﺎ‬
‫ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﻴﺪ(‬
‫آﻳﻪ ﺣﺎل ﻛﺴﻲ را ﺑﻪ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻣﻲﻛﺸﺪ ﻛﻪ روح ﺗﺎ ﺣﻠﻘـﻮﻣﺶ ﺑـﺎﻻ آﻣـﺪه و اﻃﺮاﻓﻴـﺎن‬
‫ﺳﻜﺮات ﻣﺮﮔﺶ را ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﺗـﻮان دﻳـﺪن و ﻣﺸـﺎﻫﺪه ﻛـﺮدن ﻓﺮﺷـﺘﮕﺎن‬
‫ﻣﺄﻣﻮر ﻗﺒﺾ روح را ﻧﺪارﻧﺪ‪:‬‬
‫‪ lmlkji h gfm‬ﺍﻟﻮﺍﻗﻌﺔ‪٨٥ :‬‬
‫)ﻣﺎ ﺑﻪ او ﻧﺰدﻳﻜﺘﺮﻳﻢ از ﺷﻤﺎ‪ ،‬وﻟﻴﻜﻦ ﺷﻤﺎ ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﻴﺪ(‬

‫‪e d c b a ` _ ^ ]\ [ Z Y m‬‬
‫‪ lkjihg f‬ﺍﻷﻧﻌﺎﻡ‪٦١ :‬‬

‫)ﺧﺪاوﻧﺪأ ﺑﺮ ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺧﻮد ﻛﺎﻣﻼً ﭼﻴﺮه اﺳﺖ‪ .‬او ﻣﺮاﻗﺒﺎﻧﻲ )از ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن را ﺑـﺮاي‬
‫ﺣﺴﺎﺑﺮﺳﻲ و ﻧﮕﺎرش اﻋﻤﺎل ﺷﻤﺎ( ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﺪ و ﻣﻲﮔﻤﺎرد و آﻧﺎن ﺑﻪ ﻛﺎر ﺧـﻮد‬
‫ﺑﺎ دﻗّﺖ ﺗﻤﺎم ﺗﺎ دم ﻣﺮگ‪ ‬ﻳﻜﺎﻳﻚ ﺷﻤﺎ‪ ،‬ﻣﺸﻐﻮل ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ( و ﭼﻮن ﻣﺮگ ﻳﻜﻲ از ﺷـﻤﺎ‬
‫ﻓﺮا رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﻓﺮﺳﺘﺎدﮔﺎن ﻣﺎ )از ﻣﻴﺎن ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﺳﺮاغ او ﻣـﻲآﻳﻨـﺪ و( ﺟـﺎن او را‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬و )ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﮔﺮوه او‪‬ل و ﻓﺮﺷـﺘﮕﺎن ﮔـﺮوه دوم ﻫـﻴﭻ ﻛـﺪام در ﻣﺄﻣﻮرﻳ‪‬ـﺖ‬
‫ﺧﻮد( ﻛﻮﺗﺎﻫﻲ ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪( .‬‬
‫در آﻳﻪ دﻳﮕﺮ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪m l k j i h g f e d c ba ` _ ^ ] \ [ m‬‬
‫‬

‫‬

‫  ‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫ ‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪lqpon‬ﺍﻟﻘﻴﺎﻣﺔ‪٣٠ – ٢٦ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﮔﻤﺎن ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ‪ .‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲﻛﻪ ﺟـﺎن ﺑـﻪ ﮔﻠﻮﮔـﺎه ﺑﺮﺳـﺪ‪) .‬از ﻃـﺮف‬
‫ﺣﺎﺿﺮان و اﻃﺮاﻓﻴﺎن ﺳﺮاﺳﻴﻤﻪ و دﺳﺘﭙﺎﭼﻪ او‪ ،‬ﻋﺎﺟﺰاﻧﻪ و ﻣﺄﻳﻮﺳﺎﻧﻪ( ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬آﻳـﺎ‬
‫ﻛﺴﻲ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ )ﺑﺮاي ﻧﺠﺎت او( اﻓﺴﻮن و ﺗﻌﻮﻳﺬي ﺑﻨﻮﻳﺴﺪ؟! و )ﻣﺤﺘﻀﺮ( ﻳﻘﻴﻦ ﭘﻴـﺪا‬

‫‬

‫‪22‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ زﻣﺎن ﻓﺮاق ﻓﺮا رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺳﺎق ﭘﺎﺋﻲ ﺑﻪ ﺳﺎق ﭘﺎﺋﻲ ﻣﻲﭘﻴﭽﺪ و ﭘﺎﻫﺎ ﺟﻔﺖ‬
‫ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬در آن روز‪ ،‬ﺳﻮق )ﻫﻤﮕﺎن( ﺑﻪ ﺳﻮي ﭘﺮوردﮔﺎرت ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪( .‬‬
‫آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﺮاﻗﻲ ﻣﻲرﺳﺪ روح اﺳﺖ و ﺗﺮاﻗﻲ ﺗﺮﻗﻮه اﺳﺖ و ﺗﺮﻗـﻮه ﺑـﺮ اﺳـﺘﺨﻮان‬
‫ﻣﻴﺎن ﺳﻴﻨﻪ و ﮔﻠﻮ اﻃﻼق ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬
‫و در اﺣﺎدﻳﺚ ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ﺑﻴﺎن ﺷﺪه ﻛﻪ ﻓﺮﺷﺘﻪ ﻣﺮگ ﻣﻐﻔﺮت و ﺧﺸﻨﻮدي از ﺟﺎﻧﺐ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪأ را ﺑﻪ ﻣﺆﻣﻦ ﺑﺸﺎرت ﻣـﻲدﻫـﺪ و ﻛـﺎﻓﺮ ﻳـﺎ ﻓـﺎﺟﺮ را از ﻧـﺎراﺣﺘﻲ و ﺧﺸـﻢ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﺒﺮدار ﻣﻲﺳﺎزد‪ ،‬ﺟﺪا از ﺣﺪﻳﺚ آﻳﺎت ﻓﺮاواﻧﻲ از ﻗـﺮآن اﻳـﻦ ﻣﻄﻠـﺐ را ﺑـﻪ‬
‫اﺛﺒﺎت ﻣﻲرﺳﺎﻧﻨﺪ‪:‬‬

‫‪KJIHGFEDCBAm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪W VUTS RQPONML‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫    ‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪d c b a ` _ ^ ] \[ Z Y X‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪ ljihgfe‬ﻓﺼﻠﺖ‪٣٢ - ٣٠ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﭘﺮوردﮔﺎر ﻣﺎ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺪا اﺳﺖ‪ ،‬و ﺳﭙﺲ )ﺑﺮ اﻳﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﺧﻮد ﻛﻪ‬
‫اﻗﺮار ﺑﻪ وﺣﺪاﻧﻴ‪‬ﺖ اﺳﺖ ﻣﻲاﻳﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و آن را ﺑﺎ اﻧﺠـﺎم ﻗـﻮاﻧﻴﻦ ﺷـﺮﻳﻌﺖ ﻋﻤـﻼً ﻧﺸـﺎن‬
‫ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﺮ اﻳﻦ راﺳﺘﺎي ﺧﺪاﭘﺮﺳﺘﻲ ﺗﺎ زﻧﺪهاﻧﺪ( ﭘﺎﺑﺮﺟـﺎ و ﻣﺎﻧـﺪﮔﺎر ﻣـﻲﻣﺎﻧﻨـﺪ )در‬
‫ﻫﻨﮕﺎم آﺧﺮﻳﻦ ﻟﺤﻈﺎت زﻧﺪﮔﻲ( ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﺑﻪ ﭘﻴﺶ اﻳﺸـﺎن ﻣـﻲآﻳﻨـﺪ )و ﺑـﺪاﻧﺎن ﻣـﮋده‬
‫ﻣﻲدﻫﻨﺪ( ﻛﻪ ﻧﺘﺮﺳﻴﺪ و ﻏﻤﮕﻴﻦ ﻧﺒﺎﺷﻴﺪ و ﺷﻤﺎ را ﺑﺸﺎرت ﺑﺎد ﺑـﻪ ﺑﻬﺸـﺘﻲ ﻛـﻪ )ﺗﻮﺳ‪‬ـﻂ‬
‫ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان( ﺑﻪ ﺷﻤﺎ )ﻣﺆﻣﻨﺎن( وﻋﺪه داده ﻣﻲﺷﺪ )و ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﺑﺪﻳﺸﺎن ﺧﺒﺮ ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﻛﻪ(‬
‫ﻣﺎ ﻳﺎران و ﻳﺎوران ﺷﻤﺎ در زﻧﺪﮔﻲ دﻧﻴﺎ و در آﺧﺮت ﻫﺴﺘﻴﻢ‪ ،‬و در آﺧﺮت ﺑـﺮاي ﺷـﻤﺎ‬
‫ﻫﺮﭼﻪ آرزو ﻛﻨﻴﺪ ﻫﺴﺖ‪ ،‬و ﻫﺮﭼﻪ ﺑﺨﻮاﻫﻴﺪ ﺑﺮاﻳﺘـﺎن ﻓـﺮاﻫﻢ اﺳـﺖ‪ .‬اﻳﻨﻬـﺎ ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان‬
‫ﭘﺬﻳﺮاﺋﻲ از ﺳﻮي ﺧﺪاوﻧﺪ آﻣﺮزﮔﺎر و ﻣﻬﺮﺑﺎن اﺳﺖ(‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪23‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮ ﻋﻘﻴﺪه ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﻔﺴﺮان ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﻣﺠﺎﻫـﺪ‪ ،‬ﺳـﺪ‪‬ي و ﻏﻴـﺮه اﻳـﻦ ﻓـﺮود آﻣـﺪن‬
‫ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن و ﮔﻔﺘﮕﻮ ﺑﺎ اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﻣﺆﻣﻦ‪ ،‬ﻫﻨﮕـﺎم اﺣﺘﻀـﺎر و ﺳـﻜﺮات ﻣـﺮگ ﺻـﻮرت‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺑﻲﮔﻤﺎن اﻧﺴﺎن در ﺣﺎﻟﺖ اﺣﺘﻀﺎر ﺑﺎ ﺷﺮاﻳﻂ ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺨﺘﻲ روﺑـﺮو ﺧﻮاﻫـﺪ ﺷـﺪ‪ ،‬از‬
‫آﻳﻨﺪه در ﺣﺎل وﻗﻮع ﻫﺮاﺳﺎن و ﺑﻴﻤﻨـﺎك اﺳـﺖ‪ ،‬ﻫﻤـﺎﻧﻄﻮر ﻛـﻪ درﺑـﺎره ﺑﺎزﻣﺎﻧـﺪﮔﺎن و‬
‫اﻗﻮاﻣﺶ اﻃﻤﻴﻨﺎﻧﻲ ﻧﺪارد‪ ،‬در اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﻧﺰد ﻣﺆﻣﻦ در ﺣﺎل اﺣﺘﻀﺎر ﻣﻲآﻳﻨـﺪ‬
‫ﺗﺎ او را از ﺧﻄﺮﻫﺎي ﮔﻤﺎن ﺷﺪه و ﻏﻢ و اﻧﺪوه ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آﻳﻨﺪه اﻣﻴﻦ ﺳﺎزﻧﺪ و ﺧﻮف و‬
‫ﺣﺰﻧﺶ را ﺑﺰداﻳﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻄﺎب ﺑﻪ وي ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬در ﻣﻮرد ﺑﺮزخ و ﻗﻴﺎﻣﺖ آﻳﻨﺪه ﻫﺮاﺳﻲ ﺑﻪ‬
‫دل راه ﻧﺪه و ﺑﺮ ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪﮔﺎن اﻧﺪوﻫﻲ ﺑﺮ دوش ﻧﮕﺬار‪ ،‬ﺑﻬﺸﺖ و رﺿﺎﻳﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ ﺗﻮ‬
‫ﻣﺒﺎرك ﺑﺎد‪:‬‬
‫‪a ` _ ^ ]m lSR Q P Om‬‬
‫‬

‫‬

‫‪ le d c b‬ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻨﺪه ﺑﺎ ﺧﺪاﻳﺶ ﻣﺤﺒﺖ ﻛﻨﺪ و او را وﻟﻲ ﺧﻮد‬
‫ﺑﺪاﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪأ ﻫﻤﻮاره ﺑﺎ وي ﻣﺤﺒﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻳﺎور او ﺧﻮاﻫﺪ ﺑـﻮد‪ ،‬ﺑـﻪ وﻳـﮋه در‬
‫ﺷﺮاﻳﻂ ﺳﺨﺖ و ﻣﺸﻜﻞ و از ﺳﺨﺖ ﺗـﺮﻳﻦ ﺷـﺮاﻳﻂ و دﺷـﻮارﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮاﺣـﻞ ﺣﻴـﺎت‪،‬‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪ اﺣﺘﻀﺎر و ﺳﻜﺮات ﻣﺮگ اﺳﺖ‪ l\[ZY XWVUm.‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫ﻓﺼﻠﺖ‪٣١ :‬‬

‫اﻣﺎ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن‪ ،‬ﻛﻔﺎر و اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﻓـﺎﺟﺮ را در ﺷـﺮاﻳﻄﻲ ﺳـﺨﺖ و ﺣـﺎﻟﺘﻲ ﻣﺨـﺎﻟﻒ‬
‫ﺣﺎﻟﺖ ﻣﺆﻣﻦ ﻣﻼﻗﺎت ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪأ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪_~}|{zyxwvutsrqpm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫`‪ lonmlkjihgfedcba‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ‪٩٧ :‬‬

‫)ﺑﻴﮕﻤﺎن ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن )ﺑﺮاي ﻗﺒﺾ روح در واﭘﺴﻴﻦ ﻟﺤﻈﺎت زﻧـﺪﮔﻲ( ﺑـﻪ‬
‫ﺳﺮاﻏﺸﺎن ﻣﻲروﻧﺪ و )ﻣﻲﺑﻴﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﻣﺎﻧﺪن ﺑـﺎ ﻛﻔّـﺎر در ﻛﻔﺮﺳـﺘﺎن‪ ،‬و ﻫﺠـﺮت‬
‫ﻧﻜﺮدن ﺑﻪ ﺳﺮزﻣﻴﻦ اﻳﻤﺎن( ﺑﺮ ﺧﻮد ﺳﺘﻢ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺪﻳﺸﺎن ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﻛﺠﺎ ﺑﻮدهاﻳﺪ )ﻛـﻪ‬
‫‪ .١‬ﺗﻔﺴﲑ ﺍﺑﻦ ﻛﺜﲑ‪.(١٧٤/٦) :‬‬

‫‬

‫‬

‫‪24‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫اﻳﻨﻚ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻲدﻳﻦ و ﺗﻮﺷﻪ ﻣﺮدهاﻳﺪ و ﺑﺪﺑﺨﺖ ﺷـﺪهاﻳـﺪ؟ ﻋـﺬرﺧﻮاﻫﺎن( ﮔﻮﻳﻨـﺪ‪ :‬ﻣـﺎ‬
‫ﺑﻴﭽﺎرﮔﺎﻧﻲ در ﺳﺮزﻣﻴﻦ )ﻛﻔﺮ( ﺑﻮدﻳﻢ )و ﭼﻨـﺎن ﻛـﻪ ﺑﺎﻳـﺪ ﺑـﻪ اﻧﺠـﺎم دﺳـﺘﻮرات دﻳـﻦ‬
‫ﻧﺮﺳﻴﺪﻳﻢ! ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﺑﺪﻳﺸﺎن( ﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﻣﮕﺮ زﻣﻴﻦ ﺧﺪا وﺳﻴﻊ ﻧﺒﻮد ﺗﺎ در آن )ﺑﺘﻮاﻧﻴﺪ ﺑـﺎر‬
‫ﺳﻔﺮ ﺑﻨﺪﻳﺪ و ﺑﻪ ﺟﺎي دﻳﮕﺮي( ﻛـﻮچ ﻛﻨﻴـﺪ؟ ﺟﺎﻳﮕـﺎه آﻧـﺎن دوزخ اﺳـﺖ‪ ،‬و ﭼـﻪ ﺑـﺪ‬
‫ﺟﺎﻳﮕﺎﻫﻲ و ﭼﻪ ﺑﺪ ﺳﺮاﻧﺠﺎﻣﻲ! (‬
‫ﺑﺮ اﺳﺎس رواﻳﺖ اﻣﺎم ﺑﺨﺎري از ﺣﻀﺮت اﺑﻦ ﻋﺒﺎس آﻳﻪ ﻣﺬﻛﻮر درﺑﺎره ﮔﺮوﻫـﻲ‬
‫ﻧﺎزل ﺷﺪه ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﻫﺠﺮت ﻧﻜﺮدﻧﺪ ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺮگ ﺑﻪ ﺳﺮاغﺷﺎن آﻣﺪ ﻳـﺎ‬
‫در ﺻﻔﻮف دﺷﻤﻦ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن در ﺣﺎﻟﺖ اﺣﺘﻀﺎر و ﺳﻜﺮات آﻧﻬﺎ را ﺗﻬﺪﻳﺪ‬
‫ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و ﺗﻮﺑﻴﺦ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺧﺒﺮ دوزﺧﻲ ﺑﻮدﻧﺸﺎن را ﺑﻪ آﻧﻬﺎ اﻃﻼع ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺟﺎن ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﻣﻌﺮﻛﻪ ﺑﺪر را ﺗﻮﺳﻂ ﻓﺮﺷـﺘﮕﺎن ﻣـﺄﻣﻮر اﻳﻨﮕﻮﻧـﻪ ﺑـﻪ‬
‫ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻣﻲﻛﺸﺪ‪:‬‬

‫‪ª © ¨ § ¦¥ ¤ £ ¢ ¡  m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫«¬®¯‪¹¸¶µ´³²±°‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪ lº‬ﺍﻷﻧﻔﺎﻝ‪٥١ – ٥٠ :‬‬
‫‬

‫)اﮔﺮ ﺑﺒﻴﻨﻲ )اي ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ! ﻫﻮل و ﻫﺮاس و ﻋﺬاب و ﻋﻘﺎﺑﻲ را ﻛﻪ ﺑـﻪ ﻛـﺎﻓﺮان دﺳـﺖ‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ( ﺑﺪان ﮔﺎه ﻛﻪ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﺟﺎن ﻛﺎﻓﺮان را ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ و ﺳﺮ و ﺻﻮرت و ﭘﺸـﺖ و‬
‫روي آﻧﺎن را )از ﻫﺮ ﺳﻮ( ﻣﻲزﻧﻨﺪ و )ﺑﺪﻳﺸﺎن ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ (‪ :‬ﻋﺬاب ﺳﻮزان )اﻋﻤـﺎل ﺑـﺪ‬
‫ﺧﻮد( را ﺑﭽﺸﻴﺪ‪) ،‬از ﻣﺸﺎﻫﺪه اﻳﻦ ﻫﻤﻪ درد و رﻧﺞ و ﺗﺮس و ﺧـﻮف دﭼـﺎر ﺷـﮕﻔﺖ‬
‫ﺧﻮاﻫﻲ ﺷﺪ و ﺑﻪ ﺣﺎل آﻧﺎن ﺗﺄﺳ‪‬ﻒ ﺧﻮاﻫﻲ ﺧﻮرد (‪ .‬اﻳﻦ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻛﺎرﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛـﻪ‬
‫از ﭘﻴﺶ ﻣﻲﻛﺮدهاﻳﺪ و ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﺎدهاﻳﺪ و ﺧﺪاوﻧﺪأ ﺑﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎن ﻫﺮﮔﺰ ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ ﺳﺘﻤﻲروا‬
‫ﻧﻤﻲدارد‪( .‬‬
‫ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ در ﺗﻔﺴﻴﺮ آﻳﻪ ﻣﺬﻛﻮر ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬اي ﻣﺤﻤﺪص اﮔﺮ ﺣﺎﻟـﺖ ﻗـﺒﺾ‬
‫ارواح ﻛﻔﺎر را ﻣﻲدﻳﺪﻳﺪ‪ ،‬ﻳﻚ ﺟﺮﻳﺎن ﺑﺴﻴﺎر وﺣﺸﺘﻨﺎك و ﺳﻬﻤﮕﻴﻦ و ﺑﺪي را ﻣﺸﺎﻫﺪه‬

‫‬

‫‬

‫‪25‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﻲﻛﺮدﻳﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﺻﻮرت و ﭘﺸﺖ ﻛﻔﺎر را ﻣﻮرد ﺿﺮﺑﻪ ﺷﻼق ﻗﺮار ﻣﻲدادﻧـﺪ‬
‫و ﺧﻄﺎب ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬اﻳﻦ ﻋﺬاب دوزخ را ﺑﭽﺸﻴﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻣﻔﺴﺮ ﺑﺰرگ ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻫﺮﭼﻨﺪ اﻳﻦ آﻳـﻪﻫـﺎ در ﻣـﻮرد ﻏـﺰوه ﺑـﺪر‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ و در ﻫﻤﺎن ارﺗﺒﺎط ﭘﺎﻳﻴﻦ آﻣﺪهاﻧﺪ‪ ،‬وﻟـﻲ ﺷـﺎﻣﻞ ﻫﻤـﻪ ﻛﻔـﺎر در ﺗﻤـﺎم زﻣـﺎن و‬
‫ﻣﻜﺎنﻫﺎ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﺧﻄﺎب آﻳﻪ ﻣﺨﺼﻮص ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ اﻫﻞ ﺑﺪر ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻠﻜﻪ‬
‫ﺑﺎ ﺧﻄﺎب ﻋﺎم ﺣﺎل ﻫﻤﻪ ﻛﻔﺎر را ﺑﻪ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻣﻲﻛﺸﺪ‪:‬‬
‫‪ l¦¥¤£¢¡m‬ﺍﻷﻧﻔﺎﻝ‪٥١ - ٥٠ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫آﻳﺎت ﺑﻲﺷﻤﺎر دﻳﮕﺮي از ﻗﺮآن دﻳﺪﮔﺎه اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺑﺮ آن ﻣﻬﺮ ﺗﺄﻳﻴﺪ‬
‫ﻣﻲﮔﺬارﻧﺪ‪:‬‬

‫‪ÐÏÎÍÌËÊÉ ÈÇ ÆÅÄÃÂÁÀm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪á à ß ÞÝ Ü Û Ú Ù Ø × Ö Õ Ô Ó Ò Ñ‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫  ‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪ lèçæåäãâ‬ﺍﻷﻋﺮﺍﻑ‪٣٧ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)آﺧﺮ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﺳﺘﻤﻜﺎرﺗﺮ از ﻛﺴﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺧﺪا دروغ ﻣﻲﺑﻨﺪﻧﺪ ﻳﺎ اﻳـﻦ ﻛـﻪ‬
‫آﻳﺎت او را ﺗﻜﺬﻳﺐ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨـﺪ؟ ﻧﺼـﻴﺐ ﻣﻘﺪ‪‬رﺷـﺎن ﺑﺪﻳﺸـﺎن ﻣـﻲرﺳـﺪ )و در ﺟﻬـﺎن‬
‫روزﮔﺎر ﻣﻌﻴ‪‬ﻦ ﺧﻮد را ﺑﺴﺮ ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ و روزيِ ﻣﺸﺨّﺺ ﺧﻮﻳﺶ را ﻣﻲﺧﻮرﻧﺪ( ﺗﺎ آن ﮔﺎه‬
‫ﻛﻪ ﻓﺮﺳﺘﺎدﮔﺎن ﻣﺎ )ﻳﻌﻨﻲ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﻗﺒﺾ ارواح( ﺑﻪ ﺳﺮاﻏﺸﺎن ﻣﻲآﻳﻨـﺪ ﺗـﺎ ﺟﺎﻧﺸـﺎن را‬
‫ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ‪) .‬ﺑﺪﻳﻦ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺪﻳﺸﺎن( ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﻣﻌﺒﻮدﻫـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ ﺟـﺰ ﺧـﺪا ﻣـﻲﭘﺮﺳـﺘﻴﺪﻳﺪ‬
‫ﻛﺠﺎﻳﻨﺪ؟ )ﺑﺪﻳﺸﺎن ﺑﮕﻮﺋﻴﺪ ﺑﻴﺎﻳﻨﺪ و ﺷﻤﺎ را از ﭼﻨﮕﺎل ﻣﺮگ ﺑﺮﺑﺎﻳﻨﺪ! (‪ .‬ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬از ﻣﺎ‬
‫ﻧﻬﺎن و ﻧﺎﭘﻴﺪا ﺷﺪهاﻧﺪ و ﺑﻪ ﺗﺮك ﻣﺎ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ )و اﻣﻴﺪ ﻧﻔﻊ و ﺧﻴـﺮي ﺑـﺪاﻧﺎن ﻧـﺪارﻳﻢ‪ .‬در‬
‫اﻳﻨﺠﺎ اﺳﺖ ﻛﻪ( آﻧﺎن ﻋﻠﻴﻪ ﺧﻮد ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻲدﻫﻨﺪ و اﻋﺘﺮاف ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻛﺎﻓﺮ ﺑﻮدهاﻧﺪ‪( .‬‬

‫‪ed c b a ` _ ^ ]\ [ Z Y X m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪  lmlkjihgf‬ﺍﻟﻨﺤﻞ‪٢٨ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪ .١‬ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺍﺑﻦ ﮐﺜﻴﺮ ‪۳۶۹/۲‬‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪26‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫)ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن )ﺑﺮاي ﻗﺒﺾ روح( ﺑﻪ ﺳﺮاﻏﺸﺎن ﻣﻲروﻧﺪ و اﻳﺸـﺎن در ﺣـﺎل‬
‫ﺳﺘﻢ )ﺑﻪ ﺧﻮد و ﺟﺎﻣﻌﻪ( ﻫﺴﺘﻨﺪ و )در اﻳﻦ وﻗﺖ‪ ،‬ﭘﺲ از ﻳﻚ ﻋﻤﺮ ﻋﻨـﺎد و ﺳﺮﻛﺸـﻲ(‬
‫ﺗﺴﻠﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪) ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﭘﺮده از ﺑﺮﺧﻲ از اﻣﻮر ﻏﻴﺒﻲ ﺑـﻪ ﻛﻨـﺎر ﻣـﻲرود و راه ﮔﺮﻳـﺰ‬
‫ﺑﺴﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬وﻟﻲ از ﺧﻮف و ﻫﺮاس ﺑﺎز ﻫﻢ ﻣﺜﻞ ﺳـﺎﺑﻖ دروغ ﻣـﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ و اﻇﻬـﺎر‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ( ﻛﻪ ﻣﺎ ﻛﺎرﻫﺎي ﺑﺪي )در دﻧﻴﺎ( ﻧﻤﻲﻛﺮدهاﻳﻢ! )ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﺑﺪﻳﺸـﺎن ﻣـﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ(‪:‬‬
‫ﺧﻴﺮ! )ﺷﻤﺎ اﻋﻤﺎل زﺷﺖ ﻓﺮاواﻧﻲ اﻧﺠﺎم دادهاﻳـﺪ‪ ،‬و( ﺑـﻲﮔﻤـﺎن ﺧﺪاوﻧـﺪأ از آﻧﭽـﻪ‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻳﺪ آﮔﺎه ﺑﻮده اﺳﺖ‪( .‬‬

‫‪v u ts r q p o n m l k j i m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪£¢¡~}|{zyxw‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪° ¯ ® ¬ « ª © ¨§ ¦ ¥ ¤‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪  lµ´³²±‬ﳏﻤﺪ‪٢٧ – ٢٥ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از روﺷﻦ ﺷﺪن )راه ﺣﻘﻴﻘﺖ و( ﻫﺪاﻳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻛﻔﺮ و ﺿﻼل ﭘﻴﺸـﻴﻦ‬
‫ﺧﻮد ﺑﺮﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺪان ﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻫﺮﻳﻤﻦ ﻛﺎرﻫﺎﻳﺸﺎن را در ﻧﻈﺮﺷﺎن ﻣﻲآراﻳﺪ و‬
‫اﻳﺸﺎن را ﺑﺎ آرزوﻫﺎي ﻃﻮﻻﻧﻲ ﻓﺮﻳﻔﺘﻪ ﻣﻲدارد‪ .‬اﻳـﻦ )ﭼـﺮخ زدن و از دﻳـﻦ ﺑﺮﮔﺸـﺘﻦ(‬
‫ﺑﺪان ﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ دﺷﻤﻦ ﭼﻴﺰي ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﺪا ﻓﺮو ﻓﺮﺳﺘﺎده اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ :‬در ﺑﺮﺧﻲ از ﻛﺎرﻫﺎ از ﺷـﻤﺎ اﻃﺎﻋـﺖ و ﭘﻴـﺮوي ﻣـﻲﻛﻨـﻴﻢ! ﺧـﺪا آﮔـﺎه از‬
‫ﭘﻨﻬﺎنﻛﺎري اﻳﺸﺎن ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺣﺎل آﻧﺎن ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﺑﺪان ﻫﻨﮕـﺎم ﻛـﻪ ﻓﺮﺷـﺘﮕﺎن‬
‫ﻣﺄﻣﻮر ﻗﺒﺾ ارواح ﺑﻪ ﺳﺮاﻏﺸﺎن ﻣﻲآﻳﻨﺪ و ﭼﻬﺮهﻫﺎ و ﭘﺸﺘﻬﺎ )و ﺳﺎﻳﺮ اﻧﺪاﻣﻬﺎي( اﻳﺸﺎن‬
‫را ﺑﻪ زﻳﺮ ﺿﺮﺑﺎت ﺧﻮد ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ؟! (‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪27‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﺳﻜﺮات ﻣﺮگ‬
‫ﻣﺮگ داراي ﺷﺮاﻳﻂ و ﺣﺎﻻت ﺧﺎﺻﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻣﻮﻗﻊ اﺣﺘﻀﺎر ﺑﺎ آﻧﻬﺎ روﺑﺮو‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪأ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪   lmlkjihgfedcm‬ﻕ‪١٩ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﺳﻜﺮات ﻣﺮگ )ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻓﺮا ﻣﻲرﺳﺪ و( واﻗﻌﻴﺖ را ﺑﻬﻤـﺮاه ﻣـﻲآورد )و درﻳﭽـﻪ‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ را ﺑﻪ روﻳﺘﺎن ﺑﺎز ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و ﺣﻮادث و ﺻﺤﻨﻪﻫﺎي دﻧﻴﺎي ﺟﺪﻳﺪ را ﻛـﻢ و ﺑـﻴﺶ‬
‫ﻧﺸﺎﻧﺘﺎن ﺧﻮاﻫﺪ داد‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﻫﻨﮕﺎم اﻧﺴﺎن را ﻓﺮﻳﺎد ﻣﻲزﻧﻨﺪ ﻛﻪ( اﻳﻦ ﻫﻤﺎن ﭼﻴﺰي اﺳـﺖ‬
‫ﻛﻪ از آن ﻛﻨﺎره ﻣﻲﮔﺮﻓﺘﻲ و ﻣﻲﮔﺮﻳﺨﺘﻲ‪( .‬‬
‫ﻣﻨﻈﻮر از ﺳﻜﺮات ﻣﺮگ دﺷﻮاري و ﻣﺸﻜﻼت آن اﺳﺖ‪ .‬اﻣـﺎم راﻏـﺐ در ﻣﻔـﺮدات‬
‫اﻟﻘﺮآن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫»ﺍﻟﺴﻜﺮ ﺣﺎﻟﺔ ﺗﻌﺮﺽ ﺑﲔ ﺍﳌﺮﺀ ﻭ ﻋﻘﻠﻪ«‬
‫ﻣﺴﺘﻲ ﺣﺎﻟﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن اﻧﺴﺎن و ﻋﻘﻠﺶ ﺣﺎﻳﻞ و ﻣﺎﻧﻊ اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬واژه ﺳﻜﺮ‬
‫اﻏﻠﺐ ﺑﺮاي ﺷﺮاب ﺑﻜـﺎر ﻣـﻲرود وﻟـﻲ ﺑـﺮ ﻏﻀـﺐ‪ ،‬ﻋﺸـﻖ‪ ،‬درد‪ ،‬ﺧـﻮاب‪ ،‬ﭼ‪‬ـﺮت و‬
‫ﺑﻲﻫﻮﺷﻲ ﻧﺎﺷﻲ از درد و ﻧﺎراﺣﺘﻲ ﻧﻴﺰ اﻃﻼق ﻣﻲﮔـﺮدد و ﻣﻨﻈـﻮر از ﺳـﻜﺮات ﻣـﺮگ‬
‫ﺑﻲﻫﻮﺷﻲ ﻧﺎﺷﻲ از درد و رﻧﺞ ﻗﺒﺾ روح اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫رﺳﻮلاﷲص ﻧﻴﺰ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ )ﺳﻜﺮات( ﻣﻮاﺟﻪ ﺷﺪه و درد آن را ﺗﺤﻤـﻞ ﻓﺮﻣـﻮده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬در رواﻳﺎت آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛـﻪ در ﺑﻴﻤـﺎري ﻣـﺮگ ﻇـﺮف آﺑـﻲ رﻧﮕـﻲ را در ﺟﻠـﻮ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻗﺮار داده ﺑﻮدﻧﺪ و رﺳﻮلاﷲص دﺳﺖ ﻣﺒﺎرﻛﺶ را در آب داﺧﻞ ﻣﻲﻧﻤـﻮد‬
‫و ﺑﺮ ﭘﻴﺸﺎﻧﻲ ﺧﻮد ﻣﻲﻣﺎﻟﻴﺪ و ﻣﻲﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺕ‬
‫ﺕ ‪‬ﺳ ﹶﻜﺮ‪‬ﺍ ‪‬‬
‫ﻟﹶﺎ ﹺﺇﹶﻟ ‪‬ﻪ ﹺﺇﻟﱠﺎ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﹺﺇﻥﱠ ‪‬ﻟ ﹾﻠ ‪‬ﻤ ‪‬ﻮ ‪‬‬

‫‪2‬‬

‫)ﺧﺪاوﻧﺪ ﻳﮕﺎﻧﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻲﺗﺮدﻳﺪ ﻣﺮگ ﺳﺨﺘﻲﻫﺎﻳﻲ دارد(‬

‫‪ .١‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﯼ ‪.۳۶۲/۱۱‬‬
‫‪ .٢‬ﲞﺎﺭﻱ ﻛﺘﺎﺏ ﺭﻗﺎﻕ ﺑﺎ ﺳﻜﺮﺍﺕ ﻣﻮﺕ‪ .‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ‪.۳۶۱/١١‬‬

‫‪28‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك درﺑﺎره ﺑﻴﻤﺎري ﻣﺮگ رﺳﻮلاﷲص ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻫﻴﭻ ﻧﺎراﺣﺘﻴﻲ را‬
‫ﺷﺪﻳﺖﺗﺮ از ﻧﺎراﺣﺘﻲ ﺣﻀﺮتص در ﺑﻴﻤﺎري ﻣﺮﮔﺶ ﻧﺪﻳﺪهام‪.‬‬
‫ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸـﻪك در ﺣﺎﻟـﺖ ﺳـﻜﺮات ﻣـﺮگ ﭘـﻴﺶ ﭘـﺪرش اﺑـﻮﺑﻜﺮ رﻓـﺖ‪،‬‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲﻛﻪ ﺑﻴﻤﺎري و ﺳﻜﺮات ﻣﺮگ ﺷﺪت ﮔﺮﻓﺖ اﻳﻦ ﭼﻨﺪ ﺑﻴﺖ را ﺳﺮود‪:‬‬

‫ﺍﺫﺍ ﺣﺸﺮﺟﺖ ﻳﻮﻣﹰﺎ ﻭﺿﺎﻕ ‪‬ﺎ ﺍﻟﺼﺪﺭ‬

‫ﻟﻌﻤﺮﻙ ﻣﺎ ﻳﻐﲏ ﺍﻟﺜﺮﺍﺀ ﻋﻦ ﺍﻟﻔﱵ‬

‫* ﺑﻪ ﺟﺎن ﺗﻮ ﻗﺴﻢ‪ ،‬زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ روح ﺑﻪ ﺣﻠﻘﻮم اﻧﺴـﺎن ﺑﺮﺳـﺪ و ﺳـﻴﻨﻪ ﺗﻨـﮓ ﺷـﻮد‪،‬‬
‫ﺛﺮوت و ﻣﺎل ﺑﺮاي ﺟﻮان ﺳﻮدي ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﺣﻀﺮت اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻪ ﻣﺤﺾ ﺷﻨﻴﺪن اﻳﻦ ﺑﻴﺖ‪ ،‬ﭘﺘﻮ را ﺑﺮداﺷﺖ و ﺳﺮ از زﻳﺮ ﺑـﺎﻟﻴﻦ‬
‫ﺑﻴﺮون آورد و ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻋﺎﺋﺸﻪك ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴـﺖ و ﭼﻨـﺎن ﻧﮕـﻮ‪ ،‬ﺑﻠﻜـﻪ ﻛـﻼم‬
‫ﺣﻴﺎت ﺑﺨﺶ اﻟﻬﻲ را زﻣﺰﻣﻪ ﻛﻦ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪    lmlkjihgfedcm‬ﻕ‪١٩ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﺳﻜﺮات ﻣﺮگ )ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻓﺮا ﻣﻲرﺳﺪ و( واﻗﻌﻴﺖ را ﺑﻬﻤـﺮاه ﻣـﻲآورد )و درﻳﭽـﻪ‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ را ﺑﻪ روﻳﺘﺎن ﺑﺎز ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و ﺣﻮادث و ﺻﺤﻨﻪﻫﺎي دﻧﻴﺎي ﺟﺪﻳﺪ را ﻛـﻢ و ﺑـﻴﺶ‬
‫ﻧﺸﺎﻧﺘﺎن ﺧﻮاﻫﺪ داد‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﻫﻨﮕﺎم اﻧﺴﺎن را ﻓﺮﻳﺎد ﻣﻲزﻧﻨﺪ ﻛﻪ( اﻳﻦ ﻫﻤﺎن ﭼﻴﺰي اﺳـﺖ‬
‫ﻛﻪ از آن ﻛﻨﺎره ﻣﻲﮔﺮﻓﺘﻲ و ﻣﻲﮔﺮﻳﺨﺘﻲ‪( .‬‬
‫ﺑﺪون ﺗﺮدﻳﺪ ﻛﺎﻓﺮ و ﻓﺎﺟﺮ ﺑﻴﺶ از ﻣـﺆﻣﻦ رﻧـﺞ و درد ﺳـﻜﺮات ﻣـﺮگ را ﻣﺘﺤﻤـﻞ‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬در ﺳﻄﻮر ﮔﺬﺷﺘﻪ ﮔﻮﺷﻪاي از ﺣﺪﻳﺚ ﺑﺮاء ﺑﻦ ﻋﺎزب را ﻛﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ اﺻـﻞ‬
‫اﺷﺎره داﺷﺖ‪ ،‬ﻧﻘﻞ ﻛﺮدﻳﻢ‪ :‬روح ﻛﺎﻓﺮ و ﻓﺎﺟﺮ‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﻓﺮﺷـﺘﻪ ﻣـﺮگ ﺧﻄـﺎب ﺑـﻪ آن‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻴﺮون ﺑﻴﺎ و ﺑﺮو ﺑﺴﻮي ﺧﺸﻢ و ﻧﺎراﺣﺘﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬در ﺑﺪن ذوب ﻣﻲﺷـﻮد و‬
‫ﻓﺮﺷﺘﻪ ﻣﺮگ آن را ﻣﺎﻧﻨـﺪ درﺧـﺖ ﺧـﺎرداري ﻛـﻪ ﺷـﺎﺧﻪﻫـﺎي زﻳـﺎدي دارد از ﻣﻴـﺎن‬
‫ﭘﺸﻢﻫﺎي ﺧﻴﺲ ﺷﺪه ﺑﻴﺮون آورده ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻴﺮون ﻣﻲآورد ﻛﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﻴﺮون آﻣﺪﻧﺶ ﺗﻤﺎم‬
‫رگﻫﺎ و اﻋﺼﺎب را ﺗﻜﻪ ﺗﻜﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ ﺷﺪت و ﻧﺎرﺣﺘﻲ ﻛﺎﻓﺮﻳﻦ ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺮگ را اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﺑﻪ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻣﻲﻛﺸﺪ‪:‬‬

‫‪}|{z yxwvu t s rq p onml m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫  ‬

‫ ‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫~  ¡ ‪® ¬ « ª © ¨ § ¦ ¥ ¤ £¢‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫ ‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫ ‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪29‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫¯ ‪½ ¼ » º ¹ ¸ ¶ µ ´ ³ ² ±°‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫  ‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫    ‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫¾¿‪lÂÁÀ‬ﺍﻷﻧﻌﺎﻡ‪٩٣ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﺳﺘﻤﻜﺎرﺗﺮ اﺳﺖ از ﻛﺴﻲ ﻛﻪ دروﻏﻲ ﺑﺮ ﺧﺪا ﺑﺒﻨﺪد )و ﺑﮕﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﻛﺘـﺎﺑﻲ‬
‫ﺑﺮ ﻛﺴﻲ ﻧﺎزل ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻳﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ :‬ﺧﺪا را ﻓﺮزﻧﺪ و اﻧﺒﺎز اﺳﺖ( ﻳـﺎ اﻳـﻦ ﻛـﻪ‬
‫ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻪ ﻣﻦ وﺣﻲ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﺪو اﺻﻼً وﺣـﻲ ﻧﺸـﺪه ﺑﺎﺷـﺪ )از ﻗﺒﻴـﻞ‪ :‬ﻣﺴ‪‬ـﻴ‪‬ﻠﻤﻪ‬
‫ﻛﺬّاب و أَ ‪‬ﺳﻮ‪‬د ﻋ‪‬ﻨﺴﻲ و ُﻃ َﻠﻴ‪‬ﺤﻪ أَﺳ‪‬ﺪي‪ ( .‬و ﻳﺎ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ ﻫﻢ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ آﻧﭽـﻪ‬
‫ﺧﺪا )ﺑﺮ ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ( ﻧﺎزل ﻛﺮده اﺳﺖ ﺧﻮاﻫﻢ آورد! )ﭼﺮا ﻛﻪ ﻗﺮآن اﻓﺴﺎﻧﻪﻫﺎي ﮔﺬﺷـﺘﮕﺎن‬
‫اﺳﺖ و ﺷﻌﺮي ﺑﻴﺶ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﻢ ﻣﺜﻞ آن را ﻣـﻲﮔـﻮﻳﻢ و ﻣـﻲﺳـﺮاﻳﻢ! (‪ .‬اﮔـﺮ‬
‫)ﺣﺎل ﻫﻤﻪ ﺳﺘﻤﮕﺮان‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻦ( ﺳـﺘﻤﻜﺎران را ﺑﺒﻴﻨـﻲ )و ﺑـﺪاﻧﻲ ﻛـﻪ ﭼـﻪ وﺿـﻊ‬
‫ﻧﺎﺑﻬﻨﺠﺎر و دور از ﮔﻔﺘﺎري دارﻧﺪ( در آن ﻫﻨﮕﺎم ﻛﻪ در ﺷﺪاﻳﺪ ﻣﺮگ ﻓـﺮو رﻓﺘـﻪاﻧـﺪ و‬
‫ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن دﺳﺘﻬﺎي ﺧﻮد را )ﺑﻪ ﺳﻮي آﻧﺎن( دراز ﻛﺮدهاﻧﺪ )و ﺑﺮ ﺑﻨﺎﮔﻮﺷﺸﺎن ﺳﻴﻠﻲ و ﺑﺮ‬
‫ﭘﺸﺘﺸﺎن ﺗﺎزﻳﺎﻧﻪ ﻣﻲزﻧﻨﺪ و ﺑﺪﻳﺸﺎن ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﮔـﺮ ﻣـﻲﺗﻮاﻧﻴـﺪ از اﻳـﻦ ﻋـﺬاب اﻟﻬـﻲ(‬
‫ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ را ﺑﺮﻫﺎﻧﻴﺪ‪ .‬اﻳﻦ زﻣﺎن ﺑـﻪ ﺳـﺒﺐ دروﻏﻬـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ ﺑـﺮ ﺧـﺪا ﻣـﻲﺑﺴـﺘﻴﺪ و از‬
‫)ﭘﺬﻳﺮش( آﻳﺎت او ﺳﺮﭘﻴﭽﻲ ﻣﻲﻛﺮدﻳﺪ‪ ،‬ﻋﺬاب ﺧﻮارﻛﻨﻨﺪهاي ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ‪( .‬‬
‫ﻣﺼﺪاق آﻳﻪ ـ ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ اﺑـﻦ ﻛﺜﻴـﺮ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪــ ﺑـﻪ وﻗـﻮع ﺧﻮاﻫـﺪ ﭘﻴﻮﺳـﺖ‪:‬‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲﻛﻪ ﻓﺮﺷﺘﻪ ﻋﺬاب زﻧﺠﻴﺮ‪ ،‬ﻋﻘﺎب‪ ،‬ﻃﻮق‪ ،‬دوزخ‪ ،‬آب ﮔـﺮم و ﺳـﻮزان و ﺧﺸـﻢ‬
‫ﻏﻀﺐ ﺧﺪا را ﺑﻪ ﻛﺎﻓﺮ ﻣﮋده ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬روح او در ﺟﺴﺪش ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﻣﻲﺷﻮد و ﻋﺼﻴﺎن‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ و از ﺑﻴﺮون آﻣﺪن ﺳﺮ ﺑﺎز ﻣﻲﻧﻬﺪ‪ ،‬ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن‪ ،‬ﻛﻔﺎر را ﻣﻮرد ﺿـﺮﺑﻪ ﺷـﻼق ﻗـﺮار‬
‫ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ روح او از ﺟﺴﺪ ﺑﻴﺮون ﺑﻴﺎﻳﺪ‪.‬‬
‫ﻓﺮﺷﺘﻪ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻛﻔﺎر ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪:‬‬
‫‪l ½¼»º¹  ¸¶µ´³ ²±°¯m‬‬

‫‪30‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ راد ﻣـﺮد ﺗﻔﺴـﻴﺮ آﻳـﻪ ‪l®¬«m‬را ﺑـﻪ زدن ﻓﺮﺷـﺘﮕﺎن‬
‫ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ در دو آﻳـﻪ‪ lsrqpom 1‬و ‪zm‬‬
‫{|}~‪ l‬ذﻳﻞ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﻣﻔﻬﻮم ﺑﻪ ﻛﺎر رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻌﻀﻲ از اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ درﺑﺎره ﺷﺪت ﺳﻜﺮات در ﺣﺎل اﺣﺘﻀﺎر‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬از ﺟﻤﻠﻪ‬
‫اﻳﻦ ﺑﺰرﮔﻮاران ﻋﻤﺮوﺑﻦ اﻟﻌﺎص اﺳﺖ‪ ،‬وﻗﺘﻲ اﻳﺸﺎن ﻣﺒـﺘﻼ ﺑـﻪ ﺑﻴﻤـﺎري ﻣـﺮگ ﺷـﺪﻧﺪ‪،‬‬
‫ﻓﺮزﻧﺪش ﺧﻄﺎب ﺑﻪ وي ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘـﺪرﺟﺎن‪ ،‬ﺗـﻮ ﻣـﻲﮔﻔﺘـﻲ‪ :‬اي ﻛـﺎش اﻧﺴـﺎن ﻋﺎﻗـﻞ و‬
‫ﺧﺮدﻣﻨﺪي را در ﺣﺎل ﺳﻜﺮات ﻣﻲدﻳﺪم ﺗﺎ ﻣﺸﺎﻫﺪاﺗﺶ‪ 2‬را ﺑﺮاﻳﻢ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣـﻲﻛـﺮد‪ ،‬آن‬
‫اﻧﺴﺎن ﻋﺎﻗﻞ ﺗﻮ ﻫﺴﺘﻲ‪ ،‬ﭘﺲ ﺣﺎﻻ ﻣﺸﺎﻫﺪاﺗﺖ را ﺑﺮاﻳﻢ ﺑﻴﺎن ﻛﻦ‪ .‬ﻋﻤﺮوﺑﻦ اﻟﻌﺎص ﮔﻔﺖ‪:‬‬

‫ﻟﻴﺘﻨﯽ ﮐﻨﺖ ﻗﺒﻞ ﻣﺎ ﻗﺪ ﺑﺪﺍ ﻟﯽ‬

‫ﻓﯽ ﺗﻼﻝ ﺍﳉﺒﺎﻝ ﺍﺭﻋﯽ ﺍﻟﻮﻋﻮﻻ‬

‫* اي ﻛﺎش ﻗﺒﻞ از آﺷﻜﺎر ﺷﺪن اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ در ﺑﻠﻨﺪي ﻛﻮهﻫﺎ ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ را ﻣﻲﭼﺮاﻧﺪم‬
‫ﺗﺎ آن ﺗﻨﮓ ﻧﻔﺴﻲ ﻛﻪ ﺣﺎﻻ ﻣﻲﭼﺸﻢ اﺣﺴﺎس ﻣﻲﻛﺮدم‪.‬‬
‫ﺷﻬﺎدت ﻣﻮﺟﺐ ﺗﺨﻔﻴﻒ ﺳﻜﺮات ﻣﻲﺷﻮد‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺑﻪ ﻣﺎ ﺧﺒﺮ داده اﺳﺖ ﻛـﻪ اﻧﺴـﺎن ﺷـﻬﻴﺪ در ﻣﻌﺮﻛـﻪ از ﺷـﺪت ﺳـﻜﺮات‬
‫ﻣﺮﮔﺶ ﻛﺎﺳﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺻ ‪‬ﺔ (‬
‫ﺠ ‪‬ﺪ ﹶﺃ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ ﹸﻛ ‪‬ﻢ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﺠ ‪‬ﺪ ﺍﻟﺸ‪‬ﻬﹺﻴ ‪‬ﺪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺘ ﹺﻞ ﹺﺇﻟﱠﺎ ﹶﻛﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﻳ ﹺ‬
‫)ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻳ ﹺ‬
‫)ﺷﻬﻴﺪ درد ﻛﺸﺘﻦ را ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮔﺰﻳﺪن ﻣﻮرﭼﻪ اﺣﺴﺎس ﻣﻲﻛﻨﺪ‪(.‬‬

‫‪3‬‬

‫‪ .١‬ﻣﺎﺋﺪﻩ ‪ ۲۸‬ﻭ ﳑﺘﺤﻨﺔ ‪.۲‬‬
‫‪ .٢‬ﻣﺸﺎﻫﺪﺍﺕ ﺳﻜﺮﺍﺕ ﻣﻮﺕ‪.‬‬
‫‪ .٣‬ﻣﺸﮑﺎﺓ ﺍﳌﺼﺎﺑﻴﺢ ‪ ۳۸۳/۲‬ﴰﺎﺭﻩ ‪ .۳۸۳۶‬ﳏﻘﻖ ﻣﺸﮑﺎﺓ ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺳﻨﺪﺵ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺳﺖ‪.‬‬

‫‪31‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬اﻧﺴﺎن ﻣﻮﻗﻊ ﺳﻜﺮات آرزوي ﺑﺮﮔﺸﺘﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬
‫وﻗﺘﻲ ﻣﺮگ اﻧﺴﺎن ﻓﺮا ﻣﻲرﺳﺪ‪ ،‬آرزو ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ دﻧﻴﺎ ﺑﺮﮔـﺮدد‪ ،‬ﻛـﺎﻓﺮ ﺑﺨـﺎﻃﺮ اﻳﻨﻜـﻪ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺷﻮد و ﮔﻨﺎه ﻛﺎر ﺑﺨﺎﻃﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﺗﻮﺑﻪ ﻛﻨﺪ ﭼﻨﻴﻦ آرزوﻳﻲ را در دل ﻣﻲﭘﺮوراﻧﻨـﺪ‪.‬‬
‫ﻗﺮآن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪§¦ ¥ ¤ £ ¢ ¡  ~ } | { z y x m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫¨©‪l¶µ´³²±°¯®¬«ª‬ﺍﳌﺆﻣﻨﻮﻥ‪١٠٠ – ٩٩ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫))ﻛﺎﻓﺮان ﺑﻪ راه ﻏﻠﻂ ﺧﻮد اداﻣﻪ ﻣﻲدﻫﻨﺪ( و زﻣﺎﻧﻲ ﻛـﻪ ﻣـﺮگ ﻳﻜـﻲ از آﻧـﺎن ﻓـﺮا‬
‫ﻣﻲرﺳﺪ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﭘﺮوردﮔﺎرا! ﻣﺮا )ﺑﻪ دﻧﻴﺎ( ﺑﺎز ﮔﺮداﻧﻴﺪ‪ .‬ﺗﺎ اﻳـﻦ ﻛـﻪ ﻛـﺎر ﺷﺎﻳﺴـﺘﻪاي‬
‫ﺑﻜﻨﻢ و ﻓﺮﺻﺘﻬﺎﻳﻲ را ﻛﻪ از دﺳﺖ دادهام ﺟﺒﺮان ﻧﻤﺎﻳﻢ‪ .‬ﻧﻪ! )ﻫﺮﮔﺰ راه ﺑﺎزﮔﺸﺘﻲ وﺟﻮد‬
‫ﻧﺪارد(‪ .‬اﻳﻦ ﺳﺨﻨﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ او ﺑﺮ زﺑﺎن ﻣﻲراﻧﺪ )و اﮔـﺮ ﺑـﻪ ﻓـﺮض ﺑـﻪ زﻧـﺪﮔﻲ دﻧﻴـﺎ‬
‫ﺑﺮﮔﺮدد‪ ،‬ﺑﺎز ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ و روش ﺧﻮد اداﻣﻪ ﻣﻲدﻫﺪ(‪ .‬در ﭘﻴﺶ روي اﻳﺸﺎن ﺟﻬـﺎن‬
‫ﺑﺮزخ اﺳﺖ ﺗﺎ روزي ﻛﻪ ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺘﻪ ﻣـﻲﺷـﻮﻧﺪ )و دوﺑـﺎره زﻧـﺪه ﻣـﻲﮔﺮدﻧـﺪ و ﺑـﺮاي‬
‫ﺳﻌﺎدت ﺳﺮﻣﺪي ﻳﺎ ﺷﻘﺎوت اﺑﺪي ﺑﻪ ﺻﺤﺮاي ﻣﺤﺸﺮ ﮔﺴﻴﻞ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ(‪(.‬‬
‫اﻳﻤﺎن زﻣﺎن ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻣﺮگ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮد و ﺗﻮﺑﻪ زﻣﺎﻧﻲ ﻛـﻪ روح ﺑـﻪ ﺣﻠﻘـﻮم‬
‫ﺑﺮﺳﺪ ﺳﻮدي ﻧﺪارد‪ .‬ﻗﺮآن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪u t s rq p o n m l k j m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪a ` _ ~ } | { zy x w v‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪mlkj ihgfedc b‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫ ‬

‫‬

‫‬

‫‪lyxwvutsrqpon‬‬
‫ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ‪١٨ – ١٧ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﺑﻴﮕﻤﺎن ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻮﺑﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ را ﻣﻲﭘﺬﻳﺮد ﻛـﻪ از روي ﻧـﺎداﻧﻲ )و ﺳـﻔﺎﻫﺖ و‬
‫ﺣﻤﺎﻗﺖ ﻧﺎﺷﻲ از ﺷﺪ‪‬ت ﺧﺸﻢ و ﻏﻠﺒﻪ ﺷﻬﻮت ﺑﺮ ﻧﻔﺲ( ﺑﻪ ﻛﺎر زﺷﺖ دﺳﺖ ﻣﻲﻳﺎزﻧﺪ‪،‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﻫﺮﭼﻪ زودﺗﺮ )ﭘﻴﺶ از ﻣﺮگ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧـﺪا( ﺑﺮﻣـﻲﮔﺮدﻧـﺪ )و از ﻛـﺮده ﺧـﻮد‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪32‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﭘﺸﻴﻤﺎن ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ (‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻮﺑﻪ و ﺑﺮﮔﺸﺖ آﻧﺎن را ﻣﻲﭘـﺬﻳﺮد‪ .‬و ﺧﺪاوﻧـﺪ آﮔـﺎه )از‬
‫ﻣﺼﺎﻟﺢ ﺑﻨﺪﮔﺎن و ﺻﺪق ﻧﻴ‪‬ﺖ ﺗﻮﺑﻪﻛﻨﻨﺪﮔﺎن اﺳﺖ و( ﺣﻜﻴﻢ اﺳﺖ )و از روي ﺣﻜﻤـﺖ‬
‫درﮔﺎه ﺗﻮﺑﻪ را ﺑﺮ روي ﺗﻮﺑﻪﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﺎز ﮔﺬاﺷﺘﻪ اﺳﺖ (‪ .‬ﺗﻮﺑﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘـﻪ ﻧﻴﺴـﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﮔﻨﺎﻫﺎن ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ )و ﺑﻪ دﻧﺒﺎل اﻧﺠﺎم آﻧﻬﺎ ﻣﺒﺎدرت ﺑﻪ ﺗﻮﺑﻪ ﻧﻤﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و ﺑـﺮ‬
‫ﻛﺮده ﺧﻮﻳﺶ ﭘﺸﻴﻤﺎن ﻧﻤﻲﮔﺮدﻧﺪ( ﺗﺎ آن ﮔﺎه ﻛﻪ ﻣﺮگ ﻳﻜـﻲ از آﻧـﺎن ﻓـﺮا ﻣـﻲرﺳـﺪ و‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻫﻢ اﻳﻨﻚ ﺗﻮﺑﻪ ﻣﻲﻛﻨﻢ )و ﭘﺸﻴﻤﺎﻧﻲ ﺧﻮﻳﺶ را اﻋﻼم ﻣﻲدارم(‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺗﻮﺑﻪ‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻲ ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻛﻔﺮ ﻣﻲﻣﻴﺮﻧﺪ )و ﺟﻬﺎن را ﻛﺎﻓﺮاﻧﻪ ﺗﺮك ﻣﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ(‪ .‬ﻫـﻢ‬
‫ﺑﺮاي اﻳﻨﺎن و ﻫﻢ آﻧﺎن ﻋﺬاب دردﻧﺎﻛﻲ را ﺗﻬﻴ‪‬ﻪ دﻳﺪهاﻳﻢ‪( .‬‬
‫ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ رواﻳﺎﺗﻲ را ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻮﺑﻪ ﺑﻨﺪه را ﺗﺎ زﻣﺎن رﺳﻴﺪن روح‬
‫ﺑﻪ ﺣﻠﻘﻮم‪ ،‬ﻣﻲﭘﺬﻳﺮد ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪:‬‬

‫)ﹺﺇﻥﱠ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻳ ﹾﻘ‪‬ﺒ ﹸﻞ ‪‬ﺗ ‪‬ﻮ‪‬ﺑ ﹶﺔ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌ ‪‬ﺒ ‪‬ﺪ ﻣ‪‬ﺎ ﹶﻟ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ‪‬ﻐ ‪‬ﺮ ‪‬ﻏ ‪‬ﺮ (‬

‫‪1‬‬

‫)ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﺎ ﻗﺒﻞ از رﺳﻴﺪن روح ﺑﻪ ﺣﻘﻠﻮم ﺗﻮﺑﻪ ﺑﻨﺪه را ﻣﻲﭘﺬﻳﺮد(‬
‫ﻫﺮﻛﺲ ﻗﺒﻞ از ﻣﺮگ ﺗﻮﺑﻪ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺗﻮﺑﻪاش ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ آﻳﻪ ﻣﻦ ﻗﺮﻳﺐ اﺳﺖ اﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ اﺳﺎس‬
‫آن ﺗﻮﺑﻪ اﺧﻼص و راﺳﺘﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﻧﺴﺎن ﺑﺎﻳﺪ ﭘﻴﺶ از ﻓﺮا رﺳـﻴﺪن اﺟـﻞ ﺗﻮﺑـﻪ‬
‫ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن در ﻟﺤﻈﺎت ﺳﻜﺮات اﻣﻜﺎن ﺗﻮﺑﻪ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﺷﺎﻋﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫ﻗـﺪﻡ ﻟﻨـﻔﺴﻚ ﺗﻮﺑﺔ ﻣﺮﺟـﻮﺓ‬
‫ﺑﺎﺩﺭ ‪‬ـﺎ ﻏﻠﻖ ﺍﻟﻨﻔـﻮﺱ ﻓﺎﻧ‪‬ﻬﺎ‬

‫ﻗﺒﻞ ﺍﳌﻤﺎﺕ ﻭ ﻗﺒﻞ ﺣﺒﺲ ﺍﻻﻟﺴﻦ‬
‫ﺫﺧﺮ ﻭ ﻏﻨـﻢ ﻟﻠﻤﻨﻴﺐ ﺍﶈﺴـﻦ‬

‫* ﻗﺒﻞ از ﻣﺮگ و ﺑﻨﺪ آﻣﺪن زﺑﺎن ﺗﻮﺑﻪي ﻣﻘﺒﻮل و ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪهاي را ﺑﻪ ﺟﺎي آور‪.‬‬
‫ﻗﺒﻞ از ﺑﻨﺪ ﺷﺪن ﻧﻔﺲ ﺑﺮاي ﺗﻮﺑﻪ ﻛﺮدن ﺷﺘﺎب ﻛﻦ‪.‬‬
‫* ﭼﻮن ﺷﺘﺎب ﻛﺮدن در ﺗﻮﺑﻪ ﺑﺮاي اﻧﺴﺎن ﻧﻴﻜﻮﻛﺎر و رﺟﻮع ﻛﻨﻨﺪه ﺑﺴﻮي ﭘﺮوردﮔﺎر‬
‫ذﺧﻴﺮه و ﻏﻨﻴﻤﺘﻲ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﺍﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ ﻭ ﺗﺮﻣﺬﯼ ﺭﻭﺍﻳﺖ ﺭﺍ ﻧﻘﻞ ﮐﺮﺩﻩﺍﻧﺪ‪ .‬ﺍﺑﻦﮐﺜﻴﺮ ‪.۲۲۴/۳‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪33‬‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺳﺮور و ﺷﺎدي ﻣﺆﻣﻦ ﺑﺎ دﻳﺪار ﭘﺮوردﮔﺎرش‬
‫وﻗﺘﻲ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﺧﺪاي رﺣﻤﻦ ﺑﺎ ﻣﮋده از ﻃﺮف ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻨﺎن ﺑـﻪ ﺳـﻮي ﺑﻨـﺪه ﻣـﺆﻣﻦ‬
‫ﻣﻲﺷﺘﺎﺑﻨﺪ‪ ،‬آﺛﺎر ﻓﺮح و ﺳﺮور ﺑﺮ ﭼﻬﺮه ﻣﺆﻣﻦ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻲﺷـﻮد‪ ،‬وﻟـﻲ آﺛـﺎر ﻏـﻢ‪ ،‬اﻧـﺪوه‪،‬‬
‫ﺧﺴﺘﮕﻲ و ﻧﺎراﺣﺘﻲ ﺑﺮ رﺧﺴﺎر ﻛﺎﻓﺮ ﻫﻮﻳﺪا ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﻨﺪه ﻣﺆﻣﻦ در ﺣﺎﻟـﺖ‬
‫اﺣﺘﻀﺎر و ﺳﻜﺮات ﻣﺮگ‪ ،‬دﻳﺪار ﺧﺪا را آرزو ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻲ اﻧﺴﺎن ﻛﺎﻓﺮ و ﻓﺎﺟﺮ دﻳـﺪار‬
‫ﺧﺪاي ﻗﻬﺎر را دوﺳﺖ ﻧﺪارد‪.‬‬
‫از ﺣﻀﺮت اﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﻚس رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺸ ﹸﺔ‬
‫ﺖ ﻋ‪‬ﺎ‪‬ﺋ ‪‬‬
‫) ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ ‪‬ﺣﺐ‪ ‬ﻟﻘﹶﺎ َﺀ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﹶﺃ ‪‬ﺣﺐ‪ ‬ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﻟ‪‬ﻘﹶﺎ َﺀ ‪‬ﻩ ‪‬ﻭ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﻛ ﹺﺮ ‪‬ﻩ ‪‬ﻟﻘﹶﺎ َﺀ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﹶﻛ ﹺﺮ ‪‬ﻩ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻟﻘﹶﺎ َﺀ ‪‬ﻩ ﻗﹶﺎﹶﻟ ‪‬‬

‫ﺕ ‪‬ﺑﺸ‪ ‬ﺮ‬
‫ﻀ ‪‬ﺮ ‪‬ﻩ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﻮ ‪‬‬
‫ﺲ ﺫﹶﺍ ‪‬ﻙ ﻭ‪‬ﹶﻟ ‪‬ﻜﻦ‪ ‬ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﺆ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹺﺇﺫﹶﺍ ‪‬ﺣ ‪‬‬
‫ﺕ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﻟ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺾ ﹶﺃ ‪‬ﺯﻭ‪‬ﺍﺟﹺ ‪‬ﻪ ﹺﺇﻧ‪‬ﺎ ﹶﻟ‪‬ﻨ ﹾﻜ ‪‬ﺮ ‪‬ﻩ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﻮ ‪‬‬
‫ﹶﺃ ‪‬ﻭ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ‪‬‬

‫ﺲ ‪‬ﺷ ‪‬ﻲ ٌﺀ ﹶﺃ ‪‬ﺣﺐ‪ ‬ﹺﺇﹶﻟ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣﻤ‪‬ﺎ ﹶﺃﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻪ ﹶﻓﹶﺄ ‪‬ﺣﺐ‪ ‬ﻟﻘﹶﺎ َﺀ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭﹶﺃﺣ‪‬ـﺐ‪ ‬ﺍﻟﻠﱠـ ‪‬ﻪ‬
‫ﺿﻮ‪‬ﺍ ‪‬ﻥ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ﹶﻛﺮ‪‬ﺍ ‪‬ﻣ‪‬ﺘ ‪‬ﻪ ﹶﻓ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﹺﺑ ﹺﺮ ‪‬‬

‫ﺲ ‪‬ﺷ ‪‬ﻲ ٌﺀ ﹶﺃ ﹾﻛ ‪‬ﺮ ‪‬ﻩ ﹺﺇﹶﻟ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣﻤ‪‬ﺎ ﹶﺃﻣ‪‬ﺎﻣ‪‬ـ ‪‬ﻪ‬
‫ﺏ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﻋﻘﹸﻮ‪‬ﺑ‪‬ﺘ ‪‬ﻪ ﹶﻓ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﻀ ‪‬ﺮ ‪‬ﺑﺸ‪ ‬ﺮ ﹺﺑ ‪‬ﻌﺬﹶﺍ ﹺ‬
‫‪‬ﻟﻘﹶﺎ َﺀ ‪‬ﻩ ‪‬ﻭﹺﺇﻥﱠ ﺍﻟﹾﻜﹶﺎ ‪‬ﻓ ‪‬ﺮ ﹺﺇﺫﹶﺍ ‪‬ﺣ ‪‬‬
‫ﹶﻛ ﹺﺮ ‪‬ﻩ ‪‬ﻟﻘﹶﺎ َﺀ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ﹶﻛ ﹺﺮ ‪‬ﻩ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻟﻘﹶﺎ َﺀ ‪‬ﻩ(‬

‫‪1‬‬

‫)ﻫﺮﻛﺲ دﻳﺪار ﺑﺎ ﺧﺪا را ﺑﭙﺴﻨﺪد‪ ،‬ﺧﺪا ﻧﻴﺰ دﻳﺪار ﺑﺎ وي را ﻣـﻲﭘﺴـﻨﺪد و ﻫـﺮﻛﺲ‬
‫دﻳﺪار ﺑﺎ ﺧﺪا را ﻣﻜﺮوه ﺑﺪاﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﻴﺰ از دﻳﺪن او ﺧﻮﺷﺤﺎل ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸـﻪك ﻳـﺎ ﻳﻜـﻲ دﻳﮕـﺮ از ﻫﻤﺴـﺮان رﺳـﻮلاﷲص ﻋـﺮض ﻛـﺮد‪ :‬اي‬
‫رﺳﻮلاﷲ! ﻣﺎ ﻣﺮدن را ﻧﻤﻲﭘﺴﻨﺪﻳﻢ‪ .‬رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﺆﻣﻦ ﺑـﺎ‬
‫ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻣﺮﮔﺶ‪ ،‬ﻣﮋده رﺿﺎﻳﺖ و ﻛﺮاﻣﺖ را درﻳﺎﻓﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬آﻳﻨﺪه و دﻳـﺪار ﻣـﮋده‬
‫ﺑﺮاي او از ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﻣﺤﺒﻮبﺗﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﺆﻣﻦ در آن ﻫﻨﮕﺎم دﻳﺪار ﺑﺎ ﺧـﺪا را‬
‫ﻣﻲﭘﺴﻨﺪد و ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﻴﺰ ﻟﻘﺎي او را ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ‪ ،‬وﻟﻲ اﻧﺴﺎن ﻛﺎﻓﺮ ﻣﻮﻗﻊ اﺣﺘﻀـﺎر وﻗﺘـﻲ‬
‫از ﻋﺬاب ﺧﺪاوﻧﺪ و ﻋﻘﻮﺑﺖ او ﻣﻄﻠﻊ ﻣﻲﮔـﺮدد‪ ،‬ﺑـﻴﺶ از ﻫـﺮ ﭼﻴـﺰ آﻳﻨـﺪهاش را ﺑـﺪ‬
‫ﻣﻲداﻧﺪ و ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آﻳﻨﺪهاش ﻧﺎﺧﻮﺷﺎﻳﻨﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻟﺬا دﻳـﺪار ﺑـﺎ ﺧـﺪا را ﻧﻤـﻲﭘﺴـﻨﺪد و‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﻴﺰ دﻳﺪار ﺑﺎ وي را ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﺪ‪(.‬‬

‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﺮﻓﺎﻕ‪.‬‬

‫‪34‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫اﻳﻨﺠﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻨﺪه ﺻﺎﻟﺢ از ﺗﺸﻴﻴﻊ ﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﻫﺮﭼﻪ زودﺗﺮ او را ﺑﻪ ﺧـﺎك‬
‫ﺑﺴﭙﺎرﻧﺪ ﺗﺎ ﺳﺮﻳﻊﺗﺮ از ﻧﻌﻤﺖﻫﺎي ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ ﺷﻮد‪ ،‬وﻟﻲ اﻧﺴﺎن ﺷﻮم و ﺑﺪ ﻋﻤـﻞ‬
‫از رﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﺳﻮي ﮔﻮرﺳﺘﺎن ﻫﺮاس دارد و ﺑﺮ ﺳﺮ و روي ﺧـﻮد ﻣـﻲزﻧـﺪ‪ .‬در ﺻـﺤﻴﺢ‬
‫ﺑﺨﺎري و ﺳﻨﻦ ﻧﺴﺎﺋﻲ ﺣﻀﺮت اﺑﻮ ﺳﻌﻴﺪ ﺧﺪري اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ از ﺣﻀﺮتص رواﻳـﺖ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪:‬‬

‫ﺠﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﺯ ﹸﺓ ﻭ‪‬ﺍ ‪‬ﺣ‪‬ﺘ ‪‬ﻤ ﹶﻠﻬ‪‬ﺎ ﺍﻟﺮ‪‬ﺟ‪‬ﺎ ﹸﻝ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ‬
‫ﺖ ﺍﹾﻟ ﹺ‬
‫ﺿ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫ﺻﻠﱠﻰ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳﻠﱠ ‪‬ﻢ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹺﺇﺫﹶﺍ ‪‬ﻭ ‪‬‬
‫)ﹶﺃﻥﱠ ﺭﺳﻮﻝﺍﷲ ‪‬‬

‫ﺖ ﻳ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ﹶﻠﻬ‪‬ﺎ ﹶﺃﻳ‪‬ـ ‪‬ﻦ‬
‫ﺤ ‪‬ﺔ ﻗﹶﺎﹶﻟ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﻏ ‪‬ﻴ ‪‬ﺮ ﺻ‪‬ﺎ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﻗﺪ‪‬ﻣ‪‬ﻮﻧﹺﻲ ‪‬ﻭﹺﺇ ﹾﻥ ﻛﹶﺎ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫ﺤ ﹰﺔ ﻗﹶﺎﹶﻟ ‪‬‬
‫ﺖ ﺻ‪‬ﺎ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫ﹶﺃ ‪‬ﻋﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻗ ﹺﻬ ‪‬ﻢ ﹶﻓﹺﺈﻥﹾ ﻛﹶﺎ‪‬ﻧ ‪‬‬

‫ﺻ ‪‬ﻌ ‪‬ﻖ (‬
‫ﺻ ‪‬ﻮ‪‬ﺗﻬ‪‬ﺎ ﹸﻛ ﱡﻞ ‪‬ﺷ ‪‬ﻲ ٍﺀ ﹺﺇﻟﱠﺎ ﺍﹾﻟﹺﺈ‪‬ﻧﺴ‪‬ﺎ ﹶﻥ ‪‬ﻭﹶﻟ ‪‬ﻮ ‪‬ﺳ ‪‬ﻤ ‪‬ﻌ ‪‬ﻪ ‪‬‬
‫ﺴ ‪‬ﻤ ‪‬ﻊ ‪‬‬
‫‪‬ﻳ ﹾﺬ ‪‬ﻫﺒ‪‬ﻮ ﹶﻥ ﹺﺑﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻳ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻫﺮﮔﺎه ﺟﻨﺎزه ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﻮد و ﻣـﺮدان آنرا روي دوشﻫـﺎي‬
‫ﺧﻮد ﺣﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﻧﻴﻜﻮﻛﺎر ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺮا زودﺗﺮ ﺑﻪ ﺟﻠﻮ ﺑﺒﺮﻳﺪ و اﮔـﺮ ﺑـﺪ‬
‫ﻋﻤﻞ و ﺑﺪﻛﺎر ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬واي ﺑـﺮ ﻣـﻦ‪ ،‬ﻣـﺮا ﻛﺠـﺎ ﻣـﻲﺑﺮﻳـﺪ‪ ،‬ﺟـﺰ اﻧﺴـﺎن ﺗﻤـﺎم‬
‫ﻣﻮﺟﻮدات اﻳﻦ ﺻﺪا را ﻣﻲﺷﻨﻮﻧﺪ و اﮔﺮ اﻧﺴﺎنﻫﺎ آن را ﺑﺸﻨﻮﻧﺪ ﺑﻲﻫﻮش ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ(‪.‬‬

‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﯼ ﮐﺘﺎﺏ ﺟﻨﺎﺋﺰ ﺑﺎﺏ ﻗﺪﻣﻮﻧﯽ‪ .‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﯼ ‪ .۱۸۴/۳‬ﻧﺴﺎﺋﯽ ﮐﺘﺎﺏ ﺟﻨﺎﺋﺰ ﺑﺎﺏ ﺳﺮﻋﺔ ﻓﯽ ﺍﳉﻨﺎﺋﺰ ‪.۴۱/۴‬‬

‫‪35‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺣﻀﻮر ﺷﻴﻄﺎن ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺮگ‬
‫وﻗﺘﻲ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﻣﺮگ ﻧﺰدﻳﻚ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺷـﻴﻄﺎن ﺑﺴـﻴﺎر آرزو دارد ﻛـﻪ ﺧـﻮد را ﻧـﺰد او‬
‫ﺑﺮﺳﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﻧﺠﺎت ﻧﻴﺎﺑﺪ و از دام ﮔﻤﺮاﻫﻴﺶ ﻧﺮﻫﺪ‪ .‬در ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ از ﺣﻀﺮت ﺟـﺎﺑﺮ‬
‫ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﻀ ‪‬ﺮ ‪‬ﻩ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﺪ ﹶﻃﻌ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻪ ﹶﻓﹺﺈﺫﹶﺍ‬
‫ﺤ ‪‬‬
‫ﻀ ‪‬ﺮ ﹶﺃ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ ﹸﻛ ‪‬ﻢ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﺪ ﹸﻛﻞﱢ ‪‬ﺷ ‪‬ﻲ ٍﺀ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺷ ﹾﺄﹺﻧ ‪‬ﻪ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﺤ ‪‬‬
‫)ﹺﺇﻥﱠ ﺍﻟﺸ‪ ‬ﻴﻄﹶﺎ ﹶﻥ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﻂ ﻣ‪‬ﺎ ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ﹺﺑﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃﺫﹰﻯ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻟ‪‬ﻴ ﹾﺄ ﹸﻛ ﹾﻠﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻭﻟﹶﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﺪ ‪‬ﻋﻬ‪‬ﺎ ﻟ‪‬ﻠﺸ‪‬ـ ‪‬ﻴﻄﹶﺎ ‪‬ﻥ‬
‫ﺖ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ ﹸﻛ ‪‬ﻢ ﺍﻟ ﱡﻠ ﹾﻘ ‪‬ﻤ ﹸﺔ ﹶﻓ ﹾﻠ‪‬ﻴ ‪‬ﻤ ﹾ‬
‫‪‬ﺳ ﹶﻘ ﹶﻄ ‪‬‬

‫ﻍ ﹶﻓ ﹾﻠ‪‬ﻴ ﹾﻠ ‪‬ﻌ ‪‬ﻖ ﹶﺃﺻ‪‬ﺎﹺﺑ ‪‬ﻌ ‪‬ﻪ ﹶﻓﹺﺈﻧ‪ ‬ﻪ ﻟﹶﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﺪﺭﹺﻱ ﻓ‪‬ﻲ ﹶﺃﻱ‪ ‬ﹶﻃﻌ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻪ ‪‬ﺗﻜﹸﻮ ﹸﻥ ﺍﹾﻟ‪‬ﺒ ‪‬ﺮ ﹶﻛ ﹸﺔ (‬
‫ﻓﹶﹺﺈﺫﹶﺍ ﹶﻓ ‪‬ﺮ ﹶ‬
‫)ﺷﻴﻄﺎن ﻫﺮ ﻟﺤﻈﻪ ﻧﺰد اﻧﺴﺎن ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬ﺣﺘـﻲ ﻣﻮﻗـﻊ ﻃﻌـﺎم ﺧـﻮردن اﻧﺴـﺎن ﺣﺎﺿـﺮ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻫﺮﮔﺎه ﻟﻘﻤﻪ ﻏﺬا از دﺳﺖ ﻛﺴﻲ ﺑﺮ زﻣﻴﻦ اﻓﺘﺎد‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ آﻟﻮدﮔﻲ آن را ﭘﺎك ﻧﻤﻮده‬
‫و ﺑﻘﻴﻪ را ﻣﻴﻞ ﻛﻨﺪ و آن را ﺑﺮاي ﺷﻴﻄﺎن رﻫﺎ ﻧﺴﺎزﻳﺪ و ﻫﺮﮔﺎه ﺷـﻤﺎ از ﺧـﻮردن ﻃﻌـﺎم‬
‫ﻓﺎرغ ﺷﺪﻳﺪ‪ ،‬اﻧﮕﺸﺘﺎن ﺧﻮد را ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ زﺑﺎن ﭘﺎك ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﺷﻤﺎ ﻧﻤﻲداﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﺑﺮﻛـﺖ‬
‫ﻃﻌﺎم در ﻛﺪام ﻗﺴﻤﺖ آن ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ(‪.‬‬
‫ﻋﻠﻤﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﺷﻴﻄﺎن در اﻳﻦ ﻣﻮﻗﻊ ﺣﺴﺎس )ﻣﻮﻗﻊ ﺳﻜﺮات( در ﺷﻜﻞ ﭘﺪر‪ ،‬ﻣـﺎدر‬
‫ﻳﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻳﻚ اﻧﺴﺎن ﻣﻬﺮﺑﺎن در ﻣﻲآﻳﺪ و در ﻗﺎﻟﺐ ﺧﻴﺮ ﺧﻮاﻫﻲ او را ﺑﻪ ﻳﻬﻮدﻳﺖ‪،‬‬
‫ﻧﺼﺮاﻳﺖ ﻳﺎ ﻫﺮ دﻳﻦ و آﻳﻴﻦ ﻣﻌﺎرض ﺑﺎ اﺳﻼم ‪ ،‬دﻋﻮت ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳـﻦ ﻫﻤـﺎن ﻟﺤﻈـﻪاي‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺪ ﺳﺮﺷﺘﺎن را ﺑﻪ ﺑﻲراﻫﻪ ﻣﻲﻛﺸﺎﻧﺪ‪ .‬در ﻗﺮآن ﻧﻴﺰ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﻲ اﺷﺎره‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪ lÍÌËÊÉÈÇÆÅÄÃÂÁÀ¿¾½m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫ﺁﻝ ﻋﻤﺮﺍﻥ‪٨ :‬‬

‫))ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮزاﻧﮕﺎن ﺧﺮدﻣﻨﺪي ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻨﺪ‪ (:‬ﭘﺮوردﮔـﺎرا! دﻟﻬـﺎي ﻣـﺎ را )از راه ﺣـﻖ(‬
‫ﻣﻨﺤﺮف ﻣﮕﺮدان ﺑﻌﺪ از آن ﻛﻪ ﻣﺎ را )ﺣﻼوت ﻫﺪاﻳﺖ ﭼﺸﺎﻧﺪه و ﺑﻪ ﺳـﻮي ﺣﻘﻴﻘـﺖ(‬
‫رﻫﻨﻤﻮد ﻧﻤﻮدهاي‪ ،‬و از ﺟﺎﻧﺐ ﺧﻮد رﺣﻤﺘﻲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻋﻄﺎ ﻛﻦ‪ .‬ﺑﻴﮕﻤﺎن ﺑﺨﺸﺎﻳﺸﮕﺮ ﺗـﻮﻳﻲ‬
‫ﺗﻮ(‪.‬‬
‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻮﻗﻊ درﮔﺬﺷﺖ ﭘﺪرم ﺣﺎﺿﺮ ﺑﻮدم‪ ،‬ﺗﻜـﻪ‬
‫ﭘﺎرﭼﻪاي در دﺳﺘﻢ ﺑﻮد و ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻢ ﭼﺎﻧﻪاش را ﺑﺒﻨﺪم‪ ،‬او ﮔﺎﻫﻲ ﺑﻲﻫﻮش ﻣﻲﺷـﺪ و‬

‫‬

‫‪36‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﮔﺎﻫﻲ ﺑﻪ ﻫﻮش ﻣﻲآﻣﺪ و ﺑﺎ اﺷﺎره دﺳﺖﻫﺎﻳﺶ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﻴـﺮ‪ ،‬دور ﺑـﺎش‪ ،‬ﺧﻴـﺮ دور‬
‫ﺑﺎش‪ .‬از او ﭘﺮﺳﻴﺪم‪ ،‬ﭘﺪر ﺟﺎن ﭼﻪ ﺣﺮﻛﺘﻲ از ﺷﻤﺎ ﺑﺮوز ﻣﻲﻛﻨـﺪ؟ ﻓﺮﻣـﻮد‪ :‬ﺷـﻴﻄﺎن در‬
‫ﺟﻠﻮ ﻣﻦ اﻳﺴﺘﺎده اﺳﺖ‪ ،‬دارد ﺳﺮ اﻧﮕﺸﺖﻫﺎﻳﺶ را ﮔﺎز ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اي اﺣﻤﺪ‪،‬‬
‫از ﻣﻦ رﻫﺎ ﺷﺪي و ﻣﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ ﻋﻘﺐ ﺑﺮو‪ ،‬ﻋﻘﺐ ﺑﺮو‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻗﺮﻃﺒﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬از ﺷﻴﺦ اﻣﺎم اﺑـﻮ ﻋﺒـﺎس اﺣﻤـﺪ ﺑـﻦ ﻋﻤـﺮو ﻗﺮﻃﺒـﻲ ﺷـﻨﻴﺪم ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻧﺰد اﺑﻲ ﺟﻌﻔﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻗﺮﻃﺒﻲ‪ ،‬در ﻗﺮﻃﺒﻪ ﺣﻀﻮر ﭘﻴﺪا ﻛﺮدم و او درﺣﺎﻟﺖ‬
‫اﺣﺘﻀﺎر ﺑﻪ ﺳﺮ ﻣﻲﺑﺮد‪ ،‬ﺣﺎﺿﺮﻳﻦ ﺑـﻪ او ﻣـﻲﮔﻔﺘﻨـﺪ‪ :‬ﺑﮕـﻮ‪ :‬ﻻ اﻟـﻪ اﻻ اﷲ و او ﻫﻤـﻮاره‬
‫ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﻧﻪ ﻧﻪ‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﺑﻪ ﻫﻮش آﻣﺪ اﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎن را ﺑﺮاﻳﺶ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﻓﺮﻣـﻮد‪ :‬دو‬
‫ﺷﻴﻄﺎن‪ ،‬ﻳﻜﻲ در ﺳﻤﺖ راﺳﺖ و دﻳﮕﺮي در ﺳـﻤﺖ ﭼـﭗ ﻣـﻦ ﻗـﺮار داﺷـﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻳﻜـﻲ‬
‫ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺮ ﻛﻴﺶ ﻳﻬﻮدي ﺑﺎ ﺟﻬﺎن وداع ﻛﻦ‪ ،‬زﻳﺮا ﻳﻬﻮدﻳﺖ از ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ادﻳـﺎن اﺳـﺖ و‬
‫دﻳﮕﺮي ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺳﻮي ﻧﺼﺮاﻧﻴﺖ ﺑﺸﺘﺎب ﭼﻮن ﻧﺼﺮاﻧﻴﺖ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ دﻳﻦ اﺳﺖ و ﻣـﻦ‬
‫داﺷﺘﻢ در ﺟﻮاب آﻧﻬﺎ ﻣﻲﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﻧﻪ ﻧﻪ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺎدﺛﻪاي ﺑﺮاي ﻫﺮ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﺿﺮوري ﻧﻴﺴﺖ‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮ ﺑﻌﻀﻲ از اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻋﺮﺿﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﺑﺮاي ﺑﺮﺧﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﺸﺮوﻋﻴﺖ ﻧﺪارد وﻟﻲ‬
‫در ﻣﻴﺪان واﻗﻊ ﭘﻴﺶ آﻣﺪﻧﺶ را ﺑﺮاي ﺑﺮﺧـﻲ از اﻧﺴـﺎنﻫـﺎ ﺷـﻨﻴﺪهاﻳـﻢ‪ ،‬ﻫﻤـﻪ اﻳﻨﻬـﺎ از‬
‫ﻓﺘﻨﻪﻫﺎي زﻧﺪﮔﻲ و ﻣﺮگ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﻣﻜﻠﻒ ﺷﺪهاﻳـﻢ در ﻧﻤـﺎز از آﻧﻬـﺎ ﺑـﻪ ﺧـﺪا ﭘﻨـﺎه‬
‫ﺑﺒﺮﻳﻢ‪.‬‬

‫‪3‬‬

‫ﺷﻴﺦ اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺷﻴﻄﺎن ﻣﻮﻗﻊ ﻣﺮگ و اﺣﺘﻀﺎر ﺑﻴﺶ از ﻫﺮ زﻣﺎن دﻳﮕﺮ ﺑـﻪ‬
‫ﺑﻲراﻫﻪ ﺑﺮدن اﻧﺴﺎن ﻃﻤﻊ ﻛﺎر و ﺣﺮﻳﺺ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن اﻳﻦ وﻗﺖ‪ ،‬وﻗﺖ ﺣﺎﺟﺖ و ﻧﻴـﺎز‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎم ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت ﻣﻄﻠﺐ ﺑﻪ ﺣﺪﻳﺚ » اﻻﻋﻤﺎل ﺑﺎﻟﺨﻮاﺗﻢ « اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﺗﺬﻛﺮﺓ ﺍﻟﻘﺮﻃﱯ‪.٣٤ :‬‬
‫‪ .٢‬ﺗﺬﮐﺮﺓ ﻗﺮﻃﺒﯽ ‪.۳۴‬‬
‫‪ .٣‬ﳎﻤﻊ ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﻱ‪.(٣٥٥/٤) :‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪37‬‬

‫رﺳﻮلاﷲص ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫ﺴﹺﺒ ‪‬ﻖ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ‬
‫ﻉ ؛ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺠﻨ‪ ‬ﺔ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻳﻜﹸﻮ ﹸﻥ ‪‬ﺑ ‪‬ﻴ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ‪‬ﺑ ‪‬ﻴ‪‬ﻨﻬ‪‬ﺎ ﺇﻟﱠﺎ ‪‬ﺫﺭ‪‬ﺍ ‪‬‬
‫)ﺇﻥﱠ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌ ‪‬ﺒ ‪‬ﺪ ﹶﻟ‪‬ﻴ ‪‬ﻌ ‪‬ﻤ ﹸﻞ ﹺﺑ ‪‬ﻌ ‪‬ﻤ ﹺﻞ ﹶﺃ ‪‬ﻫ ﹺﻞ ﺍﹾﻟ ‪‬‬

‫ﺏ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻌ ‪‬ﻤ ﹸﻞ ﹺﺑ ‪‬ﻌ ‪‬ﻤ ﹺﻞ ﹶﺃ ‪‬ﻫ ﹺﻞ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺﺭ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﺪ ‪‬ﺧ ﹸﻠﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻭﹺﺇﻥﱠ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌ ‪‬ﺒ ‪‬ﺪ ﹶﻟ‪‬ﻴ ‪‬ﻌ ‪‬ﻤ ﹸﻞ ﹺﺑ ‪‬ﻌ ‪‬ﻤ ﹺﻞ ﹶﺃ ‪‬ﻫ ﹺﻞ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺﺭ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻳﻜﹸﻮ ﹸﻥ‬
‫ﺍﹾﻟ ‪‬ﻜﺘ‪‬ﺎ ‪‬‬

‫ﺠﻨ‪ ‬ﺔ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﺪ ‪‬ﺧ ﹸﻠﻬ‪‬ﺎ(‬
‫ﺏ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻌ ‪‬ﻤ ﹸﻞ ﹺﺑ ‪‬ﻌ ‪‬ﻤ ﹺﻞ ﹶﺃ ‪‬ﻫ ﹺﻞ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺴﹺﺒ ‪‬ﻖ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻜﺘ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﻉ ؛ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫‪‬ﺑ ‪‬ﻴ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ‪‬ﺑ ‪‬ﻴ‪‬ﻨﻬ‪‬ﺎ ﺇﻟﱠﺎ ‪‬ﺫﺭ‪‬ﺍ ‪‬‬
‫)اﻧﺴﺎن ﻫﻤﻮاره اﻋﻤﺎل اﻫﻞ ﺑﻬﺸﺖ را اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬ﺣﺘﻲ ﻣﻴﺎن او و ﻣﻴـﺎن ﺑﻬﺸـﺖ‬
‫ﻓﺎﺻﻠﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﻛﻢ ﻣﻲﺷﻮد وﺑﻪ ﻳﻚ ذراع ﻣﻲرﺳـﺪ‪ ،‬آﻧﮕـﺎه ﺗﻘـﺪﻳﺮ وي ﺑـﺮ وي ﺳـﺒﻘﺖ‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﻋﻤﻞ اﻫﻞ دوزخ را اﻧﺠﺎم داده و وارد دوزخ ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﺴﺎ اوﻗﺎت اﻧﺴـﺎن‬
‫ﻫﻤﻮاره اﻋﻤﺎل اﻫﻞ دوزخ را اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﺪ ﺗـﺎ اﻳﻨﻜـﻪ ﻣﻴـﺎن او و ﻣﻴـﺎن دوزخ ﻓﺎﺻـﻠﻪ‬
‫ﺑﺴﻴﺎر ﻛﻢ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻧﺎﮔﺎه ﺗﻘﺪﻳﺮ ﺑﺮ وي ﺳﺒﻘﺖ ﻣﻲﮔﻴﺮد و او ﺷـﺮوع ﺑـﻪ اﻧﺠـﺎم اﻋﻤـﺎل‬
‫اﻫﻞ ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ و وارد ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻳﻨﺠﺎ اﺳﺖ ﻛﻪ رواﻳﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ :‬ﺷﻴﻄﺎن‬
‫ﻣﻮﻗﻊ ﻣﺮدن ﺑﻴﺶ از ﻫﺮ زﻣﺎن دﻳﮕﺮ در ﺻﺪد ﮔﻤﺮاه ﻛـﺮدن اﻧﺴـﺎن ﺑـﺮ ﻣـﻲآﻳـﺪ و ﺑـﻪ‬
‫ﻫﻤﺮاﻫﺎن و ﺣﺎﻣﻴﺎﻧﺶ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﻳﻦ )ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در ﺣﺎﻟﺖ ﻣﺮدن و ﺳـﻜﺮات اﺳـﺖ( را‬
‫رﻫﺎ ﻧﻜﻨﻴﺪ‪ ،‬ﭼﻮن اﮔﺮ از دﺳﺖ ﺷﻤﺎ ﺑﺮود‪ ،‬دﻳﮕﺮ ﻫﺮﮔﺰ ﺷـﻤﺎ ﺑـﺮ وي ﭘﻴـﺮوز ﻧﺨﻮاﻫﻴـﺪ‬
‫ﺷﺪ‪(.‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ .١‬ﳏﻤﻮﻋﻪ ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﻱ‪.(٢٥٦/٤) :‬‬

‫‪38‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻋﻮاﻣﻞ ﺑﺪ ﻓﺮﺟﺎﻣﻲ‬
‫ﺑﻌﻀﻲ ﻛﻪ در ﻇﺎﻫﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎناﻧﺪ و ﺑﻪ ﻣﻘﺘﻀﺎي اﺣﻜﺎم اﺳﻼﻣﻲﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﭘﻨﺎه ﺑﺮ ﺧﺪا‬
‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺧﻄﺮﻧﺎﻛﻲ دارﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺳﻮء ﺧﺎﺗﻤﻪ ﺑﺮاي ﺑﻌﻀﻲ ﻫﻨﮕﺎم ﺳﻜﺮات ﻣـﺮگ اﻳﺠـﺎد‬
‫ﻣﻲﺷﻮد و ﻧﻤﺎﻳﺎن ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﻧﻮاب ﺻﺪﻳﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن درﺑﺎره ﻓﺮﺟﺎم ﺑﺪ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ :‬ﺧﺎﺗﻤـﻪ ﺑـﺪ‪ ،‬ﻋﻠـﻞ و‬
‫اﺳﺒﺎﺑﻲ دارد‪ ،‬ﻛﻪ ﻣﺆﻣﻦ ﺑﺎﻳﺪ از آﻧﻬﺎ ﺣﺬر داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ در اداﻣﻪ ﺑﺮﺧﻲ از آﻧﻬـﺎ را‬
‫ﺑﻪ ﺷﺮح ذﻳﻞ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ‪:‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ -1‬ﻓﺴﺎد اﻋﺘﻘﺎدي‪ :‬ﻓﺴﺎد در ﻋﻘﻴﺪه و ﻟﻮ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺎ ﻧﻬﺎﻳـﺖ زﻫـﺪ و ﺻـﻼح ﺑﺎﺷـﺪ از‬
‫ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻮاﻣﻞ ﺳﻮء ﺧﺎﺗﻤﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﺷﺨﺼﻲ داراي ﻋﻘﻴﺪه ﻓﺎﺳﺪ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﺮ ﻋﻘﻴﺪهاش‬
‫ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺑﺎﺷﺪ و اﺣﺘﻤﺎل ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪ را در آن راه ﻧﺪﻫـﺪ‪ ،‬در ﻟﺤﻈـﻪﻫـﺎي ﺳـﻜﺮات‬
‫ﻣﺮگ ﺑﻄﻼن ﻋﻘﻴﺪهاش روﺷﻦ ﻣﻲﮔﺮدد و اﻃﻤﻴﻨﺎن ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛـﻪ اﻋﺘﻘـﺎد وي ﺑﺎﻃـﻞ‬
‫ﺑﻮده و ﻣﺴﺘﻨﺪ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ اﺻﻠﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ اﻧﻜﺸﺎف ﺑﻄﻼن ﺑﺮﺧـﻲ از اﻋﺘﻘـﺎداﺗﺶ‬
‫ﻣﻮﺟﺐ از ﺑﻴﻦ رﻓﺘﻦ ﺑﻘﻴﻪ ﻣﻌﺘﻘﺪات ﻫﻢ ﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬ﭼﻮن ﻗﺒﺾ روح وي در اﻳﻦ ﺷﺮاﻳﻂ‬
‫ﭘﻴﺶ از ﺗﺪارك و ﻋﻮدت ﺑﻪ اﺻﻞ اﻳﻤﺎن ﻣﻮﺟﺐ ﺳﻮء ﺧﺎﺗﻤﻪ ﻣﻲﺷﻮد و از دﻧﻴﺎ ﺑـﺪون‬
‫اﻳﻤﺎن ﻣﻲرود‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﺼﺪاق اﻳﻦ آﻳﻪ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫‪ lÕÔÓÒÑÐÏÎÍm‬ﺍﻟﺰﻣﺮ‪٤٧ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)و از ﺟﺎﻧﺐ ﺧﺪا ﭼﻴﺰي )از ﺷﻜﻨﺠﻪ و ﻋﺬاب( ﺑـﺮاي اﻳﺸـﺎن ﺟﻠـﻮهﮔـﺮ و ﭘﺪﻳـﺪار‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﮔﻤﺎﻧﺶ ﻧﻤﻲﺑﺮدﻧﺪ(‬

‫‪qponmlkjihgfedcm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪ltsr‬ﺍﻟﻜﻬﻒ‪١٠٤ - ١٠٣ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‪ .١‬ﻳﻘﻈﺔ ﺍﻭﱄ ﺍﻻﻋﺘﺒﺎﺭ‪.٢١١ :‬‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪39‬‬

‫)ﺑﮕﻮ‪ :‬آﻳﺎ ﺷﻤﺎ را از زﻳﺎﻧﻜﺎرﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮدم آﮔـﺎه ﺳـﺎزم؟ آﻧـﺎن ﻛﺴـﺎﻧﻴﻨﺪ ﻛـﻪ ﺗـﻼش و‬
‫ﺗﻜﺎﭘﻮﻳﺸﺎن )ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﺗﺒﺎﻫﻲ ﻋﻘﻴﺪه و ﺑﺎورﺷﺎن( در زﻧﺪﮔﻲ دﻧﻴﺎ ﻫﺪر ﻣﻲرود )و ﺑﻴﺴﻮد‬
‫ﻣﻲﺷﻮد( و ﺧﻮد ﮔﻤﺎن ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ وﺟﻪ ﻛﺎر ﻧﻴﻚ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ(‬
‫ﻗﻄﻌﺎً ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ ﻫﺮﻛﺲ اﻋﺘﻘﺎدي ﺑﺮ ﺧﻼف واﻗﻌﻴﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻳﻦ اﻋﺘﻘﺎد ﻳﺎ ﺑـﺮ‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ از رأي و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﺧﻮد او اﺳﺖ و ﻳﺎ ﻋﻘﻴﺪه را از ﻛﺴﻲ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻛـﻪ داراي ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﻣﺸﻜﻞ و دردي اﺳﺖ‪ .‬ﻫﺮﻛﺪام از ﮔﺰﻳﻨﻪﻫﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ را ﺑﭙﺬﻳﺮم ﺑﻪ اﻳﻦ اﺻﻞ ﻣﻲرﺳـﻴﻢ‬
‫ﻛﻪ زﻫﺪ و ﺗﻘﻮي ﺑﺎ ﭼﻨﻴﻦ اﻋﺘﻘﺎدي ارزش ﻧﺪارﻧﺪ و ﭼﻴﺰي را ﻋﻮض ﻧﻤﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜـﻪ‬
‫وﻗﺘﻲ زﻫﺪ و ﺗﻘﻮي ﺑﻪ ﺣﺎل اﻧﺴﺎن ﻣﻔﻴﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ ﻣﻄﻬﺮه ﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬
‫ﭼﻮن اﺳﺎس ﻋﻘﺎﻳﺪ دﻳﻨﻲ ﺗﻨﻬﺎ از اﻳﻦ دو ﺳﺮ ﭼﺸﻤﻪ ﭘﺎك و زﻻل ﻧﺸﺄت ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬اﺻﺮار ﺑﺮ ﮔﻨﺎﻫﺎن‪ :‬ﻫﺮﻛﺲ ‪‬ﻣﺼ‪‬ﺮ ﺑﺮ اﻧﺠﺎم ﮔﻨـﺎه ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﻣﺤﺒـﺖ ﮔﻨـﺎه در دل او‬
‫ﺟﺎي ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﻫﺮ ﭼﻴﺰي را ﻛﻪ اﻧﺴﺎن در ﻃﻮل ﻋﻤﺮ ﺧﻮد ﺑﺎ آن زﻳﺴﺘﻪ و ﺑﺪان اﻧـﺲ‬
‫و اﻟﻔﺖ ﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺮگ و ﺳﻜﺮات در ذﻫﻦ ﺗﺪاﻋﻲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﺑﻪ ﻳﺎد ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ ،‬اﮔﺮ‬
‫ﻣﺤﺒﺖ اﻧﺴﺎن و ﮔﺮاﻳﺶ او در زﻧﺪﮔﻲ ﺑﺴﻮي ﻃﺎﻋﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻮﻗـﻊ ﻣـﺮدن ذﻛـﺮ و ﻳـﺎد‬
‫ﺑﻨﺪﮔﻲ و ﻃﺎﻋﺖ در ﺧﺎﻃﺮ او ﺗﺎزه ﻣﻲﺷﻮد و ﻣﻮج ﻣﻲزﻧﺪ و اﮔﺮ ﻣﺤﺒﺖ و ﮔـﺮاﻳﺶ او‬
‫ﺑﻪ ﺳﻮي ﻣﻌﺎﺻﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ذﻛﺮ و ﻳﺎد ﮔﻨﺎه و ﻣﻌﺎﺻﻲ در ﻟﺤﻈﺎت ﻣﺮگ در ﺧﺎﻃﺮش ﺗـﺎزه‬
‫ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻮاﻗﻊ در ﭘﺎﻳﺎن زﻧﺪﮔﻲ‪ ،‬ﻗﺒـﻞ از ﺗﻮﺑـﻪ ﺷـﻬﻮت و ﮔﻨـﺎﻫﻲ از ﮔﻨﺎﻫـﺎن‬
‫ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻪ ﺳﺮاﻏﺶ ﻣﻲآﻳﻨﺪ و ﻗﻠﺒﺶ را اﺳﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺑﻴﻦ او و ﭘﺮوردﮔﺎرش ﻣـﺎﻧﻊ و‬
‫ﺣﺎﻳﻠﻲ اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺣﻀﺮت ﻣﺤﻤﺪص در ﺣﺪﻳﺜﻲ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﮔﻨﺎه‬
‫در آﺧﺮﻳﻦ ﻟﺤﻈﻪي زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻮﺟﺐ ﮔﻤﺮاﻫﻲ و ﺑﺪﺑﺨﺘﻴﺶ ﻣﻲﺷﻮد‪:‬‬

‫ﺻﻲ ‪‬ﺑﺮﹺﻳ ‪‬ﺪ ﺍﹾﻟ ﹸﻜ ﹾﻔ ﹺﺮ(‬
‫)ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﻌ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫)ﮔﻨﺎﻫﺎن ﭘﻠﻲ ﺑﻪ ﺳﻮي ﻛﻔﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪(.‬‬
‫ﻛﺴﻲ ﻛﻪ اﺻﻼً ﻣﺮﺗﻜﺐ ﻣﻌﺼﻴﺖ ﻧﺸﻮد ﻳـﺎ ﻣﺮﺗﻜـﺐ ﺷـﺪه و ﺗﻮﺑـﻪ ﻛﻨـﺪ‪ ،‬از ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﺧﻄﺮي ﺑﻪ دور و در اﻣﺎن اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻛﺜﺮت ﻣﺮﺗﻜﺐ ﮔﻨﺎه ﻣﻲﺷﻮد و ﺣﺘـﻲ‬
‫ﮔﻨﺎﻫﺎﻧﺶ از ﻃﺎﻋﺘﺶ ﺑﻴﺸﺘﺮاﻧﺪ و ﻣﻮﻓﻖ ﺑﻪ ﺗﻮﺑﻪ ﻫﻢ ﻧﮕﺮدﻳﺪه اﺳـﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜـﻪ ﺑـﺮ ﮔﻨﺎﻫـﺎن‬
‫اﺻﺮار ﻛﺮده‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﺪت در ﻣﻌﺮض ﺧﻄﺮ ﺳﻮء ﺧﺎﺗﻤـﻪ ﻗـﺮار ﻣـﻲﮔﻴـﺮد‪ ،‬ﭼـﻮن ﻛﺜـﺮت‬
‫ﻣﺤﺒﺖ و ﮔﺮاﻳﺶ ﺑﻪ ﺳﻮي ﮔﻨﺎه ﻣﻮﺟﺐ ﺗﺮﺳﻴﻢ ﺷﺪن ﮔﻨﺎه در ذﻫﻦ ﻣـﻲﺷـﻮد و ﺑـﺪان‬

‫‪40‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﮔﺮاﻳﺶ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺮگ و ﺳﻜﺮات ﻫﻢ ﺑﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺎﻟﺘﻲ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲﻣﺎﻧـﺪ و در‬
‫ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﻪ ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﺳﺮاﻧﺠﺎم رو ﻣﻲآورد‪.‬‬
‫ﻣﻄﺎﻟﺐ ﮔﺬﺷﺘﻪ را ﻣﻲﺗﻮان ﺑﺎ ﻳﻚ ﻣﺜﺎل ﺗﻮﺿﻴﺢ داد‪ ،‬ﺑـﺪون ﺗﺮدﻳـﺪ اﻧﺴـﺎن در ﻋـﺎﻟﻢ‬
‫رؤﻳﺎ اوﺿﺎع و اﺣﻮاﻟﻲ را ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ در ﻃﻮل ﻋﻤﺮ ﺑﺪان اﻧﺲ و اﻟﻔـﺖ ﮔﺮﻓﺘـﻪ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺜﻼً اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﻋﻤﺮش را در ﻋﻠﻢ و ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺳﭙﺮي ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ ،‬اﺣﻮال ﻣﺘﻌﻠـﻖ‬
‫ﺑﻪ ﻋﻠﻢ و ﻋﻠﻤﺎ را در ﺧﻮاب ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻲﻛﻨﺪ و اﮔـﺮ ﻛﺴـﻲ ﻋﻤـﺮش را در ﺧﻴـﺎﻃﻲ و‬
‫ﺧﻴﺎﻃﺖ ﺳﭙﺮي ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ در ﻋﺎﻟﻢ روﻳـﺎ اﺣـﻮال ﻣﺮﺑـﻮط ﺑـﻪ ﺧﻴـﺎﻃﻲ و ﺧﻴﺎﻃـﺖ را‬
‫ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن در ﻋﺎﻟﻢ روﻳﺎ و ﺧﻮاب ﻫﻤﺎن ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ در ذﻫﻦ ﺣﻀﻮر ﭘﻴﺪا ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‬
‫ﻛﻪ در ﻃﻮل ﻋﻤﺮ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﺑﺪان دل ﺑﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺮگ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻛـﻪ از ﺧـﻮاب ﺷـﺪﻳﺪﺗﺮ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﻘﺪﻣﻪ و ﺳﻜﺮات آن ﺗﺸﺎﺑﻪ زﻳﺎدي ﺑﺎ ﺧﻮاب دارﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻛﺜـﺮت ﻣﺤﺒـﺖ‬
‫ﺑﺎ ﮔﻨﺎﻫﺎن ﻣﻘﺘﻀﻲ ﺗﺬﻛﺮ ﮔﻨﺎﻫﺎن‪ ،‬ﺗﺮﺳﻴﻢ و ﻋﻮدت آﻧﻬﺎ در ﻗﻠﺐ و ﮔﺮاﻳﺶ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺳﻮي‬
‫ﻧﻔﺲ در ﻣﻮﻗﻊ ﺳﻜﺮات ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ و اﮔﺮ روح در ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺎﻟﺘﻲ ﻗﺒﺾ ﺷﻮد‪ ،‬ﺑـﻪ ﻓﺮﺟـﺎم‬
‫وﺧﻴﻤﻲﻣﺒﺘﻼ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ذﻫﺒﻲ در ﻛﺒﺎﺋﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺠﺎﻫﺪ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﻫﺮﻛﺲ ﻛﻪ ﻣﻲﻣﻴـﺮد‪ ،‬دوﺳـﺘﺎن و ﻫـﻢ‬
‫ﻧﺸﻴﻨﺎن زﻧﺪﮔﻲاش در ﻋﺎﻟﻢ ﻣﺜﺎل ﻧﺰد او ﺣﺎﺿﺮ ﻛﺮده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺮدي ﻛﻪ در زﻧﺪﮔﻲ ﺑﺎ‬
‫ﺷﻄﺮﻧﺞ ﺑﺎزي ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎم ﺳﻜﺮات ﻣﺮگ‪ ،‬اﻃﺮاﻓﻴﺎن ﻛﻠﻤﻪ ﺷﻬﺎدﺗﻴﻦ را ﺑﺮاﻳﺶ زﻣﺰﻣﻪ‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و ﺗﻠﻘﻴﻦ ﻣﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻲ او ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﺷﺎه‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺑﺎ ﻫﻤﻴﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﺟـﺎن داد‪.‬‬
‫ﭼﻮن در زﻧﺪﮔﻲ ﺑﻪ اﻟﻔﺎظ ﺷﻄﺮﻧﺞ اﻧﺲ و اﻟﻔﺖ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد در ﺳﻜﺮات ﻣﺮگ ﺑﻪ ﺟـﺎي‬
‫ﻛﻠﻤﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ اﻟﻔﺎظ ﺑﺎزي را ﺑﺮ زﺑﺎن ﺟﺎري ﻣﻲﻛﺮد‪.‬‬
‫ﻣﺸﺎﺑﻪ اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﺑﺮاي ﺷﺨﺺ دﻳﮕﺮي ﭘﻴﺶ آﻣﺪ ﻛﻪ در زﻧﺪﮔﻲ ﺑﺎ ﺷﺮاب ﻧﻮﺷـﺎن‬
‫ﻫﻤﻨﺸﻴﻨﻲ و ﻣﺮاودت داﺷﺖ‪ ،‬وﻗﺘﻲ دﭼﺎر ﺳﻜﺮات ﻣﺮگ ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬ﻳﻜﻲ از ﺑﺴﺘﮕﺎﻧﺶ ﻧﺰد‬
‫او آﻣﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ وي ﻛﻠﻤﻪ ﺷﺎﻫﺪﺗﻴﻦ را ﺗﻠﻘﻴﻦ ﻛﻨﺪ و او ﺑﺠﺎي ﻛﻠﻤﻪ ﺗﻮﺣﻴﺪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻨﻮش و‬
‫ﺑﻪ ﻣﻦ ﻧﻴﺰ ﺑﻨﻮﺷﺎن و ﺑﻌﺪ ﺟﺎن ﺳﭙﺮد‪ .‬ﻻ ﺣﻮﻝ ﻭ ﻻ ﻗﻮﻩ ﺍﻻ ﺑﺎﷲ ﺍﻟﻌﻠﻲ ﺍﻟﻌﻈﻴﻢ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ -3‬ﻋﺪول از ﺧﻂ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ‪ :‬ﭼﻮن ﻫـﺮﻛﺲ در آﻏـﺎز زﻧـﺪﮔﻲ ﺳـﺎﻟﻚ و راﻫـﺮو راه‬
‫ﺻﺤﻴﺢ و ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﻌﺪ در او ﺗﻐﻴﻴﺮ ﭘﻴﺪا ﺷﻮد و از ﻣﺴﻴﺮ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ اوﻟﻲ ﻣﻨﺤـﺮف‬
‫‪ .١‬ﺍﻟﻜﺒﺎﺋﺮ ﻟﻠﺬﻫﱯ‪ :‬ﺻﻐﺮﻱ ‪.٩١‬‬

‫‪41‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﮔﺮدد‪ ،‬ﺧﺎﺗﻤﻪاش ﺑﻪ ﺑﺪي ﻣﻲاﻧﺠﺎﻣﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺑﻠﻴﺲ ﻛﻪ در آﻏﺎز زﻧـﺪﮔﻲ ﺑـﺰرگ و اﻣـﺎم‬
‫ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﺑﻮد و در ﻋﺒﺎدت از ﻫﻤﻪ ﻛﻮﺷﺎ ﺗﺮ و ﺑﻬﺘﺮ ﺑﻮد‪ ،‬وﻟﻲ ﻫﻨﮕﺎم دﺳﺘﻮر ﺧﺪا ﻣﺒﻨﻲ‬
‫ﺑﺮ ﺳﺠﺪه و ﺗﻌﻈـﻴﻢ ﺑـﺮاي آدم‪ ،‬ﺳـﺮ ﺑـﺎز زد و از راه راﺳـﺖ و ﭘﻴﻤـﻮدن راه ﻣﺴـﺘﻘﻴﻢ‬
‫ﻣﻨﺤﺮف ﮔﺸﺖ‪ ،‬ﻳﺎ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﻠﻌﻢ ﺑﺎﻋﻮر و ﺑﺮﺻﻴﺼﺎ ﻛﻪ در اﺑﺘﺪاي زﻧـﺪﮔﻲ ﻋﺎﺑـﺪ و زاﻫـﺪ‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﺑﻠﻌﻢ ﺑـﺎﻋﻮر ﻣﻌﺠـﺰه داد‪ ،‬وﻟـﻲ او ﻫﻨﮕـﺎم ﭘﻴـﺮوي از ﻫـﻮسﻫـﺎي‬
‫ﺷﻴﻄﺎﻧﻲاش ﭘﻴﺮوي ﻛﺮد و ﺑﻪ ﺳﻮي دﻧﻴﺎ ﮔﺮوﻳﺪ و از ﺟﻤﻠﻪ ﮔﻤﺮاﻫـﺎن ﻗـﺮار ﮔﺮﻓـﺖ و‬
‫ﺑﺮﺻﻴﺼﺎ ﻫﻨﮕﺎم دﻋﻮت ﺷﻴﻄﺎن ﻟﺒﻴﻚ ﮔﻮﻳﺎن ﺑـﻪ ﺳـﻮي ﺷـﻴﻄﺎن ﺷـﺘﺎﻓﺖ و ﺑـﻪ ﺻـﻒ‬
‫ﭘﻴﺮواﻧﺶ ﻣﻠﺤﻖ ﮔﺸﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲ در ﻣﻨﺠﻼب و ﺗﺎرﻳﻜﻲ ﻛﻔﺮ ﭘﺎﻳﻴﻦ رﻓـﺖ ﻛـﻪ ﺷـﻴﻄﺎن‬
‫ﺧﻄﺎب ﺑﺪو ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ از ﺗﻮ ﺑﻴﺰارم و از ﺧﺪاي ﺑﺰرگ ﻣﻲﺗﺮﺳﻢ‪ .‬ﺷـﻴﻄﺎن از او ﺗﺒـﺮي‬
‫ﺟﺴﺖ ﭼﻮن از اﻳﻦ ﻫﺮاس داﺷﺖ ﻛﻪ در ﻋﺬاب ﮔﻤﺮاﻫﻲ او ﺷﺮﻳﻚ و ﻫـﻢ دم ﺑﺎﺷـﺪ‪،‬‬
‫وﻟﻲ اﻇﻬﺎر ﺑﻴﺰاري ﺑﺮاي ﺷﻴﻄﺎن ﺳﻮدي ﻧﺪاﺷﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪lLKJIHGFEDCBAm‬ﺍﳊﺸﺮ‪١٧:‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﻛﺎر )اﻫﺮﻳﻤﻦ و ﻛﺴﻲ ﻛﻪ او ﮔﻤﺮاﻫﺶ ﻛﺮده اﺳﺖ( ﺑﺪاﻧﺠﺎ ﻣﻲاﻧﺠﺎﻣﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻫﺮ دو ﺗﺎ در آﺗﺶ دوزخ ﺟﺎوداﻧﻪ ﻣﻲﻣﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﺳﺰاي ﺳﺘﻤﮕﺮان اﺳﺖ‪( .‬‬
‫‪ -4‬ﺿﻌﻒ اﻳﻤﺎن‪ :‬اﮔﺮ اﻳﻤﺎن ﺿﻌﻴﻒ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬دوﺳﺘﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﻴﺰ در اﻧﺴﺎن ﺿـﻌﻴﻒ‬
‫ﻣﻲﮔﺮدد و ﻣﺤﺒﺖ دﻧﻴﺎ در دل ﻗﻮت ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﺑﺮ اﻧﺴﺎن ﭼﻨـﺎن ﭼﻴـﺮه ﻣـﻲﺷـﻮد‪ ،‬ﺑـﻪ‬
‫ﮔﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﺟﺎﻳﻲ در دل او ﺑﺮاي ﻣﺤﺒﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪ .‬ﻣﺤﺒﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﭼﻨﺎن‬
‫ﺿﻌﻴﻒ ﻣﻲﮔﺮدد ﻛﻪ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ در ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑﺎ ﻧﻔﺲ ﺗﺎﺛﻴﺮي داﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬اﻳـﻦ ﮔﻮﻧـﻪ‬
‫اﻳﻤﺎن ﺿﻌﻴﻒ ﻫﻴﭽﮕﻮﻧﻪ ﻧﻘﺸﻲ در ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از ﮔﻨﺎﻫﺎن و ﮔﺮاﻳﺶ ﺑﻪ ﺳﻮي ﻋﺒﺎدات و‬
‫ﺑﻨﺪﮔﻲ ﻧﺪارد‪ ،‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺻﺎﺣﺐ اﻳـﻦ اﻳﻤـﺎن ﻏـﺮق در ﺷـﻬﻮات و ارﺗﻜـﺎب ﻣﻌﺎﺻـﻲ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد و ﺗﺎرﻳﻜﻲ ﮔﻨﺎﻫﺎن ﺑﺮ ﻗﻠـﺐ اﻧﺒﺎﺷـﺘﻪ ﻣـﻲﮔـﺮدد و ﻫﻤـﻮاره ﻧـﻮر اﻳﻤـﺎن را ﺑـﻪ‬
‫ﺧﺎﻣﻮﺷﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺒﺘﻼ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﺳﻜﺮات ﻣﺮگ ﻓﺮا ﻣﻲرﺳﺪ ﻣﺤﺒﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ در‬
‫دل ﺑﺴﻴﺎر ﺿﻌﻴﻒ ﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬ﭼﻮن ﺧﻮد را در ﺣﺎل ﺟﺪاﻳﻲ از دﻧﻴﺎ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ‬
‫دﻧﻴﺎ ﺑﺮاﻳﺶ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﺤﺒﻮب و ﭘﺴﻨﺪﻳﺪه اﺳﺖ و ﺣﺐ دﻧﻴﺎ ﭼﻨـﺎن ﺑـﺮ وي ﻏﻠﺒـﻪ ﻧﻤـﻮده‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ اراده ﺗﺮك آنرا ﻧﺪارد و از ﺟﺪاﻳﻲ آن اﺣﺴـﺎس ﻧـﺎراﺣﺘﻲ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ و ﺣـﺐ‬

‫‪42‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺿﻌﻒ اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺑﻐـﺾ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺗﺒـﺪﻳﻞ ﻣـﻲﮔـﺮدد‪ ،‬اﮔـﺮ روح او در ﭼﻨـﻴﻦ ﺣﺎﻟـﺖ‬
‫ﺧﻄﺮﻧﺎﻛﻲ ﻗﺒﺾ ﺷﻮد‪ ،‬ﺧﺎﺗﻤﻪاش ﺑﻪ ﺑﺪي ﻣﻲاﻧﺠﺎﻣﺪ و ﺑﺮاي ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻧﺎﺑﻮد ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺧﺎﺗﻤﻪ ﺑﺪ ﻣﻨﺠﺮ ﻣﻲﺷﻮد ﻣﺤﺒﺖ دﻧﻴﺎ و ﮔﺮاﻳﺶ ﺑـﻪ ﺳـﻮي آن و‬
‫ﺧﻮﺷﺤﺎل ﺷﺪن ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ آن و ﺿﻌﻒ اﻳﻤﺎن ﻛﻪ ﺗﻮأم ﺑﺎ ﺿﻌﻒ ﻣﺤﺒﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻳﻦ دردي اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﺮﻳﺒﺎن ﺑﺴﻴﺎري از ﺧﻼﻳﻖ را ﮔﺮﻓﺘـﻪ اﺳـﺖ‪ ،‬ﭼـﻮن ﻫـﺮ‬
‫ﭼﻴﺰي ﻛﻪ در ﺣﺎل ﺳﻜﺮات ﺑﺮ ﻗﻠﺐ ﻏﻠﺒﻪ ﻛﻨﺪ‪ ،‬آن ﭼﻴﺰ در دل ﻧﻘﺶ ﻣﻲﺑﻨﺪد و ﺷﺨﺺ‬
‫را ﺑﻪ ﺧﻮد ﻣﺸﻐﻮل ﻣﻲﺳﺎزد‪ ،‬ﺑﮕﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﺑﻪ ﭼﻴﺰي دﻳﮕﺮ ﻧﻤـﻲاﻧﺪﻳﺸـﺪ‪ ،‬آﺧـﺮ ﺟـﺎﻳﻲ‬
‫ﺑﺮاي ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﺎﻧﺪه اﺳﺖ و اﮔﺮ روح در ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺎﻟﺘﻲ ﻗﺒﺾ ﺷـﻮد‪ ،‬ﺗﻮﺟـﻪ‬
‫ﻗﻠﺒﻲاش ﺑﺴﻮي دﻧﻴﺎ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮدد و ﺑﺪان ﺳﻮ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮد و ﻣﻴﺎن او و ﭘﺮوردﮔﺎرش‬
‫ﻣﺎﻧﻊ و ﺣﺎﻳﻞ اﻳﺠﺎد ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬
‫رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ وﻗﺘﻲ ﺳﻠﻴﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﻤﻠﻚ ﺑﻪ ﻗﺼﺪ ﺣﺞ و زﻳﺎرت ﺧﺎﻧﻪ ﺧﺪا وارد‬
‫ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺷﺪ‪ ،‬ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬آﻳﺎ در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻛﺴﻲ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ ﮔﺮوﻫﻲ از ﺻﺤﺎﺑﻪ را دﻳﺪه ﺑﺎﺷـﺪ؟‬
‫ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬آري‪ ،‬اﺑﻮﺣﺎزم‪ ،‬ﭼﻨﺪ ﺗﻦ از ﺻﺤﺎﺑﻪ را دﻳﺪه و ﻫﻨﻮز ﻫﻢ در ﻗﻴﺪ ﺣﻴﺎت اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺴﻮي او ﻗﺎﺻﺪي ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ ،‬وﻗﺘﻲ اﺑﻮﺣﺎزح آﻣﺪ‪ ،‬ﺳﻠﻴﻤﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬اي اﺑﻮﺣﺎزم‪ ،‬ﭼﺮا ﻣﺎ‬
‫ﻣﺮگ را ﻧﺎ ﭘﺴﻨﺪ و ﻣﻜﺮوه ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ؟‬
‫اﺑﻮ ﺣﺎزم ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺷﻤﺎ دﻧﻴﺎ را آﺑﺎد و آﺧﺮت را وﻳـﺮان ﻛـﺮدهاﻳـﺪ و ﻗﻄﻌـﺎً رﻓـﺘﻦ از‬
‫ﻣﺤﻠﻲ ﻛﻪ آﺑﺎد اﺳﺖ ﺑﺴﻮي ﻣﺤﻠﻲ ﻛﻪ وﻳﺮان اﺳﺖ ﻧﺎﭘﺴﻨﺪ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺳﻠﻴﻤﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺣﺮف ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺠﺎﻳﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﺳﻠﻴﻤﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻛﺎش ﻣﻲداﻧﺴـﺘﻢ‬
‫ﻛﻪ ﻧﺰد ﺧﺪاوﻧﺪ ﭼﻪ ﺟﺎﻳﮕﺎﻫﻲ دارم؟‬
‫اﺑﻮ ﺣﺎزم ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻋﻤﺎل ﺧﻮد را ﺑﺎ ﻣﻴﺰان ﻗﺮآن ﺗﺮازو ﻛﻦ‪.‬‬
‫ﺳﻠﻴﻤﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬آن ﻣﻴﺰان را در ﻛﺠﺎي ﻗﺮآن ﻣﻲﻳﺎﺑﻢ؟‬
‫اﺑﻮﺣﺎزم ﮔﻔﺖ‪ :‬در اﻳﻦ آﻳﻪ‪:‬‬
‫‪lcba`_~}|{zm‬ﺍﻻﻧﻔﻄﺎﺭ‪١٤ – ١٣ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﻣﺴﻠّﻤﺎً ﻧﻴﻜﺎن در ﻣﻴﺎن ﻧﻌﻤﺖ ﻓﺮاوان ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺴﺮ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﺮد‪ .‬و ﻣﺴـﻠّﻤﺎً ﺑـﺪﻛﺎران‬
‫در ﻣﻴﺎن آﺗﺶ ﺳﻮزان دوزخ ﺑﺴﺮ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﺮد‪( .‬‬
‫ﺳﻠﻴﻤﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺲ رﺣﻤﺖﻫﺎي ﺧﺪاوﻧﺪي ﻛﺠﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ؟‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪43‬‬

‫اﺑﻮﺣﺎزم ﮔﻔﺖ‪ :‬رﺣﻤﺖﻫﺎي ﺧﺪاوﻧﺪ ﻫﻤﺮاه ﻧﻴﻜﻮﻛﺎراناﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺳﻠﻴﻤﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻛﺎش ﻣﻲداﻧﺴﺘﻢ ﻛﻴﻔﻴﺖ ﺣﻀـﻮرم در ﭘﻴﺸـﮕﺎه ﺧﺪاوﻧـﺪ ﭼﮕﻮﻧـﻪ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد؟‬
‫اﺑﻮﺣﺎزم ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻧﻴﻜﻮﻛﺎر ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺴﺎﻓﺮت رﻓﺘﻪ و ﺑﻪ ﺧﺎﻧـﻪاش ﺑـﺮ‬
‫ﻣﻲﮔﺮدد و ﺑﺪ ﻛﺎر ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﺧﺪﻣﺖ آﻗﺎﻳﺶ ﻓﺮار ﻛﺮده و ﺑﻪ اﻛﺮاه ﺑﺴﻮي‬
‫او ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺳﻠﻴﻤﺎن ﺑﻪ ﮔﺮﻳﻪ اﻓﺘﺎد ﺑﮕﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﺻﺪاﻳﺶ ﺑﺎﻻ رﻓﺖ و ﮔﺮﻳﻪاش ﺷﺪت ﭘﻴﺪا ﻛﺮد و‬
‫ﺑﻌﺪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺮا وﺻﻴﺖ ﻛﻦ‪.‬‬
‫اﺑﻮ ﺣﺎزم ﮔﻔﺖ‪ :‬در ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻧﻬﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ وﺟﻮد دارد ﺣﻀﻮر ﭘﻴﺪا ﻧﻜﻦ و ﻫﺮﮔـﺰ‬
‫در ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﻮرد رﺣﻤﺖ و ﺷﻔﻘﺖ ﭘﺮوردﮔﺎر اﺳﺖ ﭘﻨﻬﺎن ﻧﺸﻮ‪.‬‬
‫ﺻﺪﻳﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از اﻣﺎم ﻏﺰاﻟﻲ در اﺣﻴﺎء ﻋﻠﻮماﻟﺪﻳﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺳﻮء ﺧﺎﺗﻤﻪ‬
‫دو ﻣﺮﺣﻠﻪ دارد ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از آن دو از دﻳﮕﺮي ﺑﺰرﮔﺘﺮ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﺰرﮔﺘﺮ و ﻋﻈﻴﻢ‬
‫آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺳﻜﺮات ﻣﺮگ و ﺑﺮوز اﻫﻮال آن‪ ،‬ﺷـﻚ و ﺟﺤـﺪ )اﻧﻜـﺎر( ﻏﺎﻟـﺐ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ و روح در ﻫﻤﻴﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﻗﺒﺾ ﺷﻮد‪ ،‬اﻳﻦ ﻛﻴﻔﻴﺖ ﺑﺮاي ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻣﻴﺎن او و ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫ﻣﺎﻧﻊ اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﻘﺘﻀﻲ دوري ﻣﺴﺘﺪام از رﺣﻤﺖﻫﺎي ﺧﺪاوﻧﺪ و ﻋﺬاب ﺳﺮﻣﺪي‬
‫ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪ دوم ﻛﻪ ﻛﻤﺘﺮ از ﻣﺮﺣﻠﻪ اول اﺳﺖ‪ ،‬ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻮﻗﻊ ﻣﺮگ ﻣﺤﺒﺖ‬
‫ﭼﻴﺰي از اﻣﻮر دﻧﻴﺎ ﻳﺎ ﻟﺬﺗﻲ از ﻟﺬات آن‪ ،‬ﺑﺮ ﻗﻠﺐ ﻏﻠﺒﻪ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ‪ ،‬آﻧﮕﺎه آن ﭼﻴﺰ ﺑﺎ ﻟﺬت‬
‫در ﻗﻠﺐ ﻧﻘﺶ ﻣﻲﺑﻨﺪد و اﻧﺴﺎن را ﺑﮕﻮﻧﻪاي ﺑﻪ ﺧﻮد ﻣﺸﻐﻮل ﻣﻲدارد‪ ،‬ﻛﻪ ﭼﻴﺰي دﻳﮕـﺮ‬
‫در دل او ﺟﺎي ﻧﻤﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﺮﮔﺎه ﻗﺒﺾ روح در ﺣﺎل ﻏﻠﺒـﻪ ﻣﺤﺒـﺖ دﻧﻴـﺎ اﺗﻔـﺎق‬
‫اﻓﺘﺎد‪ ،‬ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﺧﻄﺮﻧﺎﻛﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن اﻧﺴﺎن در ﻫﻤﺎن ﺣﺎﻟﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﺪان زﻳﺴﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ و زﻧﺪﮔﻲ را ﺳﭙﺮي ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺟﺎن ﻣﻲﺳﭙﺎرد و ﺑﻪ ﺷﺪت ﺣﺴﺮت ﻣﻲﺧﻮرد‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ اﮔﺮ اﻳﻤﺎن ﻗﻮي ﺑﺎﺷﺪ و ﻣﺤﺒﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ از دﻳﺮ زﻣﺎن در دل ﮔﺮه ﺧﻮرده و ﺑـﺎ‬
‫اﻋﻤﺎل ﺻﺎﻟﺤﻪ آﻣﻴﺨﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻳﻦ وﺿﻌﻴﺖ از دل ﻣﺤﻮ ﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬وﻟﻲ وزن اﻳﻤﺎﻧﺶ در‬
‫ﺣﺪ ﻳﻚ ﻣﺜﻘﺎل ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﺲ از اﻧﺪك زﻣـﺎﻧﻲ او را از دوزخ ﺑﻴـﺮون ﻣـﻲآورد و‬
‫اﮔﺮ ﻛﻤﺘﺮ از ﻳﻚ ﻣﺜﻘﺎل ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺪت ﻣﺪﻳﺪي در دوزخ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬

‫‪44‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل اﮔﺮ اﻳﻤﺎن ﺑﻪ اﻧـﺪازه ﻳـﻚ ﻣﺜﻘـﺎل ﺑﺎﺷـﺪ ﺣﺘﻤـﺎً از دوزخ ﺑﻴـﺮون آورده‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺑﺮاي ﻫﺰاران ﺳﺎل در آن ﺑﺎﻗﻲ ﺑﻤﺎﻧﺪ و ﻫﺮﻛﺲ درﺑﺎره ذات‪ ،‬ﺻـﻔﺎت‬
‫و اﻓﻌﺎل ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ ﺧﻼف آﻧﭽﻪ ﻛﻪ در ﺣﻘﻴﻘﺖ وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﺎﺷﺪ و اﻳﻦ اﻋﺘﻘﺎد‬
‫ﺧﻮاه ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ از ﺗﻘﻠﻴﺪ ﺑﺎﺷﺪ ﻳﺎ ﻧﺘﻴﺠﻪ رأي و اﺟﺘﻬﺎد‪ ،‬ﺑـﺮاي رﻓـﻊ اﻳـﻦ ﺧﻄـﺮ ﺳـﻮدي‬
‫ﻧﺪارد‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﭼﻴﺰي ﻛﻪ اﻧﺴﺎن را از اﻳﻦ ﺧﻄﺮ ﻧﺠﺎت ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬اﻋﺘﻘﺎد ﺣﻖ و ﺑﺮﮔﺮﻓﺘـﻪ از‬
‫ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻧﺴﺎن اﺣﻤﻖ از اﻳﻦ ﺧﻄﺮ ﻫﺮاﺳﻲ ﻧﺪارد و ﺑﺪان ﻓﻜﺮ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﻳﻘﻄﺔ ﺍﻭﱄ ﺍﻻﻋﺘﺒﺎﺭ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪45‬‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﻣﺨﻴﺮ ﺷﺪن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺮگ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ اﺟﺮ و ﭘﺎداش اﺧﺮوي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان را ﻫﻨﮕﺎم ﻓـﺮا رﺳـﻴﺪن ﻣـﺮگ ﺑـﺪانﻫـﺎ ﻧﺸـﺎن‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ آﻧﻬﺎ را ﻣﻴﺎن ﻣﺎﻧﺪن در ﺟﻬﺎن و رﻫﺴﭙﺎر ﺷﺪن ﺑﻪ ﺳـﻮي ﺳـﺮاي اﺑـﺪي‬
‫ﻣﺨﻴﺮ ﻣﻲﺳﺎزد‪ ،‬ﺑﺪون ﺗﺮدﻳﺪ ﻫﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮي ﻧﻌﻤﺖﻫﺎي داﻳﻤﻲﺧﺪاوﻧﺪ را ﺗﺮﺟﻴﺢ ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﺰرگ اﺳﻼمص از اﻳﻦ ﺳﻨﺖ اﺳﺘﺜﻨﺎ ﻧﺸﺪه‪ ،‬ﺑﻠﻜـﻪ ﻫﻤﺎﻧﻨـﺪ ﺳـﻠﻒ ﺧـﻮد از‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﻣﺨﻴﺮ ﺷﺪ‪ ،‬وﻟﻲ آن ﺑﺰرﮔﻮارص ﻣﻼﻗـﺎت ﺣـﻲ ﻣﻨـﺎن را اﺧﺘﻴـﺎر ﻓﺮﻣـﻮد‪ ،‬در‬
‫ﺻﺤﻴﺢ ﺑﺨﺎري از ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺨﻴ‪ ‬ﺮ ﹶﻓ ﹶﻠﻤ‪‬ـﺎ ﺍﺷ‪‬ـ‪‬ﺘﻜﹶﻰ‬
‫ﺤﻴ‪‬ﺎ ﹶﺃ ‪‬ﻭ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﺠﻨ‪ ‬ﺔ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻳ ‪‬‬
‫ﻂ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳﺮ‪‬ﻯ ‪‬ﻣ ﹾﻘ ‪‬ﻌ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺾ ‪‬ﻧﹺﺒﻲ‪ ‬ﹶﻗ ﱡ‬
‫)ﹺﺇﻧ‪ ‬ﻪ ﹶﻟ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ﹾﻘﺒ‪ ‬‬

‫ﺺ ‪‬ﺑﺼ‪‬ـ ‪‬ﺮ ‪‬ﻩ ‪‬ﻧﺤ‪‬ـ ‪‬ﻮ‬
‫ﺨ ‪‬‬
‫ﻕ ‪‬ﺷ ‪‬‬
‫ﺸ ‪‬ﻲ ﻋ‪ ‬ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹶﻓ ﹶﻠﻤ‪‬ﺎ ﹶﺃﻓﹶﺎ ‪‬‬
‫ﺸ ﹶﺔ ﹸﻏ ‪‬‬
‫ﺨ ‪‬ﺬ ﻋ‪‬ﺎ‪‬ﺋ ‪‬‬
‫ﺾ ‪‬ﻭ ‪‬ﺭﹾﺃ ‪‬ﺳ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ﹶﻓ ‪‬‬
‫ﻀ ‪‬ﺮ ‪‬ﻩ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ‪‬‬
‫‪‬ﻭ ‪‬ﺣ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﺃﻧ‪ ‬ﻪ ‪‬ﺣﺪ‪‬ﻳﺜﹸـ ‪‬ﻪ‬
‫ﺖ ﺇﹺﺫﹰﺍ ﻟﹶﺎ ‪‬ﻳﺠ‪‬ﺎ ﹺﻭ ‪‬ﺭﻧ‪‬ﺎ ﹶﻓ ‪‬ﻌ ‪‬ﺮ ﹾﻓ ‪‬‬
‫ﺖ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻬﻢ‪ ‬ﻓ‪‬ﻲ ﺍﻟﺮ‪‬ﻓ‪‬ﻴ ﹺﻖ ﺍﹾﻟﹶﺄ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ﹶﻓ ﹸﻘ ﹾﻠ ‪‬‬
‫ﻒ ﺍﹾﻟ‪‬ﺒ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫‪‬ﺳ ﹾﻘ ‪‬‬

‫ﺤﺪ‪‬ﹸﺛ ‪‬ﻦ(‬
‫ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ‪‬ﻳ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)روح ﻫﻴﭻ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮي ﻗﺒﺾ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﻣﮕﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﺟﺎﻳﮕﺎه او در ﺑﻬﺸﺖ ﺑـﻪ او ﻧﺸـﺎن‬
‫داده ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﻌﺪ ﺑﻪ او اﺧﺘﻴﺎر داده ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸـﻪك در اداﻣـﻪ ﺣـﺪﻳﺚ‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬وﻗﺘﻲ ﻓﺮﺷﺘﻪ ﻣﺮگ ﻧﺰد رﺳﻮلاﷲص آﻣﺪ و ﺳﺮ ﻣﺒـﺎرك رﺳـﻮلاﷲص روي‬
‫زاﻧﻮي ﻣﻦ ﺑﻮد‪ ،‬رﺳﻮلاﷲص ﭼﻨﺪ ﻟﺤﻈﻪ ﺑﻲﻫﻮش ﺷﺪﻧﺪ و ﺳﭙﺲ در ﺣﺎﻟﻲ ﺑﻪ ﻫـﻮش‬
‫آﻣﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﻘﻒ ﺧﺎﻧﻪ ﭼﺸﻢ دوﺧﺘﻪ ﺑﻮد و ﻣﻲﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﭘﺮوردﮔﺎرا ﺑﺴﻮي رﻓﻴـﻖ اﻋﻠـﻲ‪.‬‬
‫آﻧﮕﺎه ﺑﺨﻮد اﻧﺪﻳﺸﻴﺪم ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص اﻛﻨﻮن ﻣﺎ را ﺗﺮﺟﻴﺢ ﻧﻤﻲدﻫﺪ و ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﺪم ﻛﻪ‬
‫اﻳﻦ ﻫﻤﺎن ﺣﺪﻳﺜﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص درﺑﺎره ﻣﺨﺘﺎر ﮔﺬاﺷﺘﻦ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﻣﻮﻗـﻊ ﻣـﺮگ‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺎ ﺑﻴﺎن ﻛﺮده ﺑﻮد‪ .‬ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬اﻳﻦ آﺧﺮﻳﻦ ﺳﺨﻨﻲ ﺑـﻮد ﻛـﻪ از‬
‫زﺑﺎن رﺳﻮلاﷲص ﺑﻴﺮون آﻣﺪ‪(.‬‬
‫و در رواﻳﺘﻲ دﻳﮕﺮ ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ :‬ﺷـﻨﻴﺪم ﻛـﻪ ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮص در ﺑﻴﻤـﺎري وﻓـﺎﺗﺶ‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﻮرد ﻟﻄﻒ و رﺣﻤﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ .‬از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان‪ ،‬ﺻﺪﻳﻘﺎن‪ ،‬ﺷﻬﺪا و‬
‫ﻧﻴﻜﻮﻛﺎران ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ ﺣﺸﺮ ﮔﺮدﻳﻢ و اﻳﻦﻫﺎ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻫﻤﺮاﻫﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﻱ ﻛﺘﺎﺏ ﺭﻗﺎﻕ ﺑﺎﺏ ﻣﻦ ﺍﺣﺐ ﻟﻘﺎﺀ ﺍﷲ‪ .‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﯼ ‪.۳۵۷/۱۱‬‬

‫‪46‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ :‬ﺑـﺎ ﺷـﻨﻴﺪن اﻳـﻦ آﻳـﻪ ﻣـﻦ اذﻋـﺎن ﻛـﺮدم ﻛـﻪ ﺑـﻪ‬
‫رﺳﻮلاﷲص اﺧﺘﻴﺎر داده ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻓﺼﻞ ﺳﻮم‬
‫ﺑﻴﺮون آﻣﺪن روح‪ ،‬ﭘﺮواز ﺑﻪ ﺳﻮي ﻣﻠﻜﻮت أﻋﻠﻲ اﺳﺖ‬

‫اﻣﺎم ﻣﺴﻠﻢ از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬ﻫﺮﮔﺎه روح ﻣﺆﻣﻦ ﺑﻴـﺮون آﻳـﺪ‬
‫دو ﻓﺮﺷﺘﻪ ﺑﻪ اﺳﺘﻘﺒﺎﻟﺶ ﻣﻲآﻳﻨﺪ و آن را ﺑﻪ ﺳﻮي آﺳﻤﺎنﻫﺎ ﺑﺎﻻ ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺣﻤﺎد ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه درﺑﺎره ﺑﻮي ﺧﻮش و ﭘﺎك روح ﻣـﺆﻣﻦ ﺳـﺨﻦ ﮔﻔـﺖ و‬
‫ﺻﺤﺒﺖ از ﻣﺴﻚ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن آﻣﺪ و ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺳﺎﻛﻨﺎن آﺳﻤﺎن درﺑﺎره روح ﻣﺆﻣﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ‪:‬‬
‫روح ﭘﺎﻛﻴﺰهاي اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻃﺮف زﻣﻴﻦ آﻣـﺪه اﺳـﺖ‪ ،‬رﺣﻤـﺖ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺑـﺮ او و ﺑـﺮ‬
‫ﺟﺴﺪي ﻛﻪ در آن ﺳﻜﻨﻲ ﮔﺰﻳﺪهاﻳﺪ ﻓﺮود آﻳﺪ‪ ،‬آﻧﮕﺎه ﻓﺮﺷﺘﻪ روح را ﻧﺰد ﭘﺮوردﮔﺎر ﺑﺎﻻ‬
‫ﻣﻲﺑﺮد و ﻫﻨﮕﺎم رﺳﻴﺪن‪ ،‬ﭘﺮوردﮔﺎر ﺧﻄﺎب ﺑﻪ او ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬اﻳـﻦ روح را ﺑـﻪ ﺑﻬﺸـﺖ‬
‫ﺑﺒﺮﻳﺪ و آنرا ﺑﺮاي ﻫﻤﻴﺸﻪ زﻧﺪه ﺑﮕﺬارﻳﺪ‪.‬‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻫﺮﮔﺎه روح ﻛﺎﻓﺮ ﺑﻴﺮون رود ـ ﺣﻤـﺎد ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪ :‬اﺑـﻮﻫﺮﻳﺮه از ﺑـﻮي ﺑـﺪ و‬
‫ﻣﻠﻌﻮن ﺑﻮدن روح ﻛﺎﻓﺮ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺖ ـ اﻫﻞ آﺳﻤﺎن ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬روح ﻧﺎﭘﺎﻛﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از‬
‫ﻃﺮف زﻣﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬راوي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬آن را ﺑـﺮاي ﻫﻤﻴﺸـﻪ ﺑـﻪ‬
‫دوزخ ﺑﺒﺮﻳﺪ‪.‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص در ﺣﺪﻳﺚ ﺑﺮاء درﺑﺎره ﺣﺮﻣﺖ و ﻛﺮاﻣﺖ روح ﻣـﺆﻣﻦ ﺑﻌـﺪ از ﺑﻴـﺮون‬
‫آﻣﺪن آن از ﺟﺴﺪ‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﭘﺎك ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ اﻳﻦ روح ﭘﺎﻛﻴﺰه درود ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﻨﺪ‪ ،‬درﻫﺎي آﺳـﻤﺎن ﺑـﺮاي‬
‫او ﺑﺎز ﻛﺮده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و در ﻛﻔﻦﻫﺎي ﺧﻮﺷﺒﻮي ﺑﻬﺸـﺖ ﻛﻔـﻦ داده ﻣـﻲﺷـﻮد و ﺑـﻮي‬
‫ﺧﻮش ﻛﻪ ﺑﻬﺘﺮ و ﺑﺮﺗﺮ از ﺑﻮي ﻣﺴﻚ اﺳﺖ از آن ﺑﻪ ﻣﺸﺎم ﻣﻲرﺳﺪ‪ ،‬ﺳـﭙﺲ ﻓﺮﺷـﺘﮕﺎن‬
‫آن را ﺑﺎ اﺣﺘﺮام ﺧﺎص ﺑﻪ آﺳﻤﺎنﻫﺎ ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ و د‪‬ر آﺳﻤﺎنﻫﺎ ﺑﺮاي او ﺑﺎز ﻛﺮده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪،‬‬
‫اﻣﺎ روح ﻧﺎﭘﺎك ﻣﻮﻗﻊ ﺑﻴﺮون آﻣﺪن ﻣﻮرد ﻟﻌـﻦ و ﻧﻔـﺮﻳﻦ ﻓﺮﺷـﺘﮕﺎن ﻗـﺮار ﻣـﻲﮔﻴـﺮد و‬
‫درﻫﺎي آﺳﻤﺎنﻫﺎ ﺑﺮ روي آن ﺑﺴﺘﻪ و ﻫﺮ ﮔﺮوه از ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ دري از درﻫﺎي‬
‫آﺳﻤﺎن اﻳﺴﺘﺎده از ورود آن ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ ،‬ﺳـﭙﺲ آن روح ﻧﺎﭘـﺎك در ﻛﻔﻨـﻲ از‬
‫ﻛﻔﻦﻫﺎي دوزخ ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﻮي ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺪي ﻛﻪ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن را آزار ﻣـﻲدﻫـﺪ‪ ،‬از‬

‫‪48‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫آن روح ﺑﻠﻨﺪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﺑﻪ ﺳﻮي آﺳﻤﺎنﻫﺎ ﺑﺎﻻ ﻣﻲرود و در آﺳﻤﺎنﻫﺎ ﺑﺮ روي آن‬
‫ﮔﺸﻮده ﻧﻤﻲﺷﻮد و از ﺑﻠﻨﺪي ﺑﻪ ﺳﻮي زﻣﻴﻦ ﭘﺮﺗﺎب ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫در ﺣﺪﻳﺚ ﺣﻀﺮت ﺑﺮاء ﻛﻪ رﺳـﻮلاﷲص در آن از ﻣﻨﺘﻘﻞ ﺷﺪن اﻧﺴﺎن از ﻣـﺮگ و‬
‫رﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺑﺮزخ ﺳﺨﻦ ﻓﺮﻣﻮد‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ :‬وﻗﺘﻲ روح ﻣﺆﻣﻦ ﺑﻴﺮون ﻣﻲآﻳـﺪ‬
‫ﺗﺎ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن روي زﻣﻴﻦ و آﺳﻤﺎنﻫﺎ در ﺣﻖ آن دﻋﺎي ﻣﻐﻔﺮت ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬درﻫﺎي آﺳﻤﺎنﻫـﺎ‬
‫ﺑﺮاي آن ﮔﺸﻮده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﺎن ﻫﺮ دري از درﻫﺎي آﺳﻤﺎن از ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ‪،‬‬
‫ﺗﺎ اﻳﻦ روح از در او ﻋﺒﻮر داده ﺷﻮد‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﻓﺮﺷﺘﻪ ﻣﺮگ آن را ﻗﺒﺾ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﺮاي ﻳﻚ‬
‫ﻟﺤﻈﻪ در دﺳﺖ او ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن آن را ﻣـﻲﮔﻴﺮﻧـﺪ و در‬
‫ﻛﻔﻦ و ﺧﻮﺷﺒﻮﻫﺎي ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﮔﺬارﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻣﻌﻨﻲ و ﻣﻔﻬﻮم آﻳﻪ ﺷﺮﻳﻔﻪ‪:‬‬
‫‪   ljihgfm‬اﻷﻧﻌﺎم‪61 :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﻓﺮﺳﺘﺎدﮔﺎن ﻣﺎ )از ﻣﻴﺎن ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﺳﺮاغ او ﻣﻲآﻳﻨﺪ و( ﺟﺎن او را ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪،‬‬
‫و )ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﮔﺮوه او‪‬ل و ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﮔﺮوه دوم ﻫﻴﭻ ﻛﺪام در ﻣﺄﻣﻮرﻳ‪‬ﺖ ﺧﻮد( ﻛﻮﺗـﺎﻫﻲ‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ(‬
‫و ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺑﻮي ﺧﻮﺷﻲ ﻛﻪ در روي زﻣﻴﻦ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد از آن ﺑﻪ ﻣﺸـﺎم ﻣـﻲرﺳـﺪ‪،‬‬
‫ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن آﻧﺮا ﺑﻪ ﺳﻮي آﺳﻤﺎنﻫﺎ ﺑﺎﻻ ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ و از ﻛﻨﺎر ﻫﺮ ﮔﺮوﻫـﻲ از ﻓﺮﺷـﺘﮕﺎن ﻛـﻪ‬
‫ﺑﮕﺬرد‪ ،‬آﻧﻬﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﻳﻦ روح ﭘﺎﻛﻴﺰه از آن ﭼﻪ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ؟ ﻓﺮﺷـﺘﮕﺎن در ﺟـﻮاب‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﻓﻼﻧﻲ‪ ،‬ﻓﺮزﻧﺪ ﻓﻼﻧﻲ اﺳﺖ )ﺑﺎ ﺑﻬﺘـﺮﻳﻦ ﻧـﺎﻣﻲﻛـﻪ در دﻧﻴـﺎ داﺷـﺘﻪ از او ﻳـﺎد‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ( وﻗﺘﻲ ﺑﻪ ﻧﺰدﻳﻚ ﺗﺮﻳﻦ آﺳﻤﺎن ﻣﻲرﺳﻨﺪ‪ ،‬در را ﻣﻲزﻧﻨﺪ‪ ،‬در ﺑﺎز ﻛﺮده ﻣﻲﺷـﻮد‬
‫و ﮔﺮوه ﻣﺨﺼﻮﺻﻲ از ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﻫﺮ آﺳﻤﺎن ﺗﺎ آﺳﻤﺎن دﻳﮕﺮ آن را ﺗﺸﻴﻴﻊ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ‬
‫آﺳﻤﺎن ﻫﻔﺘﻢ ﻣﻲرﺳﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﺧﻄﺎب ﺑﻪ آن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻧﺎم ﺑﻨﺪه ﻣﺮا در ردﻳـﻒ‬
‫ﻋﻠﻴﻴﻦ ﺑﻨﻮﻳﺴﻴﺪ‪:‬‬
‫‪  lyxwvutsrqpom‬اﻟﻤﻄﻔﻔﻴﻦ‪21 – 19 :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﺗﻮ ﭼﻪ ﻣﻲداﻧﻲ ﻛﻪ »ﻋ ّﻠﻴ‪‬ﻴﻦ« ﭼﻪ و ﭼﮕﻮﻧﻪ اﺳﺖ؟ ﻛﺘﺎب ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪهاي اﺳـﺖ )ﻛـﻪ‬
‫ﻧﺸﺎﻧﺪار ﺑﻪ ﻋﻼﺋﻢ ﻣﺸﺨّﺼﻪ ﺑﻮده و ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎﻳﺶ ﺧﻮاﻧﺎ و ﮔﻮﻳﺎ اﺳﺖ(‪ .‬ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﻣﻘﺮّب‬
‫)ﺑﺮاي ﻧﻮﺷﺘﻦ ﻣﻄﺎﻟﺐ( در آﻧﺠﺎ ﺣﻀﻮر ﺑﻬﻢ ﻣﻲرﺳﺎﻧﻨﺪ‪(.‬‬

‫‪49‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻧﺎم او در ردﻳﻒ ﻋﻠﻴﻮن ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﻌﺪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ :‬اﻳـﻦ روح را ﺑـﻪ زﻣـﻴﻦ‬
‫ﺑﺮﮔﺮداﻧﻴﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﻦ اﻧﺴﺎنﻫﺎ را از زﻣﻴﻦ آﻓﺮﻳﺪهام و ﺑﻪ آﻧﺠﺎ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮداﻧﻢ و ﺑﺎر دﻳﮕﺮ‬
‫آﻧﻬﺎ را از زﻣﻴﻦ ﺑﻴﺮون ﺧﻮاﻫﻢ آورد‪.‬‬
‫رﺳـﻮلاﷲص درﺑﺎره روح ﻧﺎﭘﺎك ﻛﻪ از ﺟﺴﺪ ﻛﺎﻓﺮ ﺑﻴﺮون ﻣﻲآﻳﺪ ﭼﻨـﻴﻦ ﺳـﺨﻦ ﺑـﻪ‬
‫ﻣﻴﺎن ﻣﻲآورد‪ :‬ﺗﻚ ﺗﻚ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن زﻣﻴﻦ و آﺳﻤﺎن آن را ﻟﻌﻨﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬درﻫﺎي آﺳﻤﺎن‬
‫ﺑﺮ روي آن ﺑﺴﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﺎن ﻫﺮ در از ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛـﻪ اﻳـﻦ روح را از‬
‫درب آﻧﻬﺎ ﻋﺒﻮر ﻧﺪﻫﺪ‪ ،‬ﻓﺮﺷﺘﻪ ﻣﺮگ وﻗﺘﻲ آن را ﻗﺒﺾ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺣﺘﻲ ﺑﺮاي ﻳـﻚ ﻟﺤﻈـﻪ‬
‫در دﺳﺖ او ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ آن را ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ و در ﭘﺎرﭼـﻪ آﺗﺸـﻴﻦ آﻧـﺮا ﻛﻔـﻦ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﺑﻮي ﺑﺪ روي زﻣﻴﻦ از آن ﺑﻪ ﻣﺸﺎم ﻣﻲرﺳﺪ‪ ،‬ﻓﺮﺷـﺘﮕﺎن آن را ﺑﺴـﻮي‬
‫آﺳﻤﺎنﻫﺎ ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ‪ ،‬از ﻛﻨﺎر ﻫﺮ ﮔﺮوﻫﻲ از ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﻛﻪ ﺑﮕﺬرد‪ ،‬ﺳـﻮال ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ :‬اﻳـﻦ‬
‫روح ﻧﺎﭘﺎك از آن ﭼﻪ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ؟ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﻓﻼﻧﻲ‪ ،‬ﻓﺮزﻧﺪ ﻓﻼﻧﻲاﺳﺖ )ﺑـﺎ‬
‫ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﻧﺎﻣﻲﻛﻪ در دﻧﻴﺎ داﺷﺖ از او ﻳﺎد ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ( و وﻗﺘﻲ ﺑﻪ آﺳﻤﺎن دﻧﻴﺎ )ﻧﺰدﻳﻚﺗﺮﻳﻦ‬
‫آﺳﻤﺎن( ﺑﺮﺳﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي آن روح ﻛﺎﻓﺮ در را ﻣﻲزﻧﻨﺪ‪ ،‬درﻫﺎي آﺳﻤﺎن ﺑﺮ روي آن ﮔﺸﻮده‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬در اﻳﻦ ﻟﺤﻈﻪ رﺳﻮلاﷲص اﻳﻦ آﻳﻪ را ﺗﻼوت ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫‪ h g f e d c  b a `  _  ~ } | m‬‬
‫‪l t s r q pon m l k j i‬‬
‫ﺍﻷﻋﺮﺍﻑ‪٤٠ :‬‬

‫)درﻫﺎي آﺳﻤﺎن ﺑﺮ روي آﻧـﺎن ﺑـﺎز ﻧﻤـﻲﮔـﺮدد )و ﺧﻮدﺷـﺎن ﺑـﻲارج و اﻋﻤﺎﻟﺸـﺎن‬
‫ﺑﻲارزش ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ( و ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ وارد ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ ﻣﮕﺮ اﻳﻦ ﻛـﻪ ﺷـﺘﺮ از ﺳـﻮراخ ﺳـﻮزن‬
‫ﺧﻴﺎﻃﻲ ﺑﮕﺬرد )ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ وﺟﻪ اﻣﻜﺎن ﻧﺪارد‪ ،‬و ﻟﺬا اﻳﺸﺎن ﻫﺮﮔـﺰ ﺑـﻪ ﺑﻬﺸـﺖ داﺧـﻞ‬
‫ﻧﻤﻲﮔﺮدﻧﺪ(‪ .‬اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺎ ﮔﻨﺎﻫﻜﺎران را ﺟﺰا و ﺳﺰا ﻣﻲدﻫﻴﻢ‪( .‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻧﺎم او را در ﭘﺎﻳﻴﻦﺗﺮﻳﻦ ﻣﻜﺎن در ﻟﻴﺴـﺖ اﻫـﻞ دوزخ ﺑﻨﻮﻳﺴـﻴﺪ‪،‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺑﻨﺪه ﻣﺮا ﺑﻪ زﻣﻴﻦ ﺑﺮﮔﺮداﻧﻴﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﻦ وﻋﺪه ﻛﺮدم ﻛﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎ را از‬
‫زﻣﻴﻦ ﺑﻴ‪Ĥ‬ﻓﺮﻳﻨﻢ و آﻧﺎن را ﺑﻪ زﻣﻴﻦ ﺑﺮ ﮔـﺮداﻧﻢ و ﺑـﺎر دﻳﮕـﺮ اﻳﺸـﺎن را از زﻣـﻴﻦ ﺑﻴـﺮون‬
‫ﺑﻴﺎورم‪ .‬آﻧﮕﺎه روح ﻛﺎﻓﺮ از آﺳﻤﺎن ﻫﻔﺘﻢ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﺑﻪ ﺳﻮي زﻣﻴﻦ اﻧﺪاﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ‬
‫در ﻻﺷﻪ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد‪ ،‬ﺳﭙﺲ رﺳﻮلاﷲص اﻳﻦ آﻳﻪ ﻣﺒﺎرﻛﻪ را ﺗﻼوت ﻛﺮد‪:‬‬

‫‪50‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪TS RQPO NM LK J I HG m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪   lVU‬اﻟﺤﺞ‪31 :‬‬
‫‬

‫‬

‫)زﻳﺮا ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺧﺪا اﻧﺒﺎزي ﻗﺮار دﻫﺪ‪ ،‬اﻧﮕﺎر )ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺳﻘﻮط از اوج اﻳﻤﺎن ﺑﻪ‬
‫ﺣﻀﻴﺾ ﻛﻔﺮ( از آﺳﻤﺎن ﻓﺮو اﻓﺘﺎده اﺳﺖ )و ﺑﻪ ﺑـﺪﺗﺮﻳﻦ ﺷـﻜﻞ ﺟـﺎن داده اﺳـﺖ( و‬
‫ﭘﺮﻧﺪﮔﺎن )ﺗﻜّﻪﻫﺎي ﺑﺪن( او را ﻣﻲرﺑﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻳﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺗﻨﺪﺑﺎد او را ﺑﻪ ﻣﻜﺎن ﺑﺴـﻴﺎر دوري‬
‫)و دره ژرﻓﻲ( ﭘﺮﺗﺎب ﻣﻲﻛﻨﺪ )و وي را آن ﭼﻨﺎن ﺑﺮ زﻣﻴﻦ ﻣﻲﻛﻮﺑﺪ ﻛﻪ ﺑﺪﻧﺶ ﻣﺘﻼﺷﻲ‬
‫و ﻫﺮ ﻗﻄﻌﻪاي از آن ﺑﻪ ﻧﻘﻄﻪاي ﭘﺮت ﻣﻲﺷﻮد (‪( .‬‬
‫اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ از اﺑﻲ ﻫﺮﻳﺮه ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺲ ﺍﻟﻄﱠﻴ‪‬ﺒ‪‬ـ ﹸﺔ‬
‫ﻀ ‪‬ﺮ ‪‬ﻩ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﻠﹶﺎ‪‬ﺋ ﹶﻜ ﹸﺔ ﹶﻓﹺﺈﺫﹶﺍ ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ﺍﻟﺮ‪ ‬ﺟ ﹸﻞ ﺻ‪‬ﺎ‪‬ﻟﺤ‪‬ﺎ ﻗﹶﺎﻟﹸﻮﺍ ﺍ ‪‬ﺧ ‪‬ﺮﺟﹺﻲ ﹶﺃﻳ‪‬ﺘﻬ‪‬ﺎ ﺍﻟﻨ‪ ‬ﹾﻔ ‪‬‬
‫ﺤ ‪‬‬
‫)ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﻴ‪‬ﺖ‪ ‬ﺗ ‪‬‬

‫ﻀﺒ‪‬ﺎ ﹶﻥ ﹶﻓﻠﹶﺎ‬
‫ﺡ ‪‬ﻭ ‪‬ﺭ‪‬ﻳﺤ‪‬ﺎ ‪‬ﻥ ‪‬ﻭ ‪‬ﺭﺏ‪ ‬ﹶﻏ ‪‬ﻴ ﹺﺮ ﹶﻏ ‪‬‬
‫ﺸﺮﹺﻱ ﹺﺑ ‪‬ﺮ ‪‬ﻭ ﹴ‬
‫ﺐ ﺍ ‪‬ﺧ ‪‬ﺮﺟﹺﻲ ‪‬ﺣﻤ‪‬ﻴ ‪‬ﺪ ﹰﺓ ‪‬ﻭﹶﺃ‪‬ﺑ ‪‬‬
‫ﺴ ‪‬ﺪ ﺍﻟﻄﱠﻴ‪ ‬ﹺ‬
‫ﺠ‪‬‬
‫ﺖ ﻓ‪‬ﻲ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﻛﹶﺎ‪‬ﻧ ‪‬‬

‫ﺢ ﹶﻟﻬ‪‬ﺎ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹶﺎ ﹸﻝ ﻣ‪‬ـ ‪‬ﻦ ﻫ‪‬ـﺬﹶﺍ‬
‫ﺝ ﹺﺑﻬ‪‬ﺎ ﹺﺇﻟﹶﻰ ﺍﻟﺴ‪‬ﻤ‪‬ﺎ ِﺀ ﹶﻓ‪‬ﻴ ﹾﻔ‪‬ﺘ ‪‬‬
‫ﺝ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻳ ‪‬ﻌ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﺨ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﻚ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﺗ ‪‬‬
‫‪‬ﻳﺰ‪‬ﺍ ﹸﻝ ‪‬ﻳﻘﹶﺎ ﹸﻝ ﹶﻟﻬ‪‬ﺎ ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫ﺐ ﺍ ‪‬ﺩ ‪‬ﺧﻠ‪‬ـﻲ ‪‬ﺣﻤ‪‬ﻴـ ‪‬ﺪ ﹰﺓ‬
‫ﺴ ‪‬ﺪ ﺍﻟﻄﱠﻴ‪ ‬ﹺ‬
‫ﺠ‪‬‬
‫ﺖ ﻓ‪‬ﻲ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺲ ﺍﻟﻄﱠﻴ‪‬ﺒ ‪‬ﺔ ﻛﹶﺎ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮﻟﹸﻮ ﹶﻥ ﹸﻓﻠﹶﺎ ﹲﻥ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹶﺎ ﹸﻝ ‪‬ﻣ ‪‬ﺮ ‪‬ﺣﺒ‪‬ﺎ ﺑﹺﺎﻟﻨ‪ ‬ﹾﻔ ﹺ‬
‫ﻚ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬ﻨ‪‬ﺘﻬ‪‬ﻰ ﹺﺑﻬ‪‬ﺎ ﹺﺇﻟﹶﻰ‬
‫ﻀﺒ‪‬ﺎ ﹶﻥ ﹶﻓﻠﹶﺎ ‪‬ﻳﺰ‪‬ﺍ ﹸﻝ ‪‬ﻳﻘﹶﺎ ﹸﻝ ﹶﻟﻬ‪‬ﺎ ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫ﺡ ‪‬ﻭ ‪‬ﺭ‪‬ﻳﺤ‪‬ﺎ ‪‬ﻥ ‪‬ﻭ ‪‬ﺭﺏ‪ ‬ﹶﻏ ‪‬ﻴﺮﹺ ﹶﻏ ‪‬‬
‫ﺸﺮﹺﻱ ﹺﺑ ‪‬ﺮ ‪‬ﻭ ﹴ‬
‫‪‬ﻭﹶﺃ‪‬ﺑ ‪‬‬

‫ﺲ‬
‫ﺍﻟﺴ‪‬ﻤ‪‬ﺎ ِﺀ ﺍﻟﱠﺘ‪‬ﻲ ﻓ‪‬ﻴﻬ‪‬ﺎ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋﺰ‪ ‬ﻭ ‪‬ﺟﻞﱠ ‪‬ﻭﹺﺇﺫﹶﺍ ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ﺍﻟﺮ‪ ‬ﺟ ﹸﻞ ﺍﻟﺴ‪‬ﻮ ُﺀ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﺍ ‪‬ﺧ ‪‬ﺮﺟﹺـﻲ ﹶﺃﻳ‪‬ﺘﻬ‪‬ـﺎ ﺍﻟـﻨ‪ ‬ﹾﻔ ‪‬‬
‫ﻕ ﻭ‪‬ﺁ ‪‬ﺧ ‪‬ﺮ ﻣ‪‬ـ ‪‬ﻦ‬
‫ﺤﻤ‪‬ﻴ ﹴﻢ ‪‬ﻭ ﹶﻏﺴ‪‬ﺎ ﹴ‬
‫ﺸﺮﹺﻱ ﹺﺑ ‪‬‬
‫ﺚ ﺍ ‪‬ﺧ ‪‬ﺮﺟﹺﻲ ﹶﺫﻣ‪‬ﻴﻤ‪ ‬ﹰﺔ ‪‬ﻭﹶﺃ‪‬ﺑ ‪‬‬
‫ﺨﺒﹺﻴ ‪‬‬
‫ﺴ ‪‬ﺪ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺠ‪‬‬
‫ﺖ ﻓ‪‬ﻲ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺨﺒﹺﻴﹶﺜ ﹸﺔ ﻛﹶﺎ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺢ ﹶﻟﻬ‪‬ﺎ‬
‫ﺝ ﹺﺑﻬ‪‬ﺎ ﹺﺇﻟﹶﻰ ﺍﻟﺴ‪‬ﻤ‪‬ﺎ ِﺀ ﹶﻓﻠﹶﺎ ‪‬ﻳ ﹾﻔ‪‬ﺘ ‪‬‬
‫ﺝ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻳ‪ ‬ﻌ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﺨ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﻚ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﺗ ‪‬‬
‫ﺝ ﹶﻓﻠﹶﺎ ‪‬ﻳﺰ‪‬ﺍ ﹸﻝ ‪‬ﻳﻘﹶﺎ ﹸﻝ ﹶﻟﻬ‪‬ﺎ ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫‪‬ﺷ ﹾﻜ ‪‬ﻠ ‪‬ﻪ ﹶﺃ ‪‬ﺯﻭ‪‬ﺍ ‪‬‬

‫ﺚ‬
‫ﺨﺒﹺﻴـ ‪‬‬
‫ﺴ ‪‬ﺪ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺠ‪‬‬
‫ﺖ ﻓ‪‬ﻲ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺨﺒﹺﻴﹶﺜ ‪‬ﺔ ﻛﹶﺎ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫ﺲ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹶﺎ ﹸﻝ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹶﺎ ﹸﻝ ﹸﻓﻠﹶﺎ ﹲﻥ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹶﺎ ﹸﻝ ﻟﹶﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﺮ ‪‬ﺣﺒ‪‬ﺎ ﺑﹺﺎﻟﻨ‪ ‬ﹾﻔ ﹺ‬
‫ﲑ ﹺﺇﻟﹶـﻰ‬
‫ﺏ ﺍﻟﺴ‪‬ﻤ‪‬ﺎ ِﺀ ﹶﻓﻴ‪ ‬ﺮ ‪‬ﺳ ﹸﻞ ﹺﺑﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺴ‪‬ﻤ‪‬ﺎ ِﺀ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﺗﺼ‪‬ـ ‪‬‬
‫ﻚ ﹶﺃ‪‬ﺑﻮ‪‬ﺍ ‪‬‬
‫ﺢ ﹶﻟ ‪‬‬
‫ﺍ ‪‬ﺭ ﹺﺟﻌ‪‬ﻲ ﹶﺫﻣ‪‬ﻴ ‪‬ﻤ ﹰﺔ ﹶﻓﹺﺈﻧ‪‬ﻬ‪‬ﺎ ﻟﹶﺎ ‪‬ﺗ ﹾﻔ‪‬ﺘ ‪‬‬

‫ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ(‬

‫‪1‬‬

‫)ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﻧﺰد ﻣﻴﺖ ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﺷﺨﺺ در ﺣﺎل ﺳﻜﺮات‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﺻﺎﻟﺤﻲ ﺑﺎﺷـﺪ‪،‬‬
‫ﺧﻄﺎب ﺑﻪ او ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اي روح ﭘﺎﻛﻴﺰه ﻛﻪ در ﺟﺴﺪ ﭘﺎﻛﻴﺰه ﻫﺴﺘﻲ ﺑﻴﺮون ﺑﻴﺎ و روح و‬
‫رﻳﺤﺎن ﺑﻬﺸﺖ و رﺿﺎﻳﺖ ﭘﺮوردﮔﺎر را ﺑﻪ ﺗﻮ ﺗﺒﺮﻳﻚ ﻣﻲﮔـﻮﻳﻢ‪ ،‬ﻓﺮﺷـﺘﮕﺎن ﺗـﺎ ﺑﻴـﺮون‬
‫آﻣﺪن روح اﻳﻦ ﻛﻠﻤﺎت را ﺑﺮاي ﻣﻴﺖ زﻣﺰﻣﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﺑﻴﺮون آﻣﺪن ﺑﻪ آﺳﻤﺎنﻫﺎ‬
‫ﺑﺮده ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬در آﺳﻤﺎن را ﻣﻲﻛﻮﺑﻨﺪ‪ ،‬ﺳـﻮال ﻣـﻲﺷـﻮد‪ :‬ﭼـﻪ ﻛﺴـﻲ در را ﻣـﻲزﻧـﺪ؟‬

‫‪ .١‬ﺍﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ ﺩﺭ ﺳﻨﻨﺶ ﻭ ﺁﻟﺒﺎﻧﯽ ﺩﺭ ﺻﺤﻴﺢ ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻟﺼﻐﻴﺮ ﺧﻮﺩ ‪ ١٦٩ /٢‬ﺣﺪﻳﺚ ﺭﺍ ﺭﻭﺍﻳﺖ ﮐﺮﺩﻩﺍﻧﺪ‪.‬‬

‫‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪51‬‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﻓﻼﻧﻲ اﺳﺖ‪ .‬در ﺟﻮاب ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﺧﻮش آﻣﺪي اي ﻧﻔﺲ ﭘﺎﻛﻴﺰهاي ﻛـﻪ در‬
‫ﺟﺴﺪ ﭘﺎﻛﻴﺰهاي ﺑﻮدي‪ ،‬وارد ﺷﻮ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻣﻮرد ﺳﺘﺎﻳﺶ ﻫﺴﺘﻲ و ﺑﺸـﺎرت روح و‬
‫رﻳﺤﺎن و ﺧﺸﻨﻮدي ﭘﺮوردﮔﺎر ﺑﺮ ﺗﻮ ﺑﺎد‪ ،‬اﻳﻦ ﻛﻠﻤﺎت ﻫﻤﻮاره ﺑﺮاﻳﺶ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﺗـﺎ‬
‫ﺑﻪ آﺳﻤﺎﻧﻲ ﻣﻲرﺳﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻨﺎن در آن ﻗﺮار دارد‪ 1‬وﻟـﻲ اﮔـﺮ ﺷـﺨﺺ در ﺣـﺎل‬
‫ﺳﻜﺮات‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﺑﺪي ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻓﺮﺷﺘﻪ ﻣﺮگ ﺑﻪ او ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اي روح ﻧﺎﭘﺎك ﻛﻪ در ﺟﺴـﺪ‬
‫ﻧﺎﭘﺎك ﻫﺴﺘﻲ ﺑﻴﺮون ﺑﻴﺎ‪ ،‬ﺑﻴﺮون ﺑﻴﺎ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻣﻼﻣﺖ ﻫﺴﺘﻲ‪ ،‬آب ﺟﻮﺷـﺎن و‬
‫ﺑﺪ ﺑﻮ در اﻧﺘﻈﺎر ﺗﻮ اﺳﺖ و ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻣﺸﺎﺑﻪ آن ﻧﻴﺰ در ﻛﻤﻴﻦ ﺗﻮ ﻧﺸﺴـﺘﻪاﻧـﺪ ﺗـﺎ ﺗـﻮ را‬
‫ﺷﻜﻨﺠﻪ دﻫﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻛﻠﻤﺎت ﻫﻤﻮاره ﺑﺮاﻳﺶ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﺗﺎ اﻳﻨﻜـﻪ آن روح ﻧﺎﭘـﺎك از‬
‫ﺟﺴﺪ او ﺑﻴﺮون ﺑﻴﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ آن روح ﻧﺎﭘﺎك ﺑﻪ آﺳﻤﺎنﻫـﺎ ﺑـﺮده ﻣـﻲﺷـﻮد و ﺑـﺮاي آن‬
‫ﺗﻘﺎﺿﺎي ﻓﺘﺢ ﺑﺎب ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺳﻮال ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬اﻳﻦ روح ﭼﻪ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ؟ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷـﻮد‪:‬‬
‫ﻓﻼﻧﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﺑﺴﻴﺎر ﻧﺎﻣﻴﻤﻮن اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻦ روح ﻧﺎﭘﺎك ﻛﻪ در ﺟﺴﺪ ﻧﺎﭘـﺎﻛﻲ‬
‫ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻣﻮرد ﻣﻼﻣﺖ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺟﺎ ﺑﺮﮔﺮدد ﻛـﻪ آﻣـﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻴﭻ دري ﺑﺨﺎﻃﺮ او ﮔﺸﻮده ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬از آﺳﻤﺎن ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪه و ﺑﻪ ﻗﺒـﺮ ﻓﺮﺳـﺘﺎده‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪(.‬‬

‫‪ .١‬ﻣﻨﻈﻮﺭ ﺍﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺁﲰﺎﻥ ﺑﺮ ﺧﺪﺍﻭﻧﺪ ﳏﻴﻂ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺧﺪﺍﻭﻧﺪ ﺭﺍ ﳏﺎﺻﺮﻩ ﻛﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪﺍﻭﻧﺪ ﺍﺯ ﭼﻨﲔ‬
‫ﭼﻴﺰﻱ ﻣﱪﺍ ﻭ ﭘﺎﻙ ﺍﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺧﺪﺍﻭﻧﺪ ﺑﺎﻻﻱ ﺁﲰﺎﻥﻫﺎ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺍﺯ ﳐﻠﻮﻕ ﺧﻮﺩ ﺟﺪﺍ ﺍﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪﺍﻭﻧﺪ ﺩﺭﺑﺎﺭﻩ ﻛﺮﺳﻲ‬
‫ﺧﻮﺩ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ (ÈÇ Æ Å Ä):‬ﺍﻟﺒﻘﺮﺓ‪)٢٥٥ :‬ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﻲ ﻭ ﻓﺮﻣﺎﻧﺮﻭﺍﺋﻲ ﺍﻭ ﺁﲰﺎﻥﻫﺎ ﻭ ﺯﻣﲔ ﺭﺍ‬
‫ﺩﺭﺑﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺍﺳﺖ( ﺭﺳﻮﻝﺍﷲص ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺁﲰﺎﻥﻫﺎ ﺩﺭ ﺑﺮﺍﺑﺮ ﻋﻈﻤﺖ ﻛﺮﺳﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻳﻚ ﺣﻠﻘﻪ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﺩﺭ ﻳﻚ‬
‫ﺩﺷﺖ ﺑﺴﻴﺎﺭ ‪‬ﻨﺎﻭﺭ ﺍﻓﺘﺎﺩﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎﺯ ﻋﻈﻤﺖ ﻛﺮﺳﻲ ﺩﺭ ﺑﺮﺍﺑﺮ ﻋﻈﻤﺖ ﻋﺮﺵ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺣﻠﻘﻪﺍﻱ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﺩﺭ ﻳﻚ ﺩﺷﺖ ﺑﺴﻴﺎﺭ ‪‬ﻨﺎﻭﺭ ﺍﻓﺘﺎﺩﻩ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم‬
‫ﻗﺒﺮ‬

‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬ﻫﻮل و ﻫﺮاس ﻗﺒﺮ‬
‫ﻫﺎﻧﻲ ﻏﻼمِ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻔﺎنس رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺎه ﺣﻀـﺮت ﻋﺜﻤـﺎن‬
‫در ﻛﻨﺎر ﻗﺒﺮي ﺗﻮﻗﻒ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﺑﻘﺪري ﻣﻲﮔﺮﻳﺴﺖ ﻛﻪ رﺧﺴﺎر ﻣﺒﺎرﻛﺶ ﺧﻴﺲ ﻣﻲﺷـﺪ‪.‬‬
‫از وي ﭘﺮﺳﻴﺪﻧﺪ‪ :‬ﺷﻤﺎ وﻗﺘﻲ از ﺑﻬﺸﺖ و دوزخ ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻲﻛﻨﻲ اﺷﻚ ﻧﻤﻲرﻳﺰي و ﺑﻪ‬
‫ﮔﺮﻳﻪ ﻧﻤﻲاﻓﺘﻲ‪ ،‬وﻟﻲ ﭼﺮا ﻫﻨﮕﺎم ﻳﺎد ﻗﺒﺮ ﮔﺮﻳﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬از رﺳﻮلاﷲص ﺷـﻨﻴﺪم‬
‫ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺞ‬
‫ﺴ ‪‬ﺮ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭﹺﺇ ﹾﻥ ﹶﻟ ‪‬ﻢ ﻳ‪‬ـ ‪‬ﻨ ‪‬‬
‫)ﹺﺇﻥﱠ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ‪‬ﺮ ﹶﺃﻭ‪ ‬ﹸﻝ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨﺰﹺ ﹴﻝ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻣﻨ‪‬ﺎ ﹺﺯ ﹺﻝ ﺍﻟﹾﺂ ‪‬ﺧ ‪‬ﺮ ‪‬ﺓ ﹶﻓﹺﺈ ﹾﻥ ‪‬ﻧﺠ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ﻓﹶﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ﹶﺃ‪‬ﻳ ‪‬‬

‫ﻂ ﹺﺇﻟﱠﺎ‬
‫ﺖ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ﹶﻈﺮ‪‬ﺍ ﹶﻗ ﱡ‬
‫ﺻﻠﱠﻰ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﻋ‪ ‬ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳﻠﱠ ‪‬ﻢ ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﺭﹶﺃ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫‪‬ﻣﻨ‪ ‬ﻪ ﹶﻓﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ﹶﺃ ‪‬ﺷﺪ‪ ‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬ﻭﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﺭﺳﻮﻝﺍﷲ ‪‬‬
‫ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ‪‬ﺮ ﹶﺃ ﹾﻓ ﹶﻈ ‪‬ﻊ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ (‬

‫‪1‬‬

‫)ﻗﺒﺮ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻣﻨﺰل از ﻣﻨﺎزل آﺧﺮت اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺮﻛﺲ از )ﻋﺬاب( آن ﻧﺠﺎت ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ‬
‫ﻣﺮاﺣﻞ ﺑﻌﺪي ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آن آﺳﺎنﺗﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ و اﮔـﺮ از آن ﻧﺠـﺎت ﭘﻴـﺪا ﻧﻜﻨـﺪ‪ ،‬ﻣﺮاﺣـﻞ‬
‫ﺑﻌﺪي ﺑﺮاﻳﺶ ﻣﺸﻜﻞ ﺗـﺮ ﺧﻮاﻫـﺪ ﺑـﻮد‪ .‬و ﻣـﻲﮔﻔـﺖ‪ :‬از رﺳـﻮلاﷲص ﺷـﻨﻴﺪهام ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻫﻴﭻ ﻣﻨﻈﺮ و ﺻﺤﻨﻪاي را ﺳﻬﻤﻨﺎكﺗﺮ از ﺻﺤﻨﻪي ﻗﺒﺮ ﻧﺪﻳﺪهام(‪.‬‬
‫ﭼﻮن ﻣﺮاﺣﻞ ﺑﻌﺪي ﻗﺒﺮ ﺑﺮاي ﻛﺴﻲ ﻛﻪ از آن ﻧﺠﺎت ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ ﺑﺴﻴﺎر آﺳﺎن و ﻟـﺬت‬
‫آﻓﺮﻳﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺪه ﻣﻮﻣﻦ وﻗﺘﻲ در ﻗﺒﺮ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮاﻳﺶ ﭼﻪ ﻧﻌﻤـﺖﻫـﺎﻳﻲ را‬
‫ﺗﺪارك دﻳﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﭘﺮوردﮔﺎرا ﻗﻴﺎﻣﺖ را زودﺗﺮ ﺑﺮﭘﺎ ﻛﻦ ﺗﺎ ﻣﻦ ﺑﻪ اﻫﻞ و ﻣﺎل‬
‫ﺧﻮد ﺑﺮﮔﺮدم‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﻨﺪه ﻛﺎﻓﺮ ﺑﺎ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻋﺬاب و ﻧﺎرﺣﺘﻲ ﻗﺒﺮ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺧﻴﻠﻲ ﺳـﺨﺖ‬
‫و دﺷﻮار اﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﭘﺮوردﮔﺎرا ﻗﻴﺎﻣﺖ را ﺑﺮﭘﺎ ﻧﻜﻦ‪ .‬ﭼﻮن ﻋﺬاب آﻳﻨـﺪه را ﺑﺴـﻴﺎر‬
‫وﺣﺸﺘﻨﺎكﺗﺮ و دردﻧﺎكﺗﺮ از اﻳﻦ ﻋﺬاب ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ و ﻣﻲداﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﺗﺮﻣﺬﻱ ﻭ ﺍﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ ﻭ ﺗﺮﻣﺬﻱ ﺁﻥ ﺭﺍ ﺣﺪﻳﺚ ﻏﺮﻳﺐ ﮔﻔﺘﻪ ﺍﺳﺖ‪.‬‬

‫‪54‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺗﺎرﻳﻜﻲ ﻗﺒﺮ‬
‫در دوران ﺣﻀﺮت ﻣﺤﻤﺪص زﻧﻲ ﻛﻪ ﺧﺎدم ﻣﺴﺠﺪ ﺑﻮد و ﻣﺴﺠﺪ را ﺟﺎرو ﻣـﻲﻛـﺮد‬
‫دار ﻓﺎﻧﻲ را وداع ﮔﻔﺖ‪ ،‬رﺳﻮلاﷲص او را در ﻣﺴﺠﺪ ﻧﺪﻳﺪ و درﺑﺎره او ﺳﻮال ﻛـﺮد؟‬
‫ﻳﺎران ﺧﺒﺮ ﻓﻮﺗﺶ را ﺑﻪ اﻃﻼع رﺳﻮلاﷲص رﺳﺎﻧﺪﻧﺪ و ﭼﻮن ﻧﻤﻲﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺣﻀـﺮت‬
‫ﻣﺤﻤﺪص را از ﺧﻮاب ﺑﻴﺪار ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺪون اﻳﻨﻜﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص را در ﺟﺮﻳﺎن ﺑﮕﺬارﻧـﺪ او‬
‫را ﺑــﻪ ﺧــﺎك ﺳــﭙﺮدﻧﺪ‪ .‬رﺳــﻮلاﷲص ﺧﻮاﺳــﺖ ﺗــﺎ ﻗﺒــﺮش را ﺑــﻪ او ﻧﺸــﺎن دﻫﻨــﺪ‪،‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺑﺮ ﺳﺮ ﻗﺒﺮ آن زن آﻣﺪ و ﺑﺮ وي ﻧﻤﺎز ﺧﻮاﻧﺪ و ﺳﭙﺲ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫)ﹺﺇﻥﱠ ‪‬ﻫ ‪‬ﺬ ‪‬ﻩ ﺍﹾﻟﻘﹸﺒ‪‬ﻮ ‪‬ﺭ ‪‬ﻣ ‪‬ﻤﻠﹸﻮ َﺀ ﹲﺓ ﹸﻇ ﹾﻠ ‪‬ﻤ ﹰﺔ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ﹶﺃ ‪‬ﻫ ‪‬ﻠﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻭﹺﺇﻥﱠ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋﺰ‪ ‬ﻭ ‪‬ﺟﻞﱠ ‪‬ﻳ‪‬ﻨﻮ‪ ‬ﺭﻫ‪‬ﺎ ﹶﻟ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﹺﺑﺼ‪‬ـﻠﹶﺎﺗ‪‬ﻲ‬

‫‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ﹺﻬ ‪‬ﻢ (‬

‫‪1‬‬

‫)ﺑﻲ ﺗﺮدﻳﺪ اﻳﻦ ﻗﺒﻮر ﭘﺮ از ﻇﻠﻤﺖ و ﺗـﺎرﻳﻜﻲ ﻫﺴـﺘﻨﺪ و ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺑﻮﺳـﻴﻠﻪ ﻧﻤـﺎز و‬
‫دﻋﺎي ﻣﻦ آﻧﻬﺎ را ﻣﻨﻮر و روﺷﻦ ﻣﻲﺳﺎزد(‪.‬‬

‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﺍﺑﻮﺩﺍﻭﺩ‪ ،‬ﺍﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ ﻭ ﺑﻴﻬﻘﻲ‪.‬‬

‫‪55‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﻓﺸﺮدن ﻗﺒﺮ‬
‫وﻗﺘﻲ ﻣﻴﺖ در ﻗﺒﺮ ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﻗﺒﺮ او را ﻣﻲﻓﺸﺎرد و ﻛﺴﻲ از ﻓﺸﺮدن ﻗﺒﺮ ﻧﺠـﺎت‬
‫ﭘﻴﺪا ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻴﻚ ﺑﺎﺷﺪ ﻳﺎ ﺑﺪ‪ ،‬ﺻﺎﻟﺢ ﺑﺎﺷﺪ ﻳﺎ ﻧﺎ ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬ﻛﻮﭼﻚ ﺑﺎﺷـﺪ ﻳـﺎ ﺑـﺰرگ‪ .‬در‬
‫رواﻳﺎت آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺒﺮ ﺣﻀﺮت ﻣﻌﺎذ را ﺑﻪ ﺷﺪت ﻓﺸﺮد‪ ،‬در ﺣـﺎﻟﻲ ﻛـﻪ ﻋـﺮش‬
‫ﻋﻈﻴﻢ ﺧﺪا در اﺛﺮ ﻣﺮگ او ﺑﻪ ﻟﺮزه در آﻣﺪ و درﻫﺎي آﺳﻤﺎن ﺑﺮاﻳﺶ ﺑﺎز ﺷﺪﻧﺪ و ﻫﻔﺘـﺎد‬
‫ﻫﺰار ﻓﺮﺷﺘﻪ در ﺗﺸﻴﻴﻊ ﺟﻨﺎزه او ﺷﺮﻛﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﺳﻨﻦ ﻧﺴﺎﺋﻲ از ﺣﻀﺮت اﺑﻦ ﻋﻤﺮب رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص در ﺑﺎره او‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺏ ﺍﻟﺴ‪‬ﻤ‪‬ﺎ ِﺀ ‪‬ﻭ ‪‬ﺷ ﹺﻬ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ‪‬ﺳ ‪‬ﺒﻌ‪‬ﻮ ﹶﻥ ﹶﺃﹾﻟﻔﹰـﺎ ﻣ‪‬ـ ‪‬ﻦ‬
‫ﺖ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﹶﺃ‪‬ﺑﻮ‪‬ﺍ ‪‬‬
‫ﺤ ‪‬‬
‫ﺵ ‪‬ﻭ ﹸﻓ‪‬ﺘ ‪‬‬
‫ﺤﺮ‪ ‬ﻙ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫) ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﺍﻟﱠ ‪‬ﺬﻱ ‪‬ﺗ ‪‬‬

‫ﺝ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ(‬
‫ﺿﻤ‪ ‬ﹰﺔ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﹸﻓﺮ‪ ‬‬
‫ﺿﻢ‪ ‬‬
‫ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﻠﹶﺎ‪‬ﺋ ﹶﻜ ‪‬ﺔ ﹶﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺪ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻋﺮش ﺑﺮاﻳﺶ ﺑﻪ ﻟﺮزه در آﻣﺪ و درﻫﺎي آﺳﻤﺎن ﺑﺮاﻳﺶ ﮔﺸﻮده ﺷـﺪﻧﺪ و‬
‫ﻫﻔﺘﺎد ﻫﺰار ﻓﺮﺷﺘﻪ در ﺗﺸﻴﻴﻊ ﺟﻨﺎزه او ﺷﺮﻛﺖ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬دﭼﺎر ﻓﺸﺎر ﻗﺒﺮ ﺷﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ رﻫـﺎ‬
‫ﮔﺸﺖ(‪.‬‬
‫و در ﻣﺴــﻨﺪ ﻛﺒﻴــﺮ و اوﺳــﻂ ﻃﺒﺮاﻧــﻲ از اﺑــﻦ ﻋﺒــﺎس ﭼﻨــﻴﻦ رواﻳــﺖ ﺷــﺪه‬
‫ﻛﻪرﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫ﻲ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ‪(.‬‬
‫ﺿﻤ‪ ‬ﹰﺔ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﺭﺧ‪ ‬‬
‫ﺿﻢ‪ ‬‬
‫)ﹶﻟ ‪‬ﻮ ﻧ‪‬ﺠ‪‬ﺎ ﹶﺃ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻓ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ‪‬ﺔ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ ﹶﻟ‪‬ﻨﺠ‪‬ﺎ ‪‬ﺳ ‪‬ﻌ ‪‬ﺪ ﺑﻦ ‪‬ﻣﻌ‪‬ﺎﺫ‪ ،‬ﻭﹶﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺪ ‪‬‬

‫‪2‬‬

‫)اﮔﺮ ﻗﺮار ﺑﺎﺷﺪ ﻛﺴﻲ از ﻓﺸﺮدن ﻗﺒﺮ ﻧﺠﺎت ﭘﻴﺪا ﻛﻨـﺪ‪ ،‬ﺳـﻌﺪ ﺑـﻦ ﻣﻌـﺎذ ﻧﺠـﺎت‬
‫ﻣﻲﻳﺎﻓﺖ‪ ،‬وﻟﻲ ﻗﺒﺮ او را ﺑﻪ ﺷﺪت ﻓﺸﺮد و ﺑﻌﺪ رﻫﺎ ﺳﺎﺧﺖ(‪.‬‬
‫از ﺟﻤﻠﻪ دﻻﻳﻠﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺻﺤﺖ ﻓﺸﺮدن ﻗﺒﺮ ﺑـﺮاي ﻫﺮﻛﺴـﻲ دﻻﻟـﺖ دارﻧـﺪ و ﺣﺘـﻲ‬
‫ﻛﻮدﻛﺎن ﻧﻴﺰ از آن ﻣﺴﺘﺜﻨﻲ ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺣﺪﻳﺜﻲ اﺳﺖ در ﻣﺴﻨﺪ اوﺳﻂ از اﺑﻲ اﻳﻮب و در‬
‫ﻛﺎﻣﻞ اﺑﻦ ﻋﺪي از ﺣﻀﺮت اﻧﺲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷـﺮح رواﻳـﺖ ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪ ،‬رﺳـﻮلاﷲص‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫‪ .١‬ﻧﺴﺎﺋﻲ ﻛﺘﺎﺏ ﺍﳉﻨﺎﺋﺰ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﺩﺭ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﳉﺎﻣﻊ ﺍﺳﻨﺎﺩ ﺁﻥ ﺻﺤﻴﺢ ﻗﺮﺍﺭ ﺩﺍﺩﻩ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ‪.‬‬

‫‪56‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺖ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﺍﻟﺼ‪‬ﹺﺒﻲ‪(.‬‬
‫ﺿﻤ‪ ‬ﺔ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ َﻷ ﹾﻓ ﹶﻠ ‪‬‬
‫ﺖ ﺃﹶ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬‬
‫)ﹶﻟ ‪‬ﻮ ﹶﺃ ﹾﻓ ﹶﻠ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)اﮔﺮ ﻗﺮار ﺑﺎﺷﺪ ﻛﺴﻲ از ﻓﺸﺮدن ﻗﺒﺮ ﻧﺠﺎت ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻛﻮدك ﻧﺠﺎت ﻣﻲﻳﺎﻓﺖ(‪.‬‬

‫‪ .١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﳉﺎﻣﻊ‪.٦٥/٥ :‬‬

‫‪57‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ‬
‫ﻣﻄﻠﺐ اول‪ :‬ﻛﻴﻔﻴﺖ ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ‬
‫وﻗﺘﻲ اﻧﺴﺎن در ﻗﺒﺮ ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻓﺮﺷﺘﮕﺎﻧﻲ در ﺷﻜﻞ و ﺻﻮرت ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪاي ﻧـﺰد‬
‫او ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ .‬در ﺳﻨﻦ ﺗﺮﻣﺬي ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬

‫)ﹺﺇﺫﹶﺍ ﹸﻗﹺﺒ ‪‬ﺮ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﻴ‪‬ﺖ‪ ‬ﹶﺃ ‪‬ﻭ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﺃ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ ﹸﻛ ‪‬ﻢ ﹶﺃﺗ‪‬ﺎ ‪‬ﻩ ‪‬ﻣ ﹶﻠﻜﹶﺎ ‪‬ﻥ ﹶﺃ ‪‬ﺳ ‪‬ﻮﺩ‪‬ﺍ ‪‬ﻥ ﹶﺃ ‪‬ﺯ ‪‬ﺭﻗﹶﺎ ‪‬ﻥ ‪‬ﻳﻘﹶﺎ ﹸﻝ ‪‬ﻟﹶﺄ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ ‪‬ﻫﻤ‪‬ﺎ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﻨﻜﹶـ ‪‬ﺮ‬

‫ﺖ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﺍﻟﺮ‪‬ﺟ‪ ‬ﹺﻞ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﻣ‪‬ﺎ ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ‪‬ﻳﻘﹸﻮ ﹸﻝ ‪‬ﻫ ‪‬ﻮ ‪‬ﻋ ‪‬ﺒ ‪‬ﺪ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ‬
‫ﲑ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮﻟﹶﺎ ‪‬ﻥ ﻣ‪‬ﺎ ﹸﻛ ‪‬ﻨ ‪‬‬
‫ﻭ‪‬ﺍﻟﹾﺂ ‪‬ﺧ ‪‬ﺮ ﺍﻟﻨ‪ ‬ﻜ ‪‬‬

‫ﺤﻤ‪‬ﺪ‪‬ﺍ ‪‬ﻋ ‪‬ﺒ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ‪‬ﻭ ‪‬ﺭﺳ‪‬ﻮﹸﻟ ‪‬ﻪ‪ ... .‬ﻭﹺﺇ ﹾﻥ ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ‪‬ﻣﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻓﻘﹰﺎ ﻗﹶـﺎ ﹶﻝ‬
‫‪‬ﻭ ‪‬ﺭﺳ‪‬ﻮﹸﻟ ‪‬ﻪ ﹶﺃ ‪‬ﺷ ‪‬ﻬ ‪‬ﺪ ﹶﺃ ﹾﻥ ﻟﹶﺎ ﹺﺇﹶﻟ ‪‬ﻪ ﹺﺇﻟﱠﺎ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭﹶﺃﻥﱠ ‪‬ﻣ ‪‬‬

‫ﺖ ‪‬ﻣ ﹾﺜ ﹶﻠ ‪‬ﻪ ﻟﹶﺎ ﹶﺃ ‪‬ﺩﺭﹺﻱ(‬
‫ﺱ ‪‬ﻳﻘﹸﻮﻟﹸﻮ ﹶﻥ ﹶﻓ ﹸﻘ ﹾﻠ ‪‬‬
‫ﺖ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫‪‬ﺳ ‪‬ﻤ ‪‬ﻌ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﻫﺮﮔﺎه ﻣﻴﺖ ﻳﺎ ﻳﻜﻲ از ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﺧﺎك ﺳﭙﺮده ﻣـﻲﺷـﻮد‪ ،‬دو ﻓﺮﺷـﺘﻪ ﺳـﻴﺎه رﻧـﮓ و‬
‫ﺳﺮخ ﭼﺸﻢ ﻧﺰد او ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻳﻜﻲ را ﻣﻨﻜﺮ و دﻳﮕﺮي را ﻧﻜﻴﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ‪ ،‬از او درﺑـﺎره‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺳﻮال ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﻣـﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ‪ :‬درﺑـﺎره اﻳـﻦ ﻣـﺮد )رﺳـﻮلاﷲص( ﭼـﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ؟ او در ﺟﻮاب ﺑﺮ اﺳﺎس ﻫﻤﺎن اﻋﺘﻘﺎدي ﻛﻪ در ﺟﻬـﺎن داﺷـﺘﻪ ﺑـﻪ ﻓﺮﺷـﺘﮕﺎن‬
‫ﺟﻮاب ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻲدﻫﻢ ﻛﻪ ﺟﺰ اﷲ ﻣﻌﺒـﻮدي وﺟـﻮد ﻧـﺪارد و‬
‫ﻣﺤﻤﺪص ﺑﻨﺪه و ﻓﺮﺳﺘﺎده او اﺳﺖ‪،‬‬
‫اﮔﺮ ﻣﻴﺖ ﻣﻨﺎﻓﻖ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬از ﻣﺮدم ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ درﺑﺎره او ﭼﻴﺰي ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣـﻦ‬
‫ﻧﻴﺰ ﻫﻤﺎن را ﮔﻔﺘﻢ و ﺑﻴﺶ از اﻳﻦ ﭼﻴﺰي ﻧﻤﻲداﻧﻢ(‪.‬‬
‫در ﺣﺪﻳﺚ ﺣﻀﺮت ﺑﺮاء ﺑﻦ ﻋـﺎزب از رﺳـﻮلاﷲص ﭼﻨـﻴﻦ آﻣـﺪه اﺳـﺖ ﻛـﻪ دو‬
‫ﻓﺮﺷﺘﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﺧﺸﻤﻨﺎك ﻧﺰد او ﻣﻲآﻳﻨﺪ و ﺑﺮ وي ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و او را ﻣﻲﻧﺸﺎﻧﻨﺪ‬
‫و از وي ﻣﻲﭘﺮﺳﻨﺪ‪ :‬ﭘﺮوردﮔﺎر ﺗﻮ ﻛﻴﺴـﺖ؟ دﻳﻨـﺖ ﭼﻴﺴـﺖ؟ و ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮت ﭼـﻪ ﻛﺴـﻲ‬
‫اﺳﺖ؟ اﻳﻦ ﭘﺮس و ﺟﻮ آﺧﺮﻳﻦ آزﻣﺎﻳﺸﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ از اﻧﺴﺎن ﻣﻮﻣﻦ ﺑﻪ ﻋﻤﻞ ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬در‬
‫ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﻗﺮآن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪ .١‬ﺗﺮﻣﺬﻱ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺟﻨﺎﺯﻩ ﺑﺎﺏ ﻣﺎﺟﺎﺀ ﰲ ﻋﺬﺍﺏ ﺍﻟﻘﱪ‪.‬‬

‫‪58‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪ lhgfedcba`_^]m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫ﺇﺑﺮﺍﻫﻴﻢ‪٢٧ :‬‬

‫)ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺆﻣﻨﺎن را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﮔﻔﺘﺎر اﺳﺘﻮار )و ﻋﻘﻴﺪه ﭘﺎﻳﺪارﺷﺎن( ﻫﻢ در اﻳﻦ ﺟﻬﺎن‬
‫)در ﺑﺮاﺑﺮ زرق و ﺑﺮق ﻣﺎدﻳﺎت و ﺑﻴﻢ و ﻫﺮاس ﻣﺸﻜﻼت ﻣﺤﻔﻮظ و ﻣﺼﻮن ﻣﻲﻧﻤﺎﻳـﺪ(‬
‫و ﻫﻢ در آن ﺟﻬﺎن )اﻳﺸﺎن را در ﻧﻌﻤﺘﻬﺎي ﻓﺮاوان و ﻋﻄﺎﻳﺎي ﺑـﻲﭘﺎﻳـﺎن‪ ،‬ﺟﺎوﻳـﺪان و(‬
‫ﻣﺎﻧﺪﮔﺎر ﻣﻲدارد(‬
‫او در ﺟﻮاب ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﭘﺮوردﮔﺎر ﻣﻦ اﷲ اﺳﺖ و دﻳـﻦ ﻣـﻦ اﺳـﻼم و ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ ﻣـﻦ‬
‫ﻣﺤﻤﺪص اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺪاﻳﻲ از آﺳﻤﺎن ﻣﻲآﻳﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻨﺪه ﻣﻦ راﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪.‬‬
‫درﺑﺎره ﺑﻨﺪه ﻛﺎﻓﺮ و ﻓﺎﺟﺮ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬دو ﻓﺮﺷﺘﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﺧﺸﻤﻨﺎك ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ .‬ﺑﺮ وي ﺧﺸـﻢ‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ و او را ﻣﻲﻧﺸﺎﻧﻨﺪ و از وي ﻣﻲﭘﺮﺳﻨﺪ‪ :‬ﭘﺮوردﮔﺎر ﺗﻮ ﻛﻴﺴﺖ؟ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬واي‪،‬‬
‫واي ﻧﻤﻲداﻧﻢ‪ ،‬ﻣﻲﭘﺮﺳﻨﺪ‪ :‬دﻳﻦ ﺗﻮ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬واي‪ ،‬واي ﻧﻤﻲداﻧﻢ‪ .‬ﻣـﻲﭘﺮﺳـﻨﺪ‪:‬‬
‫درﺑﺎره اﻳﻦ ﻣﺮدي ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﺮف ﺷﻤﺎ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ ﭼﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻲ؟ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧـﺪ ﻧـﺎم‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص را ﺑﺮ زﺑﺎن ﺑﻴﺎورد‪ ،‬ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬آﻧﮕﺎه ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪ :‬واي‪ ،‬واي‬
‫ﻧﻤﻲداﻧﻢ‪ ،‬از ﻣﺮدم ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨـﺪ‪ ،‬آﻧﮕـﺎه اﻳـﻦ دو ﻓﺮﺷـﺘﻪ ﺧﻄـﺎب ﺑـﻪ او‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﻧﻪ ﻣﻲداﻧﺴﺘﻲ و ﻧﻪ از ﻣﺮدم ﺗﺒﻌﻴﺖ ﻛﺮدي‪ .‬ﻣﻨﺎدي ﻧﺪا در ﻣﻲدﻫـﺪ ﻛـﻪ ﺑﻨـﺪه‬
‫ﻣﻦ دروغ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫از ﺣﻀﺮت اﻧﺲ رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﻉ ﹺﻧﻌ‪‬ﺎ‪‬ﻟ ﹺﻬ ‪‬ﻢ ﹶﺃﺗ‪‬ـﺎ ‪‬ﻩ‬
‫ﺴ ‪‬ﻤ ‪‬ﻊ ﹶﻗ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﺻﺤ‪‬ﺎ‪‬ﺑ ‪‬ﻪ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ﹺﺇﻧ‪ ‬ﻪ ﹶﻟ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺐ ﹶﺃ ‪‬‬
‫)ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌ ‪‬ﺒ ‪‬ﺪ ﹺﺇﺫﹶﺍ ‪‬ﻭﺿ‪ ‬ﻊ ﻓ‪‬ﻲ ﹶﻗ ‪‬ﺒ ﹺﺮ ‪‬ﻩ ‪‬ﻭ‪‬ﺗ ‪‬ﻮﻟﱢ ‪‬ﻲ ‪‬ﻭ ﹶﺫ ‪‬ﻫ ‪‬‬

‫ﺻﻠﱠﻰ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭﺳ‪‬ـﻠﱠ ‪‬ﻢ‬
‫ﺤﻤ‪ ‬ﺪ ‪‬‬
‫ﺖ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﺍﻟﺮ‪ ‬ﺟ ﹺﻞ ‪‬ﻣ ‪‬‬
‫‪‬ﻣ ﹶﻠﻜﹶﺎ ‪‬ﻥ ﹶﻓﹶﺄ ﹾﻗ ‪‬ﻌﺪ‪‬ﺍ ‪‬ﻩ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮﻟﹶﺎ ‪‬ﻥ ﹶﻟﻪ‪ ‬ﻣ‪‬ﺎ ﹸﻛ ‪‬ﻨ ‪‬‬

‫ﻚ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﹺﺑ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ﹾﻘ ‪‬ﻌﺪ‪‬ﺍ‬
‫ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﹶﺃ ‪‬ﺷ ‪‬ﻬ ‪‬ﺪ ﺃﹶﻧ‪ ‬ﻪ ‪‬ﻋ ‪‬ﺒ ‪‬ﺪ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﺭﺳ‪‬ﻮﹸﻟ ‪‬ﻪ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹶﺎ ﹸﻝ ﺍ‪‬ﻧ ﹸﻈ ‪‬ﺮ ﺇﹺﻟﹶﻰ ‪‬ﻣ ﹾﻘ ‪‬ﻌ ‪‬ﺪ ‪‬ﻙ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺﺭ ﹶﺃ‪‬ﺑ ‪‬ﺪﹶﻟ ‪‬‬

‫ﺻﻠﱠﻰ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳﻠﱠ ‪‬ﻢ ﹶﻓ‪‬ﻴﺮ‪‬ﺍ ‪‬ﻫﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﺟﻤ‪‬ﻴ ‪‬ﻌﺎ ‪‬ﻭﹶﺃﻣ‪‬ﺎ ﺍﹾﻟﻜﹶﺎ ‪‬ﻓ ‪‬ﺮ ﹶﺃ ‪‬ﻭ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻓ ‪‬ﻖ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ‬
‫ﺠﻨ‪ ‬ﺔ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﺍﻟﻨ‪‬ﹺﺒﻲ‪ ‬‬
‫‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟ ‪‬‬

‫ﺖ(‬
‫ﺖ ‪‬ﻭﻟﹶﺎ ‪‬ﺗ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺱ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹶﺎ ﹸﻝ ﻟﹶﺎ ‪‬ﺩ ‪‬ﺭ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﺃﻗﹸﻮ ﹸﻝ ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻳﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﻟﹶﺎ ﹶﺃ ‪‬ﺩﺭﹺﻱ ﹸﻛ ‪‬ﻨ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﻫﺮﮔﺎه اﻧﺴﺎن در ﻗﺒﺮ ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﻮد و دوﺳﺘﺎﻧﺶ ﺑﺮﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬او ﺻﺪاي راه رﻓﺘﻦ آﻧﻬـﺎ‬
‫را ﻣﻲﺷﻨﻮد‪ ،‬دو ﺗﺎ ﻓﺮﺷﺘﻪ ﻧﺰد او ﻣﻲآﻳﻨﺪ و او را ﺑﻠﻨﺪ ﻛﺮده و ﻣﻲﻧﺸﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬از وي ﺳـﻮال‬

‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﺍﺑﻮ ﺩﺍﻭﺩ‪ ،‬ﻧﺴﺎﺋﻲ‪.‬‬

‫‬

‫‪59‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ :‬درﺑﺎره ﺣﻀﺮت ﻣﺤﻤﺪص ﭼﻪ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﻲ؟ اﻧﺴﺎن ﻣﺆﻣﻦ ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪ :‬ﮔـﻮاﻫﻲ‬
‫ﻣﻲدﻫﻢ ﻛﻪ ﻣﺤﻤﺪص ﺑﻨﺪه ﺧﺪا و رﺳـﻮل او اﺳـﺖ‪ .‬اﻣـﺎ ﻛـﺎﻓﺮ و ﻣﻨـﺎﻓﻖ ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪:‬‬
‫ﻧﻤﻲداﻧﻢ‪ ،‬ﻣﺮدم ﺳﺨﻨﺎﻧﻲ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ و ﻣﻦ ﻫﻢ ﺗﻜﺮار ﻣﻲﻧﻤﻮدم‪ ،‬ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷـﻮد‪ :‬ﻧـﻪ‬
‫ﺧﻮدت ﭼﻴﺰي ﻓﻬﻤﻴﺪي وﻧﻪ از دﻳﮕﺮان ﭘﻴﺮوي ﻛﺮدي‪(.‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص در اﺑﺘﺪاء اﻣﺮ ﻧﻤﻲداﻧﺴﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ اﻣﺖ در ﻗﺒﺮ ﻋﺬاب داده ﻣﻲﺷـﻮﻧﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻌﺪ از ﻣﺪﺗﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ او را از اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ آﮔﺎه ﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬ﻋﺮوه ﺑﻦ زﺑﻴﺮ از ﺧﺎﻟـﻪاش‪،‬‬
‫ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك ﭼﻨﻴﻦ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪:‬‬

‫ﺻﻠﱠﻰ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳﻠﱠ ‪‬ﻢ ‪‬ﻭ ‪‬ﻋﻨ‪‬ﺪ‪‬ﻱ ﺍ ‪‬ﻣ ‪‬ﺮﹶﺃ ﹲﺓ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟ‪‬ﻴﻬ‪‬ﻮ ‪‬ﺩ ‪‬ﻭ ‪‬ﻫ ‪‬ﻲ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ﹸﻝ ‪‬ﻫ ﹾﻞ‬
‫) ‪‬ﺩ ‪‬ﺧ ﹶﻞ ‪‬ﻋ ﹶﻠﻲ‪ ‬ﺭﺳﻮﻝﺍﷲ ‪‬‬

‫ﺻﻠﱠﻰ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳﻠﱠ ‪‬ﻢ ‪‬ﻭﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹺﺇﻧ‪‬ﻤ‪‬ﺎ‬
‫ﻉ ﺭﺳﻮﻝﺍﷲ ‪‬‬
‫ﺖ ﻓﹶﺎ ‪‬ﺭﺗ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﺕ ﹶﺃﻧ‪ ‬ﹸﻜ ‪‬ﻢ ‪‬ﺗ ﹾﻔ‪‬ﺘﻨ‪‬ﻮ ﹶﻥ ﻓ‪‬ﻲ ﺍﹾﻟ ﹸﻘﺒ‪‬ﻮ ﹺﺭ ﻗﹶﺎﹶﻟ ‪‬‬
‫‪‬ﺷ ‪‬ﻌ ‪‬ﺮ ‪‬‬

‫ﺕ‬
‫ﺻﻠﱠﻰ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳﻠﱠ ‪‬ﻢ ‪‬ﻫ ﹾﻞ ‪‬ﺷ ‪‬ﻌ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﺸ ﹸﺔ ﹶﻓ ﹶﻠﹺﺒ ﹾﺜﻨ‪‬ﺎ ﹶﻟﻴ‪‬ﺎ‪‬ﻟ ‪‬ﻲ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﺭﺳﻮﻝﺍﷲ ‪‬‬
‫ﺖ ﻋ‪‬ﺎ‪‬ﺋ ‪‬‬
‫‪‬ﺗ ﹾﻔ‪‬ﺘ ‪‬ﻦ ‪‬ﻳﻬ‪‬ﻮ ‪‬ﺩ ﻗﹶﺎﹶﻟ ‪‬‬

‫ﺻﻠﱠﻰ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋ ﹶﻠﻴ‪‬ـ ‪‬ﻪ‬
‫ﺖ ﺭﺳﻮﻝﺍﷲ ‪‬‬
‫ﺴ ‪‬ﻤ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫ﺸ ﹸﺔ ﹶﻓ ‪‬‬
‫ﺖ ﻋ‪‬ﺎ‪‬ﺋ ‪‬‬
‫ﹶﺃﻧ‪ ‬ﻪ ﺃﹸﻭ ‪‬ﺣ ‪‬ﻲ ﹺﺇﹶﻟﻲ‪ ‬ﹶﺃﻧ‪ ‬ﹸﻜ ‪‬ﻢ ‪‬ﺗ ﹾﻔ‪‬ﺘﻨ‪‬ﻮ ﹶﻥ ﻓ‪‬ﻲ ﺍﹾﻟ ﹸﻘﺒ‪‬ﻮ ﹺﺭ ﻗﹶﺎﹶﻟ ‪‬‬
‫ﺴ‪‬ﺘﻌ‪‬ﻴ ﹸﺬ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻋﺬﹶﺍ ﹺ‬
‫‪‬ﻭ ‪‬ﺳﻠﱠ ‪‬ﻢ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ‪‬ﺪ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﺏ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ (‬

‫‪1‬‬

‫)رﺳﻮلاﷲص ﻧﺰد ﻣﻦ آﻣﺪ و زﻧﻲ از ﻳﻬﻮدي ﻫﺎي ﻣﺪﻳﻨﻪ در ﺧﺎﻧﻪ ﻣﻦ ﺑﻮد و او ﺑﻪ‬
‫ﻣﻦ ﮔﻔﺖ‪ :‬آﻳﺎ ﻣﻲداﻧﻲ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ در ﻗﺒﺮ ﺗﻌﺬﻳﺐ ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ؟ ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص از ﺳﺨﻦ زن ﻳﻬﻮدي ﺗﻌﺠﺐ ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻟﺒﺘﻪ ﻳﻬﻮديﻫﺎ در ﻗﺒﺮ ﻋﺬاب‬
‫داده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺎﻳﺸﻪك ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﭼﻨﺪ روز ﺳﭙﺮي ﺷﺪ و ﺑﻌﺪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣـﻮد‪:‬‬
‫اي ﻋﺎﻳﺸﻪ ﻣﻲداﻧﻲ ﺑﺮ ﻣﻦ وﺣﻲ ﻧﺎزل ﺷﺪه ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﻗﺒﺮ ﻋﺬاب داده ﻣﻲﺷـﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك ﻣﻲ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎن ﻣﻦ ﻫﻤﻮاره از رﺳﻮلاﷲص ﺷﻨﻴﺪم‬
‫ﻛﻪ از ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﺑﻪ ﺧﺪا ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ(‪.‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ دوم‪ :‬آﻳﺎ ﻛﺎﻓﺮ در ﻗﺒﺮ ﻋﺬاب داده ﻣﻲﺷﻮد؟‬
‫اﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻛﻪ ﺑﻴﺎن ﮔﺮدﻳﺪ ﺣﻜﺎﻳﺖ از آن دارﻧﺪ ﻛﻪ ﻛﻔﺎر در ﻗﺒﺮ ﻋـﺬاب داده ﻣـﻲﺷـﻮﻧﺪ‪،‬‬
‫وﻟﻲ ﺣﻜﻴﻢ ﺗﺮﻣﺬي‪ ،‬اﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﺒﺮ و ﺳﻴﻮﻃﻲ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻛﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﺣﻜـﻴﻢ‬
‫ﺗﺮﻣﺬي اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﻣﺖﻫﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ اﮔﺮ ﺑـﻪ دﻋـﻮت ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮان ﻟﺒﻴـﻚ‬

‫‪ .١‬ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﺴﺎﺟﺪ ﻭ ﻣﻮﺍﺿﻊ ﺍﻟﺼﻠﻮﺓ‪.‬‬

‫‪60‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻧﻤﻲﮔﻔﺘﻨﺪ در دﻧﻴﺎ دﭼﺎر ﻋﺬاب ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ درﺑﺎره اﻣﺖ اﺳﻼم ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻋـﺬاب‬
‫ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﺟﻬﺎد ﺑﺮاي رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻣﺸﺮوع اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺮﻛﺲ از ﺗﺮس ﺟﺎن ﺧـﻮد‬
‫اﺳﻼم را ﺑﭙﺬﻳﺮد و ﻧﻔﺎق را ﭘﻴﺸﻪ ﻛﻨﺪ دﭼﺎر ﺳﺰاي ﻗﺒﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ دﻳﺪﮔﺎه ﺣﻜﻴﻢ ﺗﺮﻣﺬي ﻣﺸﻜﻞ دارد‪ ،‬ﭼﻮن ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻌﺪ از ﻧﺰول ﺗﻮرات‪ ،‬ﻋﺬاب‬
‫دﻧﻴﻮي و ﻓﻮري را ﺑﺮ ﻣﻨﻜﺮﻳﻦ و ﺗﻜﺬﻳﺐ ﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن دﻋـﻮت ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮان ﻧـﺎزل ﻧﻔﺮﻣـﻮده‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫اﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﺒﺮ درﺑﺎره ﻋﺪم ﻋﺬاب ﻛﻔﺎر در ﻗﺒﺮ ﺑﻪ ﺣﺪﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮص اﺳـﺘﺪال‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫)ﹺﺇﻥﱠ ‪‬ﻫ ‪‬ﺬ ‪‬ﻩ ﺍﹾﻟﹸﺄﻣ‪ ‬ﹶﺔ ﻻ ‪‬ﺗ ‪‬ﺒ‪‬ﺘﻠﹶﻰ ﻓ‪‬ﻲ ﹸﻗﺒ‪‬ﻮ ﹺﺭﻫ‪‬ﺎ(‬
‫)اﻳﻦ اﻣﺖ در ﻗﺒﺮ ﻋﺬاب داده ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ(‬
‫اﻣﺎ اﺣﺎدﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ اﻳﻦ اﺳﺘﺪﻻل را رد ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺣﻜﺎﻳﺖ از آن دارﻧﺪ ﻛـﻪ ﻋـﺬاب‬
‫ﻗﺒﺮ وﻳﮋه ﻣﺆﻣﻦ ﻧﻴﺴﺖ و اﺧﺘﺼﺎص ﺑﻪ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﺤﻖ اﺷﺒﻴﻠﻲ‪ ،‬اﺑﻦ ﻗﻴﻢ‪ ،‬ﻗﺮﻃﺒﻲ‪ ،‬ﺳﻔﺎرﻳﻨﻲ و دﻳﮕﺮان ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎوراﻧـﺪ ﻛـﻪ ﻋـﺬاب‬
‫ﻗﺒﺮ ﺷﺎﻣﻞ ﻫﻤﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫ﻣﻄﻠﺐ ﺳﻮم‪ :‬آﻳﺎ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎي ﻏﻴﺮ ﻣﻜﻠﻒ ﺗﻌﺬﻳﺐ داده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ؟‬
‫ﻓﺘﻨﻪ ﻳﺎ ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﺑﻪ ﺟﺰ اﻧﺒﻴﺎ‪ ،‬ﺷﻬﺪا و ﻣﺮزداران و ﻣﺮاﺑﻄﻴﻦ داﻣﻨﮕﻴﺮ ﻫﺮ اﻧﺴﺎن دﻳﮕﺮي‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﭼﻮن در ﻧﺼﻮص ﺻﺮﻳﺤﻲ ﻧﺠﺎت اﻳﻦ ﭼﻨﺪ ﮔﺮوه رواﻳﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ در ﻣﻮرد ﺗﻌﺬﻳﺐ ﻛﻮدﻛﺎن و دﻳﻮاﻧﮕﺎن ﻛﻪ ﻣﻜﻠﻒ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ اﺧﺘﻼف ﻧﻈـﺮ وﺟـﻮد‬
‫دارد‪ ،‬ﻋﺪهاي از ﻋﻠﻤﺎ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻗﺎﺿﻲ اﺑﻮﻳﻌﻠﻲ و اﺑﻦ ﻋﻘﻴـﻞ ﺑـﺮ اﻳـﻦ ﻋﻘﻴـﺪه ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﻛﻮدﻛﺎن و دﻳﻮاﻧﮕﺎن در ﻗﺒﺮ دﭼﺎر ﻋﺬاب و ﻓﺘﻨﻪ ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﻟﻮﺍﻣﻊ ﺍﻧﻮﺍﺭ ﺍﻟﺒﻬﻴﻪ ﻟﻠﺴﻔﺎﺭﻳﲏ‪.(١٠/٦) :‬‬
‫‪ .٢‬ﻟﻮﺍﻣﻊ ﺍﻧﻮﺍﺭ ﺍﻟﺒﻬﻴﻪ ﻟﻠﺴﻔﺎﺭﻳﲏ‪ .(١٠/٢) :‬ﻭ ﺗﺬﻛﺮﺓ ﺍﻟﻘﺮﻃﱯ‪.(١٤٧):‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪61‬‬

‫اﻳﻦ ﮔﺮوه ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﻣﺘﺤﺎن ﻋﺬاب و آزﻣـﺎﻳﺶ ﺑـﺮاي ﻛﺴـﺎﻧﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻣﻜﻠـﻒ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻛﺮدار آﻧﻬﺎ ﺛﺒﺖ و ﺿﺒﻂ ﻧﻤﻲﺷﻮد دﭼﺎر ﻣﺤﻨﺖ و ﻣﺼـﻴﺒﺖ ﻗﺒـﺮ‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﺑﺮاي ﭼﻨﻴﻦ اﻓﺮادي ﻣﻌﻨﻲ ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﮔﺮوﻫﻲ دﻳﮕﺮي ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺑﻮﺣﻜﻴﻢ ﻫﻤﺪاﻧﻲ‪ ،‬اﺑﻮ اﻟﺤﺴـﻦ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪوس و ﮔﺮوﻫـﻲ از‬
‫ﺷﺎﻓﻌﻴﺎن ﺑﺮ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻛﻮدﻛﺎن و دﻳﻮاﻧﮕﺎن ﻧﻴﺰ در ﻗﺒﺮ ﺑـﺎ ﻓﺘﻨـﻪ و ﻋـﺬاب و‬
‫اﻣﺘﺤﺎن روﺑﺮو ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎم ﻣﺎﻟﻚ و ﺑﺮﺧﻲ دﻳﮕﺮ از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ﻛﻪ رﺳـﻮلاﷲص ﺑـﺮ‬
‫ﻃﻔﻠﻲ ﻧﻤﺎز ﺟﻨﺎزه ﺧﻮاﻧﺪ و ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺏ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ ‪‬ﻭ ‪‬ﻓ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ﹶﺔ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ (‬
‫)ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻬﻢ‪ ‬ﻗ‪‬ﻪ ‪‬ﻋﺬﹶﺍ ‪‬‬
‫)ﭘﺮوردﮔﺎرا اﻳﻦ ﻧﻮزاد را از ﻋﺬاب و ﻓﺘﻨﻪ ﻗﺒﺮ ﻧﺠﺎت ﺑﺪه(‬
‫اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻗﻮل ﻛﺴﺎﻧﻲ را ﺗﺎﻳﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻗﺎﻳﻞ ﺑﻪ اﻣﺘﺤﺎن ﻛﻮدﻛﺎن و دﻳﻮاﻧﮕﺎن در‬
‫آﺧﺮت ﻫﺴﺘﻨﺪ و آﻧﻬﺎ را در ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻣﻜﻠﻒ ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ ،‬ﻋﻘﻴﺪه اﻏﻠﺐ ﻋﻠﻤﺎ اﻫـﻞ ﺳـﻨﺖ از‬
‫ﻣﺤﺪﺛﻴﻦ و ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎم اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ اﺷﻌﺮي از اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﻫﻤـﻴﻦ را ﻧﻘـﻞ‬
‫ﻛﺮده و ﺗﺮﺟﻴﺢ داده اﺳﺖ و ﻣﻘﺘﻀﻲ و ﻣﺴﺘﻔﺎد از ﻋﺒﺎرات و ﻛﻼم اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﻧﻴﺰ ﻫﻤﻴﻦ‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ .١‬ﳎﻤﻮﻋﻪ ﻓﺘﺎﻭﻱ ﺷﻴﺦ ﺍﻻﺳﻼﻡ ﺍﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ‪٢٥٧/٤) :‬ﻭ‪.(٢٧٧‬‬

‫‪62‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻋﺬاب و ﻧﻌﻤﺖ ﻫﺎي ﻗﺒﺮ‬
‫ﻣﻄﻠﺐ اول‪ :‬اﺣﺎدﻳﺚ ﻋﺬاب و ﻧﻌﻤﺖﻫﺎي ﻗﺒﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ‬
‫ﺷﺎرح ﻃﺤﺎوﻳﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﺧﺒﺎر و اﺣﺎدﻳﺚ در ﺑـﺎره ﻋـﺬاب ﻗﺒـﺮ ﺑـﺮاي ﻣﺴـﺘﺤﻘﻴﻦ از‬
‫ﺣﻀﺮت رﺳﻮلاﷲص ﺑﻪ ﺗﻮاﺗﺮ رﺳﻴﺪهاﻧﺪ و ﻫﻢ ﭼﻨﻴﻦ اﺣﺎدﻳﺚ ﺳﻮال ﻣﻨﻜﺮ و ﻧﻜﻴﺮ در‬
‫ﺣﺪ ﺗﻮاﺗﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﻋﺘﻘﺎد و اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ آﻧﻬﺎ واﺟﺐ و ﻻزم اﺳـﺖ‪ ،‬اﻟﺒﺘـﻪ‬
‫درﺑﺎره ﻧﺤﻮه و ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﻣﺎ ﻣﺠﺎز ﺑﻪ اﻇﻬـﺎر ﻧﻈـﺮ ﻧﻴﺴـﺘﻴﻢ و ﻛﻴﻔﻴـﺖ آن را‬
‫ﻧﻤﻲداﻧﻴﻢ‪ ،‬ﭼﻮن ﻋﻘﻞ ﺻﻼﺣﻴﺖ درك ﻧﺤﻮه آن را ﻧﺪارد و از ﺣﻮزه ﻋﻤﻞ ﻋﻘﻞ ﺧﺎرج‬
‫اﺳﺖ و از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﭼﻨﻴﻦ اﺣﻜﺎﻣﻲﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﻪ دﻧﻴﺎي واﻗﻊ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺮ اﺳـﺎس ﻋﻘـﻞ‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻳﺎ ﺑﺘﻮان آﻧﻬﺎ را ﻋﻘﻼﻧﻲ ﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬در دﻳﻦ اﺳﻼم ﺗﻨﻬﺎ اﺣﻜﺎم ﺷﺮﻳﻌﺖ دﻧﻴـﺎﻳﻲ در‬
‫ﺣﻮزه ﻫﺎﺿﻤﻪ ﻋﻘﻞ ﺑﺸﺮي ﻧﺎزل ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﺑﺎﻳﺪ اﺣﻜﺎﻣﻲﻣﺸﺮوع ﮔﺮدد ﻛﻪ ﻋﻘﻞ ﺑﺸﺮي‬
‫ﺗﺎب و ﺗﻮان آﻧﺮا داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎزﮔﺸﺖ روح ﺑﻪ ﺟﺴﺪ و اﺣﻜﺎم دﻳﮕﺮ ﻗﺒﺮ و ﻗﻴﺎﻣﺖ در‬
‫ﺣﻮزه ﻗﻮاﻧﻴﻦ و ﺳﻨﻦ ﻣﺄﻟﻮف و ﻣﻌﻬﻮد ﺑﺸﺮ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﺗﺎ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻋﻘﻞ دﻧﻴﺎﻳﻲ ﺑﺸـﺮ ﺳـﺮ‬
‫ﺗﺴﻠﻴﻢ ﻓﺮود آورﻧﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫و در ﺟﺎﻳﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﻫﻤﺎن ﻋـﺬاب ﺑـﺮزخ اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﻫﺮﻛﺲ ﻛﻪ از دﻧﻴﺎ ﻛﻮچ ﻛﻨﺪ و ﻣﺴﺘﺤﻖ ﻋﺬاب ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬دﻓﻦ ﺷﻮد ﻳﺎ ﻧﻪ‪ ،‬ﺳﻬﻢ ﺧـﻮد را از‬
‫ﻋﺬاب ﺧﻮاﻫﺪ ﭼﺸﻴﺪ‪ ،‬ﺧﻮاه درﻧـﺪﮔﺎن او را ﺑﺨﻮرﻧـﺪ ﻳـﺎ ﻃﻌﻤـﻪ ﺣﺮﻳـﻖ ﺷـﻮد و ﺑـﻪ‬
‫ﺧﺎﻛﺴﺘﺮ ﻣﺒﺪل ﮔﺮدد و در ﻓﻀﺎ ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﺷﻮد‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﻪ دار آوﻳﺨﺘﻪ ﺷـﻮد و ﻳـﺎ در درﻳـﺎ و‬
‫آب ﻏﺮق ﺷﻮد‪ ،‬در ﻫﺮ ﺣﺎﻟﺘﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﻫﻤﺎن ﻋﺬاب را ﻣﻲﭼﺸﺪ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺟﺴـﻢ ﻣـﺪﻓﻮن‬
‫در ﺧﺎك ﻣﻘﺮر ﮔﺸﺘﻪ اﺳﺖ و دﭼﺎر ﻓﺸﺎر و ﺧﻮرد ﺷﺪن اﺳﺘﺨﻮان ﻫﻢ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺮ ﻣـﺎ‬
‫ﻻزم اﺳﺖ ﻧﺼﻮص ﺻﺤﻴﺢ وارد ﺷﺪه ازﭘﻴـﺎﻣﺒﺮص را ﺑـﺪون اﻓـﺮاط و ﺗﻔـﺮﻳﻂ ﻓﻬـﻢ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫‪ .١‬ﺷﺮﺡ ﻋﻘﻴﺪﻩ ﺍﻟﻄﺤﺎﻭﻳﻪ‪.(٤٥٠) :‬‬
‫‪ .٢‬ﺷﺮﺡ ﻋﻘﻴﺪﻩ ﺍﻟﻄﺤﺎﻭﻳﻪ‪.(٤٥١) :‬‬

‫‪63‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﻼﺣﺪه و ﺑﺴﻴﺎري از اﻧﺪﻳﺸﻤﻨﺪان اﺳﻼﻣﻲﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺬﻫﺐ ﻓﻼﺳﻔﻪ ﮔﺮوﻳﺪهاﻧـﺪ‪ ،‬ﻣﻨﻜـﺮ‬
‫ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬آﻧﻬﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﻫﻴﭽﮕﻮﻧﻪ وﺟﻮد ﺧﺎرﺟﻲ ﻧﺪارد و ﺑـﺮاي‬
‫اﺛﺒﺎت ادﻋﺎي ﺧﻮد ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ اﺳﺘﻨﺎد ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻗﺒﻮر را ﺑﺎز ﻛﺮدﻳﻢ اﻣﺎ ﻫﻴﭽﮕﻮﻧﻪ‬
‫ﻧﺸﺎﻧﻪاي از ﻋﺬاب ﻳﺎ ﻧﻌﻤﺖﻫﺎي وارد ﺷﺪه در ﻧﺼﻮص را ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻧﻜﺮدﻳﻢ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻓﺮﻗﻪ ﺧﻮارج و ﺑﻌﻀﻲ از ﻣﻌﺘﺰﻟﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ‪ :‬ﺿﺮار ﺑﻦ ﻋﻤﺮ و ﺑﺸﺮ ﻣﺮﻳﺴﻲ ﻧﻴـﺰ‬
‫ﻣﻨﻜﺮ ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ ﻗﺎﻃﺒﻪ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ و اﻏﻠﺐ ﻣﻌﺘﺰﻟﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﮔـﺮوه اﺧـﺘﻼف‬
‫ﻧﻈﺮ دارﻧﺪ و ﺑﻪ ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ اﻳﻤﺎن دارﻧﺪ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫آﻧﻬﺎ ﭼﻴﺰي را اﻧﻜﺎر ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ در داﻳﺮه ﻋﻠﻢ ﺧﻮد ﺑﺪان دﺳـﺖ ﭘﻴـﺪا ﻧﻜـﺮدهاﻧـﺪ و‬
‫ﺗﻮان اﺣﺎﻃﻪ ﺑﺪان را ﻧﺪارﻧﺪ و ﮔﻤﺎن ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﭼﺸﻢ آﻧﻬﺎ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰﻫـﺎ را ﻣـﻲﺑﻴﻨـﺪ و‬
‫ﮔﻮش آﻧﻬﺎ ﻫﻤﻪ ﺻﺪاﻫﺎ را ﻣﻲﺷﻨﻮد‪ ،‬وﻟـﻲ ﻣـﺎ اﻣـﺮوزه اﺳـﺮار و رﻣـﻮزي را از ﺟﻬـﺎن‬
‫ﻫﺴﺘﻲ درك ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﭼﺸﻢ و ﮔﻮش از ﭘﻲ ﺑﺮدن ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻋﺎﺟﺰ و ﻧﺎﺗﻮان ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻫﺮﻛﺲ ﺑﻪ ﺧﺪا اﻳﻤﺎن داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ اﺧﺒﺎر و ﻛﻼﻣﺶ را ﺑﺎ ﺟﺎن و دل ﻣﻲﭘﺬﻳﺮد‪.‬‬
‫در ﻗﺮآن اﺷﺎراﺗﻲ داﻳﺮ ﺑﺮ وﺟﻮد و ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ وﺟﻮد دارد و اﻣﺎم ﺑﺨﺎري در‬
‫ﺻﺤﻴﺢ ﺧﻮد ﺑﺎﺑﻲ را ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان »ﺑﺎب ﻣﺎ ﺟﺎء ﻓﻲ ﻋﺬاب اﻟﻘﺒﺮ« ﻣﻄﺮح ﻧﻤﻮده اﺳﺖ و‬
‫در اداﻣﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﺎب آﻳﺎت زﻳﺮ را ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ذﻛﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫‪¯®¬« ª©¨§ ¦m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪  lµ´³²±°‬ﺍﻷﻧﻌﺎﻡ‪٩٣ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)اﮔﺮ )ﺣﺎل ﻫﻤﻪ ﺳﺘﻤﮕﺮان‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻦ( ﺳﺘﻤﻜﺎران را ﺑﺒﻴﻨـﻲ )و ﺑـﺪاﻧﻲ ﻛـﻪ ﭼـﻪ‬
‫وﺿﻊ ﻧﺎﺑﻬﻨﺠﺎر و دور از ﮔﻔﺘﺎري دارﻧﺪ( در آن ﻫﻨﮕﺎم ﻛﻪ در ﺷﺪاﺋﺪ ﻣﺮگ ﻓﺮو رﻓﺘﻪاﻧﺪ‬
‫و ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن دﺳﺘﻬﺎي ﺧﻮد را )ﺑﻪ ﺳﻮي آﻧﺎن( دراز ﻛﺮدهاﻧﺪ )و ﺑﺮ ﺑﻨﺎﮔﻮﺷﺸﺎن ﺗﭙﺎﻧﭽﻪ و‬
‫ﺑﺮ ﭘﺸﺘﺸﺎن ﺗﺎزﻳﺎﻧﻪ ﻣﻲزﻧﻨﺪ و ﺑﺪﻳﺸﺎن ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﮔﺮ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﺪ از اﻳـﻦ ﻋـﺬاب اﻟﻬـﻲ(‬
‫ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ را ﺑﺮﻫﺎﻧﻴﺪ‪ .‬اﻳﻦ زﻣـﺎن ﺑـﻪ ﺳـﺒﺐ دروﻏﻬـﺎﺋﻲ ﻛـﻪ ﺑـﺮ ﺧـﺪا ﻣـﻲﺑﺴـﺘﻴﺪ و از‬
‫)ﭘﺬﻳﺮش( آﻳﺎت او ﺳﺮﭘﻴﭽﻲ ﻣﻲﻛﺮدﻳﺪ‪ ،‬ﻋﺬاب ﺧﻮارﻛﻨﻨﺪهاي ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ‪( .‬‬

‫‪ .١‬ﺗﺬﻛﺮﻩ ﺍﻟﻘﺮﻃﱯ‪.١٢٥ :‬‬
‫‪ .٢‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ‪.(٢٣٣/٣) :‬‬

‫‬

‫‪64‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪   lvutsrqpom‬ﺍﻟﺘﻮﺑﺔ‪ ١٠١ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)اﻳﺸﺎن را )در ﻫﻤﻴﻦ دﻧﻴﺎ( دو ﺑﺎر ﺷﻜﻨﺠﻪ ﻣﻲدﻫﻴﻢ )‪ :‬ﻳﻚﺑﺎر ﺑـﺎ ﭘﻴـﺮوزي ﺷـﻤﺎ ﺑـﺮ‬
‫دﺷﻤﻨﺎﻧﺘﺎن ﻛﻪ ﻣﺎﻳﻪ درد و ﺣﺴـﺮت و ﺧﺸـﻢ و ﻛـﻴﻦ آﻧـﺎن ﻣـﻲﮔـﺮدد‪ ،‬و ﺑـﺎر دوم ﺑـﺎ‬
‫رﺳﻮاﻛﺮدن اﻳﺸﺎن ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﭘﺮدهﺑﺮداري از ﻧﻔﺎﻗﺸﺎن(‪ .‬ﺳﭙﺲ )در آﺧﺮت( رواﻧﻪ ﻋﺬاب‬
‫ﺑﺰرﮔﻲ ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ(‬

‫‪t sr q p o n m l k j i h m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪    l|{zyxwvu‬ﻏﺎﻓﺮ‪٤٦ – ٤٥ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﺧﺪاوﻧﺪ )ﭼﻨـﻴﻦ ﺑﻨـﺪه ﻣـﺆﻣﻨﻲ را ﺗﻨﻬـﺎ ﻧﮕﺬاﺷـﺖ و( او را از ﺳـﻮء ﺗﻮﻃﺌـﻪﻫـﺎ و‬
‫ﻧﻴﺮﻧﮕﻬﺎي اﻳﺸﺎن ﻣﺤﻔﻮظ و ﻣﺼﻮن داﺷﺖ‪ ،‬وﻟﻲ ﻋﺬاب ﺑﺪي ﺧﺎﻧﺪان ﻓﺮﻋﻮن را در ﺑـﺮ‬
‫ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬و آن آﺗﺶ دوزخ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻣﺪادان و ﺷﺎﻣﮕﺎﻫﺎن آﻧﺎن ﺑﺪان ﻋﺮﺿﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫)اﻳﻦ ﻋﺬاب ﺑﺮزخ اﻳﺸﺎن اﺳﺖ( و اﻣ‪‬ﺎ روزي ﻛﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻣﻲﺷﻮد )ﺧﺪا ﺑﻪ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن‬
‫دﺳﺘﻮر ﻣﻲدﻫﺪ( ﺧﺎﻧﺪان ﻓﺮﻋﻮن )و ﭘﻴﺮوان او( را ﺑﻪ ﺷﺪﻳﺪﺗﺮﻳﻦ ﻋﺬاب دﭼﺎر ﺳﺎزﻳﺪ‪( .‬‬
‫آﻳﻪ اول ﻛﻪ اﻣﺎم ﺑﺨﺎري آن را ﺑﻴﺎن ﻓﺮﻣﻮد در ﻣﻮرد ﻋﺬاب ﻛﻔﺎر ﺗﻮﺳﻂ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن در‬
‫ﺣﺎل ﺳﻜﺮات ﻣﺮگ اﺳﺖ‪.‬‬
‫آﻳﻪ دوم ﺣﻜﺎﻳﺖ از آن دارد ﻛﻪ ﻣﻨﺎﻓﻘﺎن ﺑﻴﺶ از ﻋﺬاب روز ﻗﻴﺎﻣـﺖ ﺑـﻪ دو ﻋـﺬاب‬
‫دﻳﮕﺮ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺬاب اول ﻋﺬاب دﻧﻴﺎ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﻮﻣﻨﺎن ﻳـﺎ ﻣﺴـﺘﻘﻴﻢ از‬
‫ﻃﺮف ﺧﺪا ﺑﻪ ﻣﻨﺎﻓﻘﺎن ﭼﺸﺎﻧﺪه ﻣﻲﺷﻮد و ﻋﺬاب دوم ﻋﺬاب دردﻧﺎك ﻗﺒﺮ اﺳـﺖ‪ .‬اﻣـﺎم‬
‫ﺣﺴﻦ ﺑﺼﺮي در ﺗﻔﺴﻴﺮ دو ﻋﺬاب ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻣﻨﻈـﻮر از ﻣـﺮﺗﻴﻦ‪ ،‬ﻋـﺬاب دﻧﻴـﺎ و ﻗﺒـﺮ‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻃﺒﺮي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻏﺎﻟﺐ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻨﻈﻮر از دو ﻋﺬاب‪ ،‬ﻳﻜﻲ ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ اﺳـﺖ و‬
‫دﻳﮕﺮي ﻋﺬاب ﮔﺮﺳﻨﮕﻲ‪ ،‬ﻗﺤﻄﻲ‪ ،‬اﺳﻴﺮ‪ ،‬ﻗﺘﻞ و اذﻻل ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫و آﻳﻪ ﺳﻮم دﻟﻴﻞ روﺷﻨﻲ ﺑﺮاي اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ اﺛﺒﺎت ﻋﺬاب ﻗﺒـﺮ اﺳـﺖ‪ ،‬ﭼـﻮن‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﺗﺎﻛﻴﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ ﻛﻪ آل ﻓﺮﻋـﻮن ﺻـﺒﺢ و ﺷـﺎم در ﻛﻨـﺎر آﺗـﺶ ﺣﺎﺿـﺮ‬

‫‪ .١‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ‪.(٢٣٣/٣) :‬‬
‫‪ .٢‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﯼ ‪.۲۳۳/۳‬‬

‫‬

‫‪65‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و اﻳﻦ اﺣﻀﺎر ﭘﻴﺶ از روز ﻗﻴﺎﻣﺖ اﺳـﺖ‪ ،‬زﻳـﺮا ﺑﻌـﺪ از اﻳـﻦ آﻳـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪l|{zyxwvutm‬ﻏﺎﻓﺮ‪٤٦ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫اﻣﺎم ﻗﺮﻃﺒﻲ و ﺟﻤﻬﻮر ﻣﻔﺴﺮﻳﻦ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﺮض آل ﻓﺮﻋﻮن در ﻛﻨـﺎر‬
‫آﺗﺶ در ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺮزخ ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫آﻳﻪ زﻳﺮ ﺑﻪ روﺷﻨﻲ ﺑﺮ ﻋﺬاب و ﻓﺘﻨﻪ ﻗﺒﺮ دﻻﻟﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪:‬‬

‫‪ lgfedcba`_^]m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫ﺇﺑﺮﺍﻫﻴﻢ‪٢٧ :‬‬

‫)ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺆﻣﻨﺎن را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﮔﻔﺘﺎر اﺳﺘﻮار )و ﻋﻘﻴﺪه ﭘﺎﻳﺪارﺷﺎن( ﻫﻢ در اﻳﻦ ﺟﻬﺎن‬
‫)در ﺑﺮاﺑﺮ زرق و ﺑﺮق ﻣﺎدﻳﺎت و ﺑﻴﻢ و ﻫﺮاس ﻣﺸﻜﻼت ﻣﺤﻔﻮظ و ﻣﺼﻮن ﻣﻲﻧﻤﺎﻳـﺪ(‬
‫و ﻫﻢ در آن ﺟﻬﺎن )اﻳﺸﺎن را در ﻧﻌﻤﺘﻬﺎي ﻓﺮاوان و ﻋﻄﺎﻳﺎي ﺑـﻲﭘﺎﻳـﺎن‪ ،‬ﺟﺎوﻳـﺪان و(‬
‫ﻣﺎﻧﺪﮔﺎر ﻣﻲدارد‪(.‬‬
‫در ﺣﺪﻳﺚ ﺣﻀﺮت ﺑﺮاء ﺑﻦ ﻋﺎزب آﻣﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ وﻗﺘﻲ ﻣﻮﻣﻦ در ﻗﺒﺮ ﻧﺸﺎﻧﺪه ﻣﻲﺷﻮد‬
‫و در ﺟﻮاب ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑـﻪ اﻟﻮﻫﻴـﺖ ﺧـﺪا و رﺳـﺎﻟﺖ ﻣﺤﻤـﺪص ﺷـﻬﺎدت‬
‫ﻣﻲدﻫﻢ‪ ،‬اﻳﻦ ﺛﺒﺎت و اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ ﻫﻤﺎن ﺗﺜﺒﻴﺖ ﻣﺬﻛﻮر در آﻳﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﺣﺪﻳﺜﻲ دﻳﮕﺮ آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ آﻳﻪ درﺑﺎره ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﻧﺎزل ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫از ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪ ام اﻟﻤﻮﻣﻨﻴﻦك رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻳﻚ زن ﻳﻬﻮدي ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ او رﻓﺖ‬
‫و ﺻﺤﺒﺖ از ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن آورد و ﺑﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻮ را از‬
‫ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﻧﺠﺎت دﻫﺪ‪ .‬ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪلاز رﺳﻮلاﷲص درﺑﺎره ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﺳﻮال‬
‫ﻛﺮد‪ .‬رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬آري‪ ،‬ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﺣﻖ اﺳﺖ‪ .‬ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك ﻣﻲﮔﻮﻳـﺪ‪:‬‬
‫ﺑﻌﺪ از آن ﺟﺮﻳﺎن رﺳﻮلﺧﺪاص ﺑﻌﺪ از ﻫﺮ ﻧﻤﺎزي از ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﺑﻪ ﺧﺪا ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮد‪.‬‬

‫‪3‬‬

‫در ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ از ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك رواﻳﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ دو ﭘﻴﺮزن از ﻳﻬﻮدﻳﺎن‬
‫ﻣﺪﻳﻨﻪ ﭘﻴﺶ ﻣﻦ آﻣﺪﻧﺪ و ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺑﻲ ﺗﺮدﻳﺪ اﻧﺴـﺎنﻫـﺎ در ﻗﺒـﺮ ﻋـﺬاب داده ﻣـﻲﺷـﻮﻧﺪ‪،‬‬
‫‪ .١‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ‪.(٢٣٣/١١) :‬‬
‫‪ .٢‬ﺻﺤﻴﺢ ﲞﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺟﻨﺎﻳﺰ‪.‬‬
‫‪ .٣‬ﲞﺎﺭﯼ ﮐﺘﺎﺏ ﺟﻨﺎﺋﺰ ﺑﺎﺏ ﻣﺎ ﺟﺎ ﺀ ﻓﯽ ﻋﺬﺍﺏ ﺍﻟﻘﱪ‪ .‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﯼ ‪.۲۳۱/۳‬‬

‫‬

‫‪66‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ ﺳﺨﻨﺎن آن دو ﭘﭙﻴـﺮزن را رد ﻛـﺮدم و دروغ ﺗﻠﻘـﻲ‬
‫ﻧﻤﻮدم و دوﺳﺖ ﻧﺪاﺷﺘﻢ ﻛﻪ ﺳﺨﻨﺎن آﻧﻬﺎ را ﺑﭙﺬﻳﺮم‪ .‬آﻧﻬﺎ از ﺧﺎﻧﻪ ﻣـﻦ ﺑﻴـﺮون رﻓﺘﻨـﺪ و‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺑﻪ ﻣﻨﺰل آﻣﺪ‪ ،‬ﻣﻦ ﻫﻢ ﺟﺮﻳﺎن را ﺑﺮاي اﻳﺸﺎن ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛـﺮدم‪ ،‬ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮص‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺻﻠﹶﺎ ‪‬ﺓ ﹺﺇﻟﱠﺎ ‪‬ﻳ‪‬ﺘ ‪‬ﻌﻮ‪ ‬ﹸﺫ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ‬
‫ﺖ ﹶﻓﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﺭﹶﺃ‪‬ﻳ‪‬ﺘ ‪‬ﻪ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ‪‬ﺪ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬‬
‫ﺴ ‪‬ﻤ ‪‬ﻌ ‪‬ﻪ ﺍﹾﻟ‪‬ﺒﻬ‪‬ﺎ‪‬ﺋ ‪‬ﻢ ﻗﹶﺎﹶﻟ ‪‬‬
‫ﺻ ‪‬ﺪ ﹶﻗﺘ‪‬ﺎ ﹺﺇﻧ‪ ‬ﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ‪‬ﻌﺬﱠﺑ‪‬ﻮ ﹶﻥ ‪‬ﻋﺬﹶﺍﺑ‪‬ﺎ ‪‬ﺗ ‪‬‬
‫) ‪‬‬

‫ﺏ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ (‬
‫‪‬ﻋﺬﹶﺍ ﹺ‬
‫)راﺳﺖ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻫﻞ ﻗﺒﻮر در ﻗﺒﺮ ﭼﻨﺎن ﻋﺬاب داده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ ﺻﺪاي آه و ﻓﻐـﺎن‬
‫آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﮔﻮش ﻫﻤﻪ ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﻣﻲرﺳﺪ(‬
‫ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺑﻌﺪ از آن رﺳﻮل ﺧـﺪاص ﺑﻌـﺪ از ﻫـﺮ ﻧﻤـﺎزي از‬
‫ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﺑﻪ ﺧﺪا ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫رﺳﻮلاﷲص ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺣﺴﺎس ﺑﻮدن و اﻫﻤﻴﺖ ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ‪ ،‬اﺻـﺤﺎب و ﻳـﺎران را در‬
‫اﻳﻦ ﺑﺎره ﺗﻌﻠﻴﻢ ﻣﻲداد و ﺣﺘﻲ ﻳﻚ دﻓﻌﻪ ﺧﻄﺒـﻪ را ﺑـﻪ اﻳـﻦ ﻣﻮﺿـﻮع اﺧﺘﺼـﺎص داده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬در ﺻﺤﻴﺢ ﺑﺨﺎري از ﺣﻀـﺮت اﺳـﻤﺎء ﺑﻨـﺖ اﺑـﻲ ﺑﻜـﺮك رواﻳـﺖ ﺷـﺪه ﻛـﻪ‬
‫رﺳﻮلاﷲص روزي ﺑﺮاي اﻳﺮاد ﺳﺨﻦ ﺑﻠﻨﺪ ﺷﺪ و درﺑﺎره ﻓﺘﻨﻪ ﻗﺒﺮ ﻛـﻪ اﻧﺴـﺎنﻫـﺎ ﺑـﺪان‬
‫ﻣﺒﺘﻼ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﺮاد ﺧﻄﺒﻪ ﭘﺮداﺧﺖ‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ را ﻋﻨـﻮان ﻛـﺮد‪ ،‬ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن‬
‫)ﺷﻨﻮﻧﺪﮔﺎن( ﺑﻪ ﺷﺪت ﺑﻪ ﻟﺮزه در آﻣﺪﻧﺪ و ﺗﺮس و وﺣﺸﺖ آﻧﻬﺎ را ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫در رواﻳﺖ ﻧﺴﺎﺋﻲ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ :‬ﺣﻀﺮت اﺳﻤﺎءك ﻛﻪ راوي ﺣﺪﻳﺚ اﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳـﺪ‪:‬‬
‫از ﺷﻨﻴﺪن ﺳﺨﻨﺎن رﺳﻮلاﷲص درﺑﺎره ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﭼﻨﺎن ﺳﺮ و ﺻﺪاﻳﻲ ﺑﻠﻨـﺪ ﺷـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻦ ﻣﻔﻬﻮم ﺳﺨﻨﺎن رﺳﻮلاﷲص را درﺳﺖ درك ﻧﻜﺮدم‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﺳﺮ و ﺻـﺪا ﺧـﺎﻣﻮش‬
‫ﺷﺪ‪ ،‬از ﺑﻐﻞ دﺳﺘﻲ ﺧﻮد ﭘﺮﺳﻴﺪم‪ :‬ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺗـﻮ را ﺑﻴـﺎﻣﺮزد‪ ،‬رﺳـﻮلاﷲص در ﭘﺎﻳـﺎن‬
‫ﺳﺨﻨﺎن ﺧﻮد ﭼﻪ ﻓﺮﻣﻮد؟ او در ﺟﻮاب ﮔﻔﺖ‪ :‬رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫) ﹶﻗ ‪‬ﺪ ﺃﹸﻭ ‪‬ﺣ ‪‬ﻲ ﹺﺇﹶﻟﻲ‪ ‬ﹶﺃﻧ‪ ‬ﹸﻜ ‪‬ﻢ ‪‬ﺗ ﹾﻔ‪‬ﺘﻨ‪‬ﻮ ﹶﻥ ﻓ‪‬ﻲ ﺍﹾﻟ ﹸﻘﺒ‪‬ﻮ ﹺﺭ ﹶﻗﺮﹺﻳﺒ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻓ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ‪‬ﺔ ﺍﻟﺪ‪‬ﺟ‪‬ﺎ ﹺﻝ (‬

‫‪3‬‬

‫)ﺑﻪ ﻣﻦ وﺣﻲ ﺷﺪه ﻛﻪ در ﻗﺒﺮ ﻓﺘﻨﻪاي ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻓﺘﻨﻪي دﺟﺎل داﻣﻨﮕﻴﺮ ﻣﺮدم ﻣﻲﺷﻮد (‬

‫‪ .١‬ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﳌﺴﺎﺟﺪ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﲞﺎﺭﯼ ﮐﺘﺎﺏ ﺟﻨﺎﺋﺰ ﺑﺎﺏ ﻋﺬﺍﺏ ﻗﱪ‪ .‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﯼ ‪.۲۳۲/۳‬‬
‫‪ .٣‬ﻧﺴﺎﺋﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻻﺻﻮﻝ‪ (١٧٠/١١) :‬ﻣﺮﺍﺟﻌﻪ ﺷﻮﺩ‪.‬‬

‫‪67‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫رﺳﻮلاﷲص ﺻﺪاي ﻣﻌﺬﺑﻴﻦ را ﻣﻲﺷﻨﻮد‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣﻲﺧﻮد اﻳﻦ ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ را ﻋﻨﺎﻳﺖ ﻓﺮﻣﻮده ﻛﻪ ﺻﺪاي ﻣﻌﺬﺑﻴﻦ ﻗﺒـﺮ را‬
‫ﺑﺸﻨﻮد‪ .‬در ﺣﺪﻳﺜﻲ ﻛﻪ ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ آن را از ﺣﻀﺮت زﻳﺪ ﺑـﻦ ﺛﺎﺑـﺖ رواﻳـﺖ ﻛـﺮده‪،‬‬
‫ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ :‬روزي ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص در ﺑﺎﻏﻲ از ﺑﺎغﻫﺎي ﺑﻨـﻲ ﻧﺠـﺎر ﺳـﻮار ﺑـﺮ‬
‫ﻗﺎﻃﺮ ﺑﻮد و ﻣﺎ ﻧﻴﺰ اﻳﺸﺎن را ﻫﻤﺮاﻫﻲ ﻣﻲﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﻧﺎﮔﻬﺎن ﻣﺮﻛﺐ رﺳﻮلاﷲص از ﻣﺴـﻴﺮ‬
‫ﻣﻨﺤﺮف ﺷﺪ و ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺘﺶ ﭼﻨﺎن اﻓﺰود ﻛﻪ ﻧﺰدﻳـﻚ ﺑـﻮد رﺳـﻮلاﷲص را ﺑـﺮ زﻣـﻴﻦ‬
‫ﺑﻴﻨﺪازد ـ ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﻧﮕﺎه ﻣﺎ ﺑـﻪ ﺷـﺶ ﻳـﺎ ﭘـﻨﺞ ﻳـﺎ ﭼﻬـﺎر ﻗﺒـﺮ اﻃـﺮاف ﻣﺴـﻴﺮ اﻓﺘـﺎد ـ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺕ ‪‬ﻫ ‪‬ﺆﻟﹶﺎ ِﺀ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﻣ‪‬ﺎﺗ‪‬ﻮﺍ ﻓ‪‬ـﻲ‬
‫ﺏ ‪‬ﻫ ‪‬ﺬ ‪‬ﻩ ﺍﹾﻟﹶﺄ ﹾﻗ‪‬ﺒ ﹺﺮ ﹶﻓﻘﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹲﻞ ﹶﺃﻧ‪‬ﺎ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﻓ ‪‬ﻤﺘ‪‬ﻰ ﻣ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﺻﺤ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫) ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻳ ‪‬ﻌ ﹺﺮﻑ‪ ‬ﹶﺃ ‪‬‬
‫ﺕ ﺍﻟﻠﱠـ ‪‬ﻪ ﹶﺃ ﹾﻥ‬
‫ﺍﹾﻟﹺﺈ ‪‬ﺷﺮ‪‬ﺍ ‪‬ﻙ ﹶﻓﻘﹶﺎ ﹶﻝ ﹺﺇﻥﱠ ‪‬ﻫ ‪‬ﺬ ‪‬ﻩ ﺍﹾﻟﹸﺄﻣ‪ ‬ﹶﺔ ‪‬ﺗ ‪‬ﺒ‪‬ﺘﻠﹶﻰ ﻓ‪‬ﻲ ﹸﻗﺒ‪‬ﻮ ﹺﺭﻫ‪‬ﺎ ﹶﻓ ﹶﻠ ‪‬ﻮﻟﹶﺎ ﹶﺃ ﹾﻥ ﻟﹶﺎ ﺗ‪‬ـﺪ‪‬ﺍ ﹶﻓﻨ‪‬ﻮﺍ ﻟﹶـ ‪‬ﺪ ‪‬ﻋ ‪‬ﻮ ‪‬‬

‫ﺏ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ﹶﺃ ‪‬ﺳ ‪‬ﻤ ‪‬ﻊ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ (‬
‫ﺴ ‪‬ﻤﻌ‪ ‬ﹸﻜ ‪‬ﻢ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻋﺬﹶﺍ ﹺ‬
‫‪‬ﻳ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﺻﺎﺣﺒﺎن اﻳﻦ ﻗﺒﻮر را ﻣـﻲﺷﻨﺎﺳـﺪ؟ ﻳﻜـﻲ از ﺣﺎﺿـﺮان ﮔﻔـﺖ‪ :‬ﻣـﻦ ﻳـﺎ‬
‫رﺳﻮلاﷲص! رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اﻳﻨﻬﺎ در ﭼﻪ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻓﻮت ﻛﺮدهاﻧﺪ؟‬
‫او ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻨﻬﺎ در زﻣﺎن ﻛﻔﺮ و در ﺣﺎﻟﺖ ﺷـﺮك ﻓـﻮت ﻛـﺮدهاﻧـﺪ‪ .‬رﺳـﻮلاﷲص‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻗﻄﻌﺎً اﻳﻦ اﻣﺖ در ﻗﺒﻮر ﻣﻮرد ﻓﺘﻨﻪ و ﻋﺬاب ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬اﮔﺮ از اﻳﻦ ﻫـﺮاس‬
‫ﻧﻤﻲداﺷﺘﻢ ﻛﻪ ﻣﺮدﮔﺎن را دﻓﻦ ﻧﻤﻲﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬از ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻢ ﻛﻪ ﺻﺪاي ﻋﺬاب اﻫﻞ‬
‫ﻗﺒﻮر را ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﺸﻨﻮاﻧﺪ‪(.‬‬
‫ﺣﺪﻳﺜﻲ ﻛﻪ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ آن را از اﺑﻦ ﻋﺒﺎس رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺣﻜﺎﻳـﺖ از آن‬
‫دارد ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﺻﺪاي اﻣﻮات ﻣﻌﺬب ﻗﺒﺮ را ﻣﻲﺷﻨﻴﺪ‪ .‬در اﻳـﻦ ﺣـﺪﻳﺚ ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫آﻣﺪه اﺳﺖ‪ :‬رﺳﻮلاﷲص از ﻛﻨﺎر دو ﻗﺒﺮ ﻋﺒﻮر ﻛﺮد و ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ :‬اﻫﻞ اﻳﻦ ﻗﺒﻮر در ﺣﺎل‬
‫ﻋﺬاب ﻫﺴﺘﺪ و ﻋﺬاب آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺟﺮم و ﮔﻨﺎه ﺑﺰرﮔﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﳉﻨﻪ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﺍﺩﺍﻣﻪ ﺣﺪﻳﺚ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺍﺩﺍﻣﻪ ﺫﮐﺮ ﺧﻮﺍﻫﻴﻢ ﮐﺮﺩ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫‪68‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺷﻨﻴﺪن دﻳﮕﺮان‬
‫ﺑﻌﻀﻲ از اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻫﻤﻮاره ﻣﺪﻋﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺻﺪاي ﻣﻌﺬﺑﻴﻦ ﻗﺒﺮ را ﺷﻨﻴﺪه ﻳﺎ دﻳﺪهاﻧـﺪ‪،‬‬
‫از ﻣﻴﺎن آﻧﻬﺎ ﺷﺨﺼﻴﺖﻫﺎﻳﻲ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﻣﺮد دروغ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ و ﻧﻤﻲﺗﻮان ﺑﺪانﻫﺎ ﺷﻚ‬
‫ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻣﺜﻼً ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ در اﻳﻦ ﺑﺎره ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﮔـﺎﻫﻲ ﺑـﺮاي ﻣـﺮدم زﻣـﺎن ﻣـﺎ در‬
‫ﺧﻮاب و ﺑﻴﺪاري ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻛﺸﻒ ﻣﻲﺷـﻮد ﻛـﻪ ﺑـﺪان ﻋﻠـﻢ دارﻧـﺪ و ﺑـﻪ اﺛﺒـﺎت ﻫـﻢ‬
‫رﺳﺎﻧﻴﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻮاردي ﻧﺰد ﻣﺎ ﻛﻢ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫در ﺟﺎﻳﻲ دﻳﮕﺮ در راﺳﺘﺎي ﻧﻔﻲ دﻳﺪﮔﺎه ﻣﻨﻜﺮﻳﻦ ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬وﻗﺘـﻲ ﻣﻌﻠـﻮم‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﺨﺺ در ﺣﺎل ﺧﻮاب روﺣﺶ ﺑﻠﻨﺪ ﻣﻲﺷﻮد و راه ﻣﻲرود و ﺣﺮف ﻣﻲزﻧﺪ‬
‫و ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺎﻃﻦ ﺑﺪﻧﺶ ﻛﺎرﻫﺎﻳﻲ ﺑﺎ روح ﺧﻮد اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﺪ و ﺑﺪن از اﻧﺠﺎم آن ﻛﺎرﻫـﺎ‬
‫اﺣﺴﺎس ﻟﺬت ﻳﺎ ﻋﺬاب ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺟﺴﺪش دراز ﻛﺸﻴﺪه و ﺧﻮاﺑﻴﺪه اﺳـﺖ‬
‫و ﭼﺸﻤﺎﻧﺶ را ﮔﺸﻮده و دﻫﺎﻧﺶ را ﺑﺴﺘﻪ و اﻋﻀﺎي ﺑﺪﻧﺶ از ﺣﺮﻛﺖ ﺑﺎز اﻓﺘﺎده اﺳﺖ‪،‬‬
‫اﻣﺎ ﮔﺎﻫﻲ ﺑﺮ اﺛﺮ ﻗﻮت ﺣﺮﻛﺖ داﺧﻠﻲ ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ و ﮔـﺎﻫﻲ ﺑﻠﻨـﺪ ﻣـﻲﺷـﻮد‪ ،‬راه‬
‫ﻣﻲرود و ﺟﻴﻖ ﻣﻲزﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻪ اﻳﻦ ﺣﺮﻛﺖﻫﺎ در اﺛﺮ ﻧﻴﺮوي دروﻧﻲ اﻧﺠﺎم ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬ﻛـﺎر‬
‫اﻧﺴﺎن ﻣﺮده ﻫﻢ از اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻬﻤﺘﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻮن روﺣﺶ ﻋﺬاب ﻣـﻲﺑﻴﻨـﺪ و ﻟـﺬت‬
‫ﻣﻲﺟﺸﺪ و ﺟﻮاب ﻣﻲدﻫﺪ و ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻧﺸﺴﺘﻪ و روﺣﺶ ﻣﺘﺼﻞ ﺑﻪ‬
‫ﻻﺷﻪ و در ﻗﺒﺮ ﺗﻨﮓ و ﺗﺎرﻳﻚ دراز ﻛﺸﻴﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﺘﻲ ﺷﺪت آن ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫در ﻋﺎﻟﻢ ﺧﺎرج ﻫﻢ اﺣﺴﺎس ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﺪن را ﺑﻪ ﺣﺮﻛﺖ در ﻣـﻲآورد و او را در ﻗﺒـﺮ‬
‫ﺑﻪ ﺟﻨﺐ و ﺟﻮش وادار ﻣﻲﺳﺎزد و ﺣﺘﻲ اﻓﺮاد ﺑﻲﺷﻤﺎري ﻫﻢ ﺻﺪاي ﻧﺎﻟﻪ و ﻓﻐﺎن آﻧـﺮا‬
‫از ﺑﻴﺮون ﻣﻲﺷﻨﻮﻧﺪ و ﺣﺘﻲ دﻳﺪه ﺷﺪه ﻛﻪ از ﺷﺪت ﻋﺬاب از ﻗﺒﺮ ﺑﻴﺮون آﻣـﺪه اﺳـﺖ‪،‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﻣﺮدهاي ﻻزم ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ﻫﺮ ﺧﻮاﺑﻴﺪهاي دﭼﺎر ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﺣﺎﻟﺘﻲ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ ﺷﺪت و ﺿﻌﻒ ﻋﺬاب و ﺧﻮاب ﺑﺴﺘﮕﻲ دارد‪.‬‬

‫‪ .١‬ﳎﻤﻮﻉ ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﻱ‪.(٣٧٦/٢٤) :‬‬
‫‪ .٢‬ﻓﺘﺎﻭﯼ ﺍﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ‪.۵۲۵/۵‬‬

‫‪2‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪69‬‬

‫ﻣﻄﻠﺐ دوم‪ :‬وﻳﮋﮔﻲ ﻋﺬاب و ﻧﻌﻤﺖﻫﺎي ﻗﺒﺮ‬
‫در ﺣﺪﻳﺚ ﺑﺮاء ﺑﻦ ﻋﺎزبس آﻣﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ رﺳـﻮلاﷲص ﻓﺮﻣـﻮد‪ :‬ﻓﺮﺷـﺘﮕﺎن از ﺑﻨـﺪه‬
‫ﻣﺆﻣﻦ در ﻗﺒﺮ ﺳﻮال ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺑﻨﺪه ﻣﺆﻣﻦ ﻫﻢ ﺟﻮاب درﺳﺖ و ﺻﺤﻴﺢ ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬آﻧﮕﺎه‬
‫ﻣﻨﺎدي از آﺳﻤﺎن ﻧﺪا در ﻣﻲدﻫﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻨﺪه ﻣﻦ راﺳﺘﮕﻮ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ از ﻓﺮشﻫﺎي‬
‫ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺮاﻳﺶ ﺑﻴﺎورﻳﺪ و او را ﻟﺒﺎس ﺑﻬﺸﺖ ﺑﭙﻮﺷﺎﻧﻴﺪ و از ﻃﺮف ﺑﻬﺸﺖ دري ﺑـﺮاﻳﺶ‬
‫ﺑﺎز ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺼ ﹺﺮ ‪‬ﻩ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ﹾﺄﺗ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﺭﺟ‪‬ـ ﹲﻞ ‪‬ﺣﺴ‪‬ـ ‪‬ﻦ‬
‫ﺢ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﻓ‪‬ﻲ ﹶﻗ ‪‬ﺒ ﹺﺮ ‪‬ﻩ ‪‬ﻣﺪ‪ ‬ﺑ ‪‬‬
‫ﺴ‪‬‬
‫) ﹶﻓ‪‬ﻴ ﹾﺄﺗ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣﻦ‪ ‬ﺭ ‪‬ﻭ ‪‬ﺣﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻭﻃ‪‬ﻴﹺﺒﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ﹾﻔ ‪‬‬

‫ﺖ‬
‫ﻚ ﺍﻟﱠـﺬ‪‬ﻱ ﹸﻛﻨ‪‬ـ ‪‬‬
‫ﺴﺮ‪ ‬ﻙ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ‪‬ﻳ ‪‬ﻮ ‪‬ﻣ ‪‬‬
‫ﺸ ‪‬ﺮ ﺑﹺﺎﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﺢ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﹶﺃ‪‬ﺑ ‪‬‬
‫ﺐ ﺍﻟﺮ‪‬ﻳ ﹺ‬
‫ﺏ ﹶﻃﻴ‪ ‬‬
‫ﺴ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺜﱢﻴ‪‬ﺎ ﹺ‬
‫ﺍﹾﻟ ‪‬ﻮ ‪‬ﺟ ‪‬ﻪ ‪‬ﺣ ‪‬‬
‫ﺢ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ‬
‫ﻚ ﺍﻟﺼ‪‬ﺎ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫ﻚ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻮ ‪‬ﺟ ‪‬ﻪ ‪‬ﻳﺠﹺﻲ ُﺀ ﺑﹺﺎﹾﻟﺨ‪ ‬ﻴ ﹺﺮ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﹶﺃﻧ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﻤ ﹸﻠ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﻓ ‪‬ﻮ ‪‬ﺟ ‪‬ﻬ ‪‬‬
‫ﺗ‪‬ﻮ ‪‬ﻋ ‪‬ﺪ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ‪‬ﻧ ‪‬‬

‫‪‬ﺭﺏ‪ ‬ﹶﺃﻗ‪ ‬ﻢ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹶﺔ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ﹶﺃ ‪‬ﺭ ﹺﺟ ‪‬ﻊ ﹺﺇﻟﹶﻰ ﹶﺃ ‪‬ﻫﻠ‪‬ﻲ ‪‬ﻭﻣ‪‬ﺎﻟ‪‬ﻲ (‬
‫)ﻧﺴﻴﻢ و ﺑﻮي ﺧﻮش ﺑﻬﺸﺖ از آن روزﻧﻪ ﺑﻪ ﻣﻮﻣﻦ ﻣﻲرﺳﺪ و ﺗﺎ دﻳﺪ ﭼﺸﻢ‪ ،‬ﻗﺒﺮ او‬
‫وﺳﻌﺖ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﺮاي او ﻳﻚ ﻣﺮد زﻳﺒﺎ ﺻﻮرت ﺑﺎ ﻟﺒـﺎس زﻳﺒـﺎ ﻛـﻪ ﺑـﻮي‬
‫ﺧﻮش از وي ﻣﻲﻃﺮاود ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻲﺷﻮد و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﺎ ﭼﻴﺰي ﻛـﻪ ﻣﻮﺟـﺐ ﺧﻮﺷـﺤﺎﻟﻲ‬
‫اﺳﺖ ﺧﻮﺷﺤﺎل ﺑﺎش‪ .‬ﺧﺸﻨﻮدي ﺧﺪاوﻧﺪ در ﺑﺎغ ﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﻤﻠﻮ از ﻧﻌﻤﺖﻫﺎي ﺳﺮﻣﺪي‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺮوز ﺑﻪ ﺗﻮ داده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻫﻤﺎن روز ﻣﻮﻋﻮد دﻧﻴﺎ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺪه ﻣﻮﻣﻦ از آن‬
‫ﻣﺮد ﻧﻴﻜﻮ ﺳﻴﺮت و ﺻﻮرت ﻣﻲﭘﺮﺳﺪ‪ :‬ﺗﻮ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﻫﺴﺘﻲ؟ از ﭼﻬﺮهي ﺗـﻮ آراﻣـﺶ و‬
‫ﻧﻴﻜﻮﻳﻲ ﻣﻲﺑﺎرد‪ ،‬آن ﻣﺮد ﻧﻴﻜﻮ ﺳﻴﺮت و زﻳﺒﺎ ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ اﻋﻤﺎل ﻧﻴﻜـﻮي ﺗـﻮ‬
‫ﻫﺴﺘﻢ‪ .‬ﻣﻦ در دﻧﻴﺎ ﺗﻮ را ﭼﻨﻴﻦ دﻳﺪم ﻛﻪ در ﻋﺒﺎدت و اﻃﺎﻋﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﺷـﺘﺎﻓﺘﻲ ﺑـﻪ‬
‫ﺳﻮي ﻣﻌﺼﻴﺖ و ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﻲ ﺑﺴﻴﺎر ﻛﻨﺪ رﻓﺘﺎر ﺑﻮدي‪ ،‬ﻟﺬا ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻮ را ﭘﺎداش ﻧﻴﻜﻮ داده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﺪ دري از ﺑﻬﺸﺖ و دري از ﺳﻮي دوزخ ﺑﺮاﻳﺶ ﺑﺎز ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺎ اﺷﺎره ﺑﺴﻮي‬
‫دوزخ ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬اﮔﺮ ﺧﺪا را ﻣﻌﺼﻴﺖ ﻣﻲﻛـﺮدي‪ ،‬اﻳﻨﺠـﺎ )دوزخ( ﺟـﺎي ﺗـﻮ‬
‫ﻣﻲﺑﻮد‪ .‬اﻣﺎ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﺟﺎي آن )دوزخ( اﻳﻦ )ﺑﻬﺸﺖ( را ﺑﻪ ﺗﻮ داده اﺳـﺖ‪ ،‬وﻗﺘـﻲ آن‬
‫ﺑﻨﺪه ﻣﻮﻣﻦ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺑﻬﺸﺖ ﻧﮕﺎه ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻧﻌﻤﺖﻫﺎي ﺑﻬﺸﺖ را ﻣﻲﺑﻴﻨـﺪ‪ ،‬ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪:‬‬
‫ﭘﺮوردﮔﺎرا! ﻗﻴﺎﻣﺖ را ﻫﺮﭼﻪ زودﺗﺮ ﺑﺮﭘﺎ دار ﺗﺎ ﻣﻦ ﻧﺰد اﻫﻞ و ﻣﺎل ﺧﻮد ﺑﺮﮔﺮدم‪ .‬ﺑـﻪ او‬
‫ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬ﺗﺎ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻧﺸﺪه ﻫﻤﻴﻦ ﺟﺎ )در ﻗﺒﺮ( زﻧﺪﮔﻲ ﻛﻦ‪.‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫‪70‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺏ ﻓﹶﺎ ﹾﻓ ﹺﺮﺷ‪‬ﻮﺍ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺﺭ ﻭ‪‬ﺍ ﹾﻓ‪‬ﺘﺤ‪‬ﻮﺍ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﺑ‪‬ﺎﺑ‪‬ﺎ ﹺﺇﻟﹶﻰ ﺍﻟﻨ‪‬ـﺎ ﹺﺭ‬
‫) ﹶﻓ‪‬ﻴﻨ‪‬ﺎﺩ‪‬ﻱ ‪‬ﻣﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﺩ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺴ‪‬ﻤ‪‬ﺎ ِﺀ ﹶﺃ ﹾﻥ ﹶﻛ ﹶﺬ ‪‬‬
‫ﺢ‬
‫ﺿﻠﹶﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ﹾﺄﺗ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹲﻞ ﹶﻗﺒﹺﻴ ‪‬‬
‫ﻒ ﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹶﺃ ‪‬‬
‫ﺨ‪‬ﺘ ‪‬ﻠ ‪‬‬
‫ﻀﻴ‪ ‬ﻖ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹶﻗ ‪‬ﺒ ‪‬ﺮ ‪‬ﻩ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﺗ ‪‬‬
‫ﹶﻓ‪‬ﻴ ﹾﺄﺗ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺣﺮ‪‬ﻫ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳﻤ‪‬ﻮ ‪‬ﻣﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﺖ ﺗ‪‬ﻮ ‪‬ﻋ ‪‬ﺪ‬
‫ﻚ ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ﹸﻛ ‪‬ﻨ ‪‬‬
‫ﺸ ‪‬ﺮ ﺑﹺﺎﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ‪‬ﻳﺴ‪‬ﻮ ُﺀ ‪‬ﻙ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ‪‬ﻳ ‪‬ﻮ ‪‬ﻣ ‪‬‬
‫ﺢ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﹶﺃ‪‬ﺑ ‪‬‬
‫ﺏ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ‪‬ﺘ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺮ‪‬ﻳ ﹺ‬
‫ﺢ ﺍﻟﺜﱢﻴ‪‬ﺎ ﹺ‬
‫ﺍﹾﻟ ‪‬ﻮ ‪‬ﺟ ‪‬ﻪ ﹶﻗﺒﹺﻴ ‪‬‬
‫ﺚ ﹶﻓ‪‬ﻴ ﹸﻘﻮ ﹸﻝ ‪‬ﺭﺏ‪ ‬ﻟﹶـﺎ‬
‫ﺨﺒﹺﻴ ﹸ‬
‫ﻚ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﻚ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻮ ‪‬ﺟ ‪‬ﻪ ‪‬ﻳﺠﹺﻲ ُﺀ ﺑﹺﺎﻟﺸ‪‬ﺮ‪ ‬ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﹶﺃﻧ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﻤ ﹸﻠ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﻓ ‪‬ﻮ ‪‬ﺟ ‪‬ﻬ ‪‬‬
‫ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ‪‬ﻧ ‪‬‬

‫‪‬ﺗ ‪‬ﻘ ‪‬ﻢ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹶﺔ(‬
‫ﺑﻨﺪه ﻛﺎﻓﺮ ﻳﺎ ﻓﺎﺟﺮ وﻗﺘﻲ ﺳﻮال ﻣﻨﻜﺮ و ﻧﻜﻴﺮ را ﺑﺪ ﺟﻮاب ﻣﻲدﻫﺪ ﻣﻨﺎدﻳﻲ از آﺳﻤﺎن‬
‫ﻧﺪا در ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﺑﻨﺪه ﻣﻦ دروغ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﻟﺬا ﻓﺮﺷﻲ از آﺗﺶ دوزخ را ﺑـﺮاﻳﺶ ﭘﻬـﻦ‬
‫ﻛﻨﻴﺪ و دري را ﺑﺴﻮي دوزخ ﺑﺮاﻳﺶ ﺑﺎز ﻧﻤﺎﻳﻴﺪ ﺗﺎ ﺣﺮارت و ﺗﻨﺪي آﺗﺶ دوزخ ﺑـﻪ او‬
‫ﺑﺮﺳﺪ و ﻗﺒﺮش را ﭼﻨﺎن ﺗﻨﮓ ﻛﻨﻴﺪ ﺗﺎ ﭘﻬﻠﻮﻫـﺎﻳﺶ در ﻫﻤـﺪﻳﮕﺮ داﺧـﻞ ﺷـﻮﻧﺪ‪ .‬آﻧﮕـﺎه‬
‫ﻣﺮدي ﻧﺰد وي ﻣﻲآﻳﺪ در رواﻳﺖ دﻳﮕﺮ )ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻲﺷﻮد(‪ ،‬ﻣﺮدي ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺪ ﺷـﻜﻞ و ﺑـﺪ‬
‫ﻗﻴﺎﻓﻪ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻮي ﺑﺪ از وي ﻣﻲﻃﺮاود و ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﺑﻨﺪه ﻛﺎﻓﺮ ﻳﺎ ﻓﺎﺟﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬آﻧﭽﻪ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺎﻳﻪ ﻧﺎراﺣﺘﻲ ﺗﻮ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻮ ﻣﻲرﺳﺪ و اﻳﻦ ﻫﻤﺎن روزي اﺳﺖ ﻛﻪ در دﻧﻴﺎ ﺑﻪ ﺗﻮ وﻋﻴﺪ‬
‫ﻣﻲدادﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺪه ﻛﺎﻓﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺗﻮ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﻫﺴﺘﻲ؟ ﭼﻬﺮه ﺗﻮ ﻫﻤـﻮاره ﺑـﺪي را ﻫﻤـﺮاه‬
‫ﺧﻮد دارد‪ .‬آن ﻣﺮد ﺑﺪ ﺷﻜﻞ و ﺑﺪ ﺳﻴﺮت ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ اﻋﻤﺎل ﻧﺎﭘﺎك ﺗﻮ ﻫﺴﺘﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺪا‬
‫ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻣﻦ در دﻧﻴﺎ ﺗﻮ را دﻳﺪم ﻛﻪ در اﻃﺎﻋﺖ و ﺑﻨﺪﮔﻲ اﷲ ﺑﺴﻴﺎر ﻛﻨﺪ و ﻛﺴﻞ ﺑـﻮدي‪،‬‬
‫وﻟﻲ در ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﻲ او ﺑﺴﻴﺎر ﻛﻮﺷﺎ و ﻓﻌﺎل ﺑﻮدﻳﺪ‪ ،‬ﻟـﺬا ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺗـﻮ را ﺳـﺰاي ﻣﻨﺎﺳـﺐ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ داد‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻣﺎﻣﻮري ﻛَﺮ‪ ،‬ﮔﻨﮓ و ﻛﻮري را ﻛﻪ ﺷﻼق و ﺗﺎزﻳﺎﻧـﻪ‬
‫در دﺳﺖ دارد ﺑﺮ وي ﻣﻲﮔﻤﺎرد و ﺿﺮﺑﻪاش ﭼﻨﺎن ﻣﺤﻜﻢ و ﻛﺎري اﺳﺖ ﻛـﻪ اﮔـﺮ ﺑـﺮ‬
‫ﻛﻮه وارد ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎك ﻣﺒﺪل ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺎﻣﻮر ﮔﻤﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪه او را ﭼﻨﺎن ﻣﻲﻛﻮﺑـﺪ‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺎك ﻣﺒﺪل ﻣﻲﺷﻮد و دوﺑﺎره او را ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺖ اول ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ و ﺑﺎر دﻳﮕﺮ او را‬
‫ﻣﻲزﻧﺪ و ﺑﺮ ﺳﺮ وي ﭼﻨﺎن ﻣﻲﻛﻮﺑﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺎك ﻣﺒﺪل ﻣﻲﺷﻮد و ﭼﻨﺎن ﺟﻴﻖ ﻣﻲﻛﺸـﺪ‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﺟﺰ ﺟﻦ و اﻧﺲ ﻫﻤﻪ ﻣﻮﺟﻮدات ﺻﺪاي او را ﻣـﻲﺷـﻨﻮﻧﺪ‪ .‬ﺑﻌـﺪ دري از ﻃـﺮف‬
‫دوزخ ﺑﺮاﻳﺶ ﮔﺸﻮده ﻣﻲﺷﻮد و ﻓﺮش آﺗﺸﻴﻦ ﺑﺮاﻳﺶ ﭘﻬﻦ ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬ﭼﻮن آﻳﻨﺪهاش را‬
‫ﺑﺪﺗﺮ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﭘﺮوردﮔﺎرا ﻗﻴﺎﻣﺖ را ﺑﻪ ﺗﺎﺧﻴﺮ ﺑﻴﻨﺪاز‪.‬‬
‫و در ﺣﺪﻳﺚ ﺣﻀﺮت اﻧﺲ ﭼﻨﻴﻦ آﻣـﺪه اﺳـﺖ‪ :‬وﻗﺘـﻲ ﺑﻨـﺪه ﻣـﻮﻣﻦ درﺳـﺖ و‬
‫ﺻﺤﻴﺢ ﺟﻮاب ﻣﻨﻜﺮ و ﻧﻜﻴﺮ را در ﻗﺒﺮ ﺑﺪﻫﺪ‪ ،‬ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬ﺑﻪ ﻣﻨـﺰل و ﻣﺴـﻜﻦ‬
‫ﺧﻮد در دوزخ ﻧﮕﺎه ﻛﻦ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﺟﺎي آن ﻣﻜﺎﻧﻲ را در ﺑﻬﺸﺖ ﺑﻪ ﺗـﻮ ارزاﻧـﻲ داده‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪71‬‬

‫اﺳﺖ‪ .‬رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻣﻮﻣﻦ ﻫﺮ دو ﻣﻨﺰل ﺧـﻮد را ﻣـﻲﺑﻴﻨـﺪ‪ .‬ﻗﺘـﺎده ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪:‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺑﺮاي ﻣﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺰ ﻓﺮﻣﻮد ﻛﻪ ﻗﺒﺮ ﻣـﻮﻣﻦ ﺑﻌـﺪ از اﻳـﻦ ﺳـﻮال و ﺟـﻮاب‬
‫ﮔﺸﺎد ﻛﺮده ﻣﻲﺷﻮد و ﻛﺎﻓﺮ و ﻣﻨﺎﻓﻖ ﺑﻌﺪ از ﺟﻮاب دروﻏﻴﻦ ﻛـﻪ در ﭘﺎﺳـﺦ ﻓﺮﺷـﺘﻪﻫـﺎ‬
‫ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻄﺎب ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬ﺗﻮ ﻧﻪ ﺧﻮدت ﻓﻬﻤﻴﺪي و ﻧﻪ از دﻳﮕﺮان ﭘﻴﺮوي‬
‫ﻛﺮدي‪ .‬ﺑﻌﺪ ﻣﻴﺎن دو ﮔﻮشﻫﺎﻳﺶ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﭼﻜﺶ ﻣﻮرد ﺿﺮﺑﻪ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴـﺮد و ﺟﻴـﻖ‬
‫ﻣﻲﻛﺸﺪ و ﺑﻪ ﺟﺰ ﺟﻦ و اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻫﻤﻪ ﻣﻮﺟﻮدات ﺻﺪاي ﺟﻴﻖ او را ﻣﻲﺷﻨﻮﻧﺪ‪.1‬‬
‫آﻧﭽﻪ ﻛﻪ در ﺣﺪﻳﺚ ﺑﺪان اﺷﺎره ﺷﺪ ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻫﺮ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻣﺴﻜﻦ و ﻣﻨﺰل ﺧـﻮد‬
‫را در دوزخ ﻳﺎ ﺑﻬﺸﺖ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪ ،‬ﻣﺤﺪود ﺑـﻪ ﭼﻨـﺪ ﺳـﺎﻋﺖ ﻳـﺎ ﭼﻨـﺪ روز‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﺗﺼﺮﻳﺢ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص در ﺗﻤﺎم ﻣﺪت اﻗﺎﻣﺖ در ﻗﺒﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي ﺑﻪ او‬
‫ﻧﺸﺎن داده ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬در ﺣﺪﻳﺜﻲ از ﺣﻀﺮت ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﭼﻨﻴﻦ آﻣـﺪه اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺠﻨ‪ ‬ﺔ ﹶﻓ ‪‬ﻤ ‪‬ﻦ‬
‫ﺸﻲ‪ ‬ﹺﺇ ﹾﻥ ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ ‪‬ﻫ ﹺﻞ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺽ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ﹾﻘ ‪‬ﻌ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ﺑﹺﺎﹾﻟ ‪‬ﻐﺪ‪‬ﺍ ‪‬ﺓ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫ﺕ ‪‬ﻋ ﹺﺮ ‪‬‬
‫)ﹺﺇﻥﱠ ﹶﺃ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ ﹸﻛ ‪‬ﻢ ﹺﺇﺫﹶﺍ ﻣ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﻚ ﺍﻟﻠﱠـ ‪‬ﻪ‬
‫ﺠﻨ‪ ‬ﺔ ‪‬ﻭﺇﹺ ﹾﻥ ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ ‪‬ﻫ ﹺﻞ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺﺭ ﹶﻓ ‪‬ﻤ ‪‬ﻦ ﹶﺃ ‪‬ﻫ ﹺﻞ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺﺭ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹶﺎ ﹸﻝ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ‪‬ﻣ ﹾﻘ ‪‬ﻌ ‪‬ﺪ ‪‬ﻙ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬ﺒ ‪‬ﻌﹶﺜ ‪‬‬
‫ﹶﺃ ‪‬ﻫ ﹺﻞ ﺍﹾﻟ ‪‬‬

‫‪‬ﻳ ‪‬ﻮ ‪‬ﻡ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻘﻴ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﺔ(‬
‫)ﻫﺮﮔﺎه ﻳﻜﻲ از ﺷﻤﺎ ﺑﻤﻴﺮد ﺻﺒﺢ و ﺷﺎم ﻣﻨﺰل و ﻣﺴﻜﻨﺶ را ﺑﻪ او ﻧﺸـﺎن ﺧﻮاﻫﻨـﺪ‬
‫داد‪ ،‬اﮔﺮ از اﻫﻞ ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺎﺷﺪ ﻣﻨﺰل ﺑﻬﺸﺖ و اﮔﺮ اﻫﻞ دوزخ ﺑﺎﺷﺪ در ﺟﻬﻨﻢ ﻣﻨﺰﻟﺶ را‬
‫ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ و ﺧﻄﺎب ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬اﻳﻦ ﻣﻨﺰل ﺗـﻮ اﺳـﺖ و ﺗـﺎ روز ﻗﻴﺎﻣـﺖ در ﻗﺒـﺮ‬
‫ﻫﺴﺘﻲ و ﺑﻌﺪ از ﺑﺮﭘﺎ ﺷﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺪان ﺟﺎ ﻣﻨﺘﻘﻞ ﺧﻮاﻫﻲ ﺷﺪ‪(.‬‬
‫اﻣﺎم ﺗﺮﻣﺬي از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه ﺣﺪﻳﺜﻲ را ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨـﺪ‪ :‬رﺳـﻮلاﷲص‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﲔ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻳ‪‬ﻨﻮ‪ ‬ﺭ‬
‫ﺢ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﻓ‪‬ﻲ ﹶﻗ ‪‬ﺒ ﹺﺮ ‪‬ﻩ ‪‬ﺳ ‪‬ﺒﻌ‪‬ﻮ ﹶﻥ ‪‬ﺫﺭ‪‬ﺍﻋ‪‬ﺎ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﺳ ‪‬ﺒ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫ﺴ‪‬‬
‫ﻚ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ﹸﻝ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻳ ﹾﻔ ‪‬‬
‫) ﹶﻗ ‪‬ﺪ ﹸﻛﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻧ ‪‬ﻌ ﹶﻠ ‪‬ﻢ ﹶﺃﻧ‪ ‬‬
‫ﺱ ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ‬
‫ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻳﻘﹶﺎ ﹸﻝ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ‪‬ﻧ ‪‬ﻢ ﻓﹶ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﹶﺃ ‪‬ﺭ ﹺﺟ ‪‬ﻊ ﹺﺇﻟﹶﻰ ﹶﺃ ‪‬ﻫﻠ‪‬ﻲ ﹶﻓﹸﺄ ‪‬ﺧﹺﺒ ‪‬ﺮ ‪‬ﻫ ‪‬ﻢ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮﻟﹶﺎ ‪‬ﻥ ‪‬ﻧ ‪‬ﻢ ﹶﻛ‪‬ﻨ ‪‬ﻮ ‪‬ﻣ ‪‬ﺔ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌﺮ‪‬ﻭ ﹺ‬

‫ﺠ ﹺﻊ(‬
‫ﻀ‪‬‬
‫ﻟﹶﺎ ﻳ‪‬ﻮ ‪‬ﻗ ﹸﻈ ‪‬ﻪ ﹺﺇﻟﱠﺎ ﹶﺃ ‪‬ﺣﺐ‪ ‬ﹶﺃ ‪‬ﻫ ‪‬ﻠ ‪‬ﻪ ﹺﺇﹶﻟ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬ﺒ ‪‬ﻌﹶﺜ ‪‬ﻪ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻣ ‪‬‬
‫)ﻣﻨﻜﺮ و ﻧﻜﻴﺮ ﺑﻌﺪ از ﭘﺎﺳﺦ ﺻـﺤﻴﺢ ﺑﻨـﺪه ﻣـﺆﻣﻦ ﺧﻄـﺎب ﺑـﻪ او ﻣـﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ‪ :‬ﻣـﺎ‬
‫ﻣﻲداﻧﺴﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﺗﻮ ﻫﻤﻴﻦ ﭘﺎﺳﺦ را ﺧﻮاﻫﻲ داد‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻃﻮل و ﻋﺮض ﻗﺒﺮ او ﺑـﻪ ﻣﻴـﺰان‬
‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﻱ ﻭ ﻣﺴﻠﻢ‪.‬‬

‫‪72‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻫﻔﺘﺎد ذراع ﮔﺸﺎد ﻣﻲﺷﻮد و ﻣﻨﻮر ﻣﻲﮔﺮدد و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻪ ﻣـﻲﺷـﻮد‪ :‬ﺑﺨـﻮاب و‬
‫اﺳﺘﺮاﺣﺖ ﻛﻦ‪ .‬او ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ ﻧﺰد زن و ﻓﺮزﻧﺪان و ﻓﺎﻣﻴﻞ ﺧﻮد ﺑـﺮوم‪ .‬ﺑـﻪ او‬
‫ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻋﺮوﺳﻲ ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻧﺰدﻳﻚ و ﻣﺤﺒﻮبﺗﺮﻳﻦ ﻓﺮد ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ او را ﺑﻴـﺪار‬
‫ﻛﻨﺪ ﺗﺎ روز رﺳﺘﺎﺧﻴﺰ ﺑﺨﻮاب(‪.‬‬
‫وﻟﻲ آن دو ﻓﺮﺷﺘﻪ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﻓﻖ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪:‬‬

‫ﻒ ﻓ‪‬ﻴﻬ‪‬ـﺎ‬
‫ﺨ‪‬ﺘ ‪‬ﻠ ‪‬‬
‫ﺽ ﺍﹾﻟ‪‬ﺘﺌ‪‬ﻤﻲ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹶﻓ‪‬ﺘ ﹾﻠ‪‬ﺘ‪‬ﺌ ‪‬ﻢ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹶﻓ‪‬ﺘ ‪‬‬
‫ﻚ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹶﺎ ﹸﻝ ‪‬ﻟ ﹾﻠﹶﺄ ‪‬ﺭ ﹺ‬
‫ﻚ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫) ﹶﻗ ‪‬ﺪ ﹸﻛﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻧ ‪‬ﻌ ﹶﻠ ‪‬ﻢ ﺃﹶﻧ‪ ‬‬

‫ﻚ(‬
‫ﺠ ‪‬ﻌ ‪‬ﻪ ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫ﻀ‪‬‬
‫ﺿﻠﹶﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﻪ ﹶﻓﻠﹶﺎ ‪‬ﻳﺰ‪‬ﺍ ﹸﻝ ﻓ‪‬ﻴﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻌﺬﱠﺑ‪‬ﺎ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬ﺒ ‪‬ﻌﹶﺜ ‪‬ﻪ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻣ ‪‬‬
‫ﹶﺃ ‪‬‬

‫)ﻣﺎ ﻣﻲداﻧﺴﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﺗﻮ ﻫﻤﻴﻦ ﭘﺎﺳﺦ دروﻏﻴﻦ را ﻣﻲﮔﻮﻳﻲ‪ .‬آﻧﮕﺎه ﺑﻪ زﻣﻴﻦ دﺳﺘﻮر داده‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ او را ﺑﻔﺸﺎرد و زﻣﻴﻦ ﻫﻢ او را ﭼﻨﺎن ﻣـﻲﻓﺸـﺎرد ﻛـﻪ ﭘﻬﻠﻮﻫـﺎﻳﺶ در ﻫـﻢ‬
‫آﻣﻴﺨﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و او ﻫﻤﻮاره در ﻋﺬاب ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ ﺗﺎ روز ﻗﻴﺎﻣـﺖ ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ او را از‬
‫ﻗﺒﺮ ﺑﻠﻨﺪ ﻛﻨﺪ(‪.‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﺳﻮم‪ :‬آﻳﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﻗﺒﺮﻫﺎﻳﺸﺎن ﻋﺬاب داده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ؟‬
‫ﻗﺮﻃﺒﻲ ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪاﻟﺤﻖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﻣﺨـﺘﺺ ﻛﻔـﺎر و ﻣﻨﺎﻓﻘـﺎن‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﮔﺮوﻫﻲ از ﻣﻮﻣﻨﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﺪان ﻣﺒـﺘﻼ ﻣـﻲﺷـﻮﻧﺪ و ﻫـﺮ اﻧﺴـﺎﻧﻲ ﺑـﻪ اﻧـﺪازه‬
‫ﻛﺮدارش ﻣﺠﺎزات ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬
‫دﻻﻳﻞ ﻓﺮاواﻧﻲ در اﻳﻦ ﻣﻮرد رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛـﻪ ﻣـﺎ ﺑـﻪ ذﻛـﺮ ﺑﺮﺧـﻲ از آﻧﻬـﺎ ﺑﺴـﻨﺪه‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﭼﻬﺎرم‪ :‬اﺳﺒﺎب ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ‬
‫ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ دو ﻧﻮع اﺳﺒﺎب ﻣﻔﺼﻞ و ﻣﺠﻤﻞ دارد‪ ،‬اﺳﺒﺎب ﻣﺠﻤﻞ را ﻣﻲﺗﻮان ﺟﻬـﻞ ﺑـﻪ‬
‫ﺧﺪا‪ ،‬ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﮔﺬاﺳﺘﻦ دﺳﺘﻮرات و ارﺗﻜﺎب ﻣﻨﻬﻴﺎت ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺎم ﺑﺮد‪ 1‬وﻟﻲ در ﻣﻮرد‬
‫اﺳﺒﺎب ﻣﻔﺼﻞ ﻧﺼﻮص ﻓﺮاواﻧﻲ رواﻳﺖ ﺷﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﻪ ﺑﺮﺧﻲ از آﻧﻬﺎ ﺑﺴﻨﺪه ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﻟﻮﺍﻣﻊ ﺍﻻﻧﻮﺍﺭ ﺍﻟﺒﻬﻴﺔ‪.١٧/٢ .‬‬

‫‪73‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪ -2-1‬دوري ﻧﻜﺮدن از ﭘﻴﺸﺎب و ﺳﺨﻦ ﭼﻴﻨﻲ‬
‫ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ از ﺣﻀﺮت اﺑﻦ ﻋﺒﺎس رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ رﺳـﻮلاﷲص از ﻛﻨـﺎر‬
‫دو ﻗﺒﺮ رد ﺷﺪﻧﺪ و ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫ﲑ ﹶﺃﻣ‪‬ﺎ ﹶﺃ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ ‪‬ﻫﻤ‪‬ﺎ ﹶﻓﻜﹶﺎ ﹶﻥ ‪‬ﻳ ‪‬ﻤﺸ‪‬ﻲ ﺑﹺﺎﻟﻨ‪ ‬ﻤﻴ ‪‬ﻤ ‪‬ﺔ ‪‬ﻭﹶﺃﻣ‪‬ﺎ ﺍﻟﹾﺂ ‪‬ﺧ ‪‬ﺮ‬
‫)ﹶﺃﻣ‪‬ﺎ ﹺﺇﻧ‪ ‬ﻬﻤ‪‬ﺎ ﹶﻟ‪‬ﻴ ‪‬ﻌﺬﱠﺑ‪‬ﺎ ‪‬ﻥ ‪‬ﻭﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﻌﺬﱠﺑ‪‬ﺎ ‪‬ﻥ ﻓ‪‬ﻲ ﹶﻛﹺﺒ ﹴ‬

‫ﺱ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﻭ‪‬ﺍ ‪‬ﺣﺪ‪‬ﺍ‬
‫ﺐ ﹶﻓﺸ‪‬ﻘﱠ ‪‬ﻪ ﺑﹺﺎﹾﺛ‪‬ﻨ ‪‬ﻴ ﹺﻦ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﹶﻏ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﺐ ‪‬ﺭ ﹾﻃ ﹴ‬
‫ﺴ‪‬ﺘ‪‬ﺘ ‪‬ﺮ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺑ ‪‬ﻮ‪‬ﻟ ‪‬ﻪ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﻓ ‪‬ﺪﻋ‪‬ﺎ ﹺﺑ ‪‬ﻌﺴِﻴ ﹴ‬
‫ﹶﻓﻜﹶﺎ ﹶﻥ ﻟﹶﺎ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﻒ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﻬﻤ‪‬ﺎ ﻣ‪‬ﺎ ﹶﻟ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ‪‬ﻴ‪‬ﺒﺴ‪‬ﺎ(‬
‫ﺨﻔﱠ ‪‬‬
‫‪‬ﻭ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﻭ‪‬ﺍ ‪‬ﺣﺪ‪‬ﺍ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﻟ ‪‬ﻌﻠﱠ ‪‬ﻪ ﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﻳ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﺻﺎﺣﺒﺎن اﻳﻦ دو ﻗﺒﺮ در ﺣﺎل ﻋﺬاب ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻋﻠﺖ ﻋـﺬاب آﻧﻬـﺎ ﮔﻨـﺎه‬
‫ﺑﺰرﮔﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺳﭙﺲ در اداﻣﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻳﻜـﻲ ﺳـﺨﻦ ﭼـﻴﻦ ﺑـﻮد و دﻳﮕـﺮي ﻫﻨﮕـﺎم‬
‫ﻗﻀﺎي ﺣﺎﺟﺖ اﺳﺘﺘﺎر ﻧﻤﻲﻛﺮد‪ .‬رﺳﻮلاﷲص ﺷﺎﺧﻪي ﺳﺮ ﺳـﺒﺰ درﺧـﺖ ﺧﺮﻣـﺎ را‬
‫ﻧﺼﻒ ﻛﺮد و روي ﻗﺒﺮ ﻫﺮﻛﺪام ﺷﺎﺧﻪاي از آﻧﻬﺎ را ﻛﺎﺷﺖ و ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﻪ اﻳﻦ اﻣﻴﺪ ﺗـﺎ‬
‫ﺳﺒﺰ ﺑﻮدن ﺷﺎﺧﻪﻫﺎ ﻋﺬاب ﺷﺎن ﺗﺨﻔﻴﻒ ﻳﺎﺑﺪ(‪.‬‬
‫اﻣﺎم ﻧﺴﺎﺋﻲ از ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ زﻧﻲ از ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﻣﺪﻳﻨـﻪ ﺑـﻪ‬
‫ﺧﺎﻧﻪ ﻣﻦ آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﻮل و ﭘﻴﺸﺎب اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻦ ﻫﻢ ﺣـﺮف او را‬
‫ﻧﭙﺬﻳﺮﻓﺘﻢ و ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺗﻮ دروغ ﻣﻲﮔﻮﻳﻲ‪ .‬او ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﺮا‪ ،‬ﻣﺎ ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﺑﺪن و ﻟﺒـﺎس ﻧﺠـﺲ‬
‫ﺷﺪه ﺑﻪ ادرار را ﻗﻄﻊ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﻮﻗﻊ ﻛﻪ ﺳﺮ و ﺻﺪاي ﻣﺎ ﺑﻠﻨﺪ ﺷﺪ و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص‬
‫ﻫﻢ ﺑﻪ ﺳﻮي ﻧﻤﺎز ﻣﻲرﻓﺖ‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺻﻠﹶﺎ ﹰﺓ ﹺﺇﻟﱠﺎ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﺩﺑ‪‬ـ ﹺﺮ‬
‫ﺻﻠﱠﻰ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ‪‬ﺪ ‪‬ﻳ ‪‬ﻮ ‪‬ﻣ‪‬ﺌ ‪‬ﺬ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﻓﻤ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﺻ ‪‬ﺪ ﹶﻗ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﻓﻘﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬‬
‫)ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﹶﻓﹶﺄ ‪‬ﺧﺒ‪ ‬ﺮ‪‬ﺗ ‪‬ﻪ ﹺﺑﻤ‪‬ﺎ ﻗﹶﺎﹶﻟ ‪‬‬
‫ﺍﻟﺼ‪‬ﻠﹶﺎ ‪‬ﺓ ‪‬ﺭﺏ‪ ‬ﹺﺟ ‪‬ﺒﺮﹺﻳ ﹶﻞ ‪‬ﻭﻣ‪‬ﻴﻜﹶﺎﺋ‪‬ﻴ ﹶﻞ ‪‬ﻭﹺﺇ ‪‬ﺳﺮ‪‬ﺍﻓ‪‬ﻴ ﹶﻞ ﹶﺃ ‪‬ﻋ ﹾﺬﻧﹺﻲ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺣﺮ‪ ‬ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺﺭ ‪‬ﻭ ‪‬ﻋﺬﹶﺍ ﹺ‬
‫ﺏ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ (‬

‫‪2‬‬

‫)اﻳﻦ ﻫﻤﻪ ﺳﺮ و ﺻﺪاﻫﺎ ﺑﺮاي ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻣﻦ ﻫﻢ ﺟﺮﻳﺎن را ﺑﺮاي اﻳﺸﺎن ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﺮدم‪.‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬او راﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ .‬ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ :‬ﺑﻌـﺪاز اﻳـﻦ‬
‫ﺟﺮﻳﺎن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص را ﻣﻲدﻳﺪم ﻛﻪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﻫﺮ ﻧﻤﺎزي ﻣﻲﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اي ﭘﺮوردﮔﺎر ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ‬
‫و ﻣﻴﻜﺎﺋﻴﻞ و اﺳﺮاﻓﻴﻞ از ﺷﺪت ﮔﺮﻣﻲﺟﻬﻨﻢ و ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﺑﻪ ﺗﻮ ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮم‪(.‬‬
‫از رﺳﻮلاﷲص رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اﻏﻠﺐ ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﺑﺨـﺎﻃﺮ ادرار و ﭘﻴﺸـﺎب‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺣﻀﺮت اﻧﺲ از رﺳﻮلاﷲص ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪:‬‬
‫‪ .١‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﳉﻨﺎﺋﺰ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﻧﺴﺎﺋﯽ ﺩﺭ ﺳﻨﻨﺶ ﺣﺪﻳﺚ ﺭﺍ ﻧﻘﻞ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻻﺻﻮﻝ ‪.۱۶۷/۱۱‬‬

‫‪74‬‬

‫ﺏ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ(‬
‫)‪‬ﺗ‪‬ﻨﺰ‪‬ﻫ‪‬ﻮﺍ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟ‪‬ﺒ ‪‬ﻮ ﹺﻝ ﹶﻓﹺﺈﻥﱠ ﻋ‪‬ﺎﻣ‪ ‬ﹶﺔ ‪‬ﻋ ﹶﺬﺍ ﹺ‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬
‫‪1‬‬

‫)از آﻟﻮدﮔﻲ ﭘﻴﺸﺎب ﺑﭙﺮﻫﻴﺰﻳﺪ‪ ،‬ﭼﻮن اﻏﻠﺐ ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﭘﻴﺸﺎب اﺳﺖ‪( .‬‬
‫‪ -3‬ﺳﺮﻗﺖ از ﻣﺎل ﻏﻨﻴﻤﺖ‬
‫از ﺟﻤﻠﻪ ﮔﻨﺎﻫﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﻣﻲﺷﻮد ﺳـﺮﻗﺖ از ﺑﻴـﺖ اﻟﻤـﺎل ﻳـﺎ ﻏﻨﻴﻤـﺖ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎن اﺳﺖ‪ .‬اﺣﺎدﻳﺚ ﻓﺮاواﻧﻲ در اﻳﻦ ﻣﻮرد رواﻳﺖ ﺷﺪه اﺳـﺖ‪ ،‬ﻣـﺜﻼً اﺑـﻮﻫﺮﻳﺮه‬
‫رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪:‬‬

‫ﻂ ‪‬ﺭ ‪‬ﺣﻠﹰﺎ ﻟ‪‬ﺮﺳﻮﻝﺍﷲ ﺻ‪‬ـﻠﱠﻰ ﺍﻟﻠﱠـ ‪‬ﻪ‬
‫ﺤﱡ‬
‫) ﹶﻓﹶﺄ ‪‬ﻫﺪ‪‬ﻯ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹲﻞ ﹸﻏﻠﹶﺎﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻳﻘﹶﺎ ﹸﻝ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﺪ ‪‬ﻋﻢ‪ ،‬ﺑ ‪‬ﻴ‪‬ﻨﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﺪ ‪‬ﻋ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ‪‬‬

‫ﺻﻠﱠﻰ ﺍﻟﻠﱠـ ‪‬ﻪ‬
‫ﺠﻨ‪ ‬ﹸﺔ ﹶﻓﻘﹶﺎ ﹶﻝ ﺭﺳﻮﻝﺍﷲ ‪‬‬
‫ﺱ ‪‬ﻫﻨﹺﻴﺌﹰﺎ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳﻠﱠ ‪‬ﻢ ﹺﺇﺫﹶﺍ ‪‬ﺳ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﻋ‪‬ﺎ‪‬ﺋ ‪‬ﺮ ﹶﻓ ﹶﻘ‪‬ﺘ ﹶﻠ ‪‬ﻪ ﻓﹶﻘﹶﺎ ﹶﻝ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ‪‬‬

‫‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳﻠﱠ ‪‬ﻢ ﹶﻛﻠﱠﺎ ﻭ‪‬ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ‪‬ﻧ ﹾﻔﺴِﻲ ﹺﺑ‪‬ﻴ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ﹺﺇﻥﱠ ﺍﻟﺸ‪ ‬ﻤ ﹶﻠ ﹶﺔ ﺍﻟﱠﺘ‪‬ﻲ ﹶﺃ ‪‬ﺧ ﹶﺬﻫ‪‬ﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﻮ ‪‬ﻡ ‪‬ﺧ ‪‬ﻴ‪‬ﺒ ‪‬ﺮ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﻐ‪‬ـﺎﹺﻧ ﹺﻢ ﻟﹶـ ‪‬ﻢ‬

‫ﺸﺮ‪‬ﺍ ‪‬ﻙ ﹶﺃ ‪‬ﻭ ‪‬ﺷﺮ‪‬ﺍ ﹶﻛ ‪‬ﻴ ﹺﻦ‬
‫ﺱ ﺟ‪‬ﺎ َﺀ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹲﻞ ﹺﺑ ‪‬‬
‫ﻚ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﺸ‪‬ﺘ ‪‬ﻌ ﹸﻞ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﻧ‪‬ﺎﺭ‪‬ﺍ ﹶﻓ ﹶﻠﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﺳ ‪‬ﻤ ‪‬ﻊ ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫ﺼ ‪‬ﺒﻬ‪‬ﺎ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﻘﹶﺎ ‪‬ﺳ ‪‬ﻢ ﹶﻟ‪‬ﺘ ‪‬‬
‫‪‬ﺗ ‪‬‬
‫ﺻﻠﱠﻰ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳﻠﱠ ‪‬ﻢ ﹶﻓﻘﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬ﺷﺮ‪‬ﺍ ‪‬ﻙ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﻧ‪‬ﺎ ﹴﺭ ﹶﺃ ‪‬ﻭ ‪‬ﺷﺮ‪‬ﺍﻛﹶﺎ ‪‬ﻥ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﻧ‪‬ﺎ ﹴﺭ(‬
‫ﹺﺇﻟﹶﻰ ﺍﻟﻨ‪‬ﹺﺒﻲ‪ ‬‬

‫‪2‬‬

‫)ﻣﺮدي ﻏﻼﻣﻲرا ﺑﻪ ﻧﺎم »ﻣﺪﻋﻢ« ﺑـﻪ رﺳـﻮلاﷲص ﻫﺪﻳـﻪ ﻛـﺮد‪ .‬وﻗﺘـﻲ ﻛـﻪ ﻏـﻼم‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ ﺳﻮاري ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص را ﺟﺎي ﺑﮕﺬارد‪ ،‬ﻣﻮرد اﺻﺎﺑﺖ ﺗﻴـﺮي ﻧﺎﺷـﻨﺎﺧﺘﻪ ﻗـﺮار‬
‫ﮔﺮﻓﺖ و ﺟﺎن ﺳﭙﺮد‪ .‬ﻣﺮدم ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺮاﻳﺶ ﻣﺒﺎرك ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣـﻮد‪:‬‬
‫ﻫﺮﮔﺰ! ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪاﻳﻲ ﻛﻪ ﺟﺎن ﻣﻦ در ﻗﺒﻀﻪ اوﺳـﺖ آﺗـﺶ ﺟﻬـﻨﻢ را ﺑـﺮاي ﺧـﻮد‬
‫ﺷﻌﻠﻪور ﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬ﭼﻮن در ﺟﻨﮓ ﺧﻴﺒﺮ ﻗﺒﻞ از ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻏﻨـﺎﻳﻢ ﭘﺎرﭼـﻪاي را ﺑـﻪ ﺳـﺮﻗﺖ‬
‫ﺑﺮد‪ .‬وﻗﺘﻲ ﻣﺮدم اﻳﻦ وﻋﻴﺪ ﺳﺨﺖ را ﺷﻨﻴﺪﻧﺪ ﻣﺮدي ﺑﺎ ﻳـﻚ ﻳـﺎ دو ﺑﻨـﺪ ﻛﻔـﺶ ﭘـﻴﺶ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ ﻫﻢ ﻣﻮﺟﺐ ﺷﻌﻠﻪور ﺷﺪن آﺗﺶ ﺟﻬﻨﻢ ﻣﻲﺷﻮد(‪.‬‬
‫از ﺣﻀﺮت ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻓﺮدي ﺑﻪ ﻧﺎم ﻛﺮﻛـﺮه ﻣـﺄﻣﻮر‬
‫ﻣﺤﺎﻓﻈﺖ از اﻣﻮال ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺑﻮد‪ ،‬ﻛﺮﻛﺮه وﻓﺎت ﻛﺮد‪ ،‬رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬او در آﺗﺶ‬

‫‪ .١‬ﺁﻟﺒﺎﻧﯽ ﺩﺭ ﮐﺘﺎﺏ » ﺍﺭﻭﺍﺀ ﺍﻟﻐﻠﻴﻞ« ﺣﺪﻳﺚ ﺭﺍ ﻧﻘﻞ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ‪ .‬ﻭ ﺭﻭﺍﻳﺖ ﺭﺍ ﺑﻪ ﺩﺍﺭ ﻗﻄﻨﯽ ﻧﺴﺒﺖ ﺩﺍﺩﻩ ﺍﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺍﺭﻭﺍﺀ ﺍﻟﻐﻠﻴﻞ ‪ .۳۱۱/۱‬ﴰﺎﺭﻩ ‪.۲۸۰‬‬
‫‪ .٢‬ﻣﺘﻔﻖ ﻋﻠﻴﻪ‪ ،‬ﻣﺸﻜﺎﺓ ﺍﳌﺼﺎﺑﻴﺢ‪.(٤٠١/٢) :‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪75‬‬

‫اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺮدم در ﺻﺪد ﺗﺤﻘﻴﻖ اﻣﻮال او ﺑـﺮ آﻣﺪﻧـﺪ‪ ،‬ﻣﺸـﺎﻫﺪه ﻛﺮدﻧـﺪ ﻛـﻪ ﻋﺒـﺎﻳﻲ را از‬
‫ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺑﻪ ﺳﺮﻗﺖ ﺑﺮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ -7-4‬دروغ ﮔﻔﺘﻦ‪ ،‬رﻫﺎ ﻛﺮدن ﻗﺮآن‪ ،‬ارﺗﻜﺎب زﻧﺎ و رﺑﺎ ﺧﻮاري‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻋﻠﻞ و اﺳﺒﺎب ﻣﺘﻌﺪدي را ﻛﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﻋﺬاب ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﺑـﻪ ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮص‬
‫ﻧﺸﺎن داده اﺳـﺖ‪ ،‬در ﺻـﺤﻴﺢ ﺑﺨـﺎري از ﺳـﻤﺮة ﺑـﻦ ﺟﻨـﺪب رواﻳـﺖ ﺷـﺪه ﻛـﻪ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺑﻌﺪ از ﻧﻤﺎز ﺑﻪ ﻣﺎ رو ﻛﺮد و ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺴﹶﺄﹶﻟﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﻮﻣ‪‬ـﺎ‬
‫) ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺭﺃﹶﻯ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ﹸﻜ ‪‬ﻢ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻴ ﹶﻠ ﹶﺔ ‪‬ﺭ ‪‬ﺅﻳ‪‬ﺎ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﻓﺈﹺ ﹾﻥ ‪‬ﺭﺃﹶﻯ ﹶﺃ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ ﹶﻗﺼ‪‬ﻬ‪‬ﺎ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﻣ‪‬ﺎ ﺷ‪‬ﺎ َﺀ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﹶﻓ ‪‬‬

‫ﺖ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻴ ﹶﻠ ﹶﺔ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ﹺﻦ ﹶﺃ‪‬ﺗﻴ‪‬ﺎﻧﹺﻲ ﹶﻓﹶﺄ ‪‬ﺧﺬﹶﺍ ﹺﺑ‪‬ﻴﺪ‪‬ﻱ‬
‫ﹶﻓﻘﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬ﻫ ﹾﻞ ‪‬ﺭﺃﹶﻯ ﹶﺃ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ﹸﻜ ‪‬ﻢ ‪‬ﺭ ‪‬ﺅﻳ‪‬ﺎ ﹸﻗ ﹾﻠﻨ‪‬ﺎ ﻟﹶﺎ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﻟ ‪‬ﻜﻨ‪‬ﻲ ‪‬ﺭﺃﹶ‪‬ﻳ ‪‬‬

‫ﺏ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺣﺪ‪‬ﻳـ ‪‬ﺪ‬
‫ﺽ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ﹶﻘﺪ‪ ‬ﺳ ‪‬ﺔ ﹶﻓﹺﺈﺫﹶﺍ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹲﻞ ﺟ‪‬ﺎ‪‬ﻟﺲ‪ ‬ﻭ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹲﻞ ﻗﹶﺎ‪‬ﺋ ‪‬ﻢ ﹺﺑ‪‬ﻴ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ﹶﻛﻠﱡﻮ ‪‬‬
‫ﹶﻓﹶﺄ ‪‬ﺧ ‪‬ﺮﺟ‪‬ﺎﻧﹺﻲ ﹺﺇﻟﹶﻰ ﺍﹾﻟﹶﺄ ‪‬ﺭ ﹺ‬
‫ﺏ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﺷ ‪‬ﺪ ‪‬ﻗ ‪‬ﻪ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬ﺒ ﹸﻠ ﹶﻎ ﹶﻗﻔﹶـﺎ ‪‬ﻩ ﺛﹸـﻢ‪‬‬
‫ﻚ ﺍﹾﻟ ﹶﻜﻠﱡﻮ ‪‬‬
‫ﺻﺤ‪‬ﺎﹺﺑﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﻦ ﻣ‪‬ﻮﺳ‪‬ﻰ ﹺﺇﻧ‪ ‬ﻪ ‪‬ﻳ ‪‬ﺪ ‪‬ﺧ ﹸﻞ ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫ﺾ ﹶﺃ ‪‬‬
‫ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ‪‬‬

‫ﺖ ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﻗﹶﺎﻟﹶـﺎ‬
‫ﺼ‪‬ﻨ ‪‬ﻊ ‪‬ﻣ ﹾﺜ ﹶﻠ ‪‬ﻪ ﹸﻗ ﹾﻠ ‪‬‬
‫ﻚ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ﹾﻠ‪‬ﺘ‪‬ﺌ ‪‬ﻢ ‪‬ﺷ ‪‬ﺪ ﹸﻗ ‪‬ﻪ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﹶﻓ‪‬ﻴﻌ‪‬ﻮ ‪‬ﺩ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺸ ‪‬ﺪ ‪‬ﻗ ‪‬ﻪ ﺍﻟﹾﺂ ‪‬ﺧ ﹺﺮ ‪‬ﻣ ﹾﺜ ﹶﻞ ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫‪‬ﻳ ﹾﻔ ‪‬ﻌ ﹸﻞ ﹺﺑ ‪‬‬
‫ﺠ ﹴﻊ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ﹶﻗﻔﹶﺎ ‪‬ﻩ ‪‬ﻭ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹲﻞ ﻗﹶﺎ‪‬ﺋ ‪‬ﻢ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ‪‬ﺭﹾﺃ ‪‬ﺳ ‪‬ﻪ ﹺﺑ ‪‬ﻔ ‪‬ﻬ ﹴﺮ ﹶﺃ ‪‬ﻭ‬
‫ﻀ ﹶﻄ ﹺ‬
‫ﺍ‪‬ﻧ ﹶﻄ ‪‬ﻠ ‪‬ﻖ ﻓﹶﺎ‪‬ﻧ ﹶﻄ ﹶﻠ ﹾﻘﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ﹶﺃ‪‬ﺗ ‪‬ﻴﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹴﻞ ‪‬ﻣ ‪‬‬

‫ﺠ ‪‬ﺮ ﻓﹶﺎ‪‬ﻧ ﹶﻄ ﹶﻠﻖ‪ ‬ﹺﺇﹶﻟ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻟ‪‬ﻴ ﹾﺄ ‪‬ﺧ ﹶﺬ ‪‬ﻩ ﹶﻓﻠﹶﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﺮ ﹺﺟ ‪‬ﻊ ﹺﺇﻟﹶﻰ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ‬
‫ﺤ‪‬‬
‫ﺿ ‪‬ﺮ‪‬ﺑ ‪‬ﻪ ‪‬ﺗ ‪‬ﺪ ‪‬ﻫ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺥ ﹺﺑ ‪‬ﻪ ‪‬ﺭﹾﺃ ‪‬ﺳ ‪‬ﻪ ﹶﻓﹺﺈﺫﹶﺍ ‪‬‬
‫ﺸ ‪‬ﺪ ‪‬‬
‫ﺨ ‪‬ﺮ ‪‬ﺓ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺻ‪‬‬
‫‪‬‬
‫ﺖ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﻗﹶﺎﻟﹶﺎ ﺍ‪‬ﻧ ﹶﻄ ‪‬ﻠ ‪‬ﻖ ﻓﹶﺎ‪‬ﻧ ﹶﻄ ﹶﻠ ﹾﻘﻨ‪‬ﺎ‬
‫ﻀ ‪‬ﺮ‪‬ﺑ ‪‬ﻪ ﹸﻗ ﹾﻠ ‪‬‬
‫‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ﹾﻠ‪‬ﺘ‪‬ﺌ ‪‬ﻢ ‪‬ﺭﹾﺃ ‪‬ﺳ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭﻋ‪‬ﺎ ‪‬ﺩ ‪‬ﺭﹾﺃ ‪‬ﺳ ‪‬ﻪ ﹶﻛﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﻫ ‪‬ﻮ ﹶﻓﻌ‪‬ﺎ ‪‬ﺩ ﹺﺇﹶﻟ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹶﻓ ‪‬‬

‫ﺏ ﺍ ‪‬ﺭ‪‬ﺗ ﹶﻔﻌ‪‬ﻮﺍ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ‬
‫ﺤ‪‬ﺘ ‪‬ﻪ ﻧ‪‬ﺎﺭ‪‬ﺍ ﹶﻓﹺﺈﺫﹶﺍ ﺍ ﹾﻗ‪‬ﺘ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﺿﻴ‪ ‬ﻖ ‪‬ﻭﹶﺃ ‪‬ﺳ ﹶﻔ ﹸﻠ ‪‬ﻪ ﻭ‪‬ﺍ ‪‬ﺳ ‪‬ﻊ ‪‬ﻳ‪‬ﺘ ‪‬ﻮﻗﱠ ‪‬ﺪ ﺗ‪ ‬‬
‫ﺐ ‪‬ﻣ ﹾﺜ ﹺﻞ ﺍﻟﺘ‪‬ﻨ‪‬ﻮ ﹺﺭ ﹶﺃ ‪‬ﻋﻠﹶﺎ ‪‬ﻩ ‪‬‬
‫ﹺﺇﻟﹶﻰ ﹶﺛ ﹾﻘ ﹴ‬
‫ﺖ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﻗﹶﺎﻟﹶـﺎ‬
‫ﺕ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟﻌ‪‬ﻮﺍ ﻓ‪‬ﻴﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻭﻓ‪‬ﻴﻬ‪‬ﺎ ﹺﺭﺟ‪‬ﺎ ﹲﻝ ‪‬ﻭﹺﻧﺴ‪‬ﺎ ٌﺀ ‪‬ﻋﺮ‪‬ﺍ ﹲﺓ ﹶﻓ ﹸﻘ ﹾﻠ ‪‬‬
‫ﺨ ‪‬ﺮﺟ‪‬ﻮﺍ ﹶﻓﹺﺈﺫﹶﺍ ‪‬ﺧ ‪‬ﻤ ‪‬ﺪ ‪‬‬
‫ﻛﹶﺎ ‪‬ﺩ ﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﻂ ﺍﻟﻨ‪ ‬ﻬ ﹺﺮ ﻗﹶـﺎ ﹶﻝ ‪‬ﻳﺰﹺﻳـ ‪‬ﺪ‬
‫ﺍ‪‬ﻧ ﹶﻄ ‪‬ﻠ ‪‬ﻖ ﻓﹶﺎ‪‬ﻧ ﹶﻄ ﹶﻠ ﹾﻘ‪‬ﻨﺎ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ﹶﺃ‪‬ﺗ ‪‬ﻴﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ‪‬ﻧ ‪‬ﻬ ﹴﺮ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺩ ﹴﻡ ﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹲﻞ ﻗﹶﺎ‪‬ﺋ ‪‬ﻢ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳ ‪‬‬

‫ﺐ ‪‬ﺑ ‪‬ﻦ ‪‬ﺟﺮﹺﻳ ﹴﺮ ‪‬ﻋ ‪‬ﻦ ‪‬ﺟﺮﹺﻳ ﹺﺮ ‪‬ﺑ ﹺﻦ ﺣ‪‬ﺎ ﹺﺯ ﹴﻡ ‪‬ﻭ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ‪‬ﺷﻂﱢ ﺍﻟﻨ‪ ‬ﻬ ﹺﺮ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹲﻞ ‪‬ﺑ ‪‬ﻴ ‪‬ﻦ ‪‬ﻳ ‪‬ﺪ‪‬ﻳ ‪‬ﻪ ‪‬ﺣﺠ‪‬ـﺎ ‪‬ﺭ ﹲﺓ ﹶﻓﹶﺄ ﹾﻗﺒ‪‬ـ ﹶﻞ‬
‫‪‬ﻭ ‪‬ﻭ ‪‬ﻫ ‪‬‬
‫ﺚ ﻛﹶـﺎ ﹶﻥ‬
‫ﺠ ﹴﺮ ﻓ‪‬ﻲ ﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹶﻓ ‪‬ﺮﺩ‪ ‬ﻩ ‪‬ﺣ ‪‬ﻴ ﹸ‬
‫ﺤ‪‬‬
‫ﺝ ‪‬ﺭﻣ‪‬ﻰ ﺍﻟﺮ‪ ‬ﺟ ﹸﻞ ﹺﺑ ‪‬‬
‫ﺨ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﺍﻟﺮ‪ ‬ﺟ ﹸﻞ ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ﻓ‪‬ﻲ ﺍﻟﻨ‪ ‬ﻬ ﹺﺮ ﹶﻓﹺﺈﺫﹶﺍ ﹶﺃﺭ‪‬ﺍ ‪‬ﺩ ﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﺖ ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﻗﹶﺎﻟﹶﺎ ﺍ‪‬ﻧ ﹶﻄ ‪‬ﻠ ‪‬ﻖ‬
‫ﺠ ﹴﺮ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﺮ ﹺﺟ ‪‬ﻊ ﹶﻛﻤ‪‬ﺎ ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ﹶﻓ ﹸﻘ ﹾﻠ ‪‬‬
‫ﺤ‪‬‬
‫ﺝ ‪‬ﺭﻣ‪‬ﻰ ﻓ‪‬ﻲ ﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹺﺑ ‪‬‬
‫ﺨ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﺠ ‪‬ﻌ ﹶﻞ ﹸﻛﻠﱠﻤ‪‬ﺎ ﺟ‪‬ﺎ َﺀ ‪‬ﻟ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﹶﻓ ‪‬‬

‫ﺦ ‪‬ﻭﺻ‪‬ـ ‪‬ﺒﻴ‪‬ﺎ ﹲﻥ‬
‫ﺻ ‪‬ﻠﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﺷ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺠﺮ‪ ‬ﹲﺓ ‪‬ﻋﻈ‪‬ﻴ ‪‬ﻤ ﹲﺔ ‪‬ﻭﻓ‪‬ﻲ ﹶﺃ ‪‬‬
‫ﻀ ‪‬ﺮﺍ َﺀ ﻓ‪‬ﻴﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﺷ ‪‬‬
‫ﺿ ‪‬ﺔ ‪‬ﺧ ‪‬‬
‫ﻓﹶﺎﻧ‪ ‬ﹶﻄ ﹶﻠ ﹾﻘﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ﺍ‪‬ﻧ‪‬ﺘ ‪‬ﻬ ‪‬ﻴﻨ‪‬ﺎ ﹺﺇﻟﹶﻰ ‪‬ﺭ ‪‬ﻭ ‪‬‬

‫ﺠ ‪‬ﺮ ‪‬ﺓ ‪‬ﻭﹶﺃ ‪‬ﺩ ‪‬ﺧﻠﹶـﺎﻧﹺﻲ‬
‫ﺼ ‪‬ﻌﺪ‪‬ﺍ ﺑﹺﻲ ﻓ‪‬ﻲ ﺍﻟﺸ‪ ‬‬
‫ﺠ ‪‬ﺮ ‪‬ﺓ ‪‬ﺑ ‪‬ﻴ ‪‬ﻦ ‪‬ﻳ ‪‬ﺪ‪‬ﻳ ‪‬ﻪ ﻧ‪‬ﺎ ‪‬ﺭ ﻳ‪‬ﻮ ‪‬ﻗﺪ‪‬ﻫ‪‬ﺎ ﹶﻓ ‪‬‬
‫ﺐ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺸ‪ ‬‬
‫‪‬ﻭﹺﺇﺫﹶﺍ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹲﻞ ﻗﹶﺮﹺﻳ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﻃﻮ‪ ‬ﹾﻓ‪‬ﺘﻤ‪‬ﺎﻧﹺﻲ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻴ ﹶﻠ ﹶﺔ ﻓﹶـﹶﺄ ‪‬ﺧﹺﺒﺮ‪‬ﺍﻧﹺﻲ‬
‫ﺏ ﹸﻗ ﹾﻠ ‪‬‬
‫ﺥ ‪‬ﻭ ‪‬ﺷﺒ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﺴ ‪‬ﻦ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨﻬ‪‬ﺎ ﻓ‪‬ﻴﻬ‪‬ﺎ ﹺﺭﺟ‪‬ﺎ ﹲﻝ ‪‬ﺷﻴ‪‬ﻮ ‪‬‬
‫ﻂ ﹶﺃ ‪‬ﺣ ‪‬‬
‫ﺩ‪‬ﺍﺭ‪‬ﺍ ﹶﻟ ‪‬ﻢ ﹶﺃ ‪‬ﺭ ﹶﻗ ﱡ‬
‫ﺤ ‪‬ﻤ ﹸﻞ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ‬
‫ﺙ ﺑﹺﺎﹾﻟ ﹶﻜ ﹾﺬ‪‬ﺑ ‪‬ﺔ ﹶﻓ‪‬ﺘ ‪‬‬
‫ﺤﺪ‪ ‬ﹸ‬
‫ﺏ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﺸﻖ‪ ‬ﺷ ‪‬ﺪ ﹸﻗ ‪‬ﻪ ﹶﻓ ﹶﻜﺬﱠﺍ ‪‬‬
‫ﺖ ﻗﹶﺎﻟﹶﺎ ‪‬ﻧ ‪‬ﻌ ‪‬ﻢ ﹶﺃﻣ‪‬ﺎ ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ‪‬ﺭﹶﺃ‪‬ﻳ‪‬ﺘ ‪‬ﻪ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫‪‬ﻋﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﺭﹶﺃ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫‪ .١‬ﻣﺸﮑﺎﺓ ﺍﳌﺼﺎﺑﻴﺢ ‪.۴۰۲/۲‬‬

‫‪76‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺥ ‪‬ﺭﹾﺃ ‪‬ﺳ ‪‬ﻪ ﹶﻓ ‪‬ﺮ ‪‬ﺟ ﹲﻞ ‪‬ﻋﻠﱠ ‪‬ﻤ ‪‬ﻪ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﺍﹾﻟ ﹸﻘﺮ‪‬ﺁ ﹶﻥ‬
‫ﺼ‪‬ﻨ ‪‬ﻊ ﹺﺑ ‪‬ﻪ ﹺﺇﻟﹶﻰ ‪‬ﻳ ‪‬ﻮ ﹺﻡ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻘﻴ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﺔ ﻭ‪‬ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ‪‬ﺭﹶﺃ‪‬ﻳ‪‬ﺘ ‪‬ﻪ ‪‬ﻳﺸ‪ ‬ﺪ ‪‬‬
‫ﻕ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫‪‬ﺗ ‪‬ﺒ ﹸﻠ ﹶﻎ ﺍﻟﹾﺂﻓﹶﺎ ‪‬‬
‫ﺐ‬
‫ﹶﻓﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻡ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ﺑﹺﺎﻟﻠﱠ ‪‬ﻴ ﹺﻞ ‪‬ﻭﹶﻟ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ‪‬ﻌ ‪‬ﻤ ﹾﻞ ﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﺑﹺﺎﻟﻨ‪‬ﻬ‪‬ﺎ ﹺﺭ ‪‬ﻳ ﹾﻔ ‪‬ﻌ ﹸﻞ ﹺﺑ ‪‬ﻪ ﹺﺇﻟﹶﻰ ‪‬ﻳ ‪‬ﻮ ﹺﻡ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻘﻴ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﺔ ﻭ‪‬ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ‪‬ﺭﹶﺃ‪‬ﻳ‪‬ﺘ ‪‬ﻪ ‪‬ﻓﻲ ﺍﻟﺜﱠﻘﹾـ ﹺ‬
‫ﺠ ‪‬ﺮ ‪‬ﺓ ﹺﺇ‪‬ﺑﺮ‪‬ﺍﻫ‪‬ﻴ ‪‬ﻢ ‪‬ﻋ ﹶﻠﻴ‪‬ـ ‪‬ﻪ‬
‫ﺻ ﹺﻞ ﺍﻟﺸ‪ ‬‬
‫ﺦ ﻓ‪‬ﻲ ﹶﺃ ‪‬‬
‫ﹶﻓ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﺍﻟﺰ‪‬ﻧ‪‬ﺎ ﹸﺓ ﻭ‪‬ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ‪‬ﺭﹶﺃ‪‬ﻳ‪‬ﺘ ‪‬ﻪ ﻓ‪‬ﻲ ﺍﻟﻨ‪ ‬ﻬ ﹺﺮ ﺁ ‪‬ﻛﻠﹸﻮﺍ ﺍﻟﺮ‪‬ﺑ‪‬ﺎ ﻭ‪‬ﺍﻟﺸ‪ ‬ﻴ ‪‬‬

‫ﻚ ﺧ‪‬ﺎ ﹺﺯ ﹸﻥ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺﺭ ﻭ‪‬ﺍﻟﺪ‪‬ﺍ ‪‬ﺭ ﺍﹾﻟﺄﹸﻭﹶﻟﻰ‬
‫ﺱ ﻭ‪‬ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ﻳ‪‬ﻮ ‪‬ﻗ ‪‬ﺪ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﺭ ﻣ‪‬ﺎ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫ﺍﻟﺴ‪‬ﻠﹶﺎﻡ ﻭ‪‬ﺍﻟﺼ‪ ‬ﺒﻴ‪‬ﺎ ﹸﻥ ‪‬ﺣ ‪‬ﻮﹶﻟ ‪‬ﻪ ﹶﻓﹶﺄ ‪‬ﻭﻟﹶﺎ ‪‬ﺩ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺ‬

‫ﲔ ‪‬ﻭﹶﺃﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻫ ‪‬ﺬ ‪‬ﻩ ﺍﻟﺪ‪‬ﺍ ‪‬ﺭ ﹶﻓﺪ‪‬ﺍ ‪‬ﺭ ﺍﻟﺸ‪ ‬ﻬﺪ‪‬ﺍ ِﺀ ‪‬ﻭﹶﺃﻧ‪‬ﺎ ﹺﺟ ‪‬ﺒﺮﹺﻳ ﹸﻞ ‪‬ﻭ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﻣ‪‬ﻴﻜﹶﺎﺋ‪‬ﻴ ﹸﻞ‬
‫ﺖ ﺩ‪‬ﺍ ‪‬ﺭ ﻋ‪‬ﺎﻣ‪ ‬ﺔ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﺆ ‪‬ﻣﹺﻨ ‪‬‬
‫ﺍﻟﱠﺘ‪‬ﻲ ‪‬ﺩ ‪‬ﺧ ﹾﻠ ‪‬‬

‫ﺖ ‪‬ﺩﻋ‪‬ﺎﻧﹺﻲ ﹶﺃ ‪‬ﺩ ‪‬ﺧ ﹾﻞ‬
‫ﻚ ﹸﻗ ﹾﻠ ‪‬‬
‫ﺖ ‪‬ﺭﹾﺃﺳ‪‬ﻲ ﹶﻓﹺﺈﺫﹶﺍ ﹶﻓ ‪‬ﻮﻗ‪‬ﻲ ‪‬ﻣ ﹾﺜ ﹸﻞ ﺍﻟﺴ‪‬ﺤ‪‬ﺎﺏﹺ ﻗﹶﺎﻟﹶﺎ ﺫﹶﺍ ‪‬ﻙ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ﹺﺰﹸﻟ ‪‬‬
‫ﻚ ﹶﻓ ‪‬ﺮ ﹶﻓ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫ﻓﹶﺎ ‪‬ﺭ ﹶﻓ ‪‬ﻊ ‪‬ﺭﹾﺃ ‪‬ﺳ ‪‬‬

‫ﻚ(‬
‫ﺖ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ﹺﺰﹶﻟ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﺃ‪‬ﺗ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺴ‪‬ﺘ ﹾﻜ ‪‬ﻤ ﹾﻠ ‪‬ﻪ ﹶﻓ ﹶﻠ ‪‬ﻮ ﺍ ‪‬ﺳ‪‬ﺘ ﹾﻜ ‪‬ﻤ ﹾﻠ ‪‬‬
‫ﻚ ‪‬ﻋ ‪‬ﻤ ‪‬ﺮ ﹶﻟ ‪‬ﻢ ‪‬ﺗ ‪‬‬
‫‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ﹺﺰﻟ‪‬ﻲ ﻗﹶﺎﻟﹶﺎ ﹺﺇﻧ‪ ‬ﻪ ‪‬ﺑ ‪‬ﻘ ‪‬ﻲ ﹶﻟ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﭼﻪ ﻛﺴﻲ از ﺷﻤﺎ ﺷﺐ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺧﻮاب دﻳﺪه اﺳﺖ؟ آﻧﮕﺎه اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺧـﻮاﺑﻲ دﻳـﺪه‬
‫ﺑﻮد‪ ،‬آن را ﺑﺮاي رﺳﻮلاﷲص ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﺮد‪.‬‬
‫روزي ﻃﺒﻖ ﻣﻌﻤﻮل از ﻣﺎ ﺳﻮال ﻣﻲﻛﺮد و ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬آﻳﺎ ﻛﺴـﻲ از ﺷـﻤﺎ ﺧـﻮاب دﻳـﺪه‬
‫اﺳﺖ؟ ﻋﺮض ﺷﺪ‪ :‬ﺧﻴﺮ‪.‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻟﻜﻦ ﻣﻦ دﻳﺸﺐ دو ﻣﺮد را در ﺧﻮاب دﻳﺪم‪ ،‬آن دو ﻣﺮد ﻧﺰد‬
‫ﻣﻦ آﻣﺪﻧﺪ و دﺳﺖ ﻣﺮا ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﺮا ﺑﺴﻮي ﺳﺮ زﻣﻴﻦ ﻣﻘﺪس ﺑﺮدﻧﺪ‪ ،‬دﻳﺪم ﻣﺮدي ﻧﺸﺴـﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ و ﻣـﺮدي دﻳﮕـﺮ در ﺣـﺎﻟﻲ ﻛـﻪ اﻳﺴـﺘﺎده و زﻧﺠﻴﺮﻫـﺎي آﻫﻨـﻴﻦ در دﺳـﺖ دارد‪،‬‬
‫ﻗﻼبﻫﺎي آﻫﻨﻴﻦ را از دﻫﺎن ﻣﺮد ﻧﺸﺴﺘﻪ ﻓﺮو ﻣﻲﺑـﺮد و ﺑﻴـﺮون ﻣـﻲآورد و در ﻃـﺮف‬
‫دﻳﮕﺮ داﺧﻞ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬اﻳﻦ ﻋﻤﻞ را ﻫﻤﻮاره ﺑﺪون وﻗﻔﻪ اﻧﺠﺎم ﻣـﻲداد‪ .‬اﮔـﺮ ﻳﻜـﻲ از دو‬
‫ﻓﻜّﺶ درﺳﺖ ﻣﻲﺷﺪ ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﻗﻼب را از آن ﻋﺒﻮر ﻣﻲداد و از ﭘﺸﺖ ﮔـﺮدن ﺑﻴـﺮون‬
‫ﻣﻲآورد‪ ،‬ﻓﻚ ﭘﺎره ﺷﺪه دوﺑﺎره ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺖ اول ﺑﺎز ﻣﻲﮔﺮد و او ﻋﻤﻞ را دوﺑـﺎره اﻧﺠـﺎم‬
‫ﻣﻲداد‪ .‬ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﻣﺎﺟﺮا ﭼﻴﺴﺖ و اﻳﻦ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ؟ آن دو ﻣﺮد ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔﺘﻨـﺪ‪ :‬ﺑـﺮوﻳﻢ‬
‫ﺟﻠﻮﺗﺮ‪ .‬ﺟﻠﻮﺗﺮ رﻓﺘﻴﻢ و از ﻛﻨﺎر ﺷﺨﺼﻲ ﮔﺬﺷﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﺎ ﭘﺸﺖ روي زﻣﻴﻦ دراز ﻛﺸـﻴﺪه‬
‫ﺑﻮد و ﻣﺮد دﻳﮕﺮي ﺑﺮ ﺳﺮ او اﻳﺴﺘﺎده و ﺳﻨﮕﻲ در دﺳﺖ داﺷﺖ و ﺳﺮ ﻣﺮد ﺧﻮاﺑﻴـﺪه را‬
‫ﺑﺎ آن ﺳﻨﮓ ﻣﻲﻛﻮﺑﻴﺪ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺎه ﺳﻨﮓ ﺑﻪ ﺳﺮ او ﻣﻲﺧﻮرد ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺸﺖ و دور‬
‫ﻣﻲاﻓﺘﺎد و ﺿﺮﺑﻪاش ﭼﻨﺎن ﻛﺎري ﺑﻮد ﻛﻪ ﺳﺮ ﻣﺮد را رﻳﺰه رﻳـﺰه ﻣـﻲﻛـﺮد‪ .‬وﻗﺘـﻲ ﻣـﺮد‬
‫زﻧﻨﺪه ﺑﻪ ﺳﻮي ﺳﻨﮓ ﺑﺮﻣﻲﮔﺸﺖ ﺗﺎ آن را دوﺑـﺎره ﺑﮕﻴـﺮد‪ ،‬ﻫﻨـﻮز ﺑـﻪ ﺳـﻨﮓ ﻧﺰدﻳـﻚ‬

‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﻱ‪ :‬ﻣﺘﺎﺏ ﺍﳉﻨﺎﺋﺰ‪ .‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ )‪.(٢٥١/٣‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪77‬‬

‫ﻧﻤﻲﺷﺪ ﻛﻪ ﺳﺮ رﻳﺰه رﻳﺰه ﺷﺪه ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺖ اول ﺑﺎز ﻣﻲﮔﺸﺖ‪ ،‬آن ﻣﺮد ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﺑﺎ ﻫﻤﺎن‬
‫ﺳﻨﮓ ﺳﺮ او را ﻣﻲﻛﻮﺑﻴﺪ‪.‬‬
‫ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اﻳﻦ ﭼﻴﺴﺖ و آن ﻣﺮد ﻛﻪ ﺳﺮش ﻛﻮﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﭼـﻪ ﻛﺴـﻲ اﺳـﺖ؟ ﮔﻔﺘﻨـﺪ‪:‬‬
‫ﺑﺮوﻳﻢ ﺟﻠﻮﺗﺮ‪ .‬رﻓﺘﻴﻢ و از ﻛﻨﺎر ﭼﺎﻟﻪاي ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﻨﻮر ﻋﺒﻮر ﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬دﻫﺎﻧﻪ اﻳﻦ ﭼﺎﻟﻪ ﺗﻨـﮓ‬
‫و ﻗﻌﺮش ﺑﺴﻴﺎر وﺳﻴﻊ ﺑﻮد و از ﻋﻤﻖ آن آﺗﺶ ﺷﻌﻠﻪ ﻣﻲزد‪ .‬وﻗﺘﻲ آﺗﺶ ﺑـﺎﻻ ﻣـﻲآﻣـﺪ‬
‫ﻣﺮدان و زﻧﺎن ﻟﺨﺘﻲ ﻛﻪ در آﺗﺶ ﻣﻲﺳﻮﺧﺘﻨﺪ ﺑﺎﻻ ﻣﻲآﻣﺪﻧﺪ و ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﻮد ﻛﻪ از ﭼﺎﻟـﻪ‬
‫ﺑﻴﺮون ﺑﻴﺎﻳﻨﺪ و ﻫﺮﮔﺎه ﺷﻌﻠﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻣﻮﺷﻲ ﻣﻲﮔﺮاﻳﻴﺪ‪ ،‬آﻧﺎن ﺑﻪ ﻋﻤﻖ ﭼﺎﻟﻪ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺸﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﮔﻔﺘﻢ اﻳﻦﻫﺎ ﭼﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ؟ آن دو ﻣﺮد ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺑﺮوﻳﻢ ﺟﻠﻮﺗﺮ‪ .‬رﻓﺘﻴﻢ ﺗﺎ اﻳﻨﻜـﻪ از‬
‫ﻛﻨﺎر ﻧﻬﺮي ﮔﺬﺷﺘﻴﻢ ﻛﻪ در آن ﻣﺮدي ﺑﻮد و ﻣﺮد دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﺳﻨﮓ در دﺳﺖ داﺷﺖ در‬
‫ﻛﻨﺎر ﻧﻬﺮ اﻳﺴﺘﺎده ﺑﻮد‪ ،‬ﻫﺮﮔﺎه ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ ﺑﻴﺮون ﺑﻴﺎﻳـﺪ ﺑـﺎ ﺳـﻨﮓ او را ﻣـﻲزد و او را‬
‫دوﺑﺎره ﺑﺎز ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻋﻤﻞ ﻫﻤﻮاره از ﻫﺮ دو ﻃﺮف آن ﻣﺮد ﺗﻜﺮار ﻣﻲﺷﺪ‪.‬‬
‫ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اﻳﻦ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ‪ :‬ﺑﺮوﻳﻢ ﺟﻠﻮﺗﺮ‪ .‬رﻓﺘﻢ ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ از ﻛﻨﺎر ﻳـﻚ ﺑـﺎغ‬
‫ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺮ ﺳﺒﺰ ﮔﺬر ﻛﺮدﻳﻢ‪ .‬در آن ﺑﺎغ درﺧﺖﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺰرﮔﻲ وﺟﻮد داﺷـﺖ‪ ،‬زﻳـﺮ‬
‫آن درﺧﺘﺎن ﭘﻴﺮﻣﺮد و ﻛﻮدﻛﻲ را دﻳﺪم‪ ،‬ﻣﺮدي را ﻧﺰدﻳﻚ درﺧﺘـﻲ دﻳـﺪم ﻛـﻪ در ﺟﻠـﻮ‬
‫ﺧﻮد آﺗﺸﻲ را روﺷﻦ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬آن دو ﻣﺮد ﻣﺮا از ﺑﺎﻻي درﺧﺖ ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﻲ ﺑﺮدﻧﺪ ﻛـﻪ‬
‫زﻳﺒﺎﺗﺮ از آن را ﻫﺮﮔﺰ ﻧﺪﻳﺪه ﺑﻮدم‪ .‬در آن ﻣﻨـﺰل ﻣـﺮدان‪ ،‬ﺧـﺎﻧﻢﻫـﺎ‪ ،‬ﭘﻴـﺮان‪ ،‬ﺟﻮاﻧـﺎن و‬
‫ﻛﻮدﻛﺎن ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﺑﺎﻻي درﺧﺖ ﻣﺮا ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﻲ دﻳﮕـﺮ ﺑﺮدﻧـﺪ ﻛـﻪ از ﻣﻨـﺰل‬
‫اوﻟﻲ زﻳﺒﺎﺗﺮ ﺑﻮد‪ ،‬در آن ﻣﻨﺰل ﻫﻢ ﭘﻴﺮﻣﺮدان و ﺟﻮاﻧﺎﻧﻲ ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺗﻤﺎم ﺷﺐ ﻣﺮا ﺑﻪ ﺳﻴﺮ و ﮔﺸﺖ ﺑﺮدي‪ ،‬اﻛﻨـﻮن از آﻧﭽـﻪ ﻛـﻪ دﻳـﺪم ﻣـﺮا آﮔـﺎه‬
‫ﺳﺎزﻳﺪ‪ .‬در ﺟﻮاب ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬آري‪ ،‬ﻣﺮدي ﻛﻪ ﻓﻜﺶ را ﺑﺎ آﻫﻦ ﺳﻮراخ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬دروﻏﮕﻮ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬او دروغ ﻣﻲﮔﻔﺖ و ﺷﻨﻮﻧﺪﮔﺎن دروغﻫﺎي او را ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و ﺑﻪ اﻃﺮاف ﻋﺎﻟﻢ‬
‫ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻟﺬا آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻧﻤﻮدي ﺗﺎ روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﻪ وي اﻧﺠﺎم ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫و ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺳﺮش را ﺑﺎ ﺳﻨﮓ ﻣﻲﻛﻔﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺮدي ﺑﻮد ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻗﺮآن و اﺣﻜﺎم دﻳﻨﻲ‬
‫را ﺑﻪ او آﻣﻮﺧﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬وﻟﻲ او ﺷﺒﻬﺎ ﺑﻪ ﺟﺎي ﻗﺮآن ﺧﻮاﻧﺪن ﻣﻲﺧﻮاﺑﻴـﺪ و روزﻫـﺎ ﺑـﺪان‬
‫ﻋﻤﻞ ﻧﻤﻲﻛﺮد و ﺗﺎ روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﻋﺬاب ﻛﻪ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﺮدي ﮔﺮﻓﺘﺎر ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﭼﺎه آﺗﺶ ﺑﻮدﻧﺪ زﻧﺎ ﻛﺎران و اﻓﺮاد داﺧﻞ ﻧﻬﺮ ﺧﻮن‪ ،‬رﺑﺎ ﺧﻮاران‪.‬‬

‫‪78‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫و ﭘﻴﺮﻣﺮد زﻳﺮ درﺧﺖ ﺣﻀﺮت اﺑﺮاﻫﻴﻢ و ﻛﻮدﻛﺎﻧﻲ را ﻛﻪ در ﻛﻨـﺎر او ﻣﺸـﺎﻫﺪه‬
‫ﻛﺮدي‪ ،‬ﻓﺮزﻧﺪان او ﻫﺴﺘﻨﺪ و روﺷﻦ ﻛﻨﻨﺪه آﺗﺶ ﻣﺎﻟﻚ و ﻧﮕﻬﺒﺎﻧﺎن ﺟﻬﻨﻢ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻨﺰل اول ﻣﺴﻜﻦ ﻣﺆﻣﻨﺎن و ﻣﻨﺰل دوم از آن ﺷﻬﻴﺪان اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲﺑـﻮد و ﻣـﻦ ﻫـﻢ‬
‫ﺟﺮﺋﻴﻞ و اﻳﻦ دوﻣﻲﻫﻢ ﻣﻴﻜﺎﺋﻴﻞ اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﺎﻻ ﺳﺮت را ﺑﻠﻨﺪ ﻛـﻦ‪ .‬وﻗﺘـﻲ ﺳـﺮم را ﺑﻠﻨـﺪ‬
‫ﻛﺮدم‪ ،‬ﺑﺎﻻي ﺧﻮد را ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺑﺮﻫﺎ دﻳﺪم‪ .‬ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬اﻳﻦ ﻣﻨﺰل ﺗﻮ اﺳﺖ‪ .‬ﮔﻔـﺘﻢ‪ :‬ﭘـﺲ‬
‫ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﺗﺎ وارد ﻣﻨﺰﻟﻢ ﺷﻮم‪ .‬ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻫﻨﻮز ﻋﻤﺮ ﺗﻮ ﺑﺎﻗﻲ اﺳـﺖ و ﻣﻨﺰﻟـﺖ را ﺑـﻪ اﺗﻤـﺎم‬
‫ﻧﺮﺳﺎﻧﺪهاﻳﺪ و ﻫﺮﮔﺎه آن را ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﺑﺮﺳﺎﻧﻲ وارد آن ﺧﻮاﻫﻲ ﺷﺪ(‪.‬‬
‫ﺑﺪﻫﻜﺎري و زﻧﺪاﻧﻲ ﻗﺒﺮ‬
‫ﺑﺪﻫﻜﺎري و د‪‬ﻳﻦ ﻣﻮﺟﺐ اﻳﺠﺎد ﺿﺮر و زﻳﺎن در ﻗﺒﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬از ﺣﻀـﺮت ﺳـﻌﺪ ﺑـﻦ‬
‫اﻃﻮل رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ ﺑﺮادرش در ﺣﺎﻟﻲ ﻓﻮت ﻛﺮد ﻛﻪ ﺳﻴﺼﺪ درﻫﻢ ﺗﺮﻛﻪ داﺷﺖ و‬
‫زن و ﻓﺮزﻧﺪ ﻓﻘﻴﺮ و ﺑﻲ ﻧﻮاﺋﻲ را ﺑﻪ ﺟﺎ ﮔﺬاﺷﺖ‪ .‬ﺳﻌﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺧﻮاﺳﺘﻢ ﺗﺮﻛﻪ را ﺑﺮاي‬
‫ﺧﺎﻧﻮادهي ﺑﺮادرم ﺧﺮج ﻛﻨﻢ‪ ،‬رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺾ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ(‬
‫ﺐ ﻓﹶﺎ ﹾﻗ ﹺ‬
‫ﺱ ﹺﺑ ‪‬ﺪ‪‬ﻳﹺﻨ ‪‬ﻪ ﻓﹶﺎ ﹾﺫ ‪‬ﻫ ‪‬‬
‫ﺤﺒ‪‬ﻮ ‪‬‬
‫)ﹺﺇﻥﱠ ﹶﺃﺧ‪‬ﺎ ‪‬ﻙ ‪‬ﻣ ‪‬‬
‫)ﺑﺮادر ﺗﻮ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺑﺪﻫﻲﻫﺎﻳﺶ در ﻗﺒﺮ زﻧﺪاﻧﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮو ﺑﺪﻫﻲ ﻫﺎي او را ﺑﭙﺮداز‪(.‬‬
‫ﺳﻌﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬رﻓﺘﻢ ﺑﺪﻫﻲﻫﺎي ﺑﺮادرم را ﭘﺮداﺧـﺖ ﻧﻤـﻮدم و ﺑﺮﮔﺸـﺘﻢ و ﻋـﺮض‬
‫ﻛﺮدم‪ ،‬اي رﺳﻮلﺧﺪاص ﺗﻤﺎم ﺑﺪﻫﻲﻫﺎﻳﺶ را ﭘﺮداﺧﺖ ﻛـﺮدم ﻓﻘـﻂ دو دﻳﻨـﺎر ﺑـﺎﻗﻲ‬
‫ﻣﺎﻧﺪه ﻛﻪ زﻧﻲ ﻣﺪﻋﻲ اﺳﺖ آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ودﻳﻌﻪ ﺑﻪ ﺑﺮادرم داده اﺳﺖ‪ ،‬وﻟـﻲ دﻟﻴﻠـﻲ ﻧـﺪارد‪.‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫)ﹶﺃ ‪‬ﻋ ‪‬ﻄﻬ‪‬ﺎ ﹶﻓﹺﺈﻧ‪‬ﻬ‪‬ﺎ ﺻ‪‬ﺎ ‪‬ﺩ ﹶﻗ ﹲﺔ(‬
‫)آﻧﺮا ﻫﻢ ﺑﭙﺮداز‪ ،‬ﭼﻮن زن راﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ(‬

‫‪1‬‬

‫رﺳﻮلاﷲص در اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺧﺒﺮ ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ آن ﺻـﺤﺎﺑﻲ ﺑﺨـﺎﻃﺮ ﺑـﺪﻫﻲﻫـﺎﻳﺶ‬
‫ﻣﺤﺒﻮس اﺳﺖ و در ﺣﺪﻳﺜﻲ دﻳﮕﺮ ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺗﻔﺴﻴﺮ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺑﺎﺷﺪ و ﻣﻔﻬـﻮم‬
‫ﻣﺤﺒﻮس ﺑﻮدن را ﺷﺮح ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬

‫‪ .١‬ﺷﻴﺦ ﻧﺎﺻﺮﺍﻟﺪﻳﻦ ﺁﻟﺒﺎﱐ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺍﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺭﺍ ﺍﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ ﺁﻭﺭﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺍﺣﮑﺎﻡﺍﳉﻨﺎﺋﺰ ﺻﻔﺤﻪ ‪.١٥‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪79‬‬

‫)ﹺﺇﻧ‪ ‬ﻪ ‪‬ﻣ ﹾﺄﺳ‪‬ﻮ ‪‬ﺭ ﹺﺑ ‪‬ﺪ‪‬ﻳﻨﹺﻪ ﻋﻦ ﺍﳉﻨ ‪‬ﺔ (‬
‫)او ﺑﺨﺎﻃﺮ دﻳﻦ و ﺑﺪﻫﻲ از وارد ﺷﺪن ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻨﻊ ﺷﺪه اﺳﺖ‪(.‬‬
‫و در رواﻳﺖ ﺳﻤﺮة ﺑﻦ ﺟﻨﺪب ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ :‬رﺳﻮلاﷲص ﺑﺮ ﺟﻨـﺎزهاي ﻧﻤـﺎز‬
‫ﻣﻴﺖ ﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﺳﻼم داد‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬آﻳـﺎ از ﻗﺒﻴﻠـﻪ ﻓـﻼن ﻛﺴـﻲ ﻣﻴـﺎن ﺷـﻤﺎ ﻫﺴـﺖ؟‬
‫ﺣﺎﺿﺮﻳﻦ ﺳﻜﻮت اﺧﺘﻴﺎر ﻛﺮدﻧﺪ‪) .‬ﻫﺮﮔﺎه رﺳـﻮلاﷲص از ﺻـﺤﺎﺑﻪ ﺳـﻮال ﻣـﻲﻛـﺮد‪،‬‬
‫ﻧﺨﺴﺖ آﻧﻬﺎ ﺳﺎﻛﺖ ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ( رﺳﻮلاﷲص ﺳﻮال را ﭼﻨﺪ ﺑﺎر ﺗﻜﺮار ﻓﺮﻣﻮد‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﺎز‬
‫ﻫﻢ ﻛﺴﻲ ﺟﻮاب ﻧﺪاد‪ ،‬ﺑﺎﻻﺧﺮه ﻳﻜﻲ ﮔﻔﺖ‪ :‬آري‪ ،‬ﻓﻼﻧﻲ ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ‪ .‬راوي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻣﺮدي ﻛﻪ ازارش را ﺑﺮ زﻣﻴﻦ ﻣﻲﻛﺸﻴﺪ از ﭘﺎﻳﻴﻦ ﻣﺴﺠﺪ ﺑﻠﻨﺪ ﺷﺪ و ﻧﺰد رﺳـﻮلاﷲص‬
‫آﻣﺪ‪ ،‬رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﭼﺮا در دوﺑﺎر اول ﺟﻮاب ﻧﺪادﻳﺪ؟ ﻣﻦ ﺟﺰ ﺧﻴﺮ ﻫﻴﭻ ﻫﺪف‬
‫دﻳﮕﺮي ﻧﺪاﺷﺘﻢ‪ ،‬ﺧﻮاﺳﺘﻢ ﺑﻪ اﻃﻼع ﺑﺮﺳﺎﻧﻢ ﻛﻪ ﻣﺮدي از ﻗﺒﻴﻠﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺑـﺪﻫﻲ از‬
‫رﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻨﻊ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﺪ او را ﻧﺠﺎت دﻫﻲ دﻳﻦ او را ادا ﻛﻦ و‬
‫اﮔﺮ دوﺳﺖ ﻧﺪارﻳﺪ ﺟﺮﻳﺎن را ﺑﺮاي ﺧﺎﻧﻮاده ﻳﺎ ﻫﺮﻛﺲ دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﺑـﻪ دﻳـﻦ او اﻫﺘﻤـﺎم‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﻦ‪ ،‬ﺗﺎ ﺑﺪﻫﻲ او را ﺑﭙﺮدازﻧﺪ‪.1‬‬
‫ﮔﺮﻳﻪ ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪﮔﺎن ﻣﻮﺟﺐ ﺗﻌﺬﻳﺐ ﻣﺮدﮔﺎن ﻣﻲﺷﻮد‬
‫وﻗﺘﻲ ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺮ ﻣﻮرد اﺻﺎﺑﺖ ﺧﻨﺠﺮ ﻣﺠﻮﺳﻲ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﺻﻬﻴﺐ‬
‫ﺑﻪ ﻋﻴﺎدت او رﻓﺖ و ﺷﺮوع ﻛﺮد ﺑﻪ ﮔﺮﻳﻪ ﻛـﺮدن و ﮔﻔـﺖ‪ :‬واي ﺑـﺮادر‪ ،‬واي رﻓﻴـﻖ و‬
‫ﻫﻤﺮاه‪ .‬ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺮ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اي ﺻﻬﻴﺐ ﺗﻮ ﺑﺮ ﻣﻦ ﮔﺮﻳﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴـﺪ و ﺣـﺎل آﻧﻜـﻪ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪:‬‬

‫‪ .١‬ﺁﻟﺒﺎﻧﯽ ﺩﺭ » ﺍﺣﮑﺎﻡ ﺍﳉﻨﺎﺋﺰ « ﺹ ‪ ۱۵‬ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺍﺑﻮ ﺩﺍﻭﺩ )‪ (۸۴/۲‬ﻭ ﻧﺴﺎﺋﯽ )‪ (۲۳۳/۲‬ﻭ ﺣﺎﮐﻢ)‪،۲۵/۲‬‬
‫‪ (۲۶‬ﻭ ﺑﻴﻬﻘﯽ)‪ (۷۶/۴/۶‬ﻭ ﻃﻴﺎﻟﺴﯽ ﺩﺭ ﻣﺴﻨﺪﺵ ﴰﺎﺭﻩ )‪ ۹۸۱‬ﻭ ( ‪ ۹۸۲‬ﻭ ﺍﻣﺎﻡ ﺍﲪﺪ )‪(۲۰ ،۱۳ ،۱۱/۵‬‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﺭﺍ ﻧﻘﻞ ﮐﺮﺩﻩﺍﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮﺧﯽ ﺍﺯ ﺁ‪‬ﺎ ﺣﺪﻳﺚ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺷﻌﺒﯽ ﺍﺯ ﲰﺮﺓ ﻭ ﮔﺮﻭﻩ ﺩﻳﮕﺮ ﲰﻌﺎﻥ ﺑﻦ ﻣﺸﻨﺞ ﺭﺍ ﻫﻢ ﺩﺭ ﺳﻨﺪ‬
‫ﺩﺍﺧﻞ ﳕﻮﺩﻩﺍﻧﺪ‪ .‬ﳘﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﺣﺎﮐﻢ ﻭ ﺫﻫﺒﯽ ﮔﻔﺘﻪﺍﻧﺪ‪ :‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﺳﻨﺪ ﺍﻭﻝ ﺑﺮ ﺍﺳﺎﺱ ﺷﺮﻁ ﺷﻴﺨﻴﻦ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺑﻨﺎ‬
‫ﺑﻪ ﺳﻨﺪ ﺩﻭﻡ ﺗﻨﻬﺎ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺳﺖ ﻧﻪ ﺑﺮ ﺍﺳﺎﺱ ﺷﺮﻁ ﺷﻴﺨﻴﻦ‪ ،‬ﺁﻟﺒﺎﻧﯽ ﺩﺭ ﺁﻥ ﮐﺘﺎﺏ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺭﻭﺍﻳﺎﺕ ﻭ ﺯﻳﺎﺩﺍﺕ ﺭﺍ‬
‫ﺫﮐﺮ ﮐﺮﺩﻩﺍﻧﺪ ﺑﻴﺎﻥ ﻓﺮﻣﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ‪.‬‬

‫‪80‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺏ ﹺﺑ‪‬ﺒﻜﹶﺎ ِﺀ ﹶﺃ ‪‬ﻫ ‪‬ﻠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ (‬
‫ﺖ ﹶﻟ‪‬ﻴ ‪‬ﻌﺬﱠ ‪‬‬
‫)ﹺﺇﻥﱠ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﻴ‪ ‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﻗﻄﻌﺎً ﻣﻴﺖ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﮔﺮﻳﻪ ﻛﺮدن ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪاﻧﺶ ﺗﻌﺬﻳﺐ ﻣﻲﺷﻮد (‬
‫ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك ﻣﻨﻜﺮ اﻳﻦ اﺳـﺖ ﻛـﻪ رﺳـﻮلاﷲص ﭼﻨـﻴﻦ ﻓﺮﻣـﻮده ﺑﺎﺷـﺪ‪ .‬در‬
‫ﺻﺤﻴﺢ ﺑﺨﺎري آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﺑﻌﺪ از وﻓـﺎت ﻋﻤـﺮ دﻳـﺪﮔﺎه او را در‬
‫ﻣﻮرد اﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎن ﺑﺎ ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك در ﻣﻴﺎن ﮔﺬاﺷﺖ‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك ﻓﺮﻣـﻮد‪:‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ ﻋﻤﺮ رﺣﻢ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﺨﺪا ﺳـﻮﮔﻨﺪ رﺳـﻮلاﷲص ﻧﻔﺮﻣـﻮده اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻣـﻮﻣﻦ‬
‫ﺑﺨﺎﻃﺮ ﮔﺮﻳﻪ ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪاﻧﺶ در ﻗﺒﺮ ﻋـﺬاب ﻣـﻲﺑﻴﻨـﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜـﻪ رﺳـﻮلاﷲص ﻓﺮﻣـﻮده‪:‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﮔﺮﻳﻪ ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪﮔﺎن ﺳﺰاي ﻛﺎﻓﺮ را ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي رد اﻳﻦ دﻳـﺪﮔﺎه‬
‫ﻛﺎﻓﻲ اﺳﺖ ﺑﻪ آﻳﻪ ﻗﺮآن ﻧﮕﺎه ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ l´³²±°m‬ﻓﺎﻃﺮ‪١٨ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﻫﻴﭻ ﮔﻨﺎﻫﻜﺎري ﺑﺎر ﮔﻨﺎه دﻳﮕﺮي را ﺑﻪ دوش ﻧﻤﻲﻛﺸﺪ(‬
‫ﭼﻨﺪ ﺗﺎوﻳﻞ از ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك ﭘﻴﺮاﻣﻮن اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻧﻘﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ ﻋﻠﻤـﺎ‬
‫در ﻛﺘﺐ ﺻﺤﺎح و ﺳﻨﻦ اﻳﻦ ﺗﺎوﻳﻼت را رد ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.2‬‬
‫وﻟﻲ دو ﻧﻜﺘﻪ ﺷﺎﻳﺎن ذﻛﺮ اﺳﺖ‪ :‬ﻳﻜﻲ اﻳﻨﻜﻪ آﻳﺎ رﺳﻮلاﷲص اﻳـﻦ ﺣـﺪﻳﺚ راﺑﻴـﺎن‬
‫ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ؟ اﻣﺎم ﻗﺮﻃﺒﻲ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻣﻨﻜﺮ ﺷﺪن ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك و ﺣﻜـﻢ وي در‬
‫ﺑﺮاﺑﺮ ﺧﻄﺎي راوي ﻳﺎ ﺷﻨﻴﺪن ﻗﺴﻤﺘﻲ از ﺣﺪﻳﺚ و ﻓﺮاﻣﻮش ﻛﺮدن ﻗﺴﻤﺖ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻗﺎﺑـﻞ‬
‫ﻗﺒﻮل ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻮن راوﻳﺎن ﺣﺪﻳﺚ ﺟﻤﻊ ﻓﺮاواﻧﻲ از اﺻﺤﺎب ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻫﻤﻪ ﺑﺎ ﺟـﺰم و‬
‫ﻗﺎﻃﻌﻴﺖ ﻟﻔﻆ را ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻧﺴﺒﺖ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ اﮔﺮ اﻣﻜﺎن ﺗﺄوﻳﻞ ﺻـﺤﻴﺢ و‬
‫درﺳﺘﻲ ﺑﺮاي ﺣﺪﻳﺚ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻤﻲﺗﻮان آﻧﺮا رد ﻛﺮد‪.‬‬

‫‪3‬‬

‫دوم اﻳﻨﻜﻪ‪ :‬ﻣﻴﺖ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﮔﺮﻳﻪ ﻛﺮدن ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪاﻧﺶ ﻋﺬاب ﻣـﻲﺑﻴﻨـﺪ‪ ،‬ﺣـﺎل‬
‫آﻧﻜﻪ اﻳﻦ ﮔﺮﻳﻪ ﻛﺮدن اﻋﻤﺎل دﻳﮕﺮان اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﻋﻤﻞ ﺧﻮد ﻣﻴﺖ؟ و ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ l´³²±°m‬ﻓﺎﻃﺮ‪١٨ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﯼ ﮐﺘﺎﺏ ﺟﻨﺎﺋﺰ‪ ،‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﯼ)‪ .(۱۵۱/۳‬ﻣﺴﻠﻢ ﻫﻢ ﺣﺪﻳﺚ ﺭﺍ ﻧﻘﻞ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻻﺻﻮﻝ‬
‫)‪ (۹۲/۱۱‬ﻧﮕﺎﻩ ﮐﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﲟﻨﻈﻮﺭ ﺁﮔﺎﻫﻲ ﺍﺯ ﺍﻳﻦ ﺗﺎﻭﻳﻼﺕ ﺑﻪ ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ )‪ (١٥٢/٣‬ﻣﺮﺍﺟﻌﻪ ﺷﻮﺩ‪.‬‬
‫‪ .٣‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ‪.(١٥٤/٣) :‬‬

‫‪81‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻋﻠﻤﺎ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﺳﻮال ﭘﺎﺳﺦﻫﺎي ﻣﺘﻌﺪدي را ﺑﻴﺎن ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻬﺘـﺮﻳﻦ آﻧﻬـﺎ را اﻣـﺎم‬
‫ﺑﺨﺎري ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان » ﻗﻮل اﻟﻨﺒﻲص ﻳﻌﺬب اﻟﻤﻴﺖ ﺑﺒﻌﺾ ﻣﺎ ﻳﻨﺢ ﻋﻠﻴﻪ اذا ﻛﺎن اﻟﻨﻮح‬
‫ﻣﻦ ﺳﻨﺘﻪ« آورده اﺳـﺖ‪ .‬اﻣـﺎم ﺑﺨـﺎري ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪ :‬ﻣﻴـﺖ وﻗﺘـﻲ ﺑـﻪ ﻧﻮﺣـﻪ ﺧﻮاﻧـﺪن‬
‫ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪاﻧﺶ دﭼﺎر ﻋﺬاب ﻣﻲﺷﻮد ﻛـﻪ ﻧﻮﺣـﻪ ﺧﻮاﻧـﺪن در ﺧـﺎﻧﻮاده او ﻣﺮﺳـﻮم و‬
‫ﺧﻮدش ﻣﺮوج ﻧﻮﺣﻪ ﺧﻮاﻧﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪  l²±°¯m‬ﺍﻟﺘﺤﺮﱘ‪٦ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)اي ﻣﺆﻣﻨﺎن! ﺧﻮد و ﺧﺎﻧﻮاده ﺧﻮﻳﺶ را از آﺗﺶ دوزﺧﻲ ﺑﺮ ﻛﻨﺎر دارﻳﺪ(‬
‫و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫ﺴﺌﹸﻮ ﹲﻝ ‪‬ﻋ ‪‬ﻦ ‪‬ﺭ ‪‬ﻋﻴ‪‬ﺘ ‪‬ﻪ (‬
‫ﻉ ‪‬ﻭ ﹸﻛ ﱡﻠ ﹸﻜ ‪‬ﻢ ‪‬ﻣ ‪‬‬
‫) ﹸﻛ ﱡﻠ ﹸﻜ ‪‬ﻢ ﺭ‪‬ﺍ ﹴ‬
‫)ﻫﻤﻪ ﺷﻤﺎ ﻧﮕﻬﺒﺎن و در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺧﺎﻧﻮاده ﻣﺴﺌﻮل ﻫﺴﺘﻴﺪ (‬
‫ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻋﺎﺋﺸﻪك ﺑﻪ آﻳﻪ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻫﺮﻛﺴـﻲ ﻣﺴـﺌﻮل ﻛـﺮدار و ﮔﻔﺘـﺎر‬
‫ﺧﻮدش ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎم ﺗﺮﻣﺬي ﻧﻴﺰ ﺗﺎوﻳﻞ اﻣﺎم ﺑﺨﺎري را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺣﺪﻳﺚ ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺮ را‬
‫ﺑﺎ اﻳﻦ اﻟﻔﺎظ »اﻟﻤﻴﺖ ﻳﻌﺎب ﺑﺒﻜﺎء اﻫﻠـﻪ ﻋﻠﻴـﻪ« رواﻳـﺖ ﻛـﺮده و ﺣـﺪﻳﺚ را ﺣﺴـﻦ و‬
‫ﺻﺤﻴﺢ ﻣﻲداﻧﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﺪهاي از ﻋﻠﻤﺎء ﮔﺮﻳـﻪ ﻛـﺮدن ﺑـﺮ ﻣﻴـﺖ را ﻣﻜـﺮوه‬
‫ﻣﻲداﻧﻨﺪ و ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎوراﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻴﺖ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﮔﺮﻳﻪ ﻛﺮدن ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪاﻧﺶ ﻳﺎ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﮔﺮﻳـﻪ‬
‫ﻛﺮدن زﻧﺪﮔﺎن ﻋﺬاب ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ و ﺣـﺪﻳﺚ ﺣﻀـﺮت ﻋﻤـﺮ را ﺗـﺮﺟﻴﺢ دادهاﻧـﺪ‪ ،‬اﺑـﻦ‬
‫ﻣﺒﺎرك ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺗﻤﺎﻳﻞ ﻣﻦ ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛـﻪ اﮔـﺮ ﻣﻴـﺖ در زﻧـﺪﮔﻲ و ﺣﻴـﺎت ﺧـﻮد‬
‫ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪاﻧﺶ را از ﮔﺮﻳﻪ ﻛﺮدن و ﻧﻮﺣﻪ ﺧﻮاﻧﺪن ﻣﻨﻊ ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺨﺎﻃﺮ ﮔﺮﻳﻪ ﻛﺮدن‬
‫اﻫﻠﺶ ﻋﺬاب ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﺪ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪﮔﺎن ﺑﺮ او ﮔﺮﻳﻪ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮداﺷﺘﻲ ﻓﻬﻢ و دﻳﺪﮔﺎه اﻣﺎم ﻗﺮﻃﺒﻲ از ﺣﺪﻳﺚ ﻣـﺬﻛﻮر اﺳـﺖ‪ ،‬ﭼـﻮن اﻳﺸـﺎن‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﺑﻌﻀﻲ ﻳﺎ اﻛﺜﺮ ﻋﻠﻤﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎوراﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻴﺖ در ﺻﻮرﺗﻲ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﮔﺮﻳﻪ ﻧﻤﻮدن‬
‫اﻫﻠﺶ ﻋﺬاب ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ ﻛﻪ ﮔﺮﻳﻪ ﻛﺮدن از ﺳﻨﻦ ﻣﺮو‪‬ﺟﻪ در ﺧﺎﻧﻮاده او ﺑﺎﺷﺪ و ﻳـﺎ ﺑـﺮاي‬

‫‪ .١‬ﺳﻨﻦ ﺗﺮﻣﺬﻱ‪.(٣٣٦/٣) :‬‬

‫‪82‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﮔﺮﻳﻪ ﻛﺮدن ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻧﻤﻮده و ﺑﺪان ﺗﺎﻛﻴﺪ ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻼً وﺻﻴﺖ ﻛﻨﺪ و ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ :‬ﻫﻨﮕﺎم‬
‫ﻣﺮﮔﻢ ﺑﻪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ وﺟﻪ ﻧﻮﺣﻪ ﺳﺮاﻳﻲ ﻛﻨﻴﺪ و ﮔﺮﻳﺒﺎن ﺧﻮد را ﭘﺎره ﻧﻤﺎﻳﺪ‪...‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺑﻲﺗﺮدﻳﺪ ﻧﻮﺣﻪ ﺧﻮاﻧﺪن‪ ،‬ﻛﻮﺑﻴﺪن ﺑﺮ ﺳﺮ و ﺻﻮرت و ﭘﺎره ﻛﺮدن ﮔﺮﻳﺒﺎن از رﺳﻮم و‬
‫ﻋﺎدات ﻣﺮدم دوران ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﺘﻲ ﻣﺮدم دوران ﺟﺎﻫﻠﻴﺖ ﻫﻤـﻮاره ﺗﻮﺟﻴـﻪ‬
‫ﻣﻲﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از ﻣﺮدﻧﺸﺎن ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ ﻧﻮﺣﻪ ﺧﻮاﻧﻲ ﺷﻮد و ﺧﺒﺮ ﻣﺮﮔﺶ ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم‬
‫اﻋﻼم و ﭘﺨﺶ ﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﭼﻨﻴﻦ رﺳﻮﻣﻲدر ﻣﺬاﻫﺐ و اﺷـﻌﺎر دوران ﺟﺎﻫﻠﻴـﺖ ﺑـﻪ ﻛﺜـﺮت دﻳـﺪه ﻣـﻲﺷـﻮد‪،‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ در ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻮاردي‪ ،‬دﻳﮕﺮ ﮔﺮﻳﻪ ﻛﺮدن )ﻧﻮﺣﻪ ﺧﻮاﻧﺪن( زﻧﺪﮔﺎن ﻣﺴﺘﻠﺰم ﻋﺬاب‬
‫ﻣﻴﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﺗﻮﺻﻴﻪ و ﻋﺎدت او را ﺑﻪ ﺟﺎ آوردهاﻧـﺪ و راه و روش زﻧـﺪﮔﻲ او را‬
‫اداﻣﻪ دادهاﻧﺪ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫ﻻزم اﺳﺖ ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ و اﻟﻔﺎظ اﻣﺎم ﺑﺨﺎري در ﺻﺤﻴﺤﺶ ﺗﻮﺟﻪ ﺷﻮد‪ ،‬ﻛﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪:‬‬
‫ﺗﻌﺬﻳﺐ ﻣﻴﺖ ﺑﻪ ﻧﻮع ﮔﺮﻳﻪ ﻛﺮدن ﺑﺴﺘﮕﻲ دارد ﻧـﻪ ﻫـﺮ ﻧـﻮع ﮔﺮﻳـﻪاي‪ ،‬ﭼـﻮن ﮔﺮﻳـﻪي‬
‫ﻣﺤﺪود ﺑﻪ ﺣﺰن و اﺷﻚ رﻳﺨﺘﻦ دور از زﺧﻤﻲﻛﺮدن ﺻﻮرت و ﭘـﺎره ﻛـﺮدن ﻟﺒـﺎس و‬
‫داد و ﻓﻐﺎن‪ ،‬ﻣﺸـﻜﻠﻲ ﻧـﺪارد و ﺻـﺎﺣﺒﺶ ﺗﻌـﺬﻳﺐ و ﻣﺆاﺧـﺬه ﻧﻤـﻲﺷـﻮد‪ ،‬در ﺳـﻨﺖ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻧﺼﻮص ﻓﺮاواﻧﻲ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﻧﻴﺰ ﭘﻴﺮاﻣﻮن اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ و دﻳﺪﮔﺎه اﻣﺎم ﺑﺨﺎري‪ ،‬ﻗﺮﻃﺒﻲ‪،‬‬
‫اﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﺒﺮ و ﻫﻤﻪ ﭘﻴﺮوان آﻧﻬﺎ را در ﻣﻮرد ﻓﻬﻢ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺬﻛﻮر ﻧﻘﺪ و ﺗﻀـﻌﻴﻒ ﻛـﺮده‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎم ﺑﻌﺪ از ذﻛﺮ ﻧﺼﻮص ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﮔﺮوﻫـﻲ از ﻣﺘﻘـﺪﻣﻴﻦ و ﻣﺘـﺎﺧﺮﻳﻦ‬
‫)ﺳﻠﻒ و ﺧﻠﻒ( اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ را رد ﻛﺮدهاﻧﺪ و ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎورﻧﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ رواﻳﺎت از‬
‫ﺑﺎب ﻣﺠﺎزات اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﺟﺮم دﻳﮕﺮان اﺳﺖ و ﻣﻌﺎرض ﺑﺎ آﻳﻪ ذﻳﻞ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫‪ l´³²±°m‬ﻓﺎﻃﺮ‪١٨ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺑﺰرﮔﺎن در دﻓﻊ ﺗﻌﺎرض ﻣﺬﻛﻮر دﻳﺪﮔﺎه و راهﻫﺎي ﻣﺘﻔـﺎوﺗﻲ را‬
‫ﭘﻴﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮﺧﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻋﺎﺋﺸﻪك و ﺷـﺎﻓﻌﻲ و دﻳﮕـﺮان راوﻳـﺎن اﺣﺎدﻳـﺚ را ﺗﺨﻄﺌـﻪ‬

‫‪ .١‬ﺗﺬﻛﺮﺓ ﺍﻟﻘﺮﻃﱯ‪.(١٠٢) :‬‬
‫‪ .٢‬ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻻﺻﻮﻝ ﻻﺑﻦ ﺍﻻﺛﲑ‪.١٠٢:‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪83‬‬

‫ﻛﺮدهاﻧﺪ و ﮔﺮوه دﻳﮕﺮ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺰﻧﻲ و ﻏﻴﺮه ﺑﺎ ﭘﻴﺶ ﻛﺸﻴﺪن ﻣﻘﻮﻟـﻪ وﺻـﻴﺖ و ﺳـﻔﺎرش‬
‫ﻣﻴﺖ ﺑﻪ ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪﮔﺎن ﻣﺴﺌﻠﻪ را ﺧﺎﺗﻤﻪ ﻣﻲدﻫﻨﺪ و ﻣﺸﻜﻞ را ﺑﺮ ﻃﺮف ﻣﻲﺳﺎزﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺨﺸﻲ دﻳﮕﺮ از ﻋﻠﻤﺎ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺑﻮ ﺑﺮﻛـﺎت ﺣـﺪﻳﺚ را ﺑـﺮ ﻋـﺎدت ﺑﺎزﻣﺎﻧـﺪﮔﺎن ﺣﻤـﻞ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺟﺮم ﻣﻴﺖ را ﺗﺮك ﻧﻬﻲ از ﻣﻨﻜﺮ و ﻋﺎدت ﻧﺎﺷﺎﻳﺴﺖ ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪﮔﺎن ﻣﻲﭘﻨﺪارﻧﺪ‪.‬‬
‫وﻟﻲ ﺗﻤﺎم اﻳﻦ ﻣﻮاﺿﻊ و دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎ ﺿﻌﻴﻒ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻣﺸﻜﻞ را ﺑﺮ ﻃـﺮف‬
‫ﺳﺎزﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎم در رد دﻳﺪﮔﺎه اﻫﻞ ﺗﺄوﻳﻞ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﺣﺎدﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ و واﺿﺢ ﺑﺎ راوﻳـﺎﻧﻲ‬
‫ﭼﻮن ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب و ﻓﺮزﻧﺪش ﻋﺒﺪاﷲ و اﺑﻮ ﻣﻮﺳﻲ اﺷﻌﺮي و ﻏﻴﺮه را ﻧﻤﻲﺗـﻮان‬
‫ﺑﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﺎوﻳﻼت ﺿﻌﻴﻔﻲ رد ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪ در ﺑﺴﻴﺎري ﻣـﻮارد دﻳﮕـﺮ ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﻣﻮﻗﻔﻬﺎﻳﻲ را ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﻲآورد و ﺑﺎ اﺟﺘﻬﺎد و ﺣﻜﻢ ﺑﺮ ﺑﺎﻃﻞ ﺑﻮدن ﻣﻌﻨﻲ اﺣﺎدﻳﺚ آﻧﻬﺎ را‬
‫رد ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻲ روش اﻳﺸﺎن ﻋﻠﻤﻲﻧﻴﺴـﺖ ﭼـﻮن ﺑـﺎ ﺗﻔﻜـﺮ و ﺗـﺪﺑﺮ در ﻣﻮﺿـﻮع‬
‫روﺷﻦ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻧﺼﻮص ﺻﺮﻳﺢ و ﺻﺤﻴﺢ رواﻳﺖ ﺷﺪه از ﺛﻘـﺎت را ﻧﻤـﻲﺗـﻮان ﺑـﺎ‬
‫ﻧﺴﻴﺎن ﻳﺎ اﺷﺘﺒﺎه رد ﻛﺮد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺷﻴﺦ اﻻﺳﻼم اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ در اداﻣﻪ ﺳﺨﻨﺎﻧﺶ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ :‬ﺣﻀـﺮت ﻋﺎﻳﺸـﻪك ﺑـﺎ رد‬
‫ﻛﺮدن ﺣﺪﻳﺚ دﭼﺎر ﻫﻤﺎن ﻣﺸﻜﻠﻲ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ از آن ﻓﺮار ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﺣﺪﻳﺚ را‬
‫ﺑﺎ ﻟﻔﻈﻲ دﻳﮕﺮ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ و آﻧﺮا ﺻﺤﻴﺢ و رواﻳﺖ ﺷـﺪه از ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮص ﻣـﻲداﻧـﺪ در‬
‫ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻫﻤﺎن ﻟﻔﻆ ﻫﻢ ﻣﺸﻜﻞ ﺣﺪﻳﺚ ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺮ را در ﺧﻮد ﺟـﺎﻳﻲ داده اﺳـﺖ‪،‬‬
‫اﮔﺮ ﺗﺄوﻳﻞ ﻋﺎﺋﺸﻪ را ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﻢ و ﻗﺒﻮل ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﻣﻴﺖ ﻛﺎﻓﺮ ﺑﺮ اﺛﺮ ﮔﺮﻳﻪ ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪﮔﺎن دﭼﺎر‬
‫ﻋﺬاب ﺑﻴﺸﺘﺮي ﻣﻲﺷﻮد ﭼﻪ ﺗﻔﺎوﺗﻲ دارد ﺑﺎ ﺣﺪﻳﺚ ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺮ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻣﻴـﺖ‬
‫ﺗﻮﺳﻂ ﮔﺮﻳﻪ اﻫﻞ و ﻋﻴﺎﻟﺶ دﭼﺎر ﻋﺬاب ﻣﻲﺷـﻮد‪ ،‬اﮔـﺮ ﻣﺴـﺌﻠﻪ را در ازدﻳـﺎد ﻋـﺬاب‬
‫ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﻢ ﭼﺮا در اﻳﺠﺎد ﻋﺬاب رد ﻛﻨﻴﻢ؟ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﺎﻓﻌﻲ در » ﻣﺨﺘﻠـﻒ‬
‫اﻟﺤﺪﻳﺚ « ﺣﺪﻳﺚ را ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي دﻳﮕﺮ ﺗﺄوﻳﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻟﻔﻆ ﺣـﺪﻳﺚ‬
‫اﻳﻦ رواﻳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬آﻧﻬﺎ ﺑﺮ او ﮔﺮﻳـﻪ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ ،‬در ﺣـﺎﻟﻲ ﻛـﻪ او در ﻗﺒـﺮ‬
‫ﻋﺬاب ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎم اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ دﻳﺪﮔﺎه آن ﮔﺮوه را ﻫﻢ رد ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬از ﺣـﺪﻳﺚ ﻣـﺬﻛﻮر‬
‫اﻳﻦ اﺻﻞ ﺑﺮداﺷﺖ ﻣﻲﺷﻮد ﻛـﻪ اﻧﺴـﺎن ﺑﺨـﺎﻃﺮ ﮔﻨـﺎه دﻳﮕـﺮان ﻣﺠـﺎزات ﺷـﻮد‪ ،‬اﻣـﺎم‬
‫‪ .١‬ﳎﻤﻮﻉ ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﻱ‪.(٣٧٠/٢٤) :‬‬

‫‪84‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬آن ﻋﺪه ﻛﻪ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺬﻛﻮر را ﺑﺮ ﻣﻌﻨﻲ ﻇﺎﻫﺮ ﺣﻤﻞ ﻛﺮدﻧﺪ و ﮔﻤﺎن ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ‬
‫ﻛﻪ ﺣﺪﻳﺚ از ﺑﺎب ﻣﺠﺎزات اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﮔﻨﺎه ﻏﻴﺮ اﺳﺖ و ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮداﺷـﺖ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻫﺮﭼﻪ اراده ﻛﻨﺪ اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﺪ ﻳﺎ ﺣﻜﻢ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ و اﻋﺘﻘﺎد دارﻧﺪ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﺑـﻪ‬
‫ﮔﻨﺎه دﻳﮕﺮان ﻣﺠﺎزات ﻣﻲﺷـﻮﻧﺪ و در ﻧﻬﺎﻳـﺖ ﻗﺎﻳـﻞ ﺑـﻪ ﺟﻬﻨﻤـﻲﺑـﻮدن اوﻻد ﻛـﺎﻓﺮان‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﭘﺪراﻧﺸﺎن ﻛﺎﻓﺮ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎم اﻳﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ را ﺗﻮﺿﻴﺢ ﻣﻲدﻫﺪ و ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬
‫ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي در ﻣﻮرد اوﻻد ﻛﺎﻓﺮان درﺳﺖ ﻧﻴﺴﺖ و ﺑﻮﻳﻲ از ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻧﺒﺮده اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﭼﻮن ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﻨﻬﺎ ﻧﺎﻓﺮﻣﺎنﻫﺎ را ﺳﺰا ﻣﻲدﻫﺪ و ﺑﭽﻪ ﻫﺎ را در ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻣﻮرد اﻣﺘﺤﺎن ﻗﺮار‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺗﻌﺬﻳﺐ ﺑﺎ ﻋﻘﺎب ﺗﻔﺎوت دارد‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻧﻔﺮﻣﻮد ﻛﻪ ﻣﻴـﺖ‬
‫ﻣﻌﺎﻗﺐ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺗﻌﺬﻳﺐ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﭼﻮن ﻋﺬاب از ﻋﻘﻮﺑﺖ ﻋـﺎم ﺗـﺮ اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﻋﺬاب درد و أﻟﻢ اﺳﺖ و ﻫﺮ درد و أﻟﻤﻲﻋﻘﺎب ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺏ( )ﺳﻔﺮ ﻗﻄﻌﻪاي از ﻋﺬاب اﺳﺖ(‬
‫)ﺍﻟﺴ‪ ‬ﹶﻔ ‪‬ﺮ ‪‬ﻗ ﹾﻄ ‪‬ﻌ ﹲﺔ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌﺬﹶﺍ ﹺ‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﺳﻔﺮ درد و أﻟﻢ اﺳﺖ ﻧﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻋﻘﺎب و ﺳﺰا‪ ،‬ﭼـﻮن ﻋﻘـﺎب و ﺳـﺰا در ﺑﺮاﺑـﺮ‬
‫اﻋﻤﺎل اﺳﺖ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻮاﻗﻊ ﺑﺎ ﺷﻨﻴﺪن ﺑﺮﺧﻲ ﺻﺪاﻫﺎ و ﻛﺸﻴﺪن ﺑﻮﻫـﺎ و ﺧـﻮردن‬
‫ﻧﻮﻋﻲ از ﻏﺬاﻫﺎ ﻣﻌﺬب ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻌﺬﻳﺒﻲ در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﻋﻤﺎل ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﻴـﺖ‬
‫ﺑﺎ ﮔﺮﻳﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﻌﺬب اﺳﺖ ﻧﻪ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﻌﺎﻗﺐ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻌﻀﻲ از ﺳﺨﻨﺎن‪ ،‬ﻣﻴﺖ را در ﻗﺒﺮ ﻋﺬاب ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧـﻪ ﻛـﻪ دﻳـﺪن و ﺷـﻨﻴﺪن‬
‫ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻣﻮﺟﺐ ﻋﺬاﺑﺸﺎن ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺪﻳﻦ ﺳﺒﺐ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺎﺿﻲ اﺑﻮ ﻳﻌﻠﻲ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪:‬‬
‫ﺑﺎ ارﺗﻜﺎب ﻣﻌﺎﺻﻲ در ﮔﻮرﺳﺘﺎن ﻣﺮدﮔﺎن ﻋـﺬاب ﻣـﻲﺑﻴﻨﻨـﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧـﻪ ﻛـﻪ اﺣﺎدﻳـﺚ‬
‫ﻓﺮاواﻧﻲ در اﻳﻦ ﻣﻮرد رواﻳﺖ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﻌﻨﻲ ﺣﺪﻳﺚ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﺮﻳـﻪ ﻣﻮﺟـﺐ‬
‫ﻋﺬاب ﻣﻴﺖ ﻣﻲﺷﻮد و او را ﻧﺎراﺣﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻪ اﻳﻨﻜـﻪ ﻣﻮﺟـﺐ ﻋﻘـﺎب و ﺳـﺰاي او‬
‫ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫اﻳﻦ ﺑﺮداﺷﺖ ﻛﻪ ﺷﻴﺦ اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ آن را اﺧﺘﻴﺎر ﻧﻤﻮده اﺳﺖ و ﺑﻌﻀﻲ رواﻳﺎت ﻧﻴـﺰ در‬
‫ﺗﺎﻳﻴﺪ آن وارد ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬در ﻧﻬﺎﻳﺖ دﻗﺖ و ﻇﺮاﻓﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻧﻌﻤﺎن ﺑﻦ ﺑﺸﻴﺮ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑـﻦ رواﺣـﻪ از ﻫـﻮش رﻓـﺖ و‬
‫ﺧﻮاﻫﺮش ﻋﻤﺮه ﺑﺮ وي ﮔﺮﻳﻪ ﻛﺮد و ﮔﻔﺖ‪ :‬واي ﺟﺒﻼ‪ ،‬واي ﭼﻨﻴﻦ‪ ،‬واي ﭼﻨﺎن‪ ،‬ﺻﻔﺎت‬
‫‪ .١‬ﳎﻤﻮﻉ ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﻱ‪( .٣٧٤/)٢٦ :‬‬

‫‪85‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺑﺮادرش را ﺑﺮ ﻣﻲﺷﻤﺮد‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻪ ﻫـﻮش آﻣـﺪ‪ ،‬ﮔﻔـﺖ‪ :‬ﭼﻴـﺰي در ﻣـﻮرد ﻣـﻦ‬
‫ﻧﮕﻔﺘﻲ ﻣﮕﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬راﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﺗﻮ ﭼﻨﻴﻦ و ﭼﻨـﺎن ﻫﺴـﺘﻲ؟! وﻗﺘـﻲ ﻋﺒـﺪاﷲ‬
‫ﻓﻮت ﻛﺮد‪ ،‬ﺧﻮاﻫﺮش ﺑﺮ وي ﮔﺮﻳﻪ ﻧﻜﺮد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺣﺘﻲ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻄﻠﺒﻲ ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ در ﺣﺪﻳﺚ اﺑﻮﻣﻮﺳﻲ اﺷﻌﺮي وارد ﺷـﺪه اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﻚ ﹺﺇﻟﱠﺎ ‪‬ﻭﻛﱢ ﹶﻞ ﹺﺑ ‪‬ﻪ‬
‫ﺤ ‪‬ﻮ ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫ﺕ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ‪‬ﻡ ﺑ‪‬ﺎﻛ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﻭ‪‬ﺍ ‪‬ﺟ‪‬ﺒﻠﹶﺎ ‪‬ﻩ ﻭ‪‬ﺍ ‪‬ﺳﻴ‪‬ﺪ‪‬ﺍ ‪‬ﻩ ﹶﺃ ‪‬ﻭ ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫ﺖ ‪‬ﻳﻤ‪‬ﻮ ‪‬‬
‫)ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻣﻴ‪ ‬‬

‫ﺖ(‬
‫‪‬ﻣ ﹶﻠﻜﹶﺎ ‪‬ﻥ ‪‬ﻳ ﹾﻠ ‪‬ﻬﺰ‪‬ﺍﹺﻧ ‪‬ﻪ ﹶﺃ ‪‬ﻫ ﹶﻜﺬﹶﺍ ﹸﻛ ‪‬ﻨ ‪‬‬

‫)ﻫﺮﻛﺲ ﺑﻤﻴﺮد و دﻳﮕﺮي ﺑﺮ وي ﮔﺮﻳﻪ ﻛﻨﺪ و ﺑﮕﻮﻳـﺪ‪ :‬اي ﺳـﻴﺪم‪ ،‬اي ﭼﻨـﻴﻦ و اي‬
‫ﭼﻨﺎن‪ ،‬دو ﻓﺮﺷﺘﻪ ﺑﺮ وي ﮔﻤﺎﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و او را ﺗﻜﺎن ﻣﻲدﻫﻨﺪ و ﺑـﻪ او ﻣـﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ‪:‬‬
‫آﻳﺎ ﺗﻮ ﻫﻤﻴﻦ ﻃﻮر ﺑﻮدي؟ (‬
‫ﺗﺮﻣﺬي ﺣﺪﻳﺚ را رواﻳﺖ ﻛﺮده و ﻣﻲﮔﻮﻳـﺪ‪ :‬ﺣـﺪﻳﺚ ﺣﺴـﻦ و ﻏﺮﻳـﺐ اﺳـﺖ‪ 2‬و‬
‫ﺣﺎﻛﻢ آﻧﺮا ﺻﺤﻴﺢ ﻣﻲداﻧﺪ و ﺣﺪﻳﺚ ﻧﻌﻤﺎن ﺑﻦ ﺑﺸﻴﺮ را ﺷﺎﻫﺪ آن ﻣﻲداﻧﺪ‪.‬‬

‫‪3‬‬

‫ﺷﺎﻳﺎن ذﻛﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻴﺎن ﺷﻮد‪ ،‬ﻋﺬاب ﻫﺮ ﻣﻴﺘﻲ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﮔﺮﻳﻪ ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪﮔﺎن ﻻزم ﻧﻴﺴﺖ‪،‬‬
‫ﭼﻮن ﮔﺎﻫﻲ ﺣﻜﻢ ﺳﺒﺐ ﺑﺨﺎﻃﺮ وﺟﻮد ﻣﻌﺎرض ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧـﻪ ﻛـﻪ اﺑـﻦ‬
‫ﺗﻴﻤﻴﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﻌﻀﻲ از اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﺗﻮان دﻓﻊ زﻳﺎن اﺻﻮات ﻣﻬﻴﺐ و ارواح و ﺻﻮرتﻫﺎي‬
‫ﺧﺒﻴﺜﻪ را دارﻧﺪ‪ .‬ﺷﻴﺦ در اداﻣﻪ ﺳﺨﻨﺎن ﺧﻮد و در ﺗﺎﻳﻴﺪ ﻣﻄﻠﺐ ﻓﻮق ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺳﺒﺐ و‬
‫ﻋﻠﺖ ﻋﺬاب در اﺣﺎدﻳﺚ وﻋﻴﺪ ذﻛﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻣﺎ ﮔﺎﻫﻲ ﻣﻮﺟﺐ آن ﺑﺨﺎﻃﺮ وﺟﻮد ﻣﻮاﻧﻊ‬
‫ﺗﺤﻘﻖ ﭘﻴﺪا ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻣﺎﻧﻊ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺗﻮﺑﻪ ﻣﻘﺒﻮﻟﻪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻧﻴﻜﻲﻫﺎي ﻣﺤﻮ ﻛﻨﻨﺪه و ﻳﺎ‬
‫ﮔﻨﺎﻫﺎن ﻋﻔﻮ ﺷﺪه ﺗﻮﺳﻂ ﺷﻔﺎﻋﺖ ﻣﻘﺒﻮل‪ ،‬ﻳﺎ ﻓﻀﻞ و رﺣﻤﺖ اﻟﻬﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻣﺎم در ﭘﺎﻳﺎن‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻋﺬاب داﺧﻞ ﻗﺒﺮ ﺗﻮﺳﻂ ﮔﺮﻳﻪ ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪﮔﺎن ﻣﻮﺟﺐ ﻛﻔﺎره ﮔﻨﺎﻫﺎن ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﻱ ﻛﺘﺎﺏ ﺍﳌﻐﺎﺯﻱ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﺗﺮﻣﺬﯼ ﮐﺘﺎﺏ » ﺟﻨﺎﺋﺰ« )‪ (۳۲۶/۳‬ﴰﺎﺭﻩ )‪(۸۰۶‬‬
‫‪ .٣‬ﺗﻠﺨﻴﺺ ﺍﳊﺒﻴﺮ ﺍﺑﻦ ﺣﺠﺮ )‪ ،۱۴۰/۲‬ﴰﺎﺭﻩ ‪(۸۰۶‬‬
‫‪ ٤‬ﳎﻤﻮﻉ ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﻱ‪.(٣٧٥/٤) :‬‬

‫‪4‬‬

‫‪86‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﻄﻠﺐ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻧﺠﺎت ﻳﺎﻓﺘﮕﺎن از ﻋﺬاب و ﻓﺘﻨﻪ ﻗﺒﺮ‬
‫آﻧﭽﻪ اﻧﺴﺎن را از ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﻧﺠﺎت ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬آﻣﺎدﮔﻲ ﺑﺮاي ﻣﺮگ و ﻛﻤﺮ ﻫﻤﺖ ﺑﺴﺘﻦ ﺗﺎ‬
‫آﺧﺮﻳﻦ ﻟﺤﻈﺎت زﻧﺪﮔﻲ و ﺷﺘﺎﻓﺘﻦ ﺑﻪ دﻳﺪار اﺑﺪي اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ اﻳﻦ آﻣﺎدﮔﻲ ﺑﻪ ﮔﻮﻧـﻪاي‬
‫ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺮگ اﻧﮕﺸﺖ ﺣﺴﺮت و ﻧﺪاﻣﺖ را ﺑﻪ داﻣﻦ ﻧﮕﻴﺮد‪.‬‬
‫ﺷﺘﺎﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺗﻮﺑﻪ‪ ،‬اداي ﺣﻘﻮق و اﻧﺠﺎم ﻋﻤﻞ ﻧﻴﻜﻮي ﻓﺮاوان از ﺟﻤﻠﻪي آﻣﺎدﮔﻲ‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺮگ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن اﻳﻤﺎن‪ ،‬ﻧﻤﺎز‪ ،‬روزه‪ ،‬زﻛﺎت‪ ،‬ﺣﺞ‪ ،‬ﺟﻬﺎد‪ ،‬ﻧﻴﻜﻲ ﺑـﻪ‬
‫ﭘﺪر و ﻣﺎدر‪ ،‬ﺻﻠﻪ رﺣﻢ‪ ،‬ﻳﺎد ﺧﺪاي ﺑﺰرگ و ﻛﺮدارﻫﺎي ﻧﻴﻜﻮي دﻳﮕﺮ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﻣـﻮﻣﻦ را‬
‫ﻣﺼﻮن ﻣﻲدارﻧﺪ و ﻣﻮﺟﺐ رﻫﺎﻳﻲ ﻳﺎﻓﺘﻦ از ﻫﺮ ﻏﻢ و ﻧﺎراﺣﺘﻲ و ﺗﻨﮕﻲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺑﺮاي ﻣﺎ ﺑﻴﺎن ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ اﻋﻤﺎل ﻧﻴﻜـﻮ و ﺷﺎﻳﺴـﺘﻪ‪ ،‬اﻧﺴـﺎن را در‬
‫ﻗﺒﺮ ﭘﺎﺳﺪاري ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو از اﺑﻲ ﺳﻠﻤﻪ از اﺑﻲ ﻫﺮﻳﺮه رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨـﺪ‬
‫ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺖ ﺍﻟﺼ‪‬ﻠﹶﺎ ﹸﺓ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﺪ‬
‫ﲔ ‪‬ﻳ ‪‬ﻮﻟﱡﻮ ﹶﻥ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ‪ .‬ﹶﻓﹺﺈ ﹾﻥ ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ‪‬ﻣ ‪‬ﺆ ‪‬ﻣﻨ‪‬ﺎ ﻛﹶﺎ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫ﺴ ‪‬ﻤ ‪‬ﻊ ‪‬ﺧ ﹾﻔ ‪‬ﻖ ﹺﻧﻌ‪‬ﺎ‪‬ﻟ ﹺﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﺣ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﻟ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫)ﺇﻥﱠ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﻴ‪ ‬‬

‫ﺕ ﻣ‪‬ـ ‪‬ﻦ‬
‫ﺨﻴ‪‬ـﺮ‪‬ﺍ ‪‬‬
‫ﺖ ﺍﻟﺰ‪ ‬ﹶﻛﺎ ﹸﺓ ‪‬ﻋﻦ‪ ‬ﻳﺴ‪‬ﺎ ﹺﺭ ‪‬ﻩ ‪‬ﻭﻛﹶﺎ ﹶﻥ ‪‬ﻓﻌ‪‬ـ ﹸﻞ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫‪‬ﺭﹾﺃ ‪‬ﺳﻪ‪ ‬ﻭﻛﹶﺎ ﹶﻥ ﺍﻟﺼ‪‬ﻴ‪‬ﺎ ‪‬ﻡ ‪‬ﻋ ‪‬ﻦ ‪‬ﻳﻤ‪‬ﻴﹺﻨ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭﻛﹶﺎ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫ﺱ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﺪ ﹺﺭ ‪‬ﺟ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ‪ .‬ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﺆﺗ‪‬ﻰ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻋﻨ‪‬ـ ‪‬ﺪ ‪‬ﺭﹾﺃﺳ‪‬ـ ‪‬ﻪ‬
‫ﻑ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟﹺﺈ ‪‬ﺣﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻥ ﺇﻟﹶﻰ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺ‬
‫ﺍﻟﺼ‪ ‬ﺪ ﹶﻗ ‪‬ﺔ ﻭ‪‬ﺍﻟﺼ‪ ‬ﹶﻠ ‪‬ﺔ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﻌﺮ‪‬ﻭ ‪‬‬

‫ﹶﻓ‪‬ﺘﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﺍﻟﺼ‪‬ﻠﹶﺎ ﹸﺓ‪ :‬ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻗ‪‬ﺒﻠ‪‬ﻲ ‪‬ﻣ ‪‬ﺪ ‪‬ﺧ ﹲﻞ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻳ ‪‬ﺆﺗ‪‬ﻰ ‪‬ﻋ ‪‬ﻦ ‪‬ﻳﻤ‪‬ﻴﹺﻨ ‪‬ﻪ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﺍﻟﺼ‪‬ﻴ‪‬ﺎ ‪‬ﻡ‪ :‬ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻗ‪‬ﺒﻠ‪‬ﻲ ﻣ‪‬ـ ‪‬ﺪ ‪‬ﺧ ﹲﻞ ﺛﹸـﻢ‪‬‬

‫‪‬ﻳ ‪‬ﺆﺗ‪‬ﻰ ‪‬ﻋ ‪‬ﻦ ‪‬ﻳﺴ‪‬ﺎ ﹺﺭ ‪‬ﻩ ﹶﻓ‪‬ﺘﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﺍﻟﺰ‪‬ﻛﹶﺎ ﹸﺓ‪ :‬ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻗ‪‬ﺒﻠ‪‬ﻲ ‪‬ﻣ ‪‬ﺪ ‪‬ﺧ ﹲﻞ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻳ‪ ‬ﺆﺗ‪‬ﻰ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻗ‪‬ﺒ ﹺﻞ ﹺﺭ ‪‬ﺟ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸـﻮ ﹸﻝ ‪‬ﻓﻌ‪‬ـ ﹸﻞ‬
‫ﺱ‪ :‬ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻗ‪‬ﺒﻠ‪‬ﻲ ‪‬ﻣ ‪‬ﺪ ‪‬ﺧ ﹲﻞ‪ .‬ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹶﺎ ﹸﻝ‬
‫ﻑ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟﹺﺈ ‪‬ﺣﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻥ ﺇﻟﹶﻰ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺ‬
‫ﺕ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺼ‪ ‬ﺪ ﹶﻗ ‪‬ﺔ ﻭ‪‬ﺍﻟﺼ‪ ‬ﹶﻠ ‪‬ﺔ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﻌﺮ‪‬ﻭ ‪‬‬
‫ﺨ ‪‬ﻴﺮ‪‬ﺍ ‪‬‬
‫ﺍﹾﻟ ‪‬‬

‫ﺏ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹶﺎ ﹸﻝ ﹶﻟ ‪‬ﻪ‪ :‬ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﺍﻟﺮ‪‬ﺟ‪‬ـ ﹸﻞ‬
‫ﺖ ‪‬ﻟ ﹾﻠ ‪‬ﻐﺮ‪‬ﻭ ﹺ‬
‫ﺲ ‪‬ﻭ ﹶﻗ ‪‬ﺪ ‪‬ﺩ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﻟﻪ‪ ‬ﺍﻟﺸ‪ ‬ﻤ ‪‬‬
‫ﺲ ﹶﻗ ‪‬ﺪ ‪‬ﻣﺜﱢ ﹶﻠ ‪‬‬
‫ﺠ ‪‬ﻠ ‪‬‬
‫ﺲ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﹶﻟ ‪‬ﻪ‪ :‬ﺍ ‪‬ﺟ ‪‬ﻠ ‪‬‬
‫ﺻﻠﱢ ‪‬ﻲ ؛ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮﻟﹸﻮ ﹶﻥ‪ :‬ﺇﻧ‪‬ـﻚ ﺳ‪‬ـ‪‬ﺘ ﹾﻔ ‪‬ﻌ ﹸﻞ‬
‫ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ﻓ‪‬ﻴ ﹸﻜ ‪‬ﻢ ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﻓ‪‬ﻴﻪ‪‬؟ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ‪ :‬ﺩﻋ‪‬ﻮﻧﹺﻲ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ﹸﺃ ‪‬‬

‫ﺴﹶﺄﻟﹸﻮﻧﹺﻲ؟ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮﻟﹸﻮ ﹶﻥ‪ :‬ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﺍﻟﺮ‪ ‬ﺟ ﹺﻞ ﺍﻟﱠـﺬ‪‬ﻱ‬
‫ﺴﹶﺄﻟﹸﻚ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ‪ .‬ﹶﻓﻘﹶﺎ ﹶﻝ‪ :‬ﻋﻢ‪ ‬ﺗ ‪‬‬
‫ﹶﺃ ‪‬ﺧﹺﺒ ‪‬ﺮ‪‬ﻧﺎ ‪‬ﻋﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﻧ ‪‬‬

‫ﺤﻖ‪ ‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﺪ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ‬
‫ﺸ ‪‬ﻬ ‪‬ﺪ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹺﺑﻪ‪‬؟ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ‪ :‬ﹶﺃ ‪‬ﺷ ‪‬ﻬ ‪‬ﺪ ﹶﺃﻧ‪ ‬ﻪ ﺭﺳﻮﻝﺍﷲ ‪‬ﻭﹶﺃﻧ‪ ‬ﻪ ﺟ‪‬ﺎ َﺀ ﺑﹺﺎﹾﻟ ‪‬‬
‫ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ﻓ‪‬ﻴ ﹸﻜ ‪‬ﻢ ؛ ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﺗ ‪‬‬
‫ﺚ ﺇ ﹾﻥ ﺷ‪‬ﺎ َﺀ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﺗﻌ‪‬ﺎﻟﹶﻰ ﺛﹸـﻢ‪‬‬
‫ﻚ ‪‬ﺗ ‪‬ﺒ ‪‬ﻌ ﹸ‬
‫ﻚ ‪‬ﻣﺖ‪ ‬ﻭ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫ﻚ ‪‬ﺣﻴﹺﻴﺖ ‪‬ﻭ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫؛ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹶﺎ ﹸﻝ‪ :‬ﻋ ﹶﻠﻰ ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬

‫ﻚ ‪‬ﻣ ﹾﻘ ‪‬ﻌﺪ‪‬ﻙ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻭﻣ‪‬ﺎ ﹶﺃ ‪‬ﻋﺪ‪ ‬ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﻟﹶـﻚ ﻓ‪‬ﻴﻬ‪‬ـﺎ ؛‬
‫ﺠﻨ‪ ‬ﺔ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹶﺎ ﹸﻝ ﹶﻟ ‪‬ﻪ‪ :‬ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫ﺏ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺢ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﺑ‪‬ﺎﺑ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ‪‬ﺑﻮ‪‬ﺍ ﹺ‬
‫‪‬ﻳ ﹾﻔ‪‬ﺘ ‪‬‬
‫ﻚ ‪‬ﻣ ﹾﻘ ‪‬ﻌﺪ‪‬ﻙ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻭﻣ‪‬ـﺎ‬
‫ﺏ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺﺭ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹶﺎ ﹸﻝ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫ﺏ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ‪‬ﺑﻮ‪‬ﺍ ﹺ‬
‫ﺢ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﺑ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﺰﺩ‪‬ﺍ ‪‬ﺩ ‪‬ﻏ ‪‬ﺒ ﹶﻄ ﹰﺔ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳﺮ‪‬ﻭﺭ‪‬ﺍ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻳ ﹾﻔ‪‬ﺘ ‪‬‬

‫ﺢ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﻓ‪‬ﻲ ﹶﻗﺒ‪‬ـ ﹺﺮ ‪‬ﻩ‬
‫ﺴ‪‬‬
‫ﺼﻴ‪‬ﺖ ‪‬ﺭﺑ‪‬ﻚ [ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﺰﺩ‪‬ﺍ ‪‬ﺩ ‪‬ﻏ ‪‬ﺒﻄﹶ ﹰﺔ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳﺮ‪‬ﻭﺭ‪‬ﺍ ؛ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻳ ﹾﻔ ‪‬‬
‫ﹶﺃ ‪‬ﻋﺪ‪ ‬ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﻟﹶﻚ ﻓ‪‬ﻴﻬ‪‬ﺎ ] ﹶﻟ ‪‬ﻮ ‪‬ﻋ ‪‬‬
‫ﺐ‬
‫ﺴ ‪‬ﻤ‪‬ﺘ ‪‬ﻪ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﻧﺴ‪‬ـ ﹺﻢ ﺍﻟﻄﱢﻴـ ﹺ‬
‫ﺠ ‪‬ﻌ ﹸﻞ ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫ﺉ ‪‬ﻭ‪‬ﺗ ‪‬‬
‫ﺴ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ﹶﻛﻤ‪‬ﺎ ﺑ‪ ‬ﺪ ‪‬‬
‫‪‬ﺳ ‪‬ﺒﻌ‪‬ﻮ ﹶﻥ ‪‬ﺫﺭ‪‬ﺍﻋ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ‪‬ﻨﻮ‪ ‬ﺭ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ‪ .‬ﻭ‪‬ﻳﻌ‪‬ﺎ ‪‬ﺩ ‪‬ﺟ ‪‬‬
‫ﺠ ﹺﺮ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫‪‬ﻭ ‪‬ﻫ ‪‬ﻲ ﹶﻃ ‪‬ﻴ ‪‬ﺮ ‪‬ﺗ ‪‬ﻌ ﹸﻠ ‪‬ﻖ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﺷ ‪‬‬
‫ﺠﻨ‪ ‬ﺔ(‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪87‬‬

‫)ﺑﻲ ﺗﺮدﻳﺪ ﻣﻴﺖ ﺻﺪاي ﭘﺎﻫﺎي ﺗﺸﻴﻴﻊ ﻛﻨﻨﺪﮔﺎن را ﻫﻨﮕﺎم ﻓﺎرغ ﺷـﺪن و ﺑﺮﮔﺸـﺘﻦ از‬
‫ﺗﺪﻓﻴﻦ ﻣﻲﺷﻨﻮد‪ ،‬اﮔﺮ ﻣﻴﺖ ﻣﻮﻣﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﻧﻤﺎز در ﺑﺎﻻي ﺳﺮش و روزه در ﺳﻤﺖ راﺳﺖ‬
‫و زﻛﺎت در ﺳﻤﺖ ﭼﭗ و ﻛﺎرﻫﺎي ﻧﻴﻜـﻮ ﻣﺎﻧﻨـﺪ‪ :‬ﺻـﺪاﻗﺖ‪ ،‬ﺻـﻠﻪ رﺣـﻢ‪ ،‬ﻣﻌـﺮوف و‬
‫اﺣﺴﺎن در ﺣﻖ ﻣﺮدم ﺟﻠﻮ ﭘﺎﻫﺎﻳﺶ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﻋﺬاب از ﻃﺮف ﺳـﺮش ﺑﻴﺎﻳـﺪ‬
‫ﻧﻤﺎز ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬راه ﻣﺴﺪود اﺳﺖ و اﮔﺮ از ﻃﺮف راﺳﺖ ﺑﺎﺷﺪ روزه ﻣﺰاﺣﻢ ﻣﻲﺷـﻮد و‬
‫اﮔﺮ از ﻃﺮف ﭼﭗ ﭘﻴﺶ ﺑﻴﺎﻳـﺪ‪ ،‬زﻛـﺎت دﺳـﺖ ﺑـﻪ ﻛـﺎر ﻣـﻲﺷـﻮد و ﻫﻤﭽـﻮ ﺳـﭙﺮي‬
‫ﻧﻤﻲﮔﺬارد ﻧﻔﻮذ ﻛﻨﺪ و اﮔﺮ از ﻃﺮف ﭘﺎﻫﺎ ﻗﺼﺪ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻛﺎرﻫﺎي ﺧﻴﺮ ﻣـﺰاﺣﻢ ﻣـﻲﺷـﻮﻧﺪ‪،‬‬
‫آﻧﮕﺎه ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬ﺑﻨﺸﻴﻦ و او ﻫﻢ ﻣـﻲﻧﺸـﻴﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺼـﻮﻳﺮي از ﺣﺎﻟـﺖ ﻃﻠـﻮع و‬
‫ﻏﺮوب ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﺑﺮاي او ﺗﻤﺜﻴﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬از وي ﺑﻪ ﺷﺮح زﻳﺮ ﺳﻮال ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ :‬درﺑـﺎره‬
‫اﻳﻦ ﺷﺨﺺ )ﺣﻀﺮت ﻣﺤﻤﺪص( ﻛﻪ ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ ﺑﻮده و ﺑﻪ ﻃﺮف ﺷﻤﺎ ﻣﺒﻌﻮث ﺷـﺪه‪،‬‬
‫ﭼﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ؟ او ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺮا ﺑﮕﺬارﻳﺪ ﺗﺎ ﻧﻤﺎز ﺑﺨﻮاﻧﻢ‪ ،‬ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬ﺑﺨﻮان و‬
‫ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶﻫﺎ ﭘﺎﺳﺦ ﺑﮕﻮ‪.‬‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬درﺑﺎره ﭼﻪ ﻛﺴﻲ از ﻣﻦ ﺳﻮال ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ؟ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬درﺑﺎره ﺷﺨﺼﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ‬
‫ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ ﻣﺒﻌﻮث ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ؟ و ﭼﻪ ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻲدﻫﻴﺪ؟‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺷﻬﺎدت و ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻲدﻫﻢ ﻛﻪ او رﺳﻮل ﺧﺪاﺳﺖ و از ﺟﺎﻧـﺐ ﺧـﺪا ﺑـﻪ‬
‫ﺳﻮي اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬ﺗﻮ ﺑﺮ ﻫﻤﻴﻦ ﻋﻘﻴﺪه زﻧﺪه ﺑﻮدي و ﺑﺮ ﻫﻤﻴﻦ ﻋﻘﻴﺪه دﻧﻴـﺎ را وداع‬
‫ﮔﻔﺘﻲ و ﺑﻪ اﻣﻴﺪ ﺧﺪا ﺑﺮ ﻫﻤﻴﻦ ﻋﻘﻴﺪه زﻧﺪه ﺧﻮاﻫﻴﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ دري از درﻫﺎي ﺑﻬﺸﺖ‬
‫ﺑﺮاﻳﺶ ﮔﺸﻮده ﻣﻲﺷﻮد و ﺧﻄﺎب ﺑﻪ او ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﻳﻦ ﻣﺤﻞ و ﻣﺴﻜﻦ ﺗـﻮ در ﺑﻬﺸـﺖ‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻲﻧﻬﺎﻳﺖ ﺧﻮﺷﺤﺎل ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺳﭙﺲ دري از درﻫـﺎي دوزخ ﺑـﺎزﻛﺮده ﻣـﻲﺷـﻮد و‬
‫ﺧﻄﺎب ﺑﻪ او ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﮔﺮ ﺧﺪا را ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﻲ ﻣﻲﻛﺮدي ﭼﻨﻴﻦ ﺟﺎﻳﮕـﺎﻫﻲ داﺷـﺘﻲ‪ ،‬ﺑـﺎز‬
‫ﻫﻢ ﺧﻮﺷﺤﺎل ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ از ﭼﻨﻴﻦ ﺟﺎﻳﮕﺎﻫﻲ ﻧﺠﺎت ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﻗﺒﺮش ﻣﻨﻮر و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻳﺎﻓﺘﻪ و ﺑﻪ ﺳﻮي ﺟﺴﺪش ﺑﺮ ﮔﺮداﻧـﺪه ﻣـﻲﺷـﻮد و در‬
‫ﻛﻨﺎر روحﻫﺎي ﭘﺎك و ﻣﻨﺰه ﺳﻜﻨﻲ ﻣﻲﮔﺰﻳﻨـﺪ و ﻣﺠﻤﻮﻋـﻪاي از ﭘﺮﻧـﺪﮔﺎن ﺑﻬﺸـﺘﻲ در‬
‫ﻓﻀﺎي ﻗﺒﺮش ﺑﻪ ﭘﺮواز در ﻣﻲآﻳﻨﺪ(‪.‬‬

‫‪88‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫در رواﻳﺖ دﻳﮕﺮ آﻣﺪه‪:‬‬

‫ﺠﻨ‪ ‬ﺔ(‬
‫ﺠ ﹺﺮ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫)ﻭ ﻫﻮ ﹶﻃ ‪‬ﻴ ‪‬ﺮ ‪‬ﻳ ‪‬ﻌ ﹶﻠ ‪‬ﻖ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﺷ ‪‬‬
‫)ﺑﻪ ﭘﺮﻧﺪهاي ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷﻮد و در ﺑﻬﺸﺖ ﺑﻪ ﭘﺮواز در ﻣﻲآﻳﺪ(‬
‫اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬آﻳﻪ ذﻳﻞ در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪:‬‬

‫‪hg f e d c b a ` _ ^ ] m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪ lq‬ﺇﺑﺮﺍﻫﻴﻢ‪٢٧ :‬‬

‫)ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺆﻣﻨﺎن را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﮔﻔﺘﺎر اﺳﺘﻮار )و ﻋﻘﻴﺪه ﭘﺎﻳﺪارﺷﺎن( ﻫﻢ در اﻳﻦ ﺟﻬﺎن‬
‫)در ﺑﺮاﺑﺮ زرق و ﺑﺮق ﻣﺎدﻳﺎت و ﺑﻴﻢ و ﻫﺮاس ﻣﺸﻜﻼت ﻣﺤﻔﻮظ و ﻣﺼﻮن ﻣﻲﻧﻤﺎﻳـﺪ(‬
‫و ﻫﻢ در آن ﺟﻬﺎن )اﻳﺸﺎن را در ﻧﻌﻤﺘﻬﺎي ﻓـﺮاوان و ﻋﻄﺎﻳـﺎي ﺑـﻲﭘﺎﻳـﺎن‪ ،‬ﺟﺎوﻳـﺪان (‬
‫ﻣﺎﻧﺪﮔﺎر ﻣﻲدارد‪ ،‬و ﻛﺎﻓﺮان را )در دﻧﻴﺎ و آﺧﺮ( ﮔﻤﺮاه و ﺳﺮﮔﺸﺘﻪ ﻣﻲﺳﺎزد‪ ،‬و ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫ﻫﺮﭼﻪ ﺑﺨﻮاﻫﺪ اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﺪ(‪.‬‬
‫در رواﻳﺖ دﻳﮕﺮي آﻣﺪه‪ :‬ﺳﭙﺲ ﺟﺴﺪش ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺖ اوﻟﻲ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﭘﻨﺎه ﺧﻮاﺳﺘﻦ از ﻓﺘﻨﻪ و ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ‬
‫از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﻛﻪ ﻓﺘﻨﻪ و ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ از ﺟﻤﻠﻪي اﺣﻮال ﺧﻄﺮﻧﺎك ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬رﺳـﻮلاﷲص‬

‫ﻫﻤﻮاره در ﻧﻤﺎزﻫﺎي ﺧﻮد از ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑـﺮد و ﺑـﻪ ﻳـﺎران ﻧﻴـﺰ اﻣـﺮ‬
‫ﻣﻲﻛﺮد ﺗﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در ﺣﺪﻳﺚ ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك و زن ﻳﻬﻮدي ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي ﻧﻘـﻞ‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫زن ﻳﻬﻮدي ﭘﻴﺶ ﻣﻦ آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺧﺪا ﺗﻮ را از ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﺣﻔﻆ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﻣـﻦ ﻫـﻢ در‬
‫ﻣﻮرد ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺳﺆال ﻛﺮدم‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺻﻠﹶﺎ ﹰﺓ ﹺﺇﻟﱠﺎ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﺩ‪‬ﺑ ﹺﺮ ﺍﻟﺼ‪‬ﻠﹶﺎ ‪‬ﺓ ‪‬ﺭﺏ‪ ‬ﹺﺟ ‪‬ﺒﺮﹺﻳ ﹶﻞ ‪‬ﻭﻣ‪‬ﻴﻜﹶﺎﺋ‪‬ﻴـ ﹶﻞ‬
‫ﺻﻠﱠﻰ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ‪‬ﺪ ‪‬ﻳ ‪‬ﻮ ‪‬ﻣ‪‬ﺌ ‪‬ﺬ ‪‬‬
‫ﺻ ‪‬ﺪ ﹶﻗﺖ‪ ،‬ﹶﻓﻤ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫) ‪‬‬

‫ﺏ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ (‬
‫‪‬ﻭﹺﺇ ‪‬ﺳﺮ‪‬ﺍﻓ‪‬ﻴ ﹶﻞ ﹶﺃ ‪‬ﻋ ﹾﺬﻧﹺﻲ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺣﺮ‪ ‬ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺﺭ ‪‬ﻭ ‪‬ﻋﺬﹶﺍ ﹺ‬

‫‪1‬‬

‫‪ .١‬ﻧﺴﺎﺋﯽ ﺩﺭ ﺳﻨﻨﺶ ﺣﺪﻳﺚ ﺭﺍ ﻧﻘﻞ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻻﺻﻮﻝ ‪.۱۶۷/۱۱‬‬

‫‬

‫‪89‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫)او راﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ .‬ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺑﻌﺪاز اﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص را‬
‫ﻣﻲدﻳﺪم ﻛﻪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﻫﺮ ﻧﻤﺎزي ﻣﻲﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اي ﭘﺮوردﮔﺎر ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ و ﻣﻴﻜﺎﺋﻴﻞ و اﺳﺮاﻓﻴﻞ‬
‫از ﺷﺪت ﮔﺮﻣﻲﺟﻬﻨﻢ و ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﺑﻪ ﺗﻮ ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮم(‪.‬‬
‫ﻏﻨﺪر اﻳﻦ ﻋﺒﺎرت را ﺑﻪ رواﻳﺖ اﻓﺰوده اﺳﺖ‪ :‬ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﺣﻖ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫اﻧﺲ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻫﻤﻮاره اﻳﻦ دﻋﺎ را زﻣﺰﻣﻪ ﻣﻲﻛﺮد‪:‬‬

‫ﺤﻴ‪‬ﺎ‬
‫ﻚ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻓ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ‪‬ﺔ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬‬
‫ﺠ ‪‬ﺒ ﹺﻦ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟ ‪‬ﻬ ‪‬ﺮ ﹺﻡ ‪‬ﻭﹶﺃﻋ‪‬ﻮ ﹸﺫ ﹺﺑ ‪‬‬
‫ﺴ ﹺﻞ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺠ ﹺﺰ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟ ﹶﻜ ‪‬‬
‫ﻚ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫)ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻬﻢ‪ ‬ﹺﺇﻧ‪‬ﻲ ﹶﺃﻋ‪‬ﻮ ﹸﺫ ﹺﺑ ‪‬‬
‫ﺏ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ(‬
‫ﻚ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻋﺬﹶﺍ ﹺ‬
‫ﺕ ‪‬ﻭﹶﺃﻋ‪‬ﻮ ﹸﺫ ﹺﺑ ‪‬‬
‫ﻭ‪‬ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﻤ‪‬ﺎ ‪‬‬

‫‬

‫)ﭘﺮوردﮔﺎرا ﻣﻦ از ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲ‪ ،‬ﺗﻨﺒﻠﻲ‪ ،‬ﺑﺰدﻟﻲ‪ ،‬ﺑﺨﻴﻠﻲ‪ ،‬ﭘﻴﺮي‪ ،‬ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ و ﻓﺘﻨﻪ زﻧـﺪﮔﻲ‬
‫و ﻣﺮگ ﺑﻪ ﺗﻮ ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮم(‪.‬‬
‫از ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﭼﻨﻴﻦ دﻋﺎ ﻣﻲﻛﺮد‪:‬‬

‫ﺏ‬
‫ﺴ ﹺﻞ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟ ‪‬ﻬ ‪‬ﺮ ﹺﻡ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ﹾﺄﹶﺛ ﹺﻢ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﻐ ‪‬ﺮ ﹺﻡ ‪‬ﻭ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻓ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ‪‬ﺔ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ ‪‬ﻭﻋ‪‬ـﺬﹶﺍ ﹺ‬
‫ﻚ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟ ﹶﻜ ‪‬‬
‫)ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻬﻢ‪ ‬ﹺﺇﻧ‪‬ﻲ ﹶﺃﻋ‪‬ﻮ ﹸﺫ ﹺﺑ ‪‬‬

‫ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ(‬

‫‪3‬‬

‫)ﺧﺪاوﻧﺪا از ﺗﻨﺒﻠﻲ و ﭘﻴﺮي و ﮔﻨﺎه و ﺑﺪﻫﻜﺎري و ﻓﺘﻨـﻪ و ﻋـﺬاب ﻗﺒـﺮ ﺑـﻪ ﺗـﻮ ﭘﻨـﺎه‬
‫ﻣﻲﺑﺮم(‪.‬‬
‫و رﺳﻮلاﷲص ﺑﻪ اﺻﺤﺎب ﻣﻲﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫)ﺗﻌﻮﺫﻭﺍ ﻣﻦ ﻋﺬﺍﺏ ﺍﻟﻘﱪ ﻓﻴﻘﻮﻟﻮﻥ ﻣﻌﻮﺫ ﺑﺎﷲ ﻣﻦ ﻋﺬﺍﺏ ﺍﻟﻘﱪ(‬

‫‪4‬‬

‫)ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺧﻄﺎب ﺑﻪ اﺻﺤﺎب ﻣﻲﻓﺮﻣﻮد‪ :‬از ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﺑﻪ ﺧﺪا ﭘﻨﺎه ﺑﺒﺮﻳﺪ‪ ،‬اﺻﺤﺎب‬
‫ﻫﻢ ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬از ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﺑﻪ ﺧﺪا ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮﻳﻢ(‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺑﻪ اﺻﺤﺎب دﺳﺘﻮر ﻣﻲداد ﻛﻪ از ﭼﻬﺎر ﭼﻴﺰ ﺑﻪ ﺧﺪا ﭘﻨﺎه ﺑﺒﺮﻧﺪ‪:‬‬

‫ﺏ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ ﺍ ‪‬ﺳ‪‬ﺘﻌ‪‬ﻴﺬﹸﻭﺍ ﺑﹺﺎﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ‬
‫ﺏ ‪‬ﺟ ‪‬ﻬﻨ‪ ‬ﻢ ﻭ‪‬ﺍ ‪‬ﺳ‪‬ﺘﻌ‪‬ﻴﺬﹸﻭﺍ ﺑﹺﺎﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻋﺬﹶﺍ ﹺ‬
‫)ﺍ ‪‬ﺳ‪‬ﺘﻌ‪‬ﻴﺬﹸﻭﺍ ﺑﹺﺎﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻋﺬﹶﺍ ﹺ‬

‫ﺕ(‬
‫ﺤﻴ‪‬ﺎ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﻤ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﺢ ﺍﻟﺪ‪‬ﺟ‪‬ﺎ ﹺﻝ ﻭ‪‬ﺍ ‪‬ﺳ‪‬ﺘﻌ‪‬ﻴﺬﹸﻭﺍ ﺑﹺﺎﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻓ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ‪‬ﺔ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬‬
‫‪‬ﻓ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ‪‬ﺔ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﺴِﻴ ﹺ‬

‫‪1‬‬

‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﯼ ﮐﺘﺎﺏ ﺟﻨﺎﺋﺰ‪ ،‬ﺑﺎﺏ » ﻋﺬﺍﺏ ﻗﱪ« ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﯼ )‪ (۲۳۲/۱۳‬ﻭ ﻣﺴﻠﻢ ﮐﺘﺎﺏ ﻣﺴﺎﺟﺪ‪ ،‬ﺑﺎﺏ» ﺍﺳﺘﺤﺒﺎﺏ‬
‫ﻣﻦ ﻋﺬﺍﺏ ﺍﻟﻘﱪ« ﺟﻠﺪ)‪(۴۱۰/۱‬‬
‫‪ .٢‬ﺁﻟﺒﺎﻧﯽ ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﲞﺎﺭﯼ ﻭ ﻣﺴﻠﻢ ﻭ ﻧﺴﺎﺋﯽ ﺣﺪﻳﺚ ﺭﺍ ﺭﻭﺍﻳﺖ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﻧﺪ‪).‬ﺻﺤﻴﺢ ﺟﺎﻣﻊ‪(۴۰۶/۱‬‬
‫‪ .٣‬ﻣﺴﻠﻢ ﮐﺘﺎﺏ ﺍﳉﻨﺔ ﺑﺎﺏ » ﻋﺮﺽ ﻣﻘﻌﺪ ﺍﳌﻴﺖ ﻣﻦ ﺍﳉﻨﺔ ﺍﻭ ﺍﻟﻨﺎﺭﻋﻠﻴﻪ« )‪.(۲۱۹۹/۴‬‬
‫‪ .٤‬ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﳉﻨﺔ )‪.(٢١٩٩/٤‬‬

‫‪90‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫)از ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ‪ ،‬از دوزخ‪ ،‬از ﻓﺘﻨﻪ ﻣﺴﻴﺢ دﺟﺎل و از ﻓﺘﻨﻪ ﻣﺮگ و زﻧﺪﮔﻲ ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫ﭘﻨﺎه ﺑﺒﺮﻳﺪ(‪.‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺑﻪ اﺻﺤﺎب دﺳﺘﻮر ﻣﻲداد ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از ﻧﻤـﺎز ﺑـﻪ ﺧـﺪا ﭘﻨـﺎه ﺑﺒﺮﻧـﺪ‪ ،‬از‬
‫ﺣﻀﺮت اﺑﻲ ﻫﺮﻳﺮه رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺏ‬
‫ﻚ ﻣ‪‬ـ ‪‬ﻦ ﻋ‪‬ـﺬﹶﺍ ﹺ‬
‫ﺴ‪‬ﺘ ‪‬ﻌ ﹾﺬ ﺑﹺﺎﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ ‪‬ﺭ‪‬ﺑ ﹴﻊ ‪‬ﻳﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻬﻢ‪ ‬ﹺﺇﻧ‪‬ﻲ ﹶﺃﻋ‪‬ﻮ ﹸﺫ ﹺﺑ ‪‬‬
‫ﺸﻬ‪ ‬ﺪ ﹶﺃ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ ﹸﻛ ‪‬ﻢ ﹶﻓ ﹾﻠ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫)ﹺﺇﺫﹶﺍ ‪‬ﺗ ‪‬‬

‫ﺢ ﺍﻟﺪ‪‬ﺟ‪‬ﺎ ﹺﻝ(‬
‫ﺕ ‪‬ﻭ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺷﺮ‪ ‬ﻓ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ‪‬ﺔ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﺴِﻴ ﹺ‬
‫ﺤﻴ‪‬ﺎ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﻤ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﺏ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒﺮﹺ ‪‬ﻭ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻓ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ‪‬ﺔ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬‬
‫‪‬ﺟ ‪‬ﻬﻨ‪ ‬ﻢ ‪‬ﻭ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻋﺬﹶﺍ ﹺ‬

‫‪2‬‬

‫)ﻫﺮﮔﺎه ﻳﻜﻲ از ﺷﻤﺎ ﺗﺸﻬﺪ ﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬از ﭼﻬﺎر ﭼﻴﺰ ﺑﻪ ﺧـﺪا ﭘﻨـﺎه ﺑﺠﻮﻳـﺪ‪ ،‬از ﻋـﺬاب‬
‫ﺟﻬﻨﻢ و ﺳﺰاي ﻗﺒﺮ و ﻓﺘﻨﻪي ﻣﺮگ و زﻧﺪﮔﻲ و ﺷﺮ ﻣﺴﻴﺢ دﺟﺎل(‬
‫از ﺣﻀﺮت اﺑﻦ ﻋﺒﺎس رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص اﻳﻦ دﻋـﺎ را ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﺳـﻮره‬
‫ﻓﺎﺗﺤﻪ و ﻗﺮآن ﺑﻪ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻣﻲآﻣﻮﺧﺖ‪:‬‬

‫ﺢ ﺍﻟﺪ‪‬ﺟ‪‬ﺎ ﹺﻝ ‪‬ﻭﹶﺃﻋ‪‬ـﻮ ﹸﺫ‬
‫ﻚ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻓ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ‪‬ﺔ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﺴِﻴ ﹺ‬
‫ﺏ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ ‪‬ﻭﹶﺃﻋ‪‬ﻮ ﹸﺫ ﺑﹺ ‪‬‬
‫ﻚ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻋﺬﹶﺍ ﹺ‬
‫)ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻬﻢ‪ ‬ﹺﺇﻧ‪‬ﻲ ﹶﺃﻋ‪‬ﻮ ﹸﺫ ﹺﺑ ‪‬‬

‫ﺕ(‬
‫ﺤﻴ‪‬ﺎ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﻤ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﻚ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻓ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ‪‬ﺔ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬‬
‫ﹺﺑ ‪‬‬

‫‪3‬‬

‫از ﭼﻬﺎر ﭼﻴﺰ ﺑﻪ ﺧﺪا ﭘﻨﺎه ﺑﺠﻮﻳﻴﺪ‪ ،‬از ﻋﺬاب ﺟﻬـﻨﻢ و ﺳـﺰاي ﻗﺒـﺮ و ﺷـﺮ ﻣﺴـﻴﺢ‬
‫دﺟﺎل و ﻓﺘﻨﻪي ﻣﺮگ و زﻧﺪﮔﻲ(‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ از ﻓﺘﻨﻪ و ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ در اﻣﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ‬
‫ﺑﻌﻀﻲ از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻛﻪ اﻋﻤﺎل ﺷﺎﻳﺎن ﺗﻮﺟﻬﻲ را اﻧﺠـﺎم داده ﻳـﺎ ﺑـﻪ ﻣﺼـﻴﺒﺖ ﺑﺰرﮔـﻲ‬
‫ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬از ﻓﺘﻨﻪ و ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ در اﻣﺎن ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد و آﻧﺎن ﻋﺒﺎرتاﻧﺪ از‪:‬‬
‫* ﺷﻬﻴﺪ‬
‫از ﻣﻘﺪام ﺑﻦ ﻣﻌﺪي ﻛﺮب رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫‪ .١‬ﺩﺭ ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻟﺼﺤﻴﺢ ﺑﻪ ﺗﺮﻣﺬﯼ ﻭ ﻧﺴﺎﺋﯽ ﻧﺴﺒﺖ ﺩﺍﺩﻩ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ‪(۳۲۰/۱) .‬‬
‫‪ .٢‬ﻣﺴﻠﻢ ﮐﺘﺎﺏ ﻣﺴﺎﺟﺪ ﺑﺎﺏ » ﻣﺎ ﻳﺴﺘﻌﺎﺫ ﻣﻨﻪ ﻓﯽ ﺍﻟﺼﻼﺓ« )‪ (٤١٢/١‬ﴰﺎﺭ )‪(٥٨٨‬‬
‫‪ .٣‬ﻣﺴﻠﻢ ﮐﺘﺎﺏ ﻣﺴﺎﺟﺪ ﺑﺎﺏ » ﻣﺎ ﻳﺴﺘﻌﺎﺫ ﻣﻨﻪ ﻓﯽ ﺍﻟﺼﻼﺓ« )‪ (٤١٢/١‬ﴰﺎﺭ )‪(٥٩٠‬‬

‫‪91‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺠﻨ‪ ‬ﺔ ‪‬ﻭ‪‬ﻳﺠ‪‬ﺎ ‪‬ﺭ‬
‫)ﻟ‪‬ﻠﺸ‪‬ﻬﹺﻴ ‪‬ﺪ ‪‬ﻋﻨ‪ ‬ﺪ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﺳﺖ‪ ‬ﺧﺼ‪‬ﺎ ﹴﻝ ‪‬ﻳ ‪‬ﻐ ﹶﻔ ‪‬ﺮ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﻓ‪‬ﻲ ﹶﺃﻭ‪ ‬ﹺﻝ ‪‬ﺩ ﹾﻓ ‪‬ﻌ ‪‬ﺔ ‪‬ﻭ‪‬ﻳﺮ‪‬ﻯ ‪‬ﻣ ﹾﻘ ‪‬ﻌ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺝ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻮﻗﹶﺎ ﹺﺭ ﺍﹾﻟﻴ‪‬ﺎﻗﹸﻮ‪‬ﺗ ﹸﺔ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨﻬ‪‬ـﺎ‬
‫ﺿ ‪‬ﻊ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ‪‬ﺭﹾﺃ ‪‬ﺳ ‪‬ﻪ ﺗ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﻉ ﺍﹾﻟﹶﺄ ﹾﻛ‪‬ﺒ ﹺﺮ ‪‬ﻭﻳ‪‬ﻮ ‪‬‬
‫ﺏ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ﹾﺄ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟ ﹶﻔ ‪‬ﺰ ﹺ‬
‫‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻋﺬﹶﺍ ﹺ‬

‫ﲔ‬
‫ﺸﻔﱠ ‪‬ﻊ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﺳ ‪‬ﺒ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫ﲔ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﲔ ﺯ‪ ‬ﻭ ‪‬ﺟ ﹰﺔ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟﺤ‪‬ﻮ ﹺﺭ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌ ﹺ‬
‫ﺝ ﺍﹾﺛ‪‬ﻨ‪‬ﺘ ‪‬ﻴ ﹺﻦ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳ ‪‬ﺒ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫‪‬ﺧ ‪‬ﻴ ‪‬ﺮ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺪ‪‬ﻧﻴ‪‬ﺎ ‪‬ﻭﻣ‪‬ﺎ ﻓ‪‬ﻴﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ‪‬ﺰﻭ‪ ‬‬

‫‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃﻗﹶﺎ ﹺﺭﹺﺑ ‪‬ﻪ(‬

‫‪1‬‬

‫)ﺷﻬﻴﺪ ﻧﺰد ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﺶ وﻳﮋﮔﻲ و اﻣﺘﻴﺎز دارد‪ :‬ﺑﻪ ﻣﺤﺾ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺮ زﻣـﻴﻦ ﺑﻴﻔﺘـﺪ و‬
‫ﺟﺎن را ﺑﻪ ﺟﺎن آﻓﺮﻳﻦ ﺗﺴﻠﻴﻢ ﻛﻨﺪ ﻣﻮرد ﻣﻐﻔﺮت ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﺟﺎﻳﺶ را در ﺑﻬﺸـﺖ‬
‫ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬از ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﻧﺠﺎت ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬از وﺣﺸﺖ ﺑﺰرگ روز ﻗﻴﺎﻣﺖ در اﻣﺎن ﻣﻲﻣﺎﻧـﺪ‪،‬‬
‫ﺗﺎج ﻋﻈﻤﺖ ﺑﺮ ﺳﺮ او ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺗﺎﺟﻲ ﻛﻪ از داﻧﻪ ﻳﺎﻗﻮﺗﻲ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه‬
‫و از ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺑـﺎ ارزشﺗـﺮ اﺳـﺖ‪ ،‬دو ﺣـﻮر ﺑـﺎ او ازدواج ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ و ﺳـﻔﺎرش و‬
‫ﺷﻔﺎﻋﺘﺶ درﻣﻮرد ﻫﻔﺘﺎد ﺗﻦ از ﺧﻮﻳﺸﺎوﻧﺪان ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد(‪.‬‬
‫ﻧﺴﺎﺋﻲ در ﺳﻨﻦ ﺧﻮد از راﺷﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ از ﻳﻜﻲ از اﺻـﺤﺎب رﺳـﻮلاﷲص ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪:‬‬

‫ﲔ ‪‬ﻳ ﹾﻔﺘ‪‬ﻨ‪‬ﻮ ﹶﻥ ﻓ‪‬ﻲ ﹸﻗﺒ‪‬ﻮ ﹺﺭ ‪‬ﻫ ‪‬ﻢ ﹺﺇﻟﱠﺎ ﺍﻟﺸ‪‬ﻬﹺﻴ ‪‬ﺪ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﻛﻔﹶﻰ‬
‫)ﹶﺃﻥﱠ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟﻠﹰﺎ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﻳ‪‬ﺎ ﺭﺳﻮﻝﺍﷲ ﻣ‪‬ﺎ ﺑ‪‬ﺎ ﹸﻝ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﺆ ‪‬ﻣﹺﻨ ‪‬‬

‫ﻑ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ‪‬ﺭﹾﺃ ‪‬ﺳ ‪‬ﻪ ‪‬ﻓ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ﹰﺔ(‬
‫ﹺﺑﺒ‪‬ﺎ ﹺﺭ ﹶﻗ ‪‬ﺔ ﺍﻟﺴ‪‬ﻴ‪‬ﻮ ‪‬‬

‫‪2‬‬

‫)ﻣﺮدي از رﺳﻮلاﷲص ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬اي رﺳﻮلاﷲص ﭼﺮا ﺗﻤﺎم ﻣﺆﻣﻨﺎن ﻏﻴﺮ از ﺷـﻬﺪا‬
‫در ﻗﺒﺮ ﻋﺬاب ﻣﻲﺑﻴﻨﻨﺪ؟ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺑﺮاي ﺷﻬﻴﺪ ﻫﻤﻴﻦ ﻋﺬاب ﻛـﺎﻓﻲ اﺳـﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻣﻮرد اﺻﺎﺑﺖ ﺷﻤﺸﻴﺮ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد(‪.‬‬
‫* ﻣﺮزﺑﺎﻧﺎن‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﺣﺎل ﺣﻔﺎﻇﺖ از ﺣـﺪود و ﻣـﺮز ﻛﺸـﻮر اﺳـﻼﻣﻲﺟﺎﻧﺸـﺎن را از دﺳـﺖ‬
‫ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ .‬ﻓﻀﺎﻟﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﻴﺪ از رﺳﻮلاﷲص ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺕ ‪‬ﻣﺮ‪‬ﺍﹺﺑﻄﹰﺎ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﺳﺒﹺﻴ ﹺﻞ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﹶﻓﹺﺈﻧ‪ ‬ﻪ ‪‬ﻳ ‪‬ﻨﻤ‪‬ﻰ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋ ‪‬ﻤﻠﹸـ ‪‬ﻪ‬
‫ﺨ‪‬ﺘ ‪‬ﻢ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ‪‬ﻋ ‪‬ﻤ ‪‬ﻠ ‪‬ﻪ ﹺﺇﻟﱠﺎ ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ﻣ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﺖ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫) ﹸﻛ ﱡﻞ ‪‬ﻣﻴ‪ ‬‬

‫ﹺﺇﻟﹶﻰ ‪‬ﻳ ‪‬ﻮ ﹺﻡ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻘﻴ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﺔ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ﹾﺄ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻓ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ‪‬ﺔ ﺍﹾﻟﻘﹶﱪ(‬

‫‪3‬‬

‫‪ .١‬ﺗﺮﻣﺬﻱ ﻭ ﺍﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ‪ .‬ﻣﺸﻜﺎﺓ ﺍﳌﺼﺎﺑﻴﺢ‪.(٣٥٨/٢) :‬‬
‫‪ .٢‬ﺍﺣﻜﺎﻡ ﺍﳉﻨﺎﺋﺰ‪ .‬ﻧﺎﺻﺮ ﺍﻟﺪﻳﻦ ﺁﻟﺒﺎﱐ ﻭ ﺳﻨﺪﺵ ﻧﻴﺰ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .٣‬ﺗﺮﻣﺬﻱ ﻭ ﺍﺑﻮ ﺩﺍﻭﺩ‪.‬‬

‫‪92‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫)ﻫﺮ ﻣﻴﺖ ﻋﻤﻠﺶ ﺑﺎ ﻣﻮﺗﺶ ﺧﺎﺗﻤﻪ ﻣﻲﭘﺬﻳﺮد‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﺰ ﻧﮕﻬﺒﺎن راه ﺧﺪا‪ ،‬ﭼﻮن ﺗﺎ روز‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻋﻤﺎﻟﺶ رﺷﺪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و از ﻓﺘﻨﻪ ﻗﺒﺮ در اﻣﺎن ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ(‪.‬‬
‫* ﻛﺴﻲ ﻛﻪ روز ﺟﻤﻌﻪ ﻣﻲﻣﻴﺮد‬
‫در ﺣﺪﻳﺚ از ﺣﻀﺮت ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺠ ‪‬ﻤ ‪‬ﻌ ‪‬ﺔ ﹺﺇﻟﱠﺎ ‪‬ﻭﻗﹶﺎ ‪‬ﻩ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻓ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ﹶﺔ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ(‬
‫ﺠ ‪‬ﻤ ‪‬ﻌ ‪‬ﺔ ﹶﺃ ‪‬ﻭ ﹶﻟ ‪‬ﻴ ﹶﻠ ﹶﺔ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺕ ‪‬ﻳ ‪‬ﻮ ‪‬ﻡ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺴ ‪‬ﻠ ﹴﻢ ‪‬ﻳﻤ‪‬ﻮ ‪‬‬
‫)ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻣ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﻫﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ ﻛﻪ روز ﺟﻤﻌﻪ ﺑﻤﻴﺮد‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ او را از ﻓﺘﻨﻪ ﻗﺒﺮ ﻧﺠﺎت ﻣﻲدﻫﺪ(‪.‬‬
‫* ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در اﺛﺮ ﺑﻴﻤﺎري اﺳﻬﺎل ﺟﺎن دﻫﺪ‬
‫در ﺣﺪﻳﺜﻲ ﻛﻪ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻳﺴﺎر آنرا رواﻳﺖ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪ ،‬ﭼﻨـﻴﻦ آﻣـﺪه اﺳـﺖ‪ :‬ﻣـﻦ و‬
‫ﺳﻠﻴﻤﺎن ﺑﻦ ﺻﺮد و ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﻄﻪ ﻧﺸﺴـﺘﻪ ﺑـﻮدﻳﻢ‪ ،‬ﺻـﺤﺒﺖ از ﺷﺨﺼـﻲ ﺑـﻪ ﻣﻴـﺎن‬
‫آوردﻧﺪ ﻛﻪ در اﺛﺮ ﺑﻴﻤﺎري اﺳﻬﺎل در ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻮد و آن دو ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ در ﺗﺸﻴﻴﻊ ﺟﻨﺎزه‬
‫او ﺷﺮﻛﺖ ﻛﻨﻨـﺪ‪ ،‬ﻳﻜـﻲ از آن دو ﺧﻄـﺎب ﺑـﻪ دﻳﮕـﺮي ﮔﻔـﺖ‪ :‬ﻣﮕـﺮ ﻧﺸـﻨﻴﺪهاي ﻛـﻪ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮده‪:‬‬

‫ﺏ ﻓ‪‬ﻲ ﹶﻗ ‪‬ﺒ ﹺﺮ ‪‬ﻩ ﹶﻓﻘﹶﺎ ﹶﻝ ﺍﻵﺧﺮ‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻭ ﻓﯽ ﺭﻭﺍﻳﺔ‪ :‬ﺻﺪﻗﺖ(‬
‫) ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻳ ﹾﻘﺘ‪ ‬ﹾﻠ ‪‬ﻪ ‪‬ﺑ ﹾﻄ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ﹶﻓ ﹶﻠ ‪‬ﻦ ‪‬ﻳ ‪‬ﻌﺬﱠ ‪‬‬

‫‪2‬‬

‫)ﻫﺮﻛﺲ در اﺛﺮ ﺑﻴﻤﺎري ﺷﻜﻢ ﺑﻤﻴﺮد‪ ،‬دﭼﺎر ﻋﺬاب ﻗﺒﺮ ﻧﻤﻲﮔﺮدد(‬
‫دﻳﮕﺮي ﮔﻔﺖ‪ :‬آري‪ ،‬راﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﺍﲪﺪ ﻭ ﺗﺮﻣﺬﻱ‪ ،‬ﲤﺎﻡ ﻃﺮﻳﻖ ﺍﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ ﻭ ﻳﺎ ﺣﺴﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺍﺣﮑﺎﻡ ﺍﳉﻨﺎﺋﺰ)‪.(٣٥‬‬
‫‪ .٢‬ﻧﺎﺻﺮ ﺍﻟﺪﻳﻦ ﺁﻟﺒﺎﱐ ﺩﺭ ﺍﺣﮑﺎﻡ ﺍﳉﻨﺎﺋﺰﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻧﺴﺎﺋﻲ ﻭ ﺗﺮﻣﺬﻱ ﺁﻥ ﺭﺍ ﺭﻭﺍﻳﺖ ﻛﺮﺩﻩﺍﻧﺪ ﻭ ﺗﺮﻣﺬﻱ ﺁﻥ ﺭﺍ‬
‫ﺻﺤﻴﺢ ﺩﺍﻧﺴﺘﻪ ﺍﺳﺖ ﻭ ﻧﻴﺰ ﻃﻴﺎﻟﺴﯽ ﻭ ﺍﲪﺪ ﺁﻥ ﺭﺍ ﻧﻘﻞ ﮐﺮﺩﻩﺍﻧﺪ ﻭ ﺳﻨﺪ ﺣﺪﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺍﺣﮑﺎﻡ‬
‫ﺍﳉﻨﺎﺋﺰ)‪. (٣٨‬‬

‫‪93‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﭘﻨﺪ آﻣﻮزي از ﻣﺮگ‬
‫ﻣﻄﻠﺐ اول‪ :‬ﻣﺮگ ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻋﺒﺮت اﺳﺖ‬
‫ﻧﺼﻮص زﻳﺎدي را در ﻣﻮرد ﻣﺮگ و ﺳﻜﺮاﺗﺶ و ﻗﺒﺮ و اﻫﻮال آن ﺑﻴـﺎن ﻛـﺮدﻳﻢ‪ ،‬ﻋﺎﻗـﻞ‬
‫ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻨﺪ ﭘﺬﻳﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﺮگ ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﭘﻨﺪآﻣﻮز اﺳﺖ‪ .‬در ﻣﻮرد ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ‬
‫ﭘﻨﺪ آﻣﻮزﻫﺎ از زاﻫﺪي ﭘﺮﺳﻴﺪﻧﺪ؟‬
‫زاﻫﺪ در ﺟﻮاب ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺗﺄﻣﻞ ﻛﺮدن درﺑﺎره ﻣﺮگ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫و اﻣﺎم ﻗﺮﻃﺒﻲ در ﺑﻴﺎن ﻣﺮگ اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ زﻳﺒﺎ ﻗﻠﻢ ﻓﺮﺳﺎﻳﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬ﺑـﺪان ﻛـﻪ ﻣـﺮگ‬
‫ﺳﻬﻤﻨﺎك ﺗﺮﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻲاﺳﺖ ﻛﻪ ﻃﻌﻢ آن ﺑﺴﻴﺎر ﺗﻠـﺦ‬
‫و ﻧﺎﻣﻄﻠﻮب اﺳﺖ و ﺑﻴﺶ از ﻫﺮ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮ ﻧﺎﺑﻮد ﻛﻨﻨـﺪه ﻟـﺬات اﺳـﺖ و ﻗﻄـﻊ ﻛﻨﻨـﺪه‬
‫آراﻣﺶ و ﺟﻠﺐ ﻛﻨﻨﺪه ﻧﺎﭘﺴﻨﺪيﻫﺎ اﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﻣﻔﺎﺻﻞ ﺗﻮ را ﻗﻄﻊ ﻛﻨﺪ‬
‫و اﻋﻀﺎي ﺑﺪﻧﺖ را از ﻫﻢ ﺟﺪا ﻧﻤﺎﻳﺪ و ارﻛﺎن ﺑﺪﻧﺖ را ﻣﻨﻬـﺪم ﺳـﺎزد‪ ،‬ﻳﻘﻴﻨـﺎً آن ﻛـﺎر‬
‫ﺧﻄﺮﻧﺎك و ﺟﺮﻳﺎن ﺳﻬﻤﻨﺎك ﻣﺮگ اﺳﺖ و ﻓﺮا رﺳـﻴﺪن ﭼﻨـﻴﻦ روزي ﺑﺰرﮔﺘـﺮﻳﻦ روز‬
‫اﺳﺖ‪.2‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ دوم‪ :‬اﻧﺪﻳﺸﻴﺪن ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻣﺮگ‬
‫ﻣﺮگ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ زﻧﺪﮔﻲ ﻧﺸﺎﻧﻲ از ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﻗﺪرت ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ در ﺷـﮕﻔﺘﻲﻫـﺎي‬
‫آن ﺳﺨﻦ ﻣﮕﻮ و از ﻋﺠﺎﺋﺒﺶ ﭼﻴﺰي ﻛﻢ ﻧﻜﻦ‪.‬‬

‫‪¸ ¶ µ ´³ ² ± ° ¯ ® m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪l½¼»º¹‬ﺍﻟﺒﻘﺮﺓ‪٢٨ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‪ .١‬ﺗﺬﮐﺮﺓ ﺍﻣﺎﻡ ﻗﺮﻃﺒﯽ )‪.(۹۹‬‬
‫‪ .٢‬ﺗﺬﮐﺮﺓ ﺍﻣﺎﻡ ﻗﺮﻃﺒﯽ )‪.(۲۴‬‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪94‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫))ﺟﺎي ﺗﻌﺠ‪‬ﺐ اﺳﺖ( ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺧﺪا را اﻧﻜﺎر و ﻧﺴـﺒﺖ ﺑـﺪو ﻛﻔـﺮ ﻣـﻲورزﻳـﺪ؟ در‬
‫ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ )ﻧﮕﺎﻫﻲ ﺑﻪ ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﻫﺴﺘﻲ ﺧﻮدﺗﺎن و اوﺿﺎﻋﻲ ﻛﻪ دارﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي ﭘﻲﺑـﺮدن‬
‫ﺑﻪ وﺟﻮد ﺧﺪا ﻛﺎﻓﻲ اﺳﺖ( ﺷﻤﺎ )ﭼﻴﺰﻫﺎي ﺑﻲﺟﺎن و( ﻣﺮدﮔﺎﻧﻲ ﺑﻮدﻳﺪ ﻛﻪ ﺧﺪا ﺷﻤﺎ را‬
‫ﺑﻴﺎﻓﺮﻳﺪ و ﺟﺎﻧﺘﺎن ﺑﺨﺸﻴﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺷﻤﺎ را ﻣﻲﻣﻴﺮاﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﻌﺪ از آن زﻧﺪهﺗﺎن ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ‪ .‬آن‬
‫ﮔﺎه ﺑﻪ ﺳﻮي او ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪه ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ‪( .‬‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻴﺪن ﭘﻴﺮاﻣﻮن اﻳﻦ آﻳﻪ در واﻗﻊ اﻧﺪﻳﺸﻴﺪن در آﻓﺮﻳﺪهاي از آﻓﺮﻳﺪهﻫﺎي ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫اﺳﺖ و اﻧﺪﻳﺸﻴﺪن در ﺷﮕﻔﺘﻲﻫﺎي او اﺳﺖ‪ ،‬ﺷـﮕﻔﺘﻲﻫـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ ﺣﻜﺎﻳـﺖ از ﻋﻈﻤـﺖ‬
‫ﻗﺪرت و ﺑﺰرﮔﻲ او دارﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﻣﺮدي ﺑﺮ ﺷﺘﺮ ﺧﻮد ﺳـﻮار و در ﺑﻴﺎﺑـﺎن ﺣﺮﻛـﺖ‬
‫ﻣﻲﻛﺮد ﻛﻪ ﻧﺎﮔﻬﺎن ﺷﺘﺮش اﻓﺘﺎد و ﻣﺮد ﭘﺎﻳﻴﻦ آﻣﺪ و ﺷﺮوع ﻛﺮد ﺑﻪ ﻃﻮاف ﻛﺮدن ﺟﺴـﺪ‬
‫ﻣﺮده و ﺑﻲ ﺟﺎن ﺣﻴﻮان و درﺑـﺎره آن اﻧﺪﻳﺸـﻴﺪ و ﻣـﻲﮔﻔـﺖ‪ :‬ﭼـﻪ ﺷـﺪه؟ ﭼـﺮا ﺑﻠﻨـﺪ‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮﻳﺪ؟ ﻣﮕﺮ اﻋﻀﺎ و ﺑﺪﻧﺖ ﺳﺎﻟﻢ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ؟ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﺗﻮ را ﺑﻪ ﺣﺮﻛﺖ در ﻣﻲآورد؟‬
‫و ﺑﻠﻨﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ؟ ﭼﻪ ﭼﻴﺰي ﺗﻮ را ﺑﺮ زﻣﻴﻦ اﻧﺪاﺧﺘﻪ اﺳﺖ؟ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﺗـﻮ را از ﺣﺮﻛـﺖ‬
‫ﻣﻨﻊ ﻛﺮده اﺳﺖ؟‬
‫ﺳﭙﺲ در ﺣﺎﻟﺖ اﻧﺪﻳﺸﻴﺪن و ﻣﺘﻌﺠﺐ ﺷﺪن از ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﺷﺘﺮ ﺑﺮﮔﺸﺖ و اﻳﻦ ﭼﻨﺪ‬
‫ﺑﻴﺖ را ﺳﺮود‪:‬‬

‫ﺟﺎﺀﺗﻪ ﻣﻦ ﻗﺒﻞ ﺍﳌﻨﻮﻥ ﺍﺷـﺎﺭﺓ‬

‫ﻓﻬﻮﯼ ﺻﺮﻳﻌـﹰﺎ ﻟﻠﻴﺪﻳﻦ ﻭ ﻟﻠﻔﻢ‬

‫ﻭ ﺭﻣﯽ ﲟﺤﮑﻢ ﺩﺭﻋـﻪ ﻭﺑﺮﳏﻪ‬
‫ﻻ ﻳﺴﺘﺠﻴﺐ ﻟﺼﺎﺭﺥ ﺍﻥ ﻳﺪﻋﻪ‬
‫ﺫﻫﺒﺖ ﺑﺴـﺎﻟﺘﻪ ﻭﻣﺮ ﻣـﺮﺍﺭﻩ‬
‫ﻳﺎﻭﻳﺤﻪ ﻣﻦ ﻓﺎﺭﺱ ﻣﺎ ﺑــﺎﻟﻪ‬

‫ﻭ ﺍﻣﺘﺪ ﻣﻠﻘﯽ ﮐﺎﻟﻔﺘﻴﻖ ﺍﻻﻋﻈﻢ‬
‫ﺍﺑﺪﹰﺍ ﻭ ﻻ ﻳﺮﺟﯽ ﳋﻄﺐ ﻣﻌﻈﻢ‬
‫ﳌــﻞ ﺭﺃﯼ ﺣﺒﻞ ﺍﳌﻨﻴﺔ ﻳﺮﲤﯽ‬
‫ﺫﻫﺒـﺖ ﻣﺮﺍﺭﺗﻪ ﻭ ﳌﺎ ﻳﮑﻠـﻢ‬

‫ﻫﺬﻩ ﻳـﺪﺍﻩ ﻭ ﻫﺬﻩ ﺍﻋﻀـﺎﺅﻩ‬
‫ﻫﻴﻬﺎﺕ ﻣﺎ ﺣﺒﻞ ﺍﻟﺮﺩﯼ ﳏﺘﺎﺟﺔ‬
‫ﻫﯽ ﻭﻳﺤﮑﻢ ﺍﻣﺮ ﺍﻻﻟﻪ ﻭﲪﮑﻪ‬

‫ﻣﺎ ﻣﻨـــﻪ ﻋﻀﻮ ﻏﺪﹰﺍ ﲟﺜﻠﻢ‬
‫ﻟﻠﻤﺸﺮﻓﯽ ﻭ ﻻ ﺍﻟﻠﺴﺎﻥ ﺍﻟﻠﻬﺬﻡ‬
‫ﻭ ﺍﷲ ﻳﻘﻀﯽ ﺑﺎﻟﻘﻀﺎﺀ ﺍﶈﮑﻢ‬

‫* اﺷﺎرهاي از ﻃﺮف ﻣﺮگ ﺑﻪ او آﻣﺪ‪ ،‬از ﺗﺮس ﺑﺮ دﺳﺖ و دﻫﺎن اﻓﺘﺎد‪.‬‬
‫* و ﺑﺎ ﺷﻤﺸﻴﺮ و ﻧﻴﺰه ﺷﺮوع ﻛﺮدن ﺑﻪ ﻛﺸﺘﻦ و ﻻﺷﻪﻫﺎ را ﺑـﺎ ﺷـﻜﺎﻓﻲ ﺑـﺰرگ رﻫـﺎ‬
‫ﻣﻲﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﻪ ﻓﺮﻳﺎد ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻲﮔﻔﺖ و ﻧﻪ ﻣﻮﻋﻈﻪ را ﮔﻮش ﻣﻲداد‪.‬‬

‫‪95‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫* وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﻛﻮه ﻣﺮگ را در ﺣﺎل ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪن ﻣﻲدﻳﺪ ﺑﻪ ﻫﺮ ﺟﺎي ﻓﺮار ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬و‬
‫ﻫﺮ ﺷﻴﺒﻲ را ﻣﻲﭘﻴﻤﻮد‪.‬‬
‫* واي ﭼﻪ ﺳﻮاراﻧﻲ وﺟﻮد داﺷﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺟﻨﮓ و ﭘﻴﻜﺎر ﻛﺮدﻧﺪ وﻟﻲ ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻦ ﻫﻤﻪ‬
‫ﺟﻨﮓ زﺧﻤﻲﺑﺮﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫* اﻣﺎ ﺑﺎ ﻣﺮگ ﻫﻼك ﺷﺪه و دﺳﺖ و ﭘﺎﻫﺎ و اﻋﻀﺎي دﻳﮕﺮ اﻓﺘﺎدهاﻧﺪ‪ ،‬در ﺣـﺎﻟﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﻫﻴﭻ ﻋﻀﻮي ﺷﻜﺎف ﺑﺮ ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫* ﻓﺮد ﻣﺤﺘﻀﺮ‪ :‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در آﺳﺘﺎﻧﻪي ﻣﺮگ ﻗﺮار دارد و ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺑـﺎ ﺟﻬـﺎن وداع‬
‫ﮔﻮﻳﺪ ﺑﻪ ﻃﻨﺎب ﻛﻬﻨﻪ و زﺑﺎن ﺑﺮان ﻧﻴﺎز ﻧﺪارد‪.‬‬
‫* ﺑﻠﻜﻪ دﺳﺘﻮر ﺧﺪا را اﺟﺮا ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺎ ﻗﻀـﺎي ﺧﻴﻠـﻲ ﻣﺤﻜـﻢ ﻗﻀـﺎوت‬
‫ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ و ﺑﻪ ﻛﺎرﻫﺎ ﻓﻴﺼﻠﻪ ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﺳﻮم‪ :‬ﻧﻤﻮﻧﻪاي از ﭘﻨﺪﻫﺎي ﭘﻨﺪ آﻣﻮزان‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش را اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ ﻣﺮگ ﭘﻨﺪ ﻣﻲدﻫﺪ‪:‬‬
‫‪    l×ÖÕÔÓm‬اﻟﺰﻣﺮ‪30 :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫))اي ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ! ﻣﺮگ از ﻣﺴﺎﺋﻠﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤـﻪ اﻧﺴـﺎﻧﻬﺎ در آن ﻳﻜﺴـﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬و ﺷـﺘﺮي‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ در ﺧﺎﻧﻪ ﻫﻤﻪ ﻛﺲ ﻣﻲﺧﻮاﺑﺪ‪ .‬ﻟﺬا( ﺗﻮ ﻫﻢ ﻣﻲﻣﻴﺮي‪ ،‬و ﻫﻤﻪ آﻧﺎن ﻣﻲﻣﻴﺮﻧـﺪ‬
‫)و ﺳﺮاﻧﺠﺎمِ ﻧﻴﻚ و ﺧﻮش و ﺟﺎوﻳﺪان از آنِ ﭘﺮﻫﻴﺰﮔﺎران اﺳﺖ(‪( .‬‬
‫در ﺣــﺪﻳﺜﻲ ﻛــﻪ ﻃﺒﺮاﻧــﻲ آﻧ ـﺮا در »اوﺳــﻂ« و اﺑــﻮ ﻧﻌــﻴﻢ در» ﺣﻠﻴــﻪ« و ﺣــﺎﻛﻢ در‬
‫»ﻣﺴﺘﺪرك« از ﺣﻀﺮت ﻋﻠﻲ ﻧﻘﻞ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫)ﺟﺎﺀ ﺟﱪﻳﻞ ﻋﻠﻴﻪ ﺍﻟﺴﻼﻡ ﺇﱃ ﺍﻟﻨﱯ ﺻﻠﻰ ﺍﷲ ﻋﻠﻴﻪ ﻭﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻝ‪ » :‬ﻳﺎ ﳏﻤﺪ‪ ،‬ﻋﺶ ﻣﺎ‬
‫ﺷﺌﺖ ﻓﺈﻧﻚ ﻣﻴﺖ‪ ،‬ﻭﺃﺣﺒﺐ ﻣﻦ ﺃﺣﺒﺒﺖ ﻓﺈﻧﻚ ﻣﻔﺎﺭﻗﻪ‪ ،‬ﻭﺍﻋﻤﻞ ﻣﺎ ﺷﺌﺖ ﻓﺈﻧﻚ ﳎﺰﻱ ﺑﻪ «‬

‫ﰒ ﻗﺎﻝ‪ » :‬ﻳﺎ ﳏﻤﺪ ﺷﺮﻑ ﺍﳌﺆﻣﻦ ﻗﻴﺎﻡ ﺍﻟﻠﻴﻞ ﻭﻋﺰﻩ ﺍﺳﺘﻐﻨﺎﺅﻩ ﻋﻦ ﺍﻟﻨﺎﺱ(‬

‫‪1‬‬

‫)ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﻧﺰد ﻣﻦ آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﻣﺤﻤﺪص ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﻮ زﻧﺪه ﺑﻤـﺎﻧﻲ ﺑـﺎﻻﺧﺮه‬
‫روزي از دﻧﻴﺎ ﻣﻲروي‪ ،‬ﻣﺤﺒﺖ ﻛﻦ ﺑﺎ ﻫﺮﻛﺲ ﻛﻪ ﻣﺎﻳﻞ ﻫﺴﺘﻲ‪ ،‬ﻗﻄﻌﺎً ﺗـﻮ روزي از وي‬
‫‪ .١‬ﺳﻠﺴﻠﺔ ﺍﻻﺣﺎﺩﻳﺚ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﺔ‪ .(٥٠٥/٢) :‬ﲞﺎﺭﻱ ﺑﺎﺏ » ﺍﻻﻣﻞ ﻭ ﻃﻮﻟﻪ«‪.‬‬

‫‪96‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺟﺪا ﺧﻮاﻫﻴﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﻫﺮﭼﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻲ اﻧﺠﺎم ﺑﺪه‪ ،‬ﺑﻄﻮر ﻟﺰوم ﭘﺎداش آﻧﺮا ﺧﻮاﻫﻲ ﮔﺮﻓﺖ‪،‬‬
‫ﺑﺪان ﻛﻪ ﺷﺮاﻓﺖ وﻛﺮاﻣﺖ ﻣﻮﻣﻦ در ﺷﺐ زﻧﺪهداري و ﻋﺰت او در اﺳـﺘﻐﻨﺎ از دﻳﮕـﺮان‬
‫اﺳﺖ(‪.‬‬
‫رواﻳﺎت و ﻧﺼﻮص ﻓﺮاوﻧﻲ را ﺑﻴﺎن ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ درس ﭘﻨﺪ و ﻣﻮﻋﻈﻪ را ﺑﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻳﺎد‬
‫ﻣﻲدادﻧﺪ‪ ،‬روش و ﺳﻴﺮه ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺻﺎﻟﺢ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮد و دﻳﮕﺮان را ﺑﻪ ﺗﻔﻜﺮ‬
‫و اﻧﺪﻳﺸﻴﺪن ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻣﺮگ ﺗﺬﻛﺮ ﻣﻲدادﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺣﻀﺮت ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺑﻲ ﻃﺎﻟﺐ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬دﻧﻴﺎ ﺑﻪ ﻋﻘﺐ ﺑﺮ ﻣـﻲﮔـﺮدد و آﺧـﺮت از‬
‫ﻃﺮف ﺟﻠﻮ ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬ﻫﺮﻛﺪام از اﻳﻦ دو ﻓﺮزﻧﺪاﻧﻲ دارد‪ .‬ﺷﻤﺎ ﻓﺮزﻧﺪان آﺧﺮت ﺑﺎﺷﻴﺪ ﻧـﻪ‬
‫دﻧﻴﺎ‪ ،‬ﭼﻮن اﻣﺮوز ﻋﻤﻞ ﺑﺪون ﻣﻮاﺧﺬه اﺳـﺖ و ﻓـﺮدا ﻣﻮاﺧـﺬه ﺑـﻮدن ﻋﻤـﻞ ﺻـﻮرت‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫از ﺟﻤﻠﻪ ﭘﻨﺪ و اﻧﺪرزﻫﺎي ﺑﺰرﮔﺎن اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺗـﺬﻛﺮه ﻗﺮﻃﺒـﻲ آﻣـﺪه اﺳـﺖ و‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اي اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻓﺮﻳﺐ ﻣﺮگ و ﺳﺨﺘﻲ و اﻫﻮال آﻧﺮا ﺧﻮردهاﻳﺪ ﺑﻴﻨﺪﻳﺸﻴﺪ‪ ،‬ﻣﺮگ‬
‫ﺑﺮاي ﺗﺮس دلﻫﺎ‪ ،‬ﮔﺮﻳﻪ ﻛﺮدن ﭼﺸﻢﻫﺎ‪ ،‬ﺟﺪا ﻛﺮدن ﺟﻤﺎﻋﺖﻫﺎ‪ ،‬ﻧﺎﺑﻮد ﻛﺮدن ﻟﺬتﻫـﺎ و‬
‫ﻗﻄﻊ آرزوﻫﺎ ﻛﺎﻓﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭘﺲ اي ﻓﺮزﻧﺪ آدم ﻫﺮﮔﺰ درﺑﺎره روزي ﻛﻪ ﺑﺮ زﻣﻴﻦ ﻣﻲاﻓﺘﻲ و از ﺟـﺎي ﺧـﻮد ﺑـﻪ‬
‫ﺟﺎﺋﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﻨﺘﻘﻞ ﻣﻲﺷﻮي‪ ،‬اﻧﺪﻳﺸﻴﺪهاي؟ روزي ﻛﻪ از ﮔﺸﺎدي و وﺳﻌﺖ ﺑـﻪ ﺗﻨﮕـﻲ‬
‫ﻣﻨﺘﻘﻞ ﻣﻲﺷﻮي‪ ،‬دوﺳﺘﺎن و ﻫﻤﺮاﻫﺎن ﻣﺮﺗﻜﺐ ﺧﻴﺎﻧﺖ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﺑﺮادر و دوﺳﺖ از ﺗﻮ‬
‫ﺟﺪا ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و از ﻓﺮاش ﺑﻪ ﺧﺎك رﻫﺴﭙﺎر ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ و ﺑﺠـﺎي رﺧﺘﺨـﻮاب و ﻟﺤـﺎف‬
‫ﻧﺮم‪ ،‬ﺗﻮ را ﺑﺎ ﺧﺎك و ﮔﻞ ﻣﻲﭘﻮﺷﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ اي اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﺟﻤـﻊ اﻣـﻮال و ﺗﺤﻜـﻴﻢ‬
‫ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن در ﺗﻜﺎﭘﻮ و ﺗﻼش ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ ،‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪا ﺟﺰ ﻛﻔﻦ ﭼﻴﺰي از اﻣﻮال ﺑﻬـﺮهي‬
‫ﺗﻮ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻗﻄﻌﺎً اﻣﻮال اﻧﺪوﺧﺘﻪ ﺗﻮ رو ﺑـﻪ زوال و ﻧـﺎﺑﻮدي و ﺑـﺪﻧﺖ ﻏـﺬاي ﺧـﺎك‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﻣﺸﻜﺎﺓ ﺍﳌﺼﺎﺑﻴﺢ‪.(٢٥٩/٢) :‬‬

‫‪97‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﭘﺲ ﻛﺠﺎ اﺳﺖ ﻣﺎﻟﻲ ﻛﻪ اﻧﺪوﺧﺘﻪاي؟ آﻳﺎ اﻳﻦ اﻣﻮال ﺗـﻮ را از ﻫﻼﻛـﺖ ﻧﺠـﺎت داد؟‬
‫ﻫﺮﮔﺰ ﺑﻠﻜﻪ اﻣﻮاﻟﺖ را ﺑﺮاي ﻛﺴﻲ ﮔﺬاﺷﺘﻪاي ﻛﻪ ﺗـﻮ را ﺳـﭙﺎس ﻧﻤـﻲﮔﻮﻳـﺪ و ﺑـﺎ ﺑـﺎر‬
‫ﮔﻨﺎﻫﺎن ﻧﺰد ﻛﺴﻲ آﻣﺪي ﻛﻪ ﻋﺬر ﺗﻮ را ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻗﺮﻃﺒﻲ از ﻳﺰﻳﺪ رﻗﺎﺷﻲ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎ ﺧﻮدش ﺑﻪ ﺳﺨﻦ ﻣﻲآﻳﺪ‪ :‬ﻧﺎﺑﻮد‬
‫ﺷﻮ اي ﻳﺰﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﻣﺮگ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﺑﺮاي ﺗﻮ ﻧﻤﺎز ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ؟ ﺑﻌﺪ از ﻣﺮدن ﭼﻪ ﻛﺴـﻲ‬
‫ﺑﺮاي ﺗﻮ روزه ﻣﻲﮔﻴﺮد؟ ﺑﻌﺪ از ﻣﺮدن ﭼـﻪ ﻛﺴـﻲ ﭘﺮوردﮔـﺎرت را ﺧﺸـﻨﻮد و راﺿـﻲ‬
‫ﻣﻲﺳﺎزد؟‬
‫ﺑﻌﺪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اي ﻣﺮدم ﭼﺮا ﺑﺮ ﭼﻨﺪ ﻟﺤﻈﻪ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه از زﻧﺪﮔﻲ ﺧـﻮد ﺑـﻪ ﮔﺮﻳـﻪ و‬
‫زاري ﻧﻤﻲاﻓﺘﻴﺪ؟ ﭼﻪ ﻗﺒﺮي ﺗﻮ را ﻓﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ؟ ﭼﻪ ﻗﺒﺮي ﺧﺎﻧﻪ و ﭼﻪ ﺧـﺎﻛﻲ ﻓـﺮاش‬
‫ﺗﻮ ﻣﻲﮔﺮدد؟ ﭼﻪ ﻛﺮﻣﻲدوﺳﺖ و اﻧﻴﺲ ﺗﻮ ﻣﻲﺷﻮد؟ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل در اﻧﺘﻈﺎر روز ﺣﺸـﺮ‬
‫ﺑﻪ ﺳﺮ ﻣﻲﺑﺮد‪ ،‬ﭼﻪ ﺣﺎﻟﻲ دارد؟‬

‫‪2‬‬

‫ﻗﺮﻃﺒﻲ در ﺟﺎﻳﻲ دﻳﮕﺮ ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪ :‬اي اﻧﺴـﺎن آن ﺻـﺤﻨﻪ را ﺑـﻪ ﺧـﺎﻃﺮ ﺑﻴـﺎور ﻛـﻪ‬
‫ﺳﺨﺘﻲﻫﺎي ﻣﺮگ ﺑﺮ ﺗﻮ ﻧﺎزل ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬آه و ﻓﻐﺎن و ﺑﻴﻬﻮﺷﻲﻫﺎ ﺑﺮ ﺗﻮ ﻫﺠﻮم ﻣﻲآورﻧﺪ‪،‬‬
‫ﻳﻜﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻓﻼﻧﻲ وﺻﻴﺖ ﻛﺮده و ﻣﺎﻟﺶ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﮔﺸـﺘﻪ‪ ،‬دﻳﮕـﺮي ﻓﺮﻳـﺎد ﻣـﻲزﻧـﺪ‪:‬‬
‫ﻓﻼﻧﻲ زﺑﺎﻧﺶ ﺑﻨﺪ آﻣﺪه و دﮔﺮ ﺣﺮف ﻧﻤﻲزﻧﺪ و ﻫﻤﺴﺎﻳﻪ و دوﺳﺖ را ﻧﻤﻲﺷﻨﺎﺳﺪ و ﺑﺎ‬
‫ﺑﺮادراﻧﺶ ﺳﺨﻦ ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﺪ‪ .‬ﻣﺜﻞ اﻳﻨﻜﻪ در ﺣﺎﻟﻲ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺗﻮ ﻧﮕﺎه ﻣـﻲﻛـﻨﻢ ﻛـﻪ ﺗـﻮان‬
‫ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻔﺘﻦ را ﻧﺪارﻳﺪ‪ .‬ﭘﺲ اي ﻓﺮزﻧﺪ آدم ﺑﻴﻨﺪﻳﺶ ﺑﺮاي روزي ﻛﻪ از رﺧﺘﺨـﻮاب ﺑـﻪ‬
‫ﺳﻮي ﺗﺨﺘﻪ ﻏﺴﻞ ﻣﻲروي‪ ،‬ﺗﻮ را ﻏﺴﻞ ﻣﻲدﻫﻨـﺪ و ﻛﻔـﻦ را ﺑـﺮ ﺗﻨـﺖ ﻣـﻲﮔﺬارﻧـﺪ و‬
‫دوﺳﺘﺎن و ﻧﺰدﻳﻜﺎن از ﺗﻮ وﺣﺸﺖ دارﻧﺪ و دوﺳﺘﺎن و ﺑـﺮادران ﺑـﺮ ﺗـﻮ زار زار ﮔﺮﻳـﻪ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﻏﺎﺳﻞ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻛﺠﺎﺳﺖ ﻫﻤﺴﺮ ﻓﻼﻧـﻲ ﺗـﺎ وي را ﺣـﻼل ﻛﻨـﺪ‪ ،‬ﻓﺮزﻧـﺪان‬
‫ﻳﺘﻴﻤﺶ ﻛﺠﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ؟ دﻳﮕـﺮ ﻫﺮﮔـﺰ ﻧﻤـﻲﺗﻮاﻧﻨـﺪ او را ﺑﺒﻴﻨﻨـﺪ‪ ،‬ﺳـﭙﺲ اﻳـﻦ اﺷـﻌﺎر را‬
‫ﻣﻲﺳﺮاﻳﻨﺪ‪:‬‬
‫از ﭘﻨﺪﻫﺎي ﺻﺤﺎﺑﻲ ﺑﺰرﮔﻮار ﺣﻀﺮت اﺑﻮدرداء اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺳﻪ ﭼﻴﺰ‬
‫ﻣﺮا ﺑﻪ ﮔﺮﻳﻪ و ﺳﻪ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮ ﻣﺮا ﺑﻪ ﺧﻨﺪه در آوردهاﻧﺪ‪ :‬ﻛﺴﻲ ﻛـﻪ آرزوي دور و دراز‬

‫‪ .١‬ﺗﺬﻛﺮﺓ‪.٩ :‬‬
‫‪ .٢‬ﺗﺬﻛﺮﺓ‪ :‬ﺹ ‪.٩‬‬

‫‪98‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫دﻧﻴﺎ را در ﺳﺮ ﻣﻲﭘﺮوراﻧﺪ و ﻣﺮگ در ﺗﻌﻘﻴﺐ او اﺳﺖ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﻏﺎﻓﻞ و ﺑـﻲ ﺧﺒـﺮي ﻛـﻪ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ از وي ﻏﺎﻓﻞ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺗﻤﺎم وﺟﻮد ﺧﻨﺪه ﻣﻲزﻧﺪ و ﻗﻬﻘﻬﻪ ﻣﻲﻛﺸﺪ‬
‫در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺸﻨﻮدي ﺧﺪاوﻧﺪ و ﻋﺪم آن ﻋﻠﻢ و آﮔﺎﻫﻲ ﻧﺪارد‪.‬‬
‫و دوري از دوﺳﺘﺎن ﺣﻀﺮت ﻣﺤﻤﺪص و ﮔﺮوه ﭘﻴـﺮو و راﻫـﺮوش‪ ،‬ﺳـﺨﺘﻲﻫـﺎ و‬
‫ﺳﻜﺮات ﻣﺮگ و ﺣﺎﺿﺮ ﺷﺪن در ﻣﺤﻀﺮ ﻋﺪل اﻟﻬﻲ در روزي ﻛﻪ رازﻫـﺎ و ﭘﻨﻬـﺎنﻫـﺎ‬
‫آﺷﻜﺎر ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﻣﺸﺨﺺ ﻧﺒﻮدن ﻣﺴﻴﺮ ﻧﻬﺎﻳﻲ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺟﻬﻨﻢ ﻳﺎ ﺑﻬﺸﺖ‪ ،‬ﻣﺮا ﺑﻪ ﮔﺮﻳﻪ‬
‫در ﻣﻲآورد‪.‬‬
‫از ﺣﻀﺮت اﺑﻮذر ﻳﺎ ﺣﻀﺮت اﺑﻮدرداء ﭼﻨﻴﻦ رواﻳﺖ ﺷﺪه‪ :‬ﺑﺮاي ﻣﺮگ ﺑﻪ دﻧﻴﺎ‬
‫ﻣﻲآﻳﺪ و ﺑﺮاي ﺗﺨﺮﻳﺐ ﺟﻬﺎن را آﺑﺎد ﻣﻲﺳﺎزﻳﺪ و ﺑﺮاي ﺑﺪﺳﺖ آوردن اﺷﻴﺎي ﻧﺎﭘﺎﻳـﺪار‬
‫ﺣﺮﻳﺺ و ﻃﻤﻊ ﻛﺎر ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﻛﺮدار ﭘﺎﻳﺪار و ﺛﺎﺑﺖ را رﻫﺎ ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ‪.1‬‬
‫ﻗﺮﻃﺒﻲ در ﻛﺘﺎب »ﺗﺬﻛﺮه« در ﻟﺒﺎس واﻋﻆ و ﻧﺎﺻﺢ ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪ :‬اي اﻧﺴـﺎن ﺿـﻌﻴﻒ‪،‬‬
‫اﻣﻮال اﻧﺪوﺧﺘﻪ ﺗﻮ ﻛﺠﺎﺳﺖ؟ اﻣﻮاﻟﻲ ﻛﻪ آﻧﺮا ﺑﺮاي ﻣـﻮارد دﺷـﻮار و روزﻫـﺎي ﺳـﺨﺖ‬
‫اﻧﺪوﺧﺘﻪ ﺑﻮدي‪ ،‬ﻗﻄﻌﺎً ﻣﻮﻗﻊ ﻣﺮگ از آن ﻣﺤﺮوم ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ‪ ،‬ﺛﺮوت ﻣﻨﺪي را ﺑﻪ ﻧﺪاري و‬
‫ﻋﺰت را ﺑﻪ ذﻟﺖ ﻣﺒﺪل ﺳﺎﺧﺘﻴﺪ‪ ،‬اي ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در ﮔﺮو ﮔﻨﺎﻫﺎن ﺑﻪ ﺳﺮ ﻣﻲﺑﺮﻳﺪ و از اﻫﻞ‬
‫و دﻳﺎرت ﺟﺪا ﺷﺪهاﻳﺪ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺷﺐ را ﺑﻪ روز ﻣﻲرﺳﺎﻧﻴﺪ؟‬
‫راه ﻫﺪاﻳﺖ ﺑﺮ ﺗﻮ ﭘﻮﺷﻴﺪه ﻧﺒﻮد‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﺳﻔﺮ ﻃﻮﻻﻧﻲ و ﺧﻄﺮﻧـﺎك ﻛـﻢﺗـﺮﻳﻦ‬
‫زاد و ﺗﻮﺷﻪ را ذﺧﻴﺮه ﻛﺮدهاﻳﺪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﻧﻤﻲداﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﻛﻮچ ﻛﺮدن ﺑﺴﻮي اﻳﻦ روز ﭘﺮ ﺧﻄﺮ‬
‫ﺿﺮوري اﺳﺖ و در آﻧﺠﺎ ﻗﻴﻞ و ﻗﺎل ﺑﻪ دادت ﻧﻤﻲرﺳﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺗﻮ در ﺑﺮاﺑﺮ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺑـﺎ‬
‫دﺳﺖﻫﺎﻳﺖ ﮔﺮﻓﺘﻪاي و ﺑﺎ ﭘﺎﻫﺎ ﺑﺴﻮي آن راه رﻓﺘﻪاي و ﺑﺎ زﺑﺎن ﺑﺪان ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘـﻪاي و‬
‫ﺑﺎ اﻋﻀﺎ و ﺟﻮارح ﺑﺪان ﻋﻤﻞ ﻛﺮدهاي ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ و ﻣﺆاﺧﺬه ﺧﻮاﻫﻲ ﺷـﺪ‪ ،‬اﮔـﺮ ﻣﺸـﻤﻮل‬
‫اﻟﻄﺎف اﻟﻬﻲ ﻗﺮار ﮔﻴﺮﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻮي ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲروﻳﺪ و اﮔﺮ از آن ﻣﺤﺮوم ﺑﺎﺷـﻴﺪ راﻫـﻲ‬
‫ﺟﺰ آﺗﺶ ﻧﺪارﻳﺪ‪.‬‬
‫اي ﺑﻲ ﺧﺒﺮ ﻏﻔﻠﺖ و ﺳﺴﺘﻲ از اﻳﻦ ﺧﻄﺮﻫﺎ ﺗﺎ ﻛﻲ؟ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻲ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ ﺳﺎده اﺳﺖ‬
‫و ﮔﻤﺎن ﻣﻲﺑﺮي ﻣﺼﻴﺒﺖ آﺳﺎن اﺳﺖ و ﻣﻲﭘﻨﺪاري ﻛﻪ وﻗﺖ ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻛﻮچ و ﻣﺮدن‪،‬‬
‫ﺣﺎل و ﻣﻘﺎم ﺑﻪ ﻓﺮﻳﺎدت ﻣﻲرﺳﺪ؟ ﻳﺎ ﺛﺮوت و ﺳﺎﻣﺎن ﺑﻪ دادت ﻣـﻲآﻳـﺪ؟ ﻳـﺎ ﭘﺸـﻴﻤﺎﻧﻲ‬
‫‪ .١‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﺰﻫﺪ ﻭ ﺭﻗﺎﻕ‪ :‬ﺍﺑﻦ ﻣﺒﺎﺭﻙ‪ :‬ﺹ ‪.٨٨‬‬

‫‪99‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺑﻬﺮهاي ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه دارد؟ ﻳﺎ دوﺳﺘﺎن ﻫﻨﮕﺎم ﺣﺸﺮ ﻣﻬﺮﺑـﺎن و ﺑﺨﺸـﻨﺪه ﻫﺴـﺘﻨﺪ؟ ﻫﺮﮔـﺰ!‬
‫ﺑﺨﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻔﻜﺮي از اﺳﺎس و ﺑﻨﻴﺎن اﺷﺘﺒﺎه اﺳﺖ‪ ،‬ﻻزم اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺪاﻧﻲ ﺗﻮ ﺑـﻪ‬
‫اﻧﺪك ﻗﺎﻧﻊ ﻧﻴﺴﺘﻲ و ﺑﻪ ﺣﺮام ﺳﻴﺮ ﻧﻤـﻲﺷـﻮي و ﭘﻨـﺪ و ﻣﻮﻋﻈـﻪ را ﻧﻤـﻲﭘـﺬﻳﺮي و از‬
‫وﻋﻴﺪﻫﺎ ﻫﺮاﺳﻲ ﻧﺪارﻳﺪ‪ ،‬ﭘﻴﺮوي از ﻫﻮا و ﻫﻮس و ﺣﺮﻛﺖ ﻛﺮدن ﻛﻮرﻛﻮراﻧﻪ ﺑﻪ ﻋـﺎدت‬
‫و ﻣﻨﺶ ﻫﻤﻴﺸﮕﻲ ﺗﻮ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪه اﺳـﺖ‪ ،‬ﺑـﻪ ﺟـﻮاﻧﻤﺮدي ﺧـﻮد ﺧﻮﺷـﺤﺎل ﻫﺴـﺘﻲ و‬
‫آﻳﻨﺪهات را ﻓﺮاﻣﻮش ﻛﺮدهاﻳﺪ‪ ،‬اي ﻛﺴﻲ ﻛـﻪ در ﺧـﻮاب ﻏﻔﻠـﺖ ﺑﺴـﺮ ﻣـﻲﺑـﺮي و در‬
‫ﺑﻴﺪاري ﺑﻪ ﺑﻲراﻫﻪ ﻣﻲروي‪ ،‬اﻳﻦ ﻏﻔﻠﺖ و ﺳﺴﺘﻲ ﺗﺎ ﻛﻲ؟ آﻳﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻲ ﻛـﻪ آزاداﻧـﻪ‬
‫رﻫﺎ ﻛﺮده ﻣﻲﺷﻮي و ﻓﺮدا ﻣﺆاﺧﺬه ﻧﻤﻲﮔﺮدي؟ آﻳﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨـﻲ ﻛـﻪ در ﺑﺮاﺑـﺮ رﺷـﻮه‬
‫دادن از ﻣﺮگ ﻧﺠﺎت ﻣﻲﻳﺎﺑﻴﺪ؟‬
‫ﺧﻴﺮ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ! ﻣﺎل و ﻓﺮزﻧﺪان ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻣﺮگ را از ﺗﻮ دﻓﻊ ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﻛﺮدار ﻧﻴﻚ ﺑﻪ‬
‫اﻧﺴﺎن ﺳﻮد و ﺑﻬﺮه ﻣﻲرﺳﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻮﺷﺎ ﺑﻪ ﺣﺎل ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﺸﻨﻮد و ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﺴﭙﺎرد و ﺑﺮ‬
‫آرزوﻫﺎ ﺟﺎﻣﻪ ﺗﻦ را ﺑﭙﻮﺷﺎﻧﺪ و آﻧﻬﺎ را ﻣﺤﻘﻖ ﺳﺎزد‪ ،‬ﻧﻔﺴﺶ را از ﻫﻮسﻫﺎ ﺑـﺎز دارد و‬
‫ﻳﻘﻴﻦ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺘﻘﻴﻦ ﻧﺠﺎت ﻳﺎﻓﺘﮕﺎﻧﻨﺪ و اﻧﺴﺎن ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺗﻼش ﺧﻮد دﺳﺘﺮﺳﻲ دارد و‬
‫زﺣﻤﺖ ﺧﻮد را ﺧﻮاﻫﺪ دﻳﺪ‪ ،‬ﭘﺲ اي ﻏﺎﻓﻞ از اﻳﻦ ﺧﻮاب ﺑﻴﺪار ﺷﻮ و ﺑﺎ اﻋﻤﺎل ﻧﻴـﻚ‬
‫ﺧﻮد را ﻣﺴﻠﺢ ﻛﻦ و در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ در ﮔﺮو ﮔﻨﺎﻫﺎن ﻫﺴﺘﻴﺪ و ﻋﻤﻞ ﻧﺎﺷﺎﻳﺴﺖ از ﺗﻮ ﺳﺮ‬
‫ﻣﻲزﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻨﺎزل و ﻣﻘﺎم اﺑﺮار اﻣﻴﺪوار ﻧﺒﺎش و در ﺗﻨﻬﺎﻳﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ را ﻣﺮاﻗﺐ ﺧﻮد ﺑﺪان‬
‫و آرزوﻫﺎ ﺗﻮ را ﻓﺮﻳﺐ ﻧﺪﻫﻨﺪ‪ ،‬زﻫﺪ و ﺗﻘﻮا ﭘﻴﺸﻪ ﻧﻤﺎ و اﻳﻦ اﺷﻌﺎر را زﻣﺰﻣﻪ ﻛﻦ‪:‬‬

‫ﺗﺰﻭﺩ ﻣﻦ ﻣﻌﺎﺷﮏ ﻟﻠﻤـﻌﺎﺩ‬
‫ﻭﻻ ﲡﻤﻊ ﻣﻦ ﺍﻟﺪﻧﻴﺎ ﮐﺜﻴـﺮﹰﺍ‬

‫ﻭ ﻗﻢ ﷲ ﻭ ﺍﻋﻤﻞ ﺧﻴﺮ ﺯﺍﺩ‬
‫ﻓﺎﻥ ﺍﳌﺎﻝ ﻳﺠﻤﻊ ﻟﻠﻨﻔــﺎﺩ‬

‫ﺍﺗﺮﺿﯽ ﺍﻥ ﺗﮑﻮﻥ ﺭﻓﻴﻖ ﻗﻮﻡ‬

‫ﳍﻢ ﺯﺍﺩ ﻭ ﺍﻧﺖ ﺑﻐــﻴﺮ ﺯﺍﺩ‬

‫* از زﻧﺪﮔﻲ ﺧﻮد ﺑﺮاي ﻣﻌﺎد ﺗﻮﺷﻪ ﻣﻬﻴﺎ ﻛﻦ‪ .‬و ﺑﺮاي ﺧﺪا ﻗﻴﺎم ﻛﻦ و ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺗﻮﺷﻪ‬
‫ﺑﺮاي ﺧﻮد ﺑﺪﺳﺖ ﺑﻴﺎر‪.‬‬
‫* زﻳﺎد در ﭘﻲ ﺟﻤﻊ ﻛﺮدن دﻧﻴﺎ ﻧﺒﺎش‪ ،‬ﭼﻮن ﻛﻪ ﻣـﺎل و ﺛـﺮوت ﺑـﺮاي ﻓﻨـﺎ ﺷـﺪن و‬
‫ﻧﺎﺑﻮدي ﺟﻤﻊ ﻛﺮده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫* آﻳﺎ ﻣﻲﭘﺴﻨﺪي ﻛﻪ در ﺳﻔﺮ ﺑﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎﺷﻲ ﻛﻪ ﻫﺰﻳﻨﻪ ﺳﻔﺮ دارﻧﺪ وﻟـﻲ ﺗـﻮ‬
‫ﻫﻴﭻ ﺗﻮﺷﻪاي ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﺧﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻲ؟‬

‫‪100‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫ﺍﺫﺍ ﺍﻧﺖ ﱂ ﺗﺮﺣﻞ ﺑﺰﺍﺩ ﻣﻦ ﺍﻟﺘﻘﯽ‬
‫ﻧﺪﻣﺖ ﻋﻠﯽ ﺍﻥ ﻻ ﺗﮑﻮﻥ ﻣﺜﻠــﻪ‬

‫ﻭ ﻻﻗﻴﺖ ﺑﻌﺪ ﺍﳌﻮﺕ ﻣﻦ ﻗﺪ ﺗﺰﻭﺩﺍ‬
‫ﻭ ﺍﻧﮏ ﱂ ﺗﺮﺻﺪ ﮐﻤﺎ ﮐﺎﻥ ﺍﺭﺻـﺪﹰﺍ‬

‫* اﮔﺮ ﺑﺪون زاد ﺟﻬﺎن را وداع ﻧﮕﻔﺘﻲ و ﺑﻌـﺪ از ﻣـﺮگ اﻓـﺮادي را دﻳـﺪي ﻛـﻪ زاد‬
‫ﻓﺮاون و ﺗﻮﺷﻪي زﻳﺎد ذﺧﻴﺮه ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫* ﭘﺸﻴﻤﺎن ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﭼﺮا ﻣﺜﻞ او ﻧﻴﺴﺘﻴﺪ و ﻣﺎﻧﻨـﺪ او ﺑـﻪ ﺷـﻜﺎر و ﺻـﻴﺪ اﻋﻤـﺎل‬
‫ﺻﺎﻟﺤﻪ در دﻧﻴﺎ ﻧﭙﺮداﺧﺘﻴﺪ؟‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻧﻤﻮﻧﻪاي از ﭘﻨﺪ ﺷﺎﻋﺮان‬

‫ﻻ ﺷﻲﺀ ﳑﺎ ﺗﺮﻯ ﺗﺒﻘﻲ ﺑﺸـﺎﺷﺘﻪ‬
‫ﱂ ﺗﻐﻦ ﻋﻦ ﻫﺮﻣ ﹴﺰ ﻳﻮﻣـﹰﺎ ﺧﺰﺍﺋﻨﻪ‬
‫ﻭﻻ ﺳﻠﻴﻤﺎﻥ ﺇﺫ ﺗﺴﺮﻱ ﺍﻟﺮﻳﺎﺡ ﺑﻪ‬

‫ﻳﺒﻘﻰ ﺍﻹﻟﻪ ﻭﻳﻮﺩﻱ ﺍﳌﺎﻝ ﻭﺍﻟﻮﻟـﺪ‬
‫ﻭﺍﳋﻠﺪ ﻗﺪﺣﺎﻭﻟﺖ ﻋﺎ ‪‬ﺩ ﻓﻤﺎ ﺧﻠﺪﻭﺍ‬
‫ﻭﺍﻹﻧﺲ ﻭﺍﳉﻦ ﻓﻴﻤﺎ ﺑﻴﻨﻬﻤـﺎ ﺗﺮﺩ‬

‫ﺃﻳﻦ ﺍﳌﻠﻮﻙ ﺍﻟﱵ ﻛﺎﻧﺖ ﻧﻮﺍﻓﻠﻬـﺎ‬
‫ﺏ‬
‫ﺽ ﻫﻨﺎﻟﻚ ﻣﻮﺭﻭ ‪‬ﺩ ﺑﻼ ﻛﺬ ﹴ‬
‫ﺣﻮ ‪‬‬

‫ﺐ ﻳﻔـﺪ‬
‫ﺏ ﺇﻟﻴﻬﺎ ﺭﺍﻛ ‪‬‬
‫ﻣﻦ ﻛﻞ ﺃﻭ ﹴ‬
‫ﻻﺑﺪ ﻣﻦ ﻭﺭﺩﻧﺎ ﻳﻮﻣﹰﺎ ﻛﻤﺎ ﻭﺭﺩﻭﺍ‬

‫* ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﺪ‪ ،‬روﻧﻖ و ﺑﺸﺎﺷﺖ آﻧﻬﺎ ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻨﻬـﺎ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺑـﺎﻗﻲ‬
‫اﺳﺖ و ﻣﺎل و ﻓﺮزﻧﺪ ﺑﺎ اﻧﺴﺎن وداع ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪.‬‬
‫* ﮔﻨﺠﻴﻨﻪﻫﺎي ﻫﺮﻣﺰ او را از دﻳﮕﺮان ﺑﻲ ﻧﻴﺎز ﻧﺴـﺎﺧﺖ و ﻗـﻮم ﻋـﺎد ﺧﻴﻠـﻲ ﺗـﻼش‬
‫ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺎﻧﺪﮔﺎر ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ وﻟﻲ ﻧﺎﺑﻮد ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫* ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺳﻠﻴﻤﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎد را در اﺧﺘﻴﺎر داﺷﺖ ﻣﺎﻧﺪﮔﺎر ﻧﻤﺎﻧﺪ و اﻧﺴﺎن و ﺟﻦ ﻫﻤﻪ‬
‫از اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﻣﻲروﻧﺪ‪.‬‬
‫* ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎﻧﻲ ﻛﻪ از ﻫﺮ دﻳﺎر ﺳﻮاران ﺑﻪ ﺳﻮي آﻧﻬﺎ ﻣﻲآﻣﺪﻧﺪ ﻛﺠﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ؟‬
‫* ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺑﺪون دروغ از راﻫﻲ وارد ﺻﺤﻨﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻲ ﮔﻤﺎن ﺑﺎﻳﺪ از ﻫﻤﺎن راه‬
‫ﺑﺮ ﮔﺮدﻧﺪ ﻛﻪ آﻣﺪه ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫ﻣﺸﻴﻨﺎﻫﺎ ﺧﻄﹰﺎ ﻛﺘﺒﺖ ﻋﻠﻴﻨﺎ‬
‫ﻭﻣﻦ ﻛﺎﻧﺖ ﻣﻨﻴﺘﻪ ﺑﺄﺭﺽ‬

‫ﻭﻣﻦ ﻛﺘﺒﺖ ﻋﻠﻴﻪ ﺧﻄﹰﺎ ﻣﺸﺎﻫﺎ‬
‫ﻓﻠﻴﺲ ﳝﻮﺕ ﰲ ﺃﺭﺽ ﺳﻮﺍﻫﺎ‬

‫‪101‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫* ﻣﺴﻴﺮي ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻣﺎ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد ﻃﻲ ﻛـﺮدﻳﻢ و ﻫﺮﻛﺴـﻲ ﺑﺎﻳـﺪ ﻫﻤـﺎن ﻣﺴـﻴﺮ‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه را ﻃﻲ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫* اﮔﺮ ﻣﺮگ ﻛﺴﻲ در ﺳﺮزﻣﻴﻦ و ﻣﻤﻠﻜﺘﻲ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﻮد ﺑﺎﻳﺪ در ﻫﻤﺎن ﻣﻜﺎن ﺟـﺎن را‬
‫ﺑﻪ ﺟﺎن آﻓﺮﻳﻦ ﺗﺴﻠﻴﻢ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺷﺎﻋﺮ دﻳﮕﺮي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫ﺍﺫﺍ ﻭﻟﻴـﺖ ﻗﻮﻣــﹰﺎ ﻟﻴﻠـﺔ‬
‫ﻭﺍﺫﺍ ﲪﻠﺖ ﺍﻟﯽ ﺍﻟﻘﺒﻮﺭ ﺟﻨﺎﺯﺓ‬

‫ﻓﺎﻋﻠﻢ ﺑﺎﻧﮏ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﻣﺴﺌﻮﻝ‬
‫ﻓﺎﻋﻠﻢ ﺑﺎﻧﮏ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﳏﻤﻮﻝ‬

‫* اﮔﺮ ﺗﻨﻬﺎ ﺷﺒﻲ ﺑﺮ ﻗﻮﻣﻲاﻣﻴﺮ ﺑﺎﺷﻴﺪ ﺑﺪان ﻛﻪ ﺑﻌـﺪ از آن ﺑـﺮاي ﻫﻤﻴﺸـﻪ ﻣﺴـﺌﻮل و‬
‫ﻣﺄﻣﻮر آن ﻗﻮم ﺧﻮاﻫﻴﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫* و اﮔﺮ ﺟﻨﺎزهاي را ﺑﻪ ﺳﻮي ﻗﺒﺮﺳﺘﺎن ﺑﺮ دوش ﺣﻤﻞ ﻛﺮدﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺪان ﻛـﻪ روزي ﺗـﻮ‬
‫ﻫﻢ ﺑﺮ دوش دﻳﮕﺮان ﺣﻤﻞ ﺧﻮاﻫﻴﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫ﺗﺰﻭﺩ ﻣﻦ ﺍﻟﺪﻧﻴﺎ ﻓﺈﻧــﻚ ﻻ ﺗﺪﺭﻱ‬
‫ﻓﻜﻢ ﻣﻦ ﻋﺮﻭﺱ ﺯﻳﻨﻮﻫﺎ ﻟﺰﻭﺟـﻬﺎ‬
‫ﻭﻣﻦ ﻛﻢ ﺻﻐﺎﺭ ﻳ‪‬ﺮﺟﻰ ﻃﻮﻝ ﻋﻤﺮﻫﻢ‬
‫ﻭﻛﻢ ﻣﻦ ﺳﻠﻴﻢ ﻣﺎﺕ ﻻ ﻣﻦ ﻋﻠــﺔ‬

‫ﺇﺫﺍ ﺟﻦ ﻟﻴﻞ ﻫﻞ ﺗﻌﻴﺶ ﺇﱃ ﺍﻟﻔـﺠﺮ‬
‫ﻭﻗﺪ ﺃﺧﺬﺕ ﺃﺭﻭﺍﺣﻬﻢ ﻟﻴـﻠﺔ ﺍﻟﻘﺪﺭ‬
‫ﻭﻗﺪ ﺃﹸﺩﺧﻠﺖ ﺃﺭﻭﺍﺣﻬﻢ ﻇﻠﻤﺔ ﺍﻟﻘﱪ‬
‫ﻭﻛﻢ ﻣﻦ ﺳﻘﻴﻢ ﻋﺎﺵ ﺣﻴﻨﹰﺎ ﻣﻦ ﺍﻟﺪﻫﺮ‬

‫ﻭﻛﻢ ﻣﻦ ﻓﱴ ﳝﺴﻲ ﻭﻳﺼﺒﺢ ﻻﻫﻴـﹰﺎ‬
‫ﻭﻛﻢ ﻣﻦ ﺳﺎﻛﻦ ﻋﻨﺪ ﺍﻟﺼﺒﺎﺡ ﺑﻘﺼﺮﻩ‬
‫ﻓﻜﻦ ﳐﻠﺼﹰﺎ ﻭﺍﻋﻤﻞ ﺍﳋﲑ ﺩﺍﺋﻤــﹰﺎ‬

‫ﻭﻗﺪ ﻧ‪‬ﺴﺠﺖ ﺃﻛﻔﺎﻧﻪ ﻭﻫﻮ ﻻ ﻳﺪﺭﻱ‬
‫ﻭﻋﻨﺪ ﺍﳌﺴﺎ ﻗﺪ ﻛﺎﻥ ﻣﻦ ﺳﺎﻛﲏ ﺍﻟﻘﱪ‬
‫ﻟﻌﻠﻚ ﲢـــﻈﻰ ﺑﺎﳌﺜﻮﺑﺔ ﻭﺍﻷﺟﺮ‬

‫ﻭﺩﺍﻭﻡ ﻋﻠﻰ ﺗﻘﻮﻯ ﺍﻹﻟﻪ ﻓﺈﻧــﻬﺎ‬

‫ﺃﻣﺎﻥ ﻣﻦ ﺍﻷﻫﻮﺍﻝ ﰲ ﻣﻮﻗﻒ ﺍﳊﺸﺮ‬

‫* از دﻧﻴﺎ زاد ﺑﺮدار ﭼﻮن ﺗﻮ ﻧﻤﻲداﻧﻴﺪ ﻫﻨﮕﺎم ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﺷﺐ ﻣـﻲﺗـﻮان ﺑـﻪ ﺻـﺒﺢ‬
‫ﺑﺮﺳﻴﺪ و اداﻣﻪ ﺣﻴﺎت ﺑﺪﻫﻴﺪ‪.‬‬
‫* ﻋﺮوسﻫﺎي زﻳﺎدي را ﺑﺮاي ﺷﻮﻫﺮ آراﻳﺶ دادهاﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻲ در ﺷﺐ زﻓﺎف ﺟﺎن آﻧﻬﺎ‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه و ﺗﻤﺎم ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫* و ﺑﭽﻪﻫﺎي زﻳﺎدي آرزو ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﻃﻮﻻﻧﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﺑـﻪ ﺗـﺎرﻳﻜﻲ‬
‫ﻗﺒﺮ وارد ﺷﺪهاﻧﺪ‪.‬‬

‫‪102‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫* اﻓﺮاد ﺳﺎﻟﻢ زﻳﺎدي ﺑﺪون درد وﻓﺎت ﻛـﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و ﺑﻴﻤـﺎريﻫـﺎي ﻓﺮاواﻧـﻲ ﻣـﺪت‬
‫ﻣﺪﻳﺪي ﺑﺎ درد و اﻟﻢ زﻧﺪﮔﻲ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫* ﺟﻮاﻧﺎن ﻓﺮاواﻧﻲ ﺷﺐ و روز در ﻟﻬﻮ و ﻟﻌﺐ ﺑﻪ ﺳﺮ ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﻧﻤـﻲداﻧﻨـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﺗﺎرو ﭘﻮد ﻛﻔﻦ آﻧﻬﺎ دوﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫* اﻓﺮاد ﻓﺮاواﻧﻲ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺻﺒﺤﮕﺎﻫﺎن ﻗﺼﺮ ﻧﺸـﻴﻦ ﺑﻮدﻧـﺪ‪ ،‬وﻟـﻲ ﻫﻨﮕـﺎم ﺷـﺐ در‬
‫ﺗﺎرﻳﻜﻲ ﻗﺒﺮ ﺳﻜﻨﻲ ﮔﺰﻳﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫* ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﺨﻠﺺ ﺑﺎش و اﺧﻼص ﭘﻴﺸﻪ ﻛﻦ و ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻋﻤﻞ ﻧﻴﻜﻮ اﻧﺠﺎم ﺑـﺪه‪ ،‬ﺗـﺎ‬
‫ﭘﺎداش و ﺛﻮاب ﺑﻪ دﺳﺖ آورﻳﺪ‪.‬‬
‫* ﺑﺮ ﺗﻘﻮي و ﭘﺮﻫﻴﺰﻛﺎري ﻣﺪاوم ﺑﺎش‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﻮﺟﺐ اﻣﺎن از اﻫﻮال و ﺳـﺨﺘﻲﻫـﺎي‬
‫ﺳﺮاي ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫ﻫﺐ ﺍﻟﺪﻧﻴﺎ ﺗﻘﺎﺩ ﺇﻟﻴﻚ ﻋﻔﻮﹰﺍ‬
‫ﻭ ﻣﺎ ﺩﻧﻴﺎﮎ ﺍﻻ ﻣــﺜﻞ ﻓﯽﺀ‬

‫ﺍﻟﻴﺲ ﻣﺼﲑ ﺫﺍﻙ ﺇﱃ ﺍﻟﺰﻭﺍﻝ‬
‫ﺍﻇﻠﮏ ﰒ ﺁﺫﻥ ﺑﺎﻟـــﺰﻭﺍﻝ‬

‫* ﻓﺮض ﻛﻦ ﻛﻪ دﻧﻴﺎ ﻋﻔﻮ و ﮔﺬﺷﺖ را ﺑﻪ ﺗﻮ ﺗﻘﺪﻳﻢ ﻣﻲﻛﻨـﺪ‪ ،‬ﻣﮕـﺮ در ﻧﻬﺎﻳـﺖ ﺑـﻪ‬
‫زوال و ﻧﺎﺑﻮدي ﻣﻨﺘﻬﻲ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫* دﻧﻴﺎي ﺗﻮ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﻌﻤﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺗﻮ ﺳﺎﻳﻪ اﻧﺪاﺧﺘﻪ و در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﺎﻧﮓ ﻧﺎﺑﻮدي در‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ و اﻋﻼم ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻧﺎﺑﻮد ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫ﻳﺎ ﻣﻘﻴﻤﹰﺎ ﻗﺪ ﺣﺎﻥ ﻣﻨـﻪ ﺭﺣﻴﻞ‬
‫ﺍﻥ ﻟﻠﻤﻮﺕ ﺳﮑـﺮﺓ ﻓﺎﺗﻘﺒﻬـﺎ‬
‫ﮐﻢ ﺗﻮﺍﻧﯽ ﺣﺘﯽ ﺗﺼﻴﺮ ﺭﻫﻴﻨـﹰﺎ‬

‫ﺑﻌﺪ ﺫﺍﮎ ﺍﻟﺮﺣﻴﻞ ﻳﻮﻡ ﻋﺼﻴﺐ‬
‫ﻻ ﻳﺪﺍﻭﻳﮏ ﺍﻥ ﺍﺗﺘﮏ ﻃـﺒﻴﺐ‬
‫ﰒ ﺗﺎﺗﻴـﮏ ﺩﻋـﻮﺓ ﻓﺘﺠﻴـﺐ‬

‫ﻭ ﺗﺬﮐﺮ ﻳﻮﻣﹰﺎ ﲢـﺎﺳﺐ ﻓﻴـﻪ‬
‫ﻟﻴﺲ ﻣﻦ ﺳﺎﻋﺔ ﻣﻦ ﺍﻟـﺪﻫﺮ ﺍﻻ‬
‫ﮐﻞ ﻳـﻮﻡ ﺗﺮﻣﻴـﮏ ﺑﺴـﻬﻢ‬

‫ﺍﻥ ﻣﻦ ﻳﺬﮐﺮ ﺍﳌﻤـﺎﺕ ﻳﻨـﺐ‬
‫ﻟﻠﻤﻨﺎﻳـﺎ ﻋﻠﻴـﮏ ﺭﻗــﻴﺐ‬
‫ﺍﻥ ﲣﻄﯽ ﻳﻮﻣﹰﺎ ﻓﺴـﻮﻑ ﺗﺼﻴﺐ‬

‫* اي ﻛﺴﻲ ﻛﻪ وﻗﺖ رﺣﻴﻞ و ﻛﻮﭼﺖ ﻓـﺮا رﺳـﻴﺪه اﺳـﺖ‪ ،‬ﺑﻌـﺪ از رﺣﻴـﻞ دﭼـﺎر‬
‫روزﮔﺎر ﺳﺨﺘﻲ ﺧﻮاﻫﻴﺪ ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪103‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫* ﻣﺮگ داراي ﺳﻜﺮات اﺳﺖ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﺑﺎش‪ ،‬اﮔﺮ ﻃﺒﻴﺐ ﻫﻢ ﺑﺮ ﺳـﺮت ﺣﺎﺿـﺮ ﺷـﻮد‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺗﻮ را ﻣﺪاوا ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫* ﭼﻪ ﻗﺪر ﺳﺴﺘﻲ ﺑﻪ ﺧﺮج دادي ﺗﺎ ﻣﺤﺒﻮس اﻋﻤﺎل ﺷﺪي‪ ،‬ﺳـﭙﺲ دﻋـﻮت ﻣـﺮگ‬
‫ﻣﻲآﻳﺪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪان ﺟﻮاب ﺑﺪﻫﻴﺪ‪.‬‬
‫* روزي را ﺑﻪ ﻳﺎد آور ﻛﻪ در آن ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ‪ ،‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻳﺎد ﻣﺮگ ﺑﺎﺷﺪ ﺑـﻪ‬
‫ﺳﻮي ﺣﻖ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬
‫* در ﻫﺮ ﻟﺤﻈﻪاي از زﻧﺪﮔﻲ ﻟﺤﻈﺎت ﻣﺮگ رﻗﻴﺐ ﺗﻮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫* ﻫﺮ روز ﺗﻴﺮي ﺑﻪ ﺗﻮ ﺷﻠﻴﻚ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﮔﺮ روزي ﺗﻴﺮ ﺑﻪ ﺧﻄﺎ رﻓﺖ ﻋﺎﻗﺒـﺖ روزي‬
‫ﺗﻴﺮ ﺑﻪ ﻫﺪف ﻣﻲزﻧﺪ و ﻛﺸﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ‪.‬‬
‫ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫ﺍﳌﻮﺕ ﻓﯽ ﮐﻞ ﻳﻮﻡ ﻳﻨﺸﺮ ﺍﻟﮑﻔﻨﺎ ﻭ ﳓﻦ ﻓﯽ ﻏﻔﻠﺔ ﻋﻤــﺎ ﻳﺮﺍﺩ ﺑﻨﺎ‬
‫ﻭﺍﻥ ﺗﻮﺷﺤﺖ ﻣﻦ ﺍﺛﻮ‪‬ﺎ ﺍﳊﺴﻨـﺎ‬
‫ﻻ ﺗﻄﻤﺌﻦ ﺍﻟﯽ ﺍﻟﺪﻧﻴﺎ ﻭ‪‬ﺠﺘﻬـﺎ‬
‫ﺍﻳﻦ ﺍﻻﺣﺒﺔ ﻭﺍﳉﻴﺮﺍﻥ ﻣـﺎ ﻓﻌﻠﻮﺍ‬
‫ﺳﻘﺎﻫﻢ ﺍﳌﻮﺕ ﮐﺄﺳﹰﺎ ﻏﻴﺮ ﺻﺎﻓﻴﺔ‬

‫ﺍﻳﻦ ﺍﻟﺬﻳﻦ ﳘﻮ ﮐﺎﻧﻮﺍ ﻟﻨﺎ ﺳﮑﻨـﹰﺎ‬
‫ﻓﺼﻴﺮ‪‬ﻢ ﻻﻃﺒﺎﻕ ﺍﻟﺜﺮﯼ ﺭﻫــﻴﻨﹰﺎ‬

‫* ﻣﺮگ ﻫﺮ روزي ﻛﻔﻦﻫﺎ را ﭘﺨﺶ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬و در ﺣﺎﻟﻲ ﻛـﻪ ﻣـﺎ از ﻧﺼـﻴﺤﺖ او در‬
‫ﻏﻔﻠﺖ ﻛﺎﻣﻞ ﺑﻪ ﺳﺮ ﻣﻲﺑﺮﻳﻢ‪.‬‬
‫* ﺑﻪ دﻧﻴﺎ و ﻟﺬتﻫﺎﻳﺶ اﻃﻤﻨﺎن ﻧﻜﻦ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻟﺒﺎسﻫﺎي زﻳﺒﺎﻳﻲ ﺑﺮ ﺗﻦ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫* ﻫﻤﺴﺎﻳﻪ و دوﺳﺘﺎن ﻛﺠﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻛﺠﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻫﻤﺸﻬﺮي و ﻫﻢ ﻣﺠﻠﺲ‬
‫ﻣﺎ ﺑﻮدﻧﺪ و ﺑﻪ ﭼﻪ ﺳﺮ ﻧﻮﺷﺘﻲ دﭼﺎر ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫* ﻣﺮگ ﻛﺎﺳﻪي ﻧﺎ ﮔﻮاري را ﺑﺪاﻧﻬﺎ ﻧﻮﺷﺎﻧﺪ و در ﭼﻨﺪ ﻃﺒﻘﻪ زﻳـﺮﻳﻦ زﻣـﻴﻦ آﻧﻬـﺎ را‬
‫اﺳﻴﺮ و ﻣﺮﻫﻮن ﺧﻮد ﺷﺪﻧﺪ‪.‬‬

‫ﻗﺪﻡ ﻟﻨﻔﺴﻚ ﺗﻮﺑﺔ ﻣﺮﺟﻮﺓ‬

‫ﻗﺒﻞ ﺍﳌﻤﺎﺕ ﻭﻗﺒﻞ ﺣﺒﺲ ﺍﻷﻟﺴﻦ‬

‫ﺑﺎﺩﺭ ‪‬ﺎ ﻏﻠﻖ ﺍﻟﻨﻔﻮﺱ ﻓﺈ‪‬ﺎ‬

‫ﺫﺧـﺮ ﻟﻠﻤﻨﻴــﺐ ﺍﶈﺴــﻦ‬

‫* ﻗﺒﻞ از ﻣﺮگ و ﺑﻨﺪ آﻣﺪن زﺑﺎن ﺑﻪ ﺣﺎل ﺧﻮد ﺑﻴﻨﺪﻳﺶ و ﺗﻮﺑـﻪ ﻣﻘﺒـﻮﻟﻲ را ﺑـﻪ ﺟـﺎ‬
‫آور‪.‬‬

‫‪104‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫* ﻗﺒﻞ از ﺑﻨﺪ آﻣﺪن ﻧﻔﺲ ﺑﺮاي اﻧﺠﺎم آن ﺷﺘﺎب ﻛﻦ‪ ،‬ﭼﻮن ذﺧﻴﺮه ﻗﻴﺎﻣﺖ و ﻧﻌﻤـﺖ‬
‫اﻧﺴﺎن ﺗﻮﺑﻪ ﮔﺬار ﻧﻴﻜﻮﻛﺎر اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻳﺎد ﻣﺮگ در اﺻﻼح ﻧﻔﺲ‬
‫ﺑﻲ ﺗﺮدﻳﺪ ﻳﺎد ﻣﺮگ در ﺗﺰﻛﻴﻪ و اﺻﻼح ﻧﻔﺲ ﻧﻘﺶ ارزﻧﺪه و ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻬﻲ دارد‪ ،‬ﭼﻮن‬
‫ﻧﻔﺲ ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﻴﺮ دﻧﻴﺎ و ﻟﺬتﻫﺎي آن ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد و دوﺳﺖ دارد ﺗﺎ ﻣـﺪﺗﻲ ﻃـﻮﻻﻧﻲ‬
‫در دﻧﻴﺎ ﺑﻤﺎﻧﺪ و ﮔﺎﻫﻲ ﺑﺴﻮي ﮔﻨﺎﻫﺎن و ﻣﻌﺼﻴﺖﻫﺎ ﻣﺘﻤﺎﻳـﻞ ﻣـﻲﺷـﻮد و در ﻃﺎﻋـﺖ و‬
‫ﺑﻨﺪﮔﻲ ﻛﻮﺗﺎﻫﻲ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺗﺼﻮر و ﻳﺎد ﻣـﺮگ ﻫﻤـﻮاره در ﺧـﺎﻃﺮ اﻧﺴـﺎن‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬دﻧﻴﺎ در ﻧﮕﺎه او ﺑﻲ ارزش ﻣﻲﺷﻮد و اﻧﺴﺎن را وادار ﺑﻪ ﺗﻼش در اﺻﻼح ﻛﺠـﻲ‬
‫و اﻧﺤﺮاﻓﺎت ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻴﻬﻘﻲ در ﺷﻌﺐ اﻳﻤﺎن‪ ،‬اﺑﻦ ﺣﺒﺎن در ﺻـﺤﻴﺢ ﺧـﻮد و ﺑـﺰار در ﻣﺴـﻨﺪش ﺑـﺎ ﺳـﻨﺪ‬
‫ﺻﺤﻴﺢ از ﺣﻀﺮت اﻧﺲ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫)ﺃﻛﺜﺮﻭﺍ ﺫﻛﺮ ﻫﺎﺫﻡ ﺍﻟﻠﺬﺍﺕ‪ ،‬ﻓﺈﻧﻪ ﱂ ﻳﺬﻛﺮﻩ ﺃﺣﺪ ﰲ ﺿﻴﻖ ﺇﻻ ﻭﺳﻊ ﻋﻠﻴﻪ‪ ،‬ﻭﻻ ﺫﻛﺮﻩ ﰲ‬

‫ﺳﻌﺔ ﺇﻻ ﺿﻴﻘﻬﺎ ﻋﻠﻴﻪ(‬

‫‪1‬‬

‫)ﻣﺮگ ﻛﻪ ﺧﻮﺷﻲ و ﻟﺬات را از ﺑﻴﻦ ﻣﻲﺑﺮد ﺑﻪ ﻛﺜﺮت ﻳﺎد ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻳﺎد ﻣـﺮگ در‬
‫ﺗﻨﮕﻨﺎ ﻣﻮﺟﺐ ﻓﺮح و ﺧﻮﺷﻲ ﻣﻲﺷﻮد و در ﺣﺎﻟﺖ ﻟـﺬت ﺳـﺨﺘﻲ و ﻧـﺎراﺣﺘﻲ ﺑـﻪ ﺑـﺎر‬
‫ﻣﻲآورد(‪.‬‬
‫از اﺑﻦ ﻣﺒﺎرك رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ ﺻﺎﻟﺢ ﻣﺮي ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬اﮔﺮ ﻳﺎد و ذﻛﺮ ﻣﺮگ ﻳﻚ ﻟﺤﻈـﻪ از‬
‫ﻣﻦ ﺟﺪا ﺷﻮد‪ ،‬دل ﻣﻦ ﺑﺴﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد و دﭼﺎر ﻓﺴﺎد و ﻧﺎراﺣﺘﻲ ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬
‫دﻗﺎق ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻣﺮگ را زﻳﺎد ﻳﺎد ﻛﻨﺪ ﺑﻪ ﺳﻪ ﻧﻌﻤﺖ و ﻛﺮاﻣﺖ دﺳـﺖ ﭘﻴـﺪا‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬ﺷﺘﺎب در ﺗﻮﺑﻪ‪ ،‬ﻗﻨﺎﻋﺖ ﻗﻠﺒﻲ و ﺷﻮر و ﻧﺸﺎط در ﻋﺒﺎدت و ﻧﻴﺎﻳﺶ و اﮔﺮ ﻛﺴﻲ‬
‫ﻣﺮگ را ﻳﺎد ﻧﻜﻨﺪ ﺑﻪ ﺗﺄﺧﻴﺮ اﻧﺪاﺧﺘﻦ ﺗﻮﺑﻪ و ﻋﺪم رﺿﺎﻳﺖ و ﺗﻨﺒﻠـﻲ در ﻋﺒـﺎدت دﭼـﺎر‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫‪ .١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﳉﺎﻣﻊ‪ (٣٨٨/١) :‬ﴰﺎﺭﻩ‪.١٢٢٢ :‬‬
‫‪ .٢‬ﺗﺬﮐﺮﺓ ﺍﻣﺎﻡ ﻗﺮﻃﺒﯽ ﺻﻔﺤﻪ)‪.(٩‬‬

‫‪105‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻗﺮﻃﺒﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﺪان ﻛﻪ ﻳﺎد ﻣﺮگ اﺣﺴﺎس ﺟﺪا ﺷـﺪن و دوري ﻛـﺮدن از دﻧﻴـﺎي‬
‫ﻓﺎﻧﻲ و ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ دار ﺑﺎﻗﻲ را ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآورد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬زﻧﻲ از ﻗﺴﺎوت ﻗﻠﺐ ﺧﻮد ﻧﺰد ام اﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك ﺷـﻜﺎﻳﺖ‬
‫ﻛﺮد‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك ﺧﻄﺎب ﺑﻪ او ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺧﻴﻠﻲ ﻣﺮگ را ﻳﺎد ﻛﻦ ﺗﺎ ﻗﺴﺎوت ﺗﻮ ﺑﺮ‬
‫ﻃﺮف ﺷﻮد‪ .‬آن زن ﺳﺨﻦ اماﻟﻤﺆﻣﻨﻴﻦ را ﺑﻪ ﺟﺎ آورد و ﺻﻔﺎي ﻗﻠﺐ و آراﻣﺶ ﺧﺎﻃﺮ را‬
‫ﺑﻪ دﺳﺖ آورد‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫ﻗﺮﻃﺒﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻋﻠﻤﺎ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬ﻳﺎد ﻣﺮگ اﻧﺴﺎن را از ارﺗﻜـﺎب ﮔﻨـﺎه ﺑـﺎز ﻣـﻲدارد‪،‬‬
‫دلﻫﺎي ﺳﺨﺖ را ﻧﺮم ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﻐـﺮور ﺷـﺪن ﺑـﻪ دﻧﻴـﺎ را ﭘـﻮچ ﻣـﻲﺳـﺎزد و ﺑـﻼ و‬
‫ﻣﺼﻴﺒﺖﻫﺎ را آﺳﺎن ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪.3‬‬
‫ﻗﺮﻃﺒﻲ ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﻋﻠﻤﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰي ﺑﺮاي دلﻫﺎ ﺳﻮدﻣﻨﺪﺗﺮ از زﻳﺎرت ﻗﺒﻮر‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً اﮔﺮ ﻗﻠﺐ ﺳﺨﺖ و ﺳﻴﺎه ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺎﻳـﺪ ﺑـﺎ ﺳـﻪ روش ذﻳـﻞ ﻣﻌﺎﻟﺠـﻪ و‬
‫ﻣﺪاوا ﮔﺮدد‪:‬‬
‫‪ -1‬ﻛﻨﺪن دل از دﻟﺒﺴﺘﮕﻲﻫﺎ ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ ﺣﺎﺿﺮ ﺷﺪن در ﻣﺠﺎﻟﺲ ﻋﻠﻢ‪ ،‬وﻋـﻆ‪ ،‬ﺗـﺬﻛﻴﺮ‪،‬‬
‫ﺗﺨﻮﻳﻒ‪ ،‬ﺗﺮﻏﻴﺐ و اﺧﺒﺎر و ﺳﺮﮔﺬﺷﺖ اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﭘﺎك و وارﺳﺘﻪ‪ ،‬ﭼـﻮن ﻫﻤـﻪ اﻳﻨﻬـﺎ‬
‫ﺑﺎﻋﺚ ﻧﺮم ﺷﺪن دل ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﻳﺎد ﻣﺮگ‪ ،‬ﭼﻮن ﻟﺬات را ﻧﺎﺑﻮد و ﺟﻤﺎﻋﺎت را ﻣﺘﻔﺮق و دﺧﺘﺮ و ﭘﺴﺮان را ﻳﺘـﻴﻢ‬
‫ﻣﻲﺳﺎزد‪.‬‬
‫‪ -3‬ﺣﺎﺿﺮ ﺷﺪن ﻧﺰد ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﺣﺎﻟﺖ ﺳﻜﺮات ﻣﺮگ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻧﮕﺎه ﻛـﺮدن‬
‫ﺑﻪ ﺳﻮي ﻣﻴﺖ و ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻧﻤﻮدن ﺳﻜﺮات و ﻧﺰﻋﺎت و ﺗﺄﻣﻞ ﻧﻤﻮدن در ﭼﻬﺮه ﻣﻴﺖ ﺑﻌﺪ‬
‫از ﻣﺮگ‪ ،‬اﻣﻮر و ﺻﺤﻨﻪﻫﺎﻳﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻟﺬت ﻧﻔﺲ را از ﺑﻴﻦ ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ‪ ،‬ﺳﺮور دلﻫـﺎ را‬
‫ﻣﻲزداﻧﻴﺪ‪ ،‬ﭼﺸﻢﻫـﺎ را از ﺧـﻮاب ﺑﻴـﺪار ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ و ﺟﺴـﻢ را از آراﻣـﺶ دور ﻧﮕـﺎه‬

‫‪ .١‬ﺍﻟﺰﻫﺪ ﻭ ﺍﻟﺮﻗﺎﻕ‪ ،‬ﺍﺑﻦ ﺍﳌﺒﺎﺭﻙ‪ :‬ﺹ ‪.٨٨‬‬
‫‪ .٢‬ﺗﺬﻛﺮﺓ ﺍﻟﻘﺮﻃﱯ‪ :‬ﺹ ‪.٩‬‬
‫‪ .٣‬ﺗﺬﻛﺮﺓ ﺍﻟﻘﺮﻃﱯ‪ :‬ﺹ ‪.١٢‬‬

‫‪106‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﻲدارﻧﺪ و اﻧﺴﺎن را ﺑﻪ اﻧﺠﺎم اﻋﻤﺎل وا ﻣﻲدارﻧﺪ و ﻣﻮﺟﺐ ﺗﻼش و زﺣﻤﺖ ﺑﻴﺸـﺘﺮي‬
‫ﺑﺮاي ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫از ﺣﺴﻦ ﺑﺼﺮي ﻧﻘﻞ ﺷﺪه ﻛﻪ ﺟﻬﺖ ﻋﻴﺎدت ﻧﺰد ﺑﻴﻤﺎري رﻓـﺖ‪ ،‬او را در ﺳـﻜﺮات‬
‫ﻣﺮگ دﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺸﻜﻞ و ﺳﺨﺘﻲﻫﺎي او ﻧﮕﺎه ﻛﺮد و در آن ﺗﺄﻣﻞ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﺑﺎ رﻧﮕﻲ دﻳﮕﺮ ﺑﻪ‬
‫ﺧﺎﻧﻪاش ﺑﺎزﮔﺸﺖ‪ .‬زﻧﺶ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ او ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻏﺬا ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎم در ﺟﻮاب ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫ﺷﻤﺎ ﻏﺬا ﺑﺨﻮرﻳﺪ‪ ،‬ﻣﻦ اﻣﺮوز ﺻﺤﻨﻪاي را دﻳﺪم ﻛﻪ ﺗﺎ رﺳﻴﺪن ﺑﺪان ﺻﺤﻨﻪ ﻫﺮﮔـﺰ آرام‬
‫ﻧﻤﻲﮔﻴﺮم و ﻣﺪام ﺗﻼش ﻣﻲﻛﻨﻢ‪.2‬‬
‫ﺣﻀﺮت اﺑﻮدرداء ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻫﺮﻛﺲ ﻣﺮگ را زﻳﺎد ﻳﺎد ﻛﻨـﺪ‪ ،‬از ﺧﻮﺷـﺤﺎﻟﻲﻫـﺎﻳﺶ‬
‫ﻛﺎﺳﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد و ﺣﺴﺪش از ﺑﻴﻦ ﻣﻲرود‪.‬‬

‫‪ .١‬ﺗﺬﻛﺮﺓ ﺍﻟﻘﺮﻃﱯ‪ :‬ﺹ ‪.١٢‬‬
‫‪ .٢‬ﳘﺎﻥ ﻣﻨﺒﻊ‪.‬‬
‫‪ .٣‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﺰﻫﺪ ﺍﺑﻦ ﺍﳌﺒﺎﺭﻙ‪.‬‬

‫‪3‬‬

‫ﻓﺼﻞ ﭘﻨﺠﻢ‬
‫روح و ﻧﻔﺲ‬

‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬ﺗﻌﺮﻳﻒ و ﺑﻴﺎن‬
‫ﺑﺮاي ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در اﻣﻮر اﻧﺴﺎن ﺑﻌﺪ از ﻣﺮگ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﭘﮋوﻫﺸﻲ اﻧﺠﺎم دﻫﺪ‪ ،‬ﺿـﺮوري‬
‫اﺳﺖ ﺗﺼﻮﻳﺮي از روح را ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از ﻣﺮگ ﺧﻮﺷﺤﺎل ﻣﻲﺷﻮد ﻳﺎ ﻋﺬاب ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ ﺗﺮﺳﻴﻢ‬
‫ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﻴﺎن ﻛﻨﺪ روح ﭼﻴﺴﺖ؟ آﻳﺎ روح ﻛﻴﻔﻴﺘﻲ دارد؟ آﻳﺎ روح ﺟﺰء ﺑـﺪن‬
‫اﺳﺖ ﻳﺎ ﭼﻴﺰي ﺟﺪا از ﺟﺴﻢ و ﺑﺪن؟ اﮔﺮ ﭼﻴﺰي ﻏﻴﺮ از ﺟﺴﻢ اﺳﺖ در ﻛﺠـﺎ ﺳـﻜﻨﻲ‬
‫ﮔﺰﻳﺪه اﺳﺖ؟ آﻳﺎ روح ﻣﺨﻠﻮق و ﺣﺎدث اﺳﺖ؟ آﻳـﺎ روح واﺣـﺪ اﺳـﺖ ﻳـﺎ ﻣﺘﻌـﺪد و‬
‫ﻣﺘﻜﺜﺮ؟ آﻳﺎ ارواح ﻣﻲﻣﻴﺮﻧﺪ و ﻣﺮگ آﻧﻬﺎ ﭼﻪ ﻛﻴﻔﻴﺘﻲ دارد؟ ﻣﺤﻞ آﻧﻬـﺎ در ﺑـﺮزخ ﻛﺠـﺎ‬
‫اﺳﺖ؟ و آﻳﺎ در ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺮزخ ﺑﻪ ﺣﻮادث و رخ دادﻫﺎي ﺟﻬﺎن ﻋﻠﻢ و آﮔﺎﻫﻲ دارﻧﺪ؟‬
‫اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬روﺣﻲ ﻛﻪ در ﺟﺴﻢ و ﺑﺪن ﺗﺪﺑﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻫﻤﺎن روﺣـﻲ اﺳـﺖ‬
‫ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﺮگ اﻧﺴﺎن از ﺟﺴﺪ ﺑﻴﺮون ﻣﻲرود و ﻫﻨﮕﺎم ﺣﻴﺎت در درون وي دﻣﻴﺪه ﺷﺪه و‬
‫ﻫﻤﺎن ﻧﻔﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در آﺧﺮﻳﻦ رﻣﻖ ﺟﺎن ﺑﻪ ﭘﺮواز در ﻣﻲآﻳﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻗﻄﻌﺎً آﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ روح و ﻧﻔﺲ را دو ﻣﻮﺟﻮد ﺟﺪا از ﻫﻢ ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ ،‬راه ﺻﻮاب را ﭘﻴﺶ‬
‫ﻧﮕﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ و دﭼﺎر اﺷﺘﺒﺎه ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﺄﻣﻞ اﻧﺪﻛﻲ در ﻧﺼﻮص ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ‬
‫ﻛﻪ ﻧﻔﺲ ﻫﻤﺎن ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﻣﻮﻗﻊ ﻣﺮگ آﻧﺮا ﻣﻲﮔﻴﺮﻧـﺪ و ﺑـﻪ آﺳـﻤﺎنﻫـﺎ‬
‫ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ و ﺑﺎز آن را ﺑﻪ ﺟﺴﺪ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮداﻧﻨﺪ و از آن ﺳﻮال ﻣﻲﺷﻮد و او ﻫﻢ ﺧﻮﺷﺤﺎل‬
‫ﻣﻲﮔﺮدد و ﻋﺬاب ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺑﻪ اﺣﺎدﻳﺚ ﺣﻀﺮتص اﻳﻦ ﻫﻤﺎن روﺣـﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﻫﻨﮕﺎم ﺑﻴﺮون رﻓﺘﻦ از ﺟﺴﺪ ﻣﻮﺟﺐ ﻓﺮو ﺑﺴﺘﻦ ﭼﺸﻢ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫و اﻳﻦ آﻓﺮﻳﺪه ﻳﺎ ﻣﺨﻠﻮﻗﻲ ﻛﻪ زﻧﺪﮔﻲ ﺑﺪان ﻣﻨﻮط اﺳﺖ و ﺑﺎ ﻓﻘﺪان آن زﻧﺪﮔﻲ ﻧﻴﺰ از‬
‫ﺑﻴﻦ ﻣﻲرود‪ ،‬ﻫﻤﺎن روح ﻳﺎ ﻧﻔﺲ اﺳﺖ‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ اﺳﺘﻌﻤﺎل روح ﻳﺎ ﻧﻔﺲ ﻳﺎ اﺳﻢﻫﺎي دﻳﮕـﺮ‬
‫ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻮﺟﻮد ﻣﺎﻧﻌﻲ ﻧﺪارد‪.‬‬

‫‪ .١‬ﺭﺳﺎﻟﺔ ﺍﻟﻌﻘﻞ ﻭ ﺍﻟﺮﻭﺡ‪ .‬ﳎﻤﻮﻋﻪ ﺍﻟﺮﺳﺎﻳﻞ ﺍﳌﻴﻨﺮﻳﻪ‪.٣٦/٢ :‬‬

‫‪108‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬روح و ﻧﻔﺲ از ﻣﻌﺎﻧﻲ ﻣﺘﻌﺪدي ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬روح ﺑﻪ ﻫﻮاﻳﻲ‬
‫ﻛﻪ وارد ﺑﺪن ﻣﻲﺷﻮد ﻳﺎ از آن ﺧﺎرج ﻣﻲﺷﻮد اﻃـﻼق ﻣـﻲﮔـﺮدد‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨـﻴﻦ روح ﺑـﻪ‬
‫ﺑﺨﺎرﻳﻲ ﻛﻪ از ﻟﻮﻟﻪﻫﺎي ﺧﺎﻟﻲ ﻗﻠﺐ ﺑﻴﺮون ﻣﻲآﻳﺪ و ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺎده ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﺳﻴﺎه رﻧﮕﻲ‬
‫در ﻋﺮوق ﺟﺮﻳﺎن ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ اﺳﺘﻌﻤﺎل ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻛﻪ ﭘﺰﺷﻜﺎن آن را روح ﻣـﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ و‬
‫ﺑﻪ روح ﺣﻴﻮاﻧﻲ ﺷﻬﺮت دارد‪ .‬اﻳﻦ دو ﻣﻔﻬﻮم ﺑﺎ ﻣﻔﻬـﻮﻣﻲاز روح ﻛـﻪ ﻫﻨﮕـﺎم ﻣـﺮگ از‬
‫ﺑﺪن ﺑﻴﺮون ﻣﻲرود و آﻧﺮا ﻧﻔﺲ ﻫﻢ ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻐـﺎﻳﺮت دارد‪ .‬ﻣﻨﻈـﻮر از ﻧﻔـﺲ ذات و‬
‫ﻋﻴﻦ اﺳﺖ و ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻮاﻗﻊ ﺑﺮاي ﺧﻮن ﻫﻢ اﺳﺘﻌﻤﺎل ﻣﻲﺷـﻮد‪ ،‬ﻣـﺜﻼ ﻓﻘﻬـﺎ ﻣـﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ‪:‬‬
‫ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﻮﺟﻮدات ﺧﻮن ﺟﺎري ﻧﺪارﻧﺪ و ﺑﺮﺧﻲ دﻳﮕﺮ ﺧﻮن آﻧﻬﺎ ﺟﺎري اﺳـﺖ‪ .‬اﻳـﻦ‬
‫دو ﻣﻔﻬﻮم از ﻧﻔﺲ ﺑﺎ ﻣﻌﻨﻲ روح ﻳﻜﻲ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ‪ ،‬ﻛﻠﻤﻪ روح ﺑﻪ ﺣﻀﺮت ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﻧﻴﺰ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪:‬‬
‫‪llkjihm‬ﺍﻟﺸﻌﺮﺍﺀ‪١٩٣ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﺟﺒﺮﻳﻴﻞ آن را ﻓﺮو آورده اﺳﺖ‪( .‬‬
‫و ﺑﺮ ﻗﺮآن ﻧﻴﺰ اﻃﻼق ﻣﻲﮔﺮدد‪:‬‬
‫‪l^GFEDCBAm‬ﺍﻟﺸﻮﺭﻯ‪٥٢ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﻫﻤﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان ﭘﻴﺸﻴﻦ وﺣﻲ ﻛﺮدهاﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻮ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎن ﺧﻮد ﺟﺎن را‬
‫وﺣﻲ ﻛﺮدهاﻳﻢ(‬
‫ﺷﺎرح ﻋﻘﻴﺪه ﻃﺤﺎوﻳﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻈﺮ ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ روح و ﻧﻔﺲ ﻫـﺮ ﭼﻨـﺪ ﻛـﻪ ﺑـﻪ اﻳـﻦ‬
‫ﻟﻄﻴﻔﻪ رﺑﺎﻧﻴﻪ اﻃﻼق ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻧﻔﺲ ﺑﻄﻮر اﻏﻠﺐ وﻗﺘﻲ ﺑﻜﺎر ﻣﻲرود ﻛﻪ روح ﻣﺘﺼﻞ‬
‫ﺑﻪ ﺑﺪن ﺑﺎﺷﺪ و وﻗﺘﻲ از ﺑﺪن ﺟﺪا ﺷﻮد‪ ،‬اﻛﺜﺮاً ﺑﺪان روح ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬روح ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺮاي ﺑﺪن ﺗﺪﺑﻴﺮ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪ ،‬ﻧﻔـﺲ ﮔﻔﺘـﻪ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﻪ اﻳﻦ ﻟﺤﺎظ ﻛﻪ ﻟﻄﻴﻒ اﺳﺖ روح ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺪﻳﻦ ﺟﻬﺖ اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﺑﺎد را روح ﻣﻲﻧﺎﻣﻨﺪ و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫ﺡ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ( )ﺑﺎد از روح ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ از روﺣﻲ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ آن را‬
‫ﺢ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺭ‪‬ﻭ ﹺ‬
‫)ﺍﻟﺮ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﺧﻠﻖ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪(.‬‬

‫‪3‬‬

‫‪ .١‬ﺭﺳﺎﻟﺔ ﺍﻟﻌﻘﻞ ﻭ ﺍﻟﺮﻭﺡ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﺷﺮﺡ ﻋﻘﻴﺪﻩ ﻃﺤﺎﻭﻳﻪ)‪.(٤٤٤‬‬
‫‪ .٣‬ﺭﺳﺎﻟﻪ ﺍﻟﻌﻘﻞ ﻭ ﺍﻟﺮﻭﺡ‪ .‬ﳎﻤﻮﻋﻪ ﺍﻟﺮﺳﺎﺋﻞ ﺍﳌﻨﱪﻳﻪ‪.(٣٧/٦) :‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪109‬‬

‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬آﻳﺎ روح ﻛﻴﻔﻴﺖ ﻣﻌﻠﻮﻣﻲدارد؟‬
‫از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﻛﻪ روح ﻧﻈﻴﺮي در ﻋﺎﻟﻢ ﻫﺴـﺘﻲ ﻧـﺪارد ﻣـﺎ ﻧﻤـﻲﺗـﻮاﻧﻴﻢ آﻧـﺮا ﺗﺒﻴـﻴﻦ و‬
‫اوﺻﺎﻓﺶ را ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺣﻜﻤـﺖ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺑـﺮاي ﺑﻴـﺎن آن از‬
‫ﮔﺰارهﻫﺎﻳﻲ ﭼﻮن ﺑﺎﻻ رﻓﺘﻦ و ﭘﺎﻳﻴﻦ آﻣﺪن و دﻳﺪن و ﺷﻨﻴﺪن و ﺳـﺨﻦ ﮔﻔـﺘﻦ اﺳـﺘﻔﺎده‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ ﭼﻮن ﭼﻨﻴﻦ ﺻﻔﺎﺗﻲ ﻣﺨﺼﻮص اﺟﺴﺎم ﻓﻴﺰﻳﻜـﻲ ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺻـﻌﻮد و ﻧـﺰول و‬
‫ﺳﻤﻊ و ﺑﺼﺮ روح ﺑﺮاي ﻣﺎ ﻣﻌﺮوف و ﻣﻌﻠﻮم ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺑﻪ ﻣﺎ ﺧﺒﺮ ﻣﻲدﻫـﺪ‬
‫ﻛﻪ روح ﺑﺴﻮي آﺳﻤﺎنﻫﺎ ﺻﻌﻮد ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻌﺪ ﺑﻪ ﻃـﺮف ﻗﺒـﺮ ﺑﺮﻣـﻲﮔـﺮدد‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨـﻴﻦ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺧﺒﺮ داده ﻛﻪ روح ﺧﻮﺷﺤﺎل ﻣﻲﺷﻮد و ﻋﺬاب ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ و ﺑﻲ ﺗﺮدﻳﺪ اﻳﻦ‬
‫ﻧﻌﻤﺖ ﺑﮕﻮﻧﻪاي ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﻪ ﻛﻴﻔﻴﺖ آن ﻋﻠﻢ و آﮔﺎﻫﻲ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬

‫‪110‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬اﺳﺘﻘﻼل روح از ﺑﺪن‬
‫ﮔﺮوﻫﻲ از ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ ﻣﺒﺘﺪع از ﺟﻬﻤﻴﻪ و ﻣﻌﺘﺰﻟﻪ ﺑـﺮ اﻳـﻦ ﺑـﺎورﻧـﺪ ﻛـﻪ روح ﺟﺰﺋـﻲ از‬
‫اﺟﺰاي ﺑﺪن ﻳﺎ ﺻﻔﺘﻲ از ﺻﻔﺎت ﺑﺪن اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻗـﻮل ﻛﺴـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ ﻣـﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ‪ :‬روح‬
‫ﻫﻤﺎن ﻧﻔﺲ و روﺣﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺑﺪن ﺟﺮﻳﺎن دارد و ﺑﺮﺧﻲ دﻳﮕـﺮ ﻣـﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ‪ :‬روح‬
‫ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﺣﻴﺎت‪ ،‬ﻣﺰاج ﻳﺎ ﺧﻮد ﺑﺪن و ﺟﺴﻢ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻣﺸﺎﺋﻴﺎن از ﻓﻼﺳﻔﻪ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎوراﻧﺪ ﻛﻪ ﻧﻔﺲ ﺑﻌﺪ از ﺟﺪا ﺷﺪن ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ اﻣﺎ ﻧﻔﺲ‬
‫را ﺑﻪ ﺻﻔﺎت ﺑﺎﻃﻠﻲ ﻣﺘﺼﻒ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬روح وﻗﺘﻲ از ﺑﺪن ﺟﺪا ﻣﻲﺷـﻮد ﺑـﻪ‬
‫ﻋﻘﻞ ﻣﺒﺪل ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬ﻋﻘﻞ ﻫﻢ ﻧﺰد آﻧﻬﺎ ﻣﺠﺮد از ﻣﺎده و ﭘﻴﻮﻧﺪﻫﺎي ﻣﺎدي اﺳﺖ و ﻣـﺎده‬
‫ﻫﻢ ﺟﺴﻢ اﺳﺖ و ﻋﻘﻞ ﻧﺰد آﻧﺎن وﺟﻮدي ﻣﺴﺘﻘﻞ و ﺟـﺪا از ﺑـﺪن دارد و ﻣﺘﺼـﻒ ﺑـﻪ‬
‫ﺣﺮﻛﺖ و ﺳﻜﻮن ﻧﻤﻲﺷﻮد و ﻗﻄﻌﺎً اﺣﻮال آن ﺗﺠﺪﻳﺪ ﻧﻤﻲﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﻫﺮدو ﮔﺮوه ﮔﺬﺷﺘﻪ در ﻣـﻮرد روح راه اﺷـﺘﺒﺎﻫﻲ را ﭘﻴﻤـﻮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﻣﺘﻜﻠﻤـﻴﻦ ﻣﺒﺘـﺪع‬
‫ﻣﺬﻣﻮم ﻛﻪ ﻗﺎﻳﻞ ﺑﻪ ﺣﻴﺎت و ﻣﺰاج و ﺑﺪن ﺑﻮدن روح ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺴـﻴﺎري از آﻧـﺎن ﻣﻨﻜـﺮ‬
‫ﻋﺬاب ﺷﺪﻧﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬در ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺮزخ روﺣﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﺗـﺎ ﻋـﺬاب ﺑﺒﻴﻨـﺪ ﻳـﺎ از‬
‫ﻧﻌﻤﺎت ﺑﻬﺮه ﺑﺒﺮد‪ ،‬ﺗﺎ در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻧﺼﻮص وارد ﺷﺪه در اﻳﻦ ﻣﻮرد را رد ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻓﻼﺳﻔﻪاي ﻛﻪ ﮔﻤﺎن ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ روح ﺑﻌﺪ از ﺟﺪا ﺷﺪن از ﺑﺪن ﺑﻪ ﻋﻘﻞ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪،‬‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬روح وﻗﺘﻲ از ﺑﺪن ﺟﺪا ﺷﺪ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﺣﺎﻟﺘﻲ از اﺣﻮال ﺑﺮاﻳﺶ ﺗﺠﺪد ﻧﻤﻲﻳﺎﺑـﺪ‪،‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ اﻓﻌﺎل ﺣﺎدﺛﻪاي ﻣﺎﻧﻨﺪ دﻳﺪن و ﺷﻨﻴﺪن و داﻧﺴﺘﻦ و ﺳﺮور و ﻧﺎراﺣﺘﻲ و ﻏﻴﺮه از آن‬
‫ﺳﺮ ﻧﻤﻲزﻧﺪ و اﻳﺠﺎد ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮاي ﻫﻤﻴﺸـﻪ ﺑـﺮ ﻳـﻚ ﺣﺎﻟـﺖ ﺑـﺎﻗﻲ ﻣـﻲﻣﺎﻧـﺪ‪،‬‬
‫ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻧﺰد آﻧﻬﺎ ﻋﻘﻞ و ﻧﻔﺲ داراي ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺎﻟﺖ و ﻛﻴﻔﻴﺘﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﮔﺮوﻫﻲ دﻳﮕﺮ از ﻓﻼﺳﻔﻪ روح را ﺑﺎ ﺻـﻔﺎت واﺟـﺐ اﻟﻮﺟـﻮد ﻣﺘﺼـﻒ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ و‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬روح ﻧﻪ داﺧﻞ ﺑﺪن اﺳﺖ و ﻧﻪ ﺧﺎرج از آن‪ ،‬ﻧﻪ ﻣﻐﺎﻳﺮ ﺑـﺎ ﺑـﺪن اﺳـﺖ و ﻧـﻪ‬

‫‪ .١‬ﳎﻤﻮﻉ ﻓﺘﺎﻭﻱ ﺷﻴﺦ ﺍﻻﺳﻼﻡ ﺍﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ‪.‬‬

‫‪111‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫داﺧﻞ در آن‪ ،‬ﻧﻪ ﻣﺘﺤﺮك اﺳﺖ ﻧﻪ ﺳﺎﻛﻦ‪ ،‬ﻧﻪ ﺻﻌﻮد ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻧﻪ ﭘﺎﻳﻴﻦ ﻣﻲآﻳﺪ و ﺟﺴﻢ‬
‫و ﻋﺮض ﻫﻢ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻋﻠﺖ اﺳﺎﺳﻲ اﺷﺘﺒﺎه اﻳﻦ دو ﮔﺮوه اﻋﺘﻤﺎد ﻛﺮدن ﺑﺮ ﻋﻘﻞ و ﭘﺎي رﻳﺰي ﻛﺮدن ﻣﻘﺎﻳﺲ‬
‫دﻧﻴﻮي در ﻣﺴﺎﻳﻞ ﻏﻴﺒﻲ و اﺧﺮوي ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻗﺎﺑﻞ ﻣﻘﻴﺎس و ﺗﻔﻜﺮ‬
‫ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﮔﺮوه اول ﻣﻨﻜﺮ وﺟﻮد روح ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﺑﺪن ﻫﺴﺘﻨﺪ و اﻳﻦ در واﻗﻊ ﺗﻜـﺬﻳﺐ و‬
‫ﻧﻔﻲ ﻧﺼﻮص ﻣﺘﻮاﺗﺮ اﺳﺖ و اﻧﻜﺎر ﺿﺮورﻳﺎت دﻳﻨﻲ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻳﻨـﺪ و ﮔـﺮوه دوم‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﻓﻼﺳﻔﻪ ﻣﺸﺎﻳﻴﻦ و ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺣﺎﻣﻲدﻳﺪﮔﺎه آﻧﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻫـﺮ ﭼﻨـﺪ ﺑـﻪ اﺳـﺘﻘﻼل‬
‫روح از ﺑﺪن اﻳﻤﺎن دارﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﭼﻮن روح را از ﺟﻨﺲ ﺑﺪن ﻧﻤـﻲداﻧﻨـﺪ و آﻧـﺮا ﻣﺨـﺎﻟﻒ‬
‫ﻫﻤﻪ ﻣﻮﺟﻮدات ﻇﺎﻫﺮي دﻳﮕﺮ ﻣﻲﭘﻨﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺎﻻت و ﺣﺮﻛﺎﺗﻲ ﻛﻪ در ﻧﺼﻮص‬
‫ﻧﻘﻞ ﺷﺪه ﺑﺎور ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫ﺑﻨﺎﺑﺮ اﺻﻞ ﺗﺪوﻳﻦ ﺷﺪه آﻧﻬﺎ ﺗﻌﺮﻳﻒ و ﺗﺼﻮﻳﺮ روح ﺑﺮ اﺳﺎس آن ﺧﻴﻠـﻲ ﺳـﺨﺖ و‬
‫دﺷﻮار و ﺣﺘﻲ ﻧﺎﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻌﺒﻴﺮات و ﻗﻴﺎس آﻧﻬﺎ ﻗﺎدر ﺑﻪ ﺗﺼـﻮﻳﺮ ﻛﺸـﻴﺪن از روح‬
‫ﻧﻴﺴﺖ و ﺑﻲ ﺗﺮدﻳﺪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﺴـﺎﻧﻲ را ﻛـﻪ از ﺧـﺪا و رﺳـﻮل اﺟﺎﺑـﺖ ﻛﺮدﻧـﺪ و ﺑـﻪ‬
‫ﮔﻔﺘﻪﻫﺎي ﺧﺪا و رﺳﻮل اﻳﻤﺎن آوردﻧﺪ‪ ،‬ﻫﺪاﻳﺖ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ و آﻧﺎن ﺑﺮ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ‬
‫روح ﺟﺴﻤﻲاﺳﺖ ﺑﻪ اﻋﺘﺒﺎر ﻣﺎﻫﻴﺖ از اﻳﻦ ﺟﺴﻢ ﻣﺎدي و ﻣﺤﺴﻮس ﻣﺘﻐﺎﻳﺮ اﺳﺖ و آن‬
‫ﺟﺴﻤﻲاﺳﺖ ﻧﻮراﻧﻲ‪ ،‬ﻋﻠﻮي‪ ،‬ﺧﻔﻴﻒ و ﻣﺘﺤـﺮك و ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﺟﺮﻳـﺎن آب در ﮔـﻼب ﻳـﺎ‬
‫روﻏﻦ در زﻳﺘﻮن و آﺗﺶ در زﻏﺎل و در اﻋﻀﺎ ﻣﺎﻧﻨﺪ آب در درﺧﺖ ﺟﺮﻳﺎن دارد‪ .‬ﭘـﺲ‬
‫ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺑﺪن ﺗﻮان ﺗﺤﻤﻞ روح را داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬روح در آن زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨـﺪ و‬
‫آﺛﺎر و ﻧﺘﺎﻳﺞ را ﻫﻢ از راه ﺑﺪن ﺑﻪ ﺑﺎر ﻣﻲآورد و ﺣﺮﻛﺎت اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬وﻟﻲ اﮔﺮ ﺑﺪن‬
‫ﻓﺎﺳﺪ ﺷﺪ و ﺗﻮان ﺗﺤﻤﻞ را ﻧﺪاﺷﺖ‪ ،‬روح ﺑﻪ ﭘﺮواز در ﻣﻲآﻳﺪ و از ﻗﺒﻮل ﭼﻨﻴﻦ آﺛـﺎر و‬
‫ﺣﺮﻛﺘﻲ ﺳﺮ ﺑﺎز ﻣﻲزﻧﺪ و ﺑﻪ ﺳﻮي ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺮزخ ﺑﻪ ﭘﺮواز در ﻣﻲآﻳﺪ‪.‬‬

‫‪3‬‬

‫‪ .١‬ﳎﻤﻮﻉ ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﻱ ﺷﻴﺦ ﺍﻻﺳﻼﻡ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﳎﻤﻮﻉ ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﻱ ﺷﻴﺦ ﺍﻻﺳﻼﻡ )‪(٣١/٣‬‬
‫‪ .٣‬ﺍﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺍﺑﻦ ﻗﻴﻢ ﺟﻮﺯﯼ ﺑﻮﺩ ﮐﻪ ﺩﺭ ﮐﺘﺎﺏ » ﺍﻟﺮﻭﺡ « ﺁﻧﺮﺍ ﺑﻴﺎﻥ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺍﻣﺎﻡ ﺍﺳﻔﺮﺍﻳﻨﯽ ﺩﺭ ﮐﺘﺎﺏ‬
‫»ﺍﻻﻧﻮﺍﺭ ﺍﻟﺒﻬﻴﺔ« )‪ (٢٩/٢‬ﺍﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺭﺍ ﻧﻘﻞ ﮐﺮﺩﻩ ﻭ ﺑﻪ ﺍﺑﻦ ﻗﻴﻢ ﻧﺴﺒﺖ ﺩﺍﺩﻩ ﺍﺳﺖ‪ ،‬ﻭ ﻃﺤﺎﻭﯼ ﺑﺎ ﳘﻴﻦ ﻋﺒﺎﺭﺕ‬
‫ﺁﻧﺮﺍ ﻧﻘﻞ ﮐﺮﺩﻩ )ﺷﺮﺡ ﻃﺤﺎﻭﻳﺔ ‪ .(٤٣٣‬ﺍﺑﻦ ﻗﻴﻢ ﺑﻌﺪ ﺍﺯ ﺑﻴﺎﻥ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺍﻳﻦ ﻗﻮﻝ ﺩﺭﺳﺘﯽ ﺍﺳﺖ ﻭ ﻫﺮ ﻗﻮﻝ‬
‫ﺩﻳﮕﺮﯼ ﺑﻪ ﺟﺰ ﺍﻳﻦ ﻧﺎﺩﺭﺳﺖ ﻭ ﻏﻴﺮ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺼﻮﺹ ﻓﺮﺍﻭﺍﻧﯽ ﺍﺯ ﻗﺮﺁﻥ ﻭ ﺳﻨﺖ ﻭ ﺍﲨﺎﻉ ﺍﺻﺤﺎﺏ ﻭ ﺍﺩﻟﻪ‬

‫‪112‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫در اﺛﻨﺎي ﻣﺒﺎﺣﺚ ﮔﺬﺷﺘﻪ دﻻﻳﻞ زﻳﺎدي را از ﻗﺮآن ﻣﺒﻨﻲ ﺑـﺮ اﻳﻨﻜـﻪ روح ﻣﻮﺟـﻮدي‬
‫ﻣﺴﺘﻘﻞ و ﺟﺪا از ﺑﺪن اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﻛﺮدﻳﻢ‪:‬‬

‫‪l°¯®¬«m‬ﺍﻷﻧﻌﺎﻡ‪٩٣ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن دﺳﺘﻬﺎي ﺧﻮد را )ﺑﻪ ﺳﻮي آﻧﺎن( دراز ﻛﺮدهاﻧﺪ )و ﺑﺮ ﺑﻨﺎﮔﻮﺷﺸﺎن ﺗﭙﺎﻧﭽﻪ‬
‫و ﺑﺮ ﭘﺸﺘﺸﺎن ﺗﺎزﻳﺎﻧﻪ ﻣﻲزﻧﻨﺪ و ﺑﺪﻳﺸﺎن ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﮔﺮ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﺪ از اﻳﻦ ﻋﺬاب اﻟﻬـﻲ(‬
‫ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ را ﺑﺮﻫﺎﻧﻴﺪ(‬

‫‪ª©¨§¦¥¤£¢¡m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫¯‪l‬ﺍﻷﻧﻔﺎﻝ‪٥٠ :‬‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)اﮔﺮ ﺑﺒﻴﻨﻲ )اي ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ! ﻫﻮل و ﻫﺮاس و ﻋﺬاب و ﻋﻘﺎﺑﻲ را ﻛﻪ ﺑـﻪ ﻛـﺎﻓﺮان دﺳـﺖ‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ( ﺑﺪان ﮔﺎه ﻛﻪ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﺟﺎن ﻛﺎﻓﺮان را ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ و ﺳﺮ و ﺻﻮرت و ﭘﺸـﺖ و‬
‫روي آﻧﺎن را )از ﻫﺮ ﺳﻮ( ﻣﻲزﻧﻨﺪ و )ﺑﺪﻳﺸﺎن ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ(‪ :‬ﻋﺬاب ﺳـﻮزان )اﻋﻤـﺎل ﺑـﺪ‬
‫ﺧﻮد( را ﺑﭽﺸﻴﺪ (‬

‫‪cba`_^]\[ZYXWm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪lfed‬ﺍﻟﺰﻣﺮ‪٤٢ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﺧﺪاوﻧﺪ ارواح را ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﻣﺮگ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ و در وﻗﺖ ﺧﻮاب اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﺑﺮﻣـﻲﮔﻴـﺮد‪.‬‬
‫ارواح ﻛﺴﺎﻧﻲ را ﻛﻪ ﻓﺮﻣﺎن ﻣﺮگ آﻧﺎن را ﺻﺎدر ﻛﺮده اﺳﺖ ﻧﮕﺎه ﻣﻲدارد (‬

‫‪ledcba`_^]m‬ﺍﻟﻮﺍﻗﻌﺔ‪٨٤ – ٨٣ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﭘﺲ ﭼﺮا ﻫﻨﮕﺎﻣﻲﻛـﻪ ﺟـﺎن ﺑـﻪ ﮔﻠﻮﮔـﺎه ﻣـﻲرﺳـﺪ‪) ،‬ﺗﻮاﻧـﺎﺋﻲ ﺑﺎزﮔﺮداﻧـﺪن آن را‬
‫ﻧﺪارﻳﺪ؟!(‪ .‬و ﺷﻤﺎ در اﻳﻦ ﺣﺎل ﻣﻲﻧﮕﺮﻳﺪ (‬

‫‪mlkjihgfedcba`_^]\[m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪lqpon‬ﺍﻟﻘﻴﺎﻣﺔ‪٣٠ – ٢٦ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫ﻋﻘﻠﯽ ﻭ ﻓﻄﺮﯼ ﺁﻧﺮﺍ ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ‪ ١١٥‬ﺩﻟﻴﻞ ﺭﺍ ﺫﮐﺮ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﻭ ﺑﻪ ﺭﺩ ﺩﻳﺪﮔﺎﻩ ﺍﺑﻦ ﺳﻴﻨﺎ ﻭ ﺍﺑﻦ ﺣﺰﻡ ﻭ‬
‫ﺩﻳﮕﺮﺍﻥ ﻣﯽﭘﺮﺩﺍﺯﺩ‪.‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪113‬‬

‫)ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﮔﻤﺎن ﻣﻲ ﺑﺮﻧﺪ‪ .‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲﻛﻪ ﺟﺎن ﺑـﻪ ﮔﻠﻮﮔـﺎه ﺑﺮﺳـﺪ‪) .‬از ﻃـﺮف‬
‫ﺣﺎﺿﺮان و اﻃﺮاﻓﻴﺎن ﺳﺮاﺳﻴﻤﻪ و دﺳﺘﭙﺎﭼﻪ او‪ ،‬ﻋﺎﺟﺰاﻧﻪ و ﻣﺄﻳﻮﺳﺎﻧﻪ( ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬آﻳـﺎ‬
‫ﻛﺴﻲ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ )ﺑﺮاي ﻧﺠﺎت او( اﻓﺴﻮن و ﺗﻌﻮﻳﺬي ﺑﻨﻮﻳﺴﺪ؟! و )ﻣﺤﺘﻀﺮ( ﻳﻘﻴﻦ ﭘﻴﺪا‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ زﻣﺎن ﻓﺮاق ﻓﺮا رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺳﺎق ﭘﺎﺋﻲ ﺑﻪ ﺳـﺎق ﭘـﺎﺋﻲ ﻣـﻲﭘﻴﭽـﺪ و ﭘﺎﻫـﺎ‬
‫ﺟﻔﺖ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬در آن روز‪ ،‬ﺳﻮق )ﻫﻤﮕﺎن( ﺑﻪ ﺳﻮي ﭘﺮوردﮔـﺎرت ﺧﻮاﻫـﺪ‬
‫ﺑﻮد‪( .‬‬
‫ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﻪ ﺣﻠﻘﻮم ﻣﻲرﺳـﺪ و ﻓﺮﺷـﺘﮕﺎن آﻧـﺮا ﻣـﻲﮔﻴﺮﻧـﺪ ﺑﺎﻳـﺪ‬
‫ﺣﻘﻴﻘﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و از ﺑﺪن ﻣﺴﺘﻘﻞ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫و رواﻳﺎﺗﻲ را از رﺳﻮلاﷲص داﻳﺮ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻓﺮﺷﺘﻪ ﻣﺮگ روح را ﻗﺒﺾ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ و‬
‫ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن آن را در ﻛﻔﻨﻲ از ﻛﻔﻦﻫﺎي ﺑﻬﺸﺖ ﻳﺎ دوزخ ﻣـﻲﮔﺬارﻧـﺪ و ﺑﻌـﺪ ﺑـﻪ ﺳـﻮي‬
‫آﺳﻤﺎنﻫﺎ ﺑﺎﻻ ﺑﺮده ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﮔﺮ ﻧﻴﻜﻮﻛﺎر و ﺻﺎﻟﺢ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬درﻫﺎي آﺳـﻤﺎن ﺑـﺮوﻳﺶ ﺑـﺎز‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و اﮔﺮ ﺑﺪﻛﺎر ﺑﺎﺷﺪ درﻫﺎ ﺑﺴﺘﻪ ﻣﻲﺷـﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺳـﭙﺲ روح ﺑـﻪ ﺟﺴـﺪ ﺑﺮﮔﺮداﻧـﺪه‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻣﻮرد ﺳﻮال ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﺧﻮﺷﺤﺎل ﻣﻲﺷﻮد و ﻋﺬاب ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ و ارواح ﺷﻬﺪا‬
‫ﻣﻮﻣﻨﺎن ﺑﺮ درﺧﺘﺎن ﺑﻬﺸﺖ آوﻳﺰان ﻛﺮده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و وﻗﺖ ﻗـﺒﺾ روح ﭼﺸـﻢﻫـﺎ آﻧـﺮا‬
‫دﻧﺒﺎل ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻧﺼﻮص و ﻧﺼﻮص ﻓﺮاوان دﻳﮕﺮ ﻛﻪ ﺑﻄـﻮر ﻣﺠﻤـﻮع دال ﺑـﺮ اﻳـﻦ‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ روح ﻣﻮﺟﻮدي ﻣﺴﺘﻘﻞ و ﺟﺪا از اﺟﺴﺎد اﺳـﺖ و ﺑﻌـﺪ از ﻣﻔﺎرﻗـﺖ‬
‫ﺑﺮاي ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﺎﻗﻲ و ﻣﺎﻧﺪﮔﺎر ﻣﻲﻣﺎﻧﻨﺪ‪.‬‬

‫‪114‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻣﺤﻞ اﺳﺘﻘﺮار روح در ﺑﺪن‬
‫روح در ﺳﺮﺗﺎﺳﺮ ﺑﺪن اﻧﺴﺎن ﺟﺮﻳﺎن دارد‪ .‬اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ :‬روح ﺑـﻪ ﻫـﻴﭻ ﺟـﺎي‬
‫ﺑﺪن اﺧﺘﺼﺎص ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺣﻴﺎت و زﻧﺪﮔﻲ در ﺗﻤﺎم ﺑـﺪن ﺟﺮﻳـﺎن دارد؛ ﭼـﻮن‬
‫زﻧﺪﮔﻲ ﻣﺸﺮوط ﺑﻪ روح اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ روح در ﺟﺴﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺟﺴـﺪ زﻧـﺪه اﺳـﺖ و‬
‫ﻫﺮﮔﺎه از ﺟﺴﺪ ﺟﺪا ﺷﺪ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ و ﺣﻴﺎت ﻧﻴﺰ ﺟﺴﺪ را رﻫﺎ ﻣﻲﺳﺎزد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬روح ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ‬
‫ﮔﺮوﻫﻲ از ﻓﻼﺳﻔﻪ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ روح ﻏﻴﺮ ﻣﺨﻠﻮق و ﻗﺪﻳﻢ و ازﻟﻲ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ از‬
‫ذات اﻟﻬﻲ ﺟﺪا اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻼﺻﻪ در ﻣﻮرد روح ﻫﻤﺎن ﻋﻘﻴﺪه را ﺑﺮﮔﺰﻳﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ در ﻣـﻮرد‬
‫ﻋﻘﻞ و ﻧﻔﺲ اﺗﺨﺎذ ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﮔﺮوهﻫﺎي دﻳﮕﺮي ﻛﻪ روح را ﻓﺮﺷﺘﻪ ﻣﻲداﻧﻨﺪ از ﭘﻴﺮوان ﻫﻤﻴﻦ ﻧﺤﻠﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﮔﺮوه دﻳﮕﺮي از زﻧﺎدﻗﻪ اﻳﻦ اﻣﺖ و ﮔﻤﺮاﻫﺎن از ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ و ﻣﺘﺼﻮﻓﻴﻦ و اﻫﻞ ﺑﺪﻋﺖ‬
‫ﺑﺮ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ روح از ذات ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮ ﮔﻔﺘﻪ اﺑـﻦ ﺗﻴﻤﻴـﻪ اﻳـﻦ ﮔـﺮوه از‬
‫ﮔﺮوه ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺧﻴﻠﻲ ﺑﺪﺗﺮ و ﺧﻄﺮﻧﺎﻛﺘﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن اﻳﻦ ﮔﺮوه اﻧﺴﺎن را ﺑﻪ دو ﺑﺨـﺶ‬
‫ﻻﻫﻮﺗﻲ ﻛﻪ روح اﺳﺖ و ﻧﺎﺳﻮﺗﻲ ﻛﻪ ﺟﺴﺪ اﺳﺖ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫واﻗﻌﻴﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ روح ﺑﻨﺎ ﺑﻪ دﻻﻳﻞ ﻓﺮاوان ﻣﺨﻠﻮع و ﻣﺒﺘﺪع اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ -1‬اﻻﺟﻤﺎع‪:‬‬
‫ﺷﻴﺦ اﻻﺳﻼم اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬روح اﻧﺴﺎن ﺑﻪ اﺗﻔﺎق اﻣﺖ و اﺋﻤـﻪ ﺳـﻠﻒ و ﻗﺎﻃﺒـﻪ‬
‫اﻫﻞ ﺳﻨﺖ و ﺟﻤﺎﻋﺖ ﻣﺨﻠﻮق و ﻣﺒﺘﺪع اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺰرﮔﺎن ﻓﺮاواﻧﻲ ﭼﻮن ﻣﺤﻤﺪ ﺑـﻦ ﻧﺼـﺮ‬

‫‪ .١‬ﺭﺳﺎﻟﻪ ﺍﻟﻌﻘﻞ ﻭ ﺍﻟﺮﻭﺡ‪ ،‬ﳎﻤﻮﻋﻪ ﺭﺳﺎﻝ ﺍﳌﻨﲑﻳﻪ‪.(٤٧/٣):‬‬
‫‪ .٢‬ﳎﻤﻮﻉ ﻓﺘﺎﻭﻱ ﺷﻴﺦ ﺍﻻﺳﻼﻡ‪.(٢٢٢/٤) :‬‬

‫‪115‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺮوزي‪ ،‬اﻣﺎم ﻣﻌﺮوف و ﻣﺸﻬﻮد ﻛﻪ در زﻣﺎن ﺧﻮد از ﻫﺮﻛﺴﻲ ﺑـﻪ اﺧـﺘﻼف و اﺟﻤـﺎع‬
‫اﻣﺖ آﮔﺎهﺗﺮ و ﺧﺒﻴﺮﺗﺮ ﺑﻮد‪ ،‬اﻳﻦ اﺟﻤﺎع را ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ اﺑﻮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑـﻦ ﻗﺘﻴﺒـﻪ در ﻛﺘـﺎب »اﻟﻠﻘـﻂ« ﭘﻴﺮاﻣـﻮن ﻣﺨﻠـﻮق ﺑـﻮدن روح‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم اﺗﻔﺎق دارﻧﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ آﻓﺮﻳﺪﮔﺎر ﺑﻬﺸﺖ و ﺑﻮﺟﻮد آورﻧﺪه ﻧﺴﻴﻢ‬
‫)روح( اﺳﺖ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ ﻣﻮرد از اﺑﻮ اﺳﺤﺎق ﭘﺮﺳﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬اﻳﺸﺎن ﻫﻢ در ﺟﻮاب ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑـﻪ راه‬
‫راﺳﺖ ﻫﺪاﻳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺷﻜﻲ ﻧﺪارد‪ .‬ﺳﭙﺲ در اداﻣﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ :‬روح‬
‫ﺟﺰو ﻣﺨﻠﻮﻗﺎت اﺳﺖ‪ ،‬ﮔﺮوهﻫﺎي ﻓﺮاواﻧﻲ از ﻋﻠﻤﺎ و ﻣﺸﺎﻳﺦ در اﻳﻦ ﺑﺎره ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‬
‫و دﻳﺪﮔﺎه ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻣﺨﻠﻮق ﺑﻮدن را رد و ﺑﺎﻃﻞ ﺳﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻣﻨﺪه در اﻳﻦ ﺑﺎره ﻛﺘﺎب ﻗﻄﻮري ﺑﻨﺎم »اﻟﺮوح و اﻟﻨﻔﺲ« ﺑﻪ رﺷﺘﻪ‬
‫ﺗﺤﺮﻳﺮ در آورده و اﺣﺎدﻳﺚ و آﺛﺎر زﻳـﺎدي در راﺳـﺘﺎي ﻣﺴـﺎﻟﻪ ﻣـﻮرد ﺑﺤـﺚ را ﺑﻴـﺎن‬
‫ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﺸﺎن ﺗﻌﺪاد زﻳﺎدي از اﺋﻤﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ‪ :‬اﻣـﺎم ﻣﺤﻤـﺪ ﺑـﻦ ﻣـﺮوزي‪،‬‬
‫ﺷﻴﺦ اﺑﻮ ﻳﻌﻘﻮب اﻟﺨﺰار‪ ،‬اﺑﻮ ﻳﻌﻘﻮب اﻟﻨﻬﺮ ﺟﻮري‪ ،‬ﻗﺎﺿﻲ اﺑﻮﻳﻌﻠﻲ در اﻳﻦ ﺑﺎره ﻛﺘـﺎب‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ و ﺑﺰرﮔﺎﻧﻲ از اﺋﻤﻪ درﺑﺎره ﻣﺨﻠﻮق ﺑﻮدن و ﺟـﺪا ﺑـﻮدن روح از ﺟﺴـﺪ ﻗﻠـﻢ‬
‫ﻓﺮﺳﺎﺋﻲ ﻛﺮدهاﻧﺪ و ﺑﻪ ﺷﺪت ﺑﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﻴﻦ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه ﺗﺎزﻳﺪهاﻧﺪ ﻣﺨﺼﻮﺻـﺎً ﻧـﻮك ﻗﻠـﻢ‬
‫ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺳﻮي ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ درﺑﺎره ﺣﻀﺮت ﻋﻴﺴـﻲ ﻣﻌﺘﻘـﺪ ﺑـﻪ وﺣـﺪت روح و‬
‫ﺟﺴﻢ ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺸﺎﻧﻪ رﻓﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬ﻛﺘﺎب و ﺳﻨﺖ‬
‫دﻻﻳﻞ ﻓﺮاواﻧﻲ از ﻛﺘﺎب ﺧﺪا و ﺳﻨﺖ ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ ﻣﺨﻠﻮق ﺑﻮدن روح ذﻛﺮ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻼً‪:‬‬
‫‪l}yxwvm‬ﺍﻟﺮﻋﺪ‪١٦ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﺧﺪا آﻓﺮﻳﻨﻨﺪه ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ اﺳﺖ(‬
‫ﺷﺎرح ﻋﻘﻴﺪه ﻃﺤﺎوﻳﻪ ﺑﺎ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﻪ اﻳﻦ آﻳﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬اﻳﻦ آﻳﻪ ﻋﺎم اﺳﺖ و ﺗﻤﺎم اﺷﻴﺎ‬
‫را در ﺑﺮ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫‪ l¹¸¶µ´³²±°¯®¬m‬ﺍﻹﻧﺴﺎﻥ‪١ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪116‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫)آﻳﺎ )ﺟﺰ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ( ﻣﺪ‪‬ت زﻣﺎﻧﻲ ﺑﺮ اﻧﺴﺎن )در ﺷﻜﻢ ﻣﺎدر‪ ،‬ﺑـﻪ ﮔﻮﻧـﻪ ﻧﻄﻔـﻪ و‬
‫ﺟﻨﻴﻦ( ﮔﺬﺷﺘﻪ اﺳﺖ و او ﭼﻴﺰ ﻗﺎﺑﻞ ذﻛﺮ و ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ؟! (‬

‫‪~}|{zyxwvut srm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫¡‪ l‬ﻣﺮﱘ‪٩ :‬‬

‫)ﻓﺮﻣﻮد‪) :‬ﻣﻄﻠﺐ( ﻫﻤﻴﻦ ﮔﻮﻧﻪ اﺳﺖ )ﻛﻪ ﭘﻴﺎم داده اﺳﺖ (‪ .‬ﭘﺮوردﮔﺎر ﺗﻮ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‬
‫اﻳﻦ ﻛﺎر ﺑﺮاي ﻣﻦ )ﻛﻪ ﺧﺪاﻳﻢ‪ ،‬و از ﻫﻴﭻ‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را آﻓﺮﻳﺪهام‪ ،‬و از ﺟﻤﻠﻪ ﺧﻮد‪ (‬ﺗـﻮ‬
‫را ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ﻫﻴﭻ ﻧﺒﻮدي‪ ،‬ﻫﺴﺘﻲ ﺑﺨﺸﻴﺪهام‪ ،‬آﺳﺎن اﺳﺖ‪( .‬‬
‫ﻗﻄﻌﺎً اﻧﺴﺎن ﻋﺒﺎرت از روح و ﺑﺪن اﺳﺖ و در آﻳﻪ ‪ 9‬ﺳﻮره ﻣﺮﻳﻢ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺠﻤـﻮع‬
‫روح و ﺑﺪن ﺣﻀﺮت ذﻛﺮﻳﺎ را ﻣﻮرد ﺧﻄﺎب ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪ .‬اﺑـﻦ ﺗﻴﻤﻴـﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪:‬‬
‫اﻧﺴﺎن ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﻣﺠﻤﻮع روح و ﺑﺪن‪ ،‬ﺣﺘﻲ اﺧﺘﺼـﺎص اﻧﺴـﺎن ﺑﻴﺸـﺘﺮ ﺑـﻪ روح‬
‫اﺳﺖ ﺗﺎ ﺟﺴﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﺑﺪن ﻣﺮﻛﺐ روح اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ اﺑﻮ درداء ﻣﻲﮔﻮﻳـﺪ‪ :‬ﻳﻘﻴﻨـﺎً‬
‫روح ﻣﺮﻛﺐ ﺑﺪﻧﻢ اﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﺎ آن ﺑﻪ ﻧﺮﻣﻲرﻓﺘﺎر ﻛﻨﻢ ﻣﺮا ﺑﻪ ﻣﻘﺼﺪي ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ و اﮔـﺮ‬
‫در ﺣﻖ آن ﺷﺪت ﺑﻪ ﺧﺮج ﺑﺪﻫﻢ ﻣﺮا ﺑﻪ ﻣﻘﺼﺪ ﻧﻤﻲرﺳﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﻣﻨﺪه و دﻳﮕﺮان از ﺣﻀﺮت اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﭼﻨﻴﻦ رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛـﻪ ﺗـﺎ ﻣﻴـﺎن‬
‫روح و ﺑﺪن اﺧﺘﻼف ﺑﺎﺷﺪ ﺧﺼﻮﻣﺖ ﻫﻢ ﺗﺎ روز ﻗﻴﺎﻣﺖ اداﻣﻪ ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ ،‬روح ﺑـﻪ‬
‫ﺟﺴﻢ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺗﻮ ﺑﻮدي ﻛﻪ ﻛﺎرﻫﺎي ﺑﺪ را اﻧﺠﺎم دادي و ﺑﺪن ﻫﻢ در ﺟﻮاب ﺑﻪ روح‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺗﻮ ﻣﺮا ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻛﺎرﻫﺎي ﺑﺪ اﻣﺮ ﻛﺮدي‪ ،‬آﻧﮕﺎه ﺧﺪاوﻧﺪ ﻓﺮﺷﺘﻪاي را ﺑﻪ ﻣﻨﻈـﻮر‬
‫ﺣﻞ اﺧﺘﻼف ﻣﻴﺎن روح وﺑﺪن ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﺪ‪ ،‬ﻓﺮﺷﺘﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻗﻀﺎوت ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪ :‬ﻣﺜـﺎل ﺷـﻤﺎ‬
‫)روح و ﺑﺪن( ﻣﺎﻧﻨﺪ دو اﻧﺴﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ از آﻧﻬﺎ ﻓﺎﻗـﺪ دﺳـﺖ و ﭘـﺎ و زﻣـﻴﻦ ﮔﻴـﺮ‬
‫اﺳﺖ و دﻳﮕﺮي ﻧﺎﺑﻴﻨﺎ‪ ،‬اﻳﻦ دو وارد ﺑﺎﻏﻲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و در آن ﺑﺎغ ﻳﻜﻲ ﻛﻪ ﻓﺎﻗﺪ دﺳﺖ و‬
‫ﭘﺎ اﺳﺖ ﻣﻴﻮهاي را ﺑﺎﻻي درﺧﺘﻲ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ و ﺧﻄﺎب ﺑﻪ دﻳﮕﺮي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ ﻣﻴﻮهاي را‬
‫ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ اﻣﺎ ﺗﻮان ﺑﻠﻨﺪ ﺷﺪن را ﻧﺪارم‪ .‬ﻧﺎﺑﻴﻨﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳـﺪ‪ :‬ﻣـﻦ ﻣـﻲﺗـﻮاﻧﻢ ﺑﻠﻨـﺪ ﺷـﻮم و از‬
‫درﺧﺖ ﺑﺎﻻ ﺑﺮوم‪ ،‬اﻣﺎ ﻣﻴﻮه را ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﻢ‪ .‬ﺷﺨﺺ زﻣﻴﻦ ﮔﻴﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺮا ﺑﺮ ﭘﺸﺖ ﺧﻮد‬
‫ﺳﻮار ﻛﻦ ﺗﺎ آن ﻣﻴﻮه را ﺑﭽﻴﻨﻴﻢ‪ .‬ﻧﺎﺑﻴﻨﺎ او را ﺑﺮ ﭘﺸﺖ ﺧﻮد ﺳﻮار ﻣـﻲﻛﻨـﺪ و او ﺑﻨـﺎ ﺑـﻪ‬
‫ﻫﺪاﻳﺖ و رﻫﻨﻤﺎﺋﻲ زﻣﻴﻦ ﮔﻴﺮ ﻣﻴﻮه را از ﺑﺎﻻي درﺧﺖ ﻣﻲﭼﻴﻨﺪ‪ .‬آﻧﮕﺎه ﻓﺮﺷـﺘﻪ ﻗﺎﺿـﻲ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻛﺪام ﻳﻚ از اﻳﻦ دو ﻧﻔﺮ ﻣﺠﺮم ﻫﺴﺘﻨﺪ؟ روح و ﺑﺪن ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﻫﺮ دو ﻣﺠﺮم‬

‫‬

‫‪117‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻓﺮﺷﺘﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﭘﺲ ﺷﻤﺎ دو ﺗﺎ ﻧﻴﺰ ﻫﻤﻴﻦ ﺣﺎﻟﺖ را دارﻳـﺪ و ﻫـﺮ دو ﻣﺠـﺮم‬
‫ﻫﺴﺘﻴﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ -3‬در راﺳﺘﺎي اﻳﻦ ﺑﺤﺚ رواﻳﺎت زﻳﺎدي از رﺳﻮلاﷲص ﻣﺒﻨـﻲ ﺑـﺮ اﻳﻨﻜـﻪ ارواح‬
‫ﻗﺒﺾ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و در ﻛﻔﻦﻫﺎ و ﺧﻮﺷﺒﻮﻫﺎﻳﻲ ﻛـﻪ ﻓﺮﺷـﺘﮕﺎن ﺑـﻪ ﻫﻤـﺮاه ﺧـﻮد دارﻧـﺪ‪،‬‬
‫ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﺳﻮي آﺳﻤﺎنﻫﺎ ﺑﺮده ﻣﻲﺷـﻮﻧﺪ و در ﻧﻬﺎﻳـﺖ ﻋـﺬاب داده‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻳﺎ از ﻧﻌﻤﺎت ﺑﻬﺮه ﻣﻲﺟﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻪ اﻳﻦ اوﺿـﺎع و اﺣـﻮال ﺑـﺮاي ﻣﻮﺟـﻮدات‬
‫ﻣﺨﻠﻮق و ﺣﺎدث ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲروﻧﺪ ﻧﻪ ﻗﺪﻳﻢ و ازﻟﻲ‪.‬‬
‫‪ -4‬اﮔﺮ ارواح ﻣﺨﻠﻮق و ﻣﺘﺮﺑﻲ ﻧﻤﻲﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ ﺑـﻪ رﺑﻮﺑﻴـﺖ ﭘﺮوردﮔـﺎر اﻋﺘـﺮاف‬
‫ﻧﻤﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ زﻣﺎن ﺗﻌﻬﺪ ﮔﺮﻓﺘﻦ از ارواح اﻧﺴﺎنﻫﺎ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﺧﻄﺎب ﺑـﻪ ارواح‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫‪ba`_^]\[ZYXWVm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪lsfedc‬ﺍﻷﻋﺮﺍﻑ‪١٧٢ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫))اي ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ! ﺑﺮاي ﻣﺮدم ﺑﻴﺎن ﻛﻦ( ﻫﻨﮕﺎﻣﻲرا ﻛﻪ ﭘﺮوردﮔـﺎرت ﻓﺮزﻧـﺪان آدم را از‬
‫ﭘﺸﺖ آدﻣﻴﺰادﮔﺎن )در ﻃﻮل اﻋﺼﺎر و ﻗﺮون( ﭘﺪﻳﺪار ﻛﺮد و )ﻋﻘﻞ و ادراك ﺑـﺪاﻧﺎن داد‬
‫ﺗﺎ ﻋﺠﺎﺋﺐ و ﻏﺮاﺋﺐ ﮔﻴﺘﻲ را درﻳﺎﺑﻨﺪ و از روي ﻗﻮاﻧﻴﻦ و ﺳﻨﻦ ﻣﻨﻈّﻢ و ﺷـﮕﻔﺖاﻧﮕﻴـﺰ‬
‫ﻫﺴﺘﻲ‪ ،‬ﺧﺪاي ﺧﻮد را ﺑﺸﻨﺎﺳﻨﺪ و ﺑﺎﻻﺧﺮه ﺑﺎ ﺧﻮاﻧﺪن دﻻﺋﻞ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻳﺰدان در ﻛﺘـﺎب‬
‫ﺑﺎز و ﮔﺴﺘﺮده ﺟﻬﺎن‪ ،‬اﻧﮕﺎر ﺧﺪاوﻧﺪ ﺳﺒﺤﺎن( اﻳﺸﺎن را ﺑﺮ ﺧﻮدﺷﺎن ﮔﻮاه ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳـﺖ‬
‫)و ﺧﻄﺎب ﺑﺪاﻧﺎن ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ( ﻛﻪ‪ :‬آﻳﺎ ﻣﻦ ﭘﺮوردﮔﺎر ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺴﺘﻢ؟ آﻧﺎن )ﻫﻢ ﺑﻪ زﺑـﺎن‬
‫ﺣﺎل ﭘﺎﺳﺦ داده و( ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬آري!(‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﭼﻮن ﺧﺪاوﻧﺪ رب ارواح اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ارواح ﻣﺘﺮﺑﻲ و ﻣﺨﻠﻮق ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -5‬اﮔﺮ ارواح ﻣﺨﻠﻮق ﻧﺒﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺼﺎري در ﻋﺒـﺎدت ﻋﻴﺴـﻲ و اﻟﻮﻫﻴـﺖ ﭘﻨﺪاﺷـﺘﻨﺶ‬
‫ﻣﻮرد ﻣﻼﻣﺖ ﻗﺮار ﻧﻤﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -6‬اﮔﺮ روح ﺣﺎدث و ﻣﺨﻠﻮق ﻧﻤﻲﺑﻮد‪ ،‬داﺧﻞ دوزخ ﻧﻤﻲﺷﺪ و ﻋﺬاب ﻧﻤﻲدﻳـﺪ و‬
‫از ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺤﺠﻮب ﻧﻤﻲﺷﺪ و در ﺑﺪن ﭘﻨﻬﺎن ﻧﻤﻲﮔﺸﺖ و در اﺧﺘﻴـﺎر ﻓﺮﺷـﺘﻪ ﻣـﺮگ‬

‫‪ .١‬ﳎﻤﻮﻉ ﻓﺘﺎﻭﻱ ﺷﻴﺦ ﺍﻻﺳﻼﻡ‪.٢٢٢ :‬‬

‫‬

‫‪118‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻗﺮار ﻧﻤﻲﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻧﻤﻲﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻮرد ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻗﺮار ﻧﻤﻲﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻋﺒﺎدت ﻧﻤـﻲﺷـﺪ‪،‬‬
‫ﻧﻤﻲﺗﺮﺳﻴﺪ و ﻧﻤﻲﻫﺮاﺳﻴﺪ‪ ،‬ﺣﺎل آﻧﻜﻪ ارواح ﻣﻮﻣﻨﺎن ﻣﻲدرﺧﺸﻨﺪ و ارواح ﻛﺎﻓﺮان ﻣﺎﻧﻨﺪ‬
‫زﻏﺎل ﺳﻴﺎه ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ .١‬ﳎﻤﻮﻋﻪ ﻓﺘﺎﻭﻱ )‪.(٢٢٠/٤‬‬

‫‪119‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﺷﺸﻢ‪ :‬ﺷﺒﻬﻪ ﻗﺎﺋﻠﻴﻦ ﺑﻪ ﻣﺨﻠﻮق ﻧﺒﻮدن روح‬
‫ﻣﻌﺘﻘﺪان ﺑﻪ ﻏﻴﺮ ﻣﺨﻠﻮق ﺑﻮدن روح ﺑﻪ دﻻﻳﻞ زﻳﺮ اﺳﺘﻨﺎد ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻼً آﻳﻪ‪:‬‬
‫‪  lÏÈÇÆÅÄÃÂÁÀm‬ﺍﻹﺳﺮﺍﺀ‪٨٥ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)از ﺗﻮ )اي ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ! ( درﺑﺎره روح ﻣﻲﭘﺮﺳﻨﺪ )ﻛﻪ ﭼﻴﺴﺖ(‪ .‬ﺑﮕﻮ‪ :‬روح ﭼﻴﺰي اﺳـﺖ‬
‫ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﭘﺮوردﮔﺎرم از آن آﮔﺎه اﺳـﺖ )و ﺧﻠﻘﺘـﻲ اﺳـﺮارآﻣﻴﺰ و ﺳـﺎﺧﺘﻤﺎﻧﻲ ﻣﻐـﺎﻳﺮ ﺑـﺎ‬
‫ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن ﻣﺎده دارد و اﻋﺠﻮﺑﻪ ﺟﻬﺎن آﻓﺮﻳﻨﺶ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺟﺎي ﺷﮕﻔﺖ ﻧﻴﺴﺖ اﮔﺮ‬
‫ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ روح ﭘﻲ ﻧﺒﺮﻳﺪ (‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﺟﺰ داﻧﺶ اﻧﺪﻛﻲ ﺑﻪ ﺷـﻤﺎ داده ﻧﺸـﺪه اﺳـﺖ‪) ،‬و‬
‫ﻋﻠﻢ ﺷﻤﺎ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ ﺑﻪ ﮔﺴﺘﺮه ﻛﻞّ ﺟﻬﺎن و ﻋﻠﻢ ﻻﻳﺘﻨﺎﻫﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺳﺒﺤﺎن‪ ،‬ﻗﻄﺮه‬
‫ﺑﻪ درﻳﺎ ﻫﻢ ﻧﻴﺴﺖ‪( .‬‬
‫اﻳﻦ ﺷﺒﻬﻪ ﺑﺎ ﭼﻨﺪ دﻟﻴﻞ رد ﻣﻲﺷﻮد‪:‬‬
‫اول‪ :‬ﻣﻨﻈﻮر از روح در آﻳﻪ‪ ،‬روح اﻧﺴﺎن ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ روح اﺳـﻢ ﻓﺮﺷـﺘﻪاي اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﭼﻮن ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪lvlkjihgm‬ﺍﻟﻨﺒﺄ‪٣٨ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)در آن روزي ﻛﻪ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ و ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﺑﻪ ﺻﻒ ﻣﻲاﻳﺴﺘﻨﺪ‪( .‬‬
‫‪lÁ¹¸¶µm‬ﺍﳌﻌﺎﺭﺝ‪٤ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن و ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﺑﻪ ﺳﻮي او )ﭘﺮ ﻣﻲﻛﺸﻨﺪ و( ﺑﺎﻻ ﻣﻲروﻧﺪ‪( .‬‬
‫‪l]\[ZYXWVUTm‬ﺍﻟﻘﺪﺭ‪٤ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن و ﺟﺒﺮﻳﻴﻞ در آن ﺷﺐ ﺑﺎ اﺟﺎزه ﭘﺮوردﮔﺎرﺷﺎن‪ ،‬ﭘﻴﺎﭘﻲ )ﺑﻪ ﻛﺮه زﻣﻴﻦ و ﺑـﻪ‬
‫ﺳﻮي ﭘﺮﺳﺘﺸﮕﺮان و ﻋﺒﺎدت ﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺷﺐ زﻧﺪهدار( ﻣﻲآﻳﻨﺪ ﺑﺮاي ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﻛﺎري(‬
‫اﻳﻦ ﺗﻔﺴﻴﺮ و ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻧﺰد ﻋﻠﻤﺎء ﺳﻠﻒ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲﻣﻌﺮوف و ﻣﺸﻬﻮر ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫دوم‪ :‬اﮔﺮ روح را ﻫﻤﺎن روح آدﻣﻲﺗﻔﺴﻴﺮ ﻛﻨﻴﻢ ـ ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛـﻪ ﺟﻤﻌـﻲ از ﻋﻠﻤـﺎي‬
‫ﺳﻠﻒ ﺑﺪان ﻗﺎﻳﻞ ﻫﺴﺘﻨﺪ ـ ﺑﺎز ﻫﻢ در آﻳﻪ دﻟﻴﻠﻲ ﺑﺮ ﻣﺨﻠﻮق ﺑﻮدن روح و اﻳﻨﻜﻪ ﺟﺰﺋـﻲ‬
‫از ذات ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ ،‬وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ﻫﻤﺎن ﻃﻮر ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﻳﻦ ﭘﺎرﭼﻪ از ﺟﻨﺲ آن‬

‫‪120‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻟﺒﺎس اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻫﺪف آﻳﻪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ روح ﺑﻪ ﺧﺪا ﻣﻨﺘﺴﺐ اﺳﺖ ﭼﻮن ﺑﺮ اﺳـﺎس‬
‫دﺳﺘﻮر ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﺠﺎد ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺮ در ﻗﺮآن ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻮارد در ﺻﻮرت ﻣﺼـﺪر و در‬
‫ﻣﻮاﻗﻊ دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻔﻌﻮل اﺳﺘﻌﻤﺎل ﻣﻲﺷﻮد و در ﻫﺮ دو ﺻﻮرت ﺑﻪ ﻣﻔﻬﻮم دﺳـﺘﻮر‬
‫داده ﺷﺪه ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲرود‪:‬‬
‫‪ lb}|{zyxm‬ﺍﻟﻨﺤﻞ‪١ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﻓﺮﻣﺎن ﺧﺪا در رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ )ﻣﺴﺨﺮهﻛﻨﺎن ﻧﮕﻮﺋﻴﺪ ﻛﻪ اﮔﺮ راﺳﺖ ﻣـﻲﮔﻮﺋﻴـﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻗﻴﺎﻣﺘﻲ ﻫﺴﺖ از ﺧﺪا ﺑﺨﻮاﻫﻴﺪ ﻫﺮﭼﻪ زودﺗﺮ ﻋﺬاب آن را ﺑﻨﻤﺎﻳﺎﻧـﺪ! اﺳـﺘﻬﺰاءﻛﻨﺎن(‬
‫آن را ﺑﻪ ﺷﺘﺎب ﻣﺨﻮاﻫﻴﺪ‪( .‬‬
‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻛﻠﻤﻪ »ﻣﻦ« در آﻳﻪ‪ 58 :‬ﺳﻮره اﺳﺮاء ﺑﺮاي اﺑﺘـﺪاي ﻏﺎﻳـﺖ ﺑﺎﺷـﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘـﻪ‬
‫ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ »ﻣﻦ« ﺑﺮاي اﻧﺘﻬﺎي ﻏﺎﻳﺖ ﺑﻪ ﻛﺎر ﻣﻲرود در ﻣﻌﻨﻲ ﺑﻴﺎن ﺟﻨﺲ ﻫﻢ اﺳﺘﻌﻤﺎل‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻣﺜﻼً ﺟﻤﻠﻪ
 ﺑﺮاي ﺑﻴﺎن ﺟﻨﺲ و ﺟﻤﻠﻪ  
‬
‫ﺑﺮاي اﻧﺘﻬﺎي ﻏﺎﻳﺖ ﺑﻪ ﻛﺎر رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ 
 
  در ﺟﻨﺴـﻴﺖ و‬
‫ﺟﺰﺋﻴﺖ ﻧﺺ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻔﻬﻮم اﻧﺘﻬﺎي ﻏﺎﻳﺖ را ﺑﻴـﺎن ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨـﻲ روح از اﻣـﺮ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﻜﻞ ﮔﺮﻓﺘﻪ و از وي ﺻﺎدر ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﻫﻢ وﻗﺘﻲ در ﺗﻔﺴـﻴﺮ آﻳـﻪ‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪» :‬روح ﻫﻢ از اﻣﺮ ﭘﺮوردﮔﺎر اﺳﺖ«‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻔﻬﻮم اﺷﺎره دارد‪.‬‬
‫آﻳﻪ ‪ 13‬ﺳﻮره ﺟﺎﺛﻴﻪ و ‪ 53‬ﺳﻮره ﻧﺤﻞ اﻳـﻦ ﻣﻄﻠـﺐ را ﺑـﺮاي ﻣﻌـﺎﻧﻲ »ﻣـﻦ« ﺗﺄﻳﻴـﺪ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ lçàßÞÝÜÛÚÙØ×Öm‬ﺍﳉﺎﺛﻴﺔ‪١٣ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)و آﻧﭽﻪ ﻛﻪ در آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و آﻧﭽﻪ ﻛﻪ در زﻣﻴﻦ اﺳﺖ ﻫﻤﻪ را از ﻧﺎﺣﻴﻪ ﺧـﻮد‪ ،‬ﻣﺴـﺨّﺮ‬
‫ﺷﻤﺎ ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪(.‬‬
‫‪   lÙÒÑÐÏÎÍÌm‬ﺍﻟﻨﺤﻞ‪٥٣ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)آﻧﭽﻪ از ﻧﻌﻤﺘﻬﺎ دارﻳﺪ ﻫﻤﻪ از ﺳﻮي ﺧﺪا اﺳﺖ (‬
‫اﮔﺮ ﺗﻤﺎم ﭼﻴﺰﻫﺎي ﻣﺴﺨﺮ ﺷﺪه و ﻧﻌﻤﺖﻫﺎ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ از ﺟﺎﻧﺐ اﷲ ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬وﻟـﻲ‬
‫ﺑﺨﺸﻲ از آن ذات ﭘﺎك و ﻣﻘﺪس ﻧﻤﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻲﺗـﻮان ﺑـﺎ ﺻـﺮاﺣﺖ اﻋـﻼم ﻛـﺮد ﻛـﻪ‬

‫‪121‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻋﻴﺴﻲ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ روح ﺧﺪا اﺳﺖ‪ ،‬وﻟـﻲ ﻫﺮﮔـﺰ ﺑﺨﺸـﻲ از ذات ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻧﺒـﻮده و‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫اﺷﻜﺎل دوم‪:‬‬

‫‪ lÇÃÂÁÀm‬ﺍﳊﺠﺮ‪٢٩ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)و از روح ﻣﺘﻌﻠّﻖ ﺑﻪ ﺧﻮد در او دﻣﻴﺪم‪) .‬ﺑﺮاي ﺑﺰرﮔﺪاﺷﺖ و درودش( (‬

‫‪lLGFEDm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫ﺍﻷﻧﺒﻴﺎﺀ‪٩١ :‬‬

‫)و ﻣﺎ از روح ﻣﺘﻌﻠّﻖ ﺑﻪ ﺧﻮد در وي دﻣﻴﺪﻳﻢ‪( .‬‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ در اﻳﻦ دو آﻳﻪ روح را ﺑﻪ ﺧﻮدش ﻧﺴﺒﺖ داده اﺳﺖ‪ ،‬ﭘـﺲ روح‬
‫از ﺧﺪا اﺳﺖ و ﺑﺨﺸﻲ از ذات او ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺷﺎرح ﻃﺤﺎوي در ﻣﻮرد اﻳﻦ اﺷﻜﺎل ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺑﺎﻳـﺪ ﺑـﺪاﻧﻴﻢ ﻛـﻪ اﺿـﺎﻓﻪ ﻛـﺮدن و‬
‫ﻧﺴﺒﺖ دادن ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ دو ﮔﻮﻧﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪:‬‬
‫ﻧﻮع اول‪ :‬ﺻﻔﺎﺗﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻗﺎﻳﻢ ﺑﻪ ذات ﺧﻮد ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ‪ :‬ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﻗـﺪرت‪ ،‬ﻛـﻼم‪،‬‬
‫ﺳﻤﻊ‪ ،‬و ﺑﺼﺮ و ﻏﻴﺮه‪ ،‬اﺿﺎﻓﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺻﻔﺎﺗﻲ اﺿﺎﻓﻪ ﺻﻔﺖ ﺑﻪ ﻣﻮﺻﻮف اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺜﻼً ﻋﻠﻢ‬
‫ﺧﺪا ﻳﺎ ﻗﺪرت ﺧﺪا و ﺻﻔﺎت دﻳﮕﺮ‪.‬‬
‫ﻧﻮع دوم‪ :‬ﻧﺴﺒﺖ دادن و اﺿﺎﻓﻪ ﻛﺮدن اﻋﻴﺎن و اﺟﺴﺎﻣﻲﻛﻪ ﻣﻨﻔﺼﻞ از ذات ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ‪ :‬اﺿﺎﻓﻪ ﻛﺮدن ﺧﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺷﺘﺮ‪ ،‬ﺑﻨﺪه و رﺳﻮل در آﻳﺎت ذﻳﻞ ﺑﻪ ذات ﺧﺪاوﻧﺪ‪:‬‬

‫‪lyxwvm‬ﺍﻟﺸﻤﺲ‪ ١٣ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺧﺪا )ﺻﺎﻟﺢ( ﺑﺪﻳﺸﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻛﺎري ﺑﻪ ﺷﺘﺮ ﺧﺪا ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷـﻴﺪ و او را از‬
‫ﻧﻮﺑﺖ آﺑﺶ ﺑﺎز ﻧﺪارﻳﺪ‪( .‬‬

‫‪l®©¨§¦¥¤m‬ﺍﻟﻔﺮﻗﺎﻥ‪١ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)واﻻ ﻣﻘﺎم و ﺟﺎوﻳﺪ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮﻗﺎن‪) ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺟﺪا ﺳﺎزﻧﺪه ﺣـﻖ از ﺑﺎﻃـﻞ( را‬
‫ﺑﺮ ﺑﻨﺪه ﺧﻮد )ﻣﺤﻤ‪‬ﺪ( ﻧﺎزل ﻛﺮده اﺳﺖ (‬

‫‪ .١‬ﺑﺮﺍﯼ ﺁﮔﺎﻫﯽ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﮐﺘﺎﺏ ﳎﻤﻮﻉ ﻓﺘﺎﻭﯼ )‪ (۲۲۶/۴‬ﻧﮕﺎﻩ ﮐﻨﻴﺪ‪.‬‬

‫‪122‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪lvrqpm‬ﺍﳊﺞ‪٢٦ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)و ﺧﺎﻧﻪام را ﺑﺮاي ﻃﻮافﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن و ﻗﻴـﺎمﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن و رﻛـﻮع ﺑﺮﻧـﺪﮔﺎن و ﺳـﺠﺪه‬
‫ﺑﺮﻧﺪﮔﺎن )از وﺟﻮد ﺑﺘﺎن و ﻣﻈـﺎﻫﺮ ﺷـﺮك و از ﻫﺮﮔﻮﻧـﻪ آﻟـﻮدﮔﻲ ﻇـﺎﻫﺮي و ﻣﻌﻨـﻮي‬
‫دﻳﮕﺮ( ﺗﻤﻴﻴﺰ و ﭘﺎﻛﻴﺰه ﮔﺮدان‪( .‬‬
‫اﻳﻦ اﺿﺎﻓﻪ‪ ،‬اﺿﺎﻓﻪ ﻣﺨﻠﻮق ﺑﻪ ﺧﺎﻟﻖ و ﻫﺪف آن ﺗﻨﻬﺎ ﺗﺸﺮﻳﻒ و ﺗﺨﺼﻴﺺ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪123‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬اﻧﻮاع ﻧﻔﺲ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺧﺒﺮ داده اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻔﻮس ﺑﻪ ﺳﻪ دﺳﺘﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺷﺪهاﻧﺪ‪:‬‬
‫‪ -1‬ﻧﻔﺲ اﻣﺎره‪.‬‬
‫‪ -2‬ﻧﻔﺲ ﻟﻮاﻣﻪ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﻧﻔﺲ ﻣﻄﻤﺌﻨﻪ‪.‬‬
‫‪lSNMLKJIHGFm‬ﻳﻮﺳﻒ‪٥٣ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﭼﺮا ﻛﻪ ﻧﻔﺲ )ﺳﺮﻛﺶ ﻃﺒﻴﻌﺔً ﺑﻪ ﺷﻬﻮات ﻣﻲﮔﺮاﻳﺪ و زﺷﺘﻴﻬﺎ را ﺗﺰﻳﻴﻦ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳـﺪ و‬
‫ﻣﺮدﻣﺎن را( ﺑﻪ ﺑﺪﻳﻬﺎ و ﻧﺎﺑﻜﺎرﻳﻬﺎ ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﻧﻔﺲ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﭘﺮوردﮔﺎرم ﺑﺪو رﺣـﻢ‬
‫ﻧﻤﺎﻳﺪ )و او را در ﻛﻨﻒ ﺣﻤﺎﻳﺖ ﺧﻮد ﻣﺼﻮن و ﻣﺤﻔﻮظ ﻓﺮﻣﺎﻳﺪ (‪( .‬‬
‫‪lcba`_m‬ﺍﻟﻘﻴﺎﻣﺔ‪٢ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)و ﺑﻪ ﻧﻔﺲ ﺳﺮزﻧﺸﮕﺮ ﺳﻮﮔﻨﺪ! )ﻛﻪ ﭘﺲ از ﻣﺮگ زﻧﺪه ﻣﻲﮔﺮدﻳﺪ و رﺳﺘﺎﺧﻴﺰ ﺣـﻖ‬
‫اﺳﺖ(‬

‫‪^]\[ZYXWVUTSRQm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫_`‪ la‬ﺍﻟﻔﺠﺮ‪٣٠ – ٢٧ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)اي اﻧﺴﺎنِ آﺳﻮده ﺧﺎﻃﺮ )ﻛﻪ در ﭘﺮﺗﻮ ﻳـﺎد ﺧـﺪا و ﭘﺮﺳـﺘﺶ اﷲ‪ ،‬آراﻣـﺶ ﺑـﻪ ﻫـﻢ‬
‫رﺳﺎﻧﺪهاي و ﻫـﻢ اﻳﻨـﻚ ﺑـﺎ ﻛﻮﻟـﻪﺑـﺎري از اﻧﺪوﺧﺘـﻪ ﻃﺎﻋـﺎت و ﻋﺒـﺎدات‪ ،‬در اﻳﻨﺠـﺎ‬
‫آرﻣﻴﺪهاي(! ﺑﻪ ﺳﻮي ﭘﺮوردﮔﺎرت ﺑﺎزﮔﺮد‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺗﻮ )از ﻛﺮده ﺧﻮد در ﺟﻬﺎن و‬
‫از ﻧﻌﻤﺖ آﺧﺮت ﻳﺰدان( ﺧﻮﺷﻨﻮدي‪ ،‬و )ﺧﺪا ﻫﻢ( از ﺗﻮ ﺧﻮﺷﻨﻮد )اﺳـﺖ(‪ .‬ﺑـﻪ ﻣﻴـﺎن‬
‫ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﻢ درآي )و ﻫﻤﺮاه ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﺎن و از زﻣﺮه ﺑﺎﻳﺴﺘﮕﺎن ﺷﻮ(‪ .‬و ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻦ داﺧـﻞ‬
‫ﺷﻮ (‬
‫اﻟﺒﺘﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ اﻧﺴﺎن ﺳﻪ ﻧﻔﺲ را دارا ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﻳﻦ اﺳـﺖ‬
‫ﻛﻪ اﻳﻦ ﺳﻪ‪ ،‬ﺻﻔﺎت و ﺣﺎﻻﺗﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﺎ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺷﺮاﻳﻂ ﺑـﺮاي‬
‫ذاﺗﻲ ﻋﺎرض ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻼً ﻫﺮﮔﺎه ﻫﻮسﻫﺎي ﻧﻔﺲ ﺑﺮ اﻧﺴﺎن ﻏﻠﺒﻪ ﻛﻨﻨﺪ و ﻧﻔﺲ ﻣﺮﺗﻜـﺐ‬

‫‪124‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﮔﻨﺎه و ﻣﻌﺎﺻﻲ ﺷﻮد‪ ،‬ﻧﻔﺲ اﻣﺎره درﺳﺖ ﻣﻲﺷﻮد و اﮔﺮ ﺑﻌﺪ از ﮔﻨﺎه ﺗﻮﺑـﻪ و ﭘﺸـﻴﻤﺎﻧﻲ‬
‫ﺻﻮرت ﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻧﻔﺲ ﻟﻮاﻣﻪ اﻳﺠﺎد ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﭼﻮن اﻧﺴﺎن را ﺑﺮ اﻧﺠﺎم ﮔﻨﺎه ﻣﻼﻣﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‬
‫و در ارﺗﻜﺎب ﮔﻨﺎه و اﻧﺠﺎم ﺣﺴﻨﺎت دﭼﺎر ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻣﺎ ﻧﻔﺲ ﻣﻄﻤﺌﻨﻪ در‬
‫ﺻﻮرﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺤﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﻴﺮ و ﻣﻴﻞ ﺑﻪ ﺣﺴﻨﺎت و دوري از ﺷﺮ و ﺑﺪﻳﻬﺎ ﺑﻪ ﻣﻠﻜﻪ و‬
‫اﺧﻼق راﺳﺨﻲ در ﺑﺪن ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺷﺎرح ﻃﺤﺎوﻳﻪ ﺑﻌﺪ از ﺑﻴﺎن اﻧﻮاع و اﻗﺴﺎم ﻧﻔﻮس ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺣﻘﻴﻘﺘـﺎً اﻳـﻦ ﻧﻔـﺲﻫـﺎ‬
‫ﺑﺮاي ﻳﻚ اﻧﺴﺎن ﻋﺎرض ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻧﻔﺲ اﻧﺴﺎﻧﻲ داراي ﺳﻪ ﺣﺎﻟﺖ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﺑﺘﺪا‬
‫اﻧﺴﺎن را ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﮔﻨﺎه دﺳﺘﻮر ﻣﻲدﻫﺪ ﺳﭙﺲ اﮔﺮ اﻳﻤـﺎن ﺑﻴﺎﻳـﺪ ﻧﻔـﺲ ﻟﻮاﻣـﻪ درﺳـﺖ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﻌﺪ از ارﺗﻜﺎب ﮔﻨﺎه اﻧﺴﺎن را ﻣﺤﺎﻛﻤﻪ و ﺳﺮزﻧﺶ ﻣﻲﻛﻨﺪ و اﮔﺮ اﻳﻤﺎن ﻗﻮت‬
‫ﺑﮕﻴﺮد ﺑﻪ ﻧﻔﺲ ﻣﻄﻤﺌﻨﻪ ﻣﺒﺪل ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬

‫‪ .١‬ﺷﺮﺡ ﻃﺤﺎﻭﻳﺔ‬
‫‪ .٢‬ﺷﺮﺡ ﺍﻟﻄﺤﺎﻭﻳﻪ‪.٤٤٥ :‬‬

‫‪2‬‬

‫‪125‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬آﻳﺎ ﻧﻔﺲ ﻣﻲﻣﻴﺮد؟‬
‫اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺑﺪون ﺗﺮدﻳﺪ ارواح ﻣﺨﻠﻮق ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻋﺪم و ﻓﻨﺎ ﺑﺮ آﻧﻬـﺎ ﻋـﺎرض‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬وﻟﻲ ﻣﺮگ ﺷﺎن ﺑﺎ ﺟﺪاﻳﻲ از ﺑﺪنﻫﺎ ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﻫﻨﮕﺎم دﻣﻴﺪن ﻧﻔﺨـﻪ‬
‫ﺛﺎﻧﻴﻪ ارواح ﺑﻪ ﺑﺪنﻫﺎ ﺑﺎز ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺷﺎرح ﻃﺤﺎوﻳﻪ اﻳﻦ ﻣﺴﺎﻟﻪ را ﻣﻄﺮح ﻧﻤﻮده و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺮدم درﺑﺎره اﻳﻨﻜﻪ آﻳﺎ روح‬
‫ﻣﻲﻣﻴﺮد ﻳﺎ ﺧﻴﺮ اﺧﺘﻼف ﻧﻈﺮ دارﻧﺪ‪ ،‬ﮔﺮوﻫﻲ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ارواح ﻣﻲﻣﻴﺮﻧﺪ‪،‬‬
‫ﭼﻮن آﻧﻬﺎ ﻧﻔﻮس ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻫﺮ ﻧﻔﺴﻲ ﻻ ﺟﺮم ﻣﻲﻣﻴﺮد‪ ،‬اﮔﺮ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن از ﻣـﺮگ ﻧﺠـﺎت‬
‫ﭘﻴﺪا ﻧﻜﻨﻨﺪ روح ﻫﺮﮔﺰ ﻧﺠﺎت ﭘﻴﺪا ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪ .‬ﮔﺮوه دﻳﮕﺮي ﻫﻢ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎوراﻧـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ارواح ﻧﻤﻲﻣﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ارواح ﺑﺮاي ﺑﻘﺎء و دوام آﻓﺮﻳﺪه ﺷﺪهاﻧﺪ و ﺑـﺪن و ﺟﺴـﻢ ﻫـﻢ‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺮگ و ﻧﺎﺑﻮدي‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ اﺻﻞ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻛﻪ دال ﺑﺮ ﻣﻨﻌﻢ ﻳـﺎ ﻣﻌـﺬب‬
‫ﺑﻮدن ارواح ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺣﻜﺎﻳﺖ از آن دارﻧﺪ ﻛﻪ ارواح از ﺑﻴﻦ ﻧﻤﻲروﻧﺪ‪.‬‬
‫دﻳﺪﮔﺎه ﺻﺤﻴﺢ در اﻳﻦ ﺑﺎره اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد‪ :‬ﻣﺮدن ارواح و ﻧﻔـﻮس ﻳﻌﻨـﻲ‬
‫ﻣﻔﺎرﻗﺖ و ﺟﺪاﻳﻲ آﻧﻬﺎ از ﺑﺪن‪ ،‬اﮔﺮ ﻣﻨﻈﻮر از ﻣﺮدن ارواح و ﻧﻔﻮس ﻫﻤﻴﻦ ﻗـﺪر ﻳﻌﻨـﻲ‬
‫ﺧﺮوج از اﺑﺪان ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭘﺲ آﻧﻬﺎ ﻃﻌﻢ ﻣﺮگ را ﻣﻲﭼﺸﻨﺪ و     "! در‬
‫ﺣﻖ آﻧﻬﺎ ﻧﻴﺰ ﺟﺎري اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻲ اﮔﺮ ﻣﻨﻈﻮر از ﻣﺮدن ارواح ﻓﻨﺎ و ﻣﻌـﺪوم ﺷـﺪن ﺑﻄـﻮر‬
‫ﻛﻠﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬درﺳﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻮن روح در ﺑﻬﺸﺖ و ﺟﻬﻨﻢ ﻣﺎﻧﺪﮔﺎر اﺳﺖ و از ﻧﻌﻤﺖ و‬
‫ﻳﺎ ﻋﺬاب ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺧﺪاﻧﺪ در ﻗﺮآن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪l®©¨§¦¥¤£¢m‬ﺍﻟﺪﺧﺎﻥ‪٥٦ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)آﻧﺎن ﻫﺮﮔﺰ در آﻧﺠﺎ ﻣﺮﮔﻲ ﺟﺰ ﻫﻤﺎن ﻣﺮگ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ )ﻛﻪ در دﻧﻴﺎ ﭼﺸﻴﺪهاﻧﺪ و ﺑﻌﺪ‬
‫از آن زﻧﺪه ﺷﺪهاﻧﺪ( ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ ﭼﺸﻴﺪ‪ ،‬و ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧـﺎن را از ﻋـﺬاب دوزخ ﺑـﻪ دور و‬
‫ﻣﺤﻔﻮظ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪( .‬‬
‫و ﻣﻨﻈﻮر از اﻳﻦ ﻣﺮگ ﻫﻤﺎن ﻣﻔﺎرﻗﺖ و ﺟﺪاﻳﻲ از اﺑﺪان و اﺟﺴﺎد اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .١‬ﳎﻤﻮﻉ ﻓﺘﺎﻭﯼ )‪.(٢٧٩/٤‬‬
‫‪ .٢‬ﺷﺮﺡ ﻃﺤﺎﻭﻳﻪ‪.٤٤٦ :‬‬

‫‪2‬‬

‫‪126‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﻧﻬﻢ‪ :‬ﺟﺎﻳﮕﺎه روح در ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺮزخ‬
‫ارواح ﺑﻨﺪﮔﺎن در ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺮزخ ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﺟﺎﻳﮕـﺎه و ﻣﻨـﺎزل ﻣﺘﻔـﺎوتاﻧـﺪ‪ ،‬ﺑـﺎ ﺗﻮﺟـﻪ ﺑـﻪ‬
‫ﻧﺼﻮص وارد ﺷﺪه در ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﺟﺎﻳﮕﺎه و ﻣﻨﺰل اﻧﺴﺎن ﺑﻨﺎ ﺑـﻪ‬
‫ﺗﻘﺴﻴﻢ ذﻳﻞ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪ -1‬ارواح اﻧﺒﻴﺎ‬
‫ارواح ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان در ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻣﻨﺎزل و در اﻋﻠﻲ ﻋﻠﻴﻴﻦ ﻧﺰد ﭘﺮوردﮔﺎر ﺳﻜﻨﻲ ﻣـﻲﮔﺰﻳﻨﻨـﺪ‪.‬‬
‫ﺣﻀــﺮت اماﻟﻤــﻮﻣﻨﻴﻦ ﻋﺎﻳﺸــﻪك از رﺳــﻮلاﷲص در ﭘﺎﻳــﺎن ﻋﻤــﺮش ﺷــﻨﻴﺪ ﻛــﻪ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻬﻢ‪ ‬ﺍﻟﺮ‪‬ﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻖ ﺍﹾﻟﹶﺄ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ‬

‫‪1‬‬

‫)ﭘﺮوردﮔﺎرا! ﻧﺰد رﻓﻴﻖ اﻋﻠﻲ ﻣﻲروم‪(.‬‬
‫‪ -2‬ارواح ﺷﻬﺪا‬
‫ارواح ﺷﻬﺪا زﻧﺪه ﻫﺴﺘﻨﺪ و در ﻧﺰد ﭘﺮوردﮔﺎر روزي ﻣﻲﺧﻮرﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪ lrqponmlkjihgfedm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫ﺁﻝ ﻋﻤﺮﺍﻥ‪١٦٩ :‬‬

‫)و ﻛﺴﺎﻧﻲ را ﻛﻪ در راه ﺧﺪا ﻛﺸﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺮده ﻣﺸﻤﺎر‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ آﻧـﺎن زﻧـﺪهاﻧـﺪ و‬
‫ﺑﺪﻳﺸﺎن ﻧﺰد ﭘﺮوردﮔﺎرﺷﺎن روزي داده ﻣﻲﺷﻮد )و ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ زﻧﺪﮔﻲ و ﻧـﻮع ﺧـﻮراك‬
‫اﻳﺸﺎن را ﺧﺪا ﻣﻲداﻧﺪ و ﺑﺲ(‪( .‬‬
‫ﻣﺴﺮوف از ﺣﻀﺮت ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد درﺑﺎره اﻳﻦ آﻳﻪ ﺳﻮال ﻛﺮد‪ ،‬اﺑـﻦ ﻣﺴـﻌﻮد‬
‫ﮔﻔــﺖ‪ :‬ارواح ﺷــﻬﺪا در ﺷــﻜﻢ ﭘﺮﻧـﺪﮔﺎن ﺳــﺒﺰ رﻧﮕــﻲ ﻫﺴــﺘﻨﺪ و روي ﻗﻨــﺪﻳﻞﻫــﺎﻳﻲ‬

‫‪ .١‬ﺻﺤﻴﺢ ﲞﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﺮﻗﺎﻕ‪.‬‬

‫‬

‫‪127‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫)ﻟﻮﺳﺘﺮﻫﺎ( ﻋﺮش آوﻳﺰان ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﺑﻪ ﻫﺮ ﺟﺎي ﺑﻬﺸﺖ ﭘﺮواز ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ و در ﻓﻀـﺎي‬
‫ﺑﻬﺸﺖ ﺑﻪ ﭘﺮواز در ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ارواح ﺑﻌﻀﻲ ﺷﻬﺪا ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻧﻪ ﻫﻤﻪ ﺷـﻬﺪا‪ ،‬ﭼـﻮن ارواح ﺑﻌﻀـﻲ از ﺷـﻬﺪا‬
‫ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺑﺪﻫﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﮔﺮدن دارﻧﺪ ار رﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻨﻊ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬در ﻣﺴﻨﺪ از ﻋﺒـﺪاﷲ‬
‫ﺑﻦ ﺟﺤﺶ رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻣﺮدي ﻧﺰد رﺳﻮلاﷲص آﻣﺪ و ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ ﻣﻦ در راه ﺧﺪا‬
‫ﻛﺸﺘﻪ ﺷﻮم‪ ،‬ﭼﻪ ﭘﺎداﺷﻲ ﺑﻪ ﻣﻦ ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﻴﺪ؟ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺠﻨ‪ ‬ﹸﺔ ﹶﻓ ﹶﻠﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﻭﻟﱠﻰ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹺﺇﻟﱠﺎ ﺍﻟﺪ‪‬ﻳ ‪‬ﻦ ﺳ‪‬ﺎﺭ‪‬ﻧﹺﻲ ﹺﺑ ‪‬ﻪ ﹺﺟ ‪‬ﺒﺮﹺﻳ ﹸﻞ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﺍﻟﺴ‪‬ﻠﹶﺎﻡ ﺁﹺﻧﻔﹰﺎ(‬
‫)ﺍﹾﻟ ‪‬‬

‫‬

‫)ﺑﻬﺸﺖ‪ ،‬وﻗﺘﻲ آن ﻣﺮد رﻓﺖ‪ ،‬رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اﻟﺒﺘﻪ د‪‬ﻳﻦ و ﺑﺪﻫﻲ ﻣﺎﻧﻊ رﻓﺘﻦ ﺑﻪ‬
‫ﺑﻬﺸﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻤﻴﻦ ﺣﺎﻻ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را ﺑﺎ ﻣﻦ در ﻣﻴﺎن ﮔﺬاﺷﺖ‪(.‬‬
‫‪ -3‬ارواح اﻧﺴﺎﻧﻬﺎي ﻣﺆﻣﻦ و ﺻﺎﻟﺢ‬
‫ﺑﺸﻜﻞ ﭘﺮﻧﺪﮔﺎﻧﻲ در ﻣﻲآﻳﻨـﺪ و ﺑـﺮ درﺧﺘـﺎن ﺑﻬﺸـﺖ آوﻳـﺰان ﻣـﻲﺷـﻮﻧﺪ‪ .‬ﺣـﺪﻳﺜﻲ از‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻛﻌﺐ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﻚ رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺴ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ‬
‫ﺠ ﹺﺮ ﺍﹾﻟﺠ‪‬ﻨ‪ ‬ﺔ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬ﺮ ﹺﺟ ‪‬ﻌﻬ‪‬ﺎ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋﺰ‪ ‬ﻭ ‪‬ﺟﻞﱠ ﹺﺇﻟﹶﻰ ‪‬ﺟ ‪‬‬
‫ﺴ ‪‬ﻠ ﹺﻢ ﹶﻃ ‪‬ﻴ ‪‬ﺮ ‪‬ﺗ ‪‬ﻌ ﹸﻠ ‪‬ﻖ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﺷ ‪‬‬
‫ﺴ ‪‬ﻤ ﹸﺔ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬‬
‫)ﹺﺇﻧ‪‬ﻤ‪‬ﺎ ﻧ‪ ‬‬

‫‪‬ﻳ ‪‬ﻮ ‪‬ﻡ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻘﻴ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﺔ(‬

‫‪3‬‬

‫)ارواح ﻣﻮﻣﻨﺎن ﺑﻪ ﺻﻮرت ﭘﺮﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ درﺧﺘﺎن ﺑﻬﺸﺖ آوﻳﺰاناﻧﺪ‪ ،‬در ﻣﻲآﻳﻨﺪ ﺗﺎ‬
‫اﻳﻨﻜﻪ در روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ اﺟﺴﺎدﺷﺎن ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ‪(.‬‬
‫ﺗﻔﺎوت ﻣﻴﺎن ارواح ﺷﻬﺪا و ارواح ﻣﻮﻣﻨﺎن در اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛـﻪ ارواح ﺷـﻬﺪا در درون‬
‫ﭘﺮﻧﺪﮔﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ و در ﺑﺎغﻫﺎي ﺑﻬﺸﺖ آزاداﻧﻪ ﺑﻪ ﭘﺮواز در ﻣﻲآﻳﻨﺪ و ﺑﻪ ﻟﻮﺳﺘﺮﻫﺎ آوﻳﺰان‬
‫ﺷﺪه ﺑﻪ ﻋﺮش ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ارواح ﻣﺆﻣﻨﻴﻦ در دﻫﺎن ﭘﺮﻧﺪﮔﺎن ﻗـﺮار ﻣـﻲﮔﻴﺮﻧـﺪ و‬
‫ﺗﻨﻬﺎ از ﺛﻤﺮهﻫﺎي درﺧﺘﺎن ﻣﺼﺮف ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ در ﺗﻤﺎم ﻧﻘﺎط ﺑﻬﺸﺖ ﺑﻪ ﮔﺸﺖ‬
‫و ﮔﺬار ﺑﭙﺮدازﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ .١‬ﻣﺸﻜﺎﺓ ﺍﳌﺼﺎﺑﻴﺢ)‪.(٣٥١/٢‬‬
‫‪ .٢‬ﺁﻟﺒﺎﻧﯽ ﺩﺭ ﺗﻌﻠﻴﻘﯽ ﺑﺮ ﺷﺮﺡ ﻃﺤﺎﻭﻳﺔ ﺩﺭ ﻣﻮﺭﺩ ﺍﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺣﺪﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺟﻨﺪﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ‬
‫ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﺭﻭﺍﻳﺖ ﺷﺪﻩﺍﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ .٣‬ﺷﺒﺦ ﻧﺎﺻﺮ ﺍﻟﺪﻳﻦ ﺁﻟﺒﺎﱐ ﺍﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺭﺩﻳﻒ ﺍﺣﺎﺩﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ ﺁﻭﺭﺩﻩ ﺍﺳﺖ‪.‬‬

‫‪128‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫اﻳﻨﻜﻪ روح ﻣﺆﻣﻦ ﺑﻪ ﭘﺮﻧﺪه ﻣﻌﻠﻖ در ﺑﻬﺸﺖ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷـﻮد ﺑـﺎ ﺣـﺪﻳﺚ اﺑـﻮﻫﺮﻳﺮه‬
‫ﻣﻨﺎﻓﺎت ﻧﺪارد ﻛﻪ در آن ﺣﺪﻳﺚ ﻧﻘﻞ ﺷﺪه‪:‬‬

‫ﲔ ﹶﻓ ﹶﻠ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﹶﺃ ‪‬ﺷﺪ‪‬‬
‫ﺡ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﺆ ‪‬ﻣﹺﻨ ‪‬‬
‫ﺽ ﹶﻓ‪‬ﻴ ﹾﺄﺗ‪‬ﻮ ﹶﻥ ﹺﺑ ‪‬ﻪ ﹶﺃ ‪‬ﺭﻭ‪‬ﺍ ‪‬‬
‫ﺢ ﺍﻟﱠﺘ‪‬ﻲ ﺟ‪‬ﺎ َﺀ‪‬ﺗ ﹸﻜ ‪‬ﻢ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟﹶﺄ ‪‬ﺭ ﹺ‬
‫ﺐ ‪‬ﻫ ‪‬ﺬ ‪‬ﻩ ﺍﻟﺮ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫)ﻣ‪‬ﺎ ﹶﺃ ﹾﻃ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺴﹶﺄﻟﹸﻮ‪‬ﻧ ‪‬ﻪ ﻣ‪‬ﺎﺫﹶﺍ ﻓﹶ ‪‬ﻌ ﹶﻞ ﹸﻓﻠﹶﺎ ﹲﻥ ﻣ‪‬ﺎﺫﹶﺍ ﹶﻓ ‪‬ﻌ ﹶﻞ ﹸﻓﻠﹶﺎ ﹲﻥ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮﻟﹸـﻮ ﹶﻥ‬
‫ﹶﻓ ‪‬ﺮﺣ‪‬ﺎ ﹺﺑ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ ﹸﻛ ‪‬ﻢ ﹺﺑﻐ‪‬ﺎ‪‬ﺋﹺﺒ ‪‬ﻪ ‪‬ﻳ ﹾﻘ ‪‬ﺪ ‪‬ﻡ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬‬

‫ﺐ ﹺﺑ ‪‬ﻪ ﹺﺇﻟﹶﻰ ﹸﺃﻣ‪ ‬ﻪ ﺍﹾﻟﻬ‪‬ﺎ ﹺﻭ‪‬ﻳ ‪‬ﺔ(‬
‫‪‬ﺩﻋ‪‬ﻮ ‪‬ﻩ ﹶﻓﹺﺈﻧ‪‬ﻪ‪ ‬ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ﻓ‪‬ﻲ ﹶﻏﻢ‪ ‬ﺍﻟﺪ‪‬ﻧﻴ‪‬ﺎ ﹶﻓﹺﺈﺫﹶﺍ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﺃﻣ‪‬ﺎ ﹶﺃﺗ‪‬ﺎ ﹸﻛ ‪‬ﻢ ﻗﹶﺎﻟﹸﻮﺍ ﹸﺫ ‪‬ﻫ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﻫﻨﮕﺎم ﺑﻠﻨﺪ ﺷﺪن روح ﻣﺆﻣﻦ ﺗﻮﺳـﻂ ﻓﺮﺷـﺘﮕﺎن ﺑـﻪ آﺳـﻤﺎنﻫـﺎ‪ ،‬ﺳـﺎﻛﻨﺎن آﺳـﻤﺎن‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﻋﺠﺐ روح ﭘﺎك و ﺧﻮﺷﺒﻮﻳﻲ را از زﻣـﻴﻦ آوردهاﻳـﺪ‪ ،‬ﺳـﭙﺲ روح را ﻧـﺰد‬
‫ارواح ﻣﺆﻣﻨﻴﻦ ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ و آﻧﻬﺎ ﻫـﻢ از آﻣـﺪﻧﺶ ﺧﻴﻠـﻲ ﺧﺮﺳـﻨﺪ و ﺧﻮﺷـﺤﺎل ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﻳﻦ ﻓﺮد ﭼﻪ ﻛﺎر ﻧﻴﻜﻮﻳﻲ را اﻧﺠﺎم داده اﺳﺖ؟ (‬
‫ﭼﻮن روح ﻣﺆﻣﻦ در ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺎ ارواح ﻣﺆﻣﻨﺎن دﻳﮕﺮ ﻣﻼﻗﺎت ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -4‬ارواح ﮔﻨﺎﻫﻜﺎران‬
‫ﻧﺼﻮﺻﻲ دال ﺑﺮ ﻣﻌﺬّب ﺑﻮدن ﮔﻨﺎﻫﻜﺎران در ﻣﺒﺎﺣﺚ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻴﺎن ﺷﺪ ﻛﻪ از ﺟﻤﻠﻪ آﻧﻬﺎ‬
‫ﺣﺪﻳﺜﻲ ﺑﻮد ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻫﺮﻛﺲ ﻣﺮﺗﻜﺐ دروﻏﻲ ﺷﻮد ﻛﻪ آﺛﺎرش آﻓﺎق را ﻓﺮا ﮔﻴـﺮد‪،‬‬
‫ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ ﻗﻼبﻫﺎي آﻫﻨﻴﻦ ﻋﺬاب داده ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻳﻦ ﻗﻼبﻫﺎ در ذﻫﻦ او ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﺪه و‬
‫از ﭘﺸﺖ ﮔﺮدن ﺑﻴﺮون آورده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در اﺛﺮ ﺧﻮاب و ﻏﻔﻠﺖ ﻧﻤﺎز واﺟﺐ‬
‫را ﺗﺮك ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺳﺮش ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ ﺳﻨﮕﻲ ﻛﻮﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد و ﻣﺮدان و زﻧﺎن زﻧﺎﻛﺎر در ﺣﻔﺮهاي‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﻨﻮر ﻛﻪ دﻫﺎﻧﻪاش ﺗﻨـﮓ و ﻗﺴـﻤﺖ زﻳـﺮي ﮔﺸـﺎد و آﺗـﺶ درون آن روﺷـﻦ و‬
‫ﺷﻌﻠﻪور اﺳﺖ‪ ،‬ﻋﺬاب داده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و اﻧﺴﺎن رﻳﺎﻛﺎر در درﻳﺎي ﺧﻮن ﺷﻨﺎﮔﺮ ﻣﻲﺷﻮد و‬
‫در ﺳﺎﺣﻞ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ او را ﺑﺎ ﺳﻨﮓ ﺳﺨﺖ ﻣﻮرد ﺿﺮب ﻗـﺮار ﻣـﻲدﻫﻨـﺪ‪ .‬ﻫـﻢ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ رواﻳﺎﺗﻲ داﻳﺮ ﺑﺮ ﻣﻌﺬب ﺑﻮدن ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ از ﭘﻴﺸﺎب ﭘﺮﻫﻴﺰ ﻧﻤـﻲﻛﻨﻨـﺪ و ﻳـﺎ ﻛـﺎر‬
‫ﻧﺎﺷﺎﻳﺴﺖ ﺳﺨﻦ ﭼﻨﻴﻨﻲ را ﻣﺮﺗﻜﺐ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و از اﻣﻮال ﻏﻨﻴﻤﺖ و ﺑﻴﺖاﻟﻤﺎل اﺳـﺘﻔﺎده‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﮔﺮدﻳﺪ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﻧﺴﺎﺋﯽ ﮐﺘﺎﺏ »ﺟﻨﺎﺋﺰ « ﺑﺎﺏ » ﻣﺎ ﻳﻠﻘﯽ ﺍﳌﺆﻣﻦ ﻣﻦ ﺍﻟﮑﺮﺍﻣﺔ ﻋﻨﺪ ﺧﺮﻭﺝ ﻧﻔﺴﻪ« )‪.(۸/۴‬‬

‫‪129‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪ -5‬ارواح ﻛﻔﺎر‬
‫در ﺣﺪﻳﺚ ﺣﻀﺮت اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه ﺑﻌﺪ از ﺑﻴﺎن ﺣﺎل ﻣﻮﻣﻦ‪ ،‬ﺗﻮﺿﻴﺤﺎﺗﻲ ﭘﻴﺮواﻣﻮن اﺣﻮال‬
‫ﻛﻔﺎر و ﻋﺬاﺑﻲ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﻮﻗﻊ ﺧﺮوج روح ﺑﺎ آن ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﻋﺬاﺑﻲ ﻛـﻪ ﺑﻌـﺪ از‬
‫ﺑﻴﺮون رﻓﺘﻦ روح ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﻲرﺳﺪ‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﺷﺪ و در ﻫﻤﺎن ﺑﺤﺚ ﺑﻴـﺎن ﻛـﺮدﻳﻢ ﻛـﻪ ﺑـﻮي‬
‫ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﺑﺪي از روﺣﺸﺎن ﺑﻪ ﻣﺸﺎم ﻣﻲرﺳﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﺑﻪ درب زﻣﻴﻦ ﻣﻲرﺳـﻨﺪ‪ ،‬ﻧﮕﻬﺒﺎﻧـﺎن‬
‫زﻣﻴﻦ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﻳﻦ ﺑﻮي ﺑﺪ ﻣﺎل ﭼﻪ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ؟‬

‫‪ .١‬ﻧﺴﺎﺋﯽ ﮐﺘﺎﺏ »ﺟﻨﺎﺋﺰ« ﺑﺎﺏ » ﻣﺎ ﻳﻠﻘﯽ ﺍﳌﺆﻣﻦ ﻣﻦ ﺍﻟﮑﺮﺍﻫﻴﺔ ﻋﻨﺪ ﺧﺮﻭﺝ ﺍﻟﻨﻔﺲ« )‪.(۸/۴‬‬

‫‪1‬‬

‫‪130‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ دﻫﻢ‪ :‬اﺷﻜﺎل و ﺟﻮاب‬
‫اﺷﻜﺎل وارد ﻣﻲﺷﻮد ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻧﺼﻮص ﻣﺬﻛﻮر ﺣﻜﺎﻳﺖ از آن دارﻧﺪ ﻛﻪ ارواح ﺑﻪ‬
‫اﺟﺴﺎد ﺑﺮﮔﺮداﻧﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﺳﭙﺲ ﻣﻮرد ﺳﻮال ﻣﻨﻜﺮ و ﻧﻜﻴﺮ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ و ﺑﻌﺪ از‬
‫آن ﻣﻮﻣﻨﺎن در ﻧﻌﻤﺖ و ﻛﻔﺎر در ﻋﺬاب ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺣﺎﻻ ﺷﻤﺎ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻴـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ارواح ﻣﻮﻣﻨﺎن در ﺑﻬﺸﺖ و ارواح ﻛﻔﺎر در آﺗﺶ ﺑﺮاي ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺳﻜﻨﻲ ﻣﻲﮔﺰﻳﻨﻨﺪ؟‬
‫اﺑﻦ ﺣﺰم در ﺻﺪد اﻳﻦ ﺑﺮ آﻣﺪه اﺳﺖ ﺗﺎ اﺣﺎدﻳﺚ دال ﺑﺮ ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪن ارواح ﺑﻪ اﺑـﺪان‬
‫در ﻗﺒﺮ را ﺿﻌﻴﻒ ﺟﻠﻮه دﻫﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﭼﻨـﻴﻦ ﻧﻴﺴـﺖ‪ ،‬ﭼـﻮن ﺗﻨﻬـﺎ ﺣـﺪﻳﺚ زادان از ﺑـﺮاء‬
‫ﺿﻌﻴﻒ اﺳﺖ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ اﺣﺎدﻳﺚ ﻓﺮاوان دﻳﮕﺮي وﺟﻮد دارﻧﺪ ﻛﻪ ﺻﺤﻴﺢ ﻫﺴﺘﻨﺪ و‬
‫ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ ﺣﺘﻲ در ﺑﺎزﮔﺸـﺖ روح ﺑـﻪ ﺟﺴـﺪ ﺑـﻪ ﺗـﻮاﺗﺮ ﻫـﻢ‬
‫رﺳﻴﺪهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ درﺑﺎره ﺗﻄﺒﻴﻖ اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ :‬ارواح ﻣﻮﻣﻨـﺎن در ﺑﻬﺸـﺖ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻮاﻗﻊ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺑﺪن ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ در ﻋـﺎﻟﻢ ﻇـﺎﻫﺮي‬
‫روح در ﺑﺪن اﺳﺖ وﻟﻲ ﺑﻌﻀﻲ ﻣﻮاﻗﻊ در ﺧﻮاب ﺑﻪ آﺳﻤﺎن ﻋﺮوج ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧـﻪ‬
‫ﻛﻪ اﻣﺎم اﺣﻤﺪ و ﺑﺰرﮔﺎن دﻳﮕﺮ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﺣﺎدﻳﺚ ﻋﺎم ﻓﺮاواﻧﻲ دال ﺑﺮ ﺳـﻜﻨﻲ‬
‫ﮔﺰﻳﺪن روح در ﺑﻬﺸﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت دﻳﺪﮔﺎه ﺧـﻮد ﺑـﻪ اﺣﺎدﻳـﺚ ﺧﺎﺻـﻲ در‬
‫ﻣﻮرد ﺧﻮاب اﺳﺘﻨﺎد ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺳﭙﺲ اﻣﺎم اﺣﺎدﻳﺜﻲ را ﺑﻴـﺎن ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ ﻛـﻪ در ﮔﺬﺷـﺘﻪ آﻧﻬـﺎ را ﻧﻘـﻞ ﻛـﺮدهاﻳـﻢ‪،‬‬
‫ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً ﺑﻪ ﺣﺪﻳﺚ اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه ﻛﻪ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن آﻧﺮا رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺘﻨﺎد ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪ ،‬در‬
‫آن ﺣﺪﻳﺚ ﺣﺎل و وﺿﻌﻴﺖ ﻣﺆﻣﻦ و ﻛﺎﻓﺮ ﺑﻴﺎن ﺷـﺪه اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻣﺴـﻜﻦ ﺧـﻮد را در‬
‫ﺑﻬﺸﺖ و ﺟﻬﻨﻢ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ در اداﻣﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫ﺠ ‪‬ﻌ ﹸﻞ‬
‫ﺉ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ‪‬ﺗ ‪‬‬
‫ﺴ ‪‬ﺪ ‪‬ﻟﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﺑ ‪‬ﺪ ‪‬‬
‫ﺠ‪‬‬
‫ﺢ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﻓ‪‬ﻲ ﹶﻗ ‪‬ﺒ ﹺﺮ ‪‬ﻩ ‪‬ﺳ ‪‬ﺒﻌ‪‬ﻮ ﹶﻥ ‪‬ﺫﺭ‪‬ﺍﻋ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ‪‬ﻨﻮ‪ ‬ﺭ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ‪‬ﻳﻌ‪‬ﺎ ‪‬ﺩ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺴ‪‬‬
‫)ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻳ ﹾﻔ ‪‬‬
‫ﺠ ﹺﺮ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺴ ‪‬ﻢ ﹶﻃ ‪‬ﻴ ﹴﺮ ‪‬ﻳ ‪‬ﻌ ﹸﻠ ‪‬ﻖ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﺷ ‪‬‬
‫ﺭ‪‬ﻭﺣﻪ ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫ﺠﻨ‪ ‬ﺔ(‬

‫‪ .١‬ﳎﻤﻮﻉ ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﻱ‪.(٤٤٦/٥) :‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪131‬‬

‫)ﺑﻌﺪ ﺑﻪ ﻣﻘﺪار ﻫﻔﺘﺎد ذراع ﻗﺒﺮش ﺗﻮﺳﻌﻪ داده ﻣﻲﺷﻮد و ﻣﻨﻮر ﻣﻲﮔﺮدد و ﺟﺴـﺪش‬
‫ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺖ اوﻟﻲ ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪه ﻣﻲﺷﻮد و روح او ﺑﺎ ارواح ﭘـﺎﻛﻴﺰه ﻛـﻪ در ﺻـﻮرت ﭘﺮﻧـﺪه‬
‫ﻣﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻜﻲ ﻣﻲﺷﻮد(‪.‬‬
‫ﺑﺮ اﺳﺎس اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﺬﻛﻮر ﺑﻌﺪ از ﺑﺮدن ﺑﻪ آﺳﻤﺎنﻫﺎ ﺑﻪ اﺑﺪان ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪه ﻣﻲﺷـﻮﻧﺪ‪،‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﻣﻮرد ﺳﻮال ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ و ﺑﻌﺪ از آن ﺑﻪ ﺻﻮرت ﭘﺮﻧﺪﮔﺎﻧﻲ ﻛـﻪ ﺑـﺮ درﺧﺘـﺎن‬
‫ﺑﻬﺸﺖ آوﻳﺰان ﻫﺴﺘﻨﺪ در ﻣﻲآﻳﻨﺪ و ﺗﺎ روز ﺣﺸﺮ در ﻫﻤﻴﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﺑﺎﻗﻲ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻣﺎﻧـﺪ‪،‬‬
‫ﻫﺮﭼﻨﺪ ارواح در ﺑﻬﺸﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﺎ ﺟﺴﺪ ارﺗﺒﺎط دارﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻨﺎﻃﻮر ﻛـﻪ در ﺣﺎﻟـﺖ‬
‫ﺧﻮاب در ﻣﻠﻜﻮت آﺳﻤﺎن ﺑﻪ ﭘﺮواز در ﻣﻲآﻳﻨﺪ و ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺟﺴﺪ ﻫﻢ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻓﻬﻢ اﻳﻦ‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﻣﻨﻮط ﺑﻪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺪاﻧﻴﻢ روح ﺑﺎ اﺟﺴـﺎد و ﺑـﺎ ﻣﻮﺟـﻮدات ﺷـﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷـﺪه‬
‫دﻧﻴﻮي ﺗﻔﺎوت دارد‪ .‬اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﺑﻌﺪ از ﺑﻴﺎن اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﻛـﻪ ارواح ﻣﻮﻣﻨـﺎن در ﺑﻬﺸـﺖ‬
‫ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺑﺎ اﻳﻦ وﺟﻮد ﻫﺮﮔﺎه ﺧﺪاوﻧﺪ اراده ﻛﻨﺪ ارواح ﺑﺎ اﺑـﺪان راﺑﻄـﻪ‬
‫ﺑﺮﻗﺮار ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و روح در اﻳﻦ ﻟﺤﻈﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﺎزل ﺷﺪن ﻓﺮﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻇﻬﻮر ﺷﻌﺎع در زﻣﻴﻦ و‬
‫ﺑﻴﺪار ﺷﺪن از ﺧﻮاب‪ ،‬ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﳎﻤﻮﻉ ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﻱ‪.(٣٢٥/٢٤) :‬‬

‫‪1‬‬

‫‪132‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﻳﺎزدﻫﻢ‪ :‬ﻋﺬاب ﺑﺮزخ ﺑﺮاي روح اﺳﺖ ﻳﺎ ﺑﺪن؟‬
‫ﻓﺮﻗﻪﻫﺎي اﺳﻼﻣﻲدر اﻳﻦ ﺑﺎره دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي ﻣﺘﻔﺎوﺗﻲ دارﻧﺪ‪:‬‬
‫‪ -1‬اﻫﻞ ﺳﻨﺖ و ﺟﻤﺎﻋﺖ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﺬاب ﺑﺮاي روح اﺳـﺖ‪ ،‬ﺧـﻮاه‬
‫ﻣﺘﺼﻞ ﺑﻪ ﺟﺴﺪ ﺑﺎﺷﺪ ﻳﺎ ﻣﻨﻔﺼﻞ‪ ،‬ﺷﻴﺦ اﻻﺳﻼم اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴـﻪ ﻧﻈﺮﻳـﻪ ﭘـﺮداز اﻫـﻞ ﺳـﻨﺖ‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻋﺬاب و ﻧﻌﻤﺖﻫﺎ ﺑﻪ اﺗﻔﺎق ﻣﺬاﻫﺐ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ و ﺟﻤﺎﻋـﺖ ﺑـﺮاي ﻧﻔـﺲ و‬
‫ﺑﺪن ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻔـﺲ در ﺣﺎﻟـﺖ اﺗﺼـﺎل و اﻧﻔﺼـﺎل از ﺑـﺪن از ﻧﻌﻤـﺖ و ﻧﻘﻤـﺖ ﺑﻬـﺮه‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻧﻔﺲ و ﺑﺪن در ﺣﺎﻟﺖ اﻧﻔﺼﺎل و اﺗﺼﺎل ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ از اﻳﻦ دو ﺣﺎﻟـﺖ‬
‫ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ روح ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﻳﻲ ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺎﻟﺘﻲ دارد‪.‬‬
‫‪ -2‬اﻏﻠﺐ ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ از ﻣﻌﺘﺰﻟﻪ و ﻏﻴﺮه ﻣﻄﻠﻘﺎً ﻣﻨﻜﺮ ﻋﺬاب و ﻧﻌﻤـﺖ در ﻋـﺎﻟﻢ ﺑـﺮزخ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬آﻧﻬﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬روح ﻣﺴﺘﻘﻞ و ﺟﺪا از ﺑﺪن وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ﭼﻮن ﻧﺰد آﻧﻬـﺎ روح‬
‫ﻫﻤﺎن ﺣﻴﺎت اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣـﺮگ ﺗﻤـﺎم ﻣـﻲﺷـﻮد و ﺑﻌـﺪ از ﻣـﺮگ ﭼﻴـﺰي از آن ﺑـﺎﻗﻲ‬
‫ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪ 1‬ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺗﺎ ﻣﺒﻌﻮث ﺷﺪن ﻋﺬاب و ﭘﺎداﺷﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﻌﻀﻲ از ﻣﻌﺘﺰﻟـﻪ‬
‫و ﻗﺎﺿﻲ اﺑﻮﺑﻜﺮ از اﺷﺎﻋﺮه ﺑﺮ ﻫﻤﻴﻦ ﺑﺎور ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﺑـﺪون ﺗﺮدﻳـﺪ دﻳـﺪﮔﺎه ﺑـﺎﻃﻠﻲ‬
‫اﺳﺖ و اﺑﻮاﻟﻤﻌﺎﻟﻲ ﺟﻮﻳﻨﻲ ﺑﺎ آن ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ و ﺟﻤﻊ ﻛﺜﻴﺮي از ﻋﻠﻤـﺎي اﻫـﻞ‬
‫ﺳﻨﺖ و ﺟﻤﺎﻋﺖ ﺑﻘﺎي روح ﺑﻌﺪ از ﻣﺮگ و ﻣﻌﺬب و ﻣﻨﻌﻢ ﺑﻮدﻧﺶ را ﻧﻘﻞ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬دﻳﺪﮔﺎه ﻓﻼﺳﻔﻪ‪ :‬آﻧﻬﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﺬاب و ﻧﻌﻤﺖ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮاي روح اﺳـﺖ‬
‫و ﺑﺪن ﻧﻪ ﻋﺬاب ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ و ﻧﻪ ﺧﻮﺷﺤﺎل و ﻣﺴﺮور ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﺑﻦ ﻣﺴﻴﺮه و اﺑﻦ ﺣـﺰم از‬
‫ﻋﻠﻤﺎي اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﻧﻴﺰ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -4‬ﺑﻌﻀﻲ از ﻣﺘﻜﻠﻤﻴﻦ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ در ﻗﺒﺮ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺪن ﻋﺬاب ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ ﻳﺎ ﻣـﻨﻌﻢ‬
‫ﻣـﻲﮔـﺮدد‪ ،‬ﮔﺮوﻫـﻲ از اﻫـﻞ ﺣـﺪﻳﺚ از ﺟﻤﻠــﻪ اﺑـﻦ زاﻋـﻮن ﻧﻴـﺰ ﻫﻤـﻴﻦ دﻳــﺪﮔﺎه را‬
‫ﺑﺮﮔﺰﻳﺪهاﻧﺪ‪.2‬‬

‫‪ .١‬ﳘﻪ ﻣﻨﮑﺮ ﻋﺬﺍﺏ ﻗﱪ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻭﻟﯽ ﻣﻌﺎﺩ ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ ﺭﺍ ﺍﻧﮑﺎﺭ ﳕﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﳎﻤﻮﻉ ﻓﺘﺎﻭﻱ ﺷﻴﺦ ﺍﻻﺳﻼﻡ‪.(٢٨٢ ،٢٦٢/٤) :‬‬

‫‪133‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ دوازدﻫﻢ‪ :‬آﻳﺎ روح از دﻧﻴﺎ ﺧﺒﺮ دارد؟‬
‫در اﺣﺎدﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻣﻴﺖ در ﻗﺒﺮ ﺻﺪاي ﻛﻔﺶﻫﺎي ﺗﺸﻴﻴﻊ ﻛﻨﻨﺪﮔﺎن ﺧﻮد‬
‫را ﻣﻲﺷﻨﻮد‪ ،‬از ﺣﻀﺮت اﻧﺲ رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﻉ ﹺﻧﻌ‪‬ﺎ‪‬ﻟ ﹺﻬ ‪‬ﻢ(‬
‫ﺴ ‪‬ﻤ ‪‬ﻊ ﹶﻗ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﺻﺤ‪‬ﺎ‪‬ﺑ ‪‬ﻪ ﹺﺇﻧ‪ ‬ﻪ ﹶﻟ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺿ ‪‬ﻊ ﻓ‪‬ﻲ ﹶﻗ ‪‬ﺒ ﹺﺮ ‪‬ﻩ ‪‬ﻭ‪‬ﺗ ‪‬ﻮﻟﱠﻰ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ﹶﺃ ‪‬‬
‫)ﹺﺇﻥﱠ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌ ‪‬ﺒ ‪‬ﺪ ﹺﺇﺫﹶﺍ ‪‬ﻭ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﺑﻲ ﺗﺮدﻳﺪ وﻗﺘﻲ اﻧﺴﺎن در ﻗﺒﺮ ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد و ﺗﺸﻴﻴﻊ ﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن ﺑـﺮ ﻣـﻲﮔﺮدﻧـﺪ‪،‬‬
‫ﺻﺪاي راه رﻓﺘﻦ آﻧﺎن را ﻣﻲﺷﻨﻮد‪(.‬‬
‫در ﺣﺪﻳﺚ دﻳﮕﺮ آﻣﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﺑﻌﺪ از ﮔﺬﺷﺘﻦ ﺳﻪ روز از ﺟﻨﮓ ﺑـﺪر ﺑـﺮ‬
‫ﻗﺒﺮ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪﮔﺎن ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﺑﺪر اﻳﺴﺘﺎد و ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺲ ﻗﹶـ ‪‬ﺪ‬
‫ﻒ ﻳ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﺘ‪‬ﺒ ﹶﺔ ‪‬ﺑ ‪‬ﻦ ‪‬ﺭﺑﹺﻴ ‪‬ﻌ ﹶﺔ ﻳ‪‬ﺎ ‪‬ﺷ ‪‬ﻴ‪‬ﺒ ﹶﺔ ‪‬ﺑ ‪‬ﻦ ‪‬ﺭﺑﹺﻴ ‪‬ﻌ ﹶﺔ ﹶﺃﹶﻟ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫)ﻳ‪‬ﺎ ﹶﺃﺑ‪‬ﺎ ‪‬ﺟ ‪‬ﻬ ﹺﻞ ‪‬ﺑ ‪‬ﻦ ‪‬ﻫﺸ‪‬ﺎ ﹴﻡ ﻳ‪‬ﺎ ﹸﺃ ‪‬ﻣﻴ‪ ‬ﹶﺔ ‪‬ﺑ ‪‬ﻦ ‪‬ﺧ ﹶﻠ ‪‬‬

‫ﺴ ‪‬ﻤ ‪‬ﻊ ‪‬ﻋ ‪‬ﻤ ‪‬ﺮ ﹶﻗ ‪‬ﻮ ﹶﻝ ﺍﻟﻨ‪‬ﹺﺒﻲ‪‬‬
‫ﺕ ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻭﻋ‪ ‬ﺪﻧﹺﻲ ‪‬ﺭﺑ‪‬ﻲ ‪‬ﺣﻘ‪‬ﺎ ﹶﻓ ‪‬‬
‫‪‬ﻭ ‪‬ﺟ ‪‬ﺪ‪‬ﺗ ‪‬ﻢ ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ ‪‬ﻋ ‪‬ﺪ ‪‬ﺭﺑ‪ ‬ﹸﻜ ‪‬ﻢ ‪‬ﺣﻘ‪‬ﺎ ﹶﻓﹺﺈﻧ‪‬ﻲ ﹶﻗ ‪‬ﺪ ‪‬ﻭ ‪‬ﺟ ‪‬ﺪ ‪‬‬

‫ﺴ ‪‬ﻤﻌ‪‬ﻮﺍ ‪‬ﻭﹶﺃﻧ‪‬ﻰ ‪‬ﻳﺠﹺﻴﺒ‪‬ﻮﺍ ‪‬ﻭ ﹶﻗ ‪‬ﺪ ‪‬ﺟﻴ‪‬ﻔﹸـﻮﺍ ﻗﹶـﺎ ﹶﻝ‬
‫ﻒ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﺻﻠﱠﻰ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳﻠﱠ ‪‬ﻢ ﹶﻓﻘﹶﺎ ﹶﻝ ﻳ‪‬ﺎ ﺭﺳﻮﻝﺍﷲ ﹶﻛ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫‪‬‬

‫ﻭ‪‬ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ‪‬ﻧ ﹾﻔﺴِﻲ ﹺﺑ‪‬ﻴ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ﻣ‪‬ﺎ ﹶﺃ‪‬ﻧ‪‬ﺘ ‪‬ﻢ ﹺﺑﹶﺄ ‪‬ﺳ ‪‬ﻤ ‪‬ﻊ ‪‬ﻟﻤ‪‬ﺎ ﹶﺃﻗﹸﻮ ﹸﻝ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﻭﹶﻟﻜ‪‬ﻨ‪ ‬ﻬ ‪‬ﻢ ﻟﹶﺎ ‪‬ﻳ ﹾﻘ ‪‬ﺪﺭ‪‬ﻭ ﹶﻥ ﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﻳﺠﹺﻴﺒ‪‬ﻮﺍ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﹶﺃ ‪‬ﻣ ‪‬ﺮ‬
‫ﺐ ‪‬ﺑ ‪‬ﺪ ﹴﺭ(‬
‫ﺤﺒ‪‬ﻮﺍ ﹶﻓﹸﺄﹾﻟﻘﹸﻮﺍ ﻓ‪‬ﻲ ﹶﻗﻠ‪‬ﻴ ﹺ‬
‫ﺴ‪‬‬
‫ﹺﺑ ﹺﻬ ‪‬ﻢ ﹶﻓ ‪‬‬

‫‪2‬‬

‫)اي اﺑﻮﺟﻬﻞ ﻓﺮزﻧﺪ ﻫﺸﺎم‪ ،‬اي اﻣﻴﻪ ﺑﻦ ﺧﻠﻒ‪ ،‬اي ﻋﺘﺒﻪ ﻓﺮزﻧـﺪ رﺑﻴﻌـﻪ‪ ،‬آﻳـﺎ وﻋـﺪه‬
‫ﭘﺮوردﮔﺎر را ﺣﻖ و راﺳﺖ ﻧﻴﺎﻓﺘﻴﺪ؟ ﻳﻘﻴﻨﺎً ﻣﻦ وﻋﺪه ﭘﺮوردﮔﺎر ﺧﻮد را ﻳﺎﻓﺘﻢ‪.‬‬
‫ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎب ﻋﺮض ﻛﺮد‪ :‬اي رﺳـﻮلاﷲص ﭼﮕﻮﻧـﻪ ﻣـﻲﺷـﻨﻮﻧﺪ و‬
‫ﭼﻄﻮر ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﭘﺎﺳﺦ ﺑﺪﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺣﺎل آﻧﻜﻪ آﻧﺎن ﺑـﻪ ﻫﻼﻛـﺖ رﺳـﻴﺪهاﻧـﺪ و ﻣـﺮدهاﻧـﺪ؟‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺧﺪاﺋﻲ ﻛﻪ ﺟﺎن ﻣﻦ در ﻗﺒﻀـﻪ ﻗـﺪرت اوﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﮔﻔﺘﻪﻫﺎي ﻣﺎ را ﺑﻬﺘﺮ از آﻧﺎن ﻧﻤﻲﺷﻨﻮﻳﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻔﺎوت ﻛﻪ آﻧﻬﺎ ﺗﻮان ﺟـﻮاب دادن‬
‫را ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ رﺳﻮلاﷲص دﺳﺘﻮر داد ﺗﺎ آﻧﻬﺎ در ﺣﻔﺮهاي ﺧﺎك ﻛﻨﻨﺪ(‪.‬‬
‫ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﺑﻌـﺪ از ذﻛـﺮ ﻣﺠﻤﻮﻋـﻪاي از رواﻳـﺎت دال ﺑـﺮ ﺷـﻨﻴﺪن ﻣﺮدﮔـﺎن‪،‬‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬اﻳﻦ ﻧﺼﻮص و اﻣﺜﺎل آﻧﻬﺎ ﺑﻪ روﺷﻨﻲ ﺣﻜﺎﻳﺖ از اﻳﻦ دارﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺮدﮔـﺎن در‬

‫‪ .١‬ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﳉﻨﻪ‪ (٢٢٠٣/٤) :‬ﴰﺎﺭﻩ‪.٢٨٧٤ :‬‬
‫‪ .٢‬ﲞﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﳉﻨﺎﻳﺰ‪.‬‬

‫‪134‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺠﻤﻮع ﺳﺨﻨﺎن زﻧﺪﮔﺎن را ﻣﻲﺷﻨﻮﻧﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﻻزم ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺷﻨﻴﺪن ﺑـﺮاي ﻫﻤﻴﺸـﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ در ﺑﻌﻀﻲ اوﻗﺎت ﻣﻲﺷﻨﻮﻧﺪ و در ﺑﻌﻀﻲ اوﻗـﺎت دﻳﮕـﺮ ﻗـﺎدر ﺑـﻪ ﺷـﻨﻴﺪن‬
‫ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن زﻧﺪه در ﺑﺮﺧﻲ اوﻗﺎت ﺳﺨﻨﺎن ﻣﺨﺎﻃﺐ را ﻣﻲﺷﻨﻮﻧﺪ و در‬
‫اوﻗﺎت دﻳﮕﺮ ﺑﺪﻟﻴﻞ وﺟﻮد ﻣﺎﻧﻊ از ﺳﺨﻨﺎن ﻣﺨﺎﻃﺐ ﭼﻴﺰي را ﻧﻤﻲﻓﻬﻤﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﮔﺮوﻫﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﻣﺮدﮔﺎن ﻗﺎدر ﺑـﻪ ﺷـﻨﻴﺪن ﻧﻴﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬ﭼـﻮن ﺧﺪاوﻧـﺪ ﺧﻄـﺎب ﺑـﻪ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ld\[ZYm‬ﺍﻟﻨﻤﻞ‪٨٠ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﺑﻲﮔﻤﺎن ﺗﻮ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻲ ﻣﺮده دﻻن )زﻧﺪهﻧﻤﺎ( را ﺷﻨﻮا ﺑﮕﺮداﻧﻲ(‬
‫اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ در ﺟﻮاب آﻧﻬﺎ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺳﻤﺎع ﺛﺎﺑﺖ در ﺣﻖ اﻣﻮات‪ ،‬ﺳﻤﺎع ادراك اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﻫﻴﭽﮕﻮﻧﻪ اﺛﺮي ﺑﺮ آن ﻣﺮﺗﺐ ﻧﻤﻲﺷﻮد و آﻧﭽﻪ ﻛﻪ در آﻳﻪ ﻣﺬﻛﻮر ﻧﻔﻲ ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﻫﻤﺎن ﺷﻨﻴﺪن ﻗﺒﻮل و اﻣﺘﺜﺎل اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﻔـﺎر را ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﻣﻴﺘـﻲ ﻛـﻪ ﻓﺮﻳـﺎد را‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻨﻮد‪ ،‬ﻗﺮار داده اﺳﺖ و آﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﺣﻴﻮاﻧﺎﺗﻲ ﺗﺸﺒﻴﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻓﺮﻳﺎد را ﻣﻲﺷـﻨﻮﻧﺪ‬
‫وﻟﻲ ﭼﻴﺰي را از ﻓﺮﻳﺎد درك و ﻓﻬﻢ ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻣﻴﺖ ﺳﺨﻨﺎن را ﻣﻲﺷﻨﻮد و‬
‫ﻣﻌﻨﻲ را درك ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﻗﺎدر ﺑﻪ ﭘﺎﺳﺦﮔﻮﻳﻲ و اﻣﺘﺜﺎل اﻣﺮ و ﻧﻬﻲ ﻧﻴﺴﺖ و دﺳﺘﻮر و‬
‫ﻧﻬﻲ ﻫﻴﭻ اﺛﺮ و ارزﺷﻲ ﺑﺮاي او ﻧﺪارﻧﺪ؛ ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻛﺎﻓﺮ ﻓﺮﻳـﺎد و ﺧﻄـﺎب داﻋـﻲ را‬
‫ﻣﻲﺷﻨﻮد‪ ،‬وﻟﻲ ﻫﻴﭻ اﺛﺮي ﺑﺮ آن ﻓﺮﻳﺎد ﻣﺘﺮﺗﺐ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪lª¤£¢¡~}m‬ﺍﻷﻧﻔﺎﻝ‪٢٣ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)اﮔﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ )در آﻧﺎن آﻣﺎدﮔﻲ ﭘﺬﻳﺮش ﺣﻖ ﻣﻲدﻳﺪ‪ ،‬و زﻣﻴﻨﻪ ﻗﺒﻮل ﺧﻴـﺮ و( ﻧﻴﻜـﻲ‬
‫در اﻳﺸﺎن ﺳﺮاغ ﻣـﻲداﺷـﺖ‪) ،‬ﺣـﺮف ﺣـﻖ را ﺑـﻪ ﻫـﺮ ﺻـﻮرت ﺑـﻮد( ﺑـﻪ ﮔﻮﺷﺸـﺎن‬
‫ﻣﻲرﺳﺎﻧﻴﺪ(‬
‫ﻧﺼﻮص ﻓﺮاواﻧﻲ از اﺣﺎدﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ دال ﺑﺮ اﻳﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ اﻣﻮات ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺷـﻨﻴﺪن‬
‫ﺣﺮف ﻫﻢ ﻣﻲزﻧﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﻨﻜﺮ و ﻧﻜﻴﺮ از اﻣﻮات ﺳﻮال ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ و ﻣﻮﻣﻨـﺎن ﺑـﺎ ﭘﺎﺳـﺦ‬
‫ﺻﺤﻴﺢ و درﺳﺖ ﻣﻮﻓﻖ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﻛﻔﺎر ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻋﺎﺟﺰ ﻣﺎﻧﺪن از ﺟﻮاب درﺳﺖ‪ ،‬ﺑـﻪ‬
‫ﺳﻮي ﺿﻼﻟﺖ و ﮔﻤﺮاﻫﻲ ﺳﻮق داده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻼوه ﺑﺮ ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻔﺘﻦ ﺑـﻪ ﺳـﻮالﻫـﺎي‬

‫‪ .١‬ﳎﻤﻮﻋﻪ ﻓﺘﺎﻭﯼ )‪.(۳۶۴/۵‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪135‬‬

‫ﻣﻨﻜﺮ و ﻧﻜﻴﺮ در ﻣﻮارد دﻳﮕﺮ ﻫﻢ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘـﻪ ﺳـﺨﻦ و ﺷـﻨﻴﺪن اﻣـﻮات ﺑـﺎ‬
‫ﺷﻨﻴﺪن و ﺳﺨﻨﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ در دﻧﻴﺎ ﺑﺎ آن آﺷﻨﺎ ﻫﺴﺘﻴﻢ‪ ،‬ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﻫﻤﻪ اﻳﻦ ﻛﺎرﻫﺎ‬
‫ﺗﻮﺳﻂ روح و ﺑﺎ ارﺗﺒﺎط ﺑﻪ ﺑﺪن اﻧﺠﺎم ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬در ﻣﺒﺎﺣﺚ ﮔﺬﺷـﺘﻪ ﺑﻴـﺎن ﻛـﺮدﻳﻢ ﻛـﻪ‬
‫ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﺮدم ﺳﺨﻦ ﻣﺮدﮔﺎن را ﺷﻨﻴﺪهاﻧﺪ و ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺑﺎر از رﺳـﻮلﺧـﺪاص رواﻳـﺖ‬
‫ﺷﺪه ﻛﻪ اﻳﺸﺎن ﻛﻼم ﻣﺮدﮔﺎن را ﺷﻨﻴﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺑﺎب دوم‬
‫ﻧﺸﺎﻧﻪ ﻫﺎي ﻗﻴﺎﻣﺖ‬

‫ﻓﺼﻞ اول‪ :‬زﻣﺎن ﻗﻴﺎﻣﺖ‬

‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬آﻣﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻗﻄﻌﻲ اﺳﺖ‬
‫آﻣﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻗﻄﻌﻲ اﺳﺖ و اﻳﻤﺎن ﺑﺪان ﻳﻜﻲ از ارﻛﺎن و اﺻﻮل دﻳﻦ ﻣﺒﻴﻦ اﺳﻼم اﺳﺖ‬
‫و ﺑﺪون آن اﻳﻤﺎن ﻛﺎﻣﻞ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪ONMLKJ IHGF EDCBm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪lxSRQP‬ﺍﻟﺒﻘﺮﺓ‪١٧٧ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)اﻳﻦ ﻛﻪ )ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﻧﻤﺎز( ﭼﻬﺮهﻫﺎﻳﺘﺎن را ﺑﻪ ﺟﺎﻧﺐ ﻣﺸﺮِق و ﻣﻐـﺮب ﻛﻨﻴـﺪ‪ ،‬ﻧﻴﻜـﻲ‬
‫)ﺗﻨﻬﺎ ﻫﻤﻴﻦ( ﻧﻴﺴﺖ )و ﻳﺎ ذاﺗﺎً روﻛﺮدن ﺑﻪ ﺧﺎور و ﺑﺎﺧﺘﺮ‪ ،‬ﻧﻴﻜﻲ ﺑﺸﻤﺎر ﻧﻤﻲآﻳﺪ(‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ‬
‫ﻧﻴﻜﻲ )ﻛﺮدار( ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺪا و روز واﭘﺴﻴﻦ و ﻓﺮﺷﺘﮕﺎن و ﻛﺘﺎب )آﺳﻤﺎﻧﻲ( و‬
‫ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان اﻳﻤﺎن آورده ﺑﺎﺷﺪ(‬

‫‪Ô ÓÒ ÑÐÏ ÎÍ ÌËÊ É ÈÇ m‬‬
‫‬

‫‬

‫ ‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪ lÞÝÜÛÚÙØ×ÖÕ‬ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ‪١٦٢ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)و ﻣﺆﻣﻨﺎن )اﻣ‪‬ﺖ ﻣﺤﻤ‪‬ﺪي( ﻛﻪ اﻳﻤﺎن دارﻧﺪ ﺑﺪاﻧﭽﻪ ﺑﺮ ﺗﻮ و ﺑﺪاﻧﭽﻪ )ﺑـﺮ ﭘﻴﻐﻤﺒـﺮان(‬
‫ﭘﻴﺶ از ﺗﻮ ﻧﺎزل ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻪ وﻳﮋه آﻧﺎن ﻛﻪ ﻧﻤﺎز را ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺑﺎﻳـﺪ ﻣـﻲﺧﻮاﻧﻨـﺪ‪ ،‬و‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ زﻛﺎت ﻣﺎل ﺑﻪ در ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬و اﻓﺮادي ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺪا و روز ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻳﻤﺎن دارﻧﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻪ اﻳﻨﺎن ﭘﺎداش ﺑﺰرﮔﻲ را ﺧﻮاﻫﻴﻢ داد(‬
‫ﻗﺮآن ﺑﺮاي ﺑﻴﺎن و اﺛﺒﺎت ﻗﻴﺎﻣﺖ روش و ﻣﻨﻬﺞ ﻣﺨﺼﻮﺻﻲ را اﺗﺨﺎذ ﻓﺮﻣـﻮده اﺳـﺖ‬
‫ﺗﺎ در درون اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻧﻔﻮذ ﻛﻨﺪ‪:‬‬
‫‪lqponmlkjim‬ﺍﻟﺮﻋﺪ‪٢ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﺎر و ﺑﺎر )ﺟﻬﺎن( را )زﻳﺮ ﻧﻈﺮ ﻣـﻲدارد و ﺑـﺎ ﺣﺴـﺎب و ﻛﺘـﺎب دﻗﻴﻘـﻲ(‬
‫ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ و او )ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي دﻳﺪﻧﻲ را در ﭘﻬﻨﻪ ﻛﺘﺎب ﻫﺴﺘﻲ ﺑﺮ ﻣﻲﺷﻤﺮد و( آﻳﻪﻫـﺎ )ي‬
‫ﺧﻮاﻧﺪﻧﻲ ﻛﺘﺎب ﻗﺮآن( را ﺑﻴﺎن ﻣﻲدارد‪ ،‬ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻳﻘﻴﻦ ﺣﺎﺻـﻞ ﻛﻨﻴـﺪ ﻛـﻪ )در ﺳـﺮاي‬
‫دﻳﮕﺮ( ﭘﺮوردﮔﺎرﺗﺎن را ﻣﻼﻗﺎت ﺧﻮاﻫﻴﺪ ﻛﺮد‪( .‬‬
‫ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻮاﻗﻊ ﺑﺎ ﺻﻴﻐﻪ ﺧﺒﺮ آﻣﺪﻧﺶ را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ‪:‬‬

‫‬

‫‪140‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪l¬«ª©¨§¦¥¤m‬ﺍﻟﺮﻭﻡ‪١١ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﺧﺪاوﻧﺪ آﻓﺮﻳﻨﺶ )اﻧﺴﺎن( را ﻣﻲآﻏﺎزد‪ ،‬ﺳﭙﺲ او را )ﻣﻲﻣﻴﺮاﻧﺪ و وي را ﺑﻪ ﺣﻴﺎت(‬
‫دوﺑﺎره ﺑﺮﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ‪ .‬آن ﮔﺎه ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﺪا ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪه ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ‪( .‬‬
‫‪ l£}|{zyxwm‬ﺍﻟﻨﻮﺭ‪٦٤ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)و آﮔﺎه اﺳﺖ از آن روزي ﻛﻪ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ در آن ﺑﻪ ﺳﻮي او ﺑﺎزﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬و اﻳﺸـﺎن را‬
‫از اﻋﻤﺎﻟﻲ ﻛﻪ اﻧﺠﺎم دادهاﻧﺪ آﮔﺎه ﻣﻲﺳﺎزد )و ﺟﺰا و ﺳﺰا و ﭘﺎداش و ﭘـﺎداﻓﺮه ﻛـﺮدار و‬
‫رﻓﺘﺎر و ﮔﻔﺘﺎرﺷﺎن را ﻣﻲدﻫﺪ((‬
‫ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻮاﻗﻊ ﺑﺎ ادات ﺗﺄﻛﻴﺪ »ان« ﻳﺎ » ان و ﻻم« ﺑﻴﺎن ﻣﻲﺷﻮد‪:‬‬
‫‪l]UTSm‬ﻃﻪ‪١٥ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)رﺳﺘﺎﺧﻴﺰ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻗﻄﻊ ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ ( ‬

‫‪l¦¥¤£¢¡~m‬ﺍﳊﺠﺮ‪٨٥ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)و ﺑﻲﮔﻤﺎن روز رﺳﺘﺎﺧﻴﺰ ﻓﺮا ﻣﻲرﺳﺪ )و ﺗﺒﺎﻫﻜﺎران ﻋﻼوه از ﻣﻜﺎﻓﺎت دﻧﻴـﻮي‪ ،‬ﺑـﻪ‬
‫ﻋﺬاب و ﻋﻘﺎب ﺳﺨﺖ اﺧﺮوي ﮔﺮﻓﺘﺎر ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ( ﭘﺲ )اي ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ! ( ﮔﺬﺷﺖ زﻳﺒـﺎﺋﻲ‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎش )و ﺑﺰرﮔﻮاراﻧﻪ و ﺣﻜﻴﻤﺎﻧﻪ ﺑﻪ دﻋﻮت ﺧﻮد اداﻣﻪ ﺑـﺪه و در ﺑﺮاﺑـﺮ اذﻳ‪‬ـﺖ و‬
‫آزار ﻛﻔّﺎر ﺷﻜﻴﺒﺎﺋﻲ ﻛﻦ( ‪( .‬‬
‫‪lÇÃÂÁÀ¿m‬ﺍﻟﻌﻨﻜﺒﻮﺕ‪٥ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)زﻣﺎﻧﻲ را ﻛﻪ ﺧﺪا ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮده اﺳﺖ )دﻳﺮ ﻳﺎ زود( ﻓﺮا ﻣﻲرﺳﺪ‪ ،‬و او ﺷـﻨﻮا و آﮔـﺎه‬
‫اﺳﺖ )و ﮔﻔﺘﺎر و رﻓﺘﺎر ﻫﻤﮕﺎن را ﻣﻲﺷﻨﻮد و ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ و ﺳﺰا و ﺟﺰا ﻣﻲدﻫﺪ(‪( .‬‬

‫‪ lLKJIHGFEDCBAm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫ﻏﺎﻓﺮ‪٥٩ :‬‬

‫)روز ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻗﻄﻌﺎً ﻓﺮا ﻣﻲرﺳﺪ و ﺷﻜّﻲ در آن ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﻴﺸـﺘﺮ ﻣـﺮدم ﺗﺼـﺪﻳﻖ‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪( .‬‬
‫ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻮاﻗﻊ ﺑﺎ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻳﺎد ﻛﺮدن ﺑﺎ ذات ﺧﻮد ﻳﺎ ﻣﻮﺟﻮدات ﻋﻈﻴﻢ و ﺑﺰرگ‪ ،‬آﻣـﺪن‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ را ﺛﺎﺑﺖ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‬

‫‪141‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪lTJIHGFEDCBAm‬ﺍﻟﻨﺴﺎﺀ‪٨٧ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﺟﺰ ﺧﺪا‪ ،‬ﺧﺪاﺋﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺣﺘﻤﺎً ﺷـﻤﺎ را )ﺑﻌـﺪ از ﻣـﺮگ زﻧـﺪه ﻣـﻲﮔﺮداﻧـﺪ و( در‬
‫روزي ﻛﻪ ﺷﻜّﻲ در )وﻗﻮع( آن ﻧﻴﺴﺖﮔﺮد ﻣﻲآورد‪) .‬ﺧﺪا اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ را ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ( و‬

‫‬

‫ﭼﻪ ﻛﺴﻲ از ﺧﺪا راﺳﺘﮕﻮﺗﺮ اﺳﺖ؟! ( ‬

‫‪ÁÀ¿¾½¼»º¹¸¶µm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪ lÉÈÇÆÅÄÃÂ‬ﺍﻟﺬﺍﺭﻳﺎﺕ‪٦ – ١ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺑﺎدﻫﺎ! ﻛﻪ )اﺑﺮﻫﺎ را ﺑﺮﻣﻲاﻧﮕﻴﺰﻧﺪ و ﺑﻪ اﻳﻦ ﺳﻮ و آن ﺳـﻮ ﺑﺮاﺑـﺮ ﻓﺮﻣـﺎن‬
‫ﻳﺰدان ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ و( ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﭘﺮاﻛﻨﺪه ﻣﻲدارﻧﺪ‪ .‬و ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ اﺑﺮﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺑﺎر ﺳـﻨﮕﻴﻨﻲ‬
‫)از ﺑﺎران( را ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﺮﻣﻲدارﻧﺪ! و ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﻛﺸﺘﻴﻬﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﺳﺎده و آﺳﺎن )در آﺑﻬـﺎي‬
‫رودﺧﺎﻧﻪﻫﺎ و درﻳﺎﻫﺎ و اﻗﻴﺎﻧﻮﺳﻬﺎ( روان و در ﺣﺮﻛﺘﻨﺪ! و ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑـﻪ ﻓﺮﺷـﺘﮕﺎﻧﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﻛﺎرﻫﺎ را )ﻣﻴﺎن ﺧﻮد ﺑﺮاﺑﺮ ﻓﺮﻣﺎن ﻳﺰدان( ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺮدهاﻧـﺪ! ﻣﺴـﻠّﻤﺎً ﭼﻴـﺰي ﻛـﻪ ﺑـﺪان‬
‫وﻋﺪه داده ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ و از آن ﺗﺮﺳﺎﻧﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮﻳﺪ‪ ،‬راﺳﺖ و ﻗﻄﻌﻲ اﺳﺖ‪ .‬و روز ﺟـﺰا‪،‬‬
‫ﺣﺘﻤﺎً وﻗﻮع ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﻲآﻳﺪ(‬
‫ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻮاﻗﻊ ﺑﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش دﺳﺘﻮر ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻳﺎد ﻛﻨﺪ‪:‬‬

‫‪lèçæåäãâáàßÞÝÜÛm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫ﻳﻮﻧﺲ‪٥٣ :‬‬

‫))ﻛﺎﻓﺮان ﺑﺮ ﺳﺒﻴﻞ اﺳﺘﻬﺰاء( از ﺗﻮ ﻣﻲﭘﺮﺳﻨﺪ‪ :‬ﻛﻪ آﻳـﺎ آن )رﺳـﺘﺎﺧﻴﺰ و ﻋـﺬاﺑﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﺋﻲ( راﺳﺖ اﺳﺖ؟! ﺑﮕﻮ‪ :‬آري‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺪاﻳﻢ ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻗﻄﻌـﺎً راﺳـﺖ اﺳـﺖ‪ ،‬و ﺷـﻤﺎ‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻴﺪ )از آن ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬و ﺑﺎ ﻓـﺮار و ﺳـﺮﭘﻴﭽﻲ از آن‪ ،‬ﺧـﺪا را( درﻣﺎﻧـﺪه و‬
‫ﻧﺎﺗﻮان ﺳﺎزﻳﺪ‪( .‬‬
‫‪ljrqponmlkjihm‬ﺳﺒﺄ‪٣ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﻛﺎﻓﺮان ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻫﺮﮔﺰ ﺑﺮاي )ﺣﺴﺎب و ﻛﺘﺎب و ﺳﺰا و ﺟـﺰاي( ﻣـﺎ ﺑﺮﭘـﺎ‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﮕﻮ‪ :‬ﭼﺮا‪ ،‬ﺑﻪ ﭘﺮوردﮔﺎرم ﺳﻮﮔﻨﺪ! آن ﻛﺴﻲ ﻛﻪ داﻧﺎي راز )ﻧﻬـﺎن در ﮔﺴـﺘﺮه‬
‫ﺟﻬﺎن( اﺳﺖ‪ ،‬ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﻪ ﺳﺮاغ ﺷﻤﺎ ﻣﻲآﻳﺪ(‬
‫در آﻳﺎت دﻳﮕﺮ از ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺧﺒﺮ ﻣﻲدﻫﺪ‪:‬‬

‫‬

‫‪142‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪l¼¶µ´³²±°¯®m‬ﻟﻘﻤﺎﻥ‪٣٣ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)وﻋﺪه ﺧﺪا )ﺑﻪ ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ( ﺣﻖ اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ زﻧـﺪﮔﺎﻧﻲ دﻧﻴـﺎ ﺷـﻤﺎ را ﮔـﻮل‬
‫ﻧﺰﻧﺪ و )ﻣﺎل و ﻣﻘﺎم و ﻧﻔﺲ اﻣ‪‬ﺎره و اﻫﺮﻳﻤﻦ( ﻓﺮﻳﺒﻜﺎر ﺷﻤﺎ را درﺑﺎره ﺧﺪا ﻧﻔﺮﻳﺒﺪ‪( .‬‬
‫ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در آﻳﺎت ﻗﺮآن در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺑﻪ ﺗﺤﻘﻴﻖ و ﺗﻔﺤﺺ ﺑﭙﺮدازد‪ ،‬ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮد‬
‫ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ روشﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﻲ را ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت آن اﺗﺨﺎذ ﻓﺮﻣـﻮده اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻣـﺎ ﺑـﻪ‬
‫ﺑﺮﺧﻲ از آﻧﻬﺎ اﺷﺎره ﻛﺮدﻳﻢ‪.‬‬

‫‪143‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻧﺰدﻳﻚ اﺳﺖ‬
‫از ﭼﻬﺎرده ﻗﺮن ﭘﻴﺶ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﺒﺮ داده اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻧﺰدﻳﻚ اﺳـﺖ و ﻟﺤﻈـﻪﻫـﺎي‬
‫وﻗﻮع و ﺗﺤﻘﻖ آن ﻓﺮا رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪l¡~}|m‬ﺍﻟﻘﻤﺮ‪١ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻫﺮﭼﻪ زودﺗﺮ ﻓﺮا ﻣﻲرﺳﺪ‪ ،‬و )در آن( ﻣﺎه ﺑﻪ دو ﻧﻴﻢ ﻣﻲﮔﺮدد‪( .‬‬
‫اﻧﺸﻘﺎق ﻗﻤﺮ‪ ،‬ﻳﻜﻲ از ﻋﻼﻣﺖ و ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪن وﻗـﻮع ﻗﻴﺎﻣـﺖ‬
‫اﺷﺎره دارد و از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﻛﻪ آﻣﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺧﻴﻠﻲ ﻧﺰدﻳﻚ اﺳـﺖ‪ ،‬ﻗـﺮان آن را ﭼﻨـﺎن‬
‫ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ واﻗﻊ ﺷﺪه و ﺗﺤﻘﻖ ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬
‫‪lb}|{zyxm‬ﺍﻟﻨﺤﻞ‪١ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫))اي ﻣﺸﺮﻛﺎن! آﻧﭽﻪ ﺧﺪا ﺑﻪ ﺷﻤﺎ در روز ﻗﻴﺎﻣﺖ وﻋﺪه داده اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﺣﺘﻤـﻲو‬
‫ﻗﺮﻳﺐاﻟﻮﻗﻮع اﺳﺖ‪ ،‬اﻧﮕﺎر ﻫﻢ اﻳﻨﻚ ﺑﺮاي وﻗﻮع آن( ﻓﺮﻣﺎن ﺧﺪا در رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﭘـﺲ‬
‫)ﻣﺴﺨﺮهﻛﻨﺎن ﻧﮕﻮﺋﻴﺪ ﻛﻪ اﮔﺮ راﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﺋﻴﺪ ﻛـﻪ ﻗﻴـﺎﻣﺘﻲ ﻫﺴـﺖ از ﺧـﺪا ﺑﺨﻮاﻫﻴـﺪ‬
‫ﻫﺮﭼﻪ زودﺗﺮ ﻋﺬاب آن را ﺑﻨﻤﺎﻳﺎﻧﺪ! اﺳﺘﻬﺰاءﻛﻨﺎن( آن را ﺑﻪ ﺷﺘﺎب ﻣﺨﻮاﻫﻴﺪ(‬
‫اﮔﺮ اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﻗﻠﺒﻲ آﮔﺎه و ﻋﻘﻠﻲ ﺣﺎذق و ﺑﻴﻨﺎ ﺑـﻪ ﭘﻴـﺎم ﻧـﺎزل ﺷـﺪه ﺧﺪاوﻧـﺪ اﻳﻤـﺎن‬
‫ﺑﻴﺎورد و اذﻋﺎن ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺟﺮﻳﺎن ﻗﻴﺎﻣﺖ او را ﺑﺴﻴﺎر ﺧـﻮف زده و ﻫﺮاﺳـﺎن ﻣـﻲﺳـﺎزد و‬
‫ﺗﻮان ﻏﻠﺒﻪ ﺑﺮ ﻧﻔﺴﺶ را ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻲ اﻳﻨﺠﺎﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﺣﺎﻟﺘﻲ ﺷﮕﻔﺖآور دارد‪،‬‬
‫ﭼﻮن ﺧﻄﺮ ﺑﺴﻴﺎر ﻧﺰدﻳـﻚ اﺳـﺖ و اﻧﺴـﺎن در اوج ﻏﻔﻠـﺖ از آن زﻧـﺪﮔﻲ را ﺳـﭙﺮي‬

‫‬

‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬‬

‫‪LKJIHGFEDCBAm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪lfVUTSRQPONM‬ﺍﻷﻧﺒﻴﺎﺀ‪٣ – ١ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫))زﻣﺎن( ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻣﺮدﻣﺎن )ﻛﻔﺮﭘﻴﺸﻪ ﭼﻮن ﻗﺮﻳﺶ ﺑﺴﻴﺎر( ﺑﺪﻳﺸﺎن ﻧﺰدﻳﻚ اﺳـﺖ در‬
‫ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ آﻧﺎن ﻏﺎﻓﻞ )از ﻫﻮل و ﻫﺮاس آن( و رويﮔﺮدان )از اﻳﻤﺎن ﺑﺪان( ﻣﻲﺑﺎﺷـﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻴﭻ ﺑﺨﺶ ﺗـﺎزهاي از ﻗـﺮآن )و اﻧـﺪرز ﺟﺪﻳـﺪي( از ﺳـﻮي ﭘﺮوردﮔﺎرﺷـﺎن ﺑﺪﻳﺸـﺎن‬

‫‬

‫‪144‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻧﻤﻲرﺳﺪ ﻣﮕﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ آن را ﺑﻪ ﺷﻮﺧﻲ ﻣﻲﺷﻨﻮﻧﺪ و ﺑﻪ ﺑﺎزي ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪) .‬آﻧﺎن در ﺣﺎﻟﻲ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ( دﻟﻬﺎﻳﺸﺎن ﻏﺎﻓﻞ اﺳﺖ (‬
‫ﻗﺮآن در ﻣﻮرد ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺧﻴﻠﻲ ﻫﺸﺪار ﻣﻲدﻫﺪ و ﺑـﻪ آﻧﻬـﺎ درﺑـﺎره آﻣـﺎدﮔﻲ‬
‫ﺑﺮاي ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺴﻴﺎر ﺗﺎﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻗﻴﺎﻣﺖ را ﺑﻪ ﻓﺮدا ﺗﺸﺒﻴﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭼـﻮن‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ روزي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از زﻧﺪﮔﻲ دﻧﻴﺎ ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد‪:‬‬
‫‪l`WVUTSRm‬ﺍﳊﺸﺮ‪١٨ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)اي ﻣﺆﻣﻨﺎن! از ﺧﺪا ﺑﺘﺮﺳﻴﺪ و ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻨﮕﺮد ﻛﻪ ﭼﻪ ﭼﻴـﺰي را ﺑـﺮاي ﻓـﺮدا‬
‫)ي ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺧﻮد( ﭘﻴﺸﺎﭘﻴﺶ ﻓﺮﺳﺘﺎده اﺳﺖ‪ .‬از ﺧﺪا ﺑﺘﺮﺳﻴﺪ‪( . ،‬‬
‫ﮔﺎﻫﻲ اﻳﻦ اﻣﺮ ﻣﻮرد اﻳﺮاد و اﺷﻜﺎل ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﭼﻴﺰي ﻛـﻪ ﻫـﺰار و ﭼﻬﺎرﺻـﺪ‬
‫ﺳﺎل از ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﻮدﻧﺶ ﻣﻲﮔﺬرد‪ ،‬وﻟﻲ ﻫﻨﻮز ﻫﻢ ﺗﺤﻘﻖ ﻧﻴﺎﻓﺘـﻪ اﺳـﺖ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧـﻪ ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﭼﻴﺰي ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﺎﺷﺪ؟ ﺟﻮاب اﻳﻦ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻗﻴﺎﻣـﺖ در ﻋﻠـﻢ و ﻣﺤﺎﺳـﺒﺎت‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺰدﻳﻚ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻨﺎ ﺑـﻪ ﻣﻘﻴـﺎسﻫـﺎي ﺑﺸـﺮي دور ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪lÌËÊÉÈÇÆm‬ﺍﳌﻌﺎﺭﺝ‪٧ – ٦ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)آﻧﺎن آن روز را ﺑﻌﻴﺪ و دور ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ .‬و ﻣﺎ آن را ﻣﻤﻜﻦ و ﻧﺰدﻳﻚ ﻣﻲداﻧﻴﻢ‪( .‬‬
‫ﻣﺴﺎﻟﻪ ﺷﺎﻳﺎن ﺗﻮﺟﻪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ ﺑﺎﻗﻴﻤﺎﻧﺪه دﻧﻴـﺎ ﻧﺴـﺒﺖ ﺑـﻪ ﻋﻤـﺮ ﮔﺬﺷـﺘﻪ آن‬
‫اﻧﺪك اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺜﻼً ﺷﻤﺎ ﻣﺪت ﭘﻨﭽـﺎه ﺳـﺎل را ﺑـﺮاي ﺑـﺎز ﭘﺮداﺧـﺖ ﺑـﺪﻫﻜﺎري ﺗﻌﻴـﻴﻦ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬اﮔﺮ از اﻳﻦ ﻣﺪت ﭼﻬﻞ و ﭘﻨﭻ ﺳﺎل ﺑﮕﺬرد‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﺪ ﺧﻄﺎب ﺑـﻪ او ﺑﮕﻮﺋﻴـﺪ‪:‬‬
‫ﻣﺪت ﺗﻌﻴﻦ ﺷﺪه ﻧﺰدﻳﻚ ﮔﺸﺘﻪ اﺳﺖ ﻫﺮﭼﻨﺪ ﭘﻨﭻ ﺳﺎل ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧـﺪه‪ ،‬وﻟـﻲ ﻧﺴـﺒﺖ ﺑـﻪ‬
‫ﺳﺎلﻫﺎي ﺳﭙﺮي ﺷﺪه ﺧﻴﻠﻲ ﻛﻢﺗﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﺣﺎدﻳﺚ وارده از رﺳﻮلاﷲص ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻫﻤـﻴﻦ ﺣﻘﻴﻘـﺖ اﺷـﺎره دارﻧـﺪ‪ .‬ﺣـﺪﻳﺜﻲ از‬
‫ﺣﻀﺮت ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ در ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻪ ﺷﺮح زﻳﺮ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬

‫ﺲ(‬
‫ﺏ ﺍﻟﺸ‪ ‬ﻤ ﹺ‬
‫ﺼ ﹺﺮ ‪‬ﻭ ‪‬ﻣ ‪‬ﻐ ﹺﺮ ﹺ‬
‫ﺻﻠﹶﺎ ‪‬ﺓ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫)ﹺﺇﻧ‪‬ﻤ‪‬ﺎ ﹶﺃ ‪‬ﺟ ﹸﻠ ﹸﻜ ‪‬ﻢ ﻓ‪‬ﻲ ﹶﺃ ‪‬ﺟ ﹺﻞ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺧﻠﹶﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟﹸﺄ ‪‬ﻣ ﹺﻢ ﹶﻛﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﺑ ‪‬ﻴ ‪‬ﻦ ‪‬‬
‫)ﻣﺪت زﻣﺎن ﺷﻤﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺪت زﻣﺎن اﻣﺖﻫﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻪ اﻧﺪازه ﻧﻤـﺎز ﻋﺼـﺮ ﺗـﺎ‬
‫ﻏﺮوب آﻓﺘﺎب اﺳﺖ‪(.‬‬

‫‪145‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺬﻛﻮر وﺟﻮد اﻧﺴﺎن را در ﻳﻚ روزي از روزﻫﺎي دﻧﻴﺎ ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻣﻲﻛﻨـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﺳﻬﻢ و ﻣﺪت زﻣﺎن اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲاز آن روز از ﻣﻮﻗﻊ ﻋﺼﺮ ﺗﺎ ﻏﺮوب آﻓﺘﺎب اﺳﺖ و از‬
‫ﻃﻠﻮع ﻓﺠﺮ ﺗﺎ دم ﻋﺼﺮ ﺑﻬﺮه اﻣﺖﻫﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻣـﻲﺑﺎﺷـﺪ‪ .‬ﻟـﺬا ﻋﻤـﺮ اﻣـﺖ اﺳـﻼﻣﻲدر‬
‫ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﺑﺎ ﻋﻤﺮ اﻣﺖﻫﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ در ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﺑﺎ ﺗﻤـﺎم روز ﺑـﻪ اﻧـﺪازه زﻣـﺎن ﻋﺼـﺮ ﺗـﺎ‬
‫ﻏﺮوب اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ از ﻃﻠﻮع ﻓﺠﺮ ﺗﺎ دم ﻋﺼﺮ ﻛﻪ زﻣﺎن اﻣﺖﻫﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ اﺳـﺖ‪ .‬ﭘـﺲ‬
‫ﻋﻤﺮ ﺑﺎﻗﻴﻤﺎﻧﺪه ﺣﻴﺎت دﻧﻴﻮي از زﻣﺎن رﺳﻮلاﷲص ﺗﺎ روز ﻗﻴﺎﻣﺖ در ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﺑﺎ ﻋﻤـﺮ‬
‫ﺗﻤﺎم دﻧﻴﺎ ﺑﻪ اﻧﺪازه وﻗﺖ ﻋﺼﺮ ﺗﺎ ﻏﺮوب آﻓﺘﺎب اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺪت زﻣﺎن ﻃﻠﻮع ﻓﺠﺮ ﺗـﺎ ﻓـﺮا‬
‫رﺳﻴﺪن وﻗﺖ ﻋﺼﺮ‪ ،‬ﻋﻤﺮ اﻣﺖﻫﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻧﺼﻮص ﺻـﺮﻳﺤﻲ دال ﺑـﺮ‬
‫اﻳﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲآﺧﺮﻳﻦ اﻣﺖ اﺳﺖ و ﺗﺎ ﻗﻴﺎم ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺎﻗﻲ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﺣﺪﻳﺜﻲ دﻳﮕﺮ ﻛﻪ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ آن را رواﻳﺖ ﻛـﺮدهاﻧـﺪ ﭼﻨـﻴﻦ آﻣـﺪه اﺳـﺖ‪:‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ دو اﻧﮕﺸﺖ ﺳﺒﺎﺑﻪ و وﺳﻄﻲ اﺷﺎره ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺖ ‪‬ﻭﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹸﺔ ﹶﻛﻬ‪‬ﺎ‪‬ﺗ ‪‬ﻴ ﹺﻦ(‬
‫)‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ﹾﺜ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﻣﻦ و ﻗﻴﺎﻣﺖ از ﻟﺤﺎظ ﻓﺎﺻﻠﻪ زﻣﺎﻧﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻳﻦ دو اﻧﮕﺸﺖ ﻫﺴﺘﻴﻢ‪(.‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻨﻜﻪ ﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﻦ و ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺴﻴﺎر ﻧﺰدﻳﻚ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻤﺮ دﻧﻴﺎ ﺑـﻪ وﺳـﻴﻠﻪ‬
‫اﻧﮕﺸﺖ وﺳﻄﻲ اﻧﺪازه ﮔﻴﺮي ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه ﻋﻤﺮ دﻧﻴﺎ از زﻣﺎن ﺑﻌﺜﺖ ﺣﻀـﺮتص‬
‫ﺗﺎ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﻪ اﻧﺪازه اﺿﺎﻓﻪ اﻧﮕﺸﺖ وﺳﻄﻲ ﺑﺮ اﻧﮕﺸـﺖ ﺳـﺒﺎﺑﻪ اﺳـﺖ‪ ،‬اﻳـﻦ ﻓﺎﺻـﻠﻪ در‬
‫ﻣﻘﻴﺎس و ﻣﻌﻴﺎر ﺑﺸﺮ دراز اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﻗﺪرت درك ﺑﺸﺮ ﻛﻮﺗﺎه و ﻣﺤﺪود اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ در‬
‫ﻣﻴﺰان ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﻴﻠﻲ ﻧﺰدﻳﻚ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬

‫‪lb}|{zyxm‬ﺍﻟﻨﺤﻞ‪١ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫))اي ﻣﺸﺮﻛﺎن! آﻧﭽﻪ ﺧﺪا ﺑﻪ ﺷﻤﺎ در روز ﻗﻴﺎﻣﺖ وﻋﺪه داده اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﺣﺘﻤـﻲو‬
‫ﻗﺮﻳﺐاﻟﻮﻗﻮع اﺳﺖ‪ ،‬اﻧﮕﺎر ﻫﻢ اﻳﻨﻚ ﺑﺮاي وﻗﻮع آن( ﻓﺮﻣﺎن ﺧﺪا در رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﭘـﺲ‬
‫)ﻣﺴﺨﺮهﻛﻨﺎن ﻧﮕﻮﺋﻴﺪ ﻛﻪ اﮔﺮ راﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﺋﻴﺪ ﻛـﻪ ﻗﻴـﺎﻣﺘﻲ ﻫﺴـﺖ از ﺧـﺪا ﺑﺨﻮاﻫﻴـﺪ‬
‫ﻫﺮﭼﻪ زودﺗﺮ ﻋﺬاب آن را ﺑﻨﻤﺎﻳﺎﻧﺪ! اﺳﺘﻬﺰاءﻛﻨﺎن( آن را ﺑﻪ ﺷﺘﺎب ﻣﺨﻮاﻫﻴﺪ‪( .‬‬

‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﯼ ﺩﺭ ﺻﺤﻴﺤﺶ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺏ »ﺭﻗﺎﻕ« ﺑﺎﺏ » ﺑﻌﺜﺖ ﺍﻧﺎ ﻭ ﺍﻟﺴﺎﻋﺔ ﮐﻬﺎﺗﻴﻦ« ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﯼ )‪ (٣٤٧/١١‬ﻭ ﻣﺴﻠﻢ‬
‫ﺩﺭ ﮐﺘﺎﺏ » ﻓﱳ« ﺑﺎﺏ » ﻗﺮﺏ ﺍﻟﺴﺎﻋﺔ«)‪ (٢٤٦٨/٤‬ﴰﺎﺭﻩ)‪ (٢٩٥٠‬ﺍﺯ ﺍﻧﺲ ﺭﻭﺍﻳﺖ ﮐﺮﺩﻩﺍﻧﺪ‪.‬‬

‫‪146‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪l´¬«ª©¨§¦¥¤£m‬ﺍﻟﻨﺤﻞ‪٧٧ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﻛﺎر )ﺑﺮﭘﺎﺋﻲ( ﻗﻴﺎﻣﺖ )و زﻧﺪه ﮔﺮداﻧﺪن ﻣﺮدﻣﺎن در آن‪ ،‬ﺑـﺮاي ﺧـﺪا ﺳـﺎده و آﺳـﺎن‬
‫اﺳﺖ و از ﻟﺤﺎظ ﺳﺮﻋﺖ و ﺳﻬﻮﻟﺖ‪ ،‬درﺳﺖ( ﺑﻪ اﻧﺪازه ﭼﺸﻢ ﺑﺮﻫﻢ زدن و ﻳﺎ ﻛﻮﺗﺎهﺗﺮ‬
‫از آن اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻲﮔﻤﺎن ﺧﺪا ﺑﺮ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺗﻮاﻧﺎ اﺳﺖ )ﭼﺮا ﻛﻪ ﻗﺪرت ﺑﻲاﻧﺘﻬﺎء اﺳﺖ(‪( .‬‬
‫در رواﻳﺘﻲ از ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ آﻣﺪه ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺧﻄﺒﻪ داد‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﺣﻤﺪ و ﺳـﺘﺎﻳﺶ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺻﺒ‪‬ﺎ‪‬ﺑ ﹲﺔ ﹶﻛﺼ‪‬ـﺒ‪‬ﺎ‪‬ﺑ ‪‬ﺔ ﺍﹾﻟﹺﺈﻧ‪‬ـﺎ ِﺀ‬
‫ﺖ ‪‬ﺣﺬﱠﺍ َﺀ ‪‬ﻭﹶﻟ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ‪‬ﺒ ‪‬ﻖ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨﻬ‪‬ﺎ ﹺﺇﻟﱠﺎ ‪‬‬
‫ﺼ ‪‬ﺮ ﹴﻡ ‪‬ﻭ ‪‬ﻭﻟﱠ ‪‬‬
‫ﺖ ﹺﺑ ‪‬‬
‫) ﹶﻓﹺﺈﻥﱠ ﺍﻟﺪ‪‬ﻧﻴ‪‬ﺎ ﹶﻗ ‪‬ﺪ ﺁ ﹶﺫ‪‬ﻧ ‪‬‬

‫ﻀ ‪‬ﺮ‪‬ﺗ ﹸﻜ ‪‬ﻢ(‬
‫ﺤ ‪‬‬
‫ﺨ ‪‬ﻴ ﹺﺮ ﻣ‪‬ﺎ ﹺﺑ ‪‬‬
‫‪‬ﻳ‪‬ﺘﺼ‪‬ﺎﺑ‪‬ﻬ‪‬ﺎ ﺻ‪‬ﺎ ‪‬ﺣ‪‬ﺒﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻭﹺﺇﻧ‪ ‬ﹸﻜ ‪‬ﻢ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ‪‬ﺘ ‪‬ﻘﻠﹸﻮ ﹶﻥ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨﻬ‪‬ﺎ ﹺﺇﻟﹶﻰ ﺩ‪‬ﺍ ﹴﺭ ﻟﹶﺎ ‪‬ﺯﻭ‪‬ﺍ ﹶﻝ ﹶﻟﻬ‪‬ﺎ ﻓﹶﺎ‪‬ﻧ‪‬ﺘ ‪‬ﻘﻠﹸﻮﺍ ﹺﺑ ‪‬‬
‫)ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه ﻋﻤﺮ دﻧﻴﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺳﺎلﻫﺎي ﺳﭙﺮي ﺷﺪه ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻗﻄﺮه آﺑﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ از‬
‫ﻳﻚ ﻟﻴﻮان آب ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺷﻤﺎ از اﻳﻦ دﻧﻴﺎ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪاي ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺰ از ﺑﻴﻦ ﻧﻤﻲرود‬
‫در ﺣﺎل اﻧﺘﻘﺎل ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﺑﺎ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ زاد و ﺗﻮﺷﻪ ﺑﻪ ﺳﻮي آن ﺣﺮﻛﺖ ﻛﻨﻴﺪ‪(.‬‬

‫‪147‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬زﻣﺎن ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻣﺠﻬﻮل اﺳﺖ‬
‫از رﺳﻮلاﷲص درﺑﺎره ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺳﻮال ﺷﺪ‪ ،‬اﻳﺸﺎن در ﺟﻮاب ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ :‬در اﻳـﻦ ﻣـﻮرد‬
‫ﻣﺴﺌﻮل از ﺳﺎﺋﻞ داﻧﺎﺗﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺳﻮال ﻛﻨﻨﺪه ﺣﻀﺮت ﺟﺒﺮﺋﻴـﻞ ﺑـﻮد ﻛـﻪ در ﺷـﻜﻞ‬
‫اﻧﺴﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﺣﻀﻮر ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص رﺳﻴﺪ و در ﻣﻮرد ﭼﻨﺪ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻣﻬﻢ از اﻳﺸﺎن ﭘﺮﺳـﺶ ﺑـﻪ‬
‫ﻋﻤﻞ آورد‪ ،‬اﮔﺮ ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﻓﺮﺷﺘﻪ ﻣﻘﺮب ﺑﺎرﮔـﺎه اﻟﻬـﻲ و ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮص ﭘـﺎكﺗـﺮﻳﻦ و‬
‫ﺑﺰرگﺗﺮﻳﻦ ﺑﻨﺪه ﺧﺪا‪ ،‬ﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ را ﻧﻤﻲداﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﻛﺴﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺪﻋﻲ ﻋﻠﻢ‬
‫ﺑﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺎﺷﺪ؟‬
‫ﻗﺮآن ﺗﺼﺮﻳﺢ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻠﻢ ﺗﺎرﻳﺦ وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ از وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‬
‫و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﻦ ﻋﻠﻢ را ﺑﻪ ﻛﺴﻲ دﻳﮕﺮ ﻳﺎد ﻧـﺪاده اﺳـﺖ و ﺣﺘـﻲ ﻓﺮﺷـﺘﻪ‬
‫ﻣﻘﺮب و ﻧﺒﻲ ﻣﺮﺳﻞ از اﻳﻦ ﻋﻠﻢ ﭼﻴﺰي ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ‪:‬‬

‫‪Ô ÓÒÑ Ð ÏÎÍ ÌËÊÉ ÈÇÆÅ ÄÃÂÁm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪æ å ä ã â áà ß Þ Ý ÜÛ Ú Ù Ø ×Ö Õ‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪ lìëêéèç‬ﺍﻷﻋﺮﺍﻑ‪١٨٧ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)راﺟﻊ ﺑﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ از ﺗﻮ ﻣﻲﭘﺮﺳﻨﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬در ﭼﻪ زﻣﺎﻧﻲ )دﻧﻴﺎ ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﻣﻲرﺳﺪ‬
‫و( ﻗﻴﺎﻣﺖ رخ ﻣﻲدﻫﺪ؟ ﺑﮕـﻮ‪ :‬ﺗﻨﻬـﺎ ﭘﺮوردﮔـﺎرم از آن آﮔـﺎه اﺳـﺖ‪ ،‬و ﻛﺴـﻲ ﺟـﺰ او‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ در وﻗﺖ ﺧﻮد آن را ﭘﺪﻳﺪار ﺳـﺎزد )و از ﭘﺎﻳـﺎن اﻳـﻦ ﺟﻬـﺎن و ﺳـﺮآﻏﺎز آن‬
‫ﺟﻬﺎن ﻣﺮدﻣﺎن را ﺑﻴﺎﮔﺎﻫﺎﻧﺪ‪ .‬اﻃّﻼع از ﻫﻨﮕﺎﻣﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ( ﺑﺮاي )ﺳﺎﻛﻨﺎن( آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣـﻴﻦ‬
‫ﺳﻨﮕﻴﻦ و دﺷﻮار اﺳﺖ )و ﻫﺮﮔﺰ داﻧﺶ اﻳﺸﺎن ﺑﺪان ﻧﻤـﻲرﺳـﺪ(‪ .‬ﻗﻴﺎﻣـﺖ ﻧﺎﮔﻬـﺎﻧﻲ ﺑـﻪ‬
‫وﻗﻮع ﻣﻲﭘﻴﻮﻧﺪد و ﺑﺮ ﺳﺮﺗﺎن ﻣﻲﺗﺎزد‪ .‬از ﺗﻮ ﻣﻲﭘﺮﺳﻨﺪ‪ :‬اﻧﮕـﺎر ﺗـﻮ از )ﺷـﺮوع( ﻗﻴﺎﻣـﺖ‬
‫ﺑﺎﺧﺒﺮي؟ ﺑﮕﻮ‪ :‬اﻃّﻼع از آن‪ ،‬ﺧﺎص‪ ‬ﻳﺰدان اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻴﻜﻦ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺮدﻣﺎن )اﻳﻦ ﻣﺴـﺄﻟﻪ و‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪ آن را ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ( ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ‪( .‬‬

‫‪P O N M L KJ I H G F ED C B A m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪  lRQ‬ﺍﻷﺣﺰﺍﺏ‪٦٣:‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪148‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫))اي ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ! ( ﻣﺮدم از ﺗﻮ درﺑﺎره ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻣﻲﭘﺮﺳـﻨﺪ‪ ،‬ﺑﮕـﻮ‪ :‬آﮔـﺎﻫﻲِ از‬
‫آن‪ ،‬اﺧﺘﺼﺎص ﺑﻪ ﺧﺪا دارد و ﺑﺲ‪) .‬و ﻛﺴﻲ ﺟﺰ او از اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻄّﻠﻊ ﻧﻴﺴﺖ(‪ .‬ﺗـﻮ‬
‫ﭼﻪ ﻣﻲداﻧﻲ‪ ،‬ﺷﺎﻳﺪ ﻫﻢ ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﺎﺷﺪ‪( .‬‬

‫‪lÙØ×ÖÕÔÓÒÑÐÏÎÍÌËm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫ ‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫ﺍﻟﻨﺎﺯﻋﺎﺕ‪٤٤ – ٤٢ :‬‬

‫)از ﺗﻮ درﺑﺎره ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻣﻲﭘﺮﺳﻨﺪ ﻛﻪ در ﭼﻪ زﻣﺎﻧﻲ واﻗﻊ ﻣﻲﺷﻮد؟ ﺗﻮ را ﭼﻪ آﮔﻬﻲ و‬
‫ﺧﺒﺮ از آن؟! )ﺗﻮ ﭼﻴﺰي از آن ﻧﻤﻲداﻧـﻲ( آﮔـﺎﻫﻲِ از زﻣـﺎن ﻗﻴﺎﻣـﺖ‪ ،‬ﺑـﻪ ﭘﺮوردﮔـﺎرت‬
‫واﮔﺬار ﻣﻲﮔﺮدد )و اﻃّﻼع از وﻗﻮع آن ﻛﺎر ﭘﺮوردﮔﺎر ﺗﻮ اﺳﺖ ؛ ﻧﻪ ﺗﻮ (‪( .‬‬
‫اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﺬﻛﻮر ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ و وﺿﻮح ﻛﺎﻣﻞ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ دارﻧﺪ ﻛﻪ ﺗـﺎرﻳﺦ‬
‫وﻗﻮع آن را ﺟﺰ ﭘﺮوردﮔﺎر ﻛﺴﻲ دﻳﮕﺮ ﻧﻤﻲداﻧﺪ و اﻳﻨﻜﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑـﻪ ﺻـﻮرت ﻧﺎﮔﻬـﺎﻧﻲ‬
‫ﻣﻲآﻳﺪ و ﺣﺘﻲ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص درﺑﺎره ﺗﺎرﻳﺦ وﻗﻮع آن اﻃﻼﻋـﻲ ﻧـﺪارد و ﻗﻴﺎﻣـﺖ ﻳﻜـﻲ از‬
‫ﻛﻠﻴﺪﻫﺎي ﭘﻨﺠﮕﺎﻧﻪ ﻏﻴﺐ اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻋﻠﻮم ﭘﻨﻬـﺎن ﺧـﺪا ﺑـﻪ ﺣﺴـﺎب ﻣـﻲآﻳﻨـﺪ‪ ،‬ﻗـﺮآن‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪ËÊÉÈÇ Æ ÅÄ ÃÂ Á À ¿¾½m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪lÛÚÙØ×ÖÕÔÓÒÑÐÏÎÍÌ‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫ﻟﻘﻤﺎﻥ‪٣٤ :‬‬

‫)آﮔﺎﻫﻲ از ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ وﻳﮋه ﺧﺪا اﺳﺖ‪ ،‬و او اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎران را ﻣﻲﺑﺎراﻧﺪ‪ ،‬و‬
‫ﻣﻄّﻠﻊ اﺳﺖ از آﻧﭽﻪ در رﺣﻤﻬﺎي )ﻣﺎدران( اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﻴﭻ ﻛﺴﻲ ﻧﻤﻲداﻧﺪ ﻓﺮدا ﭼﻪ ﭼﻴﺰ‬
‫ﻓﺮاﭼﻨﮓ ﻣﻲآورد‪ ،‬و ﻫﻴﭻ ﻛﺴﻲ ﻧﻤﻲداﻧﺪ ﻛﻪ در ﻛﺪام ﺳﺮزﻣﻴﻨﻲ ﻣﻲﻣﻴـﺮد‪ .‬ﻗﻄﻌـﺎً ﺧـﺪا‬
‫آﮔﺎه و ﺑﺎﺧﺒﺮ )از ﻣﻮارد ﻣﺬﻛﻮر( اﺳﺖ‪( .‬‬
‫و در ﺻﺤﻴﺢ ﺑﺨﺎري از ﺣﻀﺮت ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻛﻠﻴﺪﻫﺎي ﻏﻴﺐ ﭘﻨﺞ ﺗﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺳﻮاي ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﺴﻲ دﻳﮕﺮ آﻧﻬﺎ را ﻧﻤـﻲداﻧـﺪ و‬
‫ﺑﻌﺪ آﻳﻪ ﻣﺬﻛﻮر را ﺗﻼوت ﻓﺮﻣﻮد‪.‬‬

‫‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪149‬‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬راز ﭘﻨﻬﺎﻧﻲ زﻣﺎن ﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ‬
‫ﮔﺎه وﻗﺘﻲ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﺧﻮد ﻣﻲاﻧﺪﻳﺸﺪ و ﻣﻲﭘﺮﺳﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﺣﻜﻤـﺖ و ﻓﻠﺴـﻔﻪاي در ﭘﻨﻬـﺎن‬
‫ﻧﮕﺎه داﺷﺘﻦ ﺗﺎرﻳﺦ دﻗﻴﻖ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ؟‬
‫ﭘﺎﺳﺦ اﻳﻦ اﺳﺖ‪ :‬ﭘﻨﻬﺎن ﻣﺎﻧﺪن ﺗﺎرﻳﺦ دﻗﻴﻖ ﻓـﺮا رﺳـﻴﺪن ﻗﻴﺎﻣـﺖ ﺗﻌﻠـﻖ اﺳﺎﺳـﻲ ﺑـﻪ‬
‫اﺻﻼح ﻧﻔﻮس اﻧﺴﺎنﻫﺎ دارد‪.‬‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ دﻗﻴﻖ وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ ﭘﻨﻬﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻌﺎﻣﻠﻪي ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻤﻲﻛﻪ اﻧﺴﺎن از وﻗﻮع آن‬
‫ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺑﺎﺷﺪ اﻣﺎ ﻧﻤﻲداﻧﺪ ﻛﻪ ﭼﻪ ﻟﺤﻈﻪاي ﺑﻪ ﺳﺮاغ او ﻣﻲآﻳﺪ و او را اﺣﺎﻃﻪ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪،‬‬
‫اﻧﺴﺎن را ﻫﻤﻮاره در اﻧﺘﻈﺎر ﺧﻮد ﻧﮕﺎه ﻣﻲدارد‪.‬‬
‫اﺳﺘﺎد ﺳﻴﺪ ﻗﻄﺐ در اﻳﻦ ﺑﺎره ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺠﻬﻮل در زﻧﺪﮔﻲ ﺑﺸﺮ در ﺳﺎﺧﺘﺎر رواﻧـﻲ‬
‫او ﻳﻚ ﻋﻨﺼﺮ و ﻋﺎﻣﻞ اﺳﺎﺳﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻟﺬا ﻻزم اﺳﺖ ﻛـﻪ اﻧﺴـﺎنﻫـﺎ در زﻧـﺪﮔﻲ ﺧـﻮد‬
‫ﻣﺠﻬﻮﻟﻲ ﻛﻪ در اﻧﺘﻈﺎر آن ﺑﻨﺸﻴﻨﻨﺪ‪ ،‬داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ و اﮔﺮ ﻫﺮ ﭼﻴﺰ ﺑﺮاي ﺑﺸﺮ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﺑـﻮد‬
‫و ﺣﺎل آﻧﻜﻪ او داراي ﭼﻨﻴﻦ ﻓﻄﺮﺗﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺸﺎط‪ ،‬ﺷﺎداﺑﻲ و ﺳﻌﻲ و ﺗﻼش او ﻣﺘﻮﻗﻒ‬
‫ﻣﻲﺷﺪ و زﻧﺪﮔﻲ دﭼﺎر رﻛـﻮد و اﻧﺠﻤـﺎد ﻣـﻲﮔﺮدﻳـﺪ‪ .‬آري اﻧﺴـﺎنﻫـﺎ در ﭘـﺲ ﭘـﺮده‬
‫ﻣﺠﻬﻮﻻت ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬در ﭘﺮﺗﻮ ﻣﺠﻬﻮﻻت ﺑـﺮ ﺣـﺬر ﺑـﻮده و از ﻫﻮﺷـﻴﺎري ﻻزم‬
‫اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬اﻣﻴﺪ را ﻣﻲﺑﻴﻨﻨﺪ‪ ،‬در ﺑﻮﺗﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻲآﻣﻮزﻧﺪ‪ ،‬ﭘﻨﻬﺎﻧﻴﻬﺎي‬
‫ﺗﻮان و اﺳـﺘﻌﺪاد ﺧـﻮد و ﺟﻬـﺎن ﮔﺮداﮔـﺮد را ﻛﺸـﻒ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ .‬ﮔـﺮه دادن دلﻫـﺎ و‬
‫اﺣﺴﺎﺳﺎت ﺑﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻣﺠﻬـﻮل و وﻋـﺪه داده ﺷـﺪه‪ ،‬آﻧﻬـﺎ را از ﺳـﺮ ﻛﺸـﻲ و ﻃﻐﻴـﺎن‬
‫ﻣﺤﺎﻓﻈﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬آﻧﻬﺎ ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ ﻛﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ در ﭼﻪ روزي و در ﭼﻪ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺑﻪ وﻗـﻮع‬
‫ﻣﻲﭘﻴﻮﻧﺪد و ﻟﺬا آﻧﻬﺎ ﻫﻤﻮاره در اﻧﺘﻈﺎر وﻗﻮع آن ﻣﻲﻧﺸـﻴﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤـﻮاره ﺑـﺮاي آن آﻣـﺎده‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ ﻣﺠﻬﻮل ﺑﻮدن ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺛﻤـﺮات ﻣﺜﺒـﺖ را در ﺣـﻖ ﻛﺴـﺎﻧﻲ ﺑـﻪ‬
‫ارﻣﻐﺎن ﻣﻲآورد ﻛﻪ داراي ﻓﻄﺮت ﺳﺎﻟﻢ و ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺑﺎﺷـﻨﺪ‪ ،‬اﻣـﺎ ﻛﺴـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ ﻓﻄﺮﺗﺸـﺎن‬
‫ﻓﺎﺳﺪ ﺷﺪه و از ﻫﻮا و ﻧﻔﺲ ﺗﺒﻌﻴﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻮﺟﺐ ﻏﻔﻠﺖ و ﻧﺎداﻧﻲ ﻣـﻲﺷـﻮﻧﺪ و در‬
‫ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﻪ اﻗﻴﺎﻧﻮس ﻧﺎﺑﻮدي ﺳﻘﻮط ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.1‬‬
‫‪ .١‬ﺭﻭﺯ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺩﺭ ﺗﻔﺴﲑ ﰲ ﻇﻼﻝ ﺍﻟﻘﺮﺁﻥ ﲨﻊ ﻭ ﺍﻋﺪﺍﺩ ﺍﲪﺪ ﻓﺎﺋﺰ‪ :‬ﺹ ‪.٩٨‬‬

‫‪150‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ زﻣﺎن ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ‬
‫ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻴﺴﺖ‬
‫ﻣﺮدم درﺑﺎره زﻣﺎن ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﻪ ﻛﺜﺮت ﺳﻮال ﻣﻲﻛﺮدﻧـﺪ و اﻏﻠـﺐ از ﺷـﺨﺺ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻣﻲﭘﺮﺳﻴﺪﻧﺪ‪ .‬ﭘﺎﺳﺦ اﻳﻦ ﺳﻮال از ﺟﺎﻧﺐ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه ﻛﻪ‪:‬‬

‫‪P O N M L KJ I H G F ED C B A m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪lRQ‬ﺍﻷﺣﺰﺍﺏ‪٦٣:‬‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫))اي ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ! ( ﻣﺮدم از ﺗﻮ درﺑﺎره ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻣﻲﭘﺮﺳـﻨﺪ‪ ،‬ﺑﮕـﻮ‪ :‬آﮔـﺎﻫﻲِ از‬
‫آن‪ ،‬اﺧﺘﺼﺎص ﺑﻪ ﺧﺪا دارد و ﺑﺲ‪) .‬و ﻛﺴﻲ ﺟﺰ او از اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻄّﻠﻊ ﻧﻴﺴﺖ(‪ .‬ﺗـﻮ‬
‫ﭼﻪ ﻣﻲداﻧﻲ‪ ،‬ﺷﺎﻳﺪ ﻫﻢ ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﺎﺷﺪ‪( .‬‬

‫‪lÙØ×ÖÕÔÓÒÑÐÏÎÍÌËm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫ ‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫ﺍﻟﻨﺎﺯﻋﺎﺕ‪٤٤ – ٤٢ :‬‬

‫)از ﺗﻮ درﺑﺎره ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻣﻲﭘﺮﺳﻨﺪ ﻛﻪ در ﭼﻪ زﻣﺎﻧﻲ واﻗﻊ ﻣﻲﺷﻮد؟ ﺗﻮ را ﭼﻪ آﮔﻬﻲ و‬
‫ﺧﺒﺮ از آن؟! )ﺗﻮ ﭼﻴﺰي از آن ﻧﻤﻲداﻧـﻲ( آﮔـﺎﻫﻲِ از زﻣـﺎن ﻗﻴﺎﻣـﺖ‪ ،‬ﺑـﻪ ﭘﺮوردﮔـﺎرت‬
‫واﮔﺬار ﻣﻲﮔﺮدد )و اﻃّﻼع از وﻗﻮع آن ﻛﺎر ﭘﺮوردﮔﺎر ﺗﻮ اﺳﺖ ؛ ﻧﻪ ﺗﻮ (‪( .‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﻦ ﻋﻠﻢ را ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﻓﺮﺷﺘﻪي ﻣﻘﺮب ﻳﺎ ﻧﺒﻲ ﻣﺮﺳﻞ ﻧﺪاده اﺳـﺖ‪ ،‬ﺑـﻪ ﻫﻤـﻴﻦ‬
‫ﺧﺎﻃﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﺳﻮال ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ ﺗﺎرﻳﺦ وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣـﺖ ﻓﺮﻣـﻮد‪ :‬در‬
‫اﻳﻦ ﻣﻮرد ﻣﺴﺌﻮل از ﺳﺎﺋﻞ آﮔﺎهﺗﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺑﺤﺚ و ﮔﻔﺘﮕﻮ در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص و ﻫـﺮ ﺳـﺨﻨﻲ داﻳـﺮ ﺑـﺮ اﻳﻨﻜـﻪ‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ در ﻓﻼن ﺳﺎل ﺑﻪ وﻗﻮع ﻣﻲﭘﻴﻮﻧﺪد‪ ،‬ﻧﻮﻋﻲ دروغ ﭘﺮدازي ﺑﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل اﺳﺖ‬
‫و ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﭘﺮدازي و ﻣﺒﺎﺣﺜﻪ ﻣﻲﭘﺮدازﻧﺪ‪ ،‬در واﻗـﻊ ﺑـﺎ ﻣـﻨﻬﺞ‬
‫ﻗﺮآﻧﻲ و ﻣﻨﺶ ﻧﺒﻮي ﻛﻪ ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺗﺮك اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻫﺪاﻳﺖ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ ،‬ﻣﺨﺎﻟﻔـﺖ‬
‫ﻣﻲورزﻧﺪ و ﺧﺪا و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﺎ اﻳﻤﺎن و ﻋﻤﻞ ﺻﺎﻟﺢ اﻧﺴـﺎن را ﺑـﺮاي آﻣـﺎدﮔﻲ ﺑـﻪ ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫روزي ﻓﻘﻂ دﻋﻮت ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺑﺲ‪.‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪151‬‬

‫ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻓﻜﺮ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ ﻣـﻲﺗﻮاﻧﻨـﺪ آﻧﭽـﻪ را ﻛـﻪ‬
‫رﺳﻮلاﷲص و ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬درك ﻛﻨﻨﺪ!‪ .‬ﺑﺮاي ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻗﻠﺐ ﺳﻠﻴﻢ دارﻧﺪ و‬
‫ﺣﺮفﻫﺎي ﺧﺪاوﻧﺪ را ﮔﻮش ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ از اﻳﻦ ﺳﺨﻦ ﻋﺒﺮت ﺑﻴﺎﻣﻮزﻧﺪ و از ﺳـﺨﻦ‬
‫ﮔﻔﺘﻦ در زﻣﻴﻨﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺗﺎرﻳﺦ وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ دﺳﺖ ﺑﺮدارﻧﺪ و ﻣﺎ ﻫﻢ از ﺳﺮ ﺧﻴﺮ ﺧـﻮاﻫﻲ‬
‫و ﻧﺼﻴﺤﺖ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻴﻢ‪ :‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻧﺪازه ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص و اﺻـﺤﺎب و ﺑﺰرﮔـﺎن‬
‫دﻳﻦ در اﻳﻦ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ و ﮔﻔﺘﮕﻮ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬اﮔﺮ در ﺷﻨﺎﺧﺘﻦ ﺗﺎرﻳﺦ وﻗـﻮع ﻗﻴﺎﻣـﺖ ﻧﻔـﻊ و‬
‫ﺳﻮدي ﺑﺮاي ﺑﺸﺮ وﺟﻮد ﻣﻲداﺷﺖ‪ ،‬ﻗﻄﻌﺎً ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺸﺮ را از آن آﮔﺎه ﻣﻲﺳـﺎﺧﺖ‪ ،‬اﻣـﺎ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﻦ ﻋﻠﻢ را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﺼﻠﺤﺘﻲ ﻛﻪ در ﻧﻈﺮ دارد‪ ،‬از ﺑﺸﺮ ﭘﻨﻬﺎن ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ دﻧﺒﺎﻟﻪروان ﺑﻪ ﭘﻴﺸﻴﻨﻴﺎن اﻗﺘﺪا ﻛﻨﻨﺪ و از ﺣﺎل و وﺿﻌﻴﺖ آﻧﻬـﺎ ﻋﺒـﺮت ﺑﮕﻴﺮﻧـﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻌﻀﻲ از ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺑﺤﺚ ﻧﻤﻮدهاﻧـﺪ و ﺑـﺮاي وﻗـﻮع ﻗﻴﺎﻣـﺖ ﻣـﺪت ﻳـﺎ‬
‫ﻋﻼﻣﺎت ﻗﺮﻳﺐ اﻟﻮﻗﻮﻋﻲ را ﺑﻴﺎن ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اﺟﻞ ﻣﺸﺨﺺ ﺷـﺪه ﻓـﺮا رﺳـﻴﺪه‪ ،‬وﻟـﻲ‬
‫ﻫﻴﭽﮕﻮﻧﻪ ﺣﺎدﺛﻪاي ﺑﻪ وﻗﻮع ﻧﭙﻴﻮﺳﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻦ آﻗﺎﻳﺎن ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒـﺮي اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﺸﺎن را ﺑﻴﺎﻣﺮزد‪ .‬ﻋﻼﻣﻪ ﻃﺒﺮي از ﺑﺮﺧﻲ ﻧﺼﻮص ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮداﺷﺖ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ دﻧﻴﺎ ﺑﻌﺪ از ﭘﺎﻧﺼﺪ ﺳﺎل از ﺑﻌﺜﺖ ﻧﺒﻮي ﭘﺎﻳﺎن ﻣﻲﭘـﺬﻳﺮد‪ 1.‬و اﻳﻨـﻚ ﺣـﺪود ﻫـﺰار و‬
‫اﻧﺪي ﺳﺎل از ﺿﺮب اﻻﺟﻞ ﻃﺒﺮي ﻣﻲﮔﺬرد وﻟﻲ ﻫﻨﻮز ﻣﻮﻋﺪ او ﺗﺤﻘﻖ ﻧﻴﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫از ﺟﻤﻠﻪ دﻳﮕﺮ اﻳﻦ اﻓﺮاد ﻋﻼﻣﻪ ﺳﻴﻮﻃﻲ اﺳﺖ ـ ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﺸـﺎن را ﻧﻴـﺰ ﺑﻴـﺎﻣﺮزد ــ‬
‫ﻋﻼﻣﻪ ﺳﻴﻮﻃﻲ در ﻳﻜﻲ از ﺗﺎﻟﻴﻔﺎﺗﺶ ﺑﻨﺎم »اﻟﻜﺸﻒ« ﻣﻲﮔﻮﻳـﺪ‪ :‬ﻗﻴﺎﻣـﺖ در آﻏـﺎز ﻗـﺮن‬
‫ﭘﻨﺠﻢ ﺑﻌﺪ از ﻫﺰاره اول از ﺑﻌﺜﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻣـﻲﺷـﻮد و اﻳﻨـﻚ ﭼﻨـﺪ ﺳـﺎل از ﻣﻮﻋـﺪي ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺸﺨﺺ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻲﮔﺬرد وﻟﻲ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ ﺣﺘﻲ ﺑﺴﻴﺎري از ﻋﻼﻣـﺎت‬
‫آن ﻧﻴﺰ ﺗﺤﻘﻖ ﻧﻴﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫ﺳﻬﻴﻠﻲ ﺣﺮوف ﻣﻘﻄﻌﻪ در اواﺋﻞ ﺳﻮر را ﺑﺎ ﺣﺬف ﻣﻜﺮرات ﺟﻤﻊ ﻛﺮده و ﺑﺮ اﺳﺎس‬
‫ﺣﺴﺎب ﺟﻤﻞ )اﺑﺠﺪ( ﺿﺮب اﻻﺟﻠﻲ را از ﭼﻨﺪ ﺻﺪ ﺳﺎل ﭘﻴﺶ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ‬
‫ﻣﺸﺨﺺ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪3‬‬

‫‪ .١‬ﻣﻘﺪﻣﻪ ﺍﺑﻦ ﺧﻠﺪﻭﻥ‪ ،‬ﺹ‪.٥٩ :‬‬
‫‪ .٢‬ﻟﻮﺍﻣﻊ ﺍﻧﻮﺍﺭ ﺍﻟﺒﻬﻴﺔ‪.(٦٦/٢) :‬‬
‫‪ .٣‬ﻣﻘﺪﻣﻪ ﺍﺑﻦ ﺧﻠﺪﻭﻥ‪.٥٩١ :‬‬

‫‪152‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺑﺴﻴﺎري از ﻓﺮزﻧﺪان آدم در اﻳﻦ ﺧﺼـﻮص ﻧﻈـﺮ داده و ﺑـﺪون دﻟﻴـﻞ ﺑـﻪ ﺑـﻲراﻫـﻪ‬
‫رﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻪ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎ ﺣﺪس و ﮔﻤـﺎن ﻫﺴـﺘﻨﺪ و ﺣﻘﻴﻘﺘـﻲ در درون ﺧـﻮد ﻧﺪارﻧـﺪ‪.‬‬
‫آﺧﺮﻳﻦ اﻃﻼﻋﻲ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﺑﺎره دارم از اﻳﻦ ﻗﺮار اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﺨﺼﻲ ﺑﻪ ﻧﺎم دﻛﺘﺮ ﺑﻬـﺎﺋﻲ‬
‫ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از آﻣﺎر و ارﻗـﺎم رﻳﺎﺿـﻲ ﺑﺮﮔﺮﻓﺘـﻪ از ﺣـﺮوف ﻣﻘﻄﻌـﺎت در اواﻳـﻞ ﺳـﻮر‪،‬‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻗﻴﺎﻣﺖ در ﺳﺎل ‪1710‬ﻫﺠﺮي ﺑﺮ ﭘﺎ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺮاي ﺑﻲ اﺳـﺎس ﺑـﻮدن اﻳـﻦ‬
‫ﻧﻈﺮﻳﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﺧﻄﺎ و اﺷﺘﺒﺎه اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻣﺤﺎﺳﺒﺎت و ﺿﺮب اﻻﺟﻞﻫﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻤﻪ آﻧﻬﺎ ﻫﻤﻴﻦ روش را اﺗﺨﺎذ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ ﺗﻨﻬﺎ در ﺑﻴﺎن ﻋﻼﻣـﺖ و ﻣـﺪت ﺗﻌـﻴﻦ‬
‫ﺷﺪه اﺧﺘﻼف دارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻫﺮ ﺣﺴﺎﺑﻲ ﺑﺮ ﻫﻤﺎن ﻣﻌﻴﺎر اﺷﺘﺒﺎه ﺑﺎﺷﺪ در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻏﻠﻂ‬
‫از آب در ﻣﻲآﻳﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻼﻣﻪ ﺷﻴﺦ اﻻﺳﻼم اﺑﻦ ﺗﻴﻤﻴﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ را ﻛﻪ درﺑﺎره ﺗﺎرﻳﺦ وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻇﻬﺎر ﻧﻈـﺮ‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻮرد اﻧﺘﻘﺎد ﻗﺮار داده و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻛﻠﻴـﻪ ﻛﺴـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ درﺑـﺎره ﺗـﺎرﻳﺦ وﻗـﻮع‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻛﺘﺎﺑﻲ ﺑﻨـﺎم »اﻟـﺪراﻟﻤﻨﻈﻢ ﻓـﻲ ﻣﻌﺮﻓـﺔ اﻻﻋﻈـﻢ«‬
‫ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ اﺳﺖ و ﺑﺎ ﺑﻴﺎن ده دﻟﻴﻞ ﺑﻪ ﺗﺎرﻳﺦ دﻗﻴﻖ ﺑﺮﭘﺎﻳﻲ ﻗﻴﺎﻣﺖ اﺷـﺎره ﻧﻤـﻮده اﺳـﺖ ﻳـﺎ‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس ﺣﺮوف ﻣﻘﻄﻌﺎت و ﺣﺴﺎب اﺑﺠﺪ‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪاﻧـﺪ ﻳـﺎ ﻛﺴـﻲ ﻛـﻪ‬
‫درﺑﺎره »ﻋﻨﻘﺎء ﻣﻐﺮب«‪ 1‬ﺳﺨﻦ ﺑﺮ ﻟﺐ آورده اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻤﻪ اﻳﻨﻬﺎ و اﻣﺜﺎﻟﺸـﺎن ﻫﺮﭼﻨـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﻧﺰد ﭘﻴﺮوان ﺷﺎن ارزش و اﻋﺘﺒﺎري دارﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اﻏﻠﺐ‪ 2‬آﻧﻬﺎ ﻛـﺎذب و ﺑـﺪور از ﺻـﺪاﻗﺖ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﺑﻪ دﻻﻳﻞ ﻣﺘﻌﺪدي ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺪون ﻋﻠﻢ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ‬
‫و ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻣـﺪﻋﻲ ﻛﺸـﻒ و ﺷـﻨﺎﺧﺖ اﺳـﺮار و رﻣـﻮز ﺑـﻮدهاﻧـﺪ‪ .‬ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪_ ~} |{z yxwvu tsr qpm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫  ‬

‫‬

‫‬

‫`‪lmlkjihgfedcba‬ﺍﻷﻋﺮﺍﻑ‪٣٣ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﺑﮕﻮ‪ :‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺣﺮام ﻛﺮده اﺳﺖ ﻛﺎرﻫﺎي ﻧﺎﺑﻬﻨﺠﺎر )ﭼﻮن زﻧﺎ( را‪ ،‬ﺧﻮاه آن ﭼﻴـﺰي‬
‫ﻛﻪ آﺷﻜﺎرا اﻧﺠﺎم ﭘﺬﻳﺮد و ﻇﺎﻫﺮ ﮔﺮدد‪ ،‬و ﺧﻮاه آن ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﭘﻮﺷـﻴﺪه اﻧﺠـﺎم ﮔﻴـﺮد و‬
‫‪ .١‬ﺍﺑﻦ ﻋﺮﰊ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ ﻭﺣﺪﺓ ﺍﻟﻮﺟﻮﺩ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﺍﻏﻠﺐ‪ ،‬ﺯﻳﺮﺍ ﺑﻌﻀﻲ ﺍﺯ ﺁﻧﺎﻥ ﺍﺷﺘﺒﺎﻫﹶﺎ ﻭﺍﺭﺩ ﺍﻳﻦ ﲝﺚ ﺷﺪﻩﺍﻧﺪ ﻭ ﻗﺼﺪ ﺗﻀﻠﻴﻞ ﺩﻳﮕﺮﺍﻥ ﺭﺍ ﻧﺪﺍﺷﺘﻪﺍﻧﺪ‪ .‬ﻣﺎﻧﻨﺪ‪ :‬ﻃﱪﻱ‬
‫ﻭ ﺳﻴﻮﻃﻲ‪.‬‬

‫‬

‫‪153‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﭘﻨﻬﺎن ﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬و )ﻫﺮ ﻧﻮع( ﺑﺰﻫﻜﺎري را و ﺳﺘﻤﮕﺮي )ﺑـﺮ ﻣـﺮدم( را ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﻫـﻴﭻ وﺟـﻪ‬
‫درﺳﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻛﻪ ﭼﻴﺰي را ﺷﺮﻳﻚ ﺧﺪا ﻛﻨﻴـﺪ ﺑـﺪون دﻟﻴـﻞ و ﺑﺮﻫـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ از‬
‫ﺳﻮي ﺧﺪا ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ ﺣﻘّﺎﻧﻴ‪‬ﺖ آن ﺧﺒﺮ در دﺳﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﻪ دروغ از زﺑﺎن ﺧـﺪا‬
‫ﭼﻴﺰي را )درﺑﺎره ﺗﺤﻠﻴﻞ و ﺗﺤﺮﻳﻢ و ﻏﻴﺮه( ﺑﻴﺎن دارﻳـﺪ ﻛـﻪ )ﺻـﺤ‪‬ﺖ و ﺳـﻘﻢ آن را(‬
‫ﻧﻤﻲداﻧﻴﺪ‪( .‬‬
‫ﻗﻄﻌﺎً ادﻋﺎي ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺗﺎرﻳﺦ وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ ادﻋﺎي ﺑﺪون ﻋﻠﻢ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﳎﻤﻮﻉ ﺍﻟﻔﺘﺎﻭﻱ‪ ،‬ﺷﻴﺦ ﺍﻻﺳﻼﻡ‪.(٣٤٢/٤) :‬‬

‫‪1‬‬

‫‪154‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﺷﺸﻢ‪ :‬اﺷﻜﺎﻻﺗﻲ ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺗﺎرﻳﺦ وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ‬
‫در ﻣﺒﺎﺣﺚ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻪ وﺿﻮح ﺛﺎﺑﺖ ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ زﻣﺎن ﺑﺮﭘﺎﻳﻲ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﭘﻨﻬﺎن اﺳﺖ و ﻏﻴـﺮ‬
‫از ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﺴﻲ دﻳﮕﺮ آن را ﻧﻤﻲداﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ وﺟﻮد رواﻳﺎﺗﻲ در ﻣﺘﻮن دﻳﻨﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﮔﻤـﺎن‬
‫ﺑﻌﻀﻲﻫﺎ ﺗﺎرﻳﺦ وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ را ﺑـﺎ اﺷـﻜﺎﻻﺗﻲ ﻣﻮاﺟـﻪ ﺳـﺎﺧﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﻀﻲ از اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺻﺤﻴﺢ ﻧﺒﻮدن ﺷﺎﻳﺎن ﺗﻮﺟﻪ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ و ﺗﻮان ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ‬
‫ﺑﺎ ﻧﺼﻮص ﺻﺮﻳﺢ و ﺻﺤﻴﺢ را ﻧﺪارﻧﺪ و ﺑﺮﺧﻲ دﻳﮕﺮ از رواﻳـﺎت ﻫـﺮ ﭼﻨـﺪ ﺻـﺤﻴﺢ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻲ در اﺛﺒﺎت زﻣﺎن وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﺮﻳﺢ و روﺷﻦ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﺗـﺎ ﺑـﻪ ﻣﻌﺎرﺿـﻪ ﺑـﺎ‬
‫ﻧﺼﻮص ﺻﺮﻳﺢ ﺑﺮ آﻳﻨﺪ‪.‬‬
‫از ﺟﻤﻠﻪ اﺣﺎدﻳﺚ ﺑﺎﻃﻞ‪ ،‬دروغ و ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺑﺎ ﻧﺺ ﺻﺮﻳﺢ ﻗﺮآن‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮ ﮔﻔﺘﻪ ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ‬
‫ﻗﻴﻢ ﺣﺪﻳﺜﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در آن ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ :‬ﻣﻘﺪار ﻋﻤﺮ دﻧﻴﺎ ﻫﻔﺖ ﻫﺰار ﺳﺎل اﺳـﺖ‬
‫و ﻣﺎ در ﻫﺰاره ﻫﻔﺘﻢ آن ﻗﺮار دارﻳﻢ‪.‬‬
‫ﺷﻴﺦ اﺑﻦ ﻗﻴﻢ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬اﻳﻦ رواﻳﺖ دروﻏﻲ اﺳﺖ آﺷﻜﺎر‪ ،‬ﭼﻮن ﺑﻨﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ رواﻳـﺖ‬
‫از ﻋﻤﺮ زﻣﻴﻦ ﺗﺎ اﻳﻦ ﻟﺤﻈﻪ ـ دوران ﺣﻴﺎت اﻣﺎم اﺑﻦ ﻗﻴﻢ ـ ﺻﺪ و ﭘﻨﺎه و ﻳﻚ ﺳﺎل ﺑﺎﻗﻲ‬
‫ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻲ ﻗﺮآن ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪1‬‬

‫‪Ô ÓÒÑ Ð ÏÎÍ ÌËÊÉ ÈÇÆÅ ÄÃÂÁm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪æ å ä ã â áà ß Þ Ý ÜÛ Ú Ù Ø ×Ö Õ‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪ lìëêéèç‬ﺍﻷﻋﺮﺍﻑ‪١٨٧ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)راﺟﻊ ﺑﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ از ﺗﻮ ﻣﻲﭘﺮﺳﻨﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬در ﭼﻪ زﻣﺎﻧﻲ )دﻧﻴﺎ ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﻣﻲرﺳﺪ‬
‫و( ﻗﻴﺎﻣﺖ رخ ﻣﻲدﻫﺪ؟ ﺑﮕـﻮ‪ :‬ﺗﻨﻬـﺎ ﭘﺮوردﮔـﺎرم از آن آﮔـﺎه اﺳـﺖ‪ ،‬و ﻛﺴـﻲ ﺟـﺰ او‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ در وﻗﺖ ﺧﻮد آن را ﭘﺪﻳﺪار ﺳـﺎزد )و از ﭘﺎﻳـﺎن اﻳـﻦ ﺟﻬـﺎن و ﺳـﺮآﻏﺎز آن‬
‫ﺟﻬﺎن ﻣﺮدﻣﺎن را ﺑﻴﺎﮔﺎﻫﺎﻧﺪ‪ .‬اﻃّﻼع از ﻫﻨﮕﺎﻣﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ( ﺑﺮاي )ﺳﺎﻛﻨﺎن( آﺳﻤﺎﻧﻬﺎ و زﻣـﻴﻦ‬
‫ﺳﻨﮕﻴﻦ و دﺷﻮار اﺳﺖ )و ﻫﺮﮔﺰ داﻧﺶ اﻳﺸﺎن ﺑﺪان ﻧﻤـﻲرﺳـﺪ(‪ .‬ﻗﻴﺎﻣـﺖ ﻧﺎﮔﻬـﺎﻧﻲ ﺑـﻪ‬

‫‪ .١‬ﺍﳌﻨﺎﺭ ﺍﳌﻨﻴﻒ‪ .‬ﺍﺑﻦ ﻗﻴﻢ ﺹ )‪(۸۰‬‬

‫‬

‫‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪155‬‬

‫وﻗﻮع ﻣﻲﭘﻴﻮﻧﺪد و ﺑﺮ ﺳﺮﺗﺎن ﻣﻲﺗﺎزد‪ .‬از ﺗﻮ ﻣﻲﭘﺮﺳﻨﺪ‪ :‬اﻧﮕـﺎر ﺗـﻮ از )ﺷـﺮوع( ﻗﻴﺎﻣـﺖ‬
‫ﺑﺎﺧﺒﺮي؟ ﺑﮕﻮ‪ :‬اﻃّﻼع از آن‪ ،‬ﺧﺎص‪ ‬ﻳﺰدان اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻴﻜﻦ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺮدﻣﺎن )اﻳﻦ ﻣﺴـﺄﻟﻪ و‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪ آن را ﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ( ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ‪( .‬‬
‫از ﺟﻤﻠﻪ ﺷﻮاﻫﺪي ﻛﻪ دال ﺑﺮ دروغ ﺑﻮدن اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺰاره‬
‫ﻫﻔﺘﻢ ﻣﺪت ﭼﻬﺎرﺻﺪ ﺳﺎل اﺳﺖ ﺳﭙﺮي ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻲ ﻫﻨـﻮز ﺑﺴـﻴﺎري از ﻋﻼﻣـﺎت‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺗﺤﻘﻖ ﻧﻴﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫از ﺟﻤﻠﻪ اﺣﺎدﻳﺚ ﺻﺤﻴﺤﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺗﺄرﻳﺦ ﻗﻴﺎﻣﺖ دﻻﻟﺖ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬وﻟـﻲ از آن‬
‫ﺳﻮء اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه‪ ،‬ﺣﺪﻳﺜﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻣﺎم ﻣﺴﻠﻢ آن را از ﺣﻀﺮت ﺟﺎﺑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﻧﻘﻞ‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﺟﺎﺑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻳﻚ ﻣﺎه ﭘﻴﺶ از رﺣﻠﺖ رﺳﻮلاﷲص از وي‬
‫ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺲ‬
‫ﺽ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻧﻔﹾـ ﹴ‬
‫ﺴ ‪‬ﻢ ﺑﹺﺎﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ﺍﹾﻟﹶﺄ ‪‬ﺭ ﹺ‬
‫ﺴﹶﺄﻟﹸﻮﻧﹺﻲ ﻋ‪ ‬ﻦ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﺔ ‪‬ﻭﹺﺇﻧ‪‬ﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹾﻠ ‪‬ﻤﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﺪ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭﺃﹸ ﹾﻗ ِ‬
‫)‪‬ﺗ ‪‬‬

‫‪‬ﻣ ‪‬ﻨﻔﹸﻮ ‪‬ﺳ ‪‬ﺔ ‪‬ﺗ ﹾﺄﺗ‪‬ﻲ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴﻬ‪‬ﺎ ﻣ‪‬ﺎﹶﺋ ﹸﺔ ‪‬ﺳ‪‬ﻨ ‪‬ﺔ(‬

‫‪1‬‬

‫)درﺑﺎره ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺳﻮال ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﺑﻲﮔﻤﺎن ﺗﺄرﻳﺦ دﻗﻴﻖ آن ﻧﺰد ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺳـﻮﮔﻨﺪ‬
‫ﻳﺎد ﻣﻲﻛﻨﻢ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ اﻧﺴﺎن ﻣﺘﻮﻟﺪ ﺷﺪه و زﻧﺪه اﻣﺮوز ﺗﺎ ﺻﺪ ﺳﺎل دﻳﮕﺮ ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪(.‬‬
‫در ﺻﺤﻴﺤﻴﻦ از ﺣﻀﺮت ﻋﺒﺪ اﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ رواﻳـﺖ ﺷـﺪه ﻛـﻪ رﺳـﻮلاﷲص در‬
‫روزﻫﺎي ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ زﻧﺪﮔﻲاش روزي ﺑﺮاي ﻣﺎ اﻣﺎﻣﺖ ﻛﺮد‪ ،‬ﺑﻌﺪ از اﻗﺎﻣﺔ ﻧﻤﺎز و ﺳﻼم دادن‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺽ‬
‫ﺱ ﻣ‪‬ﺎﹶﺋ ‪‬ﺔ ‪‬ﺳ‪‬ﻨ ‪‬ﺔ ‪‬ﻣﻨ‪‬ﻬ‪‬ﺎ ﻟﹶﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﺒﻘﹶﻰ ‪‬ﻣﻤ‪ ‬ﻦ ‪‬ﻫ ‪‬ﻮ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ﹶﻇ ‪‬ﻬ ﹺﺮ ﺍﹾﻟﹶﺄ ‪‬ﺭ ﹺ‬
‫)ﹶﺃ ‪‬ﺭﹶﺃ‪‬ﻳ‪‬ﺘ ﹸﻜ ‪‬ﻢ ﹶﻟ ‪‬ﻴ ﹶﻠﺘ‪ ‬ﹸﻜ ‪‬ﻢ ‪‬ﻫ ‪‬ﺬ ‪‬ﻩ ﹶﻓﹺﺈﻥﱠ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ‪‬ﺭﹾﺃ ﹺ‬

‫ﹶﺃ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ(‬

‫‪2‬‬

‫)آﻳﺎ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﺧﺒﺮ ﻧﺪﻫﻢ‪ ،‬ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﻣﺮوز روي زﻣﻴﻦ زﻧﺪه ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺗـﺎ ﺻـﺪ ﺳـﺎل‬
‫دﻳﮕﺮ ﻫﻴﭻ ﻛﺪام زﻧﺪه ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ ﻣﺎﻧﺪ‪(.‬‬
‫ﺑﺎ ﺗﺄﻣﻞ و ﺗﻔﻜﺮ در اﻳﻦ دو ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﻫﺪف رﺳﻮلاﷲص از اﻳـﻦ‬
‫ﻛﻠﻤﺎت ﺧﺒﺮ دادن درﺑﺎره وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻧﺒﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﻳﺸﺎن رﺳﻴﺪن ﺑﻪ اﺗﻤﺎم‬
‫ﻗﺮن ﻣﺬﻛﻮر ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻫﺮﻛﺲ در زﻣﺎن اداي ﻛﻼم زﻧﺪه ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﺗـﺎ ﺻـﺪ ﺳـﺎل‬
‫‪ .١‬ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻻﺻﻮﻝ )‪ .(۹۸۷/۱۰‬ﴰﺎﺭﻩ )‪.(۷۸۹۰‬‬
‫‪ .٢‬ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻻﺻﻮﻝ )‪ .(۹۸۸/۱۰‬ﴰﺎﺭﻩ )‪.(۷۸۹۱‬‬

‫‪156‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫دﻳﮕﺮ زﻧﺪه ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﻣﺎﻧﺪ‪ .‬ﺑﻲﮔﻤﺎن ﺣﻀﺮت اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻣﻔﻬﻮم ﺻﺤﻴﺢ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ را‬
‫ﺧﻮب درك ﻛﺮده ﺑﻮد و زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺮدم درﺑﺎره اﻳـﻦ ﺣـﺪﻳﺚ دﻳـﺪﮔﺎهﻫـﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔـﻲ‬
‫داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬آﻧﺎن را ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ و ﻣﻔﻬﻮم ﺻﺤﻴﺢ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻧﻤـﻮده اﺳـﺖ‪ .‬در‬
‫ﺳﻨﻦ ﺗﺮﻣﺬي و ﺳﻨﻦ اﺑﻲ داود آﻣﺪه اﺳﺖ‪ :‬وﻗﺘﻲ ﻣﺮدم درﺑﺎره ﺣـﺪﻳﺚ ﻣـﺬﻛﻮر دﭼـﺎر‬
‫اﺷﺘﺒﺎه و ﻏﻠﻂ ﺷﺪﻧﺪ و از آن ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ از ﻋﻤﺮ زﻣـﻴﻦ ﺗﻨﻬـﺎ ﺻـﺪ ﺳـﺎل‬
‫ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻣﻨﻈﻮر رﺳﻮلاﷲص اﻳﻦ ﺑﻮده ﻛﻪ ﻣﺮدم اﻳﻦ ﻗﺮن ﺗﺎ ﺻﺪ ﺳﺎل‬
‫دﻳﮕﺮ ﻫﻤﻪ ﻧﺎﺑﻮد ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫در ﺻﺤﻴﺢ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ از ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ ﭼﻨﺪ ﻋﺮب ﺑﺎدﻳﻪ‬
‫ﻧﺸﻴﻦ ﻧﺰد رﺳﻮلاﷲص آﻣﺪﻧﺪ و درﺑﺎره وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺳﻮال ﻣـﻲﻛﺮدﻧـﺪ و ﻣـﻲﮔﻔﺘﻨـﺪ‪:‬‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﻲ ﺑﺮﭘﺎ ﻣﻲﺷﻮد؟ رﺳﻮلاﷲص ﻣﺪﺗﻲ ﺳﻜﻮت اﺧﺘﻴﺎر ﻛﺮد و ﺑﻪ ﺟﻮانﺗﺮﻳﻦ ﻓﺮد‬
‫آن ﮔﺮوه ﻧﮕﺎه ﻛﺮد و ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺶ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻐﻠﹶﺎ ‪‬ﻡ ﹶﻓ ‪‬ﻌﺴ‪‬ﻰ ﹶﺃ ﹾﻥ ﻟﹶﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﺪ ﹺﺭ ﹶﻛ ‪‬ﻪ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻬ ‪‬ﺮ ‪‬ﻡ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ‪‬ﻡ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹸﺔ(‬
‫)ﹺﺇ ﹾﻥ ‪‬ﻳ ‪‬ﻌ ‪‬‬

‫‪2‬‬

‫)اﮔﺮ اﻳﻦ ﺟﻮان زﻧﺪه ﺑﻤﺎﻧﺪ‪ ،‬ﻗﺒﻞ از رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﺳﻦ ﭘﻴﺮي ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻣﻲﺷﻮد(‬
‫در ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ از ﺣﻀﺮت اﻧﺲ رواﻳﺖ ﺷـﺪه ﻛـﻪ ﺷﺨﺼـﻲ از رﺳـﻮلاﷲص‬

‫ﺳﻮال ﻛﺮد‪ :‬ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﻲ ﺑﺮﭘﺎ ﻣﻲﺷﻮد؟ رﺳﻮلاﷲص اﻧـﺪﻛﻲ ﺳـﻜﻮت ﻛـﺮد‪ ،‬ﺳـﭙﺲ ﺑـﻪ‬
‫ﺳﻮي ﭘﺴﺮي از ﻗﺒﻴﻠﻪ ('&‪ #$"%‬ﻛﻪ در ﻣﺤﻀﺮ رﺳﻮلاﷲص ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﮕﺎه ﻛﺮد و ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺲ ﺫﹶﺍ ‪‬ﻙ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻐﻠﹶﺎ ‪‬ﻡ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ‪‬ﺗﺮ‪‬ﺍﺑﹺﻲ‬
‫)ﹺﺇ ﹾﻥ ‪‬ﻋﻤ‪ ‬ﺮ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﹶﻟ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ‪‬ﺪ ﹺﺭ ﹾﻛ ‪‬ﻪ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻬ ‪‬ﺮ ‪‬ﻡ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ‪‬ﻡ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹸﺔ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﺃ‪‬ﻧ ‪‬‬

‫‪‬ﻳ ‪‬ﻮ ‪‬ﻣ‪‬ﺌ ‪‬ﺬ(‬

‫)اﮔﺮ اﻳﻦ ﺟﻮان زﻧﺪه ﺑﻤﺎﻧﺪ‪ ،‬ﻗﺒﻞ از رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﺳـﻦ ﭘﻴـﺮي ﻗﻴﺎﻣـﺖ ﺑﺮﭘـﺎ ﻣـﻲﺷـﻮد‪.‬‬
‫ﺣﻀﺮت اﻧﺲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬آن ﭘﺴﺮ ﺑﺎ ﻣﻦ ﻫﻢ ﺳﻦ و ﺳﺎل ﺑﻮد‪(.‬‬
‫ﻣﻨﻈﻮر رﺳﻮلاﷲص از اﻳﻦ دو ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺬﻛﻮر‪ ،‬ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻣﺨﺎﻃﺒﺎن اﺳﺖ ﻧـﻪ ﻗﻴﺎﻣـﺖ‬
‫ﻛﻠﻲ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﺟﻬﺎن را ﻓﺮا ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ﻫﺸﺎم راوي ﺣﺪﻳﺚ اول آن را ﺗﻔﺴﻴﺮ‬
‫ﻛﺮده و ﻫﺪف رﺳﻮلاﷲص را ﻣﺮگ ﻣﺨﺎﻃﺒﻴﻦ ﺗﻠﻘﻲ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﭼـﻮن ﻗﻴﺎﻣـﺖ ﻫـﺮ‬
‫اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﻣﺮگ او آﻏﺎز ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻳﻨﮕﻮﻧـﻪ ﭘﺎﺳـﺦ دادن رﺳـﻮلاﷲص ﭘﺎﺳـﺦ ﺗـﻮأم ﺑـﺎ‬
‫‪ .١‬ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻻﺻﻮﻝ)‪ .(۹۸۸/۱۰‬ﴰﺎﺭﻩ )‪.(۷۸۹۱‬‬
‫‪ .٢‬ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻻﺻﻮﻝ‪.(٣٨٩/١٠) :‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪157‬‬

‫ﺣﻜﻤﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن رﺳﻮلاﷲص در اﻳﻦ ﻣﻮاﻗﻊ ﻣﺨﺎﻃﺒﺎن را ﺑـﻪ آﻣـﺎده ﺷـﺪن ﺑـﺮاي‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻣﻲﻛﺮد و ﻫﺸﺪار ﻣﻲداد ﻛﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻧﺰدﻳﻚ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪158‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬ﺗﻌﺮﻳﻒ اﺷﺮاط و ﻋﻼﻣﺎت ﻗﻴﺎﻣﺖ‬
‫وﻗﺘﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺗﺎرﻳﺦ وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ را از ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﺶ ﭘﻨﻬﺎن ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻮﺳـﻂ ﻋﻼﻳـﻢ و‬
‫ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ دال ﺑﺮ ﻧﺰدﻳﻜﻲ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎن ﻫﺸﺪار ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫ﻗﺮآن از ﻋﻼﻣﺎت ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ‪ ) *+ ,-‬ﻳﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ‪:‬‬

‫‪Ù Ø × Ö ÕÔ Ó Ò ÑÐ Ï Î Í Ì Ë Ê m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‪     lÛÚ‬ﳏﻤﺪ‪١٨ :‬‬
‫‬

‫)اﻧﮕﺎر )ﻛﺎﻓﺮان و ﻣﻨﺎﻓﻘﺎن ﺗﺎ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻓﺮا ﻧﺮﺳﺪ اﻳﻤـﺎن ﻧﻤـﻲآورﻧـﺪ‪ ،‬و ﺑـﺮاي اﻳﻤـﺎن‬
‫آوردن ﺧﻮد( ﻗﻴﺎﻣﺖ را ﭼﺸﻢ ﻣﻲدارﻧﺪ ﻛﻪ ﻧﺎﮔﻬﺎن ﺑﺮﭘﺎ ﻣﻲﺷﻮد؟! ﻫـﻢاﻛﻨـﻮن ﻋﻼﺋـﻢ و‬
‫ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي آن ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ )ﻛﻪ از ﺟﻤﻠﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﻌﺜﺖ ﺧﺎﺗﻢاﻻﻧﺒﻴﺎء اﺳﺖ(‪ .‬اﻣﺎ وﻗﺘـﻲ‬
‫ﻛﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻓﺮا رﺳﻴﺪ‪ ،‬دﻳﮕﺮ ﺑﺎور داﺷﺘﻦ و اﻧﺪرز ﮔﺮﻓﺘﻦ ﭼﻪ ﺳﻮدي ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺸﺎن دارد؟!(‬
‫ﺷﺮط ﺑﻪ ﻓﺘﺤﻪ ﺷﻴﻦ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻋﻼﻣﺎت و اﺷﺮاط ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻳﻌﻨﻲ ﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣـﺖ اﺳـﺖ‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﻣﻨﻈﻮر از اﺷﺮاط ﻧﺸﺎﻧﻪﻫـﺎﻳﻲ ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﻛـﻪ وﻗـﻮع‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ را ﺑﻪ دﻧﺒﺎل دارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻌﻀﻲ از ﻋﻠﻤﺎ »اﺷﺮاط« را ﺑﻪ آﻳﺎت ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻛﺮدهاﻧﺪ و »آﻳﺎت« ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺑﺮ ﭼﻴﺰي دﻻﻟﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﺎﺑﻠﻮﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در ﺳﺎﺣﻞ درﻳﺎﻫﺎ ﻧﺼﺐ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﺗﺎ‬
‫ﻛﺸﺘﻲﻫﺎي داﺧﻞ در اﻣﻮاج را ﻫﺪاﻳﺖ دﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﺗﺎﺑﻠﻮﻫﺎي ﻧﺼﺐ ﺷﺪه ﺑـﺮ روي ﺟـﺎده‬
‫ﻧﺰدﻳﻚ آﺑﺎدي و ﺷﻬﺮ ﺗﺎ ﻣﺴﺎﻓﺮﻳﻦ را ﺑﻪ وﺟﻮد آﺑﺎدي و ﻣﺴﺎﻛﻦ راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻃﻴﺒﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬آﻳﺎت‪ ،‬ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي دال ﺑﺮ ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪن ﻳﺎ وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻧـﻮع‬
‫اول ﻣﺎﻧﻨﺪ‪ :‬دﺟﺎل‪ ،‬ﻧﺰول ﺣﻀﺮت ﻋﻴﺴﻲ و ﻳﺄﺟﻮج و ﻣﺄﺟﻮج و ﻧﻮع دوم‪ :‬ﻣﺎﻧﻨﺪ‪ :‬دﺧﺎن‪،‬‬
‫ﻃﻠﻮع ﺧﻮرﺷﻴﺪ از ﻣﻐﺮب زﻣﻴﻦ‪ ،‬ﺑﻴﺮون آﻣﺪن ﻳﺎ ﻇﺎﻫﺮ ﺷـﺪن داﺑﺔ اﻻرض و آﺗـﺶ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺮدم را در ﻳﻚ ﺟﺎ ﺟﻤﻊ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ‪.(٣٥٢/١١) :‬‬

‫‪1‬‬

‫‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪159‬‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﻓﺎﻳﺪه ﮔﻔﺘﮕﻮ درﺑﺎره اﺷﺮاط و اﻣﻮرﻏﻴﺒﻲ‬
‫ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ آﻳﻨﺪه‬
‫ﺷﺎﻳﺪ ﺑﻪ ذﻫﻦ ﺑﻌﻀﻲﻫﺎ ﺧﻄﻮر ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺤﺚ و ﮔﻔﺘﮕﻮ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ )اﺷﺮاط و ﻣﻐﻴﺒﺎت‬
‫آﻳﻨﺪه( ﻧﻔﻊ ﭼﻨﺪاﻧﻲ ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺟﺎي ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺴـﺎﻳﻞ ﻧﻈـﺮي‬
‫ﻛﻪ در آﻳﻨﺪه ﺑﺮوز ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﻞ ﻣﺸﻜﻼت و ﻣﺴﺎﻳﻞ ﻣﺒﻬﻤـﻲﻛـﻪ ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن در‬
‫ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ ﺑﺎ آن ﻣﻮاﺟﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺷﻮد‪ .‬ﻣﻤﻜﻦ اﺳـﺖ ﺻـﺎﺣﺒﺎن اﻳـﻦ اﻧﺪﻳﺸـﻪ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﺷﻤﺎ از واﻗﻌﻴﺖﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در آن زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺴﻮي ﺟﻬـﺎﻧﻲ دﻳﮕـﺮ‬
‫ﻛﻪ اﺣﺘﻤﺎل زﻳﺴﺘﻦ در آن را در ﺳﺮ ﻣﻲﭘﺮوراﻧﻴﺪ‪ ،‬ﻓﺮار ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ و اﻳﻦ در واﻗﻊ ﮔﺮﻳﺰ از‬
‫ﻣﻮاﺟﻪ ﺷﺪن ﺑﺎ ﺣﻘﺎﻳﻖ و واﻗﻌﻴﺖﻫﺎ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎ ﻫﻢ در ﺟﻮاب ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﻲﮔـﻮﻳﻴﻢ‪ :‬ﻣـﺎ در‬
‫ﺻﺤﺒﺖ ﻛﺮدن و ﻧﻜﺮدن ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻣﻐﻴﺒﺎت آﻳﻨﺪه ﻣﺨﺘﺎر ﻧﻴﺴﺘﻴﻢ‪ .‬اﻃﻼع ﭘﻴﺪا ﻛﺮدن درﺑﺎره‬
‫اﻳﻦ ﻏﻴﺐﻫﺎ و ﺑﺎور ﻛﺮدن ﺑﺪاﻧﻬﺎ از ﺟﻤﻠﻪ ﭘﺎﻳﻪﻫﺎي دﻳﻨـﻲ و اﻋﺘﻘـﺎدي ﻣـﺎ ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﻛـﻪ‬
‫رﺳﻮلاﷲص آن را ﺑﺮاي اﻣﺖ آورده اﺳﺖ و ﻗﺮآن ﻫﻢ ﺑﻪ ﺑﺮﺧﻲ از آﻧﻬﺎ ﻧﺎﻃﻖ اﺳﺖ و‬
‫ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻫﻤﻪ آﻧﻬﺎ را ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺧﻮد را ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﺸﻐﻮل ﺳﺎﺧﺘﻪاﻧـﺪ و ﺑـﻪ آﻧﻬـﺎ ﺗﻮﺟـﻪ‬
‫ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ و اﻳﻤﺎن آوردن ﺑﻪ ﻧﺎدﻳﺪﻧﻲﻫﺎ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ وﻳﮋﮔﻲ و ﺧﺼﻠﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫ﻣﺘﻘﻴﻦ و راه ﻳﺎﻓﺘﮕﺎن را ﺑﺪان ﺳﺘﻮده اﺳﺖ و ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪RQPONMLKJ IH G FEDCBAm‬‬
‫‪  lUTS‬ﺍﻟﺒﻘﺮﺓ‪٣ – ١ :‬‬
‫)اﻟﻒ‪ .‬ﻻم‪ .‬ﻣﻴﻢ‪ .‬اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻫﻴﭻ ﮔﻤﺎﻧﻲ در آن ﻧﻴﺴﺖ و راﻫﻨﻤﺎي ﭘﺮﻫﻴﺰﮔﺎران اﺳﺖ‪.‬‬
‫آن ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ دﻧﻴﺎي ﻧﺎدﻳﺪه ﺑﺎور ﻣﻲدارﻧﺪ‪ ،‬و ﻧﻤﺎز را ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨﺪ‪ ،‬و‬
‫از آﻧﭽﻪ ﺑﻬﺮه آﻧﺎن ﺳﺎﺧﺘﻪاﻳﻢ ﻣﻲﺑﺨﺸﻨﺪ‪( .‬‬
‫ﻗﺒﻮل دارﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﺴـﻴﺎري از ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن ﺧـﻮد را ﺑـﻪ آن دﺳـﺘﻪ از اﺧﺒـﺎر ﻏﻴـﺐ ﻛـﻪ‬
‫ﻫﻴﭽﮕﻮﻧﻪ اﺳﺎﺳﻲ از ﻗﺮآن و ﺳﻨﺖ ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺸﻐﻮل ﻛﺮدهاﻧﺪ و ﺣﺘﻲ ﺑﻌﻀـﻲ ﻣﻨﺴـﻮﺑﻴﻦ‬
‫ﺑﻪ ﻋﻠﻢ در اﻳﻦ ﺑﺎره ﻣﺮﺗﻜﺐ اﻏﺮاق ﻧﻴﺰ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﻟﻜﻦ ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ ﻧﺼـﻮص ﺻـﺤﻴﺢ از‬
‫ﺟﻤﻠﻪ ارﻛﺎن و اﺻﻮل دﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ داﻧﺎ و آﮔﺎه آن را ﻧﺎزل ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪160‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ آن ﮔﺮوه از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ ﺑﻬﺎﻧﻪ اﻧﺘﻈﺎر ﺣﻮادﺛﻲ ﻛـﻪ رﺳـﻮلاﷲص‬
‫درﺑﺎره ﻇﻬﻮر آن ﺧﺒﺮ داده اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺸﺴﺘﻪ و دﺳﺖ از ﻋﻤﻞ ﻛﺸﻴﺪهاﻧـﺪ‪ ،‬ﻣـﻮرد ﻣﻼﻣـﺖ‬
‫ﻗﺮار ﮔﻴﺮﻧﺪ؛ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ در اﻧﺘﻈﺎر ﻣﻬﺪي ﺟﻬﺎد را ﺗﺮك ﮔﻔﺘـﻪاﻧـﺪ‪ ،‬اﻣـﺎ اﻳـﻦ ﻛـﺎر‬
‫اﺷﺘﺒﺎه اﺳﺖ و ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ اﺻﻼح اﺳﺖ‪ ،‬راه ﭼﺎره و ﺧﻼﺻﻪ ﺗﺮك و رﻫﺎ ﻛﺮدن ﻧﺼـﻮص‬
‫ﺻﺤﻴﺢ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻮن اﺳﻼف و ﻧﻴﺎﻛﺎن ﻣﺎ ﺑﺎ وﺟﻮد اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﻣﻐﻴﺒﺎت راﺳـﺘﻴﻦ از ﺟﻬـﺎد‬
‫دﺳﺖ ﺑﺮ ﻧﺪاﺷﺘﻪ و ﻋﻤﻞ را ﺗﺮك ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻲﺗﻮان اﻓﺮادي را ﻛﻪ ﻧﺼﻮص ﺻﺤﻴﺢ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص در ﻣﻮرد ﻗﻴﺎﻣﺖ و ﻏﻴﺐﻫـﺎ را از‬
‫ﻣﻔﻬﻮم اﺻﻠﻲ ﻣﻨﺤﺮف ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻮرد ﻣﻼﻣـﺖ ﻗـﺮار داد‪ ،‬ﭼـﻮن آﻧﻬـﺎ ﻧﺼـﻮص را ﺑـﺮ‬
‫ﻣﻌﺎﻧﻴﻲ ﺣﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻴﺴﺖ و ﺳﺨﻨﺎﻧﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎن را ﺑﻪ ﮔﻤﺮاﻫـﻲ‬
‫ﻣﻲﻛﺸﺎﻧﻨﺪ‪ .‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ ادﻋﺎي ﻣﻬﺪوﻳﺖ را در ﺳﺮ ﭘﺮوراﻧـﺪهاﻧـﺪ‪،‬‬
‫ﻛﺴﻲ ﻣﻨﻜﺮ اﻳﻦ اﺷﺘﺒﺎﻫﺎت ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻣﺎ راه ﭼﺎره اﺻﻼح اﺷﺘﺒﺎﻫﺎت اﺳﺖ ﻧﻪ ﺗﺮك و رﻫﺎ‬
‫ﻧﻤﻮدن ﻧﺼﻮص ﺻﺤﻴﺢ‪ ،‬ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺑﺮ ﺣﻘﺎﻧﻴﺖ ﺧﻮدش ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ و ﺑﺎﻃﻞ ﻫﻢ ﺗﺎ ﻗﻴﺎم‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ در ﻟﺒﺎس ﺧﻮد ﻣﺎﻧﺪﮔﺎر ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻣﺎ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﺎﻃﻞ را ﺑﻪ ﻗﻴﻤﺖ اﻧﻜﺎر ﺣﻖ ﻧﻔﻲ ﻛﻨﻴﻢ و ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﭘـﺮداﺧﺘﻦ ﺑـﻪ‬
‫ﻧﺼﻮص ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺎ را ﻣـﻮرد اﻧﺘﻘـﺎد ﻗـﺮار ﻣـﻲدﻫﻨـﺪ‪ ،‬ﺗﻮﺟـﻪ آﻧـﺎن را ﺑـﻪ زﺣﻤـﺎت و‬
‫ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫﺎي ﺑﺮﺟﺴﺘﻪاي ﻛﻪ ﻋﻠﻤﺎ و داﻧﺸﻤﻨﺪان ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺑـﻪ ﻣﻨﻈـﻮر ﻛﺸـﻒ از ﻣﻐﻴﺒـﺎت‬
‫ﻣﺠﻬﻮل در ﮔﺬﺷﺘﻪ دور‪ ،‬ﻣﻐﻴﺒﺎت ﻣﺠﻬﻮل در ﺣـﻮادث آﻳﻨـﺪه و ﻣﻐﻴﺒـﺎت ﻣﺠﻬـﻮل در‬
‫ﻓﻀﺎي ﺣﺎﺿﺮ‪ ،‬اﻧﺠﺎم داده و ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺟﻠﺐ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬اﻳﻨﺠﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨـﻴﻢ آﻧـﺎن در‬
‫ﺑﺎره آﺛﺎر ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن‪ ،‬ﻛﺘﺐ و ﺻﻨﺎﻳﻊ آﻧﺎن ﺑﻪ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻣﻲﭘﺮدازﻧﺪ و آﻧﭽﻪ را ﻛـﻪ ﻣـﺪﻋﻴﺎن‬
‫دروﻏﻴﻦ ﻧﺒﻮت‪ ،‬ﻛﺎﻫﻨﺎن و ﻋﺮاﻓﺎن ﻣﻮرد ﺗﻮﺟـﻪ ﻗـﺮار ﻣـﻲدﻫﻨـﺪ‪ ،‬در ﺣـﺎﻟﻲ ﻛـﻪ ﻫﻤـﻪ‬
‫ﮔﻔﺘﻪﻫﺎي اﻳﻨﻬﺎ دروغ اﺳﺖ و اﻧﺪك واﻗﻌﻴﺘﻲ در آﻧﻬﺎ دﻳﺪه ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬ﺣﺘﻲ ﺑﺮاي داﻧﺴﺘﻦ‬
‫آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ‪ ،‬رﺻﺪﺧﺎﻧﻪﻫﺎي ﺑﺰرگ و ﻣﺎﻫﻮارهﻫﺎي ﻣﺼﻨﻮﻋﻲ ﻣﻲﺳﺎزﻧﺪ و از اﻳﻦ‬
‫ﻃﺮﻳﻖ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻓﻀﺎ را ﺗﺴﺨﻴﺮ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬وﻗﺘﻲ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﺸﺮ اﻣﺮوزي ﭼﻨـﻴﻦ ﺣـﺎﻟﺘﻲ‬
‫دارد ﻫﻤﻮاره ﺑﺮاي ﺷﻨﺎﺧﺘﻦ آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻧﻤﻲﺷﻨﺎﺳﻨﺪ‪ ،‬ﮔﺮاﻳﺶ و ﻋﻼﻗﻪ ﻧﺸﺎن ﻣـﻲدﻫﻨـﺪ و‬
‫در ﺻﺪد ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﮔﺬﺷﺘﻪ و آﻳﻨﺪه ﺑﺮ آﻣﺪه اﻧﺪ‪ ،‬آﻳﺎ اﻃﻼع ﭘﻴـﺪا ﻛـﺮدن از واﻗﻌﻴـﺎت و‬
‫ﺣﻘﺎﻳﻘﻲ ﻛﻪ اﻣﻜﺎن ﻛﺬب ﺑﻮدن آﻧﻬﺎ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮ و ﺷﺎﻳﺴﺘﻪﺗﺮ ﻧﻴﺴﺖ؟! ! ﺑﻲﺗﺮدﻳﺪ‬

‫‪161‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﻌﻠﻮﻣﺎﺗﻲ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص از ﻧﺼـﻮص ﻣﺴـﺘﻔﺎد ﻣـﻲﺷـﻮد‪ ،‬ﻣﻌﻠﻮﻣـﺎت ارزﻧـﺪهاي‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ در ﻣﻘﻴﺎس ﻗﻴﻤﺖﻫﺎ ﻧﻤﻲﮔﻨﺠﻨﺪ‪ .‬آري‪ ،‬ﺑﺸﺮﻳﺖ وﻗﺘﻲ اﺧﺒﺎر ﺻﺤﻴﺢ وﺣﻲ را‬
‫ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮﻧﺪ‪ ،‬دﭼﺎر ﺧﻮد ﺑﺰرگ ﺑﻴﻨﻲ ﻣﻲﺷـﻮد و ﻫﺮﮔـﺎه از اﻳـﻦ ﻋﻠـﻮم ﭘـﺎﻛﻴﺰه رو ﺑـﺮ‬
‫ﻣﻲﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺧﺴﺎرﺗﻬﺎي ﺟﺒﺮان ﻧﺎﭘﺬﻳﺮي ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬آري ﺑﻌﻀﻲﻫﺎ ﻣـﻲﺧﻮاﻫﻨـﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻣﺎ از ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع در ﭘﺮﺗﻮ ﻧﺼﻮص وﺣﻲ دﺳﺖ ﺑﺮدارﻳﻢ و ﺣﺎل آﻧﻜـﻪ‬
‫ﺧﻮد آﻧﺎن ﺑﻪ ﺷﺪت ﻓﺮﻳﻔﺘﻪ و دل ﺑﺎﺧﺘﻪ اﺧﺒﺎر و ﻣﻄﺎﻟﺒﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ داﻧﺸـﻤﻨﺪان ﻏﺮﺑـﻲ‬
‫در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻓﺮاﻫﻢ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ .‬ﻫﺮﭼﻨـﺪ ﻛـﻪ اﻳـﻦ اﺧﺒـﺎر آﻣﻴﺨﺘـﻪ ﺑـﺎ دروغ و ﺳـﺨﻨﺎن‬
‫ﺑﻲاﺳﺎس ﻫﻢ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻓﻮاﻳﺪي ﻛﻪ از ﭘﺮداﺧﺘﻦ اﺧﺒﺎر ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ و ﻣﻐﻴﺒﺎت آﻳﻨﺪه ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲآﻳﻨـﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻄﻮر اﺧﺘﺼﺎر ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ ﺷﺮح زﻳﺮ ﺟﻤﻊ ﺑﻨﺪي ﻧﻤﻮد‪:‬‬
‫‪ -1‬اﻳﻤﺎن آوردن ﺑﻪ اﻳﻦ اﺧﺒﺎر ـ اﮔﺮ ﺻﺤﺖ آﻧﻬﺎ ﺑـﺮاي ﻣـﺎ ﺛﺎﺑـﺖ ﺷﻮدــ در واﻗـﻊ‬
‫اﻳﻤﺎن آوردن ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل و ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻣﺎ ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ و‬

‫‬

‫رﺳﻮﻟﺶ اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺎورﻳﻢ وﻟﻲ اﺧﺒﺎر آﻧﺎن را ﺑﺎور ﻧﻜﻨﻴﻢ‪.‬‬

‫‪lUONMLKJIHGFEDCm‬ﺍﻟﺒﻘﺮﺓ‪٣ – ٢ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻫﻴﭻ ﮔﻤﺎﻧﻲ در آن ﻧﻴﺴﺖ و راﻫﻨﻤﺎي ﭘﺮﻫﻴﺰﮔﺎران اﺳﺖ‪ .‬آن ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺑﻪ دﻧﻴﺎي ﻧﺎدﻳﺪه ﺑﺎور ﻣﻲدارﻧﺪ‪ ،‬و ﻧﻤﺎز را ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨﺪ‪ ،‬و از آﻧﭽﻪ ﺑﻬـﺮه‬
‫آﻧﺎن ﺳﺎﺧﺘﻪاﻳﻢ ﻣﻲﺑﺨﺸﻨﺪ‪(.‬‬
‫ﺗﺤﻘﻖ اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن ﻏﻴﺒﻲ ﺑﻪ ﻧﺤﻮي ﻛﻪ در ﺣﺪﻳﺚ آﻣـﺪه اﺳـﺖ‪ ،‬ﻣﻮﺟـﺐ ﺗﺜﺒﻴـﺖ و‬
‫ﺗﻘﻮﻳﺖ اﻳﻤﺎن ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﻫﺮ ﻋﺼﺮ و زﻣﺎن ﺷﺎﻫﺪ وﻗﻮع ﺣﻮادﺛﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫ﺑﺎ ﻧﺼﻮص ﺻﺤﻴﺢ ﻣﻄﺎﺑﻘـﺖ دارد‪ ،‬ﻣـﺜﻼً ﺻـﺤﺎﺑﻪ ﺷـﺎﻫﺪ ﭘﻴـﺮوزي روﻣﻴـﺎن در ﺑﺮاﺑـﺮ‬
‫اﻳﺮاﻧﻲﻫﺎ ﺑﻮدﻧﺪ و ﺑﻌﺪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﺑﺮاﺑﺮ روﻣﻲﻫﺎ و اﻳﺮاﻧﻲﻫـﺎ ﻏﻠﺒـﻪ ﭘﻴـﺪا ﻛﺮدﻧـﺪ‪ .‬در‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ دﻳﻦ اﺳﻼم ﺑﺮ ﺗﻤﺎم ادﻳﺎن ﻏﻠﺒﻪ ﭘﻴﺪا ﻛﺮد‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺷﺎﻫﺪ اﺧﺘﻼف اﻣـﺖ‬
‫اﺳﻼﻣﻲدر ﺗﺄرﻳﺦ ﺗﻌﻴﻦ ﺷﺪه ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺷﺎﻫﺪ ﺑﺴﻴﺎري‬
‫از ﺣﻮادﺛﻲ ﻛﻪ در ﻧﺼﻮص آﻣﺪه اﺳﺖ ﺑﻮده و ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد‪ .‬در ﻫﺮ ﻋﺼﺮ و زﻣﺎﻧﻲ اﻳـﻦ‬
‫ﺟﺮﻳﺎنﻫﺎ ﺑﻪ وﻗﻮع ﻣﻲﭘﻴﻮﻧﺪد‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺷﺎﻫﺪ اﺧﺒﺎر و ﺣﻮادﺛﻲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛـﻪ در‬
‫اﺣﺎدﻳﺚ و اﺧﺒﺎر ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ وﻗﻮع آﻧﻬﺎ ﭘﻴﺶ ﺑﻴﻨﻲ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺪون ﺗﺮدﻳـﺪ اﻳـﻦ ﮔﻮﻧـﻪ‬

‫‪162‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺣﻮادث در ﺗﺜﺒﻴﺖ و ﺗﻘﻮﻳﺖ اﻳﻤﺎن ﻣﻮﻣﻦ ﻧﻘﺶ ﺑﺴـﻴﺎر ﻣـﺆﺛﺮي دارﻧـﺪ و ﮔـﺎﻫﻲ اﻳـﻦ‬
‫ﺣﻮادث ﺑﻬﺎﻧﻪاي ﺑﺮاي دﻋﻮت دﻳﮕﺮان ﺑﻪ دﻳﻦ ﻣﺒﻴﻦ اﺳﻼم ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬
‫‪ -3‬ﺗﺜﺒﻴﺖ اﻳﻤﺎن درﺑﺎره روز ﻗﻴﺎﻣﺖ‪ ،‬ﻗﻴﺎﻣـﺖ و اﺣـﻮال ﺗﻜـﺎن دﻫﻨـﺪه آن از ﺟﻤﻠـﻪ‬
‫اﺧﺒﺎر ﻏﻴﺒﻴﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ و رﺳﻮلاﷲص درﺑﺎره آﻧﻬﺎ ﺧﺒﺮ دادهاﻧـﺪ و از ﻃـﺮف‬
‫دﻳﮕﺮ اﻳﻤﺎن آوردن ﺑﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻳﻜﻲ از ارﻛﺎن اﻳﻤﺎن ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲآﻳﺪ‪ .‬وﻗﻮع ﺣـﻮادث در‬
‫دﻧﻴﺎ ﻃﺒﻖ ﭘﻴﺸﮕﻮﻳﻲ ﺣﺪﻳﺚ دﻟﻴﻞ روﺷﻨﻲ ﺑﺮ ﺻﺤﺖ و ﺻﺪاﻗﺖ ﺗﻤﺎم اﺧﺒﺎر ﻏﻴﺐ اﺳﺖ‬
‫و از ﺟﻤﻠﻪ اﺧﺒﺎر ﻏﻴﺐ‪ ،‬اﺧﺒﺎر ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺗﻤﺎم اﺧﺒﺎر ﻏﻴﺐ از‬
‫ﺟﺎﻧﺐ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻧﺎزل ﺷﺪهاﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -4‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش را ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺗﺎ ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﻛﺎرﻫﺎي ﻧﻴﻚ دﻋﻮت ﻛﻨﺪ و از ﺑﺪﻳﻬﺎ‬
‫ﺑﺮﺣﺬر دارد‪ .‬رﺳﻮلاﷲص و ﻳﺎراﻧﺶ ﺑﻪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ وﺟﻪ درﺑﺎره ﺣﻮادث و وﻗﺎﻳﻌﻲ ﻛﻪ در‬
‫زﻣﺎن او ﺑﻪ وﻗﻮع ﭘﻴﻮﺳﺘﻪاﻧﺪ ﻣﺮدم را راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻛﺮدﻧﺪ و ﺧﺒـﺮ دادن ﭘﻴﺮاﻣـﻮن ﻣﻐﻴﺒـﺎت‬
‫آﻳﻨﺪه در واﻗﻊ ﺗﻮﺟﻴﻪ آن ﻋﺪه از اﻓﺮاد اﻣﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ در زﻣﺎنﻫﺎي ﺑﻌﺪي ﻣﻲآﻳﻨﺪ ﻣﺒﻨﻲ‬
‫ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺣﻮادﺛﻲ ﻛﻪ در ﺣﻖ آﻧﻬﺎ ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﭼﻪ ﻛﺎر‬
‫ﻛﻨﻨﺪ و ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻋﻤﻞ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬از ﺣﻀﺮت ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص رواﻳﺖ ﺷـﺪه ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬در ﺳﻔﺮي ﻫﻤﺮاه رﺳﻮلاﷲص ﺑـﻮدﻳﻢ‪ ،‬در ﻣﺤﻠـﻲ ﺗﻮﻗـﻒ ﻧﻤـﻮدﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻌﻀـﻲ‬
‫ﻣﺸﻐﻮل درﺳﺖ ﻛﺮدن ﺧﻴﻤﻪﻫﺎي ﺧﻮد ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻌﻀﻲ ﻫﻢ ﻣﺸﻐﻮل ﺗﻴﺮاﻧﺪازي‪ ،‬آواز آﻣﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻧﺰد رﺳﻮلاﷲص ﺟﻤﻊ ﺷﻮﻳﻢ‪ ،‬ﻣﺎ ﻫﻢ اﻣـﺮ را اﻣﺘﺜـﺎل ﻛـﺮدﻳﻢ و ﮔـﺮد ﻫـﻢ آﻣـﺪﻳﻢ‪،‬‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫)ﹺﺇﻧ‪ ‬ﻪ ﹶﻟ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ﹸﻜ ‪‬ﻦ ‪‬ﻧﺒﹺﻲ‪ ‬ﹶﻗ ‪‬ﺒﻠ‪‬ﻲ ﹺﺇﻟﱠﺎ ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ‪‬ﺣﻘ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﻳ ‪‬ﺪﻝﱠ ﹸﺃﻣ‪‬ﺘ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﻌ ﹶﻠﻤ‪‬ـ ‪‬ﻪ ‪‬ﺧﻴ‪‬ـﺮ‪‬ﺍ ﹶﻟﻬ‪‬ـ ‪‬ﻢ‬

‫ﺖ ﻋ‪‬ﺎ ‪‬ﻓ‪‬ﻴ‪‬ﺘﻬ‪‬ﺎ ﻓ‪‬ﻲ ﹶﺃﻭ‪‬ﻟﻬ‪‬ـﺎ ‪‬ﻭﹺﺇﻥﱠ ﺁﺧ‪‬ـ ‪‬ﺮ ‪‬ﻫ ‪‬ﻢ‬
‫‪‬ﻭ‪‬ﻳ ‪‬ﻨ ‪‬ﺬ ‪‬ﺭ ‪‬ﻫ ‪‬ﻢ ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻳﻌ‪ ‬ﹶﻠ ‪‬ﻤ ‪‬ﻪ ‪‬ﺷﺮ‪‬ﺍ ﹶﻟ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﻭﹺﺇﻥﱠ ﹸﺃﻣ‪‬ﺘ ﹸﻜ ‪‬ﻢ ‪‬ﻫ ‪‬ﺬ ‪‬ﻩ ‪‬ﺟ ‪‬ﻌﻠﹶ ‪‬‬

‫ﻀﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌﻀ‪‬ﺎ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﺍﹾﻟﻤ‪‬ـ ‪‬ﺆ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﻫ‪‬ـ ‪‬ﺬ ‪‬ﻩ‬
‫‪‬ﻳﺼ‪‬ﻴ‪‬ﺒ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﺑﻠﹶﺎ ٌﺀ ‪‬ﻭﺃﹸﻣ‪‬ﻮ ‪‬ﺭ ‪‬ﻳ ‪‬ﻨ ‪‬ﻜﺮ‪‬ﻭ‪‬ﻧﻬ‪‬ﺎ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﺗﺠﹺﻲ ُﺀ ‪‬ﻓ‪‬ﺘ ‪‬ﻦ ‪‬ﻳ ‪‬ﺮﻗﱢ ‪‬ﻖ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫ﻒ ﹶﻓ ‪‬ﻤ ‪‬ﻦ ‪‬ﺳﺮ‪ ‬ﻩ‬
‫ﺸ ‪‬‬
‫ﻒ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﺗﺠﹺﻲ ُﺀ ‪‬ﻓ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ﹲﺔ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﺆ ‪‬ﻣﻦ‪ ‬ﻫ ‪‬ﺬ ‪‬ﻩ ‪‬ﻣ ‪‬ﻬ ‪‬ﻠ ﹶﻜﺘ‪‬ﻲ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﺗ ‪‬ﻨ ﹶﻜ ‪‬‬
‫ﺸ ‪‬‬
‫‪‬ﻣ ‪‬ﻬ ‪‬ﻠ ﹶﻜﺘ‪‬ﻲ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﺗ ‪‬ﻨ ﹶﻜ ‪‬‬
‫ﺕ‬
‫ﺠﻨ‪ ‬ﹶﺔ ﹶﻓ ﹾﻠ‪‬ﺘ ‪‬ﺪ ﹺﺭ ﹾﻛ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻮ‪‬ﺗ‪‬ﺘ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﻫ ‪‬ﻮ ‪‬ﻳ ‪‬ﺆ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺑﹺﺎﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟ‪‬ﻴ ‪‬ﻮ ﹺﻡ ﺍﻟﹾﺂ ‪‬ﺧ ﹺﺮ ‪‬ﻭﹾﻟ‪‬ﻴ ﹾﺄ ‪‬‬
‫ﺡ ‪‬ﻋ ‪‬ﻦ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺﺭ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ‪‬ﺪ ‪‬ﺧ ﹶﻞ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﻳ ‪‬ﺰ ‪‬ﺣ ‪‬ﺰ ‪‬‬

‫ﺻ ﹾﻔ ﹶﻘ ﹶﺔ ‪‬ﻳﻤ‪‬ﻴﹺﻨ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭﹶﺛﻤ‪‬ـ ‪‬ﺮ ﹶﺓ ﹶﻗ ﹾﻠﺒﹺـ ‪‬ﻪ‬
‫ﺤﺐ‪ ‬ﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﻳ ﹾﺄﺗ‪‬ﻮﺍ ﹺﺇﹶﻟ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺑ‪‬ﺎ‪‬ﻳ ‪‬ﻊ ﹺﺇﻣ‪‬ﺎﻣ‪‬ﺎ ﻓﹶﹶﺄ ‪‬ﻋﻄﹶﺎ ‪‬ﻩ ‪‬‬
‫ﺱ ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﹺﺇﻟﹶﻰ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺ‬

‫ﺿ ﹺﺮﺑ‪‬ﻮﺍ ‪‬ﻋ‪‬ﻨ ‪‬ﻖ ﺍﻟﹾﺂ ‪‬ﺧ ﹺﺮ(‬
‫ﻉ ﹶﻓﹺﺈ ﹾﻥ ﺟ‪‬ﺎ َﺀ ﺁ ‪‬ﺧ ‪‬ﺮ ‪‬ﻳﻨ‪‬ﺎ ﹺﺯ ‪‬ﻋ ‪‬ﻪ ﻓﹶﺎ ‪‬‬
‫ﹶﻓ ﹾﻠ‪‬ﻴ ‪‬ﻄ ‪‬ﻌ ‪‬ﻪ ﻣ‪‬ﺎ ﺍ ‪‬ﺳ‪‬ﺘﻄﹶﺎ ‪‬‬
‫‪ .١‬ﻣﺴﻠﻢ ﻭ ﻧﺴﺎﺋﻲ ﻭ ﺍﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ‪ .‬ﺳﻠﺴﻠﻪ ﺍﻻﺣﺎﺩﻳﺚ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﻪ‪.(٢٤١) :‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪163‬‬

‫)ﺑﺮ ﻫﺮ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮي از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻻزم ﺑﻮده ﻛﻪ اﻣﺘﺶ را ﺑﺴﻮي آﻧﭽـﻪ ﻛـﻪ ﺑـﺮاي‬
‫آﻧﺎن ﺧﻴﺮ و ﻧﻔﻊ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻛﻨﺪ و از آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺿﺮر آﻧﻬـﺎ ﺗﺸـﺨﻴﺺ داده‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮ ﺣﺬر دارد‪ .‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ﻋﺎﻓﻴﺖ اﻳﻦ اﻣﺖ در اول آن اﺳﺖ و آﺧﺮ آن ﺑﺎ ﻣﺼـﺎﻳﺐ و‬
‫اﻣﻮري ﻛﻪ ﻣﻮرد ﭘﺴﻨﺪ ﺷﻤﺎ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﮔﺮﻓﺘﺎر ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻓﺘﻨﻪﻫﺎﻳﻲ ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﺑـﺮ‬
‫ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ ﺗﺮﺣﻢ ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ‪ .‬ﻓﺘﻨﻪ ﻫﺎﻳﻲ ﻣﻲآﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻮﻣﻦ آﻧﻬـﺎ را ﻣﻮﺟـﺐ ﻫﻼﻛـﺖ ﺧـﻮد‬
‫ﻣﻲداﻧﺪ و ﺳﭙﺲ زدوده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻫﺮﻛﺲ دوﺳﺖ دارد ﻛﻪ از دوزخ دور ﻧﮕـﺎه داﺷـﺘﻪ‬
‫ﺷﻮد و ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺮود‪ ،‬در ﺣﺎﻟﺖ اﻳﻤﺎن ﺑﺎﻳﺪ از دﻧﻴﺎ ﺑﺮود و ﺑﺎ ﻣﺮدم ﭼﻨﺎن رﻓﺘـﺎر ﻛﻨـﺪ‬
‫ﻛﻪ دوﺳﺖ دارد ﺑﺎ وي رﻓﺘﺎر ﺷﻮد‪ .‬ﻫﺮﻛﺲ ﺑﺎ اﻣﺎم و رﻫﺒﺮي ﺑﻴﻌـﺖ ﻛﻨـﺪ و دﺳـﺖ در‬
‫دﺳﺖ او ﻧﻬﺪ و ﻣﻴﻮه دﻟﺶ را ﺑﻪ او ﺑﺴﭙﺎرد‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ در ﺗﻮان از او اﻃﺎﻋﺖ ﻛﻨﺪ‪ ،‬اﮔﺮ اﻣﺎم ﻳﺎ‬
‫رﻫﺒﺮي دﻳﮕﺮ آﻣﺪ و ﺧﻮاﺳﺖ ﺑﺎ رﻫﺒـﺮ اول ﺑـﻪ ﺟﻨـﮓ و ﻧـﺰاع ﺑﭙـﺮدازد‪ ،‬ﮔـﺮدن او را‬
‫ﺑﺰﻧﻴﺪ(‪.‬‬
‫از ﺟﻤﻠﻪ ﺗﻮﺟﻴﻬﺎﺗﻲ ﻛﻪ در راﻫﻨﻤﺎﻳﻲ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ ﻃﺮف ﺣـﻖ ﻧﻘـﺶ ﻣـﻮﺛﺮ داﺷـﺘﻪ‪،‬‬
‫ﺑﺸﺎرت دادن ﺑﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎنس ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ او در ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﺼﻴﺒﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ وي وارد‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲرود‪ ،‬ﺑﻮد‪ .‬ﻳﺎ اﻃﻼع دادن ﺑﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺎر ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ اﻳﻨﻜـﻪ او‬
‫ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ ﮔﺮوه ﺑﺎﻏﻲ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﻣﻲرﺳﺪ و دﺳﺘﻮر ﻛﻨﺎره ﮔﻴﺮي از ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﺑﻪ ﺣﻀﺮت اﺑـﻮذر‬
‫و اﻳﻨﻜﻪ ﻗﺘﺎل ﻧﻜﻨﺪ وﻟﻮ اﻳﻨﻜﻪ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﻮد‪ ،‬از ﻫﻤﻴﻦ ﻗﺒﻴﻞ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻲﺗﻮان اﻳﻦ ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ را از ﺣﺪﻳﺚ اﺑﻲ ﺣﺬﻳﻔﻪ اﺳﺘﺨﺮاج ﻛﺮد ﻛﻪ اﻳﺸﺎن در ﻣﻮرد ﺷﺮ‬
‫و ﺧﻄﺮﻫﺎ از ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺳﺆال ﻣﻲﻛﺮد ﺗﺎ از آﻧﻬﺎ ﺑﭙﺮﻫﻴﺰد‪ ،‬اﺑﻮﺣﺬﻳﻔﻪ ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪ :‬ﻳـﺎران‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص در ﻣﻮرد ﺧﻴﺮ و ﻧﻴﻜﻲ از اﻳﺸﺎن ﭘﺮﺳﺶ ﺑﻪ ﻋﻤﻞ ﻣﻲآوردﻧﺪ‪ ،‬وﻟـﻲ ﻣـﻦ ﺑـﻪ‬
‫ﺧﺎﻃﺮ ﺗﺮس و ﻫﺮاس از ﺷﺮ‪ ،‬ﻫﻤﻴﺸﻪ در ﻣﻮرد ﺑﺪﻳﻬﺎ ﺳـﺆال ﻣـﻲﻛـﺮدم‪ .‬ﻳﻜـﻲ از اﻳـﻦ‬
‫ﺷﺮﻫﺎ ﻛﻪ در ﺣﺪﻳﺚ اﺑﻮﺣﺬﻳﻔﻪ ﺑـﺪان اﺷـﺎره ﺷـﺪه اﺳـﺖ و ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن را از آن ﻧﻬـﻲ‬
‫ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬ﻛﻮه ﻃﻼ اﺳﺖ ﻛﻪ در رود ﻓﺮات ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻲﺷـﻮد‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨـﻴﻦ ﺣﻘﻴﻘـﺖ دﺟـﺎل‪،‬‬
‫ﺷﺒﻬﺎﺗﻲ ﻛﻪ داﻣﻦ ﮔﻴﺮ اﻳﻦ اﻣﺖ ﻣﻲﺷﻮد و ﺣﻮادث دﻳﮕﺮي ﻛـﻪ رﺳـﻮلاﷲص ﺑـﺎ آن‬
‫درك ﻋﻤﻴﻖ ﺑﺪان ﭘﻲ ﺑﺮده ﺑﻮد از اﻳﻦ ﻣﻘﻮﻟﻪﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -5‬ﮔﺎﻫﻲ در زﻣﺎن آﻳﻨﺪه ﺣﻮادﺛﻲ ﺑﺮاي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ وﺟـﻮد ﻣـﻲآﻳﻨـﺪ ﻛـﻪ ﻧﻴﺎزﻣﻨـﺪ‬
‫ﺣﻜﻢ ﺷﺮﻋﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ ﺑﻪ اﺟﺘﻬﺎد ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺳﭙﺮده ﺷﻮد‪ ،‬آﻧﺎن ﮔﺎﻫﻲ اﺧﺘﻼف‬

‫‪164‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘﺖ دﺳﺖ ﭘﻴﺪا ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺣﺎل آﻧﻜﻪ ﺻﺪور ﺣﻜﻢ ﺷﺮﻋﻲ ﺑﺮاي‬
‫اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺣﻮادث ﻻزم و ﺿﺮوري اﺳﺖ و ﻋﺪم ﺑﻴﺎن آن ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﻧﻘﺼﻲ ﻣﻲﮔﺮدد ﻛـﻪ‬
‫ﺷﺮﻳﻌﺖ از آن ﺑﻪ دور اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻜﻲ از اﻳﻦ ﻣـﻮارد اﺟﺘﻬـﺎدي ﺑﺤـﺚ دﺟـﺎل اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫رﺳﻮلاﷲص درﺑﺎره او ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬دﺟﺎل ﺑﻪ ﻣﺪت ﭼﻬﻞ روز ﺑﺮ روي زﻣﻴﻦ ﻣﻲﻣﺎﻧـﺪ‪،‬‬
‫ﻳﻚ روز او ﺑﺮاﺑﺮ ﻳﻚ ﺳﺎل اﺳﺖ و ﻳﻚ روز دﻳﮕﺮ ﺑﺮاﺑﺮ ﻳـﻚ ﻣـﺎه و ﻳـﻚ روز دﻳﮕـﺮ‬
‫ﺑﺮاﺑﺮ ﻳﻚ ﻫﻔﺘﻪ اﺳﺖ و ﺑﻘﻴـﻪ روزﻫـﺎﻳﺶ ﻣﺎﻧﻨـﺪ روزﻫـﺎي ﻣـﺎ ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺻـﺤﺎﺑﻪ از‬
‫رﺳﻮلاﷲص درﺑﺎره اﻳﻦ روزﻫﺎي ﻃﻮﻻﻧﻲ ﺳﻮال ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ آﻳﺎ ﻧﻤﺎزﻫـﺎي‬
‫ﻳﻚ روز در اﻳﻦ روزﻫﺎي ﻃﻮﻻﻧﻲ ﻛﻔﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ؟ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ :‬ﺧﻴﺮ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ‬
‫اﻧﺪازه ﮔﻴﺮي ﻛﻨﻴﺪ و ﺑﻪ ﻣﻘﻴﺎس ﻫﺮ روز ﻛﺎﻣﻞ ﭘﻨﺞ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﻧﻤﺎز ﺑﺨﻮاﻧﻴﺪ‪ ،‬اﮔﺮ اﻳﻦ ﺣﻜـﻢ‬
‫ﺑﻪ اﺟﺘﻬﺎد ﻣﺮدم ﺳﭙﺮده ﻣﻲﺷﺪ و ﻃﺒﻖ اﺟﺘﻬﺎد ﺧﻮد ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬آﻧﺎن ﺑﻪ ﭘـﻨﺞ ﻧﻤـﺎز‬
‫ﻛﻪ در اوﻗﺎت ﻣﻌﺮوف ﺧﻮاﻧﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻛﺘﻔﺎ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﻣﺸﻜﻠﻲ ﺑﻪ ﺑﺎر ﻣﻲآﻣﺪ‪.‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺧﺒﺮ داده اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﻴﺴﻲ ﺑﻌﺪ از ﭘﺎﻳﻴﻦ آﻣﺪن ﺑﻪ زﻣﻴﻦ ﺟﺰﻳـﻪ را‬
‫از ﻳﻬﻮد و ﻧﺼﺎري ﻧﻤﻲﭘﺬﻳﺮد و ﺑﺠﺰ اﻳﻤﺎن ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي را ﻗﺒﻮل ﻧﻤﻲﻛﻨـﺪ‪ .‬اﻳـﻦ ﺑﻴـﺎن‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺑﺮاي اﻣﺖ ﺿﺮوري اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﺣﻀﺮت ﻋﻴﺴﻲ ﺑﻌﺪ از ﻧﺰول ﺑﺮ اﺳﺎس‬
‫ﺷﺮﻳﻌﺖ اﺳﻼم ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺷﺮﻳﻌﺖ اﺳﻼم ﺗﺎ زﻣﺎن ﻧﺰول ﺣﻀﺮت ﻋﻴﺴﻲ ﺟﺰﻳﻪ‬
‫را ﻣﻲﭘﺬﻳﺮد و ﺑﻌﺪ از ﻧﺰول ﺣﻀﺮت ﻋﻴﺴﻲ اﻳﻦ ﺣﻜﻢ ﻧﺴﺦ ﻣﻲﮔـﺮدد‪ .‬ﭘـﺲ ﺣﻀـﺮت‬
‫ﻋﻴﺴﻲ اﻳﻦ ﺣﻜﻢ را اﺟﺮا ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ و ﻛﺎﻓﺮان اﻫﻞ ﻛﺘﺎب را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ ﻫﺮﭼﻨﺪ ﺑـﻪ‬
‫ﭘﺮداﺧﺖ ﺟﺰﻳﻪ ﻫﻢ اﻗﺪام ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -6‬آﮔﺎﻫﻲ و ﻋﻠﻢ ﭘﻴﺪا ﻛﺮدن از آﻧﭽﻪ ﻛﻪ در آﻳﻨﺪه ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬ﻳﻚ اﻣﺮ ﻓﻄﺮي‬
‫اﺳﺖ‪ .‬اﻧﺴﺎن در وﺟﻮد ﺧﻮد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﻛـﻪ در آﻳﻨـﺪه ﺑـﺮ اي ﻫـﻢ ﻧﻮﻋـﺎﻧﺶ رخ‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﮔﺮاﻳﺶ ﺷﺪﻳﺪي دارد‪ .‬اﻳﻨﺠﺎﺳﺖ ﻛﻪ رﻫﺒﺮان‪ ،‬زﻋﻴﻤﺎن و ﺣﺘﻲ ﻋﺎﻣﻪ ﻣﺮدم ﺑﺮاي‬
‫آﮔﺎﻫﻲ از ﺣﻮادث آﻳﻨﺪه ﺑﻪ ﺟﺎدوﮔﺮان‪ ،‬ﻛﺎﻫﻨﺎن و ﺳـﺘﺎره ﭘﺮﺳـﺘﺎن ﻣﺮاﺟﻌـﻪ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪.‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺮدم ﺑﻪ اﻳﻦ ﭼﭙﺎوﻟﮕﺮان اﻳﻤﺎن رو ﻧﻴﺎورﻧﺪ‪ ،‬دﻳﻦ اﺳﻼم را ﻧﺎزل‬
‫ﻛﺮده ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﻣﺮدم را ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ و ﻫﺮ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪي را در ﻫﺮ زﻣﻴﻨـﻪاي ﺑـﻲ‬
‫ﻧﻴﺎز ﻣﻲﺳﺎزد‪ .‬ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ ﺧﻠﺪون ﺑﺎ اﺷﺎره ﺑﻪ اﻳـﻦ اﺻـﻞ در ﻣﻘﺪﻣـﻪ ﺗـﺎرﻳﺨﺶ ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪165‬‬

‫ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎش ﻛﻪ از ﺟﻤﻠﻪ وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي ﻧﻔﺲ ﺑﺸﺮي اﻧﺘﻈﺎر ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻛﺎر اﻧﺴﺎنﻫﺎ و‬
‫آﮔﺎﻫﻲ از ﻧﺘﺎﻳﺞ ﺣﻮادﺛﻲ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ‪ :‬زﻧﺪﮔﻲ و ﻣﺮگ‪ ،‬ﺧﻴـﺮ و ﺷـﺮ اﺳـﺖ ﻛـﻪ در زﻧـﺪﮔﻲ‬
‫اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﺑﺮوز ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ وﻳﮋه ﺣﻮادث ﻓﺮاﮔﻴﺮ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ‪ :‬ﺷﻨﺎﺧﺘﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﺎﻗﻴﻤﺎﻧـﺪه دﻧﻴـﺎ و‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺘﻦ ﻣﺪت زﻣﺎن ﺣﻜﻮﻣﺖﻫﺎ و ﺗﻔﺎوت ﻣﻴﺎن آﻧﻬﺎ‪ ،‬آﮔﺎﻫﻲ ﭘﻴﺪا ﻛﺮدن از اﻳﻦ ﻣـﻮارد‪،‬‬
‫ﻓﻄﺮﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺸﺮ ﺑﺮ اﺳﺎس آن ﺧﻠﻖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻨﺠﺎ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺴﻴﺎري از ﻣـﺮدم‬
‫در ﻋﺎﻟﻢ ﺧﻮاب و رؤﻳﺎ در ﺻﺪد اﻃﻼع از اﻳﻦ اﻣﻮر ﺑﺮ ﻣﻲآﻳﻨﺪ و ﻳﺎ ﺑـﻪ ﻛﺎﻫﻨـﺎن دﻛـﺎن‬
‫دار رو ﻣﻲآورﻧﺪ ﻛﻪ از اﻳﻦ راه ﺑﺎ دروغ ﻛﺴﺐ ﻣﻌﻴﺸﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺳﻘﻒ ﻣﻌﻴﺸﺖ ﺧﻮد‬
‫را ﺑﺮ ﺳﺘﻮن اﻳﻦ ﺧﺮاﻓﺎت ﺑﻨﺎ ﻣﻲﺳﺎزﻧﺪ‪ ،‬از اﻳﻦ راه ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن ﻳﺎ آدمﻫﺎي ﻛﻮﭼﻪ و ﺑـﺎزار‬
‫ﺑﻪ درﺟﻪ ﺷﻬﺮت رﺳﻴﺪهاﻧﺪ‪ .‬در ﺑﺴﻴﺎري از ﺷﻬﺮﻫﺎي ﺑﺰرگ ﻛﺴﺎﻧﻲ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﺻﺮﻓﺎً از ﻫﻤﻴﻦ راه اﻣﺮار ﻣﻌﺎش ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﻲداﻧﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺮدم ﺑﻪ اﻳﻦ ﮔﻮﻧـﻪ اﺧﺒـﺎر‬
‫ﻋﻼﻗﻪ ﺷﺪﻳﺪي دارﻧﺪ‪ ،‬آﻧﺎن ﻫﻢ در ﻣﻌﺎﺑﺮ و ﭼﻬﺎر راهﻫﺎ ﻣﻲﻧﺸﻴﻨﻨﺪ و اﻧﺴﺎنﻫـﺎي ﻓﻠـﻚ‬
‫زده و ﺑﺪﺑﺨﺖ ﺑﻪ راﺣﺘﻲ ﺑﻪ دام آﻧﻬﺎ ﻣﻲاﻓﺘﻨﺪ و ﺟﻴﺐ ﺧﻮد را ﻧﺰدﺷﺎن ﺧﺎﻟﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ‪،‬‬
‫ﺣﺘﻲ زﻧﺎن و ﻛﻮدﻛﺎن ﻧﻴﺰ ﺻﺒﺢ و ﺷﺎم ﻧﺰد آﻧﺎن رﻓـﺖ و آﻣـﺪ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ و ﺑﺴـﻴﺎري از‬
‫اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﺿﻌﻴﻒ اﻟﻌﻘﻞ ﻧﻴﺰ در دام اﻳﻦ ﺷﻴﺎدان ﮔﺮﻓﺘـﺎر آﻣـﺪهاﻧـﺪ و ﻫﻤـﻪ ﺛـﺮوت و‬
‫ﺳﺎﻣﺎن ﺧﻮد را ﺗﺎراج ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺎ درﺑـﺎره ﺳـﺮ اﻧﺠـﺎم ﻛﺎرﻫـﺎ‪ ،‬ﻛﺴـﺐ ﺟـﺎه و ﻣـﺎل و‬
‫ﻣﻌﺎﺷﺮت و ﻋﺪاوت و دﺷﻤﻨﻲ‪ ،‬از اﻳﻦ ﻋﺪه ﻛﺴﺐ اﻃﻼع و اﻛﺘﺸﺎف ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻏﻠﺐ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺧﺮاﻓﺎت روي ﻣﻲآورﻧﺪ اﻣﺮا و ﺳﻼﻃﻴﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ درﺑـﺎره‬
‫ﻣﺪت زﻣﺎن ﺣﻜﻮﻣﺖﻫﺎي دوران ﺳﻠﻄﻨﺖ ﺧﻮد از ﻛﺎﻫﻨﺎن ﺳﻮال ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ و اﻳـﻦ اﻣـﺮ‬
‫ﻣﻮﺟﺐ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻮﺟﻪ آﻧﺎن از ﻋﻠﻤﺎ ﺑﺴﻮي اﻳﻦ ﻣﺰﺧﺮﻓﺎت ﻣﻌﻄﻮف ﮔﺮدد‪ .‬ﻫـﻴﭻ‬
‫اﻣﺖ و ﻣﻠﺘﻲ از اﻳﻦ ﺧﺮاﻓﺎت و ﺑﺪﺑﺨﺘﻲ ﻧﺠﺎت ﻧﻴﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ و داﻣﻦ ﻫﻤﻪ را ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﻲ‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﻋﺮب ﻛﺎﻫﻦ و ﻋﺮاف ﻫﻤﻮاره وﺟﻮد داﺷﺘﻪ اﺳﺖ و ﻣـﺮدم ﻧـﺰد آﻧﻬـﺎ ﻣﺮاﺟﻌـﺖ‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ و آﻧﻬﺎ ﻧﻴﺰ ﭘﻴﺮاﻣﻮن آﻧﭽﻪ ﻛﻪ در آﻳﻨﺪه اﺣﺘﻤﺎل وﻗـﻮع آن ﺑـﻮده اﺳـﺖ‪ ،‬ﺳـﺨﻦ‬
‫ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺑﺮاي »ﺷﻖ و ﺳﻄﻴﺢ« در ﺗﻌﺒﻴﺮ و ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺧـﻮاب »رﺑﻴﻌـﻪ ﺑـﻦ ﻧﺼـﺮ«‬
‫ﭘﺎدﺷﺎه ﻳﻤﻦ ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﺧﺎك ﺣﺒﺸﻪ را ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ وﻟﻲ ﺑﻌﺪ از آﻧﻬـﺎ ﻋـﺮب‬

‫‪166‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺣﻤﻠﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺣﺒﺸﻪ را ﺑﻪ ﺗﺼﺮف ﺧﻮد در ﻣﻲآورﻧﺪ‪ ،‬ﭘﻴﺶ آﻣﺪه ﺑـﺎرزﺗﺮﻳﻦ ﻧﻤﻮﻧـﻪ‬
‫اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺧﺮاﻓﺎت ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻳﺎ ﭘﻴﺶﮔﻮﻳﻲ »ﺳﻄﻴﺢ« ﺑﺮاي »ﻣﻮﺑﺬان« ﻫﻨﮕﺎﻣﻲﻛﻪ ﻫﻤﺮاه »ﻋﺒﺪ اﻟﻤﺴـﻴﺢ« از ﻛﺴـﺮي‬
‫ﻣﺄﻣﻮر ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺳﻄﻴﺢ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺧﺒﺮ داد ﻛﻪ ﺣﻜﻮﻣـﺖ ﻋـﺮب در ﺣـﺎل ﻇﻬـﻮر اﺳـﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﻴﺎن ﻗﻮم »ﺑﺮﺑﺮ« ﻛﺎﻫﻨﺎﻧﻲ وﺟﻮد داﺷﺘﻨﺪ ﻛـﻪ ﻣﺸـﻬﻮرﺗﺮﻳﻦﺷـﺎن »ﻣﻮﺳـﻲ ﺑـﻦ‬
‫ﺻﺎﻟﺢ« از ﻗﺒﻴﻠﻪ ﺑﻨﻲ ﻳﻔﺮن ﺑﻮد‪ ،‬اﻳﻦ ﻣﺮد ﺑﻪ ﻏﻤﺮة ﺷـﻬﺮت ﻳﺎﻓﺘـﻪ ﺑـﻮد‪ ،‬در ﻗﺎﻟـﺐ ﺷـﻌﺮ‬
‫ﺟﺮﻳﺎنﻫﺎي ﻣﻬﻢ را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﻳﻜﻲ از ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎنﻫـﺎ دوﻟـﺖ ﻣﻐـﺮب و زﻧـﺎن‬
‫ﭘﺎدﺷﺎه ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﻴﺎن اﻗﻮام آن دوران ﻣﺘﺪاول ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﺮدم آن ﻣﺮد را ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﻳﺎ ﻛـﺎﻫﻦ‬
‫ﻳﺎ وﻟﻲ ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ .١‬ﻣﻘﺪﻣﻪ ﺍﺑﻦ ﺧﻠﺪﻭﻥ )‪(۵۸۸ .۵۸۷‬‬

‫‪167‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﻧﻬﻢ‪ :‬اﻧﻮاع ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﻗﻴﺎﻣﺖ‬
‫در ﺑﺴﻴﺎري از اﺣﺎدﻳﺚ‪ ،‬رﺳﻮلاﷲص اﻧﻮاع و اﻗﺴـﺎم ﻋﻼﻣـﺎت ﻗﻴﺎﻣـﺖ را ﺑﺮﺷـﻤﺮده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﻫﺮﻳﺮ ﻧﻘـﻞ ﻛـﺮده اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻗﻴﺎﻣـﺖ ﺑـﺮ ﭘـﺎ‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ دو ﮔﺮوه ﺑﺴﻴﺎر ﻋﻈﻴﻢ ﺑﺎ ﻫﻢ درﮔﻴﺮ ﻧﺸﻮﻧﺪ و ﻣﻴﺎن آﻧﻬﺎ ﻛﺸﺘﺎر ﺑﺴـﻴﺎر‬
‫ﮔﺴﺘﺮدهاي ﺻﻮرت ﻧﮕﻴﺮد‪ ،‬ادﻋﺎي ﻫﺮ دو ﮔﺮوه ﻳﻜﻲ اﺳﺖ و ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮ ﭘﺎ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺗـﺎ‬
‫اﻳﻨﻜﻪ ﺣﺪود ‪ 30‬دﺟﺎل و دروﻏﮕﻮ اﻇﻬﺎر وﺟﻮد ﻧﻜﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻫﺮﻛﺪام ﺧـﻮد را ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ ﺧـﺪا‬
‫ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻋﻠﻢ ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﻧﺸﻮد و ﺗـﺎ اﻳﻨﻜـﻪ زﻟﺰﻟـﻪ‬
‫زﻳﺎدي ﺻﻮرت ﻧﮕﻴﺮد و ﺳﺎﻟﻬﺎ‪ ،‬روزﻫﺎ‪ ،‬ﻣﺎهﻫﺎ و ﻫﻔﺘﻪﻫﺎ ﻛﻮﺗﺎه ﻧﺸﻮﻧﺪ‪ .‬ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻓﺘﻨﻪ زﻳﺎد‬
‫اﻳﺠﺎد ﻧﮕﺮدد و ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻫﺮج ﻳﻌﻨﻲ ﻛﺸﺘﺎر زﻳﺎد ﻧﺸﻮد و ﻣﺎل زﻳﺎد ﻧﺸﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻛﻪ‬
‫ﺛﺮوﺗﻤﻨﺪ در دادن زﻛﺎت ﺑﺎ ﻣﺸﻜﻞ روﺑﺮو ﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﺮﻛﺴﻲ رو ﻣﻲآورد ﺗﺎ زﻛـﺎﺗﺶ‬
‫را ﭘﺮداﺧﺖ ﻛﻨﺪ‪ ،‬در ﺟﻮاب او ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﻣﻦ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ ﻣﺎل ﻧﻴﺴﺘﻢ‪.‬‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺗﺎ وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﻣﺮدم ﺑﺮاي ﺳﺎﺧﺘﻦ ﺳﺎﺧﺘﻤﺎنﻫﺎي ﺑﻠﻨﺪ ﺑﻪ ﻣﺴـﺎﺑﻘﻪ‬
‫و ﻣﻨﺎﻓﺴﻪ ﻧﺒﭙﺮدازﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺸﻜﻼت ﺑﻪ اﻧﺪازهاي ﻓﺮاوان ﻣﻲﺷﻮد ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﻣﺮدﮔـﺎن ﺣﺴـﺮت‬
‫ﻣﻲورزﻧﺪ و ﻫﻨﮕﺎم ﻋﺒﻮر ﻛﺮدن ﺑﺮ ﮔﻮرﺳﺘﺎن آرزوي ﻣﺮگ را در ﺳﺮ ﻣﻲﭘﺮوراﻧﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻓﺮا ﻧﻤﻲرﺳﺪ ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺧﻮرﺷﻴﺪ از ﻣﻐﺮب زﻣﻴﻦ ﻃﻠﻮع ﻧﻜﻨـﺪ‪ ،‬ﻫﻨﮕـﺎم ﻃﻠـﻮع‬
‫ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم اﻳﻤﺎن ﻣﻲآورﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اﻳﻦ اﻳﻤﺎن ﺳﻮدي ﻧﺪارد‪ ،‬ﻣﮕﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﻗﺒﻼً اﻳﻤﺎﻧﻲ ﺻﻮرت‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻳﺎ ﺧﻴﺮي در اﻳﻤﺎن ﺧﻮد ﻛﺴﺐ ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫در ﺻﺤﻴﺢ ﺑﺨﺎري از ﻋﻮف ﺑﻦ ﻣﺎﻟﻚ رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬در ﻏﺰوه ﺗﺒﻮك ﻧﺰد‬
‫رﺳﻮلاﷲص آﻣﺪم ﻛﻪ در ﭼﺎدري ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺱ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻣ ‪‬ﻮﺗ‪‬ـﺎ ﹲﻥ ‪‬ﻳ ﹾﺄﺧ‪‬ـ ﹸﺬ ﻓ‪‬ـﻴ ﹸﻜ ‪‬ﻢ‬
‫ﺖ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ﹾﻘ ‪‬ﺪ ﹺ‬
‫ﺢ ‪‬ﺑ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﻱ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﺔ ‪‬ﻣ ‪‬ﻮﺗ‪‬ﻲ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﹶﻓ ‪‬ﺘ ‪‬‬
‫)ﺍ ‪‬ﻋ ‪‬ﺪ ‪‬ﺩ ‪‬ﺳﺘ‪‬ﺎ ‪‬ﺑ ‪‬ﻴ ‪‬ﻦ ‪‬ﻳ ‪‬ﺪ ‪‬‬

‫ﺿ ﹸﺔ ﺍﹾﻟﻤ‪‬ﺎ ﹺﻝ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬ﻌﻄﹶﻰ ﺍﻟﺮ‪ ‬ﺟ ﹸﻞ ﻣ‪‬ﺎﹶﺋ ﹶﺔ ﺩ‪‬ﻳﻨ‪‬ﺎ ﹴﺭ ﹶﻓ‪‬ﻴ ﹶﻈ ﱡﻞ ﺳ‪‬ﺎ ‪‬ﺧﻄﹰﺎ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻓ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ﹲﺔ ﹶﻟﺎ‬
‫ﺹ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻐ‪‬ﻨ ﹺﻢ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﺍ ‪‬ﺳ‪‬ﺘﻔﹶﺎ ‪‬‬
‫ﹶﻛ ﹸﻘﻌ‪‬ﺎ ﹺ‬

‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﯼ ﮐﺘﺎﺏ» ﻓﱳ« ﴰﺎﺭﻩ)‪ (۷۱۲۰‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﯼ )‪ ،(۸۱/۱۳‬ﻣﺴﻠﻢ ﺣﺪﻳﺚ ﺭﺍ ﻣﺘﻔﺮﻗﹰﺎ ﺩﺭ ﺻﺤﻴﺤﺶ ﺭﻭﺍﻳﺖ‬
‫ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ‪ ،‬ﺍﺑﻦ ﺍﺛﻴﺮ ﺩﺭ » ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻻﺻﻮﻝ« )‪ (۴۰۴/۱۰‬ﴰﺎﺭﻩ)‪ (۷۹۲۰‬ﲤﺎﻡ ﺭﺍﻭﻳﺎﻥ ﺣﺪﻳﺚ ﺭﺍ ﲨﻊ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ‪.‬‬

‫‪168‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺏ ﹺﺇﻟﱠﺎ ‪‬ﺩ ‪‬ﺧ ﹶﻠ ‪‬ﺘ ‪‬ﻪ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻫ ‪‬ﺪ‪‬ﻧ ﹲﺔ ‪‬ﺗﻜﹸﻮ ﹸﻥ ‪‬ﺑ ‪‬ﻴ‪‬ﻨﻜﹸ ‪‬ﻢ ‪‬ﻭ‪‬ﺑ ‪‬ﻴ ‪‬ﻦ ‪‬ﺑﻨﹺـﻲ ﺍﹾﻟﹶﺄﺻ‪‬ـ ﹶﻔ ﹺﺮ ﹶﻓ‪‬ﻴﻐ‪‬ـ ‪‬ﺪﺭ‪‬ﻭ ﹶﻥ‬
‫ﺖ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌ ‪‬ﺮ ﹺ‬
‫‪‬ﻳ ‪‬ﺒﻘﹶﻰ ‪‬ﺑ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺖ ﹸﻛﻞﱢ ﻏﹶﺎ‪‬ﻳ ‪‬ﺔ ﺍﹾﺛﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬‬
‫ﺤ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﺛﻤ‪‬ﺎﹺﻧﲔ‪ ‬ﻏﹶﺎ‪‬ﻳ ﹰﺔ ‪‬ﺗ ‪‬‬
‫ﺤ ‪‬‬
‫ﹶﻓ‪‬ﻴ ﹾﺄﺗ‪‬ﻮ‪‬ﻧ ﹸﻜ ‪‬ﻢ ‪‬ﺗ ‪‬‬
‫ﺸ ‪‬ﺮ ﹶﺃﹾﻟﻔﹰﺎ(‬
‫)ﻗﺒﻞ از وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺷﺶ ﭼﻴﺰ ﺑﺎﻳﺪ ﺻﻮرت ﺑﮕﻴﺮد‪:‬‬
‫‪-1‬ﻣﺮگ ﻣﻦ )ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا ص(‪ -2 .‬ﻓﺘﺢ ﺑﻴـﺖ اﻟﻤﻘـﺪس‪ -3 .‬ﻣـﺮدن داﻣﻬـﺎ‪ ،‬ﻳﻌﻨـﻲ‬
‫ﺑﻴﻤﺎرﻳﻲ ﺷﺎﻳﻊ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﺪون درﻧﮓ آﻧﻬﺎ را از ﺑﻴﻦ ﻣﻲﺑﺮد‪ -4 .‬زﻳﺎد ﺷﺪن ﻣﺎل‪ ،‬ﻣﺎل‬
‫ﺑﻪ ﺣﺪي زﻳﺎد ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺻﺪ دﻳﻨﺎر را ﺑﻪ دﺳﺖ آورد ﻧﺎراﺿـﻲ و ﻧﺎﺳـﭙﺎس‬
‫اﺳﺖ‪ -5 .‬ﻓﺘﻨﻪ ﻓﺮاﮔﻴﺮ ﻛﻪ داﻣﻦ ﻫﺮ ﺧﺎﻧﻪي ﻋﺮب را ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ -6 .‬ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ و روﻣﻴـﺎن‬
‫آﺗﺶ ﺑﺴﺘﻲ درﺳﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬وﻟﻲ آﻧﻬﺎ ﺧﻴﺎﻧﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺑﺎ ﻟﺸﻜﺮي ﻛﻪ ﻫﺸـﺖ ﭘـﺮﭼﻢ‬
‫دارد و زﻳﺮ ﻫﺮ ﭘﺮﭼﻢ دوازده ﻫﺰار ﺳﺮﺑﺎز ﻣﺴﻠﺢ ﺧـﺪﻣﺖ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ ،‬ﺑـﻪ ﺟﻨـﮓ ﺷـﻤﺎ‬
‫ﺧﻮاﻫﻨﺪ آﻣﺪ(‪.‬‬
‫از ﺣﻀﺮت اﻧﺲ رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫)ﻣﻦ ﺃﺷﺮﺍﻁ ﺍﻟﺴﺎﻋﺔ ﺍﻟﻔﺤﺶ ﻭﺍﻟﺘﻔﺤﺶ‪ ،‬ﻭﻗﻄﻴﻌﺔ ﺍﻷﺭﺣﺎﻡ‪ ،‬ﻭﲣﻮﻳﻦ ﺍﻷﻣﲔ‪ ،‬ﻭﺍﺋﺘﻤـﺎﻥ‬

‫ﺍﳋﺎﺋﻦ(‬

‫‪1‬‬

‫)ﻋﺎدت ﺑﺪﮔﻮﻳﻲ و ﺑﺪ ﻋﻤﻠﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻜﻠﻒ ﺧﻮد را ﻓﺤﺎش ﺧﻮاﻧﺪن‪ ،‬ﻗﻄﻊ ﺻﻠﻪ رﺣـﻢ‪،‬‬
‫ﺧﺎﺋﻦ ﺗﻠﻘﻲ ﻛﺮدن اﻣﻴﻦ و اﻣﻴﻦ ﻗﺮار دادن ﺧﺎﺋﻦ‪ ،‬از ﻋﻼﻣﺎت ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪(.‬‬
‫در ﺣﺪﻳﺜﻲ دﻳﮕﺮ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ :‬از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻼﻣﺎت ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﺨﺼﻲ ﺟﻠـﻮ‬
‫ﻣﺴﺠﺪ ﻋﺒﻮر ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻲ دو رﻛﻌﺖ ﻧﻤﺎز را ﺑﻪ ﺟﺎ ﻧﻤﻲآورد و زﻣﺎﻧﻲ ﻓﺮا ﻣﻲرﺳﺪ ﻛﻪ‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮ دوﺳﺘﺎن و آﺷﻨﺎﻳﺎن ﺳﻼم ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﺣﺪﻳﺜﻲ دﻳﮕﺮ از ﺣﻀﺮت اﻧﺲ رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺱ ﻓ‪‬ﻲ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﺴ‪‬ﺎ ﹺﺟ ‪‬ﺪ(‬
‫ﻁ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﺔ ﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﻳ‪‬ﺘﺒ‪‬ﺎﻫ‪‬ﻰ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫) ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ ‪‬ﺷﺮ‪‬ﺍ ‪‬‬
‫)از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻼﻣﺎت ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺮدم در ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻣﺴﺎﺟﺪ ﻣﺒﺎﻫﺎت و ﻓﺨـﺮ‬
‫ﻓﺮوﺷﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ(‪.‬‬
‫ﻋﻼﻣﺎﺗﻲ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص آﻧﻬﺎ را در اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ و اﺣﺎدﻳﺚ دﻳﮕـﺮ ﺑﻴـﺎن ﻓﺮﻣـﻮده ﺑـﻲ‬
‫ﺷﻤﺎر ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻋﺎﻟﻤﺎن اﺳﻼﻣﻲآﻧﻬﺎ را ﺑﻪ دو ﻧـﻮع ﻋﻼﻣـﺎت ﺑـﺰرگ و ﻛﻮﭼـﻚ ﺗﻘﺴـﻴﻢ‬
‫ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪:‬‬
‫‪ .١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﳉﺎﻣﻊ ﺍﻟﺼﻐﻴﺮ )‪(۲۱۳/۵‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪169‬‬

‫ﻋﻼﻳﻢ ﻛﻮﭼﻚ را ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ دو دﺳﺘﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺮد‪ :‬دﺳﺘﻪ اول ﻋﻼﺋﻤﻲﻛﻪ ﺑـﻪ وﻗـﻮع‬
‫ﭘﻴﻮﺳﺘﻪاﻧﺪ و ﻋﻼﻳﻤﻲﻛﻪ ﻫﻨﻮز ﺗﺤﻘﻖ ﻧﻴﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻼﻳﻢ ﺑﻪ وﻗﻮع ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ‪ ،‬ﻋﻼﻳﻤﻲﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ در ﻋﺎﻟﻢ واﻗﻊ رخ دادهاﻧﺪ و ﻳﺎ ﻇﻬﻮر آﻧﻬﺎ‬
‫ﻳﻚ ﺑﺎر ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ آرام آرام ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻲﺷﻮد و ﺷﺎﻳﺪ ﭼﻨﺪ ﺑﺎر ﻫـﻢ ﺗﻜـﺮار ﺷـﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻳـﺎ‬
‫وﻗﻮع آﻧﻬﺎ در آﻳﻨﺪه ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ را ﺑﻪ ﭼﻬﺎر ﻓﺼﻞ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪:‬‬
‫ﻓﺼﻞ اول‪ :‬ﻋﻼﻳﻢ ﻛﻮﭼﻜﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ وﻗﻮع ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ و ﺧﺎﺗﻤﻪ ﻳﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻓﺼﻞ دوم‪ :‬ﻋﻼﻳﻢ ﻛﻮﭼﻜﻲ ﻛﻪ در ﮔﺬﺷﺘﻪ و ﺣﺎل ﺑﻪ وﻗﻮع ﻣﻲﭘﻴﻮﻧﺪﻧﺪ و وﻗﻮع آﻧﻬـﺎ‬
‫ﺗﻜﺮار ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﺳﻮم‪ :‬ﻋﻼﻳﻢ ﻛﻮﭼﻜﻲ ﻛﻪ ﻫﻨﻮز رخ ﻧﺪادهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻋﻼﻳﻢ ﺑﺰرگ‪.‬‬

‫ﻓﺼﻞ دوم‬
‫ﻋﻼﻳﻤﻲﻛﻪ واﻗﻊ ﺷﺪهاﻧﺪ‬

‫ﻣﻨﻈﻮر از اﻳﻦ ﻋﻼﻳﻢ‪ ،‬ﻋﻼﻳﻤﻲﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ وﻗﻮع ﭘﻴﻮﺳﺘﻪاﻧﺪ و ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن رﺳﻴﺪهاﻧﺪ و‬
‫ﺑﺎري دﻳﮕﺮ ﻫﻢ ﺗﻜﺮار ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻋﻼﻳﻢ ﻓﺮاواﻧﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺎ در اﻳﻦ ﺟﺴﺘﺎر ﺑﻪ‬
‫ﺑﺮﺧﻲ از آﻧﻬﺎ اﺷﺎره ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬

‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬ﺑﻌﺜﺖ و وﻓﺎت رﺳﻮلاﷲص‬
‫از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﻌﺜﺖ و وﻓﺎت رﺳﻮلاﷲص ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬در ﺣﺪﻳﺚ اﻣﺎم ﺑﺨﺎري‬
‫و اﻣﺎم ﻣﺴﻠﻢ از ﺣﻀﺮت ﺳﻬﻞ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻘﻞ ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪ :‬رﺳـﻮلاﷲص را‬
‫دﻳﺪم ﻛﻪ ﺑﺎ دراز ﻧﻤﻮدن دو اﻧﮕﺸﺖ‪ ،‬وﺳﻄﻲ و ﺳـﺒﺎﺑﻪ‪ ،‬ﻓﺮﻣـﻮد‪ :‬ﻣـﻦ و ﻗﻴﺎﻣـﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨـﻲ‬
‫ﺑﻌﺜﺖ ﻣﻦ و ﻗﻴﺎﻣﺖ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻳﻦ دو اﻧﮕﺸﺖ ﺑﻪ ﻫﻢ ﻧﺰدﻳﻚ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫و در رواﻳﺖ دﻳﮕﺮي آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬

‫ﺖ ﻭ‪‬ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹸﺔ ﹶﻛﻬ‪‬ﺎ‪‬ﺗ ‪‬ﻴ ﹺﻦ(‬
‫)‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ﹾﺜ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﻣﻦ و ﻗﻴﺎﻣﺖ ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺷﺪهاﻳﻢ‪ .‬آﻧﮕﺎه ﺑﺎ دو اﻧﮕﺸﺖ ﻣﺬﻛﻮر در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ‬
‫را دراز ﻛﺮده ﺑﻮد‪ ،‬اﺷﺎره ﻣﻲﻛﺮد‪(.‬‬
‫در ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ و ﺳﻨﻦ ﺗﺮﻣﺬي از ﺣﻀﺮت اﻧﺲ ﺑـﻦ ﻣﺎﻟـﻚ ﭼﻨـﻴﻦ ﻧﻘـﻞ ﺷـﺪه‬
‫اﺳﺖ‪:‬‬

‫ﺖ ﺃﻧﺎ ﻭﺍﻟﺴﺎﻋﺔ ﻛﻬﺎﺗﲔ‪ ،‬ﮐﻔﹶﻀﻞ ﺇﺣﺪﺍﳘﺎ ﻋﻠـﻰ ﺍﻷﺧـﺮﻯ ﻭ ﺿـﻢ ﺑﺎﻟﺴـﺒﺎﺑﺔ‬
‫)‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ﹾﺜ ‪‬‬

‫ﻭﺍﻟﻮﺳﻄﻰ(‬

‫‪2‬‬

‫)ﻓﺎﺻﻠﻪ زﻣﺎﻧﻲ ﻗﻴﺎﻣﺖ و آﻣﺪن ﻣﻦ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻓﺎﺻﻠﻪ و ﺑﺰرﮔﻲ اﻳﻦ دو اﻧﮕﺸﺖ ﻧﺴﺒﺖ ﺑـﻪ‬
‫ﻫﻢ اﺳﺖ‪ ،‬آﻧﮕﺎه اﻧﮕﺸﺖ ﺳﺒﺎﺑﻪ و وﺳﻄﻲ را ﺑﺎ ﻫﻢ ﻣﻲﭼﺴﭙﺎﻧﻴﺪ‪(.‬‬
‫در ﻛﺘﺐ ﺳﻴﺮه آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﻬﻮد درﺑﺎره رﺳﻮلاﷲص ﻣﻲﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﺑﻌﺜﺖ ﻣﺤﻤـﺪ و‬
‫وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺎ ﻫﻢ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ .١‬ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻻﺻﻮﻝ‪.(٣٨٤/١٠) :‬‬
‫‪ .٢‬ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻻﺻﻮﻝ‪.(٣٨٤/١٠) :‬‬

‫‪172‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﺷﻜﺎف ﺑﺮداﺷﺘﻦ ﻣﺎه‬
‫ﻫﻤﻪ ﻋﻠﻤﺎ اﺗﻔﺎق دارﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺎه در زﻣﺎن رﺳﻮلاﷲص ﺑﻪ دو ﺗﻜﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺷـﺪه اﺳـﺖ و‬
‫اﻧﺸﻘﺎق ﻣﺎه ﻳﻜﻲ از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻌﺠﺰهﻫﺎي ﺑﺰرگ و ﺑﺎ ﺷﻜﻮه ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻗﺮآن در اﻳﻦ ﺑﺎره ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫‪¨§ ¦ ¥¤£ ¢¡~}| m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫©‪    l‬ﺍﻟﻘﻤﺮ‪٢ - ١ :‬‬
‫)ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻫﺮ ﭼﻪ زودﺗﺮ ﻓﺮا ﻣﻲرﺳﺪ‪ ،‬و )در آن( ﻣﺎه ﺑﻪ دو ﻧـﻴﻢ ﻣـﻲﮔـﺮدد‪ .‬و اﮔـﺮ‬
‫ﻣﺸــﺮﻛﺎن ﻣﻌﺠــﺰه ﺑﺰرﮔــﻲ را ﺑﺒﻴﻨﻨــﺪ از آن رويﮔــﺮدان ﻣــﻲﮔﺮدﻧــﺪ )و ﺑــﺪان اﻳﻤــﺎن‬
‫ﻧﻤﻲآورﻧﺪ( و ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﺟﺎدوي ﮔﺬرا و ﻧﺎﭘﺎﻳﺪاري اﺳﺖ‪( .‬‬
‫اﻣﺎم ﻧﻮوي ﺑـﻪ ﻧﻘـﻞ از ﻗﺎﺿـﻲ ﻋﻴـﺎض ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ :‬دو ﺗﻜـﻪ ﺷـﺪن ﻣـﺎه ﻳﻜـﻲ از‬
‫ﻣﻌﺠﺰهﻫﺎي ﻣﻬﻢ و اﺳﺎﺳﻲ رﺳﻮلاﷲص اﺳﺖ‪ ،‬ﺟﻤﻊ ﻓﺮاواﻧﻲ از اﺻﺤﺎب اﻧﺸﻘﺎق ﻣﺎه‬
‫را رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻼوه ﺑﺮ آن آﻳﻪ و ﺳـﻴﺎﻗﺶ در اﻳـﻦ ﺧﺼـﻮص ﺑﺴـﻴﺎر روﺷـﻦ و‬
‫واﺿﺢ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬زﺟﺎج ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻌﻀﻲ از ﻣﺒﺘﺪﻋﻴﻦ و ﻣﺨﺎﻟﻔﻴﻦ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲﺑـﻪ ﺧـﺎﻃﺮ‬
‫ﻛﻮري و ﻇﻠﻤﺖ ﻗﻠﺐ ﻣﻨﻜﺮ آن ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ ﻋﻘﻞ در اﻳﻦ ﺑـﺎره ﺣـﻖ ﺳـﺨﻦ ﮔﻔـﺘﻦ و‬
‫اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮ ﻧﺪارد‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﺎه ﻣﺨﻠﻮق و آﻓﺮﻳﺪه ﺧﺪاوﻧـﺪ اﺳـﺖ و ﺧـﺪا ﺑﻨـﺎ ﺑـﻪ اراده و‬
‫ﻣﺸﻴﺖ ﺧﻮد در آن ﺗﺼﺮف ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ در ﻗﻴﺎﻣﺖ دو ﺣﺎﻟﺖ ﻓﻨﺎ و ﺗﻜـﻮﻳﺮ را‬
‫ﺑﺮ اﻳﻦ ﻣﺨﻠﻮق ﻣﺄﻣﻮر ﺟﺎري ﻣﻲﺳﺎزد‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻧﺸﻘﺎق ﻗﻤﺮ را در ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺳﻮره ﻗﻤﺮ ﻧﻘﻞ ﻛﺮده و‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﺣﺎدﻳﺚ اﻧﺸﻘﺎق ﻓﺮاوان و ﺻﺤﻴﺢ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎم ﻣﺴﻠﻢ ﻫﻢ در ﺻﺤﻴﺤﺶ آﻧﻬﺎ‬
‫را ذﻛﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻜﻲ از آﻧﻬﺎ ﺣـﺪﻳﺚ اﻧـﺲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪ :‬اﻫـﻞ ﻣﻜـﻪ از‬

‫‪ .١‬ﺗﻔﺴﲑ ﺍﺑﻦ ﻛﺜﲑ )‪.(٤٦٩/٦‬‬
‫‪ .٢‬ﻧﻮﻭﻱ ﺷﺮﺡ ﻣﺴﻠﻢ‪(١٤٣/١٧) :‬‬

‫‬

‫‪173‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫رﺳﻮلاﷲص ﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﺗﺎ ﻣﻌﺠﺰهاي را ﺑﻪ آﻧـﺎن ﻧﺸـﺎن دﻫـﺪ‪ ،‬رﺳـﻮلاﷲص دو ﺑـﺎر‬
‫اﻧﺸﻘﺎق ﻣﺎه را ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻧﺸﺎن داد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫از ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ‪ ،‬ﺣﺪﻳﺚ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ :‬ﻣـﺎه در‬
‫زﻣﺎن رﺳﻮلاﷲص ﺑﻪ دو ﺑﺨﺶ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺷﺪ‪ .‬در رواﻳـﺖ دﻳﮕـﺮ از اﺑـﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﻧﻘـﻞ‬
‫ﺷﺪه‪:‬‬

‫ﺖ‬
‫ﺻﻠﱠﻰ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳﻠﱠ ‪‬ﻢ ﹺﺑ ‪‬ﻤﻨ‪‬ﻰ ﹺﺇﺫﹶﺍ ﺍ‪‬ﻧ ﹶﻔ ﹶﻠ ‪‬ﻖ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﻤ ‪‬ﺮ ‪‬ﻓ ﹾﻠ ﹶﻘ‪‬ﺘ ‪‬ﻴ ﹺﻦ ﹶﻓﻜﹶﺎ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫ﺤ ‪‬ﻦ ‪‬ﻣ ‪‬ﻊ ﺭﺳﻮﻝﺍﷲ ‪‬‬
‫)‪‬ﺑ ‪‬ﻴ‪‬ﻨﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﻧ ‪‬‬

‫ﺻﻠﱠﻰ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳﻠﱠ ‪‬ﻢ ﺍ ‪‬ﺷ ‪‬ﻬﺪ‪‬ﻭﺍ(‬
‫ﺠ‪‬ﺒ ﹺﻞ ‪‬ﻭ ‪‬ﻓ ﹾﻠ ﹶﻘ ﹲﺔ ﺩ‪‬ﻭ‪‬ﻧ ‪‬ﻪ ﹶﻓﻘﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﻟﻨ‪‬ﺎ ﺭﺳﻮﻝﺍﷲ ‪‬‬
‫‪‬ﻓ ﹾﻠ ﹶﻘ ﹲﺔ ‪‬ﻭﺭ‪‬ﺍ َﺀ ﺍﹾﻟ ‪‬‬

‫‪2‬‬

‫) ﻣﺎ ﻫﻤﺮاه رﺳﻮلاﷲص در ﻣﻨﺎ ﺑﻮدﻳﻢ‪ ،‬ﻣﺎه ﺑـﺮ اﺛـﺮ ﻣﻌﺠـﺰه رﺳـﻮلاﷲص ﺑـﻪ دو‬
‫ﺑﺨﺶ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺷﺪ‪ ،‬ﻗﺴﻤﺘﻲ از آن در ﭘﺸﺖ ﻛﻮه و ﻗﺴﻤﺖ دﻳﮕﺮ در ﻣﻨﻄﻘﻪاي ﭘﺎﻳﻴﻦ ﺗـﺮ‬
‫ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣﺎ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺷﺎﻫﺪ و ﮔﻮاه ﺑﺎﺷﻴﺪ(‪.‬‬

‫‪ .١‬ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﺑﺎﺏ ﺍﻧﺸﻘﺎﻕ ﺍﻟﻘﻤﺮ‪ ٢١٥٩/٤ :‬ﴰﺎﺭﻩ‪.٢٨٠٢ :‬‬
‫‪ .٢‬ﻣﺴﻠﻢ ﺑﺎﺏ » ﺍﻧﺸﻘﺎﻕ ﺍﻟﻘﻤﺮ« )‪ (۲۱۵۹/۴‬ﴰﺎﺭﻩ )‪.(۲۸۰۰‬‬

‫‪174‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬آﺗﺶ ﺣﺠﺎز ﻛﻪ ﮔﺮدن ﺷﺘﺮﻫﺎي ﺑﺼﺮه را روﺷﻦ‬
‫ﻛﺮد‬
‫از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺼﺮ‪‬ﻯ(‬
‫ﻕ ﺍﹾﻟﹺﺈﹺﺑ ﹺﻞ ﹺﺑ‪‬ﺒ ‪‬‬
‫ﺤﺠ‪‬ﺎ ﹺﺯ ‪‬ﺗﻀ‪‬ﻲ ُﺀ ﹶﺃ ‪‬ﻋ‪‬ﻨﺎ ‪‬‬
‫ﺽ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺝ ﻧ‪‬ﺎ ‪‬ﺭ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ ‪‬ﺭ ﹺ‬
‫ﺨ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫)ﻟﹶﺎ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ‪‬ﻡ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹸﺔ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ﺗ‪ ‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺗﺎ آﻧﻜﻪ آﺗﺸﻲ از ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺣﺠﺎز ﻛﻪ ﮔﺮدن ﺷﺘﺮﻫﺎ در ﺑﺼﺮه از‬
‫آن روﺷﻦ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺷﻌﻠﻪور ﻧﺸﻮد‪(..‬‬
‫اﻳﻦ ﻋﻼﻣﺖ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺰرگ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص درﺑﺎره آن ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ و ﺧﺒﺮ داده‬
‫ﻛﻪ در آﻳﻨﺪه رخ ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬در ﺳﺎل ‪ 654‬ﻫﺠﺮي ﻗﻤﺮي ﺑـﺎ ﻫﻤـﺎن ﺻـﻮرت ﻣـﺬﻛﻮر در‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﺑﻪ وﻗﻮع ﭘﻴﻮﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ از اﻳﻦ آﺗﺶ ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﻴـﺎن آورده و ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ‪ :‬در ﻫﻤـﻴﻦ ﺳـﺎل‬
‫آﺗﺸﻲ از ﺣﺠﺎز ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪ ﻛﻪ ﮔﺮدن ﺷﺘﺮﻫﺎي ﺑﺼﺮه را روﺷﻦ ﺳﺎﺧﺖ‪ .‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ در‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺘﻔﻖ ﻋﻠﻴﻪ ﺧﺒﺮ آن ﺑﺮ زﺑﺎن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص راﺳﺖﮔﻮ ﺑﻴﺎن ﺷﺪه ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻋﻼﻣﻪ ﺷﻴﺦ ﺣﺎﻓﻆ ﺷﻬﺎب اﻟﺪﻳﻦ اﺑﻮ ﺷﺎﻣﻪ ﻣﻘﺪﺳﻲ در ﻛﺘﺎﺑﺶ » اﻟﺬﻳﻞ و ﺷﺮﺣﻪ« ﺑﻪ‬
‫ﺗﻔﺼﻴﻞ در اﻳﻦ ﺑﺎره ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ و از ﻛﺘﺐ ﻣﺘﻌﺪد در ﻣﻮرد وﻗﻮع آﺗﺶ و ﺧﺮوج‬
‫آن از زﺑﺎن ﺷﺎﻫﺪان ﻋﻴﻨﻲ ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎ ﻫﻢ در اﻳﻦ ﺟﺴﺘﺎر ﺧﻼﺻـﻪاي از ﻛـﻼم‬
‫اﺑﻮ ﺷﺎﻣﻪ ﻣﻘﺪﺳﻲ را ﺑﻪ ﺳﻤﻊ و ﻧﻈﺮ ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن ﻣﻲرﺳﺎﻧﻴﻢ‪ :‬ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﺘﻌﺪدي از ﻣﺪﻳﻨﻪ‬
‫ﻣﻨﻮره ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪن آﺗﺸﻲ در ﭘﻨﺠﻢ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮ ﺳﺎل ‪ 654‬ﺑﻪ دﻣﺸﻖ رﺳـﻴﺪه‬
‫اﺳﺖ و در ﻣﻮرﺧﻪ ﭘﻨﺠﻢ رﺟﺐ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ آﺗﺶ ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺖ اوﻟﻲ ﺧـﻮد ﺑـﻮده اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﻛﺘﺎبﻫﺎﻳﻲ درﺑﺎره آن ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪهاﻧﺪ و در ﻣﻮرﺧﻪ دﻫﻢ ﺷﻌﺒﺎن اﻳـﻦ ﻛﺘـﺐ ﺑـﻪ‬
‫دﺳﺖ ﻣﺎ رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺳﭙﺲ در اداﻣﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﻔﱳ‪ ،‬ﺑﺎﺏ ﺧﺮﻭﺝ ﺍﻟﻨﺎﺭ‪ .‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ )‪ (۷۸/١٣‬ﻭ ﻣﺴﻠﻢ ﺩﺭ ﺻﺤﻴﺤﺶ ﮐﺘﺎﺏ » ﺍﻟﻔﱳ« ﺑﺎﺏ‬
‫»ﻻ ﺗﻘﻮﻡ ﺍﻟﺴﺎﻋﺔ ﺣﺘﯽ ﲣﺮﺝ ﻧﺎﺭ ﻣﻦ ﺍﺭﺽ ﺍﳊﺠﺎﺯ« ﴰﺎﺭﻩ )‪ .(۲۲۲۷/۴) (۲۹۰۲‬ﺑﺼﺮﻩ ﳘﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﻧﻮﻭﯼ‬
‫ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺷﻬﺮﯼ ﺍﺳﺖ ﻣﻌﺮﻭﻑ ﺑﻪ ﺷﺎﻡ‪ ،‬ﺷﻬﺮﯼ ﺍﺳﺖ ﻣﻴﺎﻥ ﺣﻮﺭﺍﻥ ﻭ ﺩﻣﺸﻖ‪ (۳۰/۱۸) .‬ﺗﺄﺭﻳﺦ ﻧﻮﻳﺴﺎﻥ‬
‫ﻣﯽﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﺣﺪﻳﺚ ﭘﻴﺎﻣﱪص ﺁﺗﺸﯽ ﮔﺮﺩﻥ ﺷﺘﺮﻫﺎﯼ ﺑﺼﺮﻩ ﺭﺍ ﺭﻭﺷﻦ ﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪﺍﯼ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺭﺍ ﺭﻭﺷﻦ‬
‫ﮐﺮﺩ ﮐﻪ ﻃﺎﻟﺒﺎﻥ ﻋﻠﻢ ﺩﺭ ﺑﺮﺍﺑﺮ ﺭﻭﺷﻨﯽ ﺁﻥ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﯽﮐﺮﺩﻧﺪ‪.‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪175‬‬

‫ﺑﺴﻢ اﷲ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺮﺣﻴﻢ‪ .‬در اواﺋﻞ ﺷﻌﺒﺎن ﺳﺎل ‪ 654‬ﻫﺠﺮي ﻗﻤـﺮي ﻧﺎﻣـﻪ ﻫـﺎﻳﻲ از‬
‫ﻣﺪﻳﻨﻪ رﺳﻮلاﷲص ﺑﻪ دﺷﻤﻖ رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ ،‬در اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎ درﺑﺎره ﻳﻚ ﻋﻼﻣﺖ ﺑﺴﻴﺎر‬
‫ﻋﻈﻴﻢ و روﻳﺪاد ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻢ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ و ﺗﺎﻳﻴﺪ آن در ﺣﺪﻳﺚ ﺻﺤﻴﺤﻴﻦ از‬
‫اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺻﺤﺖ رﺳﻴﺪه‪ .‬رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻧﻤﻲﺷـﻮد ﺗـﺎ اﻳﻨﻜـﻪ‬
‫آﺗﺸﻲ از ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺣﺠﺎز ﻛﻪ ﮔﺮدن ﺷﺘﺮﻫﺎي ﺑﺼﺮه را روﺷﻦ ﻣﻲﺳﺎزد‪ ،‬ﻇﻬﻮر ﻧﻜﻨﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻮ ﺷﺎﻣﻪ در اداﻣﻪ ﺑﺤﺚ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﻓﺮاد ﻗﺎﺑﻞ اﻋﺘﻤﺎدي اﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎن را ﺑﺎ ﭼﺸﻢ ﻫـﺎي‬
‫ﺧﻮد دﻳﺪه و ﺑﻪ ﻣﻦ ﺧﺒﺮ دادهاﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ اﻓﺮاد ﻣﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ‪ :‬ﻣـﺎ ﺷـﺒﺎﻧﻪ در ﻣﻨﻄﻘـﻪي ﺗﻴﻤـﺎء‬
‫ﺗﻮﺳﻂ آن ﻧﻮر و روﺷﻨﺎﻳﻲ ﻛﺘﺎب ﻧﻮﺷﺘﻪاﻳﻢ‪ .‬ﻳﻜﻲ از ﺷﺎﻫﺪان ﻋﻴﻨﻲ اﻳﻦ ﺟﺮﻳـﺎن ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬در آن ﺷﺐ ﻣﺎ در ﺧﺎﻧﻪﻫﺎي ﺧﻮد ﺑﻮدﻳﻢ‪ ،‬ﻧﺎﮔﻬﺎن ﻓﻀﺎ ﭼﻨﺎن ﻧﻮراﻧﻲ ﺷـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﮔﻮﻳﻲ در ﺧﺎﻧﻪ ﻫﺮﻛﺪام ﭼﺮاغ ﺑﺰرﮔﻲ روﺷﻦ ﺷﺪه و ﻫﻴﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﮔﺮﻣﻲ و ﺷﻌﻠﻪاي ﻫـﻢ‬
‫ﻧﺪاﺷﺖ‪ ،‬ﺑﻲﮔﻤﺎن اﻳﻦ ﻧﻮر ﻧﺸﺎﻧﻲ از ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﻗﺪرت اﻟﻬﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﺑﻮ ﺷﺎﻣﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﻳﻨﻚ داﺳﺘﺎن را از زﺑﺎن ﻛﺘﺎبﻫﺎي وارد ﺷﺪه ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﻢ‪:‬‬
‫در ﺷﺐ ﭼﻬﺎرﺷﻨﺒﻪ ﺳﻮم ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮ ﺳﺎل ‪ 654‬ﻫﺠﺮي ﻗﻤﺮي در ﻣﺪﻳﻨـﻪ ﻣﻨـﻮره‬
‫ﺻﺪاي وﺣﺸﺘﻨﺎﻛﻲ ﺑﻪ ﮔﻮش رﺳـﻴﺪ‪ ،‬ﺑـﻪ دﻧﺒـﺎل ﺻـﺪا زﻟﺰﻟـﻪاي ﻛـﻪ زﻣـﻴﻦ‪ ،‬دﻳﻮارﻫـﺎ‪،‬‬
‫ﺳﻘﻒﻫﺎ‪ ،‬ﭼﻮبﻫﺎ و دروازهﻫﺎ را ﺑﻪ ﻟﺮزه در آورد‪ ،‬رخ داد و اﻳﻦ زﻣﻴﻦ ﻟـﺮزه ﺗـﺎ روز‬
‫ﺟﻤﻌﻪ ﭘﻨﺞ ﻣﺎه ﺟﺎري ﺑﺎ وﻗﻔﻪﻫﺎي ﻛﻮﺗﺎﻫﻲ اداﻣﻪ داﺷﺖ‪ .‬ﺳـﭙﺲ از ﻃـﺮف ﺷـﻬﺮ ﺣـﺮه‬
‫ﻧﺰدﻳﻜﻲ ﻗﺮﻳﻈﻪ آﺗﺶ ﺑﺰرﮔﻲ ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪ‪ .‬ﻣﺎ از داﺧﻞ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ آن را دﻳـﺪﻳﻢ و ﭼﻨـﺎن ﺑـﻪ‬
‫ﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﻴﺪ ﻛﻪ آﺗﺶ در ﺟﻮار ﻣﺎ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ آﺗﺶ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺰرگ ﺑﻮد‪ ،‬ﺷﻌﻠﻪﻫﺎي آن ﺑﻪ‬
‫اﻧﺪازه ﺳﻪ ﻣﻨﺎره ﺑﻠﻨﺪ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺳﻴﻞﻫﺎﻳﻲ از آﺗﺶ ﺑﻪ ﺟﺮﻳﺎن اﻓﺘﺎد‪ ،‬ﻣﺴـﻴﻞ ﺷـﻄﺎ ﻣﺴـﺪود‬
‫ﺷﺪ‪ ،‬ﻫﻨﻮز ﻫﻢ ﻣﺴﺪود اﺳﺖ و ﻛﺴﻲ آﻧﺮا ﺑﺎز ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ‪ ،‬ﮔﺮوﻫﻲ از‬
‫ﻣﺎ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﻮي آﺗﺶ ﻧﮕﺎه ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﺪﻧﺪ ﻛﻪ آﺗﺶ از ﻛﻮهﻫﺎ ﺳﺮازﻳﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺣﺮه ﻛﻪ ﻣﺴﻴﺮ زاﻳﺮﻳﻦ ﻋﺮاق ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﺴﺪود ﺷﺪه ﺑﻮد و آﺗﺶ ﺗﺎ ﺣﺮه رﺳﻴﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﮔﺮوه از‬
‫ﺗﺮس اﻳﻨﻜﻪ آﺗﺶ ﺑﻪ ﻃﺮف آﻧﻬﺎ ﺑﻴﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺗﻮﻗﻒ ﻛﺮدﻧﺪ و ﺑﻪ ﻃﺮف ﻣﺸﺮق ﺑﺮﮔﺸـﺘﻨﺪ و از‬
‫وﺳﻂ دره ﺷﻌﻠﻪﻫﺎ و ﻛﻮهﻫﺎي آﺗﺸﻴﻦ ﻛﻪ ﺳﻨﮓﻫﺎ را ﻣﻲﺧﻮرد ﺑﻴﺮون ﻣﻲآﻣﺪ‪ .‬آري‪ ،‬در‬
‫اﻳﻦ آﺗﺶ ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﻳﻲ از آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ در ﻛﺘﺎب ﺧﻮد ﺧﺒﺮ داده اﺳـﺖ‪ ،‬ﺑـﻪ ﭼﺸـﻢ‬
‫ﻣﻲﺧﻮرد‪:‬‬

‫‪176‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪lihgfedcbam‬ﺍﳌﺮﺳﻼﺕ‪٣٣ - ٣٢ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)آﺗﺸﻲ ﻛﻪ )ﭼﻨﻴﻦ دود ﻣﺮﮔﺒﺎري از آن ﺑﺮﻣﻲﺧﻴﺰد( آﺗﺸﭙﺎرهﻫـﺎﺋﻲ از ﺧـﻮد ﺑﻴـﺮون‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ اﻧﮕﺎر ﻛﻮﺷﻚ )ﺑﺰرگ و ﺑﺮاﻓﺮاﺷﺘﻪاي( ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬آﺗﺸﭙﺎرهﻫﺎﺋﻲ ﻛـﻪ اﻧﮕـﺎر )از‬
‫ﻟﺤﺎظ رﻧﮓ و ﺣﺮﻛﺖ و ﺳﺮﻋﺖ( ﺷﺘﺮان زردي ﻫﺴﺘﻨﺪ‪( .‬‬
‫آﺗﺶ زﻣﻴﻦ را ﻣﻲﺧﻮرد‪ .‬اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ را در ﭘﻨﺠﻢ رﺟﺐ ﺳﺎل ‪ 654‬ﻧﻮﺷﺘﻢ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ‬
‫از ﺷﺪت آﺗﺶ ﭼﻴﺰي ﻛﺎﺳﺘﻪ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ ،‬آﺗﺶ ﺑﻪ ﻃﺮف ﺣﺮه در ﺑﻨﻲ ﻗﺮﻳﻈـﻪ‪ ،‬ﺟـﺎﻳﻲ‬
‫ﻛﻪ ﻣﺴﻴﺮ ﻛﺎروان ﺣﺠﺎج ﻋﺮاﻗﻲ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺮﮔﺸﺖ‪ .‬ﺗﻤﺎم ﺣﺮه ﺑـﻪ آﺗـﺶ ﺷـﻌﻠﻪوري ﻣﺒـﺪل‬
‫ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺎ از داﺧﻞ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎي ﺧﻮد در ﻣﺪﻳﻨـﻪ ﻣﻨـﻮره آن را ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﺷـﻌﻠﻪﻫـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﺣﺠﺎج روﺷﻦ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬دﻳﺪﻳﻢ‪ .‬اﻣﺎ ﻣﺮﻛﺰ آﺗﺶ ﻛﻮهﻫﺎي » ﻧﻴﺮان ﺣﻤﺮ« ﺑﻮد‪ ،‬ﺳﻴﻞ آﺗـﺶ‬
‫از » ﻗﺮﻳﻈﻪ« ﺳﺮازﻳﺮ ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻮاره اﻓﺰون ﻣﻲﮔﺸﺖ و ﻣﺮدم ﻧﻤـﻲداﻧﺴـﺘﻨﺪ ﻛـﻪ اﻳـﻦ‬
‫آﺗﺶ ﭼﻪ ﺳﺮاﻧﺠﺎﻣﻲدارد و ﻛﺎرش ﺑﻪ ﻛﺠﺎ ﺧﺘﻢ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻣـﺎ ﻣـﻦ ﺗـﻮان ﺗﻮﺻـﻴﻒ آن‬
‫آﺗﺶ را ﻧﺪارم‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻋﺎﻗﺒﺖ ﻫﺎ را ﻧﻴﻜﻮ ﮔﺮداﻧﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻮ ﺷﺎﻣﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬در ﻧﺎﻣﻪاي دﻳﮕﺮ ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫در ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺟﻤﻌﻪ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮ ﺳﺎل ‪ 654‬ﻫﺠﺮي ﻗﻤﺮي در ﺟﺎﻧﺐ ﺷﺮﻗﻲ ﻣﺪﻳﻨـﻪ‬
‫ﻣﻨﻮره آﺗﺶ ﺑﺰرﮔﻲ در ﻧﻴﻤﻪ روز ﺷﻌﻠﻪور ﺷﺪ‪ ،‬زﻣﻴﻦ ﻣﻨﻔﺠﺮ ﮔﺸﺖ و از درهﻫـﺎ ﺳـﻴﻞ‬
‫آﺗﺶ ﺑﻪ ﺟﺮﻳﺎن اﻓﺘﺎد ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺷﻌﻠﻪﻫﺎي آﺗﺶ ﺑﻪ اﻧﺪازه ﻛﻮه اﺣﺪ زﺑﺎﻧﻪ ﻛﺸﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ‬
‫ﻓﺮو ﺧﻔﺖ‪ .‬ﺳﺎﻋﺘﻲ ﺑﻌﺪ ﺑﻪ ﺟﺮﻳﺎن اﻓﺘﺎد و ﻣﺎ دﺳﺘﭙﺎﭼﻪ ﺷﺪه ﺑﻮدﻳﻢ ﻛﺎري از ﻣﺎ ﺳـﺎﺧﺘﻪ‬
‫ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﻧﻤﻲداﻧﺴﻴﻢ ﭼﻪ ﻛﺎري اﻧﺠﺎم دﻫﻴﻢ‪ ،‬ﻣﺮدم ﻫﻨﮕﺎم ﻇﻬﻮر آﺗـﺶ اﺳـﺘﻐﻔﺎر ﻛﻨـﺎن ﺑـﻪ‬
‫ﺳﻮي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﺷﺎن ﺷﺘﺎﻓﺘﻨﺪ ﺗﺎ از ﺧﺪا ﻣﺪد ﺟﻮﻳﻨﺪ‪ .‬ﺑﻲ ﮔﻤﺎن اﻳﻦ آﺗـﺶ ﻋﻼﻣـﺖ ﻗﻴﺎﻣـﺖ‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﺑﻮ ﺷﺎﻣﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬در ﻧﺎﻣﻪاي دﻳﮕﺮ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ :‬روز دوﺷـﻨﺒﻪ اول ﺟﻤـﺎدي اﻵﺧـﺮ‬
‫ﺳﺎل ‪ 654‬ﻫﺠﺮي ﻗﻤﺮي در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺻﺪاﻳﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺻﺪاي رﻋﺪ ﺷﻨﻴﺪه ﺷﺪ و ﺑـﻪ ﻣـﺪت‬
‫دو روز اداﻣﻪ داﺷﺖ و در ﺷﺐ ﭼﻬﺎرﺷﻨﺒﻪ ﺳﻮم ﻫﻤﺎن ﻣﺎه ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﺻﺪاﻳﻲ ﻛﻪ ﺷﻨﻴﺪه‬
‫ﺑﻮدﻳﻢ‪ ،‬زﻟﺰﻟﻪﻫﺎﻳﻲ ﺑﻪ وﻗﻮع ﭘﻴﻮﺳﺖ‪ .‬روز ﺟﻤﻌﻪ ﭘﻨﺠﻢ ﻣﺎه ﻣﺬﻛﻮر در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺣﺮه آﺗﺸﻲ‬
‫ﺑﻪ ﺑﺰرﮔﻲ ﻣﺴﺠﺪ اﻟﻨﺒﻲص ﺷﻌﻠﻪ ور ﺷﺪ‪ .‬ﻣﺮدم ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﺎ ﭼﺸﻢﻫﺎي ﺧﻮد اﻳﻦ آﺗﺶ را‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪177‬‬

‫دﻳﺪﻧﺪ‪ .‬ﻣﺎ آن را ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﺮدﻳﻢ‪ .‬زﻏﺎلﻫﺎي روﺷﻨﻲ ﺑﻪ ﺑﺰرﮔﻲ ﻳﻚ ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن از آﺗـﺶ‬
‫ﺑﻪ ﺑﻴﺮون ﭘﺮﺗﺎب ﻣﻲﺷﺪ‪ .‬ﻋﻴﻨﺎً آن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫‪ledcbam‬ﺍﳌﺮﺳﻼﺕ‪٣٢ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)آﺗﺸﻲ ﻛﻪ )ﭼﻨﻴﻦ دود ﻣﺮﮔﺒﺎري از آن ﺑﺮﻣﻲﺧﻴﺰد( آﺗﺸﭙﺎرهﻫـﺎﻳﻲ از ﺧـﻮد ﺑﻴـﺮون‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ اﻧﮕﺎر ﻛﻮﺷﻚ )ﺑﺰرگ و ﺑﺮاﻓﺮاﺷﺘﻪاي( ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬آﺗﺸﭙﺎرهﻫﺎﺋﻲ ﻛـﻪ اﻧﮕـﺎر )از‬
‫ﻟﺤﺎظ رﻧﮓ و ﺣﺮﻛﺖ و ﺳﺮﻋﺖ( ﺷﺘﺮان زردي ﻫﺴﺘﻨﺪ‪( .‬‬
‫اﻳﻦ آﺗﺶ در ﻣﺤﻠﻲ ﺑﻨﺎم اﺟﻴﻠﻴﻦ رخ داد‪ .‬رودﺧﺎﻧـﻪاي از اﻳـﻦ آﺗـﺶ ﺑﻄـﻮل ﭼﻬـﺎر‬
‫ﻓﺮﺳﺦ و ﺑﻪ ﻋﺮض ﭼﻬﺎر ﻣﺎﻳﻞ ﺑﺮاه اﻓﺘﺎد‪ .‬ﻋﻤـﻖ آﺗـﺶ ﻧﺼـﻒ ﻗـﺪ اﻧﺴـﺎن ﺑـﻮد‪ .‬اﻳـﻦ‬
‫رودﺧﺎﻧﻪ ﺑﺮ ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ ﺟﺎري ﺷﺪ‪ .‬ﻻوهﻫﺎ و ﻛﻮهﻫﺎي ﻛﻮﭼﻜﻲ از اﻳـﻦ آﺗـﺶ ﺑﻴـﺮون‬
‫ﻣﻲآﻣﺪﻧﺪ و ﺑﺮ ﺳﻄﺢ زﻣﻴﻦ روان ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺻﺨﺮهاي ﺑﻮد ﻛﻪ ذوب ﻣﻲﺷـﻮد ﺗـﺎ‬
‫اﻳﻨﻜﻪ ﺑﺼﻮرت ﺳﺮب ﮔﺪاﺧﺘﻪ در آﻣﺪ و وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﻣﻨﺠﻤﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﺳﻴﺎه ﮔﺸﺖ و ﭘـﻴﺶ از‬
‫اﻧﺠﻤﺎد ﻗﺮﻣﺰ ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ آﺗﺶ ﻣﻮﺟﺐ ﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﺴﻴﺎري از ارﺗﻜﺎب ﮔﻨﺎه دﺳﺖ ﺑﺮدارﻧـﺪ و‬
‫ﺑﺎ اﻧﺠﺎم ﻋﺒﺎدات ﺑﺴﻮي ﺧﺪا ﻣﻲﺷﺘﺎﻓﺘﻨﺪ و ﺣﺎﻛﻢ ﻣﺪﻳﻨﻪ از ﺳﺘﻢﻫﺎي زﻳﺎدي ﻛﻪ ﺑﺮ اﻫـﻞ‬
‫ﻣﺪﻳﻨﻪ روا داﺷﺖ‪ ،‬دﺳﺖ ﺑﺮداﺷﺖ‪.‬‬
‫ﺷﻴﺦ ﺷﻬﺎباﻟﺪﻳﻦ اﺑﻮ ﺷﺎﻣﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻗﺎﺿﻲ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺷـﻤﺲ اﻟـﺪﻳﻦ ﺑـﻦ ﺳـﻨﺎن ﺑـﻦ‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﻮﻫﺎب ﺑﻦ ﻧﻤﻴﻠﻪ ﺣﺴﻴﻨﻲ درﺑﺎره اﻳﻦ آﺗﺶ ﺑﻪ ﺑﻌﻀﻲ اﺻﺤﺎﺑﺶ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻮﺷﺖ‪:‬‬
‫در ﺷﺐ ﭼﻬﺎرﺷﻨﺒﻪ ﺳﻮم ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮ در ﺛﻠﺚ ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ ﺷﺐ‪ ،‬زﻟﺰﻟﻪ ﺑﺰرﮔﻲ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ‬
‫ﻣﺎ را وﺣﺸﺖ زده ﻛﺮد‪ ،‬ﺑﻪ وﻗﻮع ﭘﻴﻮﺳﺖ و ﭘﺲ ﻟﺮزهﻫﺎي زﻳﺎدي در ﻫﺮ روز ده ﻧﻮﺑـﻪ‬
‫اداﻣﻪ داﺷﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﺧﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ روزي ﻛﻪ ﻧﺰد ﺣﺠﺮه رﺳﻮلاﷲص ﺑﻮدﻳﻢ‪ ،‬زﻟﺰﻟﻪاي آﻣـﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻣﻨﺒﺮ رﺳﻮلاﷲص ﺗﻜﺎن ﺧﻮرد‪ .‬وﻗﺘـﻲ ﻣـﺎ ﺻـﺪاي آﻫـﻦ ﻣﻨﺒـﺮ رﺳـﻮلاﷲص را‬
‫ﺷﻨﻴﺪﻳﻢ ﻛﻪ ﺗﻮﺳﻂ زﻣﻴﻦ ﻟﺮزه ﺗﻜﺎن ﺧﻮرد‪ ،‬ﺧﻴﻠﻲ دﭼﺎر وﺣﺸﺖ ﺷـﺪﻳﻢ‪ .‬ﭼـﺮاغﻫـﺎي‬
‫ﺣﺮم ﻣﻄﻬﺮ ﺗﻜﺎن ﺧﻮردﻧﺪ‪ ،‬زﻟﺰﻟﻪ روز ﺟﻤﻌﻪ در ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ ﻧﺼﻒ اول ﺗﻤﺎم ﺷﺪ‪ .‬اﻳﻦ زﻟﺰﻟﻪ‬
‫ﺻﺪاﻳﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺻﺪاي رﻋﺪ ﺷﺪﻳﺪ ﻫﻤﺮاه داﺷﺖ‪ .‬ﺑﻌـﺪ روز ﺟﻤﻌـﻪ در ﻣﺴـﻴﺮ ﺣـﺮه در‬
‫ﻣﺤﻞ اﺟﻴﻠﻴﻦ آﺗﺶ ﺑﺰرﮔﻲ‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﺰرﮔﻲ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪ‪ .‬ﻣﺎ از اﻳـﻦ آﺗـﺶ ﻓـﻮق اﻟﻌـﺎده‬
‫دﭼﺎر ﺗﺮس و ﻫﺮاس ﺷﺪﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻦ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﺣﺎﻛﻢ ﻣﺪﻳﻨﻪ رﻓﺘﻢ و ﺑﺎ وي ﺻﺤﺒﺖ ﻛـﺮدم و‬
‫ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﻋﺬاب اﻟﻬﻲ ﻣﺎ را اﺣﺎﻃﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﺪا ﺑﺮﮔﺮد‪ .‬اﻣﻴـﺮ ﺗﻤـﺎم ﻏﻼﻣـﺎن‬

‫‪178‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺧﻮد را آزاد ﻛﺮد و اﻣﻮال ﮔﺮوﻫﻲ را ﭘﺲ ﮔﺮداﻧﺪ‪ .‬وﻗﺘﻲ اﻳﻦ ﻛﺎر را اﻧﺠﺎم داد‪ .‬ﺧﻄﺎب‬
‫ﺑﻪ او ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬ﺑﻴﺎ ﭘﺎﺋﻴﻦ ﺗﺎ ﻧﺰد ﺣﺮم رﺳﻮلاﷲص ﺑﺮوﻳﻢ‪ .‬ﭘﺎﻳﻴﻦ آﻣـﺪ‪ ،‬ﻣـﺎ و ﻫﻤـﻪ ﻣـﺮدم‬
‫ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺣﺘﻲ زﻧﺎن و ﻛﻮدﻛﺎن ﻧﺰد روﺿﻪ رﺳﻮلاﷲص ﺷـﺐ ﺷـﻨﺒﻪ را ﺳـﭙﺮي ﻛـﺮدﻳﻢ‪.‬‬
‫ﺣﺘﻲ ﻳﻚ ﻧﻔﺮ از اﻫﺎﻟﻲ ﻣﺪﻳﻨﻪ در ﻧﺨﻠﺴﺘﺎنﻫـﺎي اﻃـﺮاف ﻧﺒـﻮد ﻛـﻪ ﺷـﺐ ﺷـﻨﺒﻪ را در‬
‫ﻣﺴﺠﺪ اﻟﻨﺒﻲ ﺳﭙﺮي ﻧﻜﻨﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ در اﺛﺮ آن زﻟﺰﻟﻪ ﻧﻬﺮي از آﺗﺶ ﺑﻪ ﺟﺮﻳـﺎن اﻓﺘـﺎد و وارد‬
‫وادي اﺟﻴﻠﻴﻦ ﺷﺪ و راه را ﻣﺴﺪود ﻛﺮد‪ .‬ﺑﻌﺪ ﺑﻪ ﺑﺤﺮه اﻟﺤﺠﺎج رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﺑﺤﺮه ﻧﺎر درﻳﺎي‬
‫آﺗﺶ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﺮﻳﺎن دارد‪ ،‬ﺑﺎﻻي آن زﻏﺎلﻫﺎ ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﺳﻴﻞ آﺗﺶ ﺟﺮﻳـﺎن داﺷـﺖ ﺗـﺎ‬
‫اﻳﻨﻜﻪ درهي ﺷﻄﺎ را ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﮔﺬاﺷﺘﻪ و در آن دره ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﺳﻴﻠﻲ ﺟﺎري ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺨﺪا ﺳﻮﮔﻨﺪ اي ﺑﺮادر! زﻧﺪﮔﻲ ﻣﺎ اﻣﺮوز آﻟـﻮده اﺳـﺖ و ﺗﻤـﺎم ﻣـﺮدم ﻣﺪﻳﻨـﻪ ﺗﻮﺑـﻪ‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﺳﺎز و ﺳﺮوري در آن ﺷﻨﻴﺪه ﻧﻤـﻲﺷـﻮد و ﻫـﻴﭻ ﺷـﺮاﺑﻲ در آن ﻳﺎﻓـﺖ‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬آﺗﺶ ﺑﺎ ﺟﺎري ﺷﺪن و ﻣﺴﺪود ﻛﺮدن ﺑﻌﻀﻲ راهﻫﺎي ﺣﺎج و ﺑﺤﺮه ﺗﻤﺎم ﺷﺪ‪.‬‬
‫وادي آﺗﺶ ﺑﻪ ﻃﺮف ﻣﺎ ﺟﺎري ﺷﺪ‪ .‬ﻣﺎ ﻣﻲﺗﺮﺳﻴﺪﻳﻢ از اﻳﻨﻜﻪ آﺗﺶ ﻧﺰد ﻣﺎ ﺑﻴﺎﻳـﺪ‪ .‬ﻣـﺮدم‬
‫ﻫﻤﻪ ﺟﻤﻊ ﺷﺪهاﻧﺪ و ﺗﻮﺑﻪ ﻛﻨﺎن ﺷﺐ ﺟﻤﻌﻪ را ﭘﻴﺶ روﺿﻪ ﻣﺒﺎرك ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺑﻪ ﺻﺒﺢ‬
‫رﺳﺎﻧﺪﻧﺪ‪ .‬اﻧﺪﻛﻲ از آن آﺗﺶ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﺪرت اﻟﻬﻲ ﺧﺎﻣﻮش ﺷـﺪ و ﺑـﻪ‬
‫ﺳﻮي ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻣﻨﺘﻬﻲ ﮔﺸﺖ‪ .‬آﺗﺶ ﻣﺜﻞ ﺷﺘﺮﻫﺎ ﺣﺠﺎره ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﺻﺪاﻳﻲ داﺷﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺧﻮاب را از ﭼﺸﻢﻫﺎي ﻣﺎ ﻣـﻲﮔﺮﻓـﺖ و ﻣـﺎ از ﺗـﺮس و ﺑـﻴﻢ ﻧـﻪ ﻣـﻲﺧـﻮردﻳﻢ و ﻧـﻪ‬
‫ﻣﻲﻧﻮﺷﻴﺪﻳﻢ‪ .‬ﻣﻦ از ﺑﻴﺎن ﺑﺰرﮔﻲ و ﻫﻮﻟﻨﺎﻛﻲ آن ﻧﺎﺗﻮاﻧﻢ‪.‬‬
‫اﻫﺎﻟﻲ ﻳﻨﺒﻊ ﻧﻴﺰ اﻳﻦ آﺗﺶ را دﻳﺪهاﻧﺪ و ﻗﺎﺿﻲ ﺧـﻮد‪ ،‬اﺑـﻦ ﺳـﻌﺪ را ﺑـﺮاي دﻳـﺪن آن‬
‫دﻋﻮت ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻗﺎﺿﻲ ﻫﻢ آﻣﺪه و ﺑﻪ ﻧﺰد آﺗﺶ رﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻛﺴﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧـﺪ ﺑﺰرﮔـﻲ آﻧـﺮا‬
‫ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻛﻨﺪ‪ .‬در روز ﭘﻨﭽﻢ رﺟﺐ ﻣﺮدم آن داﺳﺘﺎن را در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺧـﻮد ﻫﺮاﺳـﺎن و‬
‫آﺗﺲ در ﺣﺎل ﻓﻮران اﺳﺖ ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺎه و ﺧﻮرﺷﻴﺪ از روزي ﻛﻪ ﻃﻠﻮع ﻛﺮدﻧـﺪ‪ ،‬ﮔـﻪ‬
‫ﮔﺎﻫﻲ دﭼﺎر ﻛﺴﻮف و ﻧﻮر ﮔﺮﻓﺘﮕﻲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬از ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﻮاﻫﺎن ﻋﺎﻓﻴﺖ ﻫﺴﺘﻴﻢ‪.‬‬
‫اﺑﻮ ﺷﺎﻣﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﺛﺮ ﻛﺴﻮف و ﻧﻮر ﮔﺮﻓﺘﮕﻲ در دﻣﺸﻖ ﺑﺮاي ﻣﺎ واﺿﺢ ﺑﻮد‪ ،‬ﻣـﺎ از‬
‫اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪه‪ ،‬دﭼﺎر ﺣﻴﺮت ﺷﺪه ﺑﻮدﻳﻢ و ﺑﺎ ﺧﻮد ﻣﻲاﻧﺪﻳﺸـﻴﺪﻳﻢ ﻛـﻪ ﺧـﺪاﻳﺎ ﭼـﻪ ﺷـﺪه‬
‫اﺳﺖ؟ ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺧﺒﺮ اﻳﻦ آﺗﺶ ﻧﺰد ﻣﺎ رﺳﻴﺪ‪.‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪179‬‬

‫ﻣﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻢ‪ :‬اﺑﻮ ﺷﺎﻣﻪ ﭘﻴﺶ از آﻣﺪن اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﻦ آﺗﺶ را ﻣﺸـﺨﺺ ﻛـﺮده‬
‫ﺑﻮد و ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬در ﺷﺐ دوﺷﻨﺒﻪ ‪ 16‬ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮ در آﻏﺎز ﺷـﺐ ﻣـﺎه ﮔﺮﻓﺘﮕـﻲ رخ‬
‫داد‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺮخ ﺑﻮد و ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺖ اوﻟﻲ ﺑﺮﮔﺸﺖ و روز ﺑﻌﺪ ﺧﻮرﺷـﻴﺪ ﮔﺮﻓﺘﮕـﻲ‬
‫رخ داد و ﻣﻮﻗﻊ ﻃﻠﻮع و ﻏﺮوب ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻗﺮﻣﺰ ﺷﺪ و ﺗﺎ ﭼﻨﺪ روز ﺑـﻪ ﻫﻤـﻴﻦ ﺣﺎﻟـﺖ‬
‫ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﺮ ﻫﺮ ﭼﻴﺰ ﻗﺎدر اﺳﺖ‪.‬‬
‫در اداﻣﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺗﺼﻮﻳﺮ اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﻲ از ﺟﻤﻊ ﺷﺪن ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﮔﺮﻓﺘﮕﻲ و ﻋﻴـﺪ از‬
‫اﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎن روﺷﻦ ﺷﺪ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻠﻤﺎي ﻧﺠﻮم و ﺳﺘﺎره ﺷﻨﺎﺳﺎن ﻣﻨﻜﺮ آن ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻮ ﺷﺎﻣﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬در ﻧﺎﻣﻪاي دﻳﮕﺮ از ﺑﻌﻀﻲ ﺑﻨـﻲ ﻓﺎﺷـﺎن در ﻣﺪﻳﻨـﻪ ﭼﻨـﻴﻦ آﻣـﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ :‬در ﻣﺎه ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮ ﻋﺪهاي از ﻣﺮدم ﺷﺮﻳﻒ ﻋـﺮاق ﻧـﺰد ﻣـﺎ آﻣﺪﻧـﺪ و درﺑـﺎره‬
‫ﺑﻐﺪاد ﭼﻨﻴﻦ ﺧﺒﺮ دادهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻐﺪاد دﭼﺎر ﻃﻮﻓﺎن ﺷـﺪﻳﺪي ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪ ،‬ﺣﺘـﻲ آب از‬
‫ﺑﻠﻨﺪﺗﺮﻳﻦ دﻳﻮارﻫﺎي ﺑﻐﺪاد ﺑﺎﻻ رﻓﺘﻪ و ﺑﺴـﻴﺎري از اﻫـﺎﻟﻲ آن ﻏـﺮق ﺷـﺪهاﻧـﺪ‪ .‬آب در‬
‫وﺳﻂ ﺷﻬﺮ داﺧﻞ ﻗﺼﺮ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻤﺮاه ﺧﺎﻧﻪ وزﻳـﺮ ﺳﻴﺼـﺪ و ﻫﺸـﺘﺎد ﺧﺎﻧـﻪ‬
‫دﻳﮕﺮ را از ﺑﻴﻦ ﺑﺮده اﺳﺖ و ﻣﺨﺰن و اﻧﺒﺎر اﺳﻠﺤﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ را ﻣﻨﻬﺪم ﺳـﺎﺧﺘﻪ و اﺳـﻠﺤﻪ‬
‫زﻳﺎدي را ﻧﺎﺑﻮد ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮ اﺛﺮ داﺧﻞ ﺷﺪن ﻛﺸﺘﻲ ﺑﻪ وﺳﻂ ﺷﻬﺮ ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﻮد اﻓـﺮاد‬
‫ﻓﺮاواﻧﻲ از ﺑﻴﻦ ﺑﺮوﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻛﻮﭼﻪﻫﺎ در اﺛﺮ اﻳﻦ ﺻﺎﻧﺤﻪ ﺗﺨﺮﻳﺐ ﺷﺪهاﻧﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻮ ﺷﺎﻣﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﻣﺎ ﻧﺰد ﻣﺎ ﺟﺮﻳـﺎن ﺑﺰرﮔـﻲ رخ داد‪ :‬در ﺷـﺐ ﭼﻬﺎرﺷـﻨﺒﻪ ﺳـﻮم‬
‫ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮ و دو روز ﭘﻴﺶ از آن‪ ،‬ﻣﺮدم ﺻﺪاﻳﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺻﺪاي رﻋﺪ را ﻣﻲﺷﻨﻴﺪﻧﺪ و‬
‫ﺗﻤﺎم ﻣﺮدم از ﺷﻨﻴﺪن آن وﺣﺸﺖ زده و از ﺧﻮاﺑﮕﺎهﻫﺎي ﺧﻮد ﺑﻴﺪار ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺮدم ﺑـﺎ آه‬
‫و ﮔﺮﻳﻪ اﺳﺘﻐﻔﺎر ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و ﺑﻪ ﻣﺴﺠﺪ ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮدﻧﺪ و ﺑﻪ ﻧﻤﺎز ﻣﻲﭘﺮداﺧﺘﻨـﺪ‪ ،‬ﻟـﺮزهﻫـﺎ‬
‫ﺑﺪون وﻗﻔﻪ ﺗﺎ ﺻﺒﺢ اداﻣﻪ ﭘﻴﺪا ﻛﺮد‪ .‬در ﺗﻤﺎم روز ﭼﻬﺎرﺷﻨﺒﻪ‪ ،‬ﺷﺐ ﭘﻨﺞ ﺷـﻨﺒﻪ و ﺻـﺒﺢ‬
‫ﺟﻤﻌﻪ زﻣﻴﻦ ﻟﺮزهﻫﺎ اداﻣﻪ داﺷﺖ ﺣﺘﻲ ﮔﻠﺪﺳﺘﻪ ﻫـﺎي ﻣﺴـﺠﺪ ﻧﻴـﺰ ﺗﻜـﺎن ﺧﻮردﻧـﺪ و‬
‫ﺻﺪاي ﺑﻠﻨﺪي از ﺳﻘﻒ ﻣﺴﺠﺪ ﺷﻨﻴﺪه ﺷﺪ‪ .‬ﻣﺮدم ﺧﻴﻠﻲ از ﮔﻨﺎﻫﺎن ﺧﻮد ﻫﺮاس داﺷﺘﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺳﭙﺲ زﻣﻴﻦ ﻟﺮزه ﺑﻌﺪ از ﻧﻤﺎز ﻓﺠﺮ روز ﺟﻤﻌﻪ و ﭘﻴﺶ از ﻇﻬﺮ ﭘﺎﻳﺎن ﻳﺎﻓﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪ در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺣﺮه‪ ،‬آﻧﺴﻮي ﺑﻨﻲ ﻗﺮﻳﻈﻪ ﺑﺮ ﺳﺮ راه »ﺳﻮارﻗﻴﻪ« آﺗـﺶ ﺑﺰرﮔـﻲ ﻛـﻪ از‬
‫زﻣﻴﻦ ﺑﻴﺮون ﻣﻲآﻣﺪ از آﻏﺎز ﺻﺒﺢ ﺗﺎ ﻇﻬﺮ ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪ‪ .‬ﻣـﺮدم ﺑـﻪ ﺷـﺪت از اﻳـﻦ آﺗـﺶ‬
‫ﻫﺮاﺳﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ دود ﻏﻠﻴﻈﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺑﺮ ﺳﻔﻴﺪي از آن آﺗﺶ ﺑﺮ آﺳﻤﺎن ﺳـﺎﻳﻪ ﮔﺬاﺷـﺖ و‬

‫‪180‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺗﺎ ﻗﺒﻞ از ﻏﺮوب آﻓﺘﺎب روز ﺟﻤﻌﻪ اداﻣﻪ ﻳﺎﻓﺖ‪ .‬ﺳﭙﺲ آﺗﺶ ﻗﺮﻣﺰ رﻧﮕـﻲ ﺑـﻪ ﺑﺰرﮔـﻲ‬
‫ﻗﻠﻌﻪاي ﺑﺎ زﺑﺎﻧﻪﻫﺎي ﺑﻪ ﻓﻠﻚ ﻛﺸﻴﺪه ﺷﻌﻠﻪور ﺷﺪ‪ .‬ﻣﺮدم ﭘﻨﺎه ﺑﺮده و ﺣﺠـﺮه ﻣﺒﺎرﻛـﻪ را‬
‫اﺣﺎﻃﻪ ﻛﺮدﻧﺪ در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺳﺮﻫﺎي ﺧﻮد را ﻟﺨﺖ ﻛﺮده و ﺑـﻪ ﮔﻨﺎﻫـﺎن ﺧـﻮد اﻋﺘـﺮاف‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺴﻮي ﺧﺪاوﻧﺪ ﺷﺘﺎﻓﺘﻪ و در ﺟﻮار ﺣﺮم ﻣﺒﺎرك ﺳﻜﻨﻲ ﻣﻲﮔﺬﻳﺪﻧﺪ‪ .‬ﻣﺮدم از‬
‫ﻫﺮ ﺳﻮ و از ﻃﺮف ﻧﺨﻠﺴﺘﺎن ﺑﻪ ﻣﺴﺠﺪ آﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬زﻧﺎن و ﻛﻮدﻛﺎن از ﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ﺑﻴﺮون رﻓﺘﻪ و‬
‫در ﻣﺴﺠﺪ ﺗﺠﻤﻊ ﻧﻤﻮده و ﺑﺎ اﺧﻼص ﺑﻪ ﺧﺪا رﺟﻮع ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺳﺮﺧﻲ آﺗﺶ ﺗﻤﺎم آﺳﻤﺎن‬
‫را ﭘﻮﺷﺎﻧﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎن ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﻣﺮدم در روﺷﻨﻲ ﻣﺎه ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻣﺮدم اذﻋﺎن ﻛﺮدﻧـﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻣﻲﻣﻴﺮﻧﺪ و ﻳﺎ ﻣﻌﺬب ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻣﺮدم ﺗﻤﺎم ﺷﺐ را در ﺣﺎل ﺗﻼوت ﻗﺮآن‪ ،‬رﻛـﻮع و‬
‫ﺳﺠﺪه ﺳﭙﺮي ﻛﺮدﻧﺪ و ﺑﻪ درﮔﺎه اﻟﻬﻲ دﺳﺖ ﺑﻪ دﻋﺎ ﺑﻠﻨﺪ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﺳـﺘﻐﻔﺎر و ﺗﻮﺑـﻪ‬
‫ﻣﺸﻐﻮل ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬آﺗﺶ ﺳﺮ ﺟﺎي ﺧﻮدش ﺑﻮد‪ ،‬ﺗﺎ از ﻓﺰوﻧﻲ و ﺷﻌﻠﻪﻫﺎي آن ﻛﺎﺳﺘﻪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻓﻘﻴﻪ و ﻗﺎﺿﻲ ﻧﺰد ﺣﺎﻛﻢ رﻓﺖ و او را ﻧﺼـﻴﺤﺖ ﻛﺮدﻧـﺪ‪ .‬ﺣـﺎﻛﻢ ﺗﻤـﺎم ﻣﺎﻟﻜﻴـﺖ و‬
‫ﻏﻼﻣﺎن را آزاد ﻛﺮد و آﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺑﻮد ﺑﻪ ﻣـﺎ ﺑـﺮ ﮔﺮداﻧـﺪ‪ .‬آﺗـﺶ ﺑـﻪ ﺣﺎﻟـﺖ‬
‫ﺧﻮدش ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪ و ﺷﻌﻠﻪ زد‪ ،‬ارﺗﻔﺎع آن ﺑﻪ اﻧﺪازه ﻳﻚ ﻛﻮه ﺑﺰرگ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻪ اﻧﺪازه ﺷﻬﺮ‬
‫ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻋﺮض داﺷﺖ‪ .‬ﺳﻨﮓ رﻳﺰهﻫﺎﻳﻲ از آن ﺑﻴﺮون آﻣﺪه و ﺑـﻪ ﺳـﻮي آﺳـﻤﺎن ﭘﺮﺗـﺎب‬
‫ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ و دوﺑﺎره در وﺳﻂ آﺗﺶ ﻣﻲاﻓﺘﺎد و ﺷﻌﻠﻪﻫﺎﻳﻲ ﺑﺴﺎن ﻛـﻮه ﺑـﺰرگ ﺑـﺎ ﻏـﺮش‬
‫رﻋﺪ از آن ﺑﻴﺮون ﻣﻲآﻣﺪﻧﺪ‪ .‬ﺗﺎ ﭼﻨﺪ روز آﺗﺶ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻌـﺪ ﻣﺎﻧﻨـﺪ‬
‫ﺳﻴﻞ ﺑﻪ ﺳﻮي وادي اﺟﻴﻠﻴﻦ ﺟﺎري ﺷﺪ‪ ،‬ﺳـﻴﻼب آﺗـﺶ از دو درهي اﺟﻴﻠـﻴﻦ و ﺷـﻈﺎ‬
‫ﮔﺬﺷﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺑﺤﺮة اﻟﺤﺎج رﺳﻴﺪ‪ .‬ﺳـﻨﮓﻫـﺎ ﻫﻤـﻮاره ﺑـﺎ آﺗـﺶ ﺣﺮﻛـﺖ ﻣـﻲﻛﺮدﻧـﺪ و‬
‫ﻣﻲرﻓﺘﻨﺪ‪ :‬ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﻮد ﺗﺎ ﺑﻪ ﺣﺮة اﻟﻌﺮﻳﺾ ﺑﺮﺳﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ آﺗﺶﻫﺎ ﺧـﺎﻣﻮش ﺷـﺪ و ﭼﻨـﺪ‬
‫روز ﺗﻮﻗﻒ ﻛﺮد ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺷﻌﻠﻪور ﺷﺪ و ﺑﻪ ﺟﻠﻮ و ﻋﻘﺐ ﺷﺮاره ﭘﺮﺗﺎب ﻣﻲﻛﺮد ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ‬
‫در اﺛﺮ ﭘﺮﺗﺎب ﺳﻨﮓ رﻳﺰهﻫﺎﻳﻲ ﺳﺮخ دو ﻛﻮه در ﻗﺴﻤﺖ ﺟﻠﻮ و ﻋﻘﺐ آن ﺷﻜﻞ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‬
‫و آﺗﺸﻲ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن اﻳﻦ دو ﻛﻮه ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬زﺑﺎﻧﻪ ﻣﻲﻛﺸﻴﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ ﻧﻮر و روﺷﻨﺎﻳﻲ آن ﺑﺰرگ‬
‫ﺷﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺣﺎل )زﻣﺎن ﻧﻮﺷﺘﻦ ﻧﺎﻣﻪ( در ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﺷﻜﻞ ﺧﻮد ﺷﻌﻠﻪور اﺳﺖ‪ .‬در ﭘﺎﻳـﺎن‬
‫ﻫﺮ ﺷﺐ ﺗﺎ ﻗﺒﻞ از ﻇﻬﺮ‪ ،‬از اﻳﻦ آﺗﺶ ﺻﺪاي ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻴﺒﻲ ﺷﻨﻴﺪه ﻣﻲﺷـﻮد‪ .‬اﻳـﻦ آﺗـﺶ‬
‫ﺷﮕﻔﺘﻲﻫﺎﻳﻲ دارد ﻛﻪ ﺑﻨﺪه ﻗﺎدر ﺑﻪ ﺗﻮﺻﻴﻒ آن ﺑﻪ ﺗﻤﺎم ﻣﻌﻨﻲ ﻧﻴﺴﺘﻢ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤـﻴﻦ ﻣﻘـﺪار‬
‫ﻛﻔﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬در اﺛﺮ اﻳﻦ آﺗﺶ ﭼﻨﺎن ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ ﻛﻪ ﻣﺎه و ﺧﻮرﺷﻴﺪ ﻫﻢ اﻛﻨـﻮن‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪181‬‬

‫دﭼﺎر ﻛﺴﻮف ﺷﺪهاﻧﺪ و ﻧﻮر ﮔﺮﻓﺘﮕﻲ دارﻧﺪ‪ .‬اﻣﺮوز ﻛﻪ اﻳﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷـﻮد‪ ،‬ﻳـﻚ‬
‫ﻣﺎه ﻛﺎﻣﻞ از اﻳﻦ آﺗﺶ ﻣﻲﮔﺬرد و در ﺳﺮ ﺟﺎي ﺧﻮد ﻗﺮار دارد‪ ،‬اﻧﺪﻛﻲ ﺑﻪ ﻋﻘﺐ و ﺟﻠﻮ‬
‫ﺣﺮﻛﺖ ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺮﺧﻲ در ﺑﻴﺎن آن ﺣﺎدﺛﻪ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪:‬‬

‫ﻳﺎ ﻛﺎﺷﻒ ﺍﻟﻀﺮ ﺻﻔﺤﹰﺎ ﻋﻦ ﺟﺮﺍﺋﻤﻨـﺎ‬

‫ﻟﻘﺪ ﺃﺣﺎﻃﺖ ﺑﻨـﺎ ﻳـﺎ ﺭﺏ ﺑﺄﺳـﺎﺀ‬

‫ﻧﺸﻜﻮ ﺇﻟﻴﻚ ﺧﻄﻮﺑﹰﺎ ﻻ ﻧﻄﻴﻖ ﳍـــﺎ‬

‫ﻼ ﻭﳓـﻦ ‪‬ـﺎ ﺣﻘـﹰﺎ ﺃﺣــﻘﺎﺀ‬
‫ﲪﹰ‬

‫ﺯﻻﺯ ﹰﻻ ﲣﺸﻊ ﺍﻟﺸـﻢ ﺍﻟﺼـﻼﺏ ﳍـﺎ‬

‫ﻭﻛﻴﻒ ﻳﻘﻮﻯ ﻋﻠﻰ ﺍﻟﺰﻟـﺰﺍﻝ ﴰـﺎﺀ‬

‫ﺃﻗﺎﻡ ﺳﺒﻌﹰﺎ ﻳـﺮﺝ ﺍﻻﺭﺽ ﻓﺎﻧﺼـﺪﻋﺖ‬

‫ﻋﻦ ﻣﻨﻈﺮ ﻣﻨﻪ ﻋﲔ ﺍﻟﺸﻤﺲ ﻋﺸـﻮﺍﺀ‬

‫ﺗﺮﻣﻰ ﳍﺎ ﺷﺮﺭ ﻛﺎﻟﻘﺼﺮ ﻃﺎﺋﺸـــﺔ‬

‫ﻛﺄ‪‬ــﺎ ﺩﳝــﺔ ﺗﻨﺼــﺐ ﻫﻄــﻼﺀ‬

‫ﻣﻨﻬﺎ ﺗﻜـﺎﺛﻒ ﰲ ﺍﳉـﻮ ﺩﺧـﺎﻥ ﺇﱃ‬

‫ﺇﻥ ﻋﺎﺩﺕ ﺍﻟﺸﻤﺲ ﻣﻨﻪ ﻭﻫﻲ ﺩﳘـﺎﺀ‬

‫ـﻨﻬﺎ‬
‫ـﺒﻊ ﺃﻟﺴـ‬
‫ـﻨﲑﺍﻥ ﺍﻟﺴـ‬
‫ـﺪﺕ ﺍﻟـ‬
‫ﲢـ‬

‫ﲟﺎ ﻳﻼﻗﻲ ‪‬ـﺎ ﲢـﺖ ﺍﻟﺜـﺮﻯ ﺍﳌـﺎﺀ‬

‫ـﺎﻟﱪﻭﺝ ﺇﱃ‬
‫ـﺎ ﺑـ‬
‫ـﺎﻁ ﻟﻈﺎﻫـ‬
‫ـﺪ ﺃﺣـ‬
‫ﻭﻗـ‬

‫ﺃﻥ ﻛﺎﺩ ﻳﻠﺤﻘﻬـﺎ ﺑـﺎﻷﺭﺽ ﺃﻫـﻮﺍﺀ‬

‫ﺗﻨﺸﻖ ﻣﻨﻬﺎ ﻗﻠﻮﺏ ﺍﻟﺼﺨﺮ ﺇﻥ ﺯﻓـﺮﺕ‬
‫ﻗﺪ ﺃﺛﺮﺕ ﺳﻌﻔﺔ ﰲ ﺍﻟﺒـﺪﺭ ﻟﻔﺘﺤﻬـﺎ‬

‫ﺭﻋﺒﹰﺎ ﻭﺗﺮﻋﺪ ﻣﺜﻞ ﺍﻟﺴـﻌﻒ ﺃﺿـﻮﺍﺀ‬
‫ـﻴﻼﺀ‬
‫ـﻮﺭ ﻟـ‬
‫ـﺪ ﺍﻟﻨـ‬
‫ـﺘﻢ ﺑﻌـ‬
‫ـﺔ ﺍﻟـ‬
‫ﻓﻠﻴﻠـ‬

‫ﻓﻴﺎﳍﺎ ﺁﻳﺔ ﻣـﻦ ﻣﻌﺠـﺰﺍﺕ ﺭﺳـﻮﻝ‬

‫ـﺎﺀ‬
‫ـﻮﻡ ﺍﻷﻟﺒــ‬
‫ـﻬﺎ ﺍﻟﻘــ‬
‫ﺍﷲ ﻳﻌﻘﻠــ‬

‫ﻓﺒﺎﲰﻚ ﺍﻷﻋﻈﻢ ﺍﳌﻜﻨﻮﻥ ﺇﻥ ﻋﻈﻤـﺖ‬

‫ﻣﻨﺎ ﺍﻟﺬﻧﻮﺏ ﻭﺳﺎﺀ ﺍﻟﻘﻠـﺐ ﺃﺳـﻮﺍﺀ‬

‫ﻓﻘﻮﻡ ﻳﻮﻧﺲ ﳌـﺎ ﺁﻣﻨـﻮﺍ ﻛﺸـﻒ ﺍﻝ‬

‫ﻋﺬﺍﺏ ﻋﻨﻬﻢ ﻭﻋـﻢ ﺍﻟﻘـﻮﻡ ﻧﻌﻤـﺎﺀ‬

‫ﻓﺎﲰﺢ ﻭﻫﺐ ﻭﺗﻔﻀﻞ ﻭﺍﻧﺞ ﻭﺍﻋﻒ ﻭﺟﺪ‬

‫ﻭﺍﺻﻔﺢ ﻓﻜﻞ ﻟﻔﺮﻁ ﺍﳊﻠـﻢ ﺧﻄـﺎﺀ‬

‫ﻭﳓﻦ ﺃﻣـﺔ ﻫـﺬﺍ ﺍﳌﺼـﻄﻔﻰ ﻭﻟﻨـﺎ‬

‫ﻣﻨــﻪ ﺇﱃ ﻋﻔــﻮﻙ ﺍﳌﺮﺟــﻮ ﺩﻋــﺎﺀ‬

‫ﻓﺎﺭﺣﻢ ﻭﺻﻞ ﻋﻠﻰ ﺍﳌﺨﺘﺎﺭ ﻣﺎ ﺧﻄﺒﺖ‬

‫ﻋﻠﻰ ﻋﻼ ﻣﻨـﱪ ﺍﻟـﻸﻭﺭﺍﻕ ﻭﺭﻗـﺎﺀ‬

‫ﻫﺬﺍ ﺍﻟﺮﺳﻮﻝ ﺍﻟﺬﻱ ﻟﻮﻻﻩ ﻣﺎ ﺳـﻠﻜﺖ‬

‫ﳏﺠــﺔ ﰲ ﺳــﺒﻴﻞ ﺍﷲ ﺑﻴﻀــﺎﺀ‬

‫* اي ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺿﺮرﻫﺎ را ﺑﺮ ﻣﻲداري از ﺟﺮم و ﮔﻨﺎﻫﺎن ﻣﺎ در ﮔـﺬر‪ ،‬اي ﺧﺪاوﻧـﺪا‬
‫ﮔﻨﺎﻫﺎن و ﻣﻌﺼﻴﺘﻬﺎ ﻣﺎ را اﺣﺎﻃﻪ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫* ﺧﺪاوﻧﺪا از ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﺑﻪ ﺗﻮ ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﺗﻮان و ﺗﺤﻤﻞ آﻧﻬـﺎ را ﻧـﺪارﻳﻢ‪ ،‬ﻫـﺮ‬
‫ﭼﻨﺪ ﻣﺎ ﻣﺴﺘﺤﻖ آن ﺑﻼ و ﻣﺼﻴﺒﺖﻫﺎ ﻫﺴﺘﻴﻢ‪.‬‬
‫* زﻟﺰﻟﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻛﻮهﻫﺎي ﺳﺨﺖ در ﻣﻘﺎﺑﻞ آن ﺳﺮ ﺗﺴﻠﻴﻢ ﻓﺮود ﻣﻲآورﻧـﺪ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧـﻪ‬
‫ﻛﻮه در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﻳﻦ زﻟﺰﻟﻪ ﺗﺎب و ﺗﻮان دارد؟‬

‫‪182‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫* ﻫﻔﺖ روز اﺳﺖ ﻛﻪ زﻣﻴﻦ ﺑﻪ ﻟﺮزه در آﻣﺪه و ﺷﻜﺎف ﺑﺮداﺷـﺘﻪ اﺳـﺖ‪ ،‬ﺷـﻌﻠﻪاي‬
‫دارد ﻛﻪ ﺧﻮرﺷﻴﺪ را ﺧﺎﻣﻮش ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫* آﺗﺸﭙﺎرهﻫﺎﻳﻲ ﺑﻪ زردي ﻛﺎخ و ﻗﺼﺮ از ﺧﻮد ﺑﻴﺮون ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺎرﻧﺪﮔﻲ ﻣﺪاوم‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﻴﻞ ﺑﻪ راه اﻧﺪاﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫* اﮔﺮ ﺗﺮس آن ﺑﺮ دل ﻫﺎ ﺳـﺨﺖ و ﮔـﺮان ﭼﻴـﺮه ﺷـﻮد‪ ،‬از ﺷـﺪت آن ﺗﻜـﻪ ﭘـﺎره‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬و ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻧﻮر ﺷﻜﺎف ﺑﺮ ﻣﻲداﺷﺖ‪.‬‬
‫* از آن آﺗﺶ دود ﻓﺮاواﻧﻲ ﺑﺮ ﭼﻬﺮه آﺳـﻤﺎن ﻧﺸﺴـﺘﻪ اﺳـﺖ‪ ،‬ﻣﺤـﺎل اﺳـﺖ ﻛـﻪ از‬
‫ﺑﺰرﮔﻲ دود ﺧﻮرﺷﻴﺪ دوﺑﺎره ﺑﺮ ﮔﺮدد‪.‬‬
‫* ﻧﻮر آن آﺗﺶ در ﻣﺎه ﻫﻢ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﮔﺬاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻪ ﺷﺒﻲ ﺑﻌﺪ از آن ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪.‬‬
‫* از ﺷﺪت اﻳﻦ آﺗﺶ ﻫﺮ آﺑﻲ ﻛﻪ زﻳﺮ ﻻﻳﻪﻫﺎي زﻣﻴﻦ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺟﻮش ﻣﻲآﻳﺪ‪.‬‬
‫* زﺑﺎﻧﻪﻫﺎي آن آﺗﺶ ﺑﺮوج را اﺣﺎﻃﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺰدﻳﻚ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻫﻮاء از زﻣـﻴﻦ‬
‫ﺑﺪان ﺑﭙﻴﻮﻧﺪد‪.‬‬
‫* اي ﺷﮕﻔﺘﺎ اﻳﻦ ﻣﻌﺠﺰه ﺑﺰرگ رﺳﻮلاﷲص اﺳﺖ‪ ،‬ﻗﻮم داﻧﺎ و زﻳﺮك در ﻣﻮرد آن‬
‫ﺗﻌﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺑﻪ ﺗﻔﻜﺮ ﻣﻲﭘﺮدازﻧﺪ‪.‬‬
‫* ﺑﻪ ﻧﺎم ﺑﺰرگ ﺗﻮ اي ﺧﺪاوﻧﺪا ﻛﻪ ﻧﺎﻣﺖ ﻣﻜﻨﻮن اﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﮔﻨﺎﻫﺎن ﻣﺎ ﺑﺰرگ ﺑﺎﺷـﺪ‬
‫و ﻗﻠﺐ ﺑﻪ ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻗﺴﻮت و ﻧﺎﭘﺎﻛﻲ ﻫﻢ دﭼﺎر ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫* از ﻣﺎ ﮔﺬﺷﺖ ﻛﻦ و ﻧﻌﻤﺘﺖ را ارزاﻧﻲ ﺑﺪه و ﻣﺎ را رﺳﺘﮕﺎر ﻧﻤﺎ‪ ،‬از ﻣﺎ ﮔﺬﺷﺖ ﻛﻦ‬
‫ﭼﻮن ﻫﻤﻪ داراي ﮔﻨﺎه و ﻣﻌﺼﻴﺖ ﻫﺴﺘﻴﻢ‪.‬‬
‫* ﻗﻮم ﻳﻮﻧﺲ وﻗﺘﻲ ﻛﻪ اﻳﻤﺎن آوردﻧﺪ ﻋﺬاب آﻧﻬﺎ ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﺷﺪ و از آن ﻧﺠﺎت ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‬
‫و ﻫﻤﻪ در ﻧﻌﻤﺖ و آراﻣﺶ ﺑﻪ ﺳﺮ ﺑﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫* ﻣﺎ اﻣﺖ اﻳﻦ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﺮﮔﺬﻳﺪه ﺧﻮدت ﻫﺴﺘﻴﻢ و ﻣﺎ از او ﻣﻲﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻋﻔـﻮ‬
‫و ﺑﺨﺸﺶ ﻣﺎ‪ ،‬در ﺑﺎرﮔﺎﻫﺖ دﻋﺎ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫* اﮔﺮ رﺳﻮلاﷲص ﻧﻤﻲﺑﻮد ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ راه و روش ﻫـﺪاﻳﺖ را ﭘﻴـﺪا‬
‫ﻛﻨﺪ و راﻫﺮو راه ﻫﺪاﻳﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫* رﺣﻢ ﻛﻦ و ﺳﻼم و رﺣﻤﺖ ﺧﻮد را ﺗﺎ واﻋﻈﺎن ﺑﺮ روي ﻣﻨﺒﺮ ﻣﻲروﻧـﺪ و ﻛﺎﺗﺒـﺎن‬
‫ﻗﻠﻢ ﺑﺮ ﻛﺎﻏﺬ ﻣﻲﻧﻬﻨﺪ ﺑﺮ آن رﺳﻮلص ﺑﻔﺮﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪183‬‬

‫ﻣﻮﻟﻒ ﻣﺤﺘﺮم ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ اﻳﻦ آﺗﺶ در ﺻﺤﻴﺤﻴﻦ از ﻃﺮﻳﻖ زﻫﺮي‬
‫از ﺳﻌﻴﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻴ‪‬ﺐ از اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه ﺑﺸﺮح زﻳﺮ ﺗﺨﺮﻳﺞ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ :‬رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫ﺼﺮ‪‬ﻯ(‬
‫ﻕ ﺍﹾﻟﹺﺈﹺﺑ ﹺﻞ ﹺﺑ‪‬ﺒ ‪‬‬
‫ﺤﺠ‪‬ﺎ ﹺﺯ ‪‬ﺗﻀ‪‬ﻲ ُﺀ ﹶﺃ ‪‬ﻋﻨ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﺽ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺝ ﻧ‪‬ﺎ ‪‬ﺭ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ ‪‬ﺭ ﹺ‬
‫ﺨﺮ‪ ‬‬
‫)ﻟﹶﺎ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ‪‬ﻡ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹸﺔ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﺗ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺗﺎ آﻧﻜﻪ آﺗﺸﻲ از ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺣﺠﺎز ﻛﻪ ﮔﺮدن ﺷﺘﺮﻫﺎ در ‪‬ﺑﺼـﺮي‬
‫از آن روﺷﻦ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺷﻌﻠﻪور ﻧﺸﻮد‪(..‬‬
‫اﻳﻦ آﺗﺶ در ﻫﻤﻴﻦ ﺳﺎل‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ در ﺳﺎل ‪ 654‬ﻫﺠـﺮي ﻗﻤـﺮي ﻇـﺎﻫﺮ ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ﻣﺎ ﭼﻨﺪ و ﭼﻮن آن را ﺑﻴﺎن ﻛﺮدﻳﻢ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ ﻗﺎﺿﻲ ﺻﺪر اﻟﺪﻳﻦ ﻋﻠﻲ‬
‫ﺑﻦ اﺑﻲ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺗﻤﻴﻤﻲﺣﻨﻔﻲ ﺣﺎﻛﻢ دﻣﺸﻖ‪ ،‬در ﺑﺮﺧﻲ ﻣﺬاﻛﺮات درﺑﺎره اﻳﻦ آﺗﺶ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﺧﺒﺮ داده اﺳﺖ‪ :‬در ﺑﺼﺮه از ﻣﺮد اﻋﺮاﺑﻲ ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ ﺑﻪ ﭘﺪرم ﺧﺒﺮ ﻣـﻲداد و ﻣـﻲﮔﻔـﺖ‪:‬‬
‫آﻧﻬﺎ ﮔﺮدن روﺷﻦ ﺷﺘﺮﻫﺎ را در ﭘﺮﺗﻮ ﻧﻮر ﻫﻤﻴﻦ آﺗﺶ ﻛﻪ در ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺣﺠﺎز ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪه‬
‫ﺑﻮد‪ ،‬دﻳﺪهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻮﻟﻒ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻗﺎﺿﻲ اﻟﻘﻀﺎة ﺻﺪر اﻟﺪﻳﻦ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺑﻲ اﻟﻘﺎﺳﻢ در ﺳﺎل ‪ 642‬ﻣﺘﻮﻟﺪ‬
‫ﺷﺪه و ﭘﺪرش در ﺑﺼﺮي ﻣﺪرس ﻓﻘﻪ ﺣﻨﻔﻲ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺪر ﺑـﺰرﮔﺶ ﻧﻴـﺰ ﻋﻬـﺪه دار‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻨﺼﺐ ﺑﻮد‪ .‬او در ﺑﺼﺮي ﺗﺤﺼﻴﻞ ﻛﺮده و ﺑﻪ دﻣﺸﻖ ﻣﻨﺘﻘـﻞ ﺷـﺪه اﺳـﺖ و در‬
‫ﺻﺎدرﻳﻪ و ﻣﻌﺪﻣﻴﻪ ﻣﺸﻐﻮل ﺗﺪرﻳﺲ ﺑﻮده و ﺑﻌﺪ در ﻓﻘﻪ ﺣﻨﻔﻲ ﺑﻪ ﻣﻨﺼﺐ ﻗﺎﺿﻲ اﻟﻘﻀﺎه‬
‫ﻧﺎﻳﻞ آﻣﺪ‪ .‬اﻳﺸﺎن در اﺣﻜﺎم آوازه ﺧﻮﺑﻲ داﺷﺘﻨﺪ و ﻫﻨﮕﺎم آﺗـﺶ ﺳـﻮزي دوازده ﺳـﺎﻟﻪ‬
‫ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻌﻤﻮﻻً در ﭼﻨﻴﻦ ﺳﻨﻴﻨﻲ ﺧﺒﺮﻫﺎ و داﺳﺘﺎن ﻫﺎ ﺧﻴﻠﻲ ﺧﻮب ﺿﺒﻂ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺷﻌﺮا در ﺗﻮﺻﻴﻒ و ﺗﺒﻴﻴﻦ آﺗﺶ ﺳﻮزي و ﻃﻮﻓﺎن ﺑﻐﺪاد اﻳﻦ دو ﺑﻴﺖ را ﺳﺮودهاﻧﺪ‪:‬‬

‫ﺳﺒﺤﺎﻥ ﻣﻦ ﺃﺻﺒﺤﺖ ﻣﺸﻴﺌﺘﻪ ﺟـﺎﺭﻳﺔ ﰲ ﺍﻟﻮﺭﻯ ﲟﻘﺪﺍﺭ‬
‫ﰲ ﺳﻨﺔ ﺃﻏﺮﻕ ﺍﻟﻌﺮﺍﻕ ﻭﻗـﺪ ﺃﺣﺮﻕ ﺃﺭﺽ ﺍﳊﺠﺎﺯ ﺑﺎﻟﻨﺎﺭ‬
‫* ﭘﺎك و ﻣﻨﺰه اﺳﺖ ﺧﺪاﻳﻲ ﻛﻪ اﮔﺮ اراده ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺸﻴﺖ و ﻗﺪرت ﺧﻮد را ﺑﺪون ﻫﻴﭻ‬
‫ﻣﺰاﺣﻲ در ﻣﻴﺎن ﻣﺮدم ﺟﺎري ﻣﻲﺳﺎزد‪.‬‬
‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﻔﱳ‪ ،‬ﺑﺎﺏ ﺧﺮﻭﺝ ﺍﻟﻨﺎﺭ‪ .‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ )‪ (۷۸/١٣‬ﻭ ﻣﺴﻠﻢ ﺩﺭ ﺻﺤﻴﺤﺶ ﮐﺘﺎﺏ » ﺍﻟﻔﱳ« ﺑﺎﺏ‬
‫»ﻻ ﺗﻘﻮﻡ ﺍﻟﺴﺎﻋﺔ ﺣﺘﯽ ﲣﺮﺝ ﻧﺎﺭ ﻣﻦ ﺍﺭﺽ ﺍﳊﺠﺎﺯ« ﴰﺎﺭﻩ )‪ .(۲۲۲۷/۴) (۲۹۰۲‬ﺑﺼﺮﯼ ﳘﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﻧﻮﻭﯼ‬
‫ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺷﻬﺮﯼ ﺍﺳﺖ ﻣﻌﺮﻭﻑ ﺑﻪ ﺷﺎﻡ‪ ،‬ﺷﻬﺮﯼ ﺍﺳﺖ ﻣﻴﺎﻥ ﺣﻮﺭﺍﻥ ﻭ ﺩﻣﺸﻖ‪ (۳۰/۱۸) .‬ﺗﺄﺭﻳﺦ ﻧﻮﻳﺴﺎﻥ‬
‫ﻣﯽﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﺣﺪﻳﺚ ﭘﻴﺎﻣﱪص ﺁﺗﺸﯽ ﮔﺮﺩﻥ ﺷﺘﺮﻫﺎﯼ ﺑﺼﺮﯼ ﺭﺍ ﺭﻭﺷﻦ ﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪﺍﯼ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺭﺍ‬
‫ﺭﻭﺷﻦ ﮐﺮﺩ ﮐﻪ ﻃﺎﻟﺒﺎﻥ ﻋﻠﻢ ﺩﺭ ﺑﺮﺍﺑﺮ ﺭﻭﺷﻨﯽ ﺁﻥ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﯽﮐﺮﺩﻧﺪ‪.‬‬

‫‪184‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫* در ﺳﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻋﺮاق را ﺑﺎ آب ﻏﺮق ﻣﻲﻛﻨﺪ و در ﻫﻤﺎن ﺳـﺎل زﻣـﻴﻦ ﺣﺠـﺎز را ﺑـﺎ‬
‫آﺗﺶ و ﮔﺮﻣﻲﻣﻲﺳﻮزاﻧﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻮ ﺷﺎﻣﻪ ﻫﻢ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫ﻓﯽ ﺳﻨﺔ ﺍﻏﺮﻕ ﺍﻟﻌﺮﺍﻕ ﻭﻗﺪ‬

‫ﺍﺣﺮﻕ ﺍﺭﺽ ﺍﳊﺠﺎﺯ ﺑﺎﻟﻨﺎﺭ‬

‫* در ﺳﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻋﺮاق ﺑﺎ آب و ﺗﻮﺳﻂ ﺳﻴﻞ دﭼﺎر ﻃﻮﻓﺎن ﻣﻲﺷﻮد و ﻏﺮق ﻣﻲﮔﺮدد و‬
‫در ﻫﻤﺎن ﺳﺎل ﺣﺠﺎز از ﺷﺪت آﺗﺶ ﻣﻲﺳﻮزد‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﺳﺎﻋﻲ در ﺗﺄرﻳﺦ ‪ 654‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬در روز ﺟﻤﻌﻪ ﻫﺸﺘﻢ رﺟﺐ ﻫﻤـﺎن ﺳـﺎل ﻧـﺰد‬
‫وزﻳﺮ ﻧﺸﺴﺘﻪ ﺑﻮدم ﻛﻪ ﻧﺎﻣﻪاي از ﻣﺪﻳﻨﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺑﻪ دﺳﺘﺶ رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﻧﺎﻣـﻪ را ﮔﺮﻓـﺖ و‬
‫ﺧﻮاﻧﺪ‪ .‬در آن ﻧﺎﻣﻪ ﺑﻴﺎن ﺷﺪه ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ در روز ﺳﻪ ﺷﻨﺒﻪ ﺟﻤﺎدي آﺧﺮ دﭼﺎر زﻣﻴﻦ‬
‫ﻟﺮزهاي ﺷﺪه اﺳﺖ و در اﻳﻦ ﺳﺎﻧﺤﻪ ﻗﺒﺮ ﻣﺒﺎرك ﺣﻀﺮت ﻣﺤﻤﺪص ﺑﻪ ﻟﺮزه در آﻣـﺪه‬
‫و ﺻﺪاي آﻫﻦﻫﺎي ﺑﺎﻻي ﻗﺒﺮ ﺑﻪ ﮔﻮش ﺣﺎﺿﺮﻳﻦ رﺳـﻴﺪه اﺳـﺖ‪ ،‬ﺑﻌـﺪ از زﻣـﻴﻦ ﻟـﺮزه‬
‫آﺗﺸﻲ در ﭼﻬﺎر ﻓﺮﺳﺨﻲ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺷﻌﻠﻪور ﺷﺪه و ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻛﻮه ﺷﻌﻠﻪﻫﺎي آﺗـﺶ را ﭘﺮﺗـﺎب‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ آﺗﺶ ﺗﺎ ﭘﺎﻧﺰده روز اداﻣﻪ داﺷﺖ‪.‬‬
‫ﻧﺎﻣﻪ رﺳﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻦ در ﺣﺎﻟﻲ ﺑﻪ ﺧﺪﻣﺖ رﺳﻴﺪم ﻛـﻪ آﺗـﺶ ﻫﻨـﻮز اداﻣـﻪ داﺷـﺖ‪.‬‬
‫ﺣﺎﻛﻢ از ﻗﺎﺻﺪ ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬ﺷﻌﻠﻪ ﻫﺎﻳﺶ ﺑﻪ ﻛـﺪام ﻃـﺮف زﺑﺎﻧـﻪ ﻣـﻲﻛﺸـﻨﺪ و در ﺣﺮﻛـﺖ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ؟‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻪ ﺳﻮي ﻣﺸﺮق‪ ،‬در اداﻣﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻫﺮ ﺳﻨﮕﻲ را ﻣﻲﺳﻮزاﻧﺪ و ذوب ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪.‬‬
‫ﺳﭙﺲ ﻗﺎﺻﺪ ﺳﻨﮓ ﺳﻮﺧﺘﻪاي را ﺑﻴﺮون آورد ﻛﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ذﻏﺎل ﺳﻴﺎه ﺷﺪه ﺑﻮد‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﺳﺎﻋﻲ در اداﻣﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻧﺎﻣﻪ ﺑﻪ ﺧﻂ ﻗﺎﺿﻲ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد و ﺣﺎﻛﻲ از‬
‫آن ﺑﻮد ﻛﻪ ﻫﻨﮕﺎم زﻟﺰﻟﻪ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﺣﺮم رﻓﺘـﻪ و ﺳـﺮ ﺧـﻮد را ﻟﺨـﺖ ﻛـﺮده و ﻣﺸـﻐﻮل‬
‫اﺳﺘﻐﻔﺎر و ﺗﻮﺑﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﺣﺎﻛﻢ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻫﻤﻪ ﺑﺮدهﻫﺎ را آزاد ﻛﺮده و از ﻫﺮ ﻇﻠﻤﻲﺧﻮد را‬
‫رﻫﺎ ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺮدم ﻣﺪام در اﺳﺘﻐﻔﺎر ﺑﻮدﻧﺪ ﺗـﺎ زﻟﺰﻟـﻪ ﻣﺘﻮﻗـﻒ ﺷـﺪ‪ ،‬وﻟـﻲ آﺗـﺶ‬
‫ﺷﻌﻠﻪور ﺷﺪه ﻫﻨﻮز زﺑﺎﻧﻪ ﻣﻲﻛﺸﺪ‪ .‬ﭘﺎﻧﺰده روز ﻗﺒﻞ از آﻣﺪن ﻗﺎﺻﺪ ﺷـﺮوع ﺷـﺪه و ﺗـﺎ‬
‫ﺣﺎﻻ ﻫﻢ اداﻣﻪ دارد‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﺳﺎﻋﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺧﻂ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻳﻮﺳـﻒ اﻣﻌـﺎﻧﻲ ﺷـﻴﺦ ﻣﺪﻳﻨـﻪ ﺑـﺮ ﺻـﺎﺣﺒﺶ‬
‫رﺣﻤﺖ ﺑﺎد را ﺧﻮاﻧﺪم ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ آﺗﺶ ﺣﺠﺎز ﻋﻼﻣﺖ ﺑﺰرگ و اﺷﺎرهي ﺻﺤﻴﺢ‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪185‬‬

‫ﺑﻪ ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻮش ﺑﺨﺖ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺒـﻞ از ﻣـﺮگ ﻓﺮﺻـﺖ را‬
‫ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺷﻤﺮده و ﺑﻪ اﺻﻼح ﻛﺎر و زﻧﺪﮔﻲ ﺧﻮد ﺷﺘﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻦ آﺗﺶ در ﺳـﺮزﻣﻴﻨﻲ‬
‫رخ داده ﻛﻪ درﺧﺖ و ﮔﻴﺎه ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﺎي آﻧﻬﺎ ﺳﻨﮓ را ﻣﻲﺳﻮزاﻧﺪ و ذوب ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪،‬‬
‫ﺗﺎ آﻧﺮا ﺑﻪ ﺧﺎك ﻫﻤﺮاه آب ﻣﺒﺪل ﺳﺎزد و ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﻮاد ﻣـﺬاب داﺧـﻞ ﻛـﻮره ذوب ﻛﻨـﺪ‪،‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﻦ آﺗﺶ را درس و ﻋﺒﺮﺗﻲ ﺑﺮاي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و رﺣﻤﺘﻲ ﺑﺮاي ﻋﺎﻟﻤﻴﻦ ﻗﺮار داده‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻳﻜﻲ از ﺑﺰرﮔﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﻇﻬﻮر آﺗﺶ در ﺣﺎل ﺣﻴﺎت ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎم ﻧﻮوي اﺳﺖ‪ .‬در‬
‫ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ ﺟﺮﻳﺎن را اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬در زﻣﺎن ﻣﺎ ﺳﺎل ‪ 654‬آﺗﺶ ﺑﺰرﮔﻲ درﺳﺖ‬
‫ﺷﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺣﺎدﺛﻪ در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺷﺮﻗﻲ ﭘﺸﺖ ﺣـﺮة اﺗﻔـﺎق اﻓﺘـﺎد‪ ،‬ﺟﺮﻳـﺎن از ﻃـﺮف ﺷـﺎم و‬
‫ﺷﻬﺮﻫﺎي دﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﺗﻮاﺗﺮ رﺳﻴﺪه اﺳﺖ و ﺑﺰرﮔﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﺷﻬﺮ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﺑﻮدﻧﺪ اﻳﻦ ﺟﺮﻳـﺎن‬
‫را ﺑﺮاي ﻣﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫از ﺑﻴﺎن ﺷﺎﻫﺪان ﻋﻴﻨﻲ روﺷﻦ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ اﻳـﻦ آﺗـﺶ آﺗﺸﻔﺸـﺎن ﺑﺰرﮔـﻲ ﺑـﻮده ﻛـﻪ‬
‫زﻟﺰﻟﻪاي ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ راﺳﺘﮕﻮص ﺧﺒـﺮ داده اﺳـﺖ‬
‫ﺟﺮﻳﺎن و ﺣﺎدﺛﻪ ﺑﻪ وﻗﻮع ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﺍﻟﺒﺪﺍﻳﺔ ﻭ ﺍﻟﻨﻬﺎﻳﺔ )‪۱۸۷/۱۳‬ـ ‪.(۱۹۲‬‬
‫‪ .٢‬ﺷﺮﺡ ﻣﺴﻠﻢ )‪.(۲۸/۱۸‬‬

‫‪186‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻣﺘﻮﻗﻒ ﺷﺪن ﺟﺰﻳﻪ و ﺧﺮاج‬
‫ﺟﺰﻳــﻪ‪ 1‬و ﺧــﺮاج‪ 2‬از ﻣﻨــﺎﺑﻊ ﻣﻬــﻢ درآﻣــﺪ ﺑﻴــﺖ اﻟﻤــﺎل ﻣﺴــﻠﻤﺎﻧﺎن در ﺣﻜﻮﻣــﺖ‬
‫اﺳﻼﻣﻲﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬رﺳﻮلاﷲص ﭘﻴﺶﮔﻮﻳﻲ ﻛﺮده ﻛـﻪ اﻳـﻦ درآﻣـﺪ ﻣﺘﻮﻗـﻒ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻣﺘﻮﻗـﻒ ﺷـﺪن ﺟﺰﻳـﻪ و ﺧـﺮاج ﻣﻨﺒـﻊ ﻣﺎﻟﻴـﺎﺗﻲ و درآﻣـﺪ‬
‫ﻣﻬﻤﻲرا از دﺳﺖ ﺧﻮاﻫﻨﺪ داد‪ .‬در ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺼ ‪‬ﺮ ﹺﺇ ‪‬ﺭ ‪‬ﺩﺑ‪‬ﻬ‪‬ـﺎ‬
‫ﺖ ‪‬ﻣ ‪‬‬
‫ﺖ ﺍﻟﺸ‪ ‬ﹾﺄ ‪‬ﻡ ‪‬ﻣ ‪‬ﺪﻳ‪‬ﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻭﺩ‪‬ﻳﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﺭﻫ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ ‪‬ﻣ‪‬ﻨ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫ﻕ ‪‬ﺩ ‪‬ﺭ ‪‬ﻫ ‪‬ﻤﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ ﹶﻗﻔ‪‬ﻴ ‪‬ﺰﻫ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ ‪‬ﻣ‪‬ﻨ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫ﺖ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌﺮ‪‬ﺍ ‪‬‬
‫) ‪‬ﻣ‪‬ﻨ ‪‬ﻌ ‪‬‬

‫ﺚ ‪‬ﺑ ‪‬ﺪﹾﺃ‪‬ﺗ ‪‬ﻢ ﺷ‪‬ـ ﹺﻬ ‪‬ﺪ‬
‫ﺚ ‪‬ﺑﺪ‪‬ﹾﺃ‪‬ﺗ ‪‬ﻢ ‪‬ﻭ ‪‬ﻋ ‪‬ﺪ‪‬ﺗ ‪‬ﻢ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺣ ‪‬ﻴ ﹸ‬
‫ﺚ ‪‬ﺑ ‪‬ﺪﹾﺃ‪‬ﺗ ‪‬ﻢ ‪‬ﻭ ‪‬ﻋ ‪‬ﺪ‪‬ﺗ ‪‬ﻢ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺣ ‪‬ﻴ ﹸ‬
‫‪‬ﻭﺩ‪‬ﻳﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﺭﻫ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ ‪‬ﻋ ‪‬ﺪ‪‬ﺗﻢ‪ ‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺣ ‪‬ﻴ ﹸ‬

‫ﺤ ‪‬ﻢ ﹶﺃﺑﹺﻲ ‪‬ﻫ ‪‬ﺮ‪‬ﻳ ‪‬ﺮ ﹶﺓ ‪‬ﻭ ‪‬ﺩ ‪‬ﻣ ‪‬ﻪ(‬
‫ﻚ ﹶﻟ ‪‬‬
‫‪‬ﻋﻠﹶﻰ ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫)ﻋﺮاق درﻫﻢ و ﻗﻔﻴﺰش را ﻣﻨﻊ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺷﺎم ﻣﺪ و دﻳﻨﺎرش را ﻣﻨـﻊ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪ .‬ﻣﺼـﺮ‬
‫اردب و دﻳﻨﺎرش را ﻣﻨﻊ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺷﻤﺎ از ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺷﺮوع ﻛﺮدﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺮﻣﻲﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬ﮔﻮﺷﺖ‬
‫و ﺧﻮن اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه ﺑﺮ ﺻﺤﺖ اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪(.‬‬
‫ﻗﻔﻴﺰ‪ ،‬ﻣﺪ و اردب واﺣﺪﻫﺎي وزن و ﻛﻴﻞ ﻣﺮدم آن روزﮔﺎر در آن ﻛﺸﻮرﻫﺎ ﺑﻮدهاﻧـﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻌﻀﻲ از اﻳﻦ واﺣﺪﻫﺎ اﻣﺮوزه ﻧﻴﺰ ﺷﻬﺮت دارﻧﺪ و ﻣﺸﻬﻮر ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬درﻫﻢ و دﻳﻨﺎر اﺳـﻢ‬
‫اﺳﻜﻨﺎسﻫﺎي ﻣﻌﺮوف آن دوران ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ اﻣﺮوز ﻧﻴﺰ در ﺑﺮﺧـﻲ ﻛﺸـﻮرﻫﻬﺎي ﻋﺮﺑـﻲ‬
‫واﺣﺪ ﭘﻮل ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﻣﻨﻊ ﻛﺮدن اﻳﻦ وﺟﻮه ﻳﺎ ﻣﺤﺼﻮﻻت از ﻃﺮف ﻛﺸﻮرﻫﺎ و ﺑﻼد ﻳﺎد‬
‫ﺷﺪه ﺑﺨﺎﻃﺮ ﭼﻴﺮه ﺷﺪن ﻛﻔﺎر در ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻮاﻗﻊ ﺑﺮ ﻛﺸﻮرﻫﺎ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن اﻳﺘﺎﻟﻴﺎ و ﺗﺎﺗﺎرﻫﺎ‬
‫در ﻣﻘﺎﻃﻊ ﻣﺨﺘﻠﻒ در ﺑﺴـﻴﺎري از ﻛﺸـﻮرﻫﺎي اﺳـﻼﻣﻲ‪ ،‬زﻣـﺎم ﻗـﺪرت را در دﺳـﺖ‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ و در زﻣﺎن ﻣﺎ )اﻣﺮوزه( ﻛﻔﺎر ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي اﺳﻼﻣﻲزﻳﺎدي را ﺑﻪ اﺷـﻐﺎل ﺧـﻮد‬
‫در آوردهاﻧﺪ‪ .‬ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺧﻼﻓﺖ اﺳﻼﻣﻲرا از ﺑﻴﻦ ﺑﺮده و ﺷﺮﻳﻌﺖ اﺳـﻼﻣﻲرا از ﻣﺴـﻨﺪ‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﻴﺮون راﻧﺪهاﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﻣﺎﻟﻴﺎﺕ ﻣﺒﻠﻎ ﻣﺎﻫﻴﺎﻧﻪ ﻳﺎ ﺳﺎﻟﻴﺎﻧﻪﺍﻱ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﺍﻫﻞ ﺫﻣ‪‬ﻪ ﺑﻪ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺍﺳﻼﻣﻲﻣﻲﭘﺮﺩﺍﺯﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﻣﺒﻠﻐﻲ ﻳﺎ ﳏﺼﻮﱄ ﻛﻪ ﺻﺎﺣﺒﺎﻥ ﺯﻣﲔ )ﺯﻣﲔﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻗﻬﺮﹰﺍ ﻓﺘﺢ ﺷﺪﻩ ﻭ ﺑﻌﺪ ﺩﺭ ﺍﺯﺍﻱ ﭘﺮﺩﺍﺧﺖ ﳏﺼﻮﻝ ﻳﺎ ﻣﺒﻠﻎ‬
‫ﻣﺸﺨﺼﻲ ﺩﺭ ﺍﺧﺘﻴﺎﺭ ﻣﺎﻟﻜﺎﻥ ﻗﺒﻞ ﺍﺯ ﻓﺘﺢ ﺩﺍﺩﻩ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ( ﺁﻧﺮﺍ ﺑﻪ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺍﺳﻼﻣﯽﭘﺮﺩﺍﺧﺖ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪187‬‬

‫اﻣﺎم ﻧﻮوي در ﺷﺮح ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ و ﭘﺴﻨﺪﻳﺪهﺗﺮﻳﻦ ﺗﻮﺟﻴﻪ اﻳﻦ اﺳـﺖ‬
‫ﻛﻪ روم و ﻋﺠﻢ در آﺧﺮ زﻣﺎن ﺑـﻪ ﻣﺴـﻨﺪ ﻗـﺪرت ﻣـﻲﻧﺸـﻴﻨﻨﺪ و اﻳـﻦ درآﻣـﺪﻫﺎ را از‬
‫ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ ﻣﻨﻊ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎم ﻧﻮوي ﭼﻨﺪ ورﻗﻪ ﺑﻌﺪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ را از ﺟﺎﺑﺮ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨـﺪ‪ :‬ﻣﻤﻜـﻦ اﺳـﺖ در‬
‫ﺑﻴﺖ اﻟﻤﺎل ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣﺤﺼﻮل زراﻋﻲ ﻳﺎ درﻫﻢ ﺟﻤﻊ ﻧﺸﻮد‪ .‬ﻣﺎ ﺳﻮال ﻛـﺮدﻳﻢ ﺑـﻪ ﭼـﻪ‬
‫دﻟﻴﻞ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺣﻜﺎم ﻋﺠﻢ ﺟﻠﻮي آﻧﺮا ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ و ﻣﻨﻊ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬درﺑﺎره ﻣﻨﻊ ﻛﺮدن ﻣﺮدم‬
‫ﺷﺎم ﺗﻮﺳﻂ روم )اﻳﺘﺎﻟﻴﺎ( از ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺟﺰﻳﻪ و ﺧﺮاج ﻧﻴﺰ ﭼﻨﻴﻦ رواﻳﺎﺗﻲ ﻧﻘﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻌﻀﻲ اﻳﻦ رواﻳﺖ را ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ در آﺧﺮ زﻣﺎن ﻣﺮدم اﻳﻦ ﻣﻨـﺎﻃﻖ ﻣﺮﺗـﺪ‬
‫ﺷﺪه و از ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺟﺰﻳﻪ و ﺧﺰاج اﻣﺘﻨﺎع ﻣﻲورزﻧﺪ و زﻛﺎﺗﻲ را ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ﻣﻲﭘﺮداﺧﺘﻨـﺪ‪،‬‬
‫ﻧﻤﻲﭘﺮدازﻧﺪ‪ .‬ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺰ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ :‬ﻛﻔﺎري ﻛﻪ ﭘﺮداﺧﺖ ﺟﺰﻳﻪ ﺑﺮ ﻋﺪه آﻧﻬﺎ اﺳـﺖ‬
‫در آﺧﺮ زﻣﺎن ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ ﺷﺪه و از ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺟﺰﻳﻪ و ﺧﺮاج و ﺳﺎﻳﺮ ﻣﺎﻟﻴـﺎت ﺧـﻮدداري‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻫﻤﻪ ﺗﻮﺟﻴﻬﺎﺗﻲ ﻛﻪ اﻣﺎم ﻧﻮوي ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻣﻨﻊ ﺟﺰﻳﻪ و ﺧـﺮاج و ﺳـﺎﻳﺮ ﻣﺎﻟﻴـﺎت ﺑـﺮاي‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺬﻛﻮر ﻧﻘﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺤﻘﻖ ﻳﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ ﺣﻜﻮﻣـﺖ اﺳـﻼﻣﻲﻛـﻪ‬
‫اﻗﺘﺼﺎدش را ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ ﺷﺮﻳﻌﺖ اﺳﻼم ﺑﻨﺎ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬از ﺑﻴﻦ رﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪا دردﻣﺎن را‬
‫در ﺑﺎرﮔﺎه ﺗﻮ ﻣﻄﺮح ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﺷﺮﺡ ﻧﻮﻭﻱ‪.(٢٠/١٨) :‬‬

‫ﻓﺼﻞ دوم‬
‫درﺑﺎره ﻋﻼﺋﻤﻲﻛﻪ ﺗﺤﻘﻖ ﻳﺎﻓﺘﻪ و اداﻣﻪ دارﻧﺪ ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ‬
‫ﺑﻌﺪ از ﺗﺤﻘﻖ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﺗﻜﺮار ﺷﻮﻧﺪ‬

‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬ﺟﻨﮓ و ﭘﻴﺮوزي‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮش را ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻫﺪاﻳﺖ و دﻳﻦ ﺣﻖ ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ آن را در ﺑﺮاﺑﺮ ﺗﻤﺎم ادﻳـﺎن‬
‫ﭘﻴﺮوز و ﺳﺮﺑﻠﻨﺪ ﻧﮕﺎه دارد و ﺣﺎﻣﻼن اﻳﻦ دﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﻧﺸﺮ و ﮔﺴﺘﺮش اﺳﻼم ﺑﻪ ﻣﺸﺮق‬
‫و ﻣﻐﺮب رﻓﺘﻪ و ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻣﻬﻤﻲرا ﻓﺘﺢ ﻛﺮدهاﻧﺪ و ﺑﻪ ﭘﻴﺮوزيﻫﺎي ﭼﺸﻤﮕﻴﺮي دﺳﺖ ﭘﻴﺪا‬
‫ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﺴﻴﺎري از ﺣﻜﻮﻣﺖﻫﺎي ﻛﻔﺮ را در زﻣﺎن ﺧﻮد ﺷﻜﺴﺖ دادﻧﺪ و آﻧﻬﺎ را از ﺑﻴﻦ‬
‫ﺑﺮدﻧﺪ‪ .‬در ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ ﺷﻴﻮه ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮده اﺳﺖ و اﻳﻦ ﺷﻴﻮه ﺗـﺎ زﻣـﺎن ﺟﻬـﺎد‬
‫ﻋﻠﻴﻪ دﺟﺎل ﺑﺎﻗﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻫﻤﻮاره ﺻﺤﺎﺑﻪ را درﺑﺎره ﻓﺘﻮﺣﺎت و ﭘﻴﺮوزيﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺗﻮﺳﻂ آﻧﻬـﺎ‬
‫ﻳﺎ ﭘﻴﺮواﻧﺸﺎن ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻣﻄﻠﻊ ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬رﺳﻮلاﷲص اﻳﻦ ﭘﻴﺸـﮕﻮﻳﻲﻫـﺎ را‬

‫در ﻣﻜﻪ ﻣﻜﺮﻣﻪ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻓﺎﻗﺪ ﻗﺪرت و ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑـﻪ اﺻـﺤﺎب‬
‫ﺧﺒﺮ ﻣﻲداد‪ .‬ﻳﺎ زﻣﺎﻧﻲ رﺳﻮلاﷲص اﻳﻦ اﺧﺒﺎر را ﺑﻪ اﻃـﻼع ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣـﻲرﺳـﺎﻧﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻣﻨﻮره در اﺛﺮ ﻇﻠﻢ و ﺳﺘﻢ دﺷﻤﻨﺎن در ﺣﺎل ﺧـﻮف و ﺑـﻴﻢ زﻧـﺪﮔﻲ‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎم ﺑﺨﺎري از ﺣﻀـﺮت ﺧﺒـﺎب ﺑـﻦ ارت ﭼﻨـﻴﻦ ﻧﻘـﻞ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪ :‬ﻧـﺰد‬
‫رﺳﻮلاﷲص در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ اﻳﺸﺎن در ﺳﺎﻳﻪ دﻳﻮار ﺧﺎﻧﻪ ﻛﻌﺒﻪ ﻧﺸﺴﺘﻪ و ﺑـﻪ ﭼـﺎدري ﻛـﻪ‬
‫ﻫﻤﺮاه داﺷﺖ ﺗﻜﻴﻪ زده ﺑﻮد‪ ،‬ﺷﻜﺎﻳﺖ ﺑﺮدﻳﻢ و ﻋﺮض ﻛـﺮدﻳﻢ‪ ،‬اي ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ ﮔﺮاﻣـﻲﭼـﺮا‬
‫ﻧﺼﺮت را از ﺧﺪا ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﻴﺪ؟ ﭼﺮا ﺑﺮاي ﻣﺎ دﻋﺎ ﻧﻤﻲﻛﻨﻲ؟ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺠﺎ ُﺀ ﺑﹺﺎﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﻨﺸ‪‬ﺎ ﹺﺭ ﹶﻓﻴ‪‬ﻮﺿ‪‬ـ ‪‬ﻊ‬
‫ﺠ ‪‬ﻌ ﹸﻞ ﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺽ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺤ ﹶﻔ ‪‬ﺮ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﻓ‪‬ﻲ ﺍﹾﻟﹶﺄ ‪‬ﺭ ﹺ‬
‫)ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ﺍﻟﺮ‪ ‬ﺟ ﹸﻞ ﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻤ ‪‬ﻦ ﹶﻗ ‪‬ﺒ ﹶﻠ ﹸﻜ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ‪‬‬

‫ﺤﺪ‪‬ﻳـ ‪‬ﺪ ﻣ‪‬ـﺎ ﺩ‪‬ﻭ ﹶﻥ‬
‫ﻁ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﻂ ﹺﺑﹶﺄ ‪‬ﻣﺸ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﺸﹸ‬
‫ﻚ ‪‬ﻋ ‪‬ﻦ ﺩ‪‬ﻳﹺﻨ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ‪‬ﻤ ‪‬‬
‫ﺼﺪ‪ ‬ﻩ ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫ﺸﻖ‪ ‬ﺑﹺﺎﹾﺛ‪‬ﻨ‪‬ﺘ ‪‬ﻴ ﹺﻦ ‪‬ﻭﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫‪‬ﻋﻠﹶﻰ ‪‬ﺭﹾﺃ ‪‬ﺳ ‪‬ﻪ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬‬

‫ﲑ‬
‫ﺼﺪ‪ ‬ﻩ ﹶﺫ‪‬ﻟﻚ‪ ‬ﻋ ‪‬ﻦ ﺩ‪‬ﻳﹺﻨ ‪‬ﻪ ﻭ‪‬ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﹶﻟ‪‬ﻴ‪‬ﺘﻤ‪‬ﻦ‪ ‬ﻫﺬﹶﺍ ﺍﹾﻟﹶﺄ ‪‬ﻣ ‪‬ﺮ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳﺴِـ ‪‬‬
‫ﺐ ‪‬ﻭﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﺼ ﹴ‬
‫ﺤ ‪‬ﻤ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻋ ﹾﻈ ﹴﻢ ﹶﺃ ‪‬ﻭ ‪‬ﻋ ‪‬‬
‫ﹶﻟ ‪‬‬

‫‪190‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺐ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ﹶﻏ‪‬ﻨﻤ‪‬ـ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭﹶﻟﻜ‪‬ـﻨ‪ ‬ﹸﻜ ‪‬ﻢ‬
‫ﻑ ﹺﺇﻟﱠﺎ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﹶﺃ ‪‬ﻭ ﺍﻟﺬﱢﹾﺋ ‪‬‬
‫ﺕ ﻟﹶﺎ ‪‬ﻳﺨ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﻀ ‪‬ﺮ ‪‬ﻣ ‪‬ﻮ ‪‬‬
‫ﺻ ‪‬ﻨﻌ‪‬ﺎ َﺀ ﹺﺇﻟﹶﻰ ‪‬ﺣ ‪‬‬
‫ﺐ ‪‬ﻣﻦ‪ ‬‬
‫ﺍﻟﺮ‪‬ﺍ ‪‬ﻛ ‪‬‬
‫ﺴ‪‬ﺘ ‪‬ﻌ ﹺ‬
‫‪‬ﺗ ‪‬‬
‫ﺠﻠﹸﻮ ﹶﻥ(‬

‫‪1‬‬

‫)در زﻣﺎن ﮔﺬﺷﺘﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﻔﺮهاي را در زﻣـﻴﻦ اﻳﺠـﺎد ﻣـﻲﻛﺮدﻧـﺪ و‬
‫ﻣﺆﻣﻦ را در آن ﻣﻲﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ و ﻳﺎ ارهاي ﺑﺮ ﺳﺮ او ﻣﻲﻧﻬﺎدﻧﺪ و از ﻓﺮق ﺳﺮ ﺑﻪ دو ﻧﺼﻒ‬
‫ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻣـﺎ اﻳـﻦ ﻓﺎﺟﻌـﻪ و ﻣﺸـﻜﻞ ﺑـﺰرگ ﻧﻤـﻲﺗﻮاﻧﺴـﺖ آﻧﻬـﺎ را از دﻳـﻦ‬
‫ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﺎ ﺷﺎﻧﻪﻫﺎي آﻫﻨﻴﻦ زﻧﺪه زﻧﺪه ﺳﺮﺷﺎن را ﺷﺎﻧﻪ ﻣـﻲﻛﺮدﻧـﺪ ﺗـﺎ ﺗﻜـﻪ ﺗﻜـﻪ‬
‫ﮔﻮﺷﺖ ﻳﺎ ﻳﻚ ﺗﺎر رگ در ﺑﺪن آﻧﻬﺎ ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎز ﻫﻢ اﻳﻦ ﮔﻮﻧـﻪ ﺷـﻜﻨﺠﻪﻫـﺎ‬
‫ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻪ آﻧﻬﺎ را از دﻳﻦ ﻣﻨﺼﺮف ﺳﺎزد‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﻦ دﻳﻦ را ﭼﻨﺎن ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ ﻣﻲﺳـﺎزد‪،‬‬
‫ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﺧﻄﺮي او را ﺗﻬﺪﻳﺪ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ اﻣﺎ ﺷﻤﺎ ﺷﺘﺎب دارﻳﺪ و ﻋﺠﻠﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ(‪.‬‬
‫ﺑﻲ ﺗﺮدﻳﺪ اﻣﻨﻴﺖ در ﺟﺰﻳﺮة اﻟﻌﺮب وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ و ﻗﺎﻧﻮن‪ ،‬ﻗـﺎﻧﻮن ﺟﻨﮕـﻞ ﺑـﻮد‪ .‬در‬
‫ﺑﺴﻴﺎري اﺣﺎدﻳﺚ درﺑﺎره ﺗﺤﻘﻖ اﻣﻨﻴﺖ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﭘﻴﺮوز ﺷﺪن و ﻇـﺎﻫﺮ ﺷـﺪن دﻳـﻦ ﻣﺒـﻴﻦ‬
‫اﺳﻼم در ﺟﺰﻳﺰة اﻟﻌﺮب‪ ،‬ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺜﻼً رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪:‬‬
‫اﺳﻼم از ﻣﺮزﻫﺎي ﺟﺰﻳﺮة اﻟﻌﺮب ﻣﻲﮔﺬرد و دوﻟﺖ ﺑـﺰرگ وﻗـﺖ ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﻛﺴـﺮي و‬
‫ﻗﻴﺼﺮ را ﺑﻪ ﻧﺎﺑﻮدي ﻣﻲﻛﺸﺎﻧﺪ‪ .‬در ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ از ﻋﺘﻴﺒﻪ ﺑـﻦ ﻧـﺎﻓﻊ ﭼﻨـﻴﻦ ﻧﻘـﻞ ﺷـﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺤ ‪‬ﻬﺎ‬
‫ﺤﻬ‪‬ﺎ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﺗ ‪‬ﻐﺰ‪‬ﻭ ﹶﻥ ﺍﻟﺮ‪‬ﻭ ‪‬ﻡ ﹶﻓ‪‬ﻴ ﹾﻔ‪‬ﺘ ‪‬‬
‫ﺱ ﹶﻓ‪‬ﻴﻔﹾ‪‬ﺘ ‪‬‬
‫ﺤﻬ‪‬ﺎ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻓﹶﺎ ﹺﺭ ‪‬‬
‫ﺏ ﹶﻓ‪‬ﻴ ﹾﻔ‪‬ﺘ ‪‬‬
‫)‪‬ﺗ ‪‬ﻐﺰ‪‬ﻭ ﹶﻥ ‪‬ﺟﺰﹺﻳ ‪‬ﺮﺓﹶ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌ ‪‬ﺮ ﹺ‬
‫ﺤ ‪‬ﻪ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ(‬
‫ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﺗ ‪‬ﻐﺰ‪‬ﻭ ﹶﻥ ﺍﻟﺪ‪‬ﺟ‪‬ﺎ ﹶﻝ ﹶﻓ‪‬ﻴ ﹾﻔ‪‬ﺘ ‪‬‬

‫‪2‬‬

‫)ﺷﻤﺎ ﺑﺎ ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﺟﺰﻳﺮة اﻟﻌﺮب ﺟﻬﺎد ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ آن را ﺑﺪﺳﺖﻫﺎي ﺷﻤﺎ ﻓﺘﺢ‬
‫ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﻧﻮﺑﺖ ﺑﻪ ﻓﺎرس ﻣﻲرﺳﺪ‪ ،‬آن ﻧﻴﺰ ﻓﺘﺢ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻋﻠﻴﻪ دﺟﺎل ﻣﻲﺟﻨﮕﻴـﺪ و‬
‫او را ﻧﻴﺰ از ﭘﺎ در ﺧﻮاﻫﻴﺪ آورد(‪.‬‬
‫ﺑﺨﺎري از ﺣﻀﺮت ﻋﺪي ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬

‫ﺸ ﹶﻜﺎ ﹺﺇﹶﻟ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﺍﹾﻟﻔﹶﺎ ﹶﻗ ﹶﺔ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﹶﺃﺗ‪‬ﺎ ‪‬ﻩ ﺁﺧ‪‬ـ ‪‬ﺮ‬
‫ﺻﻠﱠﻰ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳﻠﱠ ‪‬ﻢ ﹺﺇ ﹾﺫ ﹶﺃﺗ‪‬ﺎ ‪‬ﻩ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹲﻞ ﹶﻓ ‪‬‬
‫)‪‬ﺑ ‪‬ﻴﻨ‪‬ﺎ ﹶﺃﻧ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﺪ ﺍﻟﻨ‪‬ﹺﺒﻲ‪ ‬‬

‫ﺖ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨﻬ‪‬ـﺎ‬
‫ﺖ ﹶﻟ ‪‬ﻢ ﹶﺃ ‪‬ﺭﻫ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ ﹶﻗ ‪‬ﺪ ﹸﺃ‪‬ﻧﹺﺒ ﹾﺌ ‪‬‬
‫ﺤﲑ‪ ‬ﹶﺓ ﹸﻗ ﹾﻠ ‪‬‬
‫ﺖ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺸﻜﹶﺎ ﹺﺇﹶﻟ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹶﻗ ﹾﻄﻊ‪ ‬ﺍﻟﺴ‪‬ﺒﹺﻴ ﹺﻞ ﹶﻓﻘﹶﺎ ﹶﻝ ﻳ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﺪﻱ‪ ‬ﻫ ﹾﻞ ‪‬ﺭﹶﺃ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﹶﻓ ‪‬‬

‫‪ .١‬ﺻﺤﻴﺢ ﲞﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﳌﻨﺎﻗﺐ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﻔﱳ‪.‬‬

‫‪191‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻑ‬
‫ﻑ ﺑﹺﺎﹾﻟ ﹶﻜ ‪‬ﻌ‪‬ﺒ ‪‬ﺔ ﻟﹶﺎ ‪‬ﺗﺨ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﲑ ‪‬ﺓ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﺗﻄﹸﻮ ‪‬‬
‫ﺤ‪‬‬
‫ﺤ ﹸﻞ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﻚ ‪‬ﺣﻴ‪‬ﺎ ﹲﺓ ﹶﻟ‪‬ﺘ ‪‬ﺮ‪‬ﻳﻦ‪ ‬ﺍﻟﻈﱠﻌ‪‬ﻴ‪‬ﻨ ﹶﺔ ‪‬ﺗ ‪‬ﺮ‪‬ﺗ ‪‬‬
‫ﺖ ﹺﺑ ‪‬‬
‫ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﻓﹺﺈ ﹾﻥ ﻃﹶﺎﹶﻟ ‪‬‬
‫ﺖ ﻓ‪‬ﻴﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﺑ ‪‬ﻴﻨﹺﻲ ‪‬ﻭ‪‬ﺑ ‪‬ﻴ ‪‬ﻦ ‪‬ﻧ ﹾﻔﺴِﻲ ﹶﻓﹶﺄ‪‬ﻳ ‪‬ﻦ ‪‬ﺩﻋ‪‬ﺎ ‪‬ﺭ ﹶﻃﻴ‪ ‬ﺊ ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻳ ‪‬ﻦ ﹶﻗ ‪‬ﺪ ‪‬ﺳﻌ‪‬ﺮ‪‬ﻭﺍ ﺍﹾﻟﹺﺒﻠﹶﺎ ‪‬ﺩ ‪‬ﻭﻟﹶـ‪‬ﺌ ‪‬ﻦ‬
‫ﹶﺃ ‪‬ﺣﺪ‪‬ﺍ ﹺﺇﻟﱠﺎ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﹸﻗ ﹾﻠ ‪‬‬
‫ﺴﺮ‪‬ﻯ ‪‬ﺑ ﹺﻦ ‪‬ﻫ ‪‬ﺮﻣ‪‬ـ ‪‬ﺰ‬
‫ﺴﺮ‪‬ﻯ ‪‬ﺑ ﹺﻦ ‪‬ﻫ ‪‬ﺮ ‪‬ﻣ ‪‬ﺰ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬ﻛ ‪‬‬
‫ﺖ ‪‬ﻛ ‪‬‬
‫ﺴﺮ‪‬ﻯ ﹸﻗ ﹾﻠ ‪‬‬
‫ﺤﻦ‪ ‬ﹸﻛﻨ‪‬ﻮ ‪‬ﺯ ‪‬ﻛ ‪‬‬
‫ﻚ ‪‬ﺣﻴ‪‬ﺎ ﹲﺓ ﹶﻟ‪‬ﺘ ﹾﻔ‪‬ﺘ ‪‬‬
‫ﺖ ﹺﺑ ‪‬‬
‫ﻃﹶﺎﹶﻟ ‪‬‬
‫ﺐ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻳ ﹾﻘ‪‬ﺒ ﹸﻠ ‪‬ﻪ‬
‫ﺐ ﹶﺃ ‪‬ﻭ ‪‬ﻓﻀ‪ ‬ﺔ ‪‬ﻳ ﹾﻄ ﹸﻠ ‪‬‬
‫ﺝ ‪‬ﻣ ﹾﻞ َﺀ ﹶﻛﻔﱢ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺫ ‪‬ﻫ ﹴ‬
‫ﺨ ﹺﺮ ‪‬‬
‫ﻚ ‪‬ﺣﻴ‪‬ﺎ ﹲﺓ ﹶﻟ‪‬ﺘ ‪‬ﺮ‪‬ﻳﻦ‪ ‬ﺍﻟﺮ‪ ‬ﺟ ﹶﻞ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﺖ ﹺﺑ ‪‬‬
‫‪‬ﻭﹶﻟ‪‬ﺌ ‪‬ﻦ ﻃﹶﺎﹶﻟ ‪‬‬

‫ﺲ ‪‬ﺑ ‪‬ﻴ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ‪‬ﺑ ‪‬ﻴ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ‪‬ﺗ ‪‬ﺮ ‪‬ﺟﻤ‪‬ـﺎ ﹲﻥ‬
‫ﺠ ‪‬ﺪ ﹶﺃ ‪‬ﺣﺪ‪‬ﺍ ‪‬ﻳ ﹾﻘ‪‬ﺒ ﹸﻠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭﹶﻟ‪‬ﻴﻠﹾ ﹶﻘ‪‬ﻴﻦ‪ ‬ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﹶﺃ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ ﹸﻛ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ‪‬ﻮ ‪‬ﻡ ‪‬ﻳ ﹾﻠﻘﹶﺎ ‪‬ﻩ ‪‬ﻭﹶﻟ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ﹶﻓﻠﹶﺎ ‪‬ﻳ ﹺ‬

‫ﻚ ﻣ‪‬ﺎﻟﹰـﺎ‬
‫ﻚ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ‪‬ﺑﻠﹶﻰ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﹶﺃﹶﻟ ‪‬ﻢ ﹸﺃ ‪‬ﻋ ‪‬ﻄ ‪‬‬
‫ﻚ ‪‬ﺭﺳ‪‬ﻮﻟﹰﺎ ﹶﻓﻴ‪‬ﺒﻠﱢ ‪‬ﻐ ‪‬‬
‫ﺚ ﹺﺇﹶﻟ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫‪‬ﻳ‪‬ﺘ ‪‬ﺮ ﹺﺟ ‪‬ﻢ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﹶﻓ ﹶﻠﻴ‪‬ﻘﹸﻮﹶﻟﻦ‪ ‬ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﹶﺃﹶﻟ ‪‬ﻢ ﹶﺃ‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ﹾ‬
‫ﻚ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ‪‬ﺑﻠﹶﻰ ﻓﹶ‪‬ﻴ ‪‬ﻨ ﹸﻈ ‪‬ﺮ ‪‬ﻋ ‪‬ﻦ ‪‬ﻳﻤ‪‬ﻴﹺﻨ ‪‬ﻪ ﹶﻓﻠﹶﺎ ‪‬ﻳﺮ‪‬ﻯ ﹺﺇﻟﱠﺎ ‪‬ﺟ ‪‬ﻬﻨ‪ ‬ﻢ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ‪‬ﻨ ﹸﻈ ‪‬ﺮ ‪‬ﻋ ‪‬ﻦ ‪‬ﻳﺴ‪‬ﺎ ﹺﺭ ‪‬ﻩ ﹶﻓﻠﹶﺎ ‪‬ﻳﺮ‪‬ﻯ‬
‫ﻀ ﹾﻞ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫‪‬ﻭﹸﺃ ﹾﻓ ‪‬‬
‫ﺸﻘﱠ ‪‬ﺔ ‪‬ﺗ ‪‬ﻤ ‪‬ﺮ ‪‬ﺓ‬
‫ﺻﻠﱠﻰ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳﻠﱠ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﺍﺗ‪‬ﻘﹸﻮﺍ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﺭ ‪‬ﻭﹶﻟ ‪‬ﻮ ﹺﺑ ‪‬‬
‫ﺖ ﺍﻟﻨ‪‬ﹺﺒﻲ‪ ‬‬
‫ﹺﺇﻟﱠﺎ ‪‬ﺟ ‪‬ﻬﻨ‪ ‬ﻢ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬ﻋ ‪‬ﺪﻱ‪ ‬ﺳ ‪‬ﻤ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫ﲑ ‪‬ﺓ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ‬
‫ﺤ‪‬‬
‫ﺤ ﹸﻞ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺖ ﺍﻟﻈﱠﻌ‪‬ﻴ‪‬ﻨ ﹶﺔ ‪‬ﺗ ‪‬ﺮ‪‬ﺗ ‪‬‬
‫ﺠ ‪‬ﺪ ‪‬ﺷﻘﱠ ﹶﺔ ﺗ‪ ‬ﻤ ‪‬ﺮ ‪‬ﺓ ﹶﻓﹺﺒ ﹶﻜ ‪‬ﻠ ‪‬ﻤ ‪‬ﺔ ﹶﻃﻴ‪‬ﺒ ‪‬ﺔ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬ﻋ ‪‬ﺪﻱ‪ ‬ﹶﻓ ‪‬ﺮﹶﺃ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﹶﻓ ‪‬ﻤ ‪‬ﻦ ﹶﻟ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ﹺ‬

‫ﺖ‬
‫ﺴﺮ‪‬ﻯ ‪‬ﺑ ﹺﻦ ‪‬ﻫ ‪‬ﺮ ‪‬ﻣ ‪‬ﺰ ‪‬ﻭﹶﻟ‪‬ﺌ ‪‬ﻦ ﻃﹶﺎﹶﻟ ‪‬‬
‫ﺢ ﹸﻛﻨ‪‬ﻮ ‪‬ﺯ ‪‬ﻛ ‪‬‬
‫ﺖ ﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻤ ‪‬ﻦ ﺍ ﹾﻓ‪‬ﺘﺘ‪ ‬‬
‫ﻑ ﹺﺇﻟﱠﺎ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ﹸﻛ ‪‬ﻨ ‪‬‬
‫ﻑ ﺑﹺﺎﹾﻟ ﹶﻜ ‪‬ﻌ‪‬ﺒ ‪‬ﺔ ﻟﹶﺎ ‪‬ﺗﺨ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫‪‬ﺗﻄﹸﻮ ‪‬‬
‫ﺝ ‪‬ﻣ ﹾﻞ َﺀ ﹶﻛﻔﱢ ‪‬ﻪ(‬
‫ﺨ ﹺﺮ ‪‬‬
‫ﺻﻠﱠﻰ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﺳﻠﱠ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﹺﺑ ﹸﻜ ‪‬ﻢ ‪‬ﺣﻴ‪‬ﺎ ﹲﺓ ﹶﻟ‪‬ﺘ ‪‬ﺮ ‪‬ﻭﻥﱠ ﻣ‪‬ﺎ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﺍﻟﻨ‪‬ﹺﺒﻲ‪ ‬ﹶﺃﺑ‪‬ﻮ ﺍﹾﻟﻘﹶﺎ ‪‬ﺳ ﹺﻢ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﻣﻦ ﻧﺰد رﺳﻮلاﷲص ﺑﻮدم‪ ،‬ﻣﺮدي ﻧﺰد اﻳﺸﺎن آﻣﺪ و از ﺗﻨﮕﺪﺳﺘﻲ ﺷـﻜﺎﻳﺖ ﻛـﺮد‪.‬‬
‫ﺑﻌﺪ دﻳﮕﺮي آﻣﺪ درﺑﺎره ﻧﺎاﻣﻨﻲ راه ﮔﻼﻳﻪ ﻧﻤﻮد‪ .‬رﺳﻮلاﷲص ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣـﻦ ﻓﺮﻣـﻮد‪:‬‬
‫اي ﻋﺪي ﺗﻮ ﺣﻴﺮه‪ 2‬را دﻳﺪي؟ ﻋﺮض ﻛﺮدم‪ :‬ﺧﻴﺮ ﻳﺎ رﺳﻮلاﷲص آن را ﻧﺪﻳﺪهام‪ ،‬وﻟﻲ‬
‫اﺳﻤﺶ را ﺷﻨﻴﺪهام‪ .‬رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اﮔﺮ وﻓﺎ ﻛﻨﺪ و ﺑﻪ درازا ﺑﻜﺸﺪ‪ ،‬ﺧﻮاﻫﻲ دﻳـﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻳﻚ زن ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﻳﻲ از ﺣﻴﺮه ﺳﻔﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻪ ﻣﻜﻪ ﻣﻲرود ﺗﺎ ﺧﺎﻧﻪ ﺧـﺪا را ﻃـﻮاف‬
‫ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺠﺰ از ﺧﺪا ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﻫﺮاﺳﻲ ﻧﺪارد‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اﮔﺮ ﻋﻤـﺮ ﺗـﻮ وﻓـﺎ‬
‫ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻮاﻫﻲ دﻳﺪ ﻛﻪ ﺧﺰاﻧﻪﻫﺎي ﻛﺴﺮي ﻓﺘﺢ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﻋﺮض ﻛﺮدم‪ :‬ﻛﺴﺮي ﻓﺮزﻧﺪ‬
‫ﻫﺮﻣﺰ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬آري‪ ،‬ﺧﺰاﻧﻪﻫﺎي ﻛﺴﺮي ﭘﺴﺮ ﻫﺮﻣﺰ و اﮔﺮ زﻧﺪه ﺑﻤﺎﻧﻲ ﺧﻮاﻫﻲ دﻳﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﻳﻚ ﻣﺮد ﺑﺎ دﺳﺖﻫﺎي ﭘﺮ از ﻃﻼ و ﻧﻘﺮه از ﺧﺎﻧـﻪ ﺑﻴـﺮون ﻣـﻲآﻳـﺪ و ﺑـﻪ دﻧﺒـﺎل ﻛﺴـﻲ‬
‫ﻣﻲﮔﺮدد ﻛﻪ آﻧﻬﺎ را از وي ﺑﮕﻴﺮد و ﻗﺒﻮل ﻛﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﻛﺴﻲ را ﻧﻤﻲﻳﺎﺑﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺛﺮوت را‬
‫ﻗﺒــﻮل ﻛﻨــﺪ‪ .‬و ﺷــﻤﺎ روزي ﺧــﺪا را ﻣﻼﻗــﺎت ﻣــﻲﻛﻨﻴــﺪ ﻛــﻪ ﻣﻴــﺎن ﺷــﻤﺎ و ﺧﺪاوﻧــﺪ‬
‫ﻣﺘﺮﺟﻤﻲﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ از ﺷﻤﺎ ﺳﻮال ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬آﻳـﺎ ﻣـﻦ ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮي ﺑﺴـﻮي ﺷـﻤﺎ‬
‫ﻧﻔﺮﺳﺘﺎده ﺑﻮدم؟ ﺗﺎ ﺷﻤﺎ را از اﺣﻜﺎم اﺳﻼم و دﻳﻦ آﮔﺎه ﺳـﺎزد‪ .‬ﺷـﻤﺎ ﻣـﻲﮔﻮﺋﻴـﺪ‪ :‬ﺑﻠـﻪ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﳌﻨﺎﻗﺐ‪ ،‬ﺣﺪﻳﺚ ﴰﺎﺭﻩ ‪.٣٥٩٥‬‬
‫‪ .٢‬ﺣﲑﻩ ﻧﺎﻡ ﺟﺎﺋﻲ ﺍﺳﺖ‪.‬‬

‫‪192‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬آﻳﺎ ﺑﻪ ﺷﻤﺎ ﻣﺎل و ﺛﺮوت ﻧﺪاده ﺑﻮدم؟ ﻣﻲﮔﻮﺋﻴـﺪ‪ :‬ﺑﻠـﻪ‪ .‬آﻧﮕـﺎه اﻳـﻦ‬
‫اﻧﺴﺎن ﺑﺴﻮي ﭼﭗ و راﺳﺖ ﺧﻮد ﻧﮕﺎه ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺳﻮاي دوزخ ﭼﻴﺰي را ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﺪ‪ .‬ﻋﺪي‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬از رﺳﻮلاﷲص ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﻮد‪ :‬از دوزخ ﺧﻮد را ﻧﺠﺎت دﻫﻴـﺪ‪ ،‬اﮔـﺮ‬
‫ﺑﺎ اﻧﻔﺎق ﻧﺼﻒ ﻳﻚ داﻧﻪ ﺧﺮﻣﺎ ﻫﻢ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻫﺮﻛﺲ ﻗـﺎدر ﺑـﻪ اﻧﻔـﺎق ﻧﺼـﻒ داﻧـﻪ ﺧﺮﻣـﺎ‬
‫ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ ﻳﻚ ﺣﺮف و ﺳـﺨﻦ ﺷـﻴﺮﻳﻦ ﺧـﻮد را از دوزخ ﻧﺠـﺎت دﻫـﺪ‪ .‬ﻋـﺪي‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺪ‪ :‬دﻳﺪم ﻛﻪ ﻳﻚ زن ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﻳﻲ از ﺣﻴـﺮه ﺑـﻪ ﻣﻜـﻪ ﺳـﻔﺮ ﻣـﻲﻛـﺮد و‬
‫ﻫﻴﭽﮕﻮﻧﻪ ﺧﻄﺮي او را ﺗﻬﺪﻳﺪ ﻧﻤﻲﻧﻤﻮد‪ .‬و ﻣﻦ از ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺑﻮدم ﻛﻪ ﺧﺰاﻧﻪﻫﺎي ﻛﺴـﺮي‬
‫را ﻓﺘﺢ ﻛﺮدﻳﻢ و اﮔﺮ ﺷﻤﺎ زﻧﺪه ﺑﻤﺎﻧﻴﺪ ﺧﻮاﻫﻴﺪ دﻳﺪ ﻛﻪ ﭘﻴﺸﮕﻮﻳﻲﻫـﺎي رﺳـﻮلاﷲص‬
‫درﺑﺎره ﻛﺜﺮت ﻣﺎل و ﺛﺮوت ﺗﺤﻘﻖ ﻣﻲﻳﺎﺑﻨﺪ(‪.‬‬
‫و در ﺣﺪﻳﺚ دﻳﮕﺮي رﺳﻮلاﷲص ﺧﺒﺮ داده اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻛﺴـﺮي‬
‫و ﻗﻴﺼﺮ را ﺳﺮﻧﮕﻮن ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد و ﺧﺰاﻧﻪﻫﺎي آﻧﻬﺎ را در راه اﷲ اﻧﻔﺎق ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ .‬اﻣـﺎم‬
‫ﺑﺨﺎري از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺼ ‪‬ﺮ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ﻭ‪‬ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ‪‬ﻧ ﹾﻔﺴِـﻲ‬
‫ﺼ ‪‬ﺮ ﹶﻓﻠﹶﺎ ﹶﻗ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﻚ ﻗﹶ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺴﺮ‪‬ﻯ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ‪‬ﻭﹺﺇﺫﹶﺍ ‪‬ﻫ ﹶﻠ ‪‬‬
‫ﺴﺮ‪‬ﻯ ﹶﻓﻠﹶﺎ ‪‬ﻛ ‪‬‬
‫ﻚ ‪‬ﻛ ‪‬‬
‫)ﹺﺇﺫﹶﺍ ‪‬ﻫ ﹶﻠ ‪‬‬

‫ﹺﺑ‪‬ﻴ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ﹶﻟ‪‬ﺘ ‪‬ﻨ ﹶﻔ ﹶﻘﻦ‪ ‬ﹸﻛﻨ‪‬ﻮ ‪‬ﺯ ‪‬ﻫﻤ‪‬ﺎ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﺳﺒﹺﻴ ﹺﻞ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ(‬

‫‪1‬‬

‫)وﻗﺘﻲ ﻛﺴﺮي ﻫﻼك ﺷﺪ ﺑﻌـﺪ از وي ﻛﺴـﺮاي دﻳﮕـﺮي ﻧﺨﻮاﻫـﺪ ﺑـﻮد و ﺑﻌـﺪ از‬
‫ﻧﺎﺑﻮدي ﻗﻴﺼﺮ ﻗﻴﺼﺮ دﻳﮕﺮي ﺳﺮ ﻛﺎر ﻧﺨﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪ ،‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ﺧﺪاﻳﻲ ﻛﻪ ﺟـﺎن ﻣﺤﻤـﺪ‬
‫در ﻗﺒﻀﻪ ﻗﺪرت او اﺳﺖ‪ ،‬ﺷﻤﺎ )ﺻﺤﺎﺑﻪ( ﺧﺰاﻧﻪﻫﺎ و ﻣﺎل و ﺛﺮوت ﻗﻴﺼﺮ و ﻛﺴـﺮي را‬
‫در راه ﺧﺪا اﻧﻔﺎق ﺧﻮاﻫﻴﺪ ﻛﺮد(‪.‬‬
‫در ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ از ﺣﻀﺮت ﺛﻮﺑﺎن رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﻱ ﻟ‪‬ﻲ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨﻬ‪‬ﺎ‬
‫ﺖ ‪‬ﻣﺸ‪‬ﺎ ﹺﺭ ﹶﻗﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ ‪‬ﻣﻐ‪‬ﺎ ﹺﺭ‪‬ﺑﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻭﹺﺇﻥﱠ ﺃﹸﻣ‪‬ﺘ‪‬ﻲ ‪‬ﺳ‪‬ﻴ ‪‬ﺒ ﹸﻠ ﹸﻎ ‪‬ﻣ ﹾﻠ ﹸﻜﻬ‪‬ﺎ ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﺯ ﹺﻭ ‪‬‬
‫ﺽ ﹶﻓ ‪‬ﺮﹶﺃ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫) ‪‬ﺯﻭ‪‬ﻯ ﻟ‪‬ﻲ ﺍﻟﹾﹶﺄ ‪‬ﺭ ‪‬‬

‫ﺾ(‬
‫ﺖ ﺍﹾﻟ ﹶﻜ ‪‬ﻨ ‪‬ﺰ‪‬ﻳ ﹺﻦ ﺍﹾﻟﹶﺄ ‪‬ﺣ ‪‬ﻤ ‪‬ﺮ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟﹶﺄ‪‬ﺑ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫‪‬ﻭﹸﺃ ‪‬ﻋﻄ‪‬ﻴ ‪‬‬

‫‪2‬‬

‫)ﺧﺪاوﻧﺪ زﻣﻴﻦ را ﺑﺮاي ﻣﻦ ﺟﻤﻊ ﻛﺮد و ﻣﻦ از ﻣﺸﺮق ﺗـﺎ ﻣﻐـﺮب زﻣـﻴﻦ را دﻳـﺪم‪.‬‬
‫ﻗﻄﻌﺎً ﺣﻜﻮﻣﺖ اﻣﺘﻢ ﺑﻪ ﻧﻘﺎﻃﻲ ﻛﻪ دﻳﺪم ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﻴﺪ و دو ﺧﺰاﻧﻪ ﺳﺮخ و ﺳﻔﻴﺪ )ﻳﻌﻨﻲ‬
‫ﻃﻼ و ﻧﻘﺮه( ﺑﻪ ﻣﻦ داده ﺷﺪه اﺳﺖ(‪.‬‬
‫‪ .١‬ﺻﺤﻴﺢ ﲞﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﻣﻨﺎﻗﺐ‪ .‬ﺣﺪﻳﺚ ‪.٣٦١٨‬‬
‫‪ .٢‬ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﻔﱳ‪.‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪193‬‬

‫ﺑﻲﮔﻤﺎن ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ رﺳﻮلاﷲص ﺗﺤﻘﻖ ﭘﻴﺪا ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻠﻚ و ﺣـﻮزه ﺣﻜﻮﻣـﺖ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ اﻧﺪازهاي ﻛﻪ زﻣﻴﻦ ﺑﺮاي رﺳﻮلاﷲص ﺟﻤﻊ ﺷـﺪه ﺑـﻮد‪ ،‬رﺳـﻴﺪه اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﮔﺴﺘﺮدﮔﻲ ﺣﻜﻮﻣﺖ اﻣﺖ اﺳﻼم از ﺷﺮق ﺑـﻪ ﻏـﺮب ﺑـﻮد‪ .‬اﻣـﺎ داﻣﻨـﻪ آن از‬
‫ﺷﻤﺎل و ﺟﻨﻮب ﺑﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺷﺮق و ﻏﺮب وﺳﻌﺖ ﭘﻴﺪا ﻧﻜﺮد‪.‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺑﻪ ﻣﺎ ﺧﺒﺮ داده اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻋﻠﻴﻪ ﻫﻨﺪوﻫﺎ ﺟﻬﺎد ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ .‬در‬
‫ﺣــﺪﻳﺚ ﺻــﺤﻴﺤﻲ ﻛــﻪ از ﺣﻀــﺮت ﺛﻮﺑــﺎن رواﻳــﺖ ﺷــﺪه اﺳــﺖ‪ ،‬رﺳــﻮلاﷲص‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫) ‪‬ﻋﺼ‪‬ﺎ‪‬ﺑﺘ‪‬ﺎ ‪‬ﻥ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹸﺃﻣ‪‬ﺘ‪‬ﻲ ﹶﺃ ‪‬ﺣ ‪‬ﺮ ‪‬ﺯ ‪‬ﻫﻤ‪‬ﺎ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺﺭ ‪‬ﻋﺼ‪‬ﺎ‪‬ﺑ ﹲﺔ ‪‬ﺗ ‪‬ﻐﺰ‪‬ﻭ ﺍﹾﻟ ﹺﻬ ‪‬ﻨ ‪‬ﺪ ‪‬ﻭ ‪‬ﻋﺼ‪‬ﺎ‪‬ﺑ ﹲﺔ ‪‬ﺗﻜﹸﻮ ﹸﻥ ‪‬ﻣ ‪‬ﻊ‬

‫ﻋ‪‬ﻴﺴ‪‬ﻰ ﺍ‪‬ﺑ ﹺﻦ ‪‬ﻣ ‪‬ﺮ‪‬ﻳ ‪‬ﻢ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ﹺﻬﻤ‪‬ﺎ ﺍﻟﺴ‪‬ﻠﹶﺎﻡ(‬

‫‪1‬‬

‫)دو ﮔﺮوه از اﻣﺖ ﻣﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ آﻧﻬﺎ را از دوزخ ﻣﺤﺎﻓﻈـﺖ ﻛـﺮده اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﻳﻜﻲ ﻋﻠﻴﻪ ﻫﻨﺪوﻫﺎ ﻣﺒﺎرزه ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و دﻳﮕﺮي ﺣﻀـﺮت ﻋﻴﺴـﻲ ﺑـﻦ ﻣـﺮﻳﻢ را ﺣﻤﺎﻳـﺖ‬
‫ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ(‪.‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص درﺑﺎره ﻓﺘﺢ ﻗﺴﻄﻨﻄﻨﻴﻪ‪ ،‬ﭘﺎﻳﺘﺨﺖ روم ﺷـﺮﻗﻲ و واﺗﻴﻜـﺎن‪ ،‬ﻣﺮﻛـﺰ روم‬
‫ﻏﺮﺑﻲ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬در ﺣﺪﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ از اﺑﻲ ﻗﺒﻴﻞ رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻧﺰد‬
‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص ﺑﻮدﻳﻢ‪ .‬ﺳﻮال ﺷﺪ‪ :‬از ﻗﺴﻄﻨﻄﻨﻴﻪ و روم ﻛﺪام ﻛﺸﻮر زودﺗﺮ‬
‫ﻓﺘﺢ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ؟ ﻋﺒﺪاﷲ ﺻﻨﺪوﻗﻲ را ﻛﻪ ﺣﻠﻘﻪ داﺷﺖ‪ ،‬از ﻫﻤﺮاﻫـﺎن ﺧـﻮد ﺧﻮاﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﺻﻨﺪوق را آوردﻧﺪ و ﻧﻮﺷﺘﻪاي را از آن ﺑﻴﺮون ﻛﺸـﻴﺪ‪ .‬راوي ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪ :‬ﻋﺒـﺪاﷲ ﺑـﻦ‬
‫ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺎص ﮔﻔﺖ‪ :‬وﻗﺘﻲ ﻣﺎ در ﺣﻀـﻮر رﺳـﻮلاﷲص ﺣـﺪﻳﺚ را ﻣـﻲﻧﻮﺷـﺘﻴﻢ‪،‬‬
‫ﻣﺮدي اﻳﻦ ﺳﺆال را ﻣﻄﺮح ﻛﺮد؟ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اول ﺷﻬﺮ ﻫﺮﻗﻞ ﻓﺘﺢ ﻣﻲﺷـﻮد‪،‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﻗﺴﻄﻨﻄﻨﻴﻪ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫ﻓﺎرس و روم ﻓﺘﺢ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻗﻴﺼﺮ و ﻛﺴﺮي از ﺑﻴﻦ رﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺎ ﻫﻨـﺪ‬
‫ﺟﻬﺎد ﻛﺮدﻧﺪ و ﻗﺴﻄﻨﻄﻨﻴﻪ را ﻧﻴﺰ ﺑﻪ زﻳﺮ ﺳﻠﻄﻪ ﺧﻮد ﻛﺸﻴﺪﻧﺪ و در آﻳﻨﺪه ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑـﻪ‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎر ﻋﻈﻴﻤﻲدﺳﺖ ﭘﻴﺪا ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد‪ .‬اﺳﻼم در آن ﮔﺴﺘﺮش ﻣﻲﻧﻤﺎﻳـﺪ‬

‫‪ .١‬ﻧﺴﺎﺋﻲ‪ ،‬ﺍﲪﺪ ﻭ ﻏﲑﻩ ﺁﻥ ﺭﺍ ﻧﻘﻞ ﻛﺮﺩﻩﺍﻧﺪ ﻭ ﺳﻨﺪﺵ ﻗﻮﻱ ﺍﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﺍﲪﺪ‪ ،‬ﺩﺍﺭﻣﻲ‪ ،‬ﺍﺑﻦ ﺍﰊ ﺷﻴﺒﻪ‪ ،‬ﺣﺎﻛﻢ‪ ،‬ﺫﻫﱯ ﺍﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺭﺍ ﺻﺤﻴﺢ ﻗﺮﺍﺭ ﺩﺍﺩﻩ ﺍﺳﺖ‪.‬‬

‫‪194‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫و ﺷﺮك و ﺑﺖ ﺑﺮﺳﺘﻲ ذﻟﻴﻞ ﻣﻲﺷﻮد و روم ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﺣﺪﻳﺚ ﺣﻀﺮتص ﻓﺘﺢ ﻣﻲﮔـﺮدد‪.‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫ﺖ ‪‬ﻣ ‪‬ﺪ ﹴﺭ ‪‬ﻭﻟﹶﺎ ‪‬ﻭ‪‬ﺑ ﹴﺮ ﹺﺇﻟﱠﺎ ﹶﺃ ‪‬ﺩ ‪‬ﺧ ﹶﻠ ‪‬ﻪ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ‬
‫)ﹶﻟ‪‬ﻴ ‪‬ﺒ ﹸﻠ ‪‬ﻐﻦ‪ ‬ﻫﺬﹶﺍ ﺍﹾﻟﹶﺄ ‪‬ﻣ ‪‬ﺮ ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﺑ ﹶﻠ ﹶﻎ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻴ ﹸﻞ ﻭ‪‬ﺍﻟﻨ‪‬ﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﺭ ‪‬ﻭﻟﹶﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﺘ ‪‬ﺮ ‪‬ﻙ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﺑ ‪‬ﻴ ‪‬‬

‫‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﺍﻟﺪ‪‬ﻳ ‪‬ﻦ ﹺﺑ ‪‬ﻌﺰ‪ ‬ﻋﺰﹺﻳ ﹴﺰ ﹶﺃ ‪‬ﻭ ﹺﺑ ﹸﺬﻝﱢ ﹶﺫﻟ‪‬ﻴ ﹴﻞ ‪‬ﻋﺰ‪‬ﺍ ‪‬ﻳ ‪‬ﻌﺰ‪ ‬ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﹺﺑ ‪‬ﻪ ﺍﹾﻟﹺﺈ ‪‬ﺳﻠﹶﺎ ‪‬ﻡ ‪‬ﻭ ﹸﺫﻟ‪‬ﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﺬ ﱡﻝ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﹺﺑ ‪‬ﻪ ﺍﹾﻟ ﹸﻜ ﹾﻔ ‪‬ﺮ(‬

‫‪1‬‬

‫)اﺳﻼم ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺷﺐ و روز رﺳﻴﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﻴﺪ‪ .‬ﻫﻴﭻ ﺧﺎﻧﻪي ﭼﺎدري ﻳـﺎ‬
‫ﺳﻨﮕﻲ و ﮔﻠﻲ ﭘﻴﺪا ﻧﻤﻲﺷﻮد ﻛﻪ اﺳﻼم در آن داﺧﻞ ﻧﮕﺮدد‪ ،‬اﻳﻦ وﻋﺪهي اﻟﻬﻲ ﺑﺎ ﻋﺰت‬
‫ﻋﺰﻳﺰان ﻳﺎ ذﻟﺖ ذﻟﻴﻼن ﺗﺤﻘﻖ ﭘﻴﺪا ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪ .‬ﻋﺰﺗﻲ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﻼم را ﺑﺪان ﻋﺰت‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ داد ﻳﺎ ذﻟﺘﻲ ﻛﻪ ﻛﻔﺮ را ﺑﺪان ذﻟﻴﻞ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد(‪.‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺧﺒﺮ داده اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺎ ﺗﺮكﻫـﺎ ﻣـﻲﺟﻨﮕـﻴﻢ‪ ،‬در ﺻـﺤﻴﺢ‬
‫ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ از ﺣﻀﺮت اﺑﻲ ﻫﺮﻳﺮه رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﻁ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﺔ‬
‫ﻁ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﺔ ﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﺗﻘﹶﺎ‪‬ﺗﻠﹸﻮﺍ ﹶﻗ ‪‬ﻮﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﻨ‪‬ﺘ ‪‬ﻌﻠﹸﻮ ﹶﻥ ﹺﻧﻌ‪‬ﺎ ﹶﻝ ﺍﻟﺸ‪ ‬ﻌ ﹺﺮ ‪‬ﻭﹺﺇﻥﱠ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ ‪‬ﺷﺮ‪‬ﺍ ‪‬‬
‫)ﹺﺇﻥﱠ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ ‪‬ﺷﺮ‪‬ﺍ ‪‬‬

‫ﺽ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻮﺟ‪‬ﻮ ‪‬ﻩ ﹶﻛﹶﺄﻥﱠ ‪‬ﻭﺟ‪‬ﻮ ‪‬ﻫ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﺠ‪‬ﺎ ﱡﻥ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ﹾﻄ ‪‬ﺮ ﹶﻗ ﹸﺔ(‬
‫ﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﺗﻘﹶﺎ‪‬ﺗﻠﹸﻮﺍ ﹶﻗ ‪‬ﻮﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻋﺮ‪‬ﺍ ‪‬‬
‫)از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﺎ ﻛﺴـﺎﻧﻲ ﻣـﻲﺟﻨﮕﻴـﺪ ﻛـﻪ ﻛﻔـﺶﻫـﺎي‬
‫ﻣﺨﻤﻠﻲ ﻣﻲﭘﻮﺷﻨﺪ و از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻣﻲﺟﻨﮕﻴﺪ ﻛﻪ‬
‫ﺻﻮرتﻫﺎي ﭘﻬﻨﻲ دارﻧﺪ‪ ،‬ﮔﻮﻳﻲ ﻛﻪ ﭼﻬﺮهﻫﺎي آﻧﻬﺎ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﭙﺮﻫﺎﻳﻲ ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﻛـﻪ ﺗـﻮي‬
‫آﺗﺶ‪ ،‬داغ و ﻛﻮﺑﻴﺪه ﺷﺪهاﻧﺪ‪(.‬‬
‫در رواﻳﺘﻲ دﻳﮕﺮ از ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬

‫ﻑ ﻛﹶـﹶﺄﻥﱠ‬
‫ﻒ ﺍﹾﻟﹸﺄﻧ‪‬ﻮ ‪‬‬
‫ﺻﻐ‪‬ﺎ ‪‬ﺭ ﺍﹾﻟﹶﺄ ‪‬ﻋ‪‬ﻴ ﹺﻦ ‪‬ﺣ ‪‬ﻤ ‪‬ﺮ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻮﺟ‪‬ﻮ ‪‬ﻩ ﹸﺫﹾﻟ ‪‬‬
‫)ﻟﹶﺎ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ‪‬ﻡ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹸﺔ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﺗﻘﹶﺎ‪‬ﺗﻠﹸﻮﺍ ﺍﻟﺘ‪ ‬ﺮ ‪‬ﻙ ‪‬‬

‫‪‬ﻭﺟ‪‬ﻮ ‪‬ﻫ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﺠ‪‬ﺎ ﱡﻥ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ﹾﻄ ‪‬ﺮ ﹶﻗ ﹸﺔ ‪‬ﻭﻟﹶﺎ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ‪‬ﻡ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹸﺔ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﺗﻘﹶﺎ‪‬ﺗﻠﹸﻮﺍ ﹶﻗ ‪‬ﻮﻣ‪‬ﺎ ﹺﻧﻌ‪‬ﺎﹸﻟ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﺍﻟﺸ‪ ‬ﻌ ‪‬ﺮ(‬

‫‪2‬‬

‫‪ .١‬ﺍﺑﻦ ﺣﺒﺎﻥ ﺩﺭ ﺻﺤﻴﺢ ﺧﻮﺩ ﻭ ﺍﺑﻦ ﻋﺮﻭﺑﻪ ﺩﺭ ﺍﳌﻨﺘﻘﻲ ﻭ ﺷﻴﺦ ﻧﺎﺻﺮ ﺍﻟﺪﻳﻦ ﺁﻥ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺭﺩﻳﻒ ﺍﺣﺎﺩﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ‬
‫ﺁﻭﺭﺩﻩ ﺍﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﲞﺎﺭﯼ ﮐﺘﺎﺏ »ﺟﻬﺎﺩ« ﺑﺎﺏ »ﺍﻟﺘﺮﮎ«‪ ،‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﯼ )‪ (۱۰۳/۶‬ﻭ ﻣﺴﻠﻢ ﮐﺘﺎﺏ » ﺍﻟﻔﱳ« )‪ (۲۲۳۳/۴‬ﴰﺎﺭﻩ‬
‫)‪ (۲۹۱۲‬ﺍﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺭﺍ ﺭﻭﺍﻳﺖ ﮐﺮﺩﻩﺍﻧﺪ‪.‬‬
‫ﳎﺎﻥ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﯽ ﺳﭙﺮ ﺍﺳﺖ ﻭ ﻣﻄﺮﻗﻪ ﺑﻪ ﻟﺒﺎﺳﯽ ﻣﯽﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﮐﻪ ﺩﺭ ﭘﺸﺖ ﭘﻮﺷﻴﺪﻩ ﻣﯽﺷﻮﺩ‪ ،‬ﻭ ﻣﻔﻬﻮﻡ ﺣﺪﻳﺚ ﺍﻳﻦ ﺍﺳﺖ‬
‫ﮐﻪ ﺗﺮﮎﻫﺎ ﺩﺭ ﺭﻧﮓ ﻭ ‪‬ﻨﯽ ﭘﻴﺸﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﺳﭙﺮ ﻣﯽﻣﺎﻧﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺫﻟﻒ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﯽ ﻗﻮﺱ ﺑﻴﻨﯽ ﺍﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮﺧﯽ ﻫﻢ ﻣﯽﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﮐﻠﻔﺘﯽ ﺑﻴﻨﯽ ﺭﺍ ﺫﻟﻒ ﻣﯽﻧﺎﻣﻨﺪ‪.‬‬

‫‪195‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫)ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺗﺎ وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﻋﻠﻴﻪ ﺗﺮكﻫﺎ‪ ،‬ﺗﺮكﻫـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ ﭼﺸـﻢﻫـﺎي‬
‫ﻛﻮﭼﻚ و ﭼﻬﺮهﻫﺎي ﻗﺮﻣﺰ و ﺑﻴﻨﻲﻫﺎي ﻓﺮو رﻓﺘﻪ دارﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺒﺎرزه ﻧﻜﻨﻴﺪ‪ .‬ﭼﻬﺮهﻫـﺎي آﻧﻬـﺎ‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﭙﺮﻫﺎ ﻛﻮﺑﻴﺪه ﺷﺪه اﺳﺖ و ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﻋﻠﻴﻪ ﻗﻮﻣﻲﻛﻪ‬
‫ﻛﻔﺶﻫﺎي ﻣﺨﻤﻠﻲ دارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺒﺎرزه ﻧﭙﺮدازﻳﺪ(‪.‬‬
‫ﭘﻴﺸﮕﻮﻳﻲﻫﺎي رﺳﻮلاﷲص ﺗﺤﻘﻖ ﭘﻴﺪا ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺗﺎ ﺑﻪ ﺣـﺎل ﭼﻨـﺪﻳﻦ ﺑـﺎر‬
‫ﻋﻠﻴﻪ ﺗﺮكﻫﺎ ﺟﻨﮕﻴﺪهاﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎم ﻧﻮوي درﺑﺎره ﺗﺎﺗﺎر‪ ،‬ﮔﺮوﻫﻲ ﻛﻪ ﺟﻬﺎن اﺳﻼم را زﻳﺮ و رو‬
‫ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺑﻴﺎﻧﺎت رﺳﻮلاﷲص در ﻣﻮرد ﺗﺮكﻫﺎ ﺗﺤﻘﻖ ﭘﻴﺪا ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ‬
‫ﺗﻤﺎم وﻳﮋﮔﻲﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در ﺣﺪﻳﺚ ﺑﺮاي آﻧﻬﺎ ﺑﻴﺎن ﺷﺪه اﺳﺖ در ﺗﺮكﻫﺎ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد و‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺑﺎر ﻋﻠﻴﻪ آﻧﻬﺎ ﺟﻨﮕﻴﺪهاﻧﺪ‪ .‬ﻣﺎ از ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﺣﺴﻦ ﻋﺎﻗﺒﺖ را ﺑﺮاي‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﻫﻤﻪ اﻣﻮر ﻣﺴﺌﻠﺖ دارﻳﻢ و اﻟﻄﺎف داﻳﻤﻲو ﺣﻤﺎﻳﺖ ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ‬
‫را ﺑﺮاي ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن آرزو ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﺑﺮ رﺳﻮلاﷲص ﻛﻪ از روي ﻫﻮي ﺳﺨﻦ ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ اﺳﺎس ﻛﻼﻣﺶ وﺣﻲ اﻟﻬﻲ اﺳﺖ‪ ،‬درود و ﺳﻼم ﺑﻲ ﭘﺎﻳﺎن ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﻴﻢ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ .١‬ﺷﺮﺡ ﻧﻮﻭﯼ ﺑﺮ ﻣﺴﻠﻢ )‪ .(۳۸/۱۸‬ﺭﻭﺷﻦ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﺍﻣﺎﻡ ﻧﻮﻭﯼ ﺍﺯ ﺍﺧﺒﺎﺭ ﺣﻀﺮﺕ ﻣﺘﺄﺛﺮ ﺷﺪﻩ‪ ،‬ﭼﻮﻥ ﺣﺪﻳﺚ ﺭﺍ‬
‫ﺩﺭ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺟﻨﮓ ﻭ ﺗﮑﺎﭘﻮﯼ ﺳﺮﺑﺎﺯﺍﻥ ﺍﺳﻼﻡ ﺷﺮﺡ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﻭ ﺗﻮﺻﻴﻔﺎﺕ ﺣﺪﻳﺚ ﺭﺍ ﺑﺎ ﭼﺸﻤﺎﻥ ﺧﻮﺩﺵ ﺩﻳﺪﻩ ﺍﺳﺖ‪.‬‬

‫‪196‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪن دﺟﺎلﻫﺎ و ﻣﺪﻋﻴﺎن ﻧﺒﻮت‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺧﺒﺮ داده اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﻨﺪ ﺗﻦ از دﺟﺎلﻫﺎي ﻣـﺪﻋﻲ ﻧﺒـﻮت در اﻳـﻦ اﻣـﺖ‬
‫ﻇﻬﻮر ﭘﻴﺪا ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد‪ .‬ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﺗﻌﺪاد آﻧﻬﺎ را ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﻪ ‪ 30‬ﻧﻔﺮ ﻗﻠـﻢ داد ﻓﺮﻣـﻮده‬
‫اﺳﺖ و در ﺑﻌﻀﻲ رواﻳﺎت ﺗﻌﺪاد ﻣﺸﺤﺺ آﻧﻬﺎ ‪ 27‬ﻧﻔـﺮ ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻨﻈـﻮر از ﻣـﺪﻋﻴﺎن‬
‫ﻧﺒﻮت ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ آﺗﺶ ﻓﺘﻨﻪ را ﺷﻌﻠﻪور ﻣﻲﺳﺎزﻧﺪ و ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﻮد ﻓـﺮا‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨﺪ و ﻣﺮدم ﻫﻢ از آﻧﻬﺎ ﺗﺒﻌﻴﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و در دام ﻓﺮﻳﺐ آﻧﻬﺎ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺪﻋﻲ ﻧﺒﻮت ﺷﺪه وﻟﻲ ﻣﺮدم ﺑﻪ دﻋﻮت آﻧﻬﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﻧﻜﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻗﺎﺑﻞ ﺣﺼـﺮ و‬
‫ﺷﻤﺎرش ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﺻﺤﻴﺢ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳـﻮلاﷲص‬

‫ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﲔ ﹸﻛ ﱡﻠﻬ‪‬ـ ‪‬ﻢ ﻳ‪‬ـ ‪‬ﺰ ‪‬ﻋ ‪‬ﻢ ﹶﺃﻧ‪‬ـ ‪‬ﻪ‬
‫ﺚ ‪‬ﺩﺟ‪‬ﺎﻟﹸﻮ ﹶﻥ ﹶﻛﺬﱠﺍﺑ‪‬ﻮ ﹶﻥ ﹶﻗﺮﹺﻳﺒ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺛﻠﹶﺎ‪‬ﺛ ‪‬‬
‫)ﹶﻟﺎ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ‪‬ﻡ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹸﺔ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬ﺒ ‪‬ﻌ ﹶ‬

‫ﺭﺳﻮﻝﺍﷲ(‬

‫‪1‬‬

‫)ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺣﺪود ‪ 30‬دﺟﺎل ﻛﻪ ﻫﺮﻛﺪام ﻣﺪﻋﻲ ﻧﺒـﻮت ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺳﺮ در ﻧﻴﺎورﻧﺪ(‪.‬‬
‫در ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ از ﺣﻀﺮت ﺛﻮﺑﺎن رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫)ﻭ ﺇﻧﻪ ﺳﻴﻜﻮﻥ ﰲ ﺃﻣﱵ ﻛﺬﺍﺑﻮﻥ ﺛﻼﺛﻮﻥ‪ ،‬ﻛﻠﻬﻢ ﻳﺰﻋﻢ ﺃﻧﻪ ﻧﱯ‪ ،‬ﻭ ﺃﻧﺎ ﺧﺎﰎ ﺍﻟﻨﺒـﻴﲔ‪ ،‬ﻻ‬

‫ﻧﱯ ﺑﻌﺪﻱ(‬

‫‪2‬‬

‫)‪ 30‬ﻧﻔﺮ دروﻏﮕﻮ در اﻣﺖ ﻣﻦ ﺧﻮاﻫﻨﺪ آﻣﺪ‪ ،‬ﻫﺮﻛﺪام ﻣﺪﻋﻲ ﻧﺒﻮت ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ﻣﻦ‬
‫ﺧﺎﺗﻢ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﻫﺴﺘﻢ و ﺑﻌﺪ از ﻣﻦ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮي ﻧﺨﻮاﻫﺪ آﻣﺪ(‪.‬‬
‫در ﻣﺴﻨﺪ اﺣﻤﺪ‪ ،‬ﻣﺸﻜﻞ اﻻﺛﺎر ﻃﺤﺎوي و ﻣﻌﺠـﻢ ﻃﺒﺮاﻧـﻲ ﻛﺒﻴـﺮ و اوﺳـﻂ ﺑـﺎ ﺳـﻨﺪ‬
‫ﺻﺤﻴﺢ از ﺣﻀﺮت ﺣﺬﻳﻔﻪ از رﺳﻮلاﷲص رواﻳﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬

‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﻔﱳ‪ .‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ‪.(٨١/١٣) :‬‬
‫‪ .٢‬ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻻﺻﻮﻝ‪(٤٠٤/١٠) ،‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪197‬‬

‫)ﰲ ﺃﻣﱵ ﺩﺟﺎﻟﻮﻥ ﺳﺒﻌﺔ ﻭ ﻋﺸﺮﻭﻥ‪ ،‬ﻣﻨﻬﻢ ﺍﺭﺑﻌﺔ ﻧﺴﻮﺓ‪ ،‬ﻛﻠﻬﻢ ﻳﺰﻋﻢ ﺃﻧﻪ ﻧﱯ‪ ،‬ﻭ ﺃﻧـﺎ‬

‫ﺧﺎﰎ ﺍﻟﻨﺒﻴﲔ‪ ،‬ﻻ ﻧﱯ ﺑﻌﺪﻱ(‬

‫‪1‬‬

‫)در اﻣﺖ ﻣﻦ ‪ 27‬دﺟﺎل و دروﻏﮕﻮ ﻛﻪ ﭼﻬﺎر ﻧﻔﺮ از آﻧﻬـﺎ زن ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻇﻬـﻮر ﭘﻴـﺪا‬
‫ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد‪ ،‬وﻟﻲ ﻣﻦ ﺧﺎﺗﻢ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان ﻫﺴﺘﻢ و ﺑﻌﺪ از ﻣﻦ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮي ﻧﺨﻮاﻫﺪ آﻣﺪ(‪.‬‬
‫ﺗﻌﺪاد زﻳﺎدي از ﻣﺪﻋﻴﺎن ﻧﺒﻮت در زﻣﺎﻧﻬـﺎي ﮔﺬﺷـﺘﻪ آﻣـﺪهاﻧـﺪ‪ .‬در ﻋﻬـﺪ ﺻـﺤﺎﺑﻪ‬
‫ﻣﺴﻴﻠﻤﻪ ﻛﺬاب‪ ،‬اﺳﻮد ﻋﻨﺴﻲ و ﺳﺠﺎح ﻛﺎﻫﻦ و در دوران ﺗﺎﺑﻌﻴﻦ ﻣﺨﺘﺎر ﺛﻘﻔـﻲ ﻣـﺪﻋﻲ‬
‫ﻧﺒﻮت ﺷﺪهاﻧﺪ و ﺣﺪود ﻳﻚ ﻗﺮن ﭘﻴﺶ ﺷﺨﺼﻲ ﺑﻪ ﻧﺎم ﺣﺴﻴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ ﻣﻴﺮزا ﻋﺒﺎس‬
‫در اﻳﺮان ﻣﺪﻋﻲ ﻧﺒﻮت ﺷﺪ )در ﺳﺎل ‪ 1233‬ﻫﺠﺮي در ﺗﻬﺮان ﺑﻪ دﻧﻴـﺎ آﻣـﺪ و در ﺳـﺎل‬
‫‪ 1309‬ﻫﺠﺮي در ﻋﻜﺎي ﻓﻠﺴﻄﻴﻦ درﮔﺬﺷﺖ( اﻳﻦ ﺷﺨﺺ ﻟﻘﺐ »ﺑﻬﺎءاﷲ« را ﺑـﻪ ﺧـﻮد‬
‫ﮔﺮﻓﺖ و ﭘﻴﺮواﻧﺶ ﺧﻮد را ﺑﻬﺎﻳﻲ ﻧﺎﻣﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬آﺧﺮﻳﻦ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻃﺒﻖ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﺎ ادﻋـﺎي‬
‫ﻧﺒﻮت ﻛﺮد‪ ،‬ﻣﺤﻤﻮد ﻣﺤﻤﺪ ﻃﻪ ﺳﻮداﻧﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ ﻣﻘﺎﻻت و ﻛﺘـﺐ ﻣﻨﺘﺸـﺮ ﺷـﺪه‪،‬‬
‫ﺑﺴﻴﺎري را ﺑـﻪ ورﻃـﻪ ﮔﻤﺮاﻫـﻲ ﺳـﻮق داد و در آﻏـﺎز ﺳـﺎل ‪ 1985‬ﻣـﻴﻼدي ﺗﻮﺳـﻂ‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺳﻮدان ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻛﻔﺮ و ﮔﻤﺮاﻫﻲ و ﻣﺮﺗﺪ ﺑﻮدﻧﺶ ﺑﻪ دار اﻋﺪام آوﻳﺨﺘـﻪ ﺷـﺪ‪.‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺳﺘﻤﻜﺎران را ﻟﻌﻨﺖ ﻛﻨﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ دﺟـﺎل ﺑـﺰرگ ﻫﻤـﺎن اﺳـﺖ ﻛـﻪ در‬
‫آﺧﺮاﻟﺰﻣﺎن ﺑﺮوز ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻋﻴﺴﻲ ﺑﻦ ﻣﺮﻳﻢ ﺑﺮاي ﺧﺎﺗﻤﻪ دادن ﺑﻪ ﻓﺘﻨﻪ او از آﺳـﻤﺎن‬
‫ﻧﺎزل ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻻﺻﻮﻝ‪(٤٠٤/١٠) ،‬‬

‫‪198‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ‬
‫ﻣﻄﻠﺐ اول‪ :‬ﺑﺮ ﺣﺬر ﺑﻮدن از ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ‬
‫اﻧﺴﺎن ﺻﺎﻟﺢ و ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ دﻳﻦ ﻧﺎزل ﺷﺪه از ﺟﺎﻧـﺐ اﷲ اﺳـﺘﻮار و‬
‫ﭘﺎﺑﺮﺟﺎ ﺑﻤﺎﻧﺪ و اﻣﺖ ﺻﺎﻟﺤﻪ ﻫﻤﺎن اﻣﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ دﻳﻦ را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ و ﺑﺮ آن ﭘﺎي ﺑﻨﺪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻓﺮد ﻣﺴﻠﻤﺎن و اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲﺑﺎ اﻧﻮاع ﮔﺮﻓﺘﺎري و ﻣﺸﻜﻼت ﻣـﻮرد اﻣﺘﺤـﺎن و‬
‫آزﻣﺎﻳﺶ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬ﮔﺎﻫﻲ ﮔﺮﻓﺘﺎري و آﻓﺖﻫﺎ ﺑﺨـﺎﻃﺮ ﭘﻴـﺮوي از ﻫـﻮا و ﻫـﻮس‪،‬‬
‫ﺧﺼﻮﻣﺖ و ﺗﻔﺮﻗﻪ اﻓﻜﻨﻲﻫﺎ در داﺧﻞ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲﻧﺸﺄت ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬ﮔﺎﻫﻲ ﮔﺮﻓﺘﺎري از‬
‫ﻃﺮف دﺷﻤﻦ ﻛﻴﻨﻪ ﺗﻮز ﻣﺘﻮﺟﻪ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲﻣﻲﺷﻮد و ﮔﺎﻫﻲ ﻓﺘﻨﻪﻫـﺎي ﻧﺎﺷـﻲ از ﻓﺘﻨـﻪ‬
‫اﻓﻜﻨﻲ و ﺧﺼﻮﻣﺖ ﺑﻪ ﺟﺎﻳﻲ ﻣﻲرﺳﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻋﻠﻴﻪ ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ ﺷﻤﺸﻴﺮ ﻣﻲﻛﺸﻨﺪ و‬
‫ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺧﻮن رﻳﺰي و ﻗﺘﻞ ﻧﻔﺲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺣﺮﻣﺖﻫـﺎ ﭘﺎﻳﻤـﺎل و اﻣـﻮال ﺑـﻪ‬
‫ﻏﺎرت ﺑﺮده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺑﺰرﮔﻮارش را از اﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﻛـﻪ در آﻳﻨـﺪه داﻣـﻦ ﮔﻴـﺮ اﻣـﺖ‬
‫اﺳﻼﻣﻲﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬آﮔﺎه ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻨﺠﺎ اﺳﺖ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص درﺑﺎره اﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ و‬
‫راﻫﻬﺎي ﻧﺠﺎت از آﻧﻬﺎ ﺑﺤﺚﻫﺎ و ﺳﺨﻦﻫﺎي ﻃﻮﻻﻧﻲ ﺑﺎ ﺻﺤﺎﺑﻪ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﺑـﻮ زﻳـﺪ‬
‫ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﺧﻄﺐ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬رﺳﻮلاﷲص ﻧﻤﺎز ﻓﺠﺮ را ﺑﺮاي ﻣﺎ ﺧﻮاﻧﺪ و ﺟﻬﺖ اﻳـﺮاد‬
‫ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﺑﺎﻻي ﻣﻨﺒﺮ ﺗﺸﺮﻳﻒ ﺑﺮد‪ .‬ﺻﺤﺒﺖ ﻓﺮﻣﻮد ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ وﻗﺖ ﻇﻬﺮ رﺳﻴﺪ‪ ،‬ﭘﺎﻳﻴﻦ آﻣﺪ‪.‬‬
‫ﻧﻤﺎز ﻇﻬﺮ را اﻗﺎﻣﻪ ﻛﺮد و ﺳﭙﺲ دوﺑﺎره ﺑﺎﻻي ﻣﻨﺒﺮ رﻓﺖ ﺗﺎ ﻣﻮﻗﻊ ﻋﺼـﺮ ﺑـﻪ ﺳـﺨﻨﺎﻧﺶ‬
‫اداﻣﻪ داد‪ .‬ﺑﻌﺪ از ﻧﻤﺎز ﻋﺼﺮ‪ ،‬ﺑﺎﻻي ﻣﻨﺒﺮ رﻓﺖ ﺗﺎ ﻣﻮﻗﻊ ﻣﻐﺮب ﺑﻪ ﺳﺨﻨﺎﻧﺶ اداﻣﻪ داد و‬
‫درﺑﺎره ﻓﺘﻨﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در زﻣﺎن آﻳﻨﺪه ﺑﺮوز ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺎ را در ﺟﺮﻳﺎن ﮔﺬاﺷﺖ‪ .‬ﻫﺮﻛﺲ از‬
‫ﻣﺎ ﻋﺎﻟﻤﺘﺮ ﺑﻮد‪ ،‬آﻧﻬﺎ را ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺳﭙﺮد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺷﺎﻳﺪ ﺣﻀﺮت ﺣﺬﻳﻔﻪ ﻣﻨﻈﻮرش ﻫﻤﻴﻦ ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲ رﺳﻮلاﷲص ﺑﻮده اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬رﺳﻮلاﷲص ﺑﺮاي اﻳﺮاد ﺧﻄﺒﻪ ﺑﻠﻨﺪ ﺷﺪ و ﻫﻤﻪ ﻓﺘﻨﻪﻫـﺎي آﻳﻨـﺪه را ﺑـﺮاي‬
‫‪ .١‬ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﻔﱳ‪.‬‬

‫‪199‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫اﺻﺤﺎب ﺑﻴﺎن ﻛﺮد و ﺣﺘﻲ ﻣﺴﺎﻟﻪاي را ﻧﻴﺰ ﺑﺎﻗﻲ ﻧﮕﺬاﺷﺖ‪ .‬ﺑﻌﻀﻲ اﻳـﻦ ﺻـﺤﺒﺖﻫـﺎ را‬
‫ﺣﻔﻆ ﻛﺮدﻧﺪ و ﺑﺮﺧﻲ ﻫﻢ ﻓﺮاﻣﻮش ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣـﻦ ﻫـﻢ ﺑﺮﺧـﻲ از ﺳـﺨﻨﺎن را ﻓﺮاﻣـﻮش‬
‫ﻛﺮدهام‪ ،‬اﻣﺎ وﻗﺘﻲ ﻛﺴﻲ از ﻫﻤﺮاﻫﺎﻧﻢ را ﻣﻲﺑﻴﻨﻢ ﺑﻴﺎد آن ﺳـﺨﻨﺎن ﺧـﻮاﻫﻢ اﻓﺘـﺎد‪ ،‬ﻫﻤـﺎن‬
‫ﻃﻮر ﻛﻪ در ﻣﺪت زﻣﺎن ﭼﻬﺮه اﻓﺮاد از ذﻫﻦ ﭘﺎك ﻣﻲﺷـﻮد وﻟـﻲ ﺑـﺎ دﻳـﺪن دوﺑـﺎره آن‬
‫ﺷﺨﺺ‪ ،‬ﭼﻬﺮه ﻳﺎد رﻓﺘﻪ ﺑﻪ ذﻫﻦ ﺑﺎز ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺑﺮﺧﻲ از اﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﺑﺴﻴﺎر ﺳﻬﻤﮕﻴﻦ و ﺗﺎرﻳﻚ ﻫﺴـﺘﻨﺪ و ﺑﻌﻀـﻲ دﻳﮕـﺮ ﺧﻔﻴـﻒ و‬
‫آﺳﺎﻧﺘﺮ‪ .‬در ﺣﺪﻳﺚ ﺣﺬﻳﻔﻪ در ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ درﺑﺎره اﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬

‫ﺻﻐ‪‬ﺎ ‪‬ﺭ ‪‬ﻭ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻛﺒ‪‬ﺎ ‪‬ﺭ(‬
‫ﻒ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨﻬ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﺡ ﺍﻟﺼ‪ ‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺙ ﻟﹶﺎ ‪‬ﻳ ﹶﻜ ‪‬ﺪ ﹶﻥ ‪‬ﻳ ﹶﺬ ‪‬ﺭ ﹶﻥ ﺷ‪ ‬ﻴﺌﹰﺎ ‪‬ﻭ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻬﻦ‪ ‬ﻓ‪‬ﺘ ‪‬ﻦ ﹶﻛ ﹺﺮﻳ‪‬ﺎ ﹺ‬
‫) ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻬﻦ‪ ‬ﹶﺛﻠﹶﺎ ﹲ‬

‫‪2‬‬

‫)ﺳﻪ ﺗﺎ از اﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﻃـﻮري ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﻛـﻪ ﻫـﻴﭻ ﭼﻴـﺰي را ﺻـﺤﻴﺢ و ﺳـﺎﻟﻢ ﺑـﺎﻗﻲ‬
‫ﻧﻤﻲﮔﺬارﻧﺪ‪ .‬ﺑﻌﻀﻲ از آﻧﻬﺎ ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﺑﺎدﻫـﺎي ﺗﺎﺑﺴـﺘﺎﻧﻲ ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﻌﻀـﻲﻫـﺎ ﻛﻮﭼـﻚ و‬
‫ﺑﻌﻀﻲﻫﺎ ﺑﺰرگ(‪.‬‬
‫ﺷﺪت اﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﺑﺤﺪي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎن از دﻳﻦ و اﻳﻤﺎﻧﺸـﺎن ﻣﺮﺗـﺪ‬
‫ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬در ﺣﺪﻳﺜﻲ از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه از رﺳﻮلاﷲص ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬

‫ﺢ ﺍﻟﺮ‪ ‬ﺟ ﹸﻞ ‪‬ﻣ ‪‬ﺆ ‪‬ﻣﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ‪‬ﻤﺴِـﻲ ﻛﹶـﺎ ‪‬ﻓﺮ‪‬ﺍ ﹶﺃ ‪‬ﻭ‬
‫ﺼﺒﹺ ‪‬‬
‫)ﺑ‪‬ﺎ ‪‬ﺩﺭ‪‬ﻭﺍ ﺑﹺﺎﹾﻟﹶﺄ ‪‬ﻋﻤ‪‬ﺎ ﹺﻝ ‪‬ﻓ‪‬ﺘﻨ‪‬ﺎ ﹶﻛ ‪‬ﻘ ﹶﻄ ﹺﻊ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻴ ﹺﻞ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ﹾﻈ ‪‬ﻠ ﹺﻢ ‪‬ﻳ ‪‬‬

‫ﺽ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺪ‪‬ﻧﻴ‪‬ﺎ(‬
‫ﺢ ﻛﹶﺎ ‪‬ﻓﺮ‪‬ﺍ ‪‬ﻳﺒﹺﻴ ‪‬ﻊ ﺩ‪‬ﻳ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ﹺﺑ ‪‬ﻌ ‪‬ﺮ ﹴ‬
‫ﺼﹺﺒ ‪‬‬
‫‪‬ﻳ ‪‬ﻤﺴِﻲ ‪‬ﻣ ‪‬ﺆ ‪‬ﻣﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ‪‬‬

‫‪3‬‬

‫)ﻗﺒﻞ از ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻓﺘﻨﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﺐ ﺗﺎرﻳﻚ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺴﻮي اﻋﻤـﺎل ﺻـﺎﻟﺢ‬
‫ﺑﺸﺘﺎﺑﻴﺪ‪ ،‬ﭼﻮن اﻧﺴﺎن وﻗﺖ ﺻﺒﺢ ﻣﻮﻣﻦ اﺳﺖ وﻟﻲ در اﺛﺮ اﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﻣﻮﻗـﻊ ﺷـﺎم وارد‬
‫ﻛﻔﺮ ﻣﻲﺷﻮد ﻳﺎ ﺑﺎﻟﻌﻜﺲ‪ .‬در اﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻛﺴﻲ از ﺷﻤﺎ در ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﺘﺎع اﻧﺪك‬
‫دﻧﻴﺎ‪ ،‬دﻳﻨﺶ را ﺑﻔﺮوﺷﺪ‪(.‬‬
‫در ﺣﺪﻳﺚ ﺣﻀﺮت اﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﻚ آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﭘﻴﺶ از‬
‫ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ‪ ،‬ﻓﺘﻨﻪﻫﺎﻳﻲ ﺑﺴﺎن ﺷﺐ ﺗﺎرﻳﻚ ﺧﻮاﻫﻨﺪ آﻣﺪ‪ .‬اﻧﺴﺎن ﻣﻮﻗﻊ ﺻﺒﺢ ﻣﻮﻣﻦ‬
‫اﺳﺖ و ﻣﻮﻗﻊ ﺷﺎم ﻛﺎﻓﺮ ﻣﻲﺷﻮد ﻳﺎ ﺑﺮﻋﻜﺲ‪ .‬ﺑﻌﻀﻲ از اﻗﻮام دﻳﻦ و اﻳﻤﺎن ﺧـﻮد را در‬
‫ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﺘﺎع اﻧﺪك دﻧﻴﺎ ﻣﻲﻓﺮوﺷﻨﺪ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﳘﺎﻥ ﻣﺮﺟﻊ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﻔﱳ‪.‬‬
‫‪ .٣‬ﺍﲪﺪ‪ ،‬ﻣﺴﻠﻢ ﻭ ﺗﺮﻣﺬﻱ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﳉﺎﻣﻊ ﺍﻟﺼﻐﲑ‪.(٤/٣) :‬‬

‫‪200‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫اﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﭼﻨﺎن ﺑﺮ ﻣﻮﻣﻨﺎن و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺳﻨﮕﻴﻨﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ آﻧﻬـﺎ ﺑـﺮاي ﻧﺠـﺎت از‬
‫اﻳﻦ ﻓﺘﻨـﻪﻫـﺎ ﻣـﺮگ را آرزو ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ .‬از ﺣﻀـﺮت اﺑـﻮﻫﺮﻳﺮه رواﻳـﺖ ﺷـﺪه ﻛـﻪ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫)ﻟﹶﺎ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ‪‬ﻡ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹸﺔ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬ﻤﺮ‪ ‬ﺍﻟﺮ‪ ‬ﺟ ﹸﻞ ﹺﺑ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ ﺍﻟﺮ‪ ‬ﺟ ﹺﻞ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﻳ‪‬ﺎ ﹶﻟ ‪‬ﻴ‪‬ﺘﻨﹺﻲ ‪‬ﻣﻜﹶﺎ‪‬ﻧ ‪‬ﻪ(‬

‫‪1‬‬

‫)ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻳﻚ اﻧﺴﺎن در ﻛﻨﺎر ﻗﺒﺮ اﻧﺴـﺎﻧﻲ دﻳﮕـﺮ ﻣـﻲﮔـﺬرد و‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اي ﻛﺎش ﻣﻲﻣﺮدم و ﺑﻪ ﺟﺎي ﺗﻮ در اﻳﻦ ﻗﺒﺮ ﺑﻮدم‪(.‬‬
‫در رواﻳﺘﻲ دﻳﮕﺮ اﻣﺎم ﻣﺴﻠﻢ ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬

‫ﻍ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ‪‬ﻳﻘﹸﻮ ﹸﻝ‬
‫ﺐ ﺍﻟﺪ‪‬ﻧﻴ‪‬ﺎ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬ﻤﺮ‪ ‬ﺍﻟﺮ‪ ‬ﺟ ﹸﻞ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ ﹶﻓ‪‬ﻴ‪‬ﺘ ‪‬ﻤﺮ‪ ‬ﹸ‬
‫)ﻭ‪‬ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ‪‬ﻧ ﹾﻔﺴِﻲ ﹺﺑ‪‬ﻴ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ﻟﹶﺎ ‪‬ﺗ ﹾﺬ ‪‬ﻫ ‪‬‬
‫ﺐ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺒ ﹺﺮ ‪‬ﻭﹶﻟ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺖ ‪‬ﻣﻜﹶﺎ ﹶﻥ ﺻ‪‬ﺎ ‪‬ﺣ ﹺ‬
‫ﻳ‪‬ﺎ ﹶﻟ ‪‬ﻴ‪‬ﺘﻨﹺﻲ ﹸﻛ ‪‬ﻨ ‪‬‬
‫ﺲ ﹺﺑ ‪‬ﻪ ﺍﻟﺪ‪‬ﻳ ‪‬ﻦ ﹺﺇﻟﱠﺎ ﺍﹾﻟ‪‬ﺒﻠﹶﺎ ُﺀ(‬
‫)ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ذات ﻳﮕﺎﻧﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻳﻚ اﻧﺴـﺎن از ﻛﻨـﺎر‬
‫ﻗﺒﺮي ﻣﻲﮔﺬرد و روي آن ﻗﺒﺮ ﻣﻲﻏﻠﻄﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬اي ﻛﺎش ﻣﻦ ﺑﺠﺎي زﻧـﺪه ﺑـﻮدن‬
‫در اﻳﻦ ﻗﺒﺮ ﻣﻲﺑﻮدم(‪.‬‬
‫ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻋﺎﻣﻞ وﻗﻮع ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ‪ ،‬ﻗﻠﺖ ﻋﻠﻢ و ﻛﺜﺮت ﺟﻬﻞ‪ .‬ﺗﺮك اﺳﻼم و ارﺗﻜﺎب ﮔﻨﺎه‬
‫و ﻫﺘﻚ ﺣﺮﻣﺖﻫﺎ اﺳﺖ‪ .‬از ﺣﻀﺮت ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد و اﺑﻮﻣﻮﺳـﻲ اﺷـﻌﺮي رواﻳـﺖ‬
‫ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺝ(‬
‫ﺠ ‪‬ﻬ ﹸﻞ ‪‬ﻳ ﹾﻜﹸﺜ ‪‬ﺮ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻬ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﻁ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﺔ ﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﻳ ‪‬ﺮ ﹶﻓ ‪‬ﻊ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌ ﹾﻠ ‪‬ﻢ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ﹾﻜﹸﺜ ‪‬ﺮ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫)ﹺﺇﻥﱠ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ ‪‬ﺷﺮ‪‬ﺍ ‪‬‬

‫‪2‬‬

‫)ﻫﻤﺎﻧﺎ ﻋﻼﻣﺖ ﻗﻴﺎﻣﺖ‪ ،‬ﺟﻬﻞ ﻓﺮاوان و ﺑﺮداﺷﺘﻦ ﻋﻠﻢ اﺳﺖ و ﻫﺮج زﻳﺎد ﻣـﻲﮔـﺮدد‪.‬‬
‫ﻣﻨﻈﻮر از ﻫﺮج ﻛﺸﺘﺎر اﺳﺖ(‪.‬‬
‫از ﺣﻀﺮت اﻧﺲ رواﻳﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺨ ‪‬ﻤ ﹺﺮ‬
‫ﺏ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺠ ‪‬ﻬ ﹸﻞ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ﹾﻜﹸﺜ ‪‬ﺮ ﺍﻟﺰ‪‬ﻧ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ﹾﻜﹸﺜ ‪‬ﺮ ‪‬ﺷ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﻁ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﺔ ﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﻳ ‪‬ﺮ ﹶﻓ ‪‬ﻊ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌ ﹾﻠ ‪‬ﻢ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ﹾﻜﹸﺜ ‪‬ﺮ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫)ﹺﺇﻥﱠ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ ‪‬ﺷﺮ‪‬ﺍ ‪‬‬

‫ﲔ ﺍ ‪‬ﻣ ‪‬ﺮﹶﺃ ﹰﺓ ﺍﹾﻟ ﹶﻘﻴ‪ ‬ﻢ ﺍﹾﻟﻮ‪‬ﺍ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ(‬
‫ﺴ‪‬‬
‫ﺨ ‪‬ﻤ ِ‬
‫‪‬ﻭ‪‬ﻳ ‪‬ﻘﻞﱠ ﺍﻟﺮ‪‬ﺟ‪‬ﺎ ﹸﻝ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ﹾﻜﹸﺜ ‪‬ﺮ ﺍﻟﻨ‪‬ﺴ‪‬ﺎ ُﺀ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳﻜﹸﻮ ﹶﻥ ‪‬ﻟ ‪‬‬

‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﻱ ﻭ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﻔﱳ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻻﺻﻮﻝ )‪ (۴۰۸/۱۱‬ﴰﺎﺭﻩ ‪۷۹۲۴‬‬
‫‪ .٣‬ﻣﺘﻔﻖ ﻋﻠﻴﻪ‪.‬‬

‫‪3‬‬

‫‪201‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫)ﺑﻲﺗﺮدﻳﺪ از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻼﻳﻢ ﺑﺮﭘﺎ ﺷﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﻃﺮف ﺷﺪن ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﻛﺜﺮت زﻧﺎ‪ ،‬ﺷـﺮاب‬
‫ﺧﻮاري ﻓﺮاوان‪ ،‬ﻛﻢ ﺷﺪن ﻣﺮدان و زﻳﺎد ﺷﺪن زﻧﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺘﻲ ﻳـﻚ ﻣـﺮد ﺳﺮﭘﺮﺳـﺖ‬
‫ﭘﻨﺠﺎه زن ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد(‪.‬‬
‫ﻋﻠﺖ زﻳﺎد ﺑﻮدن زﻧﺎن و ﻛﻢ ﺷﺪن ﻣﺮدان آﻧﻄﻮر ﻛﻪ در ﺑﻌﻀﻲ رواﻳﺎت دﻳﮕـﺮ آﻣـﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺟﻨﮓﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻧﺰدﻳﻚ ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﻮﻗﻮع ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﭘﻴﻮﺳـﺖ‪ .‬در‬
‫اﺣﺎدﻳﺚ رﺳﻮلاﷲص از ﻛﺜﺮت ﻗﺘﻞ و ﻛﺸﺘﺎر در آﺧﺮ زﻣﺎن ﺧﻴﻠﻲ ﻓـﺮاوان ﻳـﺎد ﺷـﺪه‬
‫اﺳﺖ و ﻣﻨﻈﻮر از اﻳﻦ ﻗﺘﻞ و ﻛﺸﺘﺎرﻫﺎ‪ ،‬ﻗﺘﻞ ﻛﻔﺎر و ﺑﺪﺳـﺖ ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن ﻧﻴﺴـﺖ‪ .‬ﺑﻠﻜـﻪ‬
‫ﻣﻨﻈﻮر از آن ﻛﺸﺘﻦ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﺳﺖ‪ .‬در ﺑﺴﻴﺎري اوﻗـﺎت‪ ،‬اﺳـﺒﺎب و‬
‫اﻫﺪاف اﻳﻦ ﻛﺸﺘﺎرﻫﺎ ﻣﺸﺨﺺ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬در ﺣﺪﻳﺜﻲ از اﺑﻮﻣﻮﺳـﻲ اﺷـﻌﺮي رواﻳـﺖ‬
‫ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺝ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺘﻞﹸ ﻗﹶﺎﻟﹸﻮﺍ ﹶﺃ ﹾﻛﹶﺜ ‪‬ﺮ ‪‬ﻣﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﻧ ﹾﻘ‪‬ﺘ ﹸﻞ ﹺﺇﻧ‪‬ﺎ ﹶﻟ‪‬ﻨ ﹾﻘ‪‬ﺘ ﹸﻞ‬
‫ﺝ ﻗﹶﺎﻟﹸﻮﺍ ‪‬ﻭﻣ‪‬ﺎ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻬ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﻱ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﺔ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻬ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫)ﹺﺇﻥﱠ ‪‬ﺑ ‪‬ﻴ ‪‬ﻦ ‪‬ﻳ ‪‬ﺪ ‪‬‬

‫ﻀ ﹸﻜ ‪‬ﻢ‬
‫ﲔ ‪‬ﻭﹶﻟ ‪‬ﻜ ‪‬ﻦ ﹶﻗ ‪‬ﺘ ﹸﻞ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫ﺸ ﹺﺮ ‪‬ﻛ ‪‬‬
‫ﺲ ﹺﺑ ﹶﻘ ‪‬ﺘ ‪‬ﻠ ﹸﻜ ‪‬ﻢ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬‬
‫ﲔ ﹶﺃﹾﻟﻔﹰﺎ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹺﺇﻧ‪ ‬ﻪ ﹶﻟﻴ‪ ‬‬
‫ﻓ‪‬ﻲ ﺍﹾﻟﻌ‪‬ﺎ ﹺﻡ ﺍﹾﻟﻮ‪‬ﺍﺣ‪ ‬ﺪ ﹶﺃ ﹾﻛﹶﺜ ‪‬ﺮ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺳ ‪‬ﺒ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫ﻒ ﹶﻟ ‪‬ﻪ‬
‫ﺨﻠﱠ ‪‬‬
‫ﻚ ﺍﻟﺰ‪‬ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻥ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﻉ ‪‬ﻋﻘﹸﻮﻝﹸ ﹶﺃ ﹾﻛﹶﺜ ﹺﺮ ﹶﺃ ‪‬ﻫ ﹺﻞ ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫‪‬ﺑ ‪‬ﻌﻀ‪‬ﺎ ﻗﹶﺎﻟﹸﻮﺍ ‪‬ﻭ ‪‬ﻣ ‪‬ﻌﻨ‪‬ﺎ ﻋ‪‬ﻘﹸﻮﹸﻟﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﻮ ‪‬ﻣ‪‬ﺌ ‪‬ﺬ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹺﺇﻧ‪ ‬ﻪ ﹶﻟ‪‬ﻴ ‪‬ﻨ ‪‬ﺰ ‪‬‬

‫ﺐ ﹶﺃ ﹾﻛﺜﹶ ‪‬ﺮ ‪‬ﻫ ‪‬ﻢ ﹶﺃﻧ‪ ‬ﻪ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ‪‬ﺷ ‪‬ﻲ ٍﺀ ‪‬ﻭﹶﻟ ‪‬ﻴﺴ‪‬ﻮﺍ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ‪‬ﺷ ‪‬ﻲ ٍﺀ(‬
‫ﺴ ‪‬‬
‫ﺤ‪‬‬
‫ﺱ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫‪‬ﻫﺒ‪‬ﺎ ٌﺀ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺ‬

‫‪1‬‬

‫)ﭘﻴﺶ از وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ‪ ،‬ﻫﺮج زﻳﺎد ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺳﻮال ﻛﺮدﻧـﺪ‪ :‬ﻫـﺮج ﭼﻴﺴـﺖ؟ ﻓﺮﻣـﻮد‪:‬‬
‫ﻛﺸﺘﺎر‪ .‬ﺳﭙﺲ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻣﻨﻈﻮر از ﻛﺸﺘﺎر ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪن ﻛﻔﺎر ﺑﻪ دﺳـﺖ ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن ﻧﻴﺴـﺖ‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ ﻛﺸﺘﻦ ﺑﻌﻀﻲ از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺗﻮﺳﻂ ﺑﻌﻀﻲ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺣﺘﻲ اﻧﺴﺎن ﻫﻤﺴﺎﻳﻪ‪ ،‬ﺑﺮادر‪ ،‬ﻋﻤﻮ‬
‫و ﭘﺴﺮ ﻋﻤﻮﻳﺶ را ﻣﻲﻛﺸﺪ‪ .‬ﺳﻮال ﺷﺪ‪ :‬آﻳﺎ ﻋﻘﻞ ﻣﺎ در آن روز ﺑـﺎ ﻣـﺎ اﺳـﺖ؟ ﻓﺮﻣـﻮد‪:‬‬
‫ﻋﻘﻞ اﻧﺴﺎنﻫﺎي آن روزﮔﺎر ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد و اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﺑﻴﻬﻮدهاي ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫آﻧﻬﺎ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﭼﻴﺰي ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ در واﻗﻊ آﻧﻬـﺎ اﻧﺴـﺎنﻫـﺎي ﺑـﻲارزﺷـﻲ ﺑـﻴﺶ‬
‫ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ(‪.‬‬
‫از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺱ ‪‬ﺯﻣ‪‬ﺎ ﹲﻥ ﻟﹶﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﺪﺭﹺﻱ ﺍﹾﻟ ﹶﻘﺎ‪‬ﺗ ﹸﻞ ﻓ‪‬ﻲ ﹶﺃﻱ‪ ‬ﺷ ‪‬ﻲ ٍﺀ ﹶﻗ‪‬ﺘ ﹶﻞ ‪‬ﻭﻟﹶـﺎ‬
‫)ﻭ‪‬ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ‪‬ﻧ ﹾﻔﺴِﻲ ﹺﺑ‪‬ﻴ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ﻟﹶ‪‬ﻴ ﹾﺄ‪‬ﺗ‪‬ﻴﻦ‪ ‬ﻋﻠﹶﻰ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺ‬
‫‪‬ﻳ ‪‬ﺪﺭﹺﻱ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ﹾﻘﺘ‪‬ﻮ ﹸﻝ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ﹶﺃﻱ‪ ‬ﺷ ‪‬ﻲ ٍﺀ ﹸﻗ‪‬ﺘ ﹶﻞ(‬

‫‪2‬‬

‫‪ .١‬ﺍﲪﺪ ﺑﺎ ﺳﻨﺪ ﺻﺤﻴﺢ – ﺳﻠﺴﻠﺔ ﺍﻻﺣﺎﺩﻳﺚ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﺔ‪ ،‬ﻧﺎﺻﺮ ﺍﻟﺪﻳﻦ ﺁﻟﺒﺎﱐ )‪.(٢٤٨/٤‬‬
‫‪ .٢‬ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﻔﺮﺡ‪.‬‬

‫‪202‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫)ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ذات ﻳﮕﺎﻧﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻛﻪ ﺟﺎن ﻣﻦ در ﻗﺒﻀﻪ ﻗﺪرت او اﺳﺖ‪ .‬زﻣـﺎﻧﻲ ﻓـﺮا‬
‫ﻣﻲرﺳﺪ ﻛﻪ ﻗﺎﺗﻞ ﻧﻤﻲداﻧﺪ ﻛﻪ ﭼﺮا ﻣﺮﺗﻜﺐ ﻗﺘﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ و ﻣﻘﺘﻮل ﻧﻤﻲداﻧﺪ ﻛﻪ ﭼـﺮا‬
‫ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ(‪.‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ دوم‪ :‬ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎﻳﻲ از اﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ‬
‫اول‪ :‬ﺷﻬﺎدت ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن و اﻳﺠﺎد دو دﺳﺘﮕﻲ در ﺻﻔﻮف ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‬
‫از ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص درﺑﺎره آﻧﻬﺎ ﭘﻴﺶ ﮔﻮﻳﻲ ﻓﺮﻣﻮده اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﻓﺘﻨﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪن ﺧﻠﻴﻔﻪ راﺷـﺪه‪ ،‬ﺣﻀـﺮت ﻋﺜﻤـﺎن و اﻧﺸـﻘﺎق‬
‫ﺻﻒ ﻣﺘﺤﺪ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻌﻀﻲ ﺑﺮ ﺑﻌﻀﻲ دﻳﮕﺮ ﺷﻤﺸﻴﺮ ﻛﺸﻴﺪﻧﺪ و ﺧﻮنﻫﺎي‬
‫ﭘﺎﻛﻲ از ﻃﺮﻓﻴﻦ رﻳﺨﺘﻪ ﺷﺪ‪ .‬ﺻﺎدقﺗﺮﻳﻦ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻓﺘﻨـﻪ اﻳـﻦ ﺑـﻮد ﻛـﻪ ﻣﺎﻧﻨـﺪ‬
‫اﻣﻮاج ﺧﺮوﺷﺎن و ﻣﺘﻼﻃﻢ درﻳﺎ ﻣﻮج ﻣﻲزﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﺣﺪﻳﺚ ﺣﺬﻳﻔﻪ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ او در ﻣﺤﻀﺮ ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺮ ﻓـﺎروق ﻧﺸﺴـﺘﻪ ﺑـﻮد‪،‬‬
‫آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺧﻄﺎبس از ﺣﺎﺿﺮﻳﻦ ﭘﺮﺳـﻴﺪ‪ :‬ﭼـﻪ ﻛﺴـﻲ از ﺷـﻤﺎ‬
‫ﺳﺨﻨﺎن رﺳﻮلاﷲص را در ﻣﻮرد ﻓﺘﻨﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ دارد؟ ﺣﺬﻳﻔﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣـﻦ‪ .‬ﻋـﺮض‬
‫ﻛﺮدم‪ :‬ﻓﺘﻨﻪ اﻫﻞ‪ ،‬ﻣﺎل و وﻟﺪ ﻛﻪ ﻣﺰاﺣﻢ ﻧﻤﺎز و ﺻﺪﻗﻪ و اﻣﺮ ﺑﻪ ﻣﻌﺮوف و ﻧﻬﻲ از ﻣﻨﻜﺮ‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺮ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬از اﻳﻨﮕﻮﻧﻪ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﺳﻮال ﻧﻤﻲﻛـﻨﻢ‪ ،‬درﺑـﺎره ﻓﺘﻨـﻪﻫـﺎﻳﻲ‬
‫ﺳﻮال ﻣﻲﻛﻨﻢ ﻛﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻣﻮاج ﺧﺮوﺷﺎن درﻳﺎ ﻣﻮج ﻣﻲزﻧﻨﺪ‪ .‬ﺣﺬﻳﻔﻪ ﮔﻔـﺖ‪ :‬آن ﻓﺘﻨـﻪﻫـﺎ‬
‫ﺿﺮري ﺑﺮاي ﺗﻮ ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ و اﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ دروازهي ﻗﻔـﻞ ﺷـﺪهاي وﺟـﻮد‬
‫دارد‪ .‬ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺮ ﺳﻮال ﻛﺮد‪ :‬آﻳﺎ اﻳﻦ در ﺷﻜﺴﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﻳﺎ ﺑﺎز ﻣـﻲﮔـﺮدد؟ ﺣﺬﻳﻔـﻪ‬
‫ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺷﻜﺴﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺮ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬اﮔﺮ ﺷﻜﺴﺘﻪ ﺷﻮد ﺑﺎري دﻳﮕـﺮ ﻗﺎﺑـﻞ‬
‫ﻗﻔﻞ ﻛﺮدن ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻋﺮض ﻛﺮدم‪ ،‬آري‪ .‬راوي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬از ﺣﻀﺮت ﺣﺬﻳﻔـﻪ ﭘﺮﺳـﻴﺪﻳﻢ‬
‫آﻳﺎ ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺮ ﻣﻲداﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﻣﻨﻈﻮر از در ﭼﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ؟ ﺣﺬﻳﻔﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻛـﺎﻣﻼً‪.‬‬
‫ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻳﻘﻴﻦ داﺷﺖ ﻗﺒﻞ از اﻳﻦ روز ﺷﺒﻲ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﻦ ﺣﺪﻳﺚ‬
‫رﺳﻮلاﷲص را ﺑﺮاﻳﺶ ﻧﻘﻞ ﻛﺮده ﺑﻮدم‪ ،‬ﻫﻴﭽﮕﻮﻧﻪ ﺷﻜﻲ در آن ﺣﺪﻳﺚ وﺟﻮد ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﺑﻬﺘﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ درﺑﺎره »در« از وي ﺳﻮال ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﺑﻪ ﻣﺴﺮوق اﻣﺮ ﻛﺮدﻳﻢ ﺗﺎ درﺑﺎره‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪203‬‬

‫»در« از ﺣﻀﺮت ﺳﻮال ﻛﻨﺪ‪ .‬ﻣﺴﺮوق ﭘﺮﺳﻴﺪ‪ :‬ﻣﻨﻈﻮر از ﺑﺎب ﭼﻪ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ؟ ﻓﺮﻣـﻮد‪:‬‬
‫ﻋﻤﺮ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫رﺳﻮلاﷲص ﺳﺎل و ﺗﺎرﻳﺦ وﻗﻮع ﻓﺘﻨﻪ را ﻣﺸﺨﺺ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ .‬در ﺣﺪﻳﺚ ﻋﺒﺪاﷲ‬
‫ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬آﺳﻴﺎب اﺳﻼم ﺑﻌﺪ از ‪ 35‬ﺳـﺎل ﺑـﻪ‬
‫ﮔﺮدش در ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﻫﻼك ﺷﻮد ﻣﺴﻴﺮ ﮔﻤﺮاﻫﺎن را ﻣﻲﭘﻴﻤﺎﻳﺪ و اﮔﺮ ﺑـﺮ دﻳـﻦ‬
‫ﺛﺎﺑﺖ ﺑﻤﺎﻧﺪ ﺗﺎ ﻫﻔﺘﺎد ﺳﺎل اداﻣﻪ ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪).‬در رواﻳﺘﻲ آﻣـﺪه اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺣﻀـﺮت‬
‫ﻋﻤﺮ ﺳﻮال ﻛﺮد‪ :‬اي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص( از آﻳﻨﺪه ﻳﺎ ﮔﺬﺷﺘﻪ؟ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣـﻮد‪ :‬از‬
‫ﮔﺬﺷﺘﻪ‪.‬‬
‫ﺟﻨﮓ اﺳﻼم ﺑﻪ آﺳﻴﺎب ﺗﺸﺒﻴﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﺟﻨـﮓ ﺳـﺮﺑﺎزان را آرد ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‬
‫ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ آﺳﻴﺎب ﮔﻨﺪم را ﺑﻪ آرد ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬در ﭘﺎﻳﺎن ﺣﺪﻳﺚ رﺳـﻮلاﷲص‬
‫ﺑﻪ ﻣﺪت زﻣﺎن ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﻨﻲ اﻣﻴﻪ ﻛﻪ ﻫﻔﺘﺎد ﺳﺎل ﺑﻮد اﺷﺎره ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﺑﻌﻀﻲ رواﻳﺎت ﺻﺮاﺣﺘﺎً ﺑﻪ اوﺿﺎع و اﺣﻮال اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲدر اﻳﻦ ﻓﺘﻨـﻪﻫـﺎ اﺷـﺎره‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬در ﺣﺪﻳﺚ رواﻳﺖ ﺷﺪه از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه ﭼﻨـﻴﻦ آﻣـﺪه اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫)ﻟﹶﺎ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ‪‬ﻡ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹸﺔ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﺗ ﹾﻘ‪‬ﺘ‪‬ﺘ ﹶﻞ ‪‬ﻓﹶﺌﺘ‪‬ﺎ ‪‬ﻥ ‪‬ﻋﻈ‪‬ﻴ ‪‬ﻤﺘ‪‬ﺎ ‪‬ﻥ ‪‬ﻳﻜﹸﻮ ﹸﻥ ‪‬ﺑ ‪‬ﻴ‪‬ﻨ ‪‬ﻬﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ﹾﻘ‪‬ﺘ ﹶﻠ ﹲﺔ ‪‬ﻋﻈ‪‬ﻴﻤ‪‬ـ ﹲﺔ ‪‬ﺩ ‪‬ﻋ ‪‬ﻮ‪‬ﺗ ‪‬ﻬﻤ‪‬ـﺎ‬

‫ﻭ‪‬ﺍ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ ﹲﺓ(‬

‫‪2‬‬

‫)ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺗﺎ آﻳﻨﻜﻪ دو ﮔﺮوه ﺑﺰرگ ﺑﺎ ﻳﻚ ادﻋﺎ ﺑﻪ ﺟﻨﮓ ﻫﻢ ﺑﺮوﻧﺪ(‪.‬‬
‫دوم‪ :‬ﻓﺘﻨﻪ ﺧﻮارج‬
‫از ﺟﻤﻠﻪ آﺛﺎر ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ اﺧﺘﻼف و دو دﺳﺘﮕﻲ اﺳﺖ‪ .‬رﺳﻮلاﷲص درﺑﺎره ﻇﻬﻮر ﮔﺮوﻫﻲ‬
‫در آﺧﺮﻳﻦ زﻣﺎن ﻛﻪ ﻧﻘﺶ ﺑﺴﺰاﻳﻲ در اﻳﺠﺎد ﺗﻔﺮﻗﻪ ﻣﻴﺎن ﺻﻔﻮف ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﻳﻔﺎ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺧﺒﺮ داده اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﮔﺮوه ﻣﺪﻋﻲ ﻋﻠﻢ ﻫﺴـﺘﻨﺪ و در ﻋﺒـﺎدت ﺑﺴـﻴﺎر ﺳـﻌﻲ و ﺗـﻼش‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﻣﺮدم را ﺑﺴﻮي ﻛﺘﺎب ﺧﺪاوﻧـﺪ دﻋـﻮت ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ .‬اﻣـﺎ در واﻗـﻊ ﺟﺎﻫـﻞ و‬

‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﻱ ﻭ ﻣﺴﻠﻢ ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﻔﱳ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﲞﺎﺭﻱ ﻛﺘﺎﺏ ﺍﳌﻨﺎﻗﺐ ﴰﺎﺭﻩ ﺣﺪﻳﺚ )‪ ٣٦٠٨‬ﻭ ‪.(٣٦٠٩‬‬

‫‪204‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺳﺘﻤﻜﺎرﻧﺪ‪ ،‬اﺣﻜﺎم آﻧﻬﺎ ﻇﺎﻟﻤﺎﻧﻪ و آراي آﻧﻬﺎ ﻧﺎﻗﺺ اﺳﺖ و ﺧﻮن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن دﮔﺮاﻧﺪﻳﺶ‬
‫را ﻣﻲرﻳﺰﻧﺪ و ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﺳﺎﻳﺮ ﻋﻠﻤﺎ را ﺑﻪ ﺟﻬﻞ ﻧﺴﺒﺖ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬در ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺘﻔﻖ ﻋﻠﻴﻪ‬
‫از ﺣﻀﺮت ﻋﻠﻲ در اﻳﻦ ﺑﺎره ﭼﻨﻴﻦ رواﻳﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺙ ﺍﹾﻟﹶﺄ ‪‬ﺳﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻥ ‪‬ﺳ ﹶﻔﻬ‪‬ﺎ ُﺀ ﺍﹾﻟﹶﺄ ‪‬ﺣﻠﹶﺎ ﹺﻡ ‪‬ﻳﻘﹸﻮﻟﹸﻮ ﹶﻥ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺧ ‪‬ﻴ ﹺﺮ ﹶﻗ ‪‬ﻮ ﹺﻝ‬
‫ﺝ ﻓ‪‬ﻲ ﺁ ‪‬ﺧ ﹺﺮ ﺍﻟﺰ‪‬ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻥ ﹶﻗ ‪‬ﻮ ‪‬ﻡ ﹶﺃ ‪‬ﺣﺪ‪‬ﺍ ﹸ‬
‫ﺨ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫) ‪‬ﺳ‪‬ﻴ ‪‬‬

‫ﻕ ﺍﻟﺴ‪‬ـ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﻣ‪‬ـ ‪‬ﻦ‬
‫ﺍﹾﻟ‪‬ﺒ ﹺﺮﻳ‪ ‬ﺔ ‪‬ﻳ ﹾﻘ ‪‬ﺮﺀُﻭ ﹶﻥ ﺍﻟﹾ ﹸﻘﺮ‪‬ﺁ ﹶﻥ ﻟﹶﺎ ‪‬ﻳﺠ‪‬ﺎ ﹺﻭ ‪‬ﺯ ‪‬ﺣﻨ‪‬ﺎ ﹺﺟ ‪‬ﺮ ‪‬ﻫ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ‪‬ﻤ ‪‬ﺮﻗﹸﻮ ﹶﻥ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺪ‪‬ﻳ ﹺﻦ ﹶﻛﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﻤ ‪‬ﺮ ‪‬‬

‫ﺍﻟﺮ‪ ‬ﻣﻴ‪ ‬ﺔ ﹶﻓﹺﺈﺫﹶﺍ ﹶﻟﻘ‪‬ﻴ‪‬ﺘﻤ‪‬ﻮ ‪‬ﻫ ‪‬ﻢ ﻓﹶﺎ ﹾﻗ‪‬ﺘﻠﹸﻮ ‪‬ﻫ ‪‬ﻢ ﹶﻓﹺﺈﻥﱠ ﻓ‪‬ﻲ ﹶﻗ ‪‬ﺘ ‪‬ﻠ ﹺﻬ ‪‬ﻢ ﹶﺃ ‪‬ﺟﺮ‪‬ﺍ ‪‬ﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﻦ ﹶﻗ‪‬ﺘ ﹶﻠ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﺪ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻳ ‪‬ﻮ ‪‬ﻡ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻘﻴ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﺔ(‬

‫‪1‬‬

‫)در آﺧﺮ زﻣﺎن ﮔﺮوﻫﻲ ﻇﻬﻮر ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺟﻮان ﺳﺎل ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬از ﻧﻄﺮ ﻋﻠﻤﻲﺳﻔﻴﻪ و‬
‫ﻓﺎﻗﺪ دراﻳﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺳﺨﻨﺎن ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻣﺨﻠﻮق ﺧﺪا را ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻗﺮآن را ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ‬
‫ﻗﺮآن از ﮔﻠﻮي آﻧﻬﺎ ﭘﺎﻳﻴﻦ ﻧﻤﻲرود‪ .‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺗﻴﺮ از ﻛﻤﺎن ﺑﻴﺮون ﻣﻲرود آﻧﻬﺎ ﻫﻢ از‬
‫دﻳﻦ ﺧﺎرج ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺎه اﻳﻦ ﮔﺮوه را دﻳﺪﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﺑﺠﻨﮕﻴﺪ‪ .‬ﻛﺸﺘﻦ آﻧﻬـﺎ در روز‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻧﺰد ﭘﺮوردﮔﺎر ﻣﻮﺟﺐ اﺟﺮ و ﺛﻮاب اﺳﺖ(‪.‬‬
‫در ﺳﻨﻦ اﺑﻮداود‪ ،‬اﺑﻦ ﻣﺎﺟـﻪ‪ ،‬ﻣﺴـﺘﺪرك ﺣـﺎﻛﻢ و ﻣﺴـﻨﺪ اﻣـﺎم اﺣﻤـﺪ از ﺣﻀـﺮت‬
‫اﻧﺲ رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺴﻨ‪‬ﻮ ﹶﻥ ﺍﹾﻟﻘ‪‬ﻴ ﹶﻞ ‪‬ﻭ‪‬ﻳﺴِﻴﺌﹸﻮ ﹶﻥ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻔ ‪‬ﻌ ﹶﻞ ‪‬ﻳ ﹾﻘ ‪‬ﺮﺀُﻭ ﹶﻥ ﺍﹾﻟ ﹸﻘﺮ‪‬ﺁ ﹶﻥ‬
‫ﺤِ‬
‫ﻑ ‪‬ﻭ ﹸﻓ ‪‬ﺮ ﹶﻗ ﹲﺔ ﹶﻗ ‪‬ﻮ ‪‬ﻡ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫) ‪‬ﺳ‪‬ﻴﻜﹸﻮ ﹸﻥ ﻓ‪‬ﻲ ﹸﺃﻣ‪‬ﺘ‪‬ﻲ ‪‬ﺧﻠﹶﺎ ‪‬‬

‫ﺻﻴ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ﹺﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ‪‬ﻤ ‪‬ﺮﻗﹸﻮ ﹶﻥ ﻣ‪‬ـ ‪‬ﻦ‬
‫ﺻﻴ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻊ ‪‬‬
‫ﺻﻠﹶﺎ‪‬ﺗ ﹺﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﻭ ‪‬‬
‫ﺻﻠﹶﺎ‪‬ﺗ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻊ ‪‬‬
‫ﺤ ‪‬ﻘ ‪‬ﺮ ﹶﺃ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ ﹸﻛ ‪‬ﻢ ‪‬‬
‫ﻟﹶﺎ ‪‬ﻳﺠ‪‬ﺎ ﹺﻭ ‪‬ﺯ ‪‬ﺗﺮ‪‬ﺍ ‪‬ﻗ‪‬ﻴ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﺨﻠﹾـ ﹺﻖ‬
‫ﻕ ﺍﻟﺴ‪ ‬ﻬ ﹺﻢ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺮ‪ ‬ﻣﻴ‪ ‬ﺔ ﻟﹶﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﺮ ﹺﺟﻌ‪‬ﻮ ﹶﻥ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬ﺮ‪‬ﺗﺪ‪‬ﻭﺍ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ﻓﹸﻮ ‪‬ﻗ ‪‬ﻪ ﻫ‪‬ـ ‪‬ﻢ ﺷ‪‬ـﺮ‪ ‬ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺍﻟﺪ‪‬ﻳ ﹺﻦ ‪‬ﻣﺮ‪‬ﻭ ‪‬‬
‫ﺏ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭﹶﻟ ‪‬ﻴﺴ‪‬ﻮﺍ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ﻓ‪‬ﻲ ﺷ‪‬ـ ‪‬ﻲ ٍﺀ ﻣ‪‬ـ ‪‬ﻦ‬
‫ﺨﻠ‪‬ﻴ ﹶﻘ ‪‬ﺔ ﻃﹸﻮﺑ‪‬ﻰ ‪‬ﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﻦ ﹶﻗ‪‬ﺘ ﹶﻠ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﻭ ﹶﻗ‪‬ﺘﻠﹸﻮ ‪‬ﻩ ‪‬ﻳ ‪‬ﺪﻋ‪‬ﻮ ﹶﻥ ﹺﺇﻟﹶﻰ ‪‬ﻛﺘ‪‬ﺎ ﹺ‬
‫ﻭ‪‬ﺍﹾﻟ ‪‬‬

‫ﺤﻠ‪‬ﻴ ‪‬ﻖ(‬
‫ﻗﹶﺎ‪‬ﺗ ﹶﻠ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ﹶﺃ ‪‬ﻭﻟﹶﻰ ﺑﹺﺎﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﻗﹶﺎﻟﹸﻮﺍ ﻳ‪‬ﺎ ﺭﺳﻮﻝﺍﷲ ﻣ‪‬ﺎ ﺳ‪‬ﻴﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﻫ ‪‬ﻢ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﺍﻟﺘ‪ ‬‬

‫‪2‬‬

‫)در اﻣﺖ ﻣﻦ اﺧﺘﻼف و دو دﺳﺘﮕﻲ اﻳﺠﺎد ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﮔﺮوﻫﻲ ﻇﻬـﻮر ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﺳﺨﻨﺎن زﻳﺒﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اﻋﻤﺎل ﻧﺎﺷﺎﻳﺴﺖ اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ .‬ﻗﺮآن را ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨـﺪ‪ ،‬وﻟـﻲ‬
‫ﻗﺮآن از ﮔﻠﻮي آﻧﻬﺎ رد ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬از دﻳﻦ ﭼﻨـﺎن ﺑﻴـﺮون ﻣـﻲروﻧـﺪ ﻛـﻪ ﺗﻴـﺮ از ﻫـﺪف‬
‫ﻣﻲﮔﺬرد‪ ،‬ﺑﺴﻮي دﻳﻦ ﺑﺮ ﻧﻤﻲﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺗﻴﺮ رﻫﺎ ﺷﺪه ﺑﻪ ﻓﻮﻛﻪاش ﺑﺮﮔﺮدد‪.‬‬
‫)و ﭼﻮن ﺑﺮﮔﺸﺘﻦ ﺗﻴﺮ رﻫﺎ ﺷﺪه ﺑﻪ ﻓﻮﻛﻪاش ﻣﺤﺎل اﺳﺖ‪ ،‬ﻟﺬا ﺑﺮﮔﺸﺘﻦ آﻧﺎن ﺑﺴﻮي دﻳﻦ‬
‫ﻧﻴﺰ ﻣﺤﺎل اﺳﺖ( آﻧﻬﺎ ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﻣﺨﻠﻮق روي زﻣﻴﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺧﻮﺷﺎ ﺑﻪ ﺣﺎل ﻛﺴﻲ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ‬
‫‪ .١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﳉﺎﻣﻊ‪.(٢١٣/٣) :‬‬
‫‪ .٢‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﳉﺎﻣﻊ‪.(٢١٧/٣) :‬‬

‫‪205‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫را ﺑﻜﺸﺪ ﻳﺎ ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ آﻧﻬﺎ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﻮد‪ .‬آﻧﻬﺎ ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺳﻮي ﻛﺘﺎب ﺧﺪا دﻋﻮت ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ‬
‫و ﺣﺎل آﻧﻜﻪ ﻫﻴﭽﮕﻮﻧﻪ ﻣﻨﺎﺳﺒﺘﻲ ﺑﺎ ﻗﺮآن ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬ﻫﺮﻛﺲ آﻧﻬﺎ را ﺑﻜﺸﺪ ﻧﺰد ﺧﺪاوﻧـﺪ از‬
‫آﻧﻬﺎ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻼﻣﺎت آﻧﻬﺎ ﺗﺮاﺷﻴﺪن ﻣﻮﻫﺎي ﺳﺮ اﺳﺖ(‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﮔﺮوه در زﻣﺎن ﺻﺤﺎﺑﻪ ﻇﻬﻮر ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺻﺤﺎﺑﻪ را ﺗﻜﻔﻴﺮ و ﺧﻮن ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن را‬
‫ﻣﺒﺎح ﻗﺮار دادﻧﺪ و ﻓﺘﻨﻪ ﺑﺰرﮔﻲ در اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲﺑﻪ وﺟﻮد آوردﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﺳﻮم‪ :‬ﻧﺤﻮه رﻫﺎﻳﻲ از ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ‬
‫ﺑﺴﻴﺎري از ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﺮاي ﺷﻨﺎﺧﺘﻦ و ﺷﻨﺎﺧﺖ راه ﻧﺠﺎت از آﻧﻬـﺎ زﺣﻤـﺖ و ﺗـﻼش‬
‫زﻳﺎدي ﺑﻪ ﺧﺮج دادهاﻧﺪ‪ ،‬ﭘﻴﺸﻜﺴﻮت آﻧﻬـﺎ ﺣﻀـﺮت ﺣﺬﻳﻔـﺔ ﺑـﻦ ﻳﻤـﺎن اﺳـﺖ‪ .‬در‬
‫رواﻳﺎت ﺻﺤﻴﺢ از اﻳﻦ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﺑﺰرﮔﻮار ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻘﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ :‬ﻣﻦ از ﻫﺮﻛﺴﻲ ﺑﻪ اﻳـﻦ‬
‫ﻓﺘﻨﻪ آﮔﺎهﺗﺮ ﻫﺴﺘﻢ‪.‬‬
‫ﺣﻀﺮت ﺣﺬﻳﻔﻪ ﺑﺨﺎﻃﺮ اﻳﻨﻜﻪ در ﻓﺘﻨـﻪﻫـﺎ ﻧﻴﻔﺘـﺪ‪ ،‬ﺧﻴﻠـﻲ زﻳـﺎد درﺑـﺎره آﻧﻬـﺎ از‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺳﻮال ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬در ﺻﺤﻴﺢ ﺑﺨﺎري از ﺣﻀﺮت ﺣﺬﻳﻔﻪ رواﻳﺖ ﺷـﺪه ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﺮدم درﺑﺎره ﺧﻴﺮ و ﺧﻮﺑﻲﻫﺎ از رﺳﻮلاﷲص ﺳﻮال ﻣـﻲﻛﺮدﻧـﺪ‪ ،‬وﻟـﻲ ﻣـﻦ‬
‫درﺑﺎره ﺷﺮ و ﺑﺪيﻫﺎ ﺳﻮال ﻣﻲﻛﺮدم ﺗﺎ ﺑﺘﻮاﻧﻢ ﺧـﻮد را از آﻧﻬـﺎ ﻧﺠـﺎت دﻫـﻢ‪ .‬ﻋـﺮض‬
‫ﻛﺮدم‪ :‬اي رﺳﻮلﺧﺪا ﻣﺎ در ﺟﻬﺎﻟﺖ و ﺑﺪيﻫﺎ ﻣﻲزﻳﺴﺘﻴﻢ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﻦ ﺧﻴﺮ )دﻳﻦ ﻣﺒﻴﻦ‬
‫اﺳﻼم( را ﺑﺮاي ﻣﺎ ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ ،‬آﻳﺎ ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﺧﻴﺮ و ﺧﻮﺑﻲ‪ ،‬ﺑﺪي اﻳﺠﺎد ﻣﻲﺷﻮد؟ ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺖ ‪‬ﻭﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﺩ ‪‬ﺧ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﻗ ‪‬ﻮ ‪‬ﻡ‬
‫ﻚ ﺍﻟﺸ‪‬ﺮ‪ ‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺧ ‪‬ﻴ ﹴﺮ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬ﻧ ‪‬ﻌ ‪‬ﻢ ‪‬ﻭﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﺩ ‪‬ﺧ ‪‬ﻦ ﹸﻗ ﹾﻠ ‪‬‬
‫ﺖ ﻭ‪ ‬ﻫ ﹾﻞ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ‪‬ﺪ ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫)‪‬ﻧ ‪‬ﻌ ‪‬ﻢ ﹸﻗ ﹾﻠ ‪‬‬

‫ﺨ ‪‬ﻴ ﹺﺮ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺷﺮ‪ ‬ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬ﻧ ‪‬ﻌ ‪‬ﻢ ‪‬ﺩﻋ‪‬ﺎ ﹲﺓ‬
‫ﻚ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﻓ ‪‬ﻬ ﹾﻞ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ‪‬ﺪ ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫ﻑ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﻭ‪‬ﺗ ‪‬ﻨ ‪‬ﻜ ‪‬ﺮ ﹸﻗ ﹾﻠ ‪‬‬
‫‪‬ﻳ ‪‬ﻬﺪ‪‬ﻭ ﹶﻥ ﹺﺑ ‪‬ﻐ ‪‬ﻴ ﹺﺮ ‪‬ﻫ ‪‬ﺪﻳﹺﻲ ‪‬ﺗ ‪‬ﻌ ﹺﺮ ‪‬‬

‫ﺻ ﹾﻔ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﹶﻟﻨ‪‬ﺎ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬ﻫ ‪‬ﻢ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ‬
‫ﺖ ﻳ‪‬ﺎ ﺭﺳﻮﻝﺍﷲ ‪‬‬
‫ﺏ ‪‬ﺟ ‪‬ﻬﻨ‪ ‬ﻢ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃﺟ‪‬ﺎ‪‬ﺑ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﹺﺇﹶﻟ ‪‬ﻴﻬ‪‬ﺎ ﹶﻗ ﹶﺬﻓﹸﻮ ‪‬ﻩ ﻓ‪‬ﻴﻬ‪‬ﺎ ﹸﻗ ﹾﻠ ‪‬‬
‫‪‬ﻋﻠﹶﻰ ﹶﺃ‪‬ﺑﻮ‪‬ﺍ ﹺ‬

‫ﲔ‬
‫ﺴ ‪‬ﻠ ‪‬ﻤ ‪‬‬
‫ﻚ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬ﺗ ﹾﻠ ‪‬ﺰ ‪‬ﻡ ‪‬ﺟﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹶﺔ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﻓﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﺗ ﹾﺄ ‪‬ﻣ ‪‬ﺮﻧﹺﻲ ﹺﺇ ﹾﻥ ﹶﺃ ‪‬ﺩ ‪‬ﺭﻛﹶﻨﹺﻲ ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫ﺴ‪‬ﻨ‪‬ﺘﻨ‪‬ﺎ ﹸﻗ ﹾﻠ ‪‬‬
‫ﹺﺟ ﹾﻠ ‪‬ﺪ‪‬ﺗﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ‪‬ﺘ ﹶﻜﻠﱠﻤ‪‬ﻮ ﹶﻥ ﹺﺑﹶﺄﹾﻟ ِ‬
‫ﻕ ﹸﻛﻠﱠﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻭﻟﹶـ ‪‬ﻮ ﹶﺃ ﹾﻥ‬
‫ﻚ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻔ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﻓﹺﺈ ﹾﻥ ﹶﻟ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ﹸﻜ ‪‬ﻦ ﹶﻟ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﺟﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹲﺔ ﻭ‪‬ﻻ ﹺﺇﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻡ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﻓﹶﺎ ‪‬ﻋ‪‬ﺘ ﹺﺰ ﹾﻝ ‪‬ﺗ ﹾﻠ ‪‬‬
‫‪‬ﻭﹺﺇﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﹸﻗ ﹾﻠ ‪‬‬

‫ﻚ(‬
‫ﺖ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ﹶﺫ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫ﺕ ﻭ ﹶﺃ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫ﻚ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﻮ ‪‬‬
‫ﺠ ‪‬ﺮ ‪‬ﺓ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬ﺪ ﹺﺭ ﹶﻛ ‪‬‬
‫ﺻ ﹺﻞ ‪‬ﺷ ‪‬‬
‫‪‬ﺗ ‪‬ﻌﺾ‪ ‬ﹺﺑﹶﺄ ‪‬‬

‫‪ .١‬ﺻﺤﻴﺢ ﲞﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﻔﱳ‪ ،‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ )‪.(٣٥/١٣‬‬

‫‪1‬‬

‫‪206‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫)آري‪ .‬ﺑﻌﺪ از آن »دﺧﻦ« اﺳﺖ‪ .‬ﻋﺮض ﻛﺮدم‪» :‬دﺧﻦ« ﭼﻴﺴـﺖ؟ ﻓﺮﻣـﻮد‪ :‬ﮔﺮوﻫـﻲ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻼف رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻣﻦ‪ ،‬ﻣﺮدم را راﻫﻨﻤﺎﺋﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺷﻤﺎ ﺑﻌﻀـﻲ از اﻋﻤـﺎل‬
‫آﻧﻬﺎ را ﻣﻲﭘﺴﻨﺪﻳﺪ وﻟﻲ ﺑﻌﻀﻲ دﻳﮕﺮ را رد ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ‪ .‬ﻋﺮض ﻛﺮدم آﻳﺎ ﺑﻌﺪ از اﻳﻦ ﺧﻴـﺮ‪،‬‬
‫ﺷﺮي ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآﻳﺪ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬آري‪ ،‬دﻋﻮﺗﮕﺮاﻧﻲ ﺑﺮ درﻫﺎي دوزخ ﻧﺸﺴﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻫﺮﻛﺲ‬
‫دﻋﻮت آﻧﺎن را ﺑﭙﺬﻳﺮد و ﻟﺒﻴﻚ ﮔﻮﻳﺪ‪ :‬او را ﺑﻪ دوزخ ﭘﺮﺗﺎب ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻋﺮض ﻛﺮدم‪ :‬اي‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮﺧﺪاص آﻧﺎن را ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻛﻦ‪ .‬ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬آﻧﻬﺎ از ﻧﮋاد ﻣـﺎ ﻫﺴـﺘﻨﺪ و ﺑـﺎ ﻟﻐـﺖ و‬
‫زﺑﺎن ﻣﺎ ﺣﺮف ﻣﻲزﻧﻨﺪ‪ .‬ﻋﺮض ﻛﺮدم‪ ،‬اﮔﺮ ﻣﻦ ﺗﺎ آن زﻣﺎن زﻧﺪه ﻣﺎﻧﺪم‪ ،‬ﭼﻪ ﻛـﻨﻢ؟ ﺷـﻤﺎ‬
‫ﭼﻪ دﺳﺘﻮري ﺑﻪ ﻣﻦ ﻣﻲدﻫﻲ؟ ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬از ﺗﻤﺎم اﻳﻦ ﮔﺮوﻫﻚﻫﺎ ﺧﻮد را ﺟﺪا ﻛﻦ‪ .‬ﺣﺘـﻲ‬
‫اﮔﺮ ﻣﺠﺒﻮر ﺷﻮي ﺑﻪ ﺑﻴﺎﺑﺎﻧﻲ ﺑﺮو و از ﺑﺮگ درﺧﺘﺎن ﺗﻐﺬﻳﻪ ﻛﻦ و ﺗﺎ ﻟﺤﻈﻪ ﻓـﺮا رﺳـﻴﺪن‬
‫ﻣﺮگ ﺑﺮ ﻫﻤﻴﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﺑﺎﻗﻲ ﺑﻤﺎن(‪.‬‬
‫در ﺣﻀﺮت ﻋﺮﺑﺎض ﺑﻦ ﺳﺎرﻳﻪ رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳـﻮلاﷲص ﺳـﺨﻨﺎن ﺑﺴـﻴﺎر‬
‫زﻳﺒﺎ و ﺑﻠﻴﻐﻲ در ﺟﻤﻊ ﻣﺎ ﺑﻴﺎن ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺳﺨﻨﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﺷﻚﻫﺎ را ﺳـﺮازﻳﺮ و دﻟﻬـﺎ را ﻧـﺮم‬
‫ﻛﺮد‪ .‬ﻋﺮض ﻛﺮدﻳﻢ‪ ،‬اي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص اﻳﻦ ﺳﺨﻨﺎن ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﺨﻨﺎن ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛـﻪ ﺑـﺎ‬
‫دوﺳﺘﺎن و ﻳﺎراﻧﺶ ﺧﺪاﺣﺎﻓﻈﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻣﺎ را وﺻـﻴﺖ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﺋﻴـﺪ؟‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫)ﻗﺪ ﺗﺮﻛﺘﻜﻢ ﻋﻠﻰ ﺍﻟﺒﻴﻀﺎﺀ ﻟﻴﻠﻬﺎ ﻛﻨﻬﺎﺭﻫﺎ ﻻ ﻳﺰﻳﻎ ﻋﻨﻬﺎ ﺑﻌﺪﻱ ﺇﻻ ﻫﺎﻟﻚ ﻭ ﻣﻦ ﻳﻌـﺶ‬
‫ﻣﻨﻜﻢ ﻓﺴﲑﻯ ﺍﺧﺘﻼﻓﺎ ﻛﺜﲑﺍ‪ ،‬ﻓﻌﻠﻴﻜﻢ ﲟﺎ ﻋﺮﻓﺘﻢ ﻣﻦ ﺳﻨﱵ ﻭ ﺳـﻨﺔ ﺍﳋﻠﻔـﺎﺀ ﺍﻟﺮﺍﺷـﺪﻳﻦ‬

‫ﺍﳌﻬﺪﻳﲔ ﻋﻀﻮﺍ ﻋﻠﻴﻬﺎ ﺑﺎﻟﻨﻮﺍﺟﺬ ﻭ ﻋﻠﻴﻜﻢ ﺑﺎﻟﻄﺎﻋﺔ ﻭ ﺇﻥ ﻋﺒﺪﺍ ﺣﺒﺸﻴﺎ‪ ،‬ﻓﺈﳕﺎ ﺍﳌﺆﻣﻦ ﻛﺎﳉﻤﻞ‬

‫ﺍﻷﻧﻒ ﺣﻴﺜﻤﺎ ﻗﻴﺪ ﺍﻧﻘﺎﺩ(‬

‫‪1‬‬

‫)ﺷﻤﺎ را در ﺣﺎﻟﻲ رﻫﺎ ﻣﻲﻛﻨﻢ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را ﺑﺮاي ﺷﻤﺎ واﺿﺢ و روﺷﻦ ﺳﺎﺧﺘﻪام‪،‬‬
‫ﻫﻤﻪ اﺑﻬﺎمﻫﺎ روﺷﻦ و آﺷﻜﺎر ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ از ﻣﻦ ﻫـﻴﭽﻜﺲ راه اﻧﺤـﺮاف را اﻧﺘﺨـﺎب‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در ﺗﻘﺪﻳﺮ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﺳﺮﻧﻮﺷﺘﺶ ﺑﻪ ﻫﻼﻛﺖ رﻗﻢ ﺧﻮرده ﺑﺎﺷـﺪ‪،‬‬
‫ﻫﺮﻛﺲ از ﺷﻤﺎ ﺑﻌﺪ از ﻣﻦ زﻧﺪه ﺑﻤﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺷﺎﻫﺪ اﺧﺘﻼﻓﺎت زﻳﺎدي ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﺑـﺮ ﺷـﻤﺎ‬
‫ﻻزم اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ روشﻫﺎي ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﻳﻦ ﭼﻨﮓ ﺑﺰﻧﻴﺪ و ﻛﺎﻣﻼً ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﺑﻪ آن ﺑﺎﺷﻴﺪ و‬

‫‪ .١‬ﺍﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ‪ ،‬ﺗﺮﻣﺬﻱ ﻭ ﺍﲪﺪ‪.‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪207‬‬

‫اﻃﺎﻋﺖ ﻛﻨﻴﺪ اﮔﺮ ﭼﻪ ﺣﺎﻛﻢ ﺷﻤﺎ ﻳﻚ ﻏﻼم ﺳﻴﺎه ﻓﺎم ﺣﺒﺸﻲ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﻣﺜـﺎل ﻣـﺮد ﻣـﻮﻣﻦ‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﺘﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻬﺎر ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺟﺎ راﻧﺪه ﺷﻮد‪ ،‬ﻣﻲرود(‪.‬‬
‫وﻇﻴﻔﻪ ﻣﺆﻣﻦ ﻫﻨﮕﺎم ﻛﺸﺘﺎر ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‬
‫رﺳﻮلاﷲص اﻣﺖ را در ﻓﺘﻨﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن رخ ﻣﻲدﻫﻨـﺪ‪ ،‬راﻫﻨﻤـﺎﻳﻲ ﻛـﺮده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬در ﻓﺘﻨﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺣـﻖ ﻣـﺒﻬﻢ اﺳـﺖ و ﺗﺸـﺨﻴﺺ اﻣـﻮر ﻣﺸـﻜﻞ‪ ،‬رﺳـﻮلاﷲص‬

‫ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را از وارد ﺷﺪن در ﺟﻨﮓ ﺑﺮﺣﺬر داﺷـﺘﻪ اﺳـﺖ و ﺗﻮﺻـﻴﻪ ﻣـﻲﻓﺮﻣﺎﻳـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ راه در اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﮔﻮﺷﻪ ﻧﺸﻴﻨﻲ اﺳﺖ‪ ،‬در ﻗﻠﻪ ﻛﻮهﻫﺎ رﻓﺘـﻪ ﺑـﺎ ﭼﺮاﻧﻴـﺪن‬
‫ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ روزﻫﺎي زﻧﺪﮔﻲاش را ﺳﭙﺮي ﻛﻨﺪ ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ در ﻗﻠﻤـﺮو ﺣﻜﻮﻣـﺖ اﺳـﻼﻣﻲﺑـﺎ‬
‫دﺷﻤﻨﺎن دﻳﻦ ﺑﺠﻨﮕﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﺷﻤﺸﻴﺮ دو ﻓﺮﻳﻖ از ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن درﮔﻴﺮ داﻣﻦ ﮔﻴـﺮ او ﺷـﺪ‪ ،‬از‬
‫ﺧﻮد دﻓﺎع ﻧﻜﻨﺪ‪ ،‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﺟﺎن ﺧﻮد را از دﺳﺖ دﻫﺪ‪ .‬از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﺑﻜﺮ رواﻳﺖ ﺷـﺪه‬
‫ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫)ﹺﺇﻧ‪‬ﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﺳ‪‬ﺘﻜﹸﻮ ﹸﻥ ‪‬ﻓ‪‬ﺘ ‪‬ﻦ ﹶﺃﻟﹶﺎ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﺗﻜﹸﻮ ﹸﻥ ‪‬ﻓ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ﹲﺔ ﺍﹾﻟﻘﹶﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﺪ ﻓ‪‬ﻴﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﺧ ‪‬ﻴ ‪‬ﺮ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟﻤ‪‬ﺎﺷ‪‬ﻲ ﻓ‪‬ﻴﻬ‪‬ﺎ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟﻤ‪‬ﺎﺷ‪‬ﻲ ﻓ‪‬ﻴﻬ‪‬ﺎ‬

‫ﺤ ‪‬ﻖ ﹺﺑﹺﺈﹺﺑﻠ‪‬ـ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭﻣ‪‬ـ ‪‬ﻦ‬
‫ﺖ ﹶﻓ ‪‬ﻤ ‪‬ﻦ ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﹺﺇﹺﺑ ﹲﻞ ﹶﻓ ﹾﻠ‪‬ﻴ ﹾﻠ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﺃ ‪‬ﻭ ‪‬ﻭ ﹶﻗ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫‪‬ﺧ ‪‬ﻴ ‪‬ﺮ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎﻋ‪‬ﻲ ﹺﺇﹶﻟﻴ‪‬ﻬ‪‬ﺎ ﹶﺃﻟﹶﺎ ﹶﻓﹺﺈﺫﹶﺍ ‪‬ﻧ ‪‬ﺰﹶﻟ ‪‬‬
‫ﺿ ‪‬ﻪ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﻓﻘﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬ﺭﺟ‪‬ـ ﹲﻞ ﻳ‪‬ـﺎ‬
‫ﺤ ‪‬ﻖ ﹺﺑﹶﺄ ‪‬ﺭ ‪‬‬
‫ﺽ ﹶﻓ ﹾﻠ‪‬ﻴ ﹾﻠ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﹶﺃ ‪‬ﺭ ‪‬‬
‫ﺤ ‪‬ﻖ ﹺﺑ ‪‬ﻐ‪‬ﻨ ‪‬ﻤ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﻛﹶﺎ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﹶﻏ‪‬ﻨ ‪‬ﻢ ﹶﻓ ﹾﻠ‪‬ﻴ ﹾﻠ ‪‬‬
‫ﻛﹶﺎ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫ﺽ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬ﻳ ‪‬ﻌ ‪‬ﻤ ‪‬ﺪ ﹺﺇﻟﹶﻰ ‪‬ﺳ ‪‬ﻴ ‪‬ﻔ ‪‬ﻪ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﺪﻕ‪ ‬ﻋﻠﹶـﻰ‬
‫ﺖ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﻟ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ﹸﻜ ‪‬ﻦ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﹺﺇﹺﺑ ﹲﻞ ‪‬ﻭﻟﹶﺎ ﹶﻏ‪‬ﻨ ‪‬ﻢ ‪‬ﻭﻟﹶﺎ ﹶﺃﺭ‪ ‬‬
‫ﺭﺳﻮﻝﺍﷲ ﹶﺃ ‪‬ﺭﹶﺃ‪‬ﻳ ‪‬‬

‫ﺖ ﺍﻟﻠﱠﻬ‪‬ـﻢ‪ ‬ﻫ‪‬ـ ﹾﻞ‬
‫ﺖ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻬﻢ‪ ‬ﻫ ﹾﻞ ‪‬ﺑﻠﱠ ‪‬ﻐ ‪‬‬
‫ﺠﺎ َﺀ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻬﻢ‪ ‬ﻫ ﹾﻞ ‪‬ﺑﻠﱠ ‪‬ﻐ ‪‬‬
‫ﻉ ﺍﻟﻨ‪ ‬‬
‫ﺞ ﹺﺇ ﹾﻥ ﺍ ‪‬ﺳ‪‬ﺘﻄﹶﺎ ‪‬‬
‫ﺠ ﹴﺮ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻟ‪‬ﻴ ‪‬ﻨ ‪‬‬
‫ﺤ‪‬‬
‫ﺣ‪‬ﺪ‪ ‬ﻩ ﹺﺑ ‪‬‬
‫ﺖ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬ﻨ ﹶﻄ ﹶﻠ ‪‬ﻖ ﺑﹺﻲ ﹺﺇﻟﹶﻰ ﹶﺃ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ ﺍﻟﺼ‪‬ﻔﱠ ‪‬ﻴ ﹺﻦ‬
‫ﺖ ﹺﺇ ﹾﻥ ﹸﺃ ﹾﻛﺮﹺ ‪‬ﻫ ‪‬‬
‫ﺖ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﻓﻘﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹲﻞ ﻳ‪‬ﺎ ﺭﺳﻮﻝﺍﷲ ﹶﺃ ‪‬ﺭﹶﺃ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫‪‬ﺑﻠﱠ ‪‬ﻐ ‪‬‬

‫ﻚ‬
‫ﺴ ‪‬ﻴ ‪‬ﻔ ‪‬ﻪ ﹶﺃ ‪‬ﻭ ‪‬ﻳﺠﹺﻲ ُﺀ ‪‬ﺳ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﻓﹶ‪‬ﻴ ﹾﻘ‪‬ﺘ ﹸﻠﻨﹺﻲ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬ﻳﺒ‪‬ﻮ ُﺀ ﹺﺑﹺﺈﹾﺛ ‪‬ﻤ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭﹺﺇﹾﺛﻤ‪‬ـ ‪‬‬
‫ﻀ ‪‬ﺮ‪‬ﺑﻨﹺﻲ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹲﻞ ﹺﺑ ‪‬‬
‫ﹶﺃ ‪‬ﻭ ﹺﺇ ‪‬ﺣﺪ‪‬ﻯ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻔﹶﺌ‪‬ﺘ ‪‬ﻴ ﹺﻦ ﹶﻓ ‪‬‬

‫ﺏ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺﺭ(‬
‫ﺻﺤ‪‬ﺎ ﹺ‬
‫‪‬ﻭ‪‬ﻳﻜﹸﻮ ﹸﻥ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﻳﻘﻴﻨﺎً ﻓﺘﻨﻪﻫﺎﻳﻲ در آﻳﻨﺪه ﺑﺮوز ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در اوج ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ‪ ،‬ﻧﺸﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ از ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در آﻧﻬﺎ راه ﻣﻲرود و ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در ﻓﺘﻨﻪ راه ﻣﻲرود ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ از‬
‫ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﺷﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬آﮔﺎه ﺑﺎﺷﻴﺪ ﻫﺮﮔﺎه ﻓﺘﻨﻪﻫـﺎ ﻧـﺎزل ﺷـﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻫـﺮﻛﺲ‬
‫ﺷﺘﺮي داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﺘﺮﻫﺎي ﺧﻮد ﻣﻠﺤﻖ ﺷﻮد و ﻫﺮﻛﺲ ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷـﺪ ﺑـﻪ‬

‫‪ .١‬ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﻔﱳ‪ .‬ﺑﺎﺏ ﻧﺰﻭﻝ ﺍﻟﻔﱳ‪.(٢٢١٢/٤) :‬‬

‫‪208‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﮔﻮﺳﻔﻨﺪان ﺧﻮد ﻣﻠﺤﻖ ﺷﻮد‪ .‬ﻫﺮﻛﺲ زﻣﻴﻦ زراﻋﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ زﻣﻴﻦﻫﺎﻳﺶ ﻣﻠﺤـﻖ‬
‫ﺷﻮد‪ ،‬ﻳﻜﻲ از ﺣﺎﺿﺮﻳﻦ ﻋﺮض ﻛﺮد‪ ،‬اي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﻛﺴﻲ ﻛـﻪ ﺷـﺘﺮ‪ ،‬ﮔﻮﺳـﻔﻨﺪ و‬
‫زﻣﻴﻦ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﭼﻪ ﻛﻨﺪ؟ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺷﻤﺸﻴﺮش را ﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬ﻟﺒـﻪ آن را ﺑـﺮ‬
‫ﺳﻨﮓ ﺑﺰﻧﺪ ﺗﺎ ﺷﻜﺴﺘﻪ ﺷﻮد و ﺑﻌﺪ اﮔﺮ ﺑﺮاﻳﺶ ﻣﻘﺪور اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻮدش را ﻧﺠـﺎت دﻫـﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎراﻟﻬﺎ وﻇﻴﻔﻪ ﺧـﻮدم را اﻧﺠـﺎم دادهام‪ .‬ﻳﻜـﻲ دﻳﮕـﺮ از ﺣﺎﺿـﺮﻳﻦ ﭘﺮﺳـﻴﺪ‪ :‬اي ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ‬
‫ﺧﺪاص ﺑﻔﺮﻣﺎﺋﻴﺪ‪ :‬اﮔﺮ ﻣﻦ اﺟﺒﺎراً ﺑﺴﻮي ﺟﻨﮓ ﺳﻮق داده ﺷﻮم ﻳﺎ ﺑﻪ ﺳـﻮي ﻳﻜـﻲ از‬
‫ﻓﺮﻳﻘﻴﻦ ﺑﺮده ﺷﺪم؟ و از ﻧﺎﺣﻴﻪ ﻛﺴﻲ ﻣﻮرد اﺻﺎﺑﺖ ﺷﻤﺸﻴﺮ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻢ ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺗﻴـﺮي‬
‫ﺑﻪ ﻣﻦ اﺻﺎﺑﺖ ﻛﺮد و ﻣﻦ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪم ﭼﻪ ﻣـﻲﺷـﻮد؟ رﺳـﻮلاﷲص ﻓﺮﻣـﻮد‪ :‬ﻗﺎﺗـﻞ ﺗـﻮ‬
‫ﮔﻨﺎﻫﺎن ﺧﻮد و ﮔﻨﺎﻫﺎن ﺗﻮ را ﺑﺮ دوش ﺧﻮد ﮔﺮﻓﺘﻪ و از اﻫﻞ دوزخ اﺳﺖ(‪.‬‬
‫از اﺑﻮﺳﻌﻴﺪ ﺧﺪري رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺠﺒ‪‬ﺎ ﹺﻝ ‪‬ﻭ ‪‬ﻣﻮ‪‬ﺍ ‪‬ﻗ ‪‬ﻊ ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ﹾﻄ ﹺﺮ ‪‬ﻳﻔ‪‬ـﺮ‪‬‬
‫ﻒ ﺍﹾﻟ ﹺ‬
‫ﺴ ‪‬ﻠ ﹺﻢ ﹶﻏ‪‬ﻨ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ‪‬ﺘ‪‬ﺒ ‪‬ﻊ ﹺﺑﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﺷ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫ﻚ ﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﻳﻜﹸﻮ ﹶﻥ ‪‬ﺧ ‪‬ﻴ ‪‬ﺮ ﻣ‪‬ﺎ ﹺﻝ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬‬
‫)ﻳ‪‬ﻮ ‪‬ﺷ ‪‬‬

‫ﹺﺑﺪ‪‬ﻳﹺﻨ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻔ‪‬ﺘ ﹺﻦ(‬

‫‪1‬‬

‫)ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ در آﻳﻨﺪه ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻣﺎل ﻣﺴﻠﻤﺎن ﮔﻮﺳﻔﻨﺪاﻧﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ آﻧﻬﺎ را در‬
‫ﻗﻠﻪي ﻛﻮهﻫﺎ و ﭼﺮاﮔﺎه ﻫﺎ ﺑﺮده و ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺣﻔﺎﻇﺖ از دﻳﻨﺶ از ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﻓﺮار ﻣﻲﻛﻨﺪ(‪.‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺑﻪ ﺣﻀﺮت اﺑﻮذر ﻧﺸﺎن داد ﻛﻪ در ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻋﻤﻞ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺖ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ‬
‫ﻕ ‪‬ﺣﺠ‪‬ﺎ ‪‬ﺭ ﹸﺓ ﺍﻟﺰ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﺱ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌﻀ‪ ‬ﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌﻀ‪‬ﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﻌﻨﹺﻲ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﺗ ‪‬ﻐ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﺖ ﹺﺇ ﹾﻥ ﹶﻗ‪‬ﺘ ﹶﻞ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫)ﻳ‪‬ﺎ ﹶﺃﺑ‪‬ﺎ ﹶﺫﺭ‪ ‬ﹶﺃ ‪‬ﺭﹶﺃ‪‬ﻳ ‪‬‬

‫ﻚ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ‬
‫ﻚ ﺑ‪‬ﺎ‪‬ﺑ ‪‬‬
‫ﻚ ‪‬ﻭﹶﺃ ﹾﻏ ‪‬ﻠ ‪‬ﻖ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺼ‪‬ﻨ ‪‬ﻊ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﺭﺳ‪‬ﻮﹸﻟ ‪‬ﻪ ﹶﺃ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻢ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﺍ ﹾﻗﻌ‪ ‬ﺪ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﺑ ‪‬ﻴ‪‬ﺘ ‪‬‬
‫ﻒ ‪‬ﺗ ‪‬‬
‫ﺍﻟﺪ‪‬ﻣ‪‬ﺎ ِﺀ ﹶﻛ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺖ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﹶﻓ ﹸﻜ ‪‬ﻦ ﻓ‪‬ﻴ ﹺﻬ ‪‬ﻢ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﻓﹶﺂ ‪‬ﺧ ﹸﺬ ‪‬ﺳﻠﹶﺎﺣ‪‬ﻲ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹺﺇ ﹶﺫ ﹾﻥ ‪‬ﺗﺸ‪‬ﺎ ﹺﺭ ﹶﻛ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ‬
‫ﺕ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫ﹶﻓﹺﺈ ﹾﻥ ﹶﻟ ‪‬ﻢ ﹸﺃ‪‬ﺗ ‪‬ﺮ ‪‬ﻙ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﻓ ﹾﺄ ‪‬‬

‫ﻚ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ‬
‫ﻑ ﹺﺭﺩ‪‬ﺍ‪‬ﺋ ‪‬‬
‫ﻒ ﹶﻓﹶﺄﹾﻟ ﹺﻖ ﹶﻃ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﻉ ﺍﻟﺴ‪ ‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﻳﺮ‪‬ﻭ ‪‬ﻋﻚ‪ ‬ﺷﻌ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫‪‬ﻓﻴﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﻫ ‪‬ﻢ ﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭﹶﻟ ‪‬ﻜ ‪‬ﻦ ﹺﺇ ﹾﻥ ‪‬ﺧﺸ‪‬ﻴ ‪‬‬

‫ﻚ(‬
‫ﻚ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳﺒ‪‬ﻮ َﺀ ﹺﺑﹺﺈﹾﺛ ‪‬ﻤ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭﹺﺇﹾﺛ ‪‬ﻤ ‪‬‬
‫‪‬ﻭ ‪‬ﺟ ﹺﻬ ‪‬‬

‫‪2‬‬

‫)اي اﺑﻮذر اﮔﺮ ﺟﻨﮕﻲ ﻣﻴـﺎن ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن رخ داد و ﻣﺴـﻠﻤﺎن درﮔﻴـﺮ ﻛﺸـﺘﺎر ﺷـﺪﻧﺪ‬
‫ﺑﮕﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﺣﺠﺎره‪3‬اﻟﺰﻳﺖ ﻏﺮق در ﺧﻮنﻫﺎ ﺷﺪ‪ ،‬آﻧﮕﺎه ﭼﻪ ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ؟ در ﺧﺎﻧـﻪ ﺧـﻮد‬
‫ﺑﻨﺸﻴﻦ و درب ﻣﻨﺰﻟﺖ را ﺑﺒﻨﺪ‪ .‬اﺑﻮذر ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻢ ﭼﻪ؟ رﺳـﻮلاﷲص ﻓﺮﻣـﻮد‪:‬‬

‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﻱ‪ :‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ‪ (٤٠/١٣):‬ﴰﺎﺭﻩ‪.(٢٨٨٧) :‬‬
‫‪ .٢‬ﺣﺪﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ‪ ،‬ﺍﲪﺪ‪ ،‬ﺍﺑﻮﺩﺍﻭﺩ‪ ،‬ﺍﺑﻦ ﺣﺒﺎﻥ‪ ،‬ﺣﺎﻛﻢ‪ ،‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﻟﺼﻐﲑ )‪.(٢٥٨/٦‬‬
‫‪ .٣‬ﻧﺎﻡ ﳏﻠﻪ ﺍﻱ ﺍﺳﺖ ﺩﺭ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻣﻨﻮﺭﻩ‪.‬‬

‫‪209‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻫﻤﺮاه ﻛﺴﻲ ﺑﺎش ﻛﻪ در ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﺎ وي ﺑﻮدهاي‪ .‬ﮔﻔﺘﻢ‪ :‬اﺳﻠﺤﻪام را ﺣﻤﻞ ﻛﻨﻢ؟ ﻓﺮﻣـﻮد‪:‬‬
‫آﻧﮕﺎه ﺷﺮﻳﻚ آﻧﻬﺎ ﻫﺴﺘﻲ‪ ،‬اﻣﺎ اﮔﺮ اﺣﺘﻤﺎل اﻳﻦ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﺷﻤﺸـﻴﺮ‪ ،‬ﺗـﻮ را ﺗﻬﺪﻳـﺪ‬
‫ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭼﺎدرت را ﺑﺮ ﭼﻬﺮهات ﺑﻴﻨﺪاز‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻧﻜﻦ ﺗﺎ ﻗﺎﺗﻞ ﺗﻮ ﺑﺎ ﺑﺎر ﮔﻨﺎﻫﺎن ﺧﻮد‬
‫و ﮔﻨﺎﻫﺎن ﺗﻮ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﺪا ﺑﺮﮔﺮدد و وارد دوزخ ﺷﻮد(‪.‬‬
‫اﺻﺤﺎﺑﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ اﺑﻲ وﻗﺎص‪ ،‬ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﻤﻪ‪ ،‬اﺑﻲ ﺑﻜـﺮه و‬
‫ﻏﻴﺮه ﻛﻪ در ﺟﻨﮓ ﻣﻴﺎن ﻳﺎران ﺣﻀﺮت در دوران ﻋﻠﻲ و ﻣﻌﺎوﻳﻪ ﺷﺮﻛﺖ ﻧﻜﺮدﻧﺪ‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ اﺳﺘﺪﻻل ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﺰرﮔﺎن ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎور ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ وارد ﺷﺪن در ﻓﺘﻨﻪ‬
‫ﺟﺎﻳﺰ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺣﺘﻲ اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﻪ ﻛﺸﺘﻦ آﻧﻬﺎ اﻗﺪام ﻛﻨﺪ از ﺧﻮد دﻓﺎع ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻌﻀﻲ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎور ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن در ﻓﺘﻨﻪ داﺧﻞ ﻧﺸﻮد‪ ،‬اﻣﺎ اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺣﻤﻠﻪ‬
‫ﻛﺮد از ﺧﻮد دﻓﺎع ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺟﻤﻬﻮر ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﺗﺎﺑﻌﻴﻦ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎور ﺑﻮدﻧـﺪ ﻛـﻪ ﺣﻤﺎﻳـﺖ از ﺣـﻖ و ﺳـﺮﻛﻮب‬
‫ﻳﺎﻏﻲﻫﺎ ﻻزم اﺳﺖ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺒﺎن اﻳﻦ دﻳﺪﮔﺎه اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﺬﻛﻮر را در ﺣـﻖ ﻛﺴـﺎﻧﻲ ﺗﻄﺒﻴـﻖ‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﻮان ﻗﺘﺎل را ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ و ﺑﻪ دﻟﻴﻠﻲ از ﺿﻌﻔﺎ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻗﺎدر‬
‫ﺑﻪ ﺗﺸﺨﻴﺺ ﺣﻖ از ﺑﺎﻃﻞ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻃﺒﺮي ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻓﺘﻨﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ اﺑﺘﻼ و آزﻣﺎﻳﺶ اﺳﺖ‪ .‬اﻧﻜﺎر ﻣﻨﻜﺮ ﺑﺮ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻗﺎدر‬
‫ﺑﺮ اﻳﻦ ﻋﻤﻞاﻧﺪ‪ ،‬واﺟﺐ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺮﻛﺲ اﻫﻞ ﺣﻖ را ﺣﻤﺎﻳﺖ ﻛﻨﺪ‪ ،‬درﺳﺖ ﻋﻤـﻞ ﻛـﺮده‬
‫اﺳﺖ و ﻫﺮﻛﺲ ﺧﻄﺎ ﻛﺎر را ﺣﻤﺎﻳﺖ ﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﻣﺮﺗﻜﺐ اﺷﺘﺒﺎه ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪ .‬اﮔـﺮ ﻣﺴـﺎﻟﻪ‬
‫ﻣﺒﻬﻢ و ﻣﺸﻜﻞ ﺷﻮد )ﻳﻌﻨﻲ ﺗﺸﺨﻴﺺ ﺣﻖ از ﺑﺎﻃﻞ ﻣﻤﻜﻦ ﻧﺒﺎﺷﺪ( در آن ﺻﻮرت اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ اﺣﺎدﻳﺚ ﻧﻬﻲ از ﻗﺘﺎل ﺻﺪق ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫ﺑﻲﮔﻤﺎن در ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﻛﻪ ﻫﻮا و ﻫﻮس ﺣﺎﻛﻢ اﺳﺖ و ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﺑﺮﭘـﺎ ﻣـﻲﺷـﻮﻧﺪ‪،‬‬
‫ﺗﺸﺨﻴﺺ ﺣﻖ از ﺑﺎﻃﻞ ﺧﻴﻠﻲ ﻣﺸﻜﻞ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ راه ﺑﺮ ﺣﺬر ﺑﻮدن و ﮔﻮﺷـﻪﮔﻴـﺮي‬
‫اﺳﺖ ﺗﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ ،‬ﻣﻮﺟﺐ اذﻳﺖ و آزار ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ دﻳﮕﺮ ﻗﺮار ﻧﮕﺮدد و ﺧﻮن ﻧﺎﺣﻘـﻲ را‬
‫ﺑﺮ زﻣﻴﻦ ﻧﺮﻳﺰد‪ .‬واﷲ اﻋﻠﻢ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ‪.(٣٣/١٣) :‬‬
‫‪ .٢‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ‪.(٣١/١٣) :‬‬

‫‪210‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﻄﻠﺐ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﻣﺤﻞ اﻧﺘﺸﺎر ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺟﻬﺖ وزش ﺑﺎد ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﺑﻪ ﺳﻮي ﻛﺸﻮرﻫﺎي اﺳﻼﻣﻲرا ﺑـﺮاي ﻣـﺎ روﺷـﻦ‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬در ﺑﺨﺎري‪ ،‬ﻣﺴﻠﻢ و ﻣﻮﻃﺎ ﻣﺎﻟـﻚ از ﺣﻀـﺮت اﺑـﻮﻫﺮﻳﺮه ﭼﻨـﻴﻦ آﻣـﺪه‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﳋﻴ‪‬ﻼ ُﺀ ﰲ ﺃﻫﻞ ﺍﳋﻴﻞ ﻭﺍﻹِﺑﻞ‪ :‬ﺍﻟﻔﹶـﺪ‪‬ﺍﺩﻳﻦ ﺃﻫ‪‬ـ ﹺﻞ‬
‫ﺱ ﺍﻟ ﹸﻜ ﹾﻔ ﹺﺮ ‪‬ﻧﺤ‪‬ﻮ ﺍﳌﺸﺮﻕﹺ‪ ،‬ﻭﺍﻟﻔﺨﺮ ﻭﺍ ﹸ‬
‫)ﺭﹶﺃ ‪‬‬
‫ﺍﻟ ‪‬ﻮ‪‬ﺑﺮﹺ‪ ،‬ﻭﺍﻟﺴﻜﻴﻨ ﹸﺔ ﰲ ﺃﻫﻞ ﺍﻟﻐﻨﻢ(‬

‫‬

‫)ﭘﺎﻳﻪﻫﺎي ﻛﻔﺮ در ﻃﺮف ﺷﺮق ﻗﺮار دارﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎﻟﻴﺪن و ﻏﺮور در ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻳﺎﻓﺖ ﻣﻲﺷﻮد‬
‫ﻛﻪ اﻫﻞ اﺳﺐ و ﺷﺘﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪).‬در زﻣﺎن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص و در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻋﺮب آن روز‪ ،‬اﺳﺐ و‬
‫ﺷﺘﺮ از ﻋﻤﺪهﺗﺮﻳﻦ وﺳﺎﺋﻞ ﻧﻘﻠﻴﻪ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻣﺪﻧﺪ و اﻏﻠﺐ آﻧﻬﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺻﺎﺣﺒﺎن اﺳﺐ‬
‫و ﺷﺘﺮ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﺨﻮد ﻣﻲﻧﺎزﻳﺪﻧﺪ و دﻳﮕﺮان را ﺑﻪ ﻧﮕﺎه ﺣﻘﺎرت ﻣﻲﻧﮕﺮﻳﺴﺘﻨﺪ( و آراﻣـﺶ‬
‫و ﺳﻜﻮن ﺧﺎﻃﺮ در ﻛﺴﺎﻧﻲ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﺻﺎﺣﺒﺎن ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ ﻫﺴﺘﻨﺪ(‪.‬‬
‫رواﻳﺎت زﻳﺎدي ﺷﺒﻴﻪ اﻳﻦ رواﻳﺖ در ﻛﺘﺐ ﺣﺪﻳﺚ ﻧﻘﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﭘﺮﻫﻴﺰ‬
‫از ﺗﻜﺮار‪ ،‬از ﻧﻘﻞ آﻧﻬﺎ ﺻﺮف ﻧﻈﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ در ﻳﻚ رواﻳﺖ از اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺚ ‪‬ﻳ ﹾﻄ ﹸﻠ ‪‬ﻊ ﹶﻗ ‪‬ﺮ ﹸﻥ ﺍﻟﺸ‪ ‬ﻴﻄﹶﺎ ‪‬ﻥ(‬
‫)ﹺﺇﻥﱠ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻔ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ﹶﺔ ﻫ‪‬ﺎ ‪‬ﻫﻨ‪‬ﺎ ﹺﺇﻥﱠ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻔ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ﹶﺔ ﻫ‪‬ﺎ ‪‬ﻫﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺣ ‪‬ﻴ ﹸ‬
‫)ﻓﺘﻨﻪ از ﺟﺎﻳﻲ ﺳﺮازﻳﺮ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺷﺎخ ﺷﻴﻄﺎن ﻃﻠﻮع ﻣﻲﻛﻨﺪ(‪.‬‬
‫ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ از ﻋﺎﺋﺸﻪك رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪ :‬ﺳﺮ ﻓﺘﻨـﻪ‬
‫ﺟﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﺎخ ﺷﻴﻄﺎن ﻃﻠﻮع ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص در ﭘﺎﻳﺎن ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫)ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻬﻢ‪ ‬ﺑ‪‬ﺎ ﹺﺭ ‪‬ﻙ ﹶﻟﻨ‪‬ﺎ ﻓ‪‬ﻲ ﺷ‪‬ﺎ ‪‬ﻣﻨ‪‬ﺎ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻬﻢ‪ ‬ﺑ‪‬ﺎ ﹺﺭ ‪‬ﻙ ﹶﻟﻨ‪‬ﺎ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﻳ ‪‬ﻤﹺﻨﻨ‪‬ﺎ ﻗﹶﺎﻟﹸﻮﺍ ‪‬ﻭﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﻧﺠ‪‬ـ ‪‬ﺪﻧ‪‬ﺎ‪ ،‬ﻗﹶـﺎ ﹶﻝ ‪‬ﻫﻨ‪‬ـﺎ ‪‬ﻙ‬

‫ﺝ ﹶﻗ ‪‬ﺮ ﹸﻥ ﺍﻟﺸ‪ ‬ﻴﻄﹶﺎ ‪‬ﻥ(‬
‫ﺨ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﺍﻟﺰ‪‬ﻟﹶﺎ ﹺﺯ ﹸﻝ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟ ‪‬ﻔ‪‬ﺘ ‪‬ﻦ ‪‬ﻭﺑﹺﻬ‪‬ﺎ ﹶﺃ ‪‬ﻭ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻳ ‪‬‬

‫‪3‬‬

‫‪ .١‬ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻻﺻﻮﻝ )‪ (۶۱/۱۰‬ﴰﺎﺭﻩ ‪.۷۵۲۸‬‬
‫‪ .٢‬ﲞﺎﺭﯼ ﮐﺘﺎﺏ » ﻓﱳ« ﺑﺎﺏ » ﻗﻮﻝ ﺍﻟﻨﺒﯽ‪ :‬ﺍﻟﻔﺘﻨﺔ ﻣﻦ ﻗﺒﻞ ﺍﳌﺸﺮﻕ« ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﯼ )‪ (۴۵/۱۳‬ﻭ ﻣﺴﻠﻢ ﮐﺘﺎﺏ‬
‫»ﺍﻟﻔﱳ« ﺑﺎﺏ » ﻗﻮﻝ ﺍﻟﻨﺒﯽ‪ :‬ﺍﻟﻔﺘﻨﺔ ﻣﻦ ﻗﺒﻞ ﺍﳌﺸﺮﻕ)‪ (۲۲۲۹/۴‬ﴰﺎﺭﻩ )‪.(۲۹۰۵‬‬
‫‪ .٣‬ﲞﺎﺭﯼ ﮐﺘﺎﺏ » ﻓﱳ« ﺑﺎﺏ » ﻗﻮﻝ ﺍﻟﻨﺒﯽ‪ :‬ﺍﻟﻔﺘﻨﺔ ﻣﻦ ﻗﺒﻞ ﺍﳌﺸﺮﻕ« ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﯼ )‪(۴۵/۱۳‬‬

‫‪211‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫)ﭘﺮوردﮔﺎرا در ﺷﺎم ﻣﺎ و در ﻳﻤﻦ ﻣﺎ ﺑﺮﻛﺖ ﻋﻨﺎﻳﺖ ﺑﻔﺮﻣﺎ‪ .‬ﺣﺎﺿﺮﻳﻦ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬اي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‬
‫ﺧﺪا در ﻧﺠﺪ ﻣﺎ؟ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬آﻧﺠﺎ ﻣﺤﻞ زﻟﺰﻟﻪ و ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ اﺳﺖ و ﺷـﺎخﻫـﺎي‬
‫ﺷﻴﻄﺎن در آﻧﺠﺎ ﻃﻠﻮع ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ(‪.‬‬
‫ﻧﺠﺪ در ﻟﻐﺖ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ زﻣﻴﻦ ﻣﺮﺗﻔﻊ اﺳﺖ‪ .‬ﺧﻄﺎﺑﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻛﺴـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ در ﻣﺪﻳﻨـﻪ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺠﺪ آﻧﻬﺎ ﺻﺤﺮاي ﻋﺮاق و اﻃﺮاف آن اﺳﺖ و ﺻﺤﺮاي ﻋﺮاق ﻣﺸـﺮق اﻫـﺎﻟﻲ‬
‫ﻣﺪﻳﻨﻪ اﺳﺖ و ﻧﺠﺪ ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ﻋﺮض ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ زﻣﻴﻦ ﻣﺮﺗﻔﻊ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺠﺪ ﻋﻜـﺲ‬
‫ﻏﻮر اﺳﺖ‪ .‬ﻏﻮر ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ زﻣﻴﻦ ﭘﺴﺖ و ﻧﺸﻴﺐ و ﺗﻤﺎم ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺗﻬﺎﻣﻪ از ﻣﻨـﺎﻃﻖ ﻏـﻮر‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻜﻪ از ﺟﻤﻠﻪ ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺗﻬﺎﻣﻪ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻗﻄﻌﺎً ﻋﺮاق در ﺟﻬﺖ ﺷﺮق اﺳﺖ و ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻧﺠـﺪ )ﻳﻌﻨـﻲ ﻣﻨﻄﻘـﻪ ﻣﺮﺗﻔـﻊ(‬
‫ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺳﺎﻟﻢ ﺑﻦ ﻋﻼﻣﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻧﻴﺰ ﭼﻨﻴﻦ ﻓﻬﻤﻴـﺪه ﺑـﻮد‪ .‬وﻗﺘـﻲ ﻛـﻪ ﻣـﺮدم‬
‫ﻋﺮاق ﻣﺮﺗﻜـﺐ ﻛﺎرﻫـﺎي ﺑـﺰرگ ﻣـﻲﺷـﺪﻧﺪ و از ﻛﺎرﻫـﺎي ﺣﻘﻴـﺮ و ﻛﻮﭼـﻚ ﺳـﻮال‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺳﺎﻟﻢ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬اي اﻫﻞ ﻋﺮاق ﻣﻦ درﺑﺎره ﻛﺎرﻫﺎي ﻛﻮﭼﻚ از‬
‫ﺷﻤﺎ ﺳﻮال ﻧﻤﻲﻛﻨﻢ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻛﺎرﻫﺎي ﺑﺰرگ را ﺑـﻪ ﺷـﻤﺎ ﻣـﻲﺳـﭙﺎرم‪ .‬ﭘـﺪرم ﺑـﻪ ﻧﻘـﻞ از‬
‫ﺣﻀﺮت رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ از اﻳﻨﺠﺎ )اﺷﺎره ﺑﻪ ﻃﺮف ﻣﺸﺮق( ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪،‬‬
‫از ﺟﺎﻳﻲ ﻳﺎ از ﺟﻬﺘﻲ ﻛﻪ ﺷﺎخﻫﺎي ﺷﻴﻄﺎن ﻃﻠﻮع ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺷﻤﺎ ﻣﺮدم ﻋـﺮاق‪ ،‬ﺑﻌﻀـﻲ‬
‫ﮔﺮدن ﺑﻌﻀﻲ دﻳﮕﺮ را ﻣﻲزﻧﻴﺪ‪.‬‬
‫ﻫﺮﻛﺲ ﺗﺤﻘﻴﻘﻲ و ﭘﮋوﻫﺸﻲ در ﺗﺎرﻳﺦ دارد‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﻣﻲداﻧـﺪ ﻛـﻪ ﻓﺘﻨـﻪﻫـﺎ و ﺑـﺎد‬
‫ﺳﻤﻮم آﻧﻬﺎ از ﺟﺎﻧﺐ ﻣﺸﺮق ﺑﺮ ﻓﻀﺎي ﻋﺎﻟﻢ اﺳﻼم و اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ وزﻳﺪهاﻧﺪ‪ .‬ﻓﺘﻨﻪﻫﺎﻳﻲ‬
‫ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻗﺘﻞ ﺧﻠﻴﻔﻪ راﺷﺪه‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﻋﺜﻤﺎن ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬از ﻣﺸﺮق ﻧﺸﺄت ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻓﺮﻗﻪ ﺣﺮورﻳﻪ )ﺧﻮارج( از ﺷﺮق ﻇﻬﻮر ﻛﺮد‪ .‬ﺑﺎدﻫﺎي ﺳﻤﻮم ﺧﻮارج اداﻣﻪ ﭘﻴﺪا ﻛﺮد ﺗـﺎ‬
‫در دوران اﻣﻮيﻫﺎ ﺗﺎر و ﭘﻮد اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲرا از ﻫﻢ ﭘﺎﺷﻴﺪ و اﻧﻘﻼب زﻧﺞ در ﺳﺎل ‪255‬‬
‫ﻫﺠﺮي از ﺷﺮق )ﺑﺼﺮه( ﺷﺮوع ﺷﺪ و در ﺳﺎل ‪ 278‬ﻫﺠـﺮي ﻧﻬﻀـﺖ ﻗﺮاﻣﻄـﻪ ﻧﻴـﺰ از‬
‫ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﻋﺮاق و ﻣﺸﺮق آﻏﺎز ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬ﺟﻨﺎﻳﺎﺗﻲ ﻛﻪ ﻗﺮاﻣﻄﻪ و زﻧﺠﻲﻫﺎ ﺑﻪ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲو‬
‫ﺟﻬﺎن اﺳﻼم وارد ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮ ﻛﺴﻲ ﭘﻮﺷﻴﺪه ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ‪.(٤٧/١٣) :‬‬

‫‪212‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻓﺘﻨﻪ ﻋﺎﻟﻢ ﺳﻮز ﺗﺎﺗﺎريﻫﺎ ﻧﻴﺰ از ﻣﺸﺮق ﺷﺮوع ﺷﺪ و وﺿﻌﻴﺖ ﭼﻨﻴﻦ ﺧﻮاﻫﺪ ﻣﺎﻧﺪ ﺗﺎ‬
‫آﻧﻜﻪ ﭘﺮﭼﻢﻫﺎي دﺟﺎل از ﺧﺮاﺳﺎن ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﺧﺒﺮ داده‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪213‬‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﺳﭙﺮدن ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ ﺑﻪ ﻧﺎ اﻫﻼن‬
‫ﮔﻤﺎﺷﺘﻦ ﻓﺮد ﻧﺎﻣﻨﺎﺳﺐ در ﻣﺤﻞ و ﭘﺴﺖﻫﺎي ﻣﻨﺎﺳﺐ از ﺟﻤﻠﻪ ﺿﻮاﺑﻂ ﺑﺴـﻴﺎر ﻣﻬـﻢ و‬
‫ارزﺷﻤﻨﺪي اﺳﺖ ﻛﻪ زﻧﺪﮔﻲ ﺑﺸﺮ ﺑﺪون رﻋﺎﻳﺖ آن ﻫﺮﮔﺰ ﺑﻪ ﺻﻼح ﻧﻤﻲاﻧﺠﺎﻣﺪ‪ .‬روي‬
‫اﻳﻦ ﺣﺴﺎب ﻣﻘﻄﻊﻫﺎﻳﻲ در ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼﻣﻲﻛﻪ ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖﻫﺎي ﻛﻠﻴﺪي ﺑﻪ اﻓﺮاد ﺷﺎﻳﺴـﺘﻪ و‬
‫ﺑﺎ ﻛﻔﺎﻳﺖ ﺳﭙﺮده ﺷﺪﻧﺪ از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻘﺎﻃﻊ و ﻓﺘﺮات ﺑﺴﻴﺎر روﺷﻦ و ﻃﻼﻳﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ در‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ .‬ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻣﺸﻜﻠﻲ ﻛـﻪ ﻣﻨﺠـﺮ ﺑـﻪ ﻓﺴـﺎد ﻧﻈـﺎم‬
‫ﺣﻴﺎت ﺑﺸﺮ ﻣﻲﮔﺮدد‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﺴﺖﻫﺎي ﻛﻠﻴﺪي و ﻣﺴـﺌﻮﻟﻴﺖﻫـﺎي ﺣﺴـﺎس ﺑـﻪ‬
‫اﻓﺮاد ﺑﻲﻛﻔﺎﻳﺖ ﺳﭙﺮده ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬اﻓﺮادي ﻛﻪ ﺣﻴﺎت و زﻧﺪﮔﻲ ﺑﺸﺮ را ﺗﺎﺑﻊ ﻫﻮسﻫﺎي ﺧﻮد‬
‫ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻨﺪ و ﻣﺎﺷﻴﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺑـﺮ اﺳـﺎس ﻣﻨـﺎﻓﻊ ﺷﺨﺼـﻲ ﺧـﻮد ﺑـﻪ ﺣﺮﻛـﺖ در‬
‫ﻣﻲآورﻧﺪ و اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ ﻛﻪ ﻗﺎدر ﺑﻪ اداره اﻣﻮر ﺑﻪ ﻧﺤﻮ اﺣﺴﻦ و اﻓﻀـﻞ ﻫﺴـﺘﻨﺪ‬
‫ﻛﻨﺎر زده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺧﺒﺮ داده اﺳﺖ ﻛﻪ از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺳﭙﺮدن ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ ﺑﻪ اﻓـﺮاد‬
‫ﻧﺎﺷﺎﻳﺴﺖ و ﻧﺎﻻﻳﻖ اﺳﺖ‪ ،‬در ﺻﺤﻴﺢ ﺑﺨﺎري از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬رﺳﻮل ﺧﺪاص در ﻣﺠﻠﺴﻲ ﺑﺤﺚ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻣـﺮد ﺑﺎدﻳـﻪي ﻧﺸـﻴﻨﻲ وارد‬
‫ﺷﺪ و ﺳﻮال ﻛﺮد‪ :‬ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﻲ ﻓﺮا ﻣﻲرﺳﺪ؟ رﺳﻮلاﷲص ﺑﻪ ﺳﺨﻨﺎﻧﺶ اداﻣﻪ داد و ﺑـﻪ‬
‫ﺳﺆال ﺳﺎﺋﻞ ﺗﻮﺟﻪ ﻧﻜﺮد‪ .‬ﺑﻌﻀﻲﻫﺎ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺎور ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ رﺳـﻮلاﷲص ﺳـﻮالِ ﺑﺎدﻳـﻪ‬
‫ﻧﺸﻴﻦ را ﺷﻨﻴﺪه وﻟﻲ آﻧﺮا ﻧﺎﭘﺴﻨﺪ و ﺑﺪ ﺟﻠـﻮ داده‪ .‬ﺑﺮﺧـﻲ ﻫـﻢ ﮔﻔﺘﻨـﺪ‪ :‬رﺳـﻮلاﷲص‬
‫ﺳﻮال را ﻧﺸﻨﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬وﻗﺘﻲ رﺳﻮلاﷲص ﺑﻪ ﺳﺨﻨﺎﻧﺶ ﭘﺎﻳﺎن دادﻧﺪ‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ :‬ﻛﺴـﻲ‬
‫ﻛﻪ درﺑﺎره ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺳﻮال ﻛﺮد‪ ،‬ﻛﺠﺎ اﺳﺖ؟ آن ﻣﺮد دﻫﺎﺗﻲ ﮔﻔﺖ‪ :‬اي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﻣﻦ‬
‫ﻫﺴﺘﻢ‪ .‬رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﻒ ﹺﺇﺿ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ‪‬ﺘﻬ‪‬ﺎ ﻳ‪‬ﺎ ﺭﺳﻮﻝﺍﷲ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹺﺇﺫﹶﺍ ﹸﺃ ‪‬ﺳﹺﻨ ‪‬ﺪ ﺍﹾﻟﹶﺄ ‪‬ﻣ ‪‬ﺮ‬
‫ﺖ ﺍﹾﻟﹶﺄﻣ‪‬ﺎ‪‬ﻧ ﹸﺔ ﻓﹶﺎ‪‬ﻧ‪‬ﺘ ‪‬ﻈ ‪‬ﺮ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹶﺔ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﻛ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺿﻴ‪ ‬ﻌ ‪‬‬
‫)ﹺﺇﺫﹶﺍ ‪‬‬
‫ﹺﺇﻟﹶﻰ ﹶﻏ ‪‬ﻴ ﹺﺮ ﹶﺃ ‪‬ﻫ ‪‬ﻠ ‪‬ﻪ ﻓﹶﺎ‪‬ﻧ‪‬ﺘ ‪‬ﻈ ‪‬ﺮ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹶﺔ(‬

‫‪1‬‬

‫‪ .١‬ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻻﺻﻮﻝ‪ (٣٩٦/١٠) :‬ﴰﺎﺭﻩ‪.(٧٩٠٤) :‬‬

‫‪214‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫)ﻫﺮﮔﺎه اﻣﺎﻧﺎت ﺿﺎﻳﻊ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺎﺷﻴﺪ‪ ،‬آن ﻣﺮد دﻫـﺎﺗﻲ ﮔﻔـﺖ‪ :‬اﻣﺎﻧـﺎت‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺿﺎﻳﻊ ﻣـﻲﺷـﻮﻧﺪ؟ رﺳـﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮدﻧـﺪ‪ :‬ﻫﺮﮔـﺎه ﻣﺴـﺌﻮﻟﻴﺖﻫـﺎ ﺑـﻪ اﻓـﺮاد‬
‫ﺑﻲﻛﻔﺎﻳﺖ ﺳﭙﺮده ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻓﺮا ﻣﻲرﺳﺪ(‪.‬‬
‫ﻫﺮﻛﺲ ﻧﮕﺎﻫﻲ ژرف ﺑﻪ ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﻼﻣﻲﺑﻴﻨﺪازد ﺑﻪ روﺷﻨﻲ ﻣﻲداﻧﺪ ﻛـﻪ اﻳـﻦ ﺑﻴﻤـﺎري‬
‫)ﺳﭙﺮدن ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖﻫﺎ ﺑﻪ اﻓﺮاد ﺑﻲ ﻛﻔﺎﻳﺖ( ﻛﻪ در ﺳـﺨﻨﺎن رﺳـﻮلاﷲص ﺑـﺪان اﺷـﺎره‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ ﻳﻜﻲ از ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ آﻓﺖﻫـﺎ اﺳـﺖ ﻛـﻪ داﻣـﻦﮔﻴـﺮ اﻣـﺖ اﺳـﻼﻣﻲ ﺷـﺪه و‬
‫آﺳﻴﺐﻫﺎي ﻓﺮاوان اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ را ﺑﺮ ﭘﻴﻜﺮ اﻣﺖ اﺳـﻼﻣﻲ وارد ﺳـﺎﺧﺘﻪ اﺳـﺖ‪ .‬ﻣﺴـﺘﺒﺪان‬
‫ﺑﻲﻛﻔﺎﻳﺘﻲ زﻣﺎم اﻣﻮر اﻣﺖ را در دﺳﺖ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﺗـﺎب و ﺗـﻮان ﺷـﻨﻴﺪن ﺳـﺨﻨﺎن و‬
‫دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي ﻣﺨﺎﻟﻔﻴﻦ را ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬در ﺣﺪﻳﺜﻲ از ﺣﻀﺮت ﻣﻌﺎوﻳـﻪ رواﻳـﺖ ﺷـﺪه ﻛـﻪ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫)ﺳﻴﺄﰐ ﻗﻮﻡ ﻳﺘﻜﻠﻤﻮﻥ‪ ،‬ﻓﻼ ﻳﺮﺩ ﻋﻠﻴﻬﻢ‪ ،‬ﻳﺘﻘﺎﲪﻮﻥ ﰲ ﺍﻟﻨﺎﺭ ﺗﻘﺎﺣﻢ ﺍﻟﻘﺮﺩﺓ(‬

‫‪1‬‬

‫)در اﻣﺖ ﻣﻦ رﻫﺒﺮاﻧﻲ ﺑﻌﺪ از ﻣﻦ ﺧﻮاﻫﻨﺪ آﻣﺪ‪ ،‬ﺳﺨﻨﺎﻧﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻛﻪ ﺟﻮاب دادن‬
‫آﻧﻬﺎ ﺑﺮاي ﻛﺴﻲ ﻣﻘﺪور ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺣﻜﺎم ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﻴﻤﻮن در دوزخ اﻧﺪاﺧﺘـﻪ‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ(‪.‬‬
‫ﺑﻌﻀﻲ از اﻳﻦ ﺣﻜﺎم ﺑﺪﻟﻴﻞ اﺷﺘﻐﺎل و ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ ﺷﻬﻮات و ﻏﺮق ﺷﺪن در ﻟﺬتﻫﺎ‪،‬‬
‫از رﻋﺎﻳﺖ اﻣﻮر ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺎز ﻣﻲﻣﺎﻧﻨﺪ و ﺑﺮﺧﻲ دﻳﮕﺮ ﺣﻖ را ﻧﻤﻲﺷﻨﺎﺳﻨﺪ و ﺗﺸـﺨﻴﺺ‬
‫ﻧﻤﻲدﻫﻨﺪ‪ .‬ﻗﻬﺮاً اﻳﻦ ﮔﺮوه ﻣﺮدم را ﺑﻪ اﻧﺠﺎم اﻣﻮري وا ﻣﻲدارﻧﺪ ﻛﻪ ﺧـﻮد ﺑـﺪآﻧﻬﺎ آﮔـﺎه‬
‫ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺑﺪﻋﺖ و ﻣﻨﻜﺮات در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﮔﺴـﺘﺮش ﭘﻴـﺪا ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪ .‬ﺣـﺪﻳﺜﻲ در‬
‫ﺟﻬﺖ ﺗﺎﻳﻴﺪ اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ از ﻋﺒﺎدة ﺑﻦ ﺻﺎﻣﺖ ﺑﺸﺮح زﻳﺮ رواﻳﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬

‫ﺸ ‪‬ﻐ ﹸﻠ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﹶﺃ ‪‬ﺷﻴ‪‬ﺎ ُﺀ ‪‬ﻳ ‪‬ﺆﺧ‪‬ﺮ‪‬ﻭ ﹶﻥ ﺍﻟﺼ‪‬ﻠﹶﺎ ﹶﺓ ﻋ‪ ‬ﻦ ‪‬ﻭ ﹾﻗ‪‬ﺘﻬ‪‬ﺎ ﹶﻓﺼ‪‬ـﻠﱡﻮﺍ ﺍﻟﺼ‪‬ـﻠﹶﺎ ﹶﺓ ‪‬ﻟ ‪‬ﻮ ﹾﻗ‪‬ﺘﻬ‪‬ـﺎ‬
‫) ‪‬ﺳ‪‬ﺘﻜﹸﻮ ﹸﻥ ﹸﺃ ‪‬ﻣﺮ‪‬ﺍ ُﺀ ‪‬ﺗ ‪‬‬
‫ﺻﻠﹶﺎ‪‬ﺗ ﹸﻜ ‪‬ﻢ ‪‬ﻣ ‪‬ﻌ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﺗ ﹶﻄﻮ‪‬ﻋ‪‬ﺎ(‬
‫ﻭ‪‬ﺍ ‪‬ﺟ ‪‬ﻌﻠﹸﻮﺍ ‪‬‬

‫‬

‫)ﺣﻜﺎﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ آﻣﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻛﺎرﻫﺎﻳﻲ ﻣﺸﻐﻮل ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﻧﻤﺎز را از وﻗﺖ اﺻﻠﻲ ﺑـﻪ‬
‫ﺗﺎﺧﻴﺮ ﻣﻲاﻧﺪازﻧﺪ )ﺷﻤﺎ ﻛﻪ در وﻗﺖ اول ﻧﻤﺎز ﺧﻮد را ﺧﻮاﻧﺪهاﻳﺪ( ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ آﻧﺎن ﻧﻤـﺎز‬
‫را ﺑﺎ ﻧﻴﺖ ﺳﻨﺖ ﺑﮕﺬارﻳﺪ(‪.‬‬
‫‪ .١‬ﻃﱪﺍﱐ ﺩﺭ ﻛﺒﲑ ﻭ ﺍﻭﺳﻄﻪ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻟﺼﻐﻴﺮ )‪(۲۰۵/۳‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪215‬‬

‫در ﺣﺪﻳﺚ ام ﺳﻠﻤﻪك ﻛﻪ اﻣﺎم ﻣﺴﻠﻢ و اﺑﻮداود آﻧﺮا ﻧﻘﻞ ﻛﺮدهاﻧﺪ ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬

‫ﺿ ‪‬ﻲ‬
‫ﺉ ‪‬ﻭ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ‪‬ﻧ ﹶﻜ ‪‬ﺮ ‪‬ﺳ ‪‬ﻠ ‪‬ﻢ ‪‬ﻭﹶﻟ ‪‬ﻜ ‪‬ﻦ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺭ ‪‬‬
‫ﻑ ‪‬ﺑ ﹺﺮ ‪‬‬
‫) ‪‬ﺳ‪‬ﺘﻜﹸﻮ ﹸﻥ ﹸﺃ ‪‬ﻣﺮ‪‬ﺍ ُﺀ ﹶﻓ‪‬ﺘ ‪‬ﻌ ﹺﺮﻓﹸﻮ ﹶﻥ ‪‬ﻭ‪‬ﺗ ‪‬ﻨ ‪‬ﻜﺮ‪‬ﻭ ﹶﻥ ﹶﻓ ‪‬ﻤ ‪‬ﻦ ‪‬ﻋ ‪‬ﺮ ‪‬‬

‫‪‬ﻭﺗ‪‬ﺎ‪‬ﺑ ‪‬ﻊ ﱂ ﻳﱪﺃ(‬

‫‪1‬‬

‫)ﺣﻜﺎم و اﻣﺮاﻳﻲ ﺧﻮاﻫﻨﺪ آﻣﺪ ﻛﻪ ﺑﺮﺧﻲ از اﻋﻤﺎﻟﺸﺎن را ﻗﺒﻮل دارﻳـﺪ وﻟـﻲ ﺑﺮﺧـﻲ‬
‫دﻳﮕﺮ را ﻧﻤﻲﭘﺴﻨﺪﻳﺪ‪ ،‬ﻫﺮﻛﺲ از اﻋﻤﺎل زﺷﺖ آﻧﻬﺎ اﻇﻬﺎر ﻧﺎرﺿﺎﻳﻲ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺒﺮﺋﻪ ﻣﻲﺷﻮد‬
‫و ﻫﺮﻛﺲ اﻧﻜﺎر ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺟﺎن ﺳﺎﻟﻢ ﺑﻪ در ﻣﻲﺑﺮد‪ .‬اﻣﺎ ﻛﺴﻲ ﻛـﻪ ﺧﺸـﻨﻮد ﺷـﺪه و ﺗﺒﻌﻴـﺖ‬
‫ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻮد را ﺗﺒﺮﺋﻪ ﻧﻜﺮده اﺳﺖ(‬

‫‪2‬‬

‫رواﻳﺘﻲ دﻳﮕﺮ در ﻣﺴﻨﺪ اﻣﺎم اﺣﻤﺪ و ﻣﻌﺠـﻢ ﻃﺒﺮاﻧـﻲ از ﺣﻀـﺮت اﺑـﻦ ﻣﺴـﻌﻮد‬
‫رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫ﺣﻜﺎﻣﻲدر آﻳﻨﺪه ﺑﺮ ﺷﻤﺎ ﻣﺴﻠﻂ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻧﻤﺎزﻫﺎ را از وﻗﺖ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺗـﺎﺧﻴﺮ‬
‫ﻣﻲاﻧﺪازﻧﺪ و ﺑﺪﻋﺖﻫﺎ را رواج ﻣﻲدﻫﻨـﺪ‪ .‬اﺑـﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﮔﻔـﺖ‪ :‬اي ﭘﻴـﺎﻣﺒﺮ ﺧـﺪاص‬
‫ﺗﻜﻠﻴﻒ ﻣﺎ در آن ﺻﻮرت ﭼﻴﺴﺖ؟ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬از ﻣﻦ ﻣﻲﭘﺮﺳﻲ ﻛﻪ ﺗﻜﻠﻴـﻒ‬
‫ﺗﻮ ﭼﻴﺴﺖ؟ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ از ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﻲ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻴﭽﮕﻮﻧﻪ ﺣـﻖ اﻃـﺎﻋﺘﻲ ﺑـﺮ دﻳﮕـﺮان‬
‫ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص اﺟﺎزه ﻗﻴﺎم و ﺷـﻮرش را ﻋﻠﻴـﻪ ﺣﻜـﺎم ﻧﺎﻓﺮﻣـﺎن‬
‫ﺻﺎدر ﻧﻔﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﻗﻴﺎم ﻣﻮﺟﺐ ﺧﻮﻧﺮﻳﺰي و ﻛﺸﺘﺎر ﻣﺮدم ﺑﻲ ﮔﻨـﺎه ﻣـﻲﺷـﻮد‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ ﻋﺪم ﻗﻴﺎم ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﻜﺎم ﺑﺮ اﺣﻜﺎم ﻋﻤﻮﻣﻲاﺳﻼم ﻋﻤﻞ ﻛﻨﻨﺪ و ﭘﺎي ﺑﻨـﺪ‬
‫ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺮع ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﺳﻨﻦ ﻧﺴﺎﺋﻲ‪ ،‬ﻣﺴﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﺑﺎ ﺳﻨﺪ ﺻﺤﻴﺢ از ﺣﻀﺮت ﻋﺮﻓﺠﻪ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﻕ ﺍﳉﻤﺎﻋﺔ ‪ -‬ﺃﻭ ﻳﺮﻳﺪ ﺃﻥ ﻳﻔﺮﻕ‬
‫)ﺇﻧ‪‬ﻬﺎ ﺳﺘﻜﻮ ﹸﻥ ﺑﻌﺪﻱ ﻫ‪‬ﻨﺎﺕ ﻭ‪‬ﻫﻨﺎﺕ‪ ،‬ﻓﻤﻦ ﺭﺃﻳﺘﻤﻮﻩ ﻓﹶﺎ ‪‬ﺭ ‪‬‬

‫ﺃﹸﻣ ﹶﺔ ﳏﻤﺪ ‪ -‬ﻛﺎﺋﻨﺎ ﻣﻦ ﻛﺎﻥ ﻓﺎﻗﺘﻠﻮﻩ‪ ،‬ﻓﺈﻥ ‪‬ﻳ ‪‬ﺪ ﺍﷲ ﻋﻠﻰ ﺍﳉﻤﺎﻋﺔ‪ ،‬ﻭﺍﻟﺸﻴﻄﺎ ﹸﻥ ﻣﻊ ﻣﻦ ﻓـﺎﺭﻕ‬
‫ﺍﳉﻤﺎﻋﺔ ﻳﺮ ﹸﻛ ‪‬‬
‫ﺾ(‬

‫‪3‬‬

‫‪ .١‬ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻟﺼﻐﻴﺮ )‪(۲۰۵/۳‬‬
‫‪ . ٢‬ﳘﺎﻥ ﻣﺮﺟﻊ‪.‬‬
‫‪ .٣‬ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻟﺼﻐﻴﺮ )‪.(۲۰۵/۳‬‬

‫‪216‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫)ﺑﻌﺪ از ﻣﻦ ﺗﺒﻌﻴﺾﻫﺎ و ﺗﺮﺟﻴﺤﺎﺗﻲ را ﺧﻮاﻫﻴﺪ دﻳﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺷﻤﺎ ﻫﺮﻛﺴﻲ را دﻳﺪﻳﺪ ﻛﻪ‬
‫از ﺟﻤﺎﻋﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺧﻮد را ﺟﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻳﺎ ﻗﺼﺪ ﺗﻔﺮﻳﻖ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲرا دارد‪ ،‬ﮔـﺮدن‬
‫او را ﺑﺰﻧﻴﺪ‪ .‬ﻫﺮﻛﺲ ﺑﺎﺷﺪ داراي ﻫﺮ ﭘﺴﺖ و ﻣﻘﺎﻣﻲﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﭼـﻮن دﺳـﺖ ﺧـﺪا ﻫﻤـﺮاه‬
‫ﺟﻤﺎﻋﺖ اﺳﺖ و ﺷﻴﻄﺎن ﺑﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ راه ﻣﻲرود ﻛﻪ ﺗﻔﺮﻗﻪ اﻓﻜﻦ ﻫﺴﺘﻨﺪ(‪.‬‬

‫‪217‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻓﺴﺎد ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن‬
‫ﻣﻴﺰان ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ و ﺳﻴﺎدت اﻣﺖ ﺑﺴﺘﮕﻲ ﺑﻪ ﻣﻴﺰان وﺟﻮد اﻓﺮاد ﻧﻴﻚ و ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ دارد ﻛـﻪ‬
‫اﻟﮕﻮي ارزﺷﻬﺎي واﻻ و اﺧﻼق ﺳﺘﻮده ﺑﺎﺷﻨﺪ و در دﻧﻴﺎي ﺧﺎرج ﺑﺮاي اﻗﺎﻣـﻪ ﻋـﺪل‪ ،‬از‬
‫ﺑﻴﻦ ﺑﺮدن ﻧﺎﻫﻨﺠﺎريﻫﺎ و اﺻﻼح ﻓﺴﺎد ﺗﻼش ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻳـﻦ ﮔﻮﻧـﻪ اﻓـﺮاد ﻧﻴـﻚ و ﺻـﺎﻟﺢ‬
‫ﻫﻤﺎن ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎر اﻣﺎﻧﺘﻲ را ﻛﻪ آﺳﻤﺎنﻫﺎ و زﻣﻴﻦ از ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ آن ﺧـﻮدداري‬
‫ﻛﺮدﻧﺪ ﺑﺮ دوش ﺧﻮد ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪:‬‬

‫‪»º¹¸¶µ´³²±°m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫¼½¾¿‪lÄÃÂÁÀ‬ﺍﻷﺣﺰﺍﺏ‪٧٢ :‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫)ﻣﺎ اﻣﺎﻧﺖ )اﺧﺘﻴﺎر و اراده( را ﺑﺮ آﺳﻤﺎنﻫﺎ و زﻣﻴﻦ و ﻛﻮﻫﻬﺎ )و ﻫﻤﻪ ﺟﻬﺎن ﺧﻠﻘﺖ(‬
‫ﻋﺮﺿﻪ داﺷﺘﻴﻢ )و اﻧﺠﺎم وﻇﻴﻔﻪ اﺧﺘﻴﺎري ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﻣﺴﺆوﻟﻴ‪‬ﺖ‪ ،‬و اﻧﺠﺎم وﻇﻴﻔﻪ اﺟﺒـﺎري‬
‫ﺑﺪون ﻣﺴﺆوﻟﻴ‪‬ﺖ را ﺑﺪﻳﺸﺎن ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻛﺮدﻳﻢ‪ .‬ﺟﻤﻠﮕﻲ آﻧﻬﺎ اﺟﺒﺎر را ﺑـﺮ اﺧﺘﻴـﺎر ﺑﺮﺗـﺮي‬
‫دادﻧﺪ( و از ﭘﺬﻳﺮش اﻣﺎﻧﺖ ﺧﻮدداري ﻛﺮدﻧﺪ و از آن ﺗﺮﺳﻴﺪﻧﺪ‪ ،‬و ﺣﺎل اﻳﻦ ﻛﻪ اﻧﺴـﺎن‬
‫)اﻳﻦ اﻋﺠﻮﺑﻪ ﺟﻬﺎن( زﻳﺮ ﺑﺎر آن رﻓﺖ )و داراي ﻣﻮﻗﻌﻴ‪‬ﺖ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻤﺘﺎزي ﺷﺪ‪ .‬اﻣ‪‬ﺎ ﺑﺮﺧﻲ‬
‫از( آﻧﺎن )ﭘﻲ ﺑﻪ ارزش وﺟﻮدي ﺧﻮد ﻧﻤﻲﺑﺮﻧﺪ و ﻗﺪر اﻳﻦ ﻣﻘﺎم رﻓﻴﻊ را ﻧﻤـﻲداﻧﻨـﺪ و(‬
‫واﻗﻌﺎً ﺳﺘﻤﮕﺮ و ﻧﺎداﻧﻨﺪ(‬
‫ﻣﻨﻈﻮر از اﻣﺎﻧﺖ ﻫﻤﺎن اﻳﻤﺎن و ﺗﻜﻠﻴﻒ ﺷﺮﻋﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﻣﺎﻧﺖ آن‬
‫را ﺑﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎﻧﺶ ﺳﭙﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﻣﺎل و ﺣﻘﻮق ﺑﻨـﺪﮔﺎن ﻧﻴـﺰ از ﺟﻤﻠـﻪي اﻣﺎﻧـﺖ‬
‫ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد و رﺳﻮلاﷲص ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ اﻣﺎﻧـﺖ ﺑـﻪ ﺗـﺪرﻳﺞ‬
‫ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬در زﻣﺎن ﺣﻀﺮت ﺣﺬﻳﻔﻪ اﻧﺪﻛﻲ از آن ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﺷﺪ‪ ،‬وﻟﻲ در زﻣﺎن ﻣﺎ‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮ و در زﻣﺎن آﻳﻨﺪه ﺑﻴﺶ از اﻳﻦ ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ .‬اﻣﺎم ﻣﺴﻠﻢ در ﺻﺤﻴﺢ ﺧـﻮد‬
‫از ﺣﻀﺮت ﺣﺬﻳﻔﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص دو ﺣﺪﻳﺚ ﺑـﺮاي ﻣـﺎ ﻧﻘـﻞ‬
‫ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻳﻜﻲ را در زﻣﺎن ﺧﻮد دﻳﺪهام و در اﻧﺘﻈﺎر دوﻣﻲﻫﺴﺘﻢ‪ .‬رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺏ ﺍﻟﺮ‪‬ﺟ‪‬ﺎ ﹺﻝ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻋ ‪‬ﻠﻤ‪‬ﻮﺍ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟ ﹸﻘﺮ‪‬ﺁ ‪‬ﻥ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻋ ‪‬ﻠﻤ‪‬ﻮﺍ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺴ‪‬ﻨ‪ ‬ﺔ‬
‫ﺖ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﺟ ﹾﺬ ﹺﺭ ﹸﻗﻠﹸﻮ ﹺ‬
‫)ﹶﺃﻥﱠ ﺍﹾﻟﹶﺄﻣ‪‬ﺎ‪‬ﻧ ﹶﺔ ‪‬ﻧ ‪‬ﺰﹶﻟ ‪‬‬

‫ﺾ ﺍﹾﻟﹶﺄﻣ‪‬ﺎ‪‬ﻧ ﹸﺔ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﻗ ﹾﻠﹺﺒ ‪‬ﻪ ﹶﻓ‪‬ﻴ ﹶﻈ ﱡﻞ ﹶﺃﹶﺛ ‪‬ﺮﻫ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ﹾﺜ ﹶﻞ ﹶﺃﹶﺛ ﹺﺮ‬
‫‪‬ﻭ ‪‬ﺣﺪ‪‬ﹶﺛﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﻦ ‪‬ﺭ ﹾﻓ ‪‬ﻌﻬ‪‬ﺎ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬ﻳﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻡ ﺍﻟﺮ‪ ‬ﺟﻞﹸ ﺍﻟﻨ‪ ‬ﻮ ‪‬ﻣ ﹶﺔ ﹶﻓ‪‬ﺘ ﹾﻘ‪‬ﺒ ‪‬‬

‫‪218‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻚ‬
‫ﺠ ‪‬ﻤ ﹴﺮ ‪‬ﺩ ‪‬ﺣ ‪‬ﺮ ‪‬ﺟ‪‬ﺘ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ﹺﺭ ‪‬ﺟ ‪‬ﻠ ‪‬‬
‫ﺠ ﹺﻞ ﹶﻛ ‪‬‬
‫ﺾ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﺒﻘﹶﻰ ﹶﺃﹶﺛ ‪‬ﺮﻫ‪‬ﺎ ‪‬ﻣﺜﹾ ﹶﻞ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬‬
‫ﺖ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻳﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻡ ﺍﻟﻨ‪ ‬ﻮ ‪‬ﻣ ﹶﺔ ﹶﻓ‪‬ﺘ ﹾﻘ‪‬ﺒ ‪‬‬
‫ﺍﹾﻟ ‪‬ﻮ ﹾﻛ ‪‬‬
‫ﺱ ‪‬ﻳ‪‬ﺘﺒ‪‬ﺎ‪‬ﻳﻌ‪‬ﻮ ﹶﻥ ﹶﻓﻠﹶﺎ ‪‬ﻳﻜﹶﺎ ‪‬ﺩ ﹶﺃ ‪‬ﺣ ‪‬ﺪ ‪‬ﻳ ‪‬ﺆﺩ‪‬ﻱ ﺍﹾﻟﹶﺄﻣ‪‬ﺎ‪‬ﻧ ﹶﺔ‬
‫ﺢ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﺼﹺﺒ ‪‬‬
‫ﺲ ﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﺷﻲ‪ٌ ‬ﺀ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﻂ ﹶﻓ‪‬ﺘﺮ‪‬ﺍ ‪‬ﻩ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ‪‬ﺘﹺﺒﺮ‪‬ﺍ ‪‬ﻭﹶﻟ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﹶﻓ‪‬ﻨ ‪‬ﻔ ﹶ‬
‫ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹶﺎ ﹸﻝ ﹺﺇﻥﱠ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﺑﻨﹺﻲ ﹸﻓﻠﹶﺎ ‪‬ﻥ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟﻠﹰﺎ ﹶﺃﻣ‪‬ﻴﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ‪‬ﻳﻘﹶﺎ ﹸﻝ ﻟ‪‬ﻠﺮ‪ ‬ﺟ ﹺﻞ ﻣ‪‬ﺎ ﹶﺃ ‪‬ﻋ ﹶﻘ ﹶﻠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭﻣ‪‬ﺎ ﹶﺃ ﹾﻇ ‪‬ﺮ ﹶﻓ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭﻣ‪‬ﺎ ﹶﺃ ‪‬ﺟ ﹶﻠ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ‪‬ﻭ ‪‬ﻣﺎ ﻓ‪‬ﻲ‬

‫ﺖ ﹶﻟ‪‬ﺌ ‪‬ﻦ ﻛﹶﺎ ﹶﻥ‬
‫ﹶﻗ ﹾﻠﹺﺒ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣ ﹾﺜﻘﹶﺎ ﹸﻝ ‪‬ﺣﺒ‪ ‬ﺔ ‪‬ﺧ ‪‬ﺮ ‪‬ﺩ ﹴﻝ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺇﹺﳝ‪‬ﺎ ‪‬ﻥ ‪‬ﻭﹶﻟ ﹶﻘ ‪‬ﺪ ﹶﺃﺗ‪‬ﻰ ‪‬ﻋ ﹶﻠﻲ‪ ‬ﺯﻣ‪‬ﺎ ﹲﻥ ‪‬ﻭﻣ‪‬ﺎ ﹸﺃﺑ‪‬ﺎﻟ‪‬ﻲ ﹶﺃﻳ‪ ‬ﹸﻜ ‪‬ﻢ ﺑ‪‬ﺎ‪‬ﻳ ‪‬ﻌ ‪‬‬

‫ﺖ ﹸﺃﺑ‪‬ﺎﹺﻳ ‪‬ﻊ ﹺﺇﻟﱠﺎ‬
‫ﺼﺮ‪‬ﺍﹺﻧﻴ‪‬ﺎ ‪‬ﺭﺩ‪‬ﻩ‪ ‬ﻋ ﹶﻠﻲ‪ ‬ﺳ‪‬ﺎﻋ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹶﻓﹶﺄﻣ‪‬ﺎ ﺍﹾﻟ‪‬ﻴ ‪‬ﻮ ‪‬ﻡ ﹶﻓﻤ‪‬ﺎ ﹸﻛ ‪‬ﻨ ‪‬‬
‫ﺴ ‪‬ﻠﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﺭﺩ‪ ‬ﻩ ‪‬ﻋ ﹶﻠﻲ‪ ‬ﺍﹾﻟﹺﺈ ‪‬ﺳﻠﹶﺎ ‪‬ﻡ ‪‬ﻭﹺﺇ ﹾﻥ ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫‪‬ﻣ ‪‬‬

‫ﹸﻓﻠﹶﺎﻧ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ ﹸﻓﻠﹶﺎﻧ‪‬ﺎ(‬

‫‪1‬‬

‫)اﻣﺎﻧﺖ رﻳﺸﻪ در دل ﻣﺮدم دارد‪ .‬اوﻟﻴﻦ اﻣﺎﻧﺖ ﻗﺮآن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺎزل ﺷﺪ و ﻣﺮدم آﻧـﺮا‬
‫ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﻧﻮﺑﺖ اﻣﺎﻧﺖ ﺳـﻨﺖ آﻣـﺪ ﻛـﻪ ﻣـﺮدم آﻧـﺮا ﻫـﻢ ﻳـﺎد ﮔﺮﻓﺘﻨـﺪ‪ .‬ﺑﻌـﺪ‬
‫رﺳــﻮلاﷲص درﺑــﺎره رﻓــﺘﻦ و ﺑﻠﻨــﺪ ﺷــﺪن اﻣﺎﻧــﺖ ﺳــﺨﻦ ﮔﻔــﺖ‪ ،‬ﻓﺮﻣــﻮد‪ :‬اﻧﺴــﺎن‬
‫ﻛﻤﻲﻣﻲﺧﻮاﺑﺪ‪ ،‬اﻣﺎﻧﺖ از دل او ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷـﻮد و اﻳـﻦ ﺑﺮداﺷـﺘﻦ اﺛـﺮ ﻛﻤـﻲﺑـﺮ ﺟـﺎ‬
‫ﻣﻲﮔﺬارد‪ ،‬ﺳﭙﺲ دوﺑﺎره ﻣﻲﺧﻮاﺑﺪ و ﻣﻘﺪار دﻳﮕﺮي از اﻣﺎﻧﺖ ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﺎر‬
‫اﺛﺮش ﻣﺎﻧﻨﺪ آﺑﻠﻪاي )داﻧﻪ آﺑﻠﻪاي( ﺑـﺎﻗﻲ ﻣـﻲﻣﺎﻧـﺪ‪ .‬داﻧـﻪاي ﻛـﻪ آن را ﺑـﺮ روي ﭘﺎﻳـﺖ‬
‫ﻣﻲﻏﻠﻄﺎﻧﻴﺪ‪ .‬ﻣﻲﺑﻴﻨﻲ ﻛﻪ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ اﻣﺎ داﺧﻞ آن ﭼﻴﺰ ﻣﻔﻴـﺪي )ﺳـﻮاي ﺧـﻮن‬
‫ﻓﺎﺳﺪ ﺷﺪه ﻛﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت آب در آﻣﺪه اﺳﺖ( ﻳﺎﻓﺖ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﻌﺪ رﺳﻮلاﷲص ﭼﻨﺪ‬
‫ﺳﻨﮓ رﻳﺰه را ﮔﺮﻓﺖ و آﻧﺮا روي ﭘﺎﻳﺶ ﻏﻠﻄﺎﻧﺪ و ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻣﺮدم ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻫـﻴﭻ‬
‫ﻛﺲ اﻣﺎﻧﺖ را ﺑﻪ ﺟﺎي ﻧﻤﻲآورد‪ .‬ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻛﻪ اﻣﺎﻧﺖ دارﻫﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ‪ :‬اﻧﺴـﺎنﻫـﺎي‬
‫اﻣﻴﻦ ﺑﺴﻴﺎر ﻛﻢ و اﻧﮕﺸﺖ ﺷﻤﺎر ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬در ﻓﻼن ﻃﺎﻳﻔﻪ ﻳﺎ ﻣﺤﻠـﻪ‬
‫ﻓﺮد اﻣﻴﻨﻲ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﺣﺘﻲ درﺑﺎره ﺑﻌﻀﻲ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ :‬ﭼﻘﺪر زﻳﺮك اﺳﺖ؟‬
‫ﭼﻘﺪر ﺷﻮخ اﺳﺖ؟ ﭼﻘﺪر ﻋﺎﻗﻞ اﺳﺖ؟ ﻫﻤﻪ اﻳﻦ ﺻﻔﺎت را دارد‪ ،‬اﻣﺎ ﺑـﻪ اﻧـﺪازه ﻳـﻚ‬
‫داﻧﻪ ارزن اﻳﻤﺎن ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﺣﺬﻳﻔﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ روزﮔﺎري را ﺷﺎﻫﺪ ﺑﻮدم ﻛﻪ اﺻﻼَ ﺗﻮﺟﻪ ﻧﻤـﻲﻛـﺮدم ﺑـﺎ ﭼـﻪ‬
‫ﻛﺴﻲ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ ﻣﻲﻛﻨﻢ و ﻃﺮف ﺣﺴﺎب ﻣـﻦ ﻛﻴﺴـﺖ‪ .‬ﭼـﻮن ﻣﻄﻤـﺌﻦ ﺑـﻮدم ﻛـﻪ ﻃـﺮف‬
‫ﺣﺴﺎب ﻣﻦ ﻣﺴﻠﻤﺎن اﺳﺖ‪ .‬دﻳﻦ او را وا ﻣﻲدارد ﻛﻪ ﺣﻖ ﻣﺮا ادا ﻛﻨﺪ و اﮔﺮ ﻳﻬـﻮدي و‬
‫ﻧﺼﺮاﻧﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﺎﻛﻢ اﺳﻼﻣﻲﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺣﻖ ﻣـﺮا از وي ﺑﮕﻴـﺮد‪ ،‬وﻟـﻲ اﻣـﺮوز ﺑـﺎ ﺷـﻤﺎ‬
‫ﺟﺮأت ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ ﻛﺮدن را ﻧﺪارم‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﺑﺎ ﻓﻼﻧﻲ و ﻓﻼﻧﻲ(‪.‬‬
‫‪ .١‬ﻣﺴﻠﻢ ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻻﳝﺎﻥ ﴰﺎﺭﻩ‪.(١٤٣) (١٢٦/٢):‬‬

‫‪219‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﺷﺸﻢ‪ :‬ﺑﺮده ﻛﺮدن ﻣﺎدران‪ ،‬ﻓﺨﺮ ﻓﺮوﺷﻲ ﻓﻘﺮاء و ﻛﺎخ‬
‫ﻧﺸﻴﻨﻲ ﭼﻮﭘﺎن‬
‫اﻣﺎم ﻣﺴﻠﻢ در ﺻﺤﻴﺢ ﺧﻮد از ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺮ ﺑـﻦ ﺧﻄـﺎب درﺑـﺎره آﻣـﺪن ﺟﺒﺮﺋﻴـﻞ‬
‫ﺑﺼﻮرت ﻳﻚ اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﻟﺒﺎس ﺳﻔﻴﺪ و ﻣﻮﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎر ﻛﻮﺗﺎه و ﻣﺸﻜﻲ ﻧﺰد رﺳﻮلاﷲص‬
‫ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ از وي )ﺣﻀﺮت رﺳﻮلاﷲص( درﺑﺎره اﺳﻼم‪ ،‬اﻳﻤﺎن‬
‫و اﺣﺴﺎن ﺳﻮال ﻛﺮد‪ ،‬رﺳﻮلاﷲص ﻫﻤﻪ ﭘﺮﺳﺶﻫﺎ را ﺟﻮاب دادﻧﺪ‪ .‬در ﭘﺎﻳﺎن ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ‬
‫درﺑﺎره ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺳﻮال ﻛﺮد‪ .‬رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺴﺌﹸﻮ ﹸﻝ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨﻬ‪‬ﺎ ﹺﺑﹶﺄ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻢ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ‪‬ﺋ ﹺﻞ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﻓﹶﺄ ‪‬ﺧﹺﺒ ‪‬ﺮﻧﹺﻲ ﻋ‪ ‬ﻦ ﹶﺃﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﺭ‪‬ﺗﻬ‪‬ﺎ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﺗ ‪‬ﻠ ‪‬ﺪ ﺍﹾﻟﹶﺄ ‪‬ﻣ ﹸﺔ ‪‬ﺭﺑ‪‬ﺘﻬ‪‬ﺎ‬
‫)ﻣ‪‬ﺎ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬‬

‫ﺤﻔﹶﺎ ﹶﺓ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌﺮ‪‬ﺍ ﹶﺓ ﺍﹾﻟﻌ‪‬ﺎﹶﻟ ﹶﺔ ﹺﺭﻋ‪‬ﺎ َﺀ ﺍﻟﺸ‪‬ﺎ ِﺀ ‪‬ﻳ‪‬ﺘﻄﹶﺎ ‪‬ﻭﻟﹸﻮ ﹶﻥ ﻓ‪‬ﻲ ﺍﹾﻟ‪‬ﺒ ‪‬ﻨﻴ‪‬ﺎ ‪‬ﻥ(‬
‫‪‬ﻭﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﺗﺮ‪‬ﻯ ﺍﹾﻟ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﻛﺴﻲ ﻛﻪ از وي ﺳﻮال ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬از ﺳﻮال ﻛﻨﻨﺪه ﻋﻠﻢ ﺑﻴﺸﺘﺮي در اﻳﻦ ﺑـﺎره ﻧـﺪارد‪.‬‬
‫ﺟﺒﺮﺋﻴﻞ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺲ از ﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮاي ﻣﻦ ﺳﺨﻦ ﺑﮕﻮ‪ .‬رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣـﻮد‪ :‬اﻳـﻦ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﻨﻴﺰ آﻗﺎﻳﺶ را ﻣﻲزاﻳﺪ و اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﻓﻘﻴﺮ‪ ،‬ﺑﻲ ﺳﺮ و ﺳـﺎﻣﺎن و ﭼﻮﭘـﺎنﻫـﺎ را‬
‫ﻣﻲﺑﻴﻨﻲ ﻛﻪ در ﺳﺎﺧﺘﻦ و ﺑﻨﺎﻫﺎي ﻣﺠﻠﻞ از ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ ﺳﺒﻘﺖ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ(‪.‬‬
‫ﺣﻀﺮت اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﺟﻮاب رﺳﻮلاﷲص از ﺳﻮال ﺟﺒﺮﺋﻴـﻞ را ﭼﻨـﻴﻦ ﻧﻘـﻞ‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪:‬‬

‫ﺖ‬
‫ﺏ ﺍﻟﺸ‪‬ﺎ ِﺀ ‪‬ﺗﻄﹶﺎ ‪‬ﻭﻟﹸﻮﺍ ﺑﹺﺎﹾﻟ‪‬ﺒ ‪‬ﻨﻴ‪‬ﺎ ‪‬ﻥ ‪‬ﻭ ‪‬ﺭﹶﺃ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﺻﺤ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﺖ ﹶﺃ ‪‬‬
‫ﺕ ‪‬ﺭﺑ‪‬ﺘﻬ‪‬ﺎ ﹶﺃ ‪‬ﻭ ‪‬ﺭﺑ‪‬ﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ ‪‬ﺭﹶﺃ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﺖ ﺍﹾﻟﹶﺄﻣ‪ ‬ﹶﺔ ‪‬ﻭﹶﻟ ‪‬ﺪ ‪‬‬
‫)ﹺﺇﺫﹶﺍ ‪‬ﺭﹶﺃ‪‬ﻳ ‪‬‬

‫ﻚ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻣﻌ‪‬ﺎ‪‬ﻟ ﹺﻢ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﺔ ‪‬ﻭﹶﺃ ‪‬ﺷﺮ‪‬ﺍ ‪‬ﻃﻬ‪‬ﺎ(‬
‫ﺱ ﹶﻓ ﹶﺬ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫ﺱ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺ‬
‫ﻉ ﺍﹾﻟﻌ‪‬ﺎﹶﻟ ﹶﺔ ﻛﹶﺎﻧ‪‬ﻮﺍ ‪‬ﺭﺀُﻭ ‪‬‬
‫ﺠﻴ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﺤﻔﹶﺎ ﹶﺓ ﺍﹾﻟ ﹺ‬
‫ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫)ﻫﺮﮔﺎه دﻳﺪي ﻛﻪ آﻗﺎﻳﺶ را ﻣﻲزاﻳـﺪ )ﻳﻌﻨـﻲ ﻓﺮزﻧـﺪان ﺑـﻪ ﻣـﺎدران اﻣـﺮ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‬
‫ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ﺳﻴﺪ و آﻗﺎ ﺑﻪ ﻛﻨﻴﺰش دﺳﺘﻮر ﻣﻲدﻫﺪ( و اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﭘـﺎﺑﺮﻫﻨـﻪ‪ ،‬ﻣﺤﺘـﺎج و‬
‫ﮔﺮﺳﻨﻪ ﺳﻴﺎدت را در دﺳﺖ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻨﻬـﺎ از ﺟﻤﻠـﻪ ﻋﻼﻳـﻢ و ﻧﺸـﺎﻧﻪﻫـﺎي ﻗﻴﺎﻣـﺖ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪(.‬‬
‫اﺑﻦ رﺟﺐ در ﺷﺮح اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺧﻼﺻﻪ ﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ در اﻳـﻦ ﺣـﺪﻳﺚ‬
‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﺴﺖﻫﺎ و ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖﻫﺎ ﺑـﻪ ﻧـﺎاﻫـﻼن ﺳـﭙﺮده ﻣـﻲﺷـﻮﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤـﺎﻧﻄﻮر ﻛـﻪ‬
‫‪ .١‬ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ‪.‬‬

‫‪220‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫رﺳﻮلاﷲص در ﺟﻮاب ﺳﻮال ﻛﺴﻲ ﻛﻪ از ﻓﺮا رﺳﻴﺪن ﻗﻴﺎﻣـﺖ ﺳـﻮال ﻛـﺮد‪ ،‬ﻓﺮﻣـﻮد‪:‬‬
‫ﻫﺮﮔﺎه ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖﻫﺎ ﺑﻪ ﻧﺎاﻫﻼن ﺳﭙﺮده ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺎﺷﻴﺪ و ﻫﺮﮔﺎه اﻧﺴـﺎنﻫـﺎي‬
‫ﭘﺎﺑﺮﻫﻨﻪ‪ ،‬ﻟﺨﺖ و ﭼﻮﭘﺎن ﻛﻪ در واﻗﻊ ﺟﺎﻫﻞ و ﺳﺘﻢ ﭘﻴﺸﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺳـﻴﺎدت ﻣـﺮدم را در‬
‫دﺳﺖ ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ و ﻣﻮﺟﺐ ﺛﺮوت و اﻣﻮال ﺷﻮﻧﺪ ﺗﺎ آن ﺣـﺪ ﻛـﻪ در ﺳـﺎﺧﺘﻦ ﺑﻨﺎﻫـﺎي آن‬
‫ﭼﻨﺎﻧﻲ از ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ ﺳﺒﻘﺖ ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻲ ﺗﺮدﻳﺪ اﻳﻦ وﺿﻌﻴﺖ ﻧﻈﺎم دﻳﻦ و دﻧﻴـﺎ را ﻓﺎﺳـﺪ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫‪221‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬دﺷﻤﻨﻲ ﻫﻤﻪ ﻣﻠﺘﻬﺎ ﺑﺎ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ‬
‫از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺗﺠﻤﻊ ﻣﻠﻞ ﻛﻔﺮ ﻋﻠﻴﻪ اﻣﺖ اﺳﻼم اﺳـﺖ‪ .‬در ﺣـﺪﻳﺚ ﺣﻀـﺮت‬
‫ﺛﻮﺑﺎن رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫)ﻳﻮﺷﻚ ﺍﻷﻣﻢ ﺃﻥ ﺗﺪﺍﻋﻰ ﻋﻠﻴﻜﻢ ﻛﻤﺎ ﺗﺪﻋﻰ ﺍﻷﻛﻠﺔ ﺇﱃ ﻗﺼﻌﺘﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻝ ﻗﺎﺋﻞ‪ :‬ﻭ ﻣﻦ ﻗﻠﺔ‬

‫ﳓﻦ ﻳﻮﻣﺌﺬ؟ ﻗﺎﻝ‪ :‬ﺑﻞ ﺃﻧﺘﻢ ﻳﻮﻣﺌﺬ ﻛﺜﲑ ﻭ ﻟﻜﻨﻜﻢ ﻏﺜﺎﺀ ﻛﻐﺜﺎﺀ ﺍﻟﺴﻴﻞ ﻭ ﻟﻴﻨـﺰﻋﻦ ﺍﷲ ﻣـﻦ‬
‫ﺻﺪﻭﺭ ﻋﺪﻭﻛﻢ ﺍﳌﻬﺎﺑﺔ ﻣﻨﻜﻢ ﻭ ﻟﻴﻘﺬﻓﻦ ﺍﷲ ﰲ ﻗﻠﻮﺑﻜﻢ ﺍﻟﻮﻫﻦ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻝ ﻗﺎﺋﻞ‪ :‬ﻳﺎ ﺭﺳﻮﻝﺍﷲ ﻭ‬
‫ﻣﺎ ﺍﻟﻮﻫﻦ؟ ﻗﺎﻝ ﺣﺐ ﺍﻟﺪﻧﻴﺎ ﻭ ﻛﺮﺍﻫﻴﺔ ﺍﳌﻮﺕ(‬

‫‪1‬‬

‫)ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻣﻠﺖﻫﺎ ﻋﻠﻴﻪ ﺷﻤﺎ ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ را دﻋﻮت و ﺣﻤﺎﻳﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛـﻪ‬
‫ﺑﺮ ﺳﺮ ﺳﻔﺮه ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ را ﺑﺮاي ﺧﻮردن ﻃﻌﺎم دﻋﻮت ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪) .‬ﻳﻌﻨـﻲ اﻳﻨﻜـﻪ ﺗﺠﻤـﻊ‬
‫ﻛﺮدن ﻋﻠﻴﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﺮاي آﻧﺎن ﭼﻨﺎن آﺳﺎن ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ دﻋﻮت ﻛﺮدن ﻫﻤـﺪﻳﮕﺮ را ﺑـﺮ ﺳـﺮ‬
‫ﺳﻔﺮه( ﻳﻜﻲ از ﺣﺎﺿﺮﻳﻦ ﺳﻮال ﻛﺮد‪ ،‬آﻳﺎ اﻳﻦ وﺿﻌﻴﺖ ﺑﺨـﺎﻃﺮ آن ﭘـﻴﺶ ﻣـﻲآﻳـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﺗﻌﺪاد ﻣﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻛﻢ ﻣﻲﺷﻮد؟ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺧﻴـﺮ‪ ،‬ﺷـﻤﺎ در آن اﻳـﺎم از ﻫـﺮ‬
‫زﻣﺎن دﻳﮕﺮ ﺑﻴﺸﺘﺮﻳﻦ آﻣﺎر را ﺧﻮاﻫﻴﺪ داﺷﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﺷﻤﺎ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺧﺲ و ﺧﺎﺷﺎك ﺑـﻲارزش‬
‫ﺧﻮاﻫﻲ ﺑﻮد‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ اُﺑﻬـﺖ و ﺗـﺮس ﺷـﻤﺎ را از دل دﺷـﻤﻦ ﺑﻴـﺮون ﺧﻮاﻫـﺪ آورد و‬
‫ﺿﻌﻒ و وﻫﻦ را در دل ﻫﺎﻳﺘﺎن ﻣﻲاﻓﻜﻨﺪ‪ .‬ﻳﻜﻲ از ﺣﺎﺿـﺮﻳﻦ ﺳـﻮال ﻛـﺮد‪ ،‬ﻣﻨﻈـﻮر از‬
‫ﺿﻌﻒ و وﻫﻦ ﭼﻴﺴﺖ؟‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﻣﺤﺒﺖ دﻧﻴﺎ و ﻛﺮاﻫﻴﺖ و ﻧﺎﭘﺴﻨﺪﻳﺪﮔﻲ از ﻣﺮگ(‪.‬‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺬﻛﻮر در ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﻴﺶ از ﭼﻨﺪ ﺑﺎر ﺗﺤﻘﻖ ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬زﻣﺎﻧﻲ ﺻـﻠﻴﺒﻴﻮن‬
‫ﻋﻠﻴﻪ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲﻫﻤﺪﺳﺖ ﺷﺪه و ﻫﺠﻮم ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬در ﻣﻘﻄﻊ دﻳﮕﺮي از ﺗـﺄرﻳﺦ ﻣﻐﻮﻟﻬـﺎ‬
‫ﺟﻬﺎن اﺳﻼم را ﻣﻮرد ﺗﺎﺧﺖ و ﺗﺎز ﺧﻮد ﻗﺮار دادﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﭘﻴﺸـﮕﻮﻳﻲ در ﻗـﺮن اﺧﻴـﺮ‬
‫ﺑﮕﻮﻧﻪي ﺑﺴﻴﺎر روﺷﻦ و واﺿﺢ ﺗﺤﻘﻖ ﭘﻴﺪا ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻤﻪ ﻣﻠﻞ ﻛﻔﺮ‪ ،‬ﺻﻠﻴﺒﻴﻮن‪ ،‬ﻳﻬﻮد‬
‫و ﺗﻤﺎم ﻣﻠﺤﺪﻳﻦ ﺑﺮاي اﻧﻬﺪام ﺧﻼﻓﺖ اﺳﻼﻣﻲدﺳﺖ در دﺳﺖ ﻫﻢ ﮔﺬاﺷﺘﻪ و ﺳـﺮزﻣﻴﻦ‬
‫و ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺧﻼﻓﺖ اﺳﻼﻣﻲ را ﺗﺠﺰﻳﻪ ﻛﺮدﻧﺪ و ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫـﺎي اﺳـﻼﻣﻲرا ﻣﻴـﺎن ﺧـﻮد‬
‫‪ .١‬ﺑﺮ ﺍﺳﺎﺱ ﺍﻇﻬﺎﺭﺍﺕ ﺷﻴﺦ ﻧﺎﺻﺮ ﺍﻟﺪﻳﻦ ﺁﻟﺒﺎﱐ‪ ،‬ﺣﺪﻳﺚ ﲜﻤﻴﻊ ﻃﺮﻕ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺳﺖ‪.‬‬

‫‪222‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻓﻠﺴﻄﻴﻦ را ﺑﻪ ﻳﻬﻮدﻳﺎن واﮔﺬار ﻛﺮدﻧـﺪ‪ ،‬ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن وﺿـﻌﻴﺘﻲ ﺑـﺪﺗﺮ از‬
‫وﺿﻊ اﻳﺘﺎم ﺑﺮ ﺳﺮ ﺳﻔﺮه اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﻛﻤﻴﺘﻪ ﭘﻴﺪا ﻛﺮدﻧـﺪ و ﻧﻴﺮوﻫـﺎي اﻫﺮﻳﻤﻨـﻲ ﻫﻤـﻮاره‬
‫ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ را ﺑﺮاي ﺑﻪ ﻧﺎﺑﻮدي ﻛﺸﺎﻧﺪن اﻳﻦ اﻣﺖ‪ ،‬ﻣﻜﻴﺪن ﺛﺮوت‪ ،‬ﭼﺎﭘﻴﺪن و ﺑﻪ ﻳﻐﻤﺎ ﺑﺮدن‬
‫ﻣﻨﺎﺑﻊ و ﺑﻪ ذﻟﺖ ﻛﺸﺎﻧﺪن ﻣﺮدان آﻧﻬﺎ در ﺗﻼش ﻫﺴﺘﺪ‪ ،‬اﻣـﺖ اﺳـﻼﻣﻲﺑﮕﻮﻧـﻪاي دﭼـﺎر‬
‫ذﻟﺖ و ﭘﺴﺘﻲ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﺜﺮت و ﻓﺰوﻧـﻲ ﺟﻤﻌﻴـﺖ ﻫﻴﭽﮕﻮﻧـﻪ ﺳـﻮدي ﺑـﺮاي آن‬
‫ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎ وﺟﻮد ﻛﺜﺮت‪ ،‬وﺿﻌﻴﺘﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺧﺶ و ﺧﺎﺷﺎك دارد و دﻟﻴـﻞ اﻳـﻦ ﻫﻤـﻪ‬
‫ﭘﺴﺘﻲ و ﺗﺤﻘﻴﺮ‪ ،‬ﻫﻤﺎن وﻫﻦ ﻳﻌﻨﻲ ﺣﺐ دﻧﻴﺎ و ﻧﺎﺧﻮﺷﺎﻳﻨﺪي ﻣﺮگ اﺳﺖ‪.‬‬
‫رﻣﺰ و راز اﺗﺤﺎد ﻣﻠﻞ ﻛﻔﺮ ﻋﻠﻴﻪ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ‬
‫اﻧﺴﺠﺎم آﺣﺎد و ارﺗﺒﺎط اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲﺑﺮ ﻣﺒﺎﻧﻲ دﻳﻨـﻲ ﺧـﻮد‪ ،‬ﺑﺰرﮔﺘـﺮﻳﻦ ﻣـﺎﻧﻊ در ﺑﺮاﺑـﺮ‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻊ و ﻣﻘﺎﺻﺪ ﺷﻮم دﺷﻤﻨﺎن اﺳﻼم اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻣﻜﺮ و دﺳﻴﺴﻪ دﺷﻤﻨﺎن و ﻗـﺪرت‬
‫آﻧﺎن ﺧﻴﻠﻲ ﻗﻮي و ﻣﺴﺘﺤﻜﻢ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬در ﺻﻮرت وﺣﺪت اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲﻫﺮﮔﺰ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ‬
‫ﺑﻪ ﻣﻘﺎﺻﺪ ﺷﻮم ﺧﻮد دﺳﺖ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در ﺣﺪﻳﺜﻲ ﻛـﻪ ﺛﻮﺑـﺎن آن را رواﻳـﺖ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪،‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬

‫ﻂ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ﹺﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﻋ ‪‬ﺪﻭ‪‬ﺍ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺳﻮ‪‬ﻯ‬
‫ﺴﻠﱢ ﹶ‬
‫ﺴ‪‬ﻨ ‪‬ﺔ ﻋ‪‬ﺎﻣ‪ ‬ﺔ ‪‬ﻭﹶﺃ ﹾﻥ ﻟﹶﺎ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﺖ ‪‬ﺭﺑ‪‬ﻲ ‪‬ﻟﹸﺄﻣ‪‬ﺘ‪‬ﻲ ﹶﺃ ﹾﻥ ﻟﹶﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﻬ ‪‬ﻠ ﹶﻜﻬ‪‬ﺎ ﹺﺑ ‪‬‬
‫)ﹺﺇﻧ‪‬ﻲ ‪‬ﺳﹶﺄﹾﻟ ‪‬‬

‫ﺖ ﹶﻗﻀ‪‬ﺎ ًﺀ ﹶﻓﹺﺈﻧ‪ ‬ﻪ ﻟﹶﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﺮﺩ‪ ‬ﻭﹺﺇﻧ‪‬ﻲ‬
‫ﻀ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺤﻤ‪ ‬ﺪ ﹺﺇﻧ‪‬ﻲ ﹺﺇﺫﹶﺍ ﹶﻗ ‪‬‬
‫ﺢ ‪‬ﺑ ‪‬ﻴﻀ‪‬ﺘ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﻭﹺﺇﻥﱠ ‪‬ﺭﺑ‪‬ﻲ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﻳ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬‬
‫ﺴ‪‬ﺘﺒﹺﻴ ‪‬‬
‫ﺴ ﹺﻬ ‪‬ﻢ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﹶﺃ‪‬ﻧ ﹸﻔ ِ‬

‫ﺴ ﹺﻬ ‪‬ﻢ‬
‫ﻂ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ﹺﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﻋ ‪‬ﺪﻭ‪‬ﺍ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺳﻮ‪‬ﻯ ﹶﺃ‪‬ﻧ ﹸﻔ ِ‬
‫ﺴ‪‬ﻨ ‪‬ﺔ ﻋ‪‬ﺎﻣ‪ ‬ﺔ ‪‬ﻭﹶﺃ ﹾﻥ ﻟﹶﺎ ﹸﺃ ‪‬ﺳﻠﱢ ﹶ‬
‫ﻚ ﹶﺃ ﹾﻥ ﻟﹶﺎ ﹸﺃ ‪‬ﻫ ‪‬ﻠ ﹶﻜ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﹺﺑ ‪‬‬
‫ﻚ ‪‬ﻟﹸﺄﻣ‪‬ﺘ ‪‬‬
‫ﹶﺃ ‪‬ﻋ ﹶﻄ ‪‬ﻴ‪‬ﺘ ‪‬‬

‫ﻀ‪‬ﺘ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﻭ‪‬ﹶﻟ ‪‬ﻮ ﺍ ‪‬ﺟ‪‬ﺘ ‪‬ﻤ ‪‬ﻊ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ﹺﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹺﺑﹶﺄ ﹾﻗﻄﹶﺎ ﹺﺭﻫ‪‬ﺎ ﹶﺃ ‪‬ﻭ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺑ ‪‬ﻴ ‪‬ﻦ ﹶﺃ ﹾﻗﻄﹶﺎ ﹺﺭﻫ‪‬ﺎ ‪‬ﺣﺘ‪‬ـﻰ ‪‬ﻳﻜﹸـﻮ ﹶﻥ‬
‫ﺢ ‪‬ﺑ ‪‬ﻴ ‪‬‬
‫ﺴ‪‬ﺘﺒﹺﻴ ‪‬‬
‫‪‬ﻳ ‪‬‬

‫ﻀ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌﻀ‪‬ﺎ(‬
‫ﺴﺒﹺﻲ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫ﻚ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌﻀ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫‪‬ﺑ ‪‬ﻌﻀ‪ ‬ﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ‪‬ﻬ ‪‬ﻠ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﻣﻦ از ﭘﺮوردﮔﺎرم ﺧﻮاﺳﺘﻢ ﻛﻪ اﻣﺘﻢ را در اﺛﺮ ﻗﺤﻂ و ﺧﺸﻚ ﺳﺎﻟﻲ ﻋﻤﻮﻣﻲﻫﻼك‬
‫ﻧﻜﻨﺪ و ﺑﺮ آﻧﺎن دﺷﻤﻨﻲ ﻏﻴﺮ از ﺧﻮد ﻣﺴﻠﻂ ﻧﮕﺮداﻧﺪ ﻛﻪ اﺳﺘﺌﺼﺎل و رﻳﺸﻪﻛﻦ ﻛﺮدﻧﺸﺎن‬
‫را ﺑﺮاي ﺧﻮد ﺣﻼل و ﻣﺒﺎح ﺑﺪاﻧﻨـﺪ‪ .‬ﭘﺮوردﮔـﺎرم در ﺟـﻮاب ﻓﺮﻣـﻮد‪ :‬اي ﻣﺤﻤـﺪص‬
‫ﻫﺮﮔﺎه ﻣﻦ ﺗﺼﻤﻴﻤﻲاﺗﺨﺎذ ﻛﻨﻢ‪ ،‬ﻛﺴﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ آﻧﺮا ﺑﺮ ﮔﺮداﻧﺪ و ﻣـﻦ ﺧﻮاﺳـﺘﻪ ﺗـﻮ را‬
‫ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ ﻋﺪم ﻫﻼﻛﺖ اﻣﺘﺖ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻗﺤﻂ ﺳﺎﻟﻲ ﻓﺮاﮔﻴﺮ و ﻋﺪم ﻣﺴﻠﻂ ﻛـﺮدن ﺑﻴﮕﺎﻧـﻪاي‬

‫‪ .١‬ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﺑﺎﺏ ﻫﻼﻙ ﻫﺬﻩ ﺍﻻﻣﺖ ﺑﻌﻀﻢ ﺑﺒﻌﺾ‪.‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪223‬‬

‫ﻛﻪ ﻛﻴﺎن آﻧﻬﺎ از ﺑﻴﻦ ﺑﺒﺮد‪ ،‬ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪام‪ .‬ﺣﺘﻲ اﮔـﺮ ﺗﻤـﺎم ﻣـﺮدم روي زﻣـﻴﻦ ﻋﻠﻴـﻪ اﻣـﺖ‬
‫اﺳﻼﻣﻲاﺗﻔﺎق ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ آﻧﻬﺎ را از ﺑﻴﻦ ﺑﺒﺮﻧﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﺿﻤﺎﻧﺖ ﺗﺎ زﻣـﺎﻧﻲ اﺳـﺖ‬
‫ﻛﻪ اﻣﺖ ﺑﺎ ﻫﻢ درﮔﻴﺮ ﻧﺸﻮد و ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ را ﺑﻪ اﺳﺎرت ﻧﮕﻴﺮﻧﺪ(‪.‬‬
‫از ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺬﻛﻮر ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮ ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ وﺣﺪت و اﻧﺴﺠﺎم اﻳﻦ اﻣﺖ ﺗﻨﻬـﺎ ﻣـﻮﺛﺮﺗﺮﻳﻦ‬
‫ﻋﺎﻣﻞ ﺣﻔﺎﻇﺖ اﻣﺖ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺗﻬﺎﺟﻢ دﺷـﻤﻨﺎن اﺳـﺖ‪ .‬ﻫﺮﮔـﺎه ﺗـﻮان اﻳـﻦ اﻣـﺖ ﻋﻠﻴـﻪ‬
‫ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ ﺻﺮف ﺷﻮد و ﻣﻴﺎن ﺻﻔﻮف ﻣﺘﺤﺪ آن‪ ،‬دو دﺳﺘﮕﻲ و ﺧﺼـﻮﻣﺖ ﺑـﺮوز ﻛﻨـﺪ‪،‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ دﺷﻤﻨﺎن را ﺑﺮ آﻧﺎن ﻣﺴﻠﻂ ﻣﻲﻛﻨﺪ و اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻗﻬﺮي اﺧـﺘﻼف و دو دﺳـﺘﮕﻲ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن در ﭼﻨﻴﻦ وﺿﻌﻴﺘﻲ ﺗﻮان و ﻗﺪرت اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲﻣﺘﻮﺟﻪ دﺷﻤﻨﺎن ﻧﻤﻲﺷـﻮد‬
‫ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺧﻮديﻫﺎ اﺳﺖ و ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ را از ﺑﻴﻦ ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ و اﻳﻦ ﻫﻤﺎن ﭼﻴـﺰي اﺳـﺖ‬
‫ﻛﻪ دﺷﻤﻨﺎن ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ‪.‬‬

‫‪224‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬راﻧﺶ و ﭘﺮﺗﺎب زﻣﻴﻦ و ﻣﺴﺦﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‬
‫ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺮﺧﻲ از اﻳﻦ اﻣﺖ را ﻣﺠﺎزات ﻣﻲﻛﻨﺪ‬
‫ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ارﺗﻜﺎب ﻋﻠﻨﻲ ﻣﻌﺼﻴﺖ و اﻧﺠﺎم دادن ﮔﻨﺎه‪ ،‬اﻧـﻮاع ﺑﻼﻫـﺎ و ﮔﺮﻓﺘﺎرﻳﻬـﺎ ﻣﺎﻧﻨـﺪ‪:‬‬
‫راﻧﺶ زﻣﻴﻦ‪ ،‬ﭘﺮﺗﺎب زﻣﻴﻦ و ﻣﺴﺦ‪ ،‬داﻣﻦ ﮔﻴﺮ اﻳﻦ اﻣﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷـﺪ‪ .‬ﮔﻨﺎﻫـﺎﻧﻲ ﻣﺎﻧﻨـﺪ‪:‬‬
‫ﺷﺮاب ﺧﻮاري‪ ،‬ﭘﻮﺷﻴﺪن ﻟﺒﺎس اﺑﺮﻳﺸﻤﻲﺑﺮاي ﻣﺮدان‪ ،‬زﻧﺎ‪ ،‬رﺑﺎ ﺧﻮاري و اﻣﺜﺎل آﻧﻬﺎ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ اﺳﺘﺤﻼل ﺣﺮام ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻮﺟﺐ اﻳﻦ ﮔﺮﻓﺘﺎري ﻫﺎي ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻣﻌﺠﻢ ﻃﺒﺮاﻧﻲ ﻛﺒﻴﺮ ﺑﺎ ﺳـﻨﺪ ﺻـﺤﻴﺢ از ﺳـﻬﻞ ﺑـﻦ ﺳـﻌﺪ رواﻳـﺖ ﺷـﺪه ﻛـﻪ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﻑ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟ ﹶﻘ ‪‬ﻴﻨ‪‬ـﺎﺕ‪،‬‬
‫ﺕ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﻌ‪‬ﺎ ﹺﺯ ‪‬‬
‫ﺦ ﹺﺇﺫﹶﺍ ﹶﻇ ‪‬ﻬ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﺴ‪‬‬
‫ﺴﻒ‪ ،‬ﻭ ﹶﻗ ﹾﺬﻑ‪ ،‬ﻭ ‪‬ﻣ ‪‬‬
‫)ﺳ‪‬ﻴﻜﹸﻮ ﹸﻥ ﻓ‪‬ﻲ ﺁ ‪‬ﺧ ﹺﺮ ﺍﻟﺰ‪‬ﻣ‪‬ﺎ ‪‬ﻥ ‪‬ﺧ ‪‬‬

‫ﺨ ‪‬ﻤ ‪‬ﺮ(‬
‫ﺖ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺤﻠﱠ ‪‬‬
‫ﻭ‪‬ﺍ ‪‬ﺳ‪‬ﺘ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﻫﺮﮔﺎه ﻣﻮﺳﻴﻘﻲ و ﺳﺮود و ﺳﺎز ﻛﺜﺮت ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ و ﺷـﺮاب ﻧﻮﺷـﻲ ﺣـﻼل داﻧﺴـﺘﻪ‬
‫ﺷﻮد‪ ،‬ﺧﺴﻒ‪ ،‬ﻣﺴﺦ و ﻗﺬف در اﻣﺖ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﺷﻮد(‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ ﺣﺪﻳﺚ را ﺑﺎ اﻳﻦ ﻟﻔﻆ از ﻋﺒﺪاﷲ رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪:‬‬

‫)ﺑﲔ ﻳﺪﻱ ﺍﻟﺴﺎﻋﻪ؛ ﻣﺴﺦ‪ ،‬ﺧﺴﻒ ﻭ ﻗﺪﻑ(‬
‫)ﻗﺒﻞ از وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻣﺴﺦ‪ ،‬ﺧﺴﻒ و ﻗﺬف ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآﻳﻨﺪ(‬
‫ﺗﺮﻣﺬي از ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك ﭼﻨﻴﻦ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪:‬‬

‫)ﻳﻜﻮﻥ ﰲ ﻫﺬﻩ ﺍﻻﻣﻪ ﺧﺴﻒ ﻭ ﻣﺴﺦ ﻭ ﻗﺪﻑ‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ ﻭ ﻗﻠﺖ ﻳﺎ ﺭﺳـﻮﻝﺍﷲص‪.‬‬
‫ﺍ‪‬ﻠﻜﻮ ﻓﻴﻨﺎ ﺍﻟﺼﺎﳊﻮﻥ؟ ﻗﺎﻝ‪ :‬ﻧﻌﻢ ﺍﺫﺍ ﻇﻬﺮﺕ ﺍﳋﺒﺚ(‬
‫)در اﻳﻦ اﻣﺖ ﺧﺴﻒ‪ ،‬ﻗﺪف و ﻣﺴﺦ رخ ﺧﻮاﻫﺪ داد‪ .‬ﺣﻀﺮت ﻋﺎﻳﺸﻪك ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪:‬‬
‫ﻋﺮض ﻛﺮدم‪ ،‬اي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪاص ﻣﺎ ﻫﻼك ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﺣﺎل آﻧﻜﻪ ﻣﻴﺎن ﻣـﺎ اﻧﺴـﺎنﻫـﺎي‬
‫ﺻﺎﻟﺤﻲ وﺟﻮد دارﻧﺪ؟ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣـﻮد‪ :‬آري‪ ،‬ﻫﺮﮔـﺎه ﺧﺒﺎﺛـﺖ و ﻧﺎﻫﻨﺠـﺎريﻫـﺎ‬
‫ﻏﺎﻟﺐ ﺷﻮﻧﺪ(‪.‬‬

‫‪ .١‬ﻃﱪﺍﱐ ﺩﺭ ﻣﻌﺠﻢ ﻛﺒﲑ ﻭ ﺍﻭﺳﻂ ﺍﺯ ﺍﰊ ﺳﻌﻴﺪ ﻭ ﺗﺮﻣﺬﻱ ﺍﺯ ﻋﻤﺮﺍﻥ ﺑﻦ ﺣﺼﲔ‪.‬‬

‫‪225‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫در ﺣﺪﻳﺚ ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺮان ﻛﻪ ﺷﺒﺎﻫﺖ ﻓﺮاواﻧﻲ ﺑﻪ ﺣﺪﻳﺚ ﺣﻀـﺮت ﻋﺎﺋﺸـﻪك‬
‫دارد‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ :‬ﺷﺨﺼﻲ ﺳﻮال ﻛﺮد‪ ،‬اي ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ ﺧﺪا اﻳﻦ ﺧﺴﻒ‪ ،‬ﻗﺪف و ﻣﺴﺦ‬
‫ﭼﻪ زﻣﺎﻧﻲ ﻣﻴﺎن اﻣﺖ رخ ﺧﻮاﻫﺪ داد؟ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫ ‪".  - / 0( 1 / ! %2 + !34‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﻫﺮﮔﺎه زﻧﺎن رﻗﺎﺻﻪ و ﻣﻮﺳﻴﻘﻲ و ﺳﺎز و ﺳـﺮور ﻇـﺎﻫﺮ ﺷـﻮﻧﺪ و ﺷـﺮاب ﻧﻮﺷـﻴﺪه‬
‫ﺷﻮد(‪.‬‬
‫اﺑﻮ ﻧﻌﻴﻢ در اﺧﺒﺎر اﺻﻔﻬﺎن از اﺑﻦ ﻋﺒﺎس رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫ﮔﺮوﻫﻲ از اﻳﻦ اﻣﺖ در ﺣﺎل ﺷﺮاب ﻧﻮﺷﻴﺪن‪ ،‬ﺧﻮردن و ﺑﺎزي ﻛﺮدن ﺑﻪ ﻣﻴﻤﻮن و ﮔﺮاز‬
‫ﻣﺒﺪل ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎم ﺑﺨﺎري از اﺑﻲ ﻋﺎﻣﺮ ﻳﺎ اﺑﻲ ﻣﺎﻟﻚ ﭼﻨﻴﻦ رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﮔﺮوﻫﻲ از اﻣﺖ ﻣﻦ‪،‬‬
‫اﻧﺴﺎنﻫﺎي آزاده و اﺑﺮﻳﺸﻢ را ﺣﻼل ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺷﺮاب و ﻣﻮﺳـﻴﻘﻲ را ﻣﺒـﺎح ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪،‬‬
‫ﮔﺮوﻫﻲ ﻧﺰدﻳﻚ ﻳﻚ ﭘﺮﭼﻢ ﺟﻤﻊ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﭘﺮﭼﻢ آﻧـﺎن را ﺑـﻪ ﺳـﻮي دامﻫﺎﻳﺸـﺎن‬
‫ﻫﺪاﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ و آﻧﺎن ﻫﻢ ﺑﺮاي دﻓﻊ ﺣﺎﺟﺖ ﺑﻪ زﻳﺮ ﭘﺮﭼﻢ ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ و ﻣـﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ‪:‬‬
‫ﻓﺮدا ﭘﻴﺶ ﻣﺎ ﺑﺮﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬آﻧﻬﺎ ﻫﻢ ﺷﺐ را زﻳﺮ ﭘﺮﭼﻢ ﻣـﻲﮔﺬراﻧﻨـﺪ‪ ،‬ﭘـﺮﭼﻢﻫـﺎ ﺑﺮداﺷـﺘﻪ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد و آﻧﺎن ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﻮزﻳﻨﻪ و ﮔﺮاز ﻣﺴﺦ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫از ﺟﻤﻠﻪ ﺧﺴﻒﻫﺎي ﺑﺰرﮔﻲ ﻛﻪ در ﻗﺮب ﻗﻴﺎﻣﺖ رخ ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﺧﺴـﻒ ﺷـﺪن ﻳـﻚ‬
‫ﻟﺸﻜﺮ ﻛﺎﻣﻞ اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ در ﺣﺪﻳﺜﻲ ﺑﻪ رواﻳﺖ اﺣﻤﺪ از ﺣﻤﻴﺪي از ﺑﻘﺮه ﻫﻤﺴﺮ‬
‫ﻗﻌﻘﺎع ﺑﻦ اﺑﻲ ﺣﺪرد اﻻﺳﻠﻤﻲرواﻳﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬از ﺣﻀﺮت رﺳـﻮلاﷲص‬
‫ﻛﻪ ﺑﺎﻻي ﻣﻨﺒﺮ ﺻﺤﺒﺖ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫)ﺇﺫﺍ ﲰﻌﺘﻢ ﲜﻴﺶ ﻗﺪ ﺧﺴﻒ ﺑﻪ ﻗﺮﻳﺒﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺪ ﺃﻇﻠﺖ ﺍﻟﺴﺎﻋﺔ(‬

‫‪3‬‬

‫)اي ﻣﺮدم ﻫﺮﮔﺎه ﺷﻨﻴﺪﻳﺪ ﻛﻪ ﻟﺸﻜﺮي در زﻣﻴﻦ ﻓﺮو رﻓﺘﻪ‪ ،‬وﻗﺖ ﻓﺮا رﺳـﻴﺪن ﻗﻴﺎﻣـﺖ‬
‫ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪه اﺳﺖ(‪.‬‬

‫‪ .١‬ﺗﺮﻣﺬﻱ‪ ،‬ﺳﻠﺴﻠﺔ ﺍﻻﺣﺎﺩﻳﺚ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﺔ‪ (٢٩٣/٤) :‬ﴰﺎﺭﻩ‪.(١٧٨٧) :‬‬
‫‪ .٢‬ﺳﻠﺴﻠﺔ ﺍﺣﺎﺩﻳﺚ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﺔ )‪ (۱۳۵/۴‬ﴰﺎﺭﻩ )‪.(۱۶۰۴‬‬
‫‪ .٣‬ﺳﻠﺴﻠﺔ ﺍﻻﺣﺎﺩﻳﺚ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﺔ )‪ (١٣٩/١‬ﴰﺎﺭﻩ‪.(٩١) :‬‬

‫‪226‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫رﺳﻮلاﷲص درﺑﺎره ﺑﻌﻀﻲ ﻣﻜﺎنﻫﺎ ﻛﻪ در آﻧﻬﺎ ﺧﺴﻒ واﻗﻊ ﻣﻲﺷﻮد ﺑﻪ اﻣـﺖ ﺧﺒـﺮ‬
‫داده اﺳﺖ‪ .‬در ﺳﻨﻦ اﺑﻲ داود ﺑﺎ ﺳﻨﺪ ﺻﺤﻴﺢ از ﺣﻀﺮت اﻧـﺲ رواﻳـﺖ ﺷـﺪه ﻛـﻪ‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫)ﻳﺎ ﺃﻧﺲ ﺇﻥ ﺍﻟﻨﺎﺱ ﳝﺼﺮﻭﻥ ﺃﻣﺼﺎﺭﺍ ﻓﺈﻥ ﻣﺼﺮﺍ ﻣﻨﻬﺎ ﻳﻘﺎﻝ ﻟﻪ‪ :‬ﺍﻟﺒﺼﺮﺓ ﻓﺈﻥ ﺃﻧﺖ ﻣﺮﺭﺕ‬

‫‪‬ﺎ ﺃﻭ ﺩﺧﻠﺘﻬﺎ ﻓﺈﻳﺎﻙ ﻭﺳﺒﺎﺧﻬﺎ ﻭﻛﻸﻫﺎ ﻭﳔﻴﻠﻬﺎ ﻭﺳﻮﻗﻬﺎ ﻭﺑﺎﺏ ﺃﻣﺮﺍﺋﻬﺎ ﻭﻋﻠﻴﻚ ﺑﻀﻮﺍﺣﻴﻬﺎ‬

‫ﻓﺈﻧﻪ ﻳﻜﻮﻥ ‪‬ﺎ ﺧﺴﻒ ﻭﻗﺬﻑ ﻭﺭﺟﻒ ﻭﻗﻮﻡ ﻳﺒﻴﺘﻮﻥ ﻭﻳﺼﺒﺤﻮﻥ ﻗﺮﺩﺓ ﻭﺧﻨﺎﺯﻳﺮ(‬

‫‪1‬‬

‫)اي اﻧﺲ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﺎ ﻣﺮدم وارد ﺷﻬﺮﻫﺎ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﺷـﻬﺮي ﺑـﻪ ﻧـﺎم ﺑﺼـﺮه ﺑـﻪ وﺟـﻮد‬
‫ﻣﻲآﻳﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﺗﻮ از ﻛﻨﺎر آن ﻋﺒﻮر ﻛﺮدي ﻳﺎ وارد آن ﺷﺪي از ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺳﻨﮕﻼخ‪ ،‬ﻋﻠﻒزار‪،‬‬
‫ﻧﺨﻠﺴﺘﺎن‪ ،‬ﺑﺎزارﻫﺎ و دروازه ﺣﺎﻛﻤﺎن ﭘﺮﻫﻴﺰ ﻛﻦ‪ .‬از ﺣﺎﺷﻴﻪ آن ﺑﮕـﺬر‪ ،‬ﭼـﻮن در آﻧﺠـﺎ‬
‫ﺧﺴﻒ‪ ،‬ﻣﺴﺦ و ﻗﺪف و زﻟﺰﻟﻪ ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ و ﮔﺮوﻫﻲ در اﻳﻦ ﺷﻬﺮ ﺷـﺐ را در ﺣـﺎﻟﻲ‬
‫ﺑﻪ ﺻﺒﺢ ﻣﻲرﺳﺎﻧﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﻮزﻳﻨﻪ و ﮔﺮاز در آﻣﺪهاﻧﺪ و ﻣﺴﺦ ﺷﺪهاﻧﺪ(‪.‬‬

‫‪ .١‬ﻣﺸﮑﺎﺓ ﺍﳌﺼﺎﺑﻴﺢ )‪ (۱۹/۳‬ﴰﺎﺭﻩ ‪.۵۴۳۳‬‬

‫‪227‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﻧﻬﻢ‪ :‬اﻓﺰاﻳﺶ ﺛﺮوت‬
‫از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ زﻳﺎد ﺷﺪن ﻣﺎل و ﺛﺮوت اﺳﺖ‪ .‬ﺑﮕﻮﻧﻪاي ﻛﻪ اﮔﺮ ﺻﺪ دﻳﻨـﺎر ﺑـﻪ‬
‫ﻛﺴﻲ داده ﺷﻮد‪ ،‬آن را اﻧﺪك ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺻﺎﺣﺐ ﺛﺮوت دﻧﺒﺎل اﻧﺴـﺎن ﻣﺴـﺘﻤﻨﺪي‬
‫ﻣﻲﮔﺮدد ﺗﺎ زﻛﺎت اﻣﻮاﻟﺶ را ﺑﻪ او ﺑﺪﻫﺪ‪ .‬وﻟﻲ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺴﻲ را ﻧﻤﻲﻳﺎﺑﺪ‪ .‬رﺳـﻮلاﷲص‬

‫ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻋﻮف ﺑﻦ ﻣﺎﻟﻚ ﻛﻪ در ﻏﺰوه ﺧﻴﺒﺮ ﺷﺮﻛﺖ ﻛـﺮده ﺑـﻮد‪ ،‬ﻓﺮﻣﻮدﻧـﺪ‪ :‬ﭘـﻴﺶ از‬
‫وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺷﺶ ﭼﻴﺰ را ﺑﺸﻤﺎر‪ .‬رﺳﻮلاﷲص آن ﺷﺶ ﻣـﻮرد را ﺑـﺮاي ﻋـﻮف ﺑﻴـﺎن‬
‫ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ و ﻳﻜﻲ از آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﻛﺜﺮت ﻣﺎل و ﺛﺮوت ﺑﻮد‪ .‬ﺑﮕﻮﻧﻪاي ﻛﻪ اﻛﺮ ﻳﻜﺼـﺪ دﻳﻨـﺎر ﺑـﻪ‬
‫ﻛﺴﻲ داده ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺪان راﺿﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫در ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫ﺾ ﺣ‪‬ﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ﹺﻬﻢ‪ ‬ﺭﺏ‪ ‬ﺍﹾﻟﻤ‪‬ﺎ ﹺﻝ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻳ ﹾﻘ‪‬ﺒ ﹸﻠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻣﻨ‪‬ـ ‪‬ﻪ‬
‫)ﻟﹶﺎ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ‪‬ﻡ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹸﺔ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ﹾﻜﹸﺜ ‪‬ﺮ ﻓ‪‬ﻴ ﹸﻜ ‪‬ﻢ ﺍﹾﻟﻤ‪‬ﺎ ﹸﻝ ﹶﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻔﻴ ‪‬‬

‫ﺏ ﻟ‪‬ﻲ ﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ(‬
‫ﺻ ‪‬ﺪ ﹶﻗ ﹰﺔ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ‪‬ﺪﻋ‪‬ﻰ ﹺﺇﹶﻟ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﺍﻟﺮ‪ ‬ﺟ ﹸﻞ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﻟﹶﺎ ﹶﺃ ‪‬ﺭ ‪‬‬
‫‪‬‬

‫‪٢‬‬

‫)ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺛﺮوت ﻣﻴﺎن ﺷﻤﺎ زﻳﺎد ﻧﺒﺎﺷﺪ و در ﻗﺮب ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻣـﺎل‬
‫ﭼﻨﺎن زﻳﺎد ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺻﺎﺣﺒﺎن ﺛﺮوت ﻧﮕﺮان ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ زﻛﺎت اﻣﻮاﻟﺸـﺎن‬
‫را ﺑﻪ ﭼﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺑﭙﺮدازﻧﺪ‪ .‬ﺻﺎﺣﺐ ﺛﺮوت ﻛﺴﺎﻧﻲ را ﺑﺮاي اداي زﻛﺎت ﺻﺪا ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ‪،‬‬
‫اﻣﺎ آﻧﻬﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﻣﺎ ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ زﻛﺎت و ﺻﺪﻗﻪ ﻧﺪارﻳﻢ(‪.‬‬
‫از ﺣﺎرﺛﻪ اﺑﻦ وﻫﺐ ﻧﻘﻞ ﺷﺪه‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬از رﺳﻮلاﷲص ﺷﻨﻴﺪم ﻛﻪ ﻣﻲﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫ﺲ‬
‫ﺼ ‪‬ﺪ ﹶﻗ‪‬ﺘ ‪‬ﻪ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ﹸﺃ ‪‬ﻋ ‪‬ﻄ‪‬ﻴﻬ‪‬ﺎ ﹶﻟ ‪‬ﻮ ﹺﺟ ﹾﺌ‪‬ﺘﻨ‪‬ﺎ ﹺﺑﻬ‪‬ﺎ ﺑﹺﺎﻟﹾـﹶﺄ ‪‬ﻣ ﹺ‬
‫ﺸﻲ ﹺﺑ ‪‬‬
‫ﻚ ﺍﻟﺮ‪ ‬ﺟ ﹸﻞ ‪‬ﻳ ‪‬ﻤ ‪‬‬
‫ﺼﺪ‪‬ﻗﹸﻮﺍ ﹶﻓﻴ‪‬ﻮ ‪‬ﺷ ‪‬‬
‫)‪‬ﺗ ‪‬‬

‫ﺠ ‪‬ﺪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻳ ﹾﻘ‪‬ﺒ ﹸﻠﻬ‪‬ﺎ(‬
‫ﹶﻗﹺﺒ ﹾﻠ‪‬ﺘﻬ‪‬ﺎ ﹶﻓﹶﺄﻣ‪‬ﺎ ﺍﻟﹾﺂ ﹶﻥ ﹶﻓﻠﹶﺎ ﺣ‪‬ﺎ ‪‬ﺟ ﹶﺔ ﻟ‪‬ﻲ ﹺﺑﻬ‪‬ﺎ ﹶﻓﻠﹶﺎ ‪‬ﻳ ﹺ‬

‫‪3‬‬

‫)ﺻﺪﻗﻪ و زﻛﺎت ﺑﺪﻫﻴﺪ‪ ،‬ﻧﺰدﻳﻚ اﺳﺖ زﻣﺎﻧﻲ ﻓﺮا رﺳﺪ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن زﻛﺎت اﻣـﻮاﻟﺶ را‬
‫ﺑﺮداﺷﺘﻪ و دﻧﺒﺎل ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺑﺮود ﻛﻪ زﻛﺎﺗﺶ را ﺑﭙﺬﻳﺮد‪ ،‬ﻓﻘﻴﺮ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ او ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﮔـﺮ‬

‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﯼ ﮐﺘﺎﺏ » ﺟﻬﺎﺩ« ﺑﺎﺏ » ﻣﺎ ﻳﺤﺬﺭ ﻣﻦ ﺍﻟﻐﺪﺭ« ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻻﺻﻮﻝ )‪ (۴۱۲/۱۰‬ﻧﮕﺎﻩ ﮐﻨﻴﺪ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﺻﺤﻴﺢ ﲞﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﳉﻬﺎﺩ‪.‬‬
‫‪ .٣‬ﳘﺎﻥ ﻣﻨﺒﻊ‪.‬‬

‫‪228‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫اﻳﻦ زﻛﺎت را دﻳﺮوز ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲدادي‪ ،‬آن را ﻣﻲﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻴﻢ‪ .‬اﻣﺎ اﻣﺮوز ﻧﻴﺎزي ﺑـﺪان ﻧـﺪارم‪.‬‬
‫در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﻣﺎل ﻛﺴﻲ را ﭘﻴﺪا ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ زﻛﺎﺗﺶ را ﺑﮕﻴﺮد(‪.‬‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮ ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ وﺿﻌﻴﺖ در زﻣﺎنﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﭘﻴﺶ ﻣﻲآﻳﺪ‪ .‬در ﮔﺬﺷﺘﻪ در‬
‫دوران ﺧﻼﻓﺖ ﺣﻀﺮت ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﻌﺰﻳﺰ ﺗﺤﻘﻖ ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺳـﻔﻴﺎن در‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ ﺧﻮد از ﻃﺮﻳﻖ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﺳﻴﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑـﻦ زﻳـﺪ ﺑـﻦ اﻟﺨﻄـﺎب‪ ،‬ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ذات ﻳﮕﺎﻧﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﻌﺰﻳﺰ رﺣﻠـﺖ ﻧﻜـﺮد ﺗـﺎ آﻧﻜـﻪ‬
‫اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﻣﺎل و ﺛﺮوت ﺧﻮد ﻧﺰد ﻣﺎ ﻣﻲآﻣـﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨـﻲ ﻣـﺎل زﻳـﺎد را ﻧـﺰد ﻣـﺎ ﻣـﻲآورد و‬
‫ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬اﻳﻦ ﻣﺎل را ﺑﻪ ﻓﻘﺮا و ﺑﻪ ﻫﺮ ﻣﺼﺮﻓﻲ ﻛﻪ ﺻﻼح ﻣﻲداﻧﻴﺪ‪ ،‬ﺻﺮف ﻛﻨﻴﺪ‪ .‬ﻧﺰد ﻣﺎ‬
‫ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ اﻣﺎ ﭼﻮن ﻛﺴﻲ را ﻧﻤﻲﻳﺎﻓﺖ ﺑﺮ ﻣﻲﮔﺸﺖ‪ .‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﻟﻌﺰﻳﺰ ﻣﺮدم را ﻣﺴﺘﻐﻨﻲ‬
‫ﻛﺮده ﺑﻮد‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫در ﺑﺎب ﺗﺬﻛﺮه اﻣﺎم ﻣﻬﺪي ﺑﻪ ﺑﻴﺎن اﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﭘﻮلﻫـﺎ‬
‫را ﺑﺪون ﺷﻤﺮدن و ﺑﺎ ﻣﺸﺖ و ﺧﺮوار ﺑﻪ دﻳﮕﺮان ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﭘﺮداﺧﺖ و در ﺑﺎب‬
‫ﺗﺬﻛﺮه ﺣﻀﺮت ﻋﻴﺴﻲ ﺑﻪ ﺑﻴﺎن اﺣﺎدﻳﺚ وارده ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻛﺜـﺮت اﻣـﻮال ﻧﻴـﺰ ﺑﺤـﺚ‬
‫ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛﺮد‪.‬‬

‫‪ .١‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ )‪(۸۳/١٣‬‬

‫‪229‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ دﻫﻢ‪ :‬ﺳﻼم ﮔﻔﺘﻦ ﺑﻪ آﺷﻨﺎﻳﺎن‪ ،‬ﮔﺴﺘﺮش ﺗﺠﺎرت و ﻗﻄﻊ‬
‫ﺻﻠﻪ رﺣﻢ‬
‫اﻣﺎم اﺣﻤﺪ در ﻣﺴﻨﺪ ﺧﻮد ﺑﺎ ﺳﻨﺪ ﺻﺤﻴﺢ از ﺣﻀﺮت ﻋﺒﺪاﷲ ﺑـﻦ ﻣﺴـﻌﻮد رواﻳـﺖ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫)ﺇﻥ ﺑﲔ ﻳﺪﻱ ﺍﻟﺴﺎﻋﺔ ﺗﺴﻠﻴﻢ ﺍﳋﺎﺻﺔ ﻭ ﻓﺸﻮ ﺍﻟﺘﺠﺎﺭﺓ‪ ،‬ﺣﱴ ﺗﻌﲔ ﺍﳌﺮﺃﺓ ﺯﻭﺟﻬﺎ ﻋﻠـﻰ‬

‫ﺍﻟﺘﺠﺎﺭﺓ ﻭ ﻗﻄﻊ ﺍﻷﺭﺣﺎﻡ ﻭ ﺷﻬﺎﺩﺓ ﺍﻟﺰﻭﺭ ﻭ ﻛﺘﻤﺎﻥ ﺷﻬﺎﺩﺓ ﺍﳊﻖ(‬

‫‬

‫)اﻧﺪﻛﻲ ﭘﻴﺶ از وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻣﻮر زﻳﺮ رواج ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ :‬ﺳﻼم ﮔﻔﺘﻦ ﺑﻪ اﻓـﺮاد ﺑـﻪ‬
‫ﺧﺼﻮص‪ ،‬ﮔﺴﺘﺮش ﭘﻴﺪا ﻛﺮدن ﺗﺠﺎرت ﺣﺘﻲ زن در اﻣﺮ ﺗﺠﺎرت ﺷﺮﻳﻚ ﺷﻮﻫﺮ ﺷﺪه و‬
‫او را ﻳﺎري ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻗﻄﻊ ﺻﻠﻪ رﺣﻢ‪ ،‬ﮔﻮاﻫﻲ دروﻏﻴﻦ و ﻛﺘﻤﺎن ﮔﻮاﻫﻲ راﺳﺘﻴﻦ(‪.‬‬
‫ﻣﻨﻈﻮر از ﺗﺴﻠﻴﻢ اﻟﺨﺎﺻﻪ‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺳﻼم ﻣـﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ‬
‫ﻛﻪ آﻧﻬﺎ را ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ در ﺣﺪﻳﺜﻲ دﻳﮕـﺮ آﻣـﺪه اﺳـﺖ‪ :‬از ﺟﻤﻠـﻪ ﻋﻼﻳـﻢ‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺳﻼم ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ داده ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ آﺷﻨﺎ ﺑﺎﺷـﻨﺪ و در رواﻳﺘـﻲ‬
‫دﻳﮕﺮ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ :‬اﮔﺮ ﺑﻪ ﻛﺴﻲ ﺳﻼم ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد‪ ،‬ﺻﺮﻓﺎً ﺑﺨﺎﻃﺮ آﺷﻨﺎﻳﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻫﻤﻪ ﺑﻴﺎﻧﺎت ﺣﻀﺮتص در اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺗﺤﻘﻖ ﭘﻴﺪا ﻛﺮدهاﻧﺪ و در ﻋﺼﺮي ﻛـﻪ ﻣـﺎ‬
‫در آن زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ اﻳﻦ اﻣﻮر ﺑﻪ ﻛﺜﺮت ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﺳﻠﺴﻠﺔ ﺍﺣﺎﺩﻳﺚ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﺔ )‪ (۲۵۰/۲‬ﴰﺎﺭﻩ ‪.۶۴۷‬‬

‫‪230‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﻳﺎزدﻫﻢ‪ :‬ﻣﺨﺘﻞ ﺷﺪن ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎ و ﻣﻼك ﻫﺎ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻼكﻫﺎ و ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎ اﻧﺪﻛﻲ ﭘﻴﺶ از وﻗﻮع ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻣﺨﺘﻞ‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼً ﺳﺨﻦ دروﻏﮕﻮﻳﺎن ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷـﻮد و ﻗـﻮل راﺳـﺘﮕﻮﻳﺎن ﻗﺎﺑـﻞ ﻗﺒـﻮل‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﺧﻴﺎﻧﺘﻜﺎر در اﻣﻮال و اﻋﺮاض اﻣﻴﻦ ﺷﻤﺮده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ وﻟﻲ اﻧﺴﺎنﻫﺎي‬
‫اﻣﻴﻦ ﺧﺎﺋﻦ و ﻣﺘﻬﻢ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ ،‬اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﺑـﻲارزش و ﺳـﻄﺤﻲ در ﻗﻀـﺎﻳﺎ و‬
‫ﻣﺴﺎﻳﻞ ﻣﻬﻢ ﻋﺎﻣﻪ ﻣﺮدم ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬دﻳﺪﮔﺎه ﺿﻌﻒ و ﺑﻲارزش را اراﺋﻪ ﻣﻲدﻫﻨﺪ و‬
‫ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺑﻲراﻫﻪ ﻣﻲﻛﺸﺎﻧﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎم اﺣﻤﺪ‪ ،‬اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ و ﺣﺎﻛﻢ از ﺣﻀﺮت اﺑـﻮﻫﺮﻳﺮه‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫)ﺳﻴﺄﰐ ﻋﻠﻰ ﺍﻟﻨﺎﺱ ﺳﻨﻮﺍﺕ ﺧﺪﺍﻋﺎﺕ ﻳﺼﺪﻕ ﻓﻴﻬﺎ ﺍﻟﻜﺎﺫﺏ ﻭ ﻳﻜﺬﺏ ﻓﻴﻬﺎ ﺍﻟﺼﺎﺩﻕ ﻭ‬
‫ﻳﺆﲤﻦ ﻓﻴﻬﺎ ﺍﳋﺎﺋﻦ ﻭ ﳜﻮﻥ ﻓﻴﻬﺎ ﺍﻷﻣﲔ ﻭ ﻳﻨﻄﻖ ﻓﻴﻬﺎ ﺍﻟﺮﻭﻳﺒﻀﺔ‪ .‬ﻗﻴﻞ‪ :‬ﻭ ﻣﺎ ﺍﻟﺮﻭﻳﺒﻀﺔ؟ ﻗﺎﻝ‪:‬‬
‫‪1‬‬
‫ﺍﻟﺮﺟﻞ ﺍﻟﺘﺎﻓﻪ ﻳﺘﻜﻠﻢ ﰲ ﺃﻣﺮ ﺍﻟﻌﺎﻣﺔ(‬
‫)ﺳﺎلﻫﺎي ﻓﺮﻳﺒﻨﺪه ﺑﺮ ﻣـﺮدم ﺧﻮاﻫﻨـﺪ آﻣـﺪ‪ ،‬اﻧﺴـﺎنﻫـﺎي دروﻏﮕـﻮ ﺗﺼـﺪﻳﻖ ﻛـﺮده‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺧﻴﺎﻧﺖﻛﺎران اﻣﻴﻦ ﺷﻤﺮده ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و روﻳﺒﻀﻪ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ‪ .‬ﭘﺮﺳـﻴﺪﻧﺪ‪:‬‬
‫روﻳﺒﻀﻪ ﻛﻴﺴﺖ؟ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ :‬اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﭘﺴـﺖ ﻛـﻪ درﺑـﺎره اﻣـﻮر ﻋﺎﻣـﻪ ﻣـﺮدم ﺳـﺨﻦ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ(‪.‬‬
‫ﻫﺮﻛﺲ ﺑﺎ ﻧﮕﺎﻫﻲ ﻋﻤﻴﻖ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺟﻬﺎﻧﻴﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ در آن زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﻣﻮرد ﺗﺤﻘﻴـﻖ‬
‫و ﺑﺮرﺳﻲ ﻗﺮار دﻫﺪ‪ ،‬ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬دوراﻧﻲ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص آﻧﺮا ﺑﻪ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻛﺸـﻴﺪه‬
‫ﻓﺮا رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ :‬دروﻏﮕﻮﻳﺎن از ﻛﻔﺎر و ﻣﺸﺮﻛﻴﻦ ﻛﻪ ﺑﻨﮕﺎهﻫﺎي ﺧﺒﺮي و رﺳـﺎﻧﻪﻫـﺎي‬
‫ﮔﺮوﻫﻲ را در اﺧﺘﻴﺎر دارﻧﺪ‪ ،‬ﺳـﺨﻨﺎن و ﺷـﺎﻳﻌﻪ ﭘﺮاﻛﻨـﻲﻫﺎﻳﺸـﺎن ﭘﺬﻳﺮﻓﺘـﻪ و ﺗﺼـﺪﻳﻖ‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ اﻫﻞ ﺻﺪق و ﻋﺪل ﺗﻜﺬﻳﺐ ﻣﻲﮔﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻣﺖ اﺳـﻼﻣﻲاﻣـﻮال ﺧـﻮد را در‬
‫ﺑﺎﻧﻚﻫﺎ و در اﺧﺘﻴﺎر ﻛﻔﺎر ﺧﻴﺎﻧﺘﻜﺎر ﻣﻲﺳﭙﺎرﻧﺪ و آﻧﺎن را در اﻳﻦ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ اﻣﻴﻦ ﻣﻲداﻧﻨـﺪ‬
‫و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺧﻴﺎﻧﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص اﻣﻴﻦ ﺷﻤﺮده ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ و ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ ﻛﻪ‬
‫در ﻗﻀﺎﻳﺎي ﺟﻬﺎﻧﻲ اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﻓﺎﻗﺪ ارزشﻫﺎي اﺧﻼﻗﻲ ﺳـﺨﻦ ﻣـﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ و ﻗﻴـﺎدت‬
‫ﻋﺎﻣﻪ را رﻫﺒﺮاﻧﻲ در دﺳﺖ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ رﻫﺒﺮي ﻧﺎﺑﺨﺮداﻧﻪ ﺧﻮد ﻣﻤﻜﻦ اﺳـﺖ ﺗﻤـﺎم‬
‫ﺑﺸﺮﻳﺖ را ﺑﻪ ﻧﺎﺑﻮدي ﺑﻜﺸﺎﻧﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ .١‬ﺳﻠﺴﻠﺔ ﺍﺣﺎﺩﻳﺚ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﺔ‪ (٥٠٨/٤) :‬ﴰﺎﺭﻩ‪.(١٨٨٧) :‬‬

‫‪231‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ دوازدﻫﻢ‪ :‬ﭘﻠﻴﺲﻫﺎ در آﺧﺮ زﻣﺎن ﻣﺮدم را ﺷﻼق‬
‫ﻣﻲزﻧﻨﺪ‬
‫در آﺧﺮ زﻣﺎن ﻇﻠﻢ و ﺳـﺘﻢ زﻳـﺎد ﻣـﻲﺷـﻮد‪ ،‬ﺣﺘـﻲ ﻣﺮداﻧـﻲ ﻛـﻪ ﻣﺴـﺌﻮﻟﻴﺖ اﻣﻨﻴـﺖ و‬
‫ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از ﺳﺘﻢ و ﺳﺘﻤﻜﺎرن را ﺑﺮ ﻋﻬﺪه دارﻧﺪ‪ ،‬دﺳﺖ ﺑﻪ ﻓﺴﺎد ﻣﻲزﻧﻨـﺪ‪ ،‬اﮔـﺮ آﻧـﺎن‬
‫ﻣﺘﺤﻮل ﺷﺪه و ﻇﺎﻟﻢ ﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺸﺖ ﺑﻨﺪﮔﺎن را ﻣـﻮرد ﺿـﺮﺑﺎت ﺗﺎزﻳﺎﻧـﻪ و ﺷـﻼق ﻗـﺮار‬
‫ﻣــﻲدﻫﻨــﺪ‪ ،‬اﻳــﻦ ﭘــﻴﺶﮔــﻮﻳﻲ اﻣــﺮوزه ﺗﺤﻘــﻖ ﻳﺎﻓﺘــﻪ و ﺑــﻪ ﻛﺜــﺮت در ﻛﺸــﻮرﻫﺎي‬
‫اﺳﻼﻣﻲﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫اﺣﻤﺪ‪ ،‬ﺣﺎﻛﻢ و ﻃﺒﺮاﻧﻲ در ﻛﺒﻴﺮ ﺑﺎ ﺳﻨﺪ ﺻﺤﻴﺢ از اﺑﻲ اﻣﺎﻣﻪ رواﻳـﺖ ﻛـﺮدهاﻧـﺪ ﻛـﻪ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫)ﻳﻜﻮﻥ ﰲ ﻫﺬﻩ ﺍﻷﻣﺔ ﰲ ﺁﺧﺮ ﺍﻟﺰﻣﺎﻥ ﺭﺟﺎﻝ ﻣﻌﻬﻢ ﺳﻴﺎﻁ ﻛﺄ‪‬ﺎ ﺃﺫﻧﺎﺏ ﺍﻟﺒﻘﺮ‪ ،‬ﻳﻐﺪﻭﻥ ﰲ‬

‫ﺳﺨﻂ ﺍﷲ ﻭ ﻳﺮﻭﺣﻮﻥ ﰲ ﻏﻀﺒﻪ(‬

‫‪1‬‬

‫)در آﺧﺮ زﻣﺎن ﻣﺮداﻧﻲ ﻛﻪ ﺗﺎزﻳﺎﻧﻪﻫﺎﻳﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ دم ﮔﺎوﻫﺎ در دﺳﺖ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻮﺟـﻮد‬
‫ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ اﻓﺮاد در ﻧﺎراﺣﺘﻲ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺻـﺒﺢ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ و در ﻏﻀـﺐ و ﺧﺸـﻢ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ روزﺷﺎن را ﺳﭙﺮي ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪(.‬‬
‫اﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎن در ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺷﺮح زﻳـﺮ آﻣـﺪه اﺳـﺖ‪ :‬اﺑـﻮﻫﺮﻳﺮه ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ‪:‬‬

‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬
‫ﺱ‬
‫ﻀ ﹺﺮﺑ‪‬ﻮ ﹶﻥ ﹺﺑﻬ‪‬ﺎ ﺍﻟﻨ‪‬ـﺎ ‪‬‬
‫ﺏ ﺍﹾﻟ‪‬ﺒ ﹶﻘ ﹺﺮ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﻁ ﹶﻛﹶﺄ ﹾﺫﻧ‪‬ﺎ ﹺ‬
‫ﺻ ‪‬ﻨﻔﹶﺎ ‪‬ﻥ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ ‪‬ﻫ ﹺﻞ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ﹺﺭ ﹶﻟ ‪‬ﻢ ﹶﺃ ‪‬ﺭ ‪‬ﻫﻤ‪‬ﺎ ﹶﻗ ‪‬ﻮ ‪‬ﻡ ‪‬ﻣ ‪‬ﻌ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﺳﻴ‪‬ﺎ ﹲ‬
‫) ‪‬‬

‫ﺖ ﺍﹾﻟﻤ‪‬ﺎ‪‬ﺋ ﹶﻠ ‪‬ﺔ ﻟﹶﺎ ﻳ‪‬ـ ‪‬ﺪ ‪‬ﺧ ﹾﻠ ‪‬ﻦ‬
‫ﺨ ‪‬‬
‫ﺕ ‪‬ﺭﺀُﻭ ‪‬ﺳ ‪‬ﻬﻦ‪ ‬ﹶﻛﹶﺄ ‪‬ﺳﹺﻨ ‪‬ﻤ ‪‬ﺔ ﺍﹾﻟ‪‬ﺒ ‪‬‬
‫ﺕ ﻣ‪‬ﺎ‪‬ﺋﻠﹶﺎ ‪‬‬
‫ﺕ ‪‬ﻣﻤ‪‬ﻴﻠﹶﺎ ‪‬‬
‫ﺕ ﻋ‪‬ﺎ ﹺﺭﻳ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫‪‬ﻭﹺﻧﺴ‪‬ﺎ ٌﺀ ﻛﹶﺎ ‪‬ﺳﻴ‪‬ﺎ ‪‬‬

‫ﺴ ‪‬ﲑ ‪‬ﺓ ﹶﻛﺬﹶﺍ ‪‬ﻭ ﹶﻛﺬﹶﺍ(‬
‫ﺠ ‪‬ﺪ ﹶﻥ ﹺﺭ ‪‬ﳛﻬ‪‬ﺎ ﻭ‪‬ﹺﺇﻥﱠ ﹺﺭ ‪‬ﳛﻬ‪‬ﺎ ﹶﻟﻴ‪‬ﻮ ‪‬ﺟ ‪‬ﺪ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻣ ِ‬
‫ﺠﻨ‪ ‬ﹶﺔ ‪‬ﻭﻟﹶﺎ ‪‬ﻳ ﹺ‬
‫ﺍﹾﻟ ‪‬‬

‫‪2‬‬

‫)دو ﮔﺮوه از اﻫﻞ دوزخ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﻨـﻮز ﻣـﻦ آﻧﻬـﺎ را ﻧﺪﻳـﺪهام )ﻳﻌﻨـﻲ در زﻣـﺎن‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺑﻮﺟﻮد ﻧﻴﺎﻣﺪﻧﺪ( ﮔﺮوه اول ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﺎزﻳﺎﻧﻪﻫﺎﻳﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ دم ﮔﺎو‬
‫در دﺳﺖ دارﻧﺪ و ﻣﺮدم را ﻣﻮرد ﺿﺮب وﺷﺘﻢ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ .‬ﮔﺮوه دوم زﻧﺎﻧﻲ ﻛـﻪ ﺑـﻪ‬
‫‪ .١‬ﺳﻠﺴﻠﺔ ﺍﻻﺣﺎﺩﻳﺚ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﺔ‪ (٥١٧/١٤) :‬ﴰﺎﺭﻩ‪.(١٨٩٣) ,‬‬
‫‪ .٢‬ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ‪ (١٦٨/٤) :‬ﴰﺎﺭﻩ‪.(٢١٢٨) :‬‬

‫‪232‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻇﺎﻫﺮ ﻟﺒﺎس ﭘﻮﺷﻴﺪهاﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺮﻫﻨﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧـﻮد ﺟـﺬب ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ و‬
‫ﺧﻮد ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺑﻴﮕﺎﻧﮕﺎن ﮔﺮاﻳﺶ دارﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻮﻫﺎيﺷﺎن را ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻛﻮﻫﺎن ﺷﺘﺮ ﺑﺨﺘـﻲ در‬
‫ﻣﻲآورﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺧﺎﻧﻢﻫﺎ ﻧﻪ داﺧﻞ ﺑﻬﺸﺖ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﻧﻪ ﺑﻮي ﺑﻬﺸﺖ ﺑﻪ ﻣﺸﺎم ﺷﺎن‬
‫ﻣﻲرﺳﺪ‪ ،‬ﺣﺎل آﻧﻜﻪ ﺑﻮي ﺑﻬﺸﺖ از ﻓﺮﺳﺦﻫﺎ اﺳﺘﺸﻤﺎم ﻣﻲﺷﻮد(‪.‬‬

‫ﻓﺼﻞ ﺳﻮم‬
‫ﻋﻼﻳﻤﻲﻛﻪ ﻫﻨﻮز ﻇﺎﻫﺮ ﻧﺸﺪهاﻧﺪ‬

‫ﻣﺒﺤﺚ اول‪ :‬ﻣﺘﺤﻮل ﺷﺪن ﺟﺰﻳﺮة اﻟﻌﺮب ﺑﻪ ﺑﺎغﻫﺎ و‬
‫ﺟﻮﻳﺒﺎرﻫﺎ‬
‫از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫ﺝ ﺍﻟﺮ‪ ‬ﺟ ﹸﻞ ﹺﺑ ‪‬ﺰﻛﹶﺎ ‪‬ﺓ ﻣ‪‬ﺎ‪‬ﻟ ‪‬ﻪ ﹶﻓﻠﹶﺎ ‪‬ﻳﺠﹺـ ‪‬ﺪ‬
‫ﺨ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫ﺾ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫)ﻟﹶﺎ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ‪‬ﻡ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹸﺔ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ﹾﻜﹸﺜ ‪‬ﺮ ﺍﹾﻟﻤ‪‬ﺎ ﹸﻝ ‪‬ﻭ‪‬ﻳﻔ‪‬ﻴ ‪‬‬

‫ﺏ ‪‬ﻣ ‪‬ﺮﻭﺟ‪‬ﺎ ‪‬ﻭﹶﺃ‪‬ﻧﻬ‪‬ﺎﺭ‪‬ﺍ(‬
‫ﺽ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻌ ‪‬ﺮ ﹺ‬
‫ﹶﺃ ‪‬ﺣﺪ‪‬ﺍ ‪‬ﻳ ﹾﻘﺒ‪ ‬ﹸﻠﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﺗﻌ‪‬ﻮ ‪‬ﺩ ﹶﺃ ‪‬ﺭ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﻣﮕﺮ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺎل زﻳﺎد ﺷﻮد و ﻫﻤﻪ ﻣﺮدم ﻣﺴـﺘﻐﻨﻲ ﮔﺮدﻧـﺪ‪،‬‬
‫ﺣﺘﻲ اﻧﺴﺎن زﻛﺎت اﻣﻮاﻟﺶ را ﺟﺪا ﻧﻤﻮده و دﻧﺒﺎل ﻛﺴﻲ ﻣﻲﮔﺮدد ﻛﻪ آن را ﺑﭙﺬﻳﺮد‪ ،‬اﻣﺎ‬
‫ﻛﺴﻲ را ﻧﻤﻲﺑﻴﻨﺪ ﻛﻪ زﻛﺎت را ﻗﺒﻮل ﻛﻨﺪ و ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺗﺎ آﻧﻜـﻪ ﺟﺰﻳﺮة اﻟﻌﺮب‬
‫ﺑﻪ ﺑﺎغ و ﻧﻬﺮﻫﺎ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻧﺸﻮد(‪.‬‬
‫ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪن ﺟﺰﻳﺮة اﻟﻌﺮب ﺑﻪ ﺑﺎغﻫﺎ و ﻧﻬﺮﻫﺎ ﺑﺨﺎﻃﺮ اﻳﻦ ﺗﺤﻘﻖ ﻣـﻲﻳﺎﺑـﺪ ﻛـﻪ اﻫـﺎﻟﻲ‬
‫ﺟﺰﻳﺮه ﺑﻮﺳﻴﻠﻪ ﺣﻔﺮ ﭼﺎه و اﺣﺪاث ﻣﺰرﻋﻪ و ﻛﺸﺎورزي و اﻣﺜﺎل آن‪ ،‬ﺟﺰﻳﺮه و اراﺿـﻲ‬
‫ﻟﻢ ﻳﺰرع را ﺑﻪ ﺑﺎغ و ﻧﻬﺮﻫﺎ ﻣﺒﺪل ﻣﻲﺳﺎزﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ اﻳﻦ ﻋﻤﻞ ﺑـﻪ‬
‫ﺳﺮﻋﺖ دارد ﭘﻴﺶ ﻣﻲرود و ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺟﺰﻳﺮه در اﺛﺮ ﺗﺤﻮﻻت اﻗﻠﻴﻤﻲﺗﺒـﺪﻳﻞ ﺑـﻪ ﺑـﺎغ و‬
‫اﻧﻬﺎر ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻨﺎﻃﻖ ﮔﺮم ﺳﻴﺮ و اﺳﺘﻮاﻳﻲ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻣﻌﺘﺪل ﻣﺘﺤﻮل ﻣـﻲﺷـﻮد و‬
‫ﭘﺮوردﮔﺎر آن ﻧﻬﺮ و ﭼﺸﻤﻪﻫـﺎ را ﺑﻮﺟـﻮد ﻣـﻲآورد ﻛـﻪ ﺧﺸـﻜﻲ آﻧـﺮا ﺑـﻪ ﺷـﺎداﺑﻲ و‬
‫ﺳﺮﺳﺒﺰي ﻣﺒﺪل ﺳﺎزﻧﺪ‪ ،‬دﺷﺖﻫﺎي ﺑﻲﺣﺎﺻﻞ آن ﺑﻪ ﻣﺰرﻋﻪﻫﺎي ﺣﺎﺻﻠﺨﻴﺰ و ﺳﺮ ﺳـﺒﺰ‬
‫ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺗﻮﺟﻴﻪ دوم ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﺣﻜﺎﻳـﺖ از وﺿـﻌﻴﺘﻲ‬
‫دارد ﻛﻪ ﺟﺰﻳﺮه ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺖ اوﻟﻲ ﺧﻮد ﺑﺮﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬

‫‪ .١‬ﻣﺴﻠﻢ ﻭ ﻣﺸﻜﺎﺓ ﺍﳌﺼﺎﺑﻴﺢ‪ (٢١/٣) :‬ﴰﺎﺭﻩ‪.(٥٤٤٠) :‬‬

‫‪234‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ دوم‪ :‬ﭘﺮ ﻧﻮر ﺷﺪن ﻣﺎه‬
‫از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻼﻳﻢ ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎه ﺷﺐ اول ﻣﻮﻗﻊ ﻇﻬﻮر‪ ،‬ﻛﻠﻔﺖ و‬
‫ﻧﻮراﻧﻲ ﺑﻨﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ‪ ،‬ﺑﮕﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﺑﻴﻨﻨﺪﮔﺎن در ﻟﺤﻈﻪ ﻃﻠﻮع آﻧﺮا دو ﻳﺎ ﺳﻪ ﺷﺒﻪ ﺗﻠﻘـﻲ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬از ﺣﻀﺮت اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫ﺥ ﺍ َﻷ ‪‬ﻫﻠﱠ ‪‬ﺔ‪(.‬‬
‫ﺏ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﺔ ﺍ‪‬ﻧ‪‬ﺘﻔﹶﺎ ‪‬‬
‫) ‪‬ﻣ ﹺﻦ ﺍ ﹾﻗ‪‬ﺘﺮ‪‬ﺍ ﹺ‬

‫‪1‬‬

‫)از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻼﻳﻢ ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﺪن ﻗﻴﺎﻣﺖ‪ ،‬ﻛﻠﻔﺖ ﺷﺪن ﻣﺎه ﺷﺐ اول اﺳﺖ(‪.‬‬
‫از ﺣﻀﺮت اﻧﺲ رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫)ﻣﻦ ﺍﻗﺘﺮﺍﺏ ﺍﻟﺴﺎﻋﺔ ﺃﻥ ﻳﺮﻯ ﺍﳍﻼﻝ ﻗﺒﻼ‪ ،‬ﻓﻴﻘﺎﻝ ﻟﻠﻴﻠﺘﲔ‪ ،‬ﻭﺃﻥ ﺗﺘﺨﺬ ﺍﳌﺴﺎﺟﺪ ﻃﺮﻗـﺎ‪،‬‬

‫ﻭﺃﻥ ﻳﻈﻬﺮ ﻣﻮﺕ ﺍﻟﻔﺠﺎﺀﺓ(‬

‫‪2‬‬

‫)از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ »ﻫﻼل« ﻣﺎه ﺷﺐ اول ﻛﻠﻔﺖ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳـﺪ‪،‬‬
‫ﺑﮕﻮﻧﻪاي ﻛﻪ رؤﻳﺖ ﻛﻨﻨﺪﮔﺎن‪ ،‬آﻧﺮا دوﺷﺒﻪ ﻣﻲﭘﻨﺪارﻧﺪ و ﻣﺴﺠﺪﻫﺎ در ﻣﺴﻴﺮ )ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺤﻞ‬
‫راه رﻓﺘﻦ( ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ و ﻣﺮگﻫﺎي ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ رخ ﻣﻲدﻫﺪ(‪.‬‬

‫‪ .١‬ﻧﺎﺻﺮ ﺍﻟﺪﻳﻦ ﺁﻟﺒﺎﱐ ﺩﺭ ﺻﺤﻴﺢ ﺟﺎﻣﻊ ﺍﻟﺼﻐﲑ ﺍﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺭﺍ ﺁﻭﺭﺩﻩ ﺍﺳﺖ‪ (٢١٣/٥) .‬ﴰﺎﺭﻩ‪.(٥٧٧٤) :‬‬
‫‪) .٢‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﳉﺎﻣﻊ‪(٥٧٧٥ ،٢١٤/٥ :‬‬

‫‪235‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﺳﻮم‪ :‬ﺣﺮف زدن درﻧﺪﮔﺎن و ﺟﻤﺎدات ﺑﺎ اﻧﺴﺎنﻫﺎ‬
‫اﻣﺎم اﺣﻤﺪ در ﻣﺴﻨﺪ ﺧﻮد از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﺳﻌﻴﺪ ﺧﺪري ﻧﻘـﻞ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪ :‬ﮔﺮﮔـﻲ ﺑـﺮ‬
‫ﮔﻮﺳﻔﻨﺪي ﺣﻤﻠﻪ ﺑﺮد و ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ را ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﭼﻮﭘﺎن دﻧﺒـﺎل ﮔﻮﺳـﻔﻨﺪ رﻓـﺖ و آن را از‬
‫ﮔﺮگ ﭘﺲ ﮔﺮﻓـﺖ‪ .‬ﮔـﺮگ دم را روي زﻣـﻴﻦ ﮔﺬاﺷـﺖ و ﻧﺸﺴـﺖ و ﮔﻔـﺖ‪ :‬از ﺧـﺪا‬
‫ﻧﻤﻲﺗﺮﺳﻲ روزي و ﻧﺼﻴﺒﻢ را از ﻣﻦ ﻣﻲﮔﻴﺮﻳﺪ؟ ﭼﻮﭘﺎن ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﺴﻴﺎر ﺷﮕﻔﺖ آور اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﮔﺮﮔﻲ روي دﻣﺶ ﻧﺸﺴﺘﻪ و ﺑﺎ ﻣﻦ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ! ﮔﺮگ ﮔﻔـﺖ‪ :‬ﺳـﺨﻦ ﺷـﮕﻔﺖ‬
‫آورﺗﺮ از اﻳﻦ را ﺑﺮاﻳـﺖ ﻧﮕـﻮﻳﻢ؟ ﻣﺤﻤـﺪص در ﻳﺜـﺮب )ﻣﺪﻳﻨـﻪ( ﻣـﺮدم را از اﺧﺒـﺎر‬
‫ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن اﻃﻼع ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬ﭼﻮﭘﺎن ﮔﻮﺳﻔﻨﺪاﻧﺶ را ﺑﻪ ﻃﺮف ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻫﻲ ﻛﺮد و ﺑﻪ داﺧﻞ‬
‫ﻣﺪﻳﻨﻪ رﻓـﺖ‪ .‬ﮔﻮﺳـﻔﻨﺪان را ﺑـﻪ ﮔﻮﺷـﻪاي در ﺷـﻬﺮ ﻣﺪﻳﻨـﻪ رﺳـﺎﻧﺪ و ﺧـﻮدش ﻧـﺰد‬
‫رﺳﻮلاﷲص آﻣﺪ و ﺟﺮﻳﺎن ﮔﺮگ را ﺑﺮاﻳﺶ ﺑﺎزﮔﻮ ﻛﺮد‪ .‬رﺳﻮلاﷲص دﺳﺘﻮر داد ﺗـﺎ‬
‫ﻣﺮدم ﺑﺮاي ﻧﻤﺎز ﺟﻤﻊ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺳﭙﺲ ﺧﻮدش از ﺧﺎﻧﻪ ﺑﻴﺮون آﻣﺪ و ﺧﻄﺎب ﺑـﻪ ﭼﻮﭘـﺎن‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﺟﺮﻳﺎن ﮔﺮگ را ﺑـﺮاي ﻣـﺮدم ﺑـﺎزﮔﻮ ﻛـﻦ‪ ،‬ﭼﻮﭘـﺎن ﺟﺮﻳـﺎن را ﺗﻌﺮﻳـﻒ ﻛـﺮد‪.‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫)ﻭﺍﻟﺬﻱ ﻧﻔﺴﻲ ﺑﻴﺪﻩ ﻻ ﺗﻘﻮﻡ ﺍﻟﺴﺎﻋﺔ ﺣﱴ ﻳﻜﻠﻢ ﺍﻟﺴﺒﺎﻉ ﺍﻹﻧﺲ ﻭ ﻳﻜﻠﻢ ﺍﻟﺮﺟﻞ ﻋﺬﺑـﺔ‬

‫ﺳﻮﻃﻪ ﻭ ﺷﺮﺍﻙ ﻧﻌﻠﻪ ﻭ ﳜﱪﻩ ﻓﺨﺬﻩ ﲟﺎ ﺣﺪﺙ ﺃﻫﻠﻪ ﺑﻌﺪﻩ(‬

‫‪1‬‬

‫)ﭼﻮﭘﺎن راﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ .‬ﺳﻮﮔﻨﺪ ﺑﻪ ذات ﻳﮕﺎﻧﻪ ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻛـﻪ ﺟـﺎن ﻣـﻦ در ﻗـﺒﺾ‬
‫ﻗﺪرت او اﺳﺖ‪ ،‬ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ درﻧﺪﮔﺎن ﺑﺎ اﻧﺴـﺎنﻫـﺎ ﺣـﺮف ﻧﺰﻧﻨـﺪ و‬
‫اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﺗﺎزﻳﺎﻧﻪ و ﺑﻨﺪ ﻛﻔﺸﺶ ﺑﻪ ﺳﺨﻦ ﻧﻴﺎﻳﺪ(‪.‬‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺑﺮﺧﻲ ﻣﻮاﻗﻊ از ﻳﻚ ﭘﺪﻳﺪه ﺧﻼف ﻋﺎدت و ﺧﺎرج از ﻣﺄﻟﻮﻓﺎت ﺑﺸـﺮ‬
‫ﺳﺨﻦ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻣﻲآورد و ﺧﺒﺮ ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼً اﻳﻨﻜﻪ روز ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻋﻀﺎي ﺑﺪن اﻧﺴﺎن ﻋﻠﻴﻪ‬
‫اﻧﺴﺎن ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪:‬‬

‫‪ .١‬ﺳﻨﺪﺵ ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺳﺖ‪ .‬ﺍﺑﻦ ﺣﺒﺎﻥ ﻭ ﺣﺎﻛﻢ ﺁﻥ ﺭﺍ ﻧﻘﻞ ﻛﺮﺩﻩﺍﻧﺪ ﻭ ﻣﻮﺍﻓﻖ ﺑﺎ ﺷﺮﺍﻳﻂ ﺍﻣﺎﻡ ﻣﺴﻠﻢ ﺍﺳﺖ‪.‬‬

‫‪236‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ ‪z y x w v u t s r q p m‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫ ‬

‫‬

‫ ‬

‫‬

‫‬

‫{‪  l‬ﻳﺲ‪٦٥ :‬‬

‫)اﻣﺮوزه ﺑﺮ دﻫﺎﻧﻬﺎﻳﺸﺎن ﻣﻬﺮ ﻣﻲﻧﻬﻴﻢ‪ ،‬و دﺳﺘﻬﺎﻳﺸـﺎن ﺑـﺎ ﻣـﺎ ﺳـﺨﻦ ﻣـﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ‪ ،‬و‬
‫ﭘﺎﻫﺎﻳﺸﺎن ﺑﺮ )ﻛﺎرﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ اﻧﺠﺎم ﻣﻲدادهاﻧﺪ و( ﭼﻴﺰﻫﺎﺋﻲ ﻛﻪ ﻓﺮا ﭼﻨـﮓ ﻣـﻲآوردهاﻧـﺪ‪،‬‬
‫ﮔﻮاﻫﻲ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪(.‬‬

‫‪lTMLKJIHGFEDCBAm‬‬
‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫‬

‫ﻓﺼﻠﺖ‪٢١ :‬‬

‫)آﻧﺎن ﺑﻪ ﭘﻮﺳﺘﻬﺎي ﺧﻮد ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ :‬ﭼﺮا ﺑﺮ ﺿﺪ‪ ‬ﻣﺎ ﺷﻬﺎدت دادﻳﺪ؟ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻲدﻫﻨـﺪ‪:‬‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪي ﻣﺎ را ﺑﻪ ﮔﻔﺘﺎر درآورده اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را ﮔﻮﻳﺎ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﻤﻮ در‬
‫آﻏﺎز ﺷﻤﺎ را )از ﻋﺪم( آﻓﺮﻳﺪه اﺳﺖ و )در ﭘﺎﻳﺎن زﻧﺪﮔﻲ و ﺑﻌﺪ از ﻣﻤﺎت‪ ،‬دوﺑﺎره ﺟﺎﻣﻪ‬
‫ﺣﻴﺎت ﺑﻪ ﺗﻨﺘﺎن ﻛﺮده و ﺑﺮاي ﺣﺴﺎب و ﻛﺘﺎب( ﺑﻪ ﺳﻮي او ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪه ﺷﺪهاﻳﺪ‪( .‬‬
‫ﻳﺎ اﻳﻨﻜﻪ رﺳﻮلاﷲص در ﻣﻮرد ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﺧﺒﺮ ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ در آﻳﻨـﺪه ﺑـﺪان دﺳـﺖ‬
‫ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬از ﻋﻠﻮم و ﻣﺨﺘﺮﻋﺎﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ وﺳـﻴﻠﻪ آن زﺑـﺎن ﺣﻴﻮاﻧـﺎت را ﻣـﻲداﻧﻨـﺪ و‬
‫ﺟﻤﺎدات را ﺑﻪ ﻧﻄﻖ و ﺳﺨﻦ در ﻣﻲآورﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ اﻣﺮوزه در ﻣﺨﺘﺮﻋـﺎت ﺟﺪﻳـﺪ‬
‫ﻣﺎﻧﻨﺪ رادﻳﻮ و ﺗﻠﻮﻳﺰﻳﻮن ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫‬

‫‪237‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﭼﻬﺎرم‪ :‬ﭘﺮده ﺑﺮداﺷﺘﻦ ﻓﺮات از ﻛﻮه ﻃﻼﻳﻲ‬
‫ﺑﺨـﺎري و ﻣﺴــﻠﻢ در ﺻـﺤﻴﺢ ﺧــﻮد از ﺣﻀــﺮت اﺑـﻮ ﻫﺮﻳــﺮه ﻧﻘــﻞ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ ﻛــﻪ‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫ﺱ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹶﻓ‪‬ﻴ ﹾﻘ‪‬ﺘ ﹸﻞ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ‬
‫ﺐ ‪‬ﻳ ﹾﻘ‪‬ﺘ‪‬ﺘ ﹸﻞ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﺕ ‪‬ﻋ ‪‬ﻦ ‪‬ﺟ‪‬ﺒ ﹴﻞ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺫ ‪‬ﻫ ﹴ‬
‫ﺴ ‪‬ﺮ ﺍﹾﻟ ﹸﻔﺮ‪‬ﺍ ‪‬‬
‫ﺤِ‬
‫)ﻟﹶﺎ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ‪‬ﻡ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹸﺔ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬‬

‫ﺴﻌ‪‬ﻮ ﹶﻥ ‪‬ﻭ‪‬ﻳﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﹸﻛ ﱡﻞ ﺭ‪ ‬ﺟ ﹴﻞ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻬ ‪‬ﻢ ﹶﻟ ‪‬ﻌﻠﱢﻲ ﹶﺃﻛﹸﻮ ﹸﻥ ﹶﺃﻧ‪‬ﺎ ﺍﻟﱠﺬ‪‬ﻱ ﹶﺃ‪‬ﻧﺠ‪‬ﻮ(‬
‫ﺴ ‪‬ﻌ ﹲﺔ ‪‬ﻭ‪‬ﺗ ‪‬‬
‫ﹸﻛﻞﱢ ﻣ‪‬ﺎﹶﺋ ‪‬ﺔ ‪‬ﺗ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺗﺎ آﻧﻜﻪ ﻓﺮات از ﻳﻚ ﻛﻮه ﻃﻼﻳﻲ ﭘﺮده ﺑﺮ ﻧﺪارد و آن را ﻇﺎﻫﺮ‬
‫ﻧﻜﻨﺪ‪ .‬ﻣﺮدم ﺑﺮاي ﻣﺎﻟﻚ ﺷﺪن آن ﺟﻨﮓ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬از ﻫﺮ ‪ 100‬ﻧﻔﺮ ‪ 99‬ﻧﻔﺮ ﻛﺸﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‬
‫و ﻫﺮ ﺷﺨﺼﻲ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲاﻧﺪﻳﺸﺪ ﻛﻪ ﻣﻦ ﻧﺠﺎت ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﻢ(‪.‬‬
‫در رواﻳﺖ دﻳﮕﺮ ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫)ﻧﺰدﻳﻚ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮات ﭘﺮده از ﺧﺰاﻧﻪ ﻃﻼ را ﻛﻨـﺎر ﺑﺰﻧـﺪ‪ ،‬ﻫـﺮﻛﺲ در آن وﻗـﺖ‬
‫ﺣﺎﺿﺮ ﺑﺎﺷﺪ از آن ﻃﻼ ﭼﻴﺰي ﺑﺮ ﻧﺪارد(‪.‬‬
‫در ﺑﻌﻀﻲ رواﻳﺎت آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫)از ﻳﻚ ﻛﻮه ﻃﻼﻳﻲ ﭘﺮده ﺑﺮ ﻣﻲدارد(‪.‬‬
‫اﻣﺎم ﻣﺴﻠﻢ از اﺑﻲ ﺑﻦ ﻛﻌﺐ ﺑﺎ اﻳﻦ اﻟﻔﺎظ ﺣﺪﻳﺚ را رواﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪:‬‬

‫ﺱ ﺳ‪‬ﺎﺭ‪‬ﻭﺍ ﹺﺇﹶﻟ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ‬
‫ﺐ ﹶﻓﹺﺈﺫﹶﺍ ‪‬ﺳ ‪‬ﻤ ‪‬ﻊ ﹺﺑ ‪‬ﻪ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﺴ ‪‬ﺮ ‪‬ﻋ ‪‬ﻦ ‪‬ﺟ‪‬ﺒ ﹴﻞ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺫ ‪‬ﻫ ﹴ‬
‫ﺤِ‬
‫ﺕ ﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﻚ ﺍﻟﹾ ﹸﻔﺮ‪‬ﺍ ‪‬‬
‫)ﻳ‪‬ﻮ ‪‬ﺷ ‪‬‬
‫ﺱ ‪‬ﻳ ﹾﺄ ‪‬ﺧﺬﹸﻭ ﹶﻥ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ﹶﻟ‪‬ﻴ ﹾﺬ ‪‬ﻫ‪‬ﺒﻦ‪ ‬ﹺﺑ ‪‬ﻪ ﹸﻛﻠﱢ ‪‬ﻪ ﻗﹶﺎ ﹶﻝ ﹶﻓ‪‬ﻴ ﹾﻘ‪‬ﺘ‪‬ﺘﻠﹸﻮ ﹶﻥ ‪‬ﻋ ﹶﻠ ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹶﻓ‪‬ﻴ ﹾﻘ‪‬ﺘ ﹸﻞ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹸﻛﻞﱢ‬
‫‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻋ ‪‬ﻨ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ ﹶﻟ‪‬ﺌ ‪‬ﻦ ‪‬ﺗ ‪‬ﺮ ﹾﻛﻨ‪‬ﺎ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ‪‬‬

‫ﺴﻌ‪‬ﻮ ﹶﻥ(‬
‫ﺴ ‪‬ﻌ ﹲﺔ ‪‬ﻭ‪‬ﺗ ‪‬‬
‫ﻣ‪‬ﺎﹶﺋ ‪‬ﺔ ‪‬ﺗ ‪‬‬

‫‪2‬‬

‫)ﻧﺰدﻳﻚ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮات از ﻛﻮﻫﻲ از ﻃﻼ ﭘﺮده ﺑﺮدارد و آﻧﺮا ﻇﺎﻫﺮ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﻫﺮﮔﺎه ﻣﺮدم‬
‫درﺑﺎره آن اﻃﻼع ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺴﻮي آن ﻣﻲﺷﺘﺎﺑﻨﺪ‪ .‬ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ آﻧﺠﺎ ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﻣـﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ‪:‬‬
‫اﮔﺮ ﻣﺮدم را ﺑﮕﺬارﻳﻢ ﻛﻪ از آن ﺑﺮدارﻧﺪ ﻫﻤﻪ را ﺑﺮ ﻣﻲدارﻧﺪ‪ .‬ﻣﺮدم ﺑـﺮاي ﮔـﺮﻓﺘﻦ ﻃـﻼ‬
‫ﺟﻨﮓ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و از ﻫﺮ ‪ 100‬ﻧﻔﺮ ‪ 99‬ﻧﻔﺮ ﻛﺸﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪(.‬‬

‫‪ .١‬ﲞﺎﺭﻱ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﻔﱳ‪ .‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ‪ - (٧٨/١٣) :‬ﻣﺴﻠﻢ‪ (٢٢١٩/٤) :‬ﴰﺎﺭﻩ‪.(٢٨٩٤) :‬‬
‫‪ .٢‬ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ )‪ (٢٢٢٠/٤‬ﴰﺎﺭﻩ‪.(٢٢٩٥) :‬‬

‫‪238‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﻨﻈﻮر از اﻛﺘﺸﺎف و ﭘﺮده ﺑﺮداﺷﺘﻦ ﺑﺼﻮرت ﺧﺸﻚ ﺷﺪن آب اﺳـﺖ‪ .‬اﻣـﺎم ﻧـﻮوي‬
‫ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬اﻧﺤﺴﺎر‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪن ﻃﻼ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ از ﺑـﻴﻦ رﻓـﺘﻦ آّب‪ ،1‬ﮔـﺎﻫﻲ ﭘـﺮده‬
‫ﺑﺮداﺷﺘﻦ ﺑﺪﻟﻴﻞ ﺗﺤﻮل ﻣﺠﺮاي آب ﺗﺤﻘﻖ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﻤﻜـﻦ اﺳـﺖ اﻳـﻦ ﻛـﻮه ﻳـﺎ‬
‫ﺧﺰاﻧﻪ ﻃﻼﻳﻲ زﻳﺮ ﺧﺎك ﭘﻨﻬﺎن ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻣﺎ وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﻣﺠﺮاي آب ﺑـﺪﻟﻴﻠﻲ از دﻻﻳـﻞ‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻛﻨﺪ و از ﻛﻨﺎر ﻛﻮه ﺑﮕﺬرد‪ ،‬ﮔﻨﺞ ﻃﻼ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫دﻟﻴﻞ ﻧﻬﻲ ﺑﺮ داﺷﺘﻦ ﻃﻼ از ﺣﺎﺿﺮﻳﻨﻲ ﻛﻪ ﺷﺎﻫﺪ ﻛﺸـﻒ آن ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬دور ﺷـﺪن از‬
‫ﻓﺘﻨﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﻫﻨﮕﺎم ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪن ﻃﻼ ﺑـﺎ ﻫﻤـﺪﻳﮕﺮ ﺑـﻪ ﺟﻨـﮓ و ﺟـﺪال و ﻛﺸـﺘﺎر‬
‫ﻣﻲﭘﺮدازﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﺷﺮﺡ ﻧﻮﻭﯼ ﻋﻠﯽ ﺍﳌﺴﻠﻢ )‪. (۹/۱۸‬‬

‫‪239‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪن ﮔﻨﺞﻫﺎي ﻣﺨﻔﻲ‬
‫اﻣﺎم ﻣﺴﻠﻢ از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه رواﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫ﺐ ﻭ‪‬ﺍﹾﻟ ‪‬ﻔﻀ‪ ‬ﺔ ﹶﻓ‪‬ﻴﺠﹺﻲ ُﺀ ﺍﹾﻟﻘﹶﺎ‪‬ﺗ ﹸﻞ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ‬
‫ﺽ ﹶﺃ ﹾﻓﻠﹶﺎ ﹶﺫ ﹶﻛﹺﺒ ‪‬ﺪﻫ‪‬ﺎ ﹶﺃ ‪‬ﻣﺜﹶﺎ ﹶﻝ ﺍﹾﻟﹸﺄ ‪‬ﺳ ﹸﻄﻮ‪‬ﺍ ‪‬ﻥ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺬﱠ ‪‬ﻫ ﹺ‬
‫)‪‬ﺗﻘ‪‬ﻲ ُﺀ ﺍﹾﻟﹶﺄ ‪‬ﺭ ‪‬‬
‫ﻕ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﻓ‪‬ـﻲ‬
‫ﺖ ‪‬ﺭﺣ‪‬ﻤﻲ ‪‬ﻭ‪‬ﻳﺠﹺﻲ ُﺀ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ﹺﺭ ‪‬‬
‫ﺖ ‪‬ﻭ‪‬ﻳﺠﹺﻲ ُﺀ ﺍﹾﻟﻘﹶﺎ ‪‬ﻃ ‪‬ﻊ ﹶﻓ‪‬ﻴﻘﹸﻮ ﹸﻝ ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﹶﻗ ﹶﻄ ‪‬ﻌ ‪‬‬
‫ﻓ‪‬ﻲ ‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﹶﻗ‪‬ﺘ ﹾﻠ ‪‬‬

‫ﺖ ‪‬ﻳﺪ‪‬ﻱ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻳ ‪‬ﺪﻋ‪‬ﻮ‪‬ﻧ ‪‬ﻪ ﹶﻓﻠﹶﺎ ‪‬ﻳ ﹾﺄ ‪‬ﺧﺬﹸﻭ ﹶﻥ ‪‬ﻣ ‪‬ﻨ ‪‬ﻪ ‪‬ﺷ ‪‬ﻴﺌﹰﺎ(‬
‫‪‬ﻫﺬﹶﺍ ﹸﻗ ‪‬ﻄ ‪‬ﻌ ‪‬‬

‫‪١‬‬

‫)زﻣﻴﻦ ﺗﻜﻪﻫﺎي ﺟﮕﺮش)ﻳﻌﻨﻲ ﻃـﻼ و ﻧﻘـﺮه( ﻛـﻪ ﻣﺎﻧﻨـﺪ اﺳـﺘﻮاﻧﻪ ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻴـﺮون‬
‫ﻣﻲاﻧﺪازد‪ .‬ﻗﺎﺗﻞ ﻣﻲآﻳﺪ و ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻫﻤـﻴﻦﻫـﺎ ﻣـﺮدم را ﻛﺸـﺘﻢ‪ .‬ﻗـﺎﻃﻊ رﺣـﻢ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻦ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺳﺒﺐ اﻳﻦﻫﺎ ﺻﻠﻪ رﺣﻢ را ﻗﻄﻊ ﻛﺮدم‪ .‬دزد ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑـﺮ اﺛـﺮ اﻳـﻦ‬
‫دﺳﺘﻢ ﻗﻄﻊ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬در اﺛﺮ اﻳﻦ اﺧﺘﻼف و ﺟﻨﺠﺎل ﻫﻤـﻪ ﻃـﻼ را رﻫـﺎ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ و‬
‫ﭼﻴﺰي از آﻧﺮا ﺑﺮ ﻧﻤﻲدارﻧﺪ(‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻳﻜﻲ از ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﻗﺪرت ﺧﺪاوﻧﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ زﻣﻴﻦ اﻣﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗـﺎ ﮔـﻨﺞﻫـﺎي‬
‫ﭘﻨﻬﺎﻧﺶ را از ﺷﻜﻢ ﺧﻮد ﺑﻴﺮون آورد‪ .‬رﺳﻮلاﷲص اﻳﻦ ﺧﺰاﻧﻪﻫﺎ را ﺑـﻪ »اﻓـﻼذ ﻛﺒـﺪ«‬
‫ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪» .‬ﻓﻠﺬ« در ﻟﻐﺖ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻗﻄﻌﻪاي از ﺟﮕﺮ ﺷﺘﺮ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﻌﻀـﻲﻫـﺎ‬
‫ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﻗﻄﻌﻪ ﮔﻮﺷﺖ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻔﻬﻮم ﺣﺪﻳﺚ ﺗﺸﺒﻴﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ زﻣﻴﻦ ﻗﻄﻌﺎت‬
‫ﭘﻨﻬﺎن در ﺷﻜﻢ ﺧﻮد را ﺑﻴﺮون ﻣﻲآورد‪ .‬اﺳﻄﻮان‪ ،‬ﺟﻤﻊ اﺳـﻄﻮاﻧﻪ اﺳـﺖ‪ .‬اﺳـﻄﻮاﻧﻪ ﺑـﻪ‬
‫ﻣﻌﻨﻲ ﺳﺘﻮن و ﻋﻤﻮد ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺗﺸﺒﻴﻪ ﻛﺮدن ﻗﻄﻌﻪﻫﺎي ﻃﻼ و ﻧﻘﺮه ﺑﻪ اﺳﻄﻮاﻧﻪ ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ‬
‫ﺑﺰرﮔﻲ ﺣﺠﻢ اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫وﻗﺘﻲ ﻣﺮدم اﻳﻦ ﻫﻤﻪ ﻃﻼ را ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬از آن دوري ﻣـﻲﺟﻮﻳﻨـﺪ و ﻧﮕـﺮان و‬
‫ﻧﺎرﺣﺖ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻮن در راه رﺳﻴﺪن ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛﺎﻻي ﺑﻲارزش ﻣﺮﺗﻜﺐ اﻧـﻮاع ﮔﻨـﺎه و‬
‫ﻣﻌﺼﻴﺖ ﺷﺪهاﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﺰﻛﺎﺕ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﺷﺮﺡ ﻧﻮﻭﯼ ﺑﺮ ﻣﺴﻠﻢ )‪.(۹۸/۱۸‬‬

‫‪240‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﺷﺸﻢ‪ :‬ﻣﺤﺎﺻﺮه ﺷﺪن ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﻣﺪﻳﻨﻪ‬
‫از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛـﻪ ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن ﺷﻜﺴـﺖ ﻣـﻲﺧﻮرﻧـﺪ و ﺳـﺎﻳﻪ آﻧﻬـﺎ‬
‫ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد و دﺷﻤﻨﺎن آﻧﺎن را اﺣﺎﻃﻪ ﻣﻲدﻫﻨﺪ و در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻣﻨﻮره آﻧﺎن را ﻣﺤﺎﺻﺮه‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫از ﺣﻀﺮت اﺑﻦ ﻋﻤﺮ رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺡ(‬
‫ﺤ ﹺﻬ ‪‬ﻢ ‪‬ﺳﻠﹶﺎ ﹺ‬
‫ﺻﺮ‪‬ﻭﺍ ﹺﺇﻟﹶﻰ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﺪ‪‬ﻳ‪‬ﻨ ‪‬ﺔ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳﻜﹸﻮ ﹶﻥ ﹶﺃ‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ‪‬ﺪ ‪‬ﻣﺴ‪‬ﺎ‪‬ﻟ ‪‬‬
‫ﺴ ‪‬ﻠﻤ‪‬ﻮ ﹶﻥ ﹶﺃ ﹾﻥ ‪‬ﻳﺤ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﻚ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬‬
‫)ﻳ‪‬ﻮ ‪‬ﺷ ‪‬‬

‫‪1‬‬

‫)ﻧﺰدﻳﻚ اﺳﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﻣﺪﻳﻨﻪ ﻣﻨﻮره ﻣﺤﺎﺻﺮه ﺷﻮﻧﺪ و ﺑﺮاي دﻓﺎع ﺗﻨﻬـﺎ ﺑﻴـﻞ و‬
‫ﻏﻴﺮه در دﺳﺖ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ(‪.‬‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬رﺳﻴﺪن ﺟﻬﺠﺎه ﺑﻪ ﭘﺎدﺷﺎﻫﻲ‬
‫ﺟﻬﺠﺎه ﻣﺮدي ﺳﺨﺘﮕﻴﺮ و ﺗﻨﺪﺧﻮ اﺳﺖ از ﻃﺎﻳﻔﻪ ﻗﺤﻄﺎن ﻛﻪ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﻪ او ﻣـﻲرﺳـﺪ‪.‬‬
‫در ﺻﺤﻴﺢ ﻣﺴﻠﻢ از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه از رﺳﻮلاﷲص رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮص‬
‫ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﺱ ﹺﺑ ‪‬ﻌﺼ‪‬ﺎ ‪‬ﻩ(‬
‫ﻕ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﺤﻄﹶﺎ ﹶﻥ ‪‬ﻳﺴ‪‬ﻮ ‪‬‬
‫ﺝ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹲﻞ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﻗ ‪‬‬
‫ﺨﺮ‪ ‬‬
‫)ﻟﹶﺎ ‪‬ﺗﻘﹸﻮ ‪‬ﻡ ﺍﻟﺴ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ﹸﺔ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫)ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺑﺮﭘﺎ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺮدي از ﻗﺒﻴﻠﻪ ﻗﺤﻄﺎن ﻇـﺎﻫﺮ ﻣـﻲﺷـﻮد و ﻣـﺮدم را‬
‫ﺑﺴﻮي ﮔﻨﺎه و ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﻲ ﺳﻮق ﻣﻲدﻫﺪ‪) (.‬ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ(‬
‫در رواﻳﺖ ﻣﺴﻠﻢ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬

‫ﺠ ‪‬ﻬﺠ‪‬ﺎ ‪‬ﻩ(‬
‫ﻚ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹲﻞ ‪‬ﻳﻘﹶﺎ ﹸﻝ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﺐ ﺍﹾﻟﹶﺄﻳ‪‬ﺎ ‪‬ﻡ ﻭ‪‬ﺍﻟﻠﱠﻴ‪‬ﺎﻟ‪‬ﻲ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬ﻤ ‪‬ﻠ ‪‬‬
‫)ﹶﻟﺎ ‪‬ﺗ ﹾﺬ ‪‬ﻫ ‪‬‬

‫‪٢‬‬

‫)ﺷﺐﻫﺎ و روزﻫﺎ ﺗﻤﺎم ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ ﺗﺎ آﻧﻜﻪ ﻣﺮدي ﺑﻨﺎم ﺟﻬﺠﺎه ﻗـﺪرت را ﺑـﻪ دﺳـﺖ‬
‫ﻧﮕﻴﺮد‪(.‬‬

‫‪ .١‬ﺣﺪﻳﺚ ﺻﺤﻴﺤﻲ ﺍﺳﺖ‪ .‬ﺍﺑﻮﺩﺍﻭﺩ ﻭ ﺣﺎﻛﻢ ﺁﻥ ﺭﺍ ﻧﻘﻞ ﻛﺮﺩﻩﺍﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﲞﺎﺭﻱ ﻛﺘﺎﺏ ﺍﻟﻔﱳ‪.(٧٦/١٣) .‬‬

‫‪241‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺟﻬﺠﺎه رواﻳﺖ دوم ﻏﻴﺮ از ﺟﻬﺠﺎه رواﻳﺖ اول ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻮن در ﺣﺪﻳﺚ‬
‫اﻣﺎم ﺗﺮﻣﺬي ﺑﻪ ﺻﺤﺖ رﺳﻴﺪه ﻛﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺠـﺎه از ﻣـﻮاﻟﻲ )ﻏﻼﻣـﺎن( اﺳـﺖ‪ ،‬در ﺳـﻨﻦ‬
‫ﺗﺮﻣﺬي اﺑﻮﻫﺮﻳﺮه رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮل ﺧﺪاص ﻓﺮﻣﻮد‪:‬‬

‫ﻚ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹲﻞ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﻮ‪‬ﺍﻟ‪‬ﻲ ‪‬ﻳﻘﹶﺎ ﹸﻝ ﹶﻟ ‪‬ﻪ ‪‬ﺟ ‪‬ﻬﺠ‪‬ﺎ ‪‬ﻩ(‬
‫ﺐ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻴ ﹸﻞ ﻭ‪‬ﺍﻟﻨ‪‬ﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﺭ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬ﻤ ‪‬ﻠ ‪‬‬
‫)ﻟﹶﺎ ‪‬ﻳ ﹾﺬ ‪‬ﻫ ‪‬‬

‫‪١‬‬

‫)ﺷﺐ و روز ﺗﻤﺎم ﻧﻤﻲﺷﻮد )ﻳﻌﻨﻲ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻓﺮا ﻧﻤﻲرﺳﺪ( ﺗﺎ ﺷﺨﺼﻲ ﺑﻪ ﻧﺎم ﺟﻬﺠـﺎه‬
‫ﻛﻪ از ﻏﻼﻣﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻗﺪرت ﻧﺮﺳﺪ(‪.‬‬
‫ﻣﻨﻈﻮر از ﺟﻤﻠﻪ »ﻳﺴﻮﻕ ﺍﻟﻨﺎﺱ ﺑﻌﺼﺎﻩ« اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ او ﺑﻪ ﻗﺪرت ﻣﻲرﺳﺪ و ﻣـﺮدم‬
‫از وي اﻃﺎﻋﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و او ﻫﻢ ﻗﻴﺎدت ﻣﺮدم را ﺑﺮ ﻋﻬﺪه ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬واژه »ﺳﻮق ﺑﺎﻟﻌﺼﺎ«‬
‫ﺑﺮ ﺷﺪت و ﺗﻨﺪﺧﻮﻳﻲ او ﺣﻜﺎﻳﺖ دارد‪ .‬ﻣﻌﻨﻲ ﻟﻐﻮي ﺟﻬﺠﺎه ﺻﺪاي ﺑﻠﻨﺪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎ ﺑـﻪ‬
‫ﺗﻔﺴﻴﺮ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﺻﺪاﻳﻲ ﻛﻪ در ﺻﻼﺑﺖ و ﺳﺨﺘﻲ ﺑﺎ ﻋﺼﺎ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎﺷﺪ‪ 2‬اﻣﺎ آﻳـﺎ اﻳـﻦ‬
‫ﻣﺮد ﻣﺮدم را ﺑﺴﻮي ﺧﻴﺮ ﻓﺮا ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ ﻳﺎ ﺷﺮ؟ ﻫﻴﭽﮕﻮﻧـﻪ ﺗﻮﺿـﻴﺤﻲ در اﻳـﻦ ﺑـﺎره از‬
‫رﺳﻮلاﷲص ﺛﺎﺑﺖ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪.‬‬

‫‪ .١‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﳉﺎﻣﻊ ﺍﻟﺼﻐﲑ‪ (٢٣٠/٦) :‬ﴰﺎﺭﻩ‪.(٧٥٦١) :‬‬
‫‪ .٢‬ﻓﺘﺢ ﺍﻟﺒﺎﺭﻱ‪.(٧٨/١٣) :‬‬

‫‪242‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬ﻓﺘﻨﻪ اﺣﻼس‪ ،‬دﻫﻤﺎء و دﻫﻴﻤﺎء‬
‫از ﺣﻀﺮت ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻤﺮب ﻧﻘﻞ ﺷﺪه‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻧﺰد رﺳﻮلاﷲص ﻣﻮﺿﻮع ﻓﺘﻨﻪ‬
‫را ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﻛﺸﻴﺪه ﺑﻮدﻳﻢ‪ .‬رﺳﻮلاﷲص درﺑﺎره ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ .‬ﺣﺘـﻲ ﻓﺘﻨـﻪ‬
‫اﺣﻼس را ﻣﻄﺮح ﻧﻤـﻮد‪ ،‬ﻳﻜـﻲ از ﺣﺎﺿـﺮﻳﻦ ﻋـﺮض ﻛـﺮد‪ :‬ﻓﺘﻨـﻪ اﺣـﻼس ﭼﻴﺴـﺖ؟‬
‫ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫ﺖ ﹶﻗﺪ‪‬ﻣﻲ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹴﻞ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﺃ ‪‬ﻫ ﹺﻞ ‪‬ﺑ ‪‬ﻴﺘ‪‬ﻲ ﻳ‪‬ـ ‪‬ﺰ ‪‬ﻋ ‪‬ﻢ‬
‫ﺤ ‪‬‬
‫ﺏ ﺛﹸﻢ‪ ‬ﻓ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ﹸﺔ ﺍﻟﺴ‪‬ﺮ‪‬ﺍ ِﺀ ‪‬ﺩ ‪‬ﺧ‪‬ﻨﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﺗ ‪‬‬
‫ﺏ ‪‬ﻭ ‪‬ﺣ ‪‬ﺮ ‪‬‬
‫) ‪‬ﻫ ‪‬ﻲ ‪‬ﻫ ‪‬ﺮ ‪‬‬

‫ﺱ ‪‬ﻋﻠﹶﻰ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟ ﹴﻞ ﻛﹶـ ‪‬ﻮ ﹺﺭ ‪‬ﻙ ‪‬ﻋﻠﹶـﻰ‬
‫ﺢ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﺼ ﹶﻄ ‪‬ﻠ ‪‬‬
‫ﺲ ‪‬ﻣﻨ‪‬ﻲ ‪‬ﻭﹺﺇﻧ‪‬ﻤ‪‬ﺎ ﹶﺃ ‪‬ﻭ‪‬ﻟﻴ‪‬ﺎﺋ‪‬ﻲ ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤﺘ‪‬ﻘﹸﻮ ﹶﻥ ﹸﺛﻢ‪ ‬ﻳ ‪‬‬
‫ﹶﺃﻧ‪ ‬ﻪ ‪‬ﻣﻨ‪‬ﻲ ‪‬ﻭﹶﻟﻴ‪ ‬‬

‫ﺖ‬
‫ﻉ ﹶﺃ ‪‬ﺣﺪ‪‬ﺍ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻫ ‪‬ﺬ ‪‬ﻩ ﺍﹾﻟﹸﺄﻣ‪ ‬ﺔ ﹺﺇﻟﱠﺎ ﹶﻟ ﹶﻄ ‪‬ﻤ ‪‬ﺘ ‪‬ﻪ ﹶﻟ ﹾﻄ ‪‬ﻤ ﹰﺔ ﹶﻓﹺﺈﺫﹶﺍ ﻗ‪‬ﻴـ ﹶﻞ ﺍ‪‬ﻧ ﹶﻘﻀ‪‬ـ ‪‬‬
‫ﺿ ﹶﻠ ﹴﻊ ﺛﹸﻢ‪ ‬ﻓ ‪‬ﺘ‪‬ﻨ ﹸﺔ ﺍﻟﺪ‪ ‬ﻫ ‪‬ﻴﻤ‪‬ﺎ ِﺀ ﻟﹶﺎ ‪‬ﺗ ‪‬ﺪ ‪‬‬
‫‪‬‬

‫ﻁ‬
‫ﺴﻄﹶﺎ ‪‬‬
‫ﺴﻄﹶﺎ ﹶﻃ ‪‬ﻴ ﹺﻦ ﹸﻓ ‪‬‬
‫ﺱ ﹺﺇﻟﹶﻰ ﹸﻓ ‪‬‬
‫ﲑ ﺍﻟﻨ‪‬ﺎ ‪‬‬
‫ﺼ‪‬‬
‫ﺢ ﺍﻟﺮ‪ ‬ﺟ ﹸﻞ ﻓ‪‬ﻴﻬ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﺆ ‪‬ﻣﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻭ‪‬ﻳ ‪‬ﻤﺴِﻲ ﻛﹶﺎ ‪‬ﻓﺮ‪‬ﺍ ‪‬ﺣﺘ‪‬ﻰ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫ﺕ ‪‬ﻳﺼ‪‬ﹺﺒ ‪‬‬
‫‪‬ﺗﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﺩ ‪‬‬
‫ﻕ ﻟﹶﺎ ﹺﺇﳝ‪‬ﺎ ﹶﻥ ﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ﹶﻓﹺﺈﺫﹶﺍ ﻛﹶﺎ ﹶﻥ ﺫﹶﺍ ﹸﻛ ‪‬ﻢ ﻓﹶﺎ‪‬ﻧ‪‬ﺘ ‪‬ﻈﺮ‪‬ﻭﺍ ﺍﻟﺪ‪‬ﺟ‪‬ﺎ ﹶﻝ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻳ ‪‬ﻮ ‪‬ﻣ ‪‬ﻪ‬
‫ﻁ ﹺﻧﻔﹶﺎ ﹴ‬
‫ﺴﻄﹶﺎ ‪‬‬
‫ﻕ ﻓ‪‬ﻴ ‪‬ﻪ ‪‬ﻭ ﹸﻓ ‪‬‬
‫ﹺﺇﳝ‪‬ﺎ ‪‬ﻥ ﻟﹶﺎ ﹺﻧﻔﹶﺎ ‪‬‬

‫ﹶﺃ ‪‬ﻭ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﹶﻏ ‪‬ﺪ ‪‬ﻩ(‬

‫‪1‬‬

‫)ﻓﺘﻨﻪ اﺣﻼس‪ ،‬ﻓﺘﻨﻪ دوﻳﺪن )ﻓﺮار ﻛﺮدن( و رﻓﺘﻦ ﻣﺎل و اوﻻد اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﻓﺘﻨﻪ ﺳـﺮاء‬
‫ﭘﻴﺪا ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻛﺴﻲ وارد اﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﮔﻤﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ از اﻫﻞ ﺑﻴﺖ ﻣﻦ اﺳﺖ وﻟﻲ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ و ارﺗﺒﺎﻃﻲ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻧﺪارد‪ ،‬ﭼﻮن وﻟﻲ و ﻧﺰدﻳﻜﺎن ﻣﻦ ﭘﺮﻫﻴﺰﻛﺎراﻧﻨـﺪ‪ .‬ﺳـﭙﺲ‬
‫ﻣﺮدم ﻓﺮدي را اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺛﺎﺑﺖ ﻗﺪم و اﺳﺘﻮار ﻧﻴﺴـﺖ‪ .‬ﺳـﭙﺲ ﻓﺘﻨـﻪ دﻫﻴﻤـﺎء‬
‫ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻪ اﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲاو را ﻣﻲزﻧﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺮدم ﮔﻤﺎن ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﻤﺎم ﺷﺪه اﺳـﺖ‪ ،‬اﻣـﺎ‬
‫ﺑﺎز ﻫﻢ اداﻣﻪ دارد‪ ،‬اﻓﺮاد زﻳﺎدي را ﮔﻤﺮاه ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻓﺮدي ﻫﻨﮕﺎم ﺻﺒﺢ اﻳﻤـﺎن دارد وﻟـﻲ‬
‫ﺷﺎﻣﮕﺎﻫﺎن ﻛﺎﻓﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬در ﭘﺎﻳﺎن اﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪﻫﺎ ﻣﺮدم ﺑـﻪ دو دﺳـﺘﻪ ﺗﻘﺴـﻴﻢ ﻣـﻲﺷـﻮﻧﺪ‪:‬‬
‫دﺳﺘﻪاي ﻣﻮﻣﻦاﻧﺪ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن آﻧﺎن ﻣﻨﺎﻓﻘﻲ وﺟﻮد ﻧـﺪارد و دﺳـﺘﻪ دوم ﻣﻨـﺎﻓﻖاﻧـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺆﻣﻨﻲ در ﺻﻒ آﻧﻬﺎ دﻳﺪه ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬ﻫﺮﮔﺎه اﻳﻦ وﺿﻌﻴﺖ ﭘﻴﺶ آﻣﺪ‪ ،‬در ﻫﻤﺎن روز ﻳـﺎ‬
‫روز ﺑﻌﺪش ﻣﻨﺘﻈﺮ دﺟﺎل ﺑﺎﺷﻴﺪ(‪.‬‬
‫»اﺣﻼس« ﺟﻤﻊ ﺣﻠﺲ اﺳﺖ و ﺣﻠﺲ ﺑﺮ ﭘﺎرﭼﻪاي اﺳﺘﻌﻤﺎل ﻣﻲﮔﺮدد ﻛﻪ ﺑـﺮ ﭘﺸـﺖ‬
‫ﺷﺘﺮ و اﺳﺐ و زﻳﺮ ﻗﻄﺐ و ﭘﺎﻻن ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑـﺪﻳﻦ ﺟﻬـﺖ ﻓﺘﻨـﻪ را ﺑـﻪ ﺣﻠـﺲ‬
‫‪ .١‬ﺍﺑﻮﺩﺍﻭﺩ‪ ،‬ﺣﺎﻛﻢ ﻭ ﺍﲪﺪ‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪243‬‬

‫ﺗﺸﺒﻴﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ﻫﻨﮕﺎم ﻇﻬﻮر ﻓﺘﻨﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﭘﺎﻻن ﺷﺘﺮ ﻛﻪ ﻣﺪام از ﭘﺸـﺖ ﺣﻴـﻮان‬
‫ﺟﺪا ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬آن ﻫﻢ از ﻣﺮدم ﺟﺪا ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬ﺧﻄﺎﺑﻲ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﻣﻤﻜـﻦ اﺳـﺖ ﺗﺸـﺒﻴﻪ‬
‫ﻛﺮدن ﻓﺘﻨﻪ ﺑﻪ ﺣﻠﺲ ﺑﺨﺎﻃﺮ ﺳﻴﺎﻫﻲ رﻧﮓ و ﺗﺎرﻳﻜﻲ آن ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺮَب« ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ رﻓﺘﻦ اﻫﻞ و ﻣﺎل اﺳﺖ‪ ،‬ﻋﺮب ﻫﺎ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪:‬‬
‫» ‪‬‬
‫‪678 95 "38 + 5‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺎل و اﻫﻠﺶ ﺑﻪ ﻏﺎرت ﺑﺮده ﺷﺪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫»ﺳﺮاء« ﻧﻌﻤﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺮدم از آن ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻛﺜﺮت ﻣﺎل و ﻋﺎﻓﻴﺖ ﻓﺮاوان ﺧﻮﺷﺤﺎل‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻧﺴﺒﺖ دادن ﺳﺮاء ﺑﻪ ﻓﺘﻨﻪ از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ اﺳﺖ ﻛـﻪ ﻧﻌﻤـﺖ )ﺳـﺮاء( ﻣﻌﻤـﻮﻻً‬
‫ﻣﻮﺟﺐ ﮔﻤﺮاه ﻛﺮدن و ﻣﺮﺗﻜﺐ ﮔﻨﺎه ﺷﺪن اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﮕﻮﻧﻪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻓﺘﻨﻪ ﻣﺮدم را ﮔﻤﺮاه‬
‫و ﺑﻪ ﮔﻨﺎه وادار ﻣﻲﺳﺎزد‪.‬‬
‫»دﻫﻴﻤﺎء« آﻓﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺷﺮارتﻫﺎيﺷﺎن وارد ﭘﺮﻳﺸﺎﻧﻲ و‬
‫ﺳﺮﮔﺮداﻧﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫‪244‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﺒﺤﺚ ﻧﻬﻢ‪ :‬ﻇﻬﻮر اﻣﺎم ﻣﻬﺪي‬
‫ﻣﻄﻠﺐ اول‪ :‬ﻧﺼﻮﺻﻲ ﻛﻪ ﻣﻌﺮف اﻣﺎم ﻣﻬﺪي ﻫﺴﺘﻨﺪ‬
‫در اﺣﺎدﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ آﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌـﺎل در آﺧـﺮ زﻣـﺎن و ﻧﺰدﻳـﻚ ﻗﻴﺎﻣـﺖ‬
‫ﺧﻠﻴﻔﻪي ﻋﺎدﻟﻲ را ﺑﻪ ﺳﻮي ﻣﺮدم ﺟﻬﺎن ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﺪ ﺗﺎ اﻣﻮر اﻣـﺖ اﺳـﻼم را ﺑـﻪ ﻋﻬـﺪه‬
‫ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬او از اﻫﻞ ﺑﻴﺖ رﺳﻮلاﷲص و از ﻓﺮزﻧﺪان ﺣﻀﺮت زﻫﺮاءك ﻣـﻲﺑﺎﺷـﺪ‪ .‬ﻧـﺎم‬
‫ﺧﻮد و ﭘﺪرش ﺑﺎ ﻧﺎم و ﭘﺪر رﺳﻮلاﷲص ﻳﻜﻲ اﺳﺖ‪ .‬داراي ﭘﻴﺸﺎﻧﻲ روﺷـﻦ و ﺑﻴﻨـﻲ‬
‫ﻋﻘﺎﺑﻲ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬زﻣﻴﻦ ﻣﻤﻠﻮ از ﻇﻠﻢ و ﺟﻮر را ﺑﻪ ﻋﺪل آراﺳﺘﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺑﺴﺎط ﻇﻠﻢ را‬
‫ﺑﺮاي ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﺮ ﻣﻲﭼﻴﻨﺪ و ﺑﻪ ﺟﺎي آن ﻧﻬﺎل ﻋﺪل و ﻋﺪاﻟﺖ را ﻣﻲﻛﺎرد‪ ،‬اﺣﺎدﻳﺜﻲ ﻛـﻪ‬
‫در اﻳﻦ ﺑﺎره آﻣﺪهاﻧﺪ ﺑﻪ ﺷﺮح زﻳﺮ رواﻳﺖ ﺷﺪهاﻧﺪ‪:‬‬
‫‪ -1‬از ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫)ﻻ ﺗﺬﻫﺐ ﺍﻟﺪﻧﻴﺎ ﺣﱴ ﳝﻠﻚ ﺍﻟﻌﺮﺏ ﺭﺟﻞ ﻣﻦ ﺃﻫﻞ ﺑﻴﱵ ﻳﻮﺍﻃﻲﺀ ﺍﲰﻪ ﺍﲰﻲ(‬

‫‪1‬‬

‫)دﻧﻴﺎ ﺑﻪ ﭘﺎﻳﺎن ﻧﻤﻲرﺳﺪ ﺗﺎ آﻧﻜﻪ ﻣﺮدي از اﻫﻞ ﺑﻴﺖ ﻣﻦ ﻗﺪرت را ﺑﻪ دﺳﺖ ﻧﮕﻴﺮد و‬
‫ﺑﺮ ﻋﺮب ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻧﻜﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺎﻣﺶ ﺑﺎ ﻣﻦ ﻳﻜﻲ اﺳﺖ(‪.‬‬
‫در رواﻳﺘﻲ دﻳﮕﺮ از اﺑﻮداود ﭼﻨﻴﻦ آﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬

‫)ﻟﻮ ﱂ ﻳﺒﻖ ﻣﻦ ﺍﻟﺪﻧﻴﺎ ﺇﻻ ﻳﻮﻡ ﻟﻄﻮﻝ ﺍﷲ ﺫﻟﻚ ﺍﻟﻴﻮﻡ ﺣﱴ ﻳﺒﻌﺚ ﺍﷲ ﻓﻴﻪ ﺭﺟﻼ ﻣﲏ ‪ -‬ﺃﻭ‬

‫ﻣﻦ ﺃﻫﻞ ﺑﻴﱵ ‪ -‬ﻳﻮﺍﻃﺊ ﺍﲰﻪ ﺍﲰﻲﻭﺍﺳﻢ ﺃﺑﻴﻪ ﺍﺳﻢ ﺃﰊ ﳝﻸ ﺍﻷﺭﺽ ﻗﺴﻄﺎ ﻭﻋﺪﻻ ﻛﻤﺎ ﻣﻠﺌﺖ‬

‫ﻇﻠﻤﺎ ﻭﺟﻮﺭﺍ(‬

‫‪2‬‬

‫)اﮔﺮ از ﻋﻤﺮ دﻧﻴﺎ ﺑﻴﺶ از ﻳﻚ روز ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ آن روز را ﻃﻮﻻﻧﻲ ﻣﻲﻛﻨـﺪ‬
‫ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺮدي از اﻫﻞ ﺑﻴﺖ ﻣﻦ ﺑﺮﮔﺰﻳﺪه ﺷﻮد‪ ،‬ﻧﺎم او ﺑﺎ ﻧﺎم ﻣﻦ و ﻧـﺎم ﭘـﺪرش ﺑـﺎ ﻧـﺎم‬
‫ﭘﺪرم ﻳﻜﻲ اﺳﺖ‪ .‬او زﻣﻴﻦ را ﭘﺮ از ﻋﺪل و داد و اﻧﺼﺎف ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ﭘﻴﺶ از‬
‫آﻣﺪن او ﭘﺮ از ﻇﻠﻢ و ﺳﺘﻢ ﺑﻮده اﺳﺖ(‪.‬‬
‫‪) .١‬ﺗﺮﻣﺬﻱ ﻭ ﺍﺑﻮﺩﺍﻭﺩ(‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﻣﺸﻜﺎﺓ ﺍﳌﺼﺎﺑﻴﺢ‪.(٢٤/٣) :‬‬

‫‪245‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪ -2‬از ﺣﻀﺮت ام ﺳﻠﻤﻪك رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫)ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﻬ ‪‬ﺪﻱ‪ ‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻋ ‪‬ﺘ ‪‬ﺮﺗ‪‬ﻲ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ‪‬ﻭﹶﻟ ‪‬ﺪ ﻓﹶﺎ ‪‬ﻃ ‪‬ﻤ ﹶﺔ(‬

‫‪1‬‬

‫)ﻣﻬﺪي اوﻻد ﻣﻦ و از ﻓﺮزﻧﺪان ﻓﺎﻃﻤﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد(‪.‬‬
‫‪ -3‬از ﺣﻀﺮت ﻋﻠﻲ رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫ﺤ ‪‬ﻪ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ﻓ‪‬ﻲ ﹶﻟ ‪‬ﻴ ﹶﻠ ‪‬ﺔ(‬
‫ﺼ ‪‬ﻠ ‪‬‬
‫ﺖ ‪‬ﻳ ‪‬‬
‫)ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﻬ ‪‬ﺪﻱ‪ ‬ﻣﻨ‪‬ﺎ ﹶﺃ ‪‬ﻫ ﹶﻞ ﺍﹾﻟ‪‬ﺒ ‪‬ﻴ ‪‬‬

‫‪2‬‬

‫)ﻣﻬﺪي از اﻫﻞ ﺑﻴﺖ ﻣﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ او را در ﺷﺒﻲ اﺻﻼح ﻣﻲﻛﻨﺪ (‬
‫‪ -4‬از ﺣﻀﺮت ﻋﻠﻲ رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫ﺖ‬
‫ﺚ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﻋﺰ‪ ‬ﻭ ‪‬ﺟﻞﱠ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟﻠﹰﺎ ‪‬ﻣﻨ‪‬ﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﻤ ﹶﻠ ‪‬ﺆﻫ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﺪﻟﹰﺎ ﹶﻛﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻠﺌﹶـ ‪‬‬
‫)ﹶﻟ ‪‬ﻮ ﹶﻟ ‪‬ﻢ ‪‬ﻳ ‪‬ﺒ ‪‬ﻖ ‪‬ﻣ ‪‬ﻦ ﺍﻟﺪ‪‬ﻧﻴ‪‬ﺎ ﹺﺇﻟﱠﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﻮ ‪‬ﻡ ﹶﻟ‪‬ﺒ ‪‬ﻌ ﹶ‬

‫‪‬ﺟ ‪‬ﻮﺭ‪‬ﺍ(‬

‫‪3‬‬

‫)اﮔﺮ از دﻧﻴﺎ ﻳﻚ روز ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺮدي از اﻫﻞ ﺑﻴـﺖ ﻣـﺮا ﻣﺒﻌـﻮث‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺎ دﻧﻴﺎ را ﺑﻌﺪ از ﻇﻠﻢ و ﺟﻮر ﭘﺮ از ﻋﺪل و اﻧﺼﺎف ﻛﻨﺪ(‪.‬‬
‫‪ -5‬از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﺳﻌﻴﺪ ﺧﺪري رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫ﺖ ﺟ‪‬ـ ‪‬ﻮﺭ‪‬ﺍ‬
‫ﺴﻄﹰﺎ ‪‬ﻭ ‪‬ﻋ ‪‬ﺪﻟﹰﺎ ﹶﻛﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻠﹶﺌ ‪‬‬
‫ﺽ ‪‬ﻗ ‪‬‬
‫ﻒ ‪‬ﻳ ‪‬ﻤ ﹶﻠﹸﺄ ﺍﻟﹾﹶﺄ ‪‬ﺭ ‪‬‬
‫ﺠ ‪‬ﺒ ‪‬ﻬ ‪‬ﺔ ﹶﺃ ﹾﻗﻨ‪‬ﻰ ﺍﹾﻟﹶﺄ‪‬ﻧ ‪‬‬
‫)ﺍﹾﻟ ‪‬ﻤ ‪‬ﻬ ‪‬ﺪﻱ‪ ‬ﻣﻨ‪‬ﻲ ﹶﺃ ‪‬ﺟﻠﹶﻰ ﺍﹾﻟ ‪‬‬
‫ﲔ(‬
‫ﻚ ‪‬ﺳ ‪‬ﺒ ‪‬ﻊ ‪‬ﺳﹺﻨ ‪‬‬
‫‪‬ﻭ ﹸﻇ ﹾﻠﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﻳ ‪‬ﻤ ‪‬ﻠ ‪‬‬

‫‪4‬‬

‫)زﻣﻴﻦ ﭘﺮ از ﺟﻮر و ﺳﺘﻢ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺮدي را از اﻫﻞ ﺑﻴﺖ‬
‫ﻣﻦ ﻛﻪ ﻫﻤﻨﺎم ﻣﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﺪ‪ .‬او زﻣﻴﻦ را ﭘﺮ از ﻋﺪل و اﻧﺼﺎف ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر‬
‫ﻛﻪ ﭘﺮ از ﺳﺘﻢ ﺑﻮده اﺳﺖ(‪.‬‬
‫‪ -6‬از ﺣﻀﺮت اﺑﻮﺳﻌﻴﺪ ﺧﺪري رواﻳﺖ ﺷﺪه ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪:‬‬

‫ﺚ ﺍﻟﻠﱠ ‪‬ﻪ ‪‬ﺭ ‪‬ﺟﻠﹰﺎ ‪‬ﻣﻨ‪‬ﻲ ﺍﺳ‪‬ـ ‪‬ﻤ ‪‬ﻪ‬
‫ﺖ ‪‬ﺟ ‪‬ﻮﺭ‪‬ﺍ ‪‬ﻭ ﹸﻇ ﹾﻠﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﺑ ‪‬ﻌ ﹶ‬
‫ﺽ ‪‬ﺟ ‪‬ﻮﺭ‪‬ﺍ ‪‬ﻭ ﹸﻇ ﹾﻠﻤ‪‬ﺎ‪ ،‬ﹶﻓﹺﺈﺫﹶﺍ ‪‬ﻣ ‪‬ﻠﹶﺌ ‪‬‬
‫ﻸﻥﱠ ﺍ َﻷ ‪‬ﺭ ‪‬‬
‫)ﹶﻟ‪‬ﺘ ‪‬ﻤ َ‬

‫ﺖ ‪‬ﺟ ‪‬ﻮﺭ‪‬ﺍ ‪‬ﻭ ﹸﻇ ﹾﻠﻤ‪‬ﺎ(‬
‫ﺴﻄﹰﺎ‪ ،‬ﹶﻛﻤ‪‬ﺎ ‪‬ﻣ ‪‬ﻠﹶﺌ ‪‬‬
‫ﺍﺳ‪‬ﻤﻲﹶﺃ ﹺﻭ ﺍ ‪‬ﺳ ‪‬ﻤ ‪‬ﻪ ﺍ ‪‬ﺳ ‪‬ﻢ ﹶﺃﺑﹺﻲ‪ ،‬ﻳ ‪‬ﻤ ﹶﻠ ‪‬ﺆﻫ‪‬ﺎ ‪‬ﻋ ‪‬ﺪﻟﹰﺎ ‪‬ﻭ ‪‬ﻗ ‪‬‬

‫‪ .١‬ﺍﺑﻮﺩﺍﻭﺩ‪ ،‬ﺍﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ ﻭ ﺣﺎﻛﻢ‪.‬‬
‫‪ .٢‬ﺻﺤﻴﺢ ﺟﺎﻣﻊ )‪ (٢٦/٢‬ﺁﻟﺒﺎﻧﯽ ﺩﺭ ﻣﻮﺭﺩ ﺁﻥ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺻﺤﻴﺢ ﺍﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .٣‬ﻣﺸﻜﺎﺓ ﺍﳌﺼﺎﺑﻴﺢ‪ .(٢٤/٣) :‬ﴰﺎﺭﻩ )‪.(۵۴۵۴‬‬
‫‪ .٤‬ﺑﺰﺍﺭ ﻭ ﺍﺑﻦ ﻋﺪﻱ ﺩﺭ ﻛﺎﻣﻞ‪ ،‬ﺍﺑﻮ ﻧﻌﻴﻢ ﺩﺭ ﺍﺧﺒﺎﺭ ﺍﺻﻔﻬﺎﻥ ﻭ ﺣﺎﻛﻢ‪.‬‬
‫‪ .٥‬ﻣﺸﻜﺎﺓ ﺍﳌﺼﺎﺑﻴﺢ )‪ ،(٥١٨١‬ﴰﺎﺭﻩ‪. (٢٤/٣) :‬‬

‫‪5‬‬

‫‪246‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫)ﻣﻬﺪي از ﻣﻦ اﺳﺖ‪ ،‬او ﭘﻴﺸﺎﻧﻲ روﺷﻦ و ﺑﻴﻨﻲ ﻋﻘﺎﺑﻲ دارد‪ ،‬زﻣﻴﻦ را ﭘﺮ از ﻋـﺪل و‬
‫داد ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﻛﻪ ﭘﻴﺶ از او ﭘﺮ از ﺟﻮر و ﺳﺘﻢ ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻣﺪت ﻫﻔﺖ ﺳﺎل‬
‫ﺑﺮ زﻣﻴﻦ ﺣﻜﻤﺮاﻧﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد(‪.‬‬
‫ﺑﺰاز‪ ،‬اﺑﻦ ﻋﺪي در »اﻟﻜﺎﻣﻞ«‪ ،‬اﺑﻮ ﻧﻌﻴﻢ در »اﺧﺒﺎر اﺻﻔﻬﺎن«‪ ،‬ﺣﺎﻛﻢ‪ ،‬اﻣﺎم اﺣﻤـﺪ‪ ،‬اﺑـﻦ‬
‫ﺣﺒﺎن و اﺑﻮ ﻧﻌﻴﻢ در »ﺍﳊﻠﻴﺔ« ﺣﺪﻳﺚ را ﺑﺎ اﻳﻦ ﻟﻔﻆ از اﺑﻲ ﺳﻌﻴﺪ رواﻳﺖ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪:‬‬

‫)ﻻ ﺗﻘﻮﻡ ﺍﻟﺴﺎﻋﺔ ﺣﱴ ﲤﻸ ﺍﻷﺭﺽ ﻇﻠﻤﺎ ﻭ ﺟﻮﺭﺍ ﻭ ﻋﺪﻭﺍﻧﺎ‪ ،‬ﰒ ﳜﺮﺝ ﺭﺟﻞ ﻣﻦ ﻋﺘﺮﰐ‬

‫ﺃﻭ ﻣﻦ ﺃﻫﻞ ﺑﻴﱵ ﳝﻠﺆﻫﺎ ﻗﺴﻄﺎ ﻭ ﻋﺪﻻ‪ ،‬ﻛﻤﺎ ﻣﻠﺌﺖ ﻇﻠﻤﺎ ﻭ ﻋﺪﻭﺍﻧﺎ(‬

‫ﺣﺎﻛﻢ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﺮ اﺳﺎس ﺷﺮط ﺷﻴﺨﻴﻦ ﺣﺪﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ اﺳﺖ‪ ،‬ذﻫﺒـﻲ و اﺑـﻮ ﻧﻌـﻴﻢ‬
‫دﻳﺪﮔﺎه ﺣﺎﻛﻢ را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺎﻛﻢ ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺬﻛﻮر را از اﺑﻮﺳﻌﻴﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺮﻓﻮع ﺑـﺎ اﻳـﻦ اﻟﻔـﺎظ ﻧﻘـﻞ ﻛـﺮده‬
‫اﺳﺖ‪:‬‬

‫)ﳜﺮﺝ ﰲ ﺃﻣﱵ ﺍﳌﻬﺪﻱ‪ ،‬ﻳﺴﻘﻴﻪ ﺍﷲ ﺍﻟﻐﻴﺚ ﻭ ﲣﺮﺝ ﺍﻷﺭﺽ ﻧﺒﺎ‪‬ﺎ ﻭ ﻳﻌﻄﻲ ﺍﳌﺎﻝ ﺻﺤﺎﺣﺎ‬

‫ﻭ ﺗﻜﺜﺮ ﺍﳌﺎﺷﻴﺔ ﻭ ﺗﻌﻈﻢ ﺍﻷﻣﺔ‪ ،‬ﻳﻌﻴﺶ ﺳﺒﻌﺎ ﺃﻭ ﲦﺎﻧﻴﺎ ﻳﻌﲏ ﺣﺠﺠﺎ(‬
‫)ﻣﻬﺪي در اﻣﺖ ﻣﻦ ﻇﻬﻮر ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ در دوران ﺣﻜﻮﻣﺖ او ﺑﺎران ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﺪ‪،‬‬
‫زﻣﻴﻦ ﺳﺮﺳﺒﺰ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬دام زﻳﺎد ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻣﺖ ﻋﻈﻤـﺖ ﭘﻴـﺪا ﻣـﻲﻛﻨـﺪ و او ﻫﻔـﺖ ﻳـﺎ‬
‫ﻫﺸﺖ ﺳﺎل زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪).‬ﺣﺎﻛﻢ‪ ،‬ذﻫﺒﻲ و اﺑﻦ ﺧﻠﺪون ﺣﺪﻳﺚ را ﺗﺼﺤﻴﺢ ﻛﺮدهاﻧﺪ(‬
‫اﺻﺤﺎب ﺳﻨﻦ و ﻃﺒﺮي در ﻛﺘﺎب »اﻻوﺳﻂ اﻟﻜﺒﻴﺮ« و ﺣﺎﻛﻢ و اﺑﻦ ﺣﺒﺎن اﻳﻦ ﺣﺪﻳﺚ‬
‫را ﻧﻘﻞ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬اﺻﻞ ﺣﺪﻳﺚ را ﺑﺎ ﻟﻔﻆ اﺑﻲ داود ذﻛﺮ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪:‬‬

‫))ﻟﻮ ﱂ ﻳﺒﻖ ﻣﻦ ﺍﻟﺪﻧﻴﺎ ﺇﻻ ﻳﻮﻡ ﻟﻄﻮﻝ ﺍﷲ ﺫﻟﻚ ﺍﻟﻴﻮﻡ ﺣﱴ ﻳﺒﻌﺚ ﺍﷲ ﻓﻴﻪ ﺭﺟﻼ ﻣﲏ ‪ -‬ﺃﻭ‬
‫ﻣﻦ ﺃﻫﻞ ﺑﻴﱵ ‪ -‬ﻳﻮﺍﻃﺊ ﺍﲰﻪ ﺍﲰﻲﻭﺍﺳﻢ ﺃﺑﻴﻪ ﺍﺳﻢ ﺃﰊ ﳝﻸ ﺍﻷﺭﺽ ﻗﺴﻄﺎ ﻭﻋﺪﻻ(‬

‫‪1‬‬

‫)اﮔﺮ از ﻋﻤﺮ دﻧﻴﺎ ﺑﻴﺶ از ﻳﻚ روز ﺑﺎﻗﻲ ﻧﻤﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺪاوﻧﺪ آن روز را ﻃﻮﻻﻧﻲ ﻣﻲﻛﻨـﺪ‬
‫ﺗﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﻣﺮدي از اﻫﻞ ﺑﻴﺖ ﻣﻦ ﺑﺮﮔﺰﻳﺪه ﺷﻮد‪ ،‬ﻧﺎم او ﺑﺎ ﻧﺎم ﻣﻦ و ﻧـﺎم ﭘـﺪرش ﺑـﺎ ﻧـﺎم‬
‫ﭘﺪرم ﻳﻜﻲ اﺳﺖ‪ .‬او زﻣﻴﻦ را ﭘﺮ از ﻋﺪل و داد و اﻧﺼﺎف ﻣﻲﻛﻨﺪ(‪.‬‬
‫‪ .١‬ﲢﻘﻴﻖ ﺍﺑﻦ ﻗﻴﻢ ﺭﺍ ﺍﺯ ﮐﻼﻡ ﺁﻟﺒﺎﻧﯽ ﳐﺘﺼﺮ ﮐﺮﺩﻩﺍﻡ‪ ،‬ﺍﮔﺮ ﻣﯽﺧﻮﺍﻫﻴﺪ ﺑﻪ ﳘﻪ ﺑﻴﺎﻧﺎﺕ ﺍﻣﺎﻡ ﺩﺳﺖ ﭘﻴﺪﺍ ﮐﻨﻴﺪ ﺑﻪ ﮐﺘﺎﺏ‬
‫»ﺳﻠﺴﻠﺔ ﺍﻻﺣﺎﺩﻳﺚ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﺔ« ﺁﻟﺒﺎﻧﯽ ﻣﺮﺍﺟﻌﻪ ﮐﻨﻴﺪ‪ (۳۸/٤) .‬ﴰﺎﺭﻩ )‪ (۱۵۲۹‬ﻭ ﺳﻠﺴﻠﺔ ﺍﺣﺎﺩﻳﺚ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﺔ‬
‫)‪ (۳۳۶/۲‬ﴰﺎﺭﻩ )‪(۷۱۱‬‬

‫‪247‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﻣﻄﻠﺐ دوم‪ :‬درﺟﻪ ﺻﺤﺖ اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﻬﺪي‬
‫ﺷﻴﺦ ﻋﺒﺪاﻟﻌﺰﻳﺰ ﺑﻦ ﺑﺎز ﻣﻲﻓﺮﻣﺎﻳﺪ‪ :‬ﺟﺮﻳﺎن ﻣﻬﺪي ﻣﻌﻠﻮم و اﺣﺎدﻳﺜﺶ ﻣﺴﺘﻔﻴﺾ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺣﺘﻲ ﺑﻪ ﺣﺪ ﺗﻮاﺗﺮ ﻣﻌﺎﺿﺪ ﻫﻢ رﺳﻴﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮﺧﻲ از اﻫﻞ ﺣﺪﻳﺚ آﻧﻬﺎ را ﻣﺘﻮاﺗﺮ ﻣﻌﻨـﻮي‬
‫ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن از راهﻫﺎي ﻓﺮاوان و ﺑﺎ اﻟﻔـﺎظ ﻣﺨﺘﻠـﻒ و ﻣﺨـﺎرج ﮔﻮﻧـﺎﮔﻮن رواﻳـﺖ‬
‫ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﻗﻀﻴﻪ ﻣﻬﺪي ﺛﺎﺑﺖ و ﻣﺒﻌﻮث ﺷـﺪﻧﺶ ﺣﻘﻴﻘـﺖ‬
‫دارد و از ﻧﻮادﮔﺎن ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺑﻲ ﻃﺎﻟﺐ اﺳـﺖ‪ .‬ﻇﻬـﻮر اﻳـﻦ اﻣـﺎم در آﺧـﺮ زﻣـﺎن از‬
‫ﻣﻈﺎﻫﺮ رﺣﻤﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ ﻣﺘﻌﺎل ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﺗﺎ ﻋﺪل و اﻧﺼﺎف را اﺟﺮا ﻛﻨﺪ و در ﺑﺮاﺑﺮ ﺟﻮر‬
‫و ﺳﺘﻢ ﻗﺪ ﻋﻠﻢ ﻧﻤﻮده و ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ اﻳﺸﺎن ﭘﺮﭼﻢ ﺧﻴﺮ را ﺑﺮ اﻳﻦ اﻣﺖ ﺑﻪ اﻫﺘـﺰاز‬
‫در ﻣﻲآورد‪.‬‬
‫ﺑﺎ ﺑﺴﻴﺎري از اﺣﺎدﻳﺚ وارده در ﺧﺼﻮص اﻣﺎم ﻣﻬﺪي آﺷﻨﺎ ﺷـﺪم و ﻫﻤـﺎﻧﻄﻮر ﻛـﻪ‬
‫اﻣﺎم ﺷﻮﻛﺎﻧﻲ و اﺑﻦ ﻗﻴﻢ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ :‬در اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ‪ ،‬اﺣﺎدﻳﺚ ﺻﺤﻴﺢ‪ ،‬ﺣﺴـﻦ‪ ،‬ﺿـﻌﻴﻒ‬
‫ﺗﺄﻳﻴﺪ ﺷﺪه و اﺧﺒﺎر ﻣﻮﺿﻮﻋﻪ وﺟﻮد دارﻧﺪ و از ﻣﻴﺎن اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ آﻧﭽﻪ ﻛـﻪ از ﻟﺤـﺎظ‬
‫ﺳﻨﺪ ﺻﺤﻴﺢ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت ﻋﻘﻴﺪه ﻇﻬﻮر ﻣﻬﺪي ﻛﻔﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ .‬ﺧـﻮاه ﺻـﺤﻴﺢ‬
‫ﻟﺬاﺗﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻳﺎ ﺻﺤﻴﺢ ﻟﻐﻴﺮه‪ .‬ﺣﺴﻦ ﻟﺬاﺗﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻳﺎ ﺣﺴﻦ ﻟﻐﻴﺮه‪ .‬ﻋـﻼوه ﺑـﺮ اﻳـﻦ اﮔـﺮ‬
‫اﺣﺎدﻳﺚ ﺿﻌﻴﻒ‪ ،‬ﺿﻌﻔﺸﺎن ﺑﻪ دﻻﻳﻠﻲ ﺟﺒﺮان ﺷﻮد و ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ را ﺗﻘﻮﻳـﺖ ﻛﻨﻨـﺪ‪ ،‬ﻧـﺰد‬
‫اﻫﻞ ﻋﻠﻢ ﻗﺎﺑﻞ اﺳﺘﻨﺎد ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬واﻗﻌﻴﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﻤﻬﻮر ﻋﻠﻤـﺎ ﺑﻠﻜـﻪ ﻗﺎﻃﺒـﻪ آﻧﻬـﺎ‬
‫ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻪ اﺛﺒﺎت و ﺻﺤﺖ ﻋﻘﻴﺪه ﻇﻬﻮر ﻣﻬﺪي ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻣﻬـﺪي در آﺧـﺮ زﻣـﺎن ﻇﻬـﻮر‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻓﺮادي ﻛﻪ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪه را رد ﻛﺮدهاﻧﺪ و ﺑﻪ ﻇﻬﻮر ﻣﻬﺪي اﻳﻤﺎن ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻠﺖ‬
‫ﻗﻠﺖ و ﻋﺪم اﺣﺘﺠﺎج از ارزش و اﻋﺘﺒﺎر ﺷﺎﻳﺎﻧﻲ ﺑﺮﺧﻮدار ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﻋﺒﺪاﻟﻤﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺣﻤﺪ اﻟﻌﺒﺎد ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺗﻌﺪاد اﺻﺤﺎﺑﻲ ﻛﻪ اﺣﺎدﻳـﺚ ﻣﻬـﺪي را ﻧﻘـﻞ‬
‫ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ‪ 26‬ﻧﻔﺮ ﻣﻲرﺳﻨﺪ و ﻛﺘﺐ ﺣﺪﻳﺜﻲ ﻛﻪ اﺣﺎدﻳﺚ ﻣﻬﺪي را ﺗﺨﺮﻳﺞ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫‪ 36‬ﻛﺘﺎب ﻣﻲرﺳﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻴﺎن آﻧﻬﺎ اﻣﺎم اﺣﻤﺪ در »ﻣﺴـﻨﺪ«‪ ،‬اﺑـﻦ ﺣﺒـﺎن در ﺻـﺤﻴﺢ ﺧـﻮد‪،‬‬
‫ﺣﺎﻛﻢ در »ﻣﺴﺘﺪرك« و دﻳﮕﺮان اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ را ﻧﻘﻞ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫‪ .١‬ﺍﻟﺮﺩ ﻋﻠﯽ ﻣﻦ ﻛﺬﺏ ﺑﺎﻻﺣﺎﺩﻳﺚ ﺍﻟﺼﺤﻴﺤﺔ ﺍﻟﻮﺍﺭﺩﺓ ﰲ ﺍﳌﻬﺪﻱ‪ ،‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻋﺒﺪ ﺍﶈﺴﻦ ﺑﻦ ﲪﺪ ﺍﻟﻌﺒﺎﺩ‪ ،‬ﺹ ‪.١٥٧‬‬
‫‪» .٢‬ﻋﻘﻴﺪﻩ ﯼ ﺍﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﻭ ﺍﺛﺮ « ﺍﺯ ﻋﺒﺪ ﺍﳊﻤﻴﺪ ﺑﻦ ﲪﺪ ﺍﻟﻌﺒﺎﺩ ﺹ‪۱۶۶) :‬ـ ‪.(۱۶۸‬‬

‫‪248‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫ﺑﺴﻴﺎري از ﻋﻠﻤﺎ در ﺗﺎﻟﻴﻔﺎت ﻣﺨﺼﻮص‪ ،‬ﺑﺎ ﺑﻴﺎن ﻃـﺮق و ﻣـﻮرد ﻣﻨﺎﻗﺸـﻪ ﻗـﺮار دادن‬
‫اﺳﻨﺎد‪ ،‬اﻳﻦ اﺣﺎدﻳﺚ را ﺟﻤﻊ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬اﺑﻮﺑﻜﺮ ﺑﻦ اﺑﻲ ﺧﻴﺜﻤﻪ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ اﺑـﻮ ﻧﻌـﻴﻢ‪ ،‬ﺣـﺎﻓﻆ‬
‫ﺳﻴﻮﻃﻲ در ﻛﺘﺎب »اﻟﻌﺮف اﻟﻮردي ﻓﻲ اﺧﺒﺎر اﻟﻤﻬﺪي« از ﺟﻤﻠﻪ اﻳـﻦ ﻋﻠﻤـﺎ ﻫﺴـﺘﻨﺪ و‬
‫ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﻛﺜﻴﺮ ﺑﺨﺶ ﻣﺴـﺘﻘﻠﻲ از ﻛﺘـﺎب »اﻟﻔـﺘﻦ و اﻟﻤﻼﺣـﻢ« را ﺑـﻪ ﺑﺤـﺚ ﻣﻬـﺪي‬
‫اﺧﺘﺼﺎص داده اﺳﺖ‪ .‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻣﻜﻲ ﻧﻴﺰ ﻛﺘﺎﺑﻲ ﺑﻨﺎم »اﻟﻘﻮل اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ ﻓـﻲ ﻋﻼﻣـﺎت‬
‫اﻟﻤﻬﺪي اﻟﻤﻨﺘﻈﺮ« و ﻣﻼ ﻋﻠﻲ ﻗﺎري ﻛﺘﺎﺑﻲ ﺑﻨﺎم »اﻟﻤﺸﺮب اﻟﻮردي ﻓﻲ ﻣﺬﻫﺐ اﻟﻤﻬـﺪي«‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻄﻠﺐ ﺳﻮم‪ :‬دﻳﺪﮔﺎﻫﻬﺎي ﻓﺮق اﺳﻼﻣﻲ در ﺑﺎره اﻣﺎم ﻣﻬﺪي‬
‫‪ -1‬ﻋﻘﻴﺪه اﻫﻞ ﺳﻨﺖ و ﺟﻤﺎﻋﺖ ﻣﻮاﻓﻖ و ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ از اﺣﺎدﻳﺜﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻣﺒﺎﺣﺚ‬
‫ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻴﺎن ﻧﻤﻮدﻳﻢ‪ .‬ﺣﺎﺻﻞ اﺣﺎدﻳﺚ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﻬـﺪي ﺣـﺎﻛﻤﻲﺻـﺎﻟﺢ و ﻧﻴﻜﻮﻛـﺎر‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺧﺪاوﻧﺪ اﻳﺸﺎن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺠﺪد اﻳﻦ دﻳﻦ ﻣﺒﻌﻮث ﻣﻲﻛﻨﺪ و اﻳﻦ دﻳﻦ را ﺗﻮﺳﻂ‬
‫اﻳﺸﺎن ﺑﺮ ﺗﻤﺎم ادﻳﺎن ﻏﻠﺒﻪ ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫اﺑﻦ ﺧﻠﺪون ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﺑﺪان ﻛﻪ ﻋﻘﻴﺪه ﻫﻤﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن در ﻃﻮل ﻗﺮون و اﻋﺼـﺎر اﻳـﻦ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻇﻬﻮر ﺷﺨﺼﻲ از اﻫﻞ ﺑﻴﺖ در آﺧﺮ زﻣﺎن ﺿﺮوري و ﻗﻄﻌﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎ آﻣﺪﻧﺶ‬
‫دﻳﻦ را ﺗﺎﻳﻴﺪ و ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻋﺪل را ﺑﺮﭘﺎ ﻣﻲدارد‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن از وي ﺗﺒﻌﻴﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‬
‫و اﻳﺸﺎن ﻗﺪرت را در ﻣﻤﺎﻟﻚ اﺳﻼﻣﻲﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬ﻧﺎﻣﺶ ﻣﻬﺪي اﺳـﺖ‪ .‬ﻇﻬـﻮر‬
‫دﺟﺎل و ﺟﺮﻳﺎن ﺗﺒﻌﻴﺖ ﻣﺮدم از وي ﻛﻪ در اﺣﺎدﻳﺚ ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻼﻳـﻢ‬
‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻋﻴﺴﻲ ﺑﻌﺪ از اﻳﺸﺎن ﻧﺎزل ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬دﺟﺎل را ﻣـﻲﻛﺸـﺪ‪ ،‬ﻳـﺎ اﻳﻨﻜـﻪ‬
‫ﻋﻴﺴﻲ ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ اﻣﺎم ﻣﻬﺪي ﻧﺎزل ﻣﻲﺷﻮد و اﻣـﺎم ﻣﻬـﺪي را در ﻛﺸـﺘﻦ دﺟـﺎل‬
‫ﻳﺎري ﻣﻲﻛﻨﺪ و در ﻧﻤﺎز ﺑﻪ اﻣﺎم ﻣﻬﺪي اﻗﺘﺪا ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫‪ .١‬ﻣﻘﺪﻣﻪ ﺍﺑﻦ ﺧﻠﺪﻭﻥ ﺹ‪ .۵۵۵‬ﻻﺯﻡ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﮕﻮﻳﻢ‪ :‬ﺍﺑﻦ ﺧﻠﺪﻭﻥ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺍﺣﺎﺩﻳﺚ ﺩﺍﻝ ﺑﺮ ﻭﺟﻮﺩ ﻣﻬﺪﯼ ﺭﺍ‬
‫ﺗﻀﻌﻴﻒ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ‪ ،‬ﺍﻣﺎ ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺑﻴﻨﺶ ﺭﺍﻩ ﺻﻮﺍﺏ ﺭﺍ ﻧﭙﻴﻤﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ‪ ،‬ﻭﻟﯽ ﳕﯽﺗﻮﺍﻥ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﮐﻪ ﺍﺑﻦ ﺧﻠﺪﻭﻥ ﻣﻬﺪﯼ‬
‫ﺭﺍ ﻗﺒﻮﻝ ﻧﺪﺍﺭﺩ‪ ،‬ﭼﻮﻥ ﺑﺮﺧﯽ ﺍﺯ ﺍﺣﺎﺩﻳﺚ ﺭﺍ ﺻﺤﻴﺢ ﺩﺍﻧﺴﺘﻪ ﺍﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﺪ ﺍﺯ ﺫﮐﺮ ﳘﻪ ﺍﺣﺎﺩﻳﺚ ﻣﯽﮔﻮﻳﺪ‪ :‬ﳘﺎﻧﮕﻮﻧﻪ‬
‫ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻢ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮﺧﯽ ﺍﺣﺎﺩﻳﺚ ﺍﺯ ﺗﻴﻎ ﺗﻴﺰ ﻧﻘﺪ ﳒﺎﺕ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺍﻣﺎ ﺑﺮﺍﯼ ﺍﺛﺒﺎﺕ ﻋﻘﻴﺪﻩ ﻣﻬﺪﯼ ﺍﻳﻦ ﻣﻘﺪﺍﺭ ﮐﻢ ﮐﻔﺎﻳﺖ‬
‫ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬

‫ﻗﻴﺎﻣﺖ ﺻﻐﺮي وﻋﻼﻳﻢ ﻗﻴﺎﻣﺖ ﻛﺒﺮي‬

‫‪249‬‬

‫‪ -2‬ﺷﻴﻌﻪ اﻣﺎﻣﻴﻪ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻬﺪي آﺧﺮﻳﻦ اﻣﺎم آﻧﻬﺎ اﺳﺖ‪ ،‬او اﻣﺎم دوازدﻫﻢ‬
‫اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ ﻋﺴﻜﺮي ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻣـﻲﺷـﻮد‪ .‬از ﻓﺮزﻧـﺪان ﺣﻀـﺮت اﻣـﺎم‬
‫ﺣﺴﻴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﻲ ﺑﻦ اﺑﻲ ﻃﺎﻟﺐ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺷﻴﻌﻪ اﻣﺎﻣﻴﻪ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻋﻘﻴﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻬـﺪي از‬
‫ﻫﺰار و ﻳﻜﺼﺪ ﺳﺎل ﭘﻴﺶ در ﺳﻦ ﭘﻨﺞ ﺳﺎﻟﮕﻲ در ﺳﺮداب ﺳﺎﻃﺮ ﺧﻮد را ﭘﻨﻬـﺎن ﻛـﺮده‬
‫اﺳﺖ و ﻋﻘﻴﺪه دارﻧﺪ ﻛﻪ او ﻫﺮ ﭼﻨﺪ از ﻧﻈﺮﻫﺎ ﭘﻨﻬﺎن اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ در ﺷﻬﺮﻫﺎ ﺣﻀـﻮر دارد‬
‫و ﻣﺮدم ﻣﻨﺘﻈﺮ ﺑﺎزﮔﺸﺖ او ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﮔﺮوﻫﻲ ﻣﻨﻜﺮ وﺟﻮد ﻣﻬﺪي ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﻳﻨﻬـﺎ ﻫـﺮ ﭼﻨـﺪ ﻛـﻪ ﺧـﻮد را اﻫـﻞ ﺳـﻨﺖ‬
‫ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ در ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻧﺼﻮص ﻣﻬﺎرت ﻧﺪارﻧﺪ و در ﻋﻠﻢ اﺳﻨﺎد ﻧﻴﺰ ﺿـﻌﻴﻒ ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺴﻴﺎري از ﻋﻠﻤﺎ در ﺗﺼﺎﻧﻴﻒ ﺧﻮد ﺷﺒﻬﺎت و اﺷﻜﺎﻻت آﻧﻬﺎ را ﻧﻘﺶ ﺑﺮ آب ﻛـﺮدهاﻧـﺪ‪.‬‬
‫ﻃﺒﻖ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﺎ آﺧﺮﻳﻦ ﻛﺘﺎﺑﻲ ﻛﻪ در رد اﻳﻦ ﮔﺮوه ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳـﺖ ﻛﺘـﺎب ﻋﻼﻣـﻪ‬
‫ﻋﺒﺪاﻟﻤﺤﺴﻦ ﻋﺒﺎد ﺑﻨﺎم »اﻟﺮد ﻋﻠﻲ ﻣﻦ ﻛﺬب ﺑﺎﻻﺣﺎدﻳﺚ اﻟﺼﺤﻴﺤﺔ اﻟﻮاردة ﻓﻲ اﻟﻤﻬﺪي«‪ 1‬و‬
‫ﻛﺘﺎب »اﻻﺣﺘﺠﺎج ﺑﺎﻻﺛﺮ ﻋﻠﻲ ﻣﻦ اﻧﻜﺮ اﻟﻤﻬﺪي اﻟﻤﻨﺘﻈﺮ« اﺛﺮ ﻣﺤﻤـﻮد ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪاﷲ ﺑـﻦ‬
‫ﺣﻤﺪ اﻟﺘﻮﻳﺠﺮي ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫‪ -4‬ﺑﻌﻀﻲ از ﺣﻜﺎم ﮔﺬﺷﺘﻪ ادﻋﺎي ﻣﻬﺪوﻳﺖ ﻛﺮدﻧﺪ ﻳﺎ ﺑﺮﺧـﻲ از اﻗـﻮام ﺑـﺮاي آﻧﻬـﺎ‬
‫ﻣﺪﻋﻲ ﻣﻬﺪوﻳﺖ ﺷﺪهاﻧﺪ‪ .‬ﺑﻌﻀﻲ از آﻧﺎن اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﻧﻴﻚ و ﺷﺎﻳﺴـﺘﻪاي ﺑﻮدﻧـﺪ و اﮔـﺮ‬
‫ﻓﺮدي ﻳﺎ اﻓﺮادي از آﻧﺎن ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻣﻬﺪي ﻣﻠﻘﺐ ﻛﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻳﻨﻜﻪ آﻧﻬـﺎ ﺧـﻮد‬
‫را ﻫﻤﺎن ﻣﻬﺪي ﻣﻮﻋﻮد ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ رﺳﻮلاﷲص درﺑﺎره آن ﺧﺒﺮ داده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜـﻪ‬
‫ﻫﺪف ﺗﻔﺎؤل ﺑﻪ ﻣﻬﺪي ﺑﻮد ﺗﺎ در ردﻳـﻒ و ﺷـﻤﺎر اﺋﻤـﻪ ﻣﻬﺘـﺪﻳﻦ‪ ،‬آﻧﻬـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ ﺣـﻖ‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ و ﺑﺮ اﺳﺎس ﺣﻖ ﻗﻀﺎوت ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻗﺮار ﮔﻴﺮﻧـﺪ‪ .‬ﻣﻬـﺪي ﺧﻠﻴﻔـﻪ ﻋﺒﺎﺳـﻲ از‬
‫ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻦ اﻓﺮاد ﺑﻮد‪ .‬اﻣﺎ ﺑﻌﻀﻲ از ﻣﺪﻋﻴﺎن ﻣﻬـﺪوﻳﺖ از ﺣﻜـﺎ