Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI.

UPHDYO, Bodrum 1
VI. UPHDYO, 2-7.09.2010, Bodrum
TEMEL HIZLANDIRICI FĠZĠĞĠ
Prof. Dr. Ömer YAVAġ
Ankara Üniversitesi
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 2
Einstein ( 1905 ) ve Hızlandırıcılar...
• Rölativite: Rölativistik parçacıklar ve demetlerin fiziği...
• Fotoelektrik Olay: Parçacık kaynakları...
• Kinetik Teori (Brown Hareketi): Emittans ( yayınım)…
• Kütle-Enerji Eşdeğeri (E=mc2): Yeni parçacıkların kütle limitleri...
• 2005 : DÜNYA FĠZĠK YILI
• PAC05
• UPHDYO-I (Ankara Üniversitesi)
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 3
I. UPHDYO (4-9 Temmuz 2005, Ankara Üniversitesi)
Koordinatör: Prof. Dr. Ömer Yavaş
2005: Dünya Fizik Yılı
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 4
Temel Tanımlar
Parçacık hızlandırıcıları: Temel yüklü parçacık demetlerinin toplam enerjilerinin
artırılarak hedeflenen değere ulaşmalarını sağlayan donanımlardır. Hızlandırma
parçacıkların elektrik alan etkisinde kalarak boyuna ivmelenmeleri ile mümkün
olmaktadır. Bu demetler sabit hedef deneylerinde, çarpıştrıcılarda veya ışınım
kaynağı olarak kullanılmaktadır.
Hızlandırıcı fiziği, parçacık demetlerinin elektromagnetik alanlar altındaki
hareketini; yörünge, momentum, enerji kazanımı, dağılma, odaklama v.b.
süreçleri inceleyen bir bilim dalıdır. Doğal olarak bu inceleme ilgili mühendislik
ve teknolojik uygulamaları da içermektedir. Hızlandırma lineer veya dairesel
yörüngelerde yapılabilir.
ÇarpıĢtırıcı fiziği: bir parçacık demetini farklı bir demet veya bir anti-parçacık
demeti ile, amaca uygun bir kütle merkezi enerjisi (E
c.m.
) ve Işınlık (L, luminosity)
değeri ile çarpıştırılmasını ve burada çalışılacak fiziği inceleyen bilim dalıdır.
Günümüzde e,p v.b. Parçacık demetleri değişik tekniklerle GeV ve TeV
mertebesinde enerjilere ulaştırılabilmektedir.
(1eV= 1.6.10
-19
J, 1 GeV=10
9
eV, 1 TeV= 10
12
eV)
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 5
Hızlandırıcılar, yüksek enerji fiziği deneyleri, nükleer fizik deneyleri,
sinkrotron ışınım kaynağı, serbest elektron lazeri, atmalı (pulslu) nötron
kaynağı, ikincil demetlerin elde edilmesi, malzeme bilimi (iyon
implantasyonu), kimya, biyoloji, teşhis ve radyoterapi, petrol ve maden
aranması, gıda sterilizasyonu, savunma v.b. sektörlerde yüzlerce kullanım
alanı bulmaktadır.
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 6
• Yüksek Gerilim Hızlandırıcıları ( High Voltage Accelerators ): Bu düzenekte
her parçacık oluşturulan bir potansiyel farkını birkez geçerek kinetik enerji
kazanır.
• İndüksiyon Hızlandırıcıları ( Induction Accelerators ) : Parçacıklar zamanla
şiddeti değişen manyetik alan tarafından indüklenen elektrik alan ile
hızlandırılırlar.
• Lineer Hızlandırıcılar ( Linear Accelerators ) : Enerji kazanımı bölgeleri olan
RF kavitelerin bir doğru boyunca sıralandığı bir hızlandırıcı düzenektir.
• Dairesel Hızlandırıcılar ( Circular Accelerators ) : Parçacıklar eğici
magnetler aracılığı ile kapalı bir yörüngede RF’lerden defalarca geçirilerek
hızlandırılırlar.
• Betatron ( Betatron ) : Hafif parçacıklar için kullanılan sabit yarıçaplı
indüksiyon ilkesiyle hızlandırma yapan düzeneklerdir.
• Siklotron ( Cyclotron ) : Proton veya ağır iyonların sinüsel RF gerilim
sayesinde dairesel magnetler içinde spiral çizerek hızlandırılmasını ve
kullanılmasını sağlayan düzeneklerdir.
Hızlandırıcı Tipleri ve Önemli Kavramlar
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 7
• Mikrotron ( Microtron ) : Parçacık demetinin yörüngenin tek noktasına
uygulanan alanla bükülerek aynı kaviteden pek çok kez artan yörünge
yarıçaplarıyla geçirilmesi ilkesine dayanan bir hızlandırma düzeneğidir.
• Sinkrotron ( Synchrotron ) : Parçacıkların uygun magnetler ile sabit R
yarıçapında tutulduğu ve RF kaviteler ile hızlandırıldığı düzeneklerdir.
• Depolama Halkaları ( Storage Rings ) : Bir veya daha fazla demeti kapalı
yörüngelerde belirli enerjilerde dolndırmak için kulllnılan düzenektir.
• Tekrarlı Hızlandırıcılar ( Cyclic Accelerators ) : Parçacıklar lineer veya
dairesel olarak aynı potansiyel farkını defalrca geçerler.
• Çarpışan Demetler Deneyi ( Colliding Beams Experiment ) : Zıt yönde
hızlandırılmış demetlerin çarpışma sonuçlarının incelendiği deneylerdir.
• Sabit Hedef Deneyi ( Fixed Target Experiment ) : Hızlandırılmış demetlerin
katı, sıvı veya gaz hedeflerle çarpışma sonuçlarının incelendiği deneylerdir.
• İkinci Demetler ( Secondary Beam ) : Bir birincil demetin sabit hedeften
saçılması sonucu elde edilen demetlerdir.
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 8
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 9
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 10
Hızlandırıcıların Kullanım Alanları
• Parçacık Fiziği (YEF)
• Nükleer Fizik (NF)
• İkincil Demetler
• Nötron Kaynağı
• Sinkrotron Işınımı
• Serbest Elektron Lazeri
• İyon İmplantasyonu
• Radyoterapi, Nükleer Tıp
• Malzeme Bilimi
• Yarı İletkenler
• Gıda Mühendisliği
• Kimya
• Biyoloji
• Jeoloji
• Arkeoloji
• Savunma sanayi
• Maden Sanayi
• Enerji Üretimi (EA)
• ....
~250 Alt Alan
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 11
• Işınlık ( Luminosite ) : Hızlandırılan ve çarpıştırılan demetler paketçikli
( bunched ) yapıda ise ve bu demetler kafa-kafaya ( head-on )
çarpıştırıldığını düşünelim. N parçacık içeren silindirik paketçikler A
kesit alanına sahip olsun. Böyle bir paketçiğin karşısından gelen tek
test parçacığı ele alınırsa, test parçacığının paketçikte gördüğü toplam
tesir kesiti;
int
o
Etkileşme oranı ile orantılıdır.
Orantı katsayısı ışınlık (lüminosite)
olarak bilinir ve
R= L o
ile tanımlanır.
A
N
int
o
int
o
f
A
N R
L
2
int
= =
o
1 2 ÷ ÷
s cm
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 12
Kütle Merkezi Enerjisi ( )
Kütle merkezi koordinat sistemi çarpışan demetlerin toplam momentumunun sıfır
olduğu gözlem çerçevesidir.
s E
m c
=
. .
¿ ¿
÷ =
i i
i i cm
cp E E
2 2
2
) ( ) (
Kullanılabilir enerjiyi, iki demetin çarpışması sonucunda tamamı yeni parçacık
üretiminde kullanılacak enerji olarak tanımlarız.
¿
÷ =
i
cm avail
c m E E
i
2
0
Kullanılabilir enerji, kütle merkezi enerjisinden sistemin toplam durgun kütle merkezi
enerjisini çıkararak hesaplanır.
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 13
}
= A Fdt p
}
= A Fds E
kin
) ( ) ( B v z
c
e
zeE mv
dt
d
p
dt
d
× + = = ¸
Hızlandırmanın Temel Formülasyonu
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 14
• Bu kuvvet etkisi altındaki parçacığın kazandığı momentum her iki tarafın
integrasyonu ile bulunur.
dt E e mc p . ) ( ) (
0 0
}
= ÷ = A ¢ | ¸ ¸|
0 0 0
| ¸ mc p =
}
= A
A = A
cy
L
kin
kin
ds E e E
cp E
). (¢
|
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 15
Elektrostatik Hızlandırıcılar
Elektrostatik hızlandırıcılarda parçacık hızlandırmak için, arasında potansiyel
farkı bulunan iki elektrot kullanılır. Katot ışınları tüpü buna iyi bir örnektir.
Diğer daha modern bir örnekte ise x-ışını tüplerinde hızlandırılan elektronlar
x-ışını üretmek üzere metal hedefe çarptırılırlar.
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 16
Kafes Üreteçleri ( Cascade Generators )
Bir sığanın levhaları arasındaki potansiyel farkını, gerilim çoğaltıcı devre ile
istenilen düzeye çıkarma ilkesine dayanır. Bir dizi sığa, uygun yerleştirilmiş
diyotlar aracılığı ile yüklenir.
• Bu şekilde 2N tane kapasitör ile yükleme gerilimi N katına çıkarılabilir.
• Sonuç olarak, anahtarlama nedeni ile atmalı demet elde edilmektedir.
• Bu metoda dayanarak Cockroft ve Walton birkaç milyon voltluk gerilimlere ulaşan
yüksek enerjili parçacık hızlandırıcıları inşa etmişlerdir.
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 17
Van de Graaff Hızlandırıcısı
V A
Van de Graaff hızlandırıcısı ile daha yüksek gerilim farklarına ulaşılabilir.
Metal bir elektroddan çıkan elektrik yükleri bir taşıyıcı banda aktarılır ve bu
band aracılığı ile büyük bir iletken küreye aktarılır. Sonuçta bu küresel
iletken yüksek bir yük değerine ulaşır. Bu kürenin potansiyeli ile toprak ucu
arasında yeterince yüksek bir gerilimini oluşturulabilmektedir. Eğer tüm
sistem Freon veya SF6 gibi elektriksel olarak asal bir gaz ile dolu yüksek
vakumlu ortama alınırsa 20 MV gibi değerlere ulaşılabilir.
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 18
Wideroe lineer hızlandırıcısının şematik yapısı
Alvarez linak yapısının şematik gösterimi
Bununla birlikte daha yüksek frekanslarda Wideroe yapısının kapasitif doğası
elektromagnetik ışınımdan dolayı oldukça kayıplı olmaktadır. Bunu ortadan kaldırmak
için Alvarez tüpler arasındaki boşlukları metal kavitelerle çevrelemeyi önerdi.
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 19
Parçacık Hızlandırıcıları
• Dairesel Hızlandırıcılar
( Circular Accelerators )
- Betatron
- Mikrotron
- Siklotron
- Sinkrotron
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 20
Betatron
• Betatron’da hızlandırıcı alan indüksiyon elektrik alanıdır. Zamanla değişen
magnetik akı dairesel yörünge boyunca elektrik alan indükler.
Betatronda Hızlandırmanın Temel
Prensibi
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 21
• Elektronlar her turda değişen magnetik alanın ürettiği elektromotif kuvvete karşı
gelen bir enerji kazanmaktadır.
Kerst Betatronu
) (
max max
R RB
c
e
p =
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 22
RF Alanlarla Hızlandırma
• Dairesel parçacık hızlandırıcılarının pek çoğu RF yükselteç ile uyarılan hızlandırma kaviteleri
(boşlukları) kullanmaktadır.
• Parçacıklar bu kaviteyi periyodik olarak geçmekte ve her geçişte elektromagnetik alandan enerji
almaktadır.
• Bu tip hızlandırıcılar teknik olarak betatron ilkesinden farklı gibi görünse de temel olarak bir
farklılık yoktur.
• Her iki durumda da elektrik alanlar değişen magnetik alanlardan üretilir.
Yüklü parçacıkların elektromagnetik alanlar yardımıyla hızlandırılmasını
sağlayan süperiletken niobium malzemeden yapılmış RF kaviteler
Parçacık hareketi ile alan salınımı arasında bazı özel eşzamanlılık şartlarını yerine getirmek gereklidir.
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 23
Mikrotron
• Parçacıklar bir kaynaktan çıkarak kaviteden geçerler. Daha sonra bir düzgün
magnetik alan içinde onları tekrar kaviteye yönlendiren dairesel hareket yaparlar. Her
hızlandırma işlemi boyunca her seferinde hareketin yarıçapı, magnetin sınırlarına
ulaşana kadar artar.
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 24
Mikrotronu fonksiyonel hale getirmek için bir turdaki enerji artışı,
elektronlar için keV E
e
511 = A
protonlar için
MeV E
p
938 = A
• Elektonlar için bu şartı sağlamak mümkün olsa da protonlar için bir kavite içinde
yaklaşık 1 GeV’e ulaşmak teknik olarak imkansızdır.
• Mikrotron prensibi özel olarak elektronların hızlandırılmasında uygundur.
• Temel olarak tek magnetli mikrotronlarla elektronlar için 25-30 MeV’ e ulaşılmıştır.
Race Track Microtron
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 25
Siklotron
• Proton gibi daha ağır parçacıkların başarılı bir şekilde hızlandırılmasında,
mikrotronun eşzamanlılık şartının çok katı olduğu ispatlandı. Bu 1930 yılında
Lawrence ve Edlefsen tarafından siklotron prensibini keşif sürecinde farkedildi ve
bu tip bir aygıt ilk olarak Lawrence ve Livingston tarafından 1932 yılında inşa edildi.
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 26
• Siklotron prensibi, tüm magnet boşluğuna yayılan RF kavite ve düzgün magnetik alan
kullanır.
• Hızlandırma kaviteleri temel olarak iki adet D şeklinde magnetten oluşur. Hızlandırma
alanı bu magnetler arasında üretilir. Bu yarım D şekilli kavitelere şekillerinden
dolayı “ Dee ” denir.
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 27
Parçacık yörüngeleri çoğunlukla alanın olmadığı iç bölgede gerçekleşir ve
parçacıklar her turda Dee’leri iki kez geçerler. Enerji kazanımından dolayı
parçacıkların spiral hareketlerinin yarıçapları her dolanımda artmaktadır.
Siklotron içindeki dolanım süresi;
ZB e
mc
v
r ¸ t t
t
2 2
= =
Burada alınır ve iyonlar için Z yük çokluğu omak üzere hızlandırma yapılabilir.
Magnetik alan sabit tutulursa, dolanım frekansı sabit olacaktır ve bu nedenle sabit
bir RF frekansı uygulanabilir.
1 = ¸
sabit B =
rf rev
f sabit
mc
ZeB
f = = =
¸ t 2
burada frf hızlandırma kavitesinin RF frekansıdır.
Siklotron prensibi rölativistik olmayan parçacıklarla sınırlıdır.
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 28
RF frekansı, B ve Z’ye bağlıdır.
Değişik parçacıklar için gereken frekanslar; sırasıyla protonlar, döteronlar
ve helyum iyonu için,
| | | |
| | | |
| | | | kG B MHz f
kG B MHz f
kG B MHz f
rf
rf
rf
76 . 0
76 . 0
53 . 1
=
=
=
Parçacıklar rölativistik enerjilere ulaşmadıkça ulaşılabilir maksimum kinetik enerji Ekin:
2
2 2 2 2
2
2
2
2 2
) (
2
1
mc
R B e Z
mc
cp
mv E
kin
= = =
Bazı sayısal eşitlikler;
| | | | | |
2 2 2 2
48 . 0 m R kG B MeV E
kin
=
| | | |
2 2 2 2
24 . 0 m R kG B =
| | | |
2 2 2 2
48 . 0 m R kG B =
Proton
Döteron
Helyum iyonu
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 29
Sinkrotron
Siklotron prensibinde, magnet ağırlıkları ve maliyetleri büyük olacağından maksimum
parçacık enerjisi birkaç yüz MeV mertebesinde kalmıştır. Daha yüksek enerjilere
yörünge yarıçapı R sabit tutularak ulaşılabilmektedir. Bu durumda artık magnetin
merkezine ihtiyaç kalmamıştır ve parçacık yörüngesi boyunca küçük magnetler
kullanılabilmektedir. Yörünge yarıçapı sabit olduğunda tasarım şartı,
sabit
cp
eB
R
= =
1
Bu koşul magmetik alan parçacığın momentumuyla orantılı olarak artırıldığı sürece tüm
enerjiler için korunabilir. Eğici (bending) magnet alanları, parçacıklar enerji kazanırken
onları sabit yörüngede tutmak için artırılmalıdır.
Böyle bir sinkrotronda elde edilen parçacık demeti, manyetik alan devri
tarafından belirlenen bir tekrarlama oranına göre atmalıdır.
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 30
Eşzamanlılık şartı,
mc
ZeB
f
rf
t¸ 2
=
ağır parçacıklar için, hızlandırmanın ilk aşamalarında bir frekans modülasyonu
gerekebilmektedir.
) ( ~ ) (
2
) ( t t
cp
ZecB
t f
rev
| |
t
=
Eşzamanlılık şartının sağlanması için, radyo frekansı, dolanım frekansının tam
katlarında olmalıdır. h harmonik sayısını vermektedir.
rev rf
hf f =
Bir sinkrotronda ulaşılan maksimum enerji;
| | | | m R kG B C mc E E cp
p kin kin
= + = ) 2 (
2
max
Burada Cp= e = 0.02997926 GeV/kGm’dir.
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 31
Birbirinden bağımsız olarak Chrisofilos ve Courant et. al. tarafından 1952’de
güçlü odaklamanın keşfiyle daha verimli sinkrotronlar yapımıştır.
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 32
Depolama Halkaları ( Storage Rings )
• Geleneksel anlamda bir hızlandırıcı olmadığı halde, parçacık depolama halkası bir
sinkrotronun zaman içinde donmuş hali gibi düşünülebilir.
• Parçacık demetleri genellikle hızlandırılmaz ancak yalnızca birkaç saatlik uzun
süreler boyunca yörüngede dolanmaları sağlanır.
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 33
• Sinkrotronlartın en önemli uygulama alanı, sinkrotron ışınımı elde etmek
amacıyla elektron demetlerini saatlerce aynı enerji ve kalitede tutmaktır.
• ( Örnek: DESY/DORIS halkası )
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 34
Karakteristik Parametrelerin Özeti
• Bu hızlandırıcıların hepsi temelde iki bağıntıya dayanmaktadır.
Bunlardan biri Lorentz kuvvet denklemi,
| ¸
2
1
mc
eB
r
y
=
ve diğeri eşzamanlılık koşuludur.
h
mc
ceB
f
y
rf
2
2t¸
=
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 35
Siklotron ve Sinkrotron Parametrelerinin Karşılaştırılması
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 36
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 37
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 38
SI’ da Fiziksel Niceliklerin Önemi
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 39
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 40
Avrupa’da SI Merkezleri
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 41
Japonya’da SI Merkezleri
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 42
SI’nın Kullanım Alanları
Dalgaboyu
( Å )
Foton
Enerjisi
(eV)
Biyoloji/
Tıp
Kimya Fizik Teknoloji
1000
100
10
1
0.1
0.1
Kızılötesi
1
Görülebilir
10
Morötesi
100
Vakum
Morötesi
1000
YumuĢak
X IĢını
10000 Sert
X IĢını
Biyokimya
Biyofizik
VUV ve X
IĢını
mikroskopisi
Radyografi
AkıĢkan
Yüzeylerde
Kompleks
biyomolekül-
lerin yapısının
belirlenmesi
X-ıĢını
Anjiyografisi
ve
tomografisi
Katalizli
reaksiyonlar
Foto-
kimya
Elektron
spektroskopisi
ile kimyasal
analiz
IĢıma
tahribatının
incelenmesi
Polimerlerin
yapısının
belirlenmesi
Ġz
elementlerin
analizi
Katıların
elektron
yapısı
Yüzeylerin ve
arayüzeylerin
özellikleri
Atomik ve
moleküler
fizik
Foto-elektron
spektroskopisi
X-ıĢını optiği
X-ıĢını
floresansı
Tomografi
Ġnelastik X-
ıĢını saçılması
Compton
saçılması
Spektroskopide
yeni metodlar
Yüksek
performanslı
optik
Kalibrasyon
ve radyasyon
standartları
Zigzaglayıcı ve
salındırıcı
ıĢıması
araĢtırması
X-ıĢını
litografisi
Malzeme
araĢtırması
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 43
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 44
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 45
• 1959 DESY: Alman Elektron Sinkrotronu ( Hamburg )
( DESY, DORIS, PETRA, HERA, TESLA? )
Hamburg
ALMANYA
Airport
DESY
HASYLAB
TTF
Stadion
VOLKSPARK
C= 6.3 km
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 46
DESY HERA ep Collider
Hamburg, Almanya
1992-2007
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 47
HAmburg SYnhrotron LABoratory
HASYLAB
HASYLAB, DORIS III ve PETRA halkalarından sinkrotron ışınımı elde edilen
ve bunu değişik araştırma ve uygulamalarda kullanan dünyanın en büyük
sinkrotron ışınımı laboratuvarlarındandır.
1 eV – 300 keV enerji aralığındaki sinkrotron ışınımı fiziğin değişik
alanlarının yanısıra, biyoloji, kimya, malzeme bilimi, kristalografi, jeolojik
bilimler ve medikal uygulamalar gibi geniş bir spektrum içinde
kullanılmakatdır. DORIS II ve DORIS III’te 1989 –1993 yılları arasında 26-
57 mA’lik elektron demetleri ile ışınım elde edilirken, 1993’ten sonra 57-96
mA’lik pozitron demeti ile sinkrotron ışınımı elde edilmiştir.
http://www-hasylab.desy.de
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 48
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 49
Kaynaklar
• http://thm.ankara.edu.tr
• Particle Accelerator Physics
Basic Principles and Linear Beam Dynamics
HELMUT WIEDEMANN ( 1993 )
• An Introduction to Particle Accelerators
EDMUND WILSON ( 2001 )
• An Introduction to The Physics of High Energy Accelerators
D. A. EDWARDS M. J. SYPHERS ( 1993 )
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 50
Kaynaklar
• İlk 5 UPHDYO Notları: http://thm.ankara.edu.tr
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 51
Teşekkürler...
THM Projesi
http://thm.ankara.edu.tr
Hızlandırıcı Teknolojileri Enstitüsü
http://hte.ankara.edu.tr

Einstein ( 1905 ) ve Hızlandırıcılar...
• • • • Rölativite: Rölativistik parçacıklar ve demetlerin fiziği... Fotoelektrik Olay: Parçacık kaynakları... Kinetik Teori (Brown Hareketi): Emittans ( yayınım)… Kütle-Enerji Eşdeğeri (E=mc2): Yeni parçacıkların kütle limitleri...

• 2005 : DÜNYA FĠZĠK YILI
• • PAC05 UPHDYO-I (Ankara Üniversitesi)

Ö. Yavaş ( Ankara Ü.)

VI. UPHDYO, Bodrum

2

I. UPHDYO (4-9 Temmuz 2005, Ankara Üniversitesi) Koordinatör: Prof. Dr. Ömer Yavaş

Ö. Yavaş ( Ankara Ü.)

2005: Dünya Fizik Yılı VI. UPHDYO, Bodrum

3

Temel Tanımlar
Parçacık hızlandırıcıları: Temel yüklü parçacık demetlerinin toplam enerjilerinin artırılarak hedeflenen değere ulaşmalarını sağlayan donanımlardır. Hızlandırma parçacıkların elektrik alan etkisinde kalarak boyuna ivmelenmeleri ile mümkün olmaktadır. Bu demetler sabit hedef deneylerinde, çarpıştrıcılarda veya ışınım kaynağı olarak kullanılmaktadır. Hızlandırıcı fiziği, parçacık demetlerinin elektromagnetik alanlar altındaki hareketini; yörünge, momentum, enerji kazanımı, dağılma, odaklama v.b. süreçleri inceleyen bir bilim dalıdır. Doğal olarak bu inceleme ilgili mühendislik ve teknolojik uygulamaları da içermektedir. Hızlandırma lineer veya dairesel yörüngelerde yapılabilir. ÇarpıĢtırıcı fiziği: bir parçacık demetini farklı bir demet veya bir anti-parçacık demeti ile, amaca uygun bir kütle merkezi enerjisi (Ec.m.) ve Işınlık (L, luminosity) değeri ile çarpıştırılmasını ve burada çalışılacak fiziği inceleyen bilim dalıdır. Günümüzde e,p v.b. Parçacık demetleri değişik tekniklerle GeV ve TeV mertebesinde enerjilere ulaştırılabilmektedir. (1eV= 1.6.10-19 J, 1 GeV=109 eV, 1 TeV= 1012 eV)
Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO, Bodrum 4

Hızlandırıcılar, yüksek enerji fiziği deneyleri, nükleer fizik deneyleri, sinkrotron ışınım kaynağı, serbest elektron lazeri, atmalı (pulslu) nötron kaynağı, ikincil demetlerin elde edilmesi, malzeme bilimi (iyon implantasyonu), kimya, biyoloji, teşhis ve radyoterapi, petrol ve maden aranması, gıda sterilizasyonu, savunma v.b. sektörlerde yüzlerce kullanım alanı bulmaktadır.

Ö. Yavaş ( Ankara Ü.)

VI. UPHDYO, Bodrum

5

UPHDYO. Lineer Hızlandırıcılar ( Linear Accelerators ) : Enerji kazanımı bölgeleri olan RF kavitelerin bir doğru boyunca sıralandığı bir hızlandırıcı düzenektir. Yavaş ( Ankara Ü. Dairesel Hızlandırıcılar ( Circular Accelerators ) : Parçacıklar eğici magnetler aracılığı ile kapalı bir yörüngede RF’lerden defalarca geçirilerek hızlandırılırlar. İndüksiyon Hızlandırıcıları ( Induction Accelerators ) : Parçacıklar zamanla şiddeti değişen manyetik alan tarafından indüklenen elektrik alan ile hızlandırılırlar. VI. • • • • • Betatron ( Betatron ) : Hafif parçacıklar için kullanılan sabit yarıçaplı indüksiyon ilkesiyle hızlandırma yapan düzeneklerdir.) . Siklotron ( Cyclotron ) : Proton veya ağır iyonların sinüsel RF gerilim sayesinde dairesel magnetler içinde spiral çizerek hızlandırılmasını ve kullanılmasını sağlayan düzeneklerdir.Hızlandırıcı Tipleri ve Önemli Kavramlar • Yüksek Gerilim Hızlandırıcıları ( High Voltage Accelerators ): Bu düzenekte her parçacık oluşturulan bir potansiyel farkını birkez geçerek kinetik enerji kazanır. Bodrum 6 Ö.

Sabit Hedef Deneyi ( Fixed Target Experiment ) : Hızlandırılmış demetlerin katı. İkinci Demetler ( Secondary Beam ) : Bir birincil demetin sabit hedeften saçılması sonucu elde edilen demetlerdir. Çarpışan Demetler Deneyi ( Colliding Beams Experiment ) : Zıt yönde hızlandırılmış demetlerin çarpışma sonuçlarının incelendiği deneylerdir. Depolama Halkaları ( Storage Rings ) : Bir veya daha fazla demeti kapalı yörüngelerde belirli enerjilerde dolndırmak için kulllnılan düzenektir. Sinkrotron ( Synchrotron ) : Parçacıkların uygun magnetler ile sabit R yarıçapında tutulduğu ve RF kaviteler ile hızlandırıldığı düzeneklerdir. UPHDYO. VI. Yavaş ( Ankara Ü.• Mikrotron ( Microtron ) : Parçacık demetinin yörüngenin tek noktasına uygulanan alanla bükülerek aynı kaviteden pek çok kez artan yörünge yarıçaplarıyla geçirilmesi ilkesine dayanan bir hızlandırma düzeneğidir.) . sıvı veya gaz hedeflerle çarpışma sonuçlarının incelendiği deneylerdir. Tekrarlı Hızlandırıcılar ( Cyclic Accelerators ) : Parçacıklar lineer veya dairesel olarak aynı potansiyel farkını defalrca geçerler. Bodrum 7 • • • • • • Ö.

Yavaş ( Ankara Ü. UPHDYO.Ö. Bodrum 8 .) VI.

Ö. Yavaş ( Ankara Ü. Bodrum 9 . UPHDYO.) VI.

UPHDYO.. Bodrum 10 . Yavaş ( Ankara Ü.) VI.Hızlandırıcıların Kullanım Alanları • • • • • • • • • • Parçacık Fiziği (YEF) Nükleer Fizik (NF) İkincil Demetler Nötron Kaynağı Sinkrotron Işınımı Serbest Elektron Lazeri İyon İmplantasyonu Radyoterapi. Nükleer Tıp Malzeme Bilimi Yarı İletkenler • Gıda Mühendisliği • Kimya • Biyoloji • Jeoloji • Arkeoloji • Savunma sanayi • Maden Sanayi • Enerji Üretimi (EA) • . ~250 Alt Alan Ö...

Orantı katsayısı ışınlık (lüminosite) olarak bilinir ve N int A  int R= L  cm 2 s 1 ile tanımlanır. Etkileşme oranı  int ile orantılıdır.• Işınlık ( Luminosite ) : Hızlandırılan ve çarpıştırılan demetler paketçikli ( bunched ) yapıda ise ve bu demetler kafa-kafaya ( head-on ) çarpıştırıldığını düşünelim. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. Böyle bir paketçiğin karşısından gelen tek test parçacığı ele alınırsa. N parçacık içeren silindirik paketçikler A kesit alanına sahip olsun. test parçacığının paketçikte gördüğü toplam tesir kesiti. Bodrum R  int N2  f A 11 . UPHDYO. L Ö.

Kullanılabilir enerjiyi. iki demetin çarpışması sonucunda tamamı yeni parçacık üretiminde kullanılacak enerji olarak tanımlarız. Ö. Bodrum 12 .) VI.  s Ecm  ( Ei ) 2  ( cpi ) 2 2 i i ) Kütle merkezi koordinat sistemi çarpışan demetlerin toplam momentumunun sıfır olduğu gözlem çerçevesidir.m. UPHDYO. Yavaş ( Ankara Ü.Kütle Merkezi Enerjisi ( Ec. Eavail  Ecm   m0i c 2 i Kullanılabilir enerji. kütle merkezi enerjisinden sistemin toplam durgun kütle merkezi enerjisini çıkararak hesaplanır.

UPHDYO. Bodrum 13 . Yavaş ( Ankara Ü.Hızlandırmanın Temel Formülasyonu p   Fdt Ekin   Fds d d e p  (mv)  zeE  z (v  B) dt dt c Ö.) VI.

Yavaş ( Ankara Ü. Bodrum 14 .dt p0  mc 0 0 Ekin  cp Ekin  e  E ( ).) VI. p  mc(   0  0 )  e  E ( ).• Bu kuvvet etkisi altındaki parçacığın kazandığı momentum her iki tarafın integrasyonu ile bulunur. UPHDYO.ds Lcy Ö.

UPHDYO.) VI. arasında potansiyel farkı bulunan iki elektrot kullanılır. Katot ışınları tüpü buna iyi bir örnektir. elektronlar Ö. Bodrum 15 . Diğer daha modern bir örnekte ise x-ışını tüplerinde hızlandırılan x-ışını üretmek üzere metal hedefe çarptırılırlar. Yavaş ( Ankara Ü.Elektrostatik Hızlandırıcılar Elektrostatik hızlandırıcılarda parçacık hızlandırmak için.

UPHDYO. Ö.Kafes Üreteçleri ( Cascade Generators ) Bir sığanın levhaları arasındaki potansiyel farkını. uygun yerleştirilmiş diyotlar aracılığı ile yüklenir. • Bu şekilde 2N tane kapasitör ile yükleme gerilimi N katına çıkarılabilir. anahtarlama nedeni ile atmalı demet elde edilmektedir.) VI. • Sonuç olarak. Bodrum 16 . gerilim çoğaltıcı devre ile istenilen düzeye çıkarma ilkesine dayanır. • Bu metoda dayanarak Cockroft ve Walton birkaç milyon voltluk gerilimlere ulaşan yüksek enerjili parçacık hızlandırıcıları inşa etmişlerdir. Bir dizi sığa. Yavaş ( Ankara Ü.

Yavaş ( Ankara Ü. Metal bir elektroddan çıkan elektrik yükleri bir taşıyıcı banda aktarılır ve bu band aracılığı ile büyük bir iletken küreye aktarılır. Bodrum 17 . Bu kürenin potansiyeli ile toprak ucu arasında yeterince yüksek bir gerilimini oluşturulabilmektedir. Sonuçta bu küresel iletken yüksek bir yük değerine ulaşır. UPHDYO. Eğer tüm sistem Freon veya SF6 gibi elektriksel olarak asal bir gaz ile dolu yüksek vakumlu ortama alınırsa 20 MV gibi değerlere ulaşılabilir. Ö.) VI.Van de Graaff Hızlandırıcısı Van de Graaff hızlandırıcısı ile daha yüksek gerilim farklarına ulaşılabilir.

Wideroe lineer hızlandırıcısının şematik yapısı Alvarez linak yapısının şematik gösterimi Bununla birlikte daha yüksek frekanslarda Wideroe yapısının kapasitif doğası elektromagnetik ışınımdan dolayı oldukça kayıplı olmaktadır. Ö.) VI. Bunu ortadan kaldırmak için Alvarez tüpler arasındaki boşlukları metal kavitelerle çevrelemeyi önerdi. Yavaş ( Ankara Ü. Bodrum 18 . UPHDYO.

Sinkrotron Ö.Siklotron . UPHDYO. Bodrum 19 . Yavaş ( Ankara Ü.) VI.Mikrotron .Parçacık Hızlandırıcıları • Dairesel Hızlandırıcılar ( Circular Accelerators ) .Betatron .

Bodrum 20 . Betatronda Hızlandırmanın Temel Prensibi Ö.Betatron • Betatron’da hızlandırıcı alan indüksiyon elektrik alanıdır. UPHDYO.) VI. Yavaş ( Ankara Ü. Zamanla değişen magnetik akı dairesel yörünge boyunca elektrik alan indükler.

Kerst Betatronu • Elektronlar her turda değişen magnetik alanın ürettiği elektromotif kuvvete karşı gelen bir enerji kazanmaktadır. Bodrum 21 . Yavaş ( Ankara Ü. UPHDYO. pmax e  RBmax ( R) c Ö.) VI.

Her iki durumda da elektrik alanlar değişen magnetik alanlardan üretilir.) VI. Parçacıklar bu kaviteyi periyodik olarak geçmekte ve her geçişte elektromagnetik alandan enerji almaktadır.RF Alanlarla Hızlandırma • Dairesel parçacık hızlandırıcılarının pek çoğu RF yükselteç ile uyarılan hızlandırma kaviteleri (boşlukları) kullanmaktadır. Yavaş ( Ankara Ü. Bodrum 22 . • • • Yüklü parçacıkların elektromagnetik alanlar yardımıyla hızlandırılmasını sağlayan süperiletken niobium malzemeden yapılmış RF kaviteler Parçacık hareketi ile alan salınımı arasında bazı özel eşzamanlılık şartlarını yerine getirmek gereklidir Ö. Bu tip hızlandırıcılar teknik olarak betatron ilkesinden farklı gibi görünse de temel olarak bir farklılık yoktur. UPHDYO.

UPHDYO. Bodrum 23 . Ö. Daha sonra bir düzgün magnetik alan içinde onları tekrar kaviteye yönlendiren dairesel hareket yaparlar. Yavaş ( Ankara Ü. magnetin sınırlarına ulaşana kadar artar.) VI. Her hızlandırma işlemi boyunca her seferinde hareketin yarıçapı.Mikrotron • Parçacıklar bir kaynaktan çıkarak kaviteden geçerler.

elektronlar için protonlar için Ee  511keV E p  938MeV • Elektonlar için bu şartı sağlamak mümkün olsa da protonlar için bir kavite içinde yaklaşık 1 GeV’e ulaşmak teknik olarak imkansızdır. Race Track Microtron Ö.Mikrotronu fonksiyonel hale getirmek için bir turdaki enerji artışı. UPHDYO. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. • Temel olarak tek magnetli mikrotronlarla elektronlar için 25-30 MeV’ e ulaşılmıştır. Bodrum 24 . • Mikrotron prensibi özel olarak elektronların hızlandırılmasında uygundur.

) VI.Siklotron • Proton gibi daha ağır parçacıkların başarılı bir şekilde hızlandırılmasında. Ö. UPHDYO. Yavaş ( Ankara Ü. Bodrum 25 . mikrotronun eşzamanlılık şartının çok katı olduğu ispatlandı. Bu 1930 yılında Lawrence ve Edlefsen tarafından siklotron prensibini keşif sürecinde farkedildi ve bu tip bir aygıt ilk olarak Lawrence ve Livingston tarafından 1932 yılında inşa edildi.

Bodrum 26 . Ö. tüm magnet boşluğuna yayılan RF kavite ve düzgün magnetik alan kullanır. Hızlandırma alanı bu magnetler arasında üretilir.• Siklotron prensibi.) VI. Bu yarım D şekilli kavitelere şekillerinden dolayı “ Dee ” denir. Yavaş ( Ankara Ü. • Hızlandırma kaviteleri temel olarak iki adet D şeklinde magnetten oluşur. UPHDYO.

 1 2r 2mc    v e ZB B  sabit f rev  ZeB  sabit  f rf 2mc burada frf hızlandırma kavitesinin RF frekansıdır. UPHDYO. Ö. Enerji kazanımından dolayı parçacıkların spiral hareketlerinin yarıçapları her dolanımda artmaktadır. Burada alınır ve iyonlar için Z yük çokluğu omak üzere hızlandırma yapılabilir. Siklotron prensibi rölativistik olmayan parçacıklarla sınırlıdır. Magnetik alan sabit tutulursa. dolanım frekansı sabit olacaktır ve bu nedenle sabit bir RF frekansı uygulanabilir. Yavaş ( Ankara Ü. Bodrum 27 .Parçacık yörüngeleri çoğunlukla alanın olmadığı iç bölgede gerçekleşir ve parçacıklar her turda Dee’leri iki kez geçerler.) VI. Siklotron içindeki dolanım süresi.

76 BkG Parçacıklar rölativistik enerjilere ulaşmadıkça ulaşılabilir maksimum kinetik enerji Ekin: Ekin Bazı sayısal eşitlikler. sırasıyla protonlar. Bodrum     . 1 2 (cp) 2 Z 2e 2 B 2 R 2  mv   2 2 2mc 2mc2 E kin MeV   0. döteronlar ve helyum iyonu için.48B 2 kG 2 R 2 m 2 2 2 2      0.48B 2 kG2 R 2 m 2 Ö. Yavaş ( Ankara Ü.76 BkG f rf MHz   0.24B kG R m  2 Proton Döteron Helyum iyonu 28  0. Değişik parçacıklar için gereken frekanslar.RF frekansı.53BkG f rf MHz   0. UPHDYO. B ve Z’ye bağlıdır.) VI. f rf MHz   1.

parçacıklar enerji kazanırken onları sabit yörüngede tutmak için artırılmalıdır. UPHDYO. manyetik alan devri tarafından belirlenen bir tekrarlama oranına göre atmalıdır. Yörünge yarıçapı sabit olduğunda tasarım şartı. Ö. Daha yüksek enerjilere yörünge yarıçapı R sabit tutularak ulaşılabilmektedir. Eğici (bending) magnet alanları.) VI. 1 eB   sabit R cp Bu koşul magmetik alan parçacığın momentumuyla orantılı olarak artırıldığı sürece tüm enerjiler için korunabilir. Bodrum 29 .Sinkrotron Siklotron prensibinde. magnet ağırlıkları ve maliyetleri büyük olacağından maksimum parçacık enerjisi birkaç yüz MeV mertebesinde kalmıştır. Böyle bir sinkrotronda elde edilen parçacık demeti. Bu durumda artık magnetin merkezine ihtiyaç kalmamıştır ve parçacık yörüngesi boyunca küçük magnetler kullanılabilmektedir. Yavaş ( Ankara Ü.

dolanım frekansının tam katlarında olmalıdır. UPHDYO.02997926 GeV/kGm’dir. Bodrum 30 . Eşzamanlılık şartının sağlanması için. Yavaş ( Ankara Ü. h harmonik sayısını vermektedir. cpmax  Ekin ( Ekin  2mc2 )  C p BkGRm Burada Cp= e = 0. radyo frekansı.Eşzamanlılık şartı.) VI. hızlandırmanın ilk aşamalarında bir frekans modülasyonu gerekebilmektedir. ZeB f rf  2mc ZecB f rev (t )   (t ) ~  (t ) 2cp ağır parçacıklar için. Ö. f rf  hf rev Bir sinkrotronda ulaşılan maksimum enerji.

UPHDYO. Yavaş ( Ankara Ü. al. Bodrum 31 .) VI.Birbirinden bağımsız olarak Chrisofilos ve Courant et. Ö. tarafından 1952’de güçlü odaklamanın keşfiyle daha verimli sinkrotronlar yapımıştır.

• Ö. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO.Depolama Halkaları ( Storage Rings ) • Geleneksel anlamda bir hızlandırıcı olmadığı halde. Bodrum 32 . Parçacık demetleri genellikle hızlandırılmaz ancak yalnızca birkaç saatlik uzun süreler boyunca yörüngede dolanmaları sağlanır. parçacık depolama halkası bir sinkrotronun zaman içinde donmuş hali gibi düşünülebilir.

• • Sinkrotronlartın en önemli uygulama alanı. sinkrotron ışınımı elde etmek amacıyla elektron demetlerini saatlerce aynı enerji ve kalitede tutmaktır. ( Örnek: DESY/DORIS halkası ) Ö. Bodrum 33 . UPHDYO. Yavaş ( Ankara Ü.) VI.

f rf  ceBy 2mc 2 h Ö.Karakteristik Parametrelerin Özeti • Bu hızlandırıcıların hepsi temelde iki bağıntıya dayanmaktadır. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO. Bodrum 34 . eBy 1  2 r mc  ve diğeri eşzamanlılık koşuludur. Bunlardan biri Lorentz kuvvet denklemi.

Bodrum 35 . Yavaş ( Ankara Ü.) VI.Siklotron ve Sinkrotron Parametrelerinin Karşılaştırılması Ö. UPHDYO.

UPHDYO. Yavaş ( Ankara Ü.Ö. Bodrum 36 .) VI.

Yavaş ( Ankara Ü.) VI.Ö. UPHDYO. Bodrum 37 .

UPHDYO. Yavaş ( Ankara Ü.) VI. Bodrum 38 .SI’ da Fiziksel Niceliklerin Önemi Ö.

UPHDYO.Ö. Yavaş ( Ankara Ü. Bodrum 39 .) VI.

Yavaş ( Ankara Ü.) VI. UPHDYO. Bodrum 40 .Avrupa’da SI Merkezleri Ö.

UPHDYO.) VI. Yavaş ( Ankara Ü.Japonya’da SI Merkezleri Ö. Bodrum 41 .

UPHDYO.SI’nın Kullanım Alanları Dalgaboyu (Å) Foton Enerjisi (eV) 0.1 Kızılötesi Biyoloji/ Tıp Kimya Fizik Teknoloji Biyokimya Biyofizik Katalizli reaksiyonlar Katıların elektron yapısı Spektroskopide yeni metodlar 1000 100 10 1 Ö.belirlenmesi X-ıĢını X IĢını lerin yapısının X-ıĢını litografisi belirlenmesi Ġz floresansı elementlerin Malzeme X-ıĢını analizi Tomografi araĢtırması Anjiyografisi ve Ġnelastik X10000 Sert tomografisi ıĢını saçılması X IĢını Compton saçılması VI. Bodrum 42 . Yavaş ( Ankara Ü.1 FotoYüksek 1 kimya Yüzeylerin ve performanslı Görülebilir Elektron arayüzeylerin optik spektroskopisi özellikleri 10 VUV ve X ile kimyasal Kalibrasyon Morötesi IĢını analiz Atomik ve ve radyasyon mikroskopisi moleküler standartları 100 IĢıma fizik Vakum Radyografi tahribatının Zigzaglayıcı ve Morötesi incelenmesi Foto-elektron salındırıcı AkıĢkan spektroskopisiıĢıması Yüzeylerde Polimerlerin araĢtırması 1000 Kompleks yapısının X-ıĢını optiği YumuĢak biyomolekül.) 0.

Bodrum 43 . Yavaş ( Ankara Ü.Ö.) VI. UPHDYO.

Ö. UPHDYO. Bodrum 44 . Yavaş ( Ankara Ü.) VI.

HERA. UPHDYO. TESLA? ) Hamburg ALMANYA Airport C= 6. PETRA.• 1959 DESY: Alman Elektron Sinkrotronu ( Hamburg ) ( DESY.) VI. Bodrum 45 .3 km Stadion VOLKSPARK TTF HASYLAB DESY Ö. Yavaş ( Ankara Ü. DORIS.

UPHDYO. Bodrum 46 . Almanya 1992-2007 Ö.DESY HERA ep Collider Hamburg.) VI. Yavaş ( Ankara Ü.

) VI. kristalografi.desy. malzeme bilimi. kimya. jeolojik bilimler ve medikal uygulamalar gibi geniş bir spektrum içinde kullanılmakatdır. 1 eV – 300 keV enerji aralığındaki sinkrotron ışınımı fiziğin değişik alanlarının yanısıra. 1993’ten sonra 57-96 mA’lik pozitron demeti ile sinkrotron ışınımı elde edilmiştir.de Ö. http://www-hasylab. biyoloji. DORIS II ve DORIS III’te 1989 –1993 yılları arasında 2657 mA’lik elektron demetleri ile ışınım elde edilirken. Yavaş ( Ankara Ü. DORIS III ve PETRA halkalarından sinkrotron ışınımı elde edilen ve bunu değişik araştırma ve uygulamalarda kullanan dünyanın en büyük sinkrotron ışınımı laboratuvarlarındandır. Bodrum 47 . UPHDYO.HAmburg SYnhrotron LABoratory HASYLAB HASYLAB.

) VI. UPHDYO. Bodrum 48 . Yavaş ( Ankara Ü.Ö.

) VI. A. Bodrum 49 .ankara. Yavaş ( Ankara Ü. SYPHERS ( 1993 ) Ö. J.edu.Kaynaklar • http://thm. UPHDYO.tr • Particle Accelerator Physics Basic Principles and Linear Beam Dynamics HELMUT WIEDEMANN ( 1993 ) • An Introduction to Particle Accelerators EDMUND WILSON ( 2001 ) • An Introduction to The Physics of High Energy Accelerators D. EDWARDS M.

UPHDYO. Yavaş ( Ankara Ü.edu.Kaynaklar • İlk 5 UPHDYO Notları: http://thm.tr Ö. Bodrum 50 .) VI.ankara.

.ankara.Teşekkürler. Bodrum 51 .) VI. Yavaş ( Ankara Ü..tr Hızlandırıcı Teknolojileri Enstitüsü http://hte.edu. THM Projesi http://thm.edu. UPHDYO.tr Ö.ankara.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful