01-ELEY

22-11-2010

12:26

™ÂÏ›‰·9

Περιεχόμενα
Τόμος πρώτος: 1850-1923
Προλογικό σημείωμα – Σπύρος Μαρκέτος
Πρόλογος
Κατάλογος συντομογραφιών

17
31
45

Εισαγωγή: Η δημοκρατία στην Ευρώπη
Ο σοσιαλισμός και η Αριστερά
Πού βαδίζει η Αριστερά σήμερα;

53
57
61

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
ΔΙΝΟΝΤΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΣΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ:
Προετοιμάζοντας το μέλλον

67

ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΑ: Ο ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ, Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ Ο ΛΑΟΣ

Δημοκρατία και κοινωνία: Οράματα του δίκαιου κόσμου
Η δημοκρατία αποκτά κοινωνικό περιεχόμενο
Ο έμφυλος ορίζοντας της δημοκρατίας
Το κόμμα και ο λαός
Σοσιαλισμός: Ουτοπικός και δημοκρατικός
Προς τη δεκαετία του 1860

73
74
78
80
83
87
92

ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Ο ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ: ΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ

Ποιοι ήταν πραγματικά ο Μαρξ και ο Ένγκελς;
Η κληρονομιά του Μαρξ και του Ένγκελς
Η εξάπλωση του μαρξισμού

95
96
102
107

ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Η ΕΚΒΙΟΜΗΧΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ

Ένας νέος βιομηχανικός κόσμος

115
116

9

01-ELEY

22-11-2010

12:26

™ÂÏ›‰·10

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

Φύλο, ειδίκευση και σοσιαλισμός
Η πολιτική της συγκρότησης της εργατικής τάξης
Συμπέρασμα

121
128
134

ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ: Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΠΡΟΧΩΡΕΙ

H γεωγραφία του σοσιαλισμού
Σοσιαλισμός, κοινοβουλευτική διακυβέρνηση και δικαίωμα ψήφου
Ο συνδικαλισμός
Τα εργατικά κινήματα εξαπλώνονται
Σοσιαλισμός, εθνική πολιτική και καθημερινή ζωή
Συμπέρασμα

137
139
143
148
155
163
168

ΠΕΜΠΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑ AΠO ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ: ΤΑ ΑΛΛΑ ΜΕΤΩΠΑ
ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

Η Δεύτερη Διεθνής και οι διαιρέσεις της
Λαϊκιστές, αναρχικοί και αναρχοσυνδικαλιστές
Φεμινίστριες, σοσιαλιστές και απελευθέρωση των γυναικών
Συμπέρασμα

171
172
183
192
205

ΕΚΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΕΙΝΑΙ Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΑΙΩΝΙΟΣ;

Η δύναμη του σοσιαλισμού [...]
[...] και τα όριά της
Η κουλτούρα του σοσιαλισμού: Περιμένοντας το μέλλον
Οδεύοντας προς κρίση;

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ
ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ, 1914-1923

208
210
213
216

223

ΕΒΔΟΜΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΤΟ ΡΗΓΜΑ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ: ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΔΟΜΗΣΗ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΕΡΑΣ,
1914-1917

10

Η κρίση της Δεύτερης Διεθνούς
Η Αριστερά ανασυντάσσεται

229
231
234

01-ELEY

22-11-2010

12:26

™ÂÏ›‰·11

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Η ριζοσπαστικοποίηση των εργατών
Η δυσαρέσκεια εξαπλώνεται

240
247

ΟΓΔΟΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Η ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

Δυαδική εξουσία: Η δυναμική της ριζοσπαστικοποίησης
Οι μενσεβίκοι το 1917: Η επανάσταση σύμφωνα με τα βιβλία
Μπολσεβικισμός: Κάνοντας επανάσταση
Από τη δυαδική εξουσία στη δικτατορία του προλεταριάτου

254
255
259
263
270

ΕΝΑΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΣΠΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΚΑΛΟΥΠΙ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ: Ο ΑΡΙΣΤΕΡΟΣ
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΣ, 1917-1923

Η γεωγραφία της επανάστασης
Το φάσμα της επαναστατικής εμπειρίας
Ο συμβουλιακός κομμουνισμός και η εξέγερση των απλών αγωνιστών

273
275
278
284

ΔΕΚΑΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΚΑΙ ΙΤΑΛΙΑ: ΔΥΟ ΧΩΡΙΣΤΕΣ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΙΣ

Γερμανία, 1918-1923: Η σοσιαλδημοκρατία
Ιταλία: Ο θρίαμβος της αντεπανάστασης
Τα διλήμματα της επανάστασης: Κοινοβούλια, εργοστάσια
και οδοφράγματα

292
292
298
303

ΕΝΔΕΚΑΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Η ΝΕΑ ΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ: Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΩΝ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΩΝ
ΚΟΜΜΑΤΩΝ

Οι διαιρέσεις του διεθνούς σοσιαλισμού
Στήνοντας την Kομμουνιστική Διεθνή
Ποιος κομμουνισμός;

307
308
311
316

ΔΩΔΕΚΑΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΦΥΛΟΥ: ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΙ ΑΡΙΣΤΕΡΑ

Πολίτισσες, μητέρες και καταναλώτριες
Γυναίκες και κομμουνισμός
Σοσιαλδημοκρατία και έμφυλη πολιτειότητα
Ο φεμινισμός στη διάρκεια του Μεσοπολέμου
Η απελευθέρωση και οι δυστυχίες της

319
319
323
329
334
338

11

01-ELEY

22-11-2010

12:26

™ÂÏ›‰·12

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

ΔΕΚΑΤΟ ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΖΩΝΤΑΣ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ: Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΣΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

Φέρνοντας την τέχνη στη ζωή
Γκρεμίζοντας το παλιό, χτίζοντας το νέο: Πολιτισμική επανάσταση
στη Ρωσία;
Αριστερά και διανοούμενοι
Σοσιαλιστική και μαζική κουλτούρα
Μαζική ψυχαγωγία, πολιτική και αναψυχή
Συμπέρασμα: Σοσιαλιστική κουλτούρα εναντίον μαζικής κουλτούρας

343
344
346
351
357
364
367

ΔΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΔΙΕΥΡΥΝΟΝΤΑΣ ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ: ΜΙΑ ΕΥΡΩΠΗ
ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΩΝ: Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΓΙΝΕΤΑΙ ΜΕΡΟΣ ΤΟΥ ΕΘΝΟΥΣ

Το νόημα του Οκτώβρη: Μπολσεβικισμός και εθνική επανάσταση
Σοσιαλδημοκρατία και κομμουνισμός: Οικογενειακοί καβγάδες
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΡΩΝ
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΝΟΜΑΤΩΝ
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΤΟΠΩΝΥΜΙΩΝ
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΟΜΜΑΤΩΝ, ΘΕΣΜΩΝ ΚΑΙ ΦΟΡΕΩΝ

12

370
374
377
383
i
i
ix
xvii
xxii

1930-1938 Σφυρηλατώντας το Λαϊκό Μέτωπο Η κυβέρνηση του Λαϊκού Μετώπου στη Γαλλία Η ώρα της κρίσης στην Ισπανία Αποτυχία και ήττα 485 487 495 500 506 13 .01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·13 Περιεχόμενα Τόμος δεύτερος: 1923-2000 Κατάλογος συντομογραφιών 435 ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ Η ΣΤΑΘΕΡΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ Ο «ΠΟΛΕΜΟΣ ΘΕΣΕΩΝ» 443 ΔΕΚΑΤΟ ΠΕΜΠΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΣΤΑΘΕΡΟΠΟΙΕΙΤΑΙ: ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΑΝΑΒΑΛΛΕΤΑΙ Επιστρέφοντας στα νοήματα της επανάστασης Η «συνταγματοποίηση» της σοσιαλδημοκρατίας Κορπορατισμός και κοινοβουλευτισμός Τύποι σταθεροποίησης 449 450 454 458 462 ΔΕΚΑΤΟ ΕΚΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤΑΛΙΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΥΤΙΚΟΣ ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ: Ο ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ ΣΕ ΜΙΑ ΜΟΝΟ ΧΩΡΑ Από την μπολσεβικοποίηση στην Τρίτη Περίοδο. Ο δυτικός μαρξισμός 468 469 474 477 480 ΔΕΚΑΤΟ ΕΒΔΟΜΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΛΑΪΚΟ ΜΕΤΩΠΟ: Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΟΠΙΣΘΟΧΩΡΗΣΗΣ. 1923-1928 Πλάθοντας την κομμουνιστική παράδοση Εθνικοί κομμουνισμοί.

1939-1947 Το γερμανοσοβιετικό Σύμφωνο: Ο κομμουνισμός στα χαρακώματα Ενάντια στο χιτλεροφασισμό: Εθνικοί κομμουνισμοί. χάσμα των γενεών και πολιτική της κουλτούρας 602 603 606 614 615 620 .01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·14 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΕΚΑΤΟ ΟΓΔΟΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΟΥ ΛΑΟΥ ΚΑΙ ΛΑΪΚΗ ΕΙΡΗΝΗ: ΑΝΟΙΚΟΔΟΜΩΝΤΑΣ ΤΟ ΕΘΝΟΣ. ΤΟ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΚΑΙ Ο ΨΥΧΡΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ. 1945-1956 Εξασφαλίζοντας τη δημοκρατία για τον καπιταλισμό Οι προοπτικές της δημοκρατίας στην Ανατολική Ευρώπη Η σταλινοποίηση των λαϊκών δημοκρατιών Δυτικοευρωπαϊκά μοντέλα μεταρρύθμισης Η μεταπολεμική σοσιαλδημοκρατία Ο κορπορατισμός Οι γυναίκες στη θέση τους (και οι άντρες στη δική τους) Ανάμεσα στο προσωπικό και το πολιτικό 542 545 549 554 560 564 567 574 583 ΕΙΚΟΣΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1956 H αποσταλινοποίηση και το 20ό Συνέδριο Η κρίση του κομμουνισμού Δυτικά του Σουέζ 586 587 591 594 ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΔΕΝ ΕΡΧΕΤΑΙ 597 ΕΙΚΟΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1968: ΚΑΙ ΟΜΩΣ ΚΙΝΕΙΤΑΙ 14 Αφήνοντας πίσω το φυσιολογικό Ο παρισινός Μάης Επιστρέφοντας στην ομαλότητα Η πολιτική τον καιρό της επιθυμίας Καταναλωτικός καπιταλισμός. εθνικά μέτωπα Ορίζοντες της Ευρώπης: Χτίζοντας έναν καλύτερο κόσμο Ο ιταλικός κομμουνισμός και οι φραγμοί της αλλαγής Ριζοσπαστική δημοκρατία και Τρίτοι Δρόμοι 510 511 518 524 530 535 ΔΕΚΑΤΟ ΕΝΑΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΛΕΙΣΙΜΟ: Ο ΣΤΑΛΙΝΙΣΜΟΣ.

ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΟΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ 1989 Αλληλεγγύη: Δημοκρατία και εξέγερση της εργατικής τάξης στην Πολωνία Γκορμπατσόφ 731 734 742 15 . Τα συνδικάτα και η κρίση του κορπορατισμού Θατσερισμός. 665 666 670 674 677 680 685 688 693 ΕΙΚΟΣΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΝΕΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ. ΝΕΟΙ ΚΑΙΡΟΙ: ΑΝΟΙΚΟΔΟΜΩΝΤΑΣ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Το τέλος της μεταπολεμικής οικονομικής άνθησης Ο ευρωκομμουνισμός. 625 630 635 ΕΙΚΟΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο ΦΕΜΙΝΙΣΜΟΣ: Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΞΑΝΑΒΡΙΣΚΕΙ ΤΟ ΦΥΛΟ Δημιουργώντας κινήματα: Το δεύτερο κύμα του φεμινισμού Γυναικεία απελευθέρωση και νέα πολιτική Από τη γυναικεία απελευθέρωση στο φεμινισμό Το γυναικείο κίνημα και η Αριστερά Συμπέρασμα 638 639 645 652 657 661 ΕΙΚΟΣΤΟ ΤΡΙΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΤΑΞΗ ΚΑΙ ΕΡΓΑΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ Η εργατική τάξη σε παρακμή. 1968-1980: Ένας πόλεμος θέσεων Δυτική Γερμανία: Από την APΟ στους Πράσινους Ισπανία: Σοσιαλισμός χωρίς τους εργάτες 696 697 700 713 722 ΕΙΚΟΣΤΟ ΠΕΜΠΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο ΓΚΟΡΜΠΑΤΣΟΦ. «επιχειρηματικός συνδικαλισμός» και διπλή αγορά εργασίας Προοδευτισμός και δημόσιος τομέας Το ποτάμι πίσω δεν γυρνά Η εργατική τάξη διαλύεται Ο ταξικός δεσμός χαλαρώνει Αντίο στην εργατική τάξη.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·15 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Η Άνοιξη της Πράγας: «Ο σοσιαλισμός με ανθρώπινο πρόσωπο» Ο κομμουνισμός και η Αριστερά Παράθυρο στο μέλλον.

ΘΕΣΜΩΝ ΚΑΙ ΦΟΡΕΩΝ 16 790 792 798 806 809 819 822 832 836 841 889 985 985 993 1001 1006 .01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·16 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Μετακομμουνισμός: Οι επαναστάσεις του 1989 Η Αριστερά ορθή Στήνοντας την αγορά Τερματισμοί και αφετηρίες 751 756 761 768 ΕΙΚΟΣΤΟ ΕΚΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΝΕΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΚΙΝΗΜΑΤΑ: Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΔΡΟΜΟΥ Αυτόνομοι και εναλλακτική σκηνή Κόμματα και κινήματα: Δύο διαφορετικοί πολιτικοί χώροι Οι Εργατικοί κλίνουν επ’ αριστερά Μια Αριστερά για το μέλλον. Δύο Αριστερές: Κοινοβούλιο και λαός 771 774 775 778 781 786 ΕΙΚΟΣΤΟ ΕΒΔΟΜΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΚΑΙ ΤΑ ΠΕΡΙΘΩΡΙΑ: ΠΑΡΑΚΜΗ Ή ΑΝΑΝΕΩΣΗ. Η νέα πολιτική της ταυτότητας Η πολιτική του «Κάν’ το μόνος σου» Ο σοσιαλισμός σε νεοφιλελεύθερους καιρούς Ανοικοδομώντας την Αριστερά: Σοσιαλισμός με κάθε ψευδώνυμο Συμπέρασμα ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟΙ Αφετηρίες Αναμνήσεις από το μέλλον ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΡΩΝ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΝΟΜΑΤΩΝ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΤΟΠΩΝΥΜΙΩΝ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΚΟΜΜΑΤΩΝ.

επίσης γνωστή ιστορικό. κακή ακουστική. παρόμοιες μ’αυτές που περιγράφει ο Ίλι στις τελευταίες σελίδες τούτου εδώ του βιβλίου. ήρθε να μιλήσει φέτος την άνοιξη στη Θεσσαλονίκη. ακόμη χειρότερα. στην ταβέρνα που ακολούθησε. Άλλο τόσο εύγλωττες ήταν οι σιωπές του κοινού εκείνης της βραδιάς. πλαστικά καθίσματα–. στη Γερμανία· διάλογος με τους Ανατολικοευρωπαίους ιστορικούς χωρίς όμως υποταγή στον κυρίαρχο σταλινισμό· ανάπτυξη ενός κοινωνικά ευαίσθητου και πολιτικά ενήμερου ιστοριογραφικού λόγου· απερίφραστη κριτική στην απάνθρωπη μεταχείριση των Παλαιστινίων από το Ισραήλ· με λίγα λόγια. στο κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα και στον επαγγελματικό τους χώρο· διδασκαλία για πολλά χρόνια όχι σε πανεπιστήμια της ελίτ αλλά σε κολέγια μαύρων χαμένα στον αμερικανικό Νότο· νέα δραπέτευση –από το μακαρθισμό αυτή τη φορά– κι εγκατάσταση. μαζί με τη γυναίκα του Βίλμα. όσο και στις ερωτήσεις που ακούστηκαν – που περιλάμβαναν από σοβαροφανείς προσπάθειες να μπουν οι περιπέτειες των Ίγκερς στο μικροσκόπιο επιστημονικών κατηγοριών έως σκαιές εγκλήσεις εναντίον τους για ανεπαρκή εθνική συνείδηση («Εσείς τι εθνικότητας είστε. Ένα βαθύ χάσμα χώριζε την αριστερή στράτευση και τα πάθη αυτών των παλιότερης κοπής ιστορικών απ’ οτιδήποτε σήμαινε για τους νεότερους το να είσαι αριστερός. χάσμα ολοφάνερο στις επιλογές ζωής των μεν και των δε. περασμένα τα ογδόντα και οι δυο τους. που το έργο του παρεμπιπτόντως αναφέρεται και σε αυτό εδώ το βιβλίο. δυο ανυπότακτες και στρατευμένες ζωές. ο Γκέοργκ Ίγκερς παρουσίασε σε πολύ προσωπικό τόνο. Απτόητος από την αμφίβολης καθαριότητας αίθουσα και τις άλλες μικρές βαρβαρότητες που έχουν γίνει σήμα κατατεθέν του υποχρηματοδοτούμενου ελληνικού πανεπιστημίου –φωτισμός νέον. Το φυσιολογικό θα ήταν η πολιτική διάσταση της ζωής των θαλερών αυτών ηλικιωμένων να θιγεί στη συζήτηση που ακολούθησε. επίσης αυτοτοποθετούνταν στην Αριστερά. Αναπάντεχα. πάνω στην πιο ζοφερή καμπή του Ψυχρού Πολέμου. στη συντριπτική του πλειονότητα. τόσο στη δημόσια συζήτηση όσο και. τίποτε τέτοιο δεν έγινε. γυμνοί τοίχοι. πόσο μάλλον που το ακροατήριο.»). Πώς 17 .01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·17 ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Ε ΝΑΣ ΣΠΟΥΔΑΙΟΣ ΑΡΙΣΤΕΡΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ. Η στράτευσή τους στην Αριστερά ήταν ένα κεντρικό νήμα της αφήγησής τους: μεγάλωμα στην Κεντρική Ευρώπη στη σκιά του φασισμού και φυγή παραμονές του πολέμου στις ΗΠΑ· αδιάκοπη και μαχητική πολιτική δράση εκεί. την περασμένη τους ζωή.

για να σταθούμε στα εύκολα. Πώς σύνδεσαν την επιστημονική τους δραστηριότητα με την πολιτική τους στράτευση σε δύσκολους καιρούς. Ελάχιστα απασχολεί πολλούς τέως αριστερούς διανοουμένους η αντίσταση στην κατάργηση των κοινωνικών κατακτήσεων και την κένωση της δημοκρατίας που επιχει- 18 1. Ευάνθης Χατζηβασιλείου κ.. για παράδειγμα το 1956 ή το 1968. Τι σκέφτονταν. Τέτοια ζητήματα λίγο απασχόλησαν όσους και όσες πήραν το λόγο.ά.1 Στην πραγματικότητα. ευαισθησίες αντίθετες από εκείνες που κυριαρχούσαν τις προηγούμενες δεκαετίες έχουν εξαπλωθεί μεταξύ των Ευρωπαίων που αυτοχαρακτηρίζονται αριστεροί. υπάρχει μεγάλη σύγχυση για το τι σημαίνει σήμερα η αριστερή ταυτότητα. Κωνσταντίνος Σβολόπουλος. Αθήνα 2007). για τον θαυμαστό κόσμο όπου έχουμε εμείς τη χαρά να ζούμε σήμερα. Για να φέρουμε ένα άλλο παράδειγμα. ανοίγοντας κανείς στην τύχη τις σελίδες επιστημονικών ή καλλιτεχνικών περιοδικών του χώρου. δυστυχώς. της ελευθερίας. Πώς άγγιξε το έργο τους η εποχή τους. ιδίως των διανοουμένων. ούτε την τιμούν ούτε τη βοηθούν. . ενώ αντίθετα παραμένει ζωηρή σε άλλους χώρους. της συλλογικότητας ή του ορθού λόγου. ειδικά στις μέρες μας. με ιδέες όπως της ισότητας. διδάσκοντας ή παλεύοντας. Όλοι ξέρουμε ωστόσο πως στην πραγματικότητα. Πράγμα που δεν θα ξένιζε βέβαια σε καμιά συγκέντρωση συνοροφυλάκων – αλλά για ένα ακροατήριο κυρίως ιστορικών και αριστερών ήταν κάπως δυσεξήγητο το ν’ αδιαφορεί για όλα αυτά και να χωνεύει ατάραχο ερωτήσεις του τύπου «εσείς τι εθνικότητας είστε». και ιδίως μεταξύ των εθνικιστών και των θρησκευομένων. η σκηνή δεν ήταν και τόσο παράδοξη. δυσκολεύεται να συνδέσει τις μέριμνες ή τις επιχειρηματολογίες τους με οποιεσδήποτε θα μπορούσαν να είναι οι λειτουργικές αξίες της Aριστεράς· ας πούμε. Για λόγους που εξηγούνται στο τελευταίο μέρος τούτου εδώ του βιβλίου. που περιστασιακά μάλιστα παρουσίαζαν με ρόδινα χρώματα τον Χίτλερ (Ιωάννης Κολιόπουλος. Η αντίδραση στον εργατισμό και τον οικονομισμό του παλιότερα κυρίαρχου στο χώρο σταλινισμού μοιάζει να έχει κάνει τη «νέα Αριστερά» αλλεργική στην ταξική ανάλυση και οικονομικά αναλφάβητη –τάσεις που. στη χώρα μας η λυσσαλέα αντίδραση των τελευταίων σε σχολικά εγχειρίδια ιστορίας που δεν τους άρεσαν. Ιστορία του νεότερου και του σύγχρονου κόσμου (από το 1815 έως σήμερα). Ποια διλήμματα γέννησε η στράτευση αυτή. Δεν είναι απλώς ότι η ίδια η έννοια της πολιτικής στράτευσης ξεθώριασε. και πώς οι ίδιοι την άλλαξαν γράφοντας. ενώ αντίθετα οι αριστεροί δεν έδειξαν ανάλογη μαχητικότητα απέναντι σε πολύ κατώτερης επιστημονικής ποιότητας στρατευμένα δεξιά εγχειρίδια. μετά απ’ όλα όσα είδαν τα μάτια τους. Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων. Όπως έδειξε.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·18 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ενσωμάτωσαν οι Ίγκερς τον κοινωνικό τους ριζοσπαστισμό στη μελέτη του ιστορικού λόγου. Βιβλίο καθηγητή. λόγου χάρη.

αλλά αντίθετα. Ίσως τώρα. να ήρθε ο καιρός να δούμε πιο σοβαρά και στην Ελλάδα τέτοιες προτάσεις. Κι επίσης βέβαια να τη βαθύνουμε. Geoff Eley. οι οποίες ανελλιπώς καταγγέλλονταν από τους κυρίαρχους ως βίαιες και αντιδημοκρατικές.isj. Είναι μια ιστορία που δεν κρύβει τη θεωρητική και πολιτική της θέση. αλλά και κάπως δύσπεπτη. επεί- 2. New Economics Foundation. που για την ώρα γενικά απουσιάζουν από τη δημόσια συζήτηση. Μια επίκαιρη. A Quarterly Journal of Socialist Theory (στον διαδικτυακό τόπο http://www. όπως εύληπτα εξηγεί ο συγγραφέας. Βασική αρετή του βιβλίου του Ίλι –μιας ιστορίας της ευρωπαϊκής Αριστεράς που περιλαμβάνει συνάμα μια ιστορία των τελευταίων εκατόν πενήντα χρόνων από τη σκοπιά της Αριστεράς– είναι ότι βοηθά να διαλυθεί η διανοητική σύγχυση που τροφοδοτεί σήμερα αυτή την παράλυση και σακατεύει τη φαντασία της Αριστεράς. η σύνδεση Αριστεράς και δημοκρατίας. βλ. μετά το τρακάρισμα του νεοφιλελευθερισμού με την πραγματικότητα. Climate Change and High Oil Prices. όπως θα ήθελαν οι δήθεν φιλελεύθεροι και οι συντηρητικοί. Joined-up Policies to Solve the Triple Crunch of the Credit Crisis.3 Και όσον αφορά την ίδια την Αριστερά. συνολική πρόταση για την προάσπιση της δημοκρατίας.org. κατακτήθηκε πρόσφατα και αποσπασματικά. όχι από τους πολλούς και αδύναμους. Λονδίνο 2008. Σήμερα περισσότερο παρά ποτέ χρειάζεται να προστατέψουμε τη δημοκρατία από τους λίγους και ισχυρούς. πέρα από το ότι η δημοκρατία δεν ταυτίζεται βέβαια με την υποταγή στους κρατικούς θεσμούς. ν’ αναστρέψουμε την προϊούσα κένωσή της από κάθε ουσιαστικό περιεχόμενο. και τη δημιουργία μιας βιώσιμης πράσινης οικονομίας. A Green New Deal. που επιδιώκουν οι αστικές ελίτ με πρόσχημα την παγκοσμιοποίηση. 3. «Socialists and the tasks of democracy: a response to Colin Barker». Όπως το θέτει ο ίδιος ο Ίλι.2 Το ριζοσπαστικό αυτό εγχείρημα από πολλές απόψεις διευκολύνεται καθώς ολόγυρα ο νεοφιλελευθερισμός καταρρέει και διακρίνονται ολοένα και καθαρότερα τα όρια της επιβολής των ΗΠΑ. δημοσιευμένο στις 4 Απριλίου 2005 στο ηλεκτρονικό περιοδικό International Socialism. το πώς μπορούν να διασωθούν οι δημοκρατικές επιταγές που συγκρούονται αναπόφευκτα με τη λογική της συσσώρευσης και της συγκέντρωσης του κεφαλαίου. μέσα από αδιάκοπους αγώνες και μαζικές κινητοποιήσεις. της ενεργού πολιτειότητας και της ριζικής κοινωνικής αλλαγής που ήταν μέχρι τώρα αδιαχώριστα από τις πιο αποφασιστικές κατακτήσεις της». 19 . Το κεντρικό της μοτίβο. στο Green New Deal Group. [εμείς πρέπει] αντίθετα να επανασυνδέσουμε τις ιστορίες της με τα πολύ ευρύτερα οράματα της λαϊκής συμμετοχής. για να πούμε το ίδιο πράγμα από διαφορετική σκοπιά. «σε μια εποχή που οι Ευρωπαίοι πολίτες καλούνται να σκεφτούν τη δημοκρατία με όρους ολοένα και πιο στενούς και περιορισμένους.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·19 ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ρούν οι ελίτ – ή. την αντιμετώπιση της χρηματοπιστωτικής κατάρρευσης του καπιταλισμού και της ενεργειακής κρίσης. δηλώνεται ήδη από τον τίτλο· δεν χρειάζεται εδώ να σχολιαστεί περισσότερο.uk/?id=86 ).

Η Αριστερά που δεν αλλάζει τα πράγματα όταν αποκτά δύναμη είναι καταδικασμένη. Όσες φορές ισχυρά σοσιαλιστικά κόμματα κινήθηκαν προς την ενάντια κατεύθυνση. διαδίδοντάς τες και ασκώντας κάθε λογής εξωθεσμικές πιέσεις. όπως αυτός που έχουμε σήμερα μπροστά μας.4 Άλλα σημαντικά θέματα του βιβλίου είναι η κινηματική διάσταση της Αριστεράς και η ανάγκη της να ξαναγίνει λαϊκή. καθώς αναπτύσσονται από το συγγραφέα με σαφήνεια και παραστατικότητα. καθώς συχνά παίρνει την κυβέρνηση σε καιρούς οικονομικής κρίσης. δουλεύοντας ιδέες. Επιζητώντας εύσημα καλής διαγωγής από τους πλούσιους –στη διάλεκτό τους. Στο ίδιο. εκείνες που στερεώνουν τη δύναμή της στα λαϊκά στρώματα κι εξασθενούν τις ελίτ.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·20 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ γει περισσότερο παρά ποτέ να ενσωματώσει ξανά στο σχέδιό της τα ιδανικά. . κυρίως. μπορεί πάντοτε να επιβάλει θεσμικές αλλαγές που να δείχνουν πειστικά ότι κυβερνά για το λαό. κυμάνθηκαν από κωμικά έως τραγικά. προσπαθώντας να καθησυχάσουν τις ‘αγορές’ και ‘να καταλάβουν το χώρο του κέντρου’– πλήττουν τη ριζοσπαστική Αριστερά και τα μαζικά διεκδικητικά κινήματα που όμως. να μη φοβάται τις συγκρούσεις που αναπόφευκτα απαιτούνται για τις ουσιαστικές αλλαγές. επειδή τις αντιστάθμισε με δημοκρατικές κατακτήσεις σε άλλα πεδία. τα επιτεύγματα και τις ιστορίες της δημοκρατίας. εξασφαλίζουν συναίνεση στις παραχωρήσεις που δίνουν στη θεσμική Αριστερά λόγο και δυνατότητα ύπαρξης. και προσπάθησαν αντίθετα να κατευνάσουν τους αστούς και να εκτονώσουν τους οπαδούς τους. στην πραγματικότητα. Πολλά παραδείγματα που παραθέτει ο Ίλι δείχνουν ότι η Αριστερά αρκετές φορές εξασφάλισε τις αναγκαίες οικονομικές θυσίες από τον πολύ κόσμο χωρίς απώλεια της αξιοπιστίας της. που τεκμηριώνονται αναλυτικά στις σελίδες αυτού του βιβλίου. Όσο απαραίτητα και αν είναι για την Αριστερά τα μαζικά κινήματα. Χωρίς τη λεγόμενη «Άκρα Αριστερά» οι μεταρρυθμιστές παθαίνουν αφλογιστία ώσπου εντέλει μετατρέπο- 20 4. Ούτε και αυτά χρειάζονται εδώ επεξήγηση. Ακόμη και αν της είναι αδύνατο να βελτιώσει άμεσα το βιοτικό επίπεδο των πολλών. αναδεικνύοντας παράλληλα μια σειρά από προτεραιότητες για τον ευρωπαϊκό ριζοσπαστισμό. Συχνά όμως οι αριστερές ηγεσίες παίρνουν έναν άλλο δρόμο που μοιάζει πιο εύκολος χωρίς να είναι. είναι απαραίτητα και στους πιο μετριοπαθείς γιατί ακριβώς αυτά. τα αποτελέσματα. δεν της φτάνουν για να πετύχει τους στόχους της· χρειάζεται επίσης καθαρή ανάλυση από την πλευρά των ηγεσιών της και. Ένα συμπληρωματικό νήμα όμως που διατρέχει τη σκέψη του Ίλι είναι η καίρια σημασία της στρατηγικής.

να προσεγγίσει μια άλλη Αριστερά. Ανδρεδάκη. Αριστερές αξίες (οι «αξίες του 1968» που μάταια κατακεραυνώνει ο Σαρκοζί) έχουν αποκτήσει ισχυρά ερείσματα. Δεξιά και Αριστερά. 5. που τους χρησιμοποιούν ώσπου ν’ αποκινητοποιήσουν τα λαϊκά στρώματα για να τους εκπαραθυρώσουν στη συνέχεια. οι ιδέες της ισότητας και της απελευθέρωσης. Τα βασικά προτάγματά της. που εστιάζει σε ζητήματα κουλτούρας και δεν έχει σαφή πολιτικό λόγο. σε υποχείρια των ‘αγορών’. Galbraith. ενώ πολιτικά βρίσκεται σε υποχώρηση. μας θυμίζει ο Ίλι. Βλ. Και στη χώρα μας άλλωστε. Παράλληλα πρέπει η πολιτικά προσανατολισμένη Αριστερά. όλοι το ξέρουμε.6 κυριαρχούν σιγά σιγά στα όνειρα των ανθρώπων και σε όψεις των κοινωνικών σχέσεων όπου ώς πρόσφατα ήταν περιθωριακά – και αυτό μολονότι οι πολιτικές τους προεκτάσεις δέχονται συντονισμένη επίθεση από νεοσυντηρητικούς. Τσουκαλάς. ότι η Αριστερά στην Ευρώπη. μόνο και μόνο για να συντριβεί έπειτα από τον Μπερλουσκόνι και τους νεοφασίστες συμμάχους του που ενθυλάκωσαν τη δυσαρεστημένη λαϊκή ψήφο. Αθήνα 1995. Τους παραλογισμούς των πρόσφατων πολιτικών σύγκλισης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι ευρωπαϊκές χώρες παρακολούθησαν πρόσφατα αρκετές τέτοιες ιστορίες. ζωντανή. 2007. ανατέμνει εύστοχα ο James K. που εφαρμόστηκαν επίσης από τις λεγόμενες σοσιαλιστικές κυβερνήσεις μολονότι αντί να μειώνουν ενισχύουν τις κοινωνικές ανισότητες. θρησκευτικούς φονταμενταλιστές και ψευδεπίγραφους νεοφιλελεύθερους. έχει κατακτήσει σημαντικές νίκες στο πολιτισμικό πεδίο. αυτής που αποφάσισε να θυσιάσει τους οπαδούς της για να σώσει την οικονομία. Friedrich Ebert Stiftung. με πιο χαρακτηριστικό τον τραγέλαφο της κυβέρνησης Πρόντι στην Ιταλία. Όχι μόνο η πολιτική Αριστερά εξακολουθεί να προασπίζεται αυτές τις αξίες. η οποία μάλλον φθίνει. Maastricht 2042 and the Fate of Europe. μτφρ. Πόλις. επείγει να ξαναβρεθεί ένα συνεκτικό και περιεκτικό πολιτικό όραμα ικανό να γεφυρώσει το ρήγμα μεταξύ της «παλιάς» και της «νέας» Αριστεράς που έγινε πηγή πολιτικής αδυναμίας μετά το 1968. 21 .01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·21 ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ νται.5 Πέρα απ’ όλα αυτά όμως. είτε το νιώθουν είτε όχι. έστω και αν παραμένουν θεσμικά ακάλυπτες: η ατομική ελευθερία. γι’ αυτό την παρουσίαση του Norberto Bobbio. 6. όσο στρεβλά και αν ορίζεται· η κοινωνική δικαιοσύνη και αλληλεγγύη· η ισότητα των φύλων και η γενική αμφισβήτηση των ιεραρχιών· η ανάγκη προσωπικής πλήρωσης και η έμφαση στην πραγμάτωση των ανθρώπινων δυνατοτήτων· ο αντιρατσισμός και η πολιτισμική ανοιχτότητα· η οικολογική ευαισθησία και η πολιτική της απόλαυσης. Ε. μολονότι ίσως ευνοεί μακροπρόθεσμα την επικράτηση θετικών αξιών. Toward Convergence and Full Employment. Γιατί υπάρχει αυτό το παράδοξο. πρόλογος Κ. η πολιτική Σημίτη είχε από πολλές απόψεις ανάλογα αποτελέσματα.

και αναπτύσσει μια ιστοριογραφική προσέγγιση έντονα επηρεασμένη από τον Έντουαρντ Τόμσον και τον Ρέιμοντ Γουίλιαμς. πήρε το 1974 το διδακτορικό του από το πανεπιστήμιο του Σάσεξ και από το 1979 διδάσκει ιστορία στην Αμερική. η οποία. που πάντοτε τόσο πολύ μας γοητεύουν. μεγάλωσε στη βόρεια Αγγλία. Γεννημένος το 1949. σπούδασε δίχως ιδιαίτερο ενθουσιασμό ιστορία στην Οξφόρδη. όσο δεν μπορούνε να μας κάνουνε τον κόσμο πιο γνωστό με κάποια γενική έννοια που να έχει νόημα. Κομμάτι του ίδιου πράγματος είναι επίσης το να κάνουνε τον κόσμο πιο ανοιχτό στην αλλαγή. στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν. που διαπνέουν έως σήμερα το έργο του. και όπου επίσης μπορούμε να ονοματίσουμε. ν’ ακυρώσουμε και ν’ ανασκαλέψουμε όλες αυτές τις ενότητες του συγκαιρινού μας κοινωνικού και πολιτικού λόγου.. όπως τον λέγαμε άφοβα παλιότερα– τις προσυπογράφει πλέον και τις ασπάζεται σε ασύγκριτα μεγαλύτερο βαθμό απ’ ό.. Το πρόβλημα όμως είναι ότι σήμερα αυτές οι αξίες συχνά αποσυνδέονται από τις πολιτικές τους επαγωγές κι ενσωματώνονται σε φιλελεύθερα ή επιπόλαια αναρχίζοντα ιδεολογήματα που ελάχιστα απειλούν πραγματικά τον καπιταλισμό.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·22 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ αλλά και ο πολύς κόσμος –ο λαός. Ο Τζεφ Ίλι δεν ήταν παιδί της φρόνιμης αλλά μιας άτακτης Αριστεράς. έθεσε νωρίς και με ενάργεια τα ζητήματα που απασχολούν τόσο την «παλιά» όσο και τη «νέα» Αριστερά τις τελευταίες δεκαετίες κι επεξεργάστηκε κριτικές οπτικές στα πολιτικά όσο και τα πολιτισμικά ζητήματα. Τις τελευταίες δεκαετίες κάνει πολιτισμική ιστορία. Έφηβος γνωρίζει το μαρξισμό και το φεμινισμό. Για μένα όμως ούτε οι χαρές της ιστορίας ούτε οι κριτικές της διοράσεις δεν μπορούν ποτέ να είναι ολοκληρωμένες όσο δεν τις εμπλουτίζει η σοβαρότητα της ευρύτερης κατανόησης.τι συνέβαινε τις προηγούμενες δεκαετίες. την πολιτισμική ένδεια. η οποία τελικά παγιώνει και αναπαράγει. και καταγράφει τις διανοητικές του συγγένειες (μεταξύ άλλων με τον πρόωρα χαμένο ιστορικό της αντίστασης των Γερμανών εργατών στο φασισμό Τιμ Μέισον και την κοινωνική ιστορικό Κάρολιν Στίντμαν): 22 Στην ιστορία προσφεύγουμε για ν’αποικειωθούμε τις προηγούμενες ιδέες και προκαταλήψεις μας. που περνούσε τότε μια ιδιαίτερα συντηρητική φάση. την έμφυλη ανισότητα και τους ιδεολογικούς φενακισμούς.] Αγκαλιάζοντας όμως τον σκεπτικισμό. τονίζοντας όμως τις κλασικές μέριμνες της κοινωνικής ιστορίας που διαμόρφωσαν τη σκέψη του. Αυτή είναι το εργαστήρι μας. μια αυτοβιογραφία με πολλαπλές εστιάσεις. μολονότι αριθμητικά περιθωριακή. που είναι . Στην πρόσφατη Μονοκοντυλιά. που μέσα του αμφισβητούμε την επάρκεια των φαινομενικά συνεκτικών κι ενοποιημένων περιγραφών του κόσμου. επισημαίνει τη σύνδεση ανάμεσα στο ιστοριογραφικό του έργο και την πολιτική του στράτευση. χωρίς να είναι η μόνη τους αιτία. Μένουν ευσεβείς πόθοι όσο δεν έχουμε πολιτικούς φορείς ικανούς να επεξεργαστούν συλλογικά και να προωθήσουν συγκεκριμένες πρακτικές που ν’ αντιμετωπίζουν τη σκληρή πραγματικότητα της μαζικής προλεταριοποίησης. [.

. που έχει αρχίσει να καταλαγιάζει όλος εκείνος ο παλιότερος αναβρασμός σχετικά με τη νέα πολιτισμική ιστορία. «Farewell to the working class?». είτε πολιτισμικοί ιστορικοί είτε οτιδήποτε άλλο. University of Michigan Press. 1-30. στις οποίες η ‘ηγεμονία’ λειτουργούσε σαν ένα όνομα που.π. σ. 20-45. σε ολόκληρη την πορεία του. ή έστω απλά να επιμείνουμε στην αιτιακή πρωτοκαθεδρία της οικονομίας και της υλικής ζωής. και βάζοντας τις κάθε λογής μικροϊστορίες στη θέση των μακροϊστοριών του καπιταλισμού. 23 .] Ένα από τα βασικά μου αιτήματα είναι ότι δεν είμαστε διόλου υποχρεωμένοι να παλινορθώσουμε την πρωταρχικότητα της κοινωνικής εξήγησης ή κανένα ματεριαλιστικό μοντέλο κοινωνικού επικαθορισμού. αλλά και της νεότερης πολιτισμικής ιστορίας: Μας ανησυχούσε η αναγωγή της πολιτικής στην κουλτούρα μέσα από κάποιες υπεραπλουστευμένες αναγνώσεις του Γκράμσι. Στην οποία. 8. Geoff Eley. σ.. είναι καιρός να επικυρώσουμε τη βαρύτητα της κοινωνικής ιστορίας με την κύριά της σημασία. 14. αφιέρωμα Historical Studies Today. ό. «Farewell to the working class?». προσπαθεί να στήσει «ένα χώρο πολιτικής ανάλυσης με τη διευρυμένη έννοια που έδωσε στον όρο ‘πολιτική’ η πολιτική της γνώσης του 1968». προκειμένου να πάρουμε στα σοβαρά το έργο της κοινωνικής σημασιοδότησης ή της κοινωνικής ανάλυσης. International Labor and Working-Class History.. του 1971. απέναντι στις μεγάλες αφηγήσεις. εκείνη που είχε υποστηρίξει ο Χόμπσμπομ στο δοκίμιό του. «From social history to the history of society». τεύχ. Η ίδια επιχειρηματολογία σε μεγάλο βαθμό περιλαμβάνεται στο πιο προσιτό Geoff Eley και Keith Nield. τεύχ. 57 (2000). A Crooked Line: From Cultural History to the History of Society. κλείνοντας την πάντοτε υπαρκτή πολιτισμική διαμφισβήτηση. 9. 10-11. με άλλα λόγια. Αν Άρμπορ 2005. σ. σ. Nield. 100 [1971]. Εννοεί το Eric J. μιας κυρίαρχης κουλτούρας που περιέκλειε τα πάντα και που κινδυνεύαμε να τη δούμε τώρα πια να γράφεται με κλειδί τα ‘γκραμσιανά’ λεξιλόγια της ηγεμονίας. και υιοθετεί ένα πρίσμα ριζικά διαφορετικό από εκείνο υπό το οποίο διαβάζουν την πραγματικότητα ορισμένες τάσεις της κοινωνικής ανθρωπολογίας και των πολιτισμικών σπουδών.9 Πέρα από την πάγια έμφασή της στην πανταχού παρούσα πολιτισμική διαμφι- 7. [.8 Στο πλαίσιο αυτού ακριβώς του σχεδίου ο ίδιος ο Ίλι. Τώρα πια.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·23 ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ σήμερα της μόδας. της κρατικής οικοδόμησης. κατασκεύαζε μια ολοποιημένη κοινωνιακή έννοια. G. Daedalus. της επανάστασης και των μεγάλης κλίμακας μετασχηματισμών. η σταθερότητα του καπιταλισμού και των σχέσεων κυριαρχίας που αυτός επάγεται εννοιολογούνταν εύκολα μέσα από ένα αφηρημένο και υπερβολικά γενικευτικό μοντέλο καθολικής κοινωνικής συναίνεσης. Hobsbawm.7 ότι δηλαδή πρέπει πάντοτε να συνδέουμε το κάθε συγκεκριμένο αντικείμενο που μελετάμε με την ευρύτερη εικόνα της κοινωνίας στο σύνολό της – είτε είμαστε κοινωνικοί ιστορικοί. πολλοί ιστορικοί τελικά οπισθοχωρούν σε σχέση με τη φιλόδοξη κοινωνική ανάλυση κι εξήγηση από την οποία είχαμε εμπνευστεί τη δεκαετία του 1970. Eley και K. είτε πολιτικοί ιστορικοί.

[. και καρποφορούν στην περιοδολόγηση των πέντε καταστατικών συγκυριών.] Στο δικό μου μυαλό. σε μια αποστροφή που η στόχευσή της δεν αφορά μόνο το τευτονικό ιστορικό παρελθόν: Σ’ ένα βασικό επίπεδο [. αυτό μοιάζει σαν ένας τρόπος για να «βγάλουμε λάδι» τον ίδιο τον καπιταλισμό. [Αντίθετα. Wilhelminism and its Legacies: German Modernities. Νέα Υόρκη 2003. .. Υπάρχει πρόβλημα ωστόσο με την κανονιστική τελεολογία της «ανάπτυξης» και του «εκσυγχρονισμού». From Unification to Nazism: Reinterpreting the German Past. ελάχιστο νόημα έχει να βλέπουμε τις αυταρχικές όψεις της γερμανικής κοινωνικής και πολιτικής ζωής πριν από το 1914 σαν έκφραση κάποιων παλαιότερων δομών και συμφερόντων που δεν μπόρεσαν δήθεν να παραμεριστούν επειδή απουσίαζε η διαδικασία του εκσυγχρονισμού... Culture.].. Geoff Eley. and the State in Germany. αντιτείνει ο Ίλι. University of Michigan Press. xv. 11. Routledge. ο Ίλι καταλήγει στις διοράσεις που αναπτύσσονται εδώ στις αμέσως επόμενες σελίδες της «Εισαγωγής» του. ας μην ξεχνάμε ποτέ. The Peculiarities of German History. Δεν ήταν κανένας ατελής εξαστισμός ή «εκσυγχρονισμός» της γερμανικής κοινωνίας αυτός που έφερε το φασισμό. ό. Eley. Imperialism. University of Michigan Press. Αν Άρμπορ 2000· Geoff Eley. Society. η οποία χρωματίζει έντονα το έργο του από τη δεκαετία του 1980 έως σήμερα. Berghahn Books. Λονδίνο/Νιου Χέιβεν 1980· Geoff Eley και David Blackbourn. αν θέλουμε να διακρίνουμε τις δομικές τροχιές των διαφόρων ευρωπαϊκών και άλλων κοινωνιών τον δέκατο ένατο και τον εικοστό αιώνα. πρέπει να δούμε την ανάπτυξη του αυταρχισμού και της δεξιάς στη Γερμανία] ως σύμπλοκα αποτελέσματα ενός καπιταλιστικού παρόντος (το οποίο. έγινε ευρύτερα γνωστός όταν.π. που είχε κρυσταλλωθεί στη θεωρία για τον δήθεν «χωριστό δρόμο» (Sonderweg) της Γερμανίας.11 Δοκιμάζοντας αυτή τη θέση σε μεγάλες και μικρές χώρες. και η οποία ήθελε το ναζισμό αποτέλεσμα της επιβίωσης προκαπιταλιστικών παραγόντων και φεουδαρχικών καταλοίπων.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·24 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ σβήτηση και στην πολιτικότητα της κουλτούρας. Αν Άρμπορ 1996· Geoff Eley. The Goldhagen Effect. οι οποίες σηματοδότησαν πανευρωπαϊκά τις ισάριθμες φάσεις εξάπλωσης της δημο- 24 10.10 επιτέθηκε στην κυρίαρχη έως τη δεκαετία του 1970 άποψη. G. 1890-1930. ήταν το πιο δυναμικό και προχωρημένο καπιταλιστικό παρόν στην Ευρώπη πριν από το 1914). Για να το πω απλά. που βαφτίζει κάποιες εθνικές ιστορίες υγιείς και πετυχημένες ενώ άλλες οπισθοδρομικές και στρεβλές. Nazism: Facing the German Past. Radical Nationalism and Political Change After Bismarck. Memory. and the Meanings of Reform. Reshaping the German Right. History. σ. Reshaping the German Right…. Οξφόρδη 1984· Geoff Eley. με μια σειρά σημαντικών μελετών για τη γερμανική ιστορία.. Yale University Press. θα ήταν ανόητο ν’ αρνιόμασταν το πόσο σημαντικό ρόλο παίζει η βαθιά ιστορική προοπτική. 1870-1930. Λονδίνο 1986·αντίστοιχες προβληματικές συναντάμε και στους συλλογικούς τόμους που επιμελήθηκε για τη Γερμανία του πρώιμου 20ού αιώνα: Geoff Eley. Στην πραγματικότητα. James Retallack. Oxford University Press. η κοινωνική ιστορία που γράφει ο Ίλι αναγνωρίζει ζωτικό ρόλο στη συγκριτική προσέγγιση.

που άνοιξε τη δεκαετία του 1960. τις κρίσιμες καμπές που έθεταν κάθε φορά ‘τα όρια και τις δυνατότητες’ της δημοκρατίας στην Ευρώπη για τις επόμενες δεκαετίες. όταν οι απλουστευτικές και συχνά παθητικές συλλήψεις της τάξης. που επικράτησαν παροδικά στη Γερμανία και την Ιταλία εξαιτίας της ιδιότυπης πορείας αυτών των χωρών. Κέδρος. των βασανιστηρίων. Εδώ το έργο του Ίλι εγγράφεται σ’ ένα άλλο πεδίο θεωρητικού στοχασμού με άμεσες πολιτικές προεκτάσεις.P. την επαύριο της ήττας του φασισμού και με την κατάρρευση των ανατολικοευρωπαϊκών καθεστώτων το 19891992 είχαμε. στα ελληνικά Robert Paxton. Βασική έννοια γύρω από την οποία δομείται το Σφυρηλατώντας τη δημοκρατία είναι η έννοια της κοινωνικής τάξης. 13. Και κατεξοχήν του Ρόμπερτ Πάξτον: βλ. των γκουλάγκ και του Μεγάλου Αδελφού. Αθήνα 2007. μτφρ. παράδοξα αποτελέσματα της στρεβλής ανάπτυξης περασμένων εποχών. Εδώ ο συγγραφέας συγκλίνει με τις εκτιμήσεις και άλλων μελετητών που αρνούνται επίσης να υποβαθμίσουν τον κίνδυνο της επιστροφής λειτουργικών αντίστοιχων του φασισμού. Τον καιρό της μεγάλης Γαλλικής Επανάστασης κι έπειτα τη δεκαετία του 1860. όπως έκαναν δυστυχώς πολλές κυβερνήσεις τους συμπεριλαμβανομένης και της ελληνικής. αμφισβητήθηκαν έντονα από μια νέα γενιά ριζοσπαστών ιστορικών. με εμβληματική τους μορφή τον Έντουαρντ Τόμσον. 25 . Κ. Pelican. The Making of the English Working Class. οι οποίες τα τελευταία χρόνια απειλούνται ακόμη και σε χώρες όπου ώς πρόσφατα θεωρούνταν δεδομένες. Χάρμοντσγουορθ 1967) δυστυχώς μένει έως σήμερα αμετάφραστο στη γλώσσα μας. Thompson.12 Το πολιτικό συμπέρασμα είναι και πάλι ότι η οργανωμένη Αριστερά και η Κεντροαριστερά. και κυρίως το μνημειώδες Πώς φτιάχτηκε η αγγλική εργατική τάξη (E. την πολεμική δεκαετία που άνοιξε το 1914.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·25 ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ κρατίας. Χαλμούκου. αλλά αντίθετα αποτέλεσαν μια λογική –όσο εγκληματική και τελικά αυτοκαταστροφική και αν ήταν– απάντηση στις δυσκολίες του ευρωπαϊκού καπιταλισμού τον 20ό αιώνα· βγήκαν μέσα από τα σπλάχνα του τελευταίου και παραμένουν ανοιχτά ενδεχόμενα στη νέα περίοδο κρίσης που ζούμε σήμερα.13 Στο κλείσιμο του 20ού αιώνα ωστόσο η αναλυτική χρησιμότητα της ίδιας της έννοιας της κοινωνικής τάξης μπήκε στο στόχαστρο 12. Μια πολιτική επαγωγή τούτης της ανάλυσης είναι επίσης ότι ο φασισμός και τα λειτουργικά του ισοδύναμα δεν ήταν καμιά ιστορική παραξενιά ή αστοχία. πρέπει να ηγηθούν ξανά στον πανευρωπαϊκό αγώνα για την προάσπιση και τη διεύρυνση των δημοκρατικών κατακτήσεων. που προωθούσαν η σοβιετική όσο και η δυτική κοινωνική επιστήμη. αντί να καθεύδουν ή και να διευκολύνουν την αμερικανική κατολίσθηση στη βαρβαρότητα των εισβολών. Η ανατομία του φασισμού. Το έργο του οποίου. από άκρη σε άκρη της ηπείρου.

πως στις ημέρες μας. σ. όπως παρατηρεί σκωπτικά ο Ίλι για έναν ακραίο εκπρόσωπο αυτής της τάσης. Eley και K. Επισημαίνει άλλωστε. που «η δύναμή της για την ιστορία της εργασίας είναι η ολοποιητική της χρησιμότητα. είχαν γίνει πια ‘λόγοι’. Βλ.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·26 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ιστορικών με καταβολές συνήθως αριστερές αλλά μέριμνες συχνά συντηρητικές. Πολλοί Δυτικοί ιστορικοί φτερούγιζαν ήδη ανέμελα στο αιθέριο σύμπαν μιας θεωρίας απελευθερωμένης από κάθε νόμο κοινωνικής βαρύτητας και προσάρμοζαν ανάλογα τα λεγόμενα ερευνητικά τους ενδιαφέροντα. 17. Τα Ιστορικά. εν πολλοίς μαρξιστικών καταβολών. που τόσο λαμπρά θα διαχειρίζονταν τις τύχες της χώρας τους την επόμενη δεκαετία. ειρήνη της αμερικανικής κοσμοκρατορίας. στην εισαγωγή τούτου εδώ του βιβλίου. . 16.17 Σκοπός του βέβαια δεν είναι να παλινορθώσει κάποια απλουστευτικά νοήματα του όρου τάξη ούτε ν’ απαξιώσει τις κατακτήσεις της πολιτισμικής ιστορίας και της γλωσσικής στροφής. στραμμένης προς μια ισχυρή ιδέα της κοινωνικής τάξης. τεύχ. Social History. σ. «Η κοινωνική τάξη στη σύγχρονη ιστοριογραφία: από το οικονομικό δεδομένο στην πολιτισμική κατασκευή». Μιλά εδώ για ένα γνωστό μελετητή που επιχείρησε να κατασκευάσει μια ‘μεταμοντέρνα’ ιστοριογραφική προσέγγιση. τεύχ. Nield. της σχετικής συζήτησης στο Έφη Αβδελά. «Farewell to the working class?». Geoff Eley και Keith Nield. όπως έμοιαζε. αλλά εμπεριέχει και καταστατικά επίσης τα στοιχεία της πολιτικής νοηματοδότησης και της εμπρόθετης δράσης. καθώς στην ευτυχισμένη δεκαετία του 1990 δεν είχε μόνο τελειώσει η ιστορία.16 Ο συγγραφέας τούτου του τόμου. 17. 15. 20 (1995). αντίθετα.. ό. Οι τάξεις. σ. σ. «Starting over: the present. The Future of Class in History: What’s Left of the Social?. όσο και ανάμεσα σε δικούς μας ιστορικούς. στη γλώσσα μας. Στο ίδιο. the post-modern and the moment of social history». Αν Άρμπορ 2007.14 Ο συγγραφέας μας πήρε μέρος στη σχετική συζήτηση15 προβάλλοντας θέσεις ελάχιστα δημοφιλείς τότε. τον Πάτρικ Τζόις: Geoff Eley και Keith Nield. παρέχοντάς μας έτσι μια εξαιρετικά εύκαμπτη αναλυτική έννοια».π. 173-204. με την επίδραση από τη μια μεριά του φεμινισμού και από την άλλη των εθνοτικών και φυλετικών συγκρούσεων η προηγούμενη κεντρικότητα της τάξης ως οργανωτικής αρχής της κοινωνικής ιστο- 26 14. ‘αφηγηματικές αρχές’ ή τρόποι για να οργανώνουμε συχνά παραπλανητικές ‘ιστορίες του παρελθόντος και του παρόντος’. 22 (1995). εντάσσει το δικό του έργο στο πλαίσιο μιας παράδοσης ματεριαλιστικής κοινωνικής ιστορίας. την παρουσίαση. σ. 6. 1-30. 355-364· G. University of Michigan Press. αλλά είχαν πλέον εκλείψει και οι ταξικοί ανταγωνισμοί μέσα στην αιώνια. Η έννοια της κοινωνικής τάξης ήταν πια πασέ ανάμεσα στους γκριζομάλληδες ακαδημαϊκούς μέντορες των υπερατλαντικών ιθυνόντων. Δεν μας δίνει μόνο ένα αποτελεσματικό μέσο για να οργανώσουμε την ανάλυση του εξωτερικού κόσμου.

Ελπίζω ότι διαβάζοντας αυτό τον τόμο θα συμφωνήσουμε πως η Αριστερά δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς να έχει την τάξη στο επίκεντρο της προβληματικής της. Όσον αφορά το πρώτο. καθώς και τους κανόνες κατανοησιμότητας του τελευταίου. αν είμαστε αριστεροί. το οποίο απουσιάζει από πολλούς εκπροσώπους της πολιτισμικής ιστορίας και της γλωσσικής στροφής. αλλά απλώς. είναι να βρεθούν τρόποι για να συνδεθούν στην ίδια ανάλυση η πολιτική διαμόρφωση των σημερινών ταυτοτήτων και οι δομημένες συνέπειες 27 . όπως το θέτει ο Ίλι. καθώς και σε ορισμένες θεωρητικές διαδικασίες που η τελευταία δεχόταν υπόρρητα όσο αμφισβητήσιμες και αν ήταν αυτές. δεν είδαμε στο μεταξύ κανένα ‘θάνατο της τάξης’. Η πολιτισμική στροφή στη θεωρία διευκόλυνε ακριβώς την αριστερή κριτική ν’ απομακρυνθεί από μια εικονογραφία της εργατικής τάξης. Αυτό όμως κάθε άλλο παρά σήμαινε εγκατάλειψη της ταξικής προοπτικής. Ασκώντας έλεγχο στις προκατασκευασμένες επιστημολογίες της κοινωνικής ιστορίας. πρόσωπα ανέστια και μετανάστες. τη δεκαετία του 1980 μπήκαν στο παιχνίδι ερωτήσεις δύσκολες και αποσταθεροποιητικές. η λεγόμενη πολιτισμική στροφή ήταν ολότελα παραγωγική και αναπότρεπτη. Με αυτή την έννοια. μολονότι η έμφαση στην ταξικότητα δεν επάγεται αναγκαία τον κοινωνιολογικό αναγωγισμό που μάστιζε παλαιότερες προσεγγίσεις: βασικό μέλημα του Ίλι. και οι οποίες συνέδεαν την κοινωνική ανάλυση με την πολιτική και με ζητήματα συνείδησης και υποκειμενικότητας. μέσα στον οποίο καλούμαστε σήμερα να κινηθούμε και. που άγγιζαν ζωτικά όχι μόνο την πρακτική των ιστορικών αλλά και το ευρύτερο σύμπαν των αλληλένδετων μ’ αυτήν υποθέσεών τους για τον κοινωνικό και τον πολιτικό κόσμο. και της επέτρεψε να προσαρμοστεί στις σημερινές κοινωνικές συνθήκες των ευρωπαϊκών χωρών. ως ενός εθνικά συγκροτημένου πεδίου όπου κυριαρχούσαν ανδροπρεπείς και πολιτισμικά ασφαλείς βιομηχανικοί εργάτες. αναδεικνύοντας νέες στρατηγικές που ώς τότε δεν έκαναν βατές στους κοινωνικούς ιστορικούς οι προηγούμενοι όροι της έρευνάς τους. να τον ανατρέψουμε. Με άλλα λόγια. Όλα αυτά που σήμερα συνοψίζουμε κάτω από την επικεφαλίδα ‘γλωσσική στροφή’ ή ‘πολιτισμική στροφή’ βοήθησαν ν’ απελευθερωθεί η κοινωνική ιστορία από ένα αδιέξοδο που μόνη της είχε φτιάξει. στηριγμένη στις πραγματικότητες που περιγράφονται στο Δεύτερο και το Τρίτο Μέρος τούτου του βιβλίου. όπως παρατηρεί ο ίδιος.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·27 ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ρίας αλλά και ως πολιτικής κατηγορίας εξασθένησε. τούτες οι νέες κριτικές ξεκλείδωσαν ένα σύνολο επίκοινων αντιλήψεων που προηγουμένως λειτουργούσαν μάλλον άκαμπτα. οι διαμάχες που εκτυλίχτηκαν τη δεκαετία του 1980 άνοιξαν ένα απαραίτητο πεδίο συζητήσεων που ολοφάνερα πολύ δύσκολα μπορούσαν να ξεκινήσουν μέχρι τότε. το μετασχηματισμό ενός τύπου ταξικής κοινωνίας σ’ έναν άλλο. όπου η εργατική τάξη σε μεγάλο βαθμό συντίθεται από γυναίκες. Παρ’ όλους τους ευσεβείς πόθους πολλών.

στις αλλοτινές χρυσές εποχές της σοσιαλιστικής κινητοποίησης. και την αποδιάρθρωσή της στη συνέχεια. «Είναι καλύτερο να δούμε μάλλον το σχηματισμό της τάξης ως ένα πολιτισμικό και πολιτικό αίτημα (το οποίο επαγγέλλεται ένα συγκεκριμένο μοντέλο κοινωνικής ταυτότητας) παρά σαν αποδείξιμο κοινωνικό γεγονός (δηλαδή σαν τη δημιουργία νέων κοινωνικών θέσεων που ορίζονται με βάση τη σχέση τους με τα μέσα παραγωγής ή με άλλα υλικά κριτήρια)». είναι ζητήματα που επανέρχονται σε ολόκληρη τη μελέτη κι εξετάζονται σε πλήθος πλαίσια. ό. όπως είχε κατορθώσει να γίνει.18 Ωστόσο η κοινωνική τάξη δεν είναι απλώς ένα κοινωνιολογικό επακόλουθο των τελευταίων. καθώς περιλαμβάνει κι ένα πολιτικό στοιχείο που ποτέ. Eley και K. The Future of Class in History: What’s Left of the Social?. σ.π. Η προβληματική αυτή. 17. και ιδίως σε εποχές έντονων κοινωνικών μετασχηματισμών. αναπτύσσεται σ’ ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον κεφάλαιο προς το τέλος του τόμου. για λόγους που αναπτύσσονται διεξοδικά στο βιβλίο. που ο κόσμος έμοιαζε έτοιμος ν’ αλλάξει και η πολιτική της απόλαυσης ήταν από μόνη της ριζοσπαστική. «Farewell to the working class?». Eley και K.. 18. G. με συνεκτικούς ιστούς τη βαθιά ριζοσπαστική του πρόθεση και την ευρύτητα του οράματός του. Η ανάμνηση των γλυκών χρόνων του 1960 και του 1970. Αλλά οι βαθύτερες αιτίες και οι τρόποι συγκρότησης της εργατικής τάξης που διευκόλυναν την ένωσή της έως τη δεκαετία του 1960. δεν είναι εκ των προτέρων δεδομένο. G. Nield. για την πολιτική διάσταση και το σύγχρονο νόημα της τάξης. Η πολιτική αιχμή που επάγονται είναι ότι μόνο μέσα από την οργανωμένη πολιτική της παρέμβαση μπορεί η εργατική τάξη να παρουσιαστεί ξανά ως συλλογικό δρων υποκείμενο.π. Η δύναμη των επιχειρημάτων του Ίλι δεν προκύπτει τόσο από την πρωτοτυπία του καθενός τους χωριστά όσο από την εμπεριστατωμένη τους τεκμηρίωση και τη σύνδεσή τους σε μια γερά δομημένη αντίληψη. . Nield. ό. αλλά η συγκρότησή της πρέπει να κατανοείται λογοθετικά.19 Η ιστορία της τάξης εντέλει είναι αδιαχώριστη από την ιστορία της αναλυτικής κατηγορίας ‘τάξη’.. 19.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·28 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ της καπιταλιστικής ανισότητας. Αν συμφω- 28 18. επάνω σε βάσεις πολύ ευρύτερες από εκείνες που είχαν πετύχει παλιότερα τα σοσιαλιστικά και τα κομμουνιστικά κόμματα. βοηθά βέβαια αλλά κάθε άλλο παρά είναι αρκετή στις μέρες μας. Η νέα ενότητά της. όπου απαριθμούνται επίσης οι λόγοι που βραχυκύκλωσαν τις προσπάθειες ενοποίησης της εργατικής τάξης τις τελευταίες δεκαετίες. πρέπει ξανά να χτιστεί σιγά σιγά και κοπιαστικά όχι μόνο με πολιτισμικούς αγώνες αλλά και με πολιτικά μέσα – και αυτό ακριβώς είναι το έργο που έχουν σήμερα μπροστά τους η Αριστερά και οι οργανικοί της διανοούμενοι. σ.

ΣΠΥΡΟΣ ΜΑΡΚΕΤΟΣ 29 . τις κινητοποιήσεις μας.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·29 ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ νούμε σ’ αυτό. ακόμη καλύτερα. κι επιτέλους να βρούμε τρόπους για να ενώσουμε μαζί τους τις φωνές μας – και. τότε μάλλον θα συμφωνήσουμε και σε κάτι άλλο· ότι. αυτές σίγουρα περιλαμβάνουν το να μάθουμε να τις συζητάμε με ανθρώπους διαφορετικούς από μας σε όλα εκτός από την ταξική ένταξη. όποια άποψη και αν έχουμε για τις σημερινές πολιτικές μας προτεραιότητες. Η δημοκρατία που ζητά τούτο το βιβλίο χρειάζεται ακριβώς τέτοιες καλές συνήθειες.

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·30 .

Γύρω στα 31 . απομακρύνονταν γοργά από την πολιτική κουλτούρα και τις κοινωνικές ιστορίες που τα είχαν στηρίξει τα προηγούμενα εκατό χρόνια αγώνων.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·31 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Α ΠΟ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΔΕΚΑΕΤΙΑΣ ΤΟΥ 1970 μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1990 το πολιτικό τοπίο της Ευρώπης άλλαξε ριζικά. Βαθύτατα αποριζοσπαστικοποιημένα. συνδέοντας με νέους και απροσδόκητους τρόπους τον ακτιβισμό των απλών ανθρώπων. οι καπιταλιστικές χώρες της Δυτικής Ευρώπης μεταμορφώθηκαν. Περίπου την ίδια περίοδο γεννήθηκε και η ριζοσπαστική οικολογία. Αν τα εργατικά κινήματα επαναπαύονταν στις δάφνες των εκπληκτικών και ανθεκτικών επιτευγμάτων τους. Για μια δεκαετία μετά το 1989. που αξιοποιούσαν την έκβαση του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου αλλά είχαν αρχίσει ήδη να διαλύονται. Αυτές οι νέες ενέργειες εν μέρει διαπερνούσαν τα ήδη υπάρχοντα πολιτικά κόμματα. βλέπουμε ότι στο μεταξύ αναδύθηκαν νέες δυνάμεις. Αναμφίβολα. Οι επαναστάσεις του 1989 κατέλυσαν τα σοσιαλιστικά καθεστώτα της Ανατολικής Ευρώπης και η Σοβιετική Ένωση διαλύθηκε. Ο ριζοσπαστισμός του φοιτητικού κινήματος μαζί με τα ανυπότακτα κινήματα της αντικουλτούρας και τις μαχητικές εργατικές κινητοποιήσεις έστρεψαν τις πολιτικές κουλτούρες της Ευρώπης προς εντελώς νέες κατευθύνσεις. Αν εξετάσουμε όμως τα πράγματα υπό μία άλλη οπτική γωνία. οι νεότερες γενιές συνέχιζαν να απολαμβάνουν τη μεθυστική έξαψη του 1968. οι οποίες έδωσαν νέα ορμή στην Αριστερά. τώρα ήταν διαφορετικά από τα σοσιαλιστικά κόμματα του παρελθόντος. αλλά επίσης εν μέρει άνοιγαν τους δικούς τους πολιτικούς χώρους. Κανένας πλέον δεν μιλούσε για την κατάργηση του καπιταλισμού. Τα κομμουνιστικά κόμματα. που αποτελούσαν πάντοτε την πιο μαχητική πτέρυγα του εργατικού κινήματος. εξαφανίστηκαν σχεδόν ολοκληρωτικά. οι δυνατότητες να σκεφτούμε και να φανταστούμε εναλλακτικές λύσεις σχεδόν εκμηδενίστηκαν. τη ρύθμιση των δυσλειτουργιών ή τον περιορισμό των υπερβολών του. ή ακόμη και την απλή περιστολή των πιο κατάφωρα καταστροφικών κοινωνικών αποτελεσμάτων του. Και παρότι τα σοσιαλιστικά κόμματα πήραν ξανά την κυβέρνηση σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες στα τέλη της δεκαετίας του 1990. Μέσω μιας εξίσου δραστικής αναδιάρθρωσής τους. τα κοινοτιστικά πειράματα και τις εξωκοινοβουλευτικές κινητοποιήσεις. ο φεμινισμός ήταν το πιο σημαντικό από αυτά τα αναδυόμενα κινήματα και οδήγησε σε μια ριζική επανεκτίμηση του περιεχομένου της πολιτικής.

εμφανίστηκε μια παρόμοια ανάλυση των ζητημάτων με βάση τη φυλετική και την εθνική ταυτότητα. τόνισαν την ανάγκη να προσδιορίσουμε εκ νέου τους τρόπους που αντιλαμβανόμαστε τα πιο βασικά πράγματα. Η πολιτική είχε ακόμη κεντρικό άξονά της την ταξική πάλη. των κριτικών του πολιτισμού και των κάθε λογής πολιτικών σχολιαστών. πάνω από τα εθνικά σύνορα. αναπτύχθηκε ένα σημαντικό ειρηνιστικό κίνημα. Πιο πρόσφατα. και το σοβιετικό παράδειγμα είχε πληγεί ήδη ανεπανόρθωτα. αποσταθεροποιήθηκε. των κοινωνιολόγων και των θεωρητικών της κοινωνίας. αν και ημιτελή. ενώ υπήρχαν και οι σοσιαλιστικές χώρες. Άρχισα να το γράφω σε μια Ευρώπη. όπου τα εργατικά κινήματα και τα σοσιαλιστικά κόμματα ήταν ισχυρά. μια τεράστια πρόκληση απέναντι στις παγιωμένες προκαταλήψεις γεννήθηκε το τελευταίο τέταρτο του 20ού αιώνα. Τα πρώτα σημάδια μιας νέας και μόνιμης πολιτικής παρουσίας. αλλά υποχρέωσε και τους ιστορικούς να θέσουν τα ίδια αυτά ερωτήματα και στο παρελθόν. καθώς επίσης και στον πολύτροπο λόγο της Αριστεράς. η οποία συμπύκνωνε όλες αυτές τις εξελίξεις –τα Πράσινα κόμματα– εμφανίστηκαν στο προσκήνιο.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·32 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 32 1980. επιτεύγματα του σύγχρονου φεμινισμού. Το βιβλίο αυτό το εμπνεύστηκα λοιπόν μέσα σε μια συγκεκριμένη εποχή και το τελείωσα μέσα σε μια άλλη. ο δημόσιος τομέας μεγάλος και το κοινωνικό κράτος γενναιόδωρο αλλά και βιώσιμο. τα κομμουνιστικά κόμματα . Τα μόνιμα. εμπνευσμένη εν μέρει από την περίοπτη θέση των ερωτημάτων αυτών στις Ηνωμένες Πολιτείες και εν μέρει από την έκρηξη των φυλετικοποιημένων συγκρούσεων τις δεκαετίες του 1980 και του 1990. τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Αμερική. Μολονότι η αρχική τους έμπνευση είχε τα ψεγάδια της. Πολλές άλλες πτυχές της ταυτότητας του υποκειμένου προστέθηκαν στις αναζωογονημένες πολιτικές συζητήσεις που διαχέονταν με αυξανόμενη ταχύτητα σε όλη την κοινωνία. επίσης. Στο πλαίσιο της διαδικασίας αυτής η τάξη. Στα γραπτά των ιστορικών. για παράδειγμα. τις ανάγκες της δημοκρατίας και την ίδια τη φύση της πολιτικής. Μολονότι η τάξη παραμένει μια αναπόδραστη πραγματικότητα της κοινωνικής και πολιτικής πράξης για την Αριστερά του 21ου αιώνα. εντελώς διαφορετική. ως κατηγορία τόσο της κοινωνικής ιστορίας όσο και της πολιτικής. λαμβάνοντας υπόψη μας την άποψη του φύλου. η προγενέστερη επικέντρωση της πολιτικής στην παραδοσιακή θεματική του άντρα βιομηχανικού εργάτη έπρεπε να τεθεί εκ νέου συστηματικά προς συζήτηση. Η κρίση του σοσιαλισμού τη δεκαετία του 1980 όχι μόνο μας ανάγκασε να ξανασκεφτούμε τα όρια και το νόημα της Αριστεράς. Κάθε λογής κινήματα που πρόβαλλαν εναλλακτικούς τρόπους ζωής ξεσήκωσαν τη φαντασία των ανθρώπων. τις ποικιλώνυμες ιστορίες της σεξουαλικότητας και όλες τις ιδιαιτερότητες της θέσης των γυναικών.

Με αυτή την έννοια. Αξιώνει την αλήθεια της παράδοσης και εγκρίνει το ένα ή το άλλο γνώριμο μέλλον που δεν αποτελεί παρά επανάληψη ενός φυσικοποιημένου παρελθόντος («πάντοτε έτσι γινόταν»). Με τους σοσιαλιστές να αναλαμβάνουν τη διακυβέρνηση χωρών όπως η Ισπανία. από τις διευθετήσεις που ακολούθησαν τη λήξη των δύο παγκόσμιων πολέμων και τις δραματικές εξελίξεις του 1968 έως τις τελευταίες αναδομήσεις της περιόδου 1989-92. η οποία διαρκεί ακόμη.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·33 ΠΡΟΛΟΓΟΣ της Δύσης παρέμεναν φορείς μιας χαρακτηριστικής μαχητικότητας. τις αγωνίες των επιστημολόγων και τις εξάρσεις όσο και τις απογοητεύσεις της θεωρίας. Το χάσμα αυτό ανάμεσα στην αρχική αισιοδοξία και την κατάληξή της. ακόμη και εμπνευσμένη. Τελικά. Η εικόνα ενός διαφορετικού μέλλοντος εκτοπίζεται στο χώρο της 33 . με την πολωνική Αλληλεγγύη να διαλύει τις αραχνιασμένες πολιτικές κουλτούρες της Ανατολικής Ευρώπης. προχωρώ την παρουσίασή μου περιγράφοντας μια σειρά επαναστατικών συγκυριών πανευρωπαϊκής κλίμακας. η Πορτογαλία και η Ελλάδα. η ταξική συνείδηση και η σοσιαλιστική μεταρρύθμιση των κοινωνιών εξακολουθούσαν να διεκδικούν μια θέση στη σκέψη και την πράξη των πολιτών. καθώς τόσο τα επιτεύγματα του παλιού όσο και οι συμπυκνωμένες του δυνάμεις παίζουν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του νέου. τα πράγματα φαίνονταν να κινούνται ξανά. οι δεδομένες κοινωνικές και πολιτικές σχέσεις φαίνονται να είναι αδρανείς και παγιωμένες. διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στο βιβλίο μου αυτό. θα έλεγα ότι η ιστορία μπορεί να ποδηγετήσει το παρόν αλλά επίσης και να το απελευθερώσει. στις οποίες η δημοκρατία είχε αποκατασταθεί πρόσφατα. Ξεκινώντας από το 1860. Η κουλτούρα σημαίνει την προβλέψιμη και αδήριτη αναπαραγωγή αυτού που «είναι». Στη δημόσια σφαίρα η ρητορική της επανάστασης. το οποίο έγραψα προσπαθώντας να αποτυπώσω το δράμα της μεταβατικής μας περιόδου. Η πολιτική γίνεται μηχανισμός συντήρησης και ρουτίνας. ανάμεσα στις οργανωμένες δυνάμεις μιας ήδη σχηματισμένης παράδοσης και των νέων μορφών που θα μπορούσαν να τη διαδεχτούν. Η περίοδος 1979-81 ήταν για τους σοσιαλιστές μια εποχή ενθαρρυντική. Σε κάποιες χρονικές περιόδους και περιστάσεις. οι ιστορικοί ποτέ δεν μπορούν να ξεφύγουν από τον άλυτο ιστορικό γρίφο της συνέχειας και της αλλαγής. Αν και το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου αναφέρεται στην περίοδο 1860-1960. οι διαμάχες και τα επιχειρήματα που αναπτύχθηκαν στον ύστερο 20ό αιώνα πάντοτε έχουν τις ρίζες τους σε μια προγενέστερη περίοδο. Για να το κάνω αυτό. παρά τις ατέρμονες πολυπλοκότητες της λεπτομερούς ιστοριογραφικής συζήτησης. και τους Γάλλους σοσιαλιστές να σχηματίζουν την πρώτη μεταπολεμική κυβέρνησή τους. έπρεπε να επιχειρήσω αφενός ένα λεπτομερή απολογισμό του παρελθόντος και αφετέρου μια τολμηρή ανασκευή του παρόντος.

Το συνεχές της ιστορίας θρυμματίζεται. Η ιστορία επιταχύνεται. Οι λαοί αποτινάζουν τις αβεβαιότητες και τους δισταγμούς τους· παραμερίζουν τους φόβους τους. οι επίσημοι θεσμισμένοι κόσμοι της πολιτικής σ’ ένα έθνος ή σε μια πόλη. Μπορούμε τότε να δούμε θραύσματα ή και περιγράμματα άλλων. Είναι γνωστό πώς ο Γουίλιαμ Μόρις (William Morris) περιέγραψε την κατάσταση αυτή στο έργο A Dream of John Ball: «Αναλογίστηκα πώς [οι άνθρωποι] δίνουν μια μάχη και τη χάνουν. που έχει την πλάτη του γυρισμένη στο μέλλον. Ακόμη πιο σπάνια. ολοένα και πιο τραγική.1 Από τη δεκαετία του 1930 η επαναστατική ευαισθησία γίνεται. Η σχέση των διαρκών θεσμικών αλλαγών με τις επιθυμίες των επαναστατών θα είναι πάντοτε πολύπλοκες. Ανοίγει μια εποχή εξαιρετικών δυνατοτήτων και ελπίδων. στην εμπρόθετη δράση και τον επικαθορισμό. ανήμπορος να «σταθεί. Το παρόν χαλαρώνει τη λαβή του στο μέλλον. και τώρα άλλοι [άνθρωποι] πρέπει να παλέψουν γι’ αυτό που ήθελαν. καθώς και οι αναρίθμητοι πεζοί κόσμοι της ιδιωτικής. λίγα πράγματα μοιάζουν με αυτά που υπήρχαν προηγουμένως. Σε σπανιότερες περιπτώσεις. Το παρόν αρχίζει να κινείται. Οι ιστορικοί διαφωνούν ακατάπαυστα για την ισορροπία ανάμεσα στη συντυχία και τη δομή. να ξυπνήσει τους νεκρούς και να ξανακάνει ακέραιο αυτό που έχει σπάσει».01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·34 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 34 φαντασίας ώσπου εύκολα παραμερίζεται. δίνοντάς του διαφορετικό όνομα». Οι ρωγμές και οι σχισμές δεν είναι εύκολο να βρεθούν. δημιουργείται ένα συλλογικό υποκείμενο εμπρόθετης δράσης. οι φαινομενικά άκαμπτες δομές της κανονικής πολιτικής ζωής κλονίζονται. Οι προσδοκίες αναπτερώνονται παρασύροντας το αργόσυρτο μέλλον και ανατρέποντας τις παλιές συνήθειες. Όταν συμβαίνει κάτι τέτοιο. στη διαδικασία και το συμβάν. Οι ορίζοντες ανοίγουν. από την άποψη αυτή. Ωστόσο μέσα από τη συστηματική και καταστροφική τους επενέργεια όσο και χάρη στη δύναμη του φαντασιακού υλικού που απελευθερώνουν. διαφορετικών τρόπων. Αντίθετα. μερικές φορές με τρόπο εκρηκτικό και βίαιες συνέπειες. Σε άλλες περιπτώσεις όμως η κατάσταση αλλάζει δραματικά. και όμως αυτό για το οποίο πολέμησαν έρχεται σε πείσμα της ήττας τους. στο μέσο συνήθως μιας ευρύτερης κοινωνιακής κρίσης. Αξιομνημόνευτη είναι η μεταφορά που χρησιμοποίησε ο Βάλτερ Μπένγιαμιν για τον άγγελο της ιστορίας. οι επαναστατικές κρίσεις «ξαναγεμίζουν» το μέλλον. είναι αναγκασμένος να ατενίζει «με . της προσωπικής και της καθημερινής ζωής συγκλίνουν. Αχνοφέγγουν νέοι ορίζοντες. ανάμεσα στην ακριβή φύση της επαναστατικής ρήξης και το κατά πόσο εκδηλώνονται αποτελέσματα της μακράς διάρκειας. αλλά όταν έρχεται αποδεικνύεται ότι δεν ήταν αυτό που είχαν στο νου τους. Οι γνωστοί τρόποι δεν πείθουν πια κανέναν. Όταν η επαναστατική κρίση υποχωρήσει.

Οι επαναστάσεις του 1989 στην Ανατολική Ευρώπη ήταν η πιο πρόσφατη από τις περιόδους αυτές.2 Οι επαναστάσεις δεν είναι πλέον της μόδας. όπως θα υποστηρίξω εδώ. όπως θα πρέπει αμέσως να παραδεχτούμε. Ήπια τους χυμούς πορτοκαλιού που μου πρόσφερε κι 35 . Η συμφορά του σταλινισμού και το άδοξο τέλος της Σοβιετικής Ένωσης επέτρεψαν να σβηστούν σχεδόν εντελώς τα απελευθερωτικά στοιχεία της Ρωσικής Επανάστασης.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·35 ΠΡΟΛΟΓΟΣ βλέμμα παγωμένο» την αδιάκοπη καταστροφή που είναι το παρελθόν. Είχα την τύχη να ζήσω δύο τέτοιες επαναστατικές στιγμές –μία πετυχημένη και μία «αποτυχημένη»–. τις οποίες ονομάζω μείζονες συντακτικές συγκυρίες στη νεότερη Ευρώπη. ότι. Πρώτον. δεν θα μπορέσουμε ποτέ να απαλλαγούμε από τις ιστορίες αυτές. «μια καταιγίδα που έρχεται από τον ίδιο τον παράδεισο». διαμορφώθηκα επίσης μέσα στην προστατευτική και ενθαρρυντική κουλτούρα της πολιτικής διευθέτησης που ακολούθησε μετά το 1945. Δεύτερον. «είναι αυτό που λέμε πρόοδο». όπως δείχνουν ολοένα και πιο καθαρά όσα μαθαίνουμε για τα πεπραγμένα του μπολσεβικισμού μετά το 1917. και η μακροπρόθεσμη σημασία τους για τη δημοκρατία δεν μπορεί να μειωθεί από τις καταστροφές που έφερε μετά στις χώρες αυτές η επικράτηση της αγοράς. εκείνη του 1968. Όσο δικαιολογημένα και αν υπενθυμίζουμε τις καταστροφικές και γενοκτόνες συνέπειες του καπιταλισμού σε ολόκληρο τον κόσμο. επιτρέποντας να κατηγορηθούν για συνέργεια μαζί τους όλες οι άλλες εκδοχές των σοσιαλιστικών ιδεών. Ωστόσο είναι απαραίτητο να παρατηρήσουμε ότι πολύ συχνά στον 20ό αιώνα η Αριστερά δίστασε να αδράξει τις ευκαιρίες που της παρουσιάστηκαν για βίαιες επαναστάσεις. Τον άγγελο σπρώχνει στο μη ορατό μέλλον μια ακαταμάχητη δύναμη. ενώ η ωρίμανσή μου διαμορφώθηκε από τα καταπληκτικά επιτεύγματα μιας τρίτης. τουλάχιστον. μέσω των ιστορικών εκείνων περιόδων της συμπυκνωμένης αλλαγής. τα οποία οφείλουμε να αναγνωρίσουμε. «Η καταιγίδα αυτή». Μια προηγούμενη επαναστατική στιγμή. διαμόρφωσε τόσο την πολιτική μου ωρίμανση όσο και την ευρύτερη κατανόηση της Αριστεράς που περιλαμβάνεται στο βιβλίο αυτό. Οι σταλινικές αγριότητες τις δεκαετίες του 1930 και του 1940 προκάλεσαν ανεπανόρθωτη ζημιά στην ηθική αίγλη του κομμουνισμού. τα πιο σημαντικά κέρδη για τη δημοκρατία έχουν προκύψει πάντοτε μέσα από μια επανάσταση ή. τόσο στην Ευρώπη όσο και αλλού. η έντιμη παραδοχή των κινδύνων που συνεπάγονται οι επαναστατικές εξεγέρσεις πρέπει να ζυγιστεί μαζί με δύο επιπρόσθετα στοιχεία. ότι το θέαμα των λαϊκών μαζών που κινητοποιούνται πολιτικά και αναμετρώνται συλλογικά με το μέλλον παραμένει ενθαρρυντικό όσο κανένα άλλο. Είμαι κι εγώ παιδί του κράτους πρόνοιας. στοχάζεται ο Μπένγιαμιν. σωρεύοντας «ερείπια επί ερειπίων» στα πόδια του. Τέλος. Επιπλέον.

εθνικό σύστημα υγείας. για όλα εκείνα τα κινήματα. τα βασικά επιχειρήματά μου παραμένουν με πολλούς τρόπους συνεπή προς τον τρόπο που σκεφτόμουν στα μέσα της δεκαετίας του 1980. όπως και ορισμένες αντιλήψεις με τις οποίες είχα δεθεί βαθιά συναισθηματικώς. Καταλάβαινα πόσο βαθιά είχαν επηρεάσει τη γενιά των γονιών μου. θυμάμαι τον πόλεμο πολύ καθαρά· εξακολουθούσε να βρίσκεται ολόγυρά μου και ήξερα πολύ καλά γιατί έγινε.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·36 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 36 έκανα όλα τα εμβόλια. όσο και αν μισούσα τον τρόπο με τον οποίο μου προσφέρονταν πολλές από αυτές. ακόμη κι αν συνυπολογίσουμε τις αφηγήσεις επίγνωσης και συνέπειας που αρεσκόμαστε να κατασκευάζουμε στις διανοητικές βιογραφίες μας. Μπορεί ακόμη και σήμερα να θρηνώ για όλα αυτά που χάθηκαν έτσι. δωρεάν φαρμακευτική περίθαλψη και αντιλαμβανόμουν τον απρόθυμο σεβασμό με τον οποίο αντιμετωπίζονταν τα εργατικά σωματεία. Πίστεψα ότι δεν θα καταργούνταν ποτέ το μπουκάλι γάλα που μου έδιναν καθημερινά όταν πήγαινα στο σχολείο. Καθώς έμπαινα στον μοναδικό χώρο διαλογισμού που είναι το ταξίδι με το τρένο (στοιχείο του παρελθόντος πλέον και αυτό) και παρατηρώντας την εξαγριωμένη δημόσια ατμόσφαιρα που είχε επικρατήσει στη διάρκεια της μεγάλης απεργίας των ανθρακωρύχων. Ήξερα τι σημαίνουν οι λέξεις οικογενειακό επίδομα. Αξιοποίησα τις εκπαιδευτικές ευκαιρίες που μου δόθηκαν. αντιλήφθηκα αίφνης ότι ο κόσμος είχε αλλάξει δραματικά. χωρίς καλά καλά να ξέρω γιατί. Ωστόσο. για τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν στο όνομα της αρετής. Την άνοιξη του 1984 επέστρεψα για λίγο στην Αγγλία. όταν πέθανε ο Νάι Μπίβαν (Νye Bevan) και θυμάμαι πολύ καλά τη δυσαρέσκεια της μητέρας μου όταν τον κήδεψαν χωρίς να τον ψάλει ο παπάς. Χρειάστηκε μάλιστα να ξανασκεφτώ ή και να αποκηρύξω κάποιες ιδέες που μου άρεσαν ιδιαίτερα. Η συγγραφή του διαμορφώθηκε από τις τεράστιες κοινωνικές αλλαγές που μεσολάβησαν στο διάστημα αυτό. για τα χάσματα ανάμεσα στις υποσχέσεις και τις πράξεις. τις κοινότητες και τις κουλτούρες που χτίστηκαν υπομονετικά στη διάρκεια τόσων γενεών. για τις μάταιες θυσίες και τις κακές αποφάσεις. για τον ατραγούδητο ηρωισμό των καθημερινών ανθρώπων καθώς και για τις πιο φανερές θαρραλέες πράξεις τους. όπως και για εκείνα που έγιναν εναντίον της. όμως η κοινωνική βάση τους τώρα έχει χαθεί για . Χρειάστηκε είκοσι χρόνια που δεν έλεγαν να τελειώσουν. Μου είπαν πολλά για την κρίση του 1929 και κάπως λιγότερα για τον πόλεμο. Μολονότι γεννήθηκα το 1949. αν και είμαι σίγουρος ότι σήμερα κατανοώ πολύ καλύτερα τις συνέπειές τους. αλλά ήξερα τη σημασία αυτής της περιόδου. Το βιβλίο αυτό γράφτηκε με μεγάλο πάθος αλλά και μεγάλη οδύνη. Έκλαψα. Έζησα στα σπίτια που φτιάχτηκαν για τους φτωχούς και τους αστέγους.

της ταξικής δηλαδή πολιτικής της σοσιαλιστικής παράδοσης. στα τέλη του 20ού αιώνα. Τη δεκαετία του 1990. Rackham και το Γραφείο του Αντιπροέδρου για τον τομέα της Έρευνας. επιτίθενται και καταπιέζουν. Ωστόσο δεν πρέπει σε καμιά περίπτωση να θεωρηθεί επιτάφιος θρήνος ή άσκηση ύφους στη νοσταλγία. Ακόμη και από το παρατηρητήριό μου. Πολύ πρώιμες εκδοχές κάποιων κεφαλαίων του έργου δακτυλογραφήθηκαν από τη Jeanette Diuble. Από την άποψη αυτή. τα οποία περιορίζουν και διαστρέφουν. αυτή η ιστορία σίγουρα δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμη. ήμουν απόλυτα εξαρτημένος από τη γενναιοδωρία και τις ικανότητες των Lorna Altstetter. και μερικές φορές επιζητούν ακόμη και την εξαφάνιση του ανθρώπινου δυναμικού. Κι ενώ το βιβλίο βρισκόταν στο πιεστήριο του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. κατά καιρούς. ιδιαίτερα όταν κάποιες ιστορίες ζωτικής σημασίας λέγονται με λάθος τρόπο. ενώ. αλλά η μεταγενέστερη ηλεκτρονική επεξεργασία του κειμένου δεν αφαίρεσε τη σημασία της πρώτης τάξεως δουλειάς που έγινε στο χέρι. Το καλοκαίρι του 1992 πήρα μια θέση υπότροφου καθηγητή στο Ινστιτούτο Ιστορίας Μαξ Πλανκ του Γκέτινγκεν της Γερμανίας. από την άλλη μεριά αυτό που θέλει επίσης να κάνει είναι να καταστήσει σαφείς τις παραλείψεις όσο και τις ελλιπείς προοπτικές της παράδοσης αυτής. Ωστόσο το τελευταίο τμήμα του βιβλίου σκιαγραφεί τις δυνατότητες στις οποίες μπορεί να στηριχτεί μια νέα πολιτική της Αριστεράς. μια υποτροφία από το Ινστιτούτο Κλασικών Σπουδών και το Βραβείο Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν. Η ιστορία της Αριστεράς ήταν ανέκαθεν η ιστορία αγώνων για τη δημοκρατία ενάντια σε συστήματα ανισότητας και αδικίας. είναι στραμμένο στο μέλλον. αλλά αυτό δεν τον κάνει λιγότερο δυναμωτικό. νέες μορφές αμνησίας έσβησαν κάποιες ιστορικές αφηγήσεις ουσιαστικής σημασίας. Ο αγώνας αυτός της μνήμης ενάντια στη λήθη έχει γίνει κατά κάποιο τρόπο μια κοινοτοπία της σύγχρονης γραφής. Αν τα τρία πρώτα μέρη του βιβλίου επικεντρώνονται στην οικοδόμηση ενός κινήματος που θα αναλάμβανε τη διεξαγωγή του αγώνα αυτού. Πρόκειται για ένα βιβλίο στηριγμένο στην πεποίθηση ότι η ιστορία μετράει. καθώς απαιτούσε να αφήσω πίσω μου πολλά. πολλές φορές το γράψιμο του βιβλίου αυτού μου ήταν ιδιαίτερα οδυνηρό. ο Thomas Le Bien με βοήθησε σημαντικά στα τελικά στάδια διόρθωσης του χειρογράφου. Οι πολύτιμες οδηγίες του έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη σαφήνεια και την 37 . Επιπλέον. Connie Hamlin και Dawn Kapalla. τις Ερευνητικές Εταιρείες της Σχολής Πρoπτυχιακών Σπουδών του Horace H. Στη διάρκεια της συγγραφής αυτού του βιβλίου είχα υποστήριξη από την έδρα Ιστορικής Έρευνας Richard Hudson του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·37 ΠΡΟΛΟΓΟΣ πάντα.

Η συνεισφορά της Peggy Somers ήταν εξίσου σημαντική σε διάφορα πνευματικά ζητήματα. Όπως είναι φυσικό. Οι ομάδες αυτές με βοήθησαν να αποσαφηνίσω πολλές από τις απόψεις μου. η Μαρξιστική Ομάδα Μελετών μου πρόσφερε τη φιλία αλλά και τις ιδέες της. Ο τρόπος που αντιλαμβάνομαι τη σύγχρονη πολιτική των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης οφείλει πολλά στους Mike Kennedy και Kim Scheppele. Σε μια πρώτη φάση. Εντέλει. Η εκδοτική οξύνοιά της ήταν μεγάλη και οι οδηγίες της πάντοτε σίγουρες και οξυδερκείς. αλλά μεταξύ . Το χρέος μου στον Terry McDonald αντιστοιχεί στην παρουσία μου στο Μίσιγκαν. τα περισσότερα τα οφείλω στους συναδέλφους μου στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν. Μια πλήρης απαρίθμηση των οφειλών μου θα απαιτούσε σελίδες επί σελίδων. καθώς και για τις εκθέσεις των ανώνυμων αναγνωστών που εκείνοι παρήγγειλαν. οι οποίοι από το 1979 μου πρόσφεραν μια ασύγκριτα φιλόξενη και δημιουργική πνευματική εστία. Αργότερα. έμαθα πάρα πολλά από τον Roman Szporluk. όταν οι προσεγγίσεις στο σχηματισμό της εργατικής τάξης αναπροσδιορίστηκαν εκ βάθρων. Ήταν η πρώτη από τις πολλές ευκαιρίες που είχα κατά την παραμονή μου εκεί να επωφεληθώ από την αυστηρή αλλά και γενναιόδωρη πνευματικότητά του. Η κλίση της στη θεωρία μου έδινε διαρκώς εναύσματα για την αποσαφήνιση της δικής μου. Ένα βιβλίο αυτής της έκτασης οφείλει τόσο πολλά σε τόσο πολλά πρόσωπα. η πνευματική μου πορεία σημαδεύτηκε από την παρουσία του Bill Rosenberg. αρχίζοντας από μια ομάδα μελέτης της ιστορίας της κοινωνίας και της ταξικής πάλης που είχαμε στις αρχές του 1980. Είμαι ευγνώμων που είχα την ευτυχία να συνεργαστώ με δύο τόσο καταρτισμένους επιμελητές έκδοσης. που δεν είναι εύκολο κανείς να τα αναφέρει όλα. η Susan Ferber ανέλαβε την ευθύνη της ολοκλήρωσης του βιβλίου. το βιβλίο αντανακλά με μυριάδες τρόπους την πολύτιμη συνεισφορά τους. ενώ το ίδιο συνέβη από το 1987 και εφεξής με το Πρόγραμμα Συγκριτικής Μελέτης των Κοινωνικών Μετασχηματισμών (Program on the Comparative Study of Social Transformations – CSST). που με μύησε σωστά στην πολύπλοκη ιστορία της Ανατολικής Ευρώπης. όπως και της Sonya Rose στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Είναι αδύνατο να περιγράψει κανείς με λίγα λόγια την υψηλής ποιότητας πνευματική ζωή του Αν Άρμπορ.τι αφορά τον τρόπο που έπρεπε να κατανοήσω τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο και τη Ρωσική Επανάσταση. Για είκοσι χρόνια περίπου.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·38 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 38 ποιότητα της τελικής έκδοσης. στο Τμήμα Ιστορίας αλλά και στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν γενικότερα. Η παρουσία του Bill Sewell υπήρξε ανεκτίμητη στα τέλη της δεκαετίας του 1980. ειδικά σε ό. Ο Andy Markovits με βοήθησε σημαντικά να κατανοήσω τη σύγχρονη ευρωπαϊκή πολιτική. Μετά την αναχώρησή του για τις Εκδόσεις του Πανεπιστημίου του Πρίνστον.

Julia Hell. Orlando Martinez. Charlie Bright. Alaina Lemon. Anne Gorsuch. Η Kathleen Cunning ήταν η πιο στενή συνεργάτιδά μου από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 και εφεξής. June Howard. Helmut Puff. Kathy Pence. Rainer Horn.τι αφορά το σχηματισμό των τάξεων και τον τρόπο που κατανοείται η σημασία του φύλου στηρίζεται στην πρωτοποριακή δουλειά της. Τα εξαιρετικά αισθήματα φιλίας που τρέφει για μένα. το βιβλίο μου βελτιώθηκε ακόμη περισσότερο. Στις συζητήσεις αυτές συμμετείχαν πολλοί φίλοι που σημάδεψαν για πάντα τη σκέψη μου. Το εύρος των οφειλών μου στον υπόλοιπο κόσμο είναι εξίσου μεγάλο. Fred Cooper. Mary O’Reilly. η σχέση μου με τα βρετανικά πράγματα θα ήταν πολύ φτωχότερη. αρχικά μέσω της συμβολής τους στην έρευνα και της ανταλλαγής ιδεών. Όσοι αναφέρονται πιο κάτω θα αναγνωρίσουν τη συνεισφορά τους 39 . Scott Spector. Fernando Coronil. Rudolph Mrazek. η ιδέα του βιβλίου αυτού γεννήθηκε από τις συζητήσεις που έκανα στο Κέμπριτζ στα τέλη της δεκαετίας του 1970 σε μια πιο αισιόδοξη εποχή από τη σημερινή. Young-Sun Hong. Cristin McGuire. Πολλοί από τους τωρινούς αλλά και τους παλιότερους φοιτητές μου συνέβαλαν σημαντικά στη δημιουργία αυτού του βιβλίου. Roger Rouse. Steve Soper. Χωρίς την πολύτιμη παρουσία της. Gabrielle Hecht. David Scobey. Julius Scott. Julie Skurski. Adela Pinch. Shiva Balaghi. Paul Anderson. Sara Blair. Janet Hart. μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται οι εξής: Richard Bodek. και στη συνέχεια μέσω των εξαιρετικών βιβλίων που δημοσίευσαν οι ίδιοι. αλλά και με τη γενναιοδωρία του πνευματικού οράματος και της φιλίας της. Από πολλές απόψεις. Η Κάνινγκ με βοήθησε αφενός να γίνω καλύτερος ιστορικός της Γερμανίας και αφετέρου να εμπλακώ περισσότερο στις προκλήσεις που θέτει η ιστορία του φύλου. Kevin Gaines. David Mayfield. Belinda Davis. George Steinmetz. Rebecca Scott. David W. Jane Burbank. Todd Ettelson. Dennis Sweeney και Elizabeth Wood. Julie Srubbs. Είμαι βαθιά ευγνώμων σε όλους. Nick Dirks. Cohen.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·39 ΠΡΟΛΟΓΟΣ των παλιών και των τωρινών συνεργατών μου θα ήθελα ειδικά να ευχαριστήσω τους εξής: Julia Adams. Amy Nelson. Val Daniel. Nancy Hunt. Mia Lee. Penny Von Eschen και Ernie Young. Το ίδιο ευτυχής αισθάνομαι και για τη φίλη και συνεργάτιδά μου Kali Israel. Chris Schmid-Nowara. Sherry Ortner. Marjorie Levinson. Webb Keane. Monica Burguera. Alice Ritscherle. Becky Conekin. Jennifer Jenkins. Μέσα από τη συνεχή προσφορά πληροφοριών και μικρών βοηθειών. Jonathan Freedman. οι γνώσεις και οι συμβουλές της αποτελούν μια αστείρευτη πηγή. Susan Douglas. Όλοι αυτοί μετέτρεψαν το Μίσιγκαν σε ένα θαυμάσιο χώρο στοχασμού και έρευνας. Η σαφήνεια της επιχειρηματολογίας του βιβλίου σε ό.

Adelheid von Saldern. ιδιαίτερα πολύτιμο αποδείχτηκε το εργαστήριο για τις «Γυναίκες και το σοσιαλισμό στη μεσοπολεμική Ευρώπη». John-Paul Himka. το Συνέδριο των Γερμανικών Σπουδών στο Αν Άρμπορ (1999) και το New School University (2000). Nancy Fraser. Michael Schneider. Alf Lurdke. Από την άποψη αυτή. τα συμπεράσματα του οποίου δημοσιεύτηκαν με τον τίτλο Women and Socialism / Socialism and Women: Europe between the Wars. Moishe Postone. Lewis Siegelbaum. Mica Nava. επιμ. Σε όλους τους συναδέλφους και το κοινό στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Ντέιβις και τη Σάντα Κρουζ (1993)· το SUNYStony Brook (1994).01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·40 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 40 όχι μόνο στα σχόλια του βιβλίου αλλά και στην αρχιτεκτονική των ιδεών του: Jane Kaplan. Claudia Ritter. Michael Warner και Eli Zaretsky. Paul Mc Hugh. Stuart McIntyre. Friedhelm Boll. Gareth Stedman Jones. το Πανεπιστήμιο της Βρετανικής Κολομβίας (1999). Dagmar Herzog. Κατά τη μακρά περίοδο συγγραφής του βιβλίου μου. Διάφορα σεμινάρια και συνέδρια μου έδωσαν την ευκαιρία να επανεξετάσω την επιχειρηματολογία μου: το συνέδριο με θέμα την «Κρίση του σοσιαλισμού» στο Τσάπελ Χιλ το 1990· το ακαδημαϊκό έτος με θέμα την «Ουτοπία» στο Ινστιτούτο Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν (1993)· ένα συνέδριο που διοργανώθηκε στο Πρίνστον στη μνήμη του Edward Tompson (1994)· το θερινό πρόγραμμα σπουδών για τους πολιτικούς επιστήμονες της Ανατολικής Ευρώπης στο Γκντανσκ (1994)· ένα συνέδριο για τη Βρετανία και τη Γερμανία στον 20ό αιώνα στο Πόρτσμουθ (1995)· ένα συνέδριο για την «Αντίσταση και την αντιφασιστική δράση» στο Ινστιτούτο του Ιδρύματος Γκράμσι στη Ρώμη (1995)· το σεμινάριο για τον 20ό αιώνα στη Νέα Υόρκη (1997)· το σεμινάριο Σόγερ για τις «Δημοκρατικές παρεκβάσεις» στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ (1998)· και το Συνέδριο των Ισπανών Ιστορικών στη Βαλένθια (2000). Helmut Gruber και Pamela Graves (Berghahn Books. Νέα Υόρκη 1995). Susan Pennybacker και Eve Rosenhaft. Πιο συγκεκριμένα. το Πανεπιστήμιο της Μινεσότας (1994). στηρίχτηκα επανειλημμένα στην άκρως απαραίτητη βιβλιογραφική και ερμηνευτική βοήθεια που μου παρείχαν απλόχερα πολλοί και σοφοί συνάδελφοί μου από πολλές περιοχές του κόσμου. Frank Mort. Jitka Maleckova. το Πανεπιστήμιο του Γουόρικ (1995). Το βιβλίο αυτό δεν θα μπορούσε να έχει γραφτεί χωρίς την εξαιρετικά πλούσια ιστοριογραφία που τώρα είναι διαθέσιμη για τα διάφορα μέρη και πτυχές του. το Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ (1996). Στο επίπεδο της έμπνευσης . Bill Schwarz. ενώ στηρίχτηκα αναγκαστικά στις οξυδερκείς παρατηρήσεις και την πρωτοτυπία των ειδικών. Carolyn Steedman. David Crew. που οργανώθηκε από τον Helmut Gruber στο Παρίσι το 1994. θα ήθελα να ευχαριστήσω τους Ida Blom. εκφράζω την ευγνωμοσύνη μου. όπως θα το επιβεβαιώσουν και οι σημειώσεις.

η Eleanor Anasar μου πρόσφερε σημαντική βοήθεια. η εμμονή του στην κοινωνία των πολιτών και η αφοσίωσή του στην ανταλλαγή ιδεών και απόψεων στη δημόσια σφαίρα αποτελούν ένα σπουδαίο πρότυπο πολιτικής ευπρέπειας. Σημαντικό ρόλο στη συγγραφή του βιβλίου έπαιξαν οι φίλοι μου που ήταν κοντά μου όχι μόνο στις ώρες της χαράς και της απόλαυσης αλλά και στις δυσκολίες της ζωής. πολιτικής–. ενθουσιώδης συνεργάτης. της Σίλα Ρόουμποθαμ και της Χίλαρι Γουέινραϊτ αποτελούν τα πιο σημαντικά θεμέλια πάνω στα οποία προσπάθησε να στηριχτεί το βιβλίο μου. θέλω να ευχαριστήσω τους Nancy Bogan. ευρυμαθής και καλόκαρδος συνάδελφος. εξαιρετικός συζητητής όχι μόνο τη μέρα 41 . Στα πρώτα στάδια της συγγραφής του βιβλίου. διαμορφώνοντας το βασικό του σχέδιο. Helga Lurdtke. Η φιλία μου με τον Karl και την Diane Pohrt με βοήθησε με παρόμοιο τρόπο. Από πολλές απόψεις. Irene Patalan. ορισμένες επιρροές εμφανίζονται σε όλο το σώμα του βιβλίου. τα αρχεία και τις αίθουσες διδασκαλίας αλλά μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της προσωπικής και καθημερινής μας ζωής. οργανωτής συνεδρίων. Vic Lieberman. η Έλινορ μου έμαθε να είμαι απλός και αληθινός. Οι άνθρωποι αυτοί μου έδειξαν κατανόηση. Debbie Orlowski.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·41 ΠΡΟΛΟΓΟΣ –πνευματικής. τα έργα του Πέρι Άντερσον. Τα βιβλία δεν γράφονται μόνο στις βιβλιοθήκες. θα είμαι πολύ ικανοποιημένος. σύντροφος με την κυριολεκτική έννοια του όρου. αξίζει να τονιστούν κάποιες ιδιαίτερες οφειλές μου. Οι οξυδερκείς παρατηρήσεις του λάμπουν στις πιο απόκρυφες γωνιές της ιστορίας της Αριστεράς. Σε όλη μας τη ζωή ως γονέων και εργαζομένων. Παρόμοια. Η σταθερή και εφευρετική στάση του Καρλ για την ηθική ζωή. Bob Moustakas. Αν το βιβλίο μου γίνει αφορμή για συζήτηση και στοχασμό. Εκτός από αυτούς που έχω μνημονεύσει ήδη. αλληλεγγύη και συντροφικότητα. Hubert Rast. ενώ μερικές φορές πολλοί από μας νιώθουμε ότι το έργο μας δεν είναι παρά μια υποσημείωση στο έργο του. Paul Edwards. Ο αγαπημένος φίλος και σύντροφός μου Ron Suny μου συμπαραστάθηκε στη συγγραφή του ανά χείρας βιβλίου από την αρχή. Sharon Lieberman. καθώς φωτίζουν το ευρύτερο πλαίσιό της. βοηθώντας με να συλλάβω όχι μόνο την ενότητα της θεωρίας και της πρακτικής αλλά και το γιατί το προσωπικό πρέπει να γίνει πολιτικό. Ο Καρλ είναι από τους σημαντικότερους εκφραστές του πραγματικού νοήματος της δεκαετίας του 1960. Laura Sanders. Eric Firstenberg. Τέλος. ιστοριογραφικής. Jeff Jordan. Katherine Burnett. Ως αναγνώστης. Brady Mikusko. Armena Marderosian. Eli Rosenberg. παρότι συναντηθήκαμε μόνο λίγες φορές. καθώς και μέσα από τους αγώνες μας εναντίον της περιφερειακής διοίκησης των σχολείων. Mike Schippani και Denise Thal. του Στιούαρτ Χολ. ο Έρικ Χόμπσμπομ υπήρξε μέντοράς μου σε όλη τη διάρκεια της μακράς σταδιοδρομίας μου.

Από πολλές απόψεις. Τόσο τα δικά της γραπτά όσο και το δοκίμιο που γράψαμε μαζί για την ταινία Η λίστα του Σίντλερ με βοήθησαν να κατανοήσω καλύτερα τις περιόδους αυτές. ευνοώντας τις αλλαγές. ο Ρον με κατηύθυνε όχι μόνο στο λαβύρινθο της σοβιετικής ιστορίας αλλά και στην ιστορία του σοσιαλισμού εν γένει. Στα μέσα της δεκαετίας του 1980 συνεργαστήκαμε πάνω στην ιστορία του κομμουνισμού και στη συνέχεια παρακολουθήσαμε αποσβολωμένοι τον Γκορμπατσόφ να απελευθερώνει τις κρυμμένες δυνάμεις της Σοβιετικής Ένωσης. Επιπλέον. οι συμβουλές και η βοήθειά του ήταν πολύτιμες όσο κράτησε η συγγραφή του. για παράδειγμα. τελικά εστίασε στα γεγονότα του 1968 κι έτσι το τελευταίο μέρος του βιβλίου έχει επηρεαστεί έντονα από αυτή. σπουδαίος ιστορικός του μπολσεβικισμού. Ο Bob Moeller ήταν ο πιο ανιδιοτελής και καθησυχαστικός κριτικός των απόψεών μου.α μαζί του πολύ περισσότερα πράγματα από ένα κοινό σχέδιο για τη σύγχρονη ιστορία των τάξεων.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·42 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 42 αλλά και τη νύχτα. Η Λορίν μάχεται την πολιτική αδιαφορία και αποθάρρυνση περισσότερο απ’ οποιονδήποτε άλλο γνωρίζω. Παρότι η συζήτηση αυτή ξεκίνησε με την ανάλυση της δεκαετίας του 1920 και ακολούθησε πολλούς δρόμους. Τη δεκαετία του 1990 μοιράστηκ. η Γερμανία βρίσκεται στο επίκεντρο αυτού του βιβλίου – στο δεύτερο μέρος του ως υπόδειγμα ριζοσπαστισμού και στο τρίτο ως όχημα καταστροφής. από την ξένοιαστη δεκαετία του 1920 στον τρόμο του Τρίτου Ράιχ και από εκεί στην αμφίσημη κατάσταση που επικράτησε μετά την Απελευθέρωση. ενώ στην τελευταία επεξεργασία του κειμένου επωφελήθηκα ιδιαίτερα από τις μακρές συζητήσεις που είχα μαζί του. ήταν ο άνθρωπος που διάβα- . Οφείλω πολλά όχι μόνο στη σοφία αλλά και στη φιλία της. αποτέλεσε μέρος του προοιμίου του σχεδίου αυτού. Ένα άρθρο. και τη σχέση του με το τοπικό. που γράψαμε από κοινού το 1979 και το τελειώσαμε ταξιδεύοντας στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η σύλληψη των ευρύτερων αναλυτικών διαστάσεων του βιβλίου καθώς επίσης και η κατανόηση των συνθηκών που επικρατούν στη σύγχρονη Βρετανία. Με τη βοήθεια του εξαιρετικού έργου του και των αναρίθμητων συζητήσεων που κάναμε μαζί. η Lauren Berlant με βοήθησε να σκεφτώ διαφορετικά μερικά από τα μεγαλύτερα προβλήματα –το έθνος. Ο Keith Neild συμμετείχε σε αυτό για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Διάβασε με υπομονή και κριτική διάθεση το χειρόγραφό μου σε όλες τις φάσεις. την αλληλεπίδραση της καθημερινότητας των ανθρώπων και της ευρύτερης κοινωνικής μεταμόρφωσης ή τη διαλεκτική της ουτοπίας και της αποτυχίας. Σε μια κρίσιμη στιγμή για τη συγγραφή του βιβλίου. Το έργο του σχετικά με τη δεκαετία του 1950 με βοήθησε πολύ στην κατανόηση της συγκεκριμένης αυτής εποχής. οφείλουν πολλά στις ιδέες του. Η Atina Grossman με κατηύθυνε υποδειγματικά σε όλες αυτές τις ιστορικές περιόδους.

η οποία μπήκε στη ζωή μου όταν το βιβλίο βρισκόταν στην τελική του φάση. Η Τζίνα με προέτρεψε να το ολοκληρώσω με όλες της τις δυνάμεις. το οποίο ήταν τόσο μεγάλο που θα έθετε σε δοκιμασία και την πιο σπουδαία φιλία. Η τελική εκδοχή του είναι έντονα επηρεασμένη από τις παρεμβάσεις της. με αρκετά μεγάλο κόστος για άλλες πλευρές της ζωής μας. Αποσαφήνισε τις βασικές ιδέες του βιβλίου και με προέτρεψε να τις ενισχύσω ακόμη περισσότερο. Οι επόμενες εκδοχές του βιβλίου βασίστηκαν στα λεπτομερή κριτικά σχόλιά του. Οι εξαιρετικές γνώσεις της στον τομέα της ιστορίας των Ηνωμένων Πολιτειών. του φεμινισμού και του γυναικείου κινήματος γενικότερα υπήρξαν ανεκτίμητες. Απάλλαξε το κείμενό μου από καθετί περιττό και υπερβολικό. Μου είναι αδύνατο να εκφράσω επαρκώς την ευγνωμοσύνη μου για όλα όσα έκανε προκειμένου να παραμείνω προσηλωμένος στη δουλειά μου. Με την αλάνθαστη κρίση της. 43 . Βέβαια. σε μια προσπάθεια να το καταστήσει πιο σαφές και πιο λιτό. Είναι οι σημαιοφόροι της αισιοδοξίας σ’ έναν κόσμο που εξαντλεί με μεγάλη ταχύτητα τα αποθέματά της. Όλοι αυτοί οι φίλοι συνέβαλαν απροσμέτρητα στη διαμόρφωση των ισχυρών σημείων που διαθέτει αυτό το βιβλίο.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·43 ΠΡΟΛΟΓΟΣ σε εξονυχιστικά το πρώτο σχεδίασμα. η ολοκλήρωση ενός βιβλίου προϋποθέτει και άλλου είδους στηρίγματα. Η πιο σημαντική βοήθεια ήρθε από την Gina Morantz-Sanchez. Διάβασε κάθε λέξη από τις εκατοντάδες χιλιάδες που περιλαμβάνονται στο βιβλίο αυτό. οδήγησε το ανά χείρας βιβλίο στην αποπεράτωσή του.

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·44 .

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·45 K A T A Λ O Γ O Σ Σ Υ Ν Τ Ο Μ Ο Γ ΡΑ Φ Ι Ω N Ελληνόγλωσσο Αλληλεγγύη Ανεξάρτητο Αυτόνομο Συνδικάτο «Αλληλεγγύη» / Solidarnos΄c΄ (Πολωνία) ΕΑΜ Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο Ε.Ε. / ΕU Ευρωπαϊκή Ένωση / European Union ΕΕΚΔ Εκτελεστική Επιτροπή της Κομμουνιστικής Διεθνούς ΕΛΑΣ Εθνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα / European Economic ΕΟΚ / ΕΕC Community ΚΚΕ Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας ΚΚΣΕ Κομμουνιστικό Κόμμα Σοβιετικής Ένωσης Κομινφόρμ Κομμουνιστικό Γραφείο Πληροφοριών (ΕΣΣΔ) Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας / Deutsche Demokratische ΛΔΓ / GDR Republik ΝΕΠ Νέα Οικονομική Πολιτική ΟΕΟΣ / OEEC Οργανισμός Ευρωπαϊκής Οικονομικής Συνεργασίας / Organization for European Economic Cooperation Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης / ΟΟΣΑ / OECD Organization for Economic Cooperation and Development ΠΕΕΑ Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης Ξενόγλωσσο ANPI APO ATP Associazione Nazionale Partigiani d’Italia / Εθνική Ένωση Βετεράνων της Αντίστασης Außerparlamentarische Opposition / Εξωκοινοβουλευτική Αντιπολίτευση (Δυτική Γερμανία) Arbejdsmarkedets Tillægspension (Δανία) ή Tilläggspension (Σουηδία) / Μεταρρύθμιση του Συνταξιοδοτικού Συστήματος SAP 45 .

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·46 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Antifaˇsistiˇcko V(ij)ec΄e Narodnog Oslobod–enja Jugoslavije / Αντιφασιστικό Συμβούλιο για την Απελευθέρωση του Λαού της Γιουγκοσλαβίας BCP Bulgarian Communist Party / Κομμουνιστικό Κόμμα Βουλγαρίας Brigatte Rosse Ερυθρές Ταξιαρχίες (Ιταλία) BSP Bulgarian Socialist Party / Σοσιαλιστικό Κόμμα Βουλγαρίας BSP British Socialist Party / Σοσιαλιστικό Κόμμα Βρετανίας BT Bourses du travail / Εργατικά Κέντρα (Γαλλία) Bund Γενική Ένωση των Εβραίων Εργατών της Ρωσίας και της Πολωνίας BWSDP Bulgarian Workers’ Social Democratic Party / Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Βουλγάρων Εργατών Comité français de libération nationale / Γαλλική Επιτροπή CFLN Εθνικής Απελευθέρωσης Confederazione Generale Italiana del Lavoro / Γενική CGIL Συνομοσπονδία Εργατών Ιταλίας Confederazione Generale del Lavoro / Γενική Συνομοσπονδία CGL Εργασίας (Ιταλία) CGT Confédération générale du travail / Γενική Συνομοσπονδία Εργασίας (Γαλλία) CIS Commonwealth of Independent States / Κοινοπολιτεία Ανεξάρτητων Κρατών CLN Comitato di Liberazione Nazionale / Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (Ιταλία) CLPD Campaign for Labour Party Democracy / Εκστρατεία για τη Δημοκρατία στο Εργατικό Κόμμα (Μεγάλη Βρετανία) CND Campaign for Nuclear Disarmament / Εκστρατεία για τον Πυρηνικό Αφοπλισμό CNR Conseil national de la résistance / Εθνικό Συμβούλιο Αντίστασης (Γαλλία) CNT Confederación Nacional del Trabajo / Εθνική Συνομοσπονδία Εργασίας (Ισπανία) CPGB Communist Party of Great Britain / Κομμουνιστικό Κόμμα Μεγάλης Βρετανίας ˇ ˇ Ceskoslovenská sociálneˇ demokratická strana dˇelnická / CSDSD Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Τσεχίας AVNOJ 46 .

Telecommunications.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·47 ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΩΝ ˇ CSSD DA DAC DC DiY DMV DNA EETPU END ERP FAI FDP FGDS FIOM FPO FPTSF FVDG GLC GLF GMB HAZ HSP ˇ Ceská strana sociálneˇ demokratická / Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Τσεχίας Dansk Arbejdsgiverforening / Σύνδεσμος Δανών Εργοδοτών Direct Action Committee / Επιτροπή Άμεσης Δράσης (Μεγάλη Βρετανία) Democrazia Cristiana / Χριστιανοδημοκρατικό Κόμμα Ιταλίας Do-It-Yourself / «Κάν’ το μόνος σου» Deutscher Metallarbeiter-Verband / Γερμανική Ομοσπονδία Μεταλλοτεχνιτών Det norske arbeiderparti / Εργατικό Κόμμα Νορβηγίας Electrical. Electronic. Εργαζομένων στις Τηλεπικοινωνίες και Υδραυλικών (Μεγάλη Βρετανία) European Nuclear Disarmament / Ευρωπαϊκός Πυρηνικός Αφοπλισμός European Recovery Program / Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Ανασυγκρότησης Federación Anarquista Ibérica / Ιβηρική Αναρχική Ομοσπονδία Freie Demokratische Partei / Ελεύθερο Δημοκρατικό Κόμμα (Γερμανία) Fédération de la gauche démocratique et socialiste / Ομοσπονδία της Δημοκρατικής και Σοσιαλιστικής Αριστεράς (Γαλλία) Federazione Impiegati Operai Metallurgici / Ομοσπονδία Εργατών Μετάλλου (Ιταλία) Fareinikte Partisaner Organizatzie / Οργάνωση των Ενωμένων Παρτιζάνων (Λιθουανία) Fédération du parti des travailleurs socialistes de France / Ομοσπονδία των Γάλλων Σοσιαλιστών Εργατών Freie Vereinigung Deutscher Gewerkschaften / Ελεύθερη Συμμαχία (Γερμανία) Greater London Council / Συμβούλιο Μείζονος Λονδίνου Gay Liberation Front / Μέτωπο για την Απελευθέρωση των Γκέι General and Municipal Workers / Εργάτες Δήμων και Λοιποί (Μεγάλη Βρετανία) Housing Action Zone Manor / Ζώνη Στεγαστικής Δράσης Hungarian Socialist Party / Σοσιαλιστικό Κόμμα Ουγγαρίας 47 . Ηλεκτρονικών. and Plumbing Union / Ένωση Ηλεκτρολόγων.

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·48 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ IAH ILP IMF ΙSB ISC IWSA JCR JSDS KAPD KOR KPD KPJ ˇ KSC LCC LCS LCY LO LSDWP 48 LSE Internationale Arbeiter-Hilfe / Διεθνής Εργατική Βοήθεια (Βερολίνο) Independent Labour Party / Ανεξάρτητο Εργατικό Κόμμα (Μεγάλη Βρετανία) International Monetary Fund / Διεθνές Νομισματικό Ταμείο – ΔΝΤ International Socialist Bureau / Διεθνές Σοσιαλιστικό Γραφείο International Socialist Committee / Διεθνής Σοσιαλιστική Επιτροπή International Woman Suffrage Alliance / Διεθνής Ένωση για το Δικαίωμα Ψήφου των Γυναικών Jeunesse communiste révolutionnaire / Επαναστατική Κομμουνιστική Νεολαία (Γαλλία) Jugoslovanska social demokratska stranka / Νοτιοσλαβικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Σλοβενίας Kommunistische Arbeiter-Partei Deutschlands / Κομμουνιστικό Κόμμα Εργατών Γερμανίας Komitet Obrony Robotników / Επιτροπή Άμυνας των Εργατών (Πολωνία) Kommunistische Partei Deutschlands / Κομμουνιστικό Κόμμα Γερμανίας Komunisticˇ ka partija Jugoslavije / Κομμουνιστικό Κόμμα Γιουγκοσλαβίας ˇ Komunistická strana Ceskoslovenska / Κομμουνιστικό Κόμμα Τσεχοσλοβακίας Labour Coordinating Committee / Συντονιστική Επιτροπή των Εργατικών League of Communists of Slovenia / Ένωση Σλοβένων Κομμουνιστών League of Communists of Yugoslavia / Κομμουνιστικό Κόμμα Γιουγκοσλαβίας Landsorganisationen i Danmark / Ομοσπονδία Δανικών Συνδικαλιστικών Ενώσεων Latvian Social Democratic Workers Party (Latvijas Socia¯ldemokra¯tiska¯ Stra¯dnieku Partija – LSSP) / Εργατικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Λετονίας London School of Economics / Οικονομική Σχολή του Λονδίνου .

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·49 ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΩΝ LSI MRP MSzMP MSZP NAC NALGO NOW NSF NUM NUPE NUSEC NUWSS OS OSE P-2 PCE PCF PCI PDL PDS Labour and Socialist International / Εργατική και Σοσιαλιστική Διεθνής Mouvement républicain populaire / Λαϊκό Ρεπουμπλικανικό Κίνημα (Γαλλία) Magyar Szocialista Munkáspárt / Κομμουνιστικό Κόμμα Ουγγαρίας Magyar Szocialista Párt / Εργατικό Κόμμα Ουγγαρίας National Abortion Campaign / Εθνική Εκστρατεία για το Δικαίωμα στην Άμβλωση National Association of Local Government Officers / Ένωση Υπαλλήλων Δημοσίου και Τοπικής Αυτοδιοίκησης National Organization for Women / Εθνική Οργάνωση Γυναικών (ΗΠΑ) National Salvation Front / Μέτωπο Εθνικής Σωτηρίας (Ρουμανία) National Union of Mineworkers / Εθνική Ένωση Ανθρακωρύχων (Μεγάλη Βρετανία) National Union of Public Employees / Εθνική Ένωση Δημοσίων Υπαλλήλων (Μεγάλη Βρετανία) National Union of Societies for Equal Citizenship / Εθνική Ένωση Εταιρειών για την Ισότητα των Δικαιωμάτων του Πολίτη (Μεγάλη Βρετανία) National Union of Women’s Suffrage Societies / Εθνική Ένωση Εταιρειών για το Δικαίωμα Ψήφου των Γυναικών (Μεγάλη Βρετανία) Organisation Spéciale / Ειδική Οργάνωση (Αλγερία) Observatorio de la Sostenibilidad en España / Κρατική Συνδικαλιστική Ένωση Ισπανίας Propaganda Due / Προπαγάνδα Δύο (Ιταλία) Partido Comunista de España / Κομμουνιστικό Κόμμα Ισπανίας Parti communiste français / Κομμουνιστικό Κόμμα Γαλλίας Partito Comunista Italiano / Κομμουνιστικό Κόμμα Ιταλίας Party of Democratic Left / Σλοβακικό Κόμμα της Δημοκρατικής Αριστεράς Partei des Demokratischen Sozialismus / Κόμμα Δημοκρατικού Σοσιαλισμού (Γερμανία) 49 .

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·50 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ PDS PLA POB POUM PPR PPS PPSD PS PSDI PSDR PSI PSIUP PSOE PSP PSR PSU PSUC PZPR RAF RC RCP RSDRP 50 RTS Partito Democratico della Sinistra / Κόμμα της Δημοκρατικής Αριστεράς (Ιταλία) Party of Labour of Albania (Partia e Punës e Shqipërisë – PPSh) / Κομμουνιστικό Κόμμα Αλβανίας Parti Ouvrier Belge / Κόμμα Βέλγων Εργατών Partido Obrero de Unificación Marxista / Εργατικό Κόμμα Μαρξιστικής Ενότητας (Ισπανία) Polska Partia Robotnicza / Εργατικό Κόμμα Πολωνίας Polska Partia Socjalistyczna / Πολωνικό Σοσιαλιστικό Κόμμα (Ρωσία) Polska Partia Socjalno-Demokratyczna Galicji / Πολωνικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα της Γαλικίας Parti socialiste / Σοσιαλιστικό Κόμμα (Γαλλία) Partito Socialista Democratico Italiano / Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Ιταλίας Partidul Social Democrat Român / Κόμμα των Ρουμάνων Σοσιαλδημοκρατών Partito Socialista Italiano / Σοσιαλιστικό Κόμμα Ιταλίας Partito Socialista Italiano di Unità Proletaria / Σοσιαλιστικό Κόμμα της Προλεταριακής Ενότητας Ιταλίας Partido Socialista Obrero Español / Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ισπανίας Partido Socialista Português / Σοσιαλιστικό Κόμμα Πορτογαλίας Partidul Socialist Român / Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Ρουμανίας Parti socialiste unifié / Ενιαίο Σοσιαλιστικό Κόμμα (Γαλλία) Partit Socialista Unificat de Catalunya / Ενιαίο Σοσιαλιστικό Κόμμα Καταλονίας Polska Zjednoczona Partia Robotnicza / Κομμουνιστικό Κόμμα Πολωνίας Rote Armee Fraktion / Φράξια Κόκκινος Στρατός (Γερμανία) Rifondazione comunista / Κομμουνιστική Επανίδρυση (Ιταλία) Romanian Communist Party (Partidul Comunist Român – PCR / Κομμουνιστικό Κόμμα Ρουμανίας Russian Social-Democratic Labour Party / Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα Ρωσίας Reclaim The Streets / Ανακτήστε Tους Δρόμους .

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·51 ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΩΝ SAP SDAP SDF SDF SDI SDKPiL SDP SDP SDPC SDPR SDS SDSS SED SFIO SNR SPA SPD SPÖ Sveriges Socialdemokratiska Arbetareparti / Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Σουηδίας Sociaal Democratische Arbeiders Partij / Σοσιαλδημοκρατική Ένωση Ολλανδίας Social Democratic Federation / Σοσιαλδημοκρατική Ομοσπονδία Βρετανίας Σοσιαλδημοκρατική Ένωση Δανίας Strategic Defense Initiative / Πρωτοβουλία Στρατηγικής Άμυνας (ΗΠΑ) Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy / Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα του Βασιλείου της Πολωνίας και της Λιθουανίας (Ρωσία) Social Democratic Party / Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα (Μεγάλη Βρετανία) Suomen Sosialidemokraattinen Puolue / Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Φινλανδίας Social Democratic Party of Croatia (Socijaldemokratska Partija Hrvatske – SPH) / Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Κροατίας Social Democracy of the Republic of Poland (Socjaldemokracja Rzeczypospolitej Polskiej – SdRP) / Σοσιαλδημοκράτες της Πολωνικής Δημοκρατίας Sozialistische Deutsche Studentenbund / Σοσιαλιστές Φοιτητές Γερμανίας Sociálnodemokratická strana Slovenska / Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Σλοβακίας Sozialistische Einheitspartei Deutschland / Ενιαίο Σοσιαλιστικό Κόμμα Γερμανίας (ΛΔΓ) Section française de l’internationale ouvrière / Γαλλικό Τμήμα της Εργατικής Διεθνούς Slovenská národná rada / Εθνικό Συμβούλιο Σλοβακίας Socialist Party of Albania (Partia Socialiste e Shqipërisë – PSS) / Σοσιαλιστικό Κόμμα Αλβανίας Sozialdemokratische Partei Deutschlands / Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Γερμανίας Sozialdemokratische Partei Österreichs / Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Αυστρίας 51 .

marxistes-léninistes / Ένωση Κομμουνιστικών Νεολαιών.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·52 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ SPS SR SSDP SSP TAZ TGWU UDF UDI UGT UJC-ml USDP USDRP USI USPD WAVAW WIRES WSPU WTB YCLs ZAG 52 Sozialdemokratische Partei Schweiz / Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Ελβετίας Socialist Revolutionaries / Σοσιαλεπαναστάτες Ρωσίας Serbian Social Democratic Party / Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Σερβίας Slovakian Social Democratic Party / Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Σλοβακίας Tageszeitung (εφημερίδα του Δυτικού Βερολίνου) Transport and General Workers’ Union / Γενικό Συνδικάτο Εργατών Μεταφορών (Μεγάλη Βρετανία) Union of Democratic Forces / Ένωση Δημοκρατικών Δυνάμεων (Βουλγαρία) Unione Donne Italiane / Ένωση Γυναικών Ιταλίας Unión General de Trabajadores / Γενική Ένωση Εργατών (Ισπανία) Union des jeunesses communistes. Referral. μαρξιστικών-λενινιστικών (Γαλλία) Ukrayins’ka Sotsial-Demokratychna Partiya / Ουκρανικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα (Ανατολική Γαλικία) Ukrainian Social Democratic Workers’ Party / Ουκρανικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Εργατών (Ρωσία) Unione Sindacale Italiana / Ιταλική Συνδικαλιστική Ένωση Unabhängige Sozialdemokratische Partei Deutschlands / Ανεξάρτητο Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα (Γερμανία) Women Against Violence Against Women / Γυναίκες Κατά της Βίας Κατά των Γυναικών (Καναδάς) Women’s Information. and Enquiry Service / Υπηρεσία Ενημέρωσης. Αναφοράς και Έρευνας Γυναικών (Μεγάλη Βρετανία) Women’s Social and Political Union / Κοινωνική και Πολιτική Ένωση Γυναικών (Μεγάλη Βρετανία) Woytinsky-Tarnow-Baade / Βοϊτίνσκι-Τάρνοβ-Μπάαντε (Γερμανία) Young Communist Leagues / Ενώσεις Νέων Κομμουνιστών Zentralarbeitsgemeinschaft / Κεντρική Εργατική Συμφωνία .

δώσουμε μια πιο χαλαρή ερμηνεία στον όρο δημοκρατία και αγνοήσουμε το δικαίωμα ψήφου των γυναικών. του συνέρχεσθαι. Για να γίνει η δημοκρατία μια πανευρωπαϊκή πραγματικότητα. μόνο μετά το 1945. Με βάση αυτά τα κριτήρια. Ελλάδα– επικράτησαν δικτατορίες της Δεξιάς. Μόνο μετά το 1945. 383. τότε στις παραπάνω χώρες μπορούμε να προσθέσουμε τις ανδρικές δημοκρατίες της Γαλλίας και της Ελβετίας. Τι σημαίνει όμως δημοκρατία. Εξού και η ιδιαίτερα μεγάλη απήχηση των γεγονότων του 1918 και του 1945. καθώς επίσης και την απαγόρευση της φυλάκισης οποιουδήποτε πολίτη χωρίς δίκη. ισότιμη και μυστική ψηφοφορία.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·53 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η Δ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Σ ΤΗΝ Ε ΥΡΩΠΗ Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ είναι ένα εύθραυστο. στην οποία να συμμετέχουν όλοι οι ενήλικοι άντρες και γυναίκες· επίσης.2 * Οι σημειώσεις παρατίθενται στη σ. τις κλασικές πολιτικές ελευθερίες του λόγου. 53 . η δημοκρατία δεν υπήρχε σε κανένα μέρος του κόσμου τον 19ο αιώνα. ενώ στη νότια περιφέρεια της ηπείρου –Ισπανία. Ωστόσο η παρουσία της τότε ήταν μόνο φευγαλέα προτού σαρωθεί βίαια από τη λαίλαπα του φασισμού. Φαίνεται ότι μόνο οι τεράστιες κοινωνικοοικονομικές αλλαγές που έφερε ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος δημιούργησαν το κοινωνιακό πλαίσιο για την προώθηση της δημοκρατικής πολιτικής. ενώ επιβλήθηκε σε τέσσερις μόνο χώρες σε ολόκληρο τον κόσμο πριν από το 1914: στη Νέα Ζηλανδία (1893). στη Φινλανδία (1906) και τη Νορβηγία (1913). πάλι. χάρη στη νίκη επί του φασισμού. διαμφισβητούμενο. της συνείδησης. η Ευρώπη απόλαυσε πραγματικά τη δημοκρατία. Από νομική άποψη. ανολο- κλήρωτο και σχετικά πρόσφατο πολιτικό μόρφωμα.1* Παρότι οι επαναστατικές συνθήκες του 1918 διεύρυναν τις νομικά αναγνωρισμένες ελευθερίες. αυτή προϋποθέτει τουλάχιστον τα εξής στοιχεία: ελεύθερες εκλογές με καθολική. στην Αυστραλία (1903). του συνεταιρίζεσθαι και της έκφρασης διαμέσου του τύπου. Χρονολογείται από την επαναστατική κρίση που ακολούθησε το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου. οι τελευταίες αποδείχτηκαν τότε βραχύβιες και επικράτησαν εκ νέου. Ωστόσο στις σοσιαλιστικές χώρες της Ανατολικής Ευρώπης προέκυψε αμέσως η σταλινική αντεπανάσταση. Πορτογαλία. Αν. μόνιμα πλέον. έπρεπε πρώτα να ανατραπούν οι δικτατορίες αυτών των χωρών.

Καμιά απ’ όλες αυτές τις αλλαγές δεν μπορεί να μελετηθεί πειστικά όσο δεν κατανοούνται οι έμφυλες διαστάσεις της. αλλά εξίσου σπουδαίες είναι και οι εξελίξεις στα πεδία των κοινωνικών σχέσεων και του πολιτισμού. στις τεχνικές δεξιότητες και το πεδίο της ανεξάρτητης πολιτικής υποκειμενικότητας». Οι φανερές συγκρούσεις στις πολιτικές κονίστρες. Οι φεμινιστικές κριτικές έχουν τονίσει πόσο σοβαρά η εποχή μετά το Διαφωτισμό στήριξε την κατανόηση του πολιτικού σε δυαδικές διακρίσεις μεταξύ άντρα και γυναίκας. Νέες διακρίσεις του δημοσίου και του ιδιωτικού έδιναν στις γυναίκες τις έμφυλες ταυτότητες της μητέρας και της νοικοκυράς. Ας μη γελιόμαστε όμως: η δημοκρατία δεν . Η ένταξη των γυναικών στην κοινωνία των πολιτών τον 20ό αιώνα προϋπέθετε τη ριζική αναθεώρηση εννοιών όπως είναι το πολιτικό σώμα και η κοινωνική πολιτειότητα. η εθνικότητα. που σταδιακά έφεραν σημαντικές αλλαγές στις έννοιες του ιδιωτικού και του δημοσίου. Διάφορα φιλόδοξα πακέτα κοινωνικών δικαιωμάτων. διεύρυναν τον ορισμό των δημοκρατικών δικαιωμάτων. η προσωπικότητα και ο εαυτός. τα οποία συνεπαγόταν η άνοδος του κράτους πρόνοιας. ο αγώνας ενάντια στις ανισότητες δύναμης βρέθηκε στο επίκεντρό της. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να εκτιμηθούν τόσο ο βαθμός της συμμετοχής των γυναικών όσο και η επίδραση των κατακτήσεων αυτών στις παγιωμένες έμφυλες καταστάσεις. Η εξέταση των δυνατοτήτων πρόσβασης στα δημοκρατικά δικαιώματα προκειμένου να δούμε ποιοι ακριβώς απέκτησαν έτσι φωνή καθιστά την έμφυλη διάσταση της πολιτειότητας μια ζωτικής σημασίας πτυχή της ιστορίας της δημοκρατίας. όπως είναι οι κοινοβουλευτικοί θεσμοί. σχετικά με τα δικαιώματα του πολίτη είναι σίγουρα ιδιαίτερα σημαντικές. Γι’ αυτό και πρέπει να πάμε πιο βαθιά και να διερευνήσουμε τη δυναμική της πραγματικής γέννησης της δημοκρατίας. Παρότι οι έμφυλες διακρίσεις παρέμειναν μια μόνιμη και διαβρωτική πηγή συγκρούσεων στην αναζήτηση της δημοκρατίας. η θεμελιώδης κατηγορία της κοινωνίας των πολιτών καθ’ εαυτήν προϋπέθετε τον αποκλεισμό των γυναικών. σε αντίθεση με τους κοινωνικούς ηγέτες και τους παίκτες του πολιτικού παιχνιδιού.3 Για παράδειγμα. η θρησκεία και η φυλή. Τα τελευταία διαμορφώθηκαν μέσω διαφόρων μορφών κοινωνικής κινητοποίησης και πολιτισμικής διεκδίκησης. όπως είναι η τάξη. ιδίως όταν χωνεύτηκαν σε γλώσσες συλλογικής ταυτότητας. και άρχισαν να χρησιμοποιούν μια δημόσια σφαίρα όπου κυριαρχούσαν όλο και περισσότερο τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Έχουν καταδείξει μάλιστα με ποιους τρόπους οι προκαταλήψεις αυτές περιόρισαν κρίσιμα «την πρόσβαση των γυναικών στη γνώση.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·54 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 54 Οι νομικοί ορισμοί περιγράφουν τη διαδικασία εκδημοκρατισμού αλλά δεν μπορούν να την εξηγήσουν. οι οποίες ενοφθαλμίστηκαν σε έννοιες όπως η πολιτειότητα. εξετάζοντας τις διάφορες περιόδους και χώρες χωριστά.

Σημαντικές διευθετήσεις έγιναν κάτω από την πίεση των λαών. η λαϊκή πίεση ασκούνταν κυρίως μέσα στο διαθέσιμο φιλελεύθερο συνταγματικό πλαίσιο παρά εναντίον του.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·55 Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ «δίνεται» ούτε «χαρίζεται». που διαμορφώθηκε τη δεκαετία του 1860. από την Ισπανία μέχρι την Aυτοκρατορία των Αψβούργων και από τη Βρετανία μέχρι την Ελλάδα. αποδείχτηκε ιδιαίτερα ανθεκτικό. Για τους σκοπούς του βιβλίου μας όμως η βάση θα είναι η δεκαετία του 1860. Σε μεγάλο βαθμό αυτή διαμορφώθηκε πέραν των εθνικών συνόρων. Αυτή αποτέλεσε την αφετηρία για την εγκαθίδρυση ενός σταθερού πλαισίου για την άσκηση της λαϊκής πολιτικής. Σε κάθε περίπτωση. διαμορφώνοντας πλέον το σκηνικό για το πολιτικό δίπολο επανάσταση-αντεπανάσταση που γέννησε το φασισμό. την ανάληψη κινδύνων και παράτολμες πράξεις. αλλά και πρόβαλε τις δυνατότητές τους: 1776-1815. Παρόμοια. αναπτύχθηκε επειδή οι λαϊκές μάζες οργανώθηκαν συλλογικά και την απαίτησαν. ώσπου μια νέα σειρά συγκρούσεων άρχισε να το αποσυνθέτει την περίοδο 1905-14. οι αλλαγές σημειώθηκαν κυρίως με συνταγματικά μέσα. οι οποίες διεύρυναν τους ορίζοντες τόσο των πολιτών όσο και του πολιτικού συστήματος γενικότερα. Ακόμη και αν είχε τυπικά εξωκοινοβουλευτικό χαρακτήρα. το συνταγματικό αυτό πλαίσιο. δεν γεννήθηκε σαν να ήταν κανένα αναπόφευκτο υποπροϊόν του ατομικισμού ή της αγοράς. καθώς και τις γενικευμένες κρίσεις. 55 . Αντίθετα. Επιπλέον. δηλαδή τη θαρραλέα αμφισβήτηση της εξουσίας. καθεμιά από τις οποίες έθεσε τα όρια των πολιτικών συστημάτων για τις επόμενες δεκαετίες. Ενίοτε βέβαια η σταθερότητα ξαναβρισκόταν μέσα από διάφορες εθνικές κρίσεις. κυρίως όσον αφορά το δικαίωμα της ψήφου αλλά και την περιορισμένη νομιμοποίηση των εργατικών σωματείων. Και βέβαια. μέσα από μια σειρά πανευρωπαϊκών συγκυριών από τον 18ο αιώνα μέχρι σήμερα. Παρουσιάστηκαν πέντε τέτοιες στιγμές υπερεθνικής συνταγματικής θέσμισης στη νεότερη ευρωπαϊκή ιστορία. 1943-49 και 1989-92. την ηθική μαρτυρία και τη βίαιη σύγκρουση. Η εξάπλωση της δημοκρατίας είχε μια διεθνή διάσταση ζωτικής σημασίας. τόσο σε τοπική όσο και σε εθνική κλίμακα. 1859-71. μέσα από τις οποίες μια δεδομένη κοινωνικοπολιτική τάξη πραγμάτων καταρρέει. Στην Ευρώπη η δημοκρατία δεν προέκυψε μέσα από διαδικασίες φυσικής επιλογής ούτε ήταν γέννημα της οικονομικής ευημερίας. Προϋποθέτει τη σύγκρουση. 1914-23. η περίοδος 1914-23 προκάλεσε άλλη μία γενικευμένη ανασύνθεση του χάρτη. Τη δεκαετία του 1860 ο φιλελεύθερος συνταγματισμός γνώρισε εντυπωσιακή διεθνή ανάπτυξη μέσω της αναδιοργάνωσης των κρατών και της αναγνώρισης των λαϊκών δικαιωμάτων. ενώ παρατηρήθηκε μια αναμφισβήτητη αύξηση των δυσκολιών τη δεκαετία που προηγήθηκε του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου.

χώρες που η ενοποίησή τους δημιούργησε για πρώτη φορά εδαφικά κράτη. Ωστόσο μόνο τη δεκαετία του 1860. Από τη δεκαετία του 1870 έως τη δεκαετία του 1890 σε πολλές χώρες της ευρωπαϊκής ηπείρου συγκροτήθηκαν σοσιαλιστικά κόμματα που επιδίωκαν να δώσουν συνεκτική. Μέχρι τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Οι νεοπαγείς συνταγματικοί μηχανισμοί της γερμανικής και της ιταλικής εθνικής πολιτικής. το λάβαρο της δημοκρατίας ψηλά κρατήθηκε σταθερά από τη σοσιαλιστική παράδοση.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·56 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 56 Παρότι τα πιο θεαματικά κέρδη της δημοκρατίας σημειώθηκαν πάντοτε σε διεθνή κλίμακα. Ωστόσο μόνο τη δεκαετία του 1860 δημιουργήθηκαν οι νομικές και συνταγματικές συνθήκες για τη δημιουργία λαϊκών και δημοκρατικών κομμάτων. Η Γαλλική Επανάσταση εισήγαγε στην Ευρώπη την ιδέα ότι οι κυβερνήσεις θα μπορούσαν να είναι «για το λαό». τα κόμματα αυτά έφεραν το κύριο βάρος της υπεράσπισης της δημοκρατίας στην Ευρώπη. συγκεντρωτική και μόνιμη πολιτική μορφή στην κυβέρνηση από το λαό. ώσπου το 1914 τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα είχαν γίνει αναπόσπαστο στοιχείο των πολιτικών συστημάτων των χωρών τους – ισχυρότερα στον . συνδεδεμένοι με τις φιλελεύθερες αρχές της αυτοδιακυβέρνησης και της ευθύνης των πολιτών. Η ενδυνάμωση του φιλελεύθερου συνταγματισμού στα παλιότερα εδαφικά κράτη είχε το ίδιο αποτέλεσμα. μπόρεσαν να αναδυθούν νέα κινήματα για να οργανώσουν τις νέες λαϊκές προσδοκίες. όπως συνέβη με τους χαρτιστές στη Βρετανία μεταξύ 1837 και 1848. στο μεγαλύτερο μέρος της περιόδου που καλύπτει το βιβλίο αυτό. δημιούργησαν τις πρώτες βάσεις για βιώσιμα και ανεξάρτητα οργανωμένα λαϊκά δημοκρατικά κινήματα. Στις δεκαετίες του 1860 και του 1870 ήταν οι σοσιαλιστές βουλευτές εκείνοι που όρισαν ένα χαρακτηριστικά δημοκρατικό χώρο στις φιλελεύθερες και συνταγματικές πολιτείες εκείνης της εποχής. αποτέλεσαν επίσης βασική της προϋπόθεση. οργανωμένα γύρω από μια αντιπροσωπευτική κυβέρνηση. όταν παγιώθηκε ένα σύστημα φιλελευθεροποιημένων εθνικών κρατών. Πράγματι. Καθώς τα εργατικά κινήματα εδραιώνονταν σε εθνικό επίπεδο. ξανά το 1848-51 και σε πολλές άλλες μεμονωμένες περιπτώσεις σε ολόκληρη την ήπειρο– καταφέρνοντας μερικές φορές να επηρεάσουν για αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα τις εθνικές σκηνές. οι οποίες είχαν δημιουργηθεί από τις εξεγέρσεις που μεσολάβησαν στην Ευρώπη το ίδιο διάστημα. αλλά σε μεγάλο βαθμό και μετά. ανατρέποντας τη σταθερότητα των εξουσιαστικών δομών του πρώιμου 19ου αιώνα και εμψυχώνοντας μια ολόκληρη σειρά επαναστατικών κινημάτων. Αυτό ήταν ιδιαίτερα έκδηλο στην Ιταλία και τη Γερμανία. τα εθνικά κράτη. Δραματικές λαϊκές εξεγέρσεις είχαν ξεσπάσει συχνά πριν από την υπέρβαση της δεκαετίας του 1860 –το 1830-34. η υπεράσπιση της δημοκρατίας γινόταν όλο και πιο ισχυρή.

άλλα προοδευτικά κινήματα διατάχθηκαν γύρω από τον κυρίαρχο άξονα των δύο αυτών μεγάλων κομματικών και πολιτικών παραδόσεων. με αυτή την έννοια. όταν μια βαθιά κρίση στις καθιερωμένες μορφές της αριστερής πολιτικής είχε αρχίσει να γίνεται φανερή. Στο μεγαλύτερο διάστημα του 20ού αιώνα. όπως συνέβη με ορισμένα αντιαποικιοκρατικά κινήματα τις δεκαετίες του 1950 και του 1960. όπως με το Κόμμα της Κοινοπολιτείας στη Βρετανία στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·57 Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ «πυρήνα» της σοσιαλδημοκρατίας στη Βόρεια και την Κεντρική Ευρώπη. την ηγεμόνευαν. Αυτές ακριβώς οι παρατάξεις έδιναν το οξυγόνο της Αριστεράς και. Εκτός αυτού. Όμως για τη δημόσια αποτελεσματικότητά τους και την αλλαγή του νομοθετικού πλαισίου οι ποικιλώνυμοι αριστεροί αγώνες χρειάζονταν τη στήριξη των σοσιαλιστών και των κομμουνιστών. Ο ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ Η ιδέα να γράψω το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας διαμορφώθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1980. αν και η ειρωνεία της υπόθεσης είναι ότι η εισβολή των Σοβιετικών στην Τσεχοσλοβακία ώθησε τελικά τους Ευρωπαίους κομμουνιστές στην ανάπτυξη ανεξάρτητων πολιτικών που κατέκριναν ρητά το σοβιετικό μοντέλο. σε όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα. δέχονταν τη μακρόχρονη αυτή παράδοση. οι οποίες απέρριπταν με περιφρόνηση τόσο τους υπόλοιπους κομμουνιστές όσο και τους σοσιαλδημοκράτες. η Αριστερά εκφράστηκε μέσα από τα ποικιλώνυμα σοσιαλιστικά και κομμουνιστικά κόμματα. Ακόμη και οι μικρές τροτσκιστικές και μαοϊκές ομάδες. Σε ορισμένες περιπτώσεις. Ανάμεσα στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και τη δεκαετία του 1990 αυτό έπαψε να ισχύει. με πολλές εκστρατείες για ειδικότερα ζητήματα και συχνά με την ίδρυση κάποιου νέου κόμματος. αναγνώριζαν πως είχαν μια κοινή παράδοση που αναγόταν στον 19ο αιώνα. τα οποία. παρά τις αμοιβαίες αντιπάθειές τους. συνειδητοποιώντας ότι ήταν πρακτικά αδύνατο να αποφύγουν τον σφιχτό εναγκαλισμό τους. Μετά την καταστολή των μεταρρυθμιστικών κινημάτων στην Τσεχοσλοβακία και την Πολωνία (το 1968 και το 1981 αντίστοιχα). Οι εκλογικές επιδόσεις των κομμουνιστών άρχισαν να φθίνουν 57 . διάφοροι προοδευτικοί αγώνες προχωρούσαν χωριστά. Ωστόσο ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 ήταν ολοφάνερο ότι ακόμη και ο ευρωκομμουνισμός είχε εξαντληθεί. ο υπαρκτός σοσιαλισμός είχε εξαντλήσει κάθε ίχνος αξιοπιστίας που του απέμενε ως παράγοντα προόδου. με τις εκφράσεις της σεξουαλικής διαφορετικότητας. όπου οι σοσιαλιστές έπαιρναν 25-40% των ψήφων του εκλογικού σώματος. και επίσης με τα περισσότερα φεμινιστικά κινήματα.

Οι θιασώτες του ευρωκομμουνισμού έβγαλαν τα συμπεράσματά τους και άρχισαν να απαλλάσσονται σταδιακά από την κομμουνιστική τους ταυτότητα. Το γενικότερο πλαίσιο της κρίσης αυτής ήταν η οικονομική ύφεση που ξεκίνησε το 1973. τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα άρχισαν να αποδιοργανώνονται. Στη διάρκεια της νέας αυτής περιόδου όμως. η ισχύς της κοινωνικής δημοκρατίας είχε θεμελιωθεί σε ένα ευρύτερο μεταπολεμικό πολιτικό σύστημα που είχε αρχίσει να αποσυντίθεται. και συνδέοντας τις ελπίδες για μια νέα αρχή με την ανάγκη της οικονομικής ανασυγκρότησης. Η αρχική ευφορία από τις νίκες των σοσιαλιστών στη Γαλλία. οι στόχοι της σοσιαλδημοκρατίας για πλήρη απασχόληση. οι στυλοβάτες τούτου του μοντέλου –ο κεϊνσιανισμός. οι μεταρρυθμιστικές συμμαχίες που ανέλαβαν την εξουσία το 1945 κατάφεραν να θεμελιώσουν τα προγράμματά τους σε ένα είδος μακροπρό- . η κοινωνιακή αυτή συναίνεση αποδείχτηκε εξαιρετικά ρωμαλέα. Με άλλα λόγια. το μεγάλο κράτος πρόνοιας και ο συνεχώς διευρυνόμενος δημόσιος τομέας. πάνω στο οποίο στηρίζονταν οι σοσιαλδημοκράτες. ενώ στη Γαλλία και την Ισπανία κατέρρευσαν κυριολεκτικά. το δεύτερο το 1982). Τόσο στην Αυστρία όσο και στις Κάτω Χώρες. Στηριγμένες στον δημοκρατικό πατριωτισμό και την αλληλεγγύη του καιρού του πολέμου. τα ισχυρά εργατικά σωματεία και ο κορπορατισμός– κατέρρευσαν. Παράλληλα. διαρκώς αυξανόμενου επιπέδου ζωής και ευρείας κοινωνικής συναίνεσης–. πραγματική αύξηση των μισθών και γενναιόδωρο κοινωνικό κράτος εξασφαλίστηκαν χωρίς να προκαλούν προβλήματα στην καπιταλιστική συσσώρευση. οι σοσιαλιστές που κυβερνούσαν εγκατέλειψαν κάθε είδους σοσιαλιστική πολιτική. Αντίθετα από την εύθραυστη κατάσταση που είχε δημιουργηθεί μετά το 1918. Μέσα στη σχετική ευμάρεια που επικράτησε τα μεταπολεμικά χρόνια –μια «χρυσή εποχή» καπιταλιστικής σταθερότητας. κλειδί ήταν η πανευρωπαϊκή αντιφασιστική λαϊκή συναίνεση των ετών 1943-49 που είχε σφυρηλατηθεί στο καμίνι του αντιναζιστικού αγώνα. Στο σημείο αυτό. στην Ελλάδα και την Ισπανία το 1981-82 πέρασε πολύ γρήγορα λόγω των αυστηρών προγραμμάτων λιτότητας που αναγκάστηκαν να ακολουθήσουν και της συνακόλουθης αύξησης της ανεργίας. ενώ οι Σκανδιναβοί ομόλογοί τους απώλεσαν όχι μόνο την αυτοπεποίθησή τους αλλά και το μονοπώλιο της εξουσίας. αποκτώντας νομιμοποίηση στο επίπεδο του κράτους αλλά και την ευρεία αποδοχή της λαϊκής κουλτούρας. και η οποία έβαλε απότομα τέλος στο μεταπολεμικό μοντέλο συνεχούς οικονομικής ανάπτυξης.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·58 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 58 στην Ιταλία. Τόσο το Εργατικό Κόμμα (Labour Party) της Βρετανίας όσο και το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Γερμανίας (SPD) ξέμειναν στην έρημο της κοινοβουλευτικής αντιπολίτευσης για δεκαοχτώ και δεκαέξι χρόνια αντίστοιχα (το πρώτο έχασε την κυβέρνηση το 1979.

ο ριζοσπαστισμός των θεσμικών αλλαγών και η δίνη των λαϊκών προσδοκιών θρυμμάτισαν τη σταθερότητα των εδραιωμένων δεσμών και διέρρηξαν τον ιστό της κοινωνικής σύμβασης.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·59 Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ θεσμης συμφωνίας που κάλυπτε ολόκληρη την κοινωνία και την οποία δεν είχαν κατορθώσει να εμπεδώσουν οι προκάτοχές τους μετά το 1918. όπως αποκάλυψαν με τόσο τραγικό τρόπο οι πολιτικές πολώσεις του Μεσοπολέμου και η άνοδος του φασισμού. με όλες τις αναγκαίες νομικές εγγυήσεις και επίσης προικισμένης με ένα εύλογο εύρος πλουραλισμού και ανοχής των διαφωνιών. Οι μορφές συνοχής μιας κοινωνίας –καθώς και οι συνθήκες που επιτρέπουν την ανανέωσή τους– εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από ταυτίσεις που δημιουργούνται στη λαϊκή μνήμη με τους πολιτικούς θεσμούς της κοινωνίας αυτής. Κι αυτό δεν ήταν άλλο από την εικόνα μιας καλής κοινωνίας. Επομένως. Η μεταπολεμική συναίνεση διήρκεσε δύο ολόκληρες δεκαετίες. Οι μεταρρυθμιστικές αυτές δυνάμεις επέτρεψαν έναν αξιόλογο βαθμό ταύτισης του λαού με το μεταπολεμικό κράτος. των κινητοποιήσεων με βάση ζητήματα 59 . η άνοδος του νέου φεμινισμού και ο αναβρασμός των νέων πολιτικών κινημάτων. μετά το 1918. η κατασκευή αρκετά ισχυρών ταυτίσεων του λαού με τα νέα δημοκρατικά κράτη αμφισβητήθηκε έντονα. η οποία είχε επηρεαστεί βαθιά από τον αντιφασιστικό αγώνα κι επιτέλους γινόταν πραγματικότητα. σε τέτοιο βαθμό ώστε να δημιουργηθούν συνθήκες για σημαντικές δημοκρατικές αλλαγές. έχει να μας διδάξει πολλά. του 1914-23 και του 1943-49. Ωστόσο. Αντίθετα. Ωστόσο ήδη από τη δεκαετία του 1960 νέες σημαντικές εξελίξεις έθεσαν υπό αμφισβήτηση τη συνέχισή της. Η θεσμική δύναμη μιας φιλελευθεροποιημένης δημόσιας σφαίρας. η κλίμακα της κοινωνιακής κινητοποίησης. οι μεγάλης κλίμακας λαϊκές κινητοποιήσεις που χρειάζονταν για να κερδηθεί ο πόλεμος έδωσαν την ορμή για ένα γενναιόδωρο κοινωνικό συμβόλαιο τον καιρό της ειρήνης. Πάνω απ’ όλα. αποτέλεσε μια ζωτική διάσταση της μεγάλης αυτής δημοκρατικής κατάκτησης. Η ύφεση του 1973. Τις συνόδευσαν οι πολιτικές εκρήξεις του 1968. μετά το 1945 η δυτικοευρωπαϊκή συναίνεση αποδείχτηκε αρκετά ευρεία και βαθιά. η δύναμη της μεταπολεμικής συναίνεσης στη Δυτική Ευρώπη προϋπέθετε κάτι παραπάνω από την ευημερία που έφερνε η συνεχής ανάπτυξη ή το αρνητικό συγκολλητικό στοιχείο του Ψυχρού Πολέμου. μια σύγκριση ανάμεσα στις δύο μείζονες συντακτικές συγκυρίες. η καπιταλιστική αναδιάρθρωση της μεταφορντικής μετάβασης και η δραστική ανασύνθεση της ταξικής δομής των κοινωνιών υπήρξαν οι βασικές δομικές εξελίξεις που σημάδεψαν τούτη την εποχή. παρέχοντάς του έτσι ένα τεράστιο ηθικό και πολιτικό κεφάλαιο. Και στις δύο περιπτώσεις. δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για μια αξιοσημείωτα ανθεκτική αφοσίωση των λαών στη μεταπολεμική δημοκρατική τάξη. Στο σημείο αυτό.

και οι έντονοι έμφυλοι περιορισμοί της ιστορίας της Αριστεράς είναι ένα μοτίβο που θα επανέρχεται συχνά στο βιβλίο αυτό. Λειτουργούσαν κυρίως ως λαϊκά κινήματα που στηρίζονταν στις κοινότητες των εργαζομένων και δέσμευαν τους οπαδούς τους χρησιμοποιώντας λεπτοδουλεμένες μορφές πολιτισμικής αλληλεγγύης. από αυτή την άποψη. τότε η νέα γνώση μας αυτή έχει να μας διδάξει πολλά και για τους περιορισμούς του σοσιαλισμού στις προηγούμενες περιόδους.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·60 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 60 ταυτότητας και των διαφόρων εναλλακτικών πολιτικών σκηνών. κατακερματισμένο και άμορφα μεταλλασσόμενο εξωκοινοβουλευτικό πλαίσιο. Το βιβλίο αυτό θα ανιχνεύσει τις συνέπειες της κρίσιμης αυτής μετάβασης των ημερών μας. υπερφαλαγγίστηκαν όχι μόνο από τους πράσινους και τους αριστερούς σοσιαλιστές αλλά και από μια σειρά ριζοσπαστικών δημοκρατικών πρωτοβουλιών. εν μέρει ιστορικοποιώντας την άνοδο και την πτώση της κλασικής σοσιαλιστικής παράδοσης από τη δεκαετία του 1860 μέχρι τη δεκαετία του 1980 και εν μέρει αναλύοντας τα δεδομένα που προέκυψαν από την αναδιάρθρωση μετά το 1968. Αν ο κεντρικός ρόλος της εργατικής τάξης αποδομήθηκε στη σύγχρονη κοινωνική και οικονομική ανάλυση. Η πολύπλοκη σχέση ανάμεσα στο σοσιαλισμό και τη δημοκρατία –ή ανάμεσα στο «σοσιαλισμό» και την «Αριστερά»– είναι ένα βασικό θέμα του βιβλίου μου. δύο συμπληρωματικές αρχές: ο σοσιαλισμός ήταν πάντοτε ο πυρήνας της Αριστεράς. Από εκλογική άποψη. χτίζοντας δίκτυα εκλογικής υποστήριξης είτε στηρίζοντας την επιρροή τους στις αναπτυγμένες λαϊκές οργανώσεις. Οι σοσιαλιστές ποτέ δεν κατάφεραν να πετύχουν τους στόχους τους μόνοι τους. Χρειάζονταν πάντοτε συμμάχους –στις εκλογικές αναμετρήσεις. και ιδίως τους αποκλεισμούς που συνεπάγεται η επικέντρωση της δημοκρατικής στρατηγικής στην προοδευτική εμπρόθετη δράση της βιομηχανικής εργατικής τάξης. τα σοσιαλιστικά και κομμουνιστικά κόμματα παραδοσιακού τύπου έπαψαν να κυριαρχούν στο χώρο της Αριστεράς. Οι φεμινιστικές επικρίσεις της «ταξοκεντρικής» πολιτικής από το 1970 και εφεξής είναι ιδιαίτερα διαφωτιστικές εδώ. σε ένα νέο τοπικό. Για έναν αιώνα περίπου μετά το 1860 κυριάρχησαν. Τώρα όμως βρίσκονταν σε μια μη αναστρέψιμη διαδικασία παρακμής. Επιπλέον. και η Αριστερά ήταν πάντοτε κάτι ευρύτερο από το σοσιαλισμό. Ως αποτέλεσμα. Για έναν ολόκληρο αιώνα τα κόμματα αυτά ήταν οι βασικοί υπερασπιστές των δημοκρατικών ιδεωδών στην Ευρώπη. Αν οι σύγχρονες αλλαγές αποκάλυψαν τις σημερινές αδυναμίες του σοσιαλισμού. τι θα συμβεί αν «εκθρονίσουμε» την εργατική τάξη και από την προνομιακή θέση που είχε στη σοσιαλιστική πολιτική σε διάφορες περιόδους του παρελθόντος. η ενέργεια που έδινε η βάση στους αγώνες της Αριστεράς πέρασε βαθμιαία από την κοινοβουλευτική αρένα. στην . την οποία προτιμούσαν οι σοσιαλιστές. στο σχηματισμό κυβερνήσεων.

Για τους κομμουνιστές. Κάπου ανάμεσα στο τέλος της δεκαετίας του 1960 και την πτώση του κομμουνισμού το 1989-91. ο σοσιαλισμός έπαψε να λειτουργεί ως πειστική εναλλακτική λύση στον καπιταλισμό. από την οποία δεν έχει συνέλθει ακόμη. οι σοσιαλιστικές ιδέες έχασαν κάθε δυνατότητα επιρροής. στη δουλειά μέσα στους διάφορους θεσμούς ή στη διάδοση των ιδεών τους στη δημόσια σφαίρα. τη δεκαετία του 1990 οι υποστηρικτές των παραδοσιακών εκδοχών του σοσιαλισμού βουβάθηκαν. Η θριαμβική ρητορική για το «τέλος του κομμουνισμού» πρόσφερε σχεδόν ακαταμάχητη δύναμη στην ασύδοτη κυριαρχία του καπιταλισμού της αγοράς στην Ανατολική Ευρώπη. Έτσι. αυτό οφειλόταν σίγουρα στην απώλεια νομιμοποίησης της Σοβιετικής Ένωσης και την τελική κατάρρευσή της. Οι σοσιαλιστές βρέθηκαν να στήνουν συμμαχίες νέου τύπου ή να ανασκευάζουν τα προγράμματα και τα συνθήματά τους ώστε να ανταποκριθούν στις ανάγκες των νέων τους υποστηρικτών. Αλλά και ως πρακτικά υλοποιήσιμο σχέδιο χάθηκε από την κοινή θέα. με συνέπεια τις διακρίσεις σε βάρος των γυναικών και τον αποκλεισμό τους. αλλά και η σοσιαλδημοκρατία γνώρισε μία εξίσου εξουθενωτική εμπειρία με την αποσύνθεση του κεϊνσιανισμού τις δεκαετίες του 1970 και του 1980. ενώ στη Δύση τα δόγματα του νεοφιλελευθερισμού εμπότισαν κάθε πολιτική κατανόηση του τρόπου διακυβέρνησης. όπως το βιβλίο αυτό δεν θα πάψει να τονίζει. οι όροι των διαπραγματεύσεων αυτού του είδους άρχισαν να γίνονται όλο και πιο πολύπλοκοι. στην εξασφάλιση της αλληλεγγύης της κοινότητας. Στο επίπεδο των λαϊκών αντιλήψεων και βέβαια στις παραδεκτές γλώσσες της δημόσιας συζήτησης. Ως αξιόπιστο πρόγραμμα αντικατάστασης του καπιταλισμού –για την αναδιοργάνωση της οικονομίας στη βάση ενός κεντρικά σχεδιασμένου και γραφειοκρατικά συντονισμένου κρατικού τομέα– ο σοσιαλισμός έπαψε να υφίσταται. η σοσιαλιστική παράδοση μπήκε σε μια βαθιά και μακρόχρονη κρίση. αποκλείοντας ουσιαστικά μεγάλες μερίδες του πληθυσμού από τον σοσιαλιστικό χώρο. Καθώς οι σοσιαλιστές απώλεσαν την ηγεμονία στο χώρο της Αριστεράς μετά τη δεκαετία του 1960 και άλλα ριζοσπαστικά κινήματα εισέδυσαν στον πολιτικό χώρο της Αριστεράς. ΠΟΥ ΒΑΔΙΖΕΙ Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΣΗΜΕΡΑ.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·61 Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ οργάνωση απεργιών. οι σοσιαλιστές άλλοτε διεύρυναν με ανάλογους τρόπους το πεδίο της απήχησής τους και άλλοτε οχυρώνονταν στο «ταξικόπολιτικό» πεδίο. στη διεξαγωγή της μαζικής προπαγάνδας. ήταν το πιο σημαντικό από τα αποτελέσματα αυτά. Η εστίαση της σοσιαλιστικής πολιτικής στα έντονα έμφυλα ιδεώδη του αρρενωπού εργάτη. Ωστόσο ακόμη και στις προγενέστερες περιόδους. Και στις δύο περιπτώσεις. 61 .

διεκδικώντας τα δημοκρατικά εκείνα δικαιώματα που τα παλιά καθεστώτα αρνούνταν στους ανθρώπους. με ισχυρές συνέχειες μέχρι εκείνη του 1960. Τα σοσιαλιστικά εργατικά κινήματα αναπτύχθηκαν σε μια συγκεκριμένη εποχή ανάμεσα στις δεκαετίες του 1880 και του 1930. η δημοκρατία θα ήταν αδιανόητη.4 Ωστόσο το κοινωνικό αυτό τοπίο της βιομηχανικής εποχής άρχισε επίσης να εξαφανίζεται μετά το 1960. Από τη δεκαετία του 1860 μέχρι εκείνη του 1960 αυτά αποτέλεσαν τον ενεργό πυρήνα κάθε ευρύτερης δημοκρατικής ώθησης. Αυτή είναι η ιστορία του σοσιαλισμού που πρέπει να διασωθεί και να αναγνωριστεί. Με μεγάλη συνέπεια διεύρυνε τα όρια της πολιτειότητας. Με λίγες εξαιρέσεις.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·62 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 62 Τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα ξανάφεραν στο προσκήνιο τις αναθεωρητικές αντιλήψεις της δεκαετίας του 1950. Με όλους αυτούς τους τρόπους. και μάλιστα πιστώθηκαν με σπουδαία δημοκρατικά επιτεύγματα. Με τον τρόπο αυτό κατάφεραν να προσελκύσουν και άλλες προοδευτικές υποθέσεις ή μεταρρυθμιστικά συμφέροντα. προασπίζοντας τα κέρδη της δημοκρατίας απέναντι σε αδιάκοπες επιθέσεις και ασκώντας συνεχείς πιέσεις για την εξάλειψη των κάθε λογής αποκλεισμών. αλλά πιο σημαντικό ήταν ότι οργάνωσαν την κοινωνία των πολιτών σε τέτοιες βάσεις που επέτρεπαν να διαφυλάσσονται τα δημοκρατικά επιτεύγματα και να δημιουργούνται προϋποθέσεις για τη διεύρυνσή τους. . ο σοσιαλισμός ως ταξικό πολιτικό πρόγραμμα για την αντικατάσταση ή τη μεταρρύθμιση του καπιταλισμού έμοιαζε να έχει εκμετρήσει το ζην. τα κομμουνιστικά κόμματα επίσης διαλύθηκαν ή ανασυγκροτήθηκαν. Σε όλο τον προηγούμενο αιώνα αποτέλεσε το βασικό περιβάλλον. και ανεξάρτητα από την εκλογική επιτυχία ή αποτυχία των κομμάτων που εξακολουθούσαν να αυτοαποκαλούνται «σοσιαλιστικά». Χωρίς αυτά τα κόμματα. Τα κινήματα αυτά διαμορφώθηκαν μέσα στις ιδιαίτερες υποδομές της αστεακής οικονομίας. τεντώνοντάς τα προς τα έξω και προς τα μπρος. Με επιμονή και θάρρος έστησε τα θεμέλια της ευρωπαϊκής δημοκρατίας. της τοπικής αυτοδιοίκησης και των εργατικών συνοικιών. Η πολιτική αυτή κρίση είχε επίσης τις δικές της κοινωνικές συντεταγμένες. αναπροσαρμόζοντας την ταυτότητα της Αριστεράς με βάση μια ευρεία πολιτική δημοκρατικών συμμαχιών και όχι το σοσιαλισμό. αφήνοντας τώρα εντελώς τη σοσιαλιστική δορά τους και υιοθετώντας το νέο νεοφιλελεύθερο πλαίσιο μέσα από τις γλώσσες του «εκσυγχρονισμού». Τα σοσιαλιστικά και τα κομμουνιστικά κόμματα –τα κόμματα της Αριστεράς δηλαδή– κατάφεραν μερικές φορές να κερδίσουν τις εκλογές και να σχηματίσουν κυβέρνηση. Αυτή η ιστορική Αριστερά δεν αποδείχτηκε απλώς καλή. μέσα στο οποίο τα εργατικά σοσιαλιστικά κινήματα υπερασπίστηκαν πειστικά την υπόθεση της δημοκρατίας. οι οποίες δημιουργήθηκαν από την εκβιομηχάνιση που αποτέλεσε το θεμέλιο της σοσιαλιστικής πολιτικής στη διάρκεια του 20ού αιώνα.

τα κινήματα του αριστερού εθνικισμού και τοπικισμού και. η αποικιοκρατία. που ξεπερνάει τα διακόσια χρόνια. τις τόσο θεμελιώδεις στο σοσιαλιστικό όραμα. οι καταλήψεις κτιρίων και η δημιουργία «εναλλακτικών χώρων». Αυτά ήταν τα μεγάλα ερωτηματικά που εισέβαλαν στη φαντασία της Αριστεράς μετά το 1968. Αν το παλιό ταξοκεντρικό παράδειγμα των εθνικά οργανωμένων σοσιαλισμών 63 . τα κινήματα για τα δικαιώματα των ομοφυλόφιλων αντρών και γυναικών και η ευρύτερη πολιτική της σεξουαλικότητας. Κι αυτό γιατί η κρίση του σοσιαλισμού δεν προέκυψε μόνο από τη σύγκρουσή του με την αναπάντεχη πραγματικότητα ενός μεταμορφωμένου πραγματικού κόσμου του καπιταλισμού. όμως εμφανίστηκαν και άλλα: θέματα τοπικού ελέγχου και συνεταιριστικής οργάνωσης που αποκλείονταν από την κρατοκεντρική λογική του σοσιαλισμού· ζητήματα σεξουαλικότητας. ωστόσο η εστίαση της πολιτικής αυτής στις σοσιαλιστικές αξίες συνεπαγόταν επίσης κάποιους ενοχλητικούς περιορισμούς. η Αριστερά υπερασπίστηκε γενναία τη δημοκρατική συνταγματική διακυβέρνηση. την επέκταση των πολιτικών δικαιωμάτων. από χώρους της κοινωνικής πρακτικής που δεν είχαν αποτελέσει ακόμη αντικείμενο στοχασμού. Τα ζητήματα φύλου είναι η πιο χαρακτηριστική περίπτωση. τελευταίο αλλά όχι έσχατο σε σημασία. ο εθνικισμός και οι άλυτοι γρίφοι της «φυλής». πολύ σύντομα. το σεβασμό της διαφορετικότητας και την κοινωνική ένταξη. ο περιβαλλοντισμός. Το βιβλίο αυτό λοιπόν τονίζει το χρέος της δημοκρατίας στην Αριστερά. καθώς επίσης και από το μικροπολιτικό πλαίσιο της καθημερινής ζωής. την ισότητα. αλλά ταυτόχρονα αναλύει τις ανεπάρκειες της στάσης των σοσιαλιστών απέναντι σε αυτήν – όλους εκείνους τους τρόπους με τους οποίους η σοσιαλιστική κυριαρχία στην Αριστερά συνέβαλε στην περιθωριοποίηση ζητημάτων που δεν μπορούσαν να αφομοιωθούν εύκολα στις αρχές της ταξικής πολιτικής. οικογενειακών μορφών και προσωπικής ζωής· τα αγροτικά προβλήματα. Ωστόσο. Η πιο σημαντική πρόκληση ήρθε από το φεμινισμό. ακολούθησαν και άλλες: οι εκστρατείες κατά της διάδοσης των πυρηνικών. οι πολιτικές σε τοπικό επίπεδο. Εξίσου θεμελιώδεις προκλήσεις ήρθαν από περιοχές που βρίσκονταν εντελώς έξω από τα οικεία ταξικά πολιτικά πλαίσια του σοσιαλισμού – από το πεδίο της θεωρίας. το κίνημα κατά του ρατσισμού είτε ως απάντηση στην προπαγάνδα ενάντια στους μετανάστες και τη σχετική κινητοποίηση της Άκρας Δεξιάς είτε με τη δημιουργία ενός χώρου όπου οι ίδιες οι φυλετικοποιημένες μειονότητες μπορούσαν από μόνες τους να οργανωθούν.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·63 Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ Αν στην ιστορία της. Ακριβώς επειδή οι σοσιαλιστές αποδείχτηκαν τόσο αποτελεσματικοί συνήγοροι της δημοκρατίας. ορισμένα ζητήματα συγκαλύφθηκαν. τα ειρηνιστικά κινήματα. Τα νέα αυτά κινήματα επέτρεψαν να αναδυθεί η σύγχρονη πολιτική των ταυτοτήτων.

ωστόσο οι σοσιαλιστικές κριτικές του καπιταλισμού δεν έχουν χάσει τη δύναμή τους. με ελάχιστες εξαιρέσεις. τότε τα νέα αυτά κινήματα αποτέλεσαν την αφετηρία για μια πολιτική που θα έπαιρνε τη θέση της. ενώ ταυτόχρονα θεμελίωναν την επιχειρηματολογία τους για την ελευθερία στη ρωμαλέα φιλοσοφία τους περί ισότητας. Πώς θα μπορούσε να διαμορφωθεί μια νέα κοινωνικοπολιτική βάση της δημοκρατίας. έτσι και οι αναδιαμορφωμένες μορφές της σοσιαλιστικής πολιτικής θα συνεχίσουν να δίνουν νέα μορφή στην Αριστερά. Ωστόσο τα κινήματα που αναπτύχθηκαν μετά το 1968 διεύρυναν επίσης δραστικά τους ορίζοντες του σοσιαλισμού. Αν ο σοσιαλισμός δεν προσφέρει πλέον μια συστημική εναλλακτική λύση στην οικονομία της αγοράς.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·64 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 64 έπαψε να συγκρατεί τον ορισμό της Αριστεράς –κι αυτό ήταν το πρώτο μάθημα που πήραμε απ’ όσα συνέβησαν τη δεκαετία του 1990–. Οι ισχυρές και σύμπλοκες συλλήψεις για την κοινωνική δικαιοσύνη και το συλλογικό αγαθό διατήρησαν επίσης την αντιπολιτευτική τους σημασία απέναντι στα ατομικιστικά συνθήματα του ανερχόμενου νεοφιλελευθερισμού. ανεξάρτητα από το αν οι ίδιοι οι σοσιαλιστές επέλεγαν να τις επισκεφθούν ή όχι. Αν όμως η σημασία του σοσιαλισμού για την Αριστερά μπορεί να εντοπιστεί σε αυτή τη συγκεκριμένη περίοδο. χαρτογραφώντας νέες περιοχές δημοκρατικής πρακτικής. τους αυτόνομους και άλλους. Η ανάδειξη της σοσιαλιστικής παράδοσης σε κύριο δρων υποκείμενο για την προώθηση της δημοκρατίας ήταν προϊόν μιας συγκεκριμένης εποχής –1860-1960– που τώρα πια έχει τελειώσει. σε έναν πανίσχυρο κόμβο κοινωνικών ιστοριών και πολιτικών μορφών. Τα σύνορα της πολιτικής –της ίδιας της κατηγορίας του πολιτικού– διευρύνθηκαν από τις φεμινίστριες. Στο μεταξύ τα ενδεχόμενα νοήματα της δημοκρατίας είχαν αλλάξει. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις. οι συνθήκες ύπαρξης των οποίων στο μεταξύ έχουν πάψει να υφίστανται. Ποιες είναι οι συντεταγμένες της Αριστεράς στη νέα εποχή που ξεκίνησε το 1960. η σοσιαλιστική παράδοση διατηρεί ζωτικά μέσα για την ανασύνθεση της Αριστεράς. τους περιβαλλοντιστές. Οι καινοτομίες αυτές. τότε ανακύπτει αμέσως το ερώτημα: Πώς θα μπορούσε να οριστεί η δημοκρατία στις μέρες μας. . Οι σοσιαλιστές ζητούσαν ανέκαθεν από τους φιλελευθέρους να τηρούν τις επαγγελίες τους για πλουραλισμό. Ακριβώς όπως οι αλλαγές του σύγχρονου καπιταλιστικού συστήματος οδηγούν μάλλον στην ανασύνθεση παρά στην κατάργηση της εργατικής τάξης. αν όχι για κανέναν άλλο λόγο τουλάχιστον επειδή τα αυτοαποκαλούμενα σοσιαλιστικά κόμματα έμειναν οι πιο δημοφιλείς και αξιόπιστοι φορείς των δημοκρατικών ιδανικών. Πώς μπορεί να διευρυνθεί ακόμη περισσότερο η δημοκρατία. τους οπαδούς της απελευθέρωσης των γκέι. ανεκτικότητα και σεβασμό στη διαφορετικότητα.

και ελάχιστα μπορούσαν να απορροφήσουν όλη την ενέργεια που εκλυόταν. άλλοτε με μεγαλύτερη και άλλοτε με μικρότερη επιτυχία. θα δούμε ότι η ριζοσπαστική 65 . η κοινοβουλευτική πολιτική είχε αποτελέσει το βασικό στοιχείο της δημοκρατικής πολιτικής πράξης· ωστόσο μετά το 1960 τα πράγματα άλλαξαν. Αφηγείται την ιστορία της ευρωπαϊκής διαδρομής της δημοκρατίας. αλλά πάντοτε έχοντας την Αριστερά ως το αναγκαίο και πλέον αξιόπιστο στήριγμά της. Κατά παρόμοιο τρόπο. με εξαίρεση τις περιόδους 1917-23 και 1943-47. αποτέλεσε πλέον το κλειδί για την αναγέννηση της δημοκρατίας. και μολονότι το βιβλίο αναγνωρίζει τις ήττες και τους περιορισμούς της Αριστεράς. Αν αναλογιστούμε τις μεγάλες και δραματικές στιγμές της ευρωπαϊκής συνταγματικής θέσμισης από το 1860 μέχρι το 1989. Επιπλέον. και κατόπιν από τους κομμουνιστές και τους αντικομμουνιστές. Βαθιές πολιτικές αναδιατάξεις αναμφίβολα τροποποιούσαν τον εθνικό πολιτικό χώρο –όχι μόνο σε ό. Εγώ προσπάθησα να μην ωραιοποιήσω τις αποτυχίες και τις παραλείψεις ούτε να αποστρέψω το βλέμμα μου από τα εγκλήματα που έγιναν. η προοπτική του είναι εντελώς διαφορετική. πολλή ατολμία και βέβαια πολλές υπερβολές. που διασφαλίστηκε από την Αριστερά. Οι συμβατικές ιστορίες της Αριστεράς τη διατρέχουν με βάση μια σειρά αποτυχημένων επαναστάσεων – 1848. 1968 και άλλες. Κι ακόμη περισσότερο: για έναν αιώνα μετά το 1860. Από την επιτυχία αυτή κερδίσαμε όλοι.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·65 Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ πραγματοποιήθηκαν σε μεγάλο βαθμό έξω από τον κύκλο της ιδεολογικής επιρροής των παλιότερων αριστερών κομμάτων. Η ιστορία της Αριστεράς περιλαμβάνει πολλή βία. αντιμέτωπη με το πεδίο εξτρεμισμού που δημιουργήθηκε από τους φασίστες και τους επαναστάτες. άλλοτε παθιασμένα και άλλοτε επώδυνα. Η συγγραφή αυτού του βιβλίου συνδέθηκε επίσης με μια ιδιαίτερα πολύπλοκη ηθική στάση. οι αριστεροί σοσιαλιστές και οι διάφοροι άλλοι αναδυόμενοι ριζοσπαστισμοί– ήταν μικρά. Προσπάθησα επίσης να μη δω ρομαντικά τις χαμένες ευκαιρίες. που διεύρυναν τον ορίζοντα της δημοκρατίας.τι αφορά τις σχέσεις ανάμεσα στα σοσιαλιστικά κόμματα και τους υποστηρικτές τους. Η σχέση ανάμεσα στην ποικιλόμορφη εξωκοινοβουλευτική σφαίρα της τοπικιστικής και συχνά επιμεριστικής «κινηματικής» πολιτικής και το κοινοβούλιο. η σοσιαλδημοκρατία συχνά προτίμησε να γίνει συνένοχη σε πολλούς περιορισμούς και υπονομεύσεις της δημοκρατίας. πολλές αποτυχίες σε ζητήματα αρχών. 1871. 1936. αλλά και τις νέες διαδικασίες σύγκλισης. 1956. πολλά λάθη. Παρ’όλα αυτά. οι οποίες έδωσαν στους περιθωριοποιημένους πράσινους και σε άλλους ριζοσπάστες μια θέση στο πολιτικό σκηνικό. Ο σταλινισμός ιδιαίτερα απλώθηκε σαν δηλητηριώδης και ανεξίτηλη κηλίδα σε πολλές σελίδες της ιστορίας αυτής. που δεν έχασε τη σημασία του. τα νέα κόμματα –οι πράσινοι. 1917-23.

Οι πολιτικές αξίες για τις οποίες πολέμησε η Αριστερά σε αυτές τις κρίσιμες επαναστατικές στιγμές. η διεύρυνση του ορισμού της πολιτειότητας και το κράτος πρόνοιας. από την επέκταση του εκλογικού δικαιώματος σε όλες τις κατηγορίες του ενήλικου πληθυσμού. 66 . αυτό είναι ένα μέλλον που θα πρέπει να το θυμόμαστε. Όμως στα άλλα μέρη της Ευρώπης. Ανέκαθεν το μέτωπο της δημοκρατίας μετακινούνταν διαρκώς. Φτιάχνοντας τους νέους χάρτες μας θα χρειαστούμε τη γνώση που κρύβεται στο πλούσιο παρελθόν της Αριστεράς. καθώς και στις μακρές και δύσκολες περιόδους που μεσολαβούσαν ανάμεσά τους.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·66 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ εμπρόθετη δράση της Αριστεράς ήταν πάντοτε παρούσα. τη διασφάλιση των πολιτικών ελευθεριών και τη θέσπιση των πρώτων δημοκρατικών συνταγμάτων μέχρι την επιδίωξη των πιο διαμφισβητούμενων ιδεωδών όπως είναι η κοινωνική δικαιοσύνη. με τα ιδεαλιστικά οράματά του που δεν είχαν πραγματοποιηθεί ακόμη να είναι κάθε φορά εξίσου ζωτικά με τις πραγματικές του κατακτήσεις. οι σοσιαλιστές θεμελίωσαν όλα όσα εμείς θεωρούμε σήμερα σημαντικά για τη δημοκρατία. Καθώς λοιπόν κινούμαστε ήδη στο ανοίκειο τοπίο του 21ου αιώνα. έχουν γίνει σήμερα οι αξίες που όλοι δεχόμαστε. Ο εκφυλισμός της επανάστασης των μπολσεβίκων υπό τον Στάλιν και η σταλινοποίηση της Ανατολικής Ευρώπης μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο μείωσαν αναγκαστικά τη θέση του σοσιαλισμού στον τελικό απολογισμό.

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·67 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Δ Ι Ν Ο Ν ΤΑ Σ Κ Ο Ι Ν Ω Ν Ι Κ Ο Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Ο ΣΤΗ Δ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Προετοιμάζοντας το μέλλον .

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·68 .

διότι η κοπέλα «είχε τρελαθεί από τις σοσιαλιστικές συναντήσεις και τα βιβλία». Το 1894 προσπάθησε χωρίς επιτυχία να εκλεγεί στο Σχολικό Συμβούλιο του Λονδίνου.01-ELEY 22-11-2010 Τ 12:26 ™ÂÏ›‰·69 ΟΝ ΟΚΤΩΒΡΙΟ ΤΟΥ 1895.1 Μια μέρα προτού αρχίσει η ελεύθερη συμβίωση των δύο εραστών. την έβαλαν σε μια άμαξα. Ο Τζέιμς ήταν αυτοδίδακτος εργάτης ιρλανδικής καταγωγής. τα αδέρφια έβγαλαν με τη βία την Ίντιθ από το σπίτι. τονίζοντας τόσο τις πιθανές συνέπειες που θα είχε η απόκτηση παιδιών όσο και τους κινδύνους από μια εξίσου πιθανή εγκατάλειψή της από τον εραστή της. ενώ το 1895 εκλέχτηκε μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής του κόμματος. Και οι δυο τους ήταν μέλη του τμήματος που είχε στο Μπάτερσι η Σοσιαλδημοκρατική Ομοσπονδία (SDF). η εικοσιτετράχρονη Ίντιθ Λάντσεστερ (Edith Lanchester) ανακοίνωσε στην οικογένειά της την πρόθεσή της να συζήσει με τον Τζέιμς Σάλιβαν (James Sullivan) σε μια σχέση «ελεύθερου έρωτα»: οι δύο ερωτευμένοι ήταν καταρχήν αντίθετοι στον κοινωνικό θεσμό του γάμου επειδή κατέστρεφε την ανεξαρτησία των γυναικών.2 Η SDF και οι ριζοσπαστικοί κύκλοι ανέλαβαν αμέσως δράση. ο υπεύθυνος γιατρός δέχτηκε να την κρατήσει. η Ίντιθ απόφοιτος πανεπιστημίου από μια πλούσια μεσοαστική οικογένεια του Λονδίνου. Τότε ο Μπλάντφορντ αποσύρθηκε και υπέγραψε μια βεβαίωση που πιστοποιούσε ότι η κοπέλα είχε παραφρονήσει. εξήγησε ο Μπλάντφορντ. Σκοπός των συγγενών της ήταν να τη σώσουν από την «κοινωνική αυτοκτονία» και την «απόλυτη καταστροφή». έναν πολύ γνωστό ψυχίατρο. το οποίο είχε ιδρυθεί το 1884. Έχοντας το χαρτί αυτό στα χέρια τους. Μετά από μια σύντομη συνάντηση. της έδεσαν τα χέρια και τη μετέφεραν σε ένα ιδιωτικό φρενοκομείο του νότιου Λονδίνου. ο πατέρας της Ίντιθ και οι τρεις αδελφοί της τους επισκέφθηκαν συνοδευόμενοι από το δόκτορα Τζορτζ Φίλντινγκ Μπλάντφορντ (George Fielding Blandford). το μικρό αλλά ακμαίο βρετανικό σοσιαλιστικό κόμμα. Η Ίντιθ είχε γίνει ενεργό μέλος της SDF από το 1892. Παρ’ όλες τις διαμαρτυρίες της. εκείνη του απάντησε ήρεμα ότι είχε πάρει ήδη τις αποφάσεις της. στην οποία ο Μπλάντφορντ συζήτησε με την Ίντιθ το θέμα του γάμου. Ο ίδιος ο Σάλιβαν ζήτησε δικαστικά την απελευθέρωση της Ίντιθ και ειδοποίησε τις εφημερίδες· οργανώθηκαν δημόσιες συγκεντρώσεις στις οποίες μίλησαν οι πιο σημαντικές προσωπι- 69 .

3 Αυτό που ενδιέφερε κυρίως το κόμμα ήταν να αποσυνδεθεί από τις θεωρίες του «ελεύθερου έρωτα»: αποξένωναν τους πιθανούς υποστηρικτές. μαζί με τον Σάλιβαν. μέσα στον οποίο ζούμε». πήρε μέρος στο συνέδριο της Δεύτερης Διεθνούς στο Λονδίνο το 1896. Το να κατηγορεί κανείς τους σοσιαλιστές ότι ήθελαν την «κοινωνικοποίηση των γυναικών» ήταν απλά και καθαρά δυσφήμιση. η ανεξάρτητη εβδομαδιαία σοσιαλιστική εφημερίδα του Ρόμπερτ Μπλάτσφορντ (Robert Blatchford). Μετά την τετραήμερη δοκιμασία της. ερέθιζαν το κοινό κι έφερναν με ανάρμοστο τρόπο τα προσωπικά ζητήματα στην πολιτική. η Λάντσεστερ έκοψε κάθε σχέση με την οικογένειά της. σαν κι αυτόν που σκεφτόταν να κάνει η δεσποινίς Λάντσεστερ μπορούν να τον αμαυρώσουν στα μάτια όλων των κοινωνικών τάξεων». τέτοιος όπως είναι» και αποκήρυξε την «ατομική αναρχική δράση ή την προσωπική εξέγερση». μολονότι είχε λάθος ιδέες.4 Υπήρξαν βέβαια και αντίθετες απόψεις. Η «Υπόθεση Λάντσεστερ» προκάλεσε πολλές και σημαντικές συζητήσεις σε ολόκληρη την Αγγλία. Μερικά μέλη της SDF επιδοκίμασαν το «ευγενικό και αλτρουιστικό παράδειγμα» της Λάντσεστερ ως ένα χτύπημα ενάντια «σε αυτόν το μεσαίωνα της υποκρισίας και της άγνοιας. Το Ανεξάρτητο Εργατικό Κόμμα (ILP). που ανταγωνιζόταν την SDF. ενώ καταδίκασε την απαγωγή της και τις καταχρήσεις του νόμου στην περίπτωσή της. αλλά η υπεράσπιση της σεξουαλικής ελευθερίας θα έδινε στους εχθρούς του σοσιαλισμού μια χρυσή ευκαιρία να τον πολεμήσουν. φάνηκε να συμφωνεί: «Οι σοσιαλιστές πιστεύουν πως η γυναίκα έχει απόλυτο δικαίωμα να κάνει το σώμα της ό. και δεν έπαψε να ταξιδεύει σε ολόκληρη τη χώρα και να μιλάει σε συγκεντρώσεις των οπαδών του κόμματός της. επισπεύδοντας έτσι την απελευθέρωση της Λάντσεστερ και συνοδεύοντάς τη. Ο ηγέτης του Κιρ Χάρντι (Keir Hardie) ανησυχούσε μήπως δυσφημιζόταν ο σοσιαλισμός: «Οι εχθροί του σοσιαλισμού ξέρουν καλά ότι τέτοιοι άθλοι.τι θέλει . στο σπίτι τους στις 29 Οκτωβρίου. τα μέλη της οποίας πάντως εξακολουθούσαν να πιστεύουν ακράδαντα στην ορθότητα των πράξεών τους. ιδρυτικό μέλος της SDF που ήδη είχε εκλεγεί βουλευτής σε συνεργασία με το κόμμα των Φιλελευθέρων στο Μπάτερσι. υποστήριξε ότι θα πρέπει πάντως να δεχόμαστε πραγματιστικά τον «κόσμο. και διέταξαν την απελευθέρωσή της. Ο Τζον Μπαρνς (John Burns). Η Ίντιθ έμεινε ενεργό μέλος της SDF. Με δικαστική εντολή δύο ψυχιατρικοί σύμβουλοι πιστοποίησαν ότι η Ίντιθ έχαιρε άκρας πνευματικής υγείας. σε γενικές γραμμές συμφωνούσε με τις απόψεις αυτές. έγραψε στον υπουργό Εσωτερικών και το διοικητή της αστυνομίας. και αποδέχτηκε την κριτική του γάμου ως θεσμού. Η Σάλπιγγα.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·70 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 70 κότητες του κινήματος. ενώ πολλοί οπαδοί της SDF άρχισαν να πολιορκούν κάθε νύχτα το άσυλο. Η ίδια η SDF υπερασπίστηκε τα δικαιώματα της Λάντσεστερ. αλλά.

7 Μετά το 1900. Τέλος. τα έθιμα και την υποκρισία». ήταν η προσωποποίηση αυτού του λαϊκού ρεύματος διαφωνούντων: «είναι ο αρχετυπικός μανιακός […] δεν πίνει. ένα άλλο ιδρυτικό μέλος της SDF που έπαιξε σημαντικό ρόλο στην υπεράσπιση της Λάντσεστερ. Μια άλλη ομιλήτρια ήταν η Μέρι Γκρέι (Mary Gray). την ενισχυμένη μαχητικότητα των βιομηχανικών εργατών. την αύξηση του αριθμού των διαφωνούντων διανοουμένων. η υπόθεση Λάντσεστερ τους έδωσε την ευκαιρία να πάρουν πάλι το λόγο.8 Σε σύγκριση με την υπόλοιπη Ευρώπη. υποστηρίζοντας δημόσια τα εργασιακά δικαιώματα των γυναικών μέσα από τη Συνδικαλιστική Ένωση Γυναικών (Women’s Trade Union League – WTUL) και το Γυναικείο Βιομηχανικό Συμβούλιο (Women’s Industrial Council – WIC).6 Ο Χέρμπερτ Μπάροους (Herbert Burrows). ενώ το 1895 εκλέχτηκε ως εκπρόσωπος της SDF στο Συμβούλιο Κηδεμόνων του Μπάτερσι. είναι χορτοφάγος και θεοσοφιστής. Η Γκρέι μπήκε στην SDF το 1887. Επιπλέον.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·71 ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ […] αψηφώντας τους παπάδες. ο κύκλος αυτός αναπτύχθηκε ακόμη περισσότερο χάρη στην εκλογική άνοδο του Εργατικού Κόμματος. Το 1892 ίδρυσε το πρώτο Κυριακάτικο Σοσιαλιστικό Σχολείο. Η Γκρέι. τους νόμους. πέρα από την ηγεσία της SDF βρισκόταν ένας κύκλος κάθε λογής ριζοσπαστών και διαφωνούντων σε πολλά πολιτισμικά ζητήματα. η σπιτονοικοκυρά της Λάντσεστερ. Ένας από τους πλέον εξέχοντες ομιλητές στην κινητοποίηση για τη Λάντσεστερ ήταν ο μελλοντικός βουλευτής και πρόεδρος του Εργατικού Κόμματος Τζορτζ Λάνσμπερι (George Lansbury). δεν καπνίζει. Ενώ η δίκη και η δαιμονοποίηση του Όσκαρ Γουάιλντ (Oscar Wilde) λίγο νωρίτερα το 1895 είχε υποχρεώσει σε αναδίπλωση τους σεξουαλικούς ριζοσπάστες. Ο σοσιαλιστικός χώρος που αναδύθηκε 71 .5 Πράγματι. Το 1888 είχε στηρίξει την οργάνωση της περίφημης απεργίας των κοριτσιών που έφτιαχναν σπίρτα και έγινε ταμίας του σωματείου τους. καθώς και υπερασπιστής των δικαιωμάτων της γυναίκας». ένα λιθοξόο που είχε υποστεί πολλές διώξεις για τη συνδικαλιστική του δράση. υπήρξε ένας από τους πρώτους υποστηρικτές του εκλογικού δικαιώματος των γυναικών». δούλεψε υπηρέτρια και το 1876 παντρεύτηκε τον Γουίλι Γκρέι (Willie Gray). η Βρετανία απέκτησε ένα ισχυρό εργατικό κόμμα πολύ αργά και μάλλον αμφίβολα. δραστηριοποιήθηκε ιδιαίτερα έντονα για τα εκλογικά δικαιώματα των γυναικών μέσα από τον Σοσιαλιστικό Κύκλο Γυναικών του Μπάτερσι. καθώς η Επιτροπή Εκπροσώπησης των Εργατών του 1900 μετεξελίχτηκε σταδιακά στο γνωστό μας Εργατικό Κόμμα και χώρισε από το κόμμα των Φιλελευθέρων. έγινε δραστήριο μέλος της και το 1896-1903 συμμετείχε στο Eκτελεστικό Γραφείο. από μικροαστική οικογένεια. την καλλιέργεια διαφόρων τοπικών μορφών σοσιαλισμού και τη θεαματική ανάπτυξη του κινήματος για το εκλογικό δικαίωμα των γυναικών.

ευρύς και ζωντανός. αναμορφωτές και κάθε λογής προοδευτικούς. Όπως έδειξε η υπόθεση Λάντσεστερ. Ο σοσιαλισμός σήμαινε «το τέλος του ζόφου. καθώς δίπλα στον κεντρικό πυρήνα των σοσιαλιστών και των συνδικαλιστών συγκέντρωνε αντικληρικαλιστές και ελεύθερους στοχαστές. φεμινίστριες και υποστηρικτές του εκλογικού δικαιώματος των γυναικών. η σοσιαλιστική πολιτική δημιούργησε πλαίσια μέσα στα οποία μπορούσαν να εγερθούν και πολλές άλλες προοδευτικές υποθέσεις. καθιστώντας δυνατό «έναν αναγεννημένο κόσμο». είχε πολλά κοινά χαρακτηριστικά με τις σοσιαλιστικές κουλτούρες άλλων χωρών. ο προάγγελος «ενός παραδείσου αγνότητας. η αίσθηση ενός καλύτερου και εφικτού μέλλοντος ήταν το στοιχείο που επέτρεπε στους αναρίθμητους οπαδούς των σοσιαλιστικών κομμάτων να αφιερώσουν τη ζωή τους στην υπόθεση της αλλαγής της κοινωνίας. είχαν αρχίσει ήδη να τροποποιούν τους όρους της συζήτησης. Έχοντας σημειώσει εντυπωσιακές εκλογικές επιτυχίες και έχοντας επιβάλει την παρουσία τους στην κοινωνία. Μολονότι όλες αυτές διατηρούσαν ακόμη έναν έντονο αντιπολιτευτικό χαρακτήρα. τα σοσιαλιστικά κόμματα της Ευρώπης αποτελούσαν ήδη από το 1914 μια όλο και πιο ισχυρή δημοκρατική πρόταση. διαφωτιστές. 72 . όσο και μέσα στα κάθε λογής πλαίσια της μικροπολιτικής του καθημερινού βίου. πνευματιστές και χριστιανούς σοσιαλιστές. ομόνοιας και αγάπης». τη νέα χαραυγή». Η σύγκρουση αυτή περιγραφόταν ως «η τελευταία μεγάλη μάχη της οικουμένης».01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·72 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ τις δεκαετίες του 1880 και του 1890. Μετά τις αρχές του 20ού αιώνα τα σοσιαλιστικά κόμματα της Ευρώπης άνθησαν και απέκτησαν μαζική δημοτικότητα με τον ουτοπικό τους οίστρο και τις διακηρύξεις τους ενάντια στον καπιταλισμό.9 Το ουτοπικό πρόταγμα του σοσιαλισμού έπαιξε κρίσιμο ρόλο στη μαζική προσέλκυση υποστηρικτών. και το υπάρχον σύστημα κινητοποίησε όλες του τις δυνάμεις για να τις κρατήσει στο περιθώριο. Στα ζωτικής σημασίας επίπεδα της ρητορικής και της κινητοποίησης.

η «αριστερά» ταυτίστηκε με μια δυναμική δημοκρατική στάση. ενώ η «ισότητα» βρισκόταν στον ίδιο τον πυρήνα της αριστερής φιλοσοφίας. το 1789-91. Αν παραμερίσουμε τις έμφυλες συνδηλώσεις της στα γαλλικά και τις άλλες λατινογενείς γλώσσες ( fraternité. Όταν η Συντακτική Συνέλευση διχά. διεκδικώντας την εξουσία για το λαό. των εκλεγμένων από το λαό δικαστών.και ο λαός νταν στο βασιλιά. Η ρητορική της Γαλλικής Επανάστασης. Καθώς όλα αυτά τα θεμελιώδη ζητήματα επιβίωσαν της Γαλλικής Επανάστασης και δέσποσαν στην πολιτική σκηνή σχεδόν ολόκληρο τον 19ο αιώνα. Όπως ήταν φυσικό.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·73 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο ΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ Α ΡΙΣΤΕΡΑ Ο από το ριζοσπαστικό δημοκρατι. η «αδελφότητα» εξέφραζε ένα ιδεώδες κοινωνικής αλληλεγγύης ζωτικό για τα περισσότερα αριστερά κινήματα. μιας ισχυρής εκτελεστικής εξουσίας και.Ο σοσιαλισμός. κό κλίμα της Γαλλικής Επανάστασης. Όπως έδειχνε η διάταξη αυτή. η διάκριση αυτή αποτυπώθηκε και στη γεωγραφία των αιθουσών όλων των κοινοβουλίων. της δημοκρατικής εκλογής των βουλευτών βάσει της αρχής «κάθε άντρας και μια ψήφος». της υπεροχής της νομοθετικής εξουσίας σε αντίθεση με το χωρισμό των εξουσιών. όπως την έβλεπε κανείς από τη θέση του προέδρου. δηλαδή μεταξύ αντρών αδελφών). εστιασμένη γύρω από την επιβλητική τριάδα «ελευθερία. ισότητα. Η κορυφαία ριζοσπαστικοποίηση των Ιακωβίνων το 1793-94 πρόσθεσε και άλλα ζητήματα. που εκφραζόταν μέσα από την προσπάθεια κατάργησης του βασιλικού βέτο και καθιέρωσης ενός ενιαίου νομοθετικού σώματος. αδελφότητα». ο αντικληρικαλισμός και το προοδευτικό φορολογικό σύστημα. δεν έπαψε ποτέ να συνοδεύει τις βασικές αυτές αρχές. η Αριστερά επιδίωκε να ανατρέψει μια άλλη εξουσία. όπως η συγκρότηση εθνοφρουράς αντί για ένα μόνιμο επαγγελματικό στρατό. Επιπλέον.η δημοκρατία στηκε στο ζήτημα του βασιλικού βέτο και των άλλων εξουσιών που θα αναγνωρίζο. ενώ οι συντηρητικοί στη δεξιά. το παλαιό καθεστώς μιας συγκεκριμένης κοινωνι73 Ι ΟΡΟΙ ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΚΑΙ ΔΕΞΙΑ ΠΡΟΕΡΧΟΝΤΑΙ 1 . το πιο σημαντικό απ’ όλα. οι ριζοσπάστες κάθισαν στην αριστερή πλευρά της αίθουσας του Κοινοβουλίου. η χρήση των όρων Αριστερά και Δεξιά γενικεύτηκε στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες.

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·74 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ κοοικονομικής άρχουσας τάξης ή απλώς ένα διεφθαρμένο κυβερνητικό κατεστημένο. η μια ή η άλλη έννοια της κοινωνικής δικαιοσύνης ήταν πρακτικά αχώριστη από την επιδίωξη της δημοκρατίας. όπου η εμπορική ανάπτυξη ευνοούσε επαγγέλματα υψηλής ειδίκευσης και ταυτόχρονα δημιουργούσε στους τεχνίτες μια νέα μορφή επιχειρηματικής αβεβαιότητας ή εκεί όπου η βιομηχανία τούς υποβάθμιζε σε κατασκευαστές «φασόν» ή σε ένα είδος «πρωτοβιομηχανίας». μέσα στο οποίο συμβίωναν αλλά και ανταγωνίζονταν μεταξύ τους καταστηματάρχες. Στην παράδοση της Αριστεράς. Τα δημοκρατικά αυτά κινήματα μπορούσαν επίσης να απλωθούν προς τα πάνω ώστε να περιλάβουν στοιχεία του αναγνωρισμένου πολιτικού έθνους αλλά και προς τα κάτω. στους αγρότες. Η κυριαρχία του λαού θεωρούνταν ότι αναιρείται όχι μόνο από το καταπιεστικό και περιοριστικό πολιτικό σύστημα αλλά και από τις άνισες κοινωνικές δομές. Τη δεκαετία του 1790. τα κινήματα αυτά γενικά χαρακτηρίζονταν ως ιακωβινικά. δικηγόροι και άλλοι επαγγελματίες. ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ: ΟΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ Το δημοκρατικό αίτημα συνδέθηκε σε ολόκληρη την εποχή της Γαλλικής Επανά- 74 στασης με πιο επεξεργασμένα οράματα της δίκαιης κοινωνίας και οργανώθηκε γύρω από ένα ιδεώδες ανεξάρτητης μικρής ιδιοκτησίας και αυτοδιακυβέρνησης σε τοπικό επίπεδο. η σύνδεση αυτή αναγόταν στην Αγγλική Επανάσταση του 17ου αιώνα και στα οράματα των Ισοπεδωτών· τον 18ο αιώνα αναδύθηκε εκ νέου με αφορμή τον πληβειακό ριζοσπαστισμό της Αμερικανικής Επανάστασης και των ανάλογων κινημάτων στις Κάτω Χώρες και τη Βρετανία. μικρέμποροι. Η ιδέα αυτή άνθησε κυρίως σε περιοχές στις οποίες ζούσαν πολλοί τεχνίτες. Η προσπάθειά τους να επιβάλουν τη δημοκρατία σε τοπικό επίπεδο εμπνεόταν σε μεγάλο βαθμό από την εξέγερση των τεχνιτών. βιβλιοπώλες. Στις παραδόσεις της λαϊκής δημοκρατίας. Το σχήμα αυτό πρωτοεμφανίστηκε στο τελευταίο τέταρτο του 18ου αιώνα –στις αποικίες των Ευρωπαίων στην αμερι- . κατόπιν το 1830-31 και βέβαια το πολυτάραχο 1848. Τροφοδοτούνταν από το γόνιμο περιβάλλον των ευρωπαϊκών πρωτευουσών. των εμπόρων και των φτωχών επαγγελματιών του Παρισιού που κορυφώθηκε με τους μαχητικούς αβράκωτους της περιόδου 1792-94. Προς το 1848 τα κινήματα αυτά εμπλουτίστηκαν με φοιτητές και μερικούς προλεταριοποιημένους εργάτες.2 Η ριζοσπαστική δημοκρατία των μικροϊδιοκτητών υπήρξε το βασικό σύνθημα των εξεγέρσεων που ξέσπασαν σε ολόκληρη την Ευρώπη τη δεκαετία του 1820. δημοσιογράφοι και διανοούμενοι του καφενείου – όλοι αυτοί που συνέθεταν τη γνωστή συμμαχία των Ιακωβίνων.

τι αφορά την ταχύτητα των εξελίξεων αυτών. υπερασπίζονταν με επιτυχία την περιουσία τους. Στη Βρετανία.3 Όλες αυτές οι κοινωνίες βίωναν μια φάση πρώιμης καπιταλιστικής μετάβασης. καπιταλιστών και μισθωτών. τη μελλοντική κατεύθυνση και το αμετάκλητο της καπιταλιστικής εκβιομηχάνισης.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·75 ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΑ κανική ήπειρο. στην Ελβετία. Ωστόσο ο μεταβατικός αυτός κόσμος υποστήριζε ακόμη τα εξιδανικευμένα πολιτικά οράματα του εξεγερμένου αγρεργάτη. αν όχι μέσω της πατερναλιστικής κυβέρνησης. Το ίδιο το καπιταλιστικό σύστημα. η καπιταλιστική παραγωγή παρέμενε σε αξιοσημείωτο βαθμό εξαρτημένη από την εργασία και τις δεξιότητες των τεχνιτών όσο και από τις μικρές παραγωγικές μονάδες. αυτό περιόριζε τους κινδύνους για τους τεχνίτες. οι βάσεις της άρχισαν να υπονομεύονται. Σε πολλές βιομηχανίες μάλιστα. στο Λονδίνο. ενώ μεγάλο μέρος των αγροτών προλεταριοποιούνταν μέσα από την επέκταση της αγροτικής οικοτεχνίας. περήφανους επειδή συνέχιζαν να ξεχωρίζουν από τη μεγάλη μάζα των ανειδίκευτων φτωχών εργατών. πάντως μέσω των ριζοσπαστικών οραμάτων για μια ομοσπονδιακή οργάνωση της ανταλλαγής προϊόντων και για τη συνεργασία των αυτοκυβερνώμενων και ανεξάρτητων μεταξύ τους οικονομικών μονάδων. στο Νόριτς και σε άλλα κέντρα του αγγλικού ιακωβινισμού. στη Βόρεια Ιταλία και σε άλλες περιοχές αυτοφυούς ριζοσπαστισμού. που δεν ήταν άλλη από τις επαγγελματικές τους δεξιότητες. διαμόρφωνε ένα πολύ διαφορετικό βιομηχανικό περιβάλλον – εργοστασίων και μηχανών. οι χαρτιστές έγιναν το πρώτο μαζικό πολιτικό κίνημα της βρετανικής εργατικής τάξης. του διωγμένου από τον τόπο του μεροκαματιάρη και του έντιμου μάστορα· προτάγματα με πυρήνα την πίστη σε μια ηθική οικονομία και στην κοινοπολιτεία όλων των παραγωγών. στις Κάτω Χώρες. που εκφράστηκε παράλληλα με τον αντίστοιχο γαλλικό· και βέβαια στο Παρίσι. στο πλαίσιο της οποίας οι δυνάμεις της αγοράς μεταμόρφωναν ήδη τις υπάρχουσες σχέσεις παραγωγής και οι παλαιότερες λαϊκές ιδεολογίες για μια δίκαιη κοινωνία συνέχιζαν να υπάρχουν. καθώς η ριζοσπαστική αυτή δημοκρατία έφτανε στο απόγειό της το 1848. στο Μπέλφαστ και την πεδινή Σκοτία. Βέβαια. δεν πρέπει να υπερβάλλουμε σε ό. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1830 και μέχρι τις αρχές εκείνης του 1850. στους μαστόρους και γενικότερα στους ανθρώπους μεγάλωναν. διεισδύοντας συνεχώς στον κόσμο των μικρών παραγωγών. καταφέρνοντας σε 75 . Δεν είχαν διακρίνει ακόμη καθαρά τη μονιμότητα. Οι ανισότητες ανάμεσα στους εμπόρους. Οι τεχνίτες. Ωστόσο. καθώς και νέων αστεακών πληθυσμών. οχυρωμένοι πίσω από την κυριαρχία τους μέσα στο εργαστήρι τους. Η επιθυμία να προστατευτούν ή να αποκατασταθούν οι παραδοσιακές μορφές της μικρής παραγωγής μπορούσε ακόμη να επιβιώνει. με την πρωτοπόρα βιομηχανική της οικονομία. το κοινωνικό τους κύρος και βέβαια την ανεξαρτησία τους.

στη χαλυβουργία από τα τέλη του 19ου αιώνα και στους έντονα εκμηχανισμένους τομείς της χημικής βιομηχανίας και της παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος από τις αρχές του 20ού αιώνα. η υαλοτεχνία. τα κοινωνικά ιδεώδη της μικρής κλίμακας οργάνωσης. τόσο ως μια ξεχωριστή προσέγγιση στην οικονομία και την κοινωνία όσο και ως τμήμα μιας ευρύτερης παράδοσης σκέψης σχετικά με το βρετανικό κράτος. τα ναυπηγεία. με ένα διαφορετικό τρόπο. ενώ αργότερα ενσωματώθηκαν πλήρως στις ισχυρότερες δομές της καπιταλιστικής παραγωγής. Με τον καιρό.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·76 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 76 μεγάλο βαθμό να ξεπεράσουν τη διάκριση ανάμεσα σε «τεχνίτες» και «προλετάριους» εργάτες. η βυρσοδεψία. . Στις περιοχές της Ευρώπης όπου η εκβιομηχάνιση καθυστέρησε σε σχέση με εκείνη της Βρετανίας. απασχόλησης και ελέγχου. Έτσι. που πέρασε στις απρόσωπες δυνάμεις της καπιταλιστικής αγοράς. Ωστόσο οι αντιλήψεις των τεχνιτών συγκροτούσαν την καθοριστική δύναμη της εποχής. για παράδειγμα. οι τεχνίτες έχασαν τον έλεγχο της δουλειάς τους. στις συνθήκες καπιταλιστικής εκβιομηχάνισης. Αυτό σήμαινε ότι. Οι συνθήκες ποίκιλλαν από βιομηχανία σε βιομηχανία. Άλλες βιομηχανικές δραστηριότητες –όπως οι οικοδομές. είτε επικεντρώνουμε την προσοχή μας στις νεογέννητες βιομηχανίες είτε στις αναδομημένες μορφές παλιότερων επαγγελμάτων.τι κάποιους άλλους. καθώς επίσης και διάφοροι άλλοι τομείς συναρμολόγησης προϊόντων στη διάρκεια του Μεσοπολέμου. αεροπλάνων και συσκευών. οι συνέπειες που είχε το αίτημα των εργαζομένων για λαϊκή κυριαρχία άλλαξαν δραματικά. τα ορυχεία– συνέχισαν να έχουν ανάγκη τους παραδοσιακούς τεχνίτες. όπως. η καπιταλιστική αναδιοργάνωση της οικονομίας μέσω της εκβιομηχάνισης μετέβαλε αναγκαστικά τη θέση του εργάτη στην κοινωνία. Οι τεχνίτες επηρεάστηκαν πολύ λιγότερο σε βιομηχανικούς τομείς χαμηλότερης έντασης κεφαλαίου. Ωστόσο. Αφότου συνέβη αυτό. τα τυπογραφεία. η μεταλλουργία και. η ξυλουργική. οι οποίες συνδύαζαν την εξωτερική εργασία «φασόν» και τη βαριά ανειδίκευτη εργασία με την υψηλά εξειδικευμένη παραγωγή χειροποίητων προϊόντων σε συνθήκες εργαστηρίου. υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν την αυτονομία του εργαστηρίου και να εξαρτηθούν πρακτικά από τις μεγαλύτερες επιχειρηματικές μονάδες. Ο καταμερισμός της εργασίας και οι τεχνολογίες της παραγωγής έπληξαν λιγότερο ορισμένους τεχνίτες απ’ ό. όπως η υφαντουργία ή πολλά είδη ελαφράς βιομηχανίας. Οι τεχνίτες εξαφανίστηκαν ταχύτερα στις πιο σύγχρονες βιομηχανίες. των τοπικών κοινοτήτων και της προσωπικής ανεξαρτησίας έγινε πολύ δυσκολότερο να διατηρηθούν. Στη συνέχεια βέβαια ακολούθησαν οι εξαιρετικά καινοτόμες βιομηχανίες αυτοκινήτων. τέτοιου είδους αντιλήψεις αποδείχτηκαν ακόμη περισσότερο μακρόβιες.

καθώς ολόκληρες κοινωνίες. συνεπάγονταν τη συγκρότηση συνολικών δεσμών πρακτικών κοινωνικοοικονομικών αιτημάτων. αντρών και γυναικών. μόνο που τώρα το μέτρο σύγκρισης δεν ήταν πλέον η ανεξαρτησία του μικρού παραγωγού αλλά ο νέος κολεκτιβισμός. αν το δούμε εντελώς γενικά. Οι πιο πρώιμες δημοκρατικές ιδέες επέδειξαν αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα την εποχή της ανάπτυξης των σοσιαλιστικών κινημάτων. Διαχύθηκαν σε ολόκληρη την κοινωνία. Εκείνη ακριβώς τη στιγμή της κοινωνικής μεταμόρφωσης και αλλαγής. και μεταβλήθηκαν και οι ίδιες σε πανίσχυρο κίνητρό της.4 Ο ύστερος 19ος αιώνας κατέληξε να είναι μια εποχή σύγχυσης. αλλά και άνισα. μέσω της οποίας η κοινωνική συνείδηση εντέλει θα προσαρμοζόταν στις νέες συνθήκες. Λόγω της ανομοιογένειας της Ευρώπης. οι άνθρωποι άρχισαν να διερευνούν τις δυνατότητες της συλλογικής ιδιοκτησίας και της συνεργατικής παραγωγής. η δημοκρατία συνδέθηκε με δύο νέα αιτήματα: την οικονομική ανάλυση του καπιταλιστικού συστήματος και το πολιτικό πρόγραμμα για τη συνολική αναδιοργάνωση της κοινωνίας. Τόσο η ριζοσπαστική δημοκρατία. αυτή η «πρώιμη περίοδος» οπωσδήποτε δεν ταυτιζόταν με την περίοδο ανάμεσα στα τέλη του 18ου αιώνα και τα γεγονότα του 1848. είχαν την υλική τους πηγή στις κοινωνικοοικονομικές αλλαγές. δεν προέκυψαν με τρόπο αυτόματο από αυτές. Ήταν επίσης μια σύγκρουση ιδεών με αποτελέσματα μακροπρόθεσμα και απρόβλεπτα. ενσωματώθηκαν σε θεσμούς και παγιώθηκαν σε κοινωνικές σχέσεις· ενσωματώθηκαν στη συνείδηση και τη συμπεριφορά του λαού. Η αντικατάσταση ενός είδους δημοκρατίας από ένα άλλο συνεπαγόταν κάτι παραπάνω από την απλή προσαρμογή σε μια γοργά μεταβαλλόμενη κοινωνία. όπως την αποκαλούσαν οι πρωτοπόροι της– πάλευε να μορφοποιηθεί. Ήταν αποτέλεσμα της σοβαρής προσπάθειας σημαντικών πολιτικών στοχαστών και αναρίθμητων καθημερινών ανθρώπων. Μολονότι οι νέες αυτές ιδέες. όσο και ο πρώιμος σοσιαλισμός που αναδύθηκε τη δεκαετία του 1830. περιοχές και οικονομικές δομές μεταμορφώνονταν με πολλούς τρόπους και με διαφορετικές ταχύτητες. Ταυτόχρονα ένα συγκεκριμένο σοσιαλιστικό ιδεώδες της δημοκρατίας –η «κοινωνική δημοκρατία» ή αλλιώς «σοσιαλδημοκρατία». Σε αυτό το σημείο τομής λοιπόν των κοινωνικοοικονομικών αλλαγών και του νέου πολιτικού στοχασμού γεννήθηκαν οι ιδέες του σοσιαλισμού. Με τον τρόπο αυτό. οι σοσιαλιστικές ιδέες απέκτησαν τη δική τους δύναμη και απήχηση. η δημοκρατία ήταν ανέκαθεν ενσωματωμένη στην κοινωνική ιστορία. αλλά εκτεινόταν μέχρι το 1860 στη 77 . που καταγόταν από τη Γαλλική Επανάσταση. Επιπλέον. να αντιληφθούν τη σημασία των ρωγμών που είχαν ανοίξει στον κόσμο.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·77 ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΑ Βαθμιαία. Τα αιτήματα αυτά έγιναν αντιληπτά ως ουσιώδη στοιχεία της γνήσιας δημοκρατίας. όπως τον ήξεραν μέχρι τότε.

αυτό που εξέφραζε κυρίως ήταν η μεταβατική περίοδος που διέρχονταν οι ευρωπαϊκές κοινωνίες. αν η κοινωνία. η βασισμένη στην ιδιωτική ιδιοκτησία.5 Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΠΟΚΤΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ Αν η καπιταλιστική εκβιομηχάνιση άλλαξε τις συνθήκες μέσα στις οποίες έπρεπε να 78 επιδιωχθούν τα δημοκρατικά ιδεώδη. και άρχισε να υποδηλώνει μια επιθυμητή αντίθεση στην αναδυόμενη καπιταλιστική μορφή της κοινωνίας. καθώς οι σοσιαλιστές πολιτικοί προσπαθούσαν να αποφασίσουν τι όφειλαν να κρατήσουν από τις παλιότερες δημοκρατικές παραδόσεις και ποια στοιχεία ήταν πλέον αδύνατο να βρουν σε αυτές.6 Με αυτό τον τρόπο οι υπερασπιστές της δημοκρατίας άρχισαν να αντιμετωπίζουν σιγά σιγά τις συνέπειες της προόδου. το ίδιο το κοινωνικό περιεχόμενο των τελευταίων γνώρισε σημαντικές αλλαγές.7 Ωστόσο. στην Ιταλία και την Κεντρική Ευρώπη. η «σοσιαλιστική δημοκρατία» εξακολουθούσε να σημαίνει απλώς την Άκρα Αριστερά των διαφόρων ριζοσπαστικών συνασπισμών. Κατέληξε να σημαίνει «μια ιδέα της κοινωνίας ως αμοιβαίας συνεργασίας». Πράγματι. Καθώς ο όρος σοσιαλισμός άρχισε να χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο μετά το 1850. δεν αντικατασταθεί από μια άλλη που να στηρίζεται στην κοινωνική ιδιοκτησία και έλεγχο». μέσα από δραματικές διαδικασίες αποσαφήνισης που ανάγονταν στη δεκαετία του 1890. στο πλαίσιο του οποίου η σοσιαλιστική σκέψη μπορούσε πλέον να αναδυθεί ως μια νέα και εύλογη πρόταση. καθώς οι καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής διείσδυαν όλο και περισσότερο στην κοινωνικοοικονομική ζωή των ευρωπαϊκών χωρών. με αυτή τη νέα έννοια η «ατομικιστική μορφή της κοινωνίας». «η πραγματική ελευθερία δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί. η οποία συνδεόταν με το νέο σύστημα της μισθωτής εργασίας και την ιδιωτική ιδιοκτησία. Η παλιότερη αυτή ριζοσπαστική κληρονομιά εγκαταλείφθηκε τελικά μόνο μετά το 1917-18. γινόταν όλο και πιο δύσκολο να στήσει κανείς προγράμματα αναδιοργάνωσης της οικονομίας στο σύνολό της με βάση όλες τις άμεσες βιοτικές συνθήκες των ανεξάρτητων μικροπαραγωγών. Αυτό δημιούργησε το χώρο. Η λέξη κοινωνικό κατέληξε να σημαίνει κάτι παραπάνω από το κοινό σύστημα θεσμών και σχέσεων. οι βασικές ανισότητες να εκλείψουν [και] η κοινωνική δικαιοσύνη […] να εδραιωθεί. μέσα στο πλαίσιο των οποίων ζούσαν οι άνθρωποι.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·78 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Γερμανία. απορρίφθηκε ως «εχθρός των πραγματικά κοινωνικών μορφών». Έτσι. . Η ιστορία της σοσιαλιστικής παράδοσης πριν από το 1914 παρέμενε από πολλές απόψεις μια διαδικασία επεξεργασίας παλιότερων κληροδοτημάτων. Το 1848. σε αντίθεση με εκείνη που βασιζόταν στον «ανταγωνισμό των ατόμων». και ακόμη πιο αργά στις ανατολικές και τις νότιες περιφέρειες της ηπείρου.

εφόσον αυτή διατηρείται σε λογικά όρια. έτσι πρέπει να ασκούν και την οικονομική εξουσία». Από την άλλη πλευρά όμως οι ακραίες υλικές ανισότητες εξακολουθούσαν να υποστηρίζονται από τους φιλελευθέρους ως ουσιαστικές προϋποθέσεις ύπαρξης του ίδιου του συστήματος.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·79 ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΑ Ο χώρος αυτός διευρύνθηκε ακόμη περισσότερο αφότου ο φιλελευθερισμός αποκρυσταλλώθηκε σε μια ιδεολογία που υμνούσε έναν απολύτως ατομικιστικό τύπο κοινωνίας. η κοινωνική δημοκρατία κατέληξε να σημαίνει όχι μόνο την πιο ριζοσπαστική μορφή κοινοβουλευτικής διακυβέρνησης αλλά και τον πόθο να εφαρμοστούν οι δημοκρατικές αρχές σε ολόκληρη την κοινωνία. Όμως. Οι αιτιοκρατικές συνδέσεις ανάμεσα στην ιδιωτική ιδιοκτησία. συμπεριλαμβανομένης και της οικονομικής σφαίρας. Στη βάση αυτή. για τους σοσιαλιστές. Στα μέσα περίπου του 19ου αιώνα. και μετά το 1860 ακόμη και κάποια περιορισμένης έκτασης εκλογικά δικαιώματα. διατυπώνοντας το ερώτημα: Πώς μπορεί να επιτευχθεί η αυθεντική δημοκρατία σε μια κοινωνία. η δημόσια ιδιοκτησία και η κοινωνικοποίηση της παραγωγής. ο σοσιαλισμός έγινε ακόμη πιο εύχρηστος στην ανάλυση των επιβλαβών συνεπειών τους. ήταν ένα κοινωνικό ιδεώδες που έπρεπε να υπερασπιστούν ενάντια στην αρπακτικότητα των παρασίτων και των κερδοσκόπων. οι σοσιαλιστές κατέληξαν να αντιμετωπίζουν το διαχωρισμό αυτό ως ένα υπονομευτικό ανακόλουθο. τα κύρια στοιχεία της σοσιαλιστικής οικονομικής πολιτικής αποτέλεσαν αντικείμενο παθιασμένων συζητήσεων – η συνεργασία. Το τελευταίο τρίτο του 19ου αιώνα. όταν οι φιλελεύθερες ιδέες άρχισαν να επηρεάζουν τη δημόσια πολιτική. Ενώ λοιπόν οι φιλελεύθεροι εργάζονταν συνειδητά για το διαχωρισμό της οικονομικής από την πολιτική σφαίρα. στις ατομικιστικές φιλοσοφίες και σε ένα οικονομικά θεμελιωμένο σύστημα ταξικής κυριαρχίας έγιναν ακόμη πιο προφανείς.τι αφορά την ιδιοκτησία. η συγκεκριμένη κοινωνία εκχωρούσε σταδιακά όλο και περισσότερη τυπική ισότητα στους πολίτες. η ατομική ιδιοκτησία έγινε η ίδια η πηγή όλων των κοινωνικών κακών. οι θεμελιώδεις δομές της οποίας διαμορφώνονται από τεράστιες ταξικές ανισότητες σε ό. Από τη μια πλευρά. η ιδιωτική ιδιοκτησία. Αυτό το στοιχείο –το να δοθεί στη δημοκρατία κοινωνικό περιεχόμενο– ήταν η κρίσιμη στροφή που έγινε μετά την επανάσταση του 1848. Ή. όπως το είχε πει ο Γάλλος σοσιαλιστής ηγέτης Ζαν Ζορές (Jean Jaurès) πριν από το 1914: «Ακριβώς όπως όλοι οι πολίτες ασκούν την πολιτική εξουσία με δημοκρατικό τρόπο. Για τους ριζοσπάστες δημοκράτες μιας προηγούμενης εποχής. 79 . στη διανομή και τον έλεγχο του πλούτου. οι σοσιαλιστές αμφισβήτησαν ρητά τους πολιτικούς ορισμούς της δημοκρατίας. Το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. η οικονομική πλευρά της δημοκρατίας έγινε η εμμονή της Αριστεράς. δηλαδή από κοινού.8 Επομένως.

Για τα περισσότερα από τα πρώιμα δημοκρατικά κινήματα. Ο τρόπος μάλιστα που λύθηκε κάθε φορά έδωσε μία από τις κύριες διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στα μεταρρυθμιστικά και τα επαναστατικά κινήματα. το ζήτημα αυτό έχει προκαλέσει τεράστιες δυσκολίες στην Αριστερά. το σημαντικότερο από τα πρώιμα αυτά κινήματα. γραφειοκρατική και ιδεολογική εξουσία.10 Τα εργατικά κινήματα τηρούσαν ανοιχτά μεροληπτική στάση απέναντι στις γυναίκες επειδή πίστευαν ότι είναι κατάλληλες μόνο για να κάνουν οικογένεια. το είχαν καταστήσει σαφές. στην Αυστραλία το 1903. όπως διαπίστωσαν αργότερα οι περισσότερες σοσιαλιστικές κυβερνήσεις. αφού τα περίφημα Έξι Σημεία τους για τον εκδημοκρατισμό του συντάγματος. οι δημοκρατικοί στόχοι μπορούν να προωθηθούν μόνο μέσα από τη σύγκρουση με τις κυρίαρχες κοινωνικές ομάδες.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·80 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ η βιομηχανική δημοκρατία και ο σχεδιασμός της οικονομίας. τα οποία έχουν προνομιούχα πρόσβαση στην πολιτική. Από άλλες πλευρές όμως η τελευταία έμενε εξαιρετικά περιορισμένη. απέκλειαν ρητά την πιθανότητα να εκχωρηθεί στις γυναίκες το δικαίωμα ψήφου. είτε με . να δουλεύουν στο σπίτι και να φορτώνονται τις υπόλοιπες βοηθητικές εργασίες. η προσπάθεια εκδημοκρατισμού της κοινωνίας στο όνομα των πολιτικών αυτών έρχεται αντιμέτωπη με κάθε λογής οργανωμένα συμφέροντα. αλλά μέχρι το 1914 δεν είχε σημειωθεί καμιά σημαντική πρόοδος στο ζήτημα αυτό. τα ευρωπαϊκά σοσιαλιστικά κόμματα είχαν γίνει οι πιο ένθερμοι υποστηρικτές των πολιτικών δικαιωμάτων των γυναικών. το κρίσιμο πολιτικό και φιλοσοφικό ερώτημα μετασχηματίζεται στο εξής: Σε ποιο βαθμό μπορούν οι επιθέσεις κατά της νομιμότητας των ιδιωτικών συμφερόντων να συμβαδίζουν με τη δημοκρατική αρχή χωρίς να απαιτούν τη χρήση βίας και την περιστολή βασικών δικαιωμάτων ενόσω εγκαθιδρύεται το νέο κολεκτιβιστικό σύστημα. που διατυπώθηκαν το 1837-38. όπως θα δείξω πιο κάτω. εκτός από τους ουτοπικούς σοσιαλιστές των αρχών του 19ου αιώνα. η λαϊκή κυριαρχία ήταν προνόμιο των αντρών. Ο ΕΜΦΥΛΟΣ ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ Η πίστη του σοσιαλισμού στις κοινωνικές ορίζουσες και περιορισμούς –η περίοπτη 80 θέση του κοινωνικού στην κοινωνική δημοκρατία– σήμανε μια σημαντική διεύρυνση της ιδέας της δημοκρατίας. Πρακτικά.9 Στα τέλη του 19ου αιώνα βέβαια. Έτσι. Οι χαρτιστές στη Βρετανία. Με το πέρασμα των χρόνων. στη Φινλανδία το 1906 και τη Νορβηγία το 1913. Βέβαια. Οι γυναίκες είχαν ψήφο σε ορισμένες περιοχές της αμερικανικής Δύσης και στα τέσσερα πιο πρωτοπόρα κοινοβουλευτικά κράτη του κόσμου: στη Νέα Ζηλανδία το 1893.

αφού η κυρίαρχη άκαμπτα υλιστική αντίληψη επέμενε ότι κανένα από αυτά τα προβλήματα δεν θα μπορούσε να λυθεί όσο υπήρχε ο καπιταλισμός. τέλος. γιατί η πρωτοκαθεδρία του οικονομικού παράγοντα επισκίαζε κάθε άλλο αίτημα. 81 . που σχετίζονταν με τη μαθητεία του επαγγέλματος. φροντίζοντας τα παιδιά άλλων. αυτές οι πατριαρχικές μορφές οικονομίας του νοικοκυριού διασφαλίζονταν μέσω κληρονομικών συστημάτων ιδιοκτησίας της γης. συλλαμβάνοντας το κοινωνικό περιεχόμενο της δημοκρατίας απέβαινε σε βάρος των γυναικών. Μέσα από τις νόρμες όμως του άντρα που εργάζεται για να θρέψει την οικογένειά του και του οικογενειακού μισθού. Ως προς το θέμα αυτό ο σοσιαλισμός. Θα μπορούσε μάλιστα να πει κανείς ότι όσο μεγαλύτερη συνέπεια και σταθερότητα είχε ο σοσιαλισμός στην προβολή και την υπεράσπιση του προγράμματός του τόσο ευκολότερα παραπέμπονταν τα φεμινιστικά αιτήματα στο υποτιθέμενο σοσιαλιστικό μέλλον. συλλέγοντας τροφή. Ωστόσο ελάχιστα νοικοκυριά εργατών προσέγγιζαν το ιδεώδες αυτό. τις νομικές ρυθμίσεις και τον αποκλεισμό των γυναικών από τη συντεχνία. η επίσημη υποστήριξη που παρείχε ο σοσιαλισμός στην προώθηση των δικαιωμάτων των γυναικών. ορίζοντας έτσι την άσκηση μιας τέχνης ως μια μορφή ιδιοκτησίας προορισμένη για τους άντρες. ή ακόμη και μισθωτή εργασία. Η εκβιομηχάνιση. Οι γυναίκες ήταν υποχρεωμένες να επιστρατεύσουν όλες τους τις ικανότητες για να επιβιώσει το σπιτικό τους. πρόσθεσε τις δικές της επιθετικά έμφυλες εικόνες στη φαντασιακή οικογενειακή οικονομία. Στις χώρες όπου δεν είχαν δικαίωμα ψήφου ούτε οι εργάτες ούτε οι εργάτριες. Στις αγροτικές και προβιομηχανικές κοινωνίες. έκρυβε συνήθως μια πρακτική αδιαφορία στο να γίνουν αυτά προτεραιότητα του κινήματος. Στα χειροτεχνικά επαγγέλματα υπήρχαν ανάλογα συστήματα. πουλώντας διάφορα είδη και προσφέροντας εργασία στις κάθε λογής οικοτεχνίες και βιοτεχνίες. στο πλαίσιο της οποίας οι μισθοί των ειδικευμένων αντρών εργατών θα στήριζαν τακτικά και αξιοπρεπή νοικοκυριά. Έτσι. Σε κάθε περίπτωση. τα αριστερά κινήματα αρνούνταν να υποστηρίξουν τον αγώνα των γυναικών για ψήφο μέχρι να την αποκτήσουν πρώτα οι άντρες. σε κάθε περίπτωση. Ανεξάρτητα από την πραγματική οικονομική τους συμπεριφορά. όπως πλύσιμο ρούχων και καθαρισμό άλλων σπιτιών. Εκεί όμως που οι τελευταίοι είχαν εξασφαλίσει το δικαίωμα ψήφου. εκτός της μισθωτής εργασίας. το ιδεώδες αυτό άσκησε τεράστια επιρροή. καλλιεργώντας κήπους και κάνοντας διάφορες δουλειές του ποδαριού. όπου οι γυναίκες δεν θα είχαν ανάγκη να εργάζονται. τα δικαιώματα των γυναικών υποτάσσονταν στο γενικότερο ζήτημα της προβολής και της διεκδίκησης οικονομικών αιτημάτων. οι γυναίκες των εργατών ήταν ιδεολογικά ενταγμένες στο σπίτι και.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·81 ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΑ πληρωμή είτε χωρίς. συμπληρώνοντας το μισθό των αντρών τους. οι γυναίκες έπρεπε να περιμένουν.

Πίσω από την αδιαφορία του εργατικού κινήματος για τα γυναικεία θέματα υπήρχαν ιστορικά κυρίαρχα μοντέλα έμφυλης κουλτούρας. η εκβιομηχάνιση δεν συνέβαλε ιδιαίτερα να ανατραπούν τα παλιότερα μοντέλα γυναικείας καταπίεσης. ώσπου βρήκαν πληρέστερη . Μέχρι να αντιμετωπιστούν συνειδητά τα ζητήματα που απασχολούσαν τις γυναίκες –μέχρι να γίνει ο σοσιαλισμός φεμινιστικός–. Τα συστήματα αυτά ήταν εντοπισμένα εν μέρει στην οικογένεια και στην ισχύ των κυρίαρχων κοινωνικών αξιών και εν μέρει στην έμφυλη κατανομή της εργασίας στο οικονομικό σύστημα. στην εκπαιδευτική πολιτική και τις κοινωνικές μεταρρυθμίσεις. αλλά τα αναπαρήγαγε με νέους τρόπους. Και ενώ οδήγησε σε μια ευρύτερη κωδικοποίηση των γυναικείων αιτημάτων στα προγράμματα των σοσιαλιστικών κομμάτων. εκτός από τις πιο ευθύβολες. τα οποία οι αριστεροί πολιτικοί όχι μόνο δεν κατάφεραν να αμφισβητήσουν αλλά και υποστήριξαν σταθερά. όπως επρόκειτο να γίνει γνωστό. και στα κινήματα των διανοουμένων και των μποέμ για τη σεξουαλική απελευθέρωση. οι οποίες ίσχυαν και σε αρχαιότερα συστήματα αντρικής κυριαρχίας. Ωστόσο ήταν προφανές ότι αυτήν ακριβώς την ευθύβολη κριτική η σοσιαλιστική παράδοση δεν είχε τη βούληση να την ασκήσει. Ακριβώς όπως η προγενέστερη δημοκρατική πολιτική κληροδότησε διάφορα στοιχεία στα σοσιαλιστικά κόμματα. αλλά και αποτέλεσμα βαθύτερων ιδεολογικών δομών. στη σχέση των γυναικών με την εργασία στα εργοστάσια. Όμως εξαιτίας του ότι αυτού του είδους τα κοινωνικά μοντέλα ήταν βαθιά ριζωμένα στις συνθήκες της ζωής των εργατών.τι χειρότερο μπορούσε να συμβεί καθώς έγιναν εντυπωσιακές κινητοποιήσεις των γυναικών πριν από το 1914 – στα διάφορα εθνικά κινήματα για την απόκτηση εκλογικών δικαιωμάτων. Το αντρικό προνόμιο αμφισβητήθηκε πρώτα πρώτα στους χώρους αυτούς. Οι νέες και δυνατές απόψεις για τα αναπαραγωγικά δικαιώματα των γυναικών και την απελευθέρωση της σεξουαλικότητας είχαν αρχίσει ήδη να αναδύονται.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·82 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 82 Η στάση αυτή απέκλειε μια περισσότερο ριζοσπαστική προσέγγιση του «γυναικείου ζητήματος». έτσι και οι προγενέστερες αντιλήψεις για τη θέση των γυναικών περιόρισαν την ικανότητα της Αριστεράς να φανταστεί μια έμφυλη πολιτική που θα υποστήριζε πραγματικά την ισότητα των φύλων. που αντιμετωπίστηκαν συνειδητά μόνο στις δεκαετίες γύρω από την περίοδο του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου. Η υποβάθμιση των γυναικείων προβλημάτων εκ μέρους των σοσιαλιστών ήταν ό. η επιδίωξη της δημοκρατίας θα έμενε λειψή και κολοβή. αποδείχτηκαν ιδιαίτερα ανθεκτικά και σε κάθε πολιτική κριτική. Ωστόσο. αυτό δεν ήταν μόνο πρόβλημα πολιτικής αντίληψης ή μια συνέπεια της υλιστικής θεωρίας που διέκρινε τη σοσιαλιστική παράδοση. Αυτός ήταν ένας από τους σημαντικότερους περιορισμούς της δημοκρατίας.

ο σύγχρονος φεμινισμός οδήγησε σε μια επανεξέταση της βιωσιμότητας του σοσιαλιστικού προτάγματος. Στο φως λοιπόν αυτής της απογοήτευσης. αλλά πάντοτε μέσα στο πλαίσιο ενός γενικότερου οικονομισμού που στην πράξη υποβάθμιζε συστηματικά την προτεραιότητα του αγώνα των γυναικών. ΤΟ ΚΟΜΜΑ ΚΑΙ Ο ΛΑΟΣ Το σύγχρονο μαζικό κόμμα. όταν η παλιότερη Αριστερά τέθηκε ενώπιον μιας σειράς σημαντικών προβλημάτων που είχε παραμελήσει ώς τότε. ανώνυμοι μηχανισμοί αποκομμένοι από τη λαϊκή τους βάση. είναι σημαντικό να θυμηθούμε ξανά τους δημο- 83 . Η μετάβαση τον 19ο αιώνα από τη ριζοσπαστική δημοκρατία στη σοσιαλιστική οδήγησε στην εγκαθίδρυση ενός διεκδικητικού μοντέλου που κράτησε εκατό ολόκληρα χρόνια: υποστήριξη καταρχήν των δικαιωμάτων των γυναικών στη βάση ενός διευρυμένου κοινωνικού προγράμματος. Τα κόμματα δεν αντιμετωπίζονταν πλέον ως φορείς της λαϊκής βούλησης αλλά ως μέσα χειρισμού και παραπλάνησης του λαού. Τα ερωτήματα αυτά διατυπώθηκαν σαφέστερα και πληρέστερα μόνο τη δεκαετία του 1960 με τη γέννηση του σύγχρονου φεμινισμού. Πράγματι. ενώ όλο και περισσότερο περιγράφεται μάλλον ως εχθρός της δημοκρατίας παρά ως προπύργιό της. με το να φέρει τα αιτήματά του στο επίκεντρο της πολιτικής συζήτησης. Τόσο για το χαρακτήρα της σύγχρονης Αριστεράς τα τελευταία τριάντα χρόνια του 20ού αιώνα όσο και για τη μελέτη των προηγούμενων περιόδων.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·83 ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΑ έκφραση τη δεκαετία του 1920. Στην εποχή μας βέβαια έχει περιπέσει σε ανυποληψία. Όπως έκαναν σαφές τα κινήματα αυτά. είτε αυτές αφορούσαν το κομμουνιστικό κίνημα είτε τη σοσιαλδημοκρατία. επινοήθηκε από τους σοσιαλιστές στα τέλη του 19ου αιώνα. αναπροσδιορίζοντας στο μεταξύ την Αριστερά εκ βάθρων. δηλαδή το κυρίαρχο μοντέλο πολιτικής κινητοποίησης με τη γενικότερη έννοια του όρου στην περίοδο από το 1890 έως το 1960 περίπου. το έλλειμμα της αριστερής σκέψης στην ισότητα των φύλων θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί μόνο μέσα από τη διείσδυση της πολιτικής στην προσωπική σφαίρα. Οι ριζοσπάστες δημοκράτες του ύστερου 20ού αιώνα καταδίκασαν τον γραφειοκρατικό συγκεντρωτισμό και τη λήψη των αποφάσεων με μυστικές διαδικασίες ως διαστροφές της δημοκρατικής διαδικασίας. έστω και μέσω οδυνηρών συγκρούσεων. Το φεμινιστικό κίνημα που αναπτύχθηκε μετά το 1968 διαδραμάτισε καίριο ρόλο στη συμπερίληψη των ζητημάτων αυτών στην ατζέντα της Αριστεράς. χωρίς την υποχρέωση να κρίνονται από το λαό. οι πρόσφατες κριτικές αναλύσεις των φεμινιστριών έγιναν απολύτως απαραίτητες. που βέβαια δεν έχουν ολοκληρωθεί έως σήμερα.

Κι αυτό μπορεί να γίνει καλύτερα εξετάζοντας τις οργανωτικές μορφές που προηγήθηκαν από τη στροφή στον σοσιαλιστικό κοινοβουλευτισμό μετά το 1860. που ξεκίνησε το 1815 και είναι γνωστή ως Παλινόρθωση.12 Η «τέχνη της εξέγερσης» άνθησε στην πιο σκοτεινή φάση της αυταρχικής εκείνης περιόδου. δηλαδή η συνωμοτική παράδοση που συνδεόταν με την ακατάβλητη επαναστατικότητα ενός Ογκίστ Μπλανκί (Auguste Blanqui). Πάντως.11 Εμπνευσμένος από το δράμα της πιο ριζοσπαστικής φάσης της Γαλλικής Επανάστασης το 1792-93. ο Μπλανκί ήταν άλλος ένας ασκητικός και εγωκεντρικός οπτιμιστής που πίστευε ότι ο λαός ήταν πάντοτε διαθέσιμος για επανάσταση. Όντας. Το βασικό πρόβλημα με τον μπλανκισμό ήταν ο βαθύτατα αντιδημοκρατικός . Προτού επιβληθεί λοιπόν το σοσιαλιστικό κόμμα ως μορφή πολιτικής εκπροσώπησης του λαού. στη συνέχεια. Η λογοκρισία και η καταπίεση που χαρακτήριζαν την εποχή αυτή οδήγησαν τους δημοκράτες στην παρανομία και στην υιοθέτηση συνωμοτικών μεθόδων. οι εργατικοί όμιλοι αποτέλεσαν τους πυρήνες των νέων εθνικών εργατικών κινημάτων. η δικτατορική εξουσία της οποίας θα εξασφάλιζε την επιτυχία της. είτε με τη μορφή του σοσιαλιστικού κόμματος στη Βόρεια και την Κεντρική Ευρώπη είτε με τη μορφή του συνδικαλιστικού «εργατικού κέντρου» στο νότο. Από την ίδρυσή τους κιόλας την περίοδο 1840-60. ένα παλιότερο μοντέλο πολιτικού μετασχηματισμού έπρεπε να εγκαταλειφθεί. στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Μία από αυτές ήταν οι τοπικές εργατικές ενώσεις. η προσωποποίηση ενός ιδεώδους και ανιδιοτελούς επαναστατικού ηρωισμού και ενός παθιασμένου εξισωτισμού. από τον Μπλανκί. η Αριστερά ταυτίστηκε επίσης με την επανάσταση – με εικόνες από οδοφράγματα. Οι αντιλήψεις αυτές είλκυαν την καταγωγή από τον Γράκχο Μπαμπέφ (Gracchus Babeuf) και τη δονκιχοτική του «Συνωμοσία των Ίσων». από μια άποψη. οι οποίες ήταν αυθόρμητες και οργανωτικά είχαν προετοιμαστεί ελάχιστα. μέσω της οποίας προσπάθησε το 1796 να διασώσει τη ριζοσπαστική δυναμική της Γαλλικής Επανάστασης. εξεγέρσεις και ανατροπές μοναρχιών. Επικεφαλής της θα ήταν μια μυστική επαναστατική αδελφότητα. Η κληρονομιά του Μπαμπέφ διασώθηκε από το σύντροφό του Φίλιπο Μπουοναρότι (Filipo Buonarroti) που επιβίωσε και. αρκεί να εκμεταλλευόταν κανείς την κατάλληλη στιγμή. Όμως το φιάσκο του Μπλανκί στην αποτυχημένη παριζιάνικη εξέγερση του 1839 έδειξε ότι το συνωμοτικό επαναστατικό ιδεώδες του δεν είχε και μεγάλη σχέση με την πραγματικότητα.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·84 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 84 κρατικούς στόχους που το σοσιαλιστικό κομματικό μοντέλο ήθελε να υπηρετήσει αρχικά. Αυτό φάνηκε να δικαιώνεται από τις μεγάλες επαναστατικές εκρήξεις του 1830 και του 1848. ο Μπλανκί αντιλαμβανόταν την επανάσταση ως μια παραδειγματική ενέργεια που θα προκαλούσε τη γενική εξέγερση του λαού.

Μέχρι να συμβεί όμως αυτό. Το συνωμοτικό ιδεώδες του στηριζόταν στην αντίληψη ότι μια ολιγομελής μυστική ομάδα επίλεκτων θα αναλάμβανε την καθοδήγηση του λαού. αν όχι και αποτροπιασμό. για τη λαϊκή δημοκρατική πολιτική που ασκούσαν οι προοδευτικές δυνάμεις το 1830-70. ως επαναστατική μέθοδος. Ο ισπανικός 85 . η ηγετική ομάδα των επαναστατών δεν θα έπρεπε να τον εμπιστεύεται.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·85 ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΑ χαρακτήρας του. οι εκλογές και οι κοινοβουλευτικές συζητήσεις ήταν πλέον κανόνας. που διασφάλισαν τη νίκη του κοινοβουλευτισμού μέσα στην Αριστερά. η ανάγκη να αντιταχθούν ένοπλα οι επαναστατικές δυνάμεις στην αντεπαναστατική βία της άρχουσας τάξης δεν αποκλείστηκε. ο Καρλ Μαρξ (Karl Marx) και η σοσιαλδημοκρατική παράδοση. ακόμη και στην περίπτωση των αναρχοσυνδικαλιστών. αναδεικνύοντας τον ηρωισμό όσο και τους τραγικούς περιορισμούς της προηγούμενης επαναστατικής παράδοσης. συνήθιζαν να λένε οι Ισπανοί αναρχικοί. το κυρίαρχο μοντέλο επαναστατικής πολιτικής των σοσιαλιστικών κομμάτων στηριζόταν στη δημοκρατική υπόσχεση μιας ακλόνητης κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας. όταν η καταπίεση της κρατικής εξουσίας. Βέβαια. Οι μπλανκιστές λοιπόν αντιτάσσονταν λογικά στο γενικό δικαίωμα ψήφου μέχρι να πετύχει η επανάσταση τους στόχους της. Αντίθετα.13 Μετά τις καθοριστικές συζητήσεις της Πρώτης Διεθνούς το 1868-72. Οι συνωμοτικές μέθοδοι απώλεσαν το νόημά τους σε μια εποχή που το δικαίωμα ψήφου. ο μπλανκισμός έχασε τη συνεκτικότητά του. απέρριψαν κατηγορηματικά τη συνωμοτική δράση των επαναστατικών πρωτοποριών και τις εξεγερσιακές φαντασιώσεις τους. Η Κομμούνα του Παρισιού του 1871. η οποία εγκαινιάστηκε το 1860. Οι οπαδοί του Μπλανκί ένιωθαν ανία. Στο εξής. σταδιακά άρχισε να υποχωρεί. ενώ αναβίωσε σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες μετά το 1900 στο πλαίσιο των προσπαθειών του αναρχοσυνδικαλιστικού κινήματος για επαναστατικές γενικές απεργίες. «Οι δυνατοί άνθρωποι δεν χρειάζονται ηγέτες». Ωστόσο. τουλάχιστον για τους άντρες. Η λατρεία της εξέγερσης επιβίωσε μόνο μεταξύ των Ισπανών αναρχικών. υιοθετήθηκε αποκλειστικά από τους αναρχικούς. Μια πραγματική λαϊκή εξέγερση δεν είχε ανάγκη από τόσο άμεση καθοδήγηση. οι φαντασιώσεις σχετικά με την εξέγερση του λαού δεν περιλάμβαναν τις προγενέστερες συνωμοτικές αρχές. που δικαιολογούσε αρχικά τις συνωμοτικές μεθόδους. Βέβαια. η συναίνεση του οποίου θα έπρεπε να οργανωθεί εκ των υστέρων μέσω της συστηματικής επανεκπαίδευσής του. Η αποτυχία της κατέδειξε την ανάγκη να αναπτυχθούν δημοκρατικές μέθοδοι που θα ξεπερνούσαν τον ορίζοντα της παράνομης συνωμοτικής δράσης. η εξέγερση. κύριος εκφραστής των οποίων από την άποψη αυτή ήταν ο Μπακούνιν. Όμως μεταξύ του 1871 και του 1917. οι συνωμοτικές μέθοδοι αποκαλύπτονταν κάθε τόσο. αποτέλεσε εδώ αληθινή τομή.

η πεμπτουσία του συνωμοτικού και ελιτιστικού επαναστατικού ιδεώδους. και βέβαια στην Ισπανία. θα μπορούσε να προβλέψει τις ελπίδες του λαού. αυτό ήταν ένα γενικότερο πρόβλημα πολιτικής οργάνωσης. Η Εθνική Συνομοσπονδία Εργασίας (CNT). Έτσι. με τις εκλεπτυσμένες θεωρίες και την υπέρτερη αρετή της. Αυτή η αντίφαση ανάμεσα στην πομπώδη ρητορική της απελευθέρωσης που έκανε πολλούς αγωνιστές να ριψοκινδυνεύουν την ίδια τους τη ζωή από τη μια και ο αυταρχισμός των μυστικών οργανώσεων που έστελναν τους οπαδούς τους στο θάνατο από την άλλη. και με εξαίρεση τις περιπτώσεις που βρίσκονταν στην παρανομία. να δράσει αποφασιστικά στο όνομά του και στη συνέχεια να τον ριζοσπαστικοποιήσει. Το σοσιαλιστικό μοντέλο του μαζικού λαϊκού κόμματος. Οι πειρασμοί για την ανάληψη ανάλογων ενεργειών ήταν ιδιαίτερα μεγάλοι σε περιόδους καταπίεσης ή ήττας του επαναστατικού κινήματος. τόσο τα σοσιαλιστικά όσο και τα κομμουνιστικά κόμματα του 20ού αιώνα οργάνωσαν μαζικά τους οπαδούς τους μέσα στο πλαίσιο της διαδικαστικής δημοκρατίας. το οποίο επανερχόταν περιοδικά. ήταν μια ελευθεριακή αναρχοσυνδικαλιστική οργάνωση που βρισκόταν στον αντίποδα της κεντρικά διευθυνόμενης συνδικαλιστικής γραφειοκρατίας ή κομματικής μηχανής. στα τέλη της δεκαετίας του 1870 και στις αρχές της δεκαετίας του 1880. η οποία ιδρύθηκε το 1919. Λαμβάνοντας υπόψη τις ατέλειες της δημοκρατίας και τις πολύπλοκες σχέσεις που αναπτύσσονται ανάμεσα στους ηγέτες και στους οπαδούς τους. η αποδοχή του συνταγματικού πλαισίου της δημοκρατίας εκ μέρους του σοσιαλισμού θεμελιώθηκε πάνω στα ερείπια του μπλανκισμού και του τρόπου που ο τελευταίος αντιλαμβανόταν την επανάσταση. Αυτού του είδους οι δραστηριότητες εκτρέπονταν πολύ εύκολα σε τρομοκρατία. όταν οι ευκαιρίες για δημόσια προπαγάνδα και παρέμβαση ήταν εξαιρετικά περιορισμένες: στην τσαρική Ρωσία.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·86 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 86 αναρχισμός υπήρξε η κύρια πηγή έμπνευσης των οπαδών τους.14 Το πιο ανησυχητικό στοιχείο όλων αυτών των παραδόσεων ήταν η αντίληψή τους περί επαναστατικής πρωτοπορίας – η ιδέα ότι μια μειονότητα πειθαρχημένων και αγνών επαναστατών. λόγου χάρη. Το 1927 ωστόσο ιδρύθηκε η παράνομη Ιβηρική Αναρχική Ομοσπονδία (FAI). Από τη ζωτική άποψη αυτή. ήταν η βασική κληρονομιά του Μπακούνιν. Κατά κανόνα πάντως. ή ξανά στις αρχές του 1900. και τα στελέχη τους εκλέχτηκαν βουλευτές στα εθνικά κοινοβούλια και συμμετείχαν στις κυβερνήσεις και γενικότερα στη δημόσια σφαίρα των χωρών τους. που διεξάγει πολιτικούς αγώνες για να αποσπάσει τη στήριξη του λαού και την κοινοβουλευτική εκπροσώπησή του σε . έπαιρναν μέρος στις εκλογές. στη Γαλλία και την Ιταλία τη δεκαετία του 1890. γιατί ακόμη και στις τελειότερες διαδικαστικά δημοκρατίες οι ηγέτες έχουν κάποιο περιθώριο να αγνοούν τη βούληση του κυρίαρχου λαού.

τα οποία αναπόφευκτα η σκληρή πραγματικότητα της ταξικής πάλης και της συλλογικής δράσης των μελλοντικών εργατικών κινημάτων επρόκειτο να παραγκωνίσει. υποστηρίζοντας την κοινωνική συνεργασία ενάντια στον εγωισμό. όπως ο Κλοντ Ανρί ντε Σεν-Σιμόν (Claude Henri de Saint-Simon).01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·87 ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΑ εθνική κλίμακα. το οποίο μεταφράστηκε και ανατυπώθηκε επανειλημμένα μετά την πρώτη του έκδοση το 1878-80. αποτέλεσε μια σημαντική αφετηρία για τη δημοκρατική υπέρβαση που σημειώθηκε στα τελευταία σαράντα χρόνια του 19ου αιώνα. ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ: ΟΥΤΟΠΙΚΟΣ ΚΑΙ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΣ Οι άλλοι σημαντικοί πρόδρομοι των εργατικών κινημάτων που διαμορφώθηκαν μετά το 1860 ήταν οι ουτοπικοί σοσιαλιστές που κατά παράδοση αντιμετωπίστηκαν συγκαταβατικά και απορρίφθηκαν από τα μεταγενέστερα σοσιαλιστικά ρεύματα. τους μηχανικούς και τους επιστήμονες μέχρι τους εργάτες και τους διάφορους επαγγελματίες. από τους βιομηχάνους. τον ανταγωνισμό και την οκνηρία με τη λειτουρ- 87 . τον οποίο ανέπτυξε ο Καρλ Μαρξ μετά το 1840. που είχαν επηρεαστεί από το έργο του Φρίντριχ Ένγκελς (Friedrich Engels) Ουτοπικός και επαναστατικός σοσιαλισμός. Οι μαρξιστές ιδιαίτερα. H θεωρία των τεσσάρων κινημάτων του Φουριέ (1808) και Η νέα άποψη για την κοινωνία του Όουεν (1812-16)– έδιναν πράγματι αφορμή για τη διατύπωση μιας παρόμοιας αρνητικής κρίσης. οι «βιομήχανοι» αυτοί θα αντικαθιστούσαν τα προνόμια. αντιμετώπισαν τους εκπροσώπους του πρώιμου σοσιαλισμού αυτού ως αφελείς φιλοσόφους που δεν είχαν συλλάβει επαρκώς την κοινωνική λογική της νέας καπιταλιστικής εποχής και στην καλύτερη περίπτωση είχαν προβλέψει κάποια ελάχιστα στοιχεία του «επιστημονικού σοσιαλισμού». Τα κείμενά τους –οι Επιστολές ενός κατοίκου της Γενεύης του Σεν-Σιμόν (1802). στοχαστές.15 Καθώς δεν μπορούσαν να αγκιστρωθούν σε καμιά «ώριμη» εργατική τάξη. Σε αντιδιαστολή προς τον οργανωμένο χριστιανισμό. ο Φρανσουά-Σαρλ Φουριέ (François-Charles Fourier) και ο Ρόμπερτ Όουεν (Robert Owen) δεν θα μπορούσαν να κάνουν τίποτε άλλο από το να κατασκευάσουν οραματικά προγράμματα μιας ιδεατής κοινωνίας. στον ατομικισμό και τον ανταγωνισμό που κυριαρχούσαν εκείνη την εποχή. και έχει εισαγάγει τις δημοκρατικές αρχές στη λήψη των αποφάσεων και την εκλογή των ηγετών του. Μετά την εξάλειψη των αριστοκρατών. θεμελίωσαν τη νέα «επιστήμη του ανθρώπου» στην ανθρώπινη φύση. από τους μετριοπαθείς κοινοβουλευτικούς και συνδικαλιστές μέχρι τους σοσιαλδημοκράτες και τους κομμουνιστές. Ο Σεν-Σιμόν μάλιστα έβαλε ορθολογικά και προοδευτικά στο κέντρο της νέας κοινωνίας όλους όσοι επιτελούσαν μια παραγωγική λειτουργία. των βασιλιάδων και των παπάδων.

η πολύπλοκη συμπληρωματικότητα των οποίων θα εξασφάλιζε την ευτυχία όλων. στις οποίες συμπεριλαμβάνονταν τα περιορισμένα ωράρια και οι καλές συνθήκες εργασίας. καθώς επίσης και σε μια συχνά παράδοξη κοσμολογία. «Γνώμονάς του ήταν η αληθινή φύση του ανθρώπου.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·88 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 88 γική ιεραρχία. Η θρησκευτικότητα ήταν «εγγενής στη δομή της πρώιμης σοσιαλιστικής σκέψης». διότι οι ιδέες αυτές προηγήθηκαν κατά πολύ όχι μόνο της πολιτικής δραστηριότητας των εργατών αλλά και της ίδιας της χρήσης της λέξης σοσιαλιστής που επινοήθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1820 και τις αρχές της επομένης. Στηριγμένος σε μια πιο περίπλοκη και ευφάνταστη ψυχολογία. η κοινωνική ασφάλιση και η πρόνοια για την εκπαίδευση. ταχύτητα του κοινωνικού μετασχηματισμού.18 Έχοντας αποτύχει να προκαλέσει το ενδιαφέρον στις κυβερνητικές ελίτ για τις θεωρίες του σχετικά με τη δυνατότητα τελειοποίησης του ανθρώπου. όπου ανέλαβε τη χορηγία της πρότυπης κοινότητας της Νέας Αρμονίας στην Ιντιάνα.17 Έδινε προτεραιότητα στην εκπαίδευση του λαού. οι ουτοπικές ιδέες διαδόθηκαν ευρέως. στο πλαίσιο μιας ευρύτερης περιπέτειας στη βορειοαμερικανική ήπειρο όπου άνθησαν διάφορα κοινοτιστικά πειράματα. Κύριος εχθρός του δεν ήταν τόσο το αυταρχικό κράτος ή η αντιδημοκρατική δομή της καπιταλιστικής οικονομίας όσο η ηθική αυθεντία του κατεστημένου χριστιανισμού. διαμορφώνοντας . δεν είχαν καμιά σχέση με το εργατικό κίνημα. η οποία ήταν απαλλαγμένη από το προπατορικό αμάρτημα και δεν υπάκουε στους νόμους ή στον καταναγκασμό που θεμελιώνονταν σε αυτό». όπως ήταν τα «φαλανστήρια» του Φουριέ και τα «Συνεργατικά Χωριά» του Όουεν. ιδιοτέλεια ή «αφοσίωση» (αλτρουισμός) ως κύρια πηγή της ανθρώπινης και της σοσιαλιστικής προόδου. ο Όουεν πήγε τέσσερα χρόνια στις Ηνωμένες Πολιτείες (1824-28). ανθρώπινη ομοιομορφία εναντίον διαφοροποίησης των ανθρώπινων τύπων. σε μια προσπάθεια να αποκαλύψει «το μυστήριο της κοινωνικής αρμονίας και της ανθρώπινης ευτυχίας» μέσα από την ιδεώδη κοινωνική διευθέτηση των ανθρώπινων σχέσεων στο πλαίσιο της κοινότητας.19 Ακολουθώντας την πρωτοβουλία του Όουεν και των οπαδών του Φουριέ και του Σεν-Σιμόν. ο Φουριέ περιέγραψε λεπτομερώς τη δημιουργία κοινοτήτων αυτάρκειας. την αμοιβαιότητα και την παραγωγικότητα. Ο Όουεν σχεδίασε τα εκκοκκιστήρια στο Νέο Λάναρκ για να καταδείξει την προέλευση της συνεργατικότητας από τις υγιείς κοινωνικές ρυθμίσεις. Ο ουτοπικός σοσιαλισμός δεν ασκούσε κριτική στην καπιταλιστική οικονομία αλλά προτιμούσε να επικεντρώνει το ενδιαφέρον του σε θρησκευτικά και φιλοσοφικά ζητήματα – ισότητα εναντίον ιεραρχίας. σχέση ανάμεσα στο σοσιαλισμό και την ανθρώπινη ευτυχία». την ορθολογική ψυχαγωγία και τη στέγαση των εργαζομένων.16 Οι πειραματικές κοινότητες μικρής κλίμακας που επιλέχτηκαν εκ μέρους των ουτοπιστών.

το οποίο πήρε το όνομά του από το ουτοπικό μυθιστόρημά του Ταξίδι του Ίκαρου (Voyage of Icarus. όπως έκαναν και οι οπαδοί του Σεν-Σιμόν στη Γαλλία – ανάμεσά τους ο Φιλίπ Μπισέ (Philippe Buchez) και ο Πιερ Λερού (Pierre Leroux). ιδιοτελή και εγωιστική ατομικιστική κοινωνία. η οποία χρησιμοποιούσε φτηνή και ανειδίκευτη εργασία. όπως προτιμούσαν να την αποκαλούν οι οπαδοί του Καμπέ. διαδόθηκε ευρύτατα στη Γαλλία. στον Φουριέ και τον Σεν-Σιμόν κάτι πολύ ευρύτερο που αφορούσε τα ιδεώδη «της συνεργασίας». Στη συνέχεια. η «σοσιαλιστική» γλώσσα άρχισε τώρα να προσδιορίζει ένα συγκεκριμένο συμφέρον της εργατικής τάξης. ο Καμπέ επέστρεψε στη Γαλλία.21 Μέσα από τον αναβρασμό που συνέδεσε τους αγώνες των χαρτιστών για εκλογική μεταρρύθμιση στη Βρετανία το 1829-32 και τις εξεγέρσεις των κανούτων (των μεταξουργών) στη Λιόν το 1831 και το 1834 με την Επανάσταση του 1848. στην πραγματικότητα οι πολιτικοί εκφραστές της εργατικής τάξης όφειλαν στον Όουεν. ο Καμπέ είχε μάθει πολλά από τη συνδικαλιστική δράση των οπαδών του Όουεν στη διάρκεια της εξορίας του στη Βρετανία από το 1834 μέχρι το 1839. είναι αξιοσημείωτη. Εκτός από το αρχικό χρέος του στον Μπαμπέφ.20 Η εκρηκτική ιστορία του Μεγάλου Ενιαίου Εθνικού Συνδικάτου (Grand National Consolidated Trade Union – GNCTU) των οπαδών του Όουεν. Αντί να εγκολπωθούν ακέραιο το κοινοτιστικό ιδεώδες της απόσχισης από την υπάρχουσα ανταγωνιστική.22 Σε αντίθεση με τη ριζοσπαστική δημοκρατία ή τη μελλοντική σοσιαλδημοκρατική παράδοση.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·89 ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΑ ένα ζωτικό απόθεμα ιδεών για τα εργατικά κινήματα που αναδύονταν στη Δυτική Ευρώπη στις αρχές της δεκαετίας του 1830. 1839). απαιτώντας την ανάληψη κυβερνητικής δράσης και την πολιτική οργάνωση σε εθνικό επίπεδο. αυτή η σοσιαλιστική ή και «κομμουνιστική» κουλτούρα. Τόσο ο Καμπέ όσο και ο ΠιερΖοζέφ Προυντόν (Pierre-Joseph Proudhon) επηρέασαν τον πρώιμο γαλλικό σοσιαλισμό πολύ περισσότερο απ’ όσο δέχονται οι ιστορικοί. κυρίως μεταξύ των τεχνιτών και των επαγγελματιών που σαρώνονταν κυριολεκτικά από την επέλαση της βιομηχανίας. Ωστόσο. τη δεκαετία του 1830. οι οπαδοί του Όουεν ενσωματώθηκαν στο βρετανικό ριζοσπαστικό κίνημα. όπου εξέδωσε την εφημερίδα Le Populaire που συνέβαλε αποφασιστικά στη στροφή του γαλλικού αντιμοναρχισμού προς το σοσιαλισμό.τι αφορά τη δημοκρατία. Μέσω της διάδοσης του «ικαριακού» κινήματος του Ετιέν Καμπέ (Etienne Cabet). της «αμοιβαιότητας» και του «συνεταιρισμού»· της ορθολογικής και ουμανιστικής κριτικής 89 . όπως ήταν η ραπτική και η υποδηματοποιία. και διαψεύδοντας έτσι τον αφελή ουτοπισμό που τους αποδιδόταν. που άναψε πυρκαγιά το 1834 στο ταραγμένο πολιτικό τοπίο της Βρετανίας. ο ουτοπικός σοσιαλισμός αποτέλεσε ένα είδος υποχώρησης από την κρατικά προσανατολισμένη σκέψη σε ό.

25 Οι ιδέες της «απελευθέρωσης της εργασίας» εξέφραζαν απλές αλλά παθιασμένες επιθυμίες για ένα δικαιότερο κόσμο. τη σεξουαλική ελευθερία και την απόρριψη του γάμου. που εκτείνονταν με τρόπο ίσως αμφίσημο μέχρι τη συμμετοχική δημοκρατία. Παρόμοια. η επιθυμία για αυτοδιακυβέρνηση. η δημιουργική αφοσίωση στις μικρής κλίμακας μορφές κοινοτιστικής συνεργασίας. τα «ενωσιακά» ιδεώδη ενέπνευσαν συγκεκριμένα αιτήματα για την ανάπτυξη «κοινωνικών εργαστηρίων» και άλλων παραγωγικών συνεταιρισμών που θα χρηματοδοτούνταν από το γαλλικό κράτος. στους φυσικούς χώρους όπου διεξάγονταν τα πειράματα της Νέας Αρμονίας και στις άλλες ουτοπικές κοινότητες. ενώ οι οπαδοί του Όουεν απέδιδαν την ηθική αποσύνθεση του καπιταλισμού («τη μεταδοτική ασθένεια της εγωπάθειας και την αγάπη της κυριαρχίας») στην «πανταχού παρούσα αδικία […] που διαπράττουν οι άντρες σε βάρος των .23 Όσον αφορά τη δημοκρατία γενικότερα. που αναπτύχθηκε μετά το 1860. οι ουτοπικοί σοσιαλιστές άφησαν μια αντιφατική κληρονομιά. αναγεννήθηκε στην Κομμούνα του Παρισιού του 1871 ως προγραμματικό επαναστατικό αίτημα. πλαισιωμένο συχνά από μυθολογίες ενός απολεσθέντος χρυσού αιώνα. για τους εργάτες της Ανατολικής Ευρώπης της εποχής εκείνης. Από την άλλη. τα συνεργατικά ιδεώδη της συλλογικής αυτοβοήθειας αποτέλεσαν τον συνηθέστερο τρόπο επαφής τους με το σοσιαλισμό. σύμβολο της οποίας ήταν το υπερατλαντικό ταξίδι στον Νέο Κόσμο. η οποία προηγουμένως οριζόταν τοπικά. Έτσι. Η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία. απέρριψε ρητά και τις δύο αυτές πλευρές της ουτοπιστικής κληρονομιάς.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·90 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 90 της αστικής κοινωνίας· και της πρακτικής πεποίθησης ότι οι ανθρώπινες υποθέσεις θα μπορούσαν να διευθετηθούν διαφορετικά και καλύτερα.24 Οι ουτοπικοί σοσιαλιστές ήταν εξίσου αδιάφοροι για την πολιτική οικονομία και για τις δομικές αιτίες των ταξικών ανισοτήτων. οι οποίες σε μια κρίση σαν κι αυτή του 1848 θα μπορούσαν εύκολα να στηρίξουν την πίστη στην επανάσταση. άφησε μια πολύ πιο θετική και δημιουργική κληρονομιά. το οποίο προσπαθούσε να οργανωθεί σε εθνική κλίμακα. Από τη μια πλευρά αποδέχτηκαν διάφορες απολιτικές και συχνά εξωπραγματικές μορφές κοινοτιστικού πειραματισμού. Στην πολιτική του Λουί Μπλαν (Louis Blanc) και άλλων σοσιαλιστών ριζοσπαστών της Επανάστασης του 1848. ο Φουριέ ασπάστηκε την απόλυτη ισότητα αντρών και γυναικών. που δεν άφησαν και πολλά χρήσιμα στοιχεία στο εργατικό κίνημα. σιωπούσε για τον πολιτικό τρόπο μετάβασης σε μια νέα μορφή κοινωνίας. ενώ επίσης. Το πιο ενδιαφέρον απ’ όλα είναι ότι οι ουτοπικοί σοσιαλιστές ασκούσαν μια ακραία ριζοσπαστική πολιτική στα ζητήματα φύλου. Η φυγή από την πολιτική και από την ίδια την κοινωνία σε διάφορους κοινοτιστικούς θυλάκους.

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·91 ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΑ γυναικών» μέσα στην οικογένεια. Αν όμως τη δεκαετία του 1830 ήταν εφικτό να προτείνει κανείς ένα χώρο μεταρρυθμίσεων πέραν του καπιταλισμού.26 Πράγματι. όταν οι σοσιαλιστές μπορούσαν ακόμη να ονειρεύονται ότι θα έσωζαν την κοινωνία μέσα από την ανάπλαση του ανθρώπινου χαρακτήρα στο νέο καλούπι της συνεργασίας.30 Έτσι. όπως λέει η Μπάρμπαρα Τέιλορ (Barbara Taylor). έτσι ώστε η ιδιωτικοποιημένη οικογένεια και οι καταπιεστικοί νόμοι της για το θεσμό του γάμου να μπορούν να αντικατασταθούν από διευθετήσεις στο πλαίσιο της κοινότητας και από μια πραγματική ισότητα. το «ανταγωνιστικό σύστημα» αναπτύχθηκε όχι μόνο από τις αξίες που εμφυσούσαν το εργοστάσιο. ο εξατομικευμένος και ανταγωνιστικός άνθρωπος στο κέντρο του αστικού πολιτισμού.27 Επομένως ο νέος τρόπος ζωής θα προϋπέθετε μια πλήρη επανεξέταση των προσωπικών σχέσεων. όπως έλεγε η Έλινορ Μαρξ (Eleanor Marx) το 1892: «Δεν θα οργανωθούμε ως γυναίκες αλλά ως προλετάριες […] για μας δεν υπάρχει τίποτε άλλο έξω από το εργατικό κίνημα». Η αρχική πίστη στη σεξουαλική ισότητα («τα περιστασιακά μικροσυμφέροντα των γυναικών». με τον τρόπο αυτό. όπως έλεγε η Γερμανίδα σοσιαλδημοκράτισσα Κλάρα Τσέτκιν (Klara Zetkin)) απορροφήθηκε από την ταξική πάλη. ενώ και οι οργανώσεις της εργατικής τάξης είχαν αποδεχτεί τη μισθωτή σχέση. Η έμφαση του Όουεν και του Φουριέ στην ηθική αναμόρφωση της κοινωνίας απορρίφθηκε εύκολα από τους σοσιαλιστές του ύστερου 19ου 91 . η Εκκλησία και το σχολείο αλλά και από την οικογενειακή οργάνωση της προσωπικής ζωής: «Ο Homo oeconomicus. Το όραμα της σεξουαλικής απελευθέρωσης και των εναλλακτικών λύσεων στην πατριαρχική οικογένεια απωθήθηκε στις παρυφές του εργατικού κινήματος και στους λογής λογής διαφωνούντες. στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. η οποία. «τότε η γυναίκα θα αποκτούσε μια τέτοια θέση που να μην την αναγκάζει να εκποιεί την ελευθερία της και τα καλύτερα αισθήματά της». για τους οουενιστές. ήταν προϊόν ενός πατριαρχικού συστήματος ψυχοσεξουαλικών σχέσεων».29 Στο μεταξύ.28 Ο πρώιμος αυτός φεμινισμός διατυπώθηκε σε μια εποχή γενικευμένης αντίστασης στην καπιταλιστική βιομηχανία. Οι γυναίκες δεν αντιμετωπίζονταν πλέον από τη σκοπιά ενός ανεξάρτητου φεμινιστικού προγράμματος αλλά ως μητέρες ή εργάτριες. Ή. υποστήριξε κάποιος φεμινιστής οπαδός του Όουεν. η οποία δεν ανακτήθηκε παρά μόνο στα τέλη του 20ού αιώνα. η έμφαση στην ισότητα των φύλων αποδυναμώθηκε. λειτουργούσε ως «ο πυρήνας της απόλυτης κυριαρχίας». «υπήρχαν πολύ λιγότερα περιθώρια να βγεις έξω από το πλαίσιο αυτό». Αν η αμοιβαιότητα εγκαθιδρυόταν στο επίπεδο της κοινότητας όσο και ανάμεσα στα φύλα. ο ουτοπικός σοσιαλισμός αποδείχτηκε μια στιγμή εξαιρετικού ριζοσπαστισμού στο ζήτημα της ισότητας των φύλων.

τα εργατικά κινήματα διαχώρισαν τη στάση τους από εκείνη των φιλελευθέρων στο μεσαίο τρίτο του 19ου αιώνα. της ανατροφής των παιδιών και της προσωπικής ζωής εκτοπίστηκαν σε μια ιδιωτική σφαίρα απομακρυσμένη από την κεντρική πολιτική σκηνή. αντικαθιστώντας το με τη λαϊκή κυριαρχία εν γένει. αυτοέλεγχο. η Αριστερά σφυρηλάτησε την ανεξαρτησία της κυ- 92 ρίως μέσα από τις συγκρούσεις της με το φιλελευθερισμό. Σύμφωνα με τη φιλελεύθερη θεωρία. Τα προηγούμενα χρόνια. Ήδη από τη δεκαετία του 1860 άρχισε να παίρνει σχήμα μια σοσιαλιστική αντίληψη για τη συνταγματική δημοκρατία. «η δημοκρατία» ήταν συνώνυμη της οχλοκρατίας. σεβασμό της τάξης. ΠΡΟΣ ΤΗ ΔΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ 1860 Στη διάρκεια του 19ου αιώνα. Η στάση αυτή μετεξελίχθηκε σε τρόμο και αποτροπιασμό με την επανάσταση του 1848 και την πρώτη πανευρωπαϊκή λαϊκή εξέγερση των ετών 1867-71 για την απόκτηση πολιτικών δικαιωμάτων. αναλαμβάνοντας ακόμη και την πρωτοβουλία των κινήσεων σε στιγμές ριζοσπαστικοποίησης και επαναστατικής .31 Από τον Έντμουντ Μπερκ (Edmund Burke) και τον Αλεξίς ντε Τοκβίλ (Alexis de Tocqueville) μέχρι τους ιδεολόγους και τους πολιτικούς του ανερχόμενου φιλελευθερισμού τις δεκαετίες του 1860 και του 1870. οι φιλελεύθεροι υποτιμούσαν σταθερά τις πολιτικές ικανότητες του λαού. αλλά και στο κυρίαρχο κι ελεύθερο άτομο του φιλελευθερισμού. Οι φιλελεύθεροι αντιστάθηκαν σθεναρά στο ζήτημα του εκδημοκρατισμού της πολιτειότητας. Οι σοσιαλιστές δεν έστρεψαν την πλάτη τους μόνο στην τοπικά οργανωμένη συνεργατική ουτοπία. υπομονή στις αντιξοότητες. Ανάλογα με τη χώρα.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·92 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ αιώνα. του γάμου. η απόκτηση πολιτικών δικαιωμάτων προϋπέθετε την κατοχή περιουσίας. εμπιστοσύνη στο νόμο και σεβασμό στους ανωτέρους». Στο εξής τα ζητήματα της σεξουαλικότητας. συμπεριλαμβανομένων και των πλέον γενναιόδωρων ριζοσπαστών όπως ήταν ο Τζον Στιούαρτ Μιλ (John Stuart Mill). μαζί με την αδιαφορία τους για την εθνικά οργανωμένη ταξική πολιτική· οι κριτικές αναλύσεις τους σχετικά με την οικογένεια και την υποταγή των γυναικών υπήρξαν κι αυτές θύματα της ίδιας απορριπτικής στάσης. οι σοσιαλιστές συμμετείχαν ενεργά στους διάφορους φιλελεύθερους συνασπισμούς. η οποία δεν είχε και πολλά κοινά με την κοινοτιστική αυτοδιαχείριση που είχε εμπνεύσει νωρίτερα τη σοσιαλιστική σκέψη. τη μόρφωση και μια μάλλον απροσδιόριστη ποιότητα ηθικής υπόστασης – αυτό που ο Γκλάντστοουν (William Gladstone) αποκαλούσε «αυτοπειθαρχία. Στο λόγο των φιλελευθέρων. Με τον τρόπο αυτό έπαψαν να είναι πρωταρχικά ζητήματα της σοσιαλιστικής στρατηγικής.

οι αγωνιστές της Αριστεράς συγκρούονταν με τις αρχές για ζητήματα εκπαίδευσης. το ενδιαφέρον για το σοσιαλισμό έδινε πολύ μεγαλύτερη έμφαση στην τοπική κυριαρχία της λαϊκής δημοκρατικής δράσης. την οποία η σοσιαλδημοκρατία μόνο εν μέρει κατάφερε να εκφράσει. ή Πρώτη Διεθνής. Από κάθε άποψη. Στους συνεταιρισμούς αυτούς περιλαμβάνονταν τα εθνικά εργαστήρια ή οι λαϊκές πιστωτικές τράπεζες που. μέσα στο πλαίσιο της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Η συγκεντρωτική πολιτική του σοσιαλιστικού συνταγματισμού αναπτύχθηκε για μισό αιώνα περίπου. Ωστόσο οι τοπικές κουλτούρες για το σοσιαλισμό και τη δημοκρατία έπρεπε να ανασχηματιστούν αρκετά μέχρι να καταφέρει να επικρατήσει πλήρως η σοσιαλδημοκρατία. Τα λαϊκά κινήματα των μέσων του 19ου αιώνα διακρίνονταν από έντονη πολιτικοποίηση. Κύριος χώρος τους ήταν η Διεθνής Ένωση Εργατών. οι οποίοι είχαν την υποστήριξη μεταρρυθμιστικών κυβερνήσεων. συγγένευαν με εκείνα του Προυντόν. θρησκείας και για άλλες πλευρές της καθημερινής ζωής. Αυτό το είδος κινήματος υποστηρίχθηκε επιτυχώς σε μια σειρά παθιασμένων συζητήσεων που κυριάρχησαν στο χώρο της Αριστεράς από τις αρχές της δεκαετίας του 1860 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1870. οι οποίες συνδέονταν στενά με την έννοια του εθνικού κράτους.32 Επιπλέον. η οποία ιδρύθηκε το 1864 και διαλύθηκε το 1876. 93 . Είχαν εργαστεί επίσης για την ανάπτυξη ενδιάμεσων μορφών παραγωγικών συνεταιρισμών. στο πλαίσιο των νέων κομμάτων που άρχισαν να ιδρύονται στις διάφορες χώρες τη δεκαετία του 1870. Στο επίπεδο της βάσης. Βέβαια. Έκτοτε οι σοσιαλιστές στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης εναπέθεσαν τις ελπίδες τους σε ένα κεντρικά διευθυνόμενο κόμμα.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·93 ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΑ κρίσης. Τόσο στα χωριά και τις κωμοπόλεις όσο και στα μεγάλα αστικά κέντρα. αλλά και από τις λαϊκές εξεγέρσεις της ίδιας περίπου περιόδου για την ψήφιση συνταγμάτων. όπως ήταν η επανάσταση του 1848-49. το σοσιαλδημοκρατικό αυτό μοντέλο ενισχύθηκε περαιτέρω από την επικράτηση στην Ευρώπη των κοινοβουλευτικών συνταγματικών δημοκρατιών. εκφράζοντας την προγενέστερη ριζοσπαστική κληρονομιά. Οι ευκαιρίες που έδινε τώρα ο φιλελεύθερος συνταγματισμός επηρέασαν καίρια την πρόοδο του σοσιαλδημοκρατικού μοντέλου. δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ανάμεσα σε όλα αυτά υπήρχε ακόμη ζωντανός ο μπλανκιστικός πειρασμός για μια επαναστατική συνωμοσία κατά του κράτους και του συστήματος εν γένει. με αποτέλεσμα να οδηγούν την ορμή της Αριστεράς πολύ πέραν των συνηθισμένων ορίων της. του Καμπέ και άλλων ουτοπιστών. η δεκαετία του 1860 υπήρξε καθοριστική για την εξέλιξη του σοσιαλιστικού κινήματος. ως σχέδια. ψυχαγωγίας. και το οποίο συνεργαζόταν με ένα εθνικά οργανωμένο συνδικαλιστικό κίνημα. που προωθήθηκε θεαματικά το 1860 με την ενοποίηση της Γερμανίας και της Ιταλίας.

33 Η δέσμευση όλης αυτής της ενέργειας και οι τρόποι που θα χρησιμοποιούνταν για να τεθεί στην υπηρεσία της δημοκρατίας στις νέες καπιταλιστικές ευρωπαϊκές κοινωνίες.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·94 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Τα πιο σημαντικά από τα κινήματα αυτά ήταν ο χαρτισμός και τα γαλλικά ριζοσπαστικά κινήματα της περιόδου 1848-51. ενώ οι δημοκράτες-σοσιαλιστές («democ-socs») κατάφεραν να διεισδύσουν ακόμη και στα χωριά. Ανάλογα πολιτικά σχήματα μπορούσε να βρει κανείς και σε πολλές άλλες χώρες μεταξύ 1840 και 1860. τόσο ως ανάμνηση των λαϊκών αγώνων όσο και ως ενεργό δυναμικό ενός μέλλοντος που έπρεπε ο κόσμος να φανταστεί ήταν οι κύριες προκλήσεις που αντιμετώπιζε το αναδυόμενο σοσιαλιστικό κίνημα το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα. οπότε οι πολιτικές λέσχες και οι εργατικές ενώσεις έφτασαν στον κολοφώνα της πολιτικής τους δράσης τόσο στο Παρίσι όσο και σε άλλες πόλεις. 94 .

οι καθολικές χώρες της Νότιας Ευρώπης. μια δεκαετία αργότερα. τέλος. σοσιαλιστικά κόμματα υπήρχαν σχεδόν σε όλες τις χώρες της Ευρώπης. η τσαρική Πολωνία και η Κροατία των Αψβούργων. οι Σοσιαλδημοκρατικές Ενώσεις της Δανίας και της Ολλανδίας. ο πολιτικός χάρτης της Ευρώπης κυριαρχούνταν πλήρως από τα σοσιαλιστικά κόμματα. νομιμοποιημένα στη συνείδηση του κόσμου και υποστηριζόμενα από μια ολοένα και πιο ισχυρή εκλογική βάση. Ύστερα από τρία χρόνια συνωμοσιών. ο Μαρξ αναγκάστηκε να καταφύγει στο Λονδίνο. όταν ο Μαρξ είχε αρχίσει να επικρίνει το καπιταλιστικό σύστημα.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·95 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο Μ ΑΡΞΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η Α ΡΙΣΤΕΡΑ οι σοσιαλιστικές οργανώσεις ήταν σχε. κάποια νεαρά κόμματα στην Τσεχία και την Ουγγαρία. Ωστόσο. Υπήρχαν μόνο το ενωμένο Κόμμα των Σοσιαλι. Στις αρχές του 20ού αιώνα. . η Γαλλική Σοσιαλιστική Ομοσπονδία και ορισμένα ασήμαντα σοσιαλιστικά δίκτυα στην Πορτογαλία και την Ισπανία. που τότε ακόμη ανήκαν στην Αυτοκρατορία των Αψβούργων. Όταν το 1895 πέθανε ο Φρίντριχ Ένγκελς. ΟΤΑΝ ΠΕΘΑΝΕ Ο ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ. όλες οι περιοχές της γηραιάς ηπείρου –η γερμανόφωνη Κεντρική Ευρώπη. ακολούθησαν και οι υπόλοιπες περιοχές – όλοι οι σλαβικοί λαοί της Aυτοκρατορίας των Αψβούργων· οι Εβραίοι. Η άνοδος αυτή του κινήματος απείχε πολύ από την εξοντωτική απομόνωση της δεκαετίας του 1850. οι Κάτω Χώρες. οδοφραγμάτων. όπου δεν υπήρχε ίχνος επαναστατικής δράσης. το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα των Ρώσων Εργατών. υποφέροντας αφάνταστα από την απογοητευτική ήττα της παρισινής επανάστασης και την εξορία του.τα θεμέλια στών Εργατών στη Γερμανία. Πολύ γρήγορα. τα οποία αναδείχτηκαν σε κύριους υποστηρικτές της δημοκρατίας. την κακή υγεία και την απώλεια συγγενικών 95 Τ Ο 1883. οι Φινλανδοί και οι Λετονοί που ανήκαν στην τσαρική Ρωσία· και. ακόμη και ορισμένες νέες βαλκανικές χώρες– είχαν οργανωμένη σοσιαλιστική παρουσία. οι Ουκρανοί.Βάζοντας δόν ανύπαρκτες στην Ευρώπη. πυρετικής δημοσιογραφίας και αδιάλειπτης επαναστατικής διέγερσης το 1848-50. Όλα αυτά όμως τα κόμματα ήταν εύθραυστα και μπορούσαν ανά πάσα στιγμή να τσακιστούν από τις αρχές. επιστήθιος φίλος και συνεργάτης του Καρλ Μαρξ. τη μεγάλη φτώχεια. η Σκανδιναβία.

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·96 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ του προσώπων. Το δημοκρατικό κίνημα επεκτάθηκε βίαια σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο μετά τη Γαλλική Επανάσταση. ο Μαρξ υποχρεώθηκε τώρα να διοχετεύσει όλη του την ενέργεια στα βιβλία. οι ευρωπαϊκές αφηγήσεις της προόδου του δημοκρατικού κινήματος κατέγραψαν πολλές τοπικές επιτυχίες μεταξύ 1800 και 1870. μόνο μέσα από τις συνταγματικές αλλαγές της δεκαετίας του 1860 σε ολόκληρη σχεδόν τη Γηραιά Ήπειρο δημιουργήθηκε ένα ανθεκτικό νομικό και πολιτικό πλαίσιο –εθνικά κράτη με κοινοβουλευτικούς θεσμούς και έννομη τάξη– μέσα στο οποίο οι δημοκρατικές βλέψεις μπόρεσαν να λάβουν οργανωμένη και συνεχή μορφή. ενώ ο ακρογωνιαίος λίθος της πολιτικής τους καθοδήγησης ήταν η σκέψη και η θεωρητική κληρονομιά του Καρλ Μαρξ. Ο Καρλ Μαρξ (1818-83) και ο συνεργάτης του Φρίντριχ Ένγκελς (1820-95) ήταν 96 γόνοι της ίδιας εκείνης τάξης που ήθελαν να καταστρέψουν. Τα δημοκρατικά κόμματα που ιδρύθηκαν τη δεκαετία του 1870 ήταν συνήθως σοσιαλιστικά. όπως αυτά των χαρτιστών και των προκατόχων τους στη Βρετανία τις δεκαετίες του 1830 και του 1840.1 Ο λαός επρόκειτο να κινητοποιηθεί ξανά με αποφασιστικότητα μετά από δέκα ολόκληρα χρόνια. Συνάμα εναπέθεσε τις ελπίδες του για ανατροπή του συστήματος στις υπόγειες διεργασίες της ιστορίας. αλλά η τάξη αποκαταστάθηκε με αμείλικτο τρόπο αμέσως μετά. Μόνο στη δεκαετία του 1860 άρχισαν να κλονίζονται οι ισορροπίες που είχαν διαμορφωθεί στο πολιτικό σκηνικό μετά την αποτυχημένη επανάσταση του 1848. Έχοντας βασίσει τις προηγούμενες ελπίδες του για μια πανευρωπαϊκή επανάσταση κυρίως στις φαντασιώσεις και τα παραληρήματα των προσφύγων. Η αναγέννηση της δημοκρατικής πολιτικής τη δεκαετία του 1860 προϋπέθετε μακρές και λιγότερο ορατές διεργασίες συσσώρευσης πείρας και γνώσης που έγιναν στο πλαίσιο των κατά τόπους κοινοτήτων μέσα από την υπομονετική δράση αφανών αλλά πρωτοπόρων αγωνιστών. Αναζωπυρώθηκε προσωρινά το 1848. με δραματικές εξαιρέσεις στον κανόνα της παγιωμένης τάξης τις διεθνείς κρίσεις του 1830-31 και τα διάφορα εθνικά κινήματα. Το κεφάλαιο αυτό αλλά και το επόμενο στήνουν μια γέφυρα ανάμεσα στην ήττα του επαναστατικού κινήματος το 1848-49 και τη σταθερή άνοδο των σοσιαλιστικών κομμάτων μέχρι τη δεκαετία του 1890. ΠΟΙΟΙ ΗΤΑΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ Ο ΜΑΡΞ ΚΑΙ Ο ΕΝΓΚΕΛΣ.2 Ωστόσο. Βέβαια. μελετώντας και γράφοντας πυρετικά στη βιβλιοθήκη του Βρετανικού Μουσείου. της ευημερούσας . για να γονατίσει παντού με την παλινόρθωση του 1815. όπου ο «γεροτυφλοπόντικας» της επανάστασης συνέχιζε να σκάβει.

της περιόδου δηλαδή που αρχίζει το 1815 και τελειώνει τον Μάρτιο του 1848. Και στα δύο αυτά επίπεδα. Παράλληλα με τη συνεργασία τους στη συγγραφή βιβλίων και άλλων κειμένων. στην οποία ανήκαν – Bildung und Besitz. γι’ αυτό και σπούδασε νομικά στα Πανεπιστήμια της Βόνης και του Βερολίνου. ο Μαρξ έγινε το 1837 μέλος του βερολινέζικου κύκλου των Νέων Εγελιανών. Ο Μαρξ σκεφτόταν σοβαρά να ακολουθήσει το επάγγελμα του πατέρα του. ενώ ο Ένγκελς πέρασε δύο χρόνια στο Μάντσεστερ μελετώντας από πρώτο χέρι τις κοινωνικές συνέπειες της εκβιομηχάνισης της Αγγλίας. ενώ ο Ένγκελς εντάχθηκε το 1841 στο κίνημα της Νεαρής Γερμανίας. αντιμετώπισε διάφορες οικογενειακές τραγωδίες και δεν παρουσίασε κάτι σημαντικό στον συγγραφικό τομέα. στο Παρίσι και το Λονδίνο. εγκαινιάζοντας τη στενή τους συνεργασία. ο Μαρξ αποσύρθηκε στο Λονδίνο. Τα νιάτα τους κινούνταν καθαρά στον άξονα της αναπτυσσόμενης κοινωνικής τάξης. που είχε σοβαρές οικονομικές δυσκολίες. που ήταν επιτυχημένος δικηγόρος στη γενέθλια πόλη του. όπου εμβάθυνε στη φιλοσοφική κριτική του κατά του πρωσικού κράτους. οι εκπρόσωποι της οποίας αναδύονταν αργά και βασανιστικά στις δυτικές επαρχίες του πρωσικού κράτους. Αρκετό καιρό προτού τα γεγονότα του 1848 σαρώσουν την ευρωπαϊκή ήπειρο.3 Ο διανοητικός ριζοσπαστισμός άλλαξε δραματικά την πορεία της ζωής τους. Η κατάσταση άλλαξε το 97 . όπου και έζησε μέχρι το τέλος της ζωής του. η πρόσφατη γαλλόφωνη ιστορία της Ρηνανίας προσανατόλισε τον Μαρξ στην προοδευτική κληρονομιά του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης. Οι δύο άντρες συναντήθηκαν τον Αύγουστο του 1844 στις Βριξέλες. ο Μαρξ και ο Ένγκελς είχαν πολλές ευκαιρίες για στοχασμό – ο Μαρξ επέστρεψε τον Ιούλιο του 1841 στο προοδευτικό δυτικό άκρο της Γερμανίας. Έτσι.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·97 Ο ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ δηλαδή και σίγουρης για τον εαυτό της αστικής τάξης. ενώ η κλωστοϋφαντουργία και οι εμπορικές παραδόσεις της Βρέμης έστρεψαν τον νεαρό Ένγκελς προς τη δυναμική βιομηχανία της Βρετανίας. το Τριρ της Ρηνανίας. ενώ συμμετείχαν και στη Γερμανική Επανάσταση του 1848-49. Ο Ένγκελς μαθήτευσε στην οικογενειακή κλωστοϋφαντουργική εταιρεία Ermen και Engels στο Μπάρμεν και το 1836 πήγε να γίνει έμπορος στη Βρέμη. ενώ ο Ένγκελς διηύθυνε τις επιχειρήσεις της οικογένειάς του από το Μάντσεστερ. δραστηριοποιήθηκαν πολιτικά στις διάφορες κοινότητες των Γερμανών εργατών που ζούσαν στις Βριξέλες. Τα χρόνια του 1850 δεν ήταν ευτυχισμένα για τον Μαρξ. η σύγκριση απέβαινε σε βάρος της γερμανικής διανόησης στη διάρκεια του Vormarz. πιστεύοντας ακράδαντα στον προοδευτικό ιστορικό τους ρόλο. Μετά το θρίαμβο της ευρωπαϊκής αντεπανάστασης το 1849. οι δύο στυλοβάτες του γερμανικού αστικού καθωσπρεπισμού. Όμως. εκπαίδευση και ιδιοκτησία.

οι πρώιμες φιλοσοφικές θέσεις του σχετικά με την αλλοτρίωση επηρέασαν την οικονομική θεωρία που αναπτύσσεται στο Κεφάλαιο– έχει τη σημασία του για άλλους λόγους. Πρέπει επίσης να ξεχάσουμε τα φιλοσοφικά κείμενα του Μαρξ που γράφτηκαν τη δεκαετία του 1840. Το 1870 ο Ένγκελς μετακόμισε στο Λονδίνο. Ωστόσο η αποτυχία της Κομμούνας και οι μηχανορραφίες του Μπακούνιν οδήγησαν στη διάλυση της Πρώτης Διεθνούς. με αποτέλεσμα η φιλική σχέση τους να γίνει ακόμη πιο στενή. και τους οποίους υιοθέτησε η πρώτη γενιά σοσιαλδημοκρατών πολιτικών. στην ίδρυση της οποίας το 1864 συνέβαλε με όλες του τις δυνάμεις. Αυτό ώθησε τον Μαρξ να αρχίσει να ασχολείται σοβαρά με την οικονομική θεωρία. Οι μεταγενέστεροι και κυρίως οι διάφοροι ιδεολόγοι. Ποια ήταν όμως η επιρροή που άσκησαν στους συγχρόνους τους ο Μαρξ και ο Ένγκελς. Παρότι προς το τέλος της ζωής του ο Μαρξ έγινε γνωστός ευρύτερα. λόγω της κακής κατάστασης της υγείας του δημοσίευσε πολύ λίγα πράγματα. όταν η πρώτη πανευρωπαϊκή κρίση συγκλόνισε το καπιταλιστικό σύστημα. Το ερώτημα τι «εννοούσε ακριβώς» ο Μαρξ –αν. θα έπρεπε να αναρωτηθούμε ποιοι ήταν οι πολιτικοί στόχοι που υποστήριζαν ο Μαρξ και ο Ένγκελς τις δεκαετίες του 1860 και του 1870. για παράδειγμα. ενώ στα πολιτικά γεγονότα συμμετείχε όλο και σπανιότερα. άγνωστα στους συγχρόνους του και χωρίς μεγάλη σχέση με τη δεκαετία του 1860.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·98 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 98 1857. Η εικόνα μας γι’αυτόν διαμορφώθηκε από τη μεταγενέστερη πορεία της μαρξιστικής παράδοσης. αποκτώντας σχέσεις με τα αναπτυσσόμενα εργατικά κινήματα της Γερμανίας και άλλων χωρών. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να ξεχάσουμε όσα έγιναν το 1917 στη διάρκεια της Οκτωβριανής Επανάστασης. Ο Μαρξ που ξέρουμε δεν είναι ο Μαρξ των συγχρόνων του. πρέπει να παραμερίσουμε τις ατέλειωτες συζητήσεις για τη μαρξιστική θεωρία ως όλον. κυρίως μέσω της Πρώτης Διεθνούς. Αντίθετα. Αποκορύφωμα των δημιουργικών αυτών χρόνων ήταν η δημοσίευση του πρώτου τόμου του Κεφαλαίου. τοποθέτησαν τον Μαρξ και τον Ένγκελς έξω από την ιστορία. Πώς έγινε αντιληπτή η γενική θεωρία τους για την κοινωνία. του magnum opus του. καθώς και όσα γνωρίζουμε για τον κομμουνισμό. πράγμα που έκανε μανιωδώς μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1860. Επιπλέον ξανάρχισε να ασχολείται με την πολιτική. αλλά και από τα γραπτά του που δημοσιεύτηκαν μετά το θάνατό του. και η πρόσκαιρη επιτυχία της Κομμούνας του Παρισιού που ήταν μια πραγματική εργατική επανάσταση. σπάζοντας το ένα ρεκόρ μετά το άλλο. το οποίο μέχρι τότε αναπτυσσόταν με πρωτοφανείς ρυθμούς. Για να απαντήσουμε στο ερώτημα αυτό. άλλοι διακείμενοι φιλικά και άλλοι εχθρικά. Αυτό είχε ως συνέπεια να μην μπορούμε να αντιληφθούμε τη θέση που είχαν οι δύο αυτοί στοχαστές . αλλά εδώ μπορεί να παρακαμφθεί άνετα.

ήταν γνωστός κάπως αόριστα για την ανάμειξή του στα γεγονότα του 1848· επιπλέον. Με τη στρατηγική αυτή οι ριζοσπάστες της εποχής επιδίωκαν να διευρύνουν την επιρροή τους στους εργαζομένους. Από τους πρώτους κιόλας μήνες του 1846 είχε συστήσει στις Βριξέλες την Επιτροπή Αλληλογραφίας των κομμουνιστών με τη βοήθεια των επαναστατών συντρόφων του. το Κομμουνιστικό μανιφέστο (1847-48). σε μια προσπάθεια να σφυρηλατήσει αγωνιστικούς και φιλικούς δεσμούς ανάμεσα στους εργάτες διαφόρων χωρών μέσω της ημιπαράνομης Λίγκας των Δικαίων (League of the Just) που έδρευε στο Λονδίνο. Ωστόσο.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·99 Ο ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ στην εποχή τους. δύο έργα οικονομικής θεωρίας (1857-67) και τα πολιτικά κείμενά του για την Πρώτη Διεθνή (1864-72). Όταν το καλοκαίρι του 1847 οι κομμουνιστές των Βριξελών συγκρότησαν μαζί με τους συντρόφους τους στο Λονδίνο την Κομμουνιστική Ένωση. Για να συλλάβουμε το μέγεθος της επιρροής τους. οι ιδέες του δεν ήταν γνωστές έξω από έναν πολύ περιορισμένο κύκλο Βρετανών και Γερμανών σοσιαλιστών που τον είχαν αποδεχτεί ως σημαντικό διανοούμενο. ο Μαρξ συναντήθηκε για πρώτη φορά με εργάτες σε μορφωτικές συγκεντρώσεις Γερμανών μεταναστών στο Παρίσι. σχόλιά του σε διάφορες εφημερίδες για τις ευρωπαϊκές επαναστάσεις της εποχής του (1847-53). όπως και οι περισσότερες επαναστατικές οργανώσεις της εποχής. πρέπει να εστιάσουμε την προσοχή μας στις απόψεις των σοσιαλιστών πολιτικών και των εργατών ακτιβιστών του τελευταίου τρίτου του 19ου αιώνα. ενώ η φήμη του ως οικονομολόγου και ιστορικού μεγάλωνε. οι Γερμανοί εργάτες σχημάτισαν στην πρωτεύουσα του Βελγίου μια ανάλογη οργάνωση. στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης. Ενόσω ζούσε. Η φήμη του Μαρξ ως θεωρητικού οφειλόταν κυρίως στα μεγάλα οικονομικά έργα του – την Κριτική της πολιτικής οικονομίας (1859) και τον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου (1867). Τα κείμενα αυτά γράφτηκαν σε διάφορες γλώσσες (γερμανικά. Από πολιτική άποψη. Ποια ήταν τα χαρακτηριστικά των ιδεών του Μαρξ στο τέλος της ζωής του.4 Στις αρχές του 1844. λίγα γραπτά του ήταν διαθέσιμα στο κοινό. Σε αυτά περιλαμβάνονταν τα πρώιμα φιλοσοφικά χειρόγραφά του. Η οργάνωση αυτή. με σκοπό να τους στρέψουν στο σοσιαλισμό. ο οποίος υποστήριξε την Κομμούνα του Παρισιού. την Εταιρεία των Γερμανών Εργατών. Η πολιτική επιρροή του Μαρξ έγινε αισθητή με τα γεγονότα της δεκαετίας του 1860. Πώς χρησιμοποιήθηκαν στην πολιτική. ήταν διάσημος ως ένας από τους ηγέτες της Πρώτης Διεθνούς. 99 . γαλλικά και αγγλικά) και εξαντλήθηκαν πολύ γρήγορα. είχε έναν παράνομο πυρήνα πίσω από το νόμιμο εκπαιδευτικό προσωπείο της που αποτυπωνόταν στην επίσημη επωνυμία της: Εκπαιδευτική Ένωση των Γερμανών Εργατών.

Ο Μαρξ και οι φίλοι του ισχυρίζονταν ότι γνώριζαν το μέλλον επειδή είχαν κατανοήσει τη νομοτελειακή και αναπόδραστη πρόοδο της ιστορίας. Τη δεκαετία του 1840 σημειώθηκε το πέρασμα από το μπλανκιστικό μοντέλο της επαναστατικής πράξης σε μια διαφορετική μορφή δράσης που στηριζόταν στη λαϊκή προπαγάνδα. όπως και η διάθεση για εξέγερση. καθώς τους έδινε τη δυνατότητα να μαντέψουν πού βρίσκονταν πραγματικά τα συμφέροντά του. η πρακτική συγκυρία του 1848 –με μια επαναστατική ομάδα διανοουμένων να καλεί στον αγώνα ένα βιομηχανικό προλεταριάτο αμορφοποίητο και εξαιρετικά άνισο– καθιστούσε πολύ δύσκολη.5 Κατ’ αυτό τον τρόπο. Πάνω απ’ όλα. Τα κοινοτιστικά πειράματα των ουτοπιστών συγχέονταν ώς ένα βαθμό με τα συνεργατικά ιδεώδη που προτιμούσαν οι περισσότεροι πολιτικά ενεργοί εργάτες. αν όχι αδύνατη. . των χαρτιστών στη Βρετανία και του σοσιαλισμού των τεχνιτών. ήταν αντίθετος στις πρόωρες συγκρούσεις. αυτό στηριζόταν με έναν απόλυτα φυσικό τρόπο στις ιδέες του Προυντόν και των ουτοπιστών σοσιαλιστών. και αυτή που συνδεόταν με τον Προυντόν και τα απολιτικά εγχειρήματα των ουτοπιστών σοσιαλιστών. του Μπουοναρότι και του Μπλανκί. παρέμεινε παγιδευμένος στην πρακτική λογική του μπλανκισμού στη διάρκεια της Eπανάστασης του 1848: προσπερνώντας τη λαϊκή συνείδηση. Παρότι ο Μαρξ με κόπο απομακρύνθηκε από τις συνωμοτικές συνήθειες των επαναστατικών οργανώσεων. ο Μαρξ ήταν κατηγορηματικά αφοσιωμένος στη δημόσια προπαγάνδα και τη δημοκρατική φωνή του ίδιου του λαού παρά στην μπλανκιστική φαντασίωση μιας μυστικής δράκας επαναστατών που θα κηδεμόνευαν αυταρχικά ένα λαό ανώριμο για να αυτοκυβερνηθεί. επέμενε να κατευθύνει το λαό στην αποφασιστική εξεγερσιακή αναμέτρηση. ενώ τις τελευταίες στιγμές της επανάστασης παρακίνησε τους εργάτες της Κολονίας να μη συμμετάσχουν σε μια αδιέξοδη εξέγερση. Η ιδέα της συνεργασίας των παραγωγών ενέπνεε το κίνημα των χαρτιστών. Το στοιχείο αυτό ήταν ισχυρότερο στο σοσιαλισμό του Όουεν των αρχών της δεκαετίας του 1830 και του ουτοπικού κομμουνισμού των ικαριστών του Καμπέ τη δεκαετία του 1840. Αν ο Μπλανκί και οι συνωμότες σύντροφοί του είχαν πράγματι κάποιο κοινωνικό πρόγραμμα. Παρ’ όλα αυτά. Κατά τον Μαρξ. Αυτό τους έθετε πάνω από το λαό.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·100 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 100 Η μορφή αυτή οργάνωσης των εργαζομένων ήταν πολύ συνηθισμένη στους λαϊκούς ριζοσπάστες τη δεκαετία του 1840: με τη συνωμοτική και εξεγερσιακή παράδοση του Μπαμπέφ. την αποφυγή του «πρωτοπορισμού». οι δημοκράτες της επανάστασης του 1848 προηγούνταν των κοινωνικών κινημάτων που ήταν απαραίτητα για την υλοποίηση των προγραμμάτων τους. Όλες αυτές οι πολιτικές παραδόσεις είχαν κοινά στοιχεία. Ωστόσο ο Μαρξ τόνισε εμφατικά τα «αστικοδημοκρατικά» όρια της Eπανάστασης του 1848.

που θα μπορούσε να διαρκέσει δεκαπέντε. Το 1848. Από τη βασική αυτή θεωρητική θέση προκύπτει η πολιτική στάση του Μαρξ και του Ένγκελς. όταν έθεσε τις βάσεις της οικονομικής θεωρίας του στα εφτά σημειωματάρια των περίφημων Grundrisse. είκοσι ή και πενήντα χρόνια». με την ίδια βεβαιότητα που θα έρθει και η κρίση». τα οποία έμειναν αδημοσίευτα για έναν αιώνα περίπου. ο Μαρξ δίνει ακόμη μεγαλύτερη έμφαση στις κοινωνικές δυνάμεις και τις αντικειμενικές δομές που.6 Το 1850 υπήρξε σταθμός για τη σταδιοδρομία του Μαρξ. Όπως αναγνώρισε ο Ένγκελς με δυσθυμία αργότερα. Διέρρηξε τους πολιτικούς του δεσμούς με την ηττημένη Κομμουνιστική Λίγκα. Είχε αρχίσει ήδη να θεωρεί την οικονομική εκμετάλλευση ως τον αναγκαίο μηχανισμό της αλλαγής. ο Μαρξ δεν διάβασε καθόλου σωστά τα σημεία των καιρών. Στο έργο αυτό. δεν υπάρχει καμιά περίπτωση αληθινής επαναστατικής αλλαγής. Και: «Η νέα επανάσταση μπορεί να είναι μόνο αποτέλεσμα μιας νέας κρίσης· ωστόσο θα έρθει. Οι εργάτες χρειάζονταν μια πολιτική μακράς πνοής: «Αν θέλετε να αλλάξετε τα πράγματα και να γίνετε ικανοί να κυβερνήσετε. οι επαναστάσεις δεν είναι άθλος θέλησης μιας μειονότητας αλλά το απαύγασμα ώριμων κοινωνικοοικονομικών συνθηκών. που συνέχιζε να λαχταράει τον παλιό μπλανκισμό. Έκτοτε έζησε την έξαψη της επαναστατικής αισιοδοξίας μόνο άλλη μία φορά. Ωστόσο μετά το 1848 ο Μαρξ αφοσιώθηκε και πάλι στη θεωρητική έρευνα από την οποία προέκυψε το Κεφάλαιο. Άλλη μια γενική αρχή ήταν η εξής: «Όσο διαρκεί η γενική αυτή ευημερία. που επιτρέπει στις καπιταλιστικές παραγωγικές δυνάμεις να αναπτυχθούν στον υψηλότερο δυνατό βαθμό στο πλαίσιο του ίδιου του αστικού συστήματος. που τους έφερε σε τόσο ριζική αντίθεση με τους εκπροσώπους άλλων αριστερών παραδόσεων του 19ου αιώνα. αυτό που ο ίδιος και ο Μαρξ εξέλαβαν ως επιθανάτιο ρόγχο του καπιταλισμού δεν ήταν τίποτε άλλο από τους πόνους της γέννησής του.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·101 Ο ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ αυτά τα κινήματα θα μπορούσαν να πετύχουν μόνο μετά την εκβιομηχάνιση του καπιταλισμού. τελικά καθιστούν την αλλαγή αυτή δυνατή. Όπως υποστήριξε στην κρίσιμη σύνοδο της Κεντρικής Επιτροπής της. τότε θα πρέπει να αντέξετε έναν πόλεμο πολιτών. οι οποίες προσδιορίζονταν από τις συνθήκες της οικονομικής ζωής. 101 . μολονότι περιορίζουν τη δυνατότητα του λαού να αλλάξει τα πράγματα. Η επανάσταση θα καταστεί δυνατή μόνο όταν έρθουν σε σύγκρουση δύο παράγοντες: οι νέες παραγωγικές δυνάμεις και οι καπιταλιστικές μορφές παραγωγής». με το καταπιεσμένο προλεταριάτο να παρέχει τη νέα επαναστατική ώθηση: δεν ήταν πλέον οι μικρές ομάδες των συνωμοτών επαναστατών εκείνες που κινούσαν τα νήματα της ιστορίας αλλά οι κοινωνικές τάξεις. Αυτό οδήγησε τον Μαρξ πίσω στα θρανία. στη διάρκεια της μεγάλης κυκλικής κρίσης της ευρωπαϊκής καπιταλιστικής οικονομίας του 1857.

Στη Βρετανία οργανώθηκε ένα συνδικαλιστικό συνέδριο. Αυτό που ενθουσίασε τον Μαρξ δεν ήταν η ένταση των ταξικών συγκρούσεων αλλά η σύνδεσή τους με την πολιτική που οδήγησε στην ίδρυση της Πρώτης Διεθνούς το 1864. Όπως ακριβώς ήταν ζωτική η ανάκαμψη του εργατικού κινήματος ακόμη περισσότερο σημαντική ήταν η αλλαγή του συνταγματικού πλαισίου μέσα στο οποίο συνέβη. Για τον Μαρξ και τον Ένγκελς. αναδεικνύοντας στις σωστές της διαστάσεις την επανάσταση του 1848-49 και εξηγώντας τις συνθήκες μιας μελλοντικής κατάρρευσης του καπιταλιστικού συστήματος. αλλά το κοινωνικό του είναι τη συνείδησή του». Τη δεκαετία του 1860. τα νέα εθνικά κράτη της Γερμανίας και της Ιταλίας ήταν μεγάλο κέρδος για τους προοδευτικούς. καθώς προωθούσαν τον καπιταλισμό στις δύο αυτές κοινωνίες και δημιουργούσαν ευνοϊκές συνθήκες για την πρόοδο του εργατικού κινήματος. Αυτό αναδείχτηκε σε γενικό αξίωμα κατανόησης του κοινωνικού γίγνεσθαι: «Ο τρόπος παραγωγής της υλικής ζωής καθορίζει συνολικά τη διαδικασία της κοινωνικής. η γενική αυτή θεωρία ήταν η βασική κληρονομιά που άφησε ο Μαρξ στη σοσιαλδημοκρατική παράδοση της περιόδου που προηγήθηκε του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου. η επαναστατική πολιτική έπρεπε να περιμένει τις κοινωνικές εκείνες δυνάμεις και τις οικονομικές κρίσεις που ήταν απαραίτητες για να τη στηρίξουν.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·102 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΜΑΡΞ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΝΓΚΕΛΣ Για τον Μαρξ και τον Ένγκελς. ενώ σε πολλά γερμανικά κρατίδια ιδρύθηκαν διάφορες εργατικές ενώσεις. Δεν καθορίζει η συνείδηση του λαού το κοινωνικό του είναι. Συνδεδεμένη ρητά με ένα πολιτικό σχέδιο. οι καθοριστικές συνέπειες των υλικών δυνάμεων πάνω στην ανθρώπινη ζωή και η σύνδεση της πολιτικής με την οικονομία. Η οργάνωση των εργατών επεκτάθηκε γεωγραφικά μέσω του κύματος απεργιών που ξέσπασε το 1868-74 και κορυφώθηκε στην Κομμούνα του Παρισιού το 1871. Εν ολίγοις. Τώρα γινόταν μια γενική οικονομική θεωρία –του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και των γενικών «νόμων κίνησής» του– που αναπτυσσόταν πλήρως στο Κεφάλαιο. τελικό καθοριστικό στοιχείο στην ιστορία είναι η παραγωγή και η αναπαραγωγή της πραγματικής ζωής». η οικονομία αποτελεί το αδιάσειστο θεμέλιο κάθε 102 κοινωνικοοικονομικού σχηματισμού. Έγινε αυτό που οι άνθρωποι κατανοούσαν τότε ως «μαρξισμό» – ο κυρίαρχος ρόλος του «οικονομικού παράγοντα» στην ιστορία. Σημειώθηκαν δραματικές αλλαγές στην πολιτειακή δομή των ευρωπαϊκών κρατών και συντελέστηκε η ενοποίηση της Ιταλίας καθώς και της Γερμανίας. Μετά τη μεγάλη υποχώρηση της δεκαετίας του 1850. το εργατικό κίνημα ανέκαμψε. Ή: «Σύμφωνα με την υλιστική αντίληψη της ιστορίας. πολιτικής και διανοητικής ζωής. Η γέννηση των δύο αυτών .7 Ο φιλοσοφικός αυτός υλισμός χρονολογούνταν από τη δεκαετία του 1840. οι ελπίδες αυτές αναζωπυρώθηκαν.

Ο Μαρξ δεν πίστευε ότι αυτό θα συνέβαινε εν μια νυκτί. τη φιλελεύθερη επανάσταση στην Ισπανία (1868-69). «ως οργανωτικά κέντρα της εργατικής τάξης που στοχεύουν στην πλήρη απελευθέρωσή της» μπορούν να προοδεύσουν μόνο αν ηττηθούν οι παλιές αριστερές παραδόσεις.8 Η αντίδραση στον Μαρξ και τις θέσεις του στην Πρώτη Διεθνή προερχόταν από διάφορες πλευρές: τις φιλελεύθερες και ρεφορμιστικές τάσεις πολλών συνδικαλιστών ηγετών. κεντρικά οργανωμένη. παρέχοντας για πρώτη φορά στα εργατικά κινήματα τη δυνατότητα να δράσουν νόμιμα στο νέο πλαίσιο του εθνικού κράτους. Ο Μαρξ υποστήριξε με συνέπεια το μοντέλο αυτό. που ήταν αντίθετοι στη συγκεντρωτική οργανωτική δομή της Πρώτης Διεθνούς και την έμφασή της στο κόμμα ως οργανωτικό σχήμα· και βέβαια τα υπολείμματα του μπλανκισμού. τις συνταγματικές μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα (1864) και τη Σερβία (1869). προγραμματικά συντονισμένη και εθνικά κατευθυνόμενη δράση. την προώθηση του οποίου ανέλαβε η Πρώτη Διεθνής.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·103 Ο ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ κρατών. την αντικατάσταση της Δεύτερης Αυτοκρατορίας από την Τρίτη Δημοκρατία στη Γαλλία (1871). Ο Μαρξ αντιμετώπισε με σχετική επιτυχία τους αντιπάλους του. του ανεξάρτητου και μαζικού εργατικού κόμματος: ανεξάρτητου επειδή οργανωνόταν χωριστά από τους διάφορους φιλελεύθερους συνασπισμούς· μαζικού επειδή προϋπέθετε την ευρύτερη δυνατή παρέμβαση στα δημόσια πράγματα· εργατικού επειδή τόνιζε την ανάγκη για την ταξικά θεμελιωμένη οργάνωσή του· και κόμμα επειδή ανέπτυσσε μια σταθερή. ο φιλελεύθερος συνταγματισμός κυριάρχησε στην Ευρώπη. ιδιαίτερα των Βρετανών· τους Γάλλους οπαδούς του Προυντόν που ήταν εχθρικοί απέναντι στο συνδικαλισμό όσο και στην ανάληψη πολιτικής δράσης μέσα στις υπάρχουσες πολιτειακές δομές· τον μη πολιτικό επαναστατισμό του Μπακούνιν και των αναρχικών οπαδών του. το SPD και οι πρόδρομοί του. που δεν ήταν άλλος από την κατάκτηση της κρατικής εξουσίας. Τη δεκαετία του 1860. Οι εργάτες χρειάζονταν ένα πολιτικό ταξικό κίνημα το οποίο θα εκτιμούσε την αξία του συνδικαλισμού και των άλλων μεταρρυθμίσεων αλλά και θα υπέτασσε τις τελευταίες στον απώτερο στόχο. αξιοποιώντας τις νέες κοινοβουλευτικές και συνταγματικές συνθήκες. καθώς επίσης και τις πολιτειακές αλλαγές στη Ρωσία (1861-64) οδήγησαν στη ριζική ανασύνθεση του πολιτικού χάρτη της Ευρώπης. τον συνταγματικό συμβιβασμό της Αυστρίας και της Ουγγαρίας στο πλαίσιο της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων (1867). Δεν κατάφερε 103 . Τον καιρό της Πρώτης Διεθνούς υπήρχε μόνο μία περίπτωση εθνικά οργανωμένου κόμματος. Αυτό ενέπνευσε τη διαμόρφωση μιας διαφορετικής εργατικής πολιτικής. μαζί με τον Δεύτερο Νόμο για την Εκλογική Μεταρρύθμιση στη Βρετανία (1867). Τα εθνικής εμβέλειας συνδικάτα και κόμματα.

τόσο στο ζήτημα της πολιτικής προπαγάνδας όσο και στην εσωτερική οργάνωση των εργατικών κομμάτων. που θα κυριαρχούσε αριθμητικά χάρη στην καπιταλιστική ανάπτυξη. το επαναστατικό δυναμικό του οποίου είχε διοχετευτεί ανοιχτά και δημοκρατικά στο σοσιαλιστικό κόμμα με σκοπό να απαλλάξει την κοινωνία από μια δράκα καπιταλιστών εκμεταλλευτών που μειωνόταν ολοένα και πιο πολύ. οι λαϊκές εξεγέρσεις. απέναντι στους οπαδούς του Προυντόν και του Μπακούνιν. δεν θα μπορεί να αμφισβητήσει την κυριαρχία του πολιτικοποιημένου σοσιαλισμού στο εργατικό κίνημα της Ευρώπης. . Με εξαίρεση τη Βρετανία. και μάλιστα της συντριπτικής πλειονότητας του λαού. ενώ οι δεύτεροι στο Συνέδριο της Χάγης το 1872. Αντίθετα. Η άποψη αυτή. Εκεί όμως που ο Μαρξ σημείωσε τη μεγαλύτερη επιτυχία ήταν απέναντι στους μπλανκιστές. η εμπλοκή των οποίων στην Πρώτη Διεθνή βασιζόταν στα σωματεία των Λονδρέζων τεχνιτών: ο μετριοπαθής στόχος του να τους απομακρύνει από το Φιλελεύθερο Κόμμα δεν πέτυχε και έτσι. παρά τη σημαντική της επιρροή στο νότιο τμήμα της Ευρώπης. το αγγλικό παράρτημα της Διεθνούς διαλύθηκε. αλληλένδετη με την αντίληψη της εργατικής τάξης ως παράγοντα προόδου. η οποία. μετά το 1872. όταν ο Μαρξ αντιμετώπισε την πρόκληση του Μπακούνιν μεταφέροντας το Γενικό Συμβούλιο της Διεθνούς από το Λονδίνο στη Νέα Υόρκη.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·104 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 104 και πολλά πράγματα με τους Βρετανούς συνδικαλιστές. η νίκη των ιδεών του Μαρξ ήταν ολοκληρωτική. οι εικόνες των οδοφραγμάτων. Από την άποψη αυτή. Παρότι αυτό πρακτικά σήμαινε τη διάλυση της Διεθνούς και την παράδοση ορισμένων ευρωπαϊκών περιοχών στον Μπακούνιν. αλλά την ανάδειξη στην εξουσία μιας ολόκληρης τάξης. της Ελβετίας και της Ισπανίας. Έκτοτε αυτή δεν σήμαινε μια βολονταριστική εξέγερση που είχε εκκολαφθεί στον στενό κύκλο μιας αυτόκλητης ομάδας συνωμοτών. Εφεξής. ενώ τα γεγονότα του 1848 ενίσχυσαν την εχθρότητά τους προς αυτού του είδους τις πρωτοπορίες. υποστήριξαν με όλες τους τις δυνάμεις την ευρύτερη δυνατή λαϊκή δημοκρατία. η νίκη του ήταν αποφασιστική: οι πρώτοι ηττήθηκαν μετά την υιοθέτηση των θέσεών της για τη δημόσια ιδιοκτησία του 1866-68. η ηρωική θυσία των αγωνιστών και ο οργανωτικός συγκεντρωτισμός ήταν τα κύρια χαρακτηριστικά κάθε επανάστασης άξιας του ονόματός της. ο Μαρξ και οι σύμμαχοί του διατήρησαν τον έλεγχο της συμβολικής κληρονομιάς της. κυρίως της Ιταλίας. άλλαξε την εικόνα της ίδιας της επανάστασης. Μέχρι την Κομμούνα του Παρισιού. η πειθαρχημένη ομάδα των πρωτοπόρων επαναστατών που δρα μυστικά και συνωμοτικά. Ο Μαρξ και ο Ένγκελς απέρριψαν τη συνωμοτική πολιτική τη δεκαετία του 1840. ο μπλανκισμός αποτελούσε την κύρια επαναστατική παράδοση των μεγάλων ευρωπαϊκών χωρών πριν από το 1848. Αντίθετα. ο αναρχισμός θα είναι μια περιθωριοποιημένη πολιτική τάση.

η εργατική τάξη έπρεπε να οργανωθεί και να συντονιστεί πολιτικά από ένα ταξικό σοσιαλιστικό κόμμα· δεύτερον. επειδή το κράτος ήταν η έκφραση της κυριαρχίας της αστικής τάξης. Αν από τη μια υπάρχει η ακαταμάχητη δύναμη των αντικειμενικών διαδικασιών. της δικαστικής και της εκτελεστικής εξουσίας θα έπρεπε να καταργηθεί· η «πολιτική τάξη» να πάψει να υπάρχει και οι «ηγετικές λειτουργίες» να διαχυθούν στο λαό όσο το δυνατόν περισσότερο. Θα ήταν ένα σύστημα συμμετοχικής λήψης των αποφάσεων που θα οδηγούσε αφενός στο γκρέμισμα των τειχών.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·105 Ο ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ Κατά τον Μαρξ. Γι’ αυτό και ζητούσε την ανάληψη όλων των κέντρων εξουσίας (ένοπλες δυνάμεις. καθένας από τους παράγοντες αυτούς –η πρακτική σημασία της κοινωνικής θεωρίας του· τα γεγονότα της δεκαετίας του 1860 και οι νέες ευκαιρίες για νόμιμη διεξαγωγή των πολιτικών αγώνων· η πάλη κατά των αντιπάλων του σοσιαλισμού και η ανάγκη για δημόσιο και μαζικό πολιτικό αγώνα– οδηγούσε στο ίδιο συμπέρασμα: η απελευθέρωση της εργατικής τάξης ήταν πολιτικό ζήτημα. εντελώς διαφορετική από τη σοσιαλδημοκρατική κληρονομιά που διαμορφώθηκε έως το 1914. δεν θα έπρεπε να διατηρηθεί από την εργατική τάξη αλλά να καταστραφεί. που περιορίζει 105 .10 Τέλος. τα οποία ύψωναν οι επαγγελματίες πολιτικοί και οι γραφειοκράτες ανάμεσα στο λαό και στην κυβέρνηση. δημόσιες υπηρεσίες. Ο χωρισμός της νομοθετικής. το «μεταβατικό αυτό προλεταριακό κράτος» θα ήταν αναμφισβήτητα δημοκρατικό. και αφετέρου στη διάρρηξη του μυστικιστικού πέπλου με το οποίο περιέβαλλε την εκάστοτε εξουσία η άρχουσα τάξη. η οποία έβλεπε την εξουσία υπό το πρίσμα του κοινοβουλευτισμού. δικαιοσύνη) από τους πολίτες μέσα από την άμεση εκλογή των αξιωματούχων. Αυτό επέβαλλε τη δημιουργία μιας μεταβατικής κρατικής εξουσίας. αλλά αντιμετώπισε την Κομμούνα του Παρισιού ως ένα παράδειγμα συμμετοχικής δημοκρατίας στην πράξη. η άλλη ήταν περισσότερο αισιόδοξη. και αφετέρου ανάγκη για υπομονετική πολιτική προεργασία–. Με αυτό βέβαια εννοούσε κάτι διαφορετικό από την απλή κατίσχυση των φιλελεύθερων κοινοβουλευτικών θεσμών. για να επιστρέψουμε στον βασικό υλισμό του Μαρξ και του Ένγκελς: αν η μία του πλευρά είχε χαρακτήρα προειδοποίησης –αφενός αποφυγή των πρόωρων επαναστατικών περιπετειών ώσπου να ωριμάσουν οι κοινωνικές δυνάμεις και να αυξηθούν οι οικονομικές αντιφάσεις του συστήματος. Μπορεί ο Μαρξ να μην ασχολήθηκε ποτέ συστηματικά με το θέμα του κράτους. Επρόκειτο για μια «δημοκρατία χωρίς επαγγελματίες πολιτικούς». δηλαδή της «δικτατορίας του προλεταριάτου».9 Για τον Μαρξ. Αυτό ίσχυε για τρεις λόγους: πρώτον. το κόμμα έπρεπε να διοχετεύσει τη συλλογική δύναμη των εργατών σε ένα κεντρικά διευθυνόμενο κίνημα ικανό να αντιμετωπίσει την πολιτική εξουσία της άρχουσας τάξης· και τρίτον.

Σε ό. ιδιαίτερα όταν τη συγκρίνουμε με τις παλιότερες ριζοσπαστικές κινήσεις των δεκαετιών του 1830 και του 1840. Ο Μαρξ πίστευε στην ιστορική αναγκαιότητα της απελευθέρωσης των εργατών. συχνά επανέλαβαν τις διαδεδομένες προκαταλήψεις της εποχής τους. όπως. Για παράδειγμα. ενώ το 1872 ήταν ουσιαστικά νεκρή. Η διεθνής αλληλεγγύη προηγήθηκε της Πρώτης Διεθνούς και είχε μικρότερη σημασία απ’ όσο η ιδέα της οργάνωσης ενός εθνικού κόμματος που ήταν πραγματικά νέα. Η πίστη του Μαρξ και του Ένγκελς στον επαναστατικό πόλεμο προερχόταν από την παράδοση των Ιακωβίνων.11 Η πολιτική που θα αγνοούσε τις υπόγειες αυτές διαδικασίες δεν θα είχε καμιά ελπίδα επιτυχίας.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·106 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 106 την εμπρόθετη δράση των ανθρώπων. Πάντως ο Μαρξ και ο Ένγκελς δεν είπαν και τόσο πρωτότυπα πράγματα σχετικά με αυτό το θέμα. και η «υποταγή της πολιτικής στην ιστορική εξέλιξη». το πρακτικό πρόγραμμα για την εργατική νομοθεσία και τις συνδικαλιστικές μεταρρυθμίσεις στις «Οδηγίες» του Μαρξ προς τους απεσταλμένους στο Συνέδριο της Γενεύης το 1866· ή η απόφαση για τη δημόσια ιδιοκτησία στο Συνέδριο των Βριξελών το 1868· ή η . Ωστόσο κάποιες πολιτικές αποφάσεις της είχαν διατυπωθεί δημόσια. Ούτε κι εγώ όμως αντιμετώπισα εδώ κάθε πλευρά της σκέψης του και κυρίως το διεθνισμό του. οι οποίες βασίζονταν στην αγροτιά.12 Οι ιδέες του Μαρξ και του Ένγκελς πρέπει να κριθούν με βάση τη σημασία που είχαν στην εποχή τους και όχι τα αφηρημένα νοήματά τους ή τη σημασία που απέκτησαν αργότερα. όπως το άνοιγμα που φάνηκε να κάνει τη δεκαετία του 1870 στις στρατηγικές των Ρώσων λαϊκιστών. επειδή οι ίδιες οι διαδικασίες της καπιταλιστικής συσσώρευσης δημιουργούσαν «μια τάξη που αυξάνει διαρκώς αριθμητικά. Βέβαια υπάρχουν πολλά χάσματα στη σκέψη του Μαρξ. η Πρώτη Διεθνής είχε περιορισμένη επιρροή. Από οργανωτική άποψη. δεν αντιμετώπισε ποτέ με συστηματικό τρόπο το πρόβλημα του κράτους ή τον τρόπο μετάβασης στο σοσιαλισμό και το χαρακτήρα της μετεπαναστατικής κοινωνίας. κάποιες άλλες πλευρές της σκέψης του Μαρξ. Το ισχυρό αυτό κράμα αισιοδοξίας και βεβαιότητας για την αναπόφευκτη νίκη των λαϊκών δυνάμεων έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στην εξέλιξη της σοσιαλδημοκρατίας πριν από το 1914. για παράδειγμα. Τέλος. εκπαιδεύεται και οργανώνεται από τον ίδιο το μηχανισμό της καπιταλιστικής παραγωγής». δεν ήταν ευρύτερα γνωστές εκείνη την εποχή. Ήδη από το 1869-70 σπαρασσόταν από εσωτερικές συγκρούσεις. Στην πραγματικότητα όμως προσδιόρισε τις πολιτικές κατευθύνσεις των σοσιαλιστικών κομμάτων που ετοιμάζονταν να δημιουργηθούν.τι αφορά τον εθνικισμό. Η δράση του Μαρξ στην Πρώτη Διεθνή αντιμετωπίζεται συχνά σαν να ήταν καμιά δευτερεύουσα δραστηριότητά του ή ένας περισπασμός που δεν τον άφησε να τελειώσει το Κεφάλαιο. από την άλλη υπάρχει η άτεγκτη νομοτέλεια της νίκης του σοσιαλισμού.

μέσα από την επιρροή τους στην Πρώτη Διεθνή ο Μαρξ και ο Ένγκελς δημιούργησαν τις αντιλήψεις που καθοδήγησαν την πρώτη γενιά σοσιαλδημοκρατών πολιτικών όσο και των κινημάτων που προσπάθησαν αυτοί να δημιουργήσουν. ανέλαβε τα τελευταία χρόνια της ζωής του να εκλαϊκεύσει τη σκέψη του Μαρξ. ο Ένγκελς κατάφερε να διαμορφώσει μια «μαρξιστική» πολιτική παράδοση. Ως εκτελεστής μαζί με την Έλινορ Μαρξ της διαθήκης του φίλου του. ενώ συνέβαλε αποφασιστικά και στην ίδρυση της νέας Διεθνούς. Ήταν ένα είδος πνευματικού αντιπροσώπου του Μαρξ όχι μόνο εκδίδοντας το έργο του τελευταίου αλλά και με τις σταθερές επαφές και τις προσωπικές επισκέψεις του σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. καθώς και με τις αναρίθμητες πρακτικές παρεμβάσεις του. ενώ ο 4ος εκδόθηκε σε τρία μέρη από τον Καρλ Κάουτσκι (Karl Kautsky) το διάστημα 1905-10. μπορούμε να πούμε.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·107 Ο ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ απόφαση για την «Πολιτική Δράση της Εργατικής Τάξης» που ζητούσε «τη συγκρότηση της εργατικής τάξης σε πολιτικό κόμμα» και η οποία υιοθετήθηκε από τη Συνδιάσκεψη του Λονδίνου το 1871.16 Διασφαλίζοντας κατά το δυνατόν την κληρονομιά του Μαρξ. δημοσίευσε κάποια νέα και κωδικοποίησε τη μαρξιστική σκέψη σε μια περιεκτική κοσμοαντίληψη. Η ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΤΟΥ ΜΑΡΞΙΣΜΟΥ Την περίοδο που μεσολαβεί ανάμεσα στη δημοσίευση του Αντι-Ντύρινγκ (AntiDühring) από τον Ένγκελς το 1877-78 και το θάνατό του. Όλα αυτά αποτέλεσαν βασικά στοιχεία της πολιτικής των μεταγενέστερων σοσιαλιστικών κομμάτων. από τον Μαρξ στο μαρξισμό». ο Ένγκελς διαχειριζόταν ένα εκπληκτικά μεγάλο δίκτυο διεθνών σοσιαλιστικών επαφών που διευρυνόταν συνεχώς αφενός με την ίδρυση νέων σοσιαλιστικών κομμάτων σε ολόκληρη την Ευρώπη και αφετέρου της Δεύτερης Διεθνούς το 1889. το 1895. Οι παλιότεροι σοσιαλιστές απέφευγαν τον προσδιορισμό αυτό.14 Ο Ένγκελς εξέδωσε ξανά ορισμένα παλιότερα έργα. της Γαλλίας. Εξέδωσε τους υπόλοιπους τόμους του Κεφαλαίου: ο 2ος τόμος είδε το φως της δημοσιότητας το 1885 και ο 3ος το 1894. της Ιταλίας και της Ρωσίας. Καθοδήγησε την πρώτη γενιά των Ευρωπαίων μαρξιστών και με τη μεγάλη επιρροή του «διαμόρφωσε το πλαίσιο μέσα στο οποίο αναδείχτηκαν όλες οι ηγετικές φυσιογνωμίες της Δεύτερης Διεθνούς» αλλά και πολλές της Τρίτης. «σημειώθηκε η μετάβαση.13 Η διαδικασία αυτή ενορχηστρώθηκε από τον ίδιο τον Ένγκελς.15 Επιπλέον. προτι- 107 . Με άλλα λόγια. Συμβούλευε τα εθνικά κινήματα και ιδιαίτερα εκείνα της Γερμανίας. επειδή πίστευαν ότι αποτελούσε ένα είδος «σεκταριστικής ετικέτας»· ο Μαρξ και ο Ένγκελς τον αντιπαθούσαν επίσης.

ένα βιβλίο που έγινε σύντομα η κλασική εισαγωγή στο μαρξιστικό έργο. Οι νέες γενιές των αγωνιστών είχαν ανάγκη από εκπαίδευση στις βασικές αρχές του κινήματος. με μια σειρά επιτυχών ελιγμών στις κομματικές συζητήσεις τη δεκαετία του 1880 κατόρθωσε να κάνει το μαρξισμό επίσημη θεωρία του σοσιαλδημοκρατικού κινήματος. Οι άλλοι σημαντικοί στοχαστές της πρώτης γενιάς –ο Έντουαρντ Μπερνστάιν. καθώς και με τον προστατευόμενο του Μαρξ και του Ένγκελς από τη δεκαετία του 1880 Έντουαρντ Μπερνστάιν (Eduard Bernstein).18 Αν ο Ένγκελς ήταν ο ύπατος κριτής της μαρξιστικής αυθεντίας. ο Βίκτορ Άντλερ (Victor Adler). η θρησκεία και ειδικότερα ο χριστιανισμός. Ήθελαν λοιπόν να νομιμοποιήσουν το μαρξισμό ως μια φιλοσοφία της ιστορίας και ακόμη να ασχοληθούν με θέματα τα οποία ο Μαρξ και ο Ένγκελς δεν είχαν αναπτύξει.19 Από πρακτική άποψη. αλλά και για να μεταδώσουν τη σοσιαλιστική συνείδηση στους απλούς οπαδούς και στη μεγάλη μάζα όσων δεν είχαν προσηλυτιστεί ακόμη. σε αντιδιαστολή με τον «ουτοπικό σοσιαλισμό». ο Κάουτσκι ήταν το πιο πιστό φερέφωνό της. η γαλλική μετάφραση το 1875 και μια . Μπορούμε να ανιχνεύσουμε τα στοιχεία αυτής της οργάνωσης στην εκδοτική τύχη των έργων του Μαρξ σε διάφορες χώρες της Ευρώπης.17 Ο Κάουτσκι ωστόσο δεν είχε τέτοιους ενδοιασμούς. Όχημά του ήταν η μηνιαία θεωρητική επιθεώρηση Neue Zeit που ίδρυσε ο ίδιος το 1883. όχι μόνο ως πυρήνες σοσιαλιστών δημοσιογράφων. Ο Κάουτσκι καθιερώθηκε ως ο βασικός θεωρητικός κληρονόμος του μαρξισμού. όπως ήταν η λογοτεχνία και η τέχνη. Έτσι. άρχισε να οργανώνεται η κουλτούρα του ευρωπαϊκού εργατικού κινήματος. Μέσα σε δύο δεκαετίες από την ίδρυση του SPD το 1875. Η αρχική γερμανική έκδοση του Κεφαλαίου χρονολογείται το 1867. ικανή να αντικαταστήσει τις ανταγωνιστικές αστικές θεωρίες και να προσφέρει στο εργατικό κίνημα ένα ευρύ και συνεκτικό όραμα του κόσμου που θα μπορούσε να γίνει εύκολα αντιληπτό από τους λαϊκούς αγωνιστές». ο Γκεόργκι Πλεχάνοφ και ο Αντόνιο Λαμπριόλα (Antonio Labriola)– ήταν λιγότερο δογματικοί αλλά διακρίνονταν από την ίδια αφοσίωση. Χρησιμοποιώντας τις στενές σχέσεις του με τους ηγέτες του SPD Άουγκουστ Μπέμπελ (August Bebel) και Βίλχελμ Λίμπκνεχτ (Wilhelm Liebknecht). αυτό ήταν επείγον. Η ορθοδοξία του Κάουτσκι εξάλειψε συστηματικά όλα τα μη μαρξιστικά ίχνη. Όλοι ήθελαν «να συστηματοποιήσουν τον ιστορικό υλισμό και να τον μετατρέψουν σε μια περιεκτική θεωρία για τον άνθρωπο και τη φύση.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·108 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 108 μώντας τον «κριτικό υλιστικό» ή τον «επιστημονικό» σοσιαλισμό. ομιλητών και στελεχών. δημοσιεύοντας το 1887 τις Οικονομικές θεωρίες του Καρλ Μαρξ. όλες σχεδόν οι ευρωπαϊκές χώρες απέκτησαν κινήματα που ασπάστηκαν τις μαρξιστικές ιδέες.

Εκτός από τη Γερμανία. τέσσερις στα γεωργιανά. οκτώ στην Τσεχία. Ακόμη και η κομματική του σχολή.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·109 Ο ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ ρωσική το 1872. το Κομμουνιστικό μανιφέστο είχε εκδοθεί σε τριάντα γλώσσες. στα εσθονικά. Επιπλέον. στα αγγλικά και τα πολωνικά. με έντεκα εκδόσεις του Μανιφέστου στην Πολωνία. Οι χώρες της Ιβηρικής. το πιο μεγάλο ενδιαφέρον για το μαρξιστικό έργο επέδειξαν οι χώρες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης. δημοσιογράφοι και πολιτευτές αλλά και διάφοροι ακτιβιστές που είχαν την επιμέλεια των βιβλιοθηκών αυτών. την Ιταλία και τη Γαλλία. οι οποίοι πέρασαν από το Σχολείο των Συνδικάτων. έκαναν μαθήματα στους εργάτες. στα φινλανδικά και τα εβραϊκά. έδειξαν πολύ μικρό ενδιαφέρον για το έργο του Μαρξ. κατάλογοι και αρχεία δανειστικών βιβλιοθηκών των σοσιαλιστικών κομμάτων και των συνδικάτων. ανάμεσα στις οποίες τα ιαπωνικά και τα κινεζικά.287. Το Κομμουνιστικό μανιφέστο ξαναζωντάνεψε σε πάνω από εννέα εκδόσεις σε έξι γλώσσες από το 1871 μέχρι το 1873. Με την ευρεία έννοια του όρου. Το 1917 ακολούθησαν οι μεταφράσεις του θεμελιώδους αυτού έργου στα βουλγαρικά. δύο στα αρμενικά και εβδομήντα στα ρωσικά. οι 240 σπουδαστές. με την έκδοση του Κεφαλαίου στα ιταλικά. Η διάδοση των μαρξιστικών έργων συνεχίστηκε με μεγάλη ταχύτητα σε ολόκληρη την Ευρώπη. 109 . Επιπλέον το SPD.20 Τα πιο πολλά στοιχεία –απομνημονεύματα. και των Βαλκανίων και περιοχές της Ανατολικής Ευρώπης. της τσαρικής Ρωσίας συμπεριλαμβανομένης. χρονικό διάστημα στο οποίο έγιναν επίσης ευρύτερα γνωστές οι απόψεις του Μαρξ για την Κομμούνα του Παρισιού. αντισταθμίστηκαν και με το παραπάνω από τους 1. σε αυτούς περιλαμβάνονταν όχι μόνο οι αναγνωρισμένοι θεωρητικοί. όπου δεν υπήρχε εργατικό κίνημα και ο αναλφαβητισμός ήταν ιδιαίτερα εκτεταμένος. και με συνοπτικές εκδόσεις στα ισπανικά. στα τσεχικά. όπου κυριαρχούσε ο αναρχισμός. έδινε μεικτή εικόνα. Έχοντας κερδίσει τη μάχη για μια διδακτέα ύλη που θα υποστήριζε τη μαρξιστική ορθοδοξία και έχοντας επιβάλει αφενός μια αυστηρή θεωρητική εκπαίδευση και αφετέρου το ξεδιάλεγμα των εγγεγραμμένων. την Αυστρία. οργάνωναν συζητήσεις και έβγαζαν λόγους σε δημόσιες συγκεντρώσεις. Μέχρι το 1918. στα δανικά και τα ολλανδικά. λόγου χάρη. περιλάμβανε στους κόλπους του ανθρώπους με πολύ διαφορετικές απόψεις μεταξύ τους. τιράζ συγκεκριμένων τίτλων. που αποφοίτησαν από την κομματική σχολή το 1906-14. που ιδρύθηκε το 1906 και βρισκόταν υπό μαρξιστικό έλεγχο. οι μαρξιστές δάσκαλοι ενοχλούνταν από τις αναθεωρητικές ιδέες πολλών μαθητών τους. Ωστόσο όλοι αυτοί δεν αποτελούσαν παρά μια πολύ μικρή μειονότητα του συνολικού πληθυσμού. ερωτηματολόγια για τις αναγνωστικές συνήθειες των εργατών– δείχνουν ότι τα έργα του Μαρξ διαβάζονταν κυρίως από τους διανοουμένους του κινήματος. έξι στα ουκρανικά. εννέα στην Ουγγαρία. εφτά στα εβραϊκά και τα βουλγαρικά.

01-ELEY

22-11-2010

12:26

™ÂÏ›‰·110

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

110

όπου τα μαθήματα ήταν κυρίως πρακτικά. Η πραγματική διάδοση του μαρξισμού
μεταξύ των στελεχών ήταν περιορισμένη, πράγμα που ίσχυε σε ακόμη μεγαλύτερο
βαθμό για τα απλά μέλη. Μόνο το 4,3% των δανεισμένων βιβλίων από τις εργατικές
βιβλιοθήκες αφορούσαν τις κοινωνικές επιστήμες, ενώ το 4,4% τη φιλοσοφία, τη
θρησκεία, το δίκαιο και διάφορα άλλα θέματα. Ο μεγάλος όγκος των βιβλίων – το
63,1% ανήκε στη λογοτεχνία, το 9,8% στα παιδικά βιβλία και το 5% στις ανθολογίες.21 Τα έργα του Μαρξ, του Ένγκελς, ακόμη και του Κάουτσκι απουσίαζαν σε μεγάλο ποσοστό από τις επιλογές των αναγνωστών.
Ωστόσο η διάδοση των μαρξιστικών έργων δεν πρέπει να αξιολογηθεί με τόσο
στενά κριτήρια. Ακόμη και αν τα ίδια τα έργα του Μαρξ ήταν δυσεύρετα, υπήρχαν
πολλά βιβλία που τα σχολίαζαν – μόνο στην Ιταλία εκδόθηκαν 300 έργα για το μαρξισμό και το σοσιαλισμό το 1885-95, δηλαδή πάνω από δύο βιβλία το μήνα για μια
ολόκληρη δεκαετία.22 Δεν είναι περίεργο λοιπόν που οι πρώτοι σοσιαλιστές διανοούμενοι έμαθαν το έργο του Mαρξ από παρεφθαρμένες εκδοχές του. Ωστόσο γνώριζαν κάποιες βασικές ιδέες: τα πρωτεία του οικονομικού στοιχείου στην ιστορική και
κοινωνική εξέλιξη, και τους φυσικούς νόμους της· την επιστημονική βάση του σοσιαλισμού· την ταξική πάλη ως ατμομηχανή των κοινωνικών αλλαγών· το προλεταριάτο ως φορέα προόδου· την απελευθέρωση της εργασίας ως απελευθέρωση της
κοινωνίας. Από την άποψη αυτή, η εκλαΐκευση του μαρξιστικού έργου είχε πετύχει
ήδη: η γνώση του «μαρξισμού» προηγήθηκε της γνώσης του ίδιου του Μαρξ και
πρόσφερε βασικά στοιχεία της λαϊκής σοσιαλιστικής συνείδησης.
Ο σοσιαλιστικός τύπος ήταν το κλειδί για την επιτυχία αυτή. Στη Γερμανία, οι
εφημερίδες και τα περιοδικά του SPD ήταν τα πιο διαδεδομένα λαϊκά αναγνώσματα
της εργατικής τάξης. Το 1913 υπήρχαν 94 κομματικές εφημερίδες, όλες καθημερινές
εκτός από τέσσερις, με συνολική κυκλοφορία 1.500.000 φύλλων, που ήταν έξι φορές
μεγαλύτερη από εκείνη του 1890. Οι εφημερίδες και τα περιοδικά αυτά διαβάζονταν
απ’ όλα τα μέλη του κόμματος. Στο Βερολίνο, το 1906, μόνο το 3% των 48.352 μελών του SPD δεν διάβαζε την επίσημη καθημερινή εφημερίδα του κόμματος,
Vorwärts ή κάποια άλλη κομματική εφημερίδα, ενώ σε άλλες πόλεις και περιοχές της
χώρας ο αριθμός των συνδρομητών συχνά υπερέβαινε εκείνον των κομματικών μελών. Επιπλέον, τις κομματικές εφημερίδες διάβαζαν παραπάνω από έναν, αφού ήταν
διαθέσιμες σε καφενεία, λέσχες και ταβέρνες. Ωστόσο το πιο αποφασιστικό στοιχείο
ήταν οι ρυθμοί της καθημερινής επικοινωνίας στο πλαίσιο των εργατικών κοινοτήτων. Συμμετέχοντας στη ζωή του κινήματος, με την πολιτικοποιημένη του κοινωνικότητα, τις πολιτισμικές ευκαιρίες και τις πυκνές προσωπικές επαφές και σχέσεις, οι
εργάτες γίνονταν σοσιαλδημοκράτες με εντελώς φυσικό τρόπο.23

01-ELEY

22-11-2010

12:26

™ÂÏ›‰·111

Ο ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ

Δεν είναι σαφές πόσο συνειδητά μαρξιστική ήταν αυτή η καθημερινή κουλτούρα του σοσιαλιστικού κινήματος. Σύμφωνα με κάποιες ερμηνείες, ο επίσημος μαρξισμός του SPD ήταν αποσυνδεδεμένος από την πρακτική ζωή του κόμματος, είτε
αυτή αφορά τα συνδικάτα, την καθημερινή προπαγάνδα και τις πολιτιστικές και
ψυχαγωγικές λέσχες είτε τη γενική συνείδηση των μελών του.24 Όμως αυτό θα μας
πήγαινε πολύ μακριά. Στο μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους, οι περισσότεροι άνθρωποι δεν έχουν καμιά συγκροτημένη φιλοσοφία, πόσο μάλλον περίπλοκες θεωρητικές θεμελιώσεις των απόψεών τους. Αυτό βέβαια δεν αποκλείει το ενδεχόμενο
να εμφορούνται βαθύτατα από πολιτικές αξίες, οι οποίες στα πρώτα χρόνια του εργατικού κινήματος σήμαιναν ιδέες περί κοινωνικής δικαιοσύνης, απομάκρυνση από
την κυρίαρχη κουλτούρα, μια ηθική στηριγμένη στο αίσθημα κοινότητας και συλλογικής αλληλεγγύης της εργατικής τάξης, ταξική οργή ενάντια στους ισχυρούς και
ούτω καθεξής. Ο μαρξισμός δεν ήταν η μοναδική θεωρία που στήριζε τις απόψεις
αυτές, αλλά η συμβολή του ήταν καθοριστική, ειδικά σε ό,τι αφορά τις παράγωγες
αξίες και τον λαϊκό λόγο. Ένας πυρήνας περισσότερο συνειδητών μαρξιστών αγωνιστών δημιουργήθηκε πριν από το 1914, και κάθε φορά που ξεσπούσαν λαϊκές ταραχές ερχόταν στην επιφάνεια.
Οι αξίες του εργατικού κινήματος πριν από το 1914 συμφωνούσαν σε γενικές
γραμμές με την πολιτική κληρονομιά του Μαρξ και του Ένγκελς. Αυτό ίσχυε για τη
βασική υλιστική του σκοπιά· για τις νέες ευκαιρίες για εθνική πολιτική που δημιουργήθηκαν από τις συνταγματικές μεταρρυθμίσεις της δεκαετίας του 1860· για την
αντιπάθεια στον αναρχισμό· για τη συνειδητοποίηση της ανάγκης ενότητας των εργατών και κομματικής οργάνωσης για να αποσπάσουν παραχωρήσεις από την εργοδοσία και την κυβέρνηση· και βέβαια, για τη γενική πεποίθηση ότι η ιστορία ήταν με
το μέρος της εργατικής τάξης. Η εναρμόνιση αυτή ήταν ιδιαίτερα ισχυρή στη Γερμανία, όπου το SPD δεν είχε αντίπαλο στο εργατικό κίνημα, σε αντίθεση με την Ιταλία
και τη Γαλλία, όπου οι σοσιαλιστές ανταγωνίζονταν τους αναρχοσυνδικαλιστές για
την άσκηση επιρροής στην κουλτούρα του εργατικού κινήματος. Ωστόσο υπήρχαν
και διαφωνίες. Το SPD δεν πίστευε απόλυτα στην προοπτική της τελικής επαναστατικής αναμέτρησης, την οποία ο Μαρξ θεωρούσε αναπόφευκτη. Η αυξανόμενη κοινοβουλευτική δύναμη των σοσιαλιστικών κομμάτων έθετε επίσης διλήμματα του τύπου «επανάσταση ή μεταρρυθμίσεις» που δεν υπήρχαν στον Μαρξ. Ωστόσο τα κόμματα της Δεύτερης Διεθνούς δέχονταν σε γενικές γραμμές την πολιτική που ο Μαρξ
διαμόρφωσε συστηματικά τις δύο τελευταίες δεκαετίες της ζωής του. Αν έτσι ορίζεται ο μαρξισμός και όχι ως λεπτομερής γνώση του Κεφαλαίου, τότε η λαϊκή σοσιαλιστική συνείδηση φαίνεται να είναι πολύ περισσότερο μαρξιστική.

111

01-ELEY

22-11-2010

12:26

™ÂÏ›‰·112

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

112

Από δύο τουλάχιστον απόψεις, η μαρξιστική κληρονομιά τροποποιήθηκε στο
πέρασμα από τον Μαρξ στο μαρξισμό. Η πρώτη αφορά το χωρισμό του εργατικού
κινήματος σε δύο κλάδους, τον πολιτικό και τον συνδικαλιστικό. Καθώς ο καθένας
τους ακολουθούσε τους δικούς του μεταρρυθμιστικούς στόχους, ο αγώνας από κοινού για την απελευθέρωση των εργαζομένων, έτσι όπως τον είχε συλλάβει ο Μαρξ,
διασπάστηκε. Το ίδιο συνέβη και με την αφοσίωση του Μαρξ στις συμμετοχικές
μορφές της άμεσης δημοκρατίας. Με τον τρόπο αυτό, το εργατικό κίνημα αποδέχτηκε μόνο τις κοινοβουλευτικές εκδοχές της δημοκρατίας. Η δεύτερη αφορά τις
αναγνώσεις της μαρξιστικής σκέψης εκ μέρους του Ένγκελς και του Κάουτσκι, οι
οποίες εμπότισαν τον ιστορικό υλισμό με νατουραλιστικά και εξελικτικιστικά στοιχεία. Ο Ένγκελς είχε δώσει ήδη τον τόνο με το λόγο που εκφώνησε στην κηδεία του
Μαρξ, παραλληλίζοντάς τον με τον Δαρβίνο: «Ακριβώς όπως ο Δαρβίνος ανακάλυψε το νόμο της εξέλιξης των ειδών, έτσι και ο Μαρξ ανακάλυψε το νόμο της εξέλιξης της ανθρώπινης ιστορίας».25 Ο Ένγκελς ανέπτυξε την ιδέα αυτή στα βιβλία που
έγραψε τη δεκαετία του 1880, ενώ ο Κάουτσκι την οδήγησε στις έσχατες συνέπειές
της στα εκλαϊκευτικά μαρξιστικά έργα του.
Στις περισσότερες παρουσιάσεις του μαρξισμού της Δεύτερης Διεθνούς, η «επιστημονική» αυτή γλώσσα ήταν το βασικό χαρακτηριστικό τους. Μια φυσιοκρατική-επιστημονική αντίληψη, διαμορφωμένη από την ανάγνωση του Δαρβίνου και
από τα έργα των Λούντβιχ Μπίχνερ (Ludwig Büchner) και του Ερνστ Χέκελ (Ernst
Haeckel), διαπότισε τη σκέψη του Κάουτσκι προτού γνωρίσει τον Μαρξ. Η συνάντησή τους με την εξέλιξη των ειδών υπήρξε διανοητικά απελευθερωτική για τους
σοσιαλιστές της γενιάς του Κάουτσκι. Στην εφημερίδα Neue Zeit, η σύνδεση με τον
Μαρξ και τον Δαρβίνο ήταν μονίμως στην πρώτη σελίδα. Η ταξική πάλη –«ο αγώνας του ανθρώπου ως κοινωνικού ζώου μέσα σε μια κοινότητα ανθρώπων»– αντανακλούσε τον βιολογικό αγώνα για την επιβίωση. Αυτό ίσχυε για τον Κάουτσκι και
χαρακτήριζε το SPD γενικότερα. Ο Μπέμπελ δήλωνε με σιγουριά: «Ο σοσιαλισμός
είναι μια επιστήμη που έχει εφαρμογή στην κατανόηση ολόκληρης της ανθρώπινης
δραστηριότητας». Μετά το βιβλίο του Μπέμπελ Γυναίκες και σοσιαλισμός, οι
εκλαϊκεύσεις των δαρβινικών έργων και της εξελικτικής θεωρίας ήταν το προσφιλέστερο μη λογοτεχνικό ανάγνωσμα των εργατών στις βιβλιοθήκες του κόμματος
και των συνδικάτων.26 Το ίδιο ίσχυε και για τον ιταλικό σοσιαλισμό, στο πλαίσιο
του οποίου ο βασικός δημιουργός της δαρβινικής κοινής του μαρξισμού ήταν ο
Ενρίκο Φέρι (Enrico Ferri), κορυφαίο στέλεχος του κόμματος και εκδότης της κομματικής εφημερίδας Αvanti! (Εμπρός!).27 Όταν ο νεαρός σοσιαλιστής προπαγανδιστής Μπενίτο Μουσολίνι (Benito Mussolini) άρχισε να εκδίδει τη δική του κομμα-

01-ELEY

22-11-2010

12:26

™ÂÏ›‰·113

Ο ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ

τική εφημερίδα στο Φορλί το 1910, μνημόνευε τον Μαρξ και τον Δαρβίνο ως τους
δύο μεγαλύτερους στοχαστές του 19ου αιώνα.28
Το σήμα κατατεθέν της λαϊκής σοσιαλιστικής συνείδησης πάντως ήταν ένας γερός εκλεκτικισμός. Στη διαμόρφωση μιας σοσιαλιστικής πολιτικής παράδοσης, αυτό που είχε μεγαλύτερη σημασία ήταν η αποδοχή κάποιων γενικών αρχών –οι βασικές αξίες του εργατικού κινήματος– παρά η ανάλυση και η μελέτη οποιασδήποτε
θεωρίας. Εκτός από το μαρξισμό, η σοσιαλιστική παράδοση επηρεάστηκε από τις
θεωρίες του Λασάλ (Ferdinand Lassalle) στη Γερμανία, του Ματσίνι (Giuseppe
Mazzini) στην Ιταλία, του Προυντόν στη Γαλλία, και από ένα περίεργο αμάλγαμα
αντιλήψεων του Καρλάιλ (Thomas Carlyle) και του Ράσκιν (John Ruskin), μαζί με
διάφορες θεωρίες περί εκκοσμίκευσης, την ελεύθερη σκέψη και τα υπολείμματα
του χαρτισμού στη Βρετανία. Μέχρι το 1900 προστέθηκαν και κάμποσες άλλες
επιρροές από τις θεωρίες του Χένρι Τζορτζ (Henry George), τις ηθικές διδασκαλίες
του Λέοντα Τολστόι, τα σοσιαλιστικά μυθιστορήματα του Έντουαρντ Μπέλαμι
(Edward Bellamy) και διάφορες φουτουριστικές ουτοπίες μέχρι τις «δαρβινικές»
εξελικτικές θεωρίες. Οι προπαγανδιστές του σοσιαλισμού χρησιμοποιούσαν επίσης
τη γλώσσα της λαϊκής θρησκείας, «παρουσιάζοντας το σοσιαλισμό τόσο ως επιστήμη όσο και ως πίστη στην ανθρώπινη καλοσύνη, καθώς επίσης και ως κληρονόμο
της ανθρωπιστικής σκέψης».29 Στις διάφορες αυτοβιογραφίες τους, οι εργαζόμενοι
υποστηρίζουν ότι η προσχώρησή τους στο μαρξισμό έγινε μέσα απ’ όλα αυτά τα
εκλεκτικιστικά και μπερδεμένα μονοπάτια, μαζί με μια δίψα για την ενοποίηση και
την αφομοίωση διαφόρων φιλοσοφικών συστημάτων. Ο ίδιος ο Ένγκελς αλλά και
οι μεταγενέστεροι μαρξιστές επέκριναν τους νεφελώδεις εκλαϊκευτές. Ωστόσο έργα όπως το Αντι-Ντύρινγκ συνέβαλαν στην ενίσχυση όσο και στην αντίκρουση της
επιρροής που ασκούσαν οι απλουστευτικές αυτές υλιστικές απόψεις.30
Ένα μεγάλο και κεντρικά οργανωμένο σοσιαλιστικό κόμμα, όπως το SPD, ενίσχυε τις πηγές που προσφέρονταν σε όσους εργάτες ήθελαν να μάθουν. Όμως η
διαδικασία αυτή ήταν σε μεγάλο βαθμό υπόγεια και αγνοούσε την ιδεολογία του
επίσημου κόμματος, είτε η τελευταία ήταν ανοιχτά μαρξιστική, όπως στη Γερμανία, είτε μη μαρξιστική, όπως στην περίπτωση του ηθικού σοσιαλισμού που ευαγγελιζόταν το βρετανικό Εργατικό Κόμμα μετά το 1900. Στη βάση του κινήματος,
είχε αναπτυχθεί ένας εκλεκτικιστικός και αυτοδίδακτος τύπος σοσιαλισμού της εργατικής τάξης, στο πλαίσιο της οποίας ο μαρξισμός ήταν η πιο ισχυρή ιδεολογία μέσα
σε έναν «ευρύτερο αστερισμό σοσιαλιστικών ιδεολογιών».31 Ένα σύνολο ειδικών
περιστάσεων έκανε δυνατό τον εκλεκτικισμό αυτό – μετά την αύξηση του αριθμού
όσων μπορούσαν να διαβάζουν, αλλά προτού οι προσπάθειες των αυτοδίδακτων

113

114 . εξαιτίας της οποίας μεγάλοι πληθυσμοί εργατών συγκεντρώθηκαν στα αστικά κέντρα. Η συλλογική δράση έγινε απαραίτητη για την υλική και όχι μόνο ευμάρεια των νέων αυτών πληθυσμών.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·114 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ αυτών ανθρώπων αποκλειστούν από ολοκληρωμένα κρατικά σχολικά συστήματα ή από τις πιο δογματικές προσεγγίσεις του διδακτικού έργου των σοσιαλιστικών και εργατικών κομμάτων. Προτού μελετήσουμε λοιπόν πιο διεξοδικά τα νέα σοσιαλιστικά κόμματα.32 Οι οργανωμένες προσπάθειες του σοσιαλιστικού κινήματος στηρίζονταν επίσης από τις σοβαρές κοινωνικές αλλαγές που δημιούργησε η εκβιομηχάνιση της καπιταλιστικής οικονομίας. και είναι σε αυτό ακριβώς το σημείο που συνέκλιναν καίρια οι μαρξιστικές ιδέες. πρέπει να εξετάσουμε το φαινόμενο της εκβιομηχάνισης και της δημιουργίας της εργατικής τάξης.

Επιπλέον. Από τη δική τους πλευρά όμως. που δεν αποδεχόταν την καθεστηκυία τάξη και τους νόμους της. των εργοστασίων και του σιδηροδρόμου έγινε η κυρίαρχη ένδειξη προόδου στην Ευρώπη. Κατόπιν η ορολογία πολώθηκε πραγματικά γύρω από τις λέξεις εργάτης και αστός στο τρίτο τέταρτο του 19ου αιώνα μετά την αποτυχημένη επανάσταση του 1848. ο όρος κοινωνική τάξη θεωρήθηκε ο πλέον κατάλληλος για να εκφράσει τη σύγχρονη διαίρεση των κοινωνιών. και ριζοσπαστικοποιούνταν από τους σοσιαλιστές και άλλους πλάνους προπαγανδιστές. της ατμομηχανής. καθώς ο καπιταλισμός μπήκε στην πρώτη φάση της ραγδαίας παγκόσμιας οικονομικής του ανάπτυξης. οι ειδικευμένοι εργάτες εξαχρειώνονταν από το νοσηρό αστικό περιβάλλον. Η βιομηχανία προκάλεσε τη γέννηση της εργατικής τάξης. Για την καλή κοινωνία. εργατική τάξη και προλεταριάτο έκαναν την εμφάνισή τους στη Βρετανία και τη Γαλλία στις αρχές της δεκαετίας του 1830 και στη Γερμανία μια δεκαετία αργότερα. έδειχνε ένα συναρπαστικό. η πρώτη βιομηχανική κοινωνία στον κόσμο. για να αντιμετωπιστούν τέτοιου είδους φόβοι. τα σχολεία. Η βιομηχανία έφερε το «κοινωνικό πρόβλημα». οι νέες βιομηχανίες προοιωνίζονταν νέους κοινωνικούς κινδύνους που δεν ήταν εύκολο να τεθούν υπό κοινωνικό και πολιτικό έλεγχο. την ψυχαγωγία και την εγκληματικότητα. την ανακούφιση των φτωχών. αναγκαίο και ταυτόχρονα αποκρουστικό μέλλον. Οι όροι σοσιαλισμός. έτσι και η τάξη έγινε μια σύγχρονη λέξη-κλειδί. διαφθείρονταν από την εγκληματικότητα και τη φτώχεια. η συλλογική δράση των λαϊκών τάξεων έγινε μια μόνιμη απειλή και. οι τελευταίοι έβγαζαν ακριβώς τα αντίθετα συμπε- Σ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ «ΔΙΠΛΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ» 115 . Το χειρότερο όλων ήταν ότι η εκβιομηχάνιση περιλάμβανε μια πολιτική απειλή. Ακριβώς όπως η βιομηχανία και η δημοκρατία. Για όλους όσοι σκέφτονταν έτσι.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·115 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Η Ε ΚΒΙΟΜΗΧΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η Σ ΥΓΚΡΟΤΗΣΗ Δ∏™ Ε ƒ°∞Δπ∫∏™ Τ ∞•∏™ μεταξύ 1780 και 1850 –εκβιομηχάνιση στη Βρετανία και πολιτικές εξεγέρσεις στη Γαλλία–. ενώ η Βρετανία. Νέες μορφές ρυθμίσεων απαιτούνταν για τη δημόσια υγεία. χαράχτηκε μια διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στους «ευυπόληπτους» εργάτες και τους υπολοίπους.1 Η εξάπλωση των μηχανημάτων. την κατοικία.

Οι βιομηχανικοί εργάτες δεν έγιναν ποτέ η συντριπτική πλειονότητα μιας κοινωνίας. μαζική μετανάστευση από την ύπαιθρο προς τα αστικά κέντρα. Η άνιση εκβιομηχάνιση ολόκληρων περιοχών και χωρών και οι επακόλουθες διαφορές στους πληθυσμούς της εργατικής τάξης προκάλεσαν τεράστια προβλήματα στρατηγικής στην Αριστερά. όπου η προλεταριοποίηση είχε προχωρήσει πολύ. Ο καπιταλισμός σπάνια μεταμόρφωσε ολοκληρωτικά το παλιότερο τοπίο. ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος συνέπεσε με την κορύφωση του φαινομένου: έκτοτε ο αριθμός των χειρωνακτών εργατών περιορίστηκε από τα τρία τέταρτα του απασχολούμενου πληθυσμού στο ένα τρίτο μέχρι το 1990. Τα σοσιαλιστικά κόμματα αυτοπαρουσιάζονταν ως οι πολιτικοί εκπρόσωποι της εργατικής τάξης. Ο ρυθμός της ανάπτυξης ποίκιλλε εξαιρετικά. καθυστερημένης και ενδιάμεσης παραγωγής σε όμορες περιοχές που συχνά αλληλεξαρτόνταν. και μια νέα αστεακή τοπογραφία. τόσο μεταξύ των διαφόρων κοινωνιών όσο και εντός τους. Τον αριθμό των διασυνδέσεων αυτών δεν μπορούσε να προβλέψει ούτε η πιο τολμηρή φαντασία. Στην πραγματικότητα. το κεφάλαιο αυτό προσφέρει ένα πλαίσιο για να κρίνουμε όλες αυτές τις απόψεις. με ποιους τρόπους. στη «σύγχρονη» και την «παραδοσιακή» παραγωγή. φτιάχνοντας πολύπλοκους συνδυασμούς εξελιγμένης. με εκατομμύρια κατοίκους να απασχολούνται ακόμη στη γεωργία και σε άλλα «παραδοσιακά» επαγγέλματα. μολονότι μεγάλος αριθμός προλεταρίων συγκεντρωνόταν σε κάποιες πόλεις ή και σε ολόκληρες περιοχές. ο δυναμισμός απαιτούσε συνάμα την οικονομική καθυστέρηση σε αυτή τη διαλεκτική της αλληλεξάρτησης. την οποία υποτίθεται ότι θα μετέτρεπε σε συντριπτική πλειονότητα η εκβιομηχάνιση των ευρωπαϊκών οικονομιών. δημιουργώντας νέες ταραγμένες αγορές εργασίας. Ωστόσο. Μέσα από τη σκιαγράφηση της ανόδου της εργατικής τάξης. Οι σοσιαλιστές υπέρμαχοι του ταξικά συνειδητοποιημένου προλεταριάτου έβρισκαν στις κοινότητες των εργατών μια ουσιαστική ενότητα στόχων που προωθούνταν από την ίδια τη λογική της καπιταλιστικής ανάπτυξης. σε ολόκληρη την Ευρώπη. που διακρινόταν από πολύ πιο βαθιές διασυνδέσεις ανάμεσα στη βιομηχανία και τη γεωργία. Ήταν οι σοσιαλιστικές ελπίδες δικαιολογημένες. τα κόμματα αυτά ήταν αντιμέτωπα με μεικτούς πληθυσμούς. ΕΝΑΣ ΝΕΟΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ Η άνιση εκβιομηχάνιση ήταν το βασικό χαρακτηριστικό των ευρωπαϊκών χωρών 116 πριν από το 1914. μετατρέποντας τα δέντρα σε καπνοδόχους και τα χωράφια σε εργοστάσια. και αν ναι. Αυτή ήταν η γενική τάση σε όλες τις βιομηχανικές κοι- . Ακόμη και στη Βρετανία. και στις μικρές και τις μεγάλες επιχειρήσεις.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·116 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ράσματα.

στα ορυχεία. Οι αγρότες αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη γη τους και να μετατραπούν σε ακτήμονες εργάτες είτε εργαζόμενοι για λογαριασμό των 117 . οι μακροπρόθεσμες οικονομικές αναδιαρθρώσεις έστρεφαν ήδη την απασχόληση προς τον τριτογενή τομέα. έναν καπιταλιστή έναντι κάποιου μισθού. Ο εργαζόμενος θα έπρεπε να «απελευθερωθεί» διττά. Οι άμεσοι παραγωγοί θα έπρεπε να αποσπαστούν από τα μέσα παραγωγής και να οδηγηθούν σε μια σχέση εξαρτημένης εργασίας. σε αντίθεση με τους αγρότες και τους τεχνίτες. που συνδύαζαν την αυτάρκη γεωργική παραγωγή με την οικιακή βιοτεχνία. Οι τάσεις αυτές έθεσαν υπό αμφισβήτηση τις ίδιες τις βασικές προκείμενες της Αριστεράς. στα χυτήρια. Σύμφωνα με τον πιο απλό μαρξιστικό ορισμό. η οποία δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την καπιταλιστική εκβιομηχάνιση της Βρετανίας από το 1500 έως το 1800. Για να συντηρηθεί κάποιος. Αν η λογική του σχηματισμού των τάξεων αντέκρουε τις προβλέψεις του Μαρξ. Για να δημιουργηθούν τέτοιου είδους εργάτες χρειαζόταν μια πολιτική ενεργού προλεταριοποίησης. Αν η τυπική εικόνα του προλεταριάτου –χειρώνακτες εργάτες που δουλεύουν στα εργοστάσια.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·117 Η ΕΚΒΙΟΜΗΧΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ νωνίες. Ο Μαρξ αποκάλεσε τη διαδικασία αυτή «πρωταρχική συσσώρευση». εργάτες σε μεγάλα κτήματα και σε μεικτές οικογενειακές μονάδες. και από τις παλιές φεουδαρχικές υποχρεώσεις του αλλά και από κάθε περιουσιακό στοιχείο που θα του επέτρεπε να ζήσει ως ανεξάρτητος παραγωγός. είτε ως τεχνίτες τόσο των αγροτικών όσο και των αστικών περιοχών. στα λιμάνια. τι γίνεται με την εργατική τάξη των αμέσως προηγούμενων «ιδρυτικών» χρονικών περιόδων. την οποία και πουλούσαν σε έναν εργοδότη. θα έπρεπε να βασιστεί μόνο στο μισθό του. να μετατραπεί σε εμπόρευμα και να πουληθεί στην καπιταλιστική αγορά. τι θα έπρεπε να συμβεί με την ταξική πολιτική της εργατικής τάξης. Πώς αλλιώς θα μπορούσε να οριστεί η εργατική τάξη. σε μια διαδικασία που θα ελεγχόταν πλήρως από τον καπιταλιστή. κοινωνικούς και πολιτισμικούς περιορισμούς. Οι μικροπαραγωγοί στις πόλεις και τα χωριά θα έπρεπε να απολέσουν την ανεξαρτησία τους – είτε ως ελεύθεροι αγρότες. Ακόμη και την εποχή που η βιομηχανική εργασία έφτανε στο απόγειό της. Η εργασιακή δύναμη θα έπρεπε να απελευθερωθεί από τους παραδοσιακούς νομικούς. δεν είχαν στη διάθεσή τους ούτε ανεξάρτητα μέσα για να συντηρηθούν ούτε καν εργαλεία. Το μόνο που είχαν ήταν η εργατική δύναμη. Οι εργάτες ήταν μια τάξη άμεσων παραγωγών που. στην εργατική τάξη ανήκουν όλοι όσοι δεν έχουν μέσα παραγωγής στην κατοχή τους. στα ναυπηγεία και τους σιδηροδρόμους– ερχόταν όλο και περισσότερο σε αντίθεση με αυτή που κυριάρχησε τελικά στις δυτικές κοινωνίες τον 20ό αιώνα.

Ταυτόχρονα. και η διασπορά της μικρής και στηριζόμενης στην ένταση εργασίας παραγωγής και όχι η μαζική παραγωγή στις πόλεις ήταν ο κανόνας. Οι μηχανές και τα εργοστάσια έπαιζαν μικρότερο ρόλο απ’ ό. από την αμείλικτη πόλωση της ταξικής πάλης ανάμεσα σε μια μειονότητα καπιταλιστών και την εργατική τάξη που αναπτυσσόταν γοργά μέχρι τη συνεχή προλεταριοποίηση ενδιάμεσων κοινωνικών κατηγοριών. όπως οι αγρότες. Πρώτα απ’ όλα. προκαλώντας την αναδιοργάνωση των τόπων εργασίας και τιθασεύοντας τα αποθέματα της εργατικής δύναμης που δημιουργούνταν από την αποδιάρθρωση του αγροτικού τομέα. Ο πρώιμος καπιταλισμός εκμεταλλευόταν το απόθεμα εργατικής δύναμης που ήταν διαθέσιμο στην ύπαιθρο. δίνοντας ώθηση τόσο στη βιομηχανία όσο και στην εμπορευματοποιημένη γεωργία.2 Η συγκέντρωση στα εργοστάσια μπορούσε έτσι να επιταχυνθεί. και την αυξανόμενη ομογενοποίηση της εργατικής τάξης. Η μακροπρόθεσμη λογική της καπιταλιστικής εκβιομηχάνισης μπορούσε πλέον να ξεδιπλωθεί πλήρως.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·118 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 118 μεγαλοκτηματιών είτε μεταναστεύοντας στα αστικά κέντρα για να βρουν δουλειά στα εργοστάσια. Στην πολιτική σφαίρα. καθιστώντας την παραγωγή λιγότερο εξαρτημένη από τις δεξιότητες των εργατών και αυξάνοντας εκπληκτικά την παραγωγικότητα. συνιστά μια υπεραπλούστευση της όλης διαδικασίας. Η χειρωνακτική εργασία μάλλον παρά η εκμηχάνιση. η εκμηχάνιση οδήγησε στην ολοκληρωτική υποταγή των εργατών στις τεχνικές ανάγκες του καπιταλισμού μέσω του ελέγχου της διαδικασίας εκτέλεσης των εργασιών στις διάφορες μονάδες παραγωγής. Η αποκοπή των αγροτών και των μικροτεχνιτών από τα μέσα παραγωγής τους δημιούργησε νέες αγορές. οι τεχνίτες και οι μικροεπιχειρηματίες. το μοντέλο αυτό παρουσιάζει δύο μεγάλα προβλήματα. Η αντικατάσταση της κατανομής της εργασίας που βασιζόταν στη χειροτεχνία από τις μηχανές αποτέλεσε μια πραγματικά επαναστατική αλλαγή στην εξέλιξη του καπιταλιστικού συστήματος. όπου μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν . Η βιομηχανική επανάσταση ήταν αποτέλεσμα της συσσώρευσης πολλών και μικρών αλλαγών και όχι μια μεγάλη έκρηξη. Η μεταμόρφωση της υπαίθρου έφερε την εκβιομηχάνιση του καπιταλισμού. αυτό δημιούργησε τη βάση για την ανάπτυξη του εργατικού κινήματος και τη συνακόλουθη ανάπτυξη της ταξικής συνείδησης όσον αφορά τα συλλογικά συμφέροντα των εργατών. Αν το εργοστάσιο έδωσε στους καπιταλιστές τη δυνατότητα να ελέγξουν τα μέσα παραγωγής μέσω της αλλαγής των σχέσεων ιδιοκτησίας. Αντιμετωπιζόμενο περισσότερο ως μια γενική περιγραφή παρά ως ένα εννοιολογικό πλαίσιο που βασίζεται κυρίως στην περίπτωση της Βρετανίας. οι τεχνίτες με τα μικρά εργαστήρια υποχρεώθηκαν είτε να εργαστούν ομαδικά σε διάφορες βιομηχανικές μονάδες είτε να τεθούν υπό τον οικονομικό έλεγχο διαφόρων πλουσίων εμπόρων.τι πιστευόταν.

τι αφορά την κλασική μαρξιστική προσέγγιση του ζητήματος. Δεύτερον. Η βρετανική βιομηχανία απέφευγε την εκμηχάνιση εκμεταλλευόμενη τον μεγάλο αριθμό εργαζομένων που ήταν διαθέσιμος εκείνη την εποχή. η εκμηχάνιση εξαφάνιζε τις διακρίσεις ανάμεσα σε διαφορετικούς τύπους εργασίας και το σύστημα μισθοδοσίας εξομοίωνε τις συνθήκες ζωής των εργατών. Υπαινίσσονται μια υπερβολικά στενή σχέση ανάμεσα στην πρόοδο του καπιταλισμού και την ανάπτυξη της ταξικής συνείδησης. Αυτό εγείρει ένα δεύτερο πρόβλημα σε ό.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·119 Η ΕΚΒΙΟΜΗΧΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ οι απλές τεχνολογίες. Η διαδικασία παραγωγής στηριζόταν περισσότερο «στη δύναμη. η βρετανική βιομηχανία χρησιμοποιούσε τη χειρωνακτική εργασία περισσότερο από τις μηχανές. στη δεξιότητα. Μεταξύ 1875 και 1914 η παραγωγή κάρβουνου σχεδόν διπλασιάστηκε. τη συγκέντρωση της εργατικής δύναμης στα αστικά κέντρα ή την επέκταση της αγοράς. Τα γραμμικά μοντέλα εκβιομηχάνισης αντιμετωπίζουν απλουστευτικά τον τρόπο σχηματισμού της εργατικής τάξης. Δεν ήταν μόνο η κατοχή ή μη των μέσων παραγωγής που είχε σημασία αλλά και όλοι εκείνοι οι τρόποι βάσει των οποίων εκτελούνταν η εργασία. αν η βιομηχανία δεν έφερνε από μόνη της την εκμηχάνιση. αλλά αυτό έγινε εφικτό κυρίως επειδή διπλασιάστηκαν οι εργάτες που απασχολούνταν στον εν λόγω τομέα και όχι επειδή εφαρμόστηκαν τεχνολογικές καινοτομίες. ο καπιταλισμός επινόησε νέες μορφές παραγωγής. Καθώς το αυξανόμενο προλεταριάτο συγκεντρωνόταν όλο και περισσότερο στα νέα αστικά και βιομηχανικά κέντρα. εξαιτίας του ότι οι δρόμοι που οδηγούσαν στην εκβιομηχάνιση ήταν πολλοί. Το κίνητρό του για τη μεταπήδηση στο εργοστάσιο δεν ήταν πάντοτε ισχυρό.4 Τέλος. Μέχρι το 1914. ενώ η συμβολή των αγροτικών οικογενειών στη συντήρησή τους διατηρούσε τους μισθούς χαμηλά. και βελτιώνοντας τη χρήση των εργαλείων τα οποία χρησιμοποιούνταν μέχρι τότε.3 Από τα παραπάνω προκύπτουν τα εξής συμπεράσματα: πρώτον. οι ταξικές σχέσεις ανάμεσα στους καπιταλιστές και τους εργάτες εκφράστηκαν με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους. στην ταχύτητα και τη σιγουριά του κάθε εργάτη ξεχωριστά παρά στις ταυτόχρονες και επαναληπτικές λειτουργίες των μηχανών». τότε οι μεταβαλλόμενες σχέσεις παραγωγής στους τόπους εργασίας καθίστανται όλο και περισσότερο το κλειδί του προβλήματος. Εκτός του ότι συνέχισαν να υφίστανται τα παλιότερα παραγωγικά μοντέλα που στηρίζονταν στη χειρωνακτική εργασία και τις μικρές μονάδες. στις οποίες περιλαμβάνονταν η σκληρή ανειδίκευτη δουλειά στο σπίτι και η μικρή ειδικευμένη βιομηχανική μονάδα. Κι όλα αυτά δεν ήταν «προβιομηχανικές» καταστάσεις καταδικασμένες να αφανιστούν στην πορεία ανάπτυξης του καπιταλισμού. ο Μαρξ πίστεψε ότι με 119 . ο εκβιομηχανισμένος καπιταλισμός δεν πρέπει να ταυτίζεται απλώς με τα εργοστάσια και τις μηχανές.

ακόμη κι αν ήταν πιο ανθεκτικές απ’ όσο είχε θεωρηθεί αρχικά. Οι μαρξιστές το εξέφρασαν αυτό με ένα διάσημο πλέον διπολικό σχήμα. οι τάξεις «εξελίσσονταν» και το εργατικό κίνημα «ωρίμαζε». Οπωσδήποτε οι βιομηχανικοί εργάτες θα αποτελούσαν την πρωτοπορία και οι υπόλοιποι θα ακολουθούσαν. Η εργατική τάξη δεν θα μπορούσε ποτέ να ενταχθεί σε ένα «καθαρά» ανειδίκευτο και χωρίς μέσα παραγωγής προλεταριάτο σε σύγκρουση με την αστική τάξη. Από αυτή την άποψη. δημιουργούσε τις συνθήκες για την οργάνωση της εργατικής τάξης. η άνιση εκβιομηχάνιση και η διαφοροποίηση των χαρακτηριστικών της ήταν δίχως αμφιβολία σημαντικές. Καθώς η βιομηχανία μεγάλωνε. Ο αληθινός εργάτης.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·120 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 120 τον τρόπο αυτό η εργατική τάξη θα αποκτούσε ενιαία συνείδηση. αρχικά με τρόπο αμυντικό μέσα από τις τοπικές και περιορισμένες στο εργοστάσιο οργανώσεις τους. Η διαλεκτική της τάξης και της ταξικής συνείδησης συνδεόταν πάντοτε με τις αλλαγές στην οικονομική βάση: οι νόμοι που διέπουν τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής έχουν συγκεκριμένα κοινωνικά αποτελέσματα που προσδιορίζουν τη γέννηση του εργατικού κινήματος. οι εργάτες υποχρεώνονταν από τις συνθήκες εκμετάλλευσης. εισάγοντας τη διάκριση ανάμεσα στην τάξη καθ’ εαυτήν και την τάξη δι’ εαυτήν. τα εργατικά κινήματα ταυτίζονταν εύκολα με την «πραγματικά σύγχρονη βιομηχανία». και κυρίως οι μικρές βιοτεχνικές μονάδες. η δυναμική αυτή ανάλυση ήταν πάντοτε παραπλανητική. Η ιστορία απέδειξε ότι η άποψη αυτή είναι εσφαλμένη. οι μικρής κλίμακας μορφές παραγωγής. Σύμφωνα με την άποψη αυτή. στη συνέχεια με μεγαλύτερη σιγουριά μέσα από τα εθνικά οργανωμένα συνδικάτα και τελικά μέσα από ένα επαναστατικό κόμμα που αποτελούσε την πολιτική έκφρασή τους. ο πραγματικός προλετάριος ήταν αυτός που δούλευε στο εργοστάσιο. στις οποίες ζούσαν. ήταν μεταβατικές και καταδικασμένες να εξαφανιστούν. αλλά τελικά η μαζική παραγωγή στα εργοστάσια (στα ορυχεία. Σύμφωνα με το μοντέλο αυτό. Η εργατική τάξη υπήρξε προϊόν πολλών κοινωνικοοικονομικών διαδικασιών· η πρωταρχική συσσώρευση και η αποκοπή των αγροτών από τη γη τους ήταν μόνο μία από αυτές. Με τον τρόπο αυτό πίστευαν ότι οι μορφές συλλογικής οργάνωσης της εργατικής τάξης (και η τελική νίκη του σοσιαλισμού) ήταν εγγεγραμμένες στην ίδια τη διαδικασία της καπιταλιστικής παραγωγής. Καθώς ο καπιταλισμός επεκτεινόταν. εκμηχανιζόταν και γινόταν πιο συγκεντρωτική. να δείχνουν αλληλεγγύη.5 Ως οδηγός για τη συμπεριφορά της εργατικής τάξης στις σύγχρονες κοινωνίες. στις μεταφορές και τα λιμάνια) ενδιέφερε περισσότερο. Οι εργάτες . στις κατασκευές. Η εργατική τάξη οριζόταν εδώ πολύ εύκολα από τη σχέση εξαρτημένης (μισθωτής) εργασίας που διατηρούσαν τα μέλη της με τους κεφαλαιοκράτες. Ως εκ τούτου. Θα υπήρχαν πάντοτε μορφές διαφοροποιημένης παραγωγής.

κάποιοι τομείς προλεταριοποιούσαν περισσότερο απ’ ό. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι μεγάλες κοινότητες 121 .01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·121 Η ΕΚΒΙΟΜΗΧΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ υποχρεώθηκαν να αποδεχτούν την εξαρτημένη σχέση εργασίας με πολλούς άλλους τρόπους – μέσω της εμπορευματοποιημένης εργασίας. της Νότιας Ουαλίας. της Σιλεσίας. η βιομηχανία φασόν και η βιομηχανική παραγωγή δημιουργούσαν προλεταρίους. ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΚΑΙ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ Στην πραγματικότητα. η καλλιέργεια των χωραφιών από τους ιδιοκτήτες τους και η βιοτεχνία των αστικών κέντρων» θα μπορούσε να μη δημιουργούν. Επιπλέον.6 Τέτοιου είδους διαδικασίες ποίκιλλαν από περιοχή σε περιοχή. οι εργάτες προέρχονταν μάλλον από την ύπαιθρο. ΦΥΛΟ. και σε μέρη της Γαλλίας είχε ως αποτέλεσμα τη χρησιμοποίηση μεγάλων αγροτικών πληθυσμών που ήταν προϊόν εσωτερικής μετανάστευσης. Στα κτήματα της κοιλάδας του Πάδου χρησιμοποιούνταν μισθωτοί εργάτες αλλά και κολίγοι. Κάτι ανάλογο συνέβη με τις νέες βιομηχανίες της Ιταλίας και της Ρωσίας. συμπεριλαμβανομένης της πρωτοποριακής υφαντουργίας. Πριν από τη δεκαετία του 1820. Στην ανατολική Πρωσία χρησιμοποιούνταν ως εργάτες στα μεγάλα εμπορευματοποιημένα κτήματα όχι μόνο πολλοί μικροκτηματίες αλλά και μεγάλος αριθμός περιπλανώμενων εποχιακών. από ανθρώπους που εργάζονταν ήδη ως μισθωτοί παρά από ανθρώπους που ξέπεφταν από μια εντελώς διαφορετική τάξη. Τα μεγάλα αγροκτήματα. Είναι ολοφάνερο ότι οι διαφορετικοί αυτοί τρόποι προλεταριοποίησης των ευρωπαϊκών πληθυσμών είχαν σοβαρές συνέπειες για τα αντίστοιχα είδη εργατικής τάξης που προέκυψαν. ενώ «η εξειδικευμένη γεωργία. Στη Σαξονία. Η βιομηχανία φασόν της υπαίθρου και η καλλιέργεια των χωραφιών ήταν εξ ορισμού οικονομικές δραστηριότητες που διαπλέκονταν. η βρετανική βιομηχανία αναπτυσσόταν κάπως έτσι. καθώς και των εργοστασίων. των ορυχείων και της βιομηχανικής παραγωγής με τη στερεότυπη έννοια του όρου. των πυκνών δικτύων υπηρεσιών των αστικών υποδομών. των περιστασιακών επαγγελμάτων και των σκληρών ανειδίκευτων εργασιών. η «ενότητα» της εργατικής τάξης ήταν μια εξιδανικευμένη προβολή. μια αφαίρεση από τις ατάκτως και ανισομερώς αναπτυσσόμενες ιστορίες εκβιομηχάνισης του 19ου αιώνα. Σε άλλες περιπτώσεις. οι κοινωνικές μετατοπίσεις ήταν ξαφνικές και απότομες· όσο πιο καθυστερημένη και πιο ταχύρρυθμη ήταν μάλιστα η εκβιομηχάνιση τόσο πιο έντονες ήταν. Σε ολόκληρη την Ευρώπη υπήρχαν μεικτά εργασιακά καθεστώτα. της βιοτεχνίας φασόν στην ύπαιθρο και των εργαστηρίων στις πόλεις. όπως και σε πολλές άλλες περιοχές. Η τεράστια επέκταση των ανθρακωρυχείων στις περιοχές του Ρουρ.τι άλλοι.

και τις ανισότητες που δομούσαν τη ζωή των διαφόρων ομάδων από την άλλη. λεγεώνες ολόκληρες νέων ερμηνευτών. οι οποίοι αντιμετώπιζαν την τέχνη τους και τους κανόνες του επαγγέλματός τους ιδιοκτησιακά. Καθώς το εργατικό κίνημα διαμορφωνόταν σε χώρες όπως η Γαλλία. Ειδικευμένοι παραγωγοί. των μισθολογικών συστημάτων αλλά και όλων των τρόπων που βρίσκονταν για να χωρίζονται και να ενώνονται οι εργάτες.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·122 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 122 των φτωχών εργατών που δημιουργούνταν στις παρυφές κυρίως των πόλεων είχαν εντυπωσιάσει τους συγχρόνους. ήταν τεχνίτες. το Βέλγιο. οι φιλανθρωπικές οργανώσεις. η Γερμανία και η Βρετανία. άντρες. Όταν γύρω από αυτές τις νέες αντιλήψεις διαμορφώθηκαν νέες πρακτικές. εκμηχάνιση και εισαγωγή μεθόδων παραγωγής που περιόριζαν τον αριθμό των απασχολούμενων εργατών. θα μπορούσαν να πληγούν δραματικά από . Επιπλέον είχαν αυτονομία στο πλαίσιο της δουλειάς τους και ξεχώριζαν από τη μεγάλη μάζα των φτωχών ανειδίκευτων εργατών. οι γλώσσες της τάξης απέκτησαν ακόμη μεγαλύτερο βάρος. οι θρησκευτικές τελετές. Οι εργάτες αυτοί. οπλισμένες με τις νεότευκτες γλώσσες της «τάξης» άρχισαν να οργανώνουν τον κοινωνικό αυτό κόσμο. Ωστόσο η θέση τους απειλούνταν με πολλούς τρόπους –απώλεια του ελέγχου στις τοπικές αγορές. των τεχνολογικών επιτευγμάτων. των αγορών εργασίας. Περιέγραφε επίσης το νέο κοινωνικό τοπίο: τα νέα μοντέλα κατοικίας αλλά και διαχωρισμού των κατοίκων μιας αστεακής περιοχής από τη μια. όλοι οι επαγγελματίες ένιωθαν αβεβαιότητα σε σχέση με τους μισθούς και την απασχόληση. άρχισε να προσελκύει εργάτες ενός συγκεκριμένου τύπου: ειδικευμένους τεχνίτες που εργάζονταν σε μικρά και μεσαία εργαστήρια και είχαν ταυτιστεί σε μεγάλο βαθμό με το επάγγελμά τους. αλλά προϋπέθεταν συνεχή δράση προτού αποκτήσουν συγκεκριμένη διάρθρωση. φτηνή μαζική παραγωγή που αγνοούσε τις συντεχνιακές ρυθμίσεις και συγκεντρωτισμός στη διεύθυνση των εργοστασίων. Από τη στιγμή που οι οικονομίες επηρεάζονταν από τα σκαμπανεβάσματα του οικονομικού κύκλου. Η «τάξη» έγινε ένας τρόπος εκλογίκευσης των αμφιλεγόμενων γεγονότων της εκβιομηχάνισης –των ποικίλων καθεστώτων της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Αυτού του είδους οι αλλαγές θα μπορούσαν να θέσουν τους εργάτες αντιμέτωπους με τους αρχιτεχνίτες ή να τους συσπειρώσουν εναντίον των εμπόρων και των εργοστασιαρχών. στις οποίες συμπεριλαμβάνονταν η κυβερνητική δράση. Ξεκινώντας από τη δεκαετία του 1830. των σχέσεων εργασίας. όπως οι υφαντές της Βόρειας Αγγλίας ή οι Λιονέζοι μεταξουργοί. επιχειρησιακός διαχωρισμός των αρχιτεχνιτών από τους απλούς εργάτες. οι πολιτικές ενώσεις και κυρίως τα σοσιαλιστικά κόμματα και τα συνδικάτα. των δεξιοτήτων. προσφέροντας ένα πανίσχυρο οπλοστάσιο ορισμών και συγκροτώντας μια ενιαία κοινωνική ταυτότητα από ένα σύνολο ανόμοιων εμπειριών.

πιέζονταν από κάθε άποψη. όπως οι υποδηματοποιοί και οι ράφτες. Μέχρι το 1914. που διατήρησε μεν την υψηλή εξειδίκευσή του αλλά δεν είχε υπό τον έλεγχό του τίποτε περισσότερο από την ικανότητά του για εργασία. χρησιμοποιώντας συνεταιριστικές ή άλλες συνεργατικές ιδέες. Αυτός ο «σοσιαλισμός των ειδικευμένων εργατών» ήταν εγγεγραμμένος σε ένα ευρύτερο «συνεργασιακό ιδίωμα» που γνώρισε δύο εξάρσεις ριζοσπαστικοποίησης. πυροδότησαν την επανάσταση του 1848 και συνέβαλαν στη διαμόρφωση του πρώιμου σοσιαλισμού. τις κοινωνικές λέσχες. προκάλεσαν τις μεγάλες ταραχές τις δεκαετίες του 1830 και του 1840. Οι τεχνίτες. ο Γκρέιβνερ Χένσον (Gravener Henson) ως εκπρόσωπος των εξωτερικών εργατών που εργάζονταν στις βόρειες βιομηχανικές περιφέρειες για να συμπληρώσουν το εισόδημά τους και ο Τζον Ντόχερτι (John Doherty) εκ μέρους των 123 . Ο άντρας «τεχνίτης» μετατράπηκε σε «εργάτη». ο όρος ενσωματώθηκε στην επαναστατική πολιτική του λαϊκού κινήματος.8 Στην πρώτη βιομηχανική κοινωνία. ο όρος ένωση προεκτάθηκε από το αρχικό νόημα που είχαν τα σωματεία των εργατών (εταιρείες αλληλοβοήθειας που στηρίζονταν στις κορπορατιστικές παραδόσεις του ancien régime) στην ιδέα των συνεταιρισμών των παραγωγών και κατόπιν στο σοσιαλιστικό σχέδιο για μια διακλαδική ομοσπονδία όλων των εργατών. που αντιστέκονταν στην προλεταριοποίησή τους. που ήθελε να οργανώσει τη συλλογική ιδιοκτησία μέσα από μια δημοκρατική ομοσπονδία αυτοκυβερνώμενων επαγγελμάτων και τοπικών κοινοτήτων. την καθημερινή ζωή των εργαστηρίων και των υπνωτηρίων. Ο καραβομαραγκός Τζον Γκαστ (John Gast) εκ μέρους των ειδικευμένων επαγγελματιών του Λονδίνου. τη Βρετανία. ενώ πολύ γρήγορα η πίεση αυτή επεκτάθηκε και σε άλλα επαγγέλματα που ήταν ευάλωτα στην ταχεία επέκταση της αγοράς. Τέτοιου είδους ταραχές οδηγήθηκαν με σχεδόν φυσικό τρόπο στη διαμόρφωση παραγωγικών συνεργασιών ως εναλλακτικών προτάσεων στο καπιταλιστικό σύστημα. «Κατώτερα» επαγγέλματα.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·123 Η ΕΚΒΙΟΜΗΧΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ κάποιες τεχνολογικές ή οργανωτικές αλλαγές. Την περίοδο 1830-34. θεμελιωμένη όχι μόνο στο επάγγελμα και τις ενώσεις αλληλοβοήθειας αλλά και στον ίδιο τον κόσμο του πολιτισμού. Η εθιμική ανεξαρτησία στο πλαίσιο πολύπλοκων ιεραρχιών δεξιότητας αντικαταστάθηκε από την όλο και μεγαλύτερη υποταγή σε μια καπιταλιστικού τύπου κατανομή εργασίας.7 Την περίοδο 1848-51. τα γαλλικά εργατικά κινήματα υποστήριζαν ένα ιδεώδες φεντεραλιστικού σοσιαλισμού των επαγγελματιών. τις ταβέρνες και τα καφενεία. όπως αυτός εκφραζόταν από τις χορωδίες. οι ειδικευμένοι άντρες τεχνίτες προέβαλαν επίσης την ιδέα του γενικού συμφέροντος της εργατικής τάξης. μέσω των οποίων οι άντρες εργάτες έπλαθαν μια δημόσια σφαίρα. Το συνεταιριστικό αυτό ιδίωμα αντανακλούσε επίσης μοντέλα λαϊκής κοινωνικότητας.

ειδικευμένα αλλά και παρωχημένα χειροτεχνικά επαγγέλματα». τους εργάτες και τους εμποροϋπάλληλους. Μια παρόμοια λογική υποχρέωσε τις επαγγελματικές ενώσεις της πόλης του Μπέρμιγχαμ «να προσδιορίσουν εκ νέου τις σχέσεις τους όχι μόνο με τους εργοδότες αλλά και με άλλους επαγγελματίες που συμμερίζονταν επίσης την εμπειρία των νεωτερισμών στη δουλειά τους». τους εποχιακούς και τους πλανόδιους. το 1829-34. ο οποίος ήταν ένα ιδιαίτερα συνεκτικό κίνημα παρά τις μεγάλες διαφορές των εργατών που συμμετείχαν σε αυτό – χειροτέχνες και εργαζόμενοι στις νέες βιομηχανίες· ειδικευμένοι. τους καλοστεκούμενους «μηχανουργούς». τους ανειδίκευτους. τους μισθούς. τους φτωχούς.11 Όμως η μεγάλη μάζα των προλεταριοποιημένων μισθωτών δεν ένιωθε βολικά με την «αριστοκρατική» κουλτούρα των τεχνιτών που αντιμετώπιζαν με έλλειψη σεβασμού αν όχι με περιφρόνηση τους εργαζομένους στα αγροκτήματα. όταν τις αντιδημοκρατικές κοινοβουλευτικές μεταρρυθμίσεις διαδέχτηκε η κοινωνική αστυνόμευση του Νόμου για τους Φτωχούς (1834). .9 Ο ριζοσπαστισμός των ειδικευμένων τεχνιτών ενσωματώθηκε σε ευρύτερα λαϊκά κινήματα. τα μηχανήματα και τα ωράρια λειτουργίας των καταστημάτων τους. Ωστόσο η ριζοσπαστική κουλτούρα της Βρετανίας τη δεκαετία του 1820 στηρίχτηκε σε μεγάλο βαθμό στους άντρες τεχνίτες που εργάζονταν στα «παλιά. τους επιπλοποιούς και τους μαραγκούς να συγκροτήσουν ενώσεις αλληλοβοήθειας και να απαιτήσουν αφενός την ανανέωση των παραδοσιακών ρυθμίσεων και αφετέρου διάφορες άλλες δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις. Τέτοιου είδους τάσεις ελέγχθηκαν με πολύ καλύτερο τρόπο στο πλαίσιο του χαρτισμού. τους υποδηματοποιούς. απεργιών και παρεμβάσεων στο κοινοβούλιο σχετικά με τα τιμολόγια. οι ριζοσπάστες συσπειρώθηκαν υπό τη σημαία του χαρτισμού. τους Ιρλανδούς μετανάστες. ημιειδικευμένοι και ανειδίκευτοι εργάτες· οργανωμένοι και ανοργάνωτοι· άντρες και γυναίκες· ντόπιοι και μετανάστες· εργάτες από διαφορετικές περιοχές. κάνοντας χρήση ένδικων μέσων. ζητώντας την ικανοποίηση κοινωνικών και οικονομικών αιτημάτων και ιδίως δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις ανάμεσα στη δεκαετία του 1810 και το 1832. οπότε ψηφίζεται ο Νόμος για την Εκλογική Μεταρρύθμιση. όπως τους αποκαλούσαν αδιακρίτως οι σύγχρονοί τους. Μετά από πολλές και οδυνηρές ήττες και πισωγυρίσματα στο διάστημα 1832-34. προκαλώντας σοβαρές συγκρούσεις. βιομηχανίες και θρησκευτικά δόγματα.10 Η καπιταλιστική επέκταση ανάγκασε τους Λονδρέζους επαγγελματίες και ειδικότερα τους ράφτες. αλλά τα ιδεώδη της δημοκρατίας των παραγωγών αντικαταστάθηκαν μόνο αργά και βασανιστικά από τις πιο περιεκτικές θεωρίες του σοσιαλισμού.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·124 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 124 εργαζομένων στη βαμβακουργία (μια νέα ειδικότητα για εκείνη την εποχή) υπήρξαν οι πρώτοι ηγέτες του συνδικαλιστικού κινήματος στην πρώτη του κορύφωση. Πολλές φορές μάλιστα οι διεκδικήσεις αυτές εκδηλώνονταν σε επαναστατική κλίμακα.

Όμως «αποκομμένη από το σπίτι της. ως πατέρας και κεφαλή της οικογένειας. το έκαναν μόνο στο εσωτερικό της ίδιας της οχυρωμένης λαϊκής κοινότητας. «Ο άντρας. Οι γυναίκες βέβαια ανέπτυξαν σημαντική δραστηριότητα στο πλαίσιο του χαρτισμού και των άλλων ριζοσπαστικών κινημάτων. και «η αρετή της ήταν η μόνη της περιουσία». η οποία υπονόμευε το εργασιακό καθεστώς τους και υποχρέωνε ακόμη και τις γυναίκες και τα παιδιά τους να πάνε στα εργοστάσια. οι άντρες ήταν εκείνοι που απευθύνονταν στον έξω κόσμο. Οι γυναίκες δεν μπορούσαν να είναι έτσι ανεξάρτητες. ή έξω από τα δεσμά του γάμου.12 Αυτού του είδους οι διακρίσεις έδιναν έμφαση στη θέση της γυναίκας στο σπίτι· κάθε φύλο στη θέση του. «σε πρώτο πρόσωπο. το έκαναν μόνο χάρη σε κάποιον άντρα συγγενή. η γυναίκα δεν ήταν ούτε ικανή ούτε ενάρετη». η οικογένεια. τους εσωτερικούς μετανάστες που γίνονταν υπηρέτες. Οι λίγοι 125 . την οικογένειά της και τις οικιακές ασχολίες της. Αντίθετα. ως σύστημα οικιακής εξουσίας.14 Η πολιτική ταυτότητα μιας γυναίκας υποτασσόταν σε εκείνη του συζύγου της. ήταν δομημένο γύρω από τα προνόμια του άντρα.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·125 Η ΕΚΒΙΟΜΗΧΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ Εκτός από τους οπαδούς του Ρόμπερτ Όουεν. Έτσι. όταν οι ριζοσπάστες τεχνίτες κατακεραύνωναν την καπιταλιστική βιομηχανία. στο πλαίσιο του οποίου εργαζόταν “έντιμα” και ανέπτυσσε τις δεξιότητές του». όταν μιλούσαν. αλλά. Ο καθαυτό δημόσιος λόγος –στον οποίο συμπεριλαμβάνονταν η έκφραση της κοινωνικής και της οικονομικής δυσαρέσκειας. οι εκστρατείες για τις πολιτικές ελευθερίες. τους μηχανικούς και τους ειδικευμένους εργάτες που δούλευαν στα εργοστάσια και αποτελούσαν τη ραχοκοκαλιά του χαρτισμού και των υπόλοιπων κινημάτων– η ακεραιότητα του νοικοκυριού αποτελούσε βασικό στοιχείο της πολιτικής και κοινωνικής τους ταυτότητας. η δημοκρατία των πρώτων ριζοσπαστικών κινημάτων είχε έντονο ανδροκρατικό χαρακτήρα. οι αγώνες για την ψήφιση ή την κατάργηση διαφόρων νόμων και τα αιτήματα για την απόκτηση εκλογικών δικαιωμάτων– ήταν απαγορευμένος για τις γυναίκες. Αποκλείονταν από τα περισσότερα επαγγέλματα. Η «δεξιότητα» της γυναίκας ήταν το νοικοκυριό της. ήταν ανέκκλητα συνδεδεμένος με την ανεξαρτησία που του παρείχε η ταύτισή του με ένα επάγγελμα. τους τεχνίτες. κι αν τύχαινε να ασκούν κάποια τέχνη.13 Για τους ριζοσπάστες εργάτες –τους μικρομεσαίους ειδικευμένους χειροτέχνες. Τα Έξι Σημεία των Χαρτιστών για τον εκδημοκρατισμό του βρετανικού συντάγματος τη διετία 1837-38 απέκλειαν ρητά τη χορήγηση δικαιώματος ψήφου στις γυναίκες. Όποια αμοιβαιότητα και αν υπήρχε μεταξύ αντρών και γυναικών στην κατανομή εργασίας μέσα στο νοικοκυριό. ουσιαστικά υπερασπίζονταν το οικονομικό και σεξουαλικό καθεστώς τους μέσα στην οικογένεια. μιλώντας στο όνομα της κοινότητας». του Σαρλ Φουριέ και των άλλων ουτοπικών σοσιαλιστών.

Η εργασία των γυναικών έπαιξε σημαντικό ρόλο στο σύστημα αυτό των διακρίσεων. Τέτοιου είδους θετικά πρότυπα για την οικογενειακή ζωή αποτελούσαν επίσης μια άμεση απάντηση στις αιτιάσεις των αστών για τη δήθεν ηθική κατάπτωση των φτωχότερων τάξεων. όπως η υφαντουργία και η κατασκευή ενδυμάτων. Από την πλευρά τους. εξαιτίας της οποίας οι άντρες έχαναν τη δουλειά τους. αλλά επίσης στις έντονα έμφυλες αντιλήψεις για τη θέση των γυναικών στο σπίτι και στην κοινωνία. και το ένα πέμπτο στη Σουηδία– αλλά ήταν εστιασμένη σε πολύ συγκεκριμένες βιομηχανίες. όπου η «καλοκάγαθη» πατριαρχία και η «υγιής» πατρική εξουσία διευθετούσαν την οικιακή οικονομία με βάση τις «φυσικές διαφορές και ικανότητες» αντρών και γυναικών. αυτή η φυσική τάξη των πραγμάτων ανατρεπόταν. διότι βεβαίως οι σύζυγοι –ο άντρας και η γυναίκα– θεωρούνταν ένα.15 Αυτός ο τρόπος σκέψης προσαρμόστηκε εύκολα στη βιομηχανία. Όταν οι γυναίκες και τα παιδιά αναγκάζονταν λόγω της ανεργίας και των χαμηλών αμοιβών του συζύγου-πατέρα τους να πάνε στα εργοστάσια. στη Γαλλία και την Ιταλία μέχρι το 1914. οι .16 Στην κατάλυση αυτή των ηθικών ρόλων –την «αποφυλοποίηση του ανθρώπου». τις εργασιακές δεξιότητές τους και το γενικότερο κύρος που απολάμβαναν στο σπίτι και την κοινωνία. που αναπτυσσόταν στους χώρους εργασίας. το οποίο καταδίκαζε τις γυναίκες σε εξάρτηση. Μετά το 1850.17 Οι ανάμεικτες αυτές ανησυχίες –αντίσταση στην καπιταλιστική αναδιάρθρωση από τη μια και επιθυμία να μπει σε καραντίνα το ηθικό καθεστώς της οικογένειας από την άλλη– αποτέλεσαν ισχυρό κίνητρο για όλους εκείνους τους ειδικευμένους εργάτες που βρίσκονταν σε ισχυρή διαπραγματευτική θέση. Οι γυναίκες σε γενικές γραμμές είχαν πολύ σημαντική παρουσία στην αγορά εργασίας –περίπου το ένα τρίτο της συνολικής απασχόλησης στη Γερμανία. Θεμελιώνοντας τα εργατικά ιδεώδη όχι μόνο στον άξονα της αλληλεγγύης. όταν η Βρετανία απέκτησε μεγαλύτερη πολιτική σταθερότητα και οικονομική ευμάρεια. Τα αιτήματα για τη θέσπιση «προστατευτικής» νομοθεσίας άρχισαν να εκφέρονται με μεγαλύτερη τόλμη τη δεκαετία του 1830. και της συνεργασίας μεταξύ των διαφόρων επαγγελμάτων.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·126 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 126 υπερασπιστές των εκλογικών δικαιωμάτων των γυναικών τα ήθελαν μόνο για τις «γεροντοκόρες και τις χήρες». όπως έλεγε ο Ένγκελς– προστέθηκαν οι συνέπειες της φτηνής εργασίας των γυναικών. οι ομάδες αυτές έγιναν ακόμη πιο ισχυρές. τα δημοκρατικά κινήματα του 19ου αιώνα αποδέχτηκαν το πρότυπο της αξιοπρεπούς αρρενωπότητας. Η προστασία των γυναικών και των παιδιών από τις εκφυλιστικές και ταπεινωτικές επιπτώσεις της εργασίας στα νέα εργοστάσια σήμαινε ουσιαστικά την υπεράσπιση μιας εξιδανικευμένης αντίληψης για την οικογένεια και τη σπιτική εστία.

οι ριζοσπάστες εργάτες κατασκεύασαν μια ανθεκτική ιδεολογία της οικιακότητας. ως κοινωνική ταυτότητα δομούνταν επάνω σε διαφορές που δεν μπορούσαν εύκολα να σταθεροποιηθούν σε μια ενότητα ικανή να προαγάγει πολιτικούς στόχους. Το αποτέλεσμα ήταν μια επαναφορτισμένη οικιακή ιδεολογία με άξονα τα αντρικά προνόμια. το ιδεώδες του νοικοκυριού που διευθύνεται από μια μη εργαζόμενη γυναίκα ήταν εφικτό μόνο για μια μικρή μειονότητα. θα έλεγε κανείς. Όμως. Μπορεί οι αμοιβές των γυναικών να ήταν ζωτικής σημασίας 127 . Σε ολόκληρη την εκβιομηχανισμένη Ευρώπη. αφού απέρριπτε τα άλλα μοντέλα πολιτικής κινητοποίησης που υποστήριζαν τα δικαιώματα της γυναίκας.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·127 Η ΕΚΒΙΟΜΗΧΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ ριζοσπάστες της εργατικής τάξης υμνούσαν τα δικά τους ιδεώδη σχετικά με την υπεύθυνη ανδροπρέπειά τους και την αρετή των γυναικών τους. ο πρώιμος συνδικαλισμός στηριζόταν ουσιαστικά στο σύστημα αποκλεισμού των γυναικών και το νέο ιδεώδες του «οικογενειακού μισθού» ήταν ένας βασικός μηχανισμός που χώριζε τη μικρή ελίτ των συνδικαλισμένων εργατών από τους υπολοίπους.τι αφορά την προλεταριοποίηση· το μεγάλο ρήγμα της ειδίκευσης– θα έπρεπε να προστεθούν η διαφορά φύλου ανάμεσα στους εργάτες και τις εργάτριες. εργασίες. οι οποίοι είχαν τη δυνατότητα να στηρίξουν οικονομικά τις γυναίκες τους και τα παιδιά τους. και συχνά κρυμμένες. περιορίζοντας στην ουσία την πολιτειότητα μόνο στους άντρες. τρόπο την απασχόληση των γυναικών ως κάτι εξαιρετικό και ανεπιθύμητο. της γεωργίας και των υπηρεσιών· διάφοροι βιομηχανικοί κλάδοι· ανισότητες μεταξύ των περιοχών· διαφοροποίηση των δημογραφικών δεδομένων σε ό. Ωστόσο αυτή η πολιτική του καθωσπρεπισμού ήταν αντίθετη στην ισότητα των φύλων και στη συμμετοχή των γυναικών στα κοινά. Ωστόσο σε πολλές περιπτώσεις η ακατάστατη και εποχιακή αγορά εργασίας είχε ως συνέπεια να μην επαρκεί ο μισθός των αντρών και να πρέπει να συμπληρωθεί από άλλα εισοδήματα που έπρεπε να αποκτήσουν τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας σε όποια δουλειά έβρισκαν στο σπίτι ή έξω από αυτό. Αν και στηριζόταν σε κοινές κοινωνικές δομές που παράγονταν από την καπιταλιστική βιομηχανία και την αστικοποίηση. αν οι ειδικευμένοι τεχνίτες που κρατούσαν τις γυναίκες τους στο σπίτι χωρίς να τις υποχρεώνουν να εργαστούν αποτελούσαν από την άποψη αυτή μια προνομιούχα μειονότητα. Επιλέγοντας συγκεκριμένες στρατηγικές αμυντικής θωράκισης της κοινότητάς τους. Η κατάσταση αυτή όχι μόνο ενίσχυσε τα υλικά πλεονεκτήματα αυτής της ελίτ αλλά και περιθωριοποίησε με κανονιστικό.18 Και από την άποψη αυτή λοιπόν η εργατική τάξη ήταν ένας πολύπλοκος κοινωνικός σχηματισμός. Στις διαιρέσεις που έχουν αναφερθεί ήδη –μεγάλοι τομείς της βιομηχανίας. περιορίζοντάς τη στις χαμηλόμισθες και ανειδίκευτες. που ενσαρκώνονταν από τους ειδικευμένους αυτούς εργάτες.

την πρωτοβουλία των κινήσεων είχαν οι εκπρόσωποι των ειδικευμένων τεχνιτών. την εξουσία και τη συλλογική εμπρόθετη δράση της εργατικής τάξης στο σύνολό της. μέσα σε δεκαπέντε χρόνια (1895- . αντίθετα. μια πόλη με μεταλλουργική παράδοση που αναγόταν στον 17ο αιώνα. Η επέκταση της βαριάς βιομηχανίας που ακολούθησε –στα ανθρακωρυχεία. Κατά τη διάρκεια του απεργιακού κύματος και της πολιτικής αναστάτωσης της περιόδου 1868-74. στη χαλυβουργία. Έτσι. ήταν στην πραγματικότητα πολύ πιο περιοριστικά και επιρρεπή σε αποκλεισμούς.19 Το ανεξάρτητο εργατικό κίνημα. οι προοπτικές του εργατικού κινήματος διέφεραν από εκείνες των περιοχών στις οποίες η βιομηχανία είχε εισαχθεί πρόσφατα. αναπτύχθηκε σταθερά. που άρχισε να συγκροτείται τη δεκαετία του 1860 μέσα από το σχηματισμό των συνδικάτων και των σοσιαλιστικών κομμάτων. Εκεί όπου η βιομηχανία αναπτυσσόταν σιγά σιγά. Αυτός ήταν ένας από τους βασικούς λόγους που το εργατικό κίνημα θεσμοθέτησε ακριβώς εκείνα τα συστήματα διάκρισης που εμπόδιζαν να αναπτυχθεί μια αυθεντικά συνολική και αδιάφορη ως προς το φύλο πολιτική παρουσία της εργατικής τάξης. κληρονόμησε όλες αυτές τις έμφυλες παραδόσεις. στη χημική βιομηχανία και τις βαριές μηχανοκατασκευές– δημιούργησε ελάχιστες θέσεις εργασίας για τις γυναίκες. αλλά το καθεστώς τους πρακτικά και κατηγορηματικά ήταν υποτιμημένο. Η αντίθεση αυτή καταδεικνύεται με δραματικό κυριολεκτικά τρόπο στην περίπτωση των δυτικογερμανικών πόλεων Χάμπορν και Ρέμσαϊντ. ελήφθησαν υπόψη κάποιες κοινωνικές τους εμπειρίες. στα ναυπηγεία. με αποτέλεσμα οι κάτοικοί του να φτάσουν από 16 χιλιάδες σε 72. Αυτό συνέβη με την προσέλκυση εργατών από την ύπαιθρο και τη διατήρηση της μικρής τοπικής βιομηχανίας που στηριζόταν στους ειδικευμένους τεχνίτες της ευρύτερης περιοχής. Στην προσπάθεια ορισμού της ταξικής ταυτότητας των εργατών. Το Χάμπορν. Από το 1861 μέχρι το 1910. Αυτά τα κινήματα. στις διάφορες πρωτοβιομηχανικές κοινότητες με μακρά ιστορία βιομηχανικής και ημιβιομηχανικής απασχόλησης. στην κατασκευή του συλλογικού ιδεώδους της εργατικής τάξης –στη μεταμόρφωση των ακατάστατων δεδομένων της εκβιομηχάνισης σε βάση για την άσκηση πολιτικής– οι σοσιαλιστές εγκολπώθηκαν ορισμένα μόνο τμήματα της ζωής της εργατικής τάξης και υποτίμησαν κάποια άλλα. μολονότι υποστήριζαν ότι εξέφραζαν τα συμφέροντα. ενώ κάποιες άλλες αγνοήθηκαν ή και σβήστηκαν. Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ Ο τρόπος συγκρότησης της εργατικής τάξης έπαιζε άλλωστε σημαντικό ρόλο στη 128 διαμόρφωση της πολιτικής της. στις μεταφορές. το Ρέμσαϊντ.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·128 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ για τις εργαζόμενες οικογένειες.

Οι εργάτες του Ρέμσαϊντ κατέλαβαν την τοπική εξουσία. αλλά τακτοποιημένο. σχετικών με το επίπεδο των μισθών. οι εργάτες του Ρέμσαϊντ είχαν πιο αναπτυγμένη ταξική συνείδηση. Αντίθετα. συχνότητα εμφάνισης επαγγελματικών νοσημάτων. σε αντίθεση με τους εργάτες του Χάμπορν.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·129 Η ΕΚΒΙΟΜΗΧΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ 1910) μεταβλήθηκε από ένα χωριό 6. ενώ πολλές ήταν οι προοδευτικές μεταρρυθμίσεις που είχαν αποσπάσει οι εργαζόμενοι από το φιλελεύθερο δημοτικό συμβούλιο. αλκοολισμός– είτε τις συνθήκες εργασίας. είτε αυτά αφορούν το βιοτικό επίπεδο –συνθήκες κατοικίας. Αντίθετα. πρόνοιες για την εκπαίδευση.20 Οι δύο αυτές πόλεις δεν θα μπορούσαν να είναι πιο διαφορετικές: το Ρέμσαϊντ. με συνέπεια τελικά να μην έχουν καμία πολιτική κατεύθυνση. τις συνθήκες εργασίας και τον έλεγχο των βιομηχανιών. στο Χάμπορν. με την αργή αλλά σταδιακή εξέλιξη της εργατικής κουλτούρας και νοοτροπίας. πρόγραμμα πολιτικών αιτημάτων. Παρ’ όλα αυτά. Όποια κριτήρια και να χρησιμοποιήσει κανείς. Η αντίθεση αυτή έγινε ολοφάνερη στη Γερμανική Επανάσταση του 1918-19. προσελκύοντας εργάτες από μακρινές περιοχές της χώρας.000 κατοίκων σε μια μεγάλη πόλη που ο πληθυσμός της ξεπερνούσε τους 103. το SPD ήταν αδύναμο και οι σχέσεις των συνδικάτων με τη μεγάλη πλειονότητα των εργαζομένων διακρίνονταν από αμοιβαία καχυποψία. οι οποίοι δεν διέθεταν την αυτοπεποίθηση και τους πόρους που διέκριναν το εργατικό κίνημα άλλων περιοχών. το Χάμπορν. οι πρώτοι έβλεπαν πιο θετικά τη σοσιαλιστική οργάνωση. ήταν γερά ριζωμένο στο ήθος αυτοβελτίωσης των ειδικευμένων τεχνιτών. δεν πρόσφερε ίχνος αξιοπρέπειας στους εργαζομένους. με το ξεριζωμένο προλεταριάτο του να ιδρώνει στα ορυχεία και στα χαλυβουργεία και να στοιβάζεται στα παραπήγματα που ανήκαν στις διάφορες εταιρείες. ενώ οι δεύτεροι διακρίνονταν για τη μαχητι- 129 . τους οποίους δεν σεβόταν κανείς. αποτελούσαν την επιτομή του εργοστασιακού προλεταριάτου που οι καπιταλιστές εκμεταλλεύονταν με τον πιο βάναυσο τρόπο. αν όχι και περιφρόνηση.21 Πράγματι. έχοντας ένα αριστερό σοσιαλιστικό. οι οποίοι προλεταριοποιήθηκαν με βίαιο και βάναυσο τρόπο. οι οποίοι ήταν ιδιαίτερα μαχητικοί σε επίπεδο βάσης αλλά για την υποστήριξη οικονομίστικων αιτημάτων.23 Επιφανειακά.000. χωρίς ωστόσο να αποδέχονται το πρόγραμμα κάποιου αριστερού και σοσιαλιστικού κόμματος. Η πόλη εξέλεγε σοσιαλδημοκράτη βουλευτή από το 1895. οι εργαζόμενοι στο Χάμπορν βρίσκονταν σε πολύ χειρότερη κατάσταση. συνειδητοί και συνδικαλισμένοι εργάτες ούτε οι ανειδίκευτοι και ανοργάνωτοι μεροκαματιάρηδες αποτελούσαν την «αυθεντική» εργατική τάξη στην Ευρώπη πριν από το 1914. αν λάβει κανείς υπόψη του τη δύναμη των συνδικάτων και των κομματικών οργανώσεών τους.22 Ωστόσο ούτε οι ειδικευμένοι. εγκληματικότητα. οι ξεριζωμένοι και φασαριόζοι αυτοί εργάτες.

01-ELEY

22-11-2010

12:26

™ÂÏ›‰·130

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

130

κότητά τους – βίαιοι, αυθόρμητοι, με λιγότερο σεβασμό για την εξουσία και τις καθιερωμένες διαδικασίες και έτοιμοι να συγκρουστούν με τις αρχές. Σε ποιο βαθμό
όμως προσδιόριζαν άμεσα οι διαφορετικές συνθήκες διαφορετικές μορφές δράσης
με την έννοια του αποκλεισμού των εναλλακτικών προτάσεων και σε ποιο βαθμό
άφηναν χώρο στους σοσιαλιστές για να ελιχθούν; Αυτό είναι ένα ερώτημα που δεν
μπορεί να απαντηθεί εύκολα.
Το σίγουρο πάντως είναι ότι οι σοσιαλιστές είχαν ένα σοβαρό πρόβλημα, δηλαδή να καταστρώσουν μια πολιτική και για τις δύο αυτές κατηγορίες εργαζομένων.
Ωστόσο, σε αυτή την πραγματικά έντονη αντίθεση, θα έπρεπε να προσθέσει κανείς
την ακόμη μεγαλύτερη ποικιλία εμπειριών της εργατικής τάξης. Στους «τυπικούς»
εργάτες δεν περιλαμβάνονταν μόνο οι ειδικευμένοι μεταλλουργοί του Ρέμσαϊντ και
οι προλετάριοι της βαριάς βιομηχανίας του Χάμπορν αλλά και πολλοί χειρώνακτες,
όπως οι λιμενεργάτες, οι ναυτικοί, οι μεταφορείς, οι οικοδόμοι, οι ειδικευμένοι μηχανικοί, οι ημιειδικευμένοι φροντιστές μηχανών, οι εργαζόμενοι στην υφαντουργία, στη χημική βιομηχανία, στα ξυλουργεία, στην παραγωγή τροφίμων και ποτών
και στη βιομηχανία ενδυμάτων, οι τεχνίτες σε μια σειρά ειδικών παραγωγικών τομέων, καθώς επίσης και όλοι οι παραδοσιακοί χειροτέχνες, όπως οι τυπογράφοι, οι
βιβλιοδέτες, οι ράφτες, οι βυρσοδέψες, οι υποδηματοποιοί, οι μαραγκοί, οι χτίστες,
οι μπογιατζήδες, οι αγγειοπλάστες και διάφοροι άλλοι. Εκτός αυτών, υπήρχαν και
πολλοί άλλοι που φαινόταν να περιθωριοποιούνται στο αναδυόμενο σχήμα της βιομηχανικής εργατικής τάξης, στους οποίους περιλαμβάνονταν οι οικιακοί βοηθοί, οι
αγρεργάτες, οι πωλητές των καταστημάτων, οι υπάλληλοι, οι σιδηροδρομικοί και οι
ταχυδρομικοί, και τελευταίες στη σειρά αλλά όχι σε σημασία, οι γυναίκες που δούλευαν στο σπίτι για λογαριασμό διαφόρων βιομηχανιών, όπως η υφαντουργία, η
παραγωγή ενδυμάτων, η καπνοβιομηχανία και τα λοιπά. Άλλο τόσο θεμελιώδες
ήταν ότι πολλοί τομείς εργασίας, όπως το νοικοκυριό, η συντήρηση της οικογένειας
και πολλές άλλες δουλειές που γίνονταν στο σπίτι από τις γυναίκες και τα παιδιά για
να βοηθήσουν τους άντρες, σπάνια υπολογίζονταν ως «εργασία».
Επιπλέον, όλοι οι εργάτες περνούσαν ένα μέρος του χρόνου τους έξω από τον
τόπο της δουλειάς τους, όσο και αν έπρεπε να ξεκουραστούν για να είναι έτοιμοι για
δουλειά την άλλη μέρα. Ζούσαν σε συγκεκριμένες γειτονιές, σε συγκροτήματα κατοικιών ή και κοινότητες σε στενή συνάφεια με άλλους εργαζομένους καθώς επίσης
και με πολλές άλλες κοινωνικές ομάδες. Ζούσαν σε σύνθετα νοικοκυριά, που άλλοτε έμοιαζαν με μια τυπική πυρηνική οικογένεια και άλλοτε, συχνότερα, όχι. Προέρχονταν από διαφορετικές περιοχές, μιλούσαν διαφορετικές γλώσσες ή διαλέκτους
και είχαν πολύ διαφορετικές πολιτισμικές ταυτότητες λόγω της διαφοράς του θρη-

01-ELEY

22-11-2010

12:26

™ÂÏ›‰·131

Η ΕΚΒΙΟΜΗΧΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ

σκεύματος ή της εθνικής καταγωγής τους.24 Ανάμεσά τους υπήρχαν νεαροί αλλά
και μεσόκοποι, και βέβαια πολλές γυναίκες και παιδιά. Ο τρόπος που θα αποκτούσε
το αμάλγαμα αυτό ενιαία ταξική ταυτότητα ήταν το μεγάλο ερώτημα για τους σοσιαλιστές.
Η γέννηση της εργατικής γειτονιάς στα αστικά κέντρα είχε αποφασιστική σημασία για την ομογενοποίηση της εργατικής τάξης. Αρχικά, οι προτιμήσεις των κατώτερων τάξεων περιορίζονταν στο πλαίσιο των κυρίαρχων πατερναλιστικών δομών που
ενέπνεαν σεβασμό. Οι δομές αυτές, οι οποίες αρχικά βρίσκονταν υπό τον έλεγχο της
εκκλησίας, με το πέρασμα του χρόνου κυριαρχήθηκαν από τους φιλελευθέρους. Σε
ολόκληρη την Ευρώπη, οι πολιτικές των κυβερνήσεων και οι δράσεις των κομμάτων
προσπαθούσαν να ελέγξουν τη λαϊκή κουλτούρα μέσω πολύπλοκων αλληλεπιδράσεων με τις ποικίλες κοινωνικές ιστορίες αστικοποίησης. Από τη δεκαετία του 1890,
τα κράτη, υποβοηθούμενα από νέα επαγγέλματα και γνώσεις, παρενέβαιναν όλο και
πιο έντονα στην καθημερινή ζωή της εργατικής τάξης, με σκοπό την εμπέδωση της
κοινωνικής σταθερότητας και της εθνικής υγείας με αυστηρές απόψεις για την οικογένεια. Κατά τη διαδικασία αυτή, διαπότισαν την ταξική πολιτική έντονα έμφυλες
αντιλήψεις για το ιδεώδες του εργαζόμενου πατέρα και της υπεύθυνης μητέρας. Στη
συνέχεια, τα σοσιαλιστικά κόμματα άρχισαν να οργανώνουν και αυτά τους εργάτες
σε συλλογικά πολιτικά υποκείμενα, τα οποία υπερέβαιναν τη γειτονιά ή τον τόπο
δουλειάς, επηρεάζοντας την κυβέρνηση, όχι μόνο σε τοπικό και αυτοδιοικητικό επίπεδο αλλά και σε εκείνο μιας ολόκληρης περιοχής ή ακόμη και του έθνους. Όλες
αυτές οι διαδικασίες συνέβαλαν στη θεσμική διαμόρφωση των ταξικών ταυτοτήτων.
Οι πολύπλοκοι τρόποι με τους οποίους απάντησαν και αμύνθηκαν οι γειτονιές
δεν ήταν λιγότερο σημαντικοί.25 Αν ο τόπος δουλειάς ήταν το ένα μέτωπο αντίστασης, όπου θα μπορούσε να σφυρηλατηθεί το συλλογικό υποκείμενο, η οικογένεια
–ή, πιο σωστά, η αλληλεγγύη που έχτιζαν στις γειτονιές οι γυναίκες της εργατικής
τάξης για την επιβίωσή τους– ήταν το δεύτερο:
Οι εργάτες δοκίμασαν στο πετσί τους τον βιομηχανικό καπιταλισμό […] πηγαίνοντας
μέσα στο κρύο στη δουλειά που ήταν μακριά, δουλεύοντας σκληρά, παθαίνοντας εργατικά ατυχήματα και αρρώστιες, και μένοντας άνεργοι για μεγάλο χρονικό διάστημα. Οι
γυναίκες τους αντιμετώπιζαν τις συνέπειες του καπιταλισμού σε διαφορετικά σημεία:
άλλοτε δουλεύοντας εργάτριες και πάντοτε στο μπακάλικο της γειτονιάς· στο σπιτονοικοκύρη, στις φιλανθρωπίες και τους κρατικούς θεσμούς, όπως τα νοσοκομεία, τα σχολεία και οι υγειονομικές αρχές.26

Η πρόκληση για την Αριστερά ήταν να οργανωθεί και στα δύο αυτά μέτωπα της
κοινωνικής καθυπόταξης. Οι πολιτικές των σοσιαλιστικών κομμάτων στην πράξη

131

01-ELEY

22-11-2010

12:26

™ÂÏ›‰·132

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

132

κατέγραφαν αναπόφευκτα το χωρισμό αυτό, αλλά συνήθως υιοθετούσαν το κανονιστικό πλαίσιο που έθεταν οι έμφυλες προκαταλήψεις και δεν τις περνούσαν από
τη βάσανο τής αληθινά δημοκρατικής κριτικής. Η τύφλωση αυτή υπήρξε ένα από
τα βασικότερα μειονεκτήματα της Αριστεράς: «το εργατικό κίνημα» πίστευε ότι ο
σοσιαλισμός πρέπει να ξεκινά από τον τόπο δουλειάς και να εστιάζει τις προσπάθειές του στις απεργίες. Αυτό σήμαινε βέβαια ότι αποκλειστικός φορέας του δεν
μπορεί να είναι άλλος από τους εργάτες αγωνιστές – τους άντρες. Στην πραγματικότητα όμως, τα εργατικά κινήματα ήταν θεμελιωμένα σε ευρύτερη βάση, αφού προϋπέθεταν επίσης τις ακάματες προσπάθειες των γυναικών στο νοικοκυριό, στη γειτονιά και το δρόμο. Ωστόσο, ακόμη και εκεί όπου αναγνωριζόταν η δυαδική αυτή
μορφή, οι ανδροκρατικές και ανδροκεντρικές πολιτικές γλώσσες της τάξης σπανίως δεν είχε τα πρωτεία.27
Από το 1900 και εφεξής, οι νέες κοινότητες των αστικών κέντρων άρχισαν να
παγιώνονται και να δένονται.28 Στη Βρετανία, το 80% των γάμων μεταξύ των μελών της εργατικής τάξης γινόταν ανάμεσα σε άντρες και γυναίκες με κοινό υπόβαθρο, ενώ ο διαχωρισμός των ανθρώπων ανάλογα με τον τόπο κατοικίας τους ενθάρρυνε την ανάπτυξη εκτεταμένων οικογενειακών δικτύων κοινοτικής ζωής. Η πυκνή
κοινωνικότητα στα καπηλειά και στους δρόμους και η εξάπλωση των συλλογικών
ενώσεων –φιλικών εταιρειών, εργατικών λεσχών και συνεταιρισμών– προώθησαν
τη διαμόρφωση μιας κοινής ταυτότητας, ενώ τα νέα οργανωμένα χόμπι, τα μαζικά
αθλήματα, τα στοιχήματα στις ιπποδρομίες και τις κυνοδρομίες, η σύνδεση του σπιτιού και του δρόμου και οι νέες εμπορευματοποιημένες διασκεδάσεις διαχώριζαν
την εργατική τάξη από την υπόλοιπη κοινωνία. Αυτά ήταν «η εργατική τάξη του τελικού του κυπέλλου, των φις ’ν’τσιπς, του παλέ ντε ντανς, και των Εργατικών με κεφαλαίο», αναγνωρίσιμη «από το φυσικό περιβάλλον στο οποίο ζούσαν τα μέλη της,
το ύφος και το είδος της ζωής και της διασκέδασης, από μια ταξική συνείδηση που
όλο και περισσότερο εκφραζόταν μέσα από μια εκκοσμικευτική τάση ένταξης στα
συνδικάτα και ταύτισης με το κόμμα της δικής τους τάξης, το Εργατικό».29 Αυτή η
κοινωνικοπολιτική σύμφυση των πόλεων απαιτούσε ένα ορισμένο είδος διαχειρίσιμης κοινότητας, τα μέλη της οποίας συνδέονταν μεταξύ τους, αλλά και «χώρους,
όπου η εργασία, η κατοικία, η διασκέδαση, οι εργασιακές σχέσεις, η δημοτική διοίκηση και η συνείδηση της πόλης-πατρίδας συμπλέκονταν αξεδιάλυτα»30.
Η έκφραση της πολιτικής συνείδησης ήταν ευκολότερη σε μικρές βιομηχανικές
πόλεις, όπως το Ρέμσαϊντ ή το Ζόλινγκεν στη Γερμανίας, που είχαν μια παλιότερη
συντεχνιακή και συνδικαλιστική κουλτούρα, το Σέφιλντ στη Βρετανία, η «Κόκκινη
Λιμόζ», το Ρουμπέ, η Λίλη και η Μονλισόν στη Γαλλία, όπου οι σοσιαλιστές έπαιρ-

01-ELEY

22-11-2010

12:26

™ÂÏ›‰·133

Η ΕΚΒΙΟΜΗΧΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ

ναν τους δήμους τη δεκαετία του 1890, ή και οι πόλεις της Βόρειας Ιταλίας που ενισχύθηκαν από τους νόμους του 1903 σχετικά με τις αρμοδιότητες των δήμων, που
πέρασαν κι αυτοί στους σοσιαλιστές.31 Στους θεσμούς της εργατικής τάξης συμπεριλαμβάνονταν διάφορα όργανα που κάλυπταν ολόκληρη την πόλη, όπως ήταν τα
συμβούλια των φιλικών εταιρειών και των συνδικάτων στη Βρετανία· τα εργατικά
κέντρα στην Ισπανία, στην Ιταλία και τη Γαλλία, ή οι γραμματείες των εργατών του
γερμανικού SPD. Όλα αυτά έδιναν τη δυνατότητα στους εργάτες να ασκήσουν κάποια επιρροή στο αστικό περιβάλλον, έστω και αν δεν είχαν ακόμη πλήρη εκλογικά
δικαιώματα. Οι πιο πρώιμες περιπτώσεις δημοτικού σοσιαλισμού, όπως ήταν η σύντομη κυριαρχία της Εργατικής Ομάδας στο Γουέστ Χαμ του Ανατολικού Λονδίνου την τριετία 1898-1900, πραγματοποίησαν σημαντικό έργο στον τομέα της στέγασης, της δημόσιας υγείας και των κοινωνικών παρεμβάσεων, στις οποίες επικέντρωσαν την προσοχή τους. Ωστόσο κύριος στόχος τους ήταν ο έλεγχος της άναρχης αγοράς εργασίας, με τη δημιουργία ενός τμήματος δημόσιων έργων, η προώθηση των επενδύσεων, η σύναψη δημοσίων συμβολαίων και η είσπραξη των συνδικαλιστικών συνδρομών.32 Αυτού του είδους η πολιτική δράση αποτέλεσε το κλειδί για
τη συγκρότηση της εργατικής τάξης, καθώς τα συνδικάτα και ο τύπος οργάνωσης
που βασιζόταν στην εργασία εξακολουθούσαν να ευνοούν τις παλιότερες επαγγελματικές ενώσεις.
Από τη στιγμή που η αστικοποίηση ορισμένων περιοχών ξεπερνούσε ένα κατώφλι, η καθημερινή ζωή της πόλης –οι μεταφορές και τα ενοικιαζόμενα σπίτια κυρίως– έγινε μια πρακτική υποδομή που συνέδεε τους εργαζομένους μεταξύ τους,
ιδιαίτερα όταν οι προοδευτικές διοικήσεις των πόλεων κατασκεύασαν δίκτυα μαζικής μεταφοράς και δικά τους συγκροτήματα κατοικιών. Μετά το 1918, οι εργαζόμενοι, μάζες ολόκληρες, πίστεψαν στις σοσιαλιστικές διοικήσεις των πόλεων, οι
οποίες αποτέλεσαν το θεμέλιο της εκλογικής επιτυχίας των σοσιαλιστικών κομμάτων. Η Κόκκινη Βιένη υπήρξε το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα ενός γενικού μοντέλου, στο πλαίσιο του οποίου τα δημοτικά συγκροτήματα κατοικιών, τα δημόσια
μέσα μαζικής μεταφοράς, η άμεση εργασία και η απασχόληση στις δημοτικές εταιρείες αποτέλεσαν τη βάση για την ηγεμονία της Αριστεράς στα αστικά κέντρα στον
20ό αιώνα. Την περίοδο από την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου μέχρι τη λήξη
του Β΄ (1914-45), η παροχή κοινωνικών αγαθών από τις κυβερνήσεις –όπως ήταν
τα επιδόματα ανεργίας, η υγεία, η εκπαίδευση, η ασφάλιση και σε ορισμένες περιπτώσεις η κατοικία– γινόταν μέσω της τοπικής εξουσίας, παρέχοντας στους φτωχούς εργαζομένους το κίνητρο να οργανωθούν. Ήταν πλέον πολύ σημαντικό να
έχεις δικό σου ένα δημοτικό σύμβουλο ή, ακόμη καλύτερα, το δήμαρχο.33

133

01-ELEY

22-11-2010

12:26

™ÂÏ›‰·134

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

Ωστόσο η πολιτική δύναμη της εργατικής τάξης σε μια πόλη μπορούσε να καταδειχτεί μόνο μέσω των εκλογών, επομένως χρειαζόταν πρώτα πρώτα το δικαίωμα
ψήφου. Μόνο μετά το 1918, έπειτα από πολλές εξεγέρσεις, την ψήφιση νέων συνταγμάτων και την απόκτηση εκλογικών δικαιωμάτων από τη μεγάλη πλειονότητα
του λαού, τα σοσιαλιστικά κόμματα κατάφεραν να καταλάβουν διάφορα τοπικά
αξιώματα. Η διαδικασία αυτή ήταν ιδιαίτερα έντονη στη Βόρεια Ιταλία το 1918-21,
πριν την αναστείλει βίαια ο φασισμός. Όμως στη Γερμανία της Βαϊμάρης, σε πολλές πόλεις των σκανδιναβικών χωρών, της Βρετανίας, της Γαλλίας και ειδικότερα
στην Κόκκινη Βιένη, οι σοσιαλιστικές τοπικές διοικήσεις ακολούθησαν εντυπωσιακά μεταρρυθμιστικά προγράμματα προς γενικό όφελος της εργατικής τάξης.
Όλα αυτά έκαναν τις φυγόκεντρες τάσεις πιο διαχειρίσιμες, ειδικά μετά το 1918,
όταν τα συνδικάτα διεύρυναν την επιρροή τους, περιορίζοντας επιτέλους την κυριαρχία των ειδικευμένων εργατών και των παραδόσεων των τεχνιτών, και διευκολύνοντας τη συγκρότηση νέων συμμαχιών με τα σωματεία τόσο του βιομηχανικού
τομέα όσο και του δημόσιου. Η τάση αποκλειστικότητας που χαρακτήριζε τη συντεχνιακή νοοτροπία έπαιξε επίσης σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη ιδεολογιών της
οικιακότητας, που υποστήριζαν τον αποκλεισμό των γυναικών από τη δημόσια
σφαίρα. Γι’ αυτό και η παρακμή της μπορούσε να καταφέρει πλήγμα στην ανδροπρέπεια που διέκρινε τις σοσιαλιστικές πολιτικές κουλτούρες. Ο δημοτικός σοσιαλισμός, με τον διευρυνόμενο τομέα κοινωνικής πρόνοιάς του έδινε στις γυναίκες
νέες ευκαιρίες παντού, αλλά ειδικότερα στη Σκανδιναβία και τη Βρετανία αυτές
συνδυάζονταν με τη δυνατότητα των γυναικών να συμμετάσχουν πιο ενεργά στην
πολιτική ζωή των χωρών τους. Μετά το 1918, οπότε είχαν δικαίωμα ψήφου, οι γυναίκες υποχρέωσαν το Εργατικό Κόμμα να συμπεριλάβει στην πολιτική του ατζέντα περισσότερα και σημαντικότερα κοινωνικά ζητήματα (νηπιαγωγεία, κοινωνική
πρόνοια για τις μητέρες και τα παιδιά, και δημόσια υγεία), απομακρύνοντάς το έτσι
ακόμη περισσότερο από τις παλιότερες συνδικαλιστικές του θέσεις. Στα μέσα της
δεκαετίας του 1920, τα γυναικεία τμήματα του Εργατικού Κόμματος είχαν 200.000
μέλη, ενώ το 1933 μόλις 155.000 (περίπου 40% του συνόλου).34

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Η εργατική τάξη δεν ήταν ένα απλό αποτέλεσμα της εκβιομηχάνισης. Ο καπιταλι-

134

σμός βέβαια επέβαλε μια διακριτή κοινωνική δομή μέσω μιας γενικής διαδικασίας
απαλλοτρίωσης, εκμετάλλευσης και καθυπόταξης των εργαζομένων, ώσπου δεν
τους άφησε άλλα μέσα για να ζήσουν εκτός από την εργατική τους δύναμη, την

η ίδια η εκβιομηχάνιση επινοούσε διαρκώς νέες διακρίσεις. η ορατή συγκέντρωσή τους στο χώρο– δόμησε κοινές τάσεις του συλλογικού συνανήκειν. Οι διαδικασίες καπιταλιστικής συσσώρευσης. Το πώς λειτουργούσε η πολύπλοκη και αντιφατική αυτή λογική ενότητας και διαφοράς σε συγκεκριμένες εποχές και σε συγκεκριμένους χώρους εξαρτιόταν ζωτικά από την πολιτική –στη δημιουργία των οργανώσεων της εργατικής τάξης και 135 . στα επαγγέλματα. ο όρος άρχισε να περιγράφει μια απτή πραγματικότητα της ευρωπαϊκής πολιτικής. Παρόμοια. Επιπλέον. η ανάπτυξη των πόλεων. Όσο για τις εργαζόμενες γυναίκες. Από το 1900. σε ζητήματα της εσωτερικής ιεραρχίας. Μικρός σχετικά αριθμός εργατών είχε μεγαλύτερους μισθούς και καλύτερες συνθήκες εργασίας. Συνυπήρχαν με την αγροτική και την κατώτερη μεσαία τάξη. στον έλεγχο της εργασίας και βέβαια στο θέμα των επαγγελματικών δεξιοτήτων πέραν των διαφορών από βιομηχανία σε βιομηχανία και από επιχείρηση σε επιχείρηση. οι πρακτικές περιστάσεις της βιομηχανικής παραγωγής και τα μοντέλα αστικοποίησης έπαιξαν επίσης σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της ζωής της εργατικής τάξης. έναντι της συντριπτικής πλειονότητας των φτωχών συναδέλφων που ήταν υποταγμένοι σε αυστηρή πειθαρχία. η «εργατική τάξη» έγινε μια πολιτική και κοινωνική προσφώνηση με μεγάλη απήχηση και νόημα. Οι δύο πιο καίριες διαφορές ήταν εκείνες που αφορούσαν το φύλο και την εργασία. του σπιτιού και της δημόσιας ανδροπρέπειας. στην ασφάλεια της απασχόλησης. Ωστόσο οι εργάτες δεν ήταν η μόνη λαϊκή τάξη στην ευρωπαϊκή κοινωνία. Οι διάφορες κουλτούρες της εργατικής τάξης επέδειξαν ισχυρές και ενοποιητικές κανονικότητες στις γειτονιές. κυρίως λόγω των τεχνικών δεξιοτήτων τους. η συγκέντρωση των εργατών σε χωριστές συνοικίες των αστικών συγκροτημάτων. όχι μόνο εκτός δουλειάς αλλά και στις πολλαπλές διαφορές των ίδιων των τόπων δουλειάς.τι αφορά τις νέες τεχνολογίες. Οι κουλτούρες αυτές ξεπέρασαν όχι μόνο τα θρησκευτικά και τα γλωσσικά αλλά και τα εθνικά σύνορα της Ευρώπης.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·135 Η ΕΚΒΙΟΜΗΧΑΝΙΣΗ ΚΑΙ Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ οποία πουλούσαν ως μισθωτοί στους ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής. της διαχείρισης των κοινωνικών υποθέσεων και της καθημερινής ζωής. είχαν χαμηλούς μισθούς και δούλευαν εποχιακά. στους μισθούς. όχι μόνο ανήκαν στους πιο φτωχούς και αδύνατους εργάτες αλλά και οι κυρίαρχες δομές ευπρεπούς συμπεριφοράς των μελών της εργατικής τάξης τις υποχρέωναν σε σιωπή και τις περιθωριοποιούσαν μέσα από τις πολιτισμικές ορίζουσες της οικογένειας. οι διακρίσεις μέσα στην ίδια την εργατική τάξη παρέμεναν ιδιαίτερα ισχυρές. κυρίως σε ό. Στο φως της σύγκλισης αυτών των διαδικασιών. η χωροταξική αρχιτεκτονική της παρουσίας των εργατών στην κοινωνία –η κοινωνική γεωγραφία της εκβιομηχάνισης. στις βιομηχανίες και τις διάφορες περιοχές. Παρά τη γενίκευση ομογενοποιητικής λογικής της μισθωτής σχέσης.

η δικαιοσύνη και ο πολύπλοκος θεσμικός μηχανισμός των δήμων και των εθνικών κυβερνήσεων. καθώς επίσης και το θεσμικό πλαίσιο και ο χαρακτήρας της δημόσιας σφαίρας. η κοινωνική διαχείριση.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·136 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ στη διαμάχη των θρησκευτικών. 136 . η δημόσια υγεία. κομματικών και κυβερνητικών παρεμβάσεων που αξίωναν να τη διαμορφώσουν και να διασφαλίσουν την υποταγή της. Καθώς η εργατική τάξη πρόβαλε ως συλλογική οντότητα στην ευρωπαϊκή ιστορία. η αστυνόμευση. φιλανθρωπικών. Από αυτή την άποψη. όλα αυτά μαζί προσδιόρισαν τον τρόπο συγκρότησης της εργατικής τάξης. όλα τα παραπάνω δεν ήταν απλώς εξωτερικές δυνάμεις που δρούσαν πάνω σε μια εργατική τάξη ήδη διαμορφωμένη από την οικονομία και την κοινωνία αλλά εγγενείς παράγοντες της ίδιας της διαδικασίας που τη γέννησαν.

και ταυτίζονταν συνειδητά με την κληρονομιά του Καρλ Μαρξ. βασικό στοιχείο του οποίου ήταν ο κοινοβουλευτισμός. Επρόκειτο για κομματικές οργανώσεις που ευθυγραμμίζονταν με τη Δεύτερη Διεθνή. όπως ο αναρχι. ενώ άλλες. 138). στα Βαλκάνια και στις περισσότερες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Ορισμένα κόμματα συνέχισαν την περιθωριακή και ημιπαράνομη δράση τους μέχρι το 1914. που επέτρεψαν για πρώτη φορά στο εργατικό κίνημα να αναπτύξει νόμιμα πλέον την προπαγάνδα του σε επίπεδο πέρα από το τοπικό. η επιρροή της οποίας ξεπερνούσε κατά πολύ τον μικρό αριθμό των μελών των τοπικών και εθνικών οργανώσεων που συνδέονταν μαζί της. Ένα νέο ιδεώδες γεννήθηκε. άλλα κόμματα. τα ριζοσπαστικά δημοκρατικά κόμματα. Οι Η ιστορία παλιότερες πολιτικές παραδόσεις είχαν εκλείψει. Η αποδοχή του νέου συνταγματικού πλαισίου από τα σοσιαλιστικά κόμματα ήταν αποτέλεσμα των δραματικών φιλελευθεροποιήσεων της χρονικής περιόδου 1867-71. τα εθνικά οργανωμένα εργατικά κόμματα. όπως εκείνα της Βρετανίας και της τσαρικής Ρωσίας. Τη δεκαετία του 1860 ρίχτηκε ο σπόρος της οργάνωσης. όπως το αναρχικό ή το αναρχοσυνδικαλιστικό κίνημα. όπως συνέβη στην Ιβηρική Χερσόνησο. Η Πρώτη Διεθνής εμπνεόταν από τους Μαρξ και Ένγκελς. Ορισμένα κόμματα θεμελιώθηκαν σε προγενέστερες πολιτικές κινήσεις και πρωτοβουλίες. επίσης πίνακα 4.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·137 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 Η Α ΝΟΔΟΣ Τ ΩΝ Ε ΡΓΑΤΙΚΩΝ Κ ΙΝΗΜΑΤΩΝ καθοριστικής σημασίας για την Αριστερά. τα αγροτικά κόμματα ή το λαϊκιστικό Σοσιαλιστικό Επαναστατικό Κόμμα της Ρωσίας (βλ.1 Αντίθετα.προχωρεί σμός. οι οποίοι εξακολουθούσαν να είναι οι πιο σημαντικοί θεωρητικοί του ευρωπαϊκού σοσιαλιστικού κινήματος. λόγου χάρη. η οποία συγκροτήθηκε το 1889. πράγμα που συνέβη γύρω στο 1900.2 137 Η ΔΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ 1860 YΠHPΞE . οι δύο οργανώσεις πάνω στις οποίες στηρίχτηκε το SPD χρονολογούνταν από το 1863. έπρεπε να περιμένουν αρκετά χρόνια ακόμη για να αποκτήσουν γερά θεμέλια. σ. Ωστόσο όλα αυτά τα κόμματα ήταν σοσιαλδημοκρατικά και ξεχώριζαν από άλλες τάσεις της Αριστεράς. οδηγήθηκαν στο περιθώριο του εργατικού κινήματος. Η διαδικασία αυτή προωθήθηκε ενεργά από την Πρώτη Διεθνή. Στη Γερμανία.1.

1871-1905 1871 1875 1876 1878 1879 1880 1881 1882 1883 1885 1887 1888 1889 1891 1892 1893 1894 1896 1897 1898 1899 1900 1903 1904 1905 138 Σοσιαλιστικό Κόμμα Πορτογαλίας (PSP) Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Γερμανίας (SPD) Σοσιαλδημοκρατική Ένωση Δανίας (SDF) Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Τσεχίας (Cˇ SDSD) Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ισπανίας (PSOE) Εργατικό Κόμμα Ουγγαρίας (MSZP) Ομοσπονδία Γάλλων Σοσιαλιστών Εργατών (FPTSF) Σοσιαλδημοκρατική Ένωση Ολλανδίας (SDAP) Προλεταριακό Κόμμα Πολωνίας Σοσιαλδημοκρατική Ομοσπονδία Βρετανίας (SDF) Ρωσική Ομάδα για την Απελευθέρωση της Εργασίας Κόμμα Βέλγων Εργατών (POB) Εργατικό Κόμμα Νορβηγίας (DNA) Αρμενικό Κόμμα Χαντσάκ Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Ελβετίας (SPS) Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Αυστρίας (SPÖ) Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Σουηδίας (SAP) Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Βουλγάρων Εργατών (BWSDP) Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Σερβίας (SSDP) Σοσιαλιστικό Κόμμα Ιταλίας (PSI) Πολωνικό Σοσιαλιστικό Κόμμα (Ρωσία) (PPS) Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα του Βασιλείου της Πολωνίας και της Λιθουανίας (Ρωσία) (SDKPiL) Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Ρουμανίας (PSR) Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Κροατίας (SDPC) Νοτιοσλαβικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Σλοβενίας (JSDS) Πολωνικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα της Γαλικίας (PPSD) Γενική Ένωση των Εβραίων Εργατών της Ρωσίας και της Πολωνίας (Bund) Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα Ρωσίας (RSDRP) Ουκρανικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα (Ανατολική Γαλικία) (USDP) Εργατικό Κόμμα Βρετανίας (LP) Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Φινλανδίας (SDP) Εργατικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Λετονίας (LSDWP) Ουκρανικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα των Εργατών (USDRP) Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Σλοβακίας (SSP) . Τα πρώτα σοσιαλιστικά κόμματα.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·138 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Πίνακας 4.1.

το σοσιαλιστικό κίνημα ήταν ανίσχυρο. τα νέα κόμματα διέφεραν σε μεγάλο βαθμό. αν και πρέπει να πούμε ότι ανήκαν σε προγενέστερες αριστερές παραδόσεις. ένα λειτουργικό δηλαδή κοινοβουλευτικό σύνταγμα και η διενέργεια δημοκρατικών εκλογών. Παρά την ύπαρξη των εργατικών ενώσεων. Προηγουμένως υπήρχαν μικρότερες ομάδες. Σε ορισμένες χώρες. Η απήχηση των Βουλγάρων σοσιαλιστών στις εκλογές του 1915 ή των Ουκρανών σοσιαλδημοκρατών μεταξύ των αγροτών της Ανατολικής Γαλικίας. Αντίστροφα. όπως η Νοτιοανατολική Ευρώπη. Έτσι. οι πολιτικές προσπάθειες του εργατικού κινήματος συνεχίστηκαν με δυσκολία ώς τη δεκαετία του 1870. Η νομιμότητα. ενώ ένα άδικο εκλογικό σύστημα μείωσε τις εκλογικές επιδόσεις των Βέλγων σοσιαλιστών. Τα πιο ισχυρά βρίσκονταν στη Σκανδιναβία και τη γερμανόφωνη Κεντρική Ευρώπη (συμπεριλαμβανομένων και των εδαφών της Τσεχίας που ανήκαν στην Αυτοκρατορία των Αψβούργων). με αποτέλεσμα να ξεκινήσει μια νέα εποχή για την Αριστερά. Η κατάσταση αυτή δεν άλλαξε μονομιάς. Στις περιοχές με περιορισμένη βιομηχανική ανάπτυξη. Από αυτή την άποψη. έπαιξε ρόλο ανάλογο με εκείνον της εκβιομηχάνισης. Ωστόσο η εκβιομηχάνιση δεν ήταν ένα αλάνθαστο κριτήριο. που είχαν τοπικό και εφήμερο χαρακτήρα. Ήταν τα πρώτα εθνικά οργανωμένα σοσιαλιστικά κόμματα με μεγάλη διάρκεια ζωής. ενώ τα πιο αδύναμα στις χώρες της Μεσογείου. αποτέλεσαν ποιοτική αλλαγή στη δραστηριότητα των σοσιαλιστών.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·139 Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ Τα κινήματα αυτά αποτέλεσαν μια νέα αρχή για την ευρωπαϊκή Αριστερά. το ρωσικό αυταρχικό σύστημα δεν επέτρεψε τη δημοκρατική έκφραση του λαού. τα πρώτα φιλελεύθερα και δημοκρατικά πολιτικά συστήματα αντιστάθμισαν την τυχόν απουσία καπιταλιστικής βιομηχανίας σε ορισμένες χώρες. που στηρίζονταν στους ειδικευμένους τεχνίτες. ο συνταγ- 139 . Παρ’ όλα αυτά. τα νέα κόμματα ήταν υποχρεωμένα να ανταγωνιστούν πολλές και διαφορετικές πολιτικές κινήσεις. H ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ Όσον αφορά την επιρροή. η κρατική καταπίεση και οι άθλιες επικοινωνίες κατέπνιξαν κάθε ευρύτερη πολιτική κίνηση. στη Νορβηγία και τη Σουηδία δείχνει ότι τα κόμματα αυτά είχαν μεγάλη επιρροή στα αγροτικά στρώματα. και η πρόοδος των σοσιαλιστικών κομμάτων στη Φινλανδία. ακριβώς όπως ο αυταρχισμός παρεμπόδισε την πρόοδο του εργατικού κινήματος προς ένα «γερμανικό» ή ένα «σκανδιναβικό» μοντέλο σοσιαλδημοκρατικής επιτυχίας στις πιο αναπτυγμένες βιομηχανικά οικονομίες. ενώ σε άλλες υπέστησαν διασπάσεις και κατακερματισμό. Την περίοδο 1849-60.

στις χώρες της δυτικής Μεσογείου. πράγμα που έγινε ολοφάνερο σε όλες τις κοινωνικές εξεγέρσεις που έγιναν στη χώρα από το 1890 μέχρι την κατάληψη της εξουσίας από τους φασίστες. όπου το Σοσιαλιστικό Κόμμα Ιταλίας (PSI) δεν κατάφερε να υποσκελίσει την ισχυρή αναρχική παράδοση της χώρας. αριστερής προπαγάνδας και σοσιαλιστικού ήθους. σπούδαζαν και ψυχαγωγούνταν. στα ιταλικά camere del lavoro και στη Γαλλία bourses du travail. Ωστόσο κόμιζαν και νέα στοιχεία. συνδικαλίζονταν. όπου οι υποστηρικτές του Μπακούνιν προηγήθηκαν εκείνων του Μαρξ στα τέλη της δεκαετίας του 1860 και όπου η οικονομική καθυστέρηση και η ευθραυστότητα του φιλελευθερισμού παρενέβαλαν πολλά εμπόδια στο δρόμο του σοσιαλισμού. Οι αναρχικοί έκαναν τους ιδιαίτερα μαχητικούς εργάτες της βόρειας Ιταλίας εξαιρετικά βίαιους. Στην Ισπανία. Κάτι ανάλογο συνέβη και στην Ιταλία. αλληλεγγύης και συνεργασίας. η εικόνα δεν ήταν ιδιαίτερα ευκρινής λόγω της επίδρασης που άσκησε στο κίνημα ο αναρχισμός και. Ωστόσο τα εκλογικά αποτελέσματα των σοσιαλιστών ήταν εξαιρετικά χαμηλά. σημεία συνάντησης όπου οι εργάτες έβρισκαν δουλειά. Επιπλέον. τα «επιμελητήρια» αυτά αποτελούσαν πυρήνες νομικής αρωγής. μετά το 1900. Υπάρχουν δύο επιπλέον στοιχεία που πρέπει να λάβει κανείς υπόψη του σε αυτή τη γεωγραφία του σοσιαλιστικού κινήματος. Προέρχονταν από παλιότερες παραδόσεις αυτοβοήθειας. ο γαλλικός αντιμοναρχισμός είχε κληροδοτήσει στην Αριστερά μια εκατόχρονη κοινοβουλευτική και δημοκρατική εμπειρία σε μια ισχυρή αλλά και άνιση εκβιομηχανισμένη οικονομία. ο φορέας δράσης των εργατών ήταν λιγότερο το τοπικό παράρτημα του κεντρικά οργανωμένου σοσιαλιστικού κόμματος και περισσότερο το «Εργατικό Κέντρο» – στα ισπανικά λεγόταν centro. Μέχρι το 1914. Η επίδραση αυτή ήταν πιο έντονη στην Ισπανία. Πρώτον. ο αναρχοσυνδικαλισμός. δεδομένου μάλιστα ότι οι Γάλλοι αποτελούσαν την πρωτοπορία του ευρωπαϊκού ριζοσπαστισμού το 1830. τα «επιμελητήρια» αυτά ήταν αναρχοσυνδικαλιστικοί πυρήνες που οδήγησαν στην περιθωριοποίηση των σοσιαλιστών τόσο στη βιομηχανική Καταλο- . το 1848 και το 1871. Η λιγότερο φυσιολογική περίπτωση ήταν εκείνη της Γαλλίας. Όλα αυτά ήταν ενεργά κέντρα σοσιαλιστικής κουλτούρας.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·140 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 140 ματικός παράγοντας μπορούσε να παίξει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του νέου πολιτικού και κοινωνικού τοπίου. αποτελώντας έναν πόλο εντελώς διαφορετικό από εκείνο των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων που αναδύθηκαν τη δεκαετία του 1860 και του 1870. Και στις τρεις αυτές χώρες. ο οποίος στηριζόταν σε μια αντικοινοβουλευτική και αντισυγκεντρωτική πολιτική «άμεσης δράσης». γιατί ήταν το αποτέλεσμα της άμεσης δράσης των προλεταριοποιημένων μισθωτών τόσο στα αστικά κέντρα όσο και στην ύπαιθρο.

διότι το έθνος με τον πιο αναπτυγμένο καπιταλισμό και την πιο προλεταριοποιημένη οικονομία διέθετε ένα από τα πιο αδύναμα αριστερά κόμματα. και το δυτικό άκρο της Ρωσίας. όπου η οικονομική και πολιτική καθυστέρηση επιβράδυνε τη διαδικασία ανάπτυξης των σοσιαλιστικών κομμάτων αν δεν τα ανάγκασε να βγουν στην παρανομία. όπου υπήρχαν πολλά ορυχεία. Το δεύτερο στοιχείο έχει να κάνει με τη Βρετανία πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. όταν το σοσιαλιστικό κίνημα αναγεννήθηκε. όπου ο σοσιαλιστικός κοινοβουλευτισμός και το αντίστοιχο συνδικαλιστικό κίνημα κυριάρχησαν στο εργατικό κίνημα· ο αναρχοσυνδικαλισμός των χωρών της δυτικής Μεσογείου. αλλά οι αλλαγές αυτές πραγματοποιήθηκαν μετά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. η γεωγραφία του σοσιαλισμού πριν από το 1914 είχε ως εξής: ο σοσιαλδημοκρατικός «πυρήνας» της Σκανδιναβίας και της Κεντρικής Ευρώπης. ιδιαίτερα στο βόρειο τμήμα της χώρας. Η δεύτερη αρχίζει με την ίδρυση κομμάτων στα Βαλκάνια και την Πολωνία των αρχών της δεκαετίας του 1890 και τελειώνει με 141 . Παρ’ όλα αυτά. περιορίζοντάς τους στις περιοχές του βορρά. οι εργάτες δεν έμειναν για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα εγκλωβισμένοι στο παλιό φιλελεύθερο πλαίσιο. πρώτα ως κοινοβουλευτική ομάδα πίεσης μέσα στο ίδιο το κόμμα των Φιλελευθέρων και στη συνέχεια ως αναδυόμενο αυτόνομο κόμμα. συνέβαλαν στην ανάπτυξη του σοσιαλισμού. Τα σοσιαλιστικά κόμματα γεννήθηκαν σε δύο φάσεις: η πρώτη συνέπεσε με την περίοδο ανάμεσα στην Πρώτη και τη Δεύτερη Διεθνή· η φάση αυτή τέλειωσε με την ίδρυση του ιταλικού κόμματος το 1892.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·141 Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ νία όσο και στην αγροτική Ανδαλουσία. με αποτέλεσμα οι σοσιαλιστικές πολιτικές να βρίσκονται στο περιθώριο μέχρι λίγο πριν από το 1914. τα Βαλκάνια και μεγάλο μέρος της Αυστροουγγαρίας. Σε αντίθεση με την υπόλοιπη Ευρώπη. που οδήγησε στη χαλάρωση του ελέγχου των Φιλελευθέρων πάνω στους εργαζομένους. οι ολοζώντανες σοσιαλιστικές υποκουλτούρες συνυπήρχαν τοπικά με τους εκλογικούς εκπροσώπους των Φιλελευθέρων. ο ακτιβισμός της εργατικής τάξης συνέχιζε να εκφράζεται μέσα από το Φιλελεύθερο Κόμμα. καθιστώντας την πολιτική της εργατικής τάξης πιο ευμετάβλητη. Η μετακίνηση των τελευταίων προς τους Εργατικούς ήταν αργή και άνιση. Ωστόσο. στην Ιταλία. που εξασθένισε τα σοσιαλιστικά κόμματα. Στη Γαλλία συνέβη κάτι ενδιάμεσο. οι Εργατικοί κατάφεραν να αποκτήσουν τον δικό τους αυτόνομο βηματισμό. Αντίθετα. τόσο στις εκλογές του 1906 όσο και σε εκείνες του 1910.3 Ήταν η Επιτροπή Εκπροσώπησης των Εργατικών μετά το 1900. ιδιαίτερα μεταξύ των εργαζομένων στα αγροκτήματα της κοιλάδας του Πάδου.4 Πουθενά αλλού. αρχής γενομένης από τη δεκαετία του 1880. Πρόκειται για ένα παράδοξο. Με εξαίρεση τη Βρετανία.

ο σοσιαλιστές είχαν μεγαλύτερη επιτυχία εκεί όπου η εκβιομηχάνιση είχε προχωρήσει περισσότερο ή εκεί όπου κάποια λιγότερο καταπιεστικά καθεστώτα καθιστούσαν το περιβάλλον πιο φιλόξενο. Στα ανατολικά.2.8 (1914) 7.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·142 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ τη ρωσική Eπανάσταση του 1905.000 57.0 (Ιαν.5 (Σεπτ. του χαμηλού επιπέδου αλφαβητισμού των λαών και της δημόσιας κουλτούρας ή λόγω των καταπιεστικών πολιτικών συστημάτων. οι μεταγενέστερες ιδρύσεις έγιναν σε περιοχές όπου οι συνθήκες είχαν οδηγήσει τις λαϊκές πολιτικές σε καθυστέρηση λόγω της απουσίας βιομηχανικών δομών.168 29. Εκτός από το Εργατικό Κόμμα της Βρετανίας.115 53.8 (1913) 22. πίνακα 4. 1914) 34.6 (1913) 26.2). η Πορτογαλία και μεγάλο μέρος της Ιταλίας.3 (1912) 25.02 (1913) 20.905 243.730 25. Η πρόοδος της σοσιαλδημοκρατίας πριν από το 1914 Χώρα / Κόμμα Έτος ίδρυσης Μεγαλύτερη εκλογική επιτυχία (%) Φινλανδία (SDP) Σουηδία (SAP) Γερμανία (SPD) Περιοχές της Τσεχίας (CˇSDSD) Δανία (SDF) Νορβηγία (DNA) Αυστρία (SPÖ) Ιταλία (PSI) Βέλγιο (POB) Βουλγαρία (BWSDP) Ελβετία (SPS) Ολλανδία (SDAP) Γαλλία (SFIO) Βρετανία (LP) 142 1903 1889 1875 1878 1876 1887 1889 1892 1885 1891 1888 1881 1880 1900 43. 1910) Μεγαλύτερος αριθμός μελών 85. που κινούνταν από τη Δύση στην Ανατολή και από το Βορρά στο Νότο.8 (1912) 32. Η ακολουθία αυτή είναι ταυτόσημη με το βαθμωτό άνυσμα της ευρωπαϊκής ανάπτυξης.085.866 89.1 (1913) 36.5 (1900) 20.218 (1912) (1913) (1913) (1914) .2 (1911) 29.098 (1906) (1907) (1914) (1913) (1914) (1914) (1913) (1901) 6.628 47.4 (1911) 22. Για την ευόδωση της σοσιαλιστικής δραστηριότητας χρειάζονταν δύο στοιχεία.027 133.708 93. Πίνακας 4. Στα παραδείγματα αυτά συμπεριλαμβάνονταν όχι μόνο η Ρωσία και οι ανατολικές περιοχές της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων αλλά και η Ισπανία. έστω και περιορισμένα: καπιταλιστική ανάπτυξη ή φιλελεύθερες πολιτικές παραδόσεις (βλ.388 1.0 (1913) 18.6 (1913) 16.

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·143 Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ. τις οποίες αποδέχτηκαν όχι μόνο οι αριστεροί αλλά και οι αντίπαλοί τους. Τη δεκαετία του 1860 εδραιώθηκαν σε ολόκληρη σχεδόν την Ευρώπη οι μακροπρόθεσμες κοινοβουλευτικές και συνταγματικές νόρμες της πολιτικής ζωής. την αναστάτωση του Εργατικού Κόμματος Βρετανίας το 1911-13. Προηγουμένως. Χωρίς αμφιβολία. Μόνο μετά το 1905. την Τραγική Εβδομάδα στην Ισπανία τον Σεπτέμβριο του 1909. τις διάφορες κρίσεις σχετικά με τα εκλογικά δικαιώματα του λαού στο Βέλγιο. Ακόμη και εκεί που οι ελευθερίες του εργατικού κινήματος περιορίστηκαν. όπως ο Βρετανικός Τρίτος Νόμος για την Εκλογική Μεταρρύθμιση (1884). το Βελγικό Σύνταγμα (1893). Κατά τη διάρκεια όλων αυτών των δεκαετιών. οι κυρίαρχες ευρωπαϊκές τάξεις αποδείχτηκαν ιδιαίτερα διστακτικές στο να απαλλαγούν από αυτούς χάριν των αντιδραστικών κυβερνητικών συστημάτων που θα ήταν λιγότερο ευάλωτα στη λαϊκή πίεση. και η εν γένει φιλελευθεροποίηση της Νορβηγίας (1898). άρχισαν να ασκούν κριτική στις δομές του κοινοβουλευτικού αυτού συστήματος. η σταθερότητα προϋπέθετε την εμπέδωση σημαντικών συνταγματικών ρυθμίσεων. Η σταθερότητα εξασφαλίστηκε μέσα από τις διαθέσιμες κοινοβουλευτικές μορφές. όπως στη Γερμανία την περίοδο του Αντισοσιαλιστικού Νόμου (1978-90). της Φινλανδίας (1905) και της Σουηδίας (1907). Ωστόσο οι κριτικές τους έφεραν αποτελέσματα μόνο το 1917-23. Ωστόσο το συνταγματικό πλαίσιο της δεκαετίας του 1860 αποδείχτηκε ιδιαίτερα ανθεκτικό. Οι δημοκρατικές βλέψεις διοχετεύτηκαν μέσα στο υπάρχον φιλελεύθερο πολιτειακό πλαίσιο. τα Βαλκάνια και την Ιβηρική Χερσόνησο. ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΨΗΦΟΥ Παρά τις συνταγματικές ανατροπές της περιόδου που ξεκινάει το 1867-71 και τελειώνει το 1914. η εξωκοινοβουλευτική δράση έθετε ως στόχο τη δημιουργία τους. οι ριζοσπάστες σοσιαλιστές. τηρώντας τους κανόνες τους· και όπου δεν υπήρχαν οι δομές αυτές. Παρότι οι Γερμανοί σοσιαλιστές υφίσταντο διώξεις από την αστυνομία και 143 . με εξαίρεση τη Ρωσία. Παρόμοια. η Βόρεια και η Κεντρική Ευρώπη παρέμειναν όλως περιέργως ιδιαίτερα σταθερές από πολιτική άποψη. καθώς και όλες τις ταραχές που είχαν ξεσπάσει στη ρωσική Eπανάσταση του 1905. της Δανίας (1901). εμπνεόμενοι από τα σοβιέτ της Πετρούπολης και το κύμα μαζικών απεργιών που είχε ξεσπάσει στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Ωστόσο όλες αυτές οι ρυθμίσεις διευθετήθηκαν ακριβώς μέσα στο πλαίσιο των υπαρχόντων συνταγμάτων. όπου οι κοινοβουλευτικοί θεσμοί παρέμεναν αδύναμοι. το καθολικό δικαίωμα ψήφου των αντρών στην Αυστρία (1907) και στην Ιταλία (1912). οι περισσότεροι σοσιαλιστές κινούνταν στο πλαίσιο των κοινοβουλευτικών αυτών δομών. το κοινοβουλευτικό πλαίσιο έμεινε άθικτο. η Ευρώπη πέρασε δύσκολες στιγμές –την ενδημική βία με την οποία αντιμετώπισε το ιταλικό κράτος τις λαϊκές εξεγέρσεις.

το οποίο στη δεκαετία του 1860 μεταβλήθηκε σε εθνικό κίνημα. από την ώρα που οι εργάτες απέκτησαν δικαίωμα ψήφου. μέχρι που οι συνθήκες που διαμορφώθηκαν από τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο και άλλος ένας Μεταρρυθμιστικός Εκλογικός Νόμος που ψηφίστηκε το 1918 έκαναν δυνατή την πλήρη ανεξαρτησία του Εργατικού Κόμματος. στον λαϊκό φιλελεύθερο συνασπισμό. οι σοσιαλιστές απέκτησαν την πολιτική τους ανεξαρτησία. Για τα νέα σοσιαλιστικά κόμματα υπήρχε μία και μόνο αρχή: η πολιτική του εργατικού κινήματος χρειαζόταν τις υπάρχουσες κοινοβουλευτικές δομές. Όμως. όσο μετριοπαθής και να ήταν. γιατί. Η Γερμανία βρισκόταν στο άλλο άκρο.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·144 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 144 οι συνδικαλιστικές οργανώσεις ήταν παράνομες. Η θεσμοθέτηση του καθολικού εκλογικού δικαιώματος για τους ενήλικους άντρες στα βορειογερμανικά και αυτοκρατορικά συντάγματα της περιόδου 1867-71 απελευθέρωσε το νεαρό σοσιαλιστικό κόμμα από την προηγούμενη εξάρτησή του από τους φιλελευθέ- . τα μέτωπα αυτά υπέστησαν ρήγμα. ήταν το κλασικό κόμμα των μετρημένων μεταρρυθμίσεων. Οι λόγοι για τη ρήξη αυτή είναι πολλοί κι ανάμεσά τους περιλαμβάνονται και οι βαθιές διαφωνίες σχετικά με τη μορφή της ενότητας της χώρας. ήδη από τη δεκαετία του 1860. αφού η ρήξη ανάμεσα στους σοσιαλιστές και τους φιλελευθέρους σημειώθηκε πάρα πολύ νωρίς. άνοιξε το δρόμο και για άλλες συγκρούσεις. αφού οι εργατικοί είχαν για πάρα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα μια θέση. έστω και ελάσσονα. Η Βρετανία βρισκόταν στο ένα άκρο. οι λαϊκοί αγώνες για τον εκδημοκρατισμό του τρόπου διεξαγωγής των εκλογών επηρέαζαν άμεσα τις σχέσεις της Αριστεράς με το φιλελευθερισμό. Επιπλέον. δικαιολογούσαν την ύπαρξη της φιλελεύθερης συμμαχίας. σε συνδυασμό με το βάρος της παράδοσης. Ο εκδημοκρατισμός του συντάγματος. Όλα αυτά. οι φιλελεύθεροι έκαναν κοινό μέτωπο με τους σοσιαλιστές και τους άλλους ριζοσπάστες. καθοδηγώντας την ευπρεπή εργατική τάξη μέσα από δύο Μεταρρυθμιστικούς Εκλογικούς Νόμους (1867 και 1884) και κινητοποιώντας τους οπαδούς του εναντίον ενός εμφανώς διεφθαρμένου αριστοκρατικού κατεστημένου. Το Φιλελεύθερο Κόμμα του Γκλάντστοουν. στο μέτρο που ως anciens régimes αντιστέκονταν στις μεταρρυθμίσεις. Οι τελευταίες θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν εν μέρει ως πλατφόρμα για την αφύπνιση των λαϊκών στρωμάτων και εν μέρει για την επιτυχή διεκδίκηση κάποιων βραχυπρόθεσμων μεταρρυθμίσεων. Ωστόσο τα ίδια τα όρια των μεταρρυθμίσεων –και το γεγονός ότι ο μισός ανδρικός πληθυσμός και ολόκληρος ο γυναικείος δεν είχαν εκλογικά δικαιώματα– εμπόδιζε τη δημιουργία ενός αυτόνομου εργατικού κόμματος. το SPD ήταν απολύτως νόμιμο και μπορούσε να συμμετέχει στις εκλογές. Έχοντας εξασφαλίσει ένα πιο δημοκρατικό εκλογικό σύστημα.

Κατά παρόμοιο τρόπο. Το δικαίωμα ψήφου ήταν ένα θέμα.6 Το συνταγματικό ζήτημα είχε πολλές πτυχές. το 1893. η συμμαχία τους με τους φιλελευθέρους έγινε πιο σταθερή. Οι Γερμανοί σοσιαλδημοκράτες χρειάστηκαν άλλες δύο δεκαετίες για να μετατραπούν σε μαζικό κόμμα. Οι Δανοί σοσιαλδημοκράτες συνεργάστηκαν επίσης με το φιλελεύθερο κόμμα Venstre σε μια συμμαχία που επιθυμούσε να κάμψει την αντίσταση της κυβέρνησης στις κοινοβουλευτικές μεταρρυθμίσεις. οι Σουηδοί σοσιαλιστές και οι φιλελεύθεροι έκαναν συμμαχία εναντίον των συντηρητικών με βασικό στόχο να αποκτήσουν οι εργάτες δικαίωμα ψήφου. Ήδη από τη δεκαετία του 1890. ένα άλλο. Η σχέση των κομμάτων με το κράτος και η απάντηση του τελευταίου στην άνοδο της δύναμής τους διαμόρφωσαν τη ριζοσπαστικότητά τους.5 Μετά την επίλυση του συνταγματικού ζητήματος. που είχε τη στήριξη των αγροτών. που θα μπορούσε να φέρει τους σοσιαλιστές στην κυβέρνηση. με αποτέλεσμα να προκύψουν νέες συμμαχίες. Ωστόσο και εδώ υπήρχαν μεγάλες διαφοροποιήσεις. ενώ το γενικότερο πλαίσιο του κοινοβουλευτισμού. Τη δεκαετία του 1890. Εκεί που οι κοινοβουλευτικές παραδόσεις ήταν παλιές και η λαϊκή ιδεολογία ταύτιζε τη 145 . υποστήριξε το φιλελεύθερο κόμμα Venstre. Το αποτέλεσμα της συνεργασίας αυτής ήταν η απόκτηση του δικαιώματος ψήφου από τους άντρες το 1898. Οπωσδήποτε η απόκτηση εκλογικών δικαιωμάτων από τα λαϊκά στρώματα ανέτρεπε τις μακροχρόνιες αυτές συμμαχίες ανάμεσα στους φιλελευθέρους και τους σοσιαλιστές – στη Νορβηγία μετά την απόσχισή της από τη Σουηδία (1905). στη Σουηδία μετά τη μεταρρύθμιση του εκλογικού νόμου το 1907. η αυξημένη κοινοβουλευτική δύναμη των σοσιαλιστών άνοιξε το δρόμο για την ανεξαρτησία των αριστερών κομμάτων. στην οποία συμμετείχαν διάφορες εργατικές ενώσεις. όμως οι πολιτικές προϋποθέσεις της ανεξαρτησίας τους διαμορφώθηκαν τότε. Επηρεασμένο από το εθνικό ζήτημα της απόσχισης της Νορβηγίας από τη Σουηδία. Η Σκανδιναβία και οι Κάτω Χώρες βρίσκονταν ανάμεσα στα δύο αυτά άκρα. πράγμα που συνέβη και με τους Ολλανδούς σοσιαλιστές μετά την αποτυχία προώθησης του αιτήματός τους να αποκτήσουν δικαίωμα ψήφου τα ευρύτερα λαϊκά στρώματα. το Εργατικό Κόμμα Νορβηγίας ήταν ουσιαστικά μια χαλαρή ομοσπονδία. το 1899.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·145 Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ ρους. οι Βέλγοι σοσιαλιστές συμμετείχαν στις φιλελεύθερες συμμαχίες για την προώθηση αντικληρικαλιστικών εκπαιδευτικών πολιτικών και εκλογικών μεταρρυθμίσεων. επιλέγοντας άλλοτε τις μαζικές εκδηλώσεις διαμαρτυρίας (δράσεις για την απόκτηση δικαιώματος ψήφου το 1886. Μετά την ήττα του μαζικού απεργιακού κινήματος το 1902. στη Δανία μετά τις συνταγματικές μεταρρυθμίσεις (1901). το 1902 και το 1913) και άλλοτε την κοινοβουλευτική συνεργασία με τους φιλελεύθερους ριζοσπάστες.

έστρεψαν το SPD προς τον επαναστατικό μαρξισμό. όπως στη Σουηδία και τη Δανία. το οποίο έπρεπε να καταστραφεί και όχι να μεταρρυθμιστεί. οι εργοδότες απέκτησαν μεν διάφορα προνόμια σχετικά με τη διοίκηση των επιχειρήσεών τους. με συνέπεια να εκδηλωθεί μια γενική ανταπεργία δεκαέξι ολόκληρων εβδομάδων. οι οποίες δεν ήταν διατεθειμένες να δεχτούν κοινοβουλευτικό έλεγχο. στις τοπικές κυβερνήσεις και τις κοινοβουλευτικές επιτροπές. όλες αυτές οι συνθήκες. η εργατική μαχητικότητα χαρακτηριζόταν από αδιαλλαξία. όπως στη Βρετανία. Καθώς το κίνημα άρχισε μετά το 1890 να μεταβάλλεται σε γραφειοκρατικό οργανισμό. Ο Αντισοσιαλιστικός Νόμος. αναγκάστηκαν όμως να κάνουν πολλές παραχωρήσεις στο ζήτημα των . η αστυνομική καταπίεση. Οι σοσιαλιστές προσαρμόστηκαν στο πλαίσιο των υπαρχόντων καπιταλιστικών θεσμών. Εκεί όπου οι σοσιαλιστές δεν είχαν κοινοβουλευτική εκπροσώπηση και το κράτος ήταν αυταρχικό –όπως στην Ιβηρική Χερσόνησο. με αποτέλεσμα η πολιτική των σοσιαλιστών να υιοθετήσει ένα ρεφορμιστικό πρόγραμμα. η σύγκρουση αυτή έλαβε τέλος. αν όχι για κανέναν άλλο λόγο τουλάχιστον επειδή η ανερχόμενη εκλογική του δύναμη προσέκρουε στην αυταρχικότητα των εκάστοτε κυβερνήσεων. Με τη Συμφωνία του Σεπτεμβρίου. στην Ουγγαρία όταν αποτελούσε ακόμη τμήμα της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων ή στην αυτοκρατορική Ρωσία–. η κρατική καταπίεση επέτρεψε στο κόμμα να διατηρήσει τον επίσημα επαναστατικό χαρακτήρα του. ο αποκλεισμός των σοσιαλιστών από τις δημόσιες υπηρεσίες. Βάσει της συμφωνίας. ενισχύθηκαν στο εσωτερικό του οι συντηρητικές δυνάμεις. το εργατικό κίνημα ήταν ρεφορμιστικό. Αυτό δεν απέκλειε ωστόσο την επιδίωξη μεταρρυθμίσεων.7 Το σύστημα αυτό διακυβέρνησης διευκόλυνε το SPD στην υιοθέτηση του μαρξιστικού του προγράμματος στο Συνέδριο της Γκότα (1875) και της Ερφούρτης (1891). Η αντίληψη ότι το κράτος είναι ένα εργαλείο στα χέρια της άρχουσας τάξης. ενώ ταυτόχρονα έκανε όλες τις άλλες φωνές μέσα στο κόμμα να σιωπήσουν. Το 1899. στο συνδικαλιστικό κίνημα. ή εκεί όπου το κράτος υποστήριζε τις πολιτικές ελευθερίες και τη διαιτησία στα εργασιακά ζητήματα.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·146 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 146 δημοκρατία με τη δύναμή τους. οφειλόταν στις καθημερινές ταλαιπωρίες που αντιμετώπιζε το κίνημα. που επικρατούσαν εκείνη την εποχή στη Γερμανία. Το ακριβώς αντίθετο συνέβη στη Δανία. Παρ’ όλα αυτά. μια σύγκρουση με τους μαραγκούς σε εθνικό επίπεδο συμπαρέσυρε τόσο την Ομοσπονδία Δανικών Συνδικαλιστικών Ενώσεων (LO) όσο και το Σύνδεσμο Δανών Εργοδοτών (DA). που απείχαν πολύ από την ανατροπή του συστήματος. που είχαν συγκροτηθεί την προηγούμενη χρονιά. το κεφάλαιο και το εργατικό κίνημα επέδειξαν διάθεση συνεργασίας. η δαιμονοποίησή τους ως αντεθνικώς δρώντων. στην Ιταλία πριν από το 1912. όπου από πολύ νωρίς το κράτος.

ενώ οι δημοκρατικοί πολιτικοί ενδιαφέρονταν «να αποδείξουν ότι η δημοκρατία δεν ήταν ο κέρβερος των εργοδοτικών συμφερόντων». πραγματοποιήθηκαν σταδιακά κάποιες μεταρρυθμίσεις. οι Δανοί εργοδότες αποδέχτηκαν τόσο τη νομιμότητα λειτουργίας των δανικών εργατικών συνδικάτων –να οργανώνονται.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·147 Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ κανόνων των απεργιών και των ανταπεργιών. Η ραγδαία ανάπτυξη του ρωσικού.8 Ωστόσο στη Γαλλία διαμορφώθηκε ένα διαφορετικό μοντέλο. Μία από αυτές ήταν και η δυνατότητα ενός εκάστου από τα συγκρουόμενα μέρη να προσφύγει σε τριμελές επιδιαιτητικό δικαστήριο. Κατά την περίοδο θεμελίωσης της σοσιαλδημοκρατίας. στη σύνθεση του οποίου συμμετείχαν οι εκπρόσωποι των δύο πλευρών και ένας δικαστής ως πρόεδρος. η αντιμοναρχική παράδοση επέβαλε την έκφραση ισχυρής αλληλεγγύης μεταξύ των λαϊκών στρωμάτων. η οποία δεν είχε άλλη ανάλογη σε ολόκληρη την Ευρώπη ως εθνική διευθέτηση μεταξύ κοινωνικών εταίρων πριν από το 1914. οι κυβερνήσεις ελάχιστα υποστήριζαν τα συμφέροντα των εργαζομένων με την έννοια που έδιναν στον όρο αυτό οι σοσιαλιστές. Τα σοσιαλιστικά κόμματα βέβαια δεν στηρίζονταν αποκλειστικά στους κοινοβουλευτικούς θεσμούς για να αναπτυχθούν. η ευθύνη των εργοδοτών για τα ατυχήματα στους χώρους εργασίας (1898) και η θεσμοθέτηση ενός Υπουργείου Εργασίας υπό τον Αλεξάντρ Μιλεράν (Alexandre Millerand) (1900). Παρά την καταπίεση της δεκαετίας του 1870. υπήρχε μια διαλεκτική ενσωμάτωσης και αποκλεισμού που ευνοούσε τα πιο μεγάλα κόμματα: από τη μια. αρκετή καταπίεση για να οξυνθεί ο ριζοσπαστισμός του. Όταν κινδύνευε η Δημοκρατία. κι αυτό παρά το ότι η Τρίτη Δημοκρατία είχε θεμελιωθεί πάνω στη σφαγή 20. Στη χώρα αυτή. οι εργάτες είδαν την αντικληρικαλιστική δημοκρατία ως φυσικό σύμμαχό τους εναντίον των αυταρχικών και καθολικών εργοδοτών τους. να διαπραγματεύονται και να απεργούν– όσο και τη βασική αρχή της συλλογικής διαπραγμάτευσης. Ωστόσο η αριστερή στροφή των δημοκρατικών υποχρέωσε το γαλλικό εργατικό κίνημα να υιοθετήσει μια αμφίσημη στάση έναντι του κράτους. προσδιόρισε το πλαίσιο των εργασιακών σχέσεων στη Δανία για ολόκληρο τον 20ό αιώνα.000 υποστηρικτών της Κομμούνας του Παρισιού. ανάμεσα στις οποίες ήταν το δικαίωμα προσφυγής στο επιδιαιτητικό δικαστήριο (1892).9 Αρχίζοντας με τη νομιμοποίηση των συνδικάτων το 1884. επαρκή μέτρα τής κοινοβουλευτικά ελεγχόμενης κυβέρνησης για να αναπτυχθεί με άνεση το κόμμα και από την άλλη. Η Συμφωνία του Σεπτεμβρίου. Όπως είναι φυσικό. πράγμα που δεν συνέβαινε στη Γερμανία. Με τον τρόπο αυτό. του ουκρανικού και του λετονικού κόμματος στο πλαίσιο 147 . του εβραϊκού. όπου επικρατούσε ένας απόλυτος ανταγωνισμός. το εργατικό κίνημα υποστήριζε τους πολιτικούς συνασπισμούς που τη στήριζαν.

Η ανάπτυξη και οι μορφές των συνδικαλιστικών ενώσεων ποίκιλλαν από χώρα σε χώρα. Όσο πιο μεγάλη ήταν η ικανότητα αυτή τόσο πιο πολλά ρεφορμιστικά κόμματα αναδύονταν. να αλλάξει και. οι βρετανικές συνδικαλιστικές ενώσεις αριθμούσαν 674.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·148 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ της Ρωσικής Αυτοκρατορίας καταδείκνυε την προσαρμοστικότητα του σοσιαλισμού στις παράνομες συνθήκες. όταν εμπεδώθηκε η κοινοβουλευτική δημοκρατία· παρατηρήστε την εντυπωσιακή ισχύ της σκανδιναβικής σοσιαλδημοκρατίας. ενώ τα συνδικάτα σπάνια δεν βρίσκονταν υπό επιτήρηση. 149). σ. πίνακα 4. Ο ΣΥΝΔΙΚΑΛΙΣΜΟΣ Σχεδόν όλα τα σοσιαλιστικά κόμματα είχαν στενές σχέσεις με τις εθνικά οργανω- 148 μένες συνδικαλιστικές ομοσπονδίες. Ωστόσο τα κόμματα αυτά κατάφεραν να αλλάξουν τη στρατηγική τους και να συμμετάσχουν στο σχηματισμό κυβερνήσεων. Η νομοθεσία. Όταν τα περισσότερα εθνικά συνδικάτα ήταν ακόμη σε εμβρυακή μορφή. ενώ στην αντίθετη περίπτωση υπήρχαν πολλές πιθανότητες να αναπτυχθούν επαναστατικές τάσεις και κινήματα. ήταν ο κοινός παρονομαστής όλων των σοσιαλιστικών κομμάτων. συγκροτήθηκαν μετά τη γέννηση των πρώτων σοσιαλιστικών κομμάτων (βλ. όταν οι νόμοι είχαν βελτιωθεί κάπως. η ικανότητά της να αντιμετωπίζει με θετικό πνεύμα το υπάρχον κράτος. με το . Στη σοσιαλδημοκρατία της περιόδου πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο όμως ήταν η ενδιάμεση κατάσταση –αρκετή αλλά όχι ιδιαίτερα αναπτυγμένη δημοκρατία– που έδωσε ώθηση στο κίνημα. Το επίπεδο συνδικαλισμού διέφερε από χώρα σε χώρα. Ακόμη και το 1914. ενδεχομένως. να ελεγχθεί. Οι αντίστοιχοι αριθμοί στη Γαλλία και τη Γερμανία ήταν 139 και 95 χιλιάδες. οι κατασταλτικοί μηχανισμοί του κράτους χρησιμοποιούνταν συχνά εναντίον των απεργών. Τα συνδικάτα της Βρετανίας ήταν επίσης αναγνωρισμένα από το νόμο καθώς και από τους εργοδότες. με εξαίρεση τη Βρετανία.000 μέλη το 1887. με εξαίρεση τη Βρετανία. η οποία ευνοούσε τη φιλελευθεροποίηση της οικονομίας. ως κάτι δηλαδή που μπορεί να επηρεαστεί. τις Κάτω Χώρες και τη Σκανδιναβία. οι οποίες. Πράγματι. τα κόμματα αυτά έπαιξαν κεντρικό ρόλο την ίδρυση των εθνικών αυτών ομοσπονδιών. Πέραν αυτού. που παρέμεινε στην εξουσία από το 1930 μέχρι το 1970. αλλά οι αντεργατικές πολιτικές επανέκαμπταν συχνά και τα συνδικάτα σπάνια προστατεύονταν από το νόμο.3. και οι συνταγματικές μεταρρυθμίσεις της δεκαετίας του 1860 έδωσαν και στους εργαζομένους άλλων χωρών το δικαίωμα να συνδικαλίζονται.

αφού η ανάπτυξή του παρακολουθούσε το βαθμό και το είδος της εκβιομηχάνισης. στη Βιένη και τη Βουδαπέστη στην Αυτοκρατορία των Αψβούργων. οι μικρές και απομονωμένες επαγγελματικές οργανώσεις. Σε όλες τις περιπτώσεις. ο οποίος έγινε δυνατός από την ανάπτυξη της βιομηχανίας. και 10-11% στη Νορβηγία.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·149 Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ ποσοστό των συνδικαλισμένων εργατών να κυμαίνεται το 1913 από 25% στη Βρετανία και 20% στη Δανία μέχρι 15-16% στο Βέλγιο και τη Γερμανία. αν και από τη δεκαετία του 1890. η Γαλλία. που στηρίζονταν στις κλειστές συντεχνίες. Σοσιαλδημοκρατία και συνδικαλισμός Χώρα Βρετανία (LP) (1900) Ισπανία (PSOE) 1879 Γερμανία (SPD) 1875 Ουγγαρία (MSZP) 1880 1889 Αυστρία (SPÖ) Περιοχές της Τσεχίας (CˇSDSD) 1878 Βέλγιο (POB) 1885 1876 Δανία (SDF) Σουηδία (SAP) 1889 1887 Νορβηγία (DNA) Βουλγαρία (BWSDP) 1891 Ολλανδία (SDAP) 1881 1892 Ιταλία (PSI) Εθνική Συνδικαλιστική Ομοσπονδία 1868 1888 1891 1891 1893 Συνέδριο των Συνδικάτων Γενική Συνδικαλιστική Ένωση Ισπανών Εργαζομένων Γενική Επιτροπή Ελεύθερων Συνδικάτων Συνδικαλιστικό Συμβούλιο Συνδικαλιστική Επιτροπή 1897 1898 1898 1898 1899 1904 1906 1906 Συνδικαλιστική Επιτροπή Γενική Συνομοσπονδία Βέλγων Εργαζομένων Συνδικαλιστική Συνομοσπονδία Συνδικαλιστική Συνομοσπονδία Συνδικαλιστική Συνομοσπονδία Γενική Συνδικαλιστική Ένωση Εργατών Συνδικαλιστική Ομοσπονδία Γενική Συνομοσπονδία Eργατών Iταλίας Σε πολύ αδρές γραμμές. Στην πρώτη ανήκαν η Βρετανία και το Βέλγιο. ενώ επιταχύνθηκε τη δεκαετία του 1890.10 Πίνακας 4. και στη Βαρκελώνη στην Ισπανία. 149 . Υπήρχαν λοιπόν τρεις κατηγορίες χωρών πριν από το 1914. ο συνδικαλισμός συνδεόταν με την οικονομία. η Ιταλία και η Ρωσία ανέπτυξαν εντυπωσιακά προηγμένους βιομηχανικούς τομείς. στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες η διαδικασία εκβιομηχάνισης ήταν ασθενέστερη. όπως συνέβη στη Βοημία. η εκβιομηχάνιση προχώρησε στη Γερμανία και τις σκανδιναβικές χώρες. στη Γαλλία και την Ιταλία.3. οι χώρες που είχαν εισέλθει στη βιομηχανική εποχή ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα. Στο δεύτερο μισό του αιώνα. Τέλος. παραχώρησαν τη θέση τους στον μαζικό συνδικαλισμό.

όπως οι καραβομαραγκοί του Αμβούργου ή οι τροχιστές του Ζόλινγκεν. η οποία είχε οδηγήσει στην εξάλειψη επαγγελμάτων όπως η ραπτική και η υποδηματοποιία. το οποίο ιδρύθηκε το 1897. Γι’ αυτό και διέθεταν συλλογικές οργανώσεις που δεν είχαν ούτε οι τεχνίτες του αγροτικού τομέα ούτε οι ανειδίκευτοι βιομηχανικοί εργάτες. οι επαγγελματικές ενώσεις βρίσκονταν στον πυρήνα του εργατικού κινήματος – τυπογράφων. στην Ουγγαρία (1865). στη Γερμανία και την Ολλανδία (1866). κατασκευαστών γαντιών.12 Κατά το μεταβατικό αυτό στάδιο. ανάμεσα στις οποίες περιλαμβάνονταν και οι ενώσεις διαφόρων τοπικών ειδικοτήτων. άντρες. της Βουδαπέστης. οι τυπογράφοι έδωσαν το «παρών». Οι τυπογράφοι ήταν συνήθως οι πρωτοπόροι. γιατί εκεί τα συνδικάτα αναπτύχθηκαν μέσα στο ήδη υπάρχον πλαίσιο των ενώσεων των τεχνιτών. είχαν τη δυνατότητα να ρυθμίζουν την αγορά εργασίας μέσω των εθίμων και του θεσμού της μαθητείας. δεν είχε εκμηχανιστεί επαρκώς και στηριζόταν κυρίως στην άφθονη ειδικευμένη εργασία. όπως θα περίμενε κανείς. ήταν οι πρώτοι που δραστηριοποιήθηκαν στο χώρο των εργατικών ενώσεων. που εργάζονταν σε πολύ συγκεκριμένους τομείς παραγωγής. δημιουργώντας τις πρώτες συνδικαλιστικές ενώσεις στην Ελβετία (1858). του προδρόμου δηλαδή του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος Γαλικίας. που κάλυπταν το κενό το οποίο είχαν αφήσει οι συντεχνίες. στη Βοημία (1862). στην Ιταλία (1872). χυτοσιδηρουργών και πολλών άλλων. αποτελώντας τον πυρήνα του Εργατικού Κόμματος Γαλικίας. Οι πρώτες συνδικαλιστικές ενώσεις προήλθαν από τις φιλικές εταιρείες. και οργανώνοντας μια πετυχημένη απεργία τον Ιανουάριο του 1870. η Βρετανία αποτελεί μοναδική περίπτωση.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·150 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 150 Σε όλες τις περιπτώσεις. Οι ειδικευμένοι αυτοί τεχνίτες. οι τυπογράφοι. Στη Γερμανία πριν από το 1890. στην Ισπανία (1868). στη Νορβηγία (1882) και τη Βουλγαρία (1883). χτιστών. του Μπρνο και της Τεργέστης. η οποία αποτέλεσε το έναυσμα για την εκδήλωση μιας γενικής απεργίας σε ολόκληρη τη Γαλικία. στην Αυστρία (1864). οι οποίες ήταν εξαιρετικά ισχυρές. όταν η βιομηχανία της δεν ήταν ιδιαίτερα αναπτυγμένη. σιδηρουργών. μαραγκών. συναγωνιζόμενοι τις Προοδευτικές Εταιρείες της Βιένης. εκείνοι που έδωσαν αρχικά ώθηση στο εργατικό κίνημα δεν ήταν οι βιομηχανικοί εργάτες αλλά οι ειδικευμένοι τεχνίτες των εργαστηρίων. Αυτό οφειλόταν στην αργή καπιταλιστική συσσώρευση της βρετανικής οικονομίας πριν από τη δεκαετία του 1860. Ωστόσο και τη δεκαετία του 1890. τις λέσχες των μεροκαματιάρηδων και τις εκπαιδευτικές εταιρείες. της Πράγας.11 Όταν άρχισε να αναπτύσσεται ο συνδικαλισμός μεταξύ των Πολωνών τεχνιτών του Λβοφ στα τέλη της δεκαετίας του 1860. Οι τεχνίτες αυτοί απέφυγαν την αποειδίκευση που συναντούσε κανείς στην ελεγχόμενη από τους εργοδότες αγορά εργασίας. Αυτό επέτρεψε τη σταθεροποίηση των οργανώσεων των ειδικευμένων τεχνιτών μέσω των .

16 Τα γενικά συνδικάτα έκαναν την εμφάνισή τους στη Βρετανία με τον Νέο Συνδικαλισμό της περιόδου 1899-92. Στη Βρετανία. οι εργαζόμενοι στην υφαντουργία και οι μεταλλωρύχοι. είτε λόγω των περιορισμών που επέβαλε το ίδιο το επάγγελμα είτε λόγω του ότι η δουλειά τους αψηφούσε κάθε παραδοσιακή ταξινόμηση· όταν είχαν στρατολογηθεί πολλοί από τους ανειδίκευτους αυτούς εργάτες. το οποίο χαρακτήριζε τη βρετανική κοινωνία μετά το 1889. στο οποίο ήταν ενταγμένοι όλοι οι ανειδίκευτοι εργάτες αλλά και όσοι ειδικευμένοι ή ημιειδικευμένοι εργάζονταν στη βιομηχανία γενικά – «ένα ρευστό και ετερόκλητο συνονθύλευμα τοπικών εργατικών συνδικάτων σε διάφορες βιομηχανίες. οι ενώσεις των τεχνιτών αποτέλεσαν πρότυπο ακόμη και για τους ειδικευμένους εκείνους εργάτες που δημιούργησε η ίδια η εκβιομηχάνιση. όπως οι νηματουργοί. στα οποία μπορούσαν να ενταχθούν όλοι όσοι εργάζονταν σε μια βιομηχανία. επαγγέλματα και εργοστάσια». που συγχωνευόταν ιδανικά με τα σχετικά συνδικάτα των τεχνιτών.15 Στη Βρετανία όμως τα πανταχού παρόντα συνδικάτα των τεχνιτών δεν επέτρεψαν την ανάπτυξη του βιομηχανικού συνδικαλισμού. η Γενική Ένω- 151 . οι οποίοι έπειτα απέκλεισαν τους λιγότερο ειδικευμένους.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·151 Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ συνδικάτων των λεγομένων νέου τύπου το 1848-75. Στη Γερμανία. ανεξάρτητα από το αν ήταν ειδικευμένοι ή υπάλληλοι γραφείου· και τα γενικά εργατικά συνδικάτα. τις οποίες οι παραδοσιακές ενώσεις των τεχνιτών είχαν αγνοήσει.14 Τα βιομηχανικά συνδικάτα αναπτύχθηκαν άνισα.13 Τα γενικά αυτά συνδικάτα διέφεραν από τα άλλα δύο μοντέλα που διαμορφώθηκαν στην ηπειρωτική Ευρώπη: τα βιομηχανικά συνδικάτα. οι μεταφορείς. μόνο ένα κατάφερε να επιβιώσει μέχρι το 1963 (οι μηχανικοί). Πρόκειται για τα πολυκλαδικά γενικά συνδικάτα που κάλυψαν όλες εκείνες τις βιομηχανίες. Πουθενά αλλού οι ενώσεις των τεχνιτών δεν επεκτάθηκαν μέσα από την «αποικιοποίηση των βασικών βιομηχανιών της χώρας» αντί να περιοριστούν στις ειδικευμένες μειονότητες των διαφόρων επαγγελμάτων. ήταν πολύ ισχυρά κυρίως μεταξύ των εργατών μετάλλου και των ξυλουργών (αρχίζοντας το 1891 και το 1893). Αμέσως μετά έρχονταν οι οικοδόμοι (που συγκρότησαν το 1912 ένα συνδικάτο με χτίστες και απλούς εργάτες). εντάσσονταν στο κατάλληλο βιομηχανικό συνδικάτο. οπότε εφτά από αυτά που εξακολουθούσαν να υπάρχουν ιδρύθηκαν το 1880-1914: η Γενική Ένωση Μεταφορέων. Η κατάσταση αυτή οδήγησε στην ανάπτυξη ενός ακόμη πιο γενικού συνδικαλιστικού κινήματος. παγιώνοντας το μελλοντικό μοντέλο. Από τα δέκα μεγάλα συνδικάτα που υπήρχαν το 1885. στα οποία μπορούσαν να ενταχθούν όλοι οι ανειδίκευτοι που είχαν απομείνει. Η κυριαρχία αυτή έκανε δυνατό άλλο ένα φαινόμενο. ο οποίος έστρεψε αποφασιστικά το κίνημα προς την κατηγορία των ανειδίκευτων εργατών.

όπως στην Ουγγρική Συνδικαλιστική Ένωση με έδρα τη Βουδαπέστη ή στο μικρό αλλά δυναμικό βουλγαρικό συνδικάτο. Η τεράστια ιταλική οργάνωση Federterra (η συνδικαλιστική ένωση των Ιταλών αγρεργατών που ιδρύθηκε το 1901) πέτυχε να οργανώσει το ιταλικό αγροτικό προλεταριάτο. Η τοπική δράση των εργατικών κέντρων καθιστούσε ασα- . η Ένωση Πωλητών και Διανομέων (1891). η οποία ιδρύθηκε το 1901. Στις λιγότερο αναπτυγμένες βιομηχανικά χώρες. επηρέασε ελάχιστα τον περήφανο αυτό τοπικισμό. Ο τελευταίος άνθησε στους νέους βιομηχανικούς κλάδους της κατασκευής αυτοκινήτων και όπλων. βασίζονταν σε πολλαπλών χρήσεων εργατικά κέντρα και είχαν την ικανότητα να αναλάβουν δράση σε ολόκληρη την έκταση της πόλης. τα συνδικάτα ακολούθησαν τις τοπικές φεντεραλιστικές παραδόσεις –οι δημοτικοί συνασπισμοί εργατών. όπως η γαλλική Γενική Συνομοσπονδία Εργασίας (Confédération générale du travail – CGT. υπερβαίνοντας κατά πολύ τους κανονικά συνδικαλισμένους τεχνίτες. 1906). ο αναδυόμενος μαζικός συνδικαλισμός που μάζευε τη φύρα. Στη βόρεια Ιταλία. και από την άλλη. 1895) αλλά και η ιταλική (Confederazione Generale del Lavoro – CGL.000 οργανωμένοι εργάτες αγροκτημάτων έναντι 503. στην Ισπανία και τη Γαλλία. Εκτός από την εκπληκτική Federterra και την Ομοσπονδία Εργατών Μετάλλου (Federazione Impiegati Operai Metallurgici – FIOM). αν και υπήρχε μεγάλη διακύμανση του αριθμού των μελών της: το 1913 υπήρχαν 469. οι λιγότερες ευκαιρίες δεν απέτρεψαν τις συγκρούσεις των υποστηρικτών των αντίθετων μοντέλων. η Ένωση Σιδηροδρομικών (1889) και η Ένωση Τοπικής Αυτοδιοίκησης (1900). που διασπάστηκε μετά το 1903 ανάμεσα στους υποστηρικτές ενός συγκεντρωτικού και επαναστατικού εργοστασιακού συνδικαλισμού και στους ρεφορμιστές υποστηρικτές ενός «απολιτικού» φεντεραλιστικού προτύπου που βασιζόταν στα σωματεία των τεχνιτών. τα κεντρικά οργανωμένα συνδικάτα αφορούσαν μόνο τον δημόσιο τομέα.000 βιομηχανικών εργατών.18 Η δημιουργία εθνικών ομοσπονδιών. η Ένωση Μεταλλωρύχων και η Ένωση Ηλεκτρολόγων (1888-89). οι Ιταλοί σοσιαλιστές απέτυχαν να εκτοπίσουν τις τοπικιστικού χαρακτήρα ενώσεις των τεχνιτών. τους σιδηροδρόμους και τα ορυχεία. οι οποίοι έγιναν τα εμβληματικά παραδείγματα του 20ού αιώνα.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·152 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 152 ση Δημοτικών Υπαλλήλων. Στις χώρες αυτές. που είχαν ως πυρήνα ένα συγκεκριμένο επάγγελμα. τα οποία είχαν κερδίσει στην αγορά εργασίας και στους τόπους δουλειάς. Μόνο στις ιδιαίτερα προλεταριοποιημένες αγροτικές περιοχές της Ισπανίας και της Ιταλίας αναπτύχθηκαν μεγάλα γενικά συνδικάτα.17 Η κατάσταση αυτή οδήγησε στη διαμόρφωση ενός παράξενου δυαδικού σχήματος στο βρετανικό συνδικαλιστικό κίνημα: από τη μια τα συνδικάτα των τεχνιτών που υπερασπίζονταν πεισματικά τα δύσκολα κατακτημένα προνόμιά τους.

με αποτέλεσμα τα γαλλικά bourses du travail και οι ιταλικές camere del lavoro να υποκαθιστούν τα τοπικά σοσιαλιστικά παραρτήματα.500). Το γερμανικό εργατικό κίνημα στηρίχτηκε στα συνδικάτα των τεχνιτών. ο συνδικαλισμός της CGT αναπτύχθηκε γύρω από συγκεκριμένους αγωνιστές που εργάζονταν στο πλαίσιο των bourses. η στρατηγική αυτή ανταγωνιζόταν ευθέως τον κοινοβουλευτικό σοσιαλισμό.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·153 Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ φή τα όρια ανάμεσα στα συνδικάτα και την πολιτική. τους κατασκευαστές καλαθιών (100) και τους γλύπτες (35). ετερογενείς και τοπικά οργανωμένοι συνασπισμοί. Αν η Βρετανία είχε ένα κράμα εθνικώς οργανωμένων επαγγελματικών ενώσεων και γενικών συνδικάτων. οι λιθογράφοι. ενώ στη Γαλλία. Προτού ο Νόμος αυτός απαγορεύσει τη συντονισμένη δράση κόμματος και συνδικάτου.5 εκατομμύρια. που είχαν τοπικό χαρακτήρα και κάλυπταν μία πόλη. τους ξυλουργούς (5. Η εξέλιξη αυτή αντα- 153 . οι δύο αυτές μορφές οργάνωσης ήταν συμπληρωματικές. καθώς η ταχεία εκβιομηχάνιση της Γερμανίας αφαίρεσε από τις επαγγελματικές ενώσεις την ικανότητα να εντάσσουν στις τάξεις τους εργάτες νέων ειδικοτήτων. λόγου χάρη.19 Ο συγκεντρωτισμός και ο τοπικισμός στην Ισπανία εκφράστηκαν μέσα από δύο αντίπαλες ομοσπονδίες. Η κρατική καταπίεση οδήγησε το κίνημα ξανά στις τοπικές ρίζες του.000 έφτασαν τα 2. τους σαγματοποιούς (260). στη Βρετανία: έχοντας απολέσει τη νομική τους προστασία μετά την ψήφιση του Αντισοσιαλιστικού Νόμου το 1878.20 Μετά την ψήφιση του Αντισοσιαλιστικού Νόμου. η γαλλική CGT απέρριψε κάθε «πολιτικό» δεσμό: αδιαφορώντας για τα πλεονεκτήματα του συγκεντρωτικού μοντέλου. αλλά τα μέλη τους από 215. οι κατασκευαστές γαντιών και οι πιλοποιοί. Σε αντίθεση με την Ιταλία. Στον αναρχοσυνδικαλισμό. την αναρχοσυνδικαλιστική CNT και τη σοσιαλιστική Γενική Ένωση Eργατών (UGT). στην Ισπανία και την Ιταλία υπήρχαν αποκεντρωμένοι.696). Μετά από ένα χρόνο. παρασύρθηκαν από την ταχύτητα και την ορμητικότητα της εκβιομηχάνισης της χώρας. Το μοντέλο αυτό ήταν εντελώς διαφορετικό από εκείνο που πρότεινε ο Μαρξ και εφαρμόστηκε γενικά στη Βόρεια Ευρώπη. στη Γερμανία είχαμε μια σαφή εξέλιξη από την παράδοση των επαγγελματικών συνδικάτων στον μαζικό βιομηχανικό συνδικαλισμό. υπήρχαν 27 εθνικά επαγγελματικά συνδικάτα από το χώρο της καπνοβιομηχανίας (με 8. το κίνημα αναπτύχθηκε ραγδαία. καθώς οι σοσιαλιστές εργάζονταν στο ευρύτερο πολιτισμικό περιβάλλον των camere. τους τυπογράφους (5. δεν είχαν απομείνει παρά μόνο τέσσερις: οι τυπογράφοι. ο οποίος στη Γαλλία είχε μια πολύ ειδική τοπική και κοινωνικοοικονομική θέση. Ωστόσο τα γερμανικά επαγγελματικά συνδικάτα δεν διεύρυναν ποτέ τη βάση τους όπως έγινε. που συνδύαζε τον κοινοβουλευτικό σοσιαλισμό με τα μεγάλα και συγκεντρωτικά εθνικά συνδικάτα. ο αριθμός των εθνικών ενώσεων μειώθηκε από 57 σε 46. Την περίοδο 1898-1914.000 μέλη). Στην Ιταλία.

Ωστόσο. στις μεταφορές. το γερμανικό κίνημα έμοιαζε με τον «παλιό συνδικαλισμό» που επικρατούσε πριν από το 1889 στη Βρετανία. τα ντε φάκτο βιομηχανικά συνδικάτα ήταν δυνατό να γεννηθούν μέσα στα ίδια τα βρετανικά γενικά συνδικάτα. το 1907-08. οι εργαζόμενοι στις κατασκευές. το οποίο έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στη διαμόρφωση των εθνικών χαρακτηριστικών του συνδικαλιστικού κινήματος. που υπήρχαν το 1892. Επιπλέον. Η πρώτη αφορά το πολιτικό πλαίσιο. οι εργαζόμενοι στις μεταφορές. η επιρροή των επαγγελματικών ενώσεων είχε μειωθεί πάρα πολύ: μέχρι το 1914. Στο σημείο αυτό θα ήθελα να κάνω δύο τελικές παρατηρήσεις. Το 1895. Οι μαραγκοί.21 Μέχρι το 1914.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·154 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 154 νακλούσε δύο βασικές αλλαγές. οι ζωγράφοι. Πρώτον. μετά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο το ευρωπαϊκό συνδικαλιστικό κίνημα συνέκλινε γενικώς στην ανάπτυξη κεντρικά οργανωμένων και ομόσπονδων ενώσεων που δρούσαν κορπορατιστικά στο πλαίσιο των οικονομιών και των κρατών. Μέχρι την ανάπτυξη του μαζικού συνδικαλισμού μετά το 1895. οι μεταλλουργοί του Βερολίνου εντάχθηκαν τελικά στο εθνικό συνδικάτο και τα μέλη της FVDG αποκλείστηκαν. Η πολιτική αυτή δυσχέρεια οδήγησε τους Γερμανούς αγωνιστές στο σοσιαλισμό. ο συγκεντρωτισμός θριάμβευσε επί του τοπικισμού. Και δεύτερον. όπως συνέβη με τους λιμενεργάτες στο πλαίσιο του Γενικού Συνδικάτου Εργατών Μεταφορών (TGWU). που αποτελούσαν την Ελεύθερη Συμμαχία (FVDG). οι μισές περίπου ενώσεις. οι ξυλουργοί. αυτό δεν οφειλόταν στην εκβιομηχάνιση της χώρας αλλά στην καταπίεση που είχαν να αντιμετωπίσουν τα γερμανικά συνδικάτα. αντίστροφα. οι μεγάλες εφτά –δηλαδή οι έξι βιομηχανικές συνδικαλιστικές ενώσεις (οι εργάτες μετάλλου. Εκτός αυτού. καθώς η οργάνωση επεκτάθηκε στα ορυχεία. το 45% των συνδικαλισμένων εργατών του Βερολίνου ήταν ενταγμένο σε τοπικές ενώσεις.22 Στη Βρετανία. τα γερμανικά επαγγελματικά συνδικάτα δεν εξαφανίστηκαν ολότελα. ενώ στη Βρετανία η ανοχή έναντι των συνδικαλιστικών ενώσεων και οι κοινοβουλευτικές μεταρρυθμίσεις έκαναν τους συνδικαλιστές της χώρας να συνδεθούν με το φιλελευθερισμό. είχαν κλείσει. Ωστόσο η καταπίεση του Μπίσμαρκ δεν επέ- . οι χτίστες και οι εργαζόμενοι στην ασφαλτόστρωση των δρόμων αντιστάθηκαν στην απορρόφησή τους από το συνδικάτο των κατασκευών. στη βιομηχανία και τη μεταποίηση. Ωστόσο η αυστηρή αυτή τυπολογία μπορεί να γίνει πιο χαλαρή. η οποία δραστηριοποιούνταν στο χώρο των κατασκευών και των μηχανικών. Αν το γερμανικό κίνημα διέφερε από το αντίστοιχο βρετανικό τη δεκαετία του 1860. οι υφαντουργοί και οι μεταλλωρύχοι)– και η ένωση των εργατών της βιομηχανίας αριθμούσαν εκατομμύρια μέλη η καθεμιά. στους μηχανικούς. στις κατασκευές. αν και τα γερμανικά επαγγελματικά συνδικάτα δεν είχαν ποτέ την ευρύτητα των βρετανικών.

η εθνική οικονομία έπρεπε να αναπτυχθεί περισσότερο προτού δημιουργηθούν οι θεσμοί που θα επέτρεπαν τις συλλογικές διαπραγματεύσεις· γι’ αυτό και οι συνδικαλιστικές μορφές τοπικού χαρακτήρα κατάφεραν να επιβιώσουν. η εκλογίκευση και η τεχνική πρόοδος επιτάχυναν την έλευση της κεντρικά σχεδιασμένης οικονομίας. γιατί μόνο μέσα από τη μέγιστη δυνατή συνένωση των δυνάμεών τους θα μπορούσαν οι εργαζόμενοι να ελπίζουν ότι θα πολεμήσουν τους μεγάλους εργοδότες.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·155 Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ τρεψε στους Γερμανούς συνδικαλιστές να ακολουθήσουν τον «βρετανικό» δρόμο. Η επιτάχυνση της διαδικασίας εκβιομηχάνισης και ο ιδιαίτερα οργανωμένος χαρακτήρας του γερμανικού καπιταλισμού έκαναν εντελώς απαραίτητη τη συγκεντρωτική μορφή που είχαν τα συνδικάτα της χώρας. Αυτό καθιστούσε απαραίτητη μια εξίσου συγκεντρωτική και ισχυρή συνδικαλιστική οργάνωση. στο πλαίσιο της οποίας η συγκέντρωση. όταν οι 155 . Η εκβιομηχάνιση της Γερμανίας δημιουργούσε νέες ειδικότητες με πολύ μεγαλύτερη ταχύτητα απ’ ό. το υπάρχον εθνικό πολιτικό πλαίσιο διαμόρφωσε το οργανωτικό σχήμα και τη συμπεριφορά των συνδικάτων. Όταν μετά το 1890 αναβίωσαν τα εθνικά συνδικάτα.τι μπορούσαν να τις απορροφήσουν τα τοπικά επαγγελματικά συνδικάτα.23 Η δεύτερη παρατήρηση σχετίζεται με την οικονομία. που θα μπορούσε να ανταγωνιστεί το κεφάλαιο και να αναλάβει τον έλεγχο της οικονομίας μετά την επανάσταση. Επιπλέον. Η επιχειρηματολογία αυτή δεν μπορούσε να αναπτυχθεί σε χώρες με καθυστερημένη οικονομία. Μια διαλεκτική πολιτικού φιλελευθερισμού και αναπτυσσόμενης οικονομίας οδήγησε στο ξέσπασμα του πρώτου πανευρωπαϊκού κύματος απεργιών της περιόδου 1868-73. αυτό συνδεόταν με ένα ευρύτερο όραμα σχετικά με την καπιταλιστική ανάπτυξη. όπου οι βιομηχανικές μονάδες ήταν μικρές και γεωγραφικά διασκορπισμένες. Σύμφωνα με το SPD. Κατ’ αυτό τον τρόπο. κι αυτό γιατί οι βουλευτές του SPD στο Κοινοβούλιο αποτελούσαν τη μόνη νόμιμη εκπροσώπηση της Αριστεράς στον δημόσιο βίο της χώρας. η οποία επηρέασε σημαντικά την εξέλιξη των γεγονότων. Η κατάργηση των συνδικαλιστικών δικαιωμάτων από τον Αντισοσιαλιστικό Νόμο κατέστησε το σοσιαλισμό απόλυτη προτεραιότητα για τους Γερμανούς αριστερούς. οι ισχυροί δεσμοί τους με το σοσιαλιστικό κίνημα προώθησαν το συγκεντρωτικό συνδικαλιστικό μοντέλο που επικράτησε στο χώρο της βιομηχανίας. η συσσώρευση του κεφαλαίου οδηγούσε στη συγκέντρωση του εργατικού δυναμικού. ΤΑ ΕΡΓΑΤΙΚΑ ΚΙΝΗΜΑΤΑ ΕΞΑΠΛΩΝΟΝΤΑΙ Ο ρυθμός ανάπτυξης των συνδικάτων εξαρτιόταν αφενός από διακυμάνσεις της οικονομίας και αφετέρου από την επικρατούσα πολιτική κατάσταση. Εκεί.

Η φιλελευθεροποίηση σε συνδυασμό με το τέλος της ύφεσης το 1895-96 συνέβαλε στην ανάπτυξη του μαζικού συνδικαλισμού.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·156 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 156 αγώνες της Αριστεράς επεκτάθηκαν στην υπανάπτυκτη περιφέρεια της Γηραιάς Ηπείρου. οι γερμανικές. ο προστατευτισμός προκάλεσε ακόμη μεγαλύτερη συγκέντρωση. Αλλά ίσχυε και για πολλούς δυναμικούς τομείς της οικονομίας άλλων χωρών. καθώς επέβαλε ένα νέο μοντέλο οικονομικής ανάπτυξης στις βιομηχανικές κοινωνίες της Ιταλίας.000 στον αριθμό των μελών που είχαν στα τέλη της δεκαετίας του 1880. από την πλευρά της. οι γερμανικές συνδικαλιστικές ενώσεις γύρω στα 3.4 εκατομμύρια νέα μέλη. Το 1913. Η πολιτική.24 Τα συνδικάτα εισέβαλαν ορμητικά στο εργοστάσιο. για να μη μιλήσουμε για τη Γαλλία. την Ιταλία και την Ισπανία ή τις επαναστατικές εξεγέρσεις στη Ρωσία. με αποτέλεσμα οι κυβερνήσεις να ασχολούνται όλο και περισσότερο με την οικονομία. της Ρωσίας και της Σκανδιναβίας. Ο καπιταλισμός πλέον ήταν πολύ πιο οργανωμένος – μεγαλύτερος. τα βρετανικά συνδικάτα πρόσθεσαν 3. Αυτό ήταν ιδιαίτερα φανερό στη Γερμανία. στο γιαπί.8 και οι Γάλλοι περίπου 900. εγκατέλειψαν την πολιτική του ελεύθερου εμπορίου και υιοθέτησαν τον προστατευτισμό. πιο πολιτικοποιημένος και πιο ενσωματωμένος κορπορατιστικά στο κράτος. όπου τα συνδικάτα νομιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά. αυστηρή ρύθμιση της αγοράς μέσω των καρτέλ και νέες εταιρικές ομάδες πίεσης. που επικρατούσαν στη Ρωσία. Στη βαριά βιομηχανία και τους αναδυόμενους τότε τομείς της χημικής βιομηχανίας και του ηλεκτρισμού. όπου μόνο την τριετία 1911-13 ο αριθμός των συνδικαλισμένων εργατών αυξήθηκε κατά 1. οδήγησε στην εκρηκτική αύξηση του αριθμού των μελών των συνδικάτων την τετραετία 1904-07. αν και η οικονομική ανάπτυξη συνέβαλε αποφασιστικά. οι οποίες επιθυμούσαν να επηρεάσουν τις κυβερνήσεις. από την Ισπανία μέχρι τη Γαλικία. επιβάλλοντας νέα επίπεδα οριζόντιας και κάθετης ενσωμάτωσης σε όλους σχεδόν τους τομείς της οικονομίας. όπου ήδη είχαν μια παρουσία. Όλα αυτά μετέβαλαν το περιβάλλον μέσα στο οποίο έπρεπε να δουλέψουν τα συνδικάτα. η διαδικασία αυτή αγκάλιασε τους πάσης φύσεως . οι νορβηγικές και οι σουηδικές τα υπερδιπλασίασαν και οι ουγγρικές σχεδόν τα διπλασίασαν. με εξαίρεση τη Βρετανία. Μία από τις συνέπειες της οικονομικής ύφεσης έπαιξε σημαντικό ρόλο. Η διεκδίκηση της ψήφου και οι επαναστατικές συνθήκες. όταν οι συνδικαλιστικές ενώσεις της Αυστρίας τριπλασίασαν τα μέλη τους. Το πέρασμα στον μαζικό συνδικαλισμό ήταν εντυπωσιακό.5 εκατομμύρια (το 66% της προηγούμενης δύναμης των συνδικάτων). στο ανθρακωρυχείο και το μικρό εργαστήριο. κι αυτό είχε μεγάλες συνέπειες για τη μελλοντική επιτυχία τους. Στη Βρετανία. με περισσότερες αλληλοσυνδέσεις. Την περίοδο 1873-96 όλες οι χώρες. έδωσαν την απαραίτητη ώθηση.

Στην εκστρατεία αυτή προστέθηκε τώρα ο νέος αυτός πολιτικός συντονισμός.26 Επιπλέον. τη δουλειά με το κομμάτι και το οκτάωρο. στην ηπειρωτική Ευρώπη. Εκστρατείες. αν στη Βρετανία η επέκταση αυτή συνέβη έξω από τις υπάρχουσες επαγγελματικές ενώσεις. απαιτούσαν εθνικό συντονισμό. τους δημοσίους υπαλλήλους. καθώς επίσης και σε ευρύτερα ζητήματα σχετικά με τις υπερωρίες. Το μεγάλο κεφάλαιο της Γερμανίας άρχισε να αναπτύσσει μια εντυπωσιακή αντισυνδικαλιστική εκστρατεία. με τη σειρά του. οροθέτησης και επάνδρωσης των μηχανών. στην οποία περιλαμβάνονταν προγράμματα στέγασης των εργαζομένων. οι κυβερνήσεις άρχισαν να ενδιαφέρονται για τις εργατικές διαμάχες. οι οποίες αρνούνταν να συμπεριλάβουν στις τάξεις τους τούς λιγότερο ειδικευμένους εργάτες. εξώθησε τα συνδικάτα στο να αποκτήσουν έναν κεντρικό οργανωτικό πυρήνα. εστιάζοντας το ενδιαφέρον τους σε θέματα μαθητείας. ο συνδικαλισμός των εργατών μετάλλου προσαρμόστηκε έτσι ώστε να εξυπηρετήσει αυτόν ακριβώς το σκοπό. τους οποίους είχε αρχίσει να δημιουργεί η εκμηχάνιση. όπως αυτή για την καθιέρωση του οκταώρου. Στη Βρετανία. Επιπλέον. καθώς επίσης και τους εργαζομένους στις μεταφορές και τη βιομηχανία. όπου το συνδικάτο των μηχανικών ήταν αδύναμο. οι εργοδότες έδιναν με επιθετικό τρόπο τον τόνο στην όλη διαδικασία.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·157 Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ διανομείς. η συνεννόηση εργοδοτών και εργαζομένων έγινε εφικτή μέσω του Τμήματος Εργασίας του Υπουργείου Εμπορίου καθώς υποβοηθήθηκε αρκετά από το Νόμο περί Συνδιαλλαγής του 1896. Παρ’ όλα αυτά και στις δύο περιπτώσεις αναδύθηκε μια νέα πρωτοπορία: οι ημιειδικευμένοι εργάτες που εκπαιδεύονταν μέσα στο εργοστάσιο.25 Οι περισσότεροι νέοι εργάτες έκαναν κάποια ειδικευμένη εργασία μέσα στο εργοστάσιο χωρίς να έχουν εκπαιδευτεί επαγγελματικά στα χημικά. Η διαπραγμάτευση σε τοπικό επίπεδο άρχισε να παίζει όλο και μικρότερο ρόλο. Στους παλιότερους κλάδους των μηχανικών. Ωστόσο η αδυναμία του επαγγελματικού συνδικαλισμού στους νέους βιομηχανικούς τομείς έδωσε τη δυνατότητα στους οργανωτές να επικεντρώσουν την προσοχή τους στους ειδικευμένους και ημιειδικευμένους μηχανοτεχνίτες. τους υπαλλήλους των τοπικών κυβερνήσεων. Αυτός. μαύρες λίστες και βέβαια τα «κίτρινα» συνδικάτα. Από την πλευρά τους. σχέδια κοινωνικής πρόνοιας. στη βιομηχανία τροφίμων και τους νέους κλάδους της παραγωγής αυτοκινήτων και μοτοσικλετών. οι συνδικαλιστικές οργανώσεις πήραν μορφές γνωστές από τις συντεχνίες. τους δασκάλους. Οι σημαντικότερες περιπτώσεις ήταν η Δανία με τη Συμφωνία του Σεπτεμβρίου (1899) και η Σουηδία με τις συμφωνίες για τους μηχανικούς (1905) και τους υφαντουργούς (1909). Παρόμοιες τάσεις έκαναν την εμφάνισή τους στη Γαλλία [νομοθεσία για τη διαιτησία (1892) και ίδρυση Υπουργείου Εργασίας (1900)] και 157 .

μαζί με τη νομοθεσία περί κοινωνικής ασφάλισης που ψηφίστηκε τη δεκαετία του 1880 και την άνιση επέκταση της συλλογικής διαπραγμάτευσης. τομέα παραγωγής ή και επάγγελμα ήθελαν να απεργήσουν. Στη Βρετανία. Με τη δημιουργία μιας εθνικής δημόσιας σφαίρας και τη γέννηση των μαζικών σοσιαλιστικών κομμάτων. Ωστόσο η καταπίεση και η καταστολή δεν ήταν ποτέ μακριά. Ωστόσο στη Γερμανία. Αυτό αντανακλούσε εν μέρει τις αλλαγές που συνέβαιναν στο επίπεδο της εθνικής οικονομίας και τις ενσωματωμένες σε αυτή νέες εταιρικές δομές. Εδώ. μια και οι . Ο συγκεντρωτισμός είχε το κόστος του. Αν οι εργάτες σε μια συγκεκριμένη περιοχή. Η συμμετοχή της βάσης ελαχιστοποιήθηκε λόγω της μείωσης της σημασίας των γενικών συνελεύσεων.28 Στην ηπειρωτική Ευρώπη.27 Εντέλει ήταν ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος που δημιούργησε τις συνθήκες για την αναμόρφωσή του.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·158 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 158 στην Ιταλία [Ανώτατο Συμβούλιο Εργασίας (1902). Οι εντάσεις ανάμεσα στην εθνική οργάνωση και τις τοπικές πρωτοβουλίες επιδεινώνονταν την περίοδο των απεργιών. το 1911 κατέκλυσαν κυριολεκτικά ολόκληρη τη χώρα με αποτέλεσμα να υπάρξουν συγκρούσεις σε εθνικό επίπεδο ή σοβαρές μάχες όπου συγκρούονταν δύο εθνικοί στρατοί». Η συγκέντρωση πόρων είχε μεγάλη σημασία στη μάχη με τους εργοδότες. Αλλά και εδώ υπήρχε πολιτικό κίνητρο. 40 απεργοί σκοτώθηκαν από την αστυνομία την ώρα που η φιλελεύθερη ιταλική κυβέρνηση διαπραγματευόταν με τους ρεφορμιστές σοσιαλιστές. Τα απλά μέλη αισθάνονταν να χάνουν την εξουσία τους. Όσο διευρύνονταν οι συνδικαλιστικοί αγώνες τόσο πιο φανερή γινόταν η εθνική πολιτική διάσταση του όλου ζητήματος. καθώς τα μόνιμα στελέχη και οι διοικήσεις υποκατέστησαν τις αποφάσεις των γενικών συνελεύσεων. Η μαζικότητα του συνδικαλιστικού κινήματος το έκανε βασικό παράγοντα της εθνικής ζωής. Κώδικας Διαιτησίας (1905)]. Οι εργατικές συγκρούσεις έγιναν το σύμβολο πολύ σημαντικότερων αρχών. δεν ήταν εύκολο να κερδίσουν τη στήριξη της επίσημης συνδικαλιστικής ηγεσίας. τα ζητήματα εργασίας και δημοκρατίας –μισθοί και πολιτικά δικαιώματα– συνδέονταν αξεδιάλυτα. Την περίοδο 1901-04. κύριος μοχλός των εξελίξεων ήταν η μαχητικότητα που έδειξαν οι εργαζόμενοι το 1904-07. ένα νέο εθνικό σύστημα βιομηχανικών σχέσεων υποσχόταν να αναμορφώσει το πλαίσιο λειτουργίας των συνδικάτων. το οποίο εκδηλώθηκε με δραματικό τρόπο στις ταραχές για την απόκτηση δικαιώματος ψήφου από το λαό και στη ρωσική Επανάσταση του 1905. δεν ήταν ιδιαίτερα μαζικές και αναπτύσσονταν δίκην αλυσιδωτής αντίδρασης. αλλά η θεσμοποίηση των απεργιακών αποφάσεων θυσίασε την άμεση δημοκρατία στο βωμό της εξουσίας των στελεχών. κλάδο. το συνδικαλιστικό κίνημα άρχισε να εκφράζει σημαντικότερες ελπίδες και μεγαλύτερους φόβους. οι απεργίες κλιμακώθηκαν: «Ενώ το 1889 είχαν τοπικό χαρακτήρα.

30 Δεδομένης της ισχύος των εργοδοτών και της ικανότητάς τους να κατευθύνουν τους εργάτες τους με διάφορες πατερναλιστικές μεθόδους. του 1905 και του 1912 απέκτησαν μεγάλη φήμη λόγω της αγωνιστικότητας των εργατών που συμμετείχαν σε αυτές. Στην περιοχή του Μπόχουμ. Η επιτυχία των απεργιών του 1889 και του 1905 προϋπέ- 159 . με τους καθολικούς (1894) και τους Πολωνούς (1902) να ανταγωνίζονται το συνδικάτο του SPD. Η αγωνιστικότητα αυτή ερχόταν σε αντίθεση με την κατάσταση που επικρατούσε στον άλλο μεγάλο βιομηχανικό τομέα του Ρουρ –μεταλλουργία. Εξέφραζε ένα μάλλον ρεφορμιστικό όραμα που όμως δεν πρόδιδε «έλλειψη ταξικής συνείδησης» από τον Χουέ και τους άλλους συνδικαλιστές ηγέτες. όπου ο συνδικαλισμός και η εν γένει δραστηριότητα των εργαζομένων ήταν υποβαθμισμένη. η μαχητικότητα των απεργών ήταν μεγάλη. για παράδειγμα. Στη Γερμανία. ο υπερβολικός συγκεντρωτισμός προκαλούσε τη διεξαγωγή πολιτικών και συνδικαλιστικών αγώνων που δεν είχαν τη στήριξη ή την έγκριση της επίσημης ηγεσίας. δίνοντας έμφαση στην πειθαρχία. χαλυβουργία και κατασκευή μηχανημάτων βαρέος τύπου–. Οι απεργίες κάλυπταν ολόκληρα ανθρακοφόρα πεδία και η συμμετοχή σε αυτές ήταν ιδιαίτερα μεγάλη: 80% στις δύο πρώτες και 60% στην τρίτη. Έτσι. οι σοσιαλιστές συνδικαλιστές βρίσκονταν σε δύσκολη θέση. Η στρατηγική αυτή είχε τη λογική της.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·159 Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ υπεύθυνοι έδιναν προτεραιότητα στο «χτίσιμο της οργάνωσης». έγιναν τουλάχιστον δεκαεφτά απεργίες μεταξύ 1889 και 1914. το πάνω χέρι είχαν μάλλον οι νεαροί κουβαλητές του μεταλλεύματος παρά οι πιο ώριμοι εργάτες που έσκαβαν. καθώς και οι πολλές μικρότερες που πραγματοποιήθηκαν. Οι επιφυλάξεις του Χουέ οφείλονταν στην εκτίμησή του ότι το συνδικάτο δεν ήταν ισχυρό. στην πολιτική «ουδετερότητα» και τη συντήρηση δυνάμεων για τους αγώνες του μέλλοντος. Οι ανθρακωρύχοι ήταν διαιρεμένοι για θρησκευτικούς και εθνικούς λόγους. ηγέτης των ανθρακωρύχων από τη δεκαετία του 1890. στη συνέχεια της οργάνωσης. ήταν εχθρικός στο είδος των αγώνων αυτών. επικαλούμενος τις καταστροφικές απεργίες της περιόδου 18991903. Οι μεγάλες απεργίες του 1889. στη συγκέντρωση πόρων και διατηρώντας δυνάμεις για την επικείμενη «πραγματική» μάχη που λόγω της ψυχολογίας των ηγετών του συνδικαλισμού αναβαλλόταν επ’ άπειρον. Ο Ότο Χουέ (Otto Hué). όταν το συνδικάτο προσπάθησε μάταια να επωφεληθεί από την ορμή που είχε αποκτήσει το κίνημα το 1889. Στις απεργίες αυτές. Στα χρόνια που μεσολάβησαν. οι απεργιακές κινητοποιήσεις των ανθρακωρύχων του Ρουρ υπήρξαν ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ο Χουέ υποστήριζε ένα προσεκτικό στιλ ηγεσίας.29 Ωστόσο οι δύο πρώτες απεργίες των ανθρακωρύχων. Γι’ αυτό και ήταν αντίθετος σε μια επιθετική και συγκρουσιακή πολιτική. ξεκίνησαν αυθόρμητα και χωρίς την έγκριση της συνδικαλιστικής ηγεσίας.

Το συνδικάτο είχε αποτύχει να ενσωματώσει στις τάξεις του τους απλούς μαχητικούς εργάτες που του εξασφάλιζαν την αργή αλλά βασανιστική πρόοδό του. Παρ’ όλα αυτά. ενώ η απεργία του 1912 κηρύχτηκε από ένα συνασπισμό δυνάμεων. το κύριο στήριγμα των σοσιαλιστικών οργανώσεων την πρώτη περίοδο του κινήματος τη δεκαετία του 1860.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·160 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 160 θετε τη διακλαδική και εθνική αλληλεγγύη του SPD και των καθολικών και των Πολωνών συνδικαλιστών. καθώς επίσης και το μικρό συνδικάτο των φιλελευθέρων. προκαλώντας άλλο ένα ρήγμα ανάμεσα στα στελέχη και τα απλά μέλη. Η απεργία πραγματοποιήθηκε παρά την αντίθεση της καθολικής συνδικαλιστικής ένωσης και τελικά κατέρρευσε μετά από μία εβδομάδα. το εργατικό κίνημα άρχισε να ανασχηματίζεται μέσα από την ίδρυση μεγαλύτερων βιομηχανικών συνδικάτων. που έχυναν το μέταλλο. Όπως αποκάλυψε ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος. Στη Γερμανία.8%. Μία πηγή έντασης ήταν η δυσχερής θέση. Από το 1900 και εφεξής. Τέτοιου είδους συγκρούσεις όχι μόνο αντανακλούσαν διαφορές όσον αφορά την εικόνα του σοσιαλισμού αλλά και τόνιζαν εκ νέου την εξάρτηση του σοσιαλισμού από τις τοπικές κουλτούρες της εργατικής τάξης. οι τροχιστές μαχαιριών στις βιομηχανικές μονάδες του Ζόλινγκεν αποτελούν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. ενώ το 1913 το ποσοστό αυτό είχε μειωθεί στο 15. οι τροχιστές κατάφεραν όχι μόνο να περισώσουν το επάγγελμά τους από την επελαύνουσα εκμηχάνιση αλλά και να δρέψουν τους καρπούς των τεχνολογικών καινοτομιών που στηρίζονταν πρώτα στον ατμό και κατόπιν στον ηλεκτρισμό. Κι ούτε το πρόβλημα θα εξαφανιζόταν αν το συνδικάτο επέλεγε την οδό του ρεφορμισμού μέσω της στήριξης νόμων υπέρ του συνδικαλισμού ή των συμφωνιών συλλογικής διαπραγμάτευσης με τους εργοδότες. η λογική της στρατηγικής αυτής δεν μπορούσε να κρύψει τη μέτρια επιτυχία της. Μέχρι το 1900. Ο γρίφος αυτός –δηλαδή η προσπάθεια συμφιλίωσης του συγκεντρωτισμού με την απαίτηση για εσωτερική δημοκρατία και τη διαφύλαξη της αγωνιστικότητας των απλών μελών– θα αποτελούσε πηγή τεράστιων εσωτερικών συγκρούσεων στο μέλλον. στα οποία έδινε τον τόνο ένα διαφορετικό είδος εργάτη και πολλοί τεχνίτες σοσιαλιστές δεν ήταν καθόλου ευτυχείς με το αποτέλεσμα. ήγειρε ένα μεγάλο ζήτημα σοσιαλιστικών αρχών που επρόκειτο να απασχολήσει σοβαρά το συνδικαλιστικό κίνημα το 1913-24. Επιπλέον.4% των ανθρακωρύχων του Ρουρ. αυτό μπορούσε εύκολα να οδηγήσει στην καθυπόταξη του συνδικαλισμού.31 Σε αντίθεση με τους σιδηρουργούς. το συνδικάτο του SPD είχε στις τάξεις του το 29. η διαφοροποίηση ανάμεσα στις διάφορες . στην οποία είχαν περιέλθει οι πρωτοπόροι ειδικευμένοι τεχνίτες. στον οποίο συμμετείχαν πολλοί σοσιαλιστές και Πολωνοί συνδικαλιστές. Στον κολοφώνα της δύναμής του.

στη συνέχεια. άρχισαν να συγκροτούνται νέα συνδικάτα: οι τροχιστές εντάχθηκαν με άλλες τοπικές επαγγελματικές ενώσεις στην Ένωση Βιομηχανικών Εργατών του Ζόλινγκεν. όπως ήταν οι μονταδόροι. με αποτέλεσμα οι τροχιστές να ξεμείνουν από λεπίδες. κουταλιών και πιρουνιών. Ενώ προηγουμένως οι τροχιστές κινδύνευαν μόνο από τους επιχειρηματίες-«παρίες». Όταν οι τροχιστές στράφηκαν εναντίον του τελευταίου τεχνάσματος της εταιρείας του Χάμεσφαρ.32 Τα νέα αυτά μέλη εργάζονταν σε μικρότερα εργαστήρια. προκαλώντας γενική απεργία των σιδηρουργών. Παράλληλα. Ενώ λοιπόν ο αριθμός των τελευταίων είχε πενταπλασιαστεί. Ενώ λοιπόν αμύνονταν απέναντι σε όσους προσπαθούσαν να τους αχρηστεύσουν επαγγελματικά. τα οποία δεν βρίσκονταν στην καρδιά της διαδικασίας παραγωγής μαχαιριών. οι τροχιστές διαφύλαξαν την ανεξαρτησία τους. Οι εργάτες αυτοί απεχθάνονταν την «αριστοκρατική» αντίληψη των τροχιστών. ενώ το 1908 ένας και μόνο σιδηρουργός προμήθευε με ατσάλι έξι τροχιστές. όταν το Ζόλινγκεν ξεπέρασε το Σέφιλντ στην παραγωγή μαχαιριών. οι τροχιστές υπερκεράστηκαν από ένα νέο εχθρό που βρισκόταν στο ίδιο το στρατόπεδο των εργαζομένων. όπως ο Γκότλιμπ Χάμεσφαρ (Gottlieb Hammesfahr). ενώ η DMV συνέχιζε να αναπτύσσεται. που μετά το 1900 άρχισε να οργανώνει στις τάξεις του τους μισθωτούς του Ζόλινγκεν. η σύγκρουση αυτή μετατράπηκε σε ανοιχτό πόλεμο. την απέσυρε. οι τορναδόροι. τα πράγματα άλλαξαν. οι προσπάθειες του οποίου να «βάλει» το τρόχισμα μέσα στο εργοστάσιο προκάλεσαν τις πετυχημένες απεργίες του 1899 και του 1905. Αντί να θέσουν τη διαδικασία του τροχίσματος υπό τον άμεσο έλεγχό τους.33 Το 1905. εκείνος των σιδηρουργών παρέμενε ουσιαστικά ίδιος. Έτσι. οι υδραυλικοί. Με την ύφεση όμως των ετών 1908-09. αλλά. Οι τροχιστές λοιπόν κατάφεραν να μπλοκάρουν τις μηχανές και να επιβάλουν την αποκλειστικότητα της ειδικότητάς τους. οι κατασκευαστές καλουπιών και κυρίως οι εργάτες των χυτηρίων που συνδικαλίζονταν για πρώτη φορά. τώρα ήταν περισσότερο ευάλωτοι. οι σιδεράδες. κι αυτός δεν ήταν άλλος από τη Γερμανική Ομοσπονδία Μεταλλοτεχνιτών (DMV).34 Επρόκειτο για ένα κυνικό κόλπο που αποσκοπούσε στη 161 . Στη ραγδαία ανάπτυξη που ακολούθησε μετά το 1895.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·161 Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ φάσεις της παραγωγής ήταν εξόφθαλμη: τη δεκαετία του 1850 χρειάζονταν δύο έμπειροι σιδηρουργοί για κάθε τρεις τροχιστές. η DMV τους παρείχε αρχικά τη στήριξή του. σε αντίθεση με τους σιδηρουργούς που είδαν τα ατμοκίνητα σφυριά να τους αντικαθιστούν στην αλυσίδα παραγωγής και ελάχιστους επιχειρηματίες να γίνονται πλούσιοι σε βάρος της συντεχνίας τους. το σύστημα αυτό λειτούργησε ικανοποιητικά. οι κατασκευαστές μαχαιριών προτίμησαν να συμβληθούν με τους «ανεξάρτητους» επαγγελματίες τροχιστές που ζούσαν και εργάζονταν κοντά στα εργοστάσιά τους.

που θα ανταποκρινόταν στις δομές ενός διαρκώς εκλογικευόμενου καπιταλισμού.39 Αυτό συνέβη και σε άλλα οχυρά του πρώιμου εργατικού κινήματος της Γερμανίας. το Λένεπ. βασισμένης στην επαγγελματική αυτονομία τους. οι ηγέτες της DMV υμνούσαν την τεχνική πρόοδο.36 Ωστόσο για τους τεχνίτες του Ζόλινγκεν. που συμμετείχαν στην ανάπτυξη του εργατικού κινήματος.35 Αυτό ήταν κάτι παραπάνω από τη σύγκρουση δύο επαγγελμάτων. τη βελτίωση του επιπέδου διαβίωσης του λαού και ένα μαζικό βιομηχανικό συνδικαλισμό. ήταν προσκολλημένοι σε αρχαϊκά ιδεώδη μιας τοπικά ριζωμένης συνεργατικής κοινοπολιτείας. Για την DMV.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·162 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 162 διάλυση της επαγγελματικής ένωσης τροχιστών. Πρόδιδε την ύπαρξη αφενός δύο εκ διαμέτρου αντίθετων στάσεων απέναντι στον τρόπο ανάπτυξης της βιομηχανίας και αφετέρου δύο αντιθετικών οραμάτων για το σοσιαλισμό. στα οποία συμπεριλαμβάνονταν το γειτονικό Ρέμσαϊντ. καθώς επίσης και περιοχές της Σαξονίας. με σκοπό «να τους εντάξουν στα συνδικάτα αλλά και να βελτιώσουν τη θέση όλων των εργαζομένων στο καπιταλιστικό σύστημα». Για τους εκπροσώπους του DΜV. ενώ τα συντεχνιακά προνόμιά τους έβλαπταν τα συμφέροντα των άλλων εργαζομένων. Ενώ λοιπόν ομάδες εργαζομένων. σε ολοφάνερη συμφωνία με την παραπάνω εταιρεία. Στο μεταξύ. αντίθετα. τα συνδικάτα θα έπρεπε να οργανώσουν ολόκληρη την εργατική τάξη και όχι μόνο τα «αριστοκρατικά» τμήματά της.37 Οι βετεράνοι σοσιαλιστές του Ζόλινγκεν αδιαφορούσαν για την κεντρικά σχεδιασμένη και διαχειριζόμενη οικονομία του Κάουτσκι. το Ρόνσντορφ. Το μεγάλο αυτό χάσμα –που επαναλήφθηκε πολλές φορές στην ευρωπαϊκή βιομηχανία. όπως οι τροχιστές του Ζόλινγκεν. ο απώτατος στόχος ήταν εντελώς αφηρημένος: ο σοσιαλισμός ήταν κάτι που θα ερχόταν μετά την ωρίμανση των παραγωγικών δυνάμεων. όταν οι παραδόσεις των ανεξάρτητων επαγγελματιών ήρθαν αντιμέτωπες με τα μαζικά συνδικάτα– προκάλεσε μεγάλες συζητήσεις μεταξύ των πολιτι- . ρήγμα που δημιουργήθηκε μετά την ψήφιση του Αντισοσιαλιστικού Νόμου και διήρκεσε μέχρι το 1914.38 Οι αντιθετικές αυτές απόψεις περί σοσιαλισμού προκάλεσαν ρήγμα στο SPD του Ζόλινγκεν. το Έλμπερφελντ-Μπάρμεν. ο σοσιαλισμός δεν ήταν τίποτε άλλο από «την πολύ χειροπιαστή ουτοπία μιας συνεργατικά οργανωμένης “λαϊκής βιομηχανίας”». βασισμένης στην «ένωση των ελεύθερων παραγωγών» στο τοπικό πλαίσιο της οικονομίας των επαγγελματιών. της Θουριγγίας και της Βιρτεμβέργης. η αντίσταση των τροχιστών στις μηχανές έδειχνε μια αλαζονική επαγγελματική νοοτροπία. Η τεχνολογική πρόοδος ήταν ο προάγγελος του σοσιαλιστικού μέλλοντος: «Η παγκόσμια ιστορία δεν μπορεί να σταματήσει για χάρη των τροχιστών». στις τεχνικές δυνατότητες των οποίων οι εργάτες δεν θα μπορούσαν να κάνουν τίποτε άλλο από το να προσαρμοστούν.

Τα σοσιαλιστικά κόμματα του πρώτου κύκλου είχαν σημαντικά και σταθερά εκλογικά κέρδη. άρχιζε η δεύτερη φάση ανάπτυξης του σοσιαλιστικού κινήματος με τη δημιουργία κομμάτων στην Πολωνία. Πυρήνες του κόμματος ήταν οι 427 «κοινότητες εργατών». Τέτοιου είδους συζητήσεις αναφέρονταν στην ικανότητα των εργαζομένων να ελέγξουν την παραγωγή. της Νορβηγίας και της Αυστρίας. το οποίο ωφελήθηκε τα μέγιστα από το σύνταγμα που επέβαλαν οι εργαζόμενοι μετά την πραγματοποίηση μιας γενικής απεργίας στη διάρκεια της ρωσικής Επανάστασης του 1905. Η ραγδαία οικονομική ανάπτυξη μετά το 1895-96 δημιούργησε τις κατάλληλες συνθήκες για τη συγκρότηση των πρώτων βιώσιμων συνδικαλιστικών ενώσεων. σε έναν πληθυσμό μόλις 3. της Δανίας.000 κατοίκων.610 σε 82. ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ. των περιοχών της Τσεχίας. το έκανε σημαιοφόρο της εθνικής ανεξαρτησίας. Το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Σουηδίας είχε 133.40 Μετά τη σταδιακή βελτίωση του συντάγματος μεταξύ 1898 και 1906.000. Τα κοινοβουλευτικά κράτη. εφτά κόμματα είχαν υπό τον έλεγχό τους τουλάχιστον το 25% του εκλογικού σώματος των χωρών τους – τα κόμματα της Φινλανδίας.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·163 Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ κοποιημένων εργατών. στα Βαλκάνια και τη Ρωσική Αυτοκρατορία. Μέχρι το 1914. της Γερμανίας. Η εκπληκτική άνοδος του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος Φινλανδίας μετά το 1903. ενώ το δικαίωμα ψήφου είχε επεκταθεί στις Κάτω Χώρες και τη Σκανδιναβία. Οι διαδικασίες αυτές δημιούργησαν τον «σοσιαλδημοκρατικό πυρήνα» της Βόρειας και της Κεντρικής Ευρώπης. ΕΘΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ Στα μέσα της δεκαετίας του 1890.328 μεταξύ 1904 και 1907. στις δυνατότητες μιας άμεσης μεταρρύθμισης στον αναπτυσσόμενο καπιταλισμό και στη φύση του ίδιου του σοσιαλιστικού σχεδίου.388 μέλη στο αποκορύφωμα της δύναμής του πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο (1907) σε έναν πληθυσμό 5. οι Νορβηγοί σοσιαλιστές υποσκέλισαν τους φιλελεύθερους αντιπάλους τους ως εθνική πολιτική δύναμη.5 εκατομμυρίων κατοίκων. Εισήλθαν στο κοινοβούλιο. Ο αριθμός των μελών του εκτοξεύτηκε από 16. διείσδυσαν στη δημόσια σφαίρα και απέκτησαν ακόμη πιο βαθιές ρίζες. όταν θα εξέλιπαν οι ευνοϊκές συνθήκες του ατομικού εργαστηρίου. Τα σοσιαλιστικά κόμματα είχαν αποκτήσει γερά θεμέλια. της Σουηδίας. με αποτέλεσμα να κερδίσει το 37% των ψήφων στις πρώτες εκλογές του 1907. που θεμελιώθηκαν από τις συνταγματικές μεταρρυθμίσεις της δεκαετίας του 1860 είχαν σταθεροποιηθεί. καλύπτοντας ολόκληρη τη Βόρεια και τη Δυτική Ευρώπη· ταυτόχρονα. που συντόνιζαν τη δρα- 163 . το ευρωπαϊκό εργατικό κίνημα έφτασε σε ένα σημείο τομής. Η φάση αυτή ολοκληρώθηκε το 1905.

Το 1914 υπήρχαν 120 τοπικές εργατικές γραμματείες που εξέδωσαν 692. όπου η ανάπτυξη του SPD ακολούθησε τη σπασμωδική πρόοδο των πολιτικών ελευθεριών.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·164 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 164 στηριότητα των συνδικάτων σύμφωνα με τα πρότυπα των βρετανικών συνδικαλιστικών συμβουλίων και ενίσχυαν την παρουσία του κόμματος στην εργατική κοινότητα. τους Εργαζόμενους Σαμαρείτες. γιατί οι εργαζόμενοι. Μέχρι το 1910. Οι φιλελεύθερες συνταγματικές κατακτήσεις της δεκαετίας του 1860 ενίσχυσαν την πίστη αυτή. ενώ το 1912 είχε και τη μεγαλύτερη κοινοβουλευτική εκπροσώπηση (110 από 397 έδρες). η εκπαίδευση και η ψυχαγωγία των εργατών. τις μπροσούρες. Η πολιτισμική παρουσία του οργανωνόταν μέσω του τύπου. τους Εργαζόμενους Ποδηλάτες. διαπίστωσαν γρήγορα τα πλεονεκτήματα της εκπροσώπησής τους από ένα εθνικό κόμμα.000. Η αυξανόμενη ενσωμάτωση της εθνικής οικονομίας χάρη στο νομικό πλαίσιο. τους Φυσιολάτρες. θα μπορούσε εύκολα να πιστέψει ότι η «εργατική τάξη προελαύνει». μόνο 16 από τις 397 εκλογικές περιφέρειες δεν διέθεταν επιτροπές. ιδρύοντας εθνικές οργανώσεις για τους Εργαζόμενους Αθλητές. δημιουργώντας την πρώτη ομοιογενή οργάνωσή του και μια κεντρική γραφειοκρατική δομή που στελεχωνόταν από μόνιμα στελέχη. τη Λαϊκή Υγεία. από τη στιγμή που είχαν το δικαίωμα να ψηφίζουν. Επιπλέον ίδρυσαν τις Αίθουσες του Λαού. τις αφίσες και τα σοβαρά βιβλία. Με τον τρόπο αυτό.42 Το 1905. το κόμμα υιοθέτησε ένα νέο καταστατικό χάρτη. οι οποίες ήταν χώροι συνάντησης των εργαζομένων. βιβλιοθηκών. όπου γινόταν η κομματική προπαγάνδα. το σοσιαλδημοκρατικό κόμμα κατάφερε να έχει μια εξαιρετικά πολυσχιδή παρουσία στη ζωή όχι μόνο των μελών του αλλά και των υποστηρικτών του γενικότερα. Ο αριθμός των μελών του κόμματος αυξήθηκε από 384. το SPD ήταν το πιο μεγάλο κόμμα στη χώρα με ποσοστό 27. Το κίνημα άρχισε να διαφοροποιείται με μεγάλη ταχύτητα. διαφόρων εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων. που διαμορφώθηκε τη δεκαετία του 1860. όπως ακριβώς είχε προβλέψει ο Μαρξ. τους Εργαζόμενους Κολυμβητές. την Ένωση για το Θέατρο των Εργαζομένων και τους Προλετάριους Ελεύθερους Στοχαστές.000 δελτία πληροφοριών και νομικών συμβουλών.2% των ψήφων. διαλέξεων και δημόσιων συναντήσεων. για να μη μιλήσουμε για τα φυλλάδια. Η νεολαία του κόμματος και οι γυναικείες λέσχες ιδρύθηκαν το 1892.41 Το πιο γνωστό παράδειγμα σοσιαλιστικής κουλτούρας πριν από το 1914 συναντάμε στη Γερμανία.000 κατά τη διάρκεια της περιόδου 1906-14. .000 σε περισσότερα από 1. τους Εργαζόμενους Γυμναστές. Το 1898.43 Βλέποντας κανείς τον εντυπωσιακό αυτό μηχανισμό ταύτισης των εργαζομένων με τα σοσιαλιστικά κόμματα και την ασυγκράτητη πρόοδό τους ως λαϊκών κινημάτων. την Ένωση Εργαζομένων για την Αποχή από τα Οινοπνευματώδη. τους Εργαζόμενους Τραγουδιστές.

Μια τραχιά κολεκτιβιστική κουλτούρα αναπτύχθηκε γύρω από την αυτονομία των ανθρακωρύχων. η καθημερινή ζωή όλων των εργατών ήταν γεμάτη από μικρές πράξεις αλληλεγγύης.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·165 Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ έδωσε ακόμη μεγαλύτερη ώθηση στην τάση αυτή. Επιπλέον. πράγμα που είχε ως συνέπεια να εκτοπιστούν πλήρως οι διευθυντές και οι αρχιεργάτες από τη δουλειά τους. Ζώντας σε απομονωμένες και αυτάρκεις κοινότητες. Η ίδια η ζωή ένωνε τους ανθρακωρύχους. οι εργαζόμενοι είχαν πολλούς και σοβαρούς λόγους να βλέπουν τον εαυτό τους ως ενιαία τάξη. 165 . Στους τόπους δουλειάς. στα επαγγέλματα και τις περιοχές. Η προθυμία των ανθρακωρύχων να υποστηρίζουν τους συναδέλφους τους είτε μέσω της αλληλεγγύης που έδειχναν οι οικογένειές τους στους δύσκολους καιρούς. ήταν γνωστή σε όλους.44 Τα δομικού τύπου επιχειρήματα για το αναπόφευκτο της ταξικής σύγκρουσης ενίσχυσαν ακόμη περισσότερο την πίστη στην εμπρόθετη δράση της εργατικής τάξης ως συλλογικού υποκειμένου. Οι ανθρακωρύχοι αναδείχτηκαν σε ισχυρό αρχετυπικό σύμβολο της διαδικασίας αυτής. ενωμένοι από τα δυνατά αισθήματα αλληλεγγύης που σφυρηλατούσε μέσα τους η επίπονη και εξαντλητική δουλειά και με την ψυχή τους να γαλβανίζεται από τον αξιοπρεπή. Το «πολιτικά προσδιορισμένο έθνος» έγινε «το αποτελεσματικό πλαίσιο της ταξικής τους συνείδησης». η δυναμική της οποίας εντοπιζόταν σύμφωνα με τον Μαρξ στην ίδια την εξέλιξη της εργασίας ως βασικού τελεστή της καπιταλιστικής βιομηχανίας και ανάπτυξης. Ισχυρές ταξικές ταυτότητες διαμορφώθηκαν από τους εργάτες στις βιομηχανίες. το χρησιμοποίησαν με μεγάλη επιτυχία. Οι αγώνες για την απόκτηση εκλογικών δικαιωμάτων το 1890-1914 αποτέλεσαν έναν πανίσχυρο μηχανισμό για τη διαμόρφωση μιας πολιτικής τάξης. τρόπο με τον οποίο έβγαζαν το ψωμί τους. αλλά και δύσκολο. όπως αποδεικνύεται από τη μεγάλη άνοδο της εκλογικής δύναμης των κομμάτων που τους εκπροσωπούσαν το 1907-14. γιατί η προφανής αδυναμία τους στην κοινωνία καθιστούσε την κάλπη εξαιρετικά πολύτιμη.45 Και πιο γενικά όμως. νοικιάζοντας δωμάτια στα σπίτια τους και χρησιμοποιώντας τις λέσχες ως χώρους συνάντησης και ψυχαγωγίας είτε μέσω ποικίλων πολιτισμικών θεσμών. Μολονότι ανομοιογενείς. ιδιαίτερα καθώς οι υπόλοιπες συλλογικές τους δυνατότητες και τα συνδικάτα έμεναν αδύναμα μέχρι το 1910-20. από τη στιγμή που οι εργάτες είχαν το δικαίωμα να ψηφίζουν. οι ανταλλαγές και η ψυχαγωγία. Η προσφυγή των εργοδοτών και των διευθυντών σε αυθαίρετα μισθολογικά συστήματα ή σε πατερναλιστικού τύπου πρόνοιες υπέρ των εργαζομένων μέσω της προσφοράς κατοικιών ένωσε ακόμη περισσότερο τους ανθρακωρύχους. που εργάζονταν ομαδικά μέσα στις υπόγειες στοές. οι ανθρακωρύχοι ήταν οι ηρωικοί εκπρόσωποι της εργατικής τάξης στην πάλη της με τους κεφαλαιοκράτες.

γεννούσε ανεξάρτητες στάσεις με έκδηλο πολιτικό δυναμικό. η πολιτική με τη συμβατική έννοια του όρου δεν προϋπέθετε την αναγκαία συμμετοχή των εργατών. Έτσι. μια κοινοβουλευτική νίκη ή ένα επωφελές συμβόλαιο– υπαγόρευαν υπομονή και πειθάρχηση της αγωνιστικότητας των εργατών. Δεν υπήρχε τίποτε φυσικό ή προκαθορισμένο σε μια τέτοια σύγκλιση της σοσιαλιστικής πολιτικής με την κουλτούρα γενικότερα της καθημερινής ζωής.46 Λίγοι εργάτες ήταν μέλη των σοσιαλιστικών κομμάτων και των συνδικάτων τους και ακόμη λιγότεροι γνώριζαν τα πιο λεπτά σημεία της σοσιαλιστικής θεωρίας. στο πλαίσιο της οποίας οι αφηρημένες σχέσεις δύναμης αποκτούσαν πρακτικό χαρακτήρα. τα επαναστατικά χρόνια 1917-21 ή οι διάφορες εθνικές και τοπικές κινητοποιήσεις.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·166 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 166 οι τελετουργικού χαρακτήρα φάρσες και τα πειράγματα προς τους συναδέλφους. ειδικά όταν κάποια σημαντικά κέρδη –μια νομοθετική μεταρρύθμιση. Καθώς τα ισχυρότερα σοσιαλιστικά κόμματα αποκτούσαν σταθερούς γραφειοκρατικούς μηχανισμούς και μόνιμα επαγγελματικά στελέχη. οι τόσο συνηθισμένες μικροκλοπές και οι αθώες αλληλοϋπονομεύσεις ήταν τόσο σημαντικά στοιχεία για την ανάπτυξη της εργασιακής κουλτούρας όσο και τα συνδικάτα. αλλά. αλλά ότι αυτού του είδους οι σκέψεις ήταν συχνά εγκλωβισμένες σε μια «ιδιωτική» οικονομία πόθων. καθιστώντας πιο πολύπλοκες τις συνδέσεις με την καθημερινότητα. Επιδείκνυαν ακόμη ανθεκτικότητα και αυτοσεβασμό σε περιστάσεις. οι πολιτισμικές αυτές εστίες αντίστασης μπορούσαν να αποκτήσουν πληρέστερο πολιτικό νόημα. Το κίνημα των ανθρακωρύχων. Οι μικρές αυτές πράξεις αυτοεπιβεβαίωσης μπορεί να μην εξέφραζαν μια συνειδητή «πολιτική» στάση. σε ένα πιο βασικό επίπεδο. Οι τρόποι απελευθέρωσής τους ήταν ένα τεράστιο ζήτημα που έπρεπε να αντιμετωπίσει η πολιτισμική πολιτική της Αριστεράς. και οι κοινοβουλευτικές ομάδες ανέπτυσσαν ένα είδος αυτονομίας. Υπό συνθήκες γενικευμένης κοινωνικής και πολιτικής κρίσης. αυτό δεν σήμαινε ότι αγνοούσαν τι πάει να πει καλή ζωή. Αλλά η εμπειρία της καθημερινότητας. κατά τις οποίες οι ανώτεροι τους στερούσαν τον άμεσο έλεγχο. Αν οι τελευταίοι αδιαφορούσαν για την οργανωμένη πολιτική. Οι σοσιαλιστές ηγέτες και τα συνδικαλιστικά στελέχη αντιτάχθηκαν στη στοιχειακή δημοκρατία του εργοστασίου και του δρόμου. αν και η παράλληλη κίνηση του εργατικού κινήματος και της εκβιομηχάνισης σίγουρα ενίσχυε μια τέτοια άποψη. η πιο πρώιμη και ισχυρή έκφραση του βιομηχανικού συνδικα- . ο κόσμος της πολιτικής και εκείνος της καθημερινής ζωής μπορούσαν να ταυτιστούν. Αυτού του είδους οι ανθρώπινες συμπεριφορές σμίλεψαν ένα κομμάτι του εργασιακού χρόνου όπου «ήσουν μόνος μαζί με τους συντρόφους» σε βάρος του εργοδότη. αυτή η κουλτούρα της καθημερινότητας έθεσε τα θεμέλια της αγωνιστικότητας των εργατών. όπως οι εξεγέρσεις στην Ευρώπη το 1904-07.

ένας συνεταιρισμός καταναλωτών και τίποτε άλλο άξιο λόγου. Στη μεγάλη απεργία του 1905 και στο κίνημα για κοινωνικοποιήσεις του 1919. μετρημένα και πειθαρχημένα: πρώτον. Τα κινήματα αυτά προήλθαν από άτυπες δομές αλληλεγγύης. Από αυτή την άποψη. για να δείξουν στην μπουρζουαζία ότι μπορούν να ανταποκριθούν σε όλες τις δουλειές και ότι άξιζε να τους σέβονται και να τους υπολήπτονται». Ωστόσο. κατηγορώντας τους ανθρακωρύχους όχι μόνο για έλλειψη πειθαρχίας και ταξικής συνείδησης αλλά και για έλλειψη «παιδείας» και «πολιτισμού». «Οι οπαδοί του κόμματος ήθελαν να ζήσουν τη ζωή τους έντιμα. αταξία και αναταραχή. Το 1908. οι ανθρακωρύχοι διέθεταν ήδη μια ιδιαίτερα δυναμική και ευέλικτη κουλτούρα.000 κατοίκων. η οργάνωση του SPD στο Γκέτινγκεν. Eξαιτίας του περιθωριακού πολιτικού ρόλου της. Η κοινωνική κουλτούρα τής εν λόγω οργάνωσης ήταν ισχνή – ένας γυμναστικός σύλλογος με 40 μέλη. στο πλαίσιο των οποίων τα αιτήματα για κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής και εργατικό έλεγχο των επιχειρήσεων εξέφραζαν τις άμεσες ανάγκες των ανθρακωρύχων: «Η κοινωνικοποίηση δεν ήταν μια απλή ουτοπία ή μια αφηρημένη κατασκευή αλλά η σύνοψη της εμπειρίας [των ανθρακωρύχων]· όχι μόνο η απλή προβολή ενός ιδεώδους αλλά και η χρησιμοποίηση στοιχείων και δομών θεμελιωμένων στην καθημερινότητα». τα προβλήματα των εργατών θα επιλύονταν μόλις το εργατικό κίνημα θα οργανωνόταν. Το κόμμα επιδίωκε να κάνει κτήμα του την υπάρχουσα «υψηλή κουλτούρα» όσον αφορά την κλασική λογοτεχνία. για να γίνουν το πρότυπο όλων εκείνων των εργατών που δεν είχαν οργανωθεί ακόμη και δεύτερον.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·167 Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ λισμού. οι ηγέτες τους παπαγάλιζαν τους κοινωνικούς φόβους της μπουρζουαζίας του Ρουρ. Όσο το SPD ήταν πολιτικά αποκλεισμένο. Η ταξική συνείδηση των ανθρακωρύχων του Ρουρ εκφράζει μια τεράστια αντίφαση. η οργάνωση εστίασε την προσοχή της στην εκπαίδευση των μελών και των υποστηρικτών της μέσα σε ένα πλήρως συμβατικό πλαίσιο πολιτισμικών αξιών. ηθικά. ενώ οι πολιτικοί και οι συνδικαλιστές έβλεπαν μόνο τραχύτητα. που ήταν μια όχι ιδιαίτερα εκβιομηχανισμένη επαρχιακή πόλη. θα εκπαιδευόταν και θα αυτοαναμορφωνόταν. Το πλαίσιο της καθημερινότητας αποκάλυπτε το έλλειμμα σοσιαλιστικής κουλτούρας του εργατικού κινήματος. στο θέατρο και την τέχνη. αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα των «τυπικών» αλλά και των «άτυπων» πτυχών της συλλογικής αυτής δράσης. όπως το γούστο και η ηθικότητα. ένα μεγάλο κύμα αγωνιστικότητας παρέσυρε τους μετριοπαθείς ηγέτες τόσο του SPD όσο και του επίσημου συνδικάτου των ανθρακωρύχων. οι στάσεις αυτές έμεναν δεμένες με αντιπολιτευτικούς στό- 167 . καθώς επίσης και σε πιο γενικά ζητήματα.47 Απαντώντας στις άμεσες αυτές ενέργειες των εργατών. είχε μόλις 190 μέλη σε πληθυσμό 30.

τη συγγραφή πολιτικών κειμένων και τη χρήση ενός ειδικού κουτιού. Ωστόσο. στο οποίο έριχναν σημειώματα με ερωτήσεις στη διάρκεια των συναντήσεων. τη σεξουαλική συμπεριφορά και την ιδιωτική τους ζωή. άλλες πλευρές της εργατικής κουλτούρας. φετιχισμός της πειθαρχίας. στην ανατροφή των παιδιών και τις γυναίκες. ο χαρακτήρας τους ήταν πλήρως αποπολιτικοποιημένος. η εντυπωσιακή ανάπτυξη των σοσιαλιστικών κομμάτων πριν από το 1914 είχε 168 κάποια συγκεκριμένα όρια. μιλιταριστική γλώσσα. Όλα αυτά σήμαιναν μια βαθύτατη αποτυχία του κόμματος να θεμελιώσει τα σοσιαλιστικά του ιδανικά σε οποιαδήποτε πιο αφηρημένη προσέγγιση της καθημερινότητας. Η καθημερινότητα αυτή όφειλε να ακολουθεί κάποιους καθιερωμένους κανόνες σχετικά με τη λογικότητα της κοινωνικής συμπεριφοράς. όπως η υποτιθέμενη «τραχύτητά» της. πράγμα που άφηνε στο απυρόβλητο το συντηρητισμό της εργατικής τάξης και ιδιαίτερα τη στάση των εργατών απέναντι στις γυναίκες και τα παιδιά. πατριωτισμός και πατριαρχική νοοτροπία στο σπίτι. όταν μετά το 1918 ενσωματώθηκε στο σύστημα. ενώ δεν κατάφεραν να συμμετάσχουν σε κάποιο κυβερνητικό σχήμα είτε λόγω της αδιάλλακτης αντίθεσής τους στο σύστημα είτε λόγω της τάσης του τελευταίου να τα αποκλείει. το 1904-07 γινόταν μόνο μία συλλογική ανάγνωση βιβλίων το χρόνο έναντι οκτώ το 1900 και το 1901. Η εκλογική τους δύναμη δεν ξεπέρασε κάποια επίπεδα –στην καλύτερη περίπτωση μεταξύ του 1/3 και του 1/4 του εκλογικού σώματος–. .48 Οι κυρίαρχες αξίες δεν αμφισβητούνταν. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Έτσι. τα κομματικά μέλη της οργάνωσης του Γκέτινγκεν εισάγονταν στην κουλτούρα του κινήματος μέσα από την κοινή ανάγνωση των εφημερίδων. Αντίθετα. Όμως με το πέρασμα των ετών ακόμη και αυτές οι κομματικές διαδικασίες ατρόφησαν και έτσι. δέχονταν σφοδρές επιθέσεις. Αρχικά. Στις λίγες εκείνες περιπτώσεις που η καθολική ψηφοφορία και η πλήρης κοινοβουλευτική δημοκρατία θεσμοθετήθηκαν πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. ο συντηρητισμός του βγήκε στην επιφάνεια – αξιακό σύστημα στηριγμένο στην ιεραρχία και την εξουσία.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·168 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ χους. Αλλά και οι προπαγανδιστικές εκδηλώσεις του κόμματος δεν ήταν ιδιαίτερα μεγάλες: οι δημόσιες συναντήσεις γίνονταν σε κλειστούς χώρους· οι εκδηλώσεις για την Πρωτομαγιά ήταν μάλλον κομματικές υποθέσεις παρά δημόσιες συγκεντρώσεις· οι διαλέξεις αποτελούσαν αφορμή για τη σύναξη των κομματικών μελών και οι αυθόρμητες συζητήσεις ήταν περιορισμένες· όσο για τις απεργίες. Η σοσιαλιστική πολιτική δεν συνδεόταν καθόλου με την καθημερινότητα των μελών και των οπαδών του κόμματος.

στο Βέλγιο. Οι πολιτικές προτιμήσεις της τελευταίας ήταν πραγματιστικές. Είτε μέσω του μαζικού συνδικαλισμού και των σύγχρονων κομματικών μηχανισμών είτε μέσω των πολιτισμικών δραστηριοτήτων και των πρώιμων επιτευγμάτων του δημοτικού σοσιαλισμού. όπως ήταν. οι ευνοϊκές οικονομικές συνθήκες. τον οργανωμένο καθολικισμό στη Γερμανία. για παράδειγμα. Ωστόσο ποτέ δεν απέκτησαν και ούτε καν πλησίασαν την καθολική υποστήριξη της εργατικής τάξης. η Σοσιαλδημοκρατική Ένωση Ολλανδίας (SDAP) αρνήθηκε να καταλάβει μια θέση στην κυβέρνηση της χώρας για τους λόγους που αναφέρθηκαν. ασταθείς και εκφράζονταν πάντοτε υπό όρους· ταυτόχρονα. Κύριο χαρακτηριστικό των διαιρέσεων αυτών ήταν οι αντιφάσεις των σοσιαλιστικών κομμάτων σχετικά με την ισότητα 169 . Το 1913. αποκηρύχτηκαν. Από τη δεκαετία του 1890. χτίστηκαν σιγά σιγά μέσα στο νομικό πλαίσιο. το οποίο διαμορφώθηκε από τις συνταγματικές αλλαγές της δεκαετίας του 1860. διαφοροποιούνταν έντονα ανάλογα με το είδος της βιομηχανίας και του επαγγέλματος. η βελτίωση της κοινωνικής και της εργατικής νομοθεσίας. Η ψήφος και γενικότερα η στήριξη των εργατών διεκδικούνταν από το φιλελευθερισμό στη Βρετανία. η έλξη που ασκούσε ο σοσιαλισμός αύξανε συνεχώς. έχοντας την ελπίδα ότι μακροπρόθεσμα η περαιτέρω ανάπτυξη του καπιταλισμού και οι αναπόφευκτες κρίσεις του θα τα οδηγούσαν στην εξουσία. καθώς και από πολλούς άλλους αντιπάλους. Τα κόμματα αυτά.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·169 Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΤΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ τα όρια αυτά πράγματι ξεπεράστηκαν. Η ικανότητα του σοσιαλισμού να εναρμονίζει ετερογενή συμφέροντα ήταν πάντοτε ένα είδος εν ανεπαρκεία. Όταν έκαναν την εμφάνισή τους οι ρεφορμιστές. τα κόμματα διατήρησαν τον μάλλον περιθωριακό χαρακτήρα τους. οι Γάλλοι ποσιμπιλιστές τη δεκαετία του 1880 ή οι μετριοπαθείς Γερμανοί σοσιαλδημοκράτες στα πιο φιλελεύθερα νοτιοδυτικά κρατίδια της χώρας μετά τη δεκαετία του 1890. Οπουδήποτε αλλού. στον αρχικό πυρήνα των οποίων ήταν τα στρώματα των ειδικευμένων τεχνιτών και οι διάφορες ριζοσπαστικές πολιτικές παραδόσεις που τα συνόδευαν. στη Γαλλία και τη Νότια Ευρώπη. Η πολιτική της αποχής υποδήλωνε την τεράστια εμπιστοσύνη των σοσιαλιστών στο μέλλον και την εδραία πίστη τους στην κατάκτηση της πλειοψηφίας από την εργατική τάξη και στην όλο και μεγαλύτερη στήριξη της τελευταίας προς το σοσιαλισμό. καθώς επίσης και η σταδιακή ενίσχυση του κοινοβουλευτισμού επέτρεψαν στα κόμματα να διευρύνουν την επιρροή τους. Η μη συμμετοχή στις «αστικές κυβερνήσεις» ήταν ο κανόνας της Δεύτερης Διεθνούς. τα σοσιαλιστικά κόμματα μεταβλήθηκαν σε ισχυρούς παράγοντες του πολιτικού συστήματος. Καθώς το εργατικό κίνημα εδραίωνε την εκλογική παρουσία του στις κουλτούρες των πόλεων και των επαγγελματικών κοινοτήτων. την περιοχή και το πολιτισμικό περιβάλλον.

Μέχρι το 1914 ήταν μερικώς αποδεκτά από το πολιτικό σύστημα της Ευρώπης και βεβαίως αποκλεισμένα από κάθε κυβερνητικό σχήμα. Στην πραγματικότητα. οι περιστασιακά εργαζόμενοι. κι αυτός δεν ήταν άλλος από τη σεβάσμια και ανδρική εργατική τάξη. Νωρίτερα όμως και παρά το γεγονός ότι στις αρχές της δεκαετίας του 1900 τα κόμματα της Δεύτερης Διεθνούς έγιναν πιο δημοφιλή. 170 . πράγμα που έκανε πολλούς εργάτες να βλέπουν αρνητικά το σοσιαλισμό. οι φτωχοί μετανάστες των πόλεων και οι διάφοροι εγκληματίες. Γι’ αυτό και άρχισαν να μιλούν για ευρύτερους κοινωνικούς και πολιτικούς συνασπισμούς. δεν έπαψαν ποτέ να εκπροσωπούν ένα συγκεκριμένο κοινωνικό χώρο. Στην προσπάθειά τους να διεκδικήσουν την ψήφο αλλά και την πολιτική στήριξη των βιομηχανικών εργατών. τα εργατικά κόμματα δεν μπόρεσαν να χειριστούν αυτές τις «άλλες» ταυτότητες. Η βασική διάκριση ήταν ανάμεσα σε όσους είχαν ασπαστεί τις σοσιαλιστικές ιδέες και σε εκείνους που είχαν διαφορετική γνώμη. οι εθνικά διαφορετικοί. Στους τελευταίους περιλαμβάνονταν οι προληπτικοί. οι σοσιαλιστές κινητοποιούσαν μόνο συγκεκριμένες κατηγορίες εργατών. στην εκλογική άνοδο του Εργατικού Κόμματος Βρετανίας και στην κυριαρχία του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος Αυστρίας στην Κόκκινη Βιένη. Επρόκειτο για μια πολιτική απομόνωση που ήταν δύσκολο να σπάσει. οι περιθωριακοί. προσελκύοντας μεγαλύτερο αριθμό εργαζομένων καθώς και άλλες κοινωνικές ομάδες.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·170 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ των φύλων. οι σεξουαλικά διαφορετικοί. οι ελαφρόμυαλοι νεαροί. διότι την είχαν διαλέξει τα ίδια. και απορρίπτοντας τους αυστηρά ταξικούς προσδιορισμούς που είχαν επικρατήσει πριν από το 1914. Το άνοιγμα αυτό ήταν ιδιαίτερα εμφανές στα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα της Σκανδιναβίας. Η διεύρυνση αλλά και η εμβάθυνση της δημοκρατίας μετά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο υποχρέωσε τα πιο πετυχημένα σοσιαλιστικά κόμματα να εγκαταλείψουν την περιοριστική αυτή πολιτική παράδοση και να καταστούν πιο ελκυστικά. οι θρήσκοι.

Δεν είχαν σοβαρούς ανταγωνιστές και συσπείρωναν διαφορετικά μεταξύ τους συμφέροντα με άξονα κάποιες ευρύτερες σοσιαλδημοκρατικές αξίες. Από την άποψη αυτή. Το μοντέλο αυτό επικράτησε μόνο στη Βόρεια και την Κεντρική Ευρώπη. διότι η αδιαλλαξία των αντιπάλων της δεν πρόσφερε καμία άλλη επιλογή. τις οποίες περιέγραφαν πειστικά όσοι επέκριναν τον καπιταλισμό ως ένα άδικο και άνισο σύστημα. Στη Βρετανία. Εξίσου σημαντική όμως ήταν και η εχθρότητα των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων προς τα λαϊκά στρώματα. όπου υπήρχε ο σκληρός σοσιαλδημοκρατικός πυρήνας.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·171 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 Π ΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ Σ ΟΣΙΑΛΙΣΜΟ στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες έγινε η κύρια δύναμη της Αριστεράς. Η ΣΟΣΙΑΛΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Τα άλλα μέτωπα της δημοκρατίας 171 . Ο σεκταρισμός αυτός ξεπεράστηκε Μ ΕΤΑΞΥ 1870 ΚΑΙ 1914. Στη Γαλλία. ο οποίος είχε γεννηθεί είκοσι με τριάντα χρόνια νωρίτερα. Ακόμη και όταν κατακτήθηκε μετά από σκληρούς αγώνες το δικαίωμα ψήφου. οι σοσιαλιστές ήταν διχασμένοι. με τις αντίθετες παρατάξεις να ταυτίζονται με διαφορετικές παραδόσεις της Γαλλικής Επανάστασης. που παρατηρούνταν από περιοχή σε περιοχή. τα οποία δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα. οι τοπικές δυναμικές πρωτοβουλίες των σοσιαλιστών τη δεκαετία του 1880 και του 1890 άφησαν σχεδόν ανεπηρέαστο τον λαϊκό φιλελευθερισμό. Σε άλλες χώρες. Ο κολεκτιβισμός των νέων σοσιαλιστικών κομμάτων αναπτύχθηκε μέσα από τις κοινές εμπειρίες των εργατών. και τα κόμματα που την εξέφραζαν διακρίνονταν από φατριασμούς. Στην Ιταλία και την Ισπανία. η δημοκρατία για το λαό παρέμενε ένα άπιαστο όνειρο. να επικαλούνται διάφορες μη μαρξιστικές θεωρητικές προσεγγίσεις και να εξάγουν αντιθετικά συμπεράσματα από την Κομμούνα του Παρισιού. έστω και μερικώς. το πολιτικό κλίμα που υπήρχε πριν από το 1914 απαιτούσε τη μεταγενέστερη επαναστατική στάση της Αριστεράς. η πολιτική της Αριστεράς αποτέλεσε αντικείμενο τριβών και συγκρούσεων. την κρατική βία και το ισχυρό αναρχικό κίνημα των πόλεων. οι σοσιαλιστές έπρεπε να αντιπαλέψουν τις οξείες ανισότητες. Τα πιο ισχυρά κινήματα παρουσίαζαν την εξής εικόνα: ήταν ανεξάρτητα κόμματα με ενιαία οργάνωση αλλά ιδεολογική ποικιλομορφία.

τους Βρετανούς συνδικαλιστές και άλλους μετριοπαθείς. τα πρώιμα αυτά σοσιαλιστικά κόμματα δεν ήταν τα μόνα που υποστήριζαν τη δημοκρατία πριν από το 1914. οι αντίπαλοι του σοσιαλισμού όριζαν κι αυτοί έναν πολιτικό χώρο. που είχε διαμορφωθεί τη δεκαετία του 1860. Ένα από αυτά συγκλήθηκε από τον Πολ Μπρους (Paul Brousse) και περιλάμβανε τους Γάλλους ποσιμπιλιστές. όταν το πολιτικό και συνταγματικό πλαίσιο. συγκροτώντας το Γαλλικό Τμήμα της Εργατικής Διεθνούς (SFIO) ως ένα κοινοβουλευτικό σοσιαλιστικό κόμμα συγκρίσιμο με εκείνα του ευρωπαϊκού βορρά. το 1905-13. σημαδεύτηκαν από θεωρητικές συγκρούσεις. παρουσίασε το μαρξιστικό πρόσωπο των αναδυόμενων σοσιαλιστικών κομμάτων της Ευρώπης. Πρώτον. να γκρεμίζεται κυριολεκτικά. άρχισε πρώτα να αποσυντίθεται. οι διαφωνίες στο εσωτερικό τους αποτέλεσαν πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη εναλλακτικών οραμάτων και έτσι. οι οποίοι είχαν εστιάσει τις προσπάθειές τους στην κατάκτηση του οκταώρου και τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας. Επιπλέον. οι φεμινίστριες έθεταν άλλου τύπου σημαντικές δημοκρατικές προτεραιότητες. όλες αυτές οι εντάσεις αυξήθηκαν το 1905-14. Τέλος.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·172 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ μόλις το 1905. όχι μόνο μεταξύ των δύο αυτών τάσεων αλλά και στο εσωτερικό της καθεμιάς. όταν οι μαρξιστές οπαδοί του Ζιλ Γκεντ (Jules Guesde) αποφάσισαν να ενώσουν τις δυνάμεις τους με τους ηθικούς σοσιαλιστές του Ζαν Ζορές. το παλιό ορθόδοξο και σταθερό πλαίσιο άρχισε να καταρρέει. Δεύτερον. Επιπλέον. ενώ και οι δυνατότητες της Αριστεράς πέραν της κοινωνικής δημοκρατίας πρέπει επίσης να διερευνηθούν. Τρίτον. τελικά. στη συνέχεια να απειλείται με κατάρρευση και. που οργανώθηκε από το SPD. . οι οποίες κράτησαν μία εβδομάδα. εντός του οποίου αναπτύχθηκαν εναλλακτικές προτάσεις – διάφορες εκδοχές του αναρχισμού και του συνδικαλισμού. Οι εργασίες των συνεδρίων. το ανταγωνιστικό συνέδριο. καθώς και πολλές μορφές λαϊκισμού και αγροτικού ριζοσπαστισμού. τον πόλεμο και τα προτερήματα της εθνοφρουράς έναντι του μόνιμου στρατού· το καθολικό δικαίωμα ψήφου και το γιορτασμό της Πρωτομαγιάς ως προτεινόμενη επίδειξη της διεθνούς αλληλεγγύης της εργατικής τάξης. Τα συμπεράσματα του συνεδρίου αφορούσαν τέσσερα ζητήματα: το οκτάωρο και τις συνθήκες εργασίας· την ειρήνη. τις οποίες οι σοσιαλιστές είχαν αναγνωρίσει με πολύ μερικό και ατελή τρόπο. Η ΔΕΥΤΕΡΗ ΔΙΕΘΝΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΑΙΡΕΣΕΙΣ ΤΗΣ Στις 14 Ιουλίου 1889 έγιναν διάφορα διεθνή συνέδρια στο Παρίσι με αφορμή τους 172 εορτασμούς για τα εκατό χρόνια της Γαλλικής Επανάστασης. τόσο το ένα όσο και το άλλο διακόπηκαν από τους αναρχικούς. Αντίθετα.

επήλθε η σταδιακή ενσωμάτωση των σοσιαλιστικών κομμάτων σε αυτό. εκλέγοντας βουλευτές στις εθνικές αντιπροσωπείες των 173 .01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·173 ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ Το συνέδριο των μαρξιστών. στη Ζυρίχη (1893). εκφράζοντας με ενιαία γλώσσα τόσο τους μαξιμαλιστικούς στόχους όσο και τις βραχυπρόθεσμες μεταρρυθμίσεις. στο Λονδίνο (1896). όπως και η ευθεία συνεργασία με τους μη σοσιαλιστές μεταρρυθμιστές. Μετά το 1900 δημιουργήθηκε μια μόνιμη Γραμματεία στις Βριξέλες.2 Αντί όμως να καταρρεύσει το σύστημα. στην Κοπεγχάγη (1910) και τη Βασιλεία (1912). μία από τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες της Δεύτερης Διεθνούς. το Kladderadatsch. καθώς και το Διεθνές Σοσιαλιστικό Γραφείο (ISB) για να επιβλέπουν την υλοποίηση των αποφάσεων. Η γενική απόφαση του συνεδρίου του 1893 επιχείρησε να βρει τη χρυσή τομή ανάμεσα στις επαναστατικές αρχές και τις πρακτικές βελτιώσεις. Από το 1900. Στο συνέδριο της Ζυρίχης παρέστη και μια αντιπροσωπεία από την Αυστραλία. ενώ σε εκείνο του Άμστερνταμ ο Σεν Καταγιάμα (Sen Katayama) εκπροσώπησε το Σοσιαλιστικό Κόμμα Ιαπωνίας. όταν οι κοινωνικές κρίσεις προκαλούσαν μαζικές λαϊκές εξεγέρσεις με αποτέλεσμα οι κρατικές δομές εξουσίας να καταρρέουν σχετικά εύκολα. στο Παρίσι (1900). οι σοσιαλιστές διατηρούσαν άσβεστη την ελπίδα της επανάστασης. όπως χαρακτηριστικά συνέβη με τον Αντισοσιαλιστικό Νόμο. στο Άμστερνταμ (1904). στο οποίο παρέστησαν 391 αντιπρόσωποι από 20 χώρες αποτέλεσε την ιδρυτική πράξη της Δεύτερης Διεθνούς. Ωστόσο αυτή θα μπορούσε να υλοποιηθεί μόνο από ανεξάρτητα εργατικά κόμματα. η απελευθέρωση των γυναικών. Διαμορφώθηκε μάλιστα μια ατζέντα δημοκρατικών και κοινωνικών μεταρρυθμίσεων μέσω του κοινοβουλίου.1 Τα επόμενα συνέδρια έγιναν στις Βριξέλες (1891). Κατά τα άλλα. τα κόμματα αυτά εισήλθαν στον αστερισμό του «αστικού» πολιτικού συστήματος. Για τον Άουγκουστ Μπέμπελ. στη Στουτγάρδη (1907). Οι αρχικές συζητήσεις ακολούθησαν τα πρότυπα της Πρώτης Διεθνούς σε μια προσπάθεια να χαραχτούν τα σύνορα με τον αναρχισμό από τη μια και την «αστική δημοκρατία» από την άλλη. ή η μεγάλη κατάρρευση του συστήματος. τα οποία στηρίζονταν στη μαρξιστική παρακαταθήκη της Πρώτης Διεθνούς και είχαν απαλλαγεί από την κηδεμονία των αστών. κι αυτό θεμελιωνόταν στην εμπειρία του 19ου αιώνα. όπως το καθολικό δικαίωμα ψήφου. Μέχρι τη δεκαετία του 1890. Η βίαιη στάση του αναρχισμού απορρίφθηκε. επρόκειτο να επέλθει από στιγμή σε στιγμή. Οι επαναστατικές προσδοκίες αναζωπυρώνονταν κάθε φορά που ξεσπούσαν βίαιες συγκρούσεις και εντείνονταν τα κατασταλτικά μέτρα της αστυνομίας. η Διεθνής ήταν σχεδόν απόλυτα ευρωκεντρική. το οκτάωρο και η αντίθεση στον πόλεμο. Ο Μπλανκί ήταν ο κύριος εκπρόσωπος της επαναστατικής αυτής ψυχολογίας. το οποίο είχε ιδρυθεί το 1901.

στις τάξεις της οποίας βρισκόταν ο στρατηγός Γκαστόν Γκαλιφέ (Gaston Gallifet). ένας ανεξάρτητος σοσιαλιστής. στο σχηματισμό της κυβέρνησης των Φιλελευθέρων.3 Η ενέργεια προκάλεσε το διχασμό των Γάλλων σοσιαλιστών. στο αποκορύφωμα της Υπόθεσης Ντρέιφους. ο Ζορές αφοσιώθηκε στην ηθική υπεράσπιση των ελευθεριών του γαλλικού λαού. ενίσχυσε τους ελέγχους στη βιομηχανία. δημιούργησε τα εργασιακά συμβούλια και έκανε δημόσιες συμβάσεις για να βελτιώσει τις συνθήκες εργασίας. Προοπτικές τέτοιου είδους δεν είναι άγνωστες στην ιστορία του σοσιαλιστικού κινήματος. και το Κόμμα Γάλλων Εργατών. στην οποία συμμετείχαν ως ελάσσων δύναμη και οι Εργατικοί. Το 1899. και. συμμετέχοντας ποικιλοτρόπως στον κοινοβουλευτικό πολιτικό πολιτισμό και παλεύοντας για μεταρρυθμίσεις. η σταδιακή προσέγγιση των Φιλελευθέρων και των Εργατικών στις δημοτικές εκλογές οδήγησε στην επίσημη συνεργασία τους στις εκλογές του 1906. επιτρέποντας για πρώτη φορά την ανάληψη κυβερνητικών ευθυνών από ένα σοσιαλιστή.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·174 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 174 χωρών τους. σχηματίστηκε μια κυβέρνηση Δημοκρατικής Άμυνας υπό τον Ρενέ Βαλντέκ-Ρουσό (René Waldeck-Rousseau). την Κεντρική Επαναστατική Επιτροπή και τους υπόλοιπους ριζοσπάστες να στρέφονται με οργή εναντίον και των δύο αστικών στρατοπέδων. Με τον τρόπο αυτό όχι μόνο θα μπορούσε να ενισχυθεί η δημοκρατία αλλά και να γίνουν βήματα προόδου προς το σοσιαλισμό. το ζήτημα της καθαρότητας ή του συμβιβασμού. ήταν αβάσταχτος για τον πρώην κομμουνάρο Εντουάρ Βαγιάν (Edouard Vaillant). o σφαγέας του 1871. Από την άλλη πλευρά. Στη Βρετανία. επομένως. Όταν πυροβολήθηκαν τρεις απεργοί στην περιοχή Σαλόν-σιρ-Σαόν. του μαξιμαλισμού ή της εποικοδομητικής συμμετοχής. Εκτός αυτού. η κυβέρνηση υπήρξε καταπιεστική όπως όλες οι προηγούμενες.4 Υποστηρίζοντας τον Ντρέιφους στην ομώνυμη υπόθεση και μη θέλοντας να αποκηρύξει το ριζοσπαστικό παρελθόν του. της επανάστασης ή της μεταρρύθμισης απασχολούσε όλο και περισσότερο τη θεματολογία τους. Ωστόσο ο συμβολισμός ότι συμμετείχε σε μια κυβέρνηση. με τους πρώην ποσιμπιλιστές και τους υπόλοιπους μεταρρυθμιστές να συσπειρώνονται γύρω από την κυβέρνηση. η οποία φαινομενικά διέφερε από την αντίστοιχη σοσιαλιστική. γνωστή και ως Lib-Lab. ως υπουργός εμπορίου.5 Υπ’ αυτό το πρίσμα. ο Ζιλ Γκεντ σχολίασε ότι «ο πόλεμος εναντίον της εργατικής τάξης δεν υπήρξε ποτέ τόσο αμείλικτος όσο επί κυβερνήσεως Βαλντέκ-Ρουσό και Μιλεράν». στην οποία συμμετείχε και ο Αλεξάντρ Μιλεράν. Το πρώτο μεγάλο σκάνδαλο ήταν η Υπόθεση Μιλεράν στη Γαλλία. Ο Μιλεράν πέτυχε σημαντικές μεταρρυθμίσεις: μείωσε τον εβδομαδιαίο χρόνο εργασίας. ακολούθως. η Υπόθεση Μιλεράν απο- . Για τα επαναστατικά κόμματα. συνέβαλε στη διαμόρφωση της ευρύτερης δυνατής ενότητας των δημοκρατικών δυνάμεων.

Κατά τον Βαγιάν.7 Στη συνέχεια όμως απόψεις σαν κι αυτή παραχώρησαν τη θέση τους στον επαναστατικό πραγματισμό του Κάουτσκι. Ήταν μεγάλο λάθος να βλέπει κανείς τους μη σοσιαλιστές ως «μια αντιδραστική μάζα». που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τη «διείσδυση» της εργατικής τάξης. Η πρώτη αντίδραση του Λίμπκνεχτ ήταν ιδιαίτερα σκληρή: «Ο σοσιαλιστής που μπαίνει σε αστική κυβέρνηση είτε λιποτακτεί είτε παραδίδεται στον εχθρό». Τα ζητήματα αυτά κυριάρχησαν στο 4ο Συνέδριο της Δεύτερης Διεθνούς που συγκλήθηκε στο Παρίσι τον Σεπτέμβριο του 1900. «αρκετά ισχυροί για να μπορούν να επηρεάσουν την πορεία των γεγονότων αλλά όχι και τόσο ισχυροί για να μπορέσουν να κυριαρχήσουν».6 Αντίθετα. σε μια εποχή μάλιστα που οι σοσιαλιστές γίνονταν όλο και πιο ισχυροί. ο οποίος δεχόταν ότι τα δημοκρατικά δικαιώματα ήταν καλά και επιδοκίμαζε τις συμμαχίες τακτικού χαρακτήρα με τα αστικά δημοκρατικά κόμματα. έτσι ώστε να μπορεί να διεξαχθεί ο «πραγματικός» αγώνας ανάμεσα στην εργασία και το κεφάλαιο. Ωστόσο οι επικριτές του Ζορές έγιναν πιο σκληροί. οι σοσιαλδημοκράτες αντιμετώπισαν το κοινοβούλιο ως ένα θεσμό που ενίσχυε την αποτελεσματικότητα του κινήματος. Η μεγαλύτερη αξία της Δημοκρατίας ήταν η απελευθέρωση της πολιτικής. χωρίς ωστόσο να έχουν ψευδαισθήσεις για το πραγματικό νόημά της. Οι απόψεις του Γκεντ ήταν ακόμη πιο ακραίες: η Δημοκρατία ήταν μια απάτη· οι εργάτες δεν θα έπρεπε να περιμένουν πραγματικές μεταρρυθμίσεις· οι αντιβασιλικοί αστοί δεν ήταν καλύτεροι από τους βασιλικούς ή τους δεξιούς. Οι ταξικές ανισότητες λειτουργούσαν με τον ίδιο ακριβώς τρόπο. το SPD επιβεβαίωσε την ισχύ του. επιτρέποντας στην αστική τάξη να «κυβερνά με την ψήφο. Από την άποψη αυτή. και να υπερασπίζονται τη δημοκρατία και τις ελευθερίες της. όπως κυβερνούσε με τη θρησκεία και […] τα όπλα». Βέβαια αυτό δεν ήταν ασύμβατο με τον σοσιαλιστικό κοινοβουλευτισμό. οι σοσιαλιστές θα έπρεπε να χρησιμοποιούν το κοινοβούλιο και τις εκλογές. που χρησιμοποιούσε το στρατό. οι εργάτες προχωρούσαν με τους αγώνες τους. διεξάγοντας την ταξική πάλη στο χώρο της βιομηχανίας και αναγκάζοντας τις κυβερνήσεις να προβούν σε παραχωρήσεις. Ήδη από τη δεκαετία του 1860. τόσο για να βελτιώσουν τη νομοθεσία σε ό.τι αφορά την προώθηση των συμφερόντων της εργατικής τάξης όσο και για να οικοδομήσουν τη λαϊκή τους στήριξη στις εκλογές. την αστυνομία και τη δικαστική εξουσία. Στο συνέδριο αυτό.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·175 ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ τέλεσε την πρώτη ευκαιρία για να κάνει το σοσιαλιστικό κίνημα άλλο ένα βήμα και να δεχτεί να συμμετάσχει σε μια δημοκρατική κυβέρνηση. Οι ευρύτεροι στόχοι της επανάστασης θα έπρεπε να μπαίνουν πάντοτε πάνω απ’ όλα.8 Η λύση του προβλήματος βρισκόταν στη σαφήνεια και την ανεξαρτησία της σοσιαλι- 175 . το κράτος δεν ήταν ένα ουδέτερο «εργαλείο». αλλά ένας καταπιεστικός μηχανισμός.

Οι συμβιβασμοί στην πράξη δεν είναι επικίνδυνοι. ξέσπασε στην Ιταλία μια παρόμοια πολιτική κρίση. Παρά την καταδίκη του Μιλεράν. Ο Φιλίπο Τουράτι (Filippo Turati) προώθησε πολλές κοινωνικές μεταρρυθμίσεις. θα χάσουμε το στέρεο έδαφος κάτω από τα πόδια μας και θα γίνουμε παίγνιο των πιο αντιθετικών συμφερόντων […]. μάλιστα. Το γαλλικό σενάριο επαναλήφθηκε και εδώ. Η συμμετοχή σε συνασπισμούς αστικών κομμάτων .9 Η πιο σαφής περίπτωση συμμαχίας είναι η κατάσταση έκτακτης ανάγκης. που σχηματίστηκε μετά τη σφαγή των διαδηλωτών στο Μιλάνο τον Μάιο του 1898.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·176 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 176 στικής πολιτικής γραμμής: «Στο βαθμό που διατηρούμε τον προλεταριακό χαρακτήρα μας. τον Φεβρουάριο του 1901 σχημάτισε κυβέρνηση υποστηριζόμενο από το Σοσιαλιστικό Κόμμα Ιταλίας (PSI). η υποστήριξη κάποιων κυβερνήσεων χωρίς συμμετοχή στο υπουργικό συμβούλιο θεωρούνταν θεμιτή. οι νόμοι για την προστασία των εργαζόμενων γυναικών και παιδιών και η εκτέλεση δημοσίων έργων. οι Φιλελεύθεροι σχημάτισαν κοινό μέτωπο με την Άκρα Αριστερά. έλαβε δρακόντεια μέτρα εναντίον της Αριστεράς. και το δεύτερο.12 Η ίδια η Δεύτερη Διεθνής είχε ψηφίσει το 1900 μια συμβιβαστική απόφαση. η υπεράσπιση του συντάγματος δεν εμπόδισε τους Φιλελευθέρους να χρησιμοποιήσουν το στρατό εναντίον των απεργών. αφήνοντας το ζήτημα της συμμετοχής των σοσιαλιστών σε συνασπισμούς στη διακριτική ευχέρεια των εθνικών κομμάτων.11 Τα μεταρρυθμιστικά αυτά πειράματα προκάλεσαν πολλές αντεγκλήσεις. Το μέτωπο αυτό βγήκε ιδιαίτερα ενισχυμένο από τις εκλογές που ακολούθησαν και. Η δεξιά κυβέρνηση του στρατηγού Λουίτζι Πελού (Luigi Pelloux). Στη Γαλλία. Σε απάντηση στην καταπιεστική αυτή πολιτική. ο Τουράτι αρνήθηκε να αναλάβει υπουργείο και τελικά το Σοσιαλιστικό Κόμμα Ιταλίας υποχρεώθηκε να αποσυρθεί από τον κυβερνητικό συνασπισμό. με αποτέλεσμα να αφαιρεθεί η πρωτοβουλία κινήσεων από το PSI κατά το μεγαλύτερο διάστημα της προπολεμικής περιόδου. τα οποία επιβλήθηκαν με βασιλικό διάταγμα. αλλά εκείνοι που υπονομεύουν το πρόγραμμά μας είναι». όταν οι «θεμελιώδεις δημοκρατικοί θεσμοί» μιας κοινωνίας κινδυνεύουν. τα αντίπαλα στρατόπεδα συγχωνεύτηκαν δημιουργώντας αφενός το Γαλλικό Σοσιαλιστικό Κόμμα και αφετέρου το Σοσιαλιστικό Κόμμα Γαλλίας.10 Κατά τη διάρκεια της Υπόθεσης Μιλεράν. Παρ’ όλα αυτά. Σε αντίθεση όμως με τον Μιλεράν. η κοινωνική ασφάλιση. πράγμα που σύντομα αποκάλυψε τα όρια του προοδευτικού αυτού μετώπου. ανάμεσα στις οποίες ξεχώριζαν η ίδρυση του υπουργικού Τμήματος Εργασίας. γύρω από τον Γκεντ και τον Βαγιάν. Το πρώτο ήταν συσπειρωμένο γύρω από τον Ζορές και την υπεράσπιση της Δημοκρατίας. η διάβρωσή μας από […] τα άλλα κόμματα δεν πρέπει να μας φοβίζει […] Αν όμως προδώσουμε τον προλεταριακό χαρακτήρα μας.

Το δεύτερο προέβλεπε ένα παρόμοιο αποτέλεσμα στο πλαίσιο μιας ελάχιστα ασθενέστερης ουτοπικής αντίληψης. το σκάνδαλο για τον «υπουργισμό» αποκάλυψε δύο μοντέλα σοσιαλιστικής πολιτικής. οι σοσιαλιστές θα ήταν σε ευνοϊκότερη θέση να καταλάβουν την εξουσία εκεί όπου τα πολιτικά δικαιώματα της εργατικής τάξης θα ήταν κατοχυρωμένα. Στις αρχές του 20ού αιώνα. Με εξαίρεση τους Γερμανούς. καμιά συνεργασία με τα αστικά κόμματα και βέβαια. ο Βαντερβέλντε (Vandervelde) στο Βέλγιο. Το πρώτο υποστήριζε με περηφάνια τον ευρύτερο επαναστατικό στόχο του σοσιαλισμού –την ανατροπή του καπιταλιστικού συστήματος και την οικοδόμηση μιας διαφορετικής κοινωνίας–. ήταν ο διαπρύσιος κήρυκας του μοντέλου αυτού. πράγμα που σήμαινε ότι οι αριστεροί θα έπρεπε να αγωνίζονται μαζί με τις υπόλοιπες δημοκρατικές δυνάμεις για τον εκδημοκρατισμό του συντάγματος. είτε αστραπιαία είτε σε μια σύγκρουση μακράς διαρκείας με το θνήσκον παλιό καθεστώς. η σύγκρουση των οποίων ήταν διαρκής και περιοδικά επαναλαμβανόμενη. ο «πάπας» του σοσιαλισμού. άρνηση κάθε συμμετοχής στους ήδη υπάρχοντες πολιτειακούς και κοινωνικούς θεσμούς.14 Τα σχόλια του Κάουτσκι στο πρόγραμμα Η ταξική πάλη ήταν ένα είδος «κατήχησης στη σοσιαλδημοκρατία».13 Έτσι. οι σοσιαλιστές θα αναλάμβαναν τα ηνία του κράτους. Το μοντέλο αυτό είχε πολλούς υποστηρικτές και στη Γερμανία. ο καπιταλισμός θα κατέρρεε υπό το βάρος των αξεπέραστων αντινομιών του και έτσι. ενώ πολλοί ήταν οι μαρξιστές που αναφέρονταν στις απόψεις 177 . ο Χγιάλμαρ Μπράντινγκ (Hjalmar Branting) στη Σουηδία και ο Τουράτι στην Ιταλία. Μέχρι το 1914 είχε μεταφραστεί σε δεκαέξι γλώσσες. Καθώς το εργατικό κίνημα θα οργανωνόταν όλο και περισσότερο και θα γινόταν αποδεκτό από ευρύτερα λαϊκά στρώματα. Τόνιζε τις οικουμενικές του αρχές.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·177 ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ μπορούσε να δικαιολογηθεί μόνο προσωρινά και από μια θέση πλήρους ανεξαρτησίας και διακριτής «προλεταριακής» ταυτότητας. Η τελική νίκη θα ερχόταν από τη νομοτελειακή κίνηση της ιστορίας. αντιμετωπίζοντας τις σοσιαλιστικές αξίες ως γέφυρα για τη σύναψη ευρύτερων συνασπισμών που βασίζονταν στην αποδοχή της δημοκρατίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης. την άποψη αυτή συμμερίζονταν και οι πρωτοπόροι σοσιαλιστές πολιτικοί πολλών άλλων ευρωπαϊκών χωρών. ο Βίκτορ Άντλερ στην Αυστρία. Ανάμεσά τους ξεχώριζαν ο Ζορές στη Γαλλία. πράγμα που προϋπέθετε σφοδρή αντιπολίτευση. Ο Καρλ Κάουτσκι. το SPD ήταν αναμφισβήτητα το ισχυρότερο σοσιαλιστικό κόμμα. ενώ το Πρόγραμμα της Ερφούρτης αποτελούσε πρότυπο για όλα τα σοσιαλιστικά κόμματα της Ευρώπης. και έναν ηθικό και δημοκρατικό ανθρωπισμό. Αν η οικονομική θεωρία του σοσιαλισμού καθιστούσε τη νίκη αναπότρεπτη.

Η κριτική του Μπερνστάιν στο μαρξισμό είχε μικρότερη σημασία από τα πολιτικά συμπεράσματα που προέκυπταν από αυτή. ένας από τους σημαντικότερους διανοουμένους του κόμματος. συμμετέχοντας σε διάφορες κοινοβουλευτικές επιτροπές και εκφράζοντας τη θέση του –αρνητική ή θετική– κατά την ψήφιση των νομοσχεδίων. τότε οι σοσιαλιστές είναι . ανάμεσα στους οποίους ήταν και η νεαρή τότε Ρόζα Λούξεμπουργκ (Rosa Luxemburg). Παρότι κρατούσε τις αποστάσεις του από την αστική κοινωνία. Η άποψη του Μαρξ για τη συνεχή εξαθλίωση των λαϊκών στρωμάτων.16 Τα επιχειρήματα του Μπερνστάιν προκάλεσαν την οργή των ορθόδοξων μαρξιστών. Εκεί. έγραψε μια σειρά άρθρων στην επίσημη εφημερίδα του κόμματος. Και ενώ ήταν φανερό πως υπήρχε ένα χάσμα ανάμεσα στην επαναστατική θεωρία από τη μια και την καθημερινή πολιτική πρακτική του κόμματος από την άλλη.15 Καθώς όμως αύξανε διαρκώς την κοινοβουλευτική του ισχύ.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·178 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 178 του. η πραγματική μάχη αφορούσε το είδος της στρατηγικής που έπρεπε να ακολουθήσουν οι Γερμανοί σοσιαλδημοκράτες. στο συνέδριο του κόμματος. Παρότι ήταν ενσωματωμένο στην εθνική πολιτική της Γερμανίας (το 1898 ήταν το μεγαλύτερο σε ψήφους κόμμα της χώρας) και είχε εξαιρετικά πολύπλοκη οργάνωση. υποστήριζε ο Μπερνστάιν. Αν «[οι] αγρότες δεν βουλιάζουν στα χρέη. οι καπιταλιστικές κρίσεις δεν γίνονται όλο και πιο έντονες και βαθιές [και] η μιζέρια και η εξαθλίωση δεν αυξάνουν». Ως εκ τούτου. μετά το 1890 άρχισε να ελκύεται όλο και περισσότερο από το «σύστημα» – συνεργαζόμενο με διάφορα μη σοσιαλιστικά προοδευτικά κόμματα στις εκλογές ή σε άλλα πολιτικά θέματα. ο Μπερνστάιν πρότεινε ένα μοντέλο διαρκούς βελτίωσης ή «εξελικτικού σοσιαλισμού». Αντί για την καταστροφική θεωρία της επαναστατικής αλλαγής. Παρακινούμενος από τον Άουγκουστ Μπέμπελ. το SPD παρέμενε ένα ρητά επαναστατικό κόμμα που ο σκοπός του δεν ήταν άλλος από «την ανατροπή της καπιταλιστικής κοινωνίας». η μεσαία τάξη δεν εξαφανίζεται. ο Κάουτσκι στράφηκε εναντίον του παλιού φίλου του και έτσι. ο Μπερνστάιν δέχτηκε επίπληξη. ο Έντουαρντ Μπερνστάιν. το εργατικό κίνημα θα μπορούσε να ελπίζει ότι θα μεταρρυθμίσει τον καπιταλισμό. τη Neue Zeit του Κάουτσκι. ο Μπερνστάιν υποστήριζε ότι ο καπιταλισμός είχε ξεπεράσει την εγγενή τάση του να δημιουργεί κρίσεις. που έγινε στο Ανόβερο το 1899. έτσι όπως αυτή προέκυπτε από τη θεωρία του για την αξία –όλο και μεγαλύτερο δηλαδή άνοιγμα της ψαλίδας ανάμεσα στους φτωχούς και τους πλούσιους– είχε διαψευστεί από τη βελτίωση του γενικού επιπέδου ζωής των ανθρώπων. η διατήρηση της επαναστατικής του καθαρότητας γινόταν προβληματική. εκδημοκρατίζοντας σταδιακά το κράτος. τα οποία συγκεντρώθηκαν στον τόμο Οι προϋποθέσεις του σοσιαλισμού και τα καθήκοντα της σοσιαλδημοκρατίας. Όπως και στην Υπόθεση Μιλεράν.

Σύμφωνα με αυτόν. Αν οι σοσιαλδημοκράτες ακολουθούσαν τον Ζορές. ο Μπέμπελ ήταν ανένδοτος. η απόφαση του SPD. ανάλογη με εκείνη του Συνεδρίου των Παρισίων το 1900. θα προκαλούσαν σύγχυση και διάσπαση του εργατικού κινήματος. η οποία νομιμοποιούσε τις εθνικές διαφοροποιήσεις. Τόσο η μοναρχία όσο και η δημοκρατία ήταν δύο μορφές του ίδιου «ταξικού κράτους» – «και οι δύο αποσκοπούσαν στη διατήρηση της αστικής κυριαρχίας. Η κατάσταση αυτή προμήνυε ήδη τα γεγονότα που θα συνέβαιναν την τετραετία 1914-17. οι οποίοι κατάφεραν να περιορίσουν σε μεγάλο βαθμό την πολιτική συμμαχιών του κόμματος. γιατί στους πιο επιφανείς αντιπάλους του αναθεωρητισμού περιλαμβάνονταν αρκετά μέλη της επαναστατικής πτέρυγας της Δεύτερης Διεθνούς στη διάρκεια του πολέμου. Όσοι ψήφισαν αρνητικά και όσοι απείχαν προέρχονταν από χώρες με ισχυρούς κοινοβουλευτικούς θεσμούς. του Ζορές στη Γαλλία και των Φαβιανών στη Βρετανία. ενώ όσοι την υπερψήφισαν προέρχονταν από χώρες όπου η δημοκρατία ήταν ακόμη αδύναμη. η συγκεκριμένη πολιτική εξασθένιζε τη γερμανική σοσιαλδημοκρατία.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·179 ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ υποχρεωμένοι να προσελκύσουν τους μη προλεταρίους και να συνεργαστούν με τους φιλελευθέρους και τους άλλους μη σοσιαλιστές προοδευτικούς.18 Μια συμβιβαστική πρόταση. που απαγόρευε τη σύναψη συμμαχιών με άλλες πολιτικές δυνάμεις ως παρέκκλιση από την κύρια ταξική πάλη. υπερψηφίστηκε από 25 μέλη έναντι 5 αρνητικών ψήφων και 12 αποχών. η καουτσκική ορθοδοξία αποτελούσε ένα προπέτασμα καπνού για την αδράνεια του κόμματος και τη μη ανάληψη πρωτοβουλιών. Η ήττα των αναθεωρητικών (ρεβιζιονιστικών) απόψεων συσπείρωσε τους ορθόδοξους του SPD. την οποία ο ίδιος αποκαλούσε ψευδοεπαναστατική στάση επιβεβλημένη από την έλλειψη δημοκρατίας του αυτοκρατορικού συντάγματος. Οι αντιλήψεις αυτές μεταφέρθηκαν και στο πλαίσιο της Διεθνούς.17 Πράγματι. Ο Κάουτσκι αντιμετώπιζε το όλο θέμα ως παίγνιο μηδενικού αθροίσματος: η προτεραιότητα της ταξικής πάλης απέκλειε τη συνεργασία με τα αστικά κόμματα και αντιστρόφως. ο Ζορές υποστήριξε με σθένος την πολιτική των ευρύτερων δημοκρατικών συνεργασιών. Στο συνέδριο του Άμστερνταμ το 1904. και οι δύο ήταν σχεδιασμένες με τέτοιο τρόπο ώστε να προστατεύσουν την καπιταλιστική κοινωνία». κατηγορώντας όσους υποστήριζαν την απομόνωση του SPD. Ωστόσο ο Μπερνστάιν υποτίμησε όχι μόνο το ισχυρό επαναστατικό ήθος του κόμματός του αλλά και την εχθρότητα του αντιδημοκρατικού αυτοκρατορικού κράτους προς τις μεταρρυθμίσεις. Από την άποψη αυτή. το μέλλον του SPD βρισκόταν στην οικοδόμηση συμμαχιών με τις υπόλοιπες προοδευτικές πολιτικές δυνάμεις κατά το πρότυπο του Τουράτι στην Ιταλία. Παρ’ όλα αυτά. καταψηφίστηκε με μία ψήφο διαφορά. όπως ο Κριστιάν Ρακόφσκι (Christian 179 . Τελικά.

στην καταναγκαστική εργασία και την εξαφάνιση των ιθαγενών».21 Η σχετική συζήτηση είχε πολλά κοινά χαρακτηριστικά με πολλές προηγούμενες – ο Μπερνστάιν και ο συνοδοιπόρος του στο SPD Έντουαρντ Ντάβιντ (Eduard David). [οι οποίες] θα οδηγούν από τη φύση τους στην υποδούλωση.22 Οι σοσιαλιστές βρήκαν πολλούς λόγους για να αποδεχτούν τον ιμπεριαλισμό. οι νέες επικρίσεις κατά του ιμπεριαλισμού. Μετά από κάποιους δισταγμούς.20 Παρόμοια. ιδιαίτερα στα ναυπηγεία.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·180 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 180 Rakovsky) στη Βουλγαρία.23 Το πιο σοβαρό όμως ήταν το γεγονός ότι η κλιμάκωση του ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων τροφοδοτούσε τον εθνικισμό. οι οποίοι ήταν ανοιχτά υπέρ της καταδίκης της αποικιοκρατίας. ο Ολλανδός σοσιαλδημοκράτης Χένρι φαν Κολ (Henri van Kol) και ο Βρετανός Εργατικός Ράμσεϊ ΜακΝτόναλντ (Ramsay MacDonald) έδειχναν να μην ενδιαφέρονται και πολύ για το θέμα. Το . Όμως ούτε η εκμετάλλευση των ιθαγενών ούτε τα εθνικά ζητήματα των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης απασχόλησαν τη Διεθνή μέχρι το 1907. τον οπαδό του Γκεντ. σε αντίθεση με τον Κάουτσκι. Δημιουργούσε νέες θέσεις εργασίας. «οι καπιταλιστικές αποικιοκρατικές πολιτικές. στα λιμάνια. κυρίως μετά την κήρυξη κατάστασης έκτακτης ανάγκης και την καλλιέργεια φόβων για το ενδεχόμενο ξένων εισβολών. οι μακροπρόθεσμες συνέπειές της ήταν διαλυτικές. αναφέρονταν ελάχιστα στον αποικιοκρατικό κόσμο αυτό καθ’ εαυτόν σε αντίθεση με την καπιταλιστική δυναμική των μητροπόλεων. τον Πολωνό Τζούλιαν Μαρτσλέφσκι (Julian Marchlewski) και το Βρετανό Χάρι Κουέλτς (Harry Quelch). το Γάλλο Αλεξάντρ-Μαρί Ντερουσό (Alexandre-Marie Desrousseaux). Και ενώ οι θετικές γνώμες για την αποικιοκρατία ήταν σπάνιες.19 Παρότι η απόφαση του Άμστερνταμ συνέβαλε αποφασιστικά στην ενοποίηση του Γαλλικού Τμήματος της Εργατικής Διεθνούς (SFIO). Το πρόβλημα της αποικιοκρατίας απασχόλησε σοβαρά για πρώτη φορά τη Διεθνή στο Συνέδριο των Παρισίων το 1900 στη διάρκεια του πολέμου των Μπόερ. όταν οι Βρετανοί ιμπεριαλιστές επιτέθηκαν σε μια αποικία λευκών. όπως εκείνες του Ρούντολφ Χίλφερντινγκ (Rudolf Hilferding) στο έργο Χρηματιστικό κεφάλαιο (1910) και της Ρόζας Λούξεμπουργκ στο έργο Η καπιταλιστική συσσώρευση (1913). η Ρόζα Λούξεμπουργκ στη Γερμανία και ο Βλαντίμιρ Ίλιτς Λένιν στη Ρωσία. στη βιομηχανία όπλων και γενικότερα στους τομείς εκείνους της οικονομίας που εξαρτόνταν από το εμπόριο με τις αποικίες. Τα ζητήματα σχετικά με τη φύση του ιμπεριαλισμού και του εθνικισμού προκάλεσαν παρόμοιες διαιρέσεις. τον αριστερό Γερμανό σοσιαλδημοκράτη Γκέοργκ Λέντεμπουρ (Georg Ledebour). καταδικάστηκαν από το Συνέδριο της Δεύτερης Διεθνούς στη Στουτγάρδη το 1907. οι απόψεις περί φυλετικής ανωτερότητας και αποδοχής της «εκπολιτιστικής αποστολής» των αποικιοκρατών ακούγονταν συχνά.

Όταν οι Γάλλοι άρχισαν να εκφράζουν αντιπολεμικά συνθήματα. προστάτευε την πολιτική του πρακτική έναντι οποιουδήποτε εξωτερικού ελέγχου. για να ξεσηκώσουν τα λαϊκά στρώματα και να επισπεύσουν την πτώση της ταξικής εξουσίας. υπονομεύοντας συστηματικά τις αποφάσεις των συνεδρίων της Δεύτερης Διεθνούς.24 Ωστόσο οι εκκλήσεις των Γάλλων για συντονισμένη δράση μπλοκάρονταν πάντοτε από το SPD. που προκλήθηκε από τον πόλεμο. Για λόγους 181 . Στο εσωτερικό των σοσιαλιστικών κομμάτων. ένα μέσο για να διατηρήσει το κίνημα την επαναστατικότητά του. του καπιταλισμού». Για να σταματήσει ο πόλεμος. Γι’ αυτό και από το 1904 οι εκκλήσεις για μια γενική απεργία εναντίον του πολέμου δεν έπαψαν ποτέ να ακούγονται στα συνέδρια τόσο των σοσιαλιστικών κομμάτων όσο και της ίδιας της Διεθνούς. Εντούτοις η επιφυλακτική εκ μέρους του κόμματος στήριξη της τακτικής των μαζικών απεργιών τον Σεπτέμβριο του 1905 ανατράπηκε ένα χρόνο αργότερα λόγω της πίεσης που άσκησαν τα συνδικάτα. Οι Γάλλοι σοσιαλιστές έβλεπαν ανάλογες αντιθέσεις ανάμεσα στις επαναστατικές παραδόσεις της Γαλλίας και τον αυταρχισμό της Γερμανίας. υποχρεώνοντας τα σοσιαλιστικά κόμματα «να εκμεταλλευτούν την πολιτική και οικονομική κρίση του συστήματος. Οι ηγέτες του SPD ήταν όλο και λιγότερο διατεθειμένοι να θέσουν σε κίνδυνο το κόμμα τους σε μια κατά μέτωπο πολιτική σύγκρουση με το κράτος. με κυρίαρχο εκείνο του Βαγιάν «Καλύτερα εξέγερση παρά πόλεμος!». που εμπνεύστηκαν από τη ρωσική Eπανάσταση του 1905. Τυπικά. όταν το SPD μπλόκαρε τις αντιμιλιταριστικές πρωτοβουλίες του Σοσιαλιστικού Κόμματος Γαλλίας στη Διεθνή μετά το 1905. οι σχέσεις τους διαταράχτηκαν. Ενώ χρησιμοποιούσε πρόθυμα την εξουσία της Διεθνούς για να επισφραγίσει την ήττα των αναθεωρητών.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·181 ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ τσαρικό καθεστώς ήταν συνώνυμο της αντιδραστικότητας και της καθυστέρησης στο συλλογικό φαντασιακό της ευρωπαϊκής Αριστεράς και γι’ αυτό ακόμη και ο Κάουτσκι μιλούσε για υπεράσπιση του γερμανικού πολιτισμού έναντι μιας πιθανής επίθεσης των Ρώσων. Ακόμη χειρότερα. Η γραφειοκρατική και συντηρητική αυτή στροφή ενισχυόταν από την αυξανόμενη επιρροή των συνδικάτων στο κίνημα. Για την αριστερή πτέρυγα του SPD ήταν ένας σημαντικός μοχλός πίεσης έναντι της αυξανόμενης επιφυλακτικότητας της ηγεσίας του. οι στρατοί. τα κανόνια και τα τρένα θα έπρεπε να ακινητοποιηθούν σε όλες τις εμπόλεμες χώρες. η απόφαση του Συνεδρίου της Στουτγάρδης του 1907 συνέδεε τον αντιμιλιταρισμό με την επανάσταση. Στην πραγματικότητα. το SPD απέρριπτε ουσιαστικά οποιονδήποτε έλεγχο από έξω. Έτσι. η συζήτηση για μια μαζική γενική απεργία αποτέλεσε την κινητήρια δύναμη της ριζοσπαστικοποίησής τους. το θέμα της αποτροπής του πολέμου κατέστη ένα τεστ ζωτικής σημασίας για τη συνοχή της Δεύτερης Διεθνούς. οι Γερμανοί άρχισαν να κωλυσιεργούν.

Και καθώς η μεγάλη έκταση της χώρας ευνοούσε την οικονομική ανάπτυξη. Επιπλέον. Οι σοσιαλδημοκράτες της Αυστρίας οραματίζονταν ένα και μόνο κόμμα σε ολόκληρη τη χώρα. Αυτό δεν αλήθευε σε όλες τις περιπτώσεις – τα ριζοσπαστικά κινήματα της Σκοτίας και της Ουαλίας. των Γερμανών. η «μικρή Διεθνής» της πολυεθνικής Αυστροουγγαρίας είχε εκμετρήσει ήδη το ζην.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·182 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 182 πατριωτικούς. αποδεχόμενοι την ηγεμονία του εθνικού συμφέροντος. ο πολιτισμικός αυτοπροσδιορισμός των εθνικοτήτων θα αποσυνδεόταν από την επιθυμία τους να αποσχιστούν από τον κύριο κορμό του κράτους. αφήνοντας πίσω της μια ποικιλία πολιτισμικών και γλωσσικών υπολειμμάτων.26 Ωστόσο η πραγματική λυδία λίθος ήταν η πολυεθνική Αυτοκρατορία των Αψβούργων. η πίστη ότι η ταξική ταυτότητα θα θριάμβευε αναπόφευκτα επί των εθνικών διαφορών στον εκβιομηχανισμένο κόσμο του μέλλοντος. Από την άλλη μεριά. Το κόμμα μιας και μόνο εθνότητας. τα υπάρχοντα σύνορα της Αυτοκρατορίας θα έπρεπε να μείνουν άθικτα.27 Το πρόβλημα όμως ήταν ότι η πρωτοκαθεδρία του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος Αυστρίας (SPÖ) αντανακλούσε την κυρίαρχη θέση των Γερμανών μέσα στην Αυτοκρατορία. όταν η ένταση ανάμεσα στα δύο κόμματα έφτασε σε οριακό σημείο. στην οποία κυριαρχούσαν οι Γερμανοί και οι Ούγγροι. Η διευθέτηση αυτή μάλιστα θα μπορούσε να αποτελέσει ένα πρότυπο πολυεθνικής συνεργασίας και για την υπόλοιπη Διεθνή. Το 1911. Από τη στιγμή που η αυτοκρατορία θα εκδημοκρατιζόταν. συνυπήρχαν με το βασικό ρωσικό κόμμα πριν από το 1914. το SPD είχε θλιβερές επιδόσεις σε ό. όπως έλεγαν στο πρόγραμμά τους το 1899. αποφάσισαν να ακολουθήσουν ανεξάρτητη πορεία. Οι Τσέχοι σοσιαλδημοκράτες (CˇSDSD) αποδείχτηκαν το ίδιο οργανωμένοι με τους Αυστριακούς και.τι αφορά την ενσωμάτωση των Γερμανών εργατών πολωνικής καταγωγής ή στην αποδοχή των ξεχωριστών οργανώσεών τους. έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του Εργατικού Κόμματος Βρετανίας. . αποδείχτηκε ιδιαίτερα αφελής. Ο Βίκτορ Άντλερ αποκάλεσε το σχέδιο αυτό μια «μικρή Διεθνή». αλλά και πραγματιστικούς.25 Αν οι σοσιαλιστές αποδείχτηκαν ιδιαίτερα ευάλωτοι έναντι του πατριωτισμού στη δεκαετία που προηγήθηκε της έναρξης του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου. η υπεράσπιση της χώρας έγινε η σιωπηρή πολιτική του SPD. το ίδιο αδιάφοροι αποδείχτηκαν και προς τις εθνικές μειονότητες. Οι σοσιαλδημοκρατίες των χωρών. που ήταν υποταγμένες στη Ρωσική Αυτοκρατορία. κάλυπτε το σύνολο του κράτους. Ήθελαν να διατηρήσουν άθικτα τα σύνορα της χώρας τους και ταυτόχρονα να τη μεταμορφώσουν σε μια «δημοκρατική ομοσπονδία εθνικοτήτων». λόγου χάρη.

οι λαϊκές κινητοποιήσεις σε κρίσεις σαν κι αυτή της Υπόθεσης Ντρέιφους. οι αναρίθμητες επικλήσεις των εθνικών παραδόσεων από την πλευρά των σοσιαλιστών και η απέχθεια προς τα πολυεθνικά κινήματα σαν το αυστριακό ή το τσεχικό. όπως οι αγρότες. η πιο σημαντική από τις οποίες ήταν αναμφισβήτητα οι αγρότες.29 Σε ορισμένες περιπτώσεις. όπως. για παράδειγμα. του κεφαλαίου και της εργασίας. Ορισμένοι σοσιαλιστές μάλιστα της δεξιάς πτέρυγας δήλωναν ανοιχτά τον πατριωτισμό τους. είχαν αποδεχτεί σιωπηρά την πραγματικότητα αυτή. Οι σοσιαλδημοκράτες ηγέτες. της Δανίας και της Ρωσίας. της Ιταλίας. Ωστόσο. ΛΑΪΚΙΣΤΕΣ. Οι σοσιαλδημοκράτες πίστευαν ότι οι εργάτες ψηφοφόροι τους θα γίνονταν πολύ γρήγορα «η μεγάλη πλειοψηφία του λαού». από τον Μπέμπελ μέχρι τον Ζορές και τους ρεφορμιστές. που κυριαρχούσαν όλο και περισσότερο τόσο στο κόμμα όσο και στα συνδικάτα. ΑΝΑΡΧΙΚΟΙ ΚΑΙ ΑΝΑΡΧΟΣΥΝΔΙΚΑΛΙΣΤΕΣ Αν ο εθνικισμός έθετε μια σειρά προβλημάτων στην Αριστερά. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν που από το 1895 και εφεξής το αγροτικό ζήτημα απασχόλησε σοβαρά τα σοσιαλιστικά κόμματα της Γερμανίας. Παρ’ όλα αυτά στις επίσημες διακηρύξεις.28 Ωστόσο. Περιλάμβανε και άλλες λαϊκές τάξεις. του Βελγίου. υπήρχαν πολλές ενδείξεις για το αντίθετο.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·183 ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ Έτσι. όταν τον Αύγουστο του 1914 ξέσπασε ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος. Οι μαρξιστές θεωρητικοί. με αποτέλεσμα να κυριαρχήσουν στην πολιτική ζωή της χώρας. οι αυτοαπασχολούμενοι. την εικοσαετία που προηγήθηκε του 1914. ακόμη και στη Γερμανία. της Γαλλίας. πίστευαν ότι η ανάδυση της ταξικής συνείδησης των εργατών θα οδηγούσε στον αφανισμό των εθνικών ταυτοτήτων. Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος τα σάρωσε όλα αυτά εν μια νυκτί. η Δεύτερη Διεθνής αποδιαρθρώθηκε.4% του οικονομικώς ενεργού πληθυσμού. οι σοσιαλιστές έπρεπε να προσεταιριστούν και αυτές τις κοινωνικές ομάδες. οι σοσιαλιστές θα μπορούσαν να προστατεύσουν την 183 . Η κοινωνία ήταν πολύ πιο πολύπλοκη από τη μαρξιστική εικόνα των δύο εκ διαμέτρου αντίθετων κοινωνικοοικονομικών δυνάμεων. οι κατώτεροι δημόσιοι υπάλληλοι και οι εργαζόμενοι σε διάφορα γραφεία. και περιλάμβαναν 5 εκατομμύρια μικροκαλλιεργητές. η ύπαιθρος έθετε ακόμη περισσότερα. Κανένα συνέδριο της Δεύτερης Διεθνούς δεν έβαλε στην ημερήσια διάταξή του το «εθνικό ζήτημα». Για να κερδίσουν τις εκλογές. το θέμα το αποσιωπούσαν. από τον Κάουτσκι και τη Λούξεμπουργκ μέχρι τον Τρότσκι και τον Λένιν. οι αγρότες αποτελούσαν το 1907 το 28. Και δεν αποσυντέθηκε μόνο ο αντιμιλιταρισμός αλλά και ο κλασικός τρόπος προσέγγισης του εθνικού ζητήματος από τους σοσιαλιστές.

η οποία βρισκόταν ακόμη στην πρώτη φάση ενός προβλέψιμου δρόμου. στη Βαυαρία. Οι θεωρητικοί του λαϊκισμού έβλεπαν στις αγροτικές κοινότητες το καλύτερο μέσο για την κινητοποίηση του λαού. Η τρομοκρατία έφτασε στο αποκορύφωμά της το 1881 με τη δολοφονία του τσάρου Αλεξάνδρου Β΄.31 Για τους ορθόδοξους μαρξιστές. Ωστόσο η προσέγγιση αυτή δεν βοηθούσε στην προσέλκυση των μικρών και των μεσαίων αγροτών που δεν έκαναν πολλά μεροκάματα. καταδικασμένης να εξαφανιστεί από την καπιταλιστική επέκταση. Αυτό ίσχυε κατά μείζονα λόγο για την τσαρική Ρωσία. Η προγενέστερη επαναστατική παράδοση της Ρωσίας. Μια άλλη στρατηγική. Η Ομάδα για την Απελευθέρωση της Εργασίας. αυτοπροσδιοριζόταν μέσω της πολεμικής που ασκούσε στους λαϊκιστές. Η απόρριψη της αγροτιάς ως προοδευτικής τάξης αντανακλούσε την ακαμψία που είχε αποκτήσει με τον καιρό η μαρξιστική θεωρία μετά τον Μαρξ. η οποία υποστήριζε την ασφάλιση των αγροτών. αλλά απορρίφθηκε το 1895. που συγκροτήθηκε το 1883. Ο Κάουτσκι επέβαλε την ορθόδοξη μαρξιστική άποψη που έλεγε ότι η υποστήριξη της αγροτιάς απλώς διέσωζε μια αρχαϊκή μορφή γεωργίας. ο λαϊκισμός. Το κόμμα ενδιαφερόταν κυρίως για τους εργάτες που δούλευαν στα μεγάλα αγροκτήματα. την τοπική βάση για την ανάπτυξη της δημοκρατίας και το κλειδί για την κολεκτιβοποίηση της γεωργίας. αρνούνταν την καταλληλότητα των αγροτικών κοινοτήτων ως προοδευτικών δημοκρατικών θεσμών και πόνταρε στο μέλλον του ρωσικού καπιταλισμού. η νομοτελειακή αυτή εξέλιξη ήταν η λύση του προβλήματος και όχι οι υπάρχουσες διαφορές ανάμεσα .01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·184 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 184 ορθοδοξία τους. η παρέμβαση του Κάουτσκι λειτούργησε πυροσβεστικά για την εθνική συζήτηση που είχε αρχίσει ήδη με αφορμή το αγροτικό πρόβλημα. αντιμετωπίζοντας τους αγρότες ως την εργατική τάξη της υπαίθρου. Αντίθετα. είχε ακολουθήσει μια στρατηγική οργάνωσης των αγροτών. οι πρώτοι Ρώσοι μαρξιστές υποστήριξαν την αναγκαιότητα της καπιταλιστικής ανάπτυξης. Παρότι η πολιτική της Βαυαρίας δεν άλλαξε. όπου το παράνομο Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα Ρωσίας (RSDRP) προερχόταν από την ακραία απογοήτευση από την αγροτιά ως επαναστατική τάξη. Ο Πλεχάνοφ αντιμετώπιζε τη Ρωσία ως μια «μελλοντική Γερμανία ή Αγγλία».30 Όπως και οι άλλες σχετικές διαμάχες. τις πιστώσεις και την ενίσχυση των δικαιωμάτων των αγροτικών κοινοτήτων. που θα οδηγούσε τη Ρωσία στο σοσιαλισμό μόνο μετά «από μια παρατεταμένη περίοδο φιλελεύθερης καπιταλιστικής κυριαρχίας». η οποία συνδυαζόταν αφενός με την πρόκληση εξεγέρσεων και αφετέρου με την ατομική τρομοκρατία εναντίον του ίδιου του τσάρου και άλλων ανώτατων αξιωματούχων του καθεστώτος. τη ρύθμιση των χρεών τους. το γερμανικό αγροτικό ζήτημα έκανε τη μαρξιστική ορθοδοξία ακόμη πιο αδιάλλακτη σε διεθνές επίπεδο. αναπτύχθηκε κάποια στιγμή στους κόλπους του SPD.

η ύπαιθρος μετατράπηκε σε αντεπαναστατικό φυτώριο στην Ιταλία και τη Γερμανία. στους αντιπάλους υπήρξε ολέθριο πολιτικό λάθος. Ο ίδιος ο Μαρξ είχε μάθει πολλά από τους ποπουλιστές την τελευταία δεκαετία της ζωής του. τα σοσιαλιστικά κόμματα σημείωσαν αρκετές επιτυχίες μεταξύ των αγροτών.33 Μια εκπληκτική περίπτωση «μη καουτσκικού» σοσιαλισμού βασισμένου στην αγροτική τάξη αναπτύχθηκε σε μια από τις πιο φτωχές αγροτικές περιοχές της Ευρώπης. Και ήταν ο Κάουτσκι ο άνθρωπος που για άλλη μια φορά περιόρισε τη συζήτηση σε δογματικό πλαίσιο. η πίστη αυτή σε ενιαίο καπιταλιστικό μοντέλο ήταν λάθος – χρειάστηκε ένας αιώνας περίπου για να εξαφανιστεί η ευρωπαϊκή αγροτιά. όπως η αγροτιά. παρά την καουτσκική ορθοδοξία. της αγροτιάς. Ως εκ τούτου. της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας όπου οι αγρότες της Ρουθηνίας υπέφεραν κάτω από το ζυγό των Πολωνών μεγαλοκτηματιών. το πρωτείο της αγροτιάς ως επαναστατικής τάξης και το δημοκρατικό δυναμικό της κοινοτιστικής οργάνωσης των αγροτών. και σε τεράστια δύναμη αδρανείας ενάντια στην πρόοδο του μπολσεβικισμού στη Ρωσία. Την περίοδο 1871-83 δεν βασίστηκε στον Πλεχάνοφ αλλά κυρίως στις απόψεις της «Λαϊκής Βούλησης»: την ανισομερή ανάπτυξη του ευρωπαϊκού καπιταλισμού. ενώ η πόλωση των τάξεων δεν συνέβη ποτέ και ο αριθμός των βιομηχανικών εργατών μάλλον μειώθηκε παρά αυξήθηκε στις αναπτυγμένες μεταβιομηχανικές κοινωνίες. όταν άρχισε να μελετά τις ρωσικές πηγές για να κατανοήσει τις ιδιαιτερότητες της χώρας αυτής. Όταν κάποιοι νεαροί διανοούμενοι γύρω από τον Ιβάν Φράνκο (Ivan Franko) 185 . με τον καιρό ο καπιταλισμός θα τις εξαφάνιζε. Όπως απέδειξε ο 20ός αιώνας. Την περίοδο 1917-23. ακολουθώντας φιλικές προς τους αγρότες στρατηγικές μέχρι το 1914. Στο ίδιο το SPD. τον κυρίαρχο οικονομικό ρόλο του καταπιεστικού ρωσικού κράτους.32 Ωστόσο. Ωστόσο.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·185 ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ στη Ρωσία και στη Δύση. Παρότι οι κοινωνίες είχαν μεγάλες διαφορές. όπως η αυτοκρατορική Ρωσία. όποιες και να ήταν οι προβλέψεις. Ήταν πραγματικά ένα τεράστιο λάθος το ότι οι σοσιαλιστές αγνόησαν τους αγρότες κατά την οικοδόμηση του σοσιαλιστικού κινήματος. η Ανατολική Ευρώπη και οι χώρες της Μεσογείου. τα κόμματα της νότιας Γερμανίας αντιστάθηκαν πεισματικά στη δογματική πολιτική του ανώτατου καθοδηγητικού οργάνου του. όπου οι στρατηγικές προσέγγισης των αγροτών ήταν άκρως απαραίτητες. ενώ στη νότια Γαλλία το SFIO απέκτησε μεγάλη επιρροή ανάμεσα στους αγρότες. τα Βαλκάνια. Ακόμη και η επιτυχία του σκανδιναβικού σοσιαλισμού ήταν θεμελιωμένη στη συμμαχία εργατών-αγροτών. ήταν άσκοπο να στηρίζει κανείς τις ελπίδες του σε τάξεις που επρόκειτο να εξαφανιστούν. η εγκατάλειψη μιας ολόκληρης κοινωνικής τάξης. την Aνατολική Γαλικία. Το τραγικό είναι ότι οι σοσιαλιστές ακολούθησαν πιστά τις θέσεις του ακριβώς στις κοινωνίες.

Από την άλλη. την άμεση συμμετοχή. απέρριπταν την εμμονή της σοσιαλδημοκρατίας στο κοινοβούλιο και τις εκλογές. κατήγγελλαν το κράτος και την πολιτική εξουσία αυτή καθ’ εαυτήν. το πρόγραμμά τους είχε την καθιερωμένη μορφή που υπαγορευόταν από τον «επιστημονικό σοσιαλισμό» και περιλάμβανε ένα λεπτομερή κατάλογο με τις μεταρρυθμίσεις που έπρεπε να γίνουν. ο Ερίκο Μαλατέστα (Errico Malatesta) και ο Πιοτρ Κροπότκιν. οι οποίοι μάλλον επέβαλλαν τους δικούς τους κανόνες παρά υπηρετούσαν το πολιτικό κίνημα του σοσιαλισμού.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·186 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 186 συγκρότησαν το 1890 στο Λβοφ το Ριζοσπαστικό Κόμμα Ρουθηνίας. υποστηρίζοντας με σθένος το αυτεξούσιο των ατόμων. οι στηριζόμενες στη δράση μιας ομάδας εκλεκτών. οι αναρχικοί επέκριναν με πάθος την εξιδανικευμένη και συγκεντρωτική οργάνωση της οικονομίας και του κράτους που υποστήριζαν οι μαρξιστές. όπως ο Κάουτσκι. Τη στιγμή της τρομοκρατικής πράξης. ώς ένα βαθμό. Η διεθνής τους επιρροή. ο Μιχαήλ Μπακούνιν. η αναρχική μυστικότητα και βία δημιουργούσε την πιο καθαρή μορφή αυταρχισμού. Ο αναρχισμός ταυτιζόταν με «μυθικές» προσωπικότητες. ο αναρχισμός ήταν ένα κίνημα χωρίς συγκεκριμένη μορφή και. συγκέρασε το κοινωνικό πρόγραμμά του με το εθνικό ζήτημα σε έναν πολιτικό χώρο πέραν του σοσιαλισμού της Δεύτερης Διεθνούς. Ωστόσο οι τελευταίες αφορούσαν μόνο την αγροτιά και «αποσκοπούσαν στην αποτροπή της γοργής προλεταριοποίησης του αγροτικού πληθυσμού». Ταυτόχρονα. αυξήθηκε από τον αντεπαναστατικό πανικό που κατέλαβε τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις μετά την . είχαν την τάση να λησμονούν: τον έλεγχο σε τοπικό επίπεδο. ο οποίος συμπύκνωσε τα οξύτατα δημοκρατικά διλήμματα της εποχής. θεωρούνταν συνώνυμος της βίαιης εξέγερσης. Εκτός αυτού. Από τη μια. Όπως και η τσεχική σοσιαλδημοκρατία. το κίνημα αυτό έθεσε τις βάσεις για την ίδρυση της Λαϊκής Δημοκρατίας της Δυτικής Ουκρανίας τον Οκτώβριο του 1918 και τη συγκρότηση του ισχυρού Κομμουνιστικού Κόμματος Δυτικής Ουκρανίας στη μεσοπολεμική Πολωνία. απέρριπταν κάθε είδους δημοκρατική διαδικασία. Επιπλέον υπερασπίζονταν δημοκρατικές αξίες που οι σοσιαλιστές. τις μικρές κοινότητες και τους ομόσπονδους συνεταιρισμούς. Επιπλέον. κυρίως οι συνωμοτικοί θεατρινισμοί του Μπακούνιν στην Πρώτη Διεθνή και οι επακόλουθες ταραχές στην Ιταλία τη δεκαετία του 1870. του ένοπλου αγώνα ή της άμεσης δράσης έξω από το κοινοβουλευτικό ή συνδικαλιστικό πλαίσιο που αποδεχόταν η Δεύτερη Διεθνής. Το ισχυρότερο αντίβαρο στο σοσιαλισμό στο χώρο της Αριστεράς μετά τη δεκαετία του 1860 ήταν ο αναρχισμός. όπως ο Πιερ-Ζοζέφ Προυντόν.34 Το κίνημα αυτό δημιούργησε ένα από τα πιο ισχυρά και ριζοσπαστικά αγροτικά κινήματα της Ευρώπης πριν από το 1914. Πριν από το 1914. οι επαναστατικές συνωμοσίες τους.

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·187 ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ Κομμούνα του Παρισιού. Οι αναρχικοί απέρριπταν την κρατική εξουσία και κάθε είδους συγκεντρωτική κυβέρνηση. διατηρούσαν ζωντανά όλα εκείνα τα κλασικά επαναστατικά σύμβολα τα συνδεδεμένα με τα οδοφράγματα και τη βίαιη εξέγερση. και για μικρό χρονικό διάστημα υπήρχε ένα είδος διαπίδυσης μεταξύ του αναρχισμού και του σοσιαλισμού. Κάποιες αναρχικές απόψεις ήταν ανάλογες με τις σοσιαλιστικές κουλτούρες που άρχισαν να συσσωματώνονται μετά τη δεκαετία του 1870 –η συνεργατική ηθική. όλα αυτά συγκρούονταν ευθέως με τις θέσεις της Δεύτερης Διεθνούς. Όταν ο Μαρξ κατάφερε να θέσει υπό τον έλεγχό του την Πρώτη Διεθνή στο Συνέδριο της Χάγης το 1872. Μετά από μία πρώτη περίοδο τρομοκρατικής δράσης το 1878. ιδιαίτερα σε τοπικό επίπεδο. η δολοφονία του Αλεξάνδρου Β΄ το 1881 εγκαινίασε τη μακρά «ρομαντική» εποποιία του τρόμου και τη φαντασίωση ότι η καταστροφή της δημόσιας περιου- 187 . με τοποθέτηση βομβών στην Ιταλία και κάποιες αποτυχημένες ενέργειες εναντίον των Γερμανών. οι οπαδοί του Μπακούνιν ίδρυσαν την Αντιαυταρχική Διεθνή.τι αφορά το κράτος. Ακολούθησαν άλλα τέσσερα συνέδρια της Διεθνούς του αναρχισμού προτού διαλυθεί στο Λονδίνο το 1881. οι αναρχικοί ανταγωνίζονταν στα ίσα τους σοσιαλιστές σε ολόκληρη την Ευρώπη και γι’ αυτό η αποτυχία της Αντιαυταρχικής Διεθνούς του Μπακούνιν να διαμορφώσει μια πολιτική παράδοση συγκρίσιμη με εκείνη του μαρξισμού αξίζει να συζητηθεί εκτενέστερα. η οποία ήταν στενά συνδεδεμένη με την κοινή ιδιοκτησία και τη συνεταιριστική οικονομία. στην οργανωτική στρατηγική και τη φύση της επαναστατικής αλλαγής. ενώ ταυτόχρονα υποστήριζαν την αυτοδιαχείριση σε τοπικό επίπεδο. στην Ισπανία. που είχε μεγάλη επιρροή στην Ιταλία. των Ισπανών και των Ιταλών μοναρχών. η πίστη στη βελτίωση του ανθρώπου. ενώ αξιολογούσαν θετικά τη διαλεκτική σχέση της συνωμοτικής οργάνωσης με το λαϊκό αυθόρμητο.35 Μη έχοντας ερείσματα στο εργατικό κίνημα. Μέχρι τη δεκαετία του 1890. Ήταν αντίθετοι στα κόμματα και τα συνδικάτα. που τα θεωρούσαν γραφειοκρατικές εκφράσεις μιας μελλοντικής καταπιεστικής εξουσίας. οι αναρχικοί μετέτρεψαν την απομόνωσή τους σε ένα είδος λατρείας της εξατομικευμένης ενέργειας. ο μαχητικός αντικληρικαλισμός και ο κολεκτιβισμός–. που βρισκόταν σε απεργιακό αναβρασμό σε ολόκληρη την Ευρώπη το 1868-73 και είχε συνδεθεί στενά με τις συνταγματικές αλλαγές της δεκαετίας του 1860 και την Κομμούνα του Παρισιού. Στη συνέχεια όμως υπήρξε διάσταση απόψεων σε ό. στο Βέλγιο και την Ελβετική Ομοσπονδία του Ιούρα. Οι παράνομοι συνωμοτικοί πυρήνες και η «προπαγάνδα της πράξης» υποκατέστησαν την αληθινή δημοκρατία της λαϊκής οργάνωσης. Τέλος. Όπως εύκολα μπορεί να καταλάβει κανείς. υπερασπίζοντας την άμεση δράση των λαϊκών στρωμάτων. Απέρριπταν τη συμμετοχή στις εκλογές και το κοινοβούλιο.

οι αναρχικοί δεν είχαν καταφέρει να αποκτήσουν λαϊκή βάση ανάλογη με εκείνη των μαζικών σοσιαλιστικών κομμάτων. Αντί να κάνει τους πολίτες να επαναστατήσουν. Μεταξύ 1892 και 1894. στη Γαλλία έγιναν έντεκα βομβιστικές ενέργειες. ο αναρχοσυνδικαλισμός . συχνά. Βέβαια κατάφεραν να πραγματοποιήσουν μια δική τους σύνοδο στο Άμστερνταμ το 1907. Αντί να αποκαλύπτει τη ματαιότητα της εξουσίας και να την καθιστά υπόλογη απέναντι στο λαό. όπως εκείνη του πρωθυπουργού της Ισπανίας Αντόνιο Κανόβας (Antonio Canovas) το 1897. Είχαν μόνο μια παρουσία με επεισόδια στη Δεύτερη Διεθνή. Παρά τις εκλεκτικές του συγγένειες με τον αναρχισμό. Ένας νέος κύκλος προκλήσεων και καταστολής έλαβε χώρα στη Γαλλία και έφτασε στην κορύφωσή του το 1883 με τη δίκη-παρωδία 65 αναρχικών. η στρατηγική των αναρχικών τους φίμωσε. Μετά τις δολοφονίες αυτές. Ανάλογες τρομοκρατικές ενέργειες έγιναν στην Ιταλία και την Ισπανία. οι διάφοροι θερμοκέφαλοι δεν γνώριζαν κανένα όριο. οι κρατικές αρχές έλαβαν δρακόντεια μέτρα. τις οποίες οι σοσιαλιστές αποδέχονταν ώς ένα βαθμό. παράφρονων νεαρών αντρών. ενώ μετά το Συνέδριο του Λονδίνου το 1896 αποπέμφθηκαν οριστικά.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·188 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 188 σίας και η δολοφονία ορισμένων πολιτικών προσωπικοτήτων θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μια λαϊκή εξέγερση.38 Η συνωμοτική ηθική του ήταν βαθιά αυταρχική και ελιτίστικη. αλλά τα αποτελέσματά της ήταν μηδαμινά. μεταξύ των οποίων περιλαμβανόταν και ο Κροπότκιν.36 Άλλη μια πιο φονική περίοδος ήταν εκείνη της δεκαετίας του 1890. Ο επαναστατικός μαξιμαλισμός του Μπακούνιν –η πίστη του ότι οι λαϊκές εξεγέρσεις θα μπορούσαν να φέρουν την «ολική καταστροφή του κράτους και του αστικού πολιτισμού»– ήταν ουσιαστικά μια φαντασίωση ανάλογη με εκείνες του Μπλανκί. Από το 1890 και εφεξής. καθώς η απομόνωση των αναρχικών μεγάλωνε συνεχώς. Οι αναρχικοί εκδικητές των δεκαετιών του 1880 και του 1890 δεν είχαν καμιά σχέση με τα κοινωνικά κινήματα της Νότιας Ευρώπης τη δεκαετία του 1860 και στις αρχές της δεκαετίας του 1870. Έτσι. από τις οποίες οι πιο σημαντικές ήταν η επίθεση στο Κοινοβούλιο και η δολοφονία του προέδρου Σαντί Καρνό (Sadi Carnot). Ακολούθησε μια σειρά δολοφονίες σημαντικών προσωπικοτήτων. περιστέλλοντας τις πολιτικές ελευθερίες και εντείνοντας την αστυνόμευση των εργαζομένων. της αυτοκράτειρας της Αυστρίας Ελισάβετ το 1898 και του βασιλιά της Ιταλίας Ουμβέρτου το 1900. η τρομοκρατία επιβεβαίωνε τον καταπιεστικό χαρακτήρα της και προκαλούσε την οργή της.37 Η περιφρόνηση των αναρχικών προς κάθε μορφή ανοιχτής και δημοκρατικής οργάνωσης (όπως το κόμμα ή μια πολιτική εταιρεία) ήταν αυτοακυρωτική. ο αναρχισμός ταυτίστηκε για πάντα με την πολιτική απόγνωση των παθιασμένων αλλά. Ελλείψει δημόσιων διαδικασιών.

η οποία προωθήθηκε ακόμη περισσότερο από τη CGT. από τα βιομηχανικά συνδικάτα μάλλον παρά από τις επαγγελματικές ή τοπικές ενώσεις.41 Η Βρετανία γνώρισε πολλές εκδηλώσεις διαμαρτυρίας εκ μέρους του εργατικού κινήματος. η CGT συγχωνεύτηκε με τα BT. τα οποία αρχικά είχαν φτιαχτεί για να προωθήσουν τον «υπεύθυνο» συνδικαλισμό και να διευκολύνουν τους ανέργους στην εύρεση εργασίας. Το 1902. το πρωτείο του κόμματος έναντι των συνδικαλιστικών ενώσεων. Κι αυτό θα επιτυγχανόταν μέσα από την άμεση δράση του λαού. οι αγωνιστές της CGT ήταν εντελώς αρνητικοί προς τον σοσιαλιστικό κοινοβουλευτισμό. η αύξηση της εκλογικής δύναμης των σοσιαλιστών και η συγκρότηση μαζικών συνδικάτων προκάλεσαν μεγάλες συζητήσεις σχετικά με την ακολουθητέα στρατηγική. έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην επέκταση της αναρχοσυνδικαλιστικής ιδέας. τοπικά εργατικά κέντρα. Η ώθηση αναμενόταν να έρθει μέσα από το ίδιο το εργοστάσιο.39 Αντί των κοινοβουλευτικών διαδικασιών. και των συνδικάτων. Τότε ξέσπασε η ρωσική Eπανάσταση του 1905 με όλο το ριζοσπαστισμό και το επαναστατικό δυναμικό που έκρυβε μέσα της. θεσπίζοντας το 1906 το Χάρτη της Αμιένης ως ένα είδος αντίπραξης στο Γαλλικό Τμήμα της Εργατικής Διεθνούς (SFIO). οι συνδικαλιστές υμνούσαν την άμεση δράση. ενώ τα μέλη των συνδικάτων αυξήθηκαν από 2. Οι ριζοσπάστες είδαν τη συνειδητότητα της εργατικής τάξης να αυξάνεται μέσω μιας αλυσιδωτής αντίδρασης μαζικών απεργιών. η συνδικαλιστική δράση δεν ξεχώριζε εύκολα από τη γενικότερη αναταραχή. υποστήριζαν την επαναστατική αξία της γενικής απεργίας.5 189 . που ήταν το πρώτο εθνικό συνδικάτο και ιδρύθηκε το 1895. Παρότι ο Χάρτης κήρυσσε την ουδετερότητα απέναντι σε «κόμματα και σέκτες». ταυτιζόμενη κυρίως με μια άνοδο της αγωνιστικότητας της εργατικής τάξης στη Γαλλία. τις δολιοφθορές και τις «άγριες» απεργίες. Τα Bourses du travail (BT). Εντούτοις η διεύρυνση των αγώνων του εργατικού κινήματος σε πανευρωπαϊκό επίπεδο επηρέασε προς την κατεύθυνση του αναρχοσυνδικαλισμού και την κύρια τάση του σοσιαλισμού.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·189 ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ στις αρχές του αιώνα αποτελούσε μια νέα αφετηρία. προτιμούσαν τις πρωτοβουλίες της βάσης· αντί των εκλογών. Η νέα οικονομική ανάπτυξη μετά το 1896. Η πολιτική αυτή ερχόταν σε αντίθεση με τα βασικά σημεία του σοσιαλδημοκρατικού προγράμματος: τη συμμετοχή στις εκλογές και το κοινοβούλιο. όπως ήταν οι απεργίες και οι δολιοφθορές· αντί των συγκεντρωτικών γραφειοκρατιών. οι οποίες υποτίθεται ότι θα οδηγούσαν στην ανατροπή του καπιταλιστικού συστήματος. Στη Γαλλία. η ορμή των ακτιβιστών ήταν αντιστρόφως ανάλογη προς την αδυναμία του κοινοβουλευτικού σοσιαλισμού που μαστιζόταν από φατριασμούς.40 Από το 1914 και εφεξής. τη συγκεντρωτική οργάνωση και την κοινωνικοποίηση της οικονομίας μέσω του κράτους.

Η ειρωνεία είναι ότι οι πιο πετυχημένες μαζικές απεργίες ήταν οι πολιτικές εκδηλώσεις των σοσιαλιστικών κομμάτων: οι απεργίες για την απόκτηση δικαιώματος ψήφου στην Αυτοκρατορία των Αψβούργων στις 28 Νοεμβρίου 1905 και η πανεθνική απεργία στη Φινλανδία τον Νοέμβριο του 1905. μια γενική απεργία στο Λίβερπουλ. Η συνδικαλιστική ρητορική εμφανιζόταν με το επαναστατικό πάθος της νέας μαρξιστικής Αριστεράς. Η διάσημη μπροσούρα Το επόμενο βήμα των ανθρακωρύχων (The Miners’ Next Step). Οι εργατικές αναταραχές πριν από το 1914 έφεραν νέες κατηγορίες ημιειδικευμένων εργατών στα συνδικάτα.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·190 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 190 εκατομμύρια σε 4.42 Τέτοιες συγκροτημένες συνδικαλιστικές παρουσιάσεις κυκλοφορούσαν ευρέως στο εργατικό κίνημα και προκαλούσαν παθιασμένες συζητήσεις.000 την πενταετία 1910-14). που συγκροτήθηκε από τον Τομ Μαν (Tom Mann) το 1910. Ανάμεσά τους ξεχώρισαν οι πανεθνικές απεργίες των ανθρακωρύχων και των σιδηροδρομικών. οι οποίες πέτυχαν τους στόχους τους. αλλά σημείωσε τέτοια αποτυχία ώστε οδήγησε το κίνημα μια δεκαετία πίσω. Η πιο δυναμική ενέργεια από κάποια ευρωπαϊκή συνδικαλιστική ομοσπονδία πραγματοποιήθηκε στη Σουηδία τον Αύγουστο του 1909. Ωστόσο η βασική δουλειά γινόταν μέσα από τα συμβατικά εθνικά συνδικάτα.000 σε 160. μια περιφρονητική επίθεση εναντίον της μεταρρύθμισης των επίσημων συνδικάτων. Η μαρξιστική αυτή τάση αμφισβητούσε την καουτσκική ορθοδοξία της Δεύτερης Διεθνούς και καλούσε το λαό σε εξέγερση και σε περιφρόνηση των κοινοβουλευτικών διαδικασιών. όπως προκύπτει από την ανάπτυξη της Ένωσης Βρετανών Εργατών (από 5. Η Ένωση για την Εκπαίδευση των Βιομηχανικών Συνδικαλιστών.1 το 1910-13. που ο ίδιος ενίσχυσε. καμιά τους δεν βοηθούσε να μείνει ο συνδικαλισμός ζωντανός. αλλά το συνδικαλιστικό όραμα μιας επαναστατικής γενικής απεργίας δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ.43 Τελικά. Παρ’ όλα αυτά. οι μεγάλες απεργίες στα μέσα μαζικής μεταφοράς του Λονδίνου και του Δουβλίνου. ο οργανωμένος συνδικαλισμός οπισθοχώρησε παρά τον ευρύτερο ριζοσπαστισμό των ετών 1905-14. Η ειρωνεία είναι ότι οι συνδικαλιστικές ιδέες ενίσχυσαν τον αγώνα των σοσιαλιστών για καθολικό δικαίωμα ψήφου. Οι αγώνες των απλών εργατών ενέπνευσαν όλους όσοι υπερασπίζονταν με σθένος τη δύναμη της εργατικής τάξης. για τους οποίους το . μια ανταπεργία των κατασκευαστών στο Λονδίνο και συνεχείς μάχες στη Νότια Ουαλία και αλλού. Εντούτοις οι συζητήσεις για τις μαζικές απεργίες αναζωπύρωσαν τις επαναστατικές ελπίδες των αριστερών σοσιαλιστών. αντιπαρέθετε τη δημοκρατία του εργοστασίου στην «αυταπάτη και την παγίδα» του κοινοβουλευτισμού. έμπνευση της οποίας ήταν η ρωσική Eπανάσταση του 1905. Τεράστιες συγκρούσεις ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία συγκλόνισαν την οικονομία. έπαιξε αναμφίβολα πολύ σημαντικό ρόλο.

ο Έντουαρντ Κάρπεντερ (Edward Carpenter) και οι φίλοι του επιδίωκαν 191 . Στη Βρετανία. στο όνομα του επαναστατικού μύθου της γενικής απεργίας επικαλούνταν τα ιρασιοναλιστικά και βιταλιστικά φιλοσοφικά ρεύματα των αρχών του αιώνα. Οι συνδικαλιστές ήλπιζαν ότι τα συνδικάτα θα μπορούσαν να γίνουν «οι βασικές οργανώσεις παραγωγής και διανομής του κοινωνικού προϊόντος» μετά την επανάσταση. οι συνδικαλιστές ανταποκρίνονταν στην επιθυμία των εργαζομένων για αυτονομία και έλεγχο του τόπου δουλειάς. κόμμα και συνδικάτα (1906) αποτέλεσε ένα είδος μανιφέστου. Οι εφημερίδες της Μονμάρτρης φιλοξενούσαν συχνά τις απόψεις των αναρχικών. την οποία ασκούσε στον αστικό πολιτισμό.46 Ο μίτος που συνέδεε το συνδικαλισμό με τους πρώτους αναρχικούς ήταν η πολιτική σκέψη των διανοουμένων. αλλά αποτελούσε και προανάκρουσμα των συμβουλιακών κομμουνισμών της περιόδου 1917-23. ιδιαίτερα στην Ιταλία. όπου το μέχρι το 1911 σταθερό Σοσιαλιστικό Κόμμα Ιταλίας ριζοσπαστικοποιήθηκε εκρηκτικά.47 Τέτοιου είδους ριζοσπαστικές θεωρίες συνέβαλαν ώστε να δημιουργηθούν οι πρώτες ρωγμές στις στέρεες μέχρι τότε επιστημονικές και ορθολογικές βάσεις του εργατικού κινήματος. θεμελιώνοντας το σοσιαλισμό «όχι στο καταπιεστικό συγκεντρωτικό κράτος αλλά στις λειτουργικές και αυτοδιαχειριζόμενες ενώσεις των παραγωγών». Με αυτή την έννοια. τις δεκαετίες του 1880 και του 1890. ο συνδικαλισμός ξανάφερνε πράγματι τα αναρχικά ιδεώδη στο προσκήνιο.45 Η απεργία μετατράπηκε σε ένα είδος πανάκειας.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·191 ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ βιβλίο της Ρόζας Λούξεμπουργκ Μαζική απεργία. Νωρίτερα. Η έλξη που ασκούσε σε πολλούς συνδικαλιστές η εκ μέρους του Ζορζ Σορέλ (Georges Sorel) εκλεκτική συγχώνευση υλισμού και ακτιβισμού ήταν γνωστή.48 Επρόκειτο για ένα είδος πειραματισμού έξω από τα στενά όρια των οργανωμένων προσπαθειών για την εξύψωση της επίσημης σοσιαλιστικής κουλτούρας. στο απαραίτητο μέσο για τη διάλυση των επιφυλάξεων του κόμματος και της συνδικαλιστικής γραφειοκρατίας. πράγμα που αποσυνέδεε την επαναστατική στρατηγική από τον τονισμό του ρόλου του κράτους. υπήρχαν δεσμοί με τα διάφορα καλλιτεχνικά και αισθητικά ρεύματα της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας. Στις αρχές του αιώνα. που εμπόδιζαν την ανάπτυξη της αυθόρμητης ταξικής συνείδησης των εργατών. ενώ η κριτική. ο παρισινός αναρχισμός ήταν διάχυτος μεταξύ των μποέμ που σύχναζαν στα διάφορα καμπαρέ και τα καφέ της γαλλικής πρωτεύουσας. στον οποίο επέμενε ο Κάουτσκι.44 Με την ευρύτερη αυτή έννοια. ενώ οι ιδεολογικές τους συγγένειες με τους μεταϊμπρεσιονιστές ζωγράφους και τους συμβολιστές συγγραφείς ήταν ορατές στις αλληλεπιδράσεις μεταξύ τέχνης και αναρχισμού στη Βαρκελώνη και τον Πικάσο των αρχών του αιώνα.

αποσκοπώντας στην «απελευθέρωση της δημιουργικότητας και καλλιτεχνικής διάθεσης που κρύβει κάθε άνθρωπος μέσα του» μέσω του κλεισίματος «της ρωγμής η οποία υπάρχει ανάμεσα στην καρδιά. ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΕΣ ΚΑΙ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ Τίποτε δεν υπογραμμίζει καλύτερα τις χαμένες ευκαιρίες της Αριστεράς από τη δυ- 192 σκολία του σοσιαλισμού να αντιμετωπίσει τις δυσκολίες που του προκαλούσε ο φεμινισμός. ενώ το Πρόγραμμα του SPD. όπως η ισότητα των φύλων και η σεξουαλική ελευθερία– ελάχιστα αναγνωρίζονταν ως αποδεκτοί στην επίσημη ζωή των σοσιαλιστικών κομμάτων. καθώς επίσης και «την κατάργηση όλων των νόμων που βάζουν τη γυναίκα σε υποδεέστερη θέση στο δημόσιο και αστικό δίκαιο». Το βιβλίο . που είχε ψηφιστεί στην Ερφούρτη. που μπορούσαν να τους κάνουν να αντέξουν την απομόνωση. οι αναρχικές παραδόσεις του ύστερου 19ου αιώνα παρέμεναν ισχυρές. οι σοσιαλιστές υποστήριζαν σθεναρά την ισότητα των φύλων. o αναρχισμός ήταν πηγή έμπνευσης σε τομείς της ανθρώπινης ζωής που ο μαρξισμός. στις διάφορες επιστημονικές και υλοκρατικές εκδοχές του. το γυναικείο τμήμα του SPD αναπτύχθηκε γοργά. στο σώμα και το πνεύμα»: Έβλεπαν το σοσιαλισμό σαν μια εσωτερική μεταμόρφωση που σήμαινε «αλλαγή εδώ και τώρα». την απελπισία και τις δυσκολίες της ζωής.50 ΦΕΜΙΝΙΣΤΡΙΕΣ. Με αυτή την έννοια. Ποτέ δεν μπήκαν στην ημερήσια διάταξη της Δεύτερης Διεθνούς ούτε συζητήθηκαν δημόσια ως σημαντικά και εξέχοντα θέματα. ή για έναν άλλο δημοφιλή αλλά μοναχικό και ατίθασο άνθρωπο. ζητούσε πλήρη εκλογικά δικαιώματα για τις γυναίκες. Ήθελαν να επικρατήσει η νέα αυτή ζωή στην καθημερινότητα των απλών ανθρώπων και γι’ αυτό έδιναν ιδιαίτερη έμφαση στη ζεστασιά της φιλίας και της συντροφικότητας. Θεωρητικά. Το πρόγραμμα του Εργατικού Κόμματος Γαλλίας (Parti Ouvrier Français – POF) του 1882 μιλούσε για πλήρη πολιτική και οικονομική απελευθέρωση των γυναικών.49 Οι δεσμοί αυτοί ανάμεσα στην προσωπική ζωή και το σοσιαλισμό –που επεκτάθηκε αργότερα και σε άλλες πτυχές της κοινωνίας. όπως ο Όσκαρ Γουάιλντ. Όταν μάλιστα το 1908 οι γυναίκες απέκτησαν το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι. αγνοούσε. από τις ποδηλατικές λέσχες μέχρι τα Σοσιαλιστικά Κυριακάτικα Σχολεία. Για τον Κάρπεντερ. στην ενδυμασία και την επίπλωση και στους συλλόγους.51 Το SPD ήταν το κόμμα που κατέθεσε το 1895 για πρώτη φορά στο κοινοβούλιο της Γερμανίας την πρόταση νόμου για παραχώρηση του δικαιώματος ψήφου στις γυναίκες.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·192 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ την αλλαγή εκτός του πλαισίου δράσης των επίσημων κομμάτων και συνδικάτων.

όταν δηλαδή θα απασχολούνταν στη βιομηχανία. η ανατροφή των παιδιών και η φροντίδα του σπιτιού θα αποκτούσαν κοινωνικό χαρακτήρα και οι γυναίκες θα απελευθερώνονταν από το σπίτι-φυλακή και θα γίνονταν παραγωγικές όπως οι άντρες. το οποίο ανέλυε την καταπίεση των γυναικών βάσει της σχέσης της οικογένειας με τον κυρίαρχο τρόπο παραγωγής. Το έργο του Γερμανού πολιτικού και στοχαστή ανέπτυσσε διεξοδικά το σύνολο των δικαιωμάτων των γυναικών. Οι γυναίκες θα απελευθερώνονταν πλήρως μόνο υπό ένα σοσιαλιστικό καθεστώς μέσω της οικονομικής τους ανεξαρτησίας. Στην προσπάθειά τους να καταστήσουν την απελευθέρωση της γυναίκας καθαρά οικονομική υπόθεση. όλα τα άλλα θα ακολουθούσαν. από το δικαίωμα ψήφου και την πρόσβαση σε διάφορα επαγγέλματα μέχρι το διαζύγιο.52 Με τον τρόπο αυτό. ενώ η τροποποιητική πρόταση του Μπέμπελ να ψηφίζουν οι «πολίτες και των δύο φύλων» αντικαταστάθηκε από την πρόταση «όλοι οι πολίτες». Το «γυναικείο ζήτημα» θα μπορούσε πράγματι να λυθεί αν «το υπάρχον κράτος και η κοινωνία μεταμορφώνονταν ριζικά». οι σοσιαλιστές συνδύαζαν τα πολιτικά δικαιώματα με γενικότερα κοινωνικοοικονομικά αιτήματα. Γι’ αυτό και η νομική και η πολιτική τους απελευθέρωση δεν ήταν αρκετές. Όταν οι γυναίκες θα πήγαιναν «στη δουλειά». το έργο του Ένγκελς Η καταγωγή της οικογένειας.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·193 ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ του Άουγκουστ Μπέμπελ Γυναίκες και σοσιαλισμός (1878) υπήρξε το ιδρυτικό κείμενο του γερμανικού σοσιαλισμού. καθώς πίστευαν ότι οι τελευταίες δεν είχαν ταξική συνείδηση και μπορούσαν εύκολα να γίνουν βορά του ιερατείου λόγω της δεισιδαιμονίας τους: «Οι γυναίκες δεν θέλουν να ξέρουν τίποτε για πολιτική και οργάνωση […] τους αρέσει να πηγαίνουν στις πρω- 193 . Πάντοτε όμως ερχόταν πρώτο το «κοινωνικό ζήτημα». η ισότητα στο νοικοκυριό. η μεταρρύθμιση της νομοθεσίας σχετικά με τις αμβλώσεις και την αντισύλληψη. Από τη στιγμή που ο καπιταλισμός θα ανατρεπόταν. της ιδιοκτησίας και του κράτους (1884). οι ίσες ευκαιρίες εκπαίδευσης. την περιουσία των παντρεμένων γυναικών και τα νεωτερικά ιδεώδη για την ενδυματολογία και την απελευθέρωση της σεξουαλικότητας. οι σοσιαλιστές επικαλούνταν άλλο ένα ιδρυτικό κείμενο του μαρξισμού. συναγωνιζόμενο ακόμη και τα σχόλια του Κάουτσκι για το Πρόγραμμα της Ερφούρτης ως το πιο πολυδιαβασμένο βιβλίο του κινήματος. Ωστόσο η σοσιαλιστική πρακτική ήταν πιο αμφίσημη. Οι γυναίκες ήταν διπλά καταπιεσμένες: αφενός από «την οικονομική και κοινωνική εξάρτησή τους από τον άντρα» και αφετέρου από την καπιταλιστική εκμετάλλευση. με πενήντα εκδόσεις μέχρι το 1909 και δεκαπέντε μεταφράσεις. Πολλοί άντρες σοσιαλιστές έβλεπαν τις γυναίκες σαν μια «οπισθοδρομική» και συντηρητική δύναμη. η ισότητα των αμοιβών. όπως η κοινωνική φροντίδα των παιδιών των εργαζόμενων μητέρων. Το ιδρυτικό συνέδριο του SPD το 1875 υποστήριξε αρχικά μόνο το δικαίωμα ψήφου των αντρών.

που ανήκε στην αναθεωρητική πτέρυγα. φτάνοντας στο 8. η «φυσική ασχολία της γυναίκας «ήταν» η φροντίδα και το μεγάλωμα των παιδιών. χρησιμοποιώντας τις πιο χυδαίες εκφράσεις και τα πιο άθλια βρομόλογα με σκοπό να με φέρουν σε δύσκολη θέση». οι προκαταλήψεις δεν έπαυαν να υπάρχουν. Το κόμμα θα έπρεπε να κάνει τις γυναίκες να γυρίσουν στο σπίτι. περιθωριοποιήθηκε λόγω της αλαζονικής συμπεριφοράς των αντρών συναδέλφων της: «Οι άντρες προσπαθούσαν να δείξουν ότι είναι θαρραλέοι.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·194 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 194 τομαγιάτικες εκδηλώσεις για να ακούσουν λόγους. σύμφωνα με την οποία οι γυναίκες θα γίνονταν δεκτές στο επάγγελμά τους αν κέρδιζαν τα προβλεπόμενα. εκείνοι όχι μόνο την απέρριψαν αλλά έδιωξαν ακόμη και τον άντρα της Λουί επειδή την άφησε να εργαστεί.54 Στο Αμβούργο. Οι εργάτριες δεν αποτελούσαν προτεραιότητα των συνδικάτων. βουλευτή του SPD. να φτιάχνει πούρα. γνωστός από τα πρώτα βήματα του εργατικού κινήματος.56 Ο φεμινισμός του εργατικού κινήματος πριν από το 1914 είχε σαφή όρια. τη μόνη δηλαδή βιομηχανία στην . Οι Γάλλοι τυπογράφοι ψήφισαν το 1910 μια απόφαση.53 Ο μισογυνισμός των ειδικευμένων τεχνιτών που ήθελαν να αποκλείσουν τις γυναίκες. Μετά τη νομιμοποίησή τους τη δεκαετία του 1890. να μαντάρουν τις κάλτσες τους και τα λοιπά».57 Οι γυναίκες αποκλείονταν συστηματικά.8% των Γερμανών συνδικαλιστών ήταν γυναίκες. από το να εισέλθουν σε ειδικευμένα επαγγέλματα. αλλά όταν η Έμα Κουριό (Emma Couriau) υπέβαλλε αίτηση για να εισέλθει στο τμήμα της Λιόν.55 Αυτού του είδους οι αντιφεμινιστικές συμπεριφορές πήραν και θεωρητική μορφή. ο καλλωπισμός και η σταθεροποίηση της οικογενειακής ζωής». με αποφάσεις των συνδικάτων. Ακόμη κι όταν κάποιες φορές τα όρια αυτά παραβιάζονταν. δεν μπορεί να είναι μέλος της οργάνωσης».8% το 1913. είχε μεταμορφωθεί σε μια γενικευμένη πολιτισμική συμπεριφορά επιθετικής φαλλοκρατίας. Για τον Έντμουντ Φίσερ (Edmund Fischer). στην οικογένεια. εκτός από τη γυναίκα του.58 Το χάσμα ανάμεσα στη ρητορική των σοσιαλιστών («Δεν μπορεί να είναι ανταγωνιστική η σχέση των εργατών και των εργατριών») και τη συνδικαλιστική πρακτική ήταν ιδιαίτερα μεγάλο στην υφαντουργία. η οποία δεν καλωσόριζε καθόλου τις γυναίκες. μόνο το 1. που ήταν η εκλογική της περιφέρεια. οι άντρες του κόμματος απαγόρευαν στις γυναίκες και στις κόρες τους να παρακολουθούν τις συναντήσεις γυναικών: «Θα πρέπει να νοιάζονται για το νοικοκυριό τους. Όταν η Κλάρα Χάαζε (Klara Haase) έγινε μέλος της επιτροπής του SPD στο Βερολίνο. Το καταστατικό των εργαζομένων στη βιομηχανία πούρων της Κοπεγχάγης (1872) το έλεγε ωμά: «Οποιοσδήποτε πουροποιός διδάσκει μια γυναίκα. να τραγουδήσουν και να χορέψουν […] αλλά δεν θέλουν να παρευρίσκονται σε συγκεντρώσεις πολιτικών κομμάτων και συνδικάτων».

στα πλυντήρια και στην παραγωγή τροφίμων. από το 1897. αλλά. το κίνημα αυτό περιθωριοποιήθηκε από τη γαλλόφωνη ηγεσία του Κόμματος Βέλγων Εργατών (POB). ενώ η συμμετοχή των γυναικών στις απεργίες ξεπερνούσε την επιθυμία τους να ενταχθούν στα συνδικάτα.59 Το 1910.62 Ο αντιφεμινισμός στρεφόταν εναντίον της νομιμοποίησης της εργασίας των γυναικών. Οι Φλαμανδές γυναίκες. ήταν μόνο 11% το 1897.60 Το ποσοστό γυναικών στο εργατικό συνδικάτο του SPD στο χώρο της υφαντουργίας. που ιδρύθηκε το 1891.000 Βρετανών συνδικαλισμένων εργατών στον τομέα της υφαντουργίας ήταν γυναίκες. στην καλύτερη περίπτωση θεωρούνταν ένα μεγάλο βαρίδι για το εργατικό κίνημα και ότι […] πρόδιδαν τους αγώνες των συνδικάτων. Την ίδια εποχή. υπήρχαν «πολλές γυναίκες που απα- 195 . οι άντρες συνδικαλιστές αντιμετώπιζαν τις συνθήκες εργασίας των γυναικών ως ένα είδος «καθυστέρησης»: «Οι εργάτριες παρουσιάζονταν συχνά στη γλώσσα των συνδικαλιστών ως παθητικές και απολιτικές· μάλιστα. που ήταν τόσο σημαντικές για την εκβιομηχάνιση των καπιταλιστικών οικονομιών. Οι εργάτριες στις υφαντουργίες της βόρειας Γαλλίας αποτελούσαν ένα οχυρό του Εργατικού Κόμματος Γαλλίας.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·195 ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ οποία οι γυναίκες είχαν πάντοτε πολύ ισχυρή παρουσία. τις διακρίσεις σε βάρος τους στους χώρους δουλειάς και βέβαια τις σεξουαλικές παρενοχλήσεις. Η ανδροκρατούμενη συνδικαλιστική γραφειοκρατία δεν επέτρεπε στις γυναίκες να ανέλθουν σε υψηλά αξιώματα. Αυτό ήταν σαφέστερο στα ανειδίκευτα επαγγέλματα και τις περιστασιακές εργασίες. που εργάζονταν στα εργοστάσια υφαντουργίας της Γάνδης. πάνω από το ήμισυ των 275. της δουλειάς και του νοικοκυριού και της ανατροφής των παιδιών. αλλά.61 Πράγματι. ενώ αγνοούσε τα επιπλέον βάρη που αναλάμβαναν οι γυναίκες στο σπίτι. Εκτός από τις εργαζόμενες στη βιομηχανία ενδυμάτων. οι σοσιαλιστές θυσίασαν τα συμφέροντά τους στο βωμό του κυριαρχούμενου από τους άντρες συνδικαλιστικού κινήματος και του κοινοβουλευτισμού. ενεργώντας ως απεργοσπάστριες ή ως εργαζόμενες που προτιμούσαν να δουλεύουν με μικρότερο μισθό χωρίς να λογαριάζουν τις επιπτώσεις της στάσης τους αυτής στο γενικότερο επίπεδο των αμοιβών». επικεφαλής του οποίου ήταν ο Γκεντ. δημιούργησαν μετά το 1885 ένα σημαντικό σοσιαλιστικό κίνημα. ενώ το 1907-13 έφτασε στο 36%. Ωστόσο οι αγώνες των γυναικών αντιμετώπιζαν τα συνεχή παράπονα των συνδικαλιστών ηγετών: οι αυθόρμητες απεργίες τους υπονόμευαν τον συγκεντρωτικό τρόπο λήψης των αποφάσεων. λόγω του διπλού βάρους που έφεραν. αντιδρούσε στην εξίσωση των αποδοχών αντρών και γυναικών. που έδρευε στις Βριξέλες. το μικρότερο χριστιανικό συνδικάτο είχε 30%. αλλά ποτέ δεν κρίθηκαν ικανές για να αναλάβουν μια ηγετική θέση στο Εργατικό Κόμμα ή στο Συνέδριο των Συνδικαλιστικών Ενώσεων (Trade Union Congress – TUC). από το 1902.

Στις απεργίες που έγιναν το 1910-14 στο Λονδίνο («εργαζόμενες στην παρασκευή μαρμελάδας και τουρσιού. τα κουτιά. Οι νόμοι που προστάτευαν την εργασία των γυναικών και ρύθμιζαν τις ώρες εργασίας. την άδεια λοχείας και τα βαριά και ανθυγιεινά επαγγέλματα. εμμέσως έβγαζαν τις γυναίκες από τον πυρήνα της εργατικής τάξης. τις δαντέλες και τη ραπτική. κουτιά. Ωστόσο αυτό που συνήθως υπονοούσαν οι σοσιαλιστές ήταν ότι οι γυναίκες δεν θα έπρεπε να εργάζονται αλλά να μένουν στο σπίτι. τα σοσιαλιστικά κόμματα στην πλειονότητά τους προσέγγιζαν το όλο θέμα από πατερναλιστική σκοπιά. κτένες. το κόστος ζωής γενικότερα και η . εργαζόμενες στην παρασκευή μπισκότων. Η προστασία των γυναικών εργαζομένων περιλάμβανε πραγματικές μεταρρυθμίσεις. χάρτινες σακούλες. Στη Βρετανία. πλύστρες και κατασκευάστριες φακέλων και αλουμινένιων κουτιών. όταν το κίνημα ασχολήθηκε με ζητήματα όπως οι τιμές των τροφίμων. Αν και οι σοσιαλίστριες συχνά συμφωνούσαν με τις άλλες φεμινίστριες στο θέμα της καταπολέμησης των νόμων που θέσπιζαν ιδιαίτερη προστασία των γυναικών. πλύντριες μπουκαλιών και γυναίκες που δούλευαν στο μάζεμα των χαλιών από τα σπίτια.63 Με το να βαφτίζονται όλες αυτές οι σκληρές δουλειές ως «εργασία σε εργοστάσιο που έχει εξαιρεθεί από τις ρυθμίσεις των Νόμων περί Λειτουργίας των Εργοστασίων και των Συνδικάτων» αντιμετωπίζονταν εσφαλμένα ως γυναικείο πρόβλημα που έχρηζε μάλλον νομοθετικής ρύθμισης παρά συνδικαλιστικής δράσης.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·196 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 196 σχολούνταν για να κατασκευάζουν τεχνητά λουλούδια. βάσει του οποίου δημιουργήθηκε ένα κανονιστικό πλαίσιο για τις αλυσίδες. τσιγάρα και πούρα. σοκολάτας και γλυκών.66 Ο αριθμός τους άρχισε να αυξάνει μετά το 1904-05. όπως ήταν το οκτάωρο και οι ίσες αποδοχές. καθώς και όσες απασχολούνταν στα αποστακτήρια και τα ζαχαροπλαστεία») συμμετείχαν πολλές γυναίκες που δεν ήταν πριν οργανωμένες. καλάθια. ένας συνασπισμός φιλελευθέρων και σοσιαλιστών ανέλαβε μια εκστρατεία μέσω της Εθνικής Ένωσης εναντίον της Ανειδίκευτης Εργασίας και υπέρ του Ελαχίστου Μισθού.65 Το γυναικείο κίνημα του SPD περιλάμβανε κυρίως νοικοκυρές (παντρεμένες γυναίκες άνω των 25 ετών που δεν εργάζονταν) και λιγότερο βιομηχανικές εργάτριες. δαντέλες. φακέλους. ορίζοντάς τες μάλλον ως εξαρτώμενα πρόσωπα παρά ως ανεξάρτητους πολίτες με τα δικά τους δικαιώματα.». κορύφωση της οποίας ήταν ο Νόμος για τα Συμβούλια των Συνδικάτων του 1909. ειδικά όταν συνδυαζόταν με στόχους. καθώς επίσης και άλλες που εργάζονταν στα τυπογραφεία ή στην επεξεργασία φτερών στρουθοκαμήλου κτλ.64 Όμως η πεποίθηση των μεταρρυθμιστών ότι τα ανειδίκευτα επαγγέλματα και η δουλειά στο σπίτι προοδευτικά θα εξαφανίζονταν έκρυβε κάποιες προκαταλήψεις σχετικά με το πού θα έπρεπε να αναζητηθεί η «πραγματική» εργατική τάξη. το νυχτερινό ωράριο.

την προσφορά σχολικών γευμάτων και τη διοργάνωση διαφόρων δραστηριοτήτων για τα παιδιά και τους νέους· οι γυναίκες του SPD συμμετείχαν στις εκλογές για τα τοπικά συμβούλια ασφαλίσεων υγείας. και τη δασκάλα των παιδιών μου που θα φέρουν σε πέρας τους αγώνες του μέλλοντος”»68 Όλα αυτά μεταφράστηκαν σε δημόσια πολιτική. που προπαγάνδιζαν τη δημιουργία οίκων μητρότητας. τον άνθρωπο που συμμερίζεται τα ιδεώδη και τους κόπους μου. ανατρέφοντας τα παιδιά της σύμφωνα με τα πρότυπα του σοσιαλισμού. Με διαλέξεις. τους αγώνες και τη δουλειά του». Οι σοσιαλίστριες έθεσαν νέα ζητήματα στο χώρο της πολιτικής. και με κατάργηση της σκληρής και εξουθενωτικής ανειδίκευτης δουλειάς». αντί να ανατρέψει το θεσμό της οικογένειας. Το ιδεώδες του «οικογενειακού μισθού». απαιτώντας δημοκρατία στην καθημερινή ζωή. προσφέροντας βοήθεια και συντροφικότητα στο σοσιαλιστή άντρα της και «κατανοώντας τις φιλοδοξίες. τροφοδοσία των δήμων με γάλα. στις μητέρες και τα παιδιά. Από το 1905. εννοεί “τη σύντροφό μου. χωρίς σεμνοτυφία. το SPD ανέδειξε ως πολιτική του προτεραιότητα την εργασία των βιομηχανικών εργατριών. Έτσι έγινε για πρώτη φορά κερδοφόρα και ενίσχυσε σημαντικά την κυκλοφορία της. Βρετανίδα σοσιαλίστρια και σουφραζέτα. όπως υπαινίσσονταν οι αντίπαλοί του. Τη δεκαετία του 1890 και σε συμφωνία με τις θέσεις της Δεύτερης Διεθνούς. δεν ήταν λιγότερο ισχυρό μεταξύ των σοσιαλιστών. χρησιμοποίησε ως εφαλτήριο το σχολικό συμβούλιο του Μπράντφορντ για να υποστηρίξει την καθιέρωση της παροχής υπηρεσιών υγείας στο σχολείο και αργότερα την οργάνωση κατασκηνώσεων για τα φτωχά παιδιά. «Όταν λοιπόν ο προλετάριος λέει “η γυναίκα μου”. το SPD έκανε τη «σοσιαλδημοκρατική οικογένεια» ένα από τα ιδεώδη του σε μια προσπάθεια να ενισχύσει την υπόληψη της εργατικής τάξης.67 Πράγματι. βρεφοκομείων και παιδότοπων.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·197 ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ οικογενειακή πρόνοια. «Η μητρότητα με την ευρεία έννοια του όρου» σήμαινε «καθαρή τροφή. χωρίς απόκρυψη των γεγονότων της ζωής που οι νέοι και οι νέες θα έπρεπε να γνωρίζουν. που θα επέτρεπε σε πολλούς άντρες να ζήσουν τις οικογένειές τους χωρίς να χρειάζεται να εργάζονται οι γυναίκες τους. αύξηση των χρόνων φοίτησης. Συγκροτήθηκαν Επιτροπές Προστασίας του Παιδιού. Η ιδεώδης σοσιαλίστρια έγινε ο αρχιτέκτονας του σοσιαλιστικού σπιτιού. η επιθεώρηση Die Gleichheit (Ισότητα) αύξησε το πολιτικό της περιεχόμενο που απευθυνόταν στις νοικοκυρές.69 Η Μάργκαρετ ΜακΜίλαν (Margaret McMillan). ηθική διαπαιδαγώγηση των νέων. καλά και υγιεινά σχολεία. παρασκηνιακές ενέργειες και μαχητική αρθρογραφία στις εφημερίδες 197 . καθώς και την ίδρυση ενός υπαίθριου σχολείου στο Ντέπτφορντ του Λονδίνου. Όλα αυτά είχαν ριζοσπαστικό δυναμικό. Ορισμένες απασχολήθηκαν σε διάφορες κοινωνικές υπηρεσίες. αλλά μετά το 1905 στράφηκε σε ζητήματα οικογενειακής πρόνοιας.

Επιλέγοντας να συμμετάσχουν στην κοινοβουλευτική ζωή των χωρών τους ήδη από το 1900. τα σοσιαλιστικά κόμματα παρέπεμπαν το θέμα της ψήφου των γυναικών στο μέλλον. Οι σοσιαλιστικές υπεκφυγές σχετικά με το «γυναικείο ζήτημα» ήταν πολύ χειρότερες σε ό. Εκεί που τα μαζικά σοσιαλιστικά κόμματα μονοπωλούσαν τους αγώνες για τη δημοκρατία. Δεδομένης της ανδροκρατικής κουλτούρας του εργατικού κινήματος και της οικογενειοκεντρικής ιδεολογίας του. Εκεί όπου οι αγώνες για το δικαίωμα ψήφου των αντρών συνεχίζονταν.71 Η Τσεχία και η Βρετανία αποτελούσαν λαμπρές εξαιρέσεις. με το αιτιολογικό ότι οι γυναίκες δεν είχαν καμιά αξία εφόσον δεν ψήφιζαν. Ο βρετανικός φεμινισμός είλκυε την καταγωγή από τα κινήματα για το δικαίωμα ψήφου της δεκαετίας του 1860. οι γυναίκες αυτές οργανώθηκαν κυρίως στην Εθνική Ένωση Εταιρειών για το Δικαίωμα Ψήφου των Γυναικών (NUWSS) και την Κοινωνική και Πολιτική Ένωση Γυναικών (WSPU).τι αφορά το δικαίωμα ψήφου που ήταν βασικό πρόβλημα της δημοκρατίας. καθώς και από προηγούμενες εκστρατείες υπέρ της μεταρρύθμισης του νομικού πλαισίου που ρύθμιζε το διαζύγιο και την περιουσία των παντρεμένων γυναικών. το χάσμα με όσους υποστήριζαν τα δικαιώματα των γυναικών μεγάλωνε συνέχεια. οι Βέλγοι και οι Γάλλοι σοσιαλιστές οδήγησαν στο περιθώριο τα ισχυρά γυναικεία κινήματα του γαλλικού Βορρά και της Γάνδης.70 Ωστόσο τα σοσιαλιστικά κόμματα περιθωριοποίησαν όλα αυτά τα θέματα. οι σοσιαλιστές ήταν αντίθετοι και στις καμπάνιες των «αστών» γυναικών για τα δικαιώματα του «ασθενούς» φύλου. ο χώρος για ένα δημοκρατικό φεμινισμό στα σοσιαλιστικά κόμματα ήταν περιορισμένος. γίνονταν υπολογισμοί εξαιρετικά πολύπλοκοι. Κι αυτό. μια και χαρακτήριζαν το «φεμινισμό» ως ιδιοτελές αίτημα της μεσαίας τάξης. Εκεί όπου οι εργάτες είχαν αποκτήσει ήδη το δικαίωμα αυτό. αντιμετωπίζοντάς τα ως ελάσσονος σημασίας «γυναικεία ζητήματα». όπως η Συντεχνία Γυναικών (Women’s . θεωρώντας ως ρεαλιστικό στόχο το περιορισμένο δικαίωμα ψήφου για τους άντρες και τις γυναίκες που είχαν περιουσία. γιατί στην ουσία είχαν ταξικούς φόβους απέναντι στην πραγματική δημοκρατία. βλέποντας στην αναμόρφωση της παιδικής ηλικίας μια μεταφορά για την αλλαγή της κοινωνίας. και δευτερευόντως σε γυναικείες κινήσεις.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·198 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 198 πίεσε ακούραστα όλες τις πολιτικές παρατάξεις. Εξαιτίας της έλλειψης ενός μαζικού σοσιαλιστικού κόμματος. Αν μάλιστα ήταν ιδιαίτερα ισχυροί. Εν προκειμένω. Η απελευθέρωση των γυναικών κατατάχτηκε στο πρόγραμμά τους για την οικογενειακή ευημερία. Οι σοσιαλιστές πίστευαν ότι η αντιφεμινιστική τακτική έκανε ευκολότερη την απόκτηση του δικαιώματος ψήφου από τους άντρες. Αλλά και οι αστές σουφραζέτες είχαν τη δική τους στρατηγική. τα σοσιαλιστικά κόμματα απέτυχαν να κάνουν προτεραιότητα της πολιτικής τους τα εκλογικά δικαιώματα των γυναικών.

Η NUWSS πραγματοποίησε ανάλογες εκδηλώσεις. Από το 1909. η μαχητικότητα της WSPU ριζοσπαστικοποίησε το όλο πλαίσιο των αγωνιστικών κινητοποιήσεων. αναπροσδιορίζοντας 199 . λάβαρα. όπως η Λασπωμένη Πορεία 3.000 διαδηλώτριες έκαναν πορεία μέχρι το Χάιντ Παρκ. και η εκδήλωση «Από τη Φυλακή στα Πολιτικά Δικαιώματα» τον Ιούνιο του 1910. όταν οι αστυνομικές δυνάμεις ταπείνωσαν βίαια τις διαδηλώτριες της WSPU έξω από το κοινοβούλιο. που έπεσε στα πόδια του αλόγου του βασιλιά στις ιπποδρομίες του Ντέρμπι το 1913.72 Έτσι. η πολιτική ανυπακοή. η πιο δυναμική απ’όλες αυτές τις οργανώσεις ήταν η WSPU. κυρίως μέσω της στιλιστικής επινοητικότητας όσων τις διοργάνωναν.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·199 ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ Cooperative Guild). αν οι αγωνίστριες της WSPU κατάφεραν το πρώτο πλήγμα στις ισχύουσες πολιτικές νόρμες. Μετά το 1905. τις οποίες ακολούθησαν η λαμπαδηδρομία των Επαγγελματιών Γυναικών το 1909 και η συγκέντρωση στο Χάιντ Παρκ στις 23 Ιουλίου 1910. η Ένωση Γυναικείων Συνδικάτων (Women’s Trade Union League). οι απεργίες πείνας στις φυλακές αντιμετωπίστηκαν με αναγκαστική χορήγηση τροφής στις απεργούς. Ωστόσο η πιο θεαματική απ’ όλες ήταν η Πορεία Στέψης των Γυναικών το 1911.5 χιλιομέτρων περίπου. ενώ ο Νόμος του 1913 με την προσωνυμία «Η γάτα με το ποντίκι» έδινε στις αρχές τη δυνατότητα να ξανασυλλαμβάνουν τις αγωνίστριες αμέσως μετά την απελευθέρωσή τους. Το σύνθημα «Ψήφος στις γυναίκες» έδωσε σημαντική ώθηση στο εργατικό κίνημα της περιόδου πριν από το 1914. Οι μαχητικές αυτές εκδηλώσεις κορυφώθηκαν μετά τη «Μαύρη Παρασκευή» (18 Νοεμβρίου 1910). Οι πιο σημαντικές εκδηλώσεις αυτού του είδους ήταν η «Κυριακή των Γυναικών» τον Ιούνιο του 1908. όπου τελικά ο αριθμός των συγκεντρωμένων ξεπέρασε τους 250. οι αγώνες που τις διαδέχτηκαν είχαν ευρύτερο πολιτικό ορίζοντα.000 γυναίκες από 28 οργανώσεις τουλάχιστον που είχαν δημιουργήσει οι σουφραζέτες. όταν η πορεία 15. ενώνοντας και τις δύο πτέρυγες του κινήματος σε ένα είδος αντίπραξης στην επίσημη ενθρόνιση του βασιλιά που θα γινόταν μία εβδομάδα αργότερα: «40. Δίχως αμφιβολία.000 ανθρώπων το 1907 ή η Πορεία της 13ης Ιουνίου 1908.000. και η Ένωση Εργαζόμενων Γυναικών (Women’s Labour League). μουσική και ιστορικά κοστούμια […] το μήκος αυτής της πορείας ήταν γύρω στα έντεκα χιλιόμετρα». όταν 30. το Ανεξάρτητο Εργατικό Κόμμα (ILP). Στις μαχητικές δραστηριότητες της οργάνωσης αυτής περιλαμβάνονταν η βίαιη διακοπή πολιτικών συναντήσεων. έκαναν μια γιορταστική πορεία με άρματα.000 ανθρώπων είχε μήκος 3. επικεφαλής της οποίας ήταν η Έμελιν και η Κρίσταμπελ Πάνκχαρστ (Emmeline και Christabel Pankhurst). η καταστροφή περιουσιακών στοιχείων και πολλές θεαματικές ατομικές ενέργειες. η πιο διάσημη από τις οποίες ήταν εκείνη της Έμιλι Γουάιλντινγκ Ντέιβισον (Emily Wilding Davison).

η Σελίνα Κούπερ (Selina Cooper). που δημιουργήθηκε ως κίνηση διαμαρτυρίας εναντίον της απόφασης των αδελφών Πάνκχαρστ να έρθουν σε ρήξη με το ILP. οι εργατικές αναταραχές και η ιρλανδική κρίση. που θα απέκλειε τις γυναίκες. Η αδιαλλαξία της WSPU ήταν ζωτικής σημασίας για την αποσαφήνιση της εχθρότητας της κυβέρνησης των Φιλελευθέρων έναντι του δικαιώματος ψήφου των γυναικών. η Τερέζα Μπίλινγκτον-Γκριγκ (Teresa BillingtonGreig). δημόσια λουτρά και πλυντήρια. η Χάνα Μίτσελ (Hannah Mitchell). βάσει της οποίας «η δημοκρατία και η κοινωνική αναδιανομή . Με τις νέες μορφές συλλογικότητας που δημιούργησε. όπως η Ιζαμπέλα Φορντ (Isabella Ford). συνέβησαν και κάποιες ευρύτερες ζυμώσεις μεταξύ των εργατριών στις τοπικές σοσιαλιστικές κουλτούρες του βορρά. Εκτός από αυτές όμως τις αγωνιστικές κινητοποιήσεις. ο αγώνας για το δικαίωμα ψήφου των γυναικών άλλαξε ριζικά τον τρόπο που φαντάζονταν τη δημοκρατία. η Έθελ Σνόουντεν (Ethel Snowden) και η Μέρι Γκόθορπ (Mary Gawthorpe). αλλά η σεκταριστική και μεσσιανική αντίληψη της Κρίσταμπελ Πάνκχαρστ μπλόκαρε τη συγκρότηση εναλλακτικών προοδευτικών συμμαχιών. Αν η ηγεσία της WSPU στο Λονδίνο απομονώθηκε γύρω από τις αυταρχικές αδελφές Πάνκχαρστ. Η κατηγορηματική απόρριψη εκ μέρους του Εργατικού Κόμματος οποιασδήποτε μεταρρύθμισης της εκλογικής νομοθεσίας. η Άντα Νιλντ Τσου (Ada Nield Chew). τις γλώσσες πολιτειότητας και την ηθική της καθημερινότητας. ιδιαίτερα μέσω της Συντεχνίας Γυναικών και της Ομοσπονδίας Ανατολικού Λονδίνου της Σίλβια Πάνκχαρστ (Sylvia Pankhurst). η «μαχητικότητα» των απλών μελών της διαχύθηκε μέσω του ευρύτερου κινήματος για το δικαίωμα ψήφου σε άλλες περιοχές. Αντίθετα. η άνοδος του «δημοκρατικού σουφραζετισμού» έδωσε τη δυνατότητα στη NUWSS να διαρρήξει τις σχέσεις της με τους Φιλελευθέρους και να προσεταιριστεί τους Εργατικούς. καθώς και βελτιωμένες υπηρεσίες προς τις εγκύους και τις νέες μητέρες»). τα έμφυλα καθεστώτα επίσης άλλαξαν. Καθώς η εργατική τάξη αποκτούσε πολιτική ταυτότητα μέσω της οργάνωσης των εργατών και του δημοτικού σοσιαλισμού. Αυτό τονίστηκε εκ νέου από την Ένωση για την Ελευθερία των Γυναικών. καθώς η NUWSS συνέκλινε πολιτικά. το δικαίωμα ψήφου των γυναικών έγινε αντικείμενο μιας καμπάνιας που είχε και άλλες πτυχές. Αυτό προέκυψε εν μέρει μέσα από τη νέα κοινωνική ατζέντα («καλύτερα σχολεία και πιο υγιεινά σπίτια. ιδιαίτερα γύρω από τα στελέχη του ILP. άνοιξε το δρόμο. αντανακλώντας τις εικόνες της «νέας γυναίκας».01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·200 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 200 την έννοια των πολιτικών δικαιωμάτων. Το οργανωτικό βάρος βρισκόταν στη NUWSS και στις ευρύτερες συμμαχίες της. τα κύρια χαρακτηριστικά της οποίας ήταν η ανάπτυξη του συνδικαλισμού.73 Στην πυρετική πολιτική ατμόσφαιρα της Βρετανίας το 1910-14. με το αναδυόμενο τότε Εργατικό Κόμμα. μέσα από δημοκρατικές διαδικασίες.

της Αντιαλκοολικής Ένωσης Γυναικών. Οι προτάσεις των γυναικών εκτείνονταν από την άρνηση της σεξουαλικότητας αυτής καθ’ εαυτήν μέχρι 201 . καθώς και της τοπικής της ενορίας και του συνδικάτου των υφαντριών και τελικά του Εργατικού Κόμματος. της Λογοτεχνικής και Διαλογικής Εταιρείας. μια εργάτρια στο Νέλσον από το Λάνκασερ. της Εθνικής Ένωσης Οικιακής Ανάγνωσης. η οποία αντιπαρέθετε στην τελειότητα των γυναικών την κτηνωδία των αντρών». οι διάφορες αντιαλκοολικές ομάδες. της Επιτροπής Συνεργατικής Εκπαίδευσης. και κήρυσσε τη διακοπή των σεξουαλικών σχέσεων με το σύνθημα «Ψήφο στις γυναίκες. όπως ήταν η κληρονομιά των χαρτιστών σχετικά με τις κοινοβουλευτικές μεταρρυθμίσεις. θέτοντας σε αμφισβήτηση την οικογένεια. Οι αντίπαλοι της Πάνκχαρστ την κατηγόρησαν ότι «υποστήριζε μια σεξουαλική ιδεολογία. η ιρλανδική αυτοδιακυβέρνηση και η δωρεάν παιδεία.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·201 ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ συνδέονταν». της Σχολής Αμοιβαίας Βελτίωσης. Οι οπαδοί του κινήματος στρέφονταν εναντίον «των διπλών κριτηρίων της ηθικότητας. της Ποδηλατικής Λέσχης «Σάλπιγγα». αλλά και της Συντεχνίας Γυναικών. η «γενική αγροτική μεταρρύθμιση». η εγκράτεια. της Ένωσης Συνεργατικών Διακοπών.77 Όμως αυτού του είδους οι κριτικές της ανδροπρέπειας πήραν πολλές και διαφορετικές μορφές. «ο ριζοσπαστικός χριστιανισμός. της πορνείας και της ανδροκρατούμενης ιατρικής. της Επιτροπής Ασθενοφόρων «Άγιος Ιωάννης».74 Η Σελίνα Κούπερ. 1913). Εδώ. της πορνείας και της σεξουαλικής αντικειμενοποίησης και κακομεταχείρισης των γυναικών». η ανεξιθρησκία. ήρθε στη NUWSS φέρνοντας μαζί της όλες αυτές τις επιρροές – όχι μόνο της SDF και του ILP. και εν μέρει μέσα από άλλες παλιότερες επιρροές. Η ηθική αυτή διάσταση της σταυροφορίας των γυναικών αναγόταν στον αγώνα τους εναντίον του Νόμου για τις Μεταδοτικές Νόσους του 1864. αναθεωρώντας την έννοια της μητρότητας και επινοώντας νέες μορφές που θα μπορούσε να λάβει η ανεξαρτησία της γυναίκας στη δουλειά όσο και στη δημόσια σφαίρα γενικότερα.76 Όλα αυτά έχουν συνδεθεί κυρίως με το βιβλίο της Κρίσταμπελ Πάνκχαρστ Η μεγάλη μάστιγα και πώς να απαλλαγούμε από αυτή (The Great Scourge and How to End It. αγνότητα στους άντρες».75 Το κίνημα με τις σουφραζέτες καθιστούσε ασαφή τα όρια ανάμεσα στη δημόσια ζωή και την ιδιωτική. Οι περισσότερες μοιράζονταν μια πολύ συγκεκριμένη πίστη στο ηθικό και πολιτικό δικαίωμα των γυναικών να ψηφίζουν αλλά και στην κατάργηση της σεξουαλικής εκμετάλλευσης των γυναικών από τους άντρες. ο δημοκρατικός διεθνισμός. το οποίο κατήγγελλε την υποκρισία της αντρικής σεξουαλικότητας και της ταύτισης των γυναικών με το «Σεξ». το νοικοκυριό και τη σεξουαλική κουλτούρα. ο αντικληρικαλισμός. ο Κύκλος των Ελευθέρων Γυναικών και οι σοσιαλιστές ρήτορες υποδαύλιζαν την κριτική εναντίον κάθε μορφής συντηρητισμού».

οι σουφραζέτες δημιούργησαν μια δημιουργική ένταση ανάμεσα στην πολιτική ζωή και την προσωπική.79 Η ανασύνθεση εκ θεμελίων του βρετανικού ριζοσπαστισμού μετά τη δεκαετία του 1880. Διαμαρτυρόμενη ενάντια στη συνεχή άρνηση της κυβέρνησης των Αψβούργων να επιτρέψει την αυτοδιάθεση των Τσέχων. Από τον Κύκλο Λάγχαμ της Μπάρμπαρα Μπόντιτσον (Barbara Bodichon) και άλλων ώς την αποτυχημένη προσπάθεια διόρθωσης του Μεταρρυθμιστικού Νόμου του 1867 από τον Τζον Στιούαρτ Μιλ. αποτελώντας μια διαρκή ηθικοπολιτική πρόκληση για την ανδροκρατική καθεστηκυία τάξη. μια παρόμοια σύμπλευση μεταξύ των σοσιαλιστριών και των μη σοσιαλιστριών φεμινιστριών σημείωσε μεγάλη επιτυχία. στην Τσεχία. η Έμελιν και ο Ρίτσαρντ Πάνκχαρστ (Richard Pankhurst) υπήρξαν σημαντικά στελέχη του ILP μετά το 1894. η σχέση των απλών μελών των φεμινιστικών και των σοσιαλιστικών οργανώσεων αποδείχτηκε πιο ισχυρή. Το δημοτικό δικαίωμα ψήφου τους έδωσε πρόσβαση στη δημόσια ζωή σε τομείς όπως η κοινωνική πρόνοια και η εκπαίδευση. Οι εθνικές ορίζουσες των συνταγματικών αλλαγών της δεκαετίας του 1860 υπήρξαν και εδώ το κλειδί των εξελίξεων. με την άνθηση σοσιαλιστικών εταιρειών.78 Το κίνημα για το δικαίωμα ψήφου των γυναικών –το πιο ισχυρό γυναικείο κίνημα σε ολόκληρη την Ευρώπη– αναπτύχθηκε λόγω της απουσίας ενός μεγάλου σοσιαλιστικού κόμματος όπως εκείνα της Κεντρικής και της Βόρειας Ευρώπης.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·202 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 202 τη ριζοσπαστική υπεράσπιση της σεξουαλικής τους ελευθερίας. επέτρεψε το συνδυασμό του εργατικού και του φεμινιστικού ακτιβισμού με τρόπους που μέχρι τότε εμπόδιζε η επιτυχία των συγκεντρωτικών σοσιαλιστικών κομμάτων που υπήρχαν στην Κεντρική και τη Βόρεια Ευρώπη εκείνη την περίοδο. επηρεασμένες από τη ριζοσπαστική πολιτική κουλτούρα του Μάντσεστερ. ιδιαίτερα στη βόρεια Αγγλία. όπου οι γυναίκες μπορούσαν να δράσουν πιο ελεύθερα.81 Παρότι η Έμελιν και η Κρίσταμπελ αποχώρησαν από το ILP. έχοντας ως κοινό παρονομαστή το εθνικό ζήτημα.80 Αν η WSPU απέρριπτε τις υπάρχουσες προοδευτικές συμμαχίες. Το 1912. Ο λαϊκός και εξαιρετικά ανθεκτικός φιλελευθερισμός της Βρετανίας δημιούργησε πλαίσιο για την ανάπτυξη ριζοσπαστικών αντιλήψεων όσον αφορά τα γυναικεία ζητήματα. η εθνικίστρια συγγραφέας Μποζένα Βίκοβα-Κουνέτιτσκα (Bozena Viková-Kunetická) . Η συμμαχία ανάμεσα στην NWUSS και το Εργατικό Κόμμα αποτέλεσε την πιο καλή αφετηρία μετά το 1914. πράγμα που αποτυπώθηκε στην αποχώρηση της Ομοσπονδίας Ανατολικού Λονδίνου της Σίλβια Πάνκχαρστ. ο βρετανικός φεμινισμός ποτέ δεν έπαψε να έχει κάποιον εκπρόσωπό του στη ριζοσπαστική πτέρυγα του Φιλελεύθερου Κόμματος. Περισσότερο από άλλα τμήματα της Αριστεράς. και η WSPU απώλεσε την πολιτική πρωτοβουλία.

του Εθνικιστικού-Σοσιαλιστικού Κόμματος και του Κόμματος της Νέας Τσεχίας. Οι προσπάθειες του CˇSDSD κινούνταν παράλληλα με εκείνες της Επιτροπής για τα Εκλογικά Δικαιώματα των Γυναικών υπό τη Φραντίσκα Πλαμίνκοβα (Frantiska Plamíková). το γυναικείο τμήμα του οποίου αριθμούσε 28. πράγμα που είχε συμβεί και με τον προοδευτικό εθνικισμό της Ισλανδίας. στις βαλκανικές χώρες και σε μεγάλο μέρος της Ανατολικής Ευρώπης. όταν 20. και αυτό επέτρεπε τη σύμπλευση με τον δημοκρατικό εθνικισμό των Προοδευτικών και των Εθνικών Σοσιαλιστών. Έτσι. Όπως και το ίδιο το CˇSDSD. εκδότρια της σοσιαλιστικής εφημερίδας Zensky list (Εφημερίδα των γυναικών). Στην Αυστρία. όπου οι συνταγματικές μεταρρυθμίσεις ήταν λιγοστές. τα εργασιακά δικαιώματα και την κατάργηση της παιδικής εργασίας.000 έκαναν πορεία στους δρόμους της πόλης. Στην καθολική Ευρώπη. την κατάργηση της εκκλησιαστικής κυριαρχίας.058 μέλη σε 312 τμήματα έξι μόλις χρόνια μετά την ίδρυσή του (1907-13). Στη γερμανόφωνη Κεντρική Ευρώπη. όπου οι φιλελεύθερες συνταγματικές μεταρρυθμίσεις είχαν παγιωθεί πριν από το 1914. καθώς και για τη «μεταρρύθμιση της ζωής» και τη δημόσια έκφραση των γυναικών. που είχε συσταθεί σαν ριζοσπαστική εναλλακτική κίνηση στην Κεντρική Ένωση Γυναικών Τσεχίας. οι σοσιαλίστριες υποστήριζαν με μεγάλη πλειοψηφία την απόσχιση του κόμματός τους από τους Αυστριακούς σοσιαλιστές. ο φεμινισμός αναπτύχθηκε παράλληλα με το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα (SPÖ). Οι ανεξάρτητες φεμινιστικές οργανώσεις αγωνίζονταν για την οικονομική και τη νομική ισότητα των γυναικών. με την υποστήριξη του Προοδευτικού Κόμματος. με 40. την Κάρλα Ματσόβα (Karla Máchová). Ισχυρά γυναικεία κινήματα αναπτύχθηκαν επίσης στη Σκανδιναβία. αλλά γενικά συνεργάζονταν μέσα στο πλουραλιστικό πλαίσιο του Ομίλου Γυναικών της Τσεχίας. στην περίπτωση της Τσεχίας. Αλλά τόσο ο δραστήριος Γενικός Σύνδεσμος Αυστριακών 203 . τα δικαιώματα των γυναικών προωθούνταν κυρίως από διάφορους κύκλους πρωτοπόρων φεμινιστριών.82 Το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Τσεχίας (CˇSDSD) είχε τη δική του υποψήφια.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·203 ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ κατέλαβε μια κενή θέση στη Δίαιτα της Βοημίας. οργανώνοντας στη Βιένη τον Μάρτιο του 1911 την πρώτη Ημέρα της Σουφραζέτας. τόσο οι σοσιαλίστριες όσο και οι «αστές» φεμινίστριες συνέκλιναν μέσα στο δημοκρατικό πλαίσιο της εθνικής αυτοδιάθεσης. όπου η ταξική πολιτική εκφραζόταν κυρίως από τα σοσιαλιστικά κόμματα. αν και η στάση της όσον αφορά την αρχή του καθολικού δικαιώματος ψήφου ήταν αμφιλεγόμενη. της Φινλανδίας και της Νορβηγίας. τα περιθώρια για την ανάπτυξη ανεξάρτητου φεμινιστικού κινήματος ήταν μικρά.000 συνολικά μέλη στα 80 παραρτήματα της Ένωσης Συνδέσμων Αυστριακών Γυναικών.83 Στη Ρωσία. οι αγώνες για το δικαίωμα ψήφου των γυναικών δεν είχαν την υποστήριξη της μεγάλης πλειονότητας του λαού.

γιατί η υποτυπώδης οργάνωση του Εργατικού Κόμματος το 1900-14 επέτρεψε στο κίνημα των γυναικών να αναπτύξει ευρύτερες δημοκρατικές βλέψεις και ανεξάρτητους κοινωνικούς στόχους. τη Βρετανία. τη Νορβηγία και τη Σουηδία. η Ένωση για την Προστασία της Μητρότητας και τη Σεξουαλική Μεταρρύθμιση υποστήριζε μια «Νέα Ηθική» (νόμιμη αντισύλληψη και άμβλωση. όπως ήταν ο βραχύβιος Διεθνής Σύνδεσμος Γυναικών της Μαρί Γκεγκ (Marie Goegg). τον γέμισαν με κοινωνικά συντηρητικές πολιτικές. από τις σοσιαλίστριες μέχρι τις σουφραζέτες. που έριξαν το βάρος τους στην ατομική απελευθέρωση της γυναίκας ή την ισότητα με τους άντρες της μεσαίας τάξης (όπως στην περίπτωση του περιορισμένου δικαιώματος ψήφου που συνδεόταν με τα περιουσιακά στοιχεία). Η επίσημη πολιτική εκφράστηκε από τον διπλό στόχο της απόφασης Τσέτκιν στη Σύνοδο των Γυναικών. όπως το SPD. ο αγώνας για τα δικαιώματα των γυναικών διασπάστηκε μεταξύ των σοσιαλιστικών κομμάτων. τη Γερμανία. και είχε συνολικό αριθμό μελών άνω των 250. Σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. ίσα δικαιώματα για τις άγαμες μητέρες και σεξουαλική ελευθερία).86 Ωστόσο οι περισσότερες από τις γυναικείες οργανώσεις. η οποία ιδρύθηκε το 1904 στο Βερολίνο από οργανώσεις που έδρευαν στις Ηνωμένες Πολιτείες.000. τα μαζικά σοσιαλιστικά κόμματα. υποτάσσοντας τη γυναικεία ταυτότητα στην οικογένεια. τον Καναδά. Η Βρετανία αποτέλεσε εξαίρεση. και των «αστικών» γυναικείων κινημάτων. τις Κάτω Χώρες. με τα 300 μέλη του. την Αυστραλία. Η οργάνωση αυτή είχε αναπτύξει δεσμούς με την Πρώτη Διεθνή πριν τη διαλύσει η κρατική καταστολή που ακολούθησε την Κομμούνα του Παρισιού.85 Όσες φεμινίστριες δεν είχαν ασπαστεί το σοσιαλισμό είχαν τις δικές τους διεθνείς οργανώσεις. Το 1914. υποστήριξαν τους εθνικιστικούς συνασπισμούς. άνοιξαν το χώρο για την ανάπτυξη του δημοκρατικού γυναικείου κινήματος αλλά. όσο και η Επιτροπή για το Δικαίωμα Ψήφου των Γυναικών δεν ήταν τίποτε περισσότερο από απλά εξαρτήματα του σοσιαλιστικού κόμματος. Ωστόσο επισκιάστηκε από την Ομοσπονδία Γυναικείων Συνδέσμων Γερμανίας. η οποία μετά το 1908 δέχτηκε στους κόλπους της πολλές συντηρητικές οργανώσεις. που διαμορφώθηκαν στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο· και ανεξάρτητα από το αν υποστήριζαν τον πόλεμο ή όχι.84 Στη Γερμανία. Άλλη σημαντική οργάνωση ήταν η Διεθνής Ένωση για το Δικαίωμα Ψήφου των Γυναικών (IWSA). στη συνέχεια. στο πλαίσιο του Συνεδρίου της Δεύτερης Διεθνούς στη Στουτγάρδη το 1907 – αφενός καθολικό δικαίωμα ψήφου για γυναίκες και άντρες και αφετέρου καμιά συμμαχία με δεξιές οργανώσεις αστών γυναικών. ο οποίος ιδρύθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1860 και έδρευε στην Ελβετία. η πίστη . που έδωσαν προτεραιότητα στην ταξική πολιτική και την ανάπτυξη των ούτως ή άλλως ανδροκρατούμενων συνδικάτων.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·204 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 204 Γυναικών.

οι συνδικαλιστές και οι αγρότες ριζοσπάστες.87 Οι ειρηνίστριες. ενώ ήταν επικεφαλής του Συνδέσμου Γυναικών Υπαλλήλων στην πρώτη δεκα- 205 . Οι φεμινίστριες. του ιμπεριαλισμού και της φυλετικής υπεροχής. Ωστόσο ήταν οι ακτιβίστριες του εργατικού κινήματος. σοσιαλιστικές και ειρηνιστικές εφημερίδες και μιλούν για τα έργα του Σο». οι φεμινίστριες πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο δημιούργησαν νέες δυνατότητες για τη δημοκρατία. που είχαν την υποστήριξη των κομμάτων της Δεύτερης Διεθνούς αλλά και από το παράδειγμα ορισμένων πρωτοπόρων γυναικών. οι οποίες αντιτάχθηκαν στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. αντιμετωπίζοντας τις γυναίκες στις αποικίες ως τις δυνητικές δικαιούχους των κατακτήσεων των Ευρωπαίων γυναικών. ίδρυσε τον Ουγγρικό Σύνδεσμο Εργαζομένων Γυναικών. έμπορος μεταχειρισμένων ρούχων στο Ντέρμπι. χρησιμοποίησαν επίσης μια ευρωκεντρική αντίληψη για τη «γυναικεία φύση» προκειμένου να προβάλουν την υπόθεσή τους. αντιστάθηκαν με τόλμη στον πόλεμο. που συμμετείχαν στις προπολεμικές καμπάνιες που έκαναν οι σουφραζέτες. που τα προπαγάνδιζε μάταια ανάμεσα στους Φιλελευθέρους και στους σοσιαλδημοκράτες στη διάρκεια της προπολεμικής κρίσης για την ψήφο των γυναικών. η Σβίμερ έγινε γραμματέας της ΙWSA στο Λονδίνο. Μαζί με τη δασκάλα κόρη της Χέτι. αναδείχτηκε σε ηγετική φυσιογνωμία της Ουγγρικής Ένωσης για τα Δικαιώματα των Γυναικών.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·205 ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ τους στην «πολιτισμική αποστολή» των γυναικών τις ενέτασσε στο πλαίσιο των κυρίαρχων εθνικιστικών και εθνοκεντρικών ιδεολογιών. ακτιβίστρια της WSPU και μέλος του ILP. που είχαν τις ρίζες τους στις προπολεμικές διεκδικήσεις: «Οι γυναίκες σε αυτό το δίκτυο των εξεγερμένων κόβουν τα μαλλιά τους κοντά. Το 1914. προτού φύγει για τις Ηνωμένες Πολιτείες με το ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου.88 Η Άλις Γουίλντον (Alice Wheeldon). καλλιεργώντας αντιλήψεις και ιδέες. λόγου χάρη. Τα νέα αυτά ζητήματα δεν προέρχονταν μόνο από τις οργανωμένες αγωνιστικές κινητοποιήσεις υπέρ των δικαιωμάτων των γυναικών ή από τον ακτιβισμό των γυναικών. Η Ροσίκα Σβίμερ (Rosika Schwimmer). φυλακίστηκε με την κατηγορία της συνωμοσίας επειδή περιέθαλπε αντιρρησίες συνείδησης. όπως και οι σοσιαλιστές. διαβάζουν φεμινιστικές. δυνατότητες που υπερέβαιναν τα όρια του κοινοβουλευτικού σοσιαλισμού.89 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Όπως οι αναρχικοί. που το 1915 ταυτίζονταν με τη Διεθνή Ένωση Γυναικών για την Ειρήνη και την Ελευθερία. Καταγόμενη από μια ελεύθερων αντιλήψεων αστική εβραϊκή οικογένεια της Βουδαπέστης. εκείνες που συγκρότησαν τις οργανώσεις. απέτυχαν να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα του εθνικού χαρακτήρα.

01-ELEY

22-11-2010

12:26

™ÂÏ›‰·206

ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

206

ετία του 20ού αιώνα. Την ίδια περίπου εποχή, μετέφρασε στα ουγγρικά το έργο της
Σαρλότ Πέρκινς Γκίλμαν (Charlotte Perkins Gillman) Γυναίκες και οικονομία
(Women and Economics). Οι φεμινιστικές αντιλήψεις της αφορούσαν μια πληθώρα
κοινωνικών και πολιτικών ζητημάτων, «από τον αγώνα για το δικαίωμα ψήφου μέχρι τον πασιφισμό, και από τη φροντίδα των παιδιών και τις νομοθετικές μεταρρυθμίσεις του γάμου μέχρι την ισότητα στις αποδοχές και τη μέριμνα για την απασχόληση των γυναικών». Η Σβίμερ αγωνίστηκε για τον έλεγχο των γεννήσεων, τις αλλαγές
στο ντύσιμο των γυναικών, τον αντιμιλιταρισμό και την κατάργηση της εργασίας
των παιδιών.90 Η χαρισματική της προσωπικότητα της επέτρεψε να ξεπεράσει τα περιορισμένα σύνορα της Ουγγαρίας και να αναδειχτεί σε σημαντική φυσιογνωμία του
διεθνούς προοδευτικού κινήματος. Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος έθεσε προσωρινά στο
περιθώριο τα ιδεώδη της, καθώς οι μιλιταριστικοί μηχανισμοί των αντίπαλων κρατών ισοπέδωσαν τις προγενέστερες πολιτικές συγκρούσεις, συγκαλύπτοντας μέσα
στο βαρύ κλίμα ξενοφοβίας που δημιουργήθηκε τις όποιες διαφωνίες. Ωστόσο γυναίκες σαν τη Σβίμερ αποτέλεσαν πρότυπα που ενέπνευσαν τις μελλοντικές γενιές,
πρότυπα τα οποία μετά τον πόλεμο απέκτησαν νέα δυναμική.
Οι σπουδαίες αυτές γυναίκες συνέβαλαν στη χαρτογράφηση άγνωστων μέχρι
τότε ακόμη και στους σοσιαλιστές κοινωνικών περιοχών, όπως ήταν η σεξουαλικότητα και η ελεύθερη επιλογή στα ζητήματα αναπαραγωγής, η οικογένεια και η προσωπική ζωή. Από πολλές απόψεις, θα μπορούσαμε να πούμε ότι διαμορφωνόταν
βαθμιαία μια μελλοντική ατζέντα, η οποία θα καρποφορούσε μέσα από τις τεράστιες κοινωνιακές κινητοποιήσεις και επαναστατικές κρίσεις του Α΄ Παγκοσμίου
πολέμου. Οι γυναίκες απέκτησαν τελικά το δικαίωμα ψήφου μέσω του γενικότερου
εκδημοκρατισμού των ευρωπαϊκών κοινωνιών που ακολούθησε στην Ευρώπη –
στη Δανία και την Ισλανδία με την ολοκλήρωση των προπολεμικών μεταρρυθμίσεων, σε άλλες περιοχές με τη δημιουργία νέων κρατών, όπως η Τσεχοσλοβακία, η
Πολωνία, η Ιρλανδία και η Σοβιετική Ένωση, και στη Βρετανία, στη Γερμανία και
τη Σουηδία με την αναθεώρηση των συνταγμάτων τους. Οι ταραχές της περιόδου
1917-23 προκάλεσαν την αναζωπύρωση και άλλων ριζοσπαστικών κινήσεων. Το
συνδικαλιστικό κίνημα αναπτύχθηκε με ακόμη ταχύτερο ρυθμό, αν και το προπολεμικό μοντέλο επαναλήφθηκε, με τη μαχητικότητα των εργατών να υπερβαίνει το
καθιερωμένο πλαίσιο των συνδικάτων. Τα κινήματα των απλών ανθρώπων είχαν
ως στόχο μάλλον τους τόπους δουλειάς παρά εθνικές συμφωνίες ή αλλαγές στη νομοθεσία, απαιτώντας την ίδρυση βιομηχανικών συμβουλίων και εργατικό έλεγχο.
Παρότι απέτυχαν, τα κινήματα αυτά κατάφεραν να μεταβάλλουν την ισορροπία δυνάμεων στο πλαίσιο των αναδυόμενων κορπορατισμών που το εργατικό κίνημα

01-ELEY

22-11-2010

12:26

™ÂÏ›‰·207

ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ

ήλπιζε να θέσει υπό τον έλεγχό του. Τα προπολεμικά κινήματα για την απελευθέρωση
των γυναικών είχαν επίσης τα μεταπολεμικά αντίστοιχά τους, που συνδέονταν με
τις νέες ελευθερίες εκτός των στενών ορίων της οικογένειας, τους νέους ορίζοντες
που διανοίγονταν στη δημόσια σφαίρα και τις μακροπρόθεσμες αλλαγές στην απασχόληση και την εκπαίδευση που η απόκτηση του δικαιώματος ψήφου βοήθησε να
αποσαφηνιστούν. Με αυτή την έννοια, οι μη σοσιαλιστικές ριζοσπαστικές κινήσεις,
οι οποίες αναπτύχθηκαν πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο, αποτέλεσαν παροτρύνσεις ή επιπλήξεις στις οποίες η Αριστερά μόνο εν μέρει και άνισα κατάφερε,
αν, έγινε αυτό τελικά, να απαντήσει.

207

01-ELEY

22-11-2010

12:26

™ÂÏ›‰·208

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6

Ε ΙΝΑΙ Ο Κ ΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ Α ΙΩΝΙΟΣ;
Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ […]
τα σοσιαλιστικά
κόμματα έγιναν οι στυλοβάτες της δημοκρατίας στην Ευρώπη. Σε όλες σχεδόν τις χώρες, οι σοσιαλιστές αποδείχτηκαν οι πιο σταθεροί υπερασπιστές της. Κι
αυτό το έκαναν μέσα από το ξεπέρασμα δύο σημαντικών αριστερών παραδόσεων –
οι υποστηρικτές της ριζοσπαστικής δημοκρατίας επικέντρωναν το αποκλειστικό
ενδιαφέρον τους στο ζήτημα της ψήφου, ενώ συχνά συμμαχούσαν με τους φιλελευθέρους, τους ουτοπικούς σοσιαλιστές και τους άλλους κοινοτιστές των αρχών του
19ου αιώνα. Από κάθε άποψη, η δεκαετία του 1860 ήταν περίοδος αποφασιστικών
ρήξεων. Ο σοσιαλιστικός κοινοβουλευτισμός υποκατέστησε με τη λαϊκή κυριαρχία
το ελεύθερο και κυρίαρχο άτομο των φιλελευθέρων, αλλά ταυτόχρονα έστρεψε την
πλάτη του στην ουτοπία των τοπικών συνεργατικών προσπαθειών. Αυτό υπήρξε
μια πολύ σημαντική αλλαγή.
Στη συνέχεια, οι σοσιαλιστές επιδίωξαν να εμπεδώσουν την κοινοβουλευτική
δημοκρατία σε μια πολιτική πλατφόρμα που είχε πολλές ομοιότητες με τα Έξι Σημεία της Βρετανικής Χάρτας του Λαού του 1838. Στις περισσότερες ευρωπαϊκές
χώρες, ο κυρίαρχος φορέας της Αριστεράς έγινε ένα εθνικό, σοσιαλδημοκρατικό
κόμμα που βρισκόταν σε αγαστή σύμπνοια με τα εθνικά συνδικάτα. Το νέο αυτό πολιτικό μοντέλο ήταν συγκεντρωτικό, γιατί έδινε έμφαση στις εθνικές μάλλον μορφές δράσης παρά στις τοπικές· κοινοβουλευτικό, γιατί τόνιζε τη σημασία του κοινοβουλίου ως πηγής της λαϊκής κυριαρχίας· και συνταγματικό, γιατί υιοθετούσε αντιπροσωπευτικές μάλλον παρά άμεσες μεθόδους διακυβέρνησης. Αυτή η προτίμηση
στο συγκεντρωτικό μοντέλο σε βάρος των πιο χαλαρών ομοσπονδιακών, που κυριάρχησαν το 1820-70, ανέδειξε ένα νέο ζήτημα στο χώρο της Αριστεράς, το ρόλοκλειδί του κόμματος.
Μετά τις διχαστικές συζητήσεις των δεκαετιών του 1860 και του 1870, το κόμμα, ως οργανωτικό σχήμα και πολιτικό όχημα, θεωρήθηκε απαραίτητο. Στο πλαίσιο
αυτών των συγκρούσεων, τα επιχειρήματα για τις διάφορες μορφές κρατικής οργά-

Μ

208

ΕΤΑΞΥ ΤΟΥ 1860 ΚΑΙ ΤΟΥ Α΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ,

01-ELEY

22-11-2010

12:26

™ÂÏ›‰·209

ΕΙΝΑΙ Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΑΙΩΝΙΟΣ;

νωσης όσο και εκείνα για τους διάφορους τύπους οργάνωσης του κινήματος ήταν
ομόλογα, καθώς έρχονταν για άλλη μια φορά σε αντίθεση με όσα ακολούθησαν μετά. Πριν από τη δεκαετία του 1860, η δράση των ριζοσπαστών δημοκρατών και των
πρώτων σοσιαλιστών, η οποία ήταν στενά συνδεδεμένη με διάφορες τοπικές ενώσεις και εταιρείες, αναπτύχθηκε κυρίως γύρω από κάποια κοινά ιδεώδη, που υποστηρίζονταν από εφημερίδες, φυλλάδια, περιοδεύοντες ομιλητές, ελάχιστους βουλευτές και ορισμένες χαρισματικές προσωπικότητες. Η κύρια ώθηση ερχόταν από
αγώνες για συγκεκριμένα ζητήματα, οι οποίοι δεν άφηναν πίσω τους μόνιμες δομές.
Αντίστοιχα, το δημοκρατικό κράτος που φαντάζονταν οι πρώτοι σοσιαλιστές προϋπέθετε ανάλογες αρχές αποκεντρωμένης οργάνωσης που συνήθως εκφραζόταν μέσω ενός ιδεώδους χαλαρά ομόσπονδων και αυτοκυβερνώμενων μονάδων, στις
οποίες θα συμμετείχαν πολλοί μικροί παραγωγοί.
Μια ανάλογη συνέχεια κινήματος και κράτους χαρακτήριζε τη νέα σοσιαλδημοκρατία, με τη μορφή του μελλοντικού σοσιαλιστικού συντάγματος να προκύπτει
από την οργανωτική εμπειρία των σοσιαλιστών υπό το καπιταλιστικό καθεστώς.
Έτσι, τόσο τα σοσιαλιστικά κόμματα όσο και τα συνδικάτα τους προτιμούσαν τις
αντιπροσωπευτικές μορφές εθνικής οργάνωσης παρά την άμεση δημοκρατία που
στηριζόταν στη δράση των απλών εργατών στο εργοστάσιο και στις τοπικές κοινωνίες γενικότερα· και αυτό βέβαια αποτυπωνόταν στο ότι είχαν αποδεχτεί το πλαίσιο
λειτουργίας του κοινοβουλευτισμού. Κατά παρόμοιο τρόπο, η συγκεντρωτική γραφειοκρατία επέτρεπε τόσο στο κόμμα όσο και στα συνδικάτα να συσπειρώνουν
όλες τις δυνάμεις του κινήματος και να εξισορροπούν τις δυνατότητες που υπήρχαν
μεταξύ των πιο ισχυρών και των πιο ασθενών τμημάτων τους· με την ίδια λογική, οι
βασικοί θεσμοί σχεδιασμού της οικονομίας θα επέτρεπαν στο μελλοντικό κράτος
να εκμεταλλευτεί κατά τον καλύτερο τρόπο τους εθνικούς πόρους στην οικοδόμηση του σοσιαλισμού.
Με άλλα λόγια, τα προπολεμικά σοσιαλιστικά κόμματα αδιαφόρησαν ουσιαστικά για την αποκέντρωση, είτε αυτή αφορούσε τα συνεργατικά και κοινοτιστικά
σχήματα αυτοδιακυβέρνησης των πρωτοπόρων του σοσιαλισμού είτε τα σοβιέτ και
τα εργατικά συμβούλια, που επρόκειτο να δημιουργηθούν το 1917-21. Πράγματι,
σημαντικοί θεωρητικοί, όπως ο Καρλ Κάουτσκι, απέρριπταν κατηγορηματικά την
ιδέα να έχουν τον έλεγχο της κατάστασης οι εργάτες, υποστηρίζοντας ότι οι πολυπλοκότητες της προηγμένης βιομηχανικής οικονομίας και της σύγχρονης επιχείρησης απέκλειαν κάθε δυνατότητα εφαρμογής των δημοκρατικών διαδικασιών στην
ίδια την οικονομία. Αντίθετα, ο μόνος αποτελεσματικός έλεγχος επί των διευθυντικών γραφειοκρατιών τόσο στην οικονομία όσο και στο κράτος μπορούσε να προέλ-

209

συνδέοντας τα πατριωτικά κινήματα της Πολωνίας. τα οποία συνέδεαν το Παρίσι. της Ιταλίας και της Ουγγαρίας με τους χαρτιστές και τους Γάλλους αντιβασιλικούς. η σύγκρουση με τους αναρχικούς προσέδωσε στους σοσιαλιστές της Νότιας Ευρώπης ένα στιλ περισσότερο «μαξιμαλιστικό» και επαναστατικό. δύο περιπτώσεις χωρών στην ευρωπαϊκή ήπειρο εκ διαμέτρου αντίθετες. Αν εξετάσουμε. το μοντέλο δημοκρατικής ευθύνης. οι εθνικιστικές μορφές της ριζοσπαστικής δημοκρατίας απηχούσαν τη διεθνή δημοτικότητα των Λάγιος Κόσουτ (Lajos Kossuth) και του Τζουζέπε Ματσίνι αντίστοιχα. στη δε Ρωσία η έλλειψη συνταγματικών ελευθεριών υποχρέωσε την Αριστερά σε παράνομη επαναστατική δράση. καθώς μεταφέρθηκε από τις χώρες της Νότιας Ευρώπης στη Βρετανία. Ο δημοκρατικός εθνικισμός πρόσφερε μια τέτοια συνέχεια με την παράδοση του 19ου αιώνα. υπόλογα ενώπιον των εκλεγμένων αντιπροσώπων του συνεδρίου ενός συνδικάτου ή ενός κόμματος–. μεταφέρθηκε στην κυβέρνηση με τη μορφή του σοσιαλιστικού κοινοβουλευτικού κράτους. Στην περίπτωση της Ουγγαρίας και της Ιταλίας. δημοτικότητα που διήρκεσε στην Ανατολική και τη Νότια Ευρώπη όλη τη δεκαετία του 1880 αλλά και αργότερα. Αλλά και μέσα στο πλαίσιο των σοσιαλδημοκρατικών παραδόσεων. καθιστώντας τους πιο ευεπίφορους στην άμεση δράση απ’ όσο οι συνηθισμένοι στον κοινοβουλευτισμό σύντροφοί τους του ευρωπαϊκού βορρά. Έτσι. οι παλιότερες επιρροές παρέμεναν ενεργοί. ο συνδικαλισμός έθεσε νέες προκλήσεις στο κοινοβουλευτικό μοντέλο. στη Γερμανία και τις σκανδιναβικές χώρες. για παράδειγμα.1 Εκτός αυτού. αποτέλεσαν γόνιμο έδαφος για τους νεαρούς Μαρξ και Ένγκελς τις δεκαετίες του 1850 και του 1860. Μετά το 1900. […] ΚΑΙ ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ 210 Βέβαια. που δημιουργήθηκε από το εργατικό κίνημα για τους δικούς του σκοπούς –σταθερά όργανα. θα παρατηρήσουμε ότι στη μεν Βρετανία οι σοσιαλιστές βρίσκονταν μέχρι το 1914 περίπου στη σκιά των ριζοσπαστών μέσα στο Κόμμα των Φιλελευθέρων.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·210 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ θει αποκλειστικά από το κοινοβούλιο. που υμνούσαν στη συμμετοχική δημοκρατία και την τοπική αυτοδιακυβέρνηση. μεταθέτοντας ελαφρά το ιδεώδες του δημο- . τις Βριξέλες και τη Ρηνανία. ενώ συνήθως επέτρεπε και σε άλλα κινήματα να αναπτύσσονται παράλληλα ή και αντίθετα με αυτή. Τα δίκτυα των μεταναστών τεχνιτών και των πολιτικών εξορίστων. το Λονδίνο. επηρέασαν έντονα τους διανοουμένους των μέσων του 19ου αιώνα. Οι ιδέες του Ζαν-Ζακ Ρουσό (Jean-Jacques Rousseau). σε ορισμένες περιοχές της Ολλανδίας. η σοσιαλδημοκρατία σπανίως επιδίωξε να κυριαρχήσει στο χώρο της Αριστεράς.

τα ιδεώδη αυτού του τύπου δεν είχαν εκλείψει εντελώς. κράτος δικαίου. Το μη βιομηχανικό αυτό κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο έδινε έναν επιπλέον χώρο άσκησης δημοκρατικής πολιτικής πέραν του τότε νέου σοσιαλισμού. διαμορφώνοντας έναν ανάλογο πολιτικό και κοινωνικοοικονομικό «πυρήνα». Καταρχήν οι δημοκρατικές παραδόσεις στις πιο αναπτυγμένες κοινωνίες χρειάζονταν αναμόρφωση σε βάθος χρόνου προτού το σοσιαλδημοκρατικό μοντέλο εμπεδωθεί πλήρως. Ωστόσο οι εναλλακτικές προτάσεις δεν περιορίζονταν αποκλειστικά στις γεωγραφικά απομακρυσμένες χώρες της Ευρώπης ή στην οικονομικά καθυστερημένη περιφέρειά της. όπως στην περίπτωση των ολιγαρχιών της Ιταλίας και της Ισπανίας. ενώ στη Γαλλία βρισκόταν σε μια ενδιάμεση κατάσταση. Ενέπνευσαν τους πρώτους σοσιαλιστές στη Γερμανία και την Αυτοκρατορία των Αψβούργων τις δεκαετίες του 1860 και του 1870. Η αγροτική οπισθοδρομικότητα. τους αγρότες να διψούν για την απόκτηση λίγης γης και τους εργάτες γης να γίνονται αντικείμενα άγριας εκμετάλλευσης. Ήταν ασθενέστερη στη Νότια και την Ανατολική Ευρώπη.2 Η κυριαρχία της σοσιαλδημοκρατίας στο χώρο της Αριστεράς είχε σαφέστερα χαρακτηριστικά στην Κεντρική και τη Βόρεια Ευρώπη. Και πράγματι. Εκεί που οι συνταγματικές μεταρρυθμίσεις δεν είχαν προχωρήσει ακόμη. Μια βασική μεταβλητή ήταν οι φιλελεύθερες συνταγματικές μεταρρυθμίσεις. που τόνιζε τη συνεργασία των εργαζομένων σε τοπικό επίπεδο. όπως στην περίπτωση του αυταρχικού καθεστώτος της Ρωσίας. συνεργασία βασισμένη μάλλον στην άσκηση ελέγχου από τους ίδιους τους εργαζομένους παρά σε μια εθνική οικονομία θα διευθυνόταν από ένα κολεκτιβιστικό κράτος. κρατικού πολίτη σε εκείνο του συλλογικού υποκειμένου –ενός καταπιεσμένου πατριωτικού λαού– που αγωνίζεται για την εθνική ελευθερία. αναγνώριση των συνδικάτων και νομικά εγγυημένη εθνική δημόσια σφαίρα.3 Στη Γαλλία μάλιστα ανταγωνίζονταν το δημοκρατικό ιδεώδες σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα. πολιτικές ελευθερίες.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·211 ΕΙΝΑΙ Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΑΙΩΝΙΟΣ. δηλαδή τις λαϊκιστικές αγροτικές ριζοσπαστικές κινήσεις στη Ρωσία και την Ανατολική Ευρώπη που από πολλές απόψεις θύμιζαν τους αναρχικούς και τους συνεργατιστές ριζοσπάστες της Δυτικής Ευρώπης. ενώ στις ανατολικές χώρες η ιδέα της συνεργασίας καταναλωτή 211 . με τις τεράστιες ανισότητες στις αγροτικές περιοχές. Ο σοσιαλισμός προωθούνταν μεταξύ των τεχνιτών με τη μορφή ενός «ομοσπονδιακού φεντεραλισμού τεχνιτών». ή ήταν πολύ περιορισμένες. Η σοσιαλδημοκρατία έκανε μικρή πρόοδο εκεί όπου το εθνικό θεσμικό πλαίσιο ήταν λιγότερο αναπτυγμένο – κυβέρνηση ελεγχόμενη από το κοινοβούλιο. επίσης απαιτούσε μια διαφορετική αριστερή πολιτική από εκείνη που ακολουθούνταν στον βιομηχανικό βορρά. τα σοσιαλιστικά κόμματα είχαν λιγότερες ευκαιρίες να αναπτυχθούν.

ουσιαστικά έφερνε στο προσκήνιο για πρώτη φορά την κριτική στην αποικιοκρατία. το οποίο αναπτύχθηκε σε ολόκληρη σχεδόν την Ευρώπη τα επαναστατικά χρόνια 1917-21. τα μεταγενέστερα κινήματα επανασυνδέθηκαν με τις τοπικιστικές παραδόσεις αλληλεγγύης που περιγράψαμε νωρίτερα και που η σοσιαλδημοκρατία μόνο ατελώς κατάφερε να αναπληρώσει.5 Οι ιδέες αυτές παρέμειναν μια εναλλακτική πηγή έμπνευσης έναντι του συγκεντρωτικού σοσιαλδημοκρατικού μοντέλου. όπως και η υποστήριξη που παρείχε το ανώτατο καθοδηγητικό όργα- . που συμμετείχαν σε αυτήν. φτηνές πρώτες ύλες και προϊόντα και εξασφαλισμένες αγορές.χ. οι σοσιαλιστές υποστήριζαν τη σημασία που είχε για την πρόοδο της ανθρωπότητας η «εκπολιτιστική αποστολή» των Δυτικών στον υπανάπτυκτο κόσμο. π. Η παρουσία μη Ευρωπαίων αντιπροσώπων στο ιδρυτικό Συνέδριο της Τρίτης Διεθνούς το 1919 ήταν κάτι πρωτοφανές. απέτυχαν να καταδικάσουν την αποικιοκρατική πολιτική. αν δεν την υποστήριξαν κιόλας σε ορισμένες περιπτώσεις. δύο επιπρόσθετοι περιορισμοί είχαν σημαντικά μακροπρόθεσμα αποτελέσματα. Όταν ο Λένιν άρχισε να λέει το 1916-17 ότι η εθνική αυτοδιάθεση θα έπρεπε να εφαρμοστεί και στις αποικίες. οι πρώτες εξεγέρσεις των αυτοχθόνων κατοίκων των αποικιών στις αρχές του 20ού αιώνα έδωσαν ένα χαστούκι στην ευρωπαϊκή Αριστερά. Επανέκαμψαν με μια διαφορετική μορφή στη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου. κυριάρχησαν οι ρατσιστικές αντιλήψεις και ιδεολογίες σχετικά με την εκ φύσεως ανισότητα των φυλών. Ο πρώτος αφορούσε την αποικιοκρατία. Οι Ευρωπαίοι σοσιαλιστές μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις ασχολήθηκαν πριν από το 1914 με το πρόβλημα της δημοκρατίας στις αποικίες: όχι μόνο απουσίαζαν οι μη δυτικές φωνές και οι εκπρόσωποι των εγχρώμων λαών από τα συμβούλια της Δεύτερης Διεθνούς. που αποκόμιζε η Ευρώπη από την εκμετάλλευση των αποικιών. Τέλος. καθώς ενσαρκώθηκαν με δραματικό τρόπο στο κίνημα των σοβιέτ και των εργατικών συμβουλίων. Δίνοντας λοιπόν έμφαση στη δημοκρατική δράση σε τοπικό επίπεδο. αύξηση των θέσεων εργασίας.6 Σε γενικές γραμμές. αλλά και τα κόμματα. η κυριαρχία των νέων σοσιαλιστικών κομμάτων στο χώρο της Αριστεράς έμεινε ατελής. Από αυτή την άποψη.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·212 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 212 και παραγωγού έδωσε στο λαό μια πρώτη ιδέα για το σοσιαλισμό. ενώ ταυτόχρονα δεν εξέφεραν καμία αντίρρηση για τα υλικά οφέλη. ενώ έγιναν αποδεκτές ακόμη και οι γενοκτονίες σε βάρος των ιθαγενών. Αντίθετα. Η κριτική της ιμπεριαλιστικής κουλτούρας και της νομιμοποίησης της εκμετάλλευσης ήταν πράγματι πολύ σπάνια. Αλλά και στην Ολλανδία ή στην Ελβετία η επιρροή τους ήταν ιδιαίτερα μεγάλη και διήρκεσε μέχρι το 1914.4 Τα ιδεώδη αυτά επηρέασαν σημαντικά τους αναρχοσυνδικαλιστές της Ισπανίας μέχρι τη λήξη του Εμφυλίου Πολέμου. Στο σημείο αυτό.

Η αδυναμία αυτή οφειλόταν στις βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις των εργατών. παραμερίζοντάς το χάριν των ανδροκρατικών προτεραιοτήτων του ταξικού αγώνα. νο του παγκόσμιου εργατικού κινήματος στα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα των αποικιών. τα οποία είχαν κρατήσει μια τόσο άθλια στάση απέναντι στο γυναικείο κίνημα πριν από το 1914. από τις οικογενειακές αξίες μέχρι τις νοοτροπίες.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·213 ΕΙΝΑΙ Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΑΙΩΝΙΟΣ. ήγειρε μια σειρά δημοκρατικών αιτημάτων πέραν του υπάρχοντος σοσιαλιστικού πλαισίου. Η αντίληψη ότι τα γυναικεία θέματα ήταν χαμηλής προτεραιότητας και η άρνηση να συνεργαστούν με τις «αστικές» γυναικείες ενώσεις. Με άλλα λόγια. που είχαν συσταθεί για την υποστήριξη των δίκαιων αιτημάτων των γυναικών. Απέτυχαν να προσεγγίσουν με συνέπεια το ζήτημα της απελευθέρωσης των γυναικών. αυτό έγινε ανεξάρτητα από τα σοσιαλιστικά κόμματα. Ακόμη και ιδιοτελώς να σκέφτονταν οι ηγεσίες των σοσιαλιστικών κομμάτων. Η ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ ΤΟΥ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ: ΠΕΡΙΜΕΝΟΝΤΑΣ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Η αξίωση των πολιτικών εκπροσώπων του σοσιαλισμού να εμφανίζονται ως οι κύριοι εκπρόσωποι των δημοκρατικών ιδεωδών είχε θεμελιωθεί στην οργανωμένη λαϊκή στήριξη που απολάμβαναν: στη σχέση τους με την τεράστια μάζα των βιομηχανικών εργατών. αγγίζοντας τα όρια του μισογυνισμού. η έμφυλη πολιτική τους ήταν το αδύνατο σημείο τους. στην αντίθετη περίπτωση. γιατί.7 Ο δεύτερος αφορούσε το φεμινισμό που. με τη σειρά του. οι γυναίκες δεν θα είχαν κανένα λόγο να ψηφίσουν τα κόμματά τους. Οι σοσιαλιστές πολιτικοί και συνδικαλιστές εξέφραζαν συχνά τέτοιου είδους απόψεις. Το πιο σοβαρό όμως είναι ότι η αξίωση των σοσιαλιστικών κομμάτων να γίνουν η πρωτοπορία της δημοκρατίας και να ενώσουν υπό τη σημαία τους όλες τις προοδευτικές δυνάμεις απέτυχε παταγωδώς στο ζήτημα αυτό. θα έπρεπε να πάρουν στα σοβαρά αυτά τα κινήματα. όταν θα αποκτούσαν εκλογικά δικαιώματα. ορίζοντας έναν ξεχωριστό τομέα άσκησης δημοκρατικής πολιτικής που συνήθως επικεντρωνόταν στο δικαίωμα ψήφου. οι οποίες δικαιολογούσαν τις διακρίσεις στους τόπους δουλειάς. Παρότι τα σοσιαλιστικά κόμματα είχαν τις δικές τους γυναικείες οργανώσεις. Όταν λοιπόν σε κάποιες χώρες αναπτύχθηκαν πριν από το 1914 μεγάλα και ισχυρά γυναικεία κινήματα. στις αντιλήψεις τους για τη νομοτελειακή πορεία της κοινωνικής αλλαγής και την πίστη τους στο ότι αργά ή γρήγορα οι εργάτες θα γίνονταν η μεγαλύτερη κοινωνική τάξη. η δύναμη του σοσιαλισμού δεν προερχόταν μόνο από τη συνεχή βελτίωση των εκλογικών αποτελεσμάτων των κομμάτων που 213 . ήταν μια στρατηγική επιλογή των περισσότερων σοσιαλιστικών ηγεσιών.

Μία από αυτές ήταν το μαζικό κόμμα που απευθυνόταν σε όλη την κοινωνία. τα καθολικά και τα χριστιανοκοινωνικά κόμματα ήταν τα μόνα που μπορούσαν να ανταγωνιστούν τα σοσιαλιστικά. οι οποίοι συνδέονταν μέσω πολύπλοκων μηχανισμών ταύτισης. Γύρω από τον πανίσχυρο αυτό εργατικό πυρήνα. Οδηγήθηκε έτσι σε μια εκλογίκευση των συνεπειών του.8 Θέλω να πω με αυτό ότι το νέο μοντέλο μιας διαρκώς μαχόμενης οργάνωσης χρησιμοποιήθηκε ως εκλογικός μηχανισμός. Η έλξη. την οποία ασκούσε ο σοσιαλισμός πριν από το 1914. εντάχθηκαν σε μια αφήγηση σχετική με την καπιταλιστική κρίση και το διαφαινόμενο σοσιαλιστικό μέλλον που είχε οργανωθεί γύρω από ένα νέο συλλογικό υποκείμενο. αλλά μετά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο το παραπάνω μοντέλο κυριάρχησε πλήρως. Οι κουλτούρες και οι νοοτροπίες που προέκυψαν από τις αλλαγές αυτές είχαν πολλές και σημαντικές πτυχές. ενώ στη συνέχεια εγκαταστάθηκε μόνιμα στη Γερμανία μετά την παραμονή του για μικρό χρονικό διάστημα στη Ζυρίχη και το Λονδίνο· η Ρωσίδα εξόριστη Άννα Κουλισιόφ έγινε η σύντροφος στη ζωή του Φιλίπο Τουράτι. πράγμα που τη βοήθησε να έχει μια μόνιμη παρουσία στη ζωή των οπαδών της. όλα αυτά τα στοιχεία διαμόρφωσαν ένα νέο κανόνα πολιτικής δράσης. Υποσχόταν να διαμορφώσει τα αθροίσματα των σκόρπιων και ετερογενών περιστάσεων που προσδιόριζαν τη ζωή των εργατών σε ενιαίο πολιτικό υποκείμενο. ενώ ταυτόχρονα δημιούργησε ένα σταθερό δίκτυο αλληλεγγύης από τα νήματα της καθημερινής ζωής εκατομμυρίων ανθρώπων. με τη σειρά τους. συνίστατο στο ότι συνύφαινε τις εμπειρίες εκατομμυρίων εργατών που ζούσαν σε ραγδαία μεταλλασσόμενες κοινωνίες σε μία και μοναδική ιστορία. οι οποίες. ο Λέο Γιόγκιχες (Leo Jogiches) και οι άλλοι ηγέτες της πολωνικής σοσιαλδημο- .01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·214 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ 214 τον εκπροσωπούσαν. θα μπορούσαν να συσπειρωθούν άλλα κοινωνικά προοδευτικά διαφέροντα και προτάσεις. αλλά και από τη σύνδεση της κοινοβουλευτικής αυτής ισχύος με μια ευρύτερη επιρροή στην κοινωνία. Στις αρχές του αιώνα.9 Μια δεύτερη πτυχή αφορούσε το διεθνισμό των περισσότερων ηγετών της Δεύτερης Διεθνούς. εντάχθηκε στο Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Αυστρίας. οι οποίες έγιναν για την ίδρυση της Πρώτης Διεθνούς και τη σταθερή ανάπτυξη που ακολούθησε μετά τη δημιουργία της Δεύτερης το 1889. οι σοσιαλιστές επινόησαν το σύγχρονο πολιτικό κόμμα. Ο ίδιος ο Καρλ Κάουτσκι γεννήθηκε στην Πράγα. Το σοσιαλιστικό εργατικό κίνημα σφυρηλάτησε μια ειδική σχέση με το κοινωνικό και οικονομικό περιβάλλον του εκβιομηχανισμένου καπιταλισμού. Στο διάστημα που μεσολάβησε ανάμεσα στις συζητήσεις. Πριν από το 1914. που ήταν επικεφαλής του ιταλικού κόμματος· η Ρόζα Λούξεμπουργκ. τον οποίο τα άλλα πολιτικά κόμματα αγνόησαν γιατί φοβήθηκαν τις συνέπειες. που σύμφωνα με τους σοσιαλιστές θα κυριαρχούσε αναπόφευκτα σε ολόκληρη την κοινωνία. την εργατική τάξη.

το πάθος για τη μόρφωση. οι Ενώσεις των Εργαζομένων που απείχαν από το Αλκοόλ. κρατούσε τον ουτοπικό χαρακτήρα του κινήματος ζωντανό. ακόμη και αυτοί οραματίζονταν ένα λαμπρό σοσιαλιστικό μέλλον. Εκεί εντάχθηκαν στο SPD προτού ξαναγυρίσουν στη χώρα τους μετά το 1905· ο γεννημένος στη Ρουμανία και μετέπειτα μπολσεβίκος Κριστιάν Ρακόφσκι έγινε ένα είδος περιπλανώμενου αποστόλου της Βαλκανικής Επανάστασης και ο σύνδεσμος του σερβικού και του βουλγαρικού σοσιαλιστικού κόμματος με το SPD· ο Άντον Πάνεκουκ (Anton Pannekoek) περνούσε μεγάλα διαστήματα στη Γερμανία αλλά και στη χώρα που γεννήθηκε. Ο σοσιαλιστικός αυτός πολιτισμός προσδιοριζόταν από την υπέρμετρη αισιοδοξία του και από την ακλόνητη βεβαιότητα του πολιτικού στόχου του. Παρ’ όλα αυτά. λέσχες για τη διοργάνωση συναυλιών. προλεταριακό θέατρο. προοδευτικής και κολεκτιβιστικής ηθικής. Στις χώρες της Κεντρικής Ευρώπης και της Σκανδιναβίας. το σφυρηλατημένο από την πίστη στο κοινό σοσιαλιστικό μέλλον. ο σεβασμός προς το σώμα. ο επαναστατικός στόχος είχε αρχίσει να γίνεται όλο και πιο αφηρημένος. τόνιζε την απόσταση που διατηρούσαν πάντοτε οι σοσιαλιστές από τις εθνικές πολιτικές σκηνές. Η πολυτάραχη ζωή τους. Μια τρίτη πτυχή ήταν η αυξανόμενη εκλογική και οργανωτική δύναμη του σοσιαλισμού που. οι Φίλοι της Φύσης. τόσο ως κληρονόμος του υπάρχοντος πολιτισμού όσο και ως θριαμβικός φορέας μιας νέας. Για τους πραγματιστές. περιβάλλοντας 215 . ένα εντυπωσιακά μεγάλο φάσμα οργανώσεων διαμόρφωσε έναν ξεχωριστό σοσιαλδημοκρατικό τρόπο ζωής – «αναγνωστικοί όμιλοι. κάνοντάς τους να αποφεύγουν τις δυνητικές εθνικές συμμαχίες. προϋπέθετε την ύπαρξη «μιας πραγματικά διεθνούς κοινότητας […] μιας ομάδας αντρών και γυναικών. οργανώσεις ειδικευμένες στην προετοιμασία των φεστιβάλ και των εορτών. διάφορες αθλητικές και ψυχαγωγικές λέσχες για κάθε γούστο. η ισότητα των φύλων. αλλά και πολλών άλλων. η προοδευτική κληρονομιά του ανθρωπισμού. τα Εργατικά Κρεματόρια. χορωδίες»· εκτός από αυτά. η εργατική τάξη μεταβλήθηκε στον απαραίτητο εγγυητή του μέλλοντος. οι οποίοι είχαν συνείδηση ότι υπηρετούσαν τον ίδιο ιστορικό στόχο παρά τις εθνικές και πολιτικές διαφορές τους».10 Αυτό το διεθνές δίκτυο. την Ολλανδία. Οι σοσιαλιστές ήθελαν να οργανώσουν την εργατική τάξη έτσι ώστε να μπορεί να αλλάξει τον κόσμο. σε συνδυασμό με την ανάπτυξη της εργατικής τάξης και την εντύπωση μιας ασταμάτητης πορείας προς τα εμπρός. βιβλιοθήκες. Μέσα από τις άοκνες προσπάθειές της στο πεδίο του πολιτισμού και τη φιλοδοξία της να αλλάξει τον κόσμο. υπήρχαν οι Ελευθερόφρονες.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·215 ΕΙΝΑΙ Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΑΙΩΝΙΟΣ.11 Δινόταν ιδιαίτερη σημασία σε συγκεκριμένες αξίες όπως η αυτοβελτίωση και η εγκράτεια. η αξιοπρεπής εργασία και η καλή οικογένεια. κρατίας εγκατέλειψαν τη ρωσική τότε Πολωνία και μέσω Ελβετίας έφτασαν στη Γερμανία.

όπως εκείνο της Γερμανίας. Αυτό μπορούσε κανείς να το δει στις αναγνώσεις κειμένων που γίνονταν από αυτοδίδακτους εργάτες. απαντούσε· «Πότε εσείς. Στον μελλοντικό σοσιαλιστικό κόσμο. […] θα απλώσετε τα χέρια σας […] και θα τον θελήσετε με όλη τη δύναμη της ψυχής σας. καθώς επίσης και στην εικονογραφία των σοσιαλιστικών παρελάσεων και εορτασμών. που μοίραζε φυλλάδια στις εκλογές. τα οποία δεν είχαν άμεση σχέση με την οργανωμένη σοσιαλδημοκρατία. η επιστήμη θα δάμαζε τη φύση.13 Τα πιο αγαπημένα αναγνώσματα των εργατών δεν ήταν τα αυστηρά θεωρητικά κείμενα του Μαρξ αλλά διάφορες πολυπράγμονες διατριβές. ή τα έργα των ουτοπιστών. όπως και η φύση». οι γυναίκες θα αποκτούσαν την ελευθερία τους. τα αγαθά των κοινωνιών θα ήταν άφθονα και θα διανέμονταν δίκαια. «από τον καθένα σύμφωνα με τις ικανότητές του και στον καθένα σύμφωνα με τις ανάγκες του».14 Στη Βρετανία. η πίστη των εργαζομένων στο κίνημα.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·216 ΣΦΥΡΗΛΑΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ολόκληρη την οργάνωση με την άλω μιας πυρετικής ουτοπίας. Τότε. οι οπαδοί της εγκράτειας. μέσα από την οποία εκδηλωνόταν με τρόπο επίσημο. οι εκκλησίες των εργατών και τα Κυριακάτικα Σοσιαλιστικά Σχολεία ήταν τόσο σημαντικά όσο τα τοπικά παραρτήματα του Ανεξάρτητου Εργατικού Κόμματος ή της Σοσιαλδημοκρατικής Ομοσπονδίας.17 ΟΔΕΥΟΝΤΑΣ ΠΡΟΣ ΚΡΙΣΗ. επιβάλλοντας την παγκόσμια αιώνια ειρήνη και μια καθολική γλώσσα. Η πρόοδος θεωρούνταν αδιαίρετη.15 Σε μεγαλύτερα κόμματα.16 Οι σοσιαλιστές πίστευαν ότι θα ξανάφτιαχναν τον κόσμο από την αρχή. στις σημαίες και στα εμβλήματα του κινήματος. πότε θα έρθει [ο σοσιαλισμός]. οι Προλετάριοι Ελευθερόφρονες.) ρωτούσε το 1895 ένας Βρετανός σοσιαλιστής. την ίδια στιγμή. όπως ο Γουίλιαμ Μόρις (William Morris) και ο Έντουαρντ Μπέλαμι ή τα ευρέως μεταφρασμένα έργα του Έντουαρντ Κάρπεντερ.12 «Ω. όπως οι Εργάτες Τραγουδιστές και Γυμναστές. ο σοσιαλισμός θα έρθει». στην ίδια την εικόνα της τάξης τους και στη βεβαιότητα του σοσιαλιστικού μέλλοντος. όπως το βιβλίο του Μπέμπελ Γυναίκες και σοσιαλισμός. οι παραγωγοί του πλούτου. «Ο Θεός είναι έτοιμος. οι υποστηρικτές της Εσπεράντο συμμετείχαν σε οργανώσεις. στους λόγους των σοσιαλιστών ρητόρων. γιατί η απελευθέρωση των εργατών θα σηματοδοτούσε την απελευθέρωση όλης της ανθρωπότητας. 216 Οι ιλιγγιώδεις αυτές φιλοδοξίες δεν είχαν δοκιμαστεί μέχρι το 1914· κι αυτό γιατί ακόμη και τα πιο ισχυρά σοσιαλιστικά κόμματα είχαν την υποστήριξη μόνο του ενός τρίτου περίπου του εκλογικού σώματος και ως εκ τούτου δεν είχαν καμία προ- . η ανθρώπινη σεξουαλικότητα θα απαλλασσόταν από τα δεσμά των προκαταλήψεων. αλλά και υπερβολικό.

όταν οι πολιτειακές μεταρρυθμίσεις της δεκαετίας του 1860 είχαν εκμετρήσει το ζην. όπως αυτή του 1848. Έτσι. μια επαναστατική εξέγερση στήνοντας οδοφράγματα. η άνοδός τους στην εξουσία μπορούσε να επιτευχθεί μόνο μέσω πολιτικών συμπράξεων και στη βάση ενός πολύ περιορισμένου προγράμματος. τροποποιώντας έτσι ή και αναβάλλοντας για το απώτερο μέλλον την υλοποίηση του επαναστατικού τους προγράμματος. παρά την εντυπωσιακή άνοδό τους. Στην Ιταλία και τη Γερμανία. Τα περισσότερα κράτη μάλιστα είχαν θεσπίσει συντάγματα που απέτρεπαν την άνοδο της Αριστεράς στην εξουσία. τα διάφορα εργατικά κινήματα δημιουργούνταν μέσα από ευρύτερους συνασπισμούς που αποσκοπούσαν στη διεύρυνση της δημοκρατίας. τα αστικά κόμματα συνασπίζονταν εναντίον των σοσιαλιστών. Η περίοδος 1905-13 αποδείχτηκε εποχή ρήξεων. δημιουργούνταν εκ διαμέτρου αντίθετες πολιτικές συνθήκες. οι σοσιαλιστές άρχισαν να έχουν σημαντικές διαφωνίες μεταξύ τους: το Σοσιαλιστικό Κόμμα Ιταλίας παραμε- 217 . Λόγω της ρωσικής Eπανάστασης του 1905. οπτική να σχηματίσουν κυβέρνηση. Σε πολλές χώρες. ήταν καθηλωμένοι στην αντιπολίτευση. από την άλλη πλευρά. το πολιτικό θερμόμετρο άρχισε να ανεβαίνει δραματικά. η νέα κοινωνική πόλωση των ετών 1912-13 επιβεβαίωνε όλο και περισσότερο την αδυνατότητα ύπαρξης ενός ομαλού κοινοβουλευτικού βίου. θεωρούνταν παρωχημένη και γι’ αυτό η άνοδος στην εξουσία θα έπρεπε να επιτευχθεί μόνο μέσω των εκλογών. Συχνά. Από την άλλη πλευρά. του πανευρωπαϊκού κύματος απεργιών και των αγώνων για τη διεκδίκηση του δικαιώματος ψήφου των γυναικών. ενώ η Αριστερά απαντούσε. τη Ρωσία και τη Βρετανία. ενώ στη Βρετανία η διάσπαση των Φιλελευθέρων με αφορμή το ζήτημα της Ιρλανδίας. αυτό ενίσχυε την ανεξαρτησία της Αριστεράς.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·217 ΕΙΝΑΙ Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΑΙΩΝΙΟΣ. ανεξάρτητα από το πώς θα αντιμετωπιζόταν η βία της κρατικής εξουσίας ή οι προσπάθειες της άρχουσας τάξης να αλλοιώσει τη βούληση του λαού. όντας μονίμως στο περιθώριο του πολιτικού συστήματος· από την άλλη. το δίλημμα των σοσιαλιστών ήταν οξύ: από τη μια πλευρά. το δικαίωμα ψήφου των γυναικών και το συνδικαλιστικό κίνημα δημιούργησαν το έδαφος για την κοινοβουλευτική αυτονομία του Εργατικού Κόμματος. Η τεταμένη αυτή κατάσταση είχε μόνιμο χαρακτήρα και δεν παρουσίαζε κανένα σημάδι ύφεσης. την Αυτοκρατορία των Αψβούργων και την Ολλανδία–. Στα δύο άκρα της ευρωπαϊκής ηπείρου. Στη μεν πρώτη. με την ευρύτατη υποστήριξη των κρατικών δυνάμεων καταστολής. ριζοσπαστικοποιώντας τις ακραίες πτέρυγες τόσο της Αριστεράς όσο και της Δεξιάς. και υποχρεώνοντας τους μεταρρυθμιστές να αναζητήσουν νέες συμμαχίες. Σε ορισμένες περιπτώσεις –τις σκανδιναβικές χώρες. Το δίλημμα αυτό έγινε πιο έντονο μετά το 1905. προσπαθώντας να υπερασπιστεί με περηφάνια την απομόνωσή της.

όπως το φινλανδικό και το τσεχικό ή η Εβραϊκή Ένωση (Bund) στη Ρωσική Αυτοκρατορία.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·218 ™ºÀƒ∏§∞Δø¡Δ∞™ Δ∏ ¢∏ª√∫ƒ∞Δπ∞ 218 ρίστηκε από τα ακραία κινήματα που είχαν αναπτυχθεί στη χώρα. όλα αυτά συνέβαλαν στην κατάλυση των ορίων που τηρούσαν μέχρι τότε οι σοσιαλιστές. οι κάθε λογής εθνικιστές έθεταν υπό αμφισβήτηση την πρωτοκαθεδρία των σοσιαλιστών στον αγώνα για τη δημοκρατία. αναπτύχθηκαν νέες δημοκρατικές κινήσεις. ο ριζοσπαστισμός που διέπνεε τη συγκεκριμένη εποχή έκανε προβληματική τη συνέχιση της παράδοσης αυτής. Μια δεκαετία περίπου πριν από το ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου.18 Βέβαια. υποστήριζαν σταθερά τους δεδομένους κοινοβουλευτικούς κανόνες – υπερασπιζόμενα τα σημαντικά κέρδη της δεκαετίας του 1860. Έτσι. Ως εκ τούτου. από τη στιγμή που τα σοσιαλιστικά κόμματα άρχισαν να καταστρώνουν την πολιτική τους στρατηγική με εθνικούς όρους. αγωνιζόμενα για τη μεταρρύθμιση της εκλογικής νομοθεσίας και την εμπέδωση των δημοκρατικών θεσμών και μαχόμενα για την ενίσχυση των πολιτικών ελευθεριών και την περαιτέρω ανάπτυξη των συνδικάτων υπό το ισχύον νομικό πλαίσιο. αλλά τις περισσότερες φορές οι εθνικιστές συσπειρώνονταν εναντίον τους. Καθώς τα σοσιαλιστικά και εργατικά κινήματα αποκτούσαν όλο και μεγαλύτερα λαϊκά ερείσματα τη δεκαετία του 1890. άρχισαν να υποστηρίζουν με πάθος την εθνική αυτοδιάθεση των χωρών τους. η άμεση δράση του λαού. Στο πλαίσιο αυτό. οι νέες μορφές μαζικής δράσης. στις πολυεθνικές αυτοκρατορίες της Ευρώπης. δημιουργώντας ουσιαστικά δύο παρατάξεις: τους «σοσιαλπατριώτες» και τους ρεφορμιστές από τη μια. η αύξηση της αγωνιστικότητας του βιομηχανικού προλεταριάτου. όπου το σύνολο του έθνους κυβερνούσαν οι κυρίαρχες τάξεις και μερικές φορές μάλιστα με τρόπο . οι σοσιαλιστές αντιμετώπιζαν ανέκαθεν το δίλημμα αυτό στο πλαίσιο των παλιότερων εθνικών ευρωπαϊκών κρατών. Πάνω απ’ όλα όμως οι ριζοσπαστικές κινήσεις της περιόδου 1905-13 αποσταθεροποίησαν το υπάρχον συνταγματικό πλαίσιο. καταγγέλλοντάς τους ως «εχθρούς της Πατρίδας». ενώ στο συνέδριο του SPD στην Ιένα το 1913 κατέστη για πρώτη φορά αδύνατο να συγκεραστούν οι αλληλοσυγκρουόμενες απόψεις των επαναστατών από τη μια και των ρεφορμιστών από την άλλη. και τους διεθνιστές και τους επαναστάτες από την άλλη. Επιπλέον. όχι μόνο οι συνταγματικές μεταρρυθμίσεις της δεκαετίας του 1860 αλλά και ο σοσιαλιστικός κοινοβουλευτισμός άρχισαν να καταρρέουν. Επιπλέον. κάποια σοσιαλιστικά κινήματα. οι διαφωνίες στο εσωτερικό τους έγιναν ακόμη πιο έντονες. Οι πιο μαζικές και πιο έντονες κινητοποιήσεις. που πορεύονταν ανεξάρτητα από τα κοινοβουλευτικά σοσιαλιστικά κόμματα – στις εκστρατείες κυρίως που έκανε το κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα των γυναικών. οι εξωκοινοβουλευτικές ριζοσπαστικές κινήσεις.

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·219 ΕΙΝΑΙ Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΑΙΩΝΙΟΣ. οι ριζοσπάστες αντιτάσσονταν στο κράτος per se. Αντί να προσπαθούν να αυξήσουν την επιρροή των σοσιαλιστών στο κοινοβούλιο για να μεταρρυθμίσουν το σύστημα εκ των έσω. Σε αυτά τα έθνη. η ευρωπαϊκή Αριστερά ήταν διχασμένη. υποσκέλισαν με ορμή το υπάρχον σοσιαλδημοκρατικό πλαίσιο των εκλογικών εκστρατειών και του επίσημου συνδικαλισμού. απορρίπτοντας τις κοινοβουλευτικές φλυαρίες και εξυμνώντας την επαναστατικότητα των μαζικών απεργιών. Ωστόσο στην Ευρώπη των εθνικών κρατών αυτό μπορούσαν να το κάνουν μόνο απέξω και. συμμετέχοντας σε νομοθετικές επιτροπές. Καθώς τα συνδικάτα μετατρέπονταν σε θεσμό της καπιταλιστικής βιομηχανίας. εξαιρετικά βάναυσο. συσκεπτόμενοι με τους κυβερνητικούς εκπροσώπους και γενι- 219 . οι σοσιαλιστές κοινοβουλευτικοί ενισχύονταν. Οι σοσιαλιστές απάντησαν με τις δικές τους ιδέες περί έθνους. Στη Γερμανία. οι πρώτοι κοινοβουλευτικοί άντρες του SPD αντιμετώπισαν το Ράιχσταγκ με τρόπο εργαλειακό. στη συνέχεια. ανάλογο μ’ εκείνον των γυναικείων κινημάτων και των εθνικισμών που υπονόμευαν τις πολυεθνικές αυτοκρατορίες. οι σοσιαλιστές έβρισκαν συχνά ευκολότερο να αξιώσουν μια θέση στο πολιτικό σκηνικό. τα οποία αγωνίζονταν ακόμη για να αποκτήσουν κρατική υπόσταση. ως την καλύτερη δυνατή πολιτική πλατφόρμα ή σαν «ένα μπαλκόνι από το οποίο θα μπορούσαν να μιλάνε» στο λαό που βρισκόταν απέξω. είχαν και οι νέες εξεγέρσεις του βιομηχανικού προλεταριάτου σε ολόκληρη σχεδόν την Ευρώπη. την παραμονή της έναρξης του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου. τα νέα κινήματα του μαχόμενου βιομηχανικού προλεταριάτου. τα οποία τόνιζαν την άμεση δράση και τη ματαιότητα του κοινοβουλευτισμού. Έτσι. αποκτώντας εμπειρία. οι σοσιαλιστικές προβλέψεις είχαν επιβεβαιωθεί. Μετά το 1905. τα σοσιαλιστικά κόμματα της Ευρώπης βρέθηκαν αντιμέτωπα με την αναζωπύρωση της εξωκοινοβουλευτικής επαναστατικής πολιτικής.19 Εξίσου δραματικό χαρακτήρα. και ιδιαίτερα το 1910-13. να χτυπήσουν την πόρτα για να μπουν μέσα. αμφισβητώντας τη δυνατότητα των σοσιαλιστικών κομμάτων να το αλώσουν με ειρηνικά μέσα. στηριζόμενοι στα πατριωτικά κινήματα του 1789 και του 1848. υποστηρίζοντας την ιδέα της δημοκρατίας και τα δικαιώματα του πολίτη παρά να προτείνουν την εθνικιστική πανάκεια της αυτοδιάθεσης. Τα κόμματα και τα συνδικάτα ήταν ισχυρότερα απ’ ό. ψηφίζοντας νόμους. Οι νέες ριζοσπαστικές κινήσεις έφεραν ξανά στο προσκήνιο την ιδέα αυτή. οι σοσιαλιστές πρόσφεραν καινοτόμες ιδέες για μεταρρυθμίσεις και προοδευτικές αλλαγές.τι πριν· η κοινοβουλευτική δύναμη των σοσιαλιστών μεγάλωνε διαρκώς· τα συνδικάτα βαθμιαία νομιμοποιούνταν· ο σοσιαλιστικός πολιτισμός οργανωνόταν όλο και περισσότερο· στο χώρο της τοπικής αυτοδιοίκησης. Από πολλές απόψεις. Έχοντας συχνά έναν έντονα συνδικαλιστικό χαρακτήρα.

και πέντε ιταλικές κυβερνήσεις σε τέσσερα μόλις χρόνια. Μετά το προσωρινό. το ευρωπαϊκό απεργιακό κύμα των ετών 1904-07 οδήγησε στην ενίσχυση της μαχητικότητας του βιομηχανικού προλεταριάτου. από μέλη του Eκτελεστικού Γραφείου μέχρι κάποιους τοπικούς αξιωματούχους.20 Ωστόσο η εικόνα της αυξανόμενης αποδοχής δεν ήταν απολύτως συμβατή με τις εκρήξεις του ριζοσπαστισμού πριν από το 1914. Αν προσθέσουμε μάλιστα τις κινητοποιήσεις της εργατικής τάξης. Στις συνθήκες αυτές αστάθειας και αναταραχής. οι οποίες ακολούθησαν τη Ρωσική Επανάσταση και το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου. του βιομηχανικού προλεταριάτου και των εθνικιστικών κομμάτων της Ιρλανδίας και των ανατολικών χωρών ξεπερνούσαν κατά πολύ την υπάρχουσα πολιτική της επίσημης Αριστεράς. όπως αποδείχτηκε.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·220 ™ºÀƒ∏§∞Δø¡Δ∞™ Δ∏ ¢∏ª√∫ƒ∞Δπ∞ 220 κώς συμμετέχοντας εποικοδομητικά στο πολιτικοκοινωνικό στάτους κβο. η οποία εισέβαλε πλέον ορμητικά στη σκηνή. έβλεπαν τον εαυτό τους ως μεταρρυθμιστές που είχαν πετάξει τη δορά της επανάστασης και περίμεναν υπομονετικά να κυβερνήσουν. πέρασμα στον μαζικό συνδικαλισμό των αρχών του αιώνα. η οποία πρυτάνευσε σε πολλές κρίσεις το 1900-14. Οι τεράστιες κινητοποιήσεις των γυναικών. όπως η τραχιά συμπεριφορά των φτωχών ανθρώπων την οποία οι αδιόρθωτα αυτοβελτιωτικοί σοσιαλδημοκράτες απέρριπταν πάντοτε μετά βδελυγμίας. Τα κοινοβουλευτικά καθεστώτα γλιστρούσαν σταδιακά προς το χάος – με δέκα ξεχωριστούς κυβερνητικούς συνασπισμούς στη Γαλλία μεταξύ 1909 και 1914. Μέχρι το 1914. Από την άποψη αυτή. ήταν αναμφισβήτητα η λογική της ενσωμάτωσης. Η λογική αυτή. Η στάση των σοσιαλιστών πριν από το 1914 διακρινόταν από ένα είδος καθωσπρεπισμού που ερχόταν σε αντίθεση με ορισμένες πλευρές της εργατικής τάξης. Τα σοσιαλιστικά κόμματα είχαν υποστηρίξει με πάθος μετά το 1860 την υπόθεση της πλήρους κοινοβουλευτι- . οι σοσιαλιστές δεν ήταν πλέον στο περιθώριο. που έγινε ακόμη πιο επιθετικό μεταξύ 1910 και 1913. οι σοσιαλιστές είχαν γίνει ισχυρότεροι από κάθε άλλη φορά όχι μόνο στο κοινοβούλιο αλλά και στα συνδικάτα. Οι ανυπότακτοι αγωνιστές του εργατικού κινήματος ήταν εκείνοι που εξέθεσαν σε κοινή θέα τον καθωσπρεπισμό των σοσιαλδημοκρατών. Πολλά ηγετικά στελέχη του κόμματος. Ωστόσο η αχαλίνωτη αυτή επέκταση υπερέβη το υπομονετικά επεξεργασμένο πλαίσιο συμπεριφοράς του κινήματος. οι εργατικές κινητοποιήσεις πήραν γρήγορα τεράστιες διαστάσεις και άρχισαν να γίνονται απειλητικές. η δεκαετία του 1910 αποδεικνύεται η χρυσή εποχή του ευρωπαϊκού συνδικαλισμού που μπορεί να συγκριθεί μόνο με τα πρώτα χρόνια μετά τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου. Ωστόσο υπό τις υπάρχουσες συνθήκες τόσο το πρώτο όσο και τα δεύτερα γίνονταν όλο και πιο ανεπαρκή.

όπως έχω αποδείξει. αυτό έγινε ολοφάνερο με τρόπο εξαιρετικά οδυνηρό. σε μια προσπάθεια να υπερβούν τα όρια που έθετε ο φιλελευθερισμός. Κατά την περίοδο 1910-13. Ωστόσο. κής δημοκρατίας. Χωρίς την υποστήριξή τους.01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·221 ΕΙΝΑΙ Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΑΙΩΝΙΟΣ. η δημοκρατία δεν θα αναπτυσσόταν τόσο πολύ. τα κόμματα αυτά δεν εξάντλησαν ποτέ το πλήρες φάσμα των σοσιαλιστικών και πρακτικών πεποιθήσεων του 19ου αιώνα και βέβαια δεν εκμεταλλεύτηκαν απόλυτα τη δημοκρατική εμπειρία των λαών. 221 . Τον τρόπο μάλιστα με τον οποίο θα αντιμετώπιζαν την πρόκληση αυτή τα ευρωπαϊκά σοσιαλιστικά κόμματα θα αποκάλυπταν πολύ σύντομα τα δραματικά γεγονότα της περιόδου 1914-23.

01-ELEY 22-11-2010 12:26 ™ÂÏ›‰·222 .