Mët t i l»u ng­n gån v·

Lþ thuy¸t ph¤m trò v  h m tû

A short way to
theory of categories and functor
Bi¶n so¤n: Ph¤m ¼nh çng
Based on Cì sð ¤i sè hi»n ¤i
Version 1.09BETA
09/01/2008

1

Líi tüa
Lþ thuy¸t ph¤m trò v  h m tû l  mët mæn håc mîi vîi ph¦n æng
chóng ta. Vi»c t¼m mët quyºn b i tªp v· bë mæn n y qu£ l  khâ kh«n. 
º phöc vö cho nhu c¦u æn tªp cõa m¼nh tæi bi¶n so¤n tªp t i li»u
ng­n gån n y. Gâp nh°t nìi n y v i þ t÷ðng, nìi kia v i luªn cù tæi 
¢ l m cæng vi»c cõa mët con b÷îm li»ng v÷ín hoa - v÷ín hoa xù l¤
- m  khæng mong k¸t tinh mët ÷ñc mët thù mªt n o l nh ngåt. May
ch«ng, ch¿ câ thº tr¡nh ÷ñc sü cho¡ng ngñp ban ¦u khi ti¸p cªn
vîi "tay ki¸m kh¡ch væ còng trøu t÷ñng" n y.
R§t mong ÷ñc sü ch¿ gi¡o cõa c¡c ëc gi£ v· nhúng sai l¦m khæng
tr¡nh khäi trong t i li»u n y.
N÷îc muæn sæng khæng õ cho tæi rûa tai º nghe nhúng líi cao
luªn.
Hu¸, Mòa æng, n«m inh Hñi
nghiemkidy

2

1

Ph¤m trò

1.1 Kh¡i ni»m v· ph¤m trò
B i tªp 1.1.

1.
2.
3.
4.

1 l  ph¤m trò vîi mët vªt ? v  mët môi t¶n id?;
0 l  ph¤m trò réng khæng câ vªt v  môi t¶n n o.
G r khæng l  ph¤m trò con ¦y cõa ph¤m trò S
Ab l  ph¤m trò con ¦y cõa G r.

Líi gi£i.

3. Trong ph¤m trò G r ta câ [Z2 , Z2 ] = {0, id}. Tuy nhi¶n trong ph¤m trò
S , [Z2 , Z2 ] = {0, id, e} vîi e(0) = 1, e(1) = 1
4. Rã v¼ kh¡i ni»m c§u x¤1 trong Ab v  G r l  nh÷ nhau.

Cho mët hå (Ai)i∈I c¡c vªt trong mët ph¤m trò C , chùng minh
r¬ng CS , CP l  ph¤m trò.
1. Ob(CS ) = {(αi : Ai −→ X)I |X ∈ Ob(C)},

B i tªp 1.2.

[(αi : Ai −→ X)I , (βi : Ai −→ Y )I ]CS = {δ : X −→ Y ∈ [X, Y ]C |
βi = δαi , ∀i ∈ I}
hñp th nh c¡c c§u x¤ trong CS ch½nh l  t½ch c¡c c§u x¤ trong C .

2.

Ob(CP ) = {(αi : X −→ Ai )I |X ∈ Ob(C)},
[(αi : X −→ Ai )I , (βi : Y −→ Ai )I ]CP = {γ : X −→ Y ∈ [X, Y ]C |
βi = γαi , ∀i ∈ I}
hñp th nh c¡c c§u x¤ trong CP ch½nh l  t½ch c¡c c§u x¤ trong C .

Líi gi£i.

∗ Ta câ [(αi : Ai −→ X)I , (βi : Ai −→ Y )I ]CS ⊂ [X, Y ]C n¶n nâ l  mët
tªp hñp.
∗ 1(αi :Ai −→X)I = 1X
∗ V¼ ph²p hñp th nh c¡c c§u x¤ trong CS ch½nh l  t½ch c¡c c§u x¤ trong C
n¶n 1(αi :Ai −→X)I = 1X l  duy nh§t v  ph²p hñp th nh câ t½nh k¸t hñp.
1 Mët

sè s¡ch gåi l  môi t¶n(arrow)

3

Cho A, B l  c¡c vªt trong mët ph¤m trò C , chùng minh r¬ng
l  ph¤m trò.
1. Ob(OvB ) = {(X −→ B)|X ∈ Ob(C)},
β
α
[X −→ B, Y −→ B]Ov = {γ : X −→ Y ∈ [X, Y ]C |βγ = α}
2. Ob(U nA) = {(A −→ Y )|Y ∈ Ob(C)},
β
α
[A −→ Y, A −→ X]U n = {δ : X −→ Y ∈ [X, Y ]C |δβ = α}

B i tªp 1.3.

OvB , U nA

B

A

Líi gi£i.

1.2 C¡c vªt v  c¡c c§u x¤ °c bi»t
B i tªp 1.4. Chùng minh r¬ng
a. N¸u α, β l  ìn x¤ v  βα x¡c ành th¼ βα công ìn x¤.
b. N¸u αβ th¼ α ìn x¤ (nh÷ng β khæng nh§t thi¸t ìn x¤).
c. N¸u α l  to n x¤ (ìn x¤) trong ph¤m trò C th¼ [α] khæng to n x¤ (ìn
x¤) trong ph¤m trò th÷ìng cõa C .
Líi gi£i.

a.

Gi£ sû câ f , g sao cho βαf = βαg . V¼ β l  ìn x¤ n¶n αf = αg , do α
l  ìn x¤ n¶n f = g . Vªy βα ìn x¤.

b.

Gi£ sû câ f , g sao cho αf = αg . Suy ra βαf = βαg do βα l  ìn x¤
n¶n f = g . Vªy α l  ìn x¤.
β khæng nh§t thi¸t ìn x¤.
Trong ph¤m trò c¡c tªp hñp, x²t c¡c c§u x¤
β

α

N −→ Z −→ N
n 7−→ n
z 7−→ |z|
Rã r ng βα = idN l  ìn x¤. Tuy nhi¶n β khæng l  ìn x¤ v¼ |z1 | = |z2 |
khæng suy ra ÷ñc z1 = z2 .

c.

X²t ph¤m trò và nhâm nh¥n N. Ta x²t mët quan h» t÷ìng ÷ìng tr¶n
M or(N):
a, b ∈ M or(N), a ∼ b ⇐⇒ a v  b còng chia h¸t cho 2 hay ·u khæng
chia h¸t cho 2.
4

Khi â M or(N) ÷ñc chia th nh hai lîp:[0], [1].
Ta câ ph¤m trò th÷ìng N:

Ob(N) = {N}, M or(N) = {[0], [1]}
Hñp th nh[a], [b]:

(
[1] n¸u a v  b ·u l´
[a][b] = [ab] =
[0] c¡c tr÷íng hñp cán l¤i
Ta câ 2 l  to n x¤ (ìn x¤) trong N. Nh÷ng [2] khæng to n x¤ (ìn x¤)
trong N.
B i tªp 1.5.

1. To n x¤ ch÷a ch­c l  to n ¡nh.
2. ìn x¤ ch÷a ch­c l  ìn ¡nh.
Líi gi£i.

1. X²t ph¤m trò M on c¡c nûa nhâm câ ìn và(Monoid) c¡c c§u x¤ l  c¡c 
çng c§u cõa chóng. 
çng c§u bao h m j : N −→ Z l  mët to n x¤ nh÷ng khæng to n ¡nh.
Thªt vªy, gi£ sû r¬ng g1 and g2 l  hai c§u x¤ ph¥n bi»t tø Z tîi mët
monoid M n o â. Lóc â câ n ∈ Z sao cho g1 (n) 6= g2 (n), do â
g1 (−n) 6= g2 (−n). Ho°c n ho°c −n ∈
/ N, g1 j 6= g2 j . Vªy j l  to n x¤.
2. Trong ph¤m trò Div c¡c nhâm abel chia ÷ñc v  c¡c c§u x¤ l  c¡c çng
c§u nhâm giúa chóng. X²t çng c§u th÷ìng q : Q −→ Q/Z. Rã r ng
nâ khæng l  ìn ¡nh; tuy nhi¶n, nâ l  mët ìn x¤ trong ph¤m trò n y.
Thªt vªy, n¸u qf = qg trong â f , g : G −→ Q, G l  nhâm abel chia 
÷ñc n o â. Lóc â qh = 0 vîi h = f − g (¥y l  mët ph¤m trò cëng
t½nh2 ). Suy ra h(x) l  mët sè húu t¿ n¸u x ∈ G. N¸u h(x) 6= 0, ch¯ng
h¤n,  

1
x
=
h
2008h(x)
2008
th¼ 

qh

x
2008h(x) 

6= 0

m¥u thu¨n vîi qh = 0, vªy h(x) = 0 v  q l  ìn x¤.
2 xem

[1]

5

Chùng minh r¬ng c¡c m»nh · sau t÷ìng ÷ìng:
A l  vªt khæng.
O −→ A l  to n x¤.
A −→ O l  ìn x¤.
1A l  c§u x¤ khæng.

B i tªp 1.6.

a.
b.
c.
d.

Líi gi£i.

Ta ch¿ chùng minh a ⇐⇒ b v  a ⇐⇒ d.

1. (a =⇒ b). Gi£ sû A l  vªt khæng. N¸u câ f , g : A −→ X sao cho
f.0OA = g.0OA th¼ f = g v¼ [A, X] câ duy nh§t mët ph¦n tû. Vªy
O −→ A l  to n x¤.
2. (b =⇒ a). Gi£ sû O −→ A l  to n x¤. c Ta s³ chùng minh O −→ A l  
¯ng x¤. Thªt vªy,

A

0AO

/

0OA

O

/

A

∗ Ta câ 0OA .0AO = 0AA ∈ [A, A] v  1AA ∈ [A, A].
M°t kh¡c 0AA 0OA = 1AA 0OA = 0OA , do 0OA l  to n x¤ n¶n 0AA =
1AA .
∗ Ta công câ 0AO .0OA = 0OO = 1OO .
Vªy a ⇐⇒ b.
3. (a =⇒ d). Rã.
4. (d =⇒ a). Gi£ sû 1A l  c§u x¤ khæng. A l  vªt tªn còng v¼ 0XA ∈ [X, A]
v  n¸u f ∈ [X, A] th¼ 1A f = 0XA = 1A 0XA , do â f = 0XA v¼ 1A l  
¯ng x¤.
Vªy a ⇐⇒ d.
B i tªp 1.7.

Cho C l  mët ph¤m trò v  h¼nh vuæng sau giao ho¡n:
P
p2

p1 

D2

β2

/

/

B1 

β1

B

Ta x²t ph¤m trò P ull:
Vîi β1 : B1 −→ B , β2 : B2 −→ B cho s®n cõa C
6

Ob(Pull) = {(p1 : P −→ B1 , p2 : P −→ B2 )|p1 , p2 ∈ M or(C), β1 p1 = β2 p2 }
[(p1 , p2 ), (p01 , p02 )]P ull = {γ : P 0 −→ P ∈ M or(C)| p01 = p1 γ, p02 = p2 γ};
hñp th nh l  hñp th nh trong trong C ; 1(p1,p2) = 1C .
H¢y t¼m vªt tªn còng trong ph¤m trò P ull.
Líi gi£i.

∗ Gi£ sû trong ph¤m trò P ull tçn t¤i n½u cho c°p β1 , β2 l  (P, p1 , p2 ) th¼
(p1 , p2 ) ch½nh l  vªt tªn còng c¦n t¼m.
∗ N¸u ph¤m trò P ull khæng tçn t¤i n½u cho c°p β1 , β2 . Gi£ sû (p1 , p2 ) l 
vªt tªn còng cõa ph¤m trò P ull th¼ (P, p1 , p2 ) l  n½u (væ lþ).

Chùng minh r¬ng:
a. N¸u α l  ìn x¤ th¼ Kerα = 0, nh÷ng ng÷ñc l¤i th¼ ch÷a ch­c;
b. N¸u β l  ìn x¤ th¼ Ker(α) = Ker(βα).
c. N¸u u : K −→ A l  h¤t nh¥n cõa α : A −→ B v  p : A −→ K ∗ l  èi
h¤t nh¥n cõa u th¼ u l  h¤t nh¥n cõa p.

B i tªp 1.8.

Líi gi£i.

a. Ta câ

0

α

XA
X −→
A −→ B

∗ α.0XA = 0.
∗ Gi£ sû câ c§u x¤ u0 : K 0 −→ A thäa m¢n i·u ki»n αu0 = 0. V¼ α
l  ìn x¤ n¶n u0 = 0XA . Vîi λ = idX ta câ 0XA .λ = u0 .
Vªy Kerα = 0.
b. Ta chùng minh n¸u tçn t¤i Ker(α) th¼ Ker(βα) công tçn t¤i v  Ker(α) =
Ker(βα) v  ng÷ñc l¤i .
(=⇒)
kerα

β

α

X −→ A −→ B −→ C
Ta câ (βα)kerα = β(αkerα) = β0XB = 0XC

λ

X

~

K 0 AA

AA u0
AA
AA
kerα
/A

7

α

/

B

β

/

C

Gi£ sû câ u0 : K 0 −→ A sao cho βαu0 = 0K 0 C , v¼ β l  ìn x¤ n¶n
αu0 = 0XB . M  αkerα = 0XB n¶n tçn t¤i duy nh§t λ : K 0 −→ K sao
cho ker(α).λ = u0 .
Vªy Ker(α) = Ker(βα).
(⇐=)3
c.
λ

K

K 0 AA

~
u

AA u0
AA
AA
/A

p

@@
@@
@
α @@ 

B

}

/

K∗

γ

∗ Ta câ pu = 0 v¼ p = cokeru.
M°t kh¡c αu = 0 n¶n theo t½nh ch§t cõa cokeru tçn t¤i c§u x¤
duy nh§t γ : K ∗ −→ B sao cho γp = α.
∗ Gi£ sû câ u0 : K 0 −→ A thäa m¢n pu0 = 0. Lóc â γpu0 = 0 = αu0 .
Do u = kerα n¶n tçn t¤i duy nh§t c§u x¤ λ : K 0 −→ K sao cho
uλ = u0 .
Vªy u l  h¤t nh¥n cõa p.

Ta gåi t½ch thî cõa mët hå c§u x¤ (βi : Bi −→ B)i∈I ) cõa
ph¤m trò C l  t½ch cõa hå vªt (βi : Bi −→ B)i∈I ) trong ph¤m trò OvB c¡c
vªt ph½a tr¶n B .
Khi méi c§u x¤ βi l  ìn x¤ th¼ t½ch thîT cõa hå (βi : Bi −→ B)i∈I ) cán ÷ñc
gåi l  giao cõa hå c¡c vªt Bi, k½ hi»u Bi.
i∈I
H¢y chùng tä r¬ng n¸u ph¤m trò C câ vªt tªn còng B th¼
i) Ph¤m trò OvB c¡c vªt ph½a tr¶n B tròng vîi ph¤m trò ¢ cho.
ii) T½ch cõa hå vªt (Bi)i∈I tròng vîi t½ch thî cõa hå (βi : Bi −→ B)i∈I ).
B i tªp 1.9.

Líi gi£i.

i) Chùng minh trong ph¤m trò C câ vªt tªn còng th¼ OvB ≡ C . Ta c¦n
chùng minh
1−1

1. Ob(C) ←→ Ob(OvB )
3 rã

8

f

g

2. [X −→ B, Y −→ B] = [X, Y ]C
pi

ii) Gi£ sû (P, P −→ Bi )i∈I l  t½ch cõa hå vªt (Bi )i∈I trong ph¤m trò C . Ta
pi
s³ chùng minh (P, P −→ Bi )i∈I l  t½ch thî cõa hå (βi : Bi −→ B)i∈I .
Thªt vªy, ta câ

βi pi : P −→ B,

βj pj : P −→ B

Do B l  vªt tªn còng n¶n βi pi = βj pj , ∀i, j ∈ I
Suy ra βi pi ∈ Ob(OvB ).
αi
∀X ∈ Ob(C), (X, X −→
Bi )i∈I ta câ

βi αi : X −→ B,

βj αj : X −→ B

Do B l  vªt tªn còng n¶n βi αi = βj αj , ∀i, j ∈ I .
Suy ra βi αi ∈ Ob(OvB ).
Do P l  t½ch n¶n tçn t¤i duy nh§t c§u x¤ γ : X −→ P sao cho pi γ = αi ,
∀i ∈ I .
Vªy P l  t½ch thî cõa hå (βi : Bi −→ B)i∈I .

1.3 Ph¤m trò khîp, cëng t½nh, abel
B i tªp 1.10. Trong ph¤m trò khîp
1. Chùng minh méi ìn x¤ l  h¤t nh¥n cõa èi h¤t nh¥n cõa nâ
2. Mët c§u x¤ α l  ìn x¤ khi v  ch¿ khi Kerα = 0.
Trong ph¤m trò khîp, ta câ måi c§u x¤ α : A −→ B thäa α = uv
trong â u = ker(cokerα), v = coker(kerα).
Líi gi£i.

1. Gi£ sû α l  ìn x¤. Ta chùng minh α = ker(cokerα).
V¼ α ìn x¤ n¶n kerα = 0XA . Ta câ v = coker(kerα) = coker0XA = 1A .
Vªy α = u1A = ker(cokerα).
2. kerα = 0 =⇒ α ìn x¤.
Thªt vªy, gi£ sû câ f, g : X −→ A sao cho αf = αg hay uvf = uvg .
V¼ u l  ìn x¤ n¶n vf = vg hay coker(kerα)f = coker(kerα). Suy ra
1A f = 1A g , tùc l  f = g .

B i tªp 1.11.

Trong ph¤m trò cëng t½nh, chùng minh
9

1. α to n x¤ ⇐⇒ Cokerα = 0.
2.

Coequ(α, β) = Coker(α − β).

Líi gi£i.

Cho α : A −→ B , cokerα : B −→ Y .

1. Ta chùng minh Cokerα = 0 =⇒ α to n x¤.
Gi£ sû câ f, g : B −→ Y ∗ sao cho f α = gα th¼ f α − gα = 0 hay
(f − g)α = 0.

A

α

/

/

Cokerα

B BB
BB
BB
f −g BB
~
Y∗

Y

γ

Lóc â tçn t¤i duy nh§t γ : B −→ Y ∗ sao cho f − g = γcokerα = 0.
Vªy f = g , tùc l  α l  to n x¤.
2. Gi£ sû (C, h) = Coker(α − β) tçn t¤i. 4
Ta chùng minh Coequ(α, β) = Coker(α − β). Ta câ h(α − β) = hα −
hβ = 0 n¶n hα = hβ .
N¸u câ u : B −→ Z sao chouα = uβ hay u(α − β) = 0 th¼ theo ành
ngh¾a cõa èi h¤t nh¥n câ duy nh§t γ : Y −→ Z sao cho γh = u.

A

α−β

/

B@

@@
@@
u @@ 

Z

Vªy Coequ(α, β) = Coker(α − β).

4 Khi

Coequ(α, β) tçn t¤i th¼ ta chùng minh t÷ìng tü

10

/C

h



γ

2

H m tû

2.1 Kh¡i ni»m h m tû
B i tªp 2.1. Chùng tä c¡c t÷ìng ùng sau ¥y l  h m tû hi»p bi¸n
a. T÷ìng ùng
HA :

C
X

−→
7−→

α

X −→ Y

S
[A, X]C

7−→ H A (X)
f

[A,α]=H A (α)

−→
7−→

H A (Y )
αf

trong â C l  mët ph¤m trò tuý þ v  A l  mët vªt cè ành trong ph¤m
trò C .
b. T÷ìng ùng
A ⊗R − : R − Mod −→
Ab
X
α
X −→ Y

7−→
A ⊗R X
1⊗α
7−→ A ⊗R X −→ A ⊗R X

trong â A l  mët R − mæun ph£i, R − mod l  ph¤m trò c¡c R −
mæun tr¡i.
c. T÷ìng ùng
HomR (A, −) : R − Mod −→
Ab
X
α
X −→ Y

7 → HomR (A, X)

7−→ HomR (A, α)

trong â A l  mët R − mæun ph£i, R − mod l  ph¤m trò c¡c R −
mæun tr¡i.
Líi gi£i.

Rã r ng c¡c t÷ìng ùng

X
α

X −→ Y

7−→

[A, X]C
H A (α)

7−→ H A (X) −→ H A (Y )
f
7−→ αf

l  c¡c ¡nh x¤.
Ta câ
11

∗ H A (1X ) = 1H A (X) . Thªt vªy, vîi måi φ ∈ [A, X]C th¼
H A (1X )(φ) = 1X (φ) = φ

1H A (X) (φ) = φ.
∗ Vîi måi φ ∈ [A, X]C , f ∈ [X, Y ]C g ∈ [Y, Z]C th¼
H A (gf )(φ) = (gf )φ = gf φ

H A (g)H A (f )(φ) = H A (g)(f φ) = gf φ,

suy ra H A (gf ) = H A (g)H A (f ).
Vªy H A l  mët h m tû hi»p bi¸n.

2.2 Ph²p bi¸n êi tü nhi¶n
B i tªp 2.2. Cho α : A −→ B l  mët c§u x¤ cõa M or(C), ta x²t c¡c h m
tû ph£n bi¸n HA v  HB . Vîi X ∈ Ob(C), ta x¡c ành ¡nh x¤
Hα : H A (X) −→ H B (X)
f
7−→
αf

Chùng tä r¬ng Hα l  mët ph²p bi¸n êi tü nhi¶n tø h m tû HA tîi h m tû
HB .
V¼ HA v  HB l  hai h m tû ph£n bi¸n n¶n º chùng minh Hα l 
ph²p bi¸n êi tü nhi¶n ta s³ chùng minh vîi méi φ : X −→ Y ∈ M or(C) ta
câ biºu ç sau giao ho¡n
Líi gi£i.

HA (Y )
HA (φ)

Hα (Y )

/ 

HB (Y ) 

/

HA (X) H

α (X)

HB (φ)

HB (X)

hay biºu ç sau giao ho¡n

[Y, A]C
HA (φ)

Hα (Y ) 

[X, A]C

/

/

Hα (X)

12

[Y, B]C 

HB (φ)

[X, B]C

Thªt vªy, vîi måi f ∈ [Y, A] ta câ

HB (φ)Hα (Y )(f ) = HB (φ)(αf ) = αf φ

Hα (X)HA (φ)(f ) = Hα (X)(f φ) = αf φ.
Vªy

HB (φ)Hα (Y ) = Hα (X)HA (φ).

2.3 H m tû khîp
B i tªp 2.3. N¸u F : C −→ D l  h m tû cëng t½nh th¼
a. F (0) = 0
b. F (−α) = −F (α), ∀α ∈ M or(C).
Líi gi£i.

a.

Ta câ F (id0 + id0 ) = F (id0 ) + F (id0 ) =⇒ F (id0 ) = 0
=⇒ idF (0) = 0 =⇒ F (0) = 0

b.

Ta câ F (α − α) = F (0) = F (α) + F (−α) = 0,
F (−α) = −F (α)

Chùng tä r¬ng :
a. C¡c h m tû H A, HB , HomR(A, −), HomR(−, B) : R − Mod −→ Ab
l  khîp tr¡i.
b. C¡c h m tû
A ⊗R − : R − Mod −→ Ab
− ⊗R B : R − Mod −→ Ab
l  khîp ph£i

B i tªp 2.4.

Líi gi£i.

a.

Ta ch¿ x²t H A v  A ⊗R − v  k½ hi»u C thay cho R − Mod.

Ta chùng minh H A l  khîp tr¡i.

∗ H A l  h m tû hi»p bi¸n.

13

∗ H A l  cëng t½nh. Thªt vªy, vîi måi f, g ∈ [A, X]C ta câ
[A, α](f + g) = α(f + g) = αf + αg = [A, α]f + [A, α]g
α

β

∗ H A l  khîp tr¡i, tùc l  n¸u trong C câ d¢y c§u x¤ X −→ Y −→ Z
vîi α = Kerβ th¼ trong Ab câ d¢y c§u x¤
[A,α]

[A,β]

[A, X]C −→ [A, Y ]C −→ [A, Z]C
vîi F (α) = KerF (β).

b.

i)

F (α) ⊂ KerF (β).
Ta câ F (β)F (α)(f ) = βαf = 0 =⇒ F (β)F (α) = 0 hay
F (α) ⊂ KerF (β).

ii)

KerF (β) ⊂ F (α).
L§y g ∈ KerF (β) ta câ F (β)(g) = 0 =⇒ βg = 0. V¼ α = kerβ
n¶n tçn t¤i duy nh§t çng c§u γ : A −→ X sao cho αγ = g ,
tùc l  F (α)(γ) = g . Vªy KerF (β) ⊂ F (α).

Ta chùng minh A ⊗R − l  khîp ph£i.

∗ A ⊗R − v  − ⊗R B ·u l  h m tû hi»p bi¸n5 .

∗ A ⊗R − l  h m tû cëng t½nh. Ta câ ∀X, Y ∈ Ob(R-Mod) : α, β ∈
[X, Y ]R-Mod
A ⊗R (α + β) = A ⊗R α + A ⊗R β.
Thªt vªy, ∀(a ⊗ x) ∈ A ⊗R X ,
A ⊗R (α + β)(a ⊗ x) = 1A (a) ⊗ [(α + β)(x)] = a ⊗ [α(x) + β(x)]
= a ⊗ α(x) + a ⊗ β(x) = (1A ⊗ α)(a ⊗ x) + (1A ⊗ β)(a ⊗ x)
= (1A ⊗ α + 1A ⊗ β)(a ⊗ x).
α

β

∗ A⊗R − l  khîp ph£i. Gi£ sû trong C câ d¢y c§u x¤ X −→ Y −→ Z
vîi β = cokerα ta s³ chùng minh trong Ab câ d¢y c§u x¤
1⊗α

1⊗β

A ⊗R X −→ A ⊗R Y −→ A ⊗R Z
vîi 1 ⊗ β = Coker(1 ⊗ α).
Thªt vªy, v¼ β = Cokerα = Y /Imα n¶n β l  to n x¤, do â
5 Vi»c

chùng minh − ⊗R B khîp ph£i ta ti¸n h nh t÷ìng tü

14

β = Coimβ = Y /Kerβ . =⇒ imα = kerβ .
β

α

Vªy d¢y X −→ Y −→ Z −→ O khîp, tø â d¢y
1⊗β

1⊗α

A ⊗R X −→ A ⊗R Y −→ A ⊗R Z −→ 0
khîp6 .
Suy ra im(1 ⊗ α) = ker(1 ⊗ β) v  1 ⊗ β l  to n x¤ n¶n
1 ⊗ β = coim(1 ⊗ β) = A ⊗R Y /Ker(1 ⊗ β) = A ⊗R Y /Im(1 ⊗ α)
= Coker(1 ⊗ α)

NHŠN X’T:

Nâi chung −⊗R B , HomR (B, −) khæng khîp. Thªt vªy, chån R = Z, B = Z2 .

∗ Ta câ d¢y sau khîp:
j

p

0 −→ 2Z −→ Z −→ Z2 −→ 0,
trong â j(1) = 2, p(1) = ¯
1. Tuy nhi¶n, d¢y sau khæng khîp
j⊗id

p⊗id

0 −→ 2Z ⊗Z Z2 −→ Z ⊗Z Z2 −→ Z2 ⊗Z Z2 −→ 0
v¼ j ⊗ id khæng ìn ¡nh. Thªt vªy,

j ⊗ id(1 ⊗ ¯1) = j(1) ⊗ id(¯1) = 2 ⊗ ¯1 = 1 ⊗ 2¯1 = 1 ⊗ ¯0 = 0.
=⇒ j ⊗ id l  ¡nh x¤ khæng. Nâ khæng ìn ¡nh v¼
2Z ⊗Z Z2 ∼
= Z2 6= 0.7
= Z ⊗Z Z2 ∼
¯ = ϕ(2¯ = 0.
∗ Ta câ vîi ϕ ∈ HomZ (Z2 , Z), 2ϕ(1)
¯
=⇒ ϕ(1) = 0 hay ϕ = 0. =⇒ HomZ (Z2 , Z) = 0.
N¸u d¢y khîp
j

p

0 −→ Z −→ Z −→ Z2 −→ 0,
trong â j(1) = 2, p(1) = ¯
1 sinh ra d¢y khîp
j?

p?

0 −→ HomZ (Z2 , Z) −→ HomZ (Z2 , Z) −→ HomZ (Z2 , Z2 ) −→ 0
th¼ d¢y sau khîp

0 −→ 0 −→ 0 −→ HomZ (Z2 , Z2 ) −→ 0
Vªy HomZ (Z2 , Z2 ) = 0 (væ lþ).
6X

1⊗β

⊗R A −→ Y ⊗R A −→ Z ⊗R A −→ 0 công khîp



R M = M ⊗R R = M v  2Z = Z
1⊗α

7R ⊗

15

Cho P l  R − mæun ph£i tü do8, h m tû sau khîp:
P ⊗R − : R − Mod −→
Ab

B i tªp 2.5.

7−→
P ⊗R X
1⊗α
7−→ P ⊗R X −→ P ⊗R X

X
α
X −→ Y

V¼ c¡c ph¤m trò R − Mod v  Ab l  c¡c ph¤m trò abel n¶n ta s³
chùng minh P ⊗R − bi¸n d¢y khîp ng­n
Líi gi£i.

β

α

0 −→ X −→ Y −→ Z −→ 0
th nh d¢y khîp ng­n
1⊗β

1⊗α

0 −→ P ⊗R X −→ P ⊗R Y −→ P ⊗R Z −→ 0
Ta bi¸t P ⊗R − l  khîp ph£i n¶n vi»c cán l¤i l  chùng minh P ⊗R f l  ìn
c§u. V¼ P tü do n¶n P câ cì sð (e
Pi )I . Khi â måi ph¦n tû cõa P ⊗R X ·u
câ thº vi¸t duy nh§t d÷îi d¤ng
ei ⊗R xi trong â xi ∈ X v  hå (xi )I câ
gi¡ húu h¤n.9
Gi£ sû
X
X
X
(P ⊗R f )(
ei ⊗R xi ) =
ei ⊗R f (xi ) = 0 =
ei ⊗R 0
Do â f (xi ) = 0, ∀i ∈ I . M°t kh¡c f ìn c§u n¶n xi = 0∀i ∈ I . Vªy
ker(P ⊗R f ) = 0 hay P ⊗R f l  ìn c§u.
B i tªp 2.6.

1. N¸u P l  mæun x¤ £nh th¼ h m tû HomR(P, −) khîp.
2. Cho Q l  mæun nëi x¤ th¼ h m tû HomR(−, Q) khîp.
Líi gi£i.

1. HomR (P, −) l  h m tû hi»p bi¸n khîp tr¡i n¶n º chùng minh d¢y
f

g

khîp ng­n 0 −→ A −→ B −→ C −→ 0 sinh ra d¢y khîp
f?

f?

0 −→ HomR (P, A) −→ HomR (P, B) −→ HomR (P, C) −→ 0
8P

x¤ £nh công óng
l¤i lþ thuy¸t mæ un

9 Xem

16

ta ch¿ cán chùng minh g? l  to n c§u. Thªt vªy, v¼ d¢y tr¶n khîp n¶n
g l  to n c§u.
P
ϕ

B


g

/ 

α

C

/O

M  P x¤ £nh n¶n vîi måi α : P −→ C tçn t¤i ϕ : P −→ B sao cho
gϕ = α = g? .
2. HomR (−, Q) l  h m tû ph£n bi¸n khîp tr¡i. 10 . Y¶u c¦u cõa b i
to¡n t÷ìng ÷ìng vîi f ? l  to n c§u n¸u f ìn c§u ngh¾a l  ∀β ∈
HomR (A, Q) tçn t¤i ϕ ∈ HomR (B, Q) sao cho f ? (ϕ) = ϕf = β . i·u
n y rã r ng v¼ Q l  nëi x¤.

10 D¢y

f

g

khîp A −→ B −→ C −→ 0 c£m sinh d¢y khîp
f?

f?

0 −→ HomR (C, Q) −→ HomR (B, Q) −→ HomR (A, Q)

17

T i li»u
[1] Nguy¹n Xu¥n Tuy¸n, L¶ V«n Thuy¸t, Cì
döc, 2001.
[2] Barry Mitchell,
ti¸ng Vi»t)

sð ¤i sè hi»n ¤i, NXB Gi¡o

Lþ thuy¸t ph¤m trò, Academic Press, 1965 (B£n dàch 

¤i sè (Gi¡o tr¼nh sau ¤i håc), NXB Gi¡o döc, 1985.
MacLane, Categories for mathematician working, Graduate

[3] Ngæ Thóc Lanh,

[4] Saunder
Texts in Mathematics 5, Springer-Verlag.

[5] Barr, Michael Wells, Charles (2002), Toposes, Triples and Theories, http://www.cwru.edu/artsci/math/wells/pub/ttt.html (revised
and corrected free online version of Grundlehren der mathematischen
Wissenschaften (278) Springer-Verlag, 1983).
[6] Ad¡mek, Jir½, Herrlich, Horst Strecker, George E. (1990), Abstract
and Concrete Categories, John Wiley Sons, ISBN 0-471-60922-6,
http://katmat.math.uni-bremen.de/acc/acc.pdf (now free on-line edition).
[7] Asperti, Andrea Longo, Giuseppe (1991), Categories, Types and Structures, MIT Press, ftp://ftp.di.ens.fr/pub/users/ longo/ CategTypesStructures/ book.pdf.

18

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful