TO ΓΛΩ΢΢ΗΚΟ ΕΖΣΖΜΑ ΚΑΣΑ ΣΟ ΝΔΟΔΛΛΖΝΗΚΟ ΓΗΑΦΩΣΗ΢ΜΟ

Σνπ Κσλζηαληίλνπ Γ. Μαιαθάληε
Δπίθ. Καζεγεηή Παλεπηζηεκίνπ Αζελώλ

Δηζαγσγηθά

Σν γισζζηθφ δήηεκα ζηε λεφηεξε επνρή έρεη αζθαιψο βαζηέο ξίδεο θαη ζηα κέζα
ηνπ 18νπ αηψλα, δειαδή ζηα ρξφληα ηνπ Νενειιεληθνχ Γηαθσηηζκνχ (πεξίπνπ 17301830).
΋πσο επηζεκαίλεη ν Κ.Θ. Γεκαξάο, «ην πξφβιεκα ηνπ Γηαθσηηζκνχ είηαλ θπξίσο
πξφβιεκα αγσγήο», γη’ απηφ θαη «έπξεπε πξψηηζηα λα ιπζεί ην δήηεκα ηνπ γισζζηθνχ
νξγάλνπ ηεο αγσγήο».
Αζθαιψο ππήξρε ήδε ην παξάδεηγκα ηεο Γχζεο, φπνπ, θάησ απφ ηελ επίδξαζε
θαη εθεί βέβαηα ησλ ηδεψλ ηνπ Γηαθσηηζκνχ, παξαηεξήζεθε ην θαηλφκελν ηεο
«αλάδπζεο ησλ εζληθψλ γισζζψλ», θαη ε θπζηνινγηθή αληηθαηάζηαζε ηεο ιαηηληθήο
απφ ηηο εζληθέο γιψζζεο.
΢ηνλ ειιεληθφ ρψξν ππήξρε ε θαιιηεξγνχκελε αθφκα, ζην γξαπηφ ιφγν, απφ ηνπο
ιφγηνπο γιψζζα ησλ πξνγφλσλ, ε «ειιεληθή», φπσο ηελ έιεγαλ, ελλνψληαο ηελ
αξραηνειιεληθή, θαη ε λεφηεξε, νκηινχκελε απφ ηα επξχηεξα ιατθά ζηξψκαηα. Έηζη,
θαη’ αλαινγίαλ πξνο ην επξσπατθφ παξάδεηγκα, ε λενειιεληθή ιαινχκελε γιψζζα δελ
ζεσξήζεθε θαηψηεξε απφ ηελ αξραία, αιιά πάλησο πξνβιήζεθε ε αλάγθε
αλακφξθσζεο θαη αλαβάζκηζήο ηεο.
΢ε θάζε πεξίπησζε, θαη φζν απισλφηαλ ε αίζζεζε πσο πιεζίαδε ν θαηξφο πνπ ην
Γέλνο ζα απειεπζεξσλφηαλ, ε γιψζζα έπξεπε λα ηαρζεί δσληαλά ζηελ ππεξεζία ηνπ
Έζλνπο. Παξάιιεια βέβαηα ε εηδηθφηεξα θνηλσληθή ρξήζε ηεο γιψζζαο δελ κπνξνχζε
λα ιεηηνπξγεί αλεμάξηεηα απφ ηηο ηάμεηο θαη ηηο ζπλεπαγφκελεο θνηλσληθέο δηαθνξέο,
θαζψο θαη απφ ηε γισζζηθή παξάδνζε ηεο Δθθιεζίαο. Ήηαλ φκσο θαλεξφ πσο ε
«βαξβαξσζείζα» γιψζζα ηεο επνρήο ηεο Σνπξθνθξαηίαο, γιψζζα κε ηα ζεκάδηα ηεο
καθξάο δνπιείαο (ηνπξθηθά θ.ά. μέλα ζηνηρεία), δελ κπνξνχζε λα ρξεζηκεχζεη ζηηο λέεο
πεξηζηάζεηο, ρσξίο «δηφξζσζηλ».
΋ια απηά δεκηνπξγνχλ εζσηεξηθέο ηξηβέο θαη αληηζέζεηο, ψζηε κε ηνλ θαηξφ,
δηαγξάθνληαη ηξεηο, θπξίσο, παξάιιειεο γισζζηθέο ζηάζεηο θαη, ηξφπνλ ηηλά, ζεσξίεο:
α) κηα αξρατζηηθή, β) κηα αθξαία ιατθή θαη γ) ε «κέζε νδφο», ηελ νπνία πξφβαιε
θπξίσο ν Αδακάληηνο Κνξαήο θαη ν θχθινο ηνπ.
Η «κέζε νδφο» αλαγθαδφηαλ θηφιαο λα θάλεη έλα δηκέησπνλ αγψλα, δερφκελε ηηο
επηθξίζεηο ησλ δχν άθξσλ, θαη θάπνηεο πξνζπάζεηεο γηα ξπζκίζεηο ζα δψζνπλ

2
ελαχζκαηα γηα θάπνηε βίαηε θξηηηθή, πνπ ζα είλαη ηαπηφρξνλα ε αξρή ελφο ηδηφηππνπ
«δηαιφγνπ» κε ηδηαίηεξα ζεκαληηθέο πξνεθηάζεηο.

Απσαΐζοςζα γλώζζα

Τπνθηλεηήο ηνπ γισζζηθνχ δεηήκαηνο ζηα λεφηεξα ρξφληα ζεσξείηαη ν Κεξθπξαίνο
θιεξηθφο Δςγένιορ Βούλγαπιρ (1716-1806), ν επηθαλέζηεξνο θαη πνιπγξαθφηεξνο
ιφγηνο θαη δηδάζθαινο, κεηά ηνλ Κνξαή, ν νπνίνο κεηέθεξε ζηελ ειιεληθή γιψζζα
πνιιά ζηνηρεία απφ ηε ζθέςε ηνπ René Descartes, ηνπ John Locke, ηνπ Voltaire θαη
άιισλ θηινζφθσλ θαη επηζηεκφλσλ.
Ο Βνχιγαξηο ππήξμε ν αθξαηθλέζηεξνο εηζεγεηήο ηνπ εμαξρατζκνχ ηεο γιψζζαο.
Γη’ απηφλ ε γιψζζα ηεο θαζεκεξηλφηεηαο δελ ήηαλ ηθαλή λα εθθξάζεη κε αθξίβεηα θαη
θνκςφηεηα ηα πςειά λνήκαηα ηεο θηινζνθίαο. Πίζηεπε πσο κφλν ε γιψζζα ηνπ
Πιάησλα θαη ησλ άιισλ αξραίσλ θηινζφθσλ κπνξνχζε λα αληαπνθξηζεί ζ’ απηή ηελ
αλάγθε. Έηζη φηαλ ν παιηφο καζεηήο ηνπ ζηελ πεξίθεκε ΢ρνιή ηνπ Αγίνπ ΋ξνπο
Ιψζεπνο Μνηζηφδαμ (1725-1800) κεηέθξαζε ηελ Ηζηθή Φηινζνθία ηνπ Ιηαινχ
θηιφζνθνπ Ludovico Antonio Muratori (1672-1750), (Βελεηία 1761) ζηελ απιή γιψζζα
ηνπ ιανχ, αθνινπζψληαο ην παξάδεηγκα αξθεηψλ παιαηφηεξσλ ινγίσλ πνπ έθαλαλ ην
ίδην, φπσο ηνπ Νηθφιανπ ΢νθηαλνχ (πεξίπνπ 1500-1550), ηνπ Φξαγθίζθνπ ΢θνχθνπ
(1644-1697), ηνπ Ηιία Μεληάηε (1669-1714), ηνπ Βηθέληηνπ Γακσδνχ (1700-1752) θ.ά.,
ν Βνχιγαξηο εμνξγίζηεθε θαη ζηνλ πξφινγν ηεο Λνγηθήο ηνπ (Λεηςία 1766), επηηέζεθε
ελαληίνλ ηνπ κε αζπλήζηζηε έληαζε:
«Πξν πάλησλ ηνηγαξνχλ κε θνκηδή μέλνλ φληα, θαη αδαή ηνπ Έιιελνο
ιφγνπ, ήθεηλ αμηψ ηνλ θηινζνθήζνληα. Αιι’ εθ ηεο Γξακκαηηθήο, θαη ηεο
άιιεο Δγθπθιίνπ ησλ καζεκάησλ ηξηβήο, ηθαλψο ζπγθεθξνηεκέλνλ. [...]
Δθζπξηθηένλ άξα ηα ρπδατζηί θηινζνθείλ επαγγειιφκελα βηβιηδάξηα, ηεο
Διιάδνο θσλήο σο νηφλ ηε επηκεινπκέλνπο, εο άλεπ, νπδέλ ησλ πάιαη
πεθηινζνθεθφησλ εζηίλ απφλαζζαη» .
΢ηε ρνξεία ησλ αξρατζηψλ εληάζζεηαη, σο ν πιένλ έλζεξκνο θαη θαλαηηθφο, θαη ν
πνιπγξαθφηαηνο ζπγγξαθέαο θαη ζρνιάξρεο ηεο Απζεληηθήο Αθαδεκίαο ηνπ
Βνπθνπξεζηίνπ Νεόθςηορ Γούκαρ (πεξ. 1762-1845).
Έρνληαο ν ίδηνο άξηηα γλψζε ηεο αξραίαο ειιεληθήο, ηελ νπνία κηινχζε θαη έγξαθε
κε κεγάιε επρέξεηα, απέξξηπηε ηελ θνηλή, ιατθή γιψζζα, φπσο κηιηφηαλ ηφηε, γηαηί
πίζηεπε φηη ήηαλ αθαηάιιειε λα εθθξάζεη θαη λα ππεξεηήζεη ηηο ιεπηέο θαη αθεξεκέλεο
έλλνηεο ησλ ζεσξεηηθψλ επηζηεκψλ, ηνπ πλεπκαηηθνχ ζηνραζκνχ θαη ηεο θηινζνθίαο.
Καη’ απηφλ ν ιαφο είρε θησρφ ιεμηιφγην, γηαηί θησρή ήηαλ αληίζηνηρα ε ελλνηνινγηθή θαη
ηδενινγηθή ηνπ πεξηνπζία. Τπνζηήξηδε φηη ν ιαφο γλψξηδε κφλν ηηο ιέμεηο ησλ
πξαγκάησλ κε ηα νπνία αζρνιείηαη θαη ησλ θαηαζηάζεσλ κέζα ζηηο νπνίεο θηλείηαη
θαζεκεξηλά:
«Έπεηηα, εάλ ζπγθαηαβψκελ θαηά ηνλ ραξαθηήξα ηνπ ιφγνπ πξνο ηαο
δπλάκεηο ηνπ ρχδελ ιανχ, αλάγθε έζηαη κήηε ησλ ηδεψλ ησλ νιίγσλ εθείλσλ
λα εμέιζσκελ πεξαηηέξσ· (θαζφηη ε αθαηαιεςία ηεο γιψζζεο πξνέξρεηαη
εθ ηεο ησλ πξαγκάησλ κάιινλ ή ησλ νλνκάησλ ελλνίαο) θαη ηελ γιψζζαλ

3
λα απνβαξβαξψζσκελ εηο ην έζραηνλ· θαζφηη θαη αη ηδέαη εθείλσλ εηζίλ
αλάινγνη πξνο ηα πξνζπίπηνληα απφ ηαπηνκάηνπ αηζζήκαηα, θαη ε
γιψζζα εθηεηακέλε νπρί πεξαηηέξσ ησλ ηδεψλ· εηο ηνηνχηνλ ινηπφλ
πεξηνξηζκφλ ηδεψλ θαη εηο ηνηαχηελ αθαιιηέξγεηνλ ιαιηάλ, ηη άιιν δπλάκεζα
λα ζπξξάςσκελ, πιελ ησλ νηθεηαθψλ ηνχησλ ελ νηο απηνί δηαηξίβνπζη, θαη
πεξί α θαηαγίλνληαη; ν δε ιφγνο φκσο ηαλχλ απαηηεί ηελ θξίζηλ ηεο γιψζζεο
εηο βηβιία πςεινηέξαο ελλνίαο, έλζα επγισηηία θαη χςνο ιφγνπ ζαπκάδεηαη·
ψζηε καηαία ε πξφθαζηο αχηε πεξί ησλ ρπδαίσλ, εηο ησλ νπνίσλ ηαο ρείξαο
βίβινο ζπνπδαία νπδέπνηε επξεζήζεηαη. [...] Άιιε εζηίλ, σ άλδξεο
Έιιελεο, ησλ πεπαηδεπκέλσλ ε γιψζζα θαη εηέξα ε ησλ ρπδαίσλ· εθείλε
κελ αλαινγεί κε ηα εθιεθηά ησλ ηερλψλ ηερλνπξγήκαηα, ηα νπνία θείληαη εηο
ησλ πινπζίσλ ηνχο νίθνπο· αχηε δε κε ηα ζθεπάξηα ησλ πελήησλ,
πξνθείκελα εηο ηαο θαιχβαο απηψλ εηο δηαθνλίαλ ησλ θαζ’ εκέξαλ· φζελ
εθείλα κελ σο ηηκηψηαηα ζπληεξνχληαη επί πνιχ, θαη εηο γελεάο γελεψλ
θιεξνλνκνχκελα δηαζψδνληαη· ηαχηα δε σο επηειή θαί επθαηαθξφλεηα θαζ’
εκέξαλ ζπληξίβνληαη. ΋ζνλ ινηπφλ απνμέεηο ηνπο ιφγνπο ζνπ πξνο θάιινο
Διιεληθφλ, ηνζνχηνλ δηαξθέζνπζηλ εηο ηελ δηαδνρήλ ησλ αηψλσλ· εη δε
ρχηξαο θαηαζθεπάδεηο θαη βφξβνξνλ πιάηηεηο, εμνπδελσζήζνληαί ζνπ ηα
έξγα θαη θαηαπαηεζήζνληαη κεηά ηαχηα».
Τπνζηήξηδε φηη κε ηε ζπζηεκαηηθή ζπνπδή ήηαλ δπλαηφ νη λεφηεξνη λα κηιήζνπλ
θαη λα γξάςνπλ ηελ αξραία αηηηθή δηάιεθην. Γη’ απηφ ζπληζηνχζε ηνλ βαζκηαίν, αιιά
ζπζηεκαηηθφ εμαξρατζκφ θαη κηα αλαθιεηηθή θαη κηκεηηθή ζηάζε πξνο ην αηηηθφ ηδίσκα,
πηζηεχνληαο φηη έηζη ζα ήηαλ δπλαηφ νη λεφηεξνη λα πιεζηάζνπλ ηα πνιηηηζηηθά
επηηεχγκαηα ησλ αξραίσλ:
«[...] εη δε ηηο εζέιεη θαη δχλαηαη λα γξάςε θαη ακίθησο ειιεληζηί βηβιίνλ
θηιφζνθνλ ή άιιν ηη εθ ηεο επηζηήκεο, θαη αλψηεξνλ ηεο έμεσο ησλ
πνιιψλ, γξαςάησ θαί επαηλείζζσ κάιηζηα δηά ηνχην· νχησο, νίκαη, θαη ε
κάζεζηο ηεο αξραίαο κάιινλ επνδνζήζεηαη, θαη ε δηφξζσζηο ηεο παξνχζεο
θαηνξζσζήζεηαη. [...] ΢πκθέξεη, σ άλδξεο Έιιελεο, ζπκθέξεη λα
πιεζηάδσκελ εηο ηνπο Έιιελαο, φηη Έιιελεο εζκέλ· θαη νπδείο αθαηξήζεηαη
ηνχην ην πξνηέξεκα αθ’ εκψλ· ζπκθέξεη, ιέγσ, λα πιεζηάζσκελ πξνο
εθείλνπο θαηά ηε ηα άιια θαη κάιηζηα ηελ γιψζζαλ· επεηδή άλεπ ησλ άιισλ
δελ αθαηξνχκεζα ην Έιιελεο είλαη· κεηά δε ηεο γιψζζεο ζηεξνχκεζα θαη
εθείλν. [...]».
΢ην ίδην θιίκα θαη πλεχκα θηλήζεθε θαη ν Θεζζαιφο ιφγηνο ΢ηέθανορ Κομμηηάρ
(πεξ. 1770-1830), ζπληζηψληαο ζηα ζπγγξάκκαηά ηνπ ηε ρξεζηκνπνίεζε ηεο αξραίαο
γιψζζαο θαη ζηελ νκηιία θαη ζηε γξαθή. ΢ηνλ πξφινγν ηνπ έξγνπ ηνπ Παηδαγσγόο ή
Πξαθηηθή Γξακκαηηθή, (γξακκαηηθή ηεο αξραίαο, γξακκέλε ζηελ αηηηθή δηάιεθην), πνπ
εμέδσζε ην 1800 ζηε Βηέλλε, θαηαδίθαδε ηελ «βάξβαξνλ θαη αθαιιηέξγεηνλ θαη
αθαλφληζηνλ» ιατθή γιψζζα θαη ηηο «ρπδατζηηθέο» πξνζπάζεηεο αλαλέσζεο:
«Μεδέ γαξ εο ηνζνχην θξελνβιαβίαο εθφληεο έιζσκελ, ψζηε ηελ
θσλήλ, ε θαη αη Μνχζαη απηαί εδέσο ρξψληαη, εάζαληεο, ηελ βάξβαξνλ θαη
αθαιιηέξγεηνλ θαη αθαλφληζηνλ αλζειέζζαη [...]».
Δπίζεο ζηνλ πξφινγν ηεο 12ηνκεο Δγθπθινπαίδεηαο Διιεληθώλ καζεκάησλ,
Γξακκαηηθήο, Ρεηνξηθήο, Πνηεηηθήο, πνπ ηχπσζε ην 1814 ζηε Βηέλλε, επηηίζεηαη θαηά
εθείλσλ πνπ ππνζηήξηδαλ πσο δελ ήηαλ δπλαηφλ λα επηζηξέςνπκε ζηε γιψζζα ησλ
αξραίσλ:

4
«Άιινη δε ηηλεο εηο ηνηαχηελ κνρζεξίαλ εμ’ ακαζίαο θαη εζεινθαθίαο
ήιζνλ, ψζηε αλαηζρχλησο εηπείλ, φηη κσξία εζηί κεγίζηε, εη ηηο θαληαζζείε
δπλαηφλ θαη ην γξάθεηλ θαη ην ιέγεηλ ηελ ησλ πξνγφλσλ θσλήλ. Αιι’ απηνί
γε φηη πάλησλ εηζί κσξφηαηνη θαη ηνλ εγθέθαινλ εθπεπησθφηεο δήινλ· νπ
γαξ ηνηαχηα εμεξεχμαζζαη εηφικεζαλ, εη θαη κηθξάλ ξαλίδα είρνλ θξελψλ.
[...] Σα δε γλήζηα ηεο Διιάδνο ηέθλα, φζα εζήιαζαλ γάια κεηξφο νχησ
πεξηθιενχο, νπθ αλ αλάζρνηλην ηνηνχην γε ηη κεδέ αθνχζαη· αιιά ηεο
Διιάδνο φλησο αληέρνληαη θαη αλζέμνληαη θσλήο, ηεο ησλ πξνγφλσλ
εθείλσλ, ιέγσ, ψζηε θαη γξάθεηλ θαη ιέγεηλ δη’ απηήο θαη εμεγείζζαη πάλ φ,ηη
ηνηο πνιινίο επιεπηνηέξαλ δηά ηελ κεγίζηελ ζπγγέλεηαλ πεηξάζνληαη·
ραίξεηλ ιέγνληεο ηνηο άιισο θαη γξάθεηλ θαη ιέγεηλ θαη ζπκβνπιεχεηλ πεξί
απηήο πξνζπκνπκέλνηο· νη γαξ ηνηνχηνη κηζέιιελεο, ερζξνί ψο θαη απηνχ
ηνπ νλφκαηνο [...] ειιεληθά θξνλείλ κεδέπνηε καζφληεο ...».
Ο Αζελαίνο ιφγηνο Παναγιώηηρ Κοδπικάρ (1762-1827), αμησκαηνχρνο
αξηζηνθξαηηθήο θαηαγσγήο, ππνζηήξηδε φηη ε λεφηεξε γιψζζα έπξεπε λα θαζαξηζηεί
απφ βαξβαξηζκνχο θαη ηδησκαηηζκνχο θαη λα ππαρζεί ζε δηθνχο ηεο θαλφλεο, κε
πξφηππν ηε γιψζζα ηνπ Παηξηαξρείνπ θαη ησλ Φαλαξησηψλ. Δληνχηνηο ζε νγθψδε
πξαγκαηεία κε ηνλ ηίηιν Μειέηε ηεο θνηλήο ειιεληθήο δηαιέθηνπ (Παξίζη 1818) ζέιεζε
λα αλαηξέζεη ην γισζζηθφ ζχζηεκα ηνπ Κνξαή, ελψ κε άιια ζπγγξάκκαηά ηνπ
πξνζπάζεζε θαη λα ηνλ εθκεδελίζεη σο πλεπκαηηθή πξνζσπηθφηεηα, κε απνηέιεζκα
λα πξνθαιέζεη ηελ νξγή ηνπ ίδηνπ θαη ηνπ θχθινπ ηνπ:
«Η γιψζζα καο ινηπφλ είλαη θχζεη θαη ζέζεη Διιεληθή, θαη θακκία
λφζνο Γισζζνλνκία δελ δχλαηαη λα ηε αθαηξέζε απηφ ην γλήζηνλ φλνκα.
΋ζελ αλ σο Γιψζζα δψζα θαη ιαινπκέλε ρξεηάδεηαη θάζαξζηλ, ε θπξίσο
θάζαξζηο απηήο είλαη ην λα απνβιεζή κεηά δήινπ φιε ε θαθφδεινο
μελνινγία ησλ Γισζζνλφκσλ, δηά λα δηαηεξεζή ν θπζηθφο ηεο ραξαθηήξ
αλαιινίσηνο. Αλ ρξεηάδεηαη δηφξζσζηλ, ε κφλε πξνζθπήο δηφξζσζηο είλαη
ην λα απνξξηθζνχλ φιαη αη δηεζηξακκέλαη θαη γισζζεκαηηθαί δηνξζψζεηο,
φζαη ελαληίνλ ηεο θνηλήο ρξήζεσο θαη ζπλεζείαο θαθνδήισο επελνήζεζαλ,
δηά λα δηαθπιαρζή παξ’ εκίλ ν αξρατθφο ηχπνο ηεο Δζληθήο Γηαιέθηνπ
αλφζεπηνο. Πνίνο δε είλαη ν αξκνδηψηεξνο ηξφπνο δη’ νπ ε θνηλή θξάζηο
δχλαηαη λα επαλαιάβε ηελ ελ έραζελ έθηαζηλ; ηνχηνλ, ην κελ επηθξαηνχλ
πλεχκα ηνπ έζλνπο δηά ηνπ εμεπγεληζκνχ ησλ εθθξάζεσλ πξαγκαηηθψο ηφλ
απέδεημελ. Ηκείο δε, [...] ρξεσζηνχκελ λα απνξξίςσκελ φια ηα μελνινγηθά
εθείλα λφζα νλφκαηα, δη’ σλ νη απεηξφθαινη ιανπιάλνη [...] εδνθίκαζαλ λα
ζηήζνπλ αλππέξβιεηα φξηα δηαρσξηζκνχ κεηαμχ ηεο παιαηάο θαη λέαο
Διιεληθήο Γιψζζεο, ηεο νπνίαο ηελ νπζηψδε ελφηεηα κφλ’ νη
αλαηζζεηνχληεο εκπνξνχλ λα απαξλεζνχλ».
Ο Κνδξηθάο εμάιινπ δελ απέθξππηε, αληίζεηα πξφβαιε επαλεηιεκκέλα ηνλ
αξηζηνθξαηηθφ ραξαθηήξα ηεο γιψζζαο πνπ ζπληζηνχζε, θάλνληαο ηε δηάθξηζε
αλάκεζα ζηε γιψζζα ησλ «΢πνπδαίσλ θαη Δπγελψλ», απφ ηνπο νπνίνπο
πξνζδνθνχζε ηελ «εχθιεηαλ θαη επδαηκνλίαλ» ηνπ Γέλνπο, θαη ηελ «άιιε ησλ
ρπδαίσλ», γηα ηνπο νπνίνπο πίζηεπε φηη έπξεπε λα πεξηνξίδνληαη ζηα επαγγέικαηά
ηνπο, δίλνληαο έηζη έλα ζαθψο «ηαμηθφ» ραξαθηήξα ζηηο πξνηάζεηο θαη ηηο ζθέςεηο ηνπ:
«[...] ε Γιψζζα καο είλαη θχζεη Διιεληθή, θαη ν εμεπγεληζκφο ησλ εζψλ
ηνπ Γέλνπο δελ επηηξέπεη ηελ εηο ζπγγξαθήλ ρπδαηνινγίαλ. Άιιε βέβαηα ε
Γιψζζα ησλ θαπήισλ, θαη άιιε ε ησλ Δπγελψλ. Άιιε ε ησλ ΢πνπδαίσλ,
θαη άιιε ε ησλ ρπδαίσλ. ΋ζελ κεη’ εηιηθξηλείαο νκνινγψ φηη δελ
λνζηηκεχνκαη ηειείσο ηελ Γεκαγσγηθήλ Φηινζνθίαλ. Γελ γξάθσ κήηε δηά
Γεσξγνχο, κήηε δηά Παθθάιηδεο· γξάθσ απιψο δηά Δπγελείο, θαη

5
πεπαηδεπκέλνπο. Γηφ θαη πξνζέρσ λα εθθξαζζψ, φζνλ ην δπλαηφλ
εμεθξηβσκέλσο, εηο ηελ ζπλεζηζκέλελ θξάζηλ ησλ. Δπηζπκψ νη Γεσξγνί λα
θαηαγίλσληαη εηο ηελ γεεπνλίαλ. Οη παθθάιηδεο εηο ηελ νςνπσιίαλ, θαη λα
κελ ελλνηάδσληαη, κήηε νη πξψηνη αλ ν Γάτδαξφο ησλ θαηάγεηαη απφ ηνλ
Κάλζαξνλ, κήηε νη δεχηεξνη αλ ν Βαθάιεο παξάγεηαη απφ ηνλ Βαθαιάνλ. Οη
δε Δπγελείο, θαη θαηά ηάμηλ, θαη θαη’ αγσγήλ, λα ελαζρνινχληαη, σο εμ
επαγγέικαηνο, εηο ηελ ΢πνπδήλ, θαη Φηινινγίαλ, ζπληεινχληεο κε ηα θψηα
ηεο καζήζεσο εηο ηελ Κνηλήλ ηνπ Γέλνπο καο εχθιεηαλ, θαη επδαηκνλίαλ».

Κνηλή (δεκνηηθή) γιψζζα

Ο Γημήηπιορ Καηαπηζήρ-Φωηιάδηρ (πεξ. 1730-1807), ιφγηνο Φαλαξηψηεο,
ππήξμε άξρνληαο ηνπ Βνπθνπξεζηίνπ, κε κεγάιε κφξθσζε, ν νπνίνο αλήιζε ζε
αλψηαηα δηθαζηηθά θαη δηνηθεηηθά αμηψκαηα. Γηέζεηε εμαηξεηηθή αξραηνγλσζία θαη
ζαπκαζηή βηβηινγξαθηθή ελεκέξσζε. Η πλεπκαηηθή πξνζσπηθφηεηά ηνπ
νινθιεξψζεθε κε ηελ επίδξαζε ησλ ηδεψλ ηνπ επξσπατθνχ Γηαθσηηζκνχ θαη
εηδηθφηεξα ησλ εγθπθινπαηδηζηψλ. ΢ηνλ πλεπκαηηθφ θχθιν ηνπ αλήθε ν εζλνκάξηπξαο
Ρήγαο Βειεζηηλιήο, θαζψο θαη νη Γξεγφξηνο Κσλζηαληάο θαη Γαληήι Φηιηππίδεο.
Απφ λσξίο ν Καηαξηδήο έζεζε σο βαζηθφ ζθνπφ ηεο δξάζεο ηνπ ηελ πξνθνπή ηνπ
Έζλνπο θαη πξνο απηή ηελ θαηεχζπλζε εξγάζηεθε κε φιεο ηηο δπλάκεηο ηνπ: επηδίσμε
ηε ζπλέλσζε ησλ πλεπκαηηθψλ δπλάκεσλ, ηελ θαηάξηηζε δαζθάισλ, ηε δεκηνπξγία
ζρνιείσλ, ηε ρνξήγεζε ππνηξνθηψλ, κε κεηαθξάζεηο αμηφινγσλ μέλσλ έξγσλ θαη κε
ηνλ εθζπγρξνληζκφ ηεο πξνζθεξφκελεο παηδείαο. Γηα λα πξαγκαηνπνηεζεί ην
αλακνξθσηηθφ ηνπ ζρέδην ζηξάθεθε πξνο ηε δεκνηηθή γιψζζα, ηε «θπζηθή», φπσο
ηελ νλφκαδε ν ίδηνο, ζεσξψληαο πσο είλαη ε κφλε πνπ κπνξνχζε λα επηθξαηήζεη θαη
λα ρξεζηκεχζεη ζε φινπο ηνπο Έιιελεο:
«[...] ε γιψζζα εθεπξέζεθε γηα λα θνηλνινγνχκε ηεο ηδέαηο καο
αλακεηαμχ καο, θαη γηα λα θαηαιαβαίλνπκε κ’ επθνιία έλαο ηνλ άιινλ. απηφ
ινηπφλ δε γέλεηαη ζσζηά θαη νξζά, α δε ιαινχκε ή α δελ αθνχκε ηε γιψζζα
πνπ έρνπκ’ έμη, θαη νπνχ ζπλεζίζακε λα ιαινχκε θαη λ’ αθνχκ’ απηά
κηθξάηα καο, ην νπνίν ζ’ εκάο είλ’ ε ξσκαίθηα γιψζζα, ζηελ νπνία
κπνξνχκε κε θαζ’ επθνιία θαη ρσξίο ζθέςη πνιιή λα εθθξάδνπκε ηεο ηδέαηο
καο, θαη λα θαηαιαβαίλνπκ’ άιινλα λα θάκε ην απηφ. αιιηψο
δπζθνιεχνπκαζηε αξθεηά θαη ζηα δχν, φηαλ δειαδή πνχκε ή αθνχζνπκε
λφεκα κ’ έλαλ αζπλήζηζηνλ ηξφπν, πνπ δελ έρνπκ’ έμη».
Ιδηαίηεξν ελδηαθέξνλ έρνπλ θαη νη παηδαγσγηθέο απφςεηο ηνπ Καηαξηδή ζρεηηθά κε
ηε δηδαζθαιία ηεο γιψζζαο (1783). Μπνξνχκε λα ππνζηεξίμνπκε φηη νη απφςεηο απηέο
δελ είλαη κφλν θαηλνηνκηθέο γηα ηελ επνρή ηνπ, αιιά εμαθνινπζνχλ θαη ζήκεξα λα
έρνπλ ηδηαίηεξε ζεκαζία γηα ηε δηδαζθαιία ηεο γιψζζαο. ΢ε έλα αλαιπηηθφ, μερσξηζηφ
ππφκλεκά ηνπ ν Καηαξηδήο ζπζηήλεη γηα ηε κάζεζε ηεο γιψζζαο λα αμηνπνηνχληαη ε
κέζνδνο, ε ζπλήζεηα, ηα βηψκαηα θαη ηα ζπλαηζζήκαηα, ηα «πάζε», φπσο ηα νλνκάδεη:
«Γηδάζθσληαο ηα παηδηά, πξέπεη λα πξνβαίλνπκε κεζνδηθψο θαηά
θχζηλ, ήγνπλ ζ’ εθείλελ ηε γιψζζα πψρεη ην παηδί έμη, ζ’ απηήλα πάιε λα ην
δίλνπκ’ ηδέαηο. ή, ζέισληαο λα ην δηδάμνπκ’ άιιελα, λα ηνπ ηελ εμεγνχκε ζ’
εθείλελ πνπ μεξ’. αιιηψο είλ’ ν θφπνο καο κάηαηνο. [...] Σα παηδηά έρνπλε

6
πάζε θαζψο θ’ νη κεγάινη, θαη κάιηζηα πνιιά βηαηφηεξα θη νξκεηηθφηεξα.
απηά ινηπφλ δελ πξέπεη λα πάζρνπκε λα ηα ζβχζνπκε ζηα παηδηά, θαη λα ηα
θάκνπκε ηάρ’ απαζή, θαζψο ζρεδφλ ην επηρεηξίδνπληαη θαηλνηέξσο. Δπεηδή
θη απηφ, έλα πνπ λ’ αδχλαην, θ’ έπεηηα ρσξίο ηα πάζε δε γέλεηαη θαιίηεξν ην
παηδί, αιιά γέλεη’ έλα θνχηδνπξν. Δθείλν πνπ ηπραίλεη κάιινλ, είλαη ην λα
νηθνλνκνχκε ηα πάζε ηνπο πξνο ηελ ίδηά ηνπο επίδνζη, θαη κε ηνχην λα ηα
δίλνπκε θαιαίο έμεο, ε νπνίαηο είλαη αξεηαίο θ’ έρνπλ ηελ έδξα ηνπο ζηα
πάζε, ή κάιινλ εηπείλ απηαίο είλαη ηα ίδηα πάζε, βαικέλ’ απηφ ιφγν ζε
ηάμη».
Ο Καηαξηδήο δήισλε ζε θάζε επθαηξία ηηο γισζζηθέο ηνπ απφςεηο θαη βέβαηα ηελ
αληίζεζε ηνπ ζηελ αξραΐδνπζα ηάζε θαη γιψζζα, ε νπνία, θαηά ηνλ ίδην, ρψξηδε ηνπο
αλζξψπνπο, δελ γηλφηαλ θαηαλνεηή απφ κηα κεγάιε κεξίδα, αιιά θη ζηελ εθαξκνγή
ηεο ήηαλ αλεδαθηθή:
«Δκείο φκσο γηα λα δηαθέξνπκε απ’ φιν ην έζλνο καο πνπ εβαξβάξηζε
ηάρα, ερσξίζακε ηε γιψζζα καο απηή γιψζζα ηνπ θαη φ,ηη ζπγγξάςνπκε
ζχλ Θεψ ή φ,ηη ζπληχρνπκε δε κεηαδίδεηαη ζ’ απηφ παληειψο. Αιιά θαη ηνπο
πεξηγεινχκε θαη ηνπο θαηαθξνλνχκε, γηαηί πξνθέξλνπλ θαη ιαινχλ ηε
θπζηθή γιψζζα ηνπο κε ηελ πξνζσδία θαη θιίζη θαη ζρεκαηηζκφ θαη ζχληαμί
ηεο, θ’ εκείο αιιαδνπλεχνπκαζηε πσο δε κηαίλνπκε ηε γιψζζα καο ζην
θπζηθφ ηεο. Καη γξάθνπκε θαη ιαινχκε κηαλ άιιε ζηνλ ειιεληθφ ηχπν, ηελ
νπνία θαη ηελ πξνθέξλνπκε ηάρα ζαλ ηα ειιεληθά, πνπ δελ μέξνπκε πσο
πξνθέξλνπληαλ».
Μνινλφηη ππέξκαρνο ηεο θνηλήο γιψζζαο, ν Καηαξηδήο, έπεηηα απφ κεξηθά ρξφληα,
αλαγθάζηεθε λα απνδερηεί, αληί γηα ηε «θπζηθή» γιψζζα, πνπ έγξαθε ψο ηφηε, κηα
γιψζζα αλάκεηθηε, «αηξεηή». Βέβαηα απηή ήηαλ κηα ππνρψξεζε ηαθηηθή, αθνχ έθξηλε
πσο θαη’ απηφλ ηνλ ηξφπν κπνξνχζε «λα σθειήζεη ην γέλνο» θαιχηεξα.
Πξηλ αξρίζεη ηελ εζλνδηαθσηηζηηθή θαη επαλαζηαηηθή δξάζε ηνπ ν Ρήγαρ
Βελεζηινλήρ (1757-1798), θέξεηαη λα εξγάζηεθε σο δάζθαινο ζε ρσξηά ηνπ Πειίνπ.
Μεηά ηα Οξισθηθά (1770) αλαγθάζηεθε λα εγθαηαιείςεη ηελ παηξίδα ηνπ θαη λα πάεη
ζηελ Κσλζηαληηλνχπνιε, φπνπ ζπκπιήξσζε ηε κφξθσζή ηνπ καζαίλνληαο γαιιηθά
θαη γεξκαληθά. Σν 1785 έγηλε γξακκαηέαο ηνπ εγεκφλα Αιέμαλδξνπ Τςειάληε, κπήθε
ζηνπο θαλαξηψηηθνπο θχθινπο θαη πέξαζε ζηηο Ηγεκνλίεο. Σν 1790 πήγε ζηε Βηέλλε,
φπνπ ήξζε ζ’ επαθή κε ηνλ πλεπκαηηθφ θχθιν ηεο ειιεληθήο παξνηθίαο, δηεπξχλνληαο
ηνπο πλεπκαηηθνχο θαη πνιηηηθνχο ηνπ νξίδνληεο, ελψ παξάιιεια άξρηζε ην
εζλνδηαθσηηζηηθφ έξγν ηνπ.
Αθνινπζψληαο αλάινγε γξακκή κε εθείλελ ηνπ Κνξαή, ν Ρήγαο πίζηεπε πσο ην
Έζλνο γηα λα ειεπζεξσζεί, έπξεπε πξψηα λα κνξθσζεί. Έηζη ζηξάθεθε ζηε
ζπγγξαθή θαη ηε κεηάθξαζε βηβιίσλ, αξρίδνληαο έλα ηεξάζηην εθδνηηθφ έξγν. ΢ηε
Βηέλλε ηχπσζε ην 1790 δχν βηβιία: ΢ρνιείνλ ησλ Νηειηθάησλ Δξαζηώλ θαη Φπζηθήο
Απάλζηζκα Γηά ηνπο Αγρίλνπο θαη Φηινκαζείο Έιιελαο. Αθνινχζεζε ε κεηάθξαζε ηνπ
βηβιίνπ Πλεύκα ησλ Νόκσλ ηνπ Charles Montesqieu, ν Ηζηθόο Σξίπνπο, ν Νένο
Αλάραξζηο θαη ην 1797 κηα ζεηξά απφ ράξηεο, κεηαμχ απηψλ ε «Μεγάιε Υάξηα ηεο
Διιάδνο», πνπ απνηειείηαη απφ δψδεθα θχιια θαη πεξηγξάθεη ην ηζηνξηθφ θαη
γεσγξαθηθφ κεγαιείν ηνπ Γέλνπο. ΢εκαληηθφηεξν πάλησο απφ ηα έξγα ηνπ Ρήγα
ζεσξείηαη ε Νέα Πνιηηηθή Γηνίθεζηο ησλ θαηνίθσλ ηεο Ρνύκειεο, ηεο Μηθξάο Αζίαο, ησλ
Μεζνγείσλ Νήζσλ θαη ηεο Βιαρνκπνγδαλίαο (1797).
Τπέξκαρνο θαη θνηλήο γιψζζαο, καζεηήο ηνπ Μνηζηφδαθα θαη πξνζηαηεπφκελνο
ηνπ Καηαξηδή, ν Ρήγαο ηε κεηαρεηξίζηεθε θαη ζηε ζπγγξαθή ηνπ αμηφινγνπ δηδαθηηθνχ
έξγνπ ηνπ Φπζηθήο Απάλζηζκα... (1790), γξακκέλνπ εθιατθεπηηθά κε ηε κνξθή

7
εξσηήζεσλ-απαληήζεσλ. ΢ηνλ πξφινγν ηνπ βηβιίνπ («Πξνο ηνπο Αλαγλψζηαο») ν
Ρήγαο, πάληνηε επεξεαζκέλνο απφ ην δηαθσηηζηηθφ πλεχκα ηεο επνρήο ηνπ,
πξνβάιιεη ηνπο εζληθνχο ιφγνπο γηα ηνπο νπνίνπο πξνέβε ζηελ έθδνζε ελφο
δηδαθηηθνχ εγρεηξηδίνπ θαη εμεγεί ηελ παιδαγωγική ζκοπιμόηηηα γηα ηελ νπνία
κεηαρεηξίζηεθε ην απιφ χθνο, ηε ιατθή γιψζζα, επεηδή δειαδή επηδίσθε λα γίλεη
θαηαλνεηφο απ’ φινπο, φζνη ζα δηάβαδαλ ην βηβιίν ηνπ απηφ:
«΋ληαο θχζεη θηιέιιελ, δελ επραξηζηήζελ κφλνλ απιψο λα ζξελήζσ
ηελ θαηάζηαζηλ ηνπ Γέλνπο κνπ, αιιά θαη ζπλδξνκήλ λα επηθέξσ
επάζρηζα, φζνλ ην επ’ εκνί, απαλζίδνληαο απφ ηε ηεο γεξκαληθήο θαη
γαιιηθήο γιψζζεο ηα νπδησδέζηεξα ηεο Φπζηθήο Ιζηνξίαο, ηα νπνία, δηά λα
γέλνπλ πιένλ εχιεπηα, ζπλέπνληαη θαη’ εξσηαπφθξηζηλ δηδαζθάινπ θαη
καζεηνχ, έσο εηο έλα κέξνο.
» Η αηηία oπνχ κεηερεηξίζζελ απινχλ χθνο ήηνλ, δηά λα κελ πξνμελήζσ
κε ηελ γξηθφηεηα ηνπ ειιεληζκνχ εηο ηνπο άιινπο, εθείλν νπνχ ν ίδηνο
έπαζα ζπνπδάδνληαο [...]
»΋ζελ, αθνξψληαο ν ζθνπφο κνπ εηο ην λα σθειήζσ ην Γέλνο κνπ, θαη
φρη πξνο επίδεημηλ λα επηζσξεχζσ ιέμεηο εηο απηφ κνπ ην απάλζηζκα,
έπξεπε λα ην εθζέζσ κε ζαθήλεηαλ, φζνλ ην δπλαηφλ, νπνχ λα ην
θαηαιάβνπλ φινη, θαη λα απνθηήζνπλ κίαλ παξακηθξάλ ηδέαλ ηεο
αθαηαιήπηνπ Φπζηθήο».
Μεξηθά ρξφληα αξγφηεξα (1797) ζηε Νέα Πνιηηηθή Γηνίθεζη... ν Ρήγαο έθξηλε ηελ
«απιή γιψζζα» σο θαηάιιειε και γηα γξαπηή. Πην ζπγθεθξηκέλα ζην 53ν άξζξν ηνπ
΢πληάγκαηφο ηνπ («Αξρή ηεο λνκνζεηεκέλεο πξάμεσο...»), ν Ρήγαο ππνζηήξηδε πσο
νη λφκνη, ηα δηαηάγκαηα θαη φια ηα έγγξαθα ηεο «Διιεληθήο Γεκνθξαηίαο» ζα έπξεπε
λα ζπληάζζνληαη ζηελ «απιήλ» γιψζζα ησλ Διιήλσλ, επεηδή απηή ήηαλ πεξηζζφηεξν
θαηαλνεηή απφ ηελ αξραΐδνπζα θαη κπνξνχζε εχθνια λα δηδαρζεί ζε φινπο φζνη
θαηνηθνχζαλ ζηελ επηθξάηεηά ηεο. Μ’ άιια ιφγηα δηαηχπσλε ηελ πεπνίζεζή ηνπ φηη ε
λενειιεληθή γιψζζα θαη ζηε γξαπηή κνξθή ηεο κπνξνχζε, ρσξίο θακηά δπζθνιία, λα
απνηειέζεη φξγαλν επηθνηλσλίαο θαη κέζν εζληθήο ελφηεηαο:
«΋ινη νη λφκνη θαη αη πξνζηαγαί γίλνληαη εηο ηελ απιήλ ησλ Διιήλσλ
γιψζζαλ, σο πιένλ επθαηάιεπηνλ θαη εχθνινλ λα ζπνπδαζζή απ’ φια ηα
εηο ην βαζίιεηνλ ηνχην εκπεξηερφκελα γέλε. νκνίσο θαη φια ηα έγγξαθα ησλ
θξίζεσλ θαη άιισλ δεκνζίσλ πξάμεσλ».
Ο ηεξνκφλαρνο Γανιήλ Φιλιππίδηρ (πεξ. 1755-1832), απφ ηηο Μειηέο ηνπ Πειίνπ,
καδί κε ηνλ ζπληνπίηε θαη εμάδειθφ ηνπ ηεξνδηάθνλν Γπηγόπιο Κωνζηανηά (17581844), νη απηναπνθαινχκελνη, ιφγσ θαηαγσγήο, «Γεκεηξηείο», ηχπσζαλ ζηε Βηέλλε ην
1791 ηνλ πξψην ηφκν ηεο Γεσγξαθίαο Νεσηεξηθήο, ελφο απφ ηα πην ζεκαληηθά έξγα
ηνπ Νενειιεληθνχ Γηαθσηηζκνχ, πνπ φκσο έκεηλε ρσξίο ζπλέρεηα, κεηά ηνλ πξψην
ηφκν.
Σν ζχγγξακκα απηφ ησλ δχν ινγίσλ, πνπ αλήθαλ ζηνλ πλεπκαηηθφ θχθιν ηνπ
Γεκεηξίνπ Καηαξηδή, είλαη πνιιαπιά ζεκαληηθφ. Καηά ηνλ Κ.Θ. Γεκαξά ε κλήκε ηεο
αξραηφηεηαο αθκάδεη κέζα ζην έξγν, επίθεληξν ηνπ νπνίνπ εληνχηνηο δελ απνηεινχλ ηα
πεξαζκέλα, αιιά ν άλζξσπνο. ΢ην βηβιίν είλαη θαλεξή ε επίδξαζε ηνπ πλεχκαηνο ηνπ
Καηαξηδή, «ζηελ νξζνινγηζηηθή θαη ξεαιηζηηθή αληηκεηψπηζε ησλ πξνβιεκάησλ», ζηελ
επαθή ηνπ αλζξψπνπ κε ην πεξηβάιινλ.
Σν ίδην ην βηβιίν απνηειεί νιφθιεξν έλα θήξπγκα ζηελ πξάμε ηεο δεκνηηθήο
γιψζζαο, αθνχ νη ζπγγξαθείο αθνινχζεζαλ ζ’ απηφ θαη ηηο γισζζηθέο αξρέο ηνπ
Καηαξηδή. ΢ηηο ζειίδεο ηνπ νη δπν ζπγγξαθείο βξίζθνπλ πνιιέο επθαηξίεο θαη αθνξκέο
γηα λα εθζέζνπλ, εηδηθφηεξα θαη πην ζπγθεθξηκέλα, ηηο απφςεηο ηνπο γηα ηε ζπνπδή θαη

8
ηε δηδαζθαιία ηεο ειιεληθήο γιψζζαο, πνπ δελ είλαη άιιε απφ ηε γιψζζα ζηελ νπνία
έρεη γξαθηεί ην ίδην ην έξγν, κηα δσληαλή δεκνηηθή, ππνδεηγκαηηθή γηα εθείλε ηελ
επνρή:
«Σν πξψην θαη θπζηθφ κάζεκα ησλ λέσλ πξέπεη λα είλαη ε ζπνπδή ηεο
κεηξηθήο ηνπο γιψζζαο, χζηεξα ε γεσγξαθία, θαη ε ηζηνξία, χζηεξα απφ
απηά ν λένο εκπνξεί λα πξνρσξή κε κεγάιε επθνιία εηο θάζε άιιε γιψζζα
νπνχ ήζειελ επηρεηξηζζή εηο θάζε εγθχθιην κάζεκα, θαη εηο θάζε επηζηήκε.
θάζε άιιε κέζνδνο είλαη νιέζξηα δηά ηνπο αξραξίνπο, κάιηζηα ην λα ηνπο
βάλνπλ εηο κηα παιαηά γιψζζα πξψην κάζεκα. απ’ εδψ ινηπφλ πξνέξρεηαη
νπνχ δηαβάδνπλ δηαβάδνπλ θαη δελ καζαίλνπλ ηίπνηεο, θαη ην ρεηξφηεξν
είλαη νπνχ κε απηφλ ηνλ νιέζξην ηξφπν ηεο ζπνπδήο εμακβιχλεηαη θαη ν
λνπο ηνπο, θαζψο κε κηα θαιή κέζνδν νμχλεηαη θαη ηειεηνπνηείηαη».
Ιδηαίηεξν ελδηαθέξνλ έρνπλ θαη νη παξαηεξήζεηο ησλ ζπγγξαθέσλ ζρεηηθά κε ηε
ινγνηερληθή αμία ηεο θνηλήο γιψζζαο, θάηη πνπ «φια ηα μέλα έζλε ην νκνινγνχλ». Οη
ζπγγξαθείο παξνκνηάδνπλ ηε ζχγρξνλε γιψζζα κε αγλνεκέλν ζεζαπξφ θαη
επηζεκαίλνπλ φηη ην ελδηαθέξνλ πνιιψλ Διιήλσλ ζηξεθφηαλ ζηελ επξσπατθή
ινγνηερλία, ε νπνία, ζπγθξηλφκελε κε ηελ ειιεληθή, πζηεξνχζε:
«Η γιψζζα καο θνληά εηο ηα άιια πξνηεξήκαηα νπνχ έρεη, είλαη θαη
πνιιά αξκνληθή θαη πνηεηηθή, θαη φια ηα μέλα έζλε ην νκνινγνχλ, εκείο
κφλν δελ ην εμεχξνκελ, θαη θαίλεηαη πσο είκαζζε έλα έζλνο γεξαιέν, θαη
πάζρνκελ ην πάζνο κεξηθψλ γεξφλησλ νπνχ δηα ηελ επηπέδσζη ησλ καηηψλ
καο δελ βιέπνκελ απφ θνληά, λα θαηαιάβσκε ηη ζεζαπξφ έρνκελ, ακή
θηηάδνκελ καθξπά λα ηδνχκελ ηίπνηεο ζηίρνπο Διιεληθνχο Ιηαιηθνχο,
Φξαληδέδηθνπο, θαη δελ ζηνραδφκαζζε πσο ε ζηηρνπξγία ε Ιηαιηθή, κάιηζηα
ε Φξαληδέδηθε δελ είλαη ηίπνηεο ζπγθξηλφκελε κε ηελ εδηθή καο».
Ο Ηωάννηρ Βηλαπάρ (1771-1823) ππήξμε ν πξψηνο θαη ζεκαληηθφηεξνο - καδί κε
ηνλ Αζαλάζην Υξηζηφπνπιν (1772-1847) – απφ ηνπο πξνεπαλαζηαηηθνχο πνηεηέο, πνπ
δηαθξίζεθε σο ν ζεκειησηήο ηεο λεφηεξεο ειιεληθήο ινγνηερλίαο. ΢πνχδαζε θαη
άζθεζε ηελ ηαηξηθή, ρσξίο λα εγθαηαιείςεη ηηο θηινινγηθέο κειέηεο.
Σν 1814 ηχπσζε ζηελ Κέξθπξα ην ξεμηθέιεπζν έξγν ηνπ Η Ρνκεεθε γινζα,
αθηεξσκέλν ζηνλ ΢ρνιάξρε θαη απφ ηνπο θνξπθαίνπο δηδαζθάινπο ηνπ Γέλνπο
Αζαλάζην Φαιίδα (1767-1829). Σν έξγν απηφ, θαηά ηελ εθηίκεζε ηνπ Φαιίδα,
απνζθνπνχζε «λα δεμε, νηε ζηε γινζα καο μεγεηηε θαλήο θε πεεηηθα θε
θεινζνθεθα». ΢ηνλ πξφινγν ν Βειαξάο εθζέηεη παξαζηαηηθά ηηο γισζζηθέο ηνπ
απφςεηο:
«Δλαο νξεγνληαλ λα καζε ην βηνιε, θε εθξαμε ηνλ θαιεηεξνλ ηερλεηε
γηα λα δηδαρηε κε εληειηα, θε θαηα ηνπο θαλνλαο ηεο ηερλεο. Ο ιαιεηεο
πξνθνκελνο ηνπ εδεμε ζ’ νιεγνλ θεξν, θε κ’ νθθνιν ηξνπν λα ιαιαη πνιε
ηερληθα θακπνζα κειε. Ο Μαζεηεο νζηνζν δελ εθραξεζηηνληαλ ζην εδην
ηνπ ιαιεκα, θε επαξαπνληνληαλ ζερλα ηνπ Γαζθαινπ ηνπ, πνο αιεζηα ην
ιαιεκα ηνπ εηαλ ηερλεθν, θε γηνκαην πνιεκαζηα, κνλε αθηνπλνπ δελ ηνπ
εγγεληειαγε ην αθηε κεη’ εθελε ηε γιεθαδα, νπνπ ηνπ επξνμελαγαλ ε
δνμαξηεο ελνο Γεηνλα ηνπ, νπνπ θαζε βξαδε ειαιαγε θαηε θελα ηξαγνπδηα
ηνζν λνζηηκα, θε κεινδεθα, νπνπ ηνλ εθεξλαλ ζε απειπεζηα, πνο δε ζεια
εθηαλε λα ιαιεζε πνηε ηνπ θη’ αθηνο ζαλη εθελνλ. [...] Ο καζεηεο εξνηεζε
ην γεηνλα, πνο εκπνξεγε λα ιαιαη, δερνο λα θεηαδε γξακελν εθελν, νπνπ
ειαιαγε. Ο Γεηνλαο ηνπ απνθξεζεθε, πνο ην εκαζελε πξνηα αθνπνληαο ην,
θηαπε ην ειαιεγε ζην βηνιε ηνπ. [...] Απνη εθελε ηελ νξα ν Μαζεηεο δελ
αξγεζε λ’ απεθαζε, πνο ε γιεθαδα ηεο κνπζεθεο δελ θξεκεηε κεηε απν

9
θαλνλεο, κεηε απν ηερλε, κνλε πνο ε γιεθε θε αξκνλεθε κνπζεθε γελεηαη
θαλνλαο θε ηερλε ηεο εδηαο. [...] αθεθε ζε κηαλ αθξα ηελ πεξεζηα
πνιεκαζηα ηνπ ζνθνπ Γαζθαινπηνπ, αθνινπζεζε ηνλ αηερλνλ ηξνπν ηνπ
Γεηνλαηνπ, θε ζ’ νιεγνλ θεξν εθηαθε λα ληνζε θη’ αηνο ηνπ ραξε ζην
ιαιεκα ηνπ, θη’ νζε ηνλ εθνπγαλ» .
΢ην πνιχ ηνικεξφ απηφ έξγν ν Βειαξάο θαηαξγνχζε ηελ ηζηνξηθή νξζνγξαθία θαη
πηνζεηνχζε έλα ζρέδην γξαθήο κε ηε ρξήζε κφλν ηνπ «ε», θαηάξγεζε ησλ δηπιψλ
γξακκάησλ, ησλ ηφλσλ, πλεπκάησλ, δηθζφγγσλ θ.ιπ., θαζηζηάκελνο έηζη εηζεγεηήο
ηεο θσλεηηθήο γξαθήο.
Ο Βειαξάο πίζηεπε φηη γηα λα μππλήζεη ην Έζλνο απφ ην ιήζαξγν ηεο πλεπκαηηθήο
δνπιείαο θαη ακάζεηαο, έπξεπε λα θαζηεξσζεί ζε φια ηα είδε ηνπ ιφγνπ ε δεκνηηθή
γιψζζα. Γη’ απηφ εγθαηέιεηςε γξήγνξα ηελ ηδέα ηεο θσλεηηθήο γξαθήο, αιιά ζηάζεθε
αθιφλεηνο ζην ζέκα ηεο θαζηέξσζεο ηεο γιψζζαο ηνπ ιανχ. ΢ε έλα αιιεγνξηθφ
δηήγεκά ηνπ κε ηίηιν «Ο Λνγηψηαηνο ηαμηδηψηεο» ππεξακχλεηαη ηεο «απιήο» γιψζζαο:
«Η απιή καο γιψζζα, Λνγηψηαηε, έρεη αζηέξεπηνπο ζεζαπξνχο απφ
ράξεο θαη λνζηηκάδεο. κφλε ε πξφιεςε, νπνχ εθπξίεςε θαη θπξηεχεη ηoλ
λνπλ εθείλσλ νπνχ έπξεπε λα μεζάθηνπλ απηά ηα πινχηε, ηνπο έθακε λα
ηελ ακειήζνπλ θαη λα ηελ θαηαθξνλέζνπλ, δίρσο θαλέλα δίθην ζηνλ
θφζκνλ. [...] Η καλία, σζηφζν, λα ζέινπλ νη πξνθνκκέλνη αιινηψηηθε
γιψζζα απφ ηελ θνηλή, γηα λα μεγηνχληαη, εκφιεςε φια ηα γέλε ζηνπο
θαηξνχο νπνχ εθνίηνπληαλ βαξηά άξξσζηα απφ ηελ αλάγθε ηεο ακάζεηαο.
αθνξκήο νπνχ ηνπο έθαλε λα θαληάδσληαη πσο ε πξνθνπή πξνέξρεηαη
απφ ιφγηα νπνχ δελ απεηθάδνληαη απφ φινπο θαη φρη απφ ηδέεο, θαη πσο ε
δηαθνξά απφ ζπνπδαίνλ ψο ακαζή είλαη ν δηαθνξεηηθφο ηξφπνο ηεο νκηιίαο
θαη φρη ε πινχζηα θαη ηαρηηθή ή ε θησρή θαη άηαρηε παξάζηαζε ησλ ηδεψλ
ηνπο».
΢ην επηκχζην ηνπ δηεγήκαηνο ν Βειαξάο ζπλνςίδεη ηηο γισζζηθέο ηνπ ζέζεηο θαη
πξνθεηεχεη ην γισζζηθφ κέιινλ:
«Υξεηάδεηαη κηα γιψζζα ζε θάζε Γέλνο, γηα λα γξνηθηέηαη. Η αιεζηλή
γιψζζα ελνχ Γέλνπ είλαη ε θνηλή θαη ζπλεζηζκέλε ζε φινπο. Η γιψζζα
πξέπεη λα νξζνγξάθεηαη θαη λα ζπγγξάθεηαη θαζψο πξνθέξεηαη θαη
κηιηέηαη. Σέινο, φζν δε ιείςνπλ νη πξφιεςεο ησλ ινγησηάησλ, ην Γέλνο δε
βιέπεη πνηέ ηνπ εκέξαλ!».
΢ε άιιν δηήγεκα ηνπ κε ηίηιν «Ο Λνγηψηαηνο ή ν Κνινθπζνχιεο» ν Βειαξάο
απαληάεη ζηνπο γισζζηθνχο νξακαηηζκνχο ηφζν ησλ θνξατζηψλ φζν θαη ησλ
αξρατζηψλ, ππνζηεξίδνληαο, πάιη κε γξαθηθφ ηξφπν, φηη, νη θαηαζθεπαδφκελεο ιέμεηο
δελ έρνπλ ηε δχλακε λα κεηακνξθψλνπλ ηα πξάγκαηα θαη πσο είλαη πιένλ αλάγθε,
παξακνλέο ηεο Δπαλάζηαζεο, θαη νη «ινγηψηαηνη» λα θαλνχλ «άμηνη ζην Γέλνο»,
ζπκβάινληαο νπζηαζηηθά ζην θσηηζκφ ηνπ:
«Άθεζε απηά ηα θνξαθίζηηθα, παηδί κνπ, γηαηί ζε πεξηγειάλ ν θφζκνο.
Αλ νξέγεζαη λ’ απνρηήζεο ππφιεςε θαη λα θαλήο άμηνο ζην Γέλνο,
αγσλίζνπ λα θσηίζεο ην Γέλνο κε ζπκβνπιέο θαη ζπγγξάκκαηα ζε
γιψζζαλ νπνχ λα ηελ απεηθάδνπλ φινη. Με θαληάδεζαη λα ζε πάξνπλ γηα
ζνθφλ, επεηδή θαη θακψλεζαη λα θξέλεο ηε γιψζζα ησλ πξνπαηφξσλ ζνπ,
ζε ηξφπνλ νπνχ δε ζέια ηελ απείθαδαλ κεη’ εθείλνη, αλ ηελ ήθνπγαλ απφ ην
ζηφκα ζνπ. Ακ’ δε κνπ ιεο, παηδί κνπ, φηαλ ιεο ην «ςσκί» ςσκίνλ, νπνχ
απφ ηνχο Έιιελαο νλνκάδνληαλ «άξηνο», κε παληεραίλεο λα ην ιεο

10
ειιεληθά; Σν αγνξάδεηο θηελφηεξν ή ην ηξσο κε πεξζφηεξε λνζηηκάδα;
Φνβάζαη ηάρα λα εηπήο ην λεξφ λεξό, νπνχ ην ιέο λεξόλ, θη νπνχ νη
Έιιελεο ην ’ιεγαλ «χδσξ», γηα λα κε γέλε ιάδη; Μαθάξη λα είραλ ηα ιφγηα
ηε δχλακε λα κεηακνξθψλνπλ ηα πξάγκαηα!».

Μέζη οδόρ («Καθαπεύοςζα»)

Ο Ηώζηπορ Μοιζιόδαξ (πεξ. 1725-1800) ππήξμε καζεηήο ηνπ Δπγέληνπ Βνχιγαξη
ζηελ Αζσληάδα (1754-1755), κνλαρφο θαη ν πξψηνο ίζσο ιφγηνο πνπ αζρνιήζεθε κε
παηδαγσγηθά δεηήκαηα. Οπαδφο ηνπ εκπεηξηζκνχ θαη ηεο αηζζεζηνθξαηίαο ηνπ John
Locke θαη γλψζηεο άιισλ θηινζνθηθψλ ξεπκάησλ ηεο επνρήο ηνπ, ζπνχδαζε ζηελ
Πάδνβα θαη ηε Βηέλλε θαη χζηεξα δίδαμε ζηηο παξίζηξηεο εγεκνλίεο. Σν 1765 αλέιαβε
ηε δηεχζπλζε ηεο πεξίθεκεο ΢ρνιήο ηνπ Ιαζίνπ, φπνπ επηρείξεζε λα εθαξκφζεη ηε
κέζνδν δηδαζθαιίαο ησλ αξραίσλ απφ κεηάθξαζε, αιιά ην 1777 αλαγθάζηεθε λα
εγθαηαιείςεη αθφκα θαη ηελ πφιε, εμαηηίαο ησλ αληηδξάζεσλ πνπ πξνθάιεζε.
Δγθαηαζηάζεθε πξψηα ζην Βνπθνπξέζηη θαη κεηά ζηε Βελεηία, Σεξγέζηε θαη Βηέλλε.
Σν 1779 ηχπσζε ζηε Βελεηία ηελ Πξαγκαηεία πεξί Παίδσλ Αγσγήο ή Παηδαγσγία,
ην πην αμηφινγν παηδαγσγηθφ εγρεηξίδην ηεο επνρήο ηεο Σνπξθνθξαηίαο, πνπ ζεσξείηαη
σο ν πξψηνο ζχκβνπινο ησλ γνλέσλ γηα ηελ αλαηξνθή ησλ παηδηψλ ηνπο, θαζψο θαη
νδεγφο ησλ δαζθάισλ γηα ηελ εζηθή κφξθσζε ησλ παηδηψλ θαη ηε δηδαζθαιία ηεο
γιψζζαο:

«Η Παηδαγσγία είλαη κία κέζνδνο, ήηηο επζχλεη ην ήζνο ησλ
παηδίσλ εηο ηελ εζηθήλ αξεηήλ, θαη ήηηο πξνδηαζέηεη ην πλεχκα ησλ
καζεηψλ εηο ηνλ έξσηα, εηο ηελ αληίιεςελ ησλ καζεκάησλ. Πφζνλ
ρξεηάδεηαη κηα κέζνδνο ηνηαχηε, ην πξάγκα γίλεηαη θαλεξφλ θαη απφ
ηελ ελαληίαλ απηήο, ηελ απαηδεπζίαλ ».
Σν 1770 ηχπσζε ζηε Βηέλλε ηελ Απνινγία, σο απάληεζε ζηνπο θαηεγφξνπο ηεο
εξγαζίαο ηνπ ζην Ιάζην θαη ην 1781 ηελ Θεσξία ηεο Γεσγξαθίαο. Παξάιιεια, φπσο
έθαλαλ θαη άιινη ιφγηνη ηνπ Γηαθσηηζκνχ, κεηέθξαζε αξθεηά θηινζνθηθά θαη
επηζηεκνληθά ζπγγξάκκαηα, φπσο ηελ Ηζηθή Φηινζνθία ηνπ L.A. Muratori (1761), ηελ
Σξηγσλνκεηξία ηνπ André Tacquet θ.ά.
΢ηε Θεσξία ηεο Γεσγξαθίαο εμεγεί ηνπο ιφγνπο γηα ηνπο νπνίνπο ν ίδηνο
πξνηηκνχζε ην «απιφλ χθνο», απφ ηελ αξραΐδνπζα ηεο επνρήο:

«Δγψ δηά ιφγνπο, ηνπο νπνίνπο επηθέξσ, έθξηλα λα εμπθάλσ ηελ
παξνχζαλ ΢πγγξαθήλ ελ ησ απιψ χθεη, ζψδσλ φκσο αεί ηνχο
σξηζκέλνπο φξνπο ησλ πξαγκάησλ, νίηηλεο ήζαλ ελ ρξήζεη παξά ηνηο
Αξραίνηο, θαη κεζαξκφδσλ αεί ην απινχλ χθνο επί ην ζεκλφηεξνλ, ή
ην ειάρηζηνλ επί ην πξεπσδέζηεξνλ ηε αλά ρείξαο πξαγκαηεπνκέλε
χιε. Σξεηο είλαη νη ιφγνη θπξίσο, ππφ ησλ φπνίσλ πξναρζείο
πξνέθξηλα ην απινχλ χθνο απφ ηνπ ειιεληθνχ. Ο πξψηνο κελ είλαη,
δηφηη ε ζαθήλεηα, νζάθηο ηα πξάγκαηα εθηίζεληαη απιντθψο,

11

πξνζιακβάλεη επίηαζηλ, ν δεχηεξνο δε, δηφηη ηα πξάγκαηα,
εθηεζεηκέλα απιντθψο, γίλνληαη λνεηά θαη απηνίο ηνηο κε αςακέλνηο
Γξακκαηηθήο, ν ηξίηνο δε, δηφηη θαιφλ είλαη ηέινο φηη θαη νη Έιιελεο
απηνί λα γξάθσζηλ είηε πεξί ησλ Δπηζηεκψλ, είηε θαη πεξί
πξαγκάησλ άιισλ, ελ ηε ηεηξηκκέλε, ελ ηε θνηλή δηαιέθησ απηψλ».
Ο Νικηθόπορ Θεοηόκηρ (1731-1800), θίινο θαη ζπκπαηξηψηεο ηνπ
Δπγέληνπ Βνχιγαξη, ζπνχδαζε ζηε Μπνιψληα θαη ηελ Πάδνβα καζεκαηηθά θαη
θπζηθά. ΢πκπιήξσζε ηηο ζπνπδέο ηνπ ζηε Λεηςία. Άξρηζε ηε ζηαδηνδξνκία ηνπ
σο ηεξνκφλαρνο θαη ζηα θεξχγκαηά ηνπ κηκήζεθε ηελ απινχζηεξε γιψζζα ηνπ
Μεληάηε. Έγηλε κεηξνπνιίηεο Φηιαδειθείαο θαη αξγφηεξα (1779), δηαδερφκελνο
ην Βνχιγαξη, ΢ιαβηλίνπ θαη Υεξζψλνο ηεο Οπθξαλίαο. Σν 1786 αλέιαβε ηελ
Αξρηεπηζθνπή Αζηξαραλίνπ, πξνζθαιψληαο ζηε «θηιφμελε Ρσζία» κεγάιν
ξεχκα Διιήλσλ κεηαλαζηψλ, φπνπ ζπγθξνηήζεθαλ θαη έθηαζαλ ζε αθκή
πιήζνο ζπνπδαίεο ειιεληθέο παξνηθίεο. Σν 1792 απνζχξζεθε ζε κνλαζηήξη
ηεο Μφζραο, φπνπ έκεηλε ψο ην ζάλαηφ ηνπ.
Αμηφινγε ππήξμε ε κέξηκλα ηνπ Θενηφθε θαη γηα ηελ παηδεία, ηελ νπνία εθδήισζε
είηε σο δηδάζθαινο ζην «Κνηλφλ Φξνληηζηήξηνλ» ηεο Κέξθπξαο (1759) θαη σο
ζρνιάξρεο ηεο Αθαδεκίαο Ιαζίνπ (1764), είηε σο ζπγγξαθέαο ζεκαληηθψλ
εθπαηδεπηηθψλ βηβιίσλ (θπζηθήο, καζεκαηηθψλ θαη γεσγξαθίαο).
Ο Θενηφθεο ήηαλ δεηλφο εθθιεζηαζηηθφο ξήηνξαο θαη νη ιφγνη ηνπ έθαλαλ κεγάιε
εληχπσζε ζην αθξναηήξηφ ηνπ. Σν 1766 ηχπσζε ζηε Λεηςία ην έξγν ηνπ Λόγνη εηο ηελ
Αγίαλ θαη Μεγάιελ Σεζζαξαθνζηήλ... ΢ηνλ πξφινγν ηνπ βηβιίνπ «Δηο ηνλ θηιάξεηνλ θαη
θηινκαζή αλαγλψζηελ», φπνπ ν Θενηφθεο εμεγεί ηνπο ιφγνπο γηα ηνπο νπνίνπο
ηχπσζε ην βηβιίν, πξνβαίλεη θαη ζηε δηαπίζησζε πσο ην έξγν ησλ Παηέξσλ ηεο
Δθθιεζίαο, θαζψο ήηαλ δηαηππσκέλν ζηελ «ειιεληθή δηάιεθην», δελ κπνξνχζε λα έρεη
επξεία απήρεζε θαη ζπλεπψο ππήξρε αλάγθε ε εθθιεζηαζηηθή Γξακκαηεία λα γξάθεηαη
εθεμήο ζηελ «θνηλή γιψζζα», ηελ νπνίαλ θαηαιαβαίλνπλ φινη νη Έιιελεο:

«[…] ΋ζνλ πινπηνχκελ ιφγσλ Δπαγγειηθψλ ζπγγξαθέλησλ εηο
ηελ Διιεληθήλ δηάιεθηνλ παξά ησλ Θενθφξσλ Παηέξσλ, ηφζνλ
πζηεξεκέλνη είκεζζελ απφ ιφγνπο ζπλζεκέλνπο εηο ηελ θνηλήλ ηαχηελ
γιψζζαλ, ε νπνία ηελ ζήκεξνλ πνιηηεχεηαη, θαη ηελ νπνίαλ φινη
θνηλψο νη νκνγελείο Έιιελεο, θαηαιακβάλνπζη».
Οη ιφγνη ηνπ δηαθξίλνληαη γηα ην επηκειεκέλν χθνο θαη ηελ απιή θαη δσληαλή
γιψζζα ζηελ νπνία είλαη γξακκέλνη. Σν παξάδεηγκα πξνέξρεηαη απφ ηνλ ιφγν ηνπ
«Πεξί ηεο ησλ παίδσλ αλαηξνθήο»:

«Δπεηδή ινηπφλ, σ γνλείο, θαη ε ζσηεξία, θαη ε απψιεηα ησλ ηέθλσλ
ζαο απφ ιφγνπ ζαο φιε θξέκαηαη, αθνχζεηέ κνπ λα ζαο ζπκβνπιεχζσ
ζπκβνπιήλ σθέιηκνλ, θαη αιεζηλήλ. Γελ πξέπεη κεδέ λα αγσλίδεζζε, κεδέ
λα θνπηάδεηε ηφζνλ πνιχ, δηα λα απνθηήζεηε ησλ πηψλ ζαο, θαη ησλ
ζπγαηέξσλ ζαο, αγξνχο θαη ακπειψλαο, νηθίαο θαη αξγχξηα, θαη πνιιά
απνθηήκαηα, δηαηί αλίζσο γέλνπλ θαθνπξναίξεηνη, θαη θαθνί, απηά ηίπνηεο
δελ ηνπο σθεινχλ, φια ηα αθαλίδνπζηλ εηο νιίγνλ δηάζηεκα θαηξνχ».
Με ηνλ θαηξφ ν Θενηφθεο κεηέβαιε ηηο γισζζηθέο απφςεηο ηνπ. ΢ην
Κπξηαθνδξόκηνλ (Μφζρα 1796) εθζέηεη ηελ πξνηίκεζή ηνπ πξνο ηελ «θαζαξεχνπζαλ»,
φπσο πξψηνο απηφο νλφκαζε ηε γισζζηθή κνξθή ηεο ειιεληθήο, ε νπνία, θαζψο είλαη

12
απιή θαη απαιιαγκέλε απφ μεληζκνχο θαη ηδησκαηηζκνχο, πξνζεγγίδεη ηελ αξραία
γιψζζα:
«Γηάιεθηνλ δε κεηήιζνκελ νπθ απηήλ επ’ αθξηβέο ηελ ησλ πξνπαηφξσλ
εκψλ, ηελ λπλ κε ππφ πάλησλ εληειψο θαηαλννπκέλελ· ίλα κε φπεξ
ζεξαπεχζαη ζπεχδνκελ, ηνχην απηφ πάιηλ επεηζάμσκελ ηεο αθαηαιεςίαο ην
λφζεκα· αιι’ νπδέ απηήλ ηελ ελ ηε αγνξά θαη ελ ηαηο ηξηφδνηο ππφ ησλ
ρπδαίσλ ιαινπκέλελ. Αχηε κελ γαξ δηά ηα απφ ηεο θζνξάο ηξαχκαηα, θαη
δηά ηαο παξεηζελερζείζαο μεληθάο ιέμεηο, θαη δηά ηα άιια απηήο ειαηηψκαηα
αλεπηηήδεηφο εζηη πξνο πάζαλ κελ ζνθήο πξαγκαηείαο ζπγγξαθήλ, εμφρσο
δε πξνο ηελ ησλ ζείσλ ιφγσλ δηαζάθεζηλ, άηε δή ζκηθξχλνπζα ηελ
κεγαινπξέπεηαλ, θαη ηαπεηλνχζα ην χςνο, θαη πεξηθείξνπζα ηελ αθξηβή ησλ
ελ απηνίο λνεκάησλ έθθξαζηλ· άιιελ δε ηηλα επηηεδεχζεκελ, θαζαξεχνπζαλ
φζνλ νίφλ ηε, φπεξ εζηίλ φζνλ νπθ αθαηξεί ηελ θαηάιεςηλ, ησλ ηεο
δπζκνξθίαο ειαηησκάησλ, θαη ηε Διιελίδη εγγίδνπζαλ, απινπζηέξαλ δε, θαη
ηνηο ησλ Διιήλσλ παηζί θαηαιεπηήλ θαη επρψξεηνλ».
Ο Αδαμάνηιορ Κοπαήρ (1748-1833) είλαη αλακθηζβήηεηα ε θνξπθαία πλεπκαηηθή
θπζηνγλσκία ζην ρψξν ηεο λενειιεληθήο παηδείαο. Σν έξγν θαη ε εζληθή πξνζθνξά
ηνπ απνδείρηεθαλ αλππνιφγηζηεο αμίαο θαη ζεκαζίαο γηα ηελ πλεπκαηηθή θαη εζληθή
αλαγέλλεζε ησλ ππφδνπισλ Διιήλσλ· θαη φρη κφλν. Ο Καζεγεηήο Γεψξγηνο
Μπακπηληψηεο εθηηκά ηελ πξνζσπηθφηεηα ηνπ Κνξαή σο «πλεπκαηηθή θπζηνγλσκία
αζπλήζηζηεο εκβέιεηαο, πνιχ πάλσ απφ ηα κέηξα ησλ πεξηζζνηέξσλ πλεπκαηηθψλ
πξνζσπηθνηήησλ φρη κφλν ηεο Διιάδαο, αιιά θαη ηεο ινηπήο Δπξψπεο ηεο επνρήο
ηνπ».
Απφ ην 1782, πνπ αξρίδεη ηηο ζπνπδέο ηνπ ζην Montpellier θαη απφ ηελ νξηζηηθή
εγθαηάζηαζή ηνπ ζην Παξίζη (1788), ν Κνξαήο κπήζεθε ζηηο ηδέεο ηνπ Γηαθσηηζκνχ,
ρσξίο σζηφζν λα ηνλ πηνζεηήζεη ζην ζχλνιφ ηνπ. Δίλαη ηα ρξφληα πνπ ζηελ Δπξψπε
αλαδσππξψλεηαη θαη ην ελδηαθέξνλ γηα ηηο θιαζηθέο ζπνπδέο θαη ν Κνξαήο «ζπλδέεη
αλαπφζπαζηα ζηε ζπλείδεζή ηνπ ηα θιαζηθά γξάκκαηα θαη ηελ ειεπζεξία». Έηζη,
πξνθεηκέλνπ λα ζπληειέζεη ζηελ αλάθηεζε ηεο ειεπζεξίαο ηνπ Γέλνπο, απνθάζηζε λα
αθνζησζεί ζηα ειιεληθά γξάκκαηα θαη άξρηζε ην πνιχκνρζν ζπγγξαθηθφ θαη εθδνηηθφ
έξγν ηεο αξραίαο γξακκαηείαο. Παξάιιεια εξγάζηεθε κε δήιν γηα ηνλ εθζπγρξνληζκφ
ηεο ειιεληθήο παηδείαο, θάλνληαο ξεμηθέιεπζεο πξνηάζεηο θαη ππνδείμεηο γηα ηε
κεηάθιεζε δηδαζθάισλ, ηελ ίδξπζε ζρνιείσλ, ηελ πηνζέηεζε επξσπατθψλ δηδαθηηθψλ
κεζφδσλ, ηε ζπγγξαθή ή ηελ εηζαγσγή θαηάιιεισλ εθπαηδεπηηθψλ βηβιίσλ θ.ιπ.
΋πσο ήηαλ επφκελν, ηνλ απαζρφιεζε, πξψηηζηα κάιηζηα, θαη ην δήηεκα ηεο
ειιεληθήο γιψζζαο. Σε γιψζζα ν Κνξαήο δελ ηελ είδε απιψο σο θαηάιιειν θαη εληαίν
εθθξαζηηθφ φξγαλν, βάζεη ηνπ νπνίνπ ζα γηλφηαλ ε κεηάδνζε ησλ θψησλ θαη ε
«κεηαθέλσζηο» ησλ επηζηεκψλ θαη ησλ άιισλ επξσπατθψλ πνιηηηζηηθψλ
επηηεπγκάησλ. Ο Κνξαήο ζεψξεζε ηε γιψζζα σο εθνική ςπόθεζη θαη απηή ε
εθηίκεζε θαζφξηζε ηελ φιε ζηάζε ηνπ απέλαληη ζ’ απηήλ:
«[...] νινθιήξνπ ηηλφο έζλνπο ν ραξαθηήξ απφ ηελ γιψζζάλ ηνπ
γλσξίδεηαη».
Πήξε, θαη’ απηφλ ηνλ ηξφπν, εδξαία ζέζε απέλαληη ζην γισζζηθφ δήηεκα, πνπ
απνηεινχζε ηφηε πεδίν ζθνδξψλ αληηπαξαζέζεσλ θαη αληεγθιήζεσλ κεηαμχ ησλ
ινγίσλ θαη ηνπο είρε δηράζεη ζε δπν αληίζεηα θαη αληηκαρφκελα ζηξαηφπεδα. Ο Κνξαήο
αλαδήηεζε ηε ζπκβηβαζηηθή «κέζε νδφ», αλάκεζα ζηνλ αξρατζκφ θαη ην «ρπδατζκφ»,
δίλνληαο ζηνλ φξν απηφ ηελ έλλνηα ηεο ζηαδηαθήο θζνξάο, πνπ ππέζηε ε ειιεληθή
γιψζζα κέρξη ηα ρξφληα εθείλα.

13
΢ηηο απαξρέο ησλ γισζζηθψλ πξνβιεκαηηζκψλ ηνπ (1788) ν Κνξαήο θαίλεηαη λα
δειψλεη ηελ πξνηίκεζή ηνπ ζηελ αξραία γιψζζα. Γελ παξέβιεπε φκσο ην γεγνλφο φηη
ε επαλαθνξά ηεο ήηαλ πξαθηηθά αδχλαηε:

«Δπηζπκεηφλ ήην βέβαηα λα θαλνλίζσκελ ηελ θνηλήλ εκψλ
δηάιεθηνλ απαξαιιάθησο θαηά ηνπο θαλφλαο ηεο ειιεληθήο, άιι’ [...]
απηφ είλαη αδχλαηνλ».
Δπηπιένλ έθξηλε φηη ν επηζπκεηφο ζθνπφο ηνπ, δειαδή ν θσηηζκφο ηνπ Γέλνπο θαη
κάιηζηα ηνπ ακφξθσηνπ ιανχ, κπνξνχζε λα επηηεπρζεί θαιχηεξα θαη ηαρχηεξα κφλν
αλ αθνινπζεζεί ε πεξίθεκε «κέζε νδφο». Έηζη ηε ζπζηήλεη ξεηά (1804) ζην θίιν ηνπ
Αιέμαλδξν Βαζηιείνπ:

«[...] παξαθαιψ ζε, αλ αγαπάο ην γέλνο, λα κεηξηάδεο εηο ηνπο
Διιεληζκνχο θαη λα πξνπαηήο πάληνηε ηελ κέζελ νδφλ [...]»,
αιιά θαη ζε θάζε επθαηξία πνπ ηνπ πξνζθεξφηαλ (1812), γξάθνληαο ή
κεηαθξάδνληαο, ν Κνξαήο παξήγγειιε:
«[...] ηελ κέζελ νδφλ ηεο γιψζζεο πξέπεη λα παηήζσκελ, δηά λα
κεηαδψζσκελ εηο ηνπο απαηδεχηνπο, αλ έρσκέλ ηη θαιφλ, θαη λα
δψζσκελ εηο ηνπο ζνθνχο αθνξκήλ λα κεηαδψζσζη θαιήηεξα. Αιιά
ηελ κέζελ νδφλ εθείλνο κφλνο είλαη θαιφο λα παηήζε, φζηηο εμέηαζελ
αθξηβψο ηελ θαηάζηαζηλ ηεο γιψζζεο ηνπ».
Έγηλε θαη’ απηφλ ηνλ ηξφπν ππνζηεξηθηήο ηεο «θνηλήο γιψζζεο» θαη άζθεζε
θξηηηθή ελαληίνλ ησλ αξρατζηψλ, πνπ επηρεηξνχζαλ λα θαζηεξψζνπλ σο επίζεκε
γιψζζα ηνπ Έζλνπο ηελ αξραΐδνπζα:
«[...] εηο πνίαλ δεηλήλ άγλνηαλ θαη πιάλελ επξίζθνληαη, φζνη δηά ηελ
αηέιεηαλ ηεο θνηλήο γιψζζεο πξνηηκψζη λα γξάθσζηλ Διιεληθά, ήγνπλ εηο
γιψζζαλ, ήηηο έπαπζε πξν πνιινχ λα ιαιήηαη, θαη εηο ηελ νπνίαλ, θαη φηαλ
αθφκε ειαιείην, ήζαλ ηφζνλ νιίγνη νη γξάθνληεο θαιψο. Απηνί λνκίδνπλ φηη
λα γξάθε ηηο Διιεληθά, αξθεί λα ζπληάζζε ηα ξήκαηα θαη ηαο πξνζέζεηο κε
ηαο απηάο νλνκαηηθάο πηψζεηο, κε ηαο νπνίαο ηα εζχληαζζαλ νη παιαηνί,
[...] νπδ’ εζπιινγίζζεζαλ πνηέ νχηε ζθέςηλ νπδεκίαλ έθακαλ εηο ην ιεθηηθφλ
κέξνο ηεο γιψζζεο, ήγνπλ εηο ηελ εθινγήλ ησλ νλνκάησλ, θαη κάιηζηα ηελ
επάξκνζηνλ απηψλ ζέζηλ θαη ηάμηλ πξνο άιιεια».
Δπηζήκαλε αθφκα φηη κε ηελ απαμίσζε ηεο λεφηεξεο, νκηινχκελεο γιψζζαο ε
γισζζηθή θαηάζηαζε ρεηξνηέξεπε, επεηδή νχηε θαη ε αξραία δελ ήηαλ δπλαηφλ λα
γξάθεηαη πηα ζσζηά. Πίζηεπε, εληνχηνηο, φηη θαη ε λέα γιψζζα έπξεπε λα δερζεί
βειηηψζεηο, ψζηε λα θηάζεη ζε θάπνηα ηειεηφηεηα:
«Ηχμεζε ηελ άγλνηαλ ηαχηελ θαη ηεο παιαηάο θαη ηεο λέαο γιψζζεο, ε
επηθξαηήζαζα έσο ηψξα θαθή θαη δηεζηξακκέλε ζπλήζεηα λα
θαηαθξνλψκελ ηελ λέαλ, ηελ νπνίαλ κφλελ είλαη δπλαηφλ λα θέξσκελ εηο
ηειεηφηεηα, γξάθνληεο εηο ηελ παιαηάλ, ηελ νπνίαλ, αλ θαη κπξηάθηο
πεξηζζφηεξνλ ελννχκελ, δελ είλαη ηξφπνο λα γξάςσκελ εληειψο, θαζψο
εγξάθεην εηο ηνπο επηπρείο ρξφλνπο ηεο Διιάδνο. Καηξφο είλαη λα
ειεπζεξσζψκελ απφ ηαχηελ ηελ πξφιεςηλ [...]».
Οπζηαζηηθά δεκνθξαηηθφ πλεχκα θαη ζπζηεκαηηθφο κειεηεηήο ηεο εμέιημεο ηεο
γιψζζαο, ν Κνξαήο επηζπκνχζε ζηε δηακφξθσζε ηεο «θνηλήο γιψζζεο» λα κεηέρεη
«ην έζλνο φινλ». Απηφ φκσο δελ ζήκαηλε γηα ηνλ Κνξαή νχηε ηπραίν κεηαζρεκαηηζκφ

14
ηεο γιψζζαο, νχηε αδηαθνξία γη’ απηήλ. Πξνυπέζεηε ηε δηαξθή κέξηκλα, επαγξχπλεζε
θαη θαζνδήγεζε ηνπ ιανχ. Ο ίδηνο απνδερφηαλ αζθαιψο ηελ απαίηεζε λα γίλνληαη
θαηαλνεηά απφ ην ιαφ φζα έγξαθαλ νη «ζπνπδαίνη», αιιά ηαπηφρξνλα πξφβαιιε θαη
ηελ αλάγθε εμχςσζεο ηεο γισζζηθήο παηδείαο ηνπ ιανχ, ψζηε λα κπνξεί λα
πξνζεγγίδεη ην επίπεδν ησλ κνξθσκέλσλ:

«΋ηαλ ιέγσ, φηη απφ ηελ γιψζζαλ κεηέρεη ην έζλνο φινλ κε
δεκνθξαηηθήλ ηζφηεηα, δελ λνψ φηη πξέπεη λ’ αθήζσκελ ηελ
κφξθσζηλ θαη δεκηνπξγίαλ απηήο εηο ηελ νρινθξαηηθήλ θαληαζίαλ
ησλ ρπδαίσλ. [...] Δάλ δελ καο πξέπε ε ηπξαλληθή πξνζηαγή, “Οχησ
ζέισ λα ιαιήο,” έρνκελ εμάπαληνο ην δίθαηνλ ηεο αδειθηθήο
ζπκβνπιήο, “Οχησ πξέπεη λα ιαιψκελ”. Γξάθνκελ, ήζειελ εηπείλ ηηο,
δηά ηνπο ακαζείο, θαη πξέπεη λα ζπγθαηαβαίλσκελ εηο ηελ θαηάιεςηλ
απηψλ· αιιά κφλνη νη ζπνπδαίνη ρξεσζηνχλ λα ζπγθαηαβαίλσζηλ εηο
ηνπο ακαζείο; κε δελ έρνπλ θ’ εθείλνη ρξένο λα ζπλαλαβαίλσζηλ
νιίγνλ κε ηνπο ζπνπδαίνπο;».
Βαζηθή ζέζε ζην γισζζηθφ ζχζηεκα ηνπ Κνξαή θαηείρε ε κεηξηθή γιψζζα ησλ
Διιήλσλ, εθείλε «ηελ νπνίαλ εζειάζακελ κε ην γάια». Απηήλ φθεηιαλ νη Έιιελεο,
αζθνχκελνη παξάιιεια θαη ζπλερψο ζηε βειηίσζε θαη ηε δηφξζσζή ηεο, λα ηελ
αλαβαζκίζνπλ θαη λα ηελ θαηαζηήζνπλ κέζνλ έθθξαζεο ηδεψλ θαη επηθνηλσλίαο:

«πξέπεη λα γπκλαδψκεζα εμαηξέησο λα θαιιχλσκελ θαη λα
δηνξζφλσκελ φζνλ είλαη δπλαηφλ ηελ γιψζζαλ, ηελ νπνίαλ
εζειάζακελ κε ην γάια, θαη εηο κφλελ ηελ νπνίαλ εζπλεηζίζακελ λα
εμεγψκελ φ,ηη ζπιινγηδφκεζα· [...] εκείο έρνκελ ρξείαλ κεγάιελ λα
γξάθσκελ εηο ηελ γιψζζαλ, εηο ηελ νπνίαλ θαη λννχκελ, εάλ ζέισκελ
θαη ηα λνήκαηα ηεο ςπρήο εκψλ λα θαλνλίζσκελ θαη ηελ γιψζζαλ
ηθαλήλ λα ηα εθθξάδε λα θαηαζηήζσκελ».
Βέβαηα ε γιψζζα ηνπ ιανχ δελ έπξεπε λα αθεζεί αθαλφληζηε θαη αζχληαθηε κε
ιεμηιφγην βαξβαξηθφ θαη «ρπδατθφ», αιιά έπξεπε λα θαζαξηζηεί απφ ηηο μέλεο ιέμεηο κε
ηελ αληηθαηάζηαζή ηνπο θαη λα δηνξζσζεί, κε ηελ θαζηέξσζε γξακκαηηθνζπληαθηηθψλ
θαλφλσλ θαη ηελ ελεξγνπνίεζε παιαηφηεξσλ ειιεληθψλ ή θαη αξραίσλ ιέμεσλ:
«Γηφξζσζηλ νλνκάδσ ηεο γιψζζεο, φρη κφλνλ ηνλ κεηαζρεκαηηζκφλ
δηαθφξσλ βαξβαξνκφξθσλ ιέμεσλ θαη ζπληάμεσλ, αιιά θαη ηελ θπιαθήλ
πνιιψλ άιισλ, ηαο νπνίαο σο βαξβάξνπο ζπνπδάδνπλ λα εμνξίζσζηλ απφ
ηελ γιψζζαλ, φζνη κεηά πξνζνρήο δελ εξεχλεζαλ ηελ θχζηλ ηεο
γιψζζεο».
΢ηα πιαίζηα ηεο ηαθηηθήο δηφξζσζεο ηεο γιψζζαο θαη φζνλ αθνξά ην γξάςηκν, ν
Κνξαήο ζπληζηνχζε ζηνπο ινγίνπο ζπγγξαθείο «πξνζνρή θαη κειέηε». Ο «θαζαξκφο»
ζα έπξεπε λα γίλεη ζηγά-ζηγά θαη κε πνιιή πξνζνρή. Σν ίδην κεζνδηθά ζα έπξεπε λα
γίλεη θαη ν εκπινπηηζκφο ηεο γιψζζαο κε λέν ιεμηιφγην. Καη εθθξάδεη ηε βεβαηφηεηα
πσο ζε ιίγνλ θαηξφ ιέμεηο θαη θξάζεηο δηαηππσκέλεο κε ζσζηφ ηξφπν, ζα πεξλνχζαλ
απφ ηα βηβιία ησλ ζπγγξαθέσλ, ησλ «λνκνζεηψλ ηεο γιψζζεο», ζην ζηφκα ηνπ ιανχ:
«Γξάθε κεηά πξνζνρήο θαη κειέηεο· εθξίδσζνλ απφ ηελ γιψζζαλ ηα
δηδάληα ηεο ρπδαηφηεηνο, φρη φκσο φια πάξαπηα κε ηελ δίθειιαλ, αιιά κε
ηελ ρείξα θαη θαηά κηθξφλ ελ νπίζσ ηνχ άιινπ· ζπείξε εηο απηήλ ηα
Διιεληθά ζπέξκαηα, αιιά θαη απηά κε ηελ ρείξα, θαη φρη κε ηνλ ζάθθνλ. Καη

15
ζέιεηο απνξήζεηλ πψο εηο νιίγνλ θαηξφλ θαη αη ιέμεηο θαη αη θξάζεηο ζνπ
επέξαζαλ απφ ην βηβιίνλ εηο ηνπ ιανχ ηα ζηφκαηα. Οη ιφγηνη άλδξεο ηνπ
έζλνπο είλαη θπζηθά νη λνκνζέηαη ηεο γιψζζεο, ηελ νπνίαλ ιαιεί ην έζλνο·
αιι’ είλαη (πάιηλ ην ιέγσ) λνκνζέηαη δεκνθξαηηθνχ πξάγκαηνο. Δηο απηνχο
αλήθεη ε δηφξζσζηο ηεο γιψζζεο, αιι’ ε γιψζζα είλαη θηήκα φινπ ηνπ
έζλνπο, θαη θηήκα ηεξφλ. ΋ζελ πξέπεη λα αλαθαηλίδεηαη κε επιάβεηαλ θαη
εζπρίαλ, θαζψο αλαθαηλίδνληαη ηα ηεξά ησλ ζεψλ, θαη φρη κε ηελ ζνξπβψδε
θαη ηπξαλληθήλ απζάδεηαλ, κε ηελ νπνίαλ πςψζε ηεο Βαβέι ν πχξγνο».
Ο Κνξαήο πξφβαιε θαη ππεξαζπίζηεθε ηηο γισζζηθέο απφςεηο ηνπ κε άθακπηε
ζηαζεξφηεηα θαη καρεηηθφηεηα, γεγνλφο πνπ ηνλ νδήγεζε ζπρλά ζε πξνζσπηθέο
έξηδεο κε γισζζηθά αληηθξνλνχληεο ινγίνπο. Κπξηφηεξνη αληίπαινί ηνπ, απ’ ηελ πιεπξά
ησλ αξρατζηψλ ππήξμαλ ν Ηπεηξψηεο ζρνιάξρεο Νεφθπηνο Γνχθαο (πεξ. 1760-1845)
κε ηνλ πλεπκαηηθφ θχθιν ηνπ (Γεκήηξηνο Γάξβαξηο, ΢ηέθαλνο Κνκκεηάο) θαη ν
Αζελαίνο ιφγηνο Παλαγηψηεο Κνδξηθάο (1762-1827), καζεηήο ηνπ Λάκπξνπ Φσηηάδε
(1752-1805), κεγάινπ δηδαζθάινπ ηνπ αξρατζκνχ θαη ζρνιάξρε ηεο Απζεληηθήο
Αθαδεκίαο ηνπ Βνπθνπξεζηίνπ. Απφ ηελ πιεπξά ησλ δεκνηηθηζηψλ, αληίπαινη ηνπ
Κνξαή ζηάζεθαλ, κε ην έξγν θαη ηε δηδαζθαιία ηνπο, νη Γαληήι Φηιηππίδεο, Γξεγφξηνο
Κσλζηαληάο θαη νη πνηεηέο Αζαλάζηνο Υξηζηφπνπινο θαη Ισάλλεο Βειαξάο. ΢ηνλ
θνξατθφ πλεπκαηηθφ θχθιν ζπκπεξηιακβάλνληαλ πνιινί επηθαλείο ιφγηνη: Άλζηκνο
Γαδήο, Νεφθπηνο Βάκβαο, Κσλζηαληίλνο Κνχκαο, νη αδειθνί Κσλζηαληίλνο θαη
΢ηέθαλνο Οηθνλφκνο, Θεφθιεηνο Φαξκαθίδεο, Θεφθηινο Καΐξεο, Κσλζηαληίλνο
Κνθθηλάθεο θ.ά.
Ο Κωνζηανηίνορ Μ. Κούμαρ (1777-1836) αλήθεη ζηνλ πλεπκαηηθφ θχθιν ηνπ
Κνξαή θαη ππήξμε απφ ηνπο πην έλζεξκνπο θαη πηζηνχο νπαδνχο ηνπ. Δθάξκνζε
πηζηά ηε γισζζηθή ζεσξία ηνπ Κνξαή, αιιά θαη πξαγκαηνπνίεζε ηελ επηζπκία ηνπ γηα
ηε «κεηαθέλσζε» ησλ επηζηεκψλ, κε ηε ζπγγξαθή θαη κεηάθξαζε πνιιψλ θαη
αμηφινγσλ δηδαθηηθψλ εγρεηξηδίσλ.
Ο Κνχκαο εξγάζηεθε σο δάζθαινο ζηα ζρνιεία ηεο Λάξηζαο, ηεο Σζαξίηζαλεο θαη
ησλ Ακπειαθίσλ. Σν 1804 πήγε ζηε Βηέλλε, φπνπ ζπνχδαζε θπζηθνκαζεκαηηθέο
επηζηήκεο θαη θηινζνθία, αιιά θαη ζπλήςε θηιηθνχο δεζκνχο κε εμέρνπζεο
πξνζσπηθφηεηεο ηεο γεξκαληθήο δηαλφεζεο. Σαμηδεχνληαο ζπρλά, ζπλδχαζε ηνλ
εγθπθινπαηδηζκφ ησλ θηινζφθσλ ηνπ Γηαθσηηζκνχ, ηε γλψζε ησλ επηζηεκψλ πνπ
επξφθεηην λα «κεηαθελψζεη» θαη ηελ αγάπε γηα ηελ θιαζηθή παηδεία.
Σν 1809 θιήζεθε απφ πξννδεπηηθνχο εκπφξνπο ηεο ΢κχξλεο θη αλέιαβε σο
ζρνιάξρεο ηε δηεχζπλζε ηνπ εθεί λενζχζηαηνπ Φηινινγηθνχ Γπκλαζίνπ (κε ηε βνήζεηα
θαη ηνπ Κσλζηαληίλνπ Οηθνλφκνπ), πνπ εθπξνζσπνχζε ην εθπαηδεπηηθφ πλεχκα ηνπ
Γηαθσηηζκνχ θαη γηα ην ιφγν απηφλ βξηζθφηαλ ζε δηαξθή αληίζεζε κε ηε ζπληεξεηηθή
Δπαγγειηθή ΢ρνιή. Δθεί ν Κνχκαο έκεηλε ψο ην 1813, πξαγκαηνπνηψληαο
ππνδεηγκαηηθέο δηδαζθαιίεο θαη εθνδηάδνληαο ην ζρνιείν κε φια ηα φξγαλα θπζηθήο
θαη ρεκείαο πνπ ρξεζηκνπνηνχζαλ ηα ζρνιεία ηεο Δπξψπεο. Γίδαμε επίζεο ζηε
Μεγάιε ηνπ Γέλνπο ΢ρνιή ζηελ Κσλζηαληηλνχπνιε θαη ζηε Γεξκαλία.
΢ηηο γισζζηθέο ζέζεηο ηνπ είλαη θαλεξή ε επίδξαζε ηνπ επξσπατθνχ Γηαθσηηζκνχ
θαη ν αζπαζκφο ηεο ζεσξίαο ηνπ Κνξαή γηα ηνλ θαζαξκφ θαη ηε δηφξζσζε ηεο
γιψζζαο:

«Σν θπξηψηαηνλ, ην αλαγθαηφηαηνλ, ην νπζησδέζηαηνλ κέξνο ηεο
αλζξσπίλεο θχζεσο, ρσξίο ηνπ νπνίνπ δελ εζέιακελ έρεηλ θακκίαλ
απφ η’ άινγα δψα δηαθνξάλ, νπδ’ ήζειαλ θαλήλ φια ηαχηα ηα εμαίζηα
έξγα ηνπ αλζξψπνπ, ηα νπνία ηνπ επηβεβαηφλνπζη δηθαίσο ηελ ππέξ
φιελ ηελ αηζζεηήλ θηίζηλ ππεξνρήλ, είλαη ε Γιψζζα· δηά ηνχην

16

απνθαζίζαληεο ε λέα Διιάο λα εμεηάζσκελ θαη’ νιίγνλ ηελ
κεξηθσηέξαλ εκψλ γιψζζαλ, ηελ ζπγγέλεηαλ απηήο πξνο ηελ
παιαηάλ, θαη ηελ θάζαξζηλ θαη δηφξζσζηλ ηεο νκηινπκέλεο, είλαη
αλαγθαίνλ λα εξεπλήζσκελ θαη ηελ θαζνιηθσηέξαλ, απφ ηελ νπνίαλ
εθπεγάδεη πάζα κεξηθή παληφο ηεο γεο έζλνπο γιψζζα».
΢ην βηβιίν ηνπ ΢ύλνςηο Φπζηθήο, πνπ ηχπσζε ζηε Βηέλλε ην 1812, εθηίζεληαη
επίζεο πνιχ ελδηαθέξνπζεο απφςεηο γηα ηελ θνηλή νκηινχκελε γιψζζα. Κάζε
επηζηήκε, ππνζηήξηδε ν Κνχκαο, γηα λα γίλεη θαηαλνεηή θαη λα δηαδνζεί ζε φζνπο
«θηινκαζείο» ηελ επηζπκνχλ, έπξεπε απαξαηηήησο λα γξάθεηαη «εηο γιψζζαλ ηελ
νπνίαλ ιαιεί θαη θαηαιακβάλεη ην έζλνο φινλ». Τπνζηήξηδε αθφκα φηη «έζλνο δελ
εκπνξεί λα νλνκαζζή, φηαλ δελ έρε γιψζζαλ θαηαιακβαλνκέλελ απ’ φια ηνπ έζλνπο
ηα πξφζσπα».
Αο πξνζέμνπκε, ζηηο ζέζεηο πνπ δηαηππψλεη ν Κνχκαο, φηη ηε κνξθή ηεο γιψζζαο
πξέπεη λα ηελ θαλνλίδνπλ νη «πεπαηδεπκέλνη θαη ζνθνί άλδξεο» («λνκνζέηαο ηεο
γιψζζεο» νλφκαδε ηνπο ίδηνπο ν Κνξαήο) θαη θπζηθά ηελ επηζήκαλζε ηεο αλάγθεο γηα
θαζαξκφ, δηφξζσζε θαη αλαβάζκηζε ηεο νκηινχκελεο γιψζζαο, απφςεηο πνπ
ηαπηίδνληαη απφιπηα κε εθείλεο πνπ δηαηχπσζε ιίγν λσξίηεξα ν Κνξαήο:
«Γηά λα γείλε δε ην θαιφλ θνηλφηεξνλ, θαη λα κεηαδνζή αιεζψο ε
κάζεζηο ησλ Φπζηθψλ αθξνακάησλ θαη εηο ηνπο, φζνη παξά ηνπο καζεηάο,
ηα επηζπκνχζη θηινκαζείο, σο πξνείπα, αλάγθε ήην λα γξαθή εηο γιψζζαλ,
ηελ νπνίαλ ιαιεί θαη θαηαιακβάλεη ην έζλνο φινλ. Σνηαχηελ δε ελλνψ, ηεο
νπνίαο ηελ κελ χιελ δίδνπζηλ απηά ηα ζηφκαηα ηνπ ιαινχληνο έζλνπο, ην δε
είδνο θαη ηελ κνξθήλ θαηαξηίδεη θαη ηειεηνπνηεί ησλ πεπαηδεπκέλσλ θαη
ζνθψλ αλδξψλ ν φκηινο κε ηελ ζηάζκελ ηεο νξζήο θξίζεσο, θαη ηνπο
θαλφλαο ηεο παιαηάο εκψλ γιψζζεο, εμνξίδσλ κελ παλ βάξβαξνλ θαη
αιινεζλέο, αλη’ απηψλ δε εηζάγσλ ηα νηθεία θαη ζπγγεληθά, ζεξαπεχσλ δε
θαη δηνξζφλσλ ηα θαηαπιεγσκέλα θαη δηεζηξακκέλα. Σνηαχηε γιψζζα, φηαλ
εθθξάδε πξάγκαηα γλσζηά, θαηαιακβάλεηαη απφ πάζαλ ηάμηλ αθξναηψλ,
θαη εληαπηψ επθξαίλεη θαη ηελ ηάμηλ ησλ ειινγηκσηέξσλ».

΢ςμπεπάζμαηα

1. Η καθξά παξάδνζε ηεο αληίζεζεο αλάκεζα ζηε γξαπηή αηηηθίδνπζα θαη ηελ
θνηλή νκηινπκέλε, πνπ ζεκεηψζεθε ήδε θαη ζην απψηεξν παξειζφλ, επαλεκθαλίζηεθε
σο γισζζηθή δηακάρε κεηαμχ ησλ αξρατζηψλ θαη ησλ νπαδψλ ηεο θνηλήο γιψζζαο
ζηα κέζα ηνπ 18νπ αηψλα θαη ζπλέπεζε κε ηελ πεξίνδν ηνπ Νενειιεληθνχ
Γηαθσηηζκνχ θαη ηεο ηάζεο ησλ ινγίσλ λα εξγαζζνχλ γηα ηελ παηδεία ηνχ, θαηά ην
πιείζηνλ, αγξάκκαηνπ ιανχ.
2. Σν γισζζηθφ δήηεκα απνηέιεζε θαη ηδενινγηθφ πεδίν, ζην νπνίν έιαβαλ ρψξα
ζνβαξέο αληηπαξαζέζεηο ηδεψλ θαη ζπκπεξηθνξψλ ζε κηα θξίζηκε θάζε έλαξμεο ηεο
αλάπηπμεο θαη δηακφξθσζεο ηεο λενειιεληθήο θνηλσλίαο.
3. Η ζπλχπαξμε θαη ζπιιεηηνπξγία ηεο ειιεληθήο γξακκαηείαο θαη ηεξψλ θεηκέλσλ
(ζηελ εθθιεζηαζηηθή πξάμε) γηα πνιινχο αηψλεο, θαζφξηζε θαη ηελ εθπαηδεπηηθή θαη

17
ζρνιηθή χιε. Σελ ηδηφηππε απηή εθπαηδεπηηθή χιε (ζχξαζελ θαη ρξηζηηαληθή) θαη ε
Δθθιεζία πεξηέβαιε κε ην θχξνο ηεο, γηαηί ηθαλνπνηνχζε ηηο αξρέο θαη ηηο αλάγθεο ηεο,
ελψ επαξθνχζε απηή θαη γηα ηηο ζηνηρεηψδεηο εθπαηδεπηηθέο απαηηήζεηο ηεο επνρήο
εθείλεο.
4. Απφ ηελ άιιε κεξηά θαηά ηε δηάξθεηα ηεο Σνπξθνθξαηίαο ην ράζκα κεηαμχ ηεο
γξαπηήο θαη ηεο πξνθνξηθήο γιψζζαο έγηλε κεγαιχηεξν. ΢’ απηφ ζπλέβαιε ε
αλαπφθεπθηε απαηδεπζία ηνπ κεγαιχηεξνπ κέξνπο ηνπ ιανχ. Δμάιινπ είρε
παξεηζθξήζεη ζην ιεμηιφγην ησλ Διιήλσλ κεγάινο αξηζκφο μέλσλ ιέμεσλ (ηνχξθηθσλ
θ.ά.) θαη ε γιψζζα κε ηνλ θαηξφ, ζχκθσλα κε ηε κάιινλ ππεξβνιηθή θξίζε νξηζκέλσλ,
«βαξβαξψζεθε». Δληνχηνηο πνιινί ιφγηνη εμαθνινπζνχζαλ λα γξάθνπλ ηα βηβιία ηνπο
ζηελ αξραία γιψζζα, αθαηάιεπηε απφ ηνλ ακφξθσην ιαφ, θαη παξάιιεια λα
θεξχζζνπλ (νη άλζξσπνη ηεο Δθθιεζίαο) ζε απινχζηεξε γιψζζα.
5. Με ην ρξφλν νη δχν θχξηεο – θαη δηακεηξηθά αληίζεηεο – γισζζηθέο παξαηάμεηο ζα
γίλνπλ ηξεηο. ΢ηελ πξψηε αλήθαλ νη ιφγηνη πνπ ππνζηήξηδαλ ηελ επηζηξνθή ζηελ
αξραία αηηηθή δηάιεθην, σο κφλε ηθαλή λα εθθξάδεη θαη ηα πην πςειά ζπλαηζζήκαηα θαη
λνήκαηα θαη σο κέζνλ επαλφδνπ ηεο ππφδνπιεο Διιάδαο ζην αξραίν θιαζηθφ
κεγαιείν.
Η αληίζεηε παξάηαμε πεξηειάκβαλε ηνπο ιφγηνπο πνπ ζεσξνχζαλ ηελ αξραία
ειιεληθή γιψζζα σο λεθξή πιένλ, θαη ηελ πξνζπάζεηα κηαο ηέηνηαο επαλαζχλδεζεο
κε ηελ αξραία Διιάδα νιφηεια νπηνπηθή. Οξηζκέλνη κάιηζηα ππνζηήξηδαλ ζρεδφλ
ξηδνζπαζηηθέο ιχζεηο σο πξνο ηε δηδαζθαιία ηεο ιατθήο γιψζζαο.
Μεηαμχ ησλ δχν απηψλ ηάζεσλ δεκηνπξγήζεθε κηα ηξίηε, πνπ ζπληζηνχζε ηελ
απνθπγή ησλ γισζζηθψλ αθξνηήησλ θαη ηνλ ζπγθεξαζκφ ηεο αξραίαο θαη ηεο θνηλήο
(δεκνηηθήο) γιψζζαο, κε ηελ ηήξεζε κηαο πξνζεθηηθήο θαη ζπκβηβαζηηθήο γισζζηθήο
πνιηηηθήο, πνπ ν Κνξαήο νλφκαζε «κέζε νδφ».
6. Αλακθίβνια φινη απηνί νη ιφγηνη ηεο επνρήο ηεο Σνπξθνθξαηίαο επηδίσθαλ ην
θσηηζκφ ηνπ Γέλνπο θαη ηελ θαιιηέξγεηα ηεο εζληθήο ζπλείδεζήο ηνπ. Αξθεηνί κάιηζηα
επηζπκνχζαλ κε ην θσηηζκφ λα πξνεηνηκαζηεί ην Γέλνο γηα ηελ απνηίλαμε ηνπ
ηνχξθηθνπ δπγνχ. Γηέθεξαλ πάλησο σο πξνο ην βαζκφ ηζηνξηθνχ ξεαιηζκνχ πνπ είραλ.
7. Μεξηθέο θνξέο νη γισζζηθέο δηαθνξνπνηήζεηο ζήκαηλαλ θαη θνηλσληθέο θαη
ηαμηθέο δηαθνξέο. Η δηαθνξά απηή ηνλίδεηαη π.ρ. ζηελ επηζήκαλζε ηεο γισζζηθήο
δηαθνξνπνίεζεο ησλ «ζπνπδαίσλ θαη επγελψλ» θαη ηεο Δθθιεζίαο αθελφο, θαη ησλ
«ρπδαίσλ» αθεηέξνπ, απφ ηνλ Παλαγηψηε Κνδξηθά. Χζηφζν απηφ δελ ίζρπε πάληνηε: νη
Παηξηάξρεο Μειέηηνο Πεγάο, Κχξηιινο Λνχθαξηο, Παξζέληνο, Ιεξεκίαο Γ΄ θαη πιήζνο
θιεξηθψλ, κε γλσζηφηεξν ηνλ Ηιία Μεληάηε, ήηαλ νπαδνί ηεο ιατθήο γιψζζαο.
Αθεηέξνπ έλαο απφ ηνπο ζεκαληηθφηεξνπο νπαδνχο ηνπ δεκνηηθηζκνχ, ν Γεκήηξηνο
Καηαξηδήο, ήηαλ Φαλαξηψηεο. Αθφκε ν γεσθηήκνλαο ηεο Θεζζαιίαο Γαληήι
Φηιηππίδεο θαη ν θφκεο Γηνλχζηνο ΢νισκφο ήηαλ ερζξνί ηεο αξραίαο θαη ηεο
θαζαξεχνπζαο.
8. Δίλαη δπλαηφ λα ππνζηεξηρζεί, φηη ε πιένλ ξεαιηζηηθή άπνςε απνδείρζεθε πσο
ήηαλ απηή ηνπ Κνξαή. Σν γισζζηθφ αίζζεκα θαη ν πξνζαλαηνιηζκφο ηνπ Κνξαή ήηαλ
ζσζηά, θαζψο θαη ην ελδηαθέξνλ ηνπ λα ζηεξηρζεί θαη λα κειεηήζεη ηε λέα γιψζζα,
πνπ ηελ έβιεπε, επίζεο ζσζηά, σο ηελ ηειεπηαία θάζε κίαο θαη ηεο απηήο γιψζζαο,
απφ ηελ αξραηφηεηα ψο ηα λεφηεξα ρξφληα θαη ψο ηελ επνρή ηνπ.
Σν γισζζηθφ ζχζηεκα ηνπ Κνξαή είρε πνιιά πιενλεθηήκαηα, θαζψο κπνξνχζε λα
πινπηίδεη θαη λα βειηηψλεηαη ζπλέρεηα, είηε αληιψληαο ιεμηιφγην απφ ηελ αξραία
ειιεληθή γιψζζα, είηε δηακνξθψλνληαο λέν ιεμηιφγην πνπ πξνεξρφηαλ απφ ηελ θνηλή

18
(δεκνηηθή) επάλσ ζηε βάζε ηεο αξραίαο, είηε ελζσκάησλε λέεο ιέμεηο επξείαο
ρξήζεσο ζην θαζεκεξηλφ θαη ην επηζηεκνληθφ ιεμηιφγην, πεηπραίλνληαο κ’ απηφ ηνλ
ηξφπν θαη ηελ εθιαΐθεπζε ησλ επηζηεκψλ.
Δίλαη βέβαηα γεγνλφο, φηη κε ην ζάλαην ηνπ Κνξαή ε πεξίθεκε «κέζε νδφο»
επίιπζεο ηνπ γισζζηθνχ δεηήκαηνο εγθαηαιείπεηαη. Αξθεηνί νπαδνί ηνπ Κνξαή
ξέπνπλ πιένλ πξνο ηνλ αξρατζκφ. Σνπιάρηζηνλ ψο ηα κέζα ηνπ 19νπ αηψλα ε
θαζαξεχνπζα ηνπ λενζχζηαηνπ ειιεληθνχ θξάηνπο ζα εμαξραΐδεηαη φιν θαη
πεξηζζφηεξν.
9. Άιισζηε θαη ε θνηλή (δεκνηηθή) γιψζζα ηεο επνρήο δελ απνηεινχζε εληαίν θαη
νκνηφκνξθν εθθξαζηηθφ φξγαλν ή ηνπιάρηζηνλ αληηιεπηφ απ’ φιν ην ιαφ, αθνχ ζηα
γξαπηά ή θαη ηηο πξνηάζεηο ησλ ινγίσλ ηεο παξάηαμεο απηήο (π.ρ. ζην έξγν ηνπ
Γεκεηξίνπ Καηαξηδή-Φσηηάδε, ηνπ Αζαλαζίνπ Φαιίδα, ηνπ Ισάλλε Βειαξά)
δηαθξίλνληαλ ηνπηθνί ή γεσγξαθηθνί ηδησκαηηζκνί θαη δηάιεθηνη, νη νπνίνη φρη απιψο
δπζρέξαηλαλ ηελ θαηαλφεζε ησλ γξαθνκέλσλ ηνπο απφ ην ζχλνιν ηνπ ιανχ, αιιά θαη
ζπρλά δελ ήηαλ θαζφινπ θαηαλνεηνί ζε άιιεο απνκαθξπζκέλεο πεξηνρέο.
10. Πξέπεη ηέινο λα ζεκεησζεί, φηη θαη εηδηθφηεξα φζνλ αθνξά ηε ινγνηερλία, θαη ε
θαζαξεχνπζα, φπσο απνδείρζεθε ζηνπο κεηά ηελ απειεπζέξσζε ρξφλνπο, δελ ήηαλ
ηφζν ςπρξή θαη απξφζθνξε γηα κεγάια έξγα, φπσο ππνζηήξηδαλ νη δεκνηηθηζηέο,
αθνχ ζ’ απηήλ έγξαςαλ, κε ηνλ έλα ή ηνλ άιιν ηξφπν, ηα ζπνπδαία έξγα ηνπο ν
Αλδξέαο Κάιβνο, ν Αιέμαλδξνο Παπαδηακάληεο, ν Δκκαλνπήι Ρνΐδεο, ν Γεψξγηνο
Βηδπελφο, ν Μηραήι Μεηζάθεο, ν Κ.Π. Καβάθεο θ.ά.

Κ.Θ. Γεκαξάο, Νενειιεληθόο Γηαθσηηζκόο, πέκπηε έθδνζε, εθδ. Δξκήο, Αζήλα 1989, ζ. 16.
Αληψλεο Ληάθνο, «Δμ ειιεληθήο εηο ηελ εκψλ θνηλήλ γιψζζαλ», ζηνλ ηφκν πνπ εμέδσζε ην «Κέληξν
Διιεληθήο Γιψζζαο» κε ηίηιν Ιζηνξία ηεο ειιεληθήο γιώζζαο, Από ηηο αξρέο έσο ηελ ύζηεξε αξραηόηεηα,
Δπηζηεκνληθή επηκέιεηα Α.-Φ. Υξηζηίδεο, Ιλζηηηνχην Νενειιεληθψλ ΢πνπδψλ, Ίδξπκα Μαλφιε
Σξηαληαθπιιίδε, Θεζζαινλίθε 2001, ζ. 963.
Βι. θαη α) Ρσμάλε Γ. Αξγπξνπνχινπ, «Γισζζνινγηθά ηνπ Νενειιεληθνχ Γηαθσηηζκνχ», Αθηέξσκα ζηνλ
Δπάγγειν Παπαλνύηζν, Με ηελ επηκέιεηα Δπηηξνπήο, ηφκνο Α΄, Αζήλα 1980, ζζ. 399-412 θαη β) Robert
Browning, «Η αλάπηπμε ηεο εζληθήο γιψζζαο», Η κεζαησληθή θαη λέα ειιεληθή γιώζζα, κεηάθξ. Μαξία Ν.
Κνλνκή, εθδ. Γ.N. Παπαδήκα, Αζήλα 1995, ζζ. 133-156.
Κ.Θ. Γεκαξά, Ιζηνξία ηεο Νενειιεληθήο Λνγνηερλίαο, φγδνε έθδνζε, εθδ. Ίθαξνο, Αζήλα 1987, ζ. 204.
Βι. ζρεηηθά α) Γεκήηξηνο Βεξλαξδάθεο, Ψεπδαηηηθηζκνύ Έιεγρνο, ήηνη Κ.΢. Κόληνπ Γισζζηθώλ
Παξαηεξήζεσλ αλαθεξνκέλσλ εηο ηελ λέαλ Διιεληθήλ γιώζζαλ αλαζθεπή, ελ Σεξγέζηε 1884, ζ. 445 θαη
β) Α.Δ. Μέγα, Ιζηνξία ηνπ γισζζηθνύ δεηήκαηνο, Μέξνο Β΄ Αηψλεο γισζζηθψλ ζπδεηήζεσλ (1750-1926),
εθδ. Ι.Γ. Κνιιάξνο, ελ Αζήλαηο 1927, ζζ. 6-7.
Κ.Ν. ΢άζα, Νενειιεληθήο Φηινινγίαο Παξάξηεκα, Ιζηνξία ηνπ δεηήκαηνο ηεο λενειιεληθήο γιώζζεο, ελ
Αζήλαηο 1870 (θαη θσηναλαηχπσζε: εθδ. Ι. Υησηέιιε, Αζήλαη 1969), ζζ. 11-15, 64-74 θ.α.

19
Δπγέληνο Βνχιγαξηο, «Λνγηθήο Πξνδηαηξηβή», Η Λνγηθή, εθ παιαηώλ ηε θαη λεσηέξσλ ζπλεξαληζζείζα, ελ
Λεηςία ηεο ΢αμνλίαο 1766, ζ. 49.
Βαγγέιεο ΢θνπβαξάο, Κεθάιαηα από ηελ ηζηνξία ησλ λενειιεληθώλ γξακκάησλ, Αζήλα 1978, ζ. 37. Βι.
θαη ηελ ελδηαθέξνπζα δηδαθηνξηθή δηαηξηβή ηνπ Νεφθπηνπ Υαξηιάνπ, Ο Νεόθπηνο Γνύθαο θαη ε ζπκβνιή
ηνπ ζην Νενειιεληθό Γηαθσηηζκό, εθδ. Κπβέιε, Αζήλα 2002.
Η θαη’ επηηνκήλ Γξακκαηηθή Σεξςηζέα, ππφ Νενθχηνπ Γνχθα, έθδνζηο ηεηάξηε, επηδηνξζσκέλε, ελ Βηέλλε
1812. Απνζπάζκαηα ζην: Α.Δ. Μέγα, Ιζηνξία ηνπ γισζζηθνύ δεηήκαηνο, φ.π., ζζ. 182-183.
Λόγνη ησλ Αηηηθώλ Ρεηόξσλ ελ νηο πξνζεηέζεζαλ θαη ε εξκελεία ηνπ Οπιπηαλνύ εηο Γεκνζζέλελ, θαη
Αξπνθξαηίσλνο ην Λεμηθόλ, Δπεμεξγαζζέληεο δε θαη εθδνζέληεο ππφ Νενθχηνπ Γνχθα εηο ηφκνπο δέθα,
Βηέλλε 1812. Σν απφζπαζκα πξνέξρεηαη απφ ηνλ πξψην ηφκν θαη αλαδεκνζηεχεηαη ζην: Α.Δ. Μέγα,
Ιζηνξία ηνπ γισζζηθνύ δεηήκαηνο, φ.π., ζζ. 190-191.
Κ.Ν. ΢άζα, Νενειιεληθήο Φηινινγίαο Παξάξηεκα, Ιζηνξία ηνπ δεηήκαηνο ηεο λενειιεληθήο γιώζζεο, φ.π.,
ζ. 275.
Α.Δ. Μέγα, Ιζηνξία ηνπ γισζζηθνύ δεηήκαηνο, φ.π., ζ. 177.
Παλαγησηάθε Καγθειιαξίνπ Κνδξηθά, Μειέηε ηεο θνηλήο ειιεληθήο δηαιέθηνπ, Δηζαγσγή θαη επηκέιεηα
Άιθεο Αγγέινπ, εθδ. Μνξθσηηθφ Ίδξπκα Δζληθήο Σξαπέδεο, Αζήλα 1998, ζζ. 247-248.
΋.π., ζ. 275.
Δίλαη θαλεξφ φηη εδψ ν Κνδξηθάο αληιεί επίηεδεο γισζζηθά επηρεηξήκαηα απφ ηα άθζνλα ζθσπηηθά
παξαδείγκαηα ηεο δήζελ εθαξκνγήο ηεο γισζζηθήο ζεσξίαο ηνπ Κνξαή, πνπ θαηαζθεχαζε ν Ιαθσβάθεο
Ρίδνο Νεξνπιφο ζηελ ηξίπξαθηε θσκσδία «Κνξαθηζηηθά ή δηφξζσζηο ηεο ξσκατθήο γιψζζαο» (1812). Βι.
ηψξα Βειαξάο, Φαιίδαο, Υξηζηφπνπινο θ.ά., Η δεκνηηθηζηηθή αληίζεζε ζηελ θνξατθή «κέζε νδό»,
Δηζαγσγή-επηκέιεηα Δκκ. Ι. Μνζρνλάο, εθδ. Οδπζζέαο, Αζήλα 1981, ζ. 16 θ.α. Γηα ην έξγν απηφ βι.
Θφδσξνο Γξακκαηάο, «Γπν αληηθνξατθά θείκελα: Σα “Κνξαθηζηηθά” ηνπ Ιαθ. Ρίδνπ Νεξνπινχ θαη ην
“΋λεηξν” ηνπ Αζ. Υξηζηφπνπινπ», Γιώζζα θαη ηδενινγία ζην Νενειιεληθό Γηαθσηηζκό, Γνθίκηα, εθδ.
Κνπιηνχξα, Αζήλα 1991, ζζ. 41-59.
΋.π., «Πξνιεγφκελα», ζ. νε΄.
Γεκήηξηνο Καηαξηδήο, «΢ρέδην φη’ ε ξσκαίθηα γιψζζα...», Γνθίκηα, Δπηκέιεηα Κ.Θ. Γεκαξάο, Νέα
Διιεληθή Βηβηιηνζήθε, ΢Π 28, εθδ. Δξκήο, Αζήλα 1974, ζ. 9.
Δλλνείηαη: πξέπεη.
Γεκήηξηνο Καηαξηδήο, «Η ζεσξία ηεο αγσγήο ησλ παηδηψλ...», Γνθίκηα, φ.π., ζζ. 24-25.
Γεκήηξηνο Καηαξηδήο, «Γχν πξφινγνη (1784,1796)», Σα Δπξηζθόκελα, Δθδφηεο Κ.Θ. Γεκαξάο,
Φηινινγηθή Βηβιηνζήθε - 9, εθδ. Δξκήο, Αζήλα 1999, ζ. 322.
Λίλνο Πνιίηεο, Ιζηνξία ηεο Νενειιεληθήο Λνγνηερλίαο, ηέηαξηε έθδνζε, εθδ. Μνξθσηηθφ Ίδξπκα Δζληθήο
Σξαπέδεο, Αζήλα 1985, ζ. 96.
Απνηειείηαη απφ ηέζζεξα επηκέξνπο έξγα: α) κηα επαλαζηαηηθή πξνθήξπμε, β) Σα δίθαηα ηνπ αλζξψπνπ
(35 άξζξα), γ) ην ΢χληαγκα (124 άξζξα) θαη δ) ηνλ παηξησηηθφ θαη δεκνθηιή «Θνχξην». Βι. ηψξα: Βνπιή
ησλ Διιήλσλ, Ρήγα Βειεζηηλιή, Άπαληα ηα ΢σδόκελα, πέκπηνο ηφκνο, Νέα Πνιηηηθή Γηνίθεζηο ησλ
θαηνίθσλ ηεο Ρνύκειεο ηεο Μηθξάο Αζίαο, ησλ Μεζνγείσλ Νήζσλ θαη ηεο Βιαρνκπνγδαλίαο, Δηζαγσγή Δπηκέιεηα - ΢ρφιηα Παζράιεο Μ. Κηηξνκειίδεο, Αζήλα 2000.
Δλλνεί ηελ αξραΐδνπζα ειιεληθή γιψζζα ηεο επνρήο ηνπ.
Βνπιή ησλ Διιήλσλ, Ρήγα Βειεζηηλιή, Άπαληα ηα ζσδόκελα, δεχηεξνο ηφκνο, Φπζηθήο Απάλζηζκα Γηά
ηνπο Αγρίλνπο θαη Φηινκαζείο Έιιελαο, Δηζαγσγή - Δπηκέιεηα - ΢ρφιηα Κψζηαο Θ. Πέηζηνο, Αζήλα 2002,
ζζ. 37-38.

20
Βνπιή ησλ Διιήλσλ, Ρήγα Βειεζηηλιή, Άπαληα ηα ΢σδόκελα, πέκπηνο ηφκνο, Νέα Πνιηηηθή Γηνίθεζηο ησλ
θαηνίθσλ ηεο Ρνύκειεο ηεο Μηθξάο Αζίαο, ησλ Μεζνγείσλ Νήζσλ θαη ηεο Βιαρνκπνγδαλίαο, φ.π., ζ. 56.
Βι. ηελ αμηνιφγεζε ηνπ έξγνπ απφ ηελ Αηθαηεξίλε Κνπκαξηαλνχ, ζην: Γαληήι Φηιηππίδεο - Γξεγφξηνο
Κσλζηαληάο, Γεσγξαθία Νεσηεξηθή, Δπηκέιεηα Αηθαηεξίλε Κνπκαξηαλνχ, Νέα Διιεληθή Βηβιηνζήθε, ΢Π
45, εθδ. Δξκήο, Αζήλα 1988, ζζ. 9-12.
Ο Βαγγέιεο ΢θνπβαξάο ππνζηήξημε φηη, θαηά ην κεγαιχηεξν θαη βαζηθφηεξν πνζνζηφ ηνπ, ην έξγν απηφ
αλήθεη ζηνλ Γαληήι Φηιηππίδε. Βι. ζρεηηθά Βαγγέιεο ΢θνπβαξάο, Κεθάιαηα από ηελ ηζηνξία ησλ
λενειιεληθώλ γξακκάησλ, φ.π., ζ. 12.
Κ.Θ. Γεκαξά, Ιζηνξία ηεο Νενειιεληθήο Λνγνηερλίαο, φγδνε έθδνζε, εθδ. Ίθαξνο, Αζήλα 1987, ζ. 152.
Λίλνπ Πνιίηε, Ιζηνξία ηεο Νενειιεληθήο Λνγνηερλίαο, ηέηαξηε έθδνζε, εθδ. Μνξθσηηθφ Ίδξπκα Δζληθήο
Σξαπέδεο, Αζήλα 1985, ζ. 97.
Δηδηθφηεξα γηα ην θηινζνθηθφ ζηνραζκφ ηνπ Γαληήι Φηιηππίδε βι. Γξεγφξεο Καξαθχιιεο, Η
θηινζνθηθή πξνβιεκαηηθή ηνπ Γεκεηξίνπ - Γαληήι Φηιηππίδε, εθδ. Βάληαο, Θεζζαινλίθε 1993.
Γαληήι Φηιηππίδεο - Γξεγφξηνο Κσλζηαληάο, Γεσγξαθία Νεσηεξηθή, φ.π., ζζ. 146-147.
΋.π., ζ. 114.
Απφ επηζηνιή ηνπ Αζαλαζίνπ Φαιίδα πξνο ηνλ Νεφθπην Γνχθα, 6 Οθησβξίνπ 1815. ΢ην: Ισάλλνπ
Οηθνλφκνπ Λαξηζαίνπ, Δπηζηνιαί δηαθόξσλ Διιήλσλ ινγίσλ, αλσηάησλ θιεξηθώλ, Σνύξθσλ δηνηθεηώλ,
εκπόξσλ θαη εζλαθίσλ (1759-1824), Μεηαγξαθή-παξαθνινχζεζε-πξφινγνο Γηάλεο Α. Αλησληάδεο,
Φηινινγηθή παξνπζίαζε Μ.Μ. Παπατσάλλνπ, Αζήλα 1964, ζ. 254. Αλαδεκνζίεπζε: Βειαξάο, Φαιίδαο,
Υξηζηφπνπινο θ.ά., Η δεκνηηθηζηηθή αληίζεζε ζηελ θνξατθή «κέζε νδό», φ.π., ζ. 107.
Ισάλλεο Βειαξάο, Η Ρνκεεθε γινζα, ζην : Βειαξάο, Φαιίδαο, Υξηζηφπνπινο θ.ά., Η δεκνηηθηζηηθή
αληίζεζε..., φ.π., ζζ. 128-130.
Ισάλλεο Βειαξάο, «Ο Λνγηψηαηνο ηαμηδηψηεο», ζην: Βειαξάο, Φαιίδαο, Υξηζηφπνπινο θ.ά., Η
δεκνηηζηηθή αληίζεζε..., φ.π., ζζ. 140-142.
΋.π., ζ. 143.
Ισάλλεο Βειαξάο, «Ο Λνγηψηαηνο ή ν Κνινθπζνχιεο», ζην: Βειαξάο, Φαιίδαο, Υξηζηφπνπινο θ.ά., Η
δεκνηηζηηθή αληίζεζε..., φ.π., ζζ. 144-145.
Βι. ζρεηηθά Νηθνιάνπ Αξγ. Βνζηαληδή, Παηδαγσγηθαί ηδέαη Ισζήπνπ ηνπ Μνηζηόδαθνο, ελ Αζήλαηο 1941.
Δκκαλνπήι Κξηαξάο, «Η “Παηδαγσγία” ηνπ Μνηζηφδαθνο θαη ε ζρέζε ηεο κε ην παηδαγσγηθφ ζχγγξακκα
ηνπ Locke», Byzantinisch-Neugriechische Jahrbücher, ηφκνο XVII (1939-1943), Αζήλαη 1944, ζζ. 135-153
(=Γισζζνθηινινγηθά, Ύζηεξν Βπδάληην – Νένο Διιεληζκόο, Θεζζαινλίθε 2000, ζζ. 8-27.
Παζράιεο Μ. Κηηξνκειίδεο, Ιώζεπνο Μνηζηόδαμ, Οη ζπληεηαγκέλεο ηεο βαιθαληθήο ζθέςεο ηνλ 18ν αηώλα,
εθδ. Μνξθσηηθφ Ίδξπκα Δζληθήο Σξαπέδεο, Αζήλα 1985.
Α.Δ. Μέγα, Ιζηνξία ηνπ γισζζηθνύ δεηήκαηνο, φ.π., ζ. 13-14.
Ιψζεπνο Μνηζηφδαμ, Πξαγκαηεία πεξί Παίδσλ Αγσγήο ή Παηδαγσγία, Δπηκέιεηα, εηζαγσγή θαη ζεκεηψζεηο
Γξεγφξεο Καξαθχιιεο, εθδ. Ιλζηηηνχην Βηβιίνπ θαη Αλάγλσζεο, Κνδάλε 1998, ζ. 5.
Ιψζεπνο Μνηζηφδαμ, Απνινγία, Δπηκέιεηα Άιθεο Αγγέινπ, Νέα Διιεληθή Βηβιηνζήθε, ΢Π 35, εθδ. Δξκήο,
Αζήλα 1992.
Θεσξία ηεο Γεσγξαθίαο, ζπληεζείζα ππφ Ισζήπνπ Μνηζηφδαθνο, ελ ηε Οπηέλλε ηεο Ανπζηξίαο 1781, ζ. Υ.

21

Βλ. ζτεηικά Εωή Μοσρούηη-Γκενάκοσ, Ο Νικηθόρος Θεοηόκης (1731-1800) και η
ζσμβολή ασηού εις ηην Παιδείαν ηοσ Γένοσς, Γιαηριβή επί διδακηορία, Βιβλιοθήκη
Σοθίας Ν. Σαριπόλοσ, Δθνικόν και Καποδιζηριακόν Πανεπιζηήμιον Αθηνών,
Φιλοζοθική Στολή, Αθήνα 1979.
Λόγνη εηο ηελ Αγίαλ θαη Μεγάιελ Σεζζαξαθνζηήλ, κεηά θαη ηηλσλ παλεγπξηθώλ, επηθσλεκαηηθώλ θαη
επηηαθίσλ, ζπληεζέληεο κελ, θαη εθθσλεζέληεο παξά Νηθεθφξνπ Ιεξνκνλάρνπ Θενηφθε, ηνπ Κεξθπξαίνπ
... ελ Λεηςία ηεο ΢αμνλίαο 1766. Απφζπαζκα ζην: Βαζηιείνπ Σαηάθε (επηκ.), ΢θνύθνο, Μεληάηεο,
Βνύιγαξηο, Θενηόθεο, Βαζηθή Βηβιηνζήθε 8, εθδ. Αεηφο Α.Δ., Αζήλαη 1953, ζζ. 252-253.
Λόγνη εηο ηελ Αγίαλ θαη Μεγάιελ Σεζζαξαθνζηήλ..., ζην: Βαζηιείνπ Σαηάθε (επηκ.), ΢θνύθνο, Μεληάηεο,
Βνύιγαξηο, Θενηόθεο, φ.π., ζ. 279.
Κπξηαθνδξόκηνλ ήηνη Δξκελεία θαη κεη’ απηήλ εζηθή νκηιία εηο ην θαηά πάζαλ Κπξηαθήλ ελ ηαηο Αγίαο ησλ
Οξζνδόμσλ Δθθιεζίαηο αλαγηλσζθόκελνλ Δπαγγέιηνλ, ζπληαρζέλ ππφ ηνπ Παληεξσηάηνπ Αξρηεπηζθφπνπ
Νηθεθφξνπ ηνπ πξψελ Αζηξαραλίνπ θαη ΢ηαπξνππφιεσο ... ηφκνο Α΄, ελ Μφζρα 1796, Πξφινγνο.
Γεψξγηνο Μπακπηληψηεο, «Αδακάληηνο Κνξαήο, Ο κεγάινο ζηνραζηήο ηεο ειιεληθήο γιψζζαο», Διιεληθή
γιώζζα, Παξειζόλ-παξόλ-κέιινλ, εθδ. Gutenberg, Αζήλα 1994, ζ. 42.
Κ.Θ. Γεκαξάο, Νενειιεληθόο Γηαθσηηζκόο, φ.π., ζ. 335.
Γηα ηηο γισζζηθέο ζέζεηο ηνπ ραξαθηεξηζηηθή είλαη κηα ζεκαληηθή επηζηνιή πξνο ηνλ θίιν ηνπ Αιέμαλδξν
Βαζηιείνπ, ηελ νπνία πξνηάζζεη σο πξφινγν ηεο έθδνζεο ησλ Αηζηνπηθώλ ηνπ Ηιηνδψξνπ (Παξίζη 1804),
θαη νη Απηνζρέδηνη ζηνραζκνί πεξί ηεο ειιεληθήο παηδείαο θαη γιώζζεο (Πξνιεγφκελα ζηελ έθδνζε ησλ
Βίσλ Παξαιιήισλ ηνπ Πινπηάξρνπ, Παξίζη 1809-1814).
Αδακάληηνο Κνξαήο, Πξνιεγφκελα ζηελ έθδνζε ηνπ 1804 ησλ Αηζηνπηθώλ ηνπ Ηιηνδψξνπ (Δπηζηνιή
πξνο ηνλ Αιέμαλδξν Βαζηιείνπ), ηψξα ζηνλ ηφκν Αδακάληηνπ Κνξαή, Πξνιεγόκελα ζηνπο αξραίνπο
Έιιελεο ζπγγξαθείο, Καη ε απηνβηνγξαθία ηνπ, Πξφινγνο Κ.Θ. Γεκαξά, εθδ. Μνξθσηηθφ Ίδξπκα Δζληθήο
Σξαπέδεο, Αζήλα 1986, ζ. 52.
Αδακάληηνο Κνξαήο, Δπηζηνιή πξνο ηνλ Γεκήηξην Λψην, 15 Ιαλνπαξίνπ 1788, Αιιεινγξαθία, ηφκ. Α΄
(1774-1798), εθδ. ΋κηινο Μειέηεο ηνπ Διιεληθνχ Γηαθσηηζκνχ, Βηβιηνπσιείνλ ηεο Δζηίαο, Αζήλα 1964,
ζ. 94. Βι. θαη ηνπ ίδηνπ Πξνιεγόκελα…, φ.π., ζζ. 42 θαη 502.
Αδακάληηνο Κνξαήο, Δπηζηνιή πξνο ηνλ Αιέμαλδξν Βαζηιείνπ, 9 Οθησβξίνπ 1804, Αιιεινγξαθία, ηφκνο
Β΄ (1799-1809), εθδ. Ο.Μ.Δ.Γ., Βηβιηνπσιείνλ ηεο Δζηίαο, Αζήλα 1966, ζ. 201.
Αδακάληηνο Κνξαήο, Πξνιεγόκελα ..., φ.π., ζ. 498. Βι. θαη ηνπ ίδηνπ Δπηζηνιή πξνο ηνλ Αιέμαλδξν
Βαζηιείνπ, 27 Ννεκβξίνπ 1803, Αιιεινγξαθία, ηφκ. Β΄ (1799-1809), φ.π., ζ. 116.
Αδακάληηνο Κνξαήο, Πξνιεγόκελα ..., φ.π., ζ. 239.
Αδακάληηνο Κνξαήο, Πξνιεγόκελα ..., φ.π., ζζ. 39-40.
Αδακάληηνο Κνξαήο, Πξνιεγόκελα ..., φ.π., ζζ. 50-51.
Βι. ζρεηηθά Κσλζηαληίλνο Γ. Μαιαθάληεο, «Απφςεηο ηνπ Αδακάληηνπ Κνξαή γηα ηε δηδαζθαιία ηεο
γιψζζαο», Η Παηδαγσγηθή ηνπ Νενειιεληθνύ Γηαθσηηζκνύ, εθδ. Πνξεία, Αζήλα 2001, ζζ. 45-63.
Αδακάληηνο Κνξαήο, Πξνιεγόκελα ..., φ.π., ζ. 41.
Αδακάληηνο Κνξαήο, Πξνιεγόκελα ..., φ.π., ζζ. 136-137 θαη 499-500.
Αδακάληηνο Κνξαήο, Πξνιεγόκελα …, φ.π., ζ. 36.
Αδακάληηνο Κνξαήο, Πξνιεγόκελα ..., φ.π., ζζ. 51-52.

22
Γηα ηηο θηινζνθηθέο επηδξάζεηο πνπ δέρηεθε ν Κνχκαο, θαζψο θαη γηα ην έξγν ηνπ βι. α) Αζαλαζία
Γιπθνθξχδε-Λενληζίλε, «Η αηζζεηηθή ζεσξία ηνπ Κ.Μ. Κνχκα», Νενειιεληθή Φηινζνθία, Πξόζσπα θαη
Θέκαηα, εθδ. Αθνί Σνιίδε, Αζήλα 1993, ζζ. 79-120 θαη β) Φσηεηλή Σζηξίθνγινπ-Λαγνχδα, Ο Θεζζαιόο
ιόγηνο-παηδαγσγόο ηνπ Νενειιεληθνύ Γηαθσηηζκνύ Κσλζηαληίλνο Μ. Κνύκαο, Η δσή - ην έξγν ηνπ - νη
ηδέεο ηνπ, εθδ. Αδειθψλ Κπξηαθίδε, Θεζζαινλίθε 1997.
Κσλζηαληίλνπ Μ. Κνχκα, Δπηζηνιή πξνο Φξαγθίζθνλ Κ. Μαύξνλ (΢ύληαγκα Φηινζνθίαο, η. A΄, Βηέλλε
1818, ζζ. γ΄-μβ΄), Πξνιεγφκελα, εξκελεπηηθφ ππφκλεκα θαη επξεηήξηα Νίθνπ Φεκκέλνπ, εθδ. Γηνλπζίνπ Ν.
Καξαβία, Αζήλα 1980, ζ. κ΄.
΢ύλνςηο Φπζηθήο, εηο ρξήζηλ ησλ πξσηνπείξσλ καζεηώλ ηνπ Φηινινγηθνύ ηεο ΢κύξλεο Γπκλαζίνπ, ππφ
Κσλζηαληίλνπ Μ. Κνχκα, ελ Βηέλλε ηεο Απζηξίαο, ηππνγξ. Ι.Β. ΢βεθίνπ, 1812, ζζ. ε΄-ζη΄, θ΄ θαη θβ΄.
Γηα ηε ζπκκεηνρή ή ηελ ππνθίλεζε ερζξηθψλ ελεξγεηψλ ηεο Δθθιεζίαο θαη ηνπ Οηθνπκεληθνχ Παηξηαξρείνπ
Κσλζηαληηλνππφιεσο ελαληίνλ ησλ εθπξνζψπσλ θαη ησλ νπαδψλ ηνπ θηλήκαηνο ηνπ Γηαθσηηζκνχ, αιιά
θαη εθπαηδεπηηθψλ ηδξπκάησλ («Φηινινγηθφλ Γπκλάζηνλ» ΢κχξλεο) βι. α) Φίιηππνο Ηιηνχ, Κνηλσληθνί
Αγώλεο θαη Γηαθσηηζκόο, Η πεξίπησζε ηεο ΢κύξλεο (1819), δεχηεξε έθδνζε, ζπκπιεξσκέλε, Δηαηξεία
Μειέηεο Νένπ Διιεληζκνχ-Μλήκσλ, Αζήλα 1986 θαη β) ηνπ ίδηνπ, Σύθισζνλ Κύξηε ηνλ ιαόλ ζνπ, εθδ.
Πνξεία, Αζήλα 1988.
Πβ. Γηάλλε Κνξδάηνπ, Γεκνηηθηζκόο θαη Λνγησηαηηζκόο, δεχηεξε έθδνζε, εθδ. Μπνπθνπκάλε, Αζήλαη
1974, ζζ. 40-41, 56-57 θ.α.
Πεξηζζφηεξεο παξαηεξήζεηο γηα ην γξακκαηηθφ ζχζηεκα ηνπ Κνξαή βι. Μαλφιεο Σξηαληαθπιιίδεο,
Άπαληα, ηφκνο ηξίηνο, αλαηχπσζε κε δηνξζψζεηο, εθδ. Αξηζηνηέιεην Παλεπηζηήκην Θεζζαινλίθεο,
Ιλζηηηνχην Νενειιεληθψλ ΢πνπδψλ (Ίδξπκα Μαλφιε Σξηαληαθπιιίδε), Θεζζαινλίθε 1981, ζζ. 452-455.
Απνθαιππηηθφ π.ρ. γηα ηελ πξνζπάζεηα ηνπ εμαξρατζκνχ ηεο ζρνιηθήο γιψζζαο, αθφκα θαη ζην δεκνηηθφ
ζρνιείν, είλαη ην Β.Γ. ηεο 23εο Ινπιίνπ 1856 (Τπνπξγφο επί ησλ Δθθιεζηαζηηθψλ θαη ηεο Γεκνζίαο
Δθπαηδεχζεσο ήηαλ ν Υ. Υξηζηφπνπινο) «Πεξί ηηλσλ ηξνπνπνηήζεσλ επί ηνπ Οδεγνχ ηεο
Αιιεινδηδαθηηθήο Μεζφδνπ», ην νπνίν φξηδε φηη «[...] Γξακκαηηθή ηεο ειιεληθήο γιψζζεο δηά ηα δεκνηηθά
ζρνιεία νξίδεηαη ε ηεο αξραίαο θαη κφλε [...]». Βι. ζρεηηθά Αιέμεο Γεκαξάο (επηκ.), Η κεηαξξύζκηζε πνπ
δελ έγηλε (Σεθκήξηα ηζηνξίαο), ηφκνο δεχηεξνο 1895-1967, β΄ αλαηχπσζε, Νέα Διιεληθή Βηβιηνζήθε, ΢Π
26, εθδ. Δξκήο, Αζήλα 1986, ζ. 136.
Γηα ηελ εμέιημε ηνπ γισζζηθνχ δεηήκαηνο ζηνλ 20φ αηψλα, φπσο εκθαλίζηεθε ζηε λενειιεληθή ινγνηερλία
βι. θαη ην άξζξν κνπ «Η γισζζηθή παξέκβαζε ηνπ Γξεγνξίνπ Ξελφπνπινπ ζηελ (παηδηθή) ινγνηερλία»,
Γηαδξνκέο, ηεχρ. 40 (1995), ζζ. 273-279 (=Θέκαηα Παηδηθήο Λνγνηερλίαο, εθδ. Πνξεία, Αζήλα 2001, ζζ.
103-116) .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful