You are on page 1of 11

Cuadernos 37 15/12/04 14:22 Página 7

Egilea:
PATXI SALABERRI
Bizia eta bizilekuak

J ose Maria Satrustegi Zubeldia Arrua-


zun sortu zen 1930eko azaroaren
15ean, hamar senideko familian, eta
Iruñean zendu, 2003ko martxoaren
27an. Larru zurikoa eta ile horia zen
Jose Mari Satrustegi Zubeldia (1930-2003)

txikitan eta horregatik Iduzki izengoi-


bidali zuten, Urdiaina; herri honetako erre-
tia jarri zioten. Gazterik nabaritu zuen
toretzat 31 urte eman zituen, 1964an Luzai-
erlijioranzko joera eta horri amore
detik atera zenetik 1995ean erretreta hartu
emanez Iruñeko apezgaitegian sartu
zuen arte.
zen, hamabi urterekin. Bertan apez
ikasketak burutu zituen eta 1955ean Satrustegi beti liburu eta testu artean bizitu
eman zuen meza berria, bere sorte- zen, hots, etengabeko prestakuntza izan
rrian. Gero, urte horretan berean, Ma- zuen, bereziki kontuan hartzen bada bere
dotzen egon zen bi hilabete eta erdiz, bizi guztian kulturaren munduan mugitu zela
eta handik Luzaidera igorri zuten, bi- eta zituen eginbeharrengatik (euskaltzaina,
kario. Garaziko aldia eginik, Burundara antropologoa, aldizkari zuzendaria…) goiz-

1
Satrustegi amona Mariarekin eta gurasoekin. 1931ko argazkia

Familiako kideekin eta osaba Joakin Satrustegi kaputxinoarekin, honek meza berria eman zuenean, Iruñean. 1934 inguruko argazkia

2
danik idazle eta ikertzaile izen handikoekin taren bat egiteko hustu eta haltzari zaharrak
egon zela harremanetan. Jose Marik maiz erretzen ari ziren egun batez iritsi nintzen
errepikatzen zuenez, «maisu handiak» izan uste gabean eta niretzat bilduta zeuzkaten
zituen: apezgaitegian geroago testu zaharrak izkribuetaz jabetu».
bildu eta argitaratzera bultzatuko zuen Goñi
Haurtzaroko liburu eta paper zaletasun ho-
Gaztanbide ikertzaile ezaguna izan zuen ira-
rretan ikusi behar da, bada, Satrustegiren bi-
kasle, eta beranduago, besteak beste, Baran-
zian hainbesteko garrantzia izandako testu
diaran, Caro Baroja eta Tovar ezagutu zituen.
zaharrak atxiki eta begiratzearen arrazoia.
Bestalde, ezin aipatu gabe utzi Koldo Mitxe-
Jarduera honen emaitza da, bestalde, filolo-
lena euskaltzainkide eta hizkuntzalari ospe-
goen artean arrunt ezaguna den Euskal testu
tsuarekin izan zituen harremanak. Ibili ere
zaharrak I liburua, eta heriotzak argitaratze-
franko ibili zen munduan barna: Argentinan
tik gibelatu zuen Euskal testu zaharrak II ere
izan zen, Armenian, Belgikan, Errusian, Estatu
bai, hau artean proiektu hutsa izanagatik,
Batuetan, Europako erdialdean, Japonian…
esan bezala abian zen lana mozturik gelditu
eta Humboldtek esaten zuenez «Reisen bil-
baitzen, Jose Mari hilik.
det», bidaiak egiteak hezten du.
Satrustegi euskaldun garbia zen, bera bika-
Liburu zaletasuna, paper guztiak jaso eta bil- rio egon zen Luzaiden esaten den bezala
tzeko joera txikitatik zetorkion, Luis anaiak «eskualdun pur-purra». Garai hartako eus-
dioenez. Bere liburutegian bizian zehar gor- kara aberatsa Kuartelea jaiotetxean beretu
detako liburu berri eta zaharrak ageri dira, zuen eta gero apez egondako herrietan
Nafarroako jende askok eskuratutakoak, osatu eta hobetu, hauta dena hobetu badai-
Francoren diktadurapeko garai latzetan, lu- teke behintzat. Euskaldun petoa zen, bai,
zaz, herrialde honetako euskararen erre- baina euskalduna izatea eta euskaltzalea
ferentea izan baitzen Jose Mari. Badira, ala- izatea, zorigaitzez, oso gauza desberdinak
baina, Satrustegik berak sutatik salbatutako izan dira Nafarroan. Pilar arrebak esaten
zenbait testu zahar, bestela betiko galduko duenez, beren osaba Joakin Satrustegi kapu-
zirenak, adibidez Auritzen 1834an sortu eta txino abertzale eta euskaltzalea izan zen
gero Luzaideko apez eta Orreagako priore Jose Mari euskaraz kezkatzera eta euskara
izandako Nicolas Politen predikuak. Honela lantzera bultzatu zuena, eta hastapenean
dio arruazuarrak (Euskal testu zaharrak I, ezinezko ikusten bazuen ere, gerora gure
273): «Bere eskuizkribuak lozorroan egonak hizkuntza bihurtuko zen Arruazuko apeza-
dira denbora luzean beste puska askorekin ren kezka nagusia, haren biziaren zergati eta
Erret-etxeko gela ilun batean. Ber-antolake- oinarri.

3
Berak kontaturik dakigu Luzaidera iritsi ze- Luzaideko euskara urrun dago Jose Marik
nean ez ziela hangoei ulertzen, baina emeki- Arruazuko bere sortetxean ikasi zuenetik,
-emeki hizkera ugari-goxo hartara jarriz, ohi- eta ulertzekoa da, bi herriok elkarrengandik
tuz joan zela, erabat barneratu arte. Hone- aski urrun daudelako. Hain aise ulertzen ez
tan, ez da dudarik, Luzaiden igarotako urteez dena da nola Sakana bereko, Arruazutik ha-
landara gelaritzat, laguntzaile eta adiskidetzat mabost bat kilometrora dagoen Urdiain he-
izan zuen Goienetxeko Maria Dolores Etxe- rriko hizkera arrotz egiten zitzaion, hain
berriaren eragina ikusi beharra da, etxean arrotz non Luzaiden bizitutako arazoak be-
Luzaideko euskara baitzen ohiko mintzoa. rriz ere bizitu behar izan baitzituen, azke-
Garaziko herrian bikario egoteak eta euskal- nean honetara ere jarri zen arte. Zernahi dela,
tzaina izateak, bestalde, Iparraldeko beste lehenago Luzaiden bezala, Urdiainen ere Sa-
apez eta kultura eragile euskaldun franko trustegi bertako euskararen bultzatzaile su-
ezagutu eta haiekin harremanetan egoteko tsu gertatu zen, hainbeste ezen apezaren
aukera eman zioten; horien artean R. Lafon, eragina eta lana ikusten baitira urdiaindarrek
L. Dassance, J. Hiriart-Urruti, P. Narbaitz, beren hizkuntzaren aldera erakutsi duten
P. Lafitte, Iratzeder eta E. Larre aipa daitezke, atxikimenduan. Jakina da Nafarroako herri
beste askoren artetik. Honek, ezbairik gabe, askotan maisuaren, maistraren edo apeza-
euskara eta Euskal Herria bere osotasunean ren erdaltzaletasunak, euskara ezin ikusteak
ikusteko eta ulertzeko aukera eman zion, —nahiz eta bista ona izan gehienetan—
mugaz honaindiko euskaldunek Iparraldeaz gure hizkuntzari erreka joarazi diola, eta, al-
izan ohi dutenaz arras bestelako ikuspegia derantziz, maisu-maistra edo apeza euskal-
edukitzeko. tzalea izatea biziraupeneko arrazoi izan dela.

Kuartelea jaiotetxea 1960 hamarkadaren


hasieran. Jesus, Maria Jesus eta Pilar
senideak ageri dira, Atarrabiako
lehengusina batekin

4
Gogoan dugu Galipentzuko gizon hark kulu baino gehiago kaleratu baititzituen eta
1730ean zioena: «...que yo he conocido a to- liburu franko.
dos los viejos hablar vascuence y al maestro
Madotz, Luzaide eta Urdiainen egondakoan,
que fue causa se perdiese la lengua primiti-
65 urterekin erretreta hartu zuenean bere
va, que obró mal» (Irigarai, 1974: 74).
sorterrira itzuli zen, zaharberritutako Miliko-
Jose Mariren lehenbiziko ikerlanak Luzaiden nea-ra, eta harrezkeroztik idazteari ekin zion
egon zen garaikoak dira; orduan hasi zen he- buru-belarri. Etxean goxokiro egindako lanaz
mengo aldizkarietan bere curriculum luzea- gainera, Jose Mari hondarreko urteetan hitzal-
ren lehen aleak argitara ematen eta orduan diak ematen ibili zen han-hemen, gai askoren
izan zituen, orobat, aurreneko harremanak gainean; erretiratu baino lehen ere horrelaxe
euskal kulturaren aitagoia izandako Koldo ibilia zen, izenkide eta adiskide zuen J. M. Jime-
Mitxelena errenteriar hizkuntzalari handiare- no Jurio bezala. Hil aurretik euskal mitologia-
kin. Beraz, lehen artikuluak Luzaiden idatzi ren gaineko hitzaldia egin zuen Nafarroako
zituen, eta gero jo eta ke lotu zitzaion ikertu Unibertsitate Publikoan 2002ko abenduan eta
eta idazteari, denera mila eta berrehun arti- hilabete berean Bilbon euskal oratoriaz min-

Satrustegi gurasoekin eta anai-arrebekin

5
Lehen meza ematen, Arruazun,
1955ean, Martxelo Gartziarena eta
Saturnino Zubeldia osaba txikiekin

tzatzen izan zen. Geroztik ere hitzaldi bat bai- tzuleen belarrien gozagarri. Garbi ikusten zen
no gehiago egin zuen, hil aitzinetik, eta ez da Jose Marik zuen hizkuntzaren ezagutza sako-
miresteko, Satrustegi aditzekoa baitzen, erro- na gehienbat ahoz jaso zuela, jendearengandik
tik ezagutzen zituen gaien inguruan zihardue- ikasi zuela, Arruazun bertan lehenik eta apez
nean, hizkera pausatu eta aberats harekin, en- egondako herrietan gero.

Aita-amak eta seme-alabak, 1957an

6
Luzaideko bolantekin, 1957an

Satrustegi eta Euskaltzaindia: netik, onomastika batzordearenetara. Oroitu


euskara batuaren sorrera beharra dago, gainera, hamalau urtez Akade-
miako idazkaria izan zela, aita Villasanterekin
Satrustegiren bizian garrantzi handia izan
gehienbat, baina baita Haritxelharrekin ere
zuen Euskaltzaindiak. Berak bere burua eus-
geroago. Iñigok (2003b) dioenez, Euskaltzain-
kaltzaintzat definitu ohi zuen eta izan ere hala
dia izan zen Satrustegirendako bigarren fami-
zen: 1957an izendatu zuten euskaltzain urgaz-
lia, eta euskaltzain izatea «bere nortasun
le eta 1963an euskaltzain oso. Hortaz, zendu
ezaugarririk nabarmenena, txapela bere iru-
zenean berrogei urte bete behar zituen eus-
diari bezain ongi zegokiona».
kaltzain osotzat, ez baita gutxi! Gainera, he-
mezortzi urtez Akademiaren Nafarroako or- Akademian, esan bezala, ohiko zereginetan
dezkaria izan zen, 1979az geroztik 1997an parte hartu zuen eta Hiztegi Batua-ren pres-
kargua utzi eta A. Iñigok haren lekua hartu takuntzan berak egindako oharrak eta ekar-
zuen arte. Denbora horretan Euskaltzaindia- penak beti interesgarri suertatu ziren (Iñigo,
ren lanetan parte hartu zuen, bilkura guztieta- 2003); adibidez san, santu, done terminoen
ra joanez, bai osokoenetara eta bai, eratu ze- inguruko txostenaren prestalanetan haren

7
Luzaiden, Euskaltzaindian sartzean, 1963ko irailaren hamabostean. Argazkian J. Haritxelhar (jarririk, ezkerrean),
A. Irigoien (zutik) eta A. Irigarai (jarririk, eskuinean) ikus daitezke. Diploma ematen ari zaiona J. M. Lojendio euskaltzainburua da

ekarria handia izan zen, Euskera aldizkarian Zernahi dela, Euskaltzaindian egindako lane-
argitaratutako «Santutegiko done forma He- tatik berak beti gogoan zuena euskara ba-
goaldeko tradizioan» izeneko artikuluan ikus tuaren sorreran izandako parte-hartzea zen.
daitekeenez. Askotan kontatzen zuen, eta gero idatzi ere

Jose Mari Pierre Lafitterekin,


Urdazubin, 1974ko irailaren 14an

8
bai, hizkera estandarraren jaiotza markatu testu liburuen osatzea ere berdin, hainbat
zuen 1968ko Arantzazuko Biltzarrean zer hizkeratan moldatu behar baziren.
gertatu zitzaion eta honen aurretik izandako
Bilera bukatu zenean Manuel Lekuona eus-
bilerak zenbaterainoko garrantzia izan zuen.
Bilkura hau Zumarragako tren geltokian egin kaltzainburuak Koldo Mitxelenari gaiaz
zen, 1967. urtean, garai hartako Hezkuntza lehenbailehen arduratzea proposatu zion, bai
eta Zientzia Ministerio francotiarraren kide eta Errenteriakoak onartu ere dirudienez,
zen Serra Estruch funtzionarioaren eskariz. hurrengo urtean aurkeztutako txostena, ba-
Jaun honekin elkartu zirenak, Akademiaren tuaren sorreratzat har daitekeena, apailatu
partetik, Manuel Lekuona euskaltzainburua, baitzuen. Arantzazuko batzarra, ezaguna de-
Koldo Mitxelena, J. M. Satrustegi bera eta nez, 1968an izan zen, Gipuzkoan denbora
laugarren bat (Luis Villasante irudi duenez) hartan indarrean zegoen salbuespen egoera-
izan ziren. Serra katalana zen eta hortik eus- ren pean; garai zaila zen hura, eta, esaterako,
kararen aldera erakutsi zuen interesa; mezua jendea taldeka biltzea galarazita zegoen. Sa-
hurrengoa zen: euskara dialekto eta azpidia- trustegi orduko hartan Urdiainen zen eta
lektoetan banaturik zegoen, eta egoera ho- itzulinguru askoren ondotik baizik ez zen
rretan ezinezko gertatuko zen aurrera egi- monasteriora iritsi, ez baitzuen sekulan au-
tea, aire berriek iragartzen zuten bezala torik erabili. Arantzazura iritsi zenean batza-
hizkuntza, euskara, eskoletan irakastea. Ere- rra hasia zen eta Mitxelenak mahaian egon
du batua lortu behar zen, bestela edonolako behar zuela esan omen zion. Berak ez omen
plangintza egitea ezinezkoa izango zen eta zuen horrelakorik espero eta hagitz gogorra

Jose Migel Barandiaranekin,


Ataunen, 1975eko ekainaren 8an

9
Satrustegi Extremadurako Plasencian, haurride eta ahaideekin. 1975 inguruko argazkia

egin omen zitzaion, bertan zegoen giro kala- Satrustegi eta Nafarroako
pitatsua zela eta, moderatzaile lana behar euskararen pizkundea
bezala egitea.
Jose Mari, esan bezala, 1930. urtean sortu
Nolanahi ere, batzar hartan egun hain nor- zen. Gaztarora iritsi zenean Frankismoaren
mala iruditzen zaigun euskara batuaren oina- urterik gogorrenetan sartua zen Euskal He-
rriak finkatu ziren eta bertan hartutako rria eta euskara arlo, eta sail guztietatik baz-
erabakiak euskara idatzian —horretarako terturik zegoen; debeku zen gure hizkuntza.
pentsatua baitzegoen, hastapen hartan, eredu Aski izan bedi orduko giroa zein latza zen
batua— gauzatzen ziren ala ez ikusteko, edo ezagutzeko Espainiako diktadore txikiak eus-
zer heinetan egiten ziren, hamar urteko epea kara hilerri eta hilarrietatik ere lekuarazi
jarri zen. Hortaz, esan dezakegu J. M. Satrus- zuela jakitea. Arrazuarrari ez zitzaion erraza
tegik euskara batuaren jaiotze prozesuan izan negu gorri hartan euskal gauzez ardura-
haste-hastetik parte hartu zuela eta gero ere tzea; idatzirik utzi du apez euskaldun batek
batze lanetan murgildurik egon zela, euskal- bera euskaraz zuzendu zitzaionean erantzun
tzain zen aldetik. ziona: «¡no sé a dónde vais con eso!».

10
Nolanahi ere, poliki-poliki eta Miguel Javier eta dirua) emanez. Esku-erakutsia jaso zuten
Urmeneta bezalako politikari euskaltzaleei haur haietako bat gerora euskaltzain oso eta
esker, Príncipe de Viana kultura erakundearen Euskal Herriko Unibertsitateko errektore
babesean sortutako «Sección de Fomento izanen zen Pello Salaburu arizkundarra izan
del Vascuence» zelakoaren bidez zenbait zen; beraz, bistan da ahalegin haiek zenbaite-
euskaltzale saiatu ziren euskaldunei euskarak tan bederen ondorio ona izan zutela. Herriz
zuen balioa erakusten, beren hizkuntza gu- herri ibiltzea ez zen lan erraza izan, ordu
txiets eta arbuia ez zezaten. Hasierako lan arte gure hizkuntzan hitz egitea debekaturik
hartan Urmenetaren gidaritzapean Jose Age- eta zigorturik egon zenez gero jendeak ez
rre, Aingeru Irigarai, Pedro Diez de Ultzu- baitzuen ongi ulertzen nola ematen zitzaiz-
rrun eta Satrustegi bera aritu ziren, besteak kien haurrei sariak euskaraz ongi mintzatze-
beste. Lehen urrats haren helburua ez zen agatik; honela dio Satrustegik berak: «Gura-
euskararen mugak zabaltzea, hizkuntzari eus- so batzuen harridura izugarria zen: “artean
tea baizik, atzeranzko joeran abiatua baitzen, zigorra euskaraz hitz egiteagatik, eta orain
oldar gaitzean. Joera hura iraultzeko herriz saria?” zioen isilka Berueteko zinegotzi ba-
herri ibili ziren, leku bakoitzean euskara ongi tek herriko etxean sartu ginelarik guardia bi-
menperatzen zuten haurrei saria (diploma ren ondoan».

Lehen Korrika-n, Oñatin, 1979an. Eli Galdosekin dago

11
J. Caro Barojarekin, L. Villasanterekin eta J. Balduz Iruñeko alkatearekin, Euskaltzaindiaren X. Biltzarraren karietara,
nafar hiriburuko herriko etxean, 1984ko irailean

Urdiaingo apezetxeko atarian,


Maria Dolores Etxeberria
gelariarekin eta Japoniako Suzuko
lagunarekin, 1984ko irailaren 12an

12
Jose Marik oso garbi ikusten zuen diktadu- Aldizkarien eragile
raren garai zail haietako lana euskara aitzina
ateratzeko egindako urrats bat besterik ez Satrustegirekin maiz hitz egin duenak badaki
zela, aurreko belaunaldietakoek (Campión, berak zuzentzen zuen Fontes Linguae Vasco-
Larreko eta Manezaundik lehenik, A. Iriga- num (FLV, «euskaldunen hizkuntzaren itu-
rriak») aldizkaria zein gogoko zuen. Izan ere,
rai, D. Intza, A. Tapia Perurena, J. Agerrek
Príncipe de Viana erakundeko zuzendaria zen
gero) emandakoen jarraipena, eta oraindik
J. E. Urangak Urdiaina egindako bisita batean
ere bazirela beste urrats batzuk emateko.
sortu zen euskal gaiez ariko zen aldizkaria
Behin Nafarroako Unibertsitate Publikoko
abian jartzeko ideia. Oztopoa —eta Uran-
euskararen egoera gogorra solasgai hartu-
garen beldurra— zen holako gai murritzak
ta honela mintzatu zitzaigun Arruazukoa:
ukitzeak arriskutan ezar zezakeela agerkaria,
«Garai batean euskarak ez zuen lekurik es-
argitaratzeko artikulurik aski izango ez zela-
koletan eta gu saiatu ginen, eta geroztik
koan. Jose Marik orduan izenari studia et do-
hona haur askok ikasi dute gure hizkuntzan
cumenta («ikerketa eta dokumentuak») gehi-
eta gero eta gehiagok ikasten; orain, berriz,
tzea proposatu zuen, ezbairik gabe etxean
zuen lana euskara unibertsitatean sarraraz-
metatutako testu zahar mordoa zuelako bu-
tea da. Zaila izanen da, baina lortuko du-
rutan.
zue». Hemen ikusten da Jose Marik bazuela
garai gogorretan bizi izan direnen eskar- Urdiaingo bilera 1968ko udan egin zen eta
mentua eta perspektiba, eta ez zuela aise FLV hurrengo urtean atera zen kalera,
etsitzen. 1969an. Lehen aleetan A. Tovar, Julio Caro

Jose Mari Pablo Antoñana eta Julio Caro


Barojarekin, bazkaldu aurretik,
1986ko urriaren 7an

13
Baroja —aldizkariaren zuzendaria izan zen Aldizkariak garrantzi handia izan du azken
garai batez— eta batez ere Koldo Mitxele- hamarkadetan, bertan euskararekin modu
naren artikuluak azaltzen dira, autore ospe- batera edo bestera erlazionatutako artikulu
tsu horien laguntza eta babesa izan zuelako franko kaleratu direlako. Oraindik ere mun-
seinale. Satrustegi lehenik argitalpen kontsei- ta handikoa da, Nafarroan euskararen ingu-
luko kidea izan zen eta gero, 1988tik aitzina, ruko ikergaiak jorratu eta plazaratzeko au-
zuzendaria. Bere lehen lana, aldizkari hone- kera gutxi baitago. Satrustegi beti prest
tan, 1969ko bigarren zenbakian ageri den egoten zen egile berriei aldizkariaren ateak
«Libro de cuentas de un herrero de Valcar- irekitzeko, bereziki egile horiek nafarrak ba-
los (S. XIX)» izenekoa da, bigarrena urte be- ziren, nahiz ongi zekien hastapeneko lanak
reko hirugarren zenbakiko «Romance del ezin izan zitezkeela oso onak.Aldeko jarrera
amante relegado, en la literatura popular horri esker argitaratu ahal izan dituzte iker-
vasca» eta hirugarrena laugarren zenbakiko tzaile gazte askok beren artikuluak. Egile
(1970) «Notas al libro de cuentas de Valcar- gazte edo berriei ez ezik, euskararen jato-
los». Hemendik aitzina ia zenbaki guztietan rriaren inguruan mintzo ziren lan frankori
du Satrustegik lanen bat FLV-en, hirurogei in- ere sarrera eman zien Arruazukoak, itxuraz
guru denera. behintzat bitxi edo arraro samarrak baziren

Satrustegi Espainiako
errege-erreginekin, 1984an, Madrilen

14
ere lan horietan azaldutako ustekari edo hi- Euskal izenak
potesiak. Berak teoriak plazaratzea nahi
zuen, gero adituek irakurri eta egoki irudi- Jose Mariren obrako arlo behinena onomas-
tzen bazitzaien erantzuna egin zezaten. Ho- tika da. Esan dugunez hasiera-hasieratik Eus-
rren harira ulertu behar dira, adibidez, eus- kaltzaindiko Onomastika batzordeko kide
kara armenierarekin lotzen saiatzen diren izan zen eta bertan arlo horrekin lotutako
artikuluak. gai asko ukitu behar izan zituen: toponimia
nagusia (Euskal Herriko eskualdeen izenak,
Cuadernos de Etnología y Etnografía de Na- hiri eta herri izenak…), toponimia txikia
varra izeneko aldizkaria ere Satrustegiren (aurkintza edo dermioen izenak), kale ize-
eragitez sortu zen, oraingoan J. Caro Baroja- nak, etxe izenak, deiturak, pertsona izenak…
ren lankidetzarekin eta J. M. Barandiaranen 1957an, Luzaidera iritsi eta handik bi urtera,
laguntzarekin. Helburutzat Nafarroako eta «Apellidos de la Baja Navarra» zeritzan lana
oro har Euskal Herriko etnologia eta etno- argitaratu zuen eta lau urte beranduago,
grafia ikertzea zuen agerkari berriak, jakite 1961ean, «Aportación al estudio de la ono-
hauek «gure herriaren biziaren eta ohituren mástica tradicional vasca». Onomastikaren
erraiak ezagutarazten dizkigutelako». Hone- arlokoak dira, baita ere, 1965-66an lehen al-
tan hogeita lau artikulu eman zituen argitara diz eta 1968an bigarrenez kaleratu zuen
arruazuarrak. «Las casas de Valcarlos» eta 1969-70ean ar-

Maribi Betelu ilobaren ezteietan,


Arruazun, senideekin, 1989ko
urriaren 12an

15
gitara ateratako «Toponimia de Valcarlos»; behar izan baitzuten, «ofizioz» alda zekien
lan hauetan ikus daitekeenez, arrunt ongi nahi ez bazuten behintzat. M. Gorrotxategik
baliatu zuen egileak Luzaiden egindako ego- dioenez 1938an Francoren agintariek horre-
naldia. lakoak erabiltzea galarazi zuten, «gaztelania
ez den beste hizkuntza batekoak izateaz gai-
Zernahi gisaz, Satrustegik begikoen zuen
nera aberriaren batasunaren kontrakoak» zi-
ekarpena Euskal Izendegia-rena zen. Aurre-
relako. Aginduak atzeranzko eragina ere izan
kariak bazituen: 1955ean argitaratu zuten
zuen eta euskaraz idatzitako izen guztiak al-
A. Irigaraik eta K. Mitxelenak beren «Nom-
datu ziren, zenbaitetan jabeei deus jakinarazi
bres vascos de persona» eta 1966an moldatu
gabe; Sopuertako ikertzaileak dioenez, Bara-
zuen autore horietako lehenak Nomenclátor
kaldon euskal izenak «Viva Franco» esaldia
Euskérico de nombres de pila izeneko lana.
zuen tanpoi batekin estali ziren.
Franko lehenago, 1897an, Sabin Aranak Egute-
gi Bizkattarra aterea zuen, eta 1910ean Koldo Euskaltzaindiak 1966ko zerrenda osatu beha-
Eleizaldek abandotarraren Deun-Ixendegi Euz- rra ikusi zuen, herrian «euskal izenen irrika
kotarra emana zuen argitara. Azken bi lanota- gehitzen» ari zelako eta «ahal zen neurrian
ko izenak, halarik ere, guztiz debekaturik eskariei erantzun» behar zitzaielako. Akade-
zeuden, hainbeste non, Gerla Zibilaren ondo- miaren aginduz Satrustegik hartu zuen bere
tik, zerrenda horietako izena zutenek aldatu gain zerrenda osatzearen ardura; 1969an
ekin zion lanari eta 1972an ikusi zuen argia
lehenbizikoz Euskal Izendegia-k. Lehen libu-

Maribi Betelu ilobaren Jokin semearen bataioa, Arruazun, 1991ko martxoaren Jose Mari Fdo. Arretxe luzaidar pilotariarekin eta herri bereko
31n. Ponte horretan berean bataiatu zuten Jose Mari Satrustegi 1930ean Maria Dolores gelariarekin. Datarik gabe

16
ruxkak 565 sarrera zituen (206 mutilenak eta rria zen; Satrustegik kontatzen du Amaia Zu-
359 neskenak), bigarrenak 1.114 (471 mutile- loaga, Irakasle Ikasketak burututakoan, harri
nak eta 643 neskenak) eta hirugarrenak eta zur gelditu zela maistra titulua Amaia-ren
1.640 gutxi gorabehera (689 mutilentzakoak izenean ez, baizik Maria Fin-enean jaso zue-
eta 950 inguru neskentzakoak); 160.000 ale nean. Bide beretik, Gernikako epaitegian Go-
banatu ziren, egileak aitortzen duenez. londrina ipini zioten neskatila bati, Ainara-ren
Lehenbiziko argitaraldia Francoren garaian ordez. Egoera negargarri hartan jendea erdal
egin zen beraz, Hegoaldean «pertsona ize- baliokiderik ez zuten izenak biltzeari lotu zi-
nen esparrua lege aldetik oso mugatua eta tzaion, eta berriak asmatzeari ere bai. Jose
murritza zen» garaian, eta bakarrik erdaraz- Marik asmakizunak alde batera utzi zituen
ko baliokiderik ez zuten euskal izenak sartu eta dokumentu zaharretako nahiz herri tra-
ahal izan zituen, legeak hala agintzen zuen dizioko izenak biltzeari ekin zion; gure auto-
eta. Kristau egutegiko santuen izenak, Anto- rearen arabera, Andre Mariaren ermitek eta
nio, Luisa, Pedro esaterako, erdaraz bakarrik tokian tokiko izenek eskaintzen zuten ha-
erabil zitezkeen, eta berdin Andre Mariaren rrobi nagusia. Honi esker sartu ziren Ainhoa,
bizitzako misterioei erreferentzia egiten zie- Eneritz eta Nagore-ren tankerako izenak, bai
tenak (Anunciación, Asunción, Concepción) edo eta ere Saioa mendi izena eta hitz arrun-
Ama Birjinaren debozioekin lotutakoak (Car- tetan oinarritutako Oihana edo Oinaze-ren
men, Mercedes, Rosario…). Egoera tamalga- taxukoak.

César Fernández Navarro margolariarekin


eta honen emaztearekin,
Argentinan, 1992ko irailaren 25ean

17
Euskararen Aholku Batzordearen bilkura, Ardantza lehendakariarekin. 1993ko agorrilaren 28an

18
Bigarren argitaraldia 1977koa da, izenak Es- haurrentzako izen euskalduna aukeratzeko
tatuko edozein hizkuntzatan ezartzeko au- garaian. Jose Mari harro zegoen sortu zuen
kera ematen zuen legearen ondokoa; honek, izen iraultza horretaz, eta arrazoiz, beraren
gainera, aita-amen borondatearen kontra eraginez zabaldu baitziren eta ohiko egin Ain-
Erroldan ipinitakoa aldatzeko bidea ireki hoa, Aiora, Aitziber, Ainara, Amaia, Amagoia, Ar-
zuen. Hau guztia zela eta, bostehun izen kaitz, Arritokieta, Asier, Egoitz, Eguzkiñe, Ekaitz,
gehitu zizkion bildumari arruazuarrak, berak Eneko, Erkuden, Garazi, Garikoitz, Hodei, Ibai,
dioenez. Nagore, Oier, Oihan(a) eta Urtzi bezalako ize-
nak, besteak beste. Huts egiteko beldurrik
1980an Erregistro eta Notariotzako Zuzen-
gabe esan daiteke Satrustegiren lanak belau-
daritza Orokorrak zirkular bat plazaratu zuen,
naldi oso baten onomastika bideratu eta
non gurasoei eskubidea aitortzen baitzi-
markatu duela, hainbesteraino non, eskual-
tzaien haurrei nahi zuten bezalako izena pa-
deen arabera, XX. mendearen erdialdean ohi-
ratzeko (historikoa, mitologiakoa, geografi-
koen ziren izenak desagertu eta haien ordez
koa…). Jose Marik ez zuen egonean goxo
Jose Mariren izendegian azaltzen direnak
planto egin eta izenak biltzen jarraitu zuen,
(batzuk S. Aranak sortuak dira) erabiltzen
handik eta hemendik. Ahalegin hauen fruitu
baitira gaur egunean. Euskal Herritik kanpo
izan zen hirugarren liburuxkak duen 1.600 sa-
ere hedatu dira euskal izenak, eta honetan
rreratik goitiko bilduma.
ez da dudarik Arruazukoaren lanak zerikusi
Egia da Euskal Herrian, Hegoaldean batez handia izan duela.
ere, lehen iraultza onomastikoa S. Arana
Goiriren eta K. Eleizalderen eskutik etorri
zela (Aintzane, Ane, Bakarne, Bingen, Edorta,
Gaizka, Gorka, Gotzon, Iker, Iñaki, Jokin, Julen,
Joseba, Josu, Karmele, Kepa, Koldo(bika), Neka-
ne…), baina egia da, baita ere, Satrustegiren
izendegiak XX. mendearen azken herentsuan
oso ezagunak izan direla eta arrunt erabiliak

Arruazuko uholdeak: Milikonea urez inguraturik,


1993ko abenduan

19
Antropologia eta etnografia neguko data garrantzizko hauek aztertzen
ditu, besteak beste: Olentzero, Eguberri,
Goizdanik erakutsi zuen gure autoreak an- Urte Zaharra, Errege eguna, San Bladi, Santa
tropologia eta etnografiaren alderako intere- Agata... 1989ko liburuan, tituluak dioenez,
sa; esan dugunez, haren eragitez sortu zen antropologiako eta hizkuntzaren inguruko
Cuadernos de Etnología y Etnografía de Nava- gaiak ikertzen ditu: ahozko tradizioa, herri
rra (CEEN) aldizkaria eta bertan eta beste literatura, kokoa terminoa, denbora-hitzak...
agerkari batzuetan artikulu ugari eman zi- eta abar. 1999koan, berriz, Sakanako kon-
tuen argitara: «Folklore de Valcarlos. Los nu- tuak jasotzen ditu, toponimiakoak, historia-
merales en el folklore», «Estudio del grupo koak, herri jakintzakoak, ezkontzen inguru-
doméstico de Valcarlos», «Sueños y pesadi- koak, denak euskara garbi eta jatorrean
llas en el devocionario popular vasco», «Per- idatzirik. 1975ekoan eta honen itzulpena
sonajes singulares del folclore vasco», «La- den 1981ekoan, buruenik, euskaldunon sexu
mias y sirenas a través de la simbología», jokabideaz hitz egiten du, Estrabonek biltzen
«Mitoa herri-kantu eta ipuinetan»... e.a. dituen berrietatik hasita Nafarroako forue-
Arlo honetako liburuen artean Solsticio de tan eta Trenton barna gaurko ohituretaraino,
invierno (1974), Euskaldunen seksu bideak
(1975), Mitos y creencias (1980, 1982, 1983,
1995), Comportamiento sexual de los vascos
(1981), Antropología y lengua (1989), eta Saka-
nerri barrena (1999) aipa daitezke. Lehenean

Jokin Lantz ilobaren jaunartzean, Arruazuko elizan, bertako


erretore Anastasio Lazkozekin. 1999ko ekainaren 13ko argazkia

Arruazuko Kaxeronea-n, sutondoan, Jokin


eta Ibai ilobekin, 1997ko martxoan

20
dantzak eta komenentziako ezkontzak ahaz- Satrustegi idazle
tu gabe.
Satrustegi idazlea zen, halakotzat idazten
Roldan Jimenok (2003) dioenez, Barandiara- duena hartzen badugu. Bestela, idazlea sor-
nen Mitología Vasca liburua aipatu ohi da gai tzailetzat jotzen badugu, eleberri, antzerki
horren inguruko liburu garrantzizkoentzat, eta bestelako lanak osatzen dituen egiletzat,
baina arloa maingu geldituko litzateke Sa- esan beharko dugu Jose Mari neurri txiki ba-
trustegiren Mitos y creencias kontuan hartu- tean baizik ez zela idazlea. Dakigunez antze
ko ez balitz. Bertan mitoaren izaeraz eta ba- lan bakarra moldatu zuen, Ekaitza eleberria.
liogabetzeaz mintzo da egilea, oinarrizko Nolanahi ere, literatura zaletasuna aspalditik
mito kosmogonikoez (Urte Berriko uraren zetorkion: apezgaitegiko urteetan Espainiako
gaiaz, Udako solstizioaz) eta euskal folklore- idazle klasikoak alderen alde, buruan buru
ko pertsonaia mitiko ezagunenez (Mari, He- irakurri zituen eta irakurketa haiekin gozatu
rensuge, Basajaun, jentilak...). Arruazuarraren ederrak hartu ere bai, berak zioenez.
emana Caro Barojaren eta bereziki J. M. Ba-
randiaranen lanaren ondorio da hein batean, Honetaz gainera, jende xehearengandik jaso
eta, horregatik, Satrustegiren etnografia Vie- zituen ipuin eta elezaharretatik abiaturik
nako eskolaren barrenekotzat aitortu beha-
rra da, nahiz etnografia historikoaren bitar-
tez zabalkunde handiagoa ematen dion jakite
horri.

Iruñeko Euskalerria Irratia-k Larreko saria eman zionean,


Atarrabiako Paz de Ziganda ikastolan, 2002ko martxoaren
30ean. Luis, Carmen eta Pilar senideak eta Leire iloba
ageri dira Jose Marirekin

Luis Villasante Kortabitarte euskaltzainburu


ohiarekin solasean, 1998ko abenduan

21
Madotzen, haurride eta ahaideekin,
2002ko martxoaren 18an

hitz egiten du azkoitiarraz: «Aizkibel euskera


batuaren aitzindari», «Aizkibel: argien men-
deko azkoitiarra (1795-1865); «¿Cuál fue el
paradero de los originales de Aizkibel?»). Bi-
degileak bilduman J. Frantzisko Aizkibel, Alexan-
der Tapia Perurena, Perpetua Saragueta, Joxe
moldatutako bestelako liburu mordoa du, Agerre, Norbert Tauer eta Aita Felipe Murieta-
zenbait euskararen irakaskuntzan franko koa argitaratu zituen.
erabili direnak: Lapur Zuriak (1981), Ipui mi-
Liburuak ez ezik, artikulu bat baino gehiago
resgarriak (1982), Axelko eta Otsoko (1983),
idatzi zituen herri literaturaren inguruan:
Mattin Mottela. Sakanako Ipuinak / Cuentos de
«Bordelen mintzaira», garatu ondoren liburu-
la Barranca (1997; euskaraz eta erdaraz ida-
tzat aterako zuena, «Correspondencia familiar
tzia)… Bordel bertsularia deitzen den libu-
vasca del siglo XIX», «El cantar del «Judío
ruan (1965) Luzaideko Bordelea etxeko ko-
errante»», «Texto bilingüe de una canción
blakari ospetsuaren bertsoak biltzen ditu eta
amorosa guipuzcoana del siglo XVIII»… Bestal-
haren biziaren berri zehatza ematen; Luzai-
de, Satrustegik ardura berezia izan zuen bere
deko kantiak izenekoan (1967), berriz, Gara-
bizian Luzaideko euskaran idatzitako eskuti-
ziko herri horretako kantuak eta bertsoak
tzak, «letrak», gorde eta atxikitzeko, berari eta
jaso eta haien inguruko hamaika berri jakin-
batez ere Mª Dolores gelariari bidalitakoak.
garri azaltzen ditu. Inoiz bertsolarien akuila-
Hauetako asko xuka deitzen den lagunarteko
ri, bultzatzaile eta laguntzaile gertatu zen,
tratamendu goxoan idatzirik daude, eta badute
esaterako aipatutako Bordel bertsolariaren
balioa literaturaren aldetik, baina baita dialekto-
biloba zen Juan Cruz Arrosagarairen lanak
logiaren aiekatik ere, Garaziko euskara hobeki
argitaratzean (California-tik kantuz, 1983).
ezagutzeko tresna hauta baitira aski hizkera he-
Beste batzuetan, azkenik, lehengo edo orain- rrikoian idatzirik dauden gutun horiek.Tamalez
go idazleez dihardu; J. Frantzisko Aizkibel gehienak argitarakizun daude oraindik; dakigula
(1798-1864) izenekoan, esaterako, Azkoitiko Satrustegik berak Iker-1-en kaleratutako baka-
idazlearen bizia eta lana bildu eta aztertzen nek baizik («Xukako aditz joskera Luzaideko
ditu (artikulu batean baino gehiagotan ere mintzairan») ez dute argia ikusi.

22
Lizarran, Manuel de Irujo saria
hartzean, 2002ko ekainaren 8an,
Irujo Etxea Elkartea-n

Bestelakoak
Zaila da Arruazuko ikertzailearen lana arlo gu-
txi batzuetara mugatzea, zenbait artikulu ezin
daitezkeelako aipatu ditugun horietan sailkatu.
Atal honetan, esate baterako, Satrustegik hiz-
tegiaren arloan egindako lana sar daiteke, be- Izan ere, horietaz gainera beste hamaika testu
reziki «Vocabulario popular» izenekoa, non kaleratu zituen, hainbat aldizkaritan: «Cuatro
gehiengo diren Luzaideko hitzez gainera promesas matrimoniales inéditas, en euskera
Arruazu aldeko beste ele batzuk ere biltzen del s. XVI», «Ultzamako euskal testu argitara-
baititu. Era berean, Garaziko herriko hiztegia- gabeak», «Lesaka eta Luzaideko euskal testu
ren bilakaera ikertzeko interes handikoa da parekatuak», «Arruazuko gabon-kanta zaha-
gorago aipatu dugun «Libro de cuentas de un rra», «Arakil aldeko euskara» eta «Olaibarko
herrero de Valcarlos». Bestalde, 1982an Orde- euskal bertso papera», besteak beste.
nanzas de la Universidad del Valle de Burunda,
Ezin ditugu ahantzi adiskide eta akademiakide
1563 izeneko liburuxka eman zuen argitara,
izan zuen Mitxelenaren paper argitaragabe
ibar horretako udalek babesturik, eta 1996an
franko kaleratu zituela FLV-en, horien artean
«Goizuetako udal ordenantzak».
errenteriarraren eta Holmer suediar hizkun-
Euskararen bilakaera historikoa ezagutzeko tzalariaren arteko gutunak, «Información ma-
ezinbestekoak dira arruazuarrak argitara gisterial en la correspondencia de Holmer y
eman zituen euskal testu zahar guztiak. Hauek Mitxelena» izenpean atera zirenak, Mitxelena-
neurri handi batean dialektologiarekin daude ren eta Arestiren artekoak («Aresti eta Mi-
loturik, euskara galdu den Nafarroako leku txelenaren arteko posta harremanak») edo
askotan testuak besterik ez baitugu bertako haren eta Miranderen artekoak («Mirande
euskara ezagutzeko, onomastikaz landa. Aipa- eta Mitxelenaren arteko posta harremanak»).
tu dugu aspaldi honetan kalean den Euskal tes- Errenteriarraren izkribu ezezagun batzuk ere
tu zaharrak I liburua, eta oraindik argia ikusi argitaratu ditu aipatutako agerkarian: «Eusko
ez duen Euskal testu zaharrak II ere bai, baina y Euskal», «Comparación y reconstrucción
Satrustegiren lana ez da horietara mugatzen. lingüísticas», «Arantzazuko batzarra (1956)»...

23
Bukatzeko tu den Iruñeko Bideko Ama ospitalean, eliz-
barrutiko burua ere baden hirian ez zela iza-
Satrustegi, A. Iñigok dioenez (2003), bizi nen berari oliadura euskaraz emateko ez
osoan euskal hizkuntza eta kultura ezagutze- apez euskaldunik, ez eta ere sakramentuen
ra ematen eta zabaltzen saiatu zen, buru-be- euskal libururik. Tristea da gero hau! Hala-
larri ikertzen eta berreskuratzen, hain be- beharrez apez euskaldun adiskidea gertatu
reak zituen adoreaz eta kemenaz gure lingua zen erietxean egun hartan, eta hari esker
navarrorum normalizatzen eta duin egiten. eman ahal izan zitzaion Jose Mariri oliadura
Horregatik ez zuen imajinatu ere eginen hil- euskaraz, ez bestela. Betikoa, euskaldunak
tzean, «euskaldunen hiri buruzagi»-tzat har- etxean ere arrotz.

Hernanin, buruko infartoa izateko bezperan, beste euskaltzainekin, 2003ko otsailaren 28an

24
Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak liburuxka hau egiteko, jasotako laguntzagatik, eskerrak eman nahi
dizkie:
• Jose Mari Satrustegiren familiari, bereziki arreba Pilarri eta iloba Maribiri
• Andres Iñigo euskaltzainari

Bibliografía
• Iñigo, A. (2003): «Esker ona Jose Mari Satrustegiri», martxoaren 28ko Egunkaria eta Gara.
• Iñigo, A. (2003b): «Homenaje a José María Satrustegi. Su aportación en el campo lingüístico», FLV 96.
• Irigarai, A. (1974): Una geografía diacrónica del euskera en Navarra, Ediciones y Libros, Iruñea.
• Jimeno, R. (2003): «Homenaje a José María Satrustegi. Su aportación a la Antropología histórica y
cultural», FLV 96.

Zuzendaritza: Mikel Atxaga

Argitaraldia: 1.a, 2004ko azaroa

Ale-kopurua: 3.000

© Euskal Autonomia Erkidegoko Administrazioa


Kultura Saila

Argitaratzailea: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia


Servicio Central de Publicaciones del Gobierno Vasco
Donostia-San Sebastián, 1 - 01010 Vitoria-Gasteiz

Argazkilaria: Joseba Olalde (g.b.)

Fotokonposizioa: R.G.M., S.A.

Inprimaketa: R.G.M., S.A.


Padre Larramendi, 2 - 48012 Bilbao

ISBN: 84-457-2191-7 (Lan osoarena)


84-457-2195-X

L.G.: BI-2.961-04