www.VNMATH.

com

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN ĐẠI HỌC KHOA HỌC ================

Nguyễn Tuyết Nga

LUẬN VĂN THẠC SĨ TOÁN HỌC

ỨNG DỤNG CỦA LÍ THUYẾT NHÓM TRONG MỘT SỐ BÀI TOÁN SƠ CẤP

Thái Nguyên, năm 2009

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN ĐẠI HỌC KHOA HỌC ================

Nguyễn Tuyết Nga

ỨNG DỤNG CỦA LÍ THUYẾT NHÓM TRONG MỘT SỐ BÀI TOÁN SƠ CẤP
Chuyên ngành: Mã số: Phương pháp Toán sơ cấp 60.46.40

Hướng dẫn: PGS.TS Lê Thị Thanh Nhàn

Thái Nguyên, năm 2009

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com

Môc lôc
Lêi c¶m ¬n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2

1

KiÕn thøc chuÈn bÞ vÒ lÝ thuyÕt nhãm 1.1 1.2 1.3 1.4 Nhãm, nhãm xylic v nhãm con . . . . . . . . . . . . . . §Þnh lÝ Lagrange, ®ång cÊu nhãm . . . . . . . . . . . . . T¸c ®éng cña nhãm lªn tËp hîp . . . . . . . . . . . . . . C«ng thøc c¸c líp v §Þnh lÝ Burnside . . . . . . . . . .

5 5 7 9 10 15 15 19 20 26 26 27 31 41

2

Mét sè øng dông v o sè häc 2.1 2.2 2.3 Mét sè øng dông ®¬n gi¶n . . . . . . . . . . . . . . . . . Mét sè øng dông cña §Þnh lÝ Lagrange . . . . . . . . . . ´ ¦ng dông cña C«ng thøc c¸c líp v §Þnh lÝ Burnside . .

3

´ ¦ng dông v o tæ hîp 3.1 3.2 3.3 Nhãm ®èi xøng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ´ ¦ng dông v o tæ hîp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mét sè vÝ dô minh häa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . T i liÖu tham kh¶o . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
2

Lêi c¶m ¬n
Sau h¬n nöa n¨m nghiªn cøu miÖt m i, luËn v¨n th¹c sÜ cña t«i víi ®Ò ´ t i nghiªn cøu “¦ng dông cña lý thuyÕt nhãm trong mét sè b i to¸n s¬ cÊp” ® ®−îc ho n th nh. Nh÷ng kÕt qña ban ®Çu m t«i thu ®−îc ®ã l nhê sù h−íng dÉn tËn t×nh v nghiªm kh¾c cña c« gi¸o PGS. TS Lª ThÞ Thanh Nh n. T«i xin ®−îc b y tá lßng biÕt ¬n s©u s¾c ®èi víi C«. T«i xin ch©n th nh c¶m ¬n Ban Gi¸m hiÖu, phßng § o t¹o v Khoa To¸n-Tin cña Tr−êng §¹i häc Khoa häc - §¹i häc Th¸i Nguyªn ® t¹o mäi ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho t«i ho n th nh ®Ò t i n y trong thêi gian qua. §éi ngò c¸n bé thuéc phßng § o t¹o v Khoa To¸n - Tin ® hÕt lßng ñng hé, gióp ®ì líp cao häc Khãa I chóng t«i víi mét th¸i ®é nhiÖt t×nh, th©n thiÖn nhÊt. §iÒu n y sÏ m i l Ên t−îng rÊt tèt ®Ñp trong lßng mçi chóng t«i ®èi víi nh Tr−êng. T«i còng rÊt tù h o r»ng trong qu¸ tr×nh häc tËp ® ®−îc Tr−êng §¹i häc Khoa häc - §¹i häc Th¸i Nguyªn bè trÝ nh÷ng nh to¸n häc h ng ®Çu ViÖt nam vÒ lÜnh vùc Ph−¬ng ph¸p to¸n s¬ cÊp gi¶ng d¹y cho chóng t«i nh− GS H Huy Kho¸i, GS NguyÔn Minh H , GS Phan Huy Kh¶i... V còng l lêi c¶m ¬n ch©n th nh cña t«i tíi b¹n bÌ, nh÷ng ng−êi th©n ® lu«n ®éng viªn, cæ vò t«i trong suèt qóa tr×nh nghiªn cøu.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
3

Lêi nãi ®Çu

LÝ thuyÕt nhãm l mét trong nh÷ng lÜnh vùc nghiªn cøu quan träng cña §¹i sè hiÖn ®¹i. LÝ thuyÕt n y cã nh÷ng øng dông s©u s¾c trong nhiÒu h−íng kh¸c nhau cña to¸n häc, vËt lÝ... §Æc biÖt, mét sè kÜ thuËt trong lÝ thuyÕt nhãm ® ®−îc sö dông ®Ó mang l¹i nh÷ng kÕt qu¶ ®Ñp cña to¸n s¬ cÊp. Ch¼ng h¹n, tÝnh gi¶i ®−îc cña c¸c ®a thøc ® ®−îc gi¶i quyÕt trän vÑn bëi E. Galois th«ng qua viÖc sö dông c¸c kiÕn thøc cña lÝ thuyÕt nhãm phèi hîp mét c¸ch t i t×nh víi lÝ thuyÕt tr−êng v ®a thøc. Trong luËn v¨n n y, chóng t«i khai th¸c mét sè øng dông cña lÝ thuyÕt nhãm v o to¸n s¬ cÊp ë 2 lÜnh vùc: Sè häc v Tæ hîp. C«ng cô chñ yÕu cña lÝ thuyÕt nhãm ®−îc vËn dông ë ®©y l §Þnh lý Lagrange “CÊp v chØ sè cña mét nhãm con cña mét nhãm h÷u h¹n l −íc cña cÊp cña to n nhãm” v §Þnh lý Burnside “NÕu nhãm h÷u h¹n G t¸c ®éng lªn tËp h÷u 1 f (g), trong ®ã f (g) l h¹n X th× sè quü ®¹o cña t¸c ®éng l (G : e) g∈G sè phÇn tö cña X cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña g”. LuËn v¨n ®−îc tr×nh b y trong 3 ch−¬ng. Ch−¬ng 1 l nh÷ng kiÕn thøc chuÈn bÞ vÒ lý thuyÕt nhãm nh»m phôc vô cho 2 ch−¬ng sau, bao gåm c¸c kh¸i niÖm v tÝnh chÊt c¬ b¶n vÒ nhãm, ®ång cÊu nhãm, nhãm ®èi xøng v t¸c ®éng cña nhãm lªn tËp hîp. C¸c kiÕn thøc v thuËt ng÷ cña Ch−¬ng I ®−îc tham kh¶o chñ yÕu trong c¸c cuèn s¸ch vÒ lý thuyÕt nhãm cña J. Rotman [Rot] v J. F. Humphreys [Hum]. Ch−¬ng 2 l mét sè øng dông v o sè häc. Mét sè kÕt qu¶ ë c¸c TiÕt 2.1 v 2.2 l sù tæng hîp l¹i theo mét chñ ®Ò nh÷ng øng dông ® biÕt cña lÝ thuyÕt nhãm trong sè häc (xem 2.1.3, 2.1.4, 2.1.5, 2.2.1, 2.2.2),

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
4

nh−ng còng cã nh÷ng tÝnh chÊt m t¸c gi¶ luËn v¨n tù t×m tßi b»ng hiÓu biÕt cña m×nh (xem 2.1.1, 2.1.2). TiÕt 2.3, ®−îc tr×nh b y theo b i b¸o c«ng bè n¨m 2005 cña T. Evans v B. Holt [EH], chøng minh l¹i nh÷ng c«ng thøc sè häc cæ ®iÓn b»ng ph−¬ng ph¸p sö dông c«ng thøc c¸c líp v §Þnh lý Burnside trong lÝ thuyÕt nhãm. Ch−¬ng cuèi cña luËn v¨n l nh÷ng øng dông cña lý thuyÕt nhãm v o mét sè b i to¸n tæ hîp. Thùc chÊt, khi cã lÝ thuyÕt nhãm soi v o, c¸c b i to¸n tæ hîp n y ® bít phøc t¹p h¬n, c¸ch gi¶i quyÕt nã còng kh«ng cßn l nh÷ng mÑo mùc hay bÝ Èn dÔ nhÇm lÉn cña To¸n tæ hîp n÷a, m nã trë th nh râ r ng, hÖ thèng v dÔ hiÓu.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com

Ch−¬ng 1 KiÕn thøc chuÈn bÞ vÒ lÝ thuyÕt nhãm
Môc ®Ých cña ch−¬ng n y l nh¾c l¹i mét sè kiÕn thøc vÒ nhãm, ®Þnh lÝ Lagrange, t¸c ®éng cña nhãm lªn tËp hîp, c«ng thøc c¸c líp v §Þnh lÝ Burnside. KiÕn thøc n y l cÇn thiÕt cho nh÷ng øng dông gi¶i mét sè b i to¸n s¬ cÊp ®−îc tr×nh b y trong Ch−¬ng II v Ch−¬ng III. C¸c kiÕn thøc v thuËt ng÷ ë ®©y ®−îc tham kh¶o trong c¸c cuèn s¸ch vÒ lÝ thuyÕt nhãm [Ash], [Rot] v [Hum].

1.1 Nhãm, nhãm xylic v nhãm con
1.1.1. §Þnh nghÜa. Nhãm l mét tËp G cïng víi mét phÐp to¸n tho¶ m n c¸c ®iÒu kiÖn (i) PhÐp to¸n cã tÝnh kÕt hîp: a(bc) = (ab)c, ∀a, b, c ∈ G. (ii) G cã ®¬n vÞ: ∃e ∈ G sao cho ex = xe = x, ∀x ∈ G. (iii) Mäi phÇn tö cña G ®Òu kh¶ nghÞch: Víi mçi x ∈ G, tån t¹i x−1 ∈ G sao cho xx−1 = x−1 x = e. Mét nhãm G ®−îc gäi l nhãm giao ho¸n (hay nhãm Abel) nÕu phÐp to¸n l giao ho¸n. NÕu G cã h÷u h¹n phÇn tö th× sè phÇn tö cña G ®−îc gäi l cÊp cña G. NÕu G cã v« h¹n phÇn tö th× ta nãi G cã cÊp v« h¹n. • Mét sè vÝ dô vÒ nhãm.
5

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
6

- TËp Z c¸c sè nguyªn, tËp Q c¸c sè h÷u tû, tËp R c¸c sè thùc, tËp C c¸c sè phøc víi phÐp céng th«ng th−êng ®Òu l nhãm giao ho¸n cÊp v« h¹n. - TËp S(X) c¸c song ¸nh tõ mét tËp X ®Õn chÝnh nã víi phÐp hîp th nh c¸c ¸nh x¹ l mét nhãm, gäi l nhãm ®èi xøng cña X. NÕu X cã n phÇn tö th× S(X) cã cÊp n! v nhãm n y kh«ng giao ho¸n khi n ≥ 3. - Víi mçi sè tù nhiªn m ≥ 1, tËp Zm c¸c líp thÆng d− theo m«®un m víi phÐp céng c¸c líp thÆng d− l mét nhãm giao ho¸n cÊp m. TËp Z∗ m c¸c líp thÆng d− theo m«®un m nguyªn tè cïng nhau víi m víi phÐp nh©n c¸c líp thÆng d− l mét nhãm giao ho¸n cÊp ϕ(m), trong ®ã ϕ l h m Euler. • Mét sè tÝnh chÊt c¬ së: Cho G l mét nhãm víi ®¬n vÞ e. Khi ®ã - PhÇn tö ®¬n vÞ cña G l duy nhÊt. - PhÇn tö nghÞch ®¶o cña mçi phÇn tö cña G l duy nhÊt. - Mäi phÇn tö cña G ®Òu chÝnh quy, tøc l tháa m n luËt gi¶n −íc. 1.1.2. §Þnh nghÜa. TËp con H cña mét nhãm G ®−îc gäi l nhãm con cña G nÕu e ∈ H v a−1 ∈ H, ab ∈ H víi mäi a, b ∈ H. 1.1.3. §Þnh nghÜa. Mét nhãm G ®−îc gäi l xyclic nÕu tån t¹i a ∈ G sao cho mçi phÇn tö cña G ®Òu l mét luü thõa cña a. Trong tr−êng hîp n y G ®−îc gäi l nhãm xyclic sinh bëi a v viÕt G =< a > . Chó ý r»ng nhãm con cña nhãm xyclic l xyclic. Cho G l mét nhãm v a ∈ G. §Æt < a >= {an | n ∈ Z}. Khi ®ã < a > l nhãm con cña G, ®−îc gäi l nhãm con xyclic sinh bëi a. CÊp cña nhãm con < a > ®−îc gäi l cÊp cña phÇn tö a. DÔ thÊy r»ng a cã cÊp v« h¹n nÕu v chØ nÕu an = 0 kÐo theo n = 0 víi mäi

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
7

n ∈ Z. H¬n n÷a, a cã cÊp n nÕu v chØ nÕu n l sè nguyªn d−¬ng bÐ nhÊt sao cho an = e. 1.1.4. §Þnh nghÜa. Cho A l tËp con cña mét nhãm G. Khi ®ã tån t¹i nh÷ng nhãm con cña G chøa A, ch¼ng h¹n G. Giao cña tÊt c¶ c¸c nhãm con cña G chøa A l nhãm con nhá nhÊt cña G chøa A. Nhãm con n y ®−îc gäi l nhãm con sinh bëi tËp A v kÝ hiÖu l < A > . Râ r ng nhãm con sinh bëi tËp rçng l {e}. NÕu A = ∅ th× < A >= {a1 a2 . . . an | n ∈ N, a1 , . . . , an ∈ A ∪ A−1 }, trong ®ã A−1 = {x−1 | x ∈ A}.

1.2 §Þnh lÝ Lagrange, ®ång cÊu nhãm
1.2.1. §Þnh nghÜa. Cho H l mét nhãm con cña mét nhãm G. Ta ®Þnh nghÜa quan hÖ ∼ trªn G nh− sau: a ∼ b nÕu v chØ nÕu ab−1 ∈ H víi mäi a, b ∈ G. DÔ kiÓm tra ®−îc ∼ l mét quan hÖ t−¬ng ®−¬ng tren G. Víi mçi a ∈ G, gäi a l líp t−¬ng ®−¬ng cña a. Ta cã a = {ha | h ∈ H} = Ha. Mçi líp t−¬ng ®−¬ng Ha ®−îc gäi l mét líp ghÐp tr¸i cña H trong G. TËp th−¬ng cña G theo quan hÖ t−¬ng ®−¬ng ∼ ®−îc kÝ hiÖu bëi G/H. Khi H chØ cã h÷u h¹n líp ghÐp tr¸i th× ta gäi chØ sè cña H trong G, kÝ hiÖu l (G : H), l sè c¸c líp ghÐp tr¸i cña H. 1.2.2. §Þnh lý. (§Þnh lÝ Lagrange). Trong mét nhãm h÷u h¹n, cÊp v chØ sè cña mét nhãm con l −íc cña cÊp cña to n nhãm. • Sau ®©y l mét sè hÖ qu¶ trùc tiÕp cña §Þnh lÝ Lagrange.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
8

- Cho G l nhãm cÊp n v a ∈ G. Khi ®ã cÊp cña a l −íc cña n. H¬n n÷a, an = e. - Mçi nhãm cÊp nguyªn tè ®Òu l nhãm xylic sinh bëi mét phÇn tö tïy ý kh¸c ®¬n vÞ. - Mäi nhãm cÊp 5 ®Òu giao ho¸n.

1.2.3. §Þnh nghÜa. Cho G l mét nhãm. Mét nhãm con H cña G ®−îc gäi l nhãm con chuÈn t¾c nÕu Ha = aH víi mäi a ∈ G. Cho H l nhãm con chuÈn t¾c cña mét nhãm G. KÝ hiÖu G/H l tËp c¸c líp ghÐp tr¸i cña H trong G. Khi ®ã quy t¾c nh©n HaHb = Hab víi mäi Ha, Hb ∈ G/H l mét phÐp to¸n trªn G/H, v cïng víi phÐp to¸n n y, G/H l m th nh mét nhãm. Nhãm G/H x¸c ®Þnh nh− trªn ®−îc gäi l nhãm th−¬ng cña G theo nhãm con chuÈn t¾c H. ´ 1.2.4. §Þnh nghÜa. Cho G v H l c¸c nhãm. Anh x¹ f : G −→ H ®−îc gäi l ®ång cÊu nhãm nÕu f (xy) = f (x)f (y) víi mäi x, y ∈ G. Mét ®ång cÊu nhãm ®−îc gäi l ®¬n cÊu (to n cÊu, ®¼ng cÊu) nÕu nã l ®¬n ¸nh (to n ¸nh, song ¸nh). Hai nhãm G v H ®−îc gäi l ®¼ng cÊu víi nhau, viÕt l G ∼ H, nÕu cã mét ®¼ng cÊu gi÷a G v H. = • Mét sè tÝnh chÊt: - Hîp th nh cña hai ®ång cÊu nhãm l mét ®ång cÊu nhãm. - NÕu f : G −→ H l ®ång cÊu nhãm th× f (x−1 ) = (f (x))−1 v f (e) = e víi mäi x ∈ G. - NÕu f : G −→ H l ®ång cÊu nhãm, A l nhãm con cña G v B l nhãm con cña H th× f (A) l nhãm con cña H v f −1 (B) l nhãm con cña G. H¬n n÷a, nÕu B l nhãm con chuÈn t¾c th× f −1(B) l nhãm con chuÈn t¾c.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
9

1.2.5. §Þnh nghÜa. Gi¶ sö f : G −→ H l ®ång cÊu nhãm. Khi ®ã tËp Ker f = {x ∈ G | f (x) = e} l mét nhãm con chuÈn t¾c cña G v ®−îc gäi l h¹t nh©n cña f . TËp Im f = f (G) l mét nhãm con cña H v ®−îc gäi l ¶nh cña f . 1.2.6. §Þnh lý. (§Þnh lÝ ®ång cÊu nhãm). Cho f : G −→ H l ®ång cÊu nhãm. Khi ®ã G/ Ker f ∼ Im f. =

1.3 T¸c ®éng cña nhãm lªn tËp hîp
1.3.1. §Þnh nghÜa. Cho S l mét tËp hîp v G l mét nhãm víi e l ®¬n vÞ cña G. Mét t¸c ®éng tr¸i cña G lªn S l mét ¸nh x¹ G × S −→ S sao cho nÕu ta kÝ hiÖu ¶nh cña phÇn tö (x, s) ∈ G × S l xs th× ta cã (i) x(ys) = (xy)s víi mäi x, y ∈ G, s ∈ S. (ii) es = s víi mäi s ∈ S. Ho n to n t−¬ng tù, chóng ta cã kh¸i niÖm t¸c ®éng ph¶i. Khi cã mét t¸c ®éng tr¸i tõ G lªn S th× ta nãi S l mét G−tËp, v ¶nh cña phÇn tö (x, s) ∈ G × S qua t¸c ®éng n y ®−îc kÝ hiÖu l xs hoÆc x • s. Tõ nay trë ®i chóng ta chØ xÐt c¸c t¸c ®éng tr¸i, v ®Ó thuËn tiÖn ta gäi chóng l c¸c t¸c ®éng. Ta thÊy r»ng nhãm G t¸c ®éng lªn tËp S nÕu v chØ nÕu víi mçi x ∈ G, cã mét ¸nh x¹ tõ S ®Õn S cho øng mçi s ∈ S víi phÇn tö kÝ hiÖu l xs ∈ S sao cho x(ys) = (xy)s v es = s víi mäi x, y ∈ G, s ∈ S. Ta gäi phÇn tö xs l t¸c ®éng cña x lªn s. Víi x ∈ G, ¸nh x¹ cho øng s ∈ S víi xs ∈ S ®−îc gäi l ¸nh x¹ liªn kÕt cña x. • Mét sè vÝ dô vÒ t¸c ®éng cña nhãm lªn tËp hîp.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
10

- Cho G l nhãm. Khi ®ã G t¸c ®éng lªn chÝnh nã b»ng phÐp liªn hîp nh− sau: Víi x, a ∈ G, ta dïng kÝ hiÖu x • a cho t¸c ®éng cña x lªn a, v ®Æt x • a = xax−1. Ta gäi xax−1 l liªn hîp cña a bëi x. - Cho G l nhãm. KÝ hiÖu S l tËp c¸c tËp con cña G. Khi ®ã nhãm G t¸c ®éng lªn tËp S b»ng phÐp nh©n nh− sau: Víi x ∈ G v H ∈ S, ta dïng kÝ hiÖu x • H cho t¸c ®éng cña x lªn H, v ®Æt x • H = xH. - Cho G l nhãm v A l nhãm con cña G. Nhãm con B cña G ®−îc gäi l liªn hîp víi A nÕu tån t¹i x ∈ G sao cho B = xAx−1. Chó ý r»ng nÕu B liªn hîp víi A v C liªn hîp víi B th× C liªn hîp víi A. KÝ hiÖu S l tËp c¸c nhãm con cña G liªn hîp víi A. Khi ®ã G t¸c ®éng lªn S b»ng c¸ch liªn hîp nh− sau: víi mçi x ∈ G, B ∈ S, ®Æt x • B = xBx−1 .

1.4

C«ng thøc c¸c líp v §Þnh lÝ Burnside

1.4.1. Bæ ®Ò. Cho G l nhãm v S l mét G−tËp. Víi s ∈ S, ®Æt Gs = {a ∈ G | as = s}. Khi ®ã Gs l nhãm con cña G. Chøng minh. Cho s ∈ S. V× es = s nªn e ∈ Gs . Cho x, y ∈ Gs . Khi ®ã xs = s v ys = s. V× thÕ (xy)s = x(ys) = xs = s. Suy ra xy ∈ Gs . Cuèi cïng, cho x ∈ Gs . Khi ®ã xs = s. V× thÕ s = es = (x−1 x)s = x−1(xs) = x−1s. Suy ra x−1 ∈ Gs . VËy Gs l nhãm con cña G. Nhãm con Gs ®Þnh nghÜa trong Bæ ®Ò 1.4.1 ®−îc gäi l nhãm con ®¼ng h−íng cña G øng víi phÇn tö s.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
11

1.4.2. §Þnh nghÜa. Cho G l nhãm, S l G−tËp v s ∈ S. §Æt Gs = {xs | x ∈ G}. Khi ®ã Gs l bé phËn cña S. Ta gäi Gs l quü ®¹o cña s trong S. • Sau ®©y l mét sè vÝ dô vÒ nhãm con ®¼ng h−íng v quü ®¹o. - XÐt t¸c ®éng chÝnh quy cña G lªn chÝnh nã: x • a = xa, víi mäi x, a ∈ G. Víi a ∈ G, kÝ hiÖu Ga l quü ®¹o cña a. Víi mçi y ∈ G ta cã y = (ya−1)a ∈ Ga. Do ®ã Ga = G. V× thÕ t¸c ®éng n y chØ cã 1 quü ®¹o, ®ã l G. Nhãm con ®¼ng h−íng øng víi a l Ga = {x ∈ G : xa = a} = {e}. - XÐt t¸c ®éng cña nhãm G lªn chÝnh nã b»ng phÐp liªn hîp: x • a = xax−1 víi mäi x, a ∈ G. Víi a ∈ G, quü ®¹o cña a l Ga = {x • a | x ∈ G} = {xax−1 | x ∈ G}. Nhãm con ®¼ng h−íng øng víi a l Ga = {x ∈ G | xax−1 = a} = {x ∈ G | xa = ax}. - KÝ hiÖu S l tËp c¸c nhãm con cña mét nhãm G. XÐt t¸c ®éng cña nhãm G lªn S b»ng phÐp liªn hîp: x • H = xHx−1 víi mäi x ∈ G v mäi H ∈ S. Víi H ∈ S, quü ®¹o cña H l {xHx−1 | x ∈ G} - tËp c¸c nhãm con liªn hîp víi H; nhãm con ®¼ng h−íng cña H l GH = {x ∈ G | xH = Hx}. 1.4.3. MÖnh ®Ò. Cho G l nhãm v S l G−tËp. Khi ®ã (i) Gs = ∅ víi mäi s ∈ S. (ii) S =
s∈S

Gs.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
12

(iii) Gs = Gr hoÆc Gs ∩ Gr = ∅ víi mäi s, r ∈ S. Chøng minh. (i), (ii). V× s = es ∈ Gs nªn Gs = ∅. Suy ra S =
s∈S

Gs.

(iii). Gi¶ sö Gs ∩ Gr = ∅. Khi ®ã tån t¹i x, y ∈ G sao cho xs = yr. Suy ra s = es = x−1 xs = x−1 yr. Cho as ∈ Gs. Ta cã as = (ax−1y)r ∈ Gr. Do ®ã Gs ⊆ Gr. T−¬ng tù Gr ⊆ Gs, v v× thÕ Gs = Gr. MÖnh ®Ò 1.4.3 chØ ra r»ng tËp c¸c quü ®¹o trong S l m th nh mét phÐp ph©n ho¹ch trªn S. 1.4.4. §Þnh lý. (C«ng thøc c¸c líp). Cho G l nhãm, S l G−tËp v s ∈ S. KÝ hiÖu G/Gs l tËp c¸c líp ghÐp tr¸i cña nhãm con ®¼ng h−íng Gs . Khi ®ã t−¬ng øng f : G/Gs −→ Gs cho bëi f (xGs ) = xs l mét song ¸nh. Gi¶ thiÕt thªm r»ng S l mét tËp h÷u h¹n. Khi ®ã chØ sè cña Gs chÝnh l sè phÇn tö cña quü ®¹o Gs. H¬n n÷a, nÕu Gs1 , . . . , Gst l c¸c quü ®¹o ®«i mét rêi nhau trong S th×
t t

Card(S) = Card
i=1

Gsi =
i=1

(G : Gsi ),

(∗)

trong ®ã Card(S) l sè phÇn tö cña S v (G : Gsi ), i = 1, . . . , t, l chØ sè cña nhãm con ®¼ng h−íng Gsi . Chøng minh. Gi¶ sö xGs = yGs ∈ G/Gs . Khi ®ã x−1 y ∈ Gs . Suy ra x−1 ys = s. Do ®ã ys = xs. V× thÕ f l ¸nh x¹. Râ r ng f l to n ¸nh. Cho f (xGs ) = f (yGs ). Khi ®ã xs = ys. Do ®ã (x−1 y)s = s. Suy ra x−1 y ∈ Gs . Do ®ã xGs = yGs . V× thÕ f l ®¬n ¸nh. Suy ra f l song ¸nh. Gi¶ sö S l tËp h÷u h¹n. Khi ®ã quü ®¹o Gs l tËp h÷u h¹n víi mäi s ∈ S. Do f l song ¸nh nªn (G : Gs ) = Card(Gs) víi mäi s ∈ S. V× thÕ c«ng thøc (*) ®−îc chøng minh.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
13

1.4.5. §Þnh lý. (§Þnh lÝ Burnside). Gi¶ sö mét nhãm h÷u h¹n G t¸c ®éng lªn mét tËp h÷u h¹n X. Víi mçi g ∈ G, kÝ hiÖu f (g) l sè phÇn tö cña X cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña g, tøc l sè phÇn tö cña tËp hîp {x ∈ X : gx = x}. Khi ®ã sè quü ®¹o cña t¸c ®éng l 1 f (g). (G : e)
g∈G

Ng−êi ta gäi

1 (G : e)

f (g) l sè ®iÓm cè ®Þnh trung b×nh qua t¸c
g∈G

®éng cña c¸c phÇn tö cña G. Theo ®Þnh lÝ trªn, sè quü ®¹o cña t¸c ®éng chÝnh l sè ®iÓm cè ®Þnh trung b×nh. Chøng minh. Chóng ta dïng mét kÜ thuËt chuÈn t¾c cña tæ hîp gäi l “kÜ thuËt tÝnh to¸n theo 2 c¸ch” ®Ó chøng minh. Gäi T l tËp c¸c cÆp s¾p thø tù (g, x) sao cho g ∈ G, x ∈ X v gx = x. Víi mçi x ∈ X, sè c¸c phÇn tö g ∈ G sao cho (g, x) ∈ T chÝnh l cÊp cña nhãm con ®¼ng h−íng Gx cña x. V× thÕ ta cã Card(T ) =
x∈X

(Gx : e),

trong ®ã (Gx : e) l cÊp cña Gx . Víi mçi g ∈ G, sè phÇn tö x ∈ X sao cho (g, x) ∈ T chÝnh l f (g). V× thÕ Card(T ) =
g∈G

f (g).

Tõ hai ®¼ng thøc trªn ta cã 1 (Gx : e) = f (g). (G : e) (G : e) g∈G x∈X Gäi t l sè quü ®¹o. Gäi Gx1 , . . . , Gxt l c¸c quü ®¹o. V× c¸c quü ®¹o l ®«i mét rêi nhau v X l hîp cña c¸c quü ®¹o nªn ta cã (Gx : e) (Gx : e) (Gx : e) = + ... + . (G : e) (G : e) (G : e)
x∈X x∈Gx1 x∈Gxt

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
14

Víi mçi i = 1, . . . , t, theo §Þnh lÝ 1.4.4, tæng
x∈Gxi

(Gx : e) bao gåm (G : e)

Card(Gxi ) sè h¹ng, mçi sè h¹ng ®Òu b»ng

1 . V× thÕ Card(Gxi )

x∈Gxi

(Gx : e) =1 (G : e) (Gx : e) = t. (G : e)

víi mäi i = 1, . . . , t. Suy ra
x∈X

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com

Ch−¬ng 2 Mét sè øng dông v o sè häc
2.1 Mét sè øng dông ®¬n gi¶n
NhËn xÐt më ®Çu. Gi¶ sö p l sè nguyªn tè. Khi ®ã Z∗ = {1, . . . , p − 1} p l mét nhãm víi phÐp nh©n c¸c líp thÆng d− theo m«®un p. V× nghÞch ®¶o cña hai phÇn tö kh¸c nhau trong Z∗ l kh¸c nhau nªn ta lu«n cã p {1 , 2 , . . . , (p − 1)−1 } = {1, 2, . . . , p − 1}. B©y giê ta ¸p dông nhËn xÐt n y ®Ó chøng minh mét sè b i to¸n vÒ sè häc liªn quan ®Õn sè nguyªn tè, ®−îc thÓ hiÖn qua c¸c mÖnh ®Ò sau. 2.1.1. MÖnh ®Ò. Cho p > 2 l mét sè nguyªn tè. ViÕt biÓu thøc 1 1 1 + + ... + 1 2 p−1 d−íi d¹ng ph©n sè tèi gi¶n a/b. Khi ®ã p l −íc cña a. Chøng minh. Theo nhËn xÐt trªn, trong Zp ta cã 1 1 1 + + ... + = 1 2 p−1
p−1 p−1 −1 −1

(i)
i=1

−1

=
i=1

i.

Víi mäi sè tù nhiªn n ≥ 1, b»ng quy n¹p theo n ta cã 1 + 2 + ... + n =
15

n(n + 1) . 2

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
16
p−1

V× p > 2 l sè nguyªn tè nªn p − 1 l sè ch½n. Do ®ã
i=1 p−1 p−1

i=

p(p − 1) 2

l sè nguyªn chia hÕt cho p, tøc l l −íc cña a.
i=1

(i)−1 =
i=1

i = 0 ∈ Zp . V× thÕ p
p−1

Cho k > 1 l sè tù nhiªn v p l sè nguyªn tè. NÕu
i=1

ik chia hÕt

1 1 1 . cho p th× ta cã kÕt qu¶ t−¬ng tù ®èi víi tæng k + k + . . . + 1 2 (p − 1)k Ch¼ng h¹n, víi k = 2 hoÆc k = 3 ta cã kÕt qu¶ sau. 2.1.2. MÖnh ®Ò. Cho p l sè nguyªn tè. Gi¶ sö a 1 1 1 = 2 + 2 + ... + b 1 2 (p − 1)2 1 1 1 a = 3 + 3 + ... + , b 1 2 (p − 1)3 trong ®ã a/b v a /b l nh÷ng ph©n sè tèi gi¶n. Khi ®ã i) NÕu p > 3 th× p l −íc cña a. ii) NÕu p > 2 th× p l −íc cña a . Chøng minh. (i) Theo nhËn xÐt trªn, trong Zp ta cã 1 1 1 + 2 + ... + = 2 1 2 (p − 1)2
p−1 p−1

(i ) =
i=1 i=1

−1 2

i.

2

Víi mäi sè tù nhiªn n ≥ 1, b»ng quy n¹p theo n ta cã n(n + 1)(2n + 1) . 6 V× p > 3 l sè nguyªn tè nªn p kh«ng l béi cña 3 v còng kh«ng l béi (p − 1)p(2p − 1) cña 2. Do ®ã 12 + 22 + . . . + (p − 1)2 = l sè nguyªn 6 12 + 22 + . . . + n2 =
p−1

chia hÕt cho p, tøc l
i=1

i = 0 ∈ Zp. Do ®ã p l −íc cña a.

2

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
17

(ii) T−¬ng tù ta cã 1 1 1 + 3 + ... + = 13 2 (p − 1)3
p−1 p−1

(i ) =
i=1 i=1

−1 3

i.

3

Víi mäi sè tù nhiªn n ≥ 1, b»ng quy n¹p theo n ta cã n2 (n + 1)2 . 1 + 2 + ... + n = 4 V× p > 2 l sè nguyªn tè nªn (p − 1)2 chia hÕt cho 4. Do ®ã
3 3 3

(p − 1)2 p2 1 + 2 + . . . + (p − 1) = 4
3 3 3 p−1

l sè nguyªn chia hÕt cho p, tøc l a.
i=1

i = 0 ∈ Zp. V× thÕ p l −íc cña

3

NhËn xÐt trªn cã thÓ sö dông ®Ó chøng minh kÕt qu¶ sau ®©y. 2.1.3. MÖnh ®Ò. (§Þnh lÝ Wilson). Sè tù nhiªn p l sè nguyªn tè nÕu v chØ nÕu (p − 1)! ≡ −1 (mod p). Chøng minh. Cho p nguyªn tè. NÕu p = 2 th× (2 − 1)! ≡ −1 (mod 2). Cho p > 2. Khi ®ã p lÎ. Trong nhãm nh©n Z∗ = {1, . . . , p − 1}, nghÞch p ®¶o cña 1 l 1, nghÞch ®¶o cña p − 1 l p − 1. H¬n n÷a, nghÞch ®¶o cña a kh¸c a víi 1 < a < p − 1. ThËt vËy, nÕu ng−îc l¹i ta cã a2 ≡ 1 (mod p), do ®ã p l −íc cña a2 − 1 = (a − 1)(a + 1), ®iÒu n y l v« lÝ. Nh− vËy ta cã thÓ nhãm p − 3 phÇn tö {2, . . . , p − 2} cña Z∗ th nh (p − 3)/2 cÆp, p mçi cÆp l nghÞch ®¶o cña nhau. Suy ra 2 . . . (p − 2) = 1 ∈ Z∗ . Do ®ã p (p − 1)! = 2 . . . (p − 2)(p − 1) ≡ 1.(p − 1) ≡ −1 (mod p). Ng−îc l¹i, gi¶ sö (p − 1)! ≡ −1 (mod p). Gi¶ sö p kh«ng nguyªn tè. Gäi a l mét −íc thùc sù cña p. Khi ®ã 1 < a < p. Do ®ã a l −íc cña (p − 1)!. V× (p − 1)! + 1 l béi cña p nªn nã l béi cña a. L¹i do a l −íc cña (p − 1)! nªn a l −íc cña 1, ®iÒu n y l v« lÝ.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
18

Chó ý r»ng nhãm con cña mét nhãm xyclic l xyclic. Tõ nhËn xÐt n y ta cã thÓ chøng minh kÕt qu¶ sau ®©y. 2.1.4. Bæ ®Ò. Cho a1 , . . . , an l c¸c sè tù nhiªn kh«ng ®ång thêi b»ng 0. Gi¶ sö d = gcd(a1, . . . , an ). Khi ®ã tån t¹i c¸c sè nguyªn x1 , . . . , xn sao cho d = a1 x1 + . . . + an xn . Chøng minh. §Æt H = {a1x1 + a2 x2 + . . . + an xn | xi ∈ Z, ∀i}. Khi ®ã H l nhãm con cña nhãm céng Z. V× Z xylic nªn H l xyclic, tøc l H = tZ víi t ∈ N. Ta kh¼ng ®Þnh t = gcd(a1, . . . , an ). V× ai = 0a1 + . . . + 0ai−1 + 1ai + 0ai+1 + . . . + 0an nªn ai ∈ H = tZ, suy ra ai chia hÕt cho t víi mäi i = 1, . . . , n. Gi¶ sö r l mét −íc chung cña a1 , . . . , an . V× t ∈ H nªn t biÓu diÔn ®−îc d−íi d¹ng t = a1x1 + . . . + an xn , trong ®ã x1 , . . . , xn ∈ Z. Do xi chia hÕt cho t víi mäi i = 1, . . . , n nªn t chia hÕt cho r. VËy t l −íc chung lín nhÊt cña c¸c ai . Suy ra d = t. Do ®ã ta cã kÕt qu¶. 2.1.5. MÖnh ®Ò. (§Þnh lÝ Bezout). C¸c sè nguyªn a1 , . . . , an l nguyªn tè cïng nhau nÕu v chØ nÕu tån t¹i c¸c sè nguyªn x1 , . . . , xn sao cho 1 = a1x1 + . . . + an xn . Chøng minh. §Æt H = {a1 x1 + a2 x2 + . . . + an xn | xi ∈ Z, ∀i}. Theo bæ ®Ò trªn, H = dZ víi d = gcd(a1, . . . , an ). NÕu d = 1 th× H = Z. Do ®ã 1 ∈ H, v× thÕ 1 cã biÓu diÔn 1 = a1x1 + . . . + an xn víi x1 , . . . , xn ∈ Z. Ng−îc l¹i, nÕu cã biÓu diÔn 1 = a1 x1 + . . . + an xn th× 1 ∈ H = dZ. Suy ra d = 1.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
19

2.2 Mét sè øng dông cña §Þnh lÝ Lagrange
Trong tiÕt n y, chóng ta sö dông §Þnh lÝ Lagrange ph¸t biÓu ë Ch−¬ng I ®Ó chøng minh mét sè kÕt qu¶ trong sè häc. 2.2.1. MÖnh ®Ò. (§Þnh lÝ Fermat bÐ). Cho p l mét sè nguyªn tè v a l mét sè nguyªn. Khi ®ã ap ≡ a (mod p). Chøng minh. XÐt nhãm nh©n Z∗ c¸c líp thÆng d− theo m«®un p nguyªn p tè cïng nhau víi p. Nhãm n y cã cÊp p − 1. NÕu a l béi cña p th× ap còng l béi cña p v do ®ã ap ≡ a (mod p). Tr−êng hîp ng−îc l¹i th× gcd(a, p) = 1. Do ®ã a ∈ Z∗ . Trong nhãm Z∗ , ¸p dông §Þnh lÝ Lagrange p p ta cã ap−1 = 1, tøc l ap−1 ≡ 1 (mod p). Suy ra ap ≡ a (mod p). 2.2.2. MÖnh ®Ò. (§Þnh lÝ Euler). Cho m > 1 l mét sè tù nhiªn v a l mét sè nguyªn nguyªn tè cïng nhau víi m. KÝ hiÖu ϕ l h m Euler. Khi ®ã aϕ(m) ≡ 1 (mod m). Chøng minh. XÐt nhãm nh©n Z∗ c¸c líp thÆng d− theo m«®un m nguyªn m tè cïng nhau víi m. Nhãm n y cã cÊp ϕ(m). V× gcd(a, m) = 1 nªn a ∈ Z∗ . Trong nhãm Z∗ , ¸p dông §Þnh lÝ Lagrange ta cã aϕ(m) = 1, tøc m m l aϕ(m) ≡ 1 (mod m). Cho G = (a) l nhãm xyclic cÊp n. Khi ®ã phÇn tö ak l phÇn tö sinh cña G nÕu v chØ nÕu gcd(n, k) = 1. V× thÕ G cã ®óng ϕ(n) phÇn tö sinh, trong ®ã ϕ l h m Euler. H¬n n÷a, nÕu d l mét −íc cña n th× G cã duy nhÊt mét nhãm con cÊp d, ®ã l nhãm con sinh bëi phÇn tö an/d . ´ Ap dông §Þnh lÝ Lagrange kÕt hîp víi nhËn xÐt n y, ta cã “®ång nhÊt Euler” sau ®©y.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
20

2.2.3. MÖnh ®Ò. Gäi ϕ l h m Euler. NÕu n > 0 l mét sè nguyªn th× n=
d|n

ϕ(d).

Chøng minh. Chän G l mét nhãm xyclic cÊp n, ch¼ng h¹n G l nhãm Zn víi phÐp céng c¸c líp thÆng d− theo m«®un n. XÐt quan hÖ trªn G cho bëi x ∼ y nÕu v chØ nÕu c¸c nhãm con xylic sinh bëi x v y l nh− nhau. DÔ thÊy ∼ l quan hÖ t−¬ng ®−¬ng trªn G. KÝ hiÖu cl(x) l líp t−¬ng ®−¬ng cña phÇn tö x ∈ G. Khi ®ã cl(x) = {y ∈ G : (y) = (x)} = {y ∈ G : y l phÇn tö sinh cña (x)}. Gi¶ sö cÊp cña x l d. Theo §Þnh lÝ Lagrange, d l −íc cña n. Tõ nhËn xÐt trªn, mçi phÇn tö y = xk l phÇn tö sinh cña nhãm con (x) nÕu v chØ nÕu (k, d) = 1. V× thÕ cl(x) gåm ®óng ϕ(d) phÇn tö. Gäi x1 , . . . , xk l c¸c ®¹i diÖn cña c¸c líp t−¬ng ®−¬ng rêi nhau. Khi ®ã G l hîp cña k tËp rêi nhau G = cl(x1) ∪ cl(x2) ∪ . . . ∪ cl(xk ). Do G l nhãm xyclic nªn theo nhËn xÐt trªn, mçi −íc d cña n cã duy nhÊt mét nhãm con xyclic cÊp d cña G. Suy ra n cã ®óng k −íc, mçi −íc l cÊp cña mét v chØ mét nhãm (xi ) n o ®ã. V× thÕ n =
d|n

ϕ(d).

´ 2.3 ¦ng dông cña C«ng thøc c¸c líp v §Þnh lÝ Burnside
§Þnh lÝ 2.3.1 v §Þnh lÝ 2.3.2 ®−îc tr×nh b y dùa v o b i b¸o n¨m 2005 cña Tyler J. Evans v Benjamin V. Holt [EH].

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
21

KÝ hiÖu µ l h m Mobius, tøc l µ(1) = 1 v víi n = pα1 . . . pαk 1 k l sù ph©n tÝch tiªu chuÈn cña sè tù nhiªn n th× µ(n) = (−1)k nÕu α1 = . . . = αk = 1 v µ(n) = 0 nÕu tån t¹i i sao cho αi > 1. Chó ý r»ng nÕu f (n) v g(n) l c¸c h m sè häc sao cho g(n) =
d|n

..

f (d) th×

f (n) =
d/n

µ(n/d) g(d).

§Þnh lÝ sau ®©y l mét kÕt qu¶ cæ ®iÓn cña lÝ thuyÕt sè, ®−îc viÕt trong cuèn s¸ch “History of the Theory Numbers” n¨m 1919 cña L. E. Dickson. Trong luËn v¨n n y, chóng ta ®−a ra mét chøng minh kh¸c b»ng ph−¬ng ph¸p sö dông t¸c ®éng nhãm lªn tËp hîp v C«ng thøc c¸c líp. 2.3.1. §Þnh lý. Víi mäi sè nguyªn d−¬ng n v k ta cã µ(n/d) k d ≡ 0 (mod n).
d|n

Chøng minh. HiÓn nhiªn ®Þnh lÝ ®óng víi n = 1. Cho n > 1. XÐt h m sè phøc h : C −→ C cho bëi h(z) = z k . Víi mçi n > 1, ®Æt Pn = {z ∈ C | n l sè nguyªn d−¬ng bÐ nhÊt ®Ó hn (z) = z}. Cho thuËn tiÖn, víi mçi tËp hîp h÷u h¹n A, kÝ hiÖu | A | l sè phÇn tö cña A. Tr−íc hÕt ta kh¼ng ®Þnh r»ng n l −íc cña | Pn |. ThËt vËy, cho k = 1. Khi ®ã víi mçi z ∈ C, sè nguyªn d−¬ng t bÐ nhÊt ®Ó ht (z) = z l sè nguyªn d−¬ng t bÐ nhÊt ®Ó z 1 = z, v sè n y chÝnh l 1. V× n > 1 nªn víi mçi z ∈ C cho tr−íc, n kh«ng thÓ l sè nguyªn d−¬ng bÐ nhÊt tho¶ m n tÝnh chÊt hn (z) = z. V× thÕ tËp Pn = {z ∈ C | n l sè nguyªn d−¬ng bÐ nhÊt ®Ó hn (z) = z} l tËp rçng, tøc l | Pn |= 0, kh¼ng ®Þnh l ®óng trong tr−êng hîp k = 1. Cho k > 1. Gi¶ sö z ∈ Pn . Khi ®ã n l sè nguyªn d−¬ng bÐ nhÊt ®Ó
t

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
22

hn (z) = z k = z. Tõ ®ã, ta cã thÓ chØ ra r»ng n l sè nguyªn d−¬ng bÐ nhÊt ®Ó hn (z k ) = (z k )k = (z k )k = z k , tøc l z k ∈ Pn víi mäi sè tù nhiªn a víi 0
a a a n n a a

n

a < n. V× thÕ ta cã t¸c
a

®éng cña nhãm céng Zn v o tËp Pn cho bëi a • z = z k víi mäi a ∈ Zn v mäi z ∈ Pn . Víi z ∈ Pn bÊt k×, n l sè nguyªn d−¬ng bÐ nhÊt ®Ó z k = z. V× thÕ nhãm con ®¼ng h−íng cña z l {a ∈ Zn | a • z = z} = {a ∈ Zn | 0 = {0}. Do ®ã chØ sè cña nhãm con ®¼ng h−íng cña z l n. Theo C«ng thøc c¸c líp, sè phÇn tö cña quü ®¹o cña z l n. V× Pn l hîp cña c¸c quü ®¹o rêi nhau, mçi quü ®¹o ®Òu cã n phÇn tö nªn n l −íc cña | Pn |, trong ®ã | Pn | l sè phÇn tö cña Pn . Kh¼ng ®Þnh ®−îc chøng minh. TiÕp theo ta tÝnh | Pn | theo k v n. Víi mçi sè nguyªn d−¬ng n, ®Æt Xn = {z ∈ C | hn (z) = z} = {z ∈ C | z k = z}. Râ r ng Xn gåm ®óng k n phÇn tö. H¬n n÷a, Xn =
d|n
n n

a < n, z k = z}

a

Pd v nÕu d1 = d2 | Pd | .
d|n

l c¸c −íc nguyªn d−¬ng cña n th× Pd1 ∩ Pd2 = ∅. V× thÕ k n = §Æt f (n) =| Pn | v g(n) = kn . Khi ®ã g(n) =
d|n

f (n). Suy ra µ(n/d) k d .

| Pn |= f (n) =
d|n

µ(n/d) g(d) =
d|n

Theo kh¼ng ®Þnh trªn, n l −íc cña
d|n

µ(n/d) k d .

§Þnh lÝ sau ®©y l mét kÕt qu¶ cæ ®iÓn h¬n cña lÝ thuyÕt sè, ®−îc viÕt trong b i b¸o cña P. A. MacMahon “Applications of the theory of

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
23

permutations in circular procession to the theory of numbers”, ®¨ng trªn t¹p chÝ Proc. London Math. Soc., n¨m 1891. Trong luËn v¨n n y, chóng ta ®−a ra mét chøng minh kh¸c b»ng viÖc sö dông §Þnh lÝ Burnside. 2.3.2. §Þnh lý. Víi mäi sè nguyªn d−¬ng n v k ta cã ϕ(n/d) k d ≡ 0 (mod n).
d|n

Chøng minh. Víi mçi sè nguyªn d−¬ng n, ®Æt Xn = {z ∈ C | hn (z) = z} = {z ∈ C | z k = z}. DÔ thÊy r»ng quy t¾c Zn × Xn −→ Xn cho bëi a • z = z k l mét t¸c ®éng cña nhãm céng Zn lªn tËp Xn . Ta sÏ sö dông §Þnh lÝ Burnside ®èi víi t¸c ®éng n y ®Ó chøng minh ®Þnh lÝ. Cho z ∈ Xn v a l sè tù nhiªn víi 0 a < n. Ta dÔ kiÓm tra ®−îc z k = z nÕu v chØ nÕu z k
a gcd(a,n) a n

= z,

trong ®ã gcd(a, n) l −íc chung lín nhÊt cña a v n. Víi a, b ∈ Zn , tËp c¸c ®iÓm cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña a l {z ∈ Xn | a • z = z} = {z ∈ Xn | z k = z} = {z ∈ Xn | z k
gcd(a,n) a

= z}.

Do ®ã sè phÇn tö cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña a ∈ Zn l k d víi d = gcd(a, n). T−¬ng tù, tËp c¸c ®iÓm cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña b l {z ∈ Xn | b • z = z} = {z ∈ Xn | z k
gcd(b,n)

= z}.

V× thÕ nÕu gcd(a, n) = gcd(b, n) th× tËp c¸c ®iÓm cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña a v cña b l nh− nhau. H¬n n÷a, víi d l mét −íc nguyªn d−¬ng cña n th× cã ®óng ϕ(n/d) sè tù nhiªn j ∈ {1, . . . , n} víi gcd(j, n) = d. V× thÕ, víi mçi −íc tù nhiªn d cña n, cã ®óng ϕ(n/d) phÇn tö cña Zn cã −íc chung lín nhÊt víi n b»ng d v cã cïng tËp ®iÓm cè ®Þnh qua t¸c

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
24

®éng cña mçi phÇn tö trong chóng. MÆt kh¸c, ta thÊy r»ng nhãm Zn l hîp rêi nhau cña c¸c tËp Yd , trong ®ã Yd = {a ∈ Zn | (a, n) = d}, v hîp ®−îc lÊy theo c¸c chØ sè d l −íc nguyªn d−¬ng cña n. B©y giê ¸p dông §Þnh lÝ Burnside. Gäi r l sè quü ®¹o rêi nhau cña t¸c ®éng.
a KÝ hiÖu Xn l tËp c¸c ®iÓm cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña phÇn tö a. Khi ®ã 1 1 a r= ϕ(n/d) k d . | Xn |= | Zn | n a∈Zn d|n

V× r l sè quü ®¹o cña t¸c ®éng nªn r ∈ N. Do ®ã n l −íc cña ϕ(n/d) k d , ®Þnh lÝ ®−îc chøng minh.
d|n

´ 2.3.3. Chó ý. Ap dông §Þnh lÝ 2.3.2 cho tr−êng hîp n = p l mét sè nguyªn tè th× ta nhËn l¹i §Þnh lÝ Fermat bÐ (xem MÖnh ®Ò 2.2.1). ThËt vËy, theo §Þnh lÝ 2.3.2, p l −íc cña ϕ(p) k 1 + ϕ(1) k p = (p − 1)k + k p . ´ Do ®ã k p ≡ k (mod p). Ap dông chøng minh §Þnh lÝ 2.3.2 cho tr−êng hîp k = 1 ta nhËn l¹i ®−îc “§ång nhÊt Euler” trong MÖnh ®Ò 2.2.3. ThËt 1 ϕ(d) 1n/d . vËy, khi k = 1 th× sè quü ®¹o l 1. V× thÕ ta cã 1 = n
d|n

Suy ra n =
d|n

ϕ(d).

Cßn rÊt nhiÒu nh÷ng øng dông kh¸c cña LÝ thuyÕt nhãm trong viÖc chøng minh l¹i nh÷ng kÕt qu¶ cæ ®iÓn cña lÝ thuyÕt sè (kh«ng ®−îc tr×nh b y trong b¶n luËn v¨n víi khu«n khæ nhá bÐ n y). Ng−êi ta còng dïng nh÷ng kiÕn thøc vÒ LÝ thuyÕt nhãm ®Ó ®−a ra nh÷ng kÕt qu¶ míi vÒ sè häc. Ch¼ng h¹n, trong cuèn s¸ch vÒ lÝ thuyÕt nhãm cña D. Surowski [Sur], «ng ® tr×nh b y nh÷ng kÕt qu¶ ®Ñp cña lÝ thuyÕt sè (thÓ hiÖn trong 2 mÖnh ®Ò d−íi ®©y) m chøng minh cña chóng chØ cÇn dïng ®Õn §Þnh lÝ Burnside.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
25

2.3.4. MÖnh ®Ò. Cho x, n l c¸c sè nguyªn víi x ≥ 0 v n > 0. Khi ®ã
n−1

x(a,n) ≡ 0 (mod n).
a=0

2.3.5. MÖnh ®Ò. Cho n > 0 l mét sè nguyªn. KÝ hiÖu d(n) l sè c¸c −íc cña n. KÝ hiÖu ϕ l h m Euler. Khi ®ã
n−1

(a − 1, n) = ϕ(n)d(n).
a=0 (a,n)=1

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com

Ch−¬ng 3 ´ ¦ng dông v o tæ hîp
3.1 Nhãm ®èi xøng
Gi¶ sö X cã n phÇn tö. Khi ®ã nhãm ®èi xøng cña X ®−îc kÝ hiÖu bëi Sn . Chó ý r»ng cÊp cña Sn l n!, v mçi phÇn tö cña Sn cã thÓ ®ång nhÊt víi mét song ¸nh tõ tËp {1, 2, . . . , n} ®Õn chÝnh nã. Ta biÓu diÔn phÇn 1 2 ... n tö s ∈ Sn d−íi d¹ng s = , trong ®ã s(i) = ai víi mäi a1 a2 . . . an i = 1, . . . , n. Sau ®©y l mét sè tÝnh chÊt c¬ së cña nhãm ®èi xøng Sn . 3.1.1. Bæ ®Ò. Nhãm ®èi xøng Sn kh«ng giao ho¸n khi n ≥ 3. Chøng minh. Cho n ≥ 3. Chän s, r ∈ Sn l c¸c ¸nh x¹ cho bëi s(1) = 2, s(2) = 1, s(a) = a víi mäi a ≥ 3; r(1) = 1, r(2) = 3, r(3) = 2, r(a) = a víi mäi a ≥ 4. Khi ®ã rs(1) = 3 v sr(1) = 2. §iÒu n y chøng tá rs = sr. Do ®ã Sn kh«ng giao ho¸n. 3.1.2. §Þnh nghÜa. PhÐp thÕ s ∈ Sn ®−îc gäi l xÝch ®é d i k nÕu cã c¸c sè a1 , . . . , ak ∈ {1, 2, . . . , n} sao cho s(a1 ) = a2 , . . . , s(ak−1) = ak , s(ak ) = a1 , v s(a) = a víi mäi a ∈ {a1 , . . . , ak }. Khi ®ã ta viÕt / s = (a1, a2 , . . . , ak ). TËp {a1 , . . . , ak } ®−îc gäi l tËp nÒn cña xÝch s. Hai xÝch s, s ∈ Sn ®−îc gäi l ®éc lËp nÕu c¸c tËp nÒn cña chóng rêi
26

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
27

nhau. Ta quy −íc ¸nh x¹ ®ång nhÊt e l xÝch cã ®é d i 1 víi tËp nÒn gåm mét phÇn tö tuú ý. 3.1.3. MÖnh ®Ò. Mçi phÐp thÕ s ∈ Sn ®Òu viÕt ®−îc th nh tÝch nh÷ng xÝch ®éc lËp. 3.1.4. Chó ý. Cho s ∈ Sn . Gi¶ sö s = s1 . . . st l sù ph©n tÝch cña s th nh tÝch nh÷ng xÝch ®éc lËp. NÕu ta yªu cÇu sù ph©n tÝch n y cã tÝnh chÊt a1 < a2 < . . . < at , trong ®ã ai l phÇn tö bÐ nhÊt trong tËp nÒn cña si víi mäi i = 1, . . . , t, th× râ r ng sù ph©n tÝch nh− thÕ cña s l duy nhÊt nÕu kh«ng kÓ ®Õn c¸c nh©n tö l c¸c xÝch cã ®é d i 1. • Mét sè vÝ dô. - C¸c phÇn tö cña nhãm ®èi xøng S3 ®−îc biÓu diÔn nh− sau S3 = {e, (1, 2, 3), (1, 3, 2), (1, 2), (1, 3), (2, 3)}. - Trong nhãm ®èi xøng S8 , ta cã 12345678 = (18643275); 87231456 12345678 25671348 = (125)(36)(47).

3.2

´ ¦ng dông v o tæ hîp

Tr−íc khi tr×nh b y mét øng dông v o tæ hîp, chóng ta nghiªn cøu nhãm nhÞ diÖn cña mét ®a gi¸c ®Òu. XÐt mét ®a gi¸c ®Òu n c¹nh, t©m O v c¸c ®Ønh 1, 2, . . . , n s¾p thø tù ng−îc chiÒu kim ®ång hå. KÝ hiÖu Sn l nhãm c¸c phÐp thÕ cña tËp ®Ønh {1, 2, . . . , n}. Nhãm nhÞ diÖn D2n l nhãm con cña Sn sinh bëi hai phÇn tö R v T, trong ®ã R l phÐp quay t©m O ng−îc chiÒu kim ®ång 3600 hå víi gãc quay , v T l phÐp ®èi xøng qua ®−êng th¼ng nèi t©m n O víi mét ®Ønh (ch¼ng h¹n ®Ønh 1). NÕu kÝ hiÖu I l ¸nh x¹ ®ång nhÊt

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
28

th× nhãm nhÞ diÖn D2n gåm ®óng 2n phÐp ®¼ng cù cña ®a gi¸c, trong ®ã cã n phÐp quay I, R, R2 , . . . , Rn−1 v n phÐp ®èi xøng T, RT, . . . , Rn−1 T. NÕu n lÎ th× mçi phÐp ®èi xøng ®−îc x¸c ®Þnh bëi ®−êng th¼ng nèi t©m O víi mét ®Ønh (®i qua trung ®iÓm cña c¹nh ®èi diÖn víi ®Ønh ®ã). NÕu n ch½n th× n/2 phÐp ®èi xøng ®−îc x¸c ®Þnh bëi n/2 ®−êng th¼ng, mçi ®−êng nèi hai ®Ønh ®èi diÖn nhau (®−êng th¼ng n y ®i qua t©m O); v n/2 phÐp ®èi xøng ®−îc x¸c ®Þnh bëi n/2 ®−êng th¼ng, mçi ®−êng nèi hai trung ®iÓm cña hai c¹nh ®èi diÖn nhau (®−êng th¼ng n y còng qua t©m O). 3.2.1. VÝ dô. §Ó gi¶m bít sù trõu t−îng, ta l m viÖc víi h×nh ngò gi¸c ®Òu cã c¸c ®Ønh l 1, 2, 3, 4, 5 s¾p thø tù ng−îc chiÒu kim ®ång hå. Nhãm nhÞ diÖn D10 sinh bëi hai phÇn tö R, T trong ®ã R l phÐp quay t©m O ng−îc chiÒu kim ®ång hå víi gãc quay 720 , v T l phÐp ®èi xøng qua ®−êng th¼ng nèi t©m O víi ®Ønh 1. Ta cã thÓ viÕt T = (2, 5)(3, 4) v R = (1, 2, 3, 4, 5), v× thÕ RT = (1, 2)(3, 5) l phÐp ®èi xøng qua ®−êng th¼ng nèi t©m O víi ®Ønh 4. 3.2.2. VÝ dô. XÐt mét lôc gi¸c ®Òu víi c¸c ®Ønh l 1, 2, 3, 4, 5, 6 s¾p thø tù ng−îc chiÒu kim ®ång hå. NÕu R l phÐp quay 600 v T l phÐp ®èi xøng qua ®−êng th¼ng nèi hai ®Ønh 1, 4 th× nhãm nhÞ diÖn D12 gåm 12 phÇn tö sau: I, R = (1, 2, 3, 4, 5, 6), R2 = (1, 3, 5)(2, 4, 6), R3 = (1, 4)(2, 5)(3, 6), R4 = (1, 5, 3)(2, 6, 4), R5 = (1, 6, 5, 4, 3, 2), T = (2, 6)(3, 5), RT = (1, 2)(3, 6)(4, 5), R2T = (1, 3)(4, 6), R3T = (1, 4)(2, 3)(5, 6), R4 T = (1, 5)(2, 4), R5 T = (1, 6)(2, 5)(3, 4). 3.2.3. Chó ý. Gi¶ sö r»ng, víi k mÇu cho s½n, chóng ta t« m u c¸c ®Ønh cña h×nh lôc gi¸c trong VÝ dô 3.2.2 (kh«ng yªu cÇu ph¶i dïng tÊt c¶ c¸c mÇu). ThÕ th× cã bao nhiªu c¸ch t« m u? V× mçi ®Ønh ®Òu cã k c¸ch chän mÇu, nªn c©u tr¶ lêi theo logic l k 6 c¸ch t«. Tuy nhiªn, c©u tr¶

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
29

lêi n y kh«ng m« t¶ chÝnh x¸c thùc tÕ. ThËt vËy, gi¶ sö chóng ta cã hai mÇu, mÇu v ng (Y) v mÇu xanh da trêi (B). Khi ®ã qua phÐp ®¼ng cù RT trong VÝ dô 3.2.2, c¸ch t« mÇu C1 = biÕn th nh c¸ch t« m u C2 = 1 2 3 4 5 6 , BBBY Y Y 1 2 3 4 5 6 BBY Y Y B

(v× qua RT = (1, 2)(3, 6)(4, 5), ®Ønh 3 chuyÓn ®Õn chç m tr−íc ®ã l ®Ønh 6 nªn truyÒn mÇu (Y) sang ®Ønh 6, ®Ønh 6 chuyÓn ®Õn chç m tr−íc ®ã l ®Ønh 3 nªn truyÒn mÇu (B) sang ®Ønh 3, cßn c¸c ®Ønh 1, 2 cïng cã m u (B); c¸c ®Ønh 4, 5 cïng cã mÇu (Y) nªn qua RT chóng vÉn gi÷ nguyªn m u). Theo tÝnh to¸n logic th× C1 v C2 l 2 c¸ch t« m u kh¸c nhau. Tuy nhiªn, thö h×nh dung chóng ta cã 2 c¸i vßng cøng h×nh lôc gi¸c ®Òu, mét c¸i ®−îc t¹o mÇu nh− C1 v c¸i kia ®−îc t¹o mÇu nh− C2 . NÕu hai c¸i vßng cïng ®Æt trªn mét chiÕc b n th× sÏ khã lËp luËn ®−îc chóng cã m u kh¸c nhau, bëi v× c¸i vßng n y sÏ cã m u gièng ®óc c¸i vßng kia khi ta lËt óp nã råi quay nã. V× thÕ, trong thùc tÕ, hai c¸ch t« m u (trang trÝ) C1 v C2 nªn ®−îc xem l nh− nhau. Tr−íc khi thiÕt kÕ mét m« h×nh to¸n häc phï hîp víi thùc tÕ, ta cÇn bæ ®Ò sau ®©y. 3.2.4. Bæ ®Ò. Cho X l mét tËp hîp. Gi¶ sö G l mét nhãm con cña nhãm c¸c phÐp thÕ S(X) cña X. Khi ®ã G t¸c ®éng tù nhiªn lªn X nh− sau: g • x = g(x) víi mäi x ∈ X, g ∈ G. Chøng minh. Cho g, h ∈ G, x ∈ X. Ta cã 1X • x = 1X (x) = x v g • (h • x) = g • h(x) = g(h(x)) = (gh)(x) = (gh) • x.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
30

B©y giê ta xÐt mét m« h×nh to¸n häc. Gi¶ sö ta cã k mÇu cho s½n ®Ó t« m u c¸c ®Ønh cña lôc gi¸c ®Òu nh− trong VÝ dô 3.2.2. Chó ý r»ng nhãm nhÞ diÖn D12 l nhãm con cña nhãm c¸c phÐp thÕ S(X), trong ®ã X l tËp c¸c ®Ønh cña lôc gi¸c. V× thÕ D12 t¸c ®éng tù nhiªn lªn tËp c¸c ®Ønh cña lôc gi¸c ®Òu (xem Bæ ®Ò 3.2.4), v v× thÕ nã t¸c ®éng lªn tËp c¸c c¸ch t« mÇu cña c¸c ®Ønh. Víi mçi g ∈ D12, t−¬ng tù nh− c¸c lËp luËn trong Chó ý 3.2.3, nÕu C l mét c¸ch t« m u c¸c ®Ønh cña lôc gi¸c v C = g • C l t¸c ®éng cña g lªn C th× trong nhiÒu tr−êng hîp ta cã thÓ coi c¸c c¸ch t« m u C v C l nh− nhau. V× thÕ c¸c c¸ch t« m u trong cïng quü ®¹o {g • C : g ∈ D12 } cña C nªn ®−îc xem l t−¬ng ®−¬ng. Trong tr−êng hîp n y, sè c¸ch t« m u ph©n biÖt (kh«ng t−¬ng ®−¬ng) chÝnh l sè c¸c quü ®¹o. §Þnh lÝ Burnside 1.4.5 gióp ta tÝnh ®−îc sè quü ®¹o cña mét t¸c ®éng nÕu ta biÕt sè c¸ch t« m u cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña mét ho¸n vÞ cho tr−íc. V× thÕ ta cÇn mÖnh ®Ò sau ®©y. 3.2.5. MÖnh ®Ò. Gäi G l nhãm con cña nhãm c¸c phÐp thÕ S(X) víi X l tËp c¸c ®Ønh cña mét ®a gi¸c ®Òu n c¹nh. Cho g ∈ G. Gi¶ sö g l tÝch cña c vßng xÝch ®éc lËp, tÝnh c¶ c¸c xÝch cã ®é d i 1. NÕu ta cã k m u th× sè c¸ch t« m u c¸c ®Ønh cña ®a gi¸c cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña g l kc. Chøng minh. Cho C l mét c¸ch t« m u c¸c ®Ønh cña ®a gi¸c. Gi¶ sö C cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña g (tøc l C = g • C), khi ®ã víi mçi vßng xÝch (a1 , . . . , ap ) cña g, v× g(a1) = a2, g(a2) = a3, . . . , g(an ) = a1 nªn c¸c ®Ønh a1, . . . , ap ph¶i cã cïng m u. Ng−îc l¹i, gi¶ sö víi mçi vßng xÝch (a1 , . . . , ap ) cña g, c¸c ®Ønh a1 , . . . , ap cã cïng m u. Khi ®ã râ r ng C l cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña g. V× thÕ sè c¸ch t« m u cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña g l sè c¸ch chän m u cho c¸c xÝch cña g, kÓ c¶ c¸c xÝch cã

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
31

®é d i 1, mçi xÝch chän mét m u. V× vËy cã ®óng k c c¸ch t« m u cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña g. 3.2.6. VÝ dô. Gi¶ sö ta cã k mÇu ®Ó t« m u c¸c ®Ønh cña mét lôc gi¸c ®Òu. Trong nhãm nhÞ diÖn D12, xÐt hai phÐp thÕ T = (2, 6)(3, 5) v R2 = (1, 3, 5)(2, 4, 6) (xem VÝ dô 3.2.2). Ta cÇn tÝnh sè c¸ch t« m u cè ®Þnh qua T v sè c¸ch t« m u cè ®Þnh qua R2. V× T cã 4 vßng xÝch (2 vßng xÝch cÊp 2 v 2 vßng xÝch cÊp 1), nªn ¸p dông MÖnh ®Ò 3.2.5, sè c¸ch t« m u cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña T l k 4. V× R2 cã 2 vßng xÝch nªn sè c¸ch t« m u cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña R2 l k 2. 3.2.7. VÝ dô. Gi¶ sö ta cã k mÇu ®Ó t« m u c¸c ®Ønh cña mét lôc gi¸c ®Òu. Ta cÇn tÝnh xem cã bao nhiªu c¸ch t« m u ph©n biÖt, trong ®ã hai c¸ch t« m u ®−îc xem l nh− nhau nÕu c¸ch n y l t¸c ®éng cña c¸ch kia qua mét phÇn tö n o ®ã cña nhãm nhÞ diÖn D12. Trong nhãm nhÞ diÖn D12 , cã 1 ho¸n vÞ gåm 6 vßng xÝch (®ã l ho¸n vÞ ®ång nhÊt); cã 3 ho¸n vÞ gåm 4 vßng xÝch; cã 4 ho¸n vÞ gåm 3 vßng xÝch; cã 2 ho¸n vÞ gåm 2 vßng xÝch; v 2 ho¸n vÞ gåm 1 vßng xÝch (xem VÝ dô 3.2.2). Víi mçi g ∈ D12 , ¸p dông MÖnh ®Ò 3.2.5, ta tÝnh ®−îc sè c¸ch t« m u cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña g. Tõ ®ã, ¸p dông c«ng thøc trong §Þnh lÝ 1.4.5, ta tÝnh ®−îc sè quü ®¹o ph©n biÖt l : 1 6 (k + 3k4 + 4k 3 + 2k 2 + 2k). 12 §©y còng chÝnh l sè c¸ch t« mÇu ph©n biÖt.

3.3 Mét sè vÝ dô minh häa
3.3.1. VÝ dô. Gi¶ thiÕt r»ng 2 c¸ch t« m u c¸c ®Ønh cña mét h×nh vu«ng l t−¬ng ®−¬ng nÕu c¸ch t« mÇu n y l t¸c ®éng cña mét ho¸n vÞ trong

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
32

nhãm D8 lªn c¸ch t« m u kia. Khi ®ã víi k m u cho tr−íc, cã 1 4 (k + 2k 3 + 3k 2 + 2k). 8 c¸ch t« m u ph©n biÖt. Chøng minh. XÐt mét h×nh vu«ng t©m O víi c¸c ®Ønh l 1, 2, 3, 4 s¾p thø tù ng−îc chiÒu kim ®ång hå. NÕu kÝ hiÖu I l phÐp thÕ ®ång nhÊt, R l phÐp quay t©m O víi gãc quay 900 v T l phÐp ®èi xøng qua ®−êng th¼ng nèi hai ®Ønh 1 v 3 th× nhãm nhÞ diÖn D8 gåm 8 phÇn tö sau: I; R = (1, 2, 3, 4); R2 = (1, 3)(2, 4); R3 = (1, 4, 3, 2); T = (2, 4); RT = (1, 2)(3, 4); R2 T = (1, 3); R3 T = (1, 4)(2, 3) Nh− vËy nhãm D8 gåm cã: 1 ho¸n vÞ 4 vßng xÝch, ®ã l I 2 ho¸n vÞ 3 vßng xÝch, ®ã l T v R2 T 3 ho¸n vÞ 2 vßng xÝch, ®ã l R2 , RT v R3 T 2 ho¸n vÞ 1 vßng xÝch, ®ã l R v R3 . Tõ ®ã ¸p dông c«ng thøc Burnside v MÖnh ®Ò 3.2.5, ta cã sè c¸ch t« m u ph©n biÖt c¸c ®Ønh h×nh vu«ng nãi trªn l : 1 4 (k + 2k 3 + 3k 2 + 2k). 8

NhËn xÐt r»ng, nÕu thay viÖc t« m u c¸c ®Ønh b»ng viÖc t« m u c¸c c¹nh cña h×nh vu«ng trong VÝ dô 3.3.1, víi gi¶ thiÕt 2 c¸ch t« m u l nh− nhau nÕu c¸ch n y l t¸c ®éng cña c¸ch kia qua mét phÐp thÕ trong nhãm D8 th× ta còng cã kÕt qu¶ t−¬ng tù. ThËt vËy, gäi a1 , a2 , a3 , a4 l n l−ît l c¸c c¹nh nèi hai ®Ønh 1 − 4, 1 − 2, 2 − 3 v 3 − 4. Khi ®ã nhãm D8 gåm 8 phÇn tö sau: I, R = (a1, a2 , a3, a4 ), R2 = (a1 , a3 )(a2 , a4),

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
33

R3 = (a1 , a4 , a3 , a2), T = (a1 , a2)(a3 , a4 ), RT = (a1 , a3), R2T = (a1 , a4 )(a2 , a3), R3 T = (a2 , a4). Nh− vËy, D8 bao gåm 1 ho¸n vÞ 4 vßng xÝch, 2 ho¸n vÞ 3 vßng xÝch, 3 ho¸n vÞ 2 vßng xÝch, 2 ho¸n vÞ 1 vßng 1 xÝch. Do ®ã sè c¸ch t« m u ph©n biÖt vÉn l (k 4 + 2k 3 + 3k 2 + 2k). 8 3.3.2. VÝ dô. Ng−êi ta cÇn t« m u c¸c ®Ønh h×nh cña mét h×nh vu«ng víi 2 m u tr¾ng v xanh. Khi ®ã sè c¸ch t« m u c¸c ®Ønh l 16. Gäi X l tËp c¸c c¸ch t« m u. Trªn X, xÐt quan hÖ t−¬ng ®−¬ng ∼ nh− sau: ∀C1 , C2 ∈ X : C1 ∼ C2 ⇔ ∃g ∈ D8 sao cho C2 = gC1 . Khi ®ã sÏ cã 6 líp t−¬ng ®−¬ng. H y x¸c ®Þnh c¸c líp t−¬ng ®−¬ng ®ã. Chøng minh. Ta cã k = 2. Theo VÝ dô 3.3.1, sè c¸ch t« m u ph©n biÖt l 1 4 (2 + 2.23 + 3.22 + 2.2) = 6. 8 V× thÕ quan hÖ t−¬ng ®−¬ng trªn cã 6 líp t−¬ng ®−¬ng, mçi líp t−¬ng ®−¬ng l mét quü ®¹o cña t¸c ®éng cña nhãm D8 lªn tËp c¸c ®Ønh cña h×nh vu«ng. §Ó t×m 6 líp t−¬ng ®−¬ng ®ã, ta chó ý r»ng X gåm 16 phÇn tö, mçi phÇn tö l mét bé gåm 4 to¹ ®é t−¬ng øng víi 4 ®Ønh 1, 2, 3, 4 m mçi to¹ ®é (mçi ®Ønh) l t (tr¾ng) hoÆc x (xanh). Ch¼ng h¹n, phÇn tö (txxt) ∈ X l c¸ch t« m u tr¾ng ë ®Ønh 1 v ®Ønh 4, m u xanh ë ®Ønh 2 v ®Ønh 3. Líp t−¬ng ®−¬ng cña (tttt) l C1 = {g(tttt)} | g ∈ D8} = {(tttt)}. T−¬ng tù, líp t−¬ng ®−¬ng cña (xxxx) l C2 = {g(xxxx)} | g ∈ D8} = {(xxxx)}. Líp t−¬ng ®−¬ng cña (txxx) l C3 = {g(txxx) | g ∈ D8} = {(txxx), (xtxx), (xxtx), (xxxt)}.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
34

Líp t−¬ng ®−¬ng cña (ttxx) l C4 = {g(ttxx)} | g ∈ D8 } = {(ttxx), (xttx), (xxtt), (txxt)} Líp t−¬ng ®−¬ng cña (tttx) l C5 = {g(tttx)} | g ∈ D8} = {(tttx), (xttt), (txtt), (ttxt)} Líp t−¬ng ®−¬ng cña (txtx) l C6 = {g(txtx)} | g ∈ D8 } = {(txtx), (xtxt)}.

3.3.3. VÝ dô. Gi¶ sö mét c¸i c©y gËy ®−îc ®Æt trªn trôc ho nh tõ x = −1 ®Õn x = 1 víi 3 h¹t ®−îc ®Ýnh trªn gËy. C¸c h¹t n y ®−îc ®Ýnh t¹i c¸c ®iÓm cuèi (tøc l ®−îc ®Ýnh t¹i ®iÓm (−1, 0) v (1, 0)) v t¹i trung ®iÓm (0, 0) cña gËy. Ng−êi ta muèn t« 3 h¹t ®ã b»ng n m u, v hai c¸ch t« m u ®−îc coi l nh− nhau nÕu c¸ch t« mÇu n y l t¸c ®éng lªn c¸ch t« m u kia qua phÐp ho¸n vÞ trong nhãm {I, δ}, trong ®ã I l phÐp thÕ ®ång nhÊt v δ l phÐp quay quanh trôc tung mét gãc 1800 . Khi ®ã sè c¸ch t« m u ph©n biÖt l 1 2 (n + n3 ). 2 Chøng minh. Ta gi¶ sö c¸c vÞ trÝ ®Ýnh h¹t l 1, 2, 3. XÐt nhãm {I, δ}. Chó ý r»ng I l ho¸n vÞ 3 vßng xÝch v δ= 1 2 3 1 2 3 = (1, 3)

l ho¸n vÞ gåm 2 vßng xÝch. Tõ ®ã ¸p dông c«ng thøc Burnside v MÖnh ®Ò 3.2.5, sè c¸ch t« m u ph©n biÖt cho 3 h¹t ®ã víi n m u l 1 2 (n + n3 ). 2

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
35

Chó ý r»ng víi c¸c gi¶ thiÕt nh− VÝ dô 3.3.3 v gi¶ thiÕt thªm r»ng trong n m u ®ã cã mÇu ®en. Khi ®ã sè c¸ch t« m u ph©n biÖt sao cho 1 h¹t ë gi÷a gËy lu«n cã m u ®en l (n + n2). ThËt vËy, mçi c¸ch t« m u 2 l mét c¸ch chän mÇu chØ cho 2 h¹t ë 2 ®Çu. Gäi 2 vÞ trÝ ®ã l 1, 3. Khi ®ã trong nhãm {I, δ}, phÐp thÕ ®ång nhÊt I cã 2 vßng xÝch (1) v (3), cßn δ cã 1 vßng xÝch l (1, 3). V× thÕ theo §Þnh lÝ Burnside v MÖnh ®Ò 1 3.2.5, sè c¸ch t« m u ph©n biÖt l (n + n2 ). 2 3.3.4. VÝ dô. Víi 2 m u ®á v xanh ta cÇn t« m u c¸c ®Ønh cña mét lôc gi¸c ®Òu. Gi¶ thiÕt r»ng 2 c¸ch t« m u l t−¬ng ®−¬ng nÕu c¸ch t« mÇu n y l t¸c ®éng lªn c¸ch t« m u kia qua mét ho¸n vÞ trong nhãm nhÞ diªn D12 . Khi ®ã cã 3 c¸ch t« m u ph©n biÖt sao cho 3 ®Ønh cña lôc gi¸c cã m u ®á v 3 ®Ønh cßn l¹i cã m u xanh. Chøng minh. Víi 2 m u ®á v xanh, theo logic sÏ cã 26 c¸ch t« m u cho 6 ®Ønh cña mét lôc gi¸c ®Òu. Trong sè n y, ta t×m sè c¸ch t« mÇu m u cã 3 ®Ønh m u ®á v 3 ®Ønh m u xanh. Sè c¸ch t« n y còng chÝnh l sè c¸ch chän 3 ®Ønh tõ 6 ®Ønh cña lôc gi¸c, v× khi 3 ®Ønh ®−îc chän ® t« m u ®á th× nh÷ng ®Ønh cßn l¹i buéc ph¶i t« m u xanh. Nh− v¹y, cã 20 c¸ch t« sao cho cã 3 ®Ønh m u ®á v 3 ®Ønh m u xanh (chÝnh l sè tæ hîp chËp 3 cña 6 phÇn tö). Gäi L l tËp 20 c¸ch t« n y. Ta ph¶i t×m xem trong L cã bao nhiªu c¸ch t« m u ph©n biÖt (ë ®©y, 2 c¸ch t« m u trong L ®−îc xem l nh− nhau nÕu c¸ch n y l t¸c ®éng cña c¸ch kia bëi mét phÐp thÕ cña D12 ). Nh− vËy, ®Ó tÝnh sè c¸ch t« m u ph©n biÖt trong L, víi mçi g ∈ D12, ta cÇn tÝnh sè phÇn tö cña L cè ®Þnh qua g l bao nhiªu.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
36

Nh¾c l¹i r»ng nhãm nhÞ diªn D12 gåm 12 phÇn tö nh− sau I; R = (1, 2, 3, 4, 5, 6); R2 = (1, 3, 5)(2, 4, 6); R3 = (1, 4)(2, 5)(3, 6); R4 = (1, 5, 3)(2, 6, 4); R5 = (1, 6, 5, 4, 3, 2); T = (2, 6)(3, 5); RT = (1, 2)(3, 6)(4, 5); R2T = (1, 3)(4, 6); R3 T = (1, 4)(2, 3)(5, 6); R4 T = (1, 5)(2, 4); R5T = (1, 6)(2, 5)(3, 4), trong ®ã I l phÐp thÕ ®ång nhÊt, R l phÐp quay 600 v T l phÐp ®èi xøng qua ®−êng th¼ng nèi 2 ®Ønh 1,4. Cho g ∈ D12 . KÝ hiÖu f (g) l sè phÇn tö cña L cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña g. Gi¶ sö f (g) > 0. Khi ®ã tån t¹i z ∈ L sao cho nã cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña g. Theo chøng minh MÖnh ®Ò 3.2.5, nÕu (a1 , . . . , at ) l mét vßng xÝch cña g th× trong c¸ch t« m u z, c¸c ®Ønh a1, . . . , at ph¶i cã cïng m u. V× z cã 3 ®Ønh m u ®á v 3 ®Ønh m u xanh nªn g chØ cã thÓ l mét trong c¸c phÐp thÕ sau ®©y: I, R2 = (1, 3, 5)(2, 4, 6), R4 = (1, 5, 3)(2, 6, 4), T = (2, 6)(3, 5), R2 T = (1, 3)(4, 6), R4 T = (1, 5)(2, 4). Trong tr−êng hîp n y, ta dÔ thÊy sè vßng xÝch cña g ph¶i ch½n. Nh− vËy, nÕu g ∈ D12 cã sè vßng xÝch lÎ th× sÏ kh«ng cã phÇn tö n o cña L cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña g, tøc l f (g) = 0. Chó ý r»ng tÊt c¶ c¸c phÇn tö cña L ®Òu cè ®Þnh qua I. Do ®ã f (I) = 20. §èi víi phÐp thÕ R2, cã 2 c¸ch t« m u trong L cè ®Þnh qua R2 , c¸ch thø nhÊt l t« c¸c ®Ønh 1,3,5 m u ®á v c¸c ®Ønh 2,4,6 m u xanh. C¸ch thø hai l t« c¸c ®Ønh 1,3,5 m u xanh v 2,4,6 m u ®á. V× thÕ f (R2) = 2. T−¬ng tù f (R4) = 2. PhÐp thÕ T cã 4 vßng xÝch. Cã 4 c¸ch t« m u trong L cè ®Þnh qua T , c¸ch thø nhÊt l t« c¸c ®Ønh 1,2,6 m u ®á v c¸c ®Ønh 4,3,5 m u xanh; c¸ch thø hai l t« c¸c ®Ønh 1,3,5 m u ®á v 4,2,6 m u xanh, c¸ch thø ba l t« 1,2,6 m u xanh v 4,3,5 m u ®á, c¸ch thø t− l t« 1,3,5 m u xanh v 4,2,6 m u ®á. Nh− vËy f (T ) = 4. T−¬ng tù ta cã f (R2 T ) = f (R4T ) = 4. Theo c«ng thøc Burnside v

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
37

MÖnh ®Ò 3.2.5, sè c¸ch t« m u ph©n biÖt trong L l 1 (2.2 + 3.4 + 20) = 3. 12 3.3.5. VÝ dô. Gäi G l nhãm gåm 12 phÐp quay mét khèi tø diÖn ®Òu bao gåm: ho¸n vÞ ®ång nhÊt I v 08 phÐp quay ng−îc chiÒu kim ®ång hå quanh trôc nèi 1 ®Ønh víi träng t©m cña mÆt ®èi diÖn víi gãc quay1200 v 2400 , ®ã l : (1)(2, 3, 4), (1, 3, 4)(2), (1, 2, 4)(3), (1, 2, 3)(4), (1)(2, 4, 3), (1, 4, 3)(2), (1, 4, 2)(3), (1, 3, 2)(4) v 03 phÐp quay quanh 03 trôc nèi c¸c trung ®iÓm cña 2 c¹nh chÐo nhau víi gãc quay 1800 . Gi¶ thiÕt r»ng 2 c¸ch t« m u l t−¬ng ®−¬ng nÕu c¸ch n y l t¸c ®éng lªn c¸ch kia qua mét ho¸n vÞ n o ®ã trong nhãm G. Khi ®ã víi k m u cho tr−íc ®Ó t« m u c¸c ®Ønh cña khèi tø diÖn nãi trªn, cã 1 4 (n + 11n2 ) 12 c¸ch t« m u ph©n biÖt. Chøng minh. Ta thÊy víi khèi tø diÖn ®Òu víi c¸c ®Ønh 1,2,3,4 th× 3 phÐp quay quanh 3 trôc nèi c¸c trung ®iÓm cña 2 c¹nh chÐo nhau víi gãc quay 180o sÏ l : (1, 4)(2, 3), (1, 3)(2, 4), (1, 2)(3, 4). Nh− vËy ta thÊy trong nhãm G gåm: 01 ho¸n vÞ 4 vßng xÝch, ®ã l ho¸n vÞ ®ång nhÊt I. 11 ho¸n vÞ 2 vßng xÝch, ®ã l 11 ho¸n vÞ trong G kh¸c I. Tõ ®ã ¸p dung c«ng thøc Burnside v MÖnh ®Ò 3.2.5, sè c¸ch t« m u ph©n biÖt c¸c ®Ønh cña khèi tø diÖn ®ã l 1 4 (n + 11n2 ) 12

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
38

3.3.6. VÝ dô. Gi¶ sö ta cã 4 m u, trong ®ã cã m u xanh ®Ó t« m u c¸c ®Ønh cña khèi tø diÖn ®Òu. Gäi G l nhãm phÐp thÕ gåm 12 phÇn tö x¸c ®Þnh nh− trong VÝ dô 3.3.5. Gi¶ thiÕt r»ng 2 c¸ch t« m u ®−îc xem l nh− nhau nÕu c¸ch t« n y l t¸c ®éng cña c¸ch kia qua mét phÐp thÕ trong G. Khi ®ã cã 6 c¸ch t« m u ph©n biÖt sao cho cã ®óng 2 ®Ønh ®−îc t« m u xanh. Chøng minh. Theo tÝnh to¸n logic, cã 44 c¸ch t« m u c¸c ®Ønh cña khèi ®a diÖn ®Òu b»ng 4 m u cho tr−íc. Trong sè ®ã, sè c¸ch t« m u m cã ®óng 2 ®Ønh m u xanh chÝnh l sè c¸ch chän ra 2 ®Ønh trong 4 ®Ønh ®Ó t«
k m u xanh v t« 2 ®Ønh cßn l¹i b»ng 3 m u cßn l¹i. KÝ hiÖu Cn l sè tæ

hîp chËp k cña n phÇn tö. Khi ®ã sè c¸ch t« m u cã ®óng 2 ®Ønh m u xanh l 4! 2 3 = 54. 2!2! Gäi L l tËp 54 c¸ch t« m u sao cho cã ®óng 2 ®Ønh m u xanh. Khi
2 C4 .32 =

®ã sè c¸ch t« m u ph©n biÖt trong L chÝnh l sè quü ®¹o cña t¸c ®éng cña nhãm G lªn tËp L. §Ó tÝnh sè quü ®¹o n y, ta cÇn t×m sè phÇn tö cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña mçi phÇn tö cña G. Cho g ∈ G. KÝ hiÖu f (g) l sè phÇn tö cña L cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña g. Gi¶ sö f (g) > 0. Khi ®ã tån t¹i z ∈ L sao cho z cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña g. Theo chøng minh MÖnh ®Ò 3.2.5, nÕu (a1 , . . . , at ) l mét vßng xÝch cña g th× trong c¸ch t« m u z, c¸c ®Ønh a1 , . . . , at ph¶i cã cïng m u. V× z ®óng 2 ®Ønh m u xanh nªn nhÊt thiÕt g ph¶i cã Ýt nhÊt 1 vßng xÝch cÊp 2 (®Ó 2 ®Ønh øng víi vßng xÝch ®ã ®Òu ®−îc t« m u xanh) hoÆc g cã Ýt nhÊt 2 vßng xÝch cÊp 1 (®Ó 2 ®Ønh øng víi 2 vßng xÝch ®ã ®Òu ®−îc t« m u xanh). Do ®ã g chØ cã thÓ l mét trong 4 phÐp thÕ sau ®©y: I, (1, 4)(2, 3), (1, 3)(2, 4),

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
39

(1, 2)(3, 4). Nh− vËy, nÕu g kh«ng l mét trong 4 phÐp thÕ trªn th× sÏ kh«ng cã phÇn tö n o cña L cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña g, tøc l f (g) = 0. Chó ý r»ng tÊt c¶ c¸c phÇn tö cña L ®Òu cè ®Þnh qua I. Do ®ã f (I) = 54. §èi víi phÐp thÕ g = (1, 4)(2, 3), nÕu z l c¸ch t« m u cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña g th× c¸c ®Ønh 1,4 cña z ph¶i cã cïng m u v c¸c ®Ønh 2,3 cña z còng cïng m u. Do ®ã cã 6 c¸ch t« m u trong L cè ®Þnh qua (1, 4)(2, 3). Trong 6 c¸ch ®ã, cã 3 c¸ch t« hai ®Ønh 1,4 m u xanh v t« hai ®Ønh 2,3 cïng 1 m u trong sè 3 m u cßn l¹i, v cã 3 c¸ch t« hai ®Ønh 2,3 m u xanh v t« hai ®Ønh 1,4 cïng 1 m u trong sè 3 m u cßn l¹i. V× thÕ f (g) = 6. T−¬ng tù, sè c¸ch t« m u trong L cè ®Þnh qua t¸c ®éng cña (1, 3)(2, 4) hoÆc cña (1, 2)(3, 4) ®Òu l 6. Theo c«ng thøc Burnside v MÖnh ®Ò 3.2.5, sè c¸ch t« m u ph©n biÖt trong L l 1 (54 + 3.6) = 6. 12

3.3.7. VÝ dô. Cho p l sè nguyªn tè. XÐt mét ®a gi¸c ®Òu p c¹nh víi t©m O. Gäi I l phÐp ®ång nhÊt v R l phÐp quay t©m O ng−îc chiÒu kim ®ång hå víi gãc quay 3600 /p. KÝ hiÖu G = {I, R, R2, . . . , Rp−1 }. l nhãm c¸c phÐp quay cña ®a gi¸c. Gi¶ thiÕt r»ng hai c¸ch t« m u l t−¬ng ®−¬ng nÕu c¸ch t« n y l t¸c ®éng lªn c¸ch kia qua mét phÐp quay trong G. Khi ®ã víi n m u cho tr−íc, ®Ó t« m u c¸c ®Ønh cña ®a gi¸c, 1 sè c¸ch t« m u ph©n biÖt l (np + (p − 1)n). p Chøng minh. Tr−íc hÕt ta nhËn thÊy v× p l nguyªn tè nªn p lÎ. NÕu ta kÝ hiÖu c¸c ®Ønh cña ®a gi¸c p c¹nh n y l 1, 2, 3, . . . , p − 1, p th× R = (1, 2, 3, . . . , p − 1, p). Do ®ã R2 = (1, 3, . . . , p, 2, 4, . . . , p − 1).

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com
40

T−¬ng tù, v× p lÎ nªn R3, R4 , . . . , Rp−1 ®Òu l c¸c phÐp thÕ 1 vßng xÝch. Nh− vËy trong nhãm G cã 1 phÐp thÕ p vßng xÝch, ®ã l ho¸n vÞ ®ång nhÊt I. p − 1 phÐp thÕ 1 vßng xÝch, ®ã l R, R2, . . . , Rp−1 . Theo c«ng thøc Burnside v MÖnh ®Ò 3.2.5, sè c¸ch t« m u ph©n biÖt c¸c 1 ®Ønh cña ®a gi¸c ®ã l (np + (p − 1)n). p

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

www.VNMATH.com

T i liÖu tham kh¶o
[ABR] P. Anderson, A. Benjamin, J. Rouse, Combinatorial proofs of Fermat’s, Lucas’s and Wilson’s theorems, American Math. Monthly, 112(3) (2005), 266-268. [Ash] R. Ash, Abstract Algebra - The Basic Graduate Year, Dover, New York 2002. [EH] T. Evans, B. Holt, Deriving divisibility theorems with Burnside’s theorem, Electronic J. Combinatorial number theory, 5 (2005), 1-5. [Hum] J. F. Humphreys, A Course in group theory, Oxford University Press, Oxford 1996. [Lev] Lionel Levine, Fermat’s little theorem: a proof by function interation, Mathematics Magazine, 72(4) (1999), 308-309. [Rot] J. Rotman, An introduction to the Theory of Groups, (Third Edition) Springer - Verlag, New York 1999. [Sur] D. Surowski, Workbook in higher Algebra, Springer - Verlag, New York 1992.

41

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.Lrc-tnu.edu.vn

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful