Ελληνικό Ανοικτό Παν/µιο -Σπουδές στον Ευρωπαϊκό Πολιτισµό

Ευρωπαϊκή φιλοσοφία (ΕΠΟ 22)
Ακ. έτος 2005-2006 Τµήµα Α2
Καθηγητής-σύµβουλος: Βασίλειος Κρουστάλλης

Ο∆ΗΓΟΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ

Επιµέλεια: Βασίλειος Κρουστάλλης

ΚΕΡΚΥΡΑ, ΜΑΪΟΣ 2006

Πρόλογος
Το παρόν βοήθηµα αποτελεί συλλογική προσπάθεια του καθηγητή-συµβούλου Β.
Κρουστάλλη και των φοιτητριών-φοιτητών του τµήµατος Α2 στην ενότητα ΕΠΟ 22
(Φιλοσοφία στην Ευρώπη) το ακαδ. έτος 2005-2006. ∆εν αποτελεί υποκατάστατο ενός
λεξικού φιλοσοφίας, και δεν διεκδικεί αξιώσεις ερευνητικής απόπειρας. Αντικατοπτρίζει,
ωστόσο, την προσπάθεια ενσωµάτωσης και διασάφησης ενός αρκετά εκτεταµένου
διδακτικού υλικού στην περιοχή της Ευρωπαϊκής φιλοσοφίας, και δηµιουργήθηκε µε στόχο
την καλύτερη προσέγγιση των φοιτητριών και φοιτητών στο φιλοσοφικό περιβάλλον από τον
5ο αι. π.Χ έως και τον 20αι.
Η συνεργασία οργανώθηκε µέσω α) υλικού υπό τη µορφή σηµειώσεων εκ µέρους του
καθηγητή-συµβούλου β) επιλογή ληµµάτων που καλύπτουν την ιστορία της φιλοσοφίας µε
εθελοντική συµµετοχή από τις φοιτήτριες και τους φοιτητές του τµήµατος σε 4 φάσεις, και
αντίστοιχη επεξεργασία τους και επιµέλεια από τον καθηγητή-σύµβουλο. Πηγές για την
συγγραφή αποτέλεσαν κυρίως τα εγχειρίδια του ΕΑΠ στην συγκεκριµένη ενότητα, αλλά και
άλλες γενικότερες πηγές (βλ. βιβλιογραφία στο τέλος).
H διάρθρωση των ληµµάτων αντικατοπτρίζει κατά κύριο λόγο την πορεία των
γραπτών εργασιών και της εξεταστικής ύλης της ενότητας για το συγκεκριµένο έτος. Κατά
συνέπεια, γνωσιοθεωρητικά θέµατα έχουν αναπτυχθεί περισσότερο από ζητήµατα ηθικής και
πολιτικής φιλοσοφίας. Ωστόσο, η πρωτοβουλία αυτή είναι ανοιχτή σε κριτική, διορθώσεις ή
προσθήκες που θα βελτιώσουν την ποιότητα των γραφοµένων.
Ευχαριστώ θερµά τις φοιτήτριες και τους φοιτητές που αναφέρονται παρακάτω και
συνέβαλαν στην συγγραφή του παρόντος οδηγού. Το ευρετήριο των φιλοσόφων αποτελεί
εργασία της φοιτήτριας κ. Αικατερίνης Ζαρταµοπούλου, την οποία ευχαριστώ επίσης.
Ελπίδα είναι το πόνηµα αυτό να αποτελέσει τουλάχιστον εν µέρει συµπλήρωµα στη
µελέτη για την ενότητα της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας (ΕΠΟ 22), και να διευκολύνει την
προσπέλαση σε φιλοσοφικούς όρους και θεωρίες.
Βασίλειος Κρουστάλλης, Κέρκυρα, 2006

Συµµετέχουσες-συµµετέχοντες
Ηρακλεία Γιαννακοπούλου (Η. Γ.)
Ιωάννης Γιαννάκος (Ι. Γ.)
Αναστασία ∆ηµοπούλου (Α. ∆.)
Καλλιόπη ∆ήµου (Κ. ∆.)
Ευθυµία ∆ιαούρτα (Ε. ∆.)
Βασιλική ∆ιονυσίου (Β. ∆.)
Γεωργία ∆ούκουρη (Γ. ∆.)
Παναγιώτης ∆ρακόπουλος (Π. ∆.)
Αναστάσιος Ευθυµίου (Α. Ε.)
Μαρία Εξαρχοπούλου (Μ. Ε.)
∆ήµητρα Ζακυνθινού (∆. Ζ.)
Ελένη Ζαµαρία (Ε. Ζ.)
Αικατερίνη Ζαρταµοπούλου (Α. Z.)
Αθανασία Ηλιοπούλου (Α. Η.)
Ελπίδα Ηλία (Ε. Η.)
Μαρία Καββαδία (Μ. Κ.)
Κωνσταντίνα Καλαµπόκη (Κ. Κ.)
Αθανασία Κάλφα (Α. Κ.)
Βασίλειος Κρουστάλλης (Β. Κ.)
∆ήµητρα-Τζιν-Μαρία Καραλή (∆. Κ.)

Copyright © 2006 Βασίλειος Κρουστάλλης

Επιλεκτικό συνοπτικό χρονολόγιο φιλοσόφων 5 2. Όροι και φιλοσοφικές θέσεις (Πλάτων . Οδηγός φιλοσοφικών θεµάτων Α. Βιβλιογραφία 72 3. 1. Κλάδοι φιλοσοφίας 7 Β. Ευρετήριο θεµάτων κατά φιλόσοφο 73 .ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σελ.Sartre) 11 Γ.

Bertrand Russell (Ράσελ) Ludwig Wittgenstein (Βίτγκενστάιν) Martin Heidegger (Χάιντεγκερ) .Χ Πλάτων Αριστοτέλης 4ος αι. µ.Επιλεκτικό συνοπτικό χρονολόγιο φιλοσόφων 4ος αι.Χ. Αυγουστίνος 13ος αι. George Berkeley (Μπάρκλεϋ) David Hume (Χιουµ) Gottfried Wilhelm Leibniz (Λάιµπνιτς) Jean-Jacques Rousseau (Ρουσώ) Immanuel Kant (Καντ) 19ος αι. Thomas Aquinas (Θωµάς Ακινάτης) 14ος αι. π. William of Occam (Όκκαµ) 17ος αι. Georg Wilhelm Friedrich Hegel (Χέγκελ) Karl Marx (Μαρξ) Arthur Schopenhauer (Σοπενάουερ) John Stuart Mill (Μιλ) Søren Kierkegaard (Κίρκεγκωρ) Friedrich Nietzsche (Νίτσε) Edmund Husserl (Χούσερλ) 20ος αι. René Descartes (Ντεκάρτ/Καρτέσιος) Thomas Hobbes (Χοµπς) John Locke (Λοκ) Baruch Spinoza (Σπινόζα) 18ος αι.

William James (Τζέιµς) Jean-Paul Sartre (Σαρτρ) .

.

έξω του υποκειµένου κόσµου. Γενικότερα. αποκτά δραµατική σηµασία µε τους Στοχασµούς του René Descartes. της προσωπικότητας του δηµιουργού του έργου τέχνης και η συνακόλουθη πρόσληψη αυτών των επιδιώξεων από τον θεατή/ακροατή είναι σχετικά νέα αντίληψη. και όχι το υποκείµενό της. Αυτό αποτελεί το έργο της γνωσιοθεωρίας. Η αντιπαράθεση µεταξύ εµπειρίας και νόησης ως προς την πρωτοκαθεδρία στο γνωστικό φαινόµενο εντάσσεται σ' αυτήν την προβληµατική. αλλά στην ανεύρεση γενικών νοητικών παραδοχών που καθιστούν δυνατή ή µη µια τέτοια έρευνα. Κατ' αντιπαράθεση. και υποχρεωτικής προβολής ηθικών αξιών συµπεριφοράς στο έργο τέχνης (χαρακτηριστικός εκπρόσωπος ο Tolstoy). γνωσιοθεωρία: Ο εναλλακτικός τρόπος αντιµετώπισης των γενικών σχέσεων του ανθρώπου µε τον κόσµο εντοπίζεται όχι στην ανεύρεση γενικών αρχών. Κ. Κλάδοι φιλοσοφίας αισθητική: Περιγράφει την απόπειρα θεωρίας της τέχνης και του ωραίου και έχει µακραίωνη ιστορία. Οι έννοιες του σηµείου και του κειµένου στην τέχνη. αλλά και η καλλιτεχνική δηµιουργία µε βάση νέες υπολογιστικές τεχνολογίες δηµιουργούν νέα δεδοµένα για την αισθητική θεώρηση. Το πρόβληµα της αλήθειας (ο ορισµός της αλήθειας και όχι ποιες αλήθειες υπάρχουν στον κόσµο) αποτελεί ζήτηµα ήδη από τον Αριστοτέλη. ελάχιστοι φιλόσοφοι θα την υποστήριζαν -χωρίς αυτό να σηµαίνει ότι το έργο τέχνης δεν εκφράζει εκ των πραγµάτων αξίες και απόψεις για τον κόσµο και τη συµπεριφορά του ανθρώπου σ' αυτόν. Στην αρχαιότητα. της αναζήτησης των πηγών της γνώσης. Η έµφαση στην τέχνη ως έκφραση των επιδιώξεων. τον προσωπικό εαυτό και τους άλλους ανθρώπους. και το βαθµό βεβαιότητας της γνώσης για τον κόσµο. Έχουν υπάρξει κατά καιρούς προσπάθειες διασύνδεσης της τέχνης µε την ηθική. ο σκεπτικισµός για τη γνώση του φυσικού. ωστόσο παρότι η άποψη αυτή είναι κοινά διαδεδοµένη. και στο περιβάλλον αυτό αναπτύχθηκαν οι θεωρίες της τέχνης ως µίµησης της πραγµατικότητας. η επανεµφανιζόµενη έννοια των γνωστικών αναπαραστάσεων σε µια πλέον µη αναπαραστατική τέχνη.Οδηγός φιλοσοφικών θεµάτων: Α. ήδη από τον Πλάτωνα. παρότι υπήρχε σπερµατικά στην αρχαία περίοδο. Β. η 7 . τον τρόπο γνωστικής σύνδεσης του υποκειµένου µε τον κόσµο. η θεωρητική πραγµάτευση αφορούσε το αντικείµενο της τέχνης καθαυτό. και έχει την πηγή της µάλλον στην ιδεαλιστική θεωρία της ενόρασης του Benedetto Croce στις αρχές του 20ου αιώνα.

περίοδος της νεότερης φιλοσοφίας ασχολείται συστηµατικά µε τα γνωστικά µέσα της πρόσβασης του υποκειµένου στον κόσµο. Τα έργα των Gottlob Frege και Bertrand Russell επέδρασαν αρκετά σ' αυτό. Αυτό δεν υπονοεί ότι η καθηµερινή ζωή των υποκειµένων (ή των υποκειµένων σε µια χρονικά/γεωγραφικά προσδιορισµένη κοινωνία) λαµβάνεται απαραίτητα ως πρότυπο συµπεριφοράς. ηθική: Χωρίς αµφιβολία. η ηθική στην καθηµερινή της χρήση περιλαµβάνει ένα σύνολο κανόνων. Β. θέτοντας ερωτήµατα σχετικά µε την επαγωγική κρίση (το γενικό συµπέρασµα µε βάση µεµονωµένες παρατηρήσεις). ωστόσο. έδωσε τη δυνατότητα για µια διαφορετική αντιµετώπιση µεταφυσικών θεµάτων. ωστόσο στη φιλοσοφική της διάσταση αναφέρεται στην εφαρµογή τους στην πρακτική ζωή του υποκειµένου. 8 . χρονική λογική). Η περαιτέρω επέκταση σε πεδία µη προσπελάσιµα ως τότε (τροπική λογική µε βάση την αναγκαιότητα και την πιθανότητα. καθώς και τη διαδικασία αντίληψης µέσω των πέντε αισθήσεων. Κ. Κ. Β. παρότι υπήρξε θέµα κατηγορίας για φορµαλισµό. Θεωρίες όπως ο ωφελιµισµός (µε προεξάρχοντα τον John Stuart Mill). Παρότι πατέρας της λογικής θεωρείται ο Αριστοτέλης µε τη θεωρία του συλλογισµού της οµάδας προτάσεων. Στον 20ο αιώνα. ο ηδονισµός αλλά και η δεοντολογική ηθική (στην περίπτωση του Kant) προσπαθούν να λύσουν το πρόβληµα δικαιολόγησης µιας ζωής στο σύνολο των υποκειµένων βασισµένης σε συγκεκριµένες επιταγές. όσο και µε τη συµπεριφορά ως προς τα µη ανθρώπινα υποκείµενα (ζώα) και τη φύση. και µια σφοδρή ώθηση στη µελέτη της φιλοσοφίας της γλώσσας. κρίνεται πλέον το ίδιο το νόηµα των ηθικών όρων. που µεταβάλλονται ανάλογα µε τη συγκεκριµένη θεωρία (ωφέλεια. Κ. λογική: Η αναζήτηση της αποδεικτικής εγκυρότητας ενός επιχειρήµατος µέσω των προκειµένων προτάσεων και του επακόλουθου συµπεράσµατος (και όχι απαραίτητα η αναζήτηση της αλήθειας των επιµέρους προτάσεων ή του συµπεράσµατος). καθήκον κτλ. Β. κυρίως της όρασης. Στις αρχές του 21ου αιώνα αυτές οι επιταγές διαπλέκονται τόσο µε την επιστήµη (η περίπτωση της βιοηθικής). πέρα από τον ηθικό σχετικισµό και την προτροπή του ενός ή του άλλου παράγοντα ως δηλωτικού του αγαθού. ευχαρίστηση. η λογική έχει προχωρήσει ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα στην ανάλυση µεµονωµένων προτάσεων στα λογικά (που δεν αντιστοιχούν πάντα µε τα γραµµατικά) συστατικά τους.). τη λεγόµενη ενορατική (άµεση αλλά µη διαισθητική) γνώση.

µε την έννοια της αρετής ή της οµορφιάς. η ελευθερία της βούλησης. Β. που δηµιουργεί γενικούς όρους χωρίς περιεχόµενο. Οι φιλόσοφοι αναζητούν µια εξήγηση των φαινοµένων που να µη βασίζεται στην αυθεντία. καθώς τα επίµονα θέµατα του Θεού ή της αλήθειας δε συνδέονται πάντα π. Το γεγονός είναι ότι και για τη µεταφυσική ο στόχος της κρίνεται εκ του αποτελέσµατος. Ωστόσο. είτε στη µορφή της ιδεολογίας είτε της θρησκείας. αντικείµενα που έχουν επίσης δοκιµάσει τους φιλοσόφους στο πέρασµα του χρόνου. επανέρχονται µε διαφορετική κάθε φορά έµφαση σε συγκεκριµένα φιλοσοφικά συστήµατα. Αποδείξεις για την ύπαρξη του Θεού.µεταφυσική: η µεταφυσική. αλλά και των επιµέρους επιστηµών. αφηρηµένα θεωρητικά όντα) που αποτελούν οι αριθµοί. πράσινο κτλ.Το αντικείµενο επίσης των κατά περιόδους φιλοσοφικών πραγµατεύσεων δε δίνει από µόνο του επίλυση στο πρόβληµα. κατά πόσον η ανθρώπινη νόηση έχει τη δυνατότητα να τη γνωρίζει ή τέλος. ως κλάδος της φιλοσοφίας. χρωστά το όνοµά της σ' έναν εκδότη του Αριστοτέλη και τη λανθασµένη φήµη ως µελέτη του υπερφυσικού και του παραψυχολογικού ίσως σε µια απογοήτευση για τη γνώση του κόσµου µέσω των λογικών διεργασιών. η µεταφυσική στην ιστορική της πορεία έχει µελετήσει τον άνθρωπο και τον κόσµο στις πιο γενικές τους γραµµές. βουδδιστική. Από τον Αριστοτέλη στον Sartre. ∆ιόλου απίθανο ότι έχουν υπάρξει αµφισβητήσεις στο πέρασµα των αιώνων κατά πόσο υπάρχει µια τέτοια φύση.οι φιλόσοφοι ερευνούν τις γενικότερες και θεµελιωδέστερες παραδοχές της κοινής σκέψης. Οι περισσότεροι 9 . ικανοποιηµένος. φιλοσοφία: ο ορισµός της φιλοσοφίας δεν είναι εύκολη υπόθεση. ωστόσο.) -το ζήτηµα της οντολογίας. κι εποµένως ένας τέτοιος όρος δεν αποτελεί θέµα απλής µεθοδολογικής συµφωνίας. αλλά και η εξέταση του όντος σε αντιδιαστολή µε την εξέταση συγκεκριµένων ιδιοτήτων του (άνθρωπος. ινδουιστική σκέψη) η πίστη στη δύναµη του λόγου και της λογικής στην ευρεία της έννοια αντιδιέστελλε πάντα τη φιλοσοφική πραγµάτευση από το δόγµα. µήπως αυτή η προσπάθεια είναι αποτέλεσµα ενός γλωσσικού εκµαυλισµού. Σε αντίθεση.χ. είναι γεγονός ότι στην ιστορία της δυτικής φιλοσοφίας (σε σύγκριση µε την ανατολική. καθώς µία από τις ενασχολήσεις της ίδιας της φιλοσοφίας είναι ο ορισµός των γενικών εννοιών. Κ. η πρωταρχικότητα ή µη της ύλης σε σχέση µε το πνεύµα. αλλά η φιλοσοφία των µαθηµατικών ερευνά το είδος των οντοτήτων (υποκειµενικά κατασκευάσµατα. η οποία είναι επιµελώς καλυµµένη κάτω από την καθηµερινή πρακτική. Η έννοια του αριθµού είναι πρωταρχική στα µαθηµατικά για την τέλεση των αντίστοιχων αριθµητικών πράξεων. η σχέση σώµατος και ψυχής. η µεταφυσική προσπαθεί να ανιχνεύσει τη θεµελιώδη φύση των συνηθισµένων πραγµάτων. Σε κάθε περίπτωση. µε τους (υπόλοιπους) επιστήµονες που κι εκείνοι αντιδρούν στην αυθεντία.

10 .Χ. όπως η µεταφυσική. όµως. και η αισθητική. Β. ωστόσο λιγότεροι θα εξέταζαν και θα µπορούσαν να υπερασπίσουν (πέρα από την επίκληση κάποιων κανόνων) το περιεχόµενό της. Κ. Τα παραπάνω δεν υπονοούν ότι οι φιλόσοφοι έχουν έτοιµες απαντήσεις για τα θέµατα που τους απασχολούν. στη διάρκεια των περίπου 2500 ετών της φιλοσοφίας έχουν οµαδοποιήσει θεµατικές περιοχές.Οι σχετικές ενασχολήσεις.άνθρωποι θα συµφωνούσαν (τουλάχιστον λεκτικά) για την αναγκαιότητα της προσωπικής αρετής. η γνωσιοθεωρία. π. η ηθική. που µερικές παραµένουν σταθερές ήδη από τον 5ο αι.

Για κάθε µεταβολή η ερώτηση 'γιατί'. τελικό αίτιο). αίτια πραγµάτων (4). Αυτά τα δεδοµένα επιπλέον δεν είναι νοητικά κατασκευάσµατα. Όροι και φιλοσοφικές θέσεις (Πλάτων . και είναι εκείνη που υπάρχει στην αισθητηριακή αντίληψη. Wittgenstein). υλικό. ο Russell θεωρεί ότι µπορούν να δοµηθούν προτάσεις που να εκφράζουν 'ατοµικά' γεγονότα ('Αυτό το πράγµα είναι πράσινο'). Οι συνθήκες αυτές δεν είναι µόνο φυσικές αιτίες. • το υλικό που αφορά την ύλη η οποία υπόκειται αυτής της µορφής που διατηρείται κατά τη διάρκεια της µεταβολής (το µάρµαρο). για την παρασκευή ενός αγάλµατος. αλλά δεδοµένων. ο Αριστοτέλης διακρίνει τα τέσσερα αίτια µεταβολής ως εξής: • το ειδικό που αφορά τη µορφή (το είδος) την οποία προσλαµβάνει το αντικείµενο (το σχήµα που παίρνει το µάρµαρο).Sartre) αισθητηριακά δεδοµένα και λογικός ατοµισµός. 11 . και θα αποτελούν γνώση µέσω οριστικών περιγραφών.χ. Αριστοτέλης: Πρόκειται για τις συνθήκες µέσω των οποίων συνίσταται η µεταβολή σε ένα ον το οποίο από δυνάµει εισέρχεται στην κατάσταση του ενεργεία όντος (βλ. και συνεισφοράς της λογικής στην γλωσσική έκφραση. Ωστόσο. Ο Russell θεωρεί ότι υπάρχουν δύο τρόποι γνώσης. Αριστοτέλης). η αισθητηριακή αντίληψη δεν εκλαµβάνεται ως αντίληψη αντικειµένων. αλλά αποτελούν τους επαρκείς εξηγητικούς παράγοντες της µεταβολής. Θεωρεί ότι η πρώτη µπορεί να προσδώσει τα θεµέλια για την δεύτερη. ∆εν αντιλαµβανόµαστε άµεσα το στρείδι. Αυτήν ακριβώς την προσπάθεια επιχείρησε να διεµβολίσει ο Wittgenstein µε το επιχείρηµα ενάντια στην ιδιωτική γλώσσα (βλ. Με βάση το παραπάνω. ιδιωτική γλώσσα. όλες οι ενδεχόµενες απαντήσεις µπορούν να ταξινοµηθούν σε 4 κατηγορίες (ειδικό. ποιητικό. Οι προτάσεις για τα φυσικά αντικείµενα θα ακολουθήσουν µετά το συνδυασµό όλων των προτάσεων για τα αισθητηριακά δεδοµένα. αλλά ένα πράγµα µε σχήµα υπό µία συγκεκριµένη γωνία µε το χρώµα µε τον συγκεκριµένο φωτισµό κτλ. K. δυνάµει-ενεργεία. Π.Β. η γνώση µέσω άµεσης γνωριµίας και η γνώση µέσω περιγραφών. B. Russell: Αποτελεί µια συνδυασµένη προσπάθεια (αν και όχι πάντα σταθερή) δικαιολόγησης της γνώσης µέσω της αισθητηριακής εµπειρίας. αλλά αντικειµενικά δεδοµένα που εµπίπτουν στα αισθητήρια όργανα του καθενός υποκειµένου. όπου ο όρος 'το στρείδι' στην ουσία θα εκφράζει µια συσσωρευµένη εµπειρία αισθητηριακών δεδοµένων.

O Hume εκκινεί από το γεγονός ότι οι προτάσεις είτε αποδεικνύονται λογικά a priori (όπως οι µαθηµατικές προτάσεις) είτε µέσω της εµπειρίας. Ωστόσο. ωστόσο ο Hume δίνει το πρακτικό αντίδοτο. ∆. Το πρώτο και το δεύτερο αίτιο συνδέονται άµεσα µε τον υλοµορφισµό του Αριστοτέλη (βλ. Ωστόσο. Το µόνο που γνωρίζουµε είναι ότι σε όλα τα προηγούµενα χρόνια η συγκεκριµένη µηλιά έχει δώσει µήλα στο συνηθισµένα τους σχήµα. οι οποίοι στηρίζονται στην ιδέα της αιτιότητας. οι άνθρωποι στις πρακτικές τους υποθέσεις υιοθετούν την αρχή του έθους. που µπορεί να θεωρηθεί ως η νοητική εκείνη αρχή (όχι της λογικής αλλά της φαντασίας) που οδηγεί στη συνήθεια. Ίσως εξαιτίας των φυτοφαρµάκων. αιτιότητα & επαγωγή. και µόνο η αιτιότητα (και η έννοια του καθολικού φυσικού νόµου) επιτρέπει να συνάγουµε συµπεράσµατα για µελλοντικά γεγονότα. αλλά και σε µια φυσική τελεολογία: κάθε γεγονός υπαγορεύεται από ένα τέλος (σκοπό).. Παρότι είναι αδύνατη η γνώση των εµπειρικών γεγονότων µέσω της αιτιότητας. Leibniz). ωστόσο. το µήλα θα έχουν πλέον τριγωνικό σχήµα. 12 . το επαγωγικό συµπέρασµα και ο φυσικός νόµος της αιτιότητας (η φυσική σύσταση της µηλιάς δηµιουργεί το συγκεκριµένο σχήµα) είναι αναπόδεικτα. (αισθήσεις ή µνήµη) αναφέρεται σε χρόνο παρόντα ή παρελθόντα. Αυτή η προσέγγιση δηµιουργεί σκεπτικισµό για τα γεγονότα της εµπειρίας. η οποία είναι γνωσιοθεωρητικά a priori θεµελιωµένης (βλ. συµπεραίνουµε µε βάση την επαγωγή (πολλές συγκεκριµένες παρελθοντικές περιπτώσεις) ότι συνολικά οι µηλιές δίνουν µήλα µε ένα συγκεκριµένο σχήµα. Η εµπειρία.• το ποιητικό που αφορά την ενέργεια ή τη δραστηριότητα που χρειάζεται για την πραγµατοποίηση της µεταβολής (ο γλύπτης) και • το τελικό που αφορά τον σκοπό τον οποίο εξυπηρετεί η µεταβολή (ο σκοπός για τον οποίο παρήχθη το άγαλµα). η δικαιολόγηση της αιτιότητας δεν µπορεί να γίνει a priori. σύµφωνα µε τον Hume. Κ. η επαγωγή δεν µπορεί να πληροφορήσει µε βεβαιότητα για το µέλλον. είναι το σύνολο στο οποίο ο Σκώτος φιλόσοφος στρέφει τα βέλη του. Τϊποτα δεν µπορεί να εµποδίσει την ίδια µηλιά να έχει τον ένα χρόνο κανονικά και την άλλη τριγωνικά µήλα. ευρύτερης περιβαλλοντικής κατάστασης κτλ. υλοµορφισµός. Σ' αυτήν την περίπτωση. ενώ το τελικό αίτιο παραπέµπει όχι µόνο σε ανθρώπινες σκόπιµες ενέργειες. προβλέπουµε ότι κι εφέτος τα µήλα θα έχουν το συγκεκριµένο σχήµα. καθώς δεν µπορούµε να συναγάγουµε κάτι από την ίδια τη µηλιά που να προβλέψει το σχήµα των µήλων. a priori/a posteriori. και µε βάση αυτήν την γνώση. Επιπλέον. Hume: Η διατύπωση των επιστηµονικών ανακαλύψεων µέσω αναγκαίων φυσικών νόµων. Αριστοτέλης).

και παρότι σύµφωνα µε την θεωρία του Αριστοτέλη (βλ. η τέλεση πράξης εξαρτάται όχι µόνο από την λογική εκτίµηση των καταστάσεων. κραταιής δύναµης που υπερβαίνει τη λογική εκτίµηση των καταστάσεων. Ε. Αριστοτέλης) η αρετή συνίσταται στη µεσότητα που εφαρµόζεται δια του πρακτικώς ορθού. υποστηρίζει πως αυτό συντελείται λόγω του ότι η ψυχή αποτελείται από τρία µέρη (βλ.τι ο Σωκράτης και ο Πλάτων. Το υποκείµενο. αιώνια επιστροφή.Β. το δεύτερο δοκιµάζει την ελεύθερη βούληση και την ισχύ του υποκειµένου να οικοδοµήσει γνωρίζοντας εκ των προτέρων την κατάληξη των ενεργειών του. Εποµένως. Παρότι ο Nietzsche δίνει ελάχιστα στοιχεία για το πρώτο (η διαπίστωση εισέρχεται στον Ζαρατούστρα στο έργο Τάδε έφη Ζαρατούστρα µέσω οράµατος). Kierkegaard: Αποτελεί την αλήθεια του υποκειµένου µέσα από την προσωπική του ύπαρξη και τα βιώµατα της ατοµικής δράσης. κι εποµένως ο Αριστοτέλης αφήνει µία δίοδο για ενός είδους 'γνωστική ανεπάρκεια'. ακρασία. Ο Πλάτων. αλλά και από την βούληση ή την πρόθεση του υποκειµένου. Πλάτων). Κ. ∆. Το πάθος δεν έχει πάντα την έννοια της ακατανίκητης. αντίθετα µε τον Hegel. Όταν γίνεται η επιλογή της πράξης. υπαρξισµός. τίθεται ως διαπίστωση και ως πρόκληση για τον υπεράνθρωπο. Hegel). Γι' αυτό. Σωκράτης). ο άνθρωπος που έχει υποκύψει στις επιθυµίες του (και που έχει πολλές πιθανότητες να το επαναλάβει) δεν αντιλαµβάνεται το δίληµµα. η οποία πρακτικά είναι δύσκολο να ισχύει καθολικά. δεν αποτελεί φορέα ενός πλάνου 13 . παραδεχόµενος πως είναι εφικτό ο άνθρωπος να βρεθεί σε δίληµµα. αυτό αποτελεί ιδανική κατάσταση. εφόσον ο Kierkegaard αντιτίθεται σε κάθε έννοια προκαθορισµένου συστήµατος. Sartre). απόλυτος ιδεαλισµός. και συνεπώς της επανάληψης του παρελθόντος στο µέλλον. λειτουργώντας ως πρόδροµος του υπαρξισµού (βλ. αλλά της επιθυµίας για ευχαρίστηση που ταυτόχρονα µπορεί να συνυπάρχει µε την αντίθετη έκβαση του πρακτικού συλλογισµού. αλλά επιλέγει την επιθυµία. Αντιτίθεται στην αντικειµενική αλήθεια ως όλο του Hegel (βλ. το 'πάθος'. Nietzsche: Η έννοια της 'αιώνιας επιστροφής' των γεγονότων στον Nietzsche. αλήθεια. η ακρασία µπορεί να οριστεί ως η πράξη εκείνη που σε συγκεκριµένη στιγµή (και όχι γενικότερα) δεν ακολουθεί το ορθόν και λογικό. αρετή. αντιµετωπίζει και ορίζει την ακράτεια (ακρασία) µε έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο απ' ό. η οποία δεν συνάδει µε το γενικό καλό (βλ. Ο Σωκράτης θεωρεί ότι η ακρασία είναι έλλειψη αληθινής γνώσης που οδηγεί στην επιλογή πρακτικής. Γ. Αντίθετα. αρετή. ∆. ψυχή. Αριστοτέλης:Ο Αριστοτέλης στο έργο του Ηθικά Νικοµάχεια.

δέσµια της εκ των προτέρων θεωρίας. ωστόσο ο Kierkegaard περισσότερο αποσυνδέει την αλήθεια από την συνολικότητα. Ο Feuerbach αντιτίθεται στην θεολογία (µ' αυτόν τον τρόπο το σύστηµά του δεν είναι τόσο συνολικό όσο εκείνο του Hegel. Από τη στιγµή που το υποκείµενο αντιλαµβάνεται ότι τα σχέδιά του και οι δράσεις του δεν µπορούν να είναι οι δράσεις και των άλλων. Sartre: To ρητό 'κόλαση είναι οι άλλοι' στον Sartre δεν εννοείται εγωιστικά ή εγωκεντρικά. στην τωρινή εποχή (19ο αιώνα) η πρόοδος των επιστηµών. καθώς και τον µετασχηµατισµό τους σε 'αλλότρια' αγαθά και όχι προϊόντα του µόχθου του. Αυτό συµβαίνει µέσω της απαξίωσης της ανθρώπινης εργασίας από την κυρίαρχη τάξη της εξουσίας και του κεφαλαίου. ως δηµιουργικού όντος. Αυτή η θεώρηση της αλλοτρίωσης διαφέρει από την 14 . Hegel). απόλυτος ιδεαλισµός. αναγκαστικά τα τελευταία είναι αντιθετικά προς αυτόν. αλλά έχει ατοµική ύπαρξη και αλήθεια. εφόσον εκφράζουν την πίστη στην κάθε τύπου ουσία (θεωρίας ή δόγµατος) έναντι της ύπαρξης. παντοδύναµο κτλ. Feuerbach: H διαδικασία µετάθεσης της πραγµατικής ανθρώπινης φύσης σε ένα θεϊκό ον (πάνσοφο. στο "συλλογικό είναι" του. βλ. Marx: Η αλλοτρίωση για τον Marx δηλώνει την απώλεια της δηµιουργικότητας του ανθρώπου. B. Ο Marx προτείνει την επιστροφή του ανθρώπου στην ίδια τη φύση. κοµµουνισµός. αλλά οι άλλοι συµβολίζουν ακριβώς την ανελευθερία.πραγµάτωσης της ιστορίας. Β. όταν αυτές οι ιδιότητες αποτελούν αρχικές καταβολές του ανθρώπου που αργότερα τον εγκατέλειψαν. Για τον Sartre (τουλάχιστον σε µια πρώτη φάση της φιλοσοφικής του παραγωγής) δεν φαίνεται να υπάρχει κοινωνία ελεύθερων. και αντίθετα στην αλήθεια της ύπαρξης. που εκπορεύεται από την ατοµική δράση. των τεχνών και της ζωής επιτρέπει την ανάκτηση αυτών των ιδιοτήτων. αλλοτρίωση. υπαρξιακά δρώντων υποκειµένων. και την µετατροπή του δηµιουργικού ατόµου σε νεκρό αντικείµενο µέσα από τον κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής. Tο παραπάνω φαίνεται να υποδεικνύει µια τελείως υποκειµενική (µε τη σηµερινή έννοια. και την προσκολλά σε µια προσωπική (αλλά δυνατή να υπάρξει σε όλες και όλους) στάση ζωής. Κ.). χωρίς κοινά παραδεκτά και έγκυρα κριτήρια) άποψη για την αλήθεια. K. και την εµπιστοσύνη στην κατάσταση του µέλλοντος. άλλος. την υπέρβαση της οποίας καλείται να πραγµατοποιήσει το υπαρξιακό υποκείµενο. Marx). Ωστόσο. Β. µέσω του κοµµουνισµού (βλ. αλλοτρίωση. και στρέφεται στην ανθρωπολογία για να στηρίξει τον υλισµό. Η µοναχική πορεία του υποκειµένου ανακόπτεται από συµβάσεις και καταστάσεις που εκφράζουν τα άλλα υποκείµενα. Κ.

το νόηµα της πρότασης 'πιστεύω ότι υπάρχει ένα πιάνο στο χώρο' µετασχηµατίζεται στο 'υπό συγκεκριµένες συνθήκες. το φτερωτό άλογο Πήγασος). Κ. Β. αλλά στο ίδιο το νόηµα της έννοιας. καθώς αυτά τα αντικείµενα ούτε υπάρχουν στον χώρο και τον χρόνο (όπως τα υλικά αντικείµενα) ούτε έχουν µια υπόσταση (όπως π. προθετικότητα. Κ. Hegel) στην αυστηρή τοποθέτησή της σε κοινωνικά και οικονοµικά δεδοµένα. Εφόσον οι άνθρωποι έχουν ένα τρόπο να έχουν µια (ελλιπή) γνώση των ιδεών. της δικαιοσύνης. Brentano). Στην θέση αυτής της εικόνας αναφέρει ότι οι νοητικές έννοιες (σκέψη. Πλάτων: Η θεωρία της ανάµνησης στον Πλάτωνα αποτελεί το γνωσιοθεωρητικό συµπλήρωµα της θεωρίας των ιδεών (βλ. επίσης ψυχή. και περιγράφει επικριτικά αυτήν την σύλληψη ως 'το φάντασµα στην µηχανή'. Β. Για παράδειγµα. όταν άγγιζε περισσότερο τον κόσµο των ιδεών. η έννοια της δικαιοσύνης ή οι αριθµοί). Meinong: Με βάση την προθετικότητα του Brentano (βλ. Η δεύτερη κατηγορία είναι η πιο αµφισβητήσιµη. του ωραίου. ιδέες. για τον αυστριακό ψυχολόγο και φιλόσοφο τα αντικείµενα της συνείδησης αποτελούν οντότητες. πρόκειται να παίξω πιάνο (1) ή να ακουµπήσω τα πλήκτρα (2) ή να κατευθυνθώ σ' αυτόν τον χώρο' (3). Η ψυχή θυµάται γεγονότα από τις προηγούµενες ζωές της. απόλυτος ιδεαλισµός. αναλυτικός συµπεριφορισµός. ∆. Descartes). Ωστόσο. Β. έχουν έναν χαρακτήρα 15 . Όµως η καθηµερινή εµπειρία είναι έµφορτη µεµονωµένων και ατελών πραγµάτων. θεωρία των [Πλάτων]). και όλων των καθολικών εννοιών που ο φιλόσοφος εισάγει στην οντολογία του (βλ.αντίστοιχη του Hegel (βλ. επιθυµία) δεν είναι τίποτε άλλο από κατάλληλες προδιαθέσεις για δράση. αντίληψη. Με άλλα λόγια. Κι αυτό µπορεί να κριθεί µόνο µε βάση το νόηµα των εννοιών. που κατοικεί ένα σώµα-µηχανή. αντικείµενα.χ. Ryle: Η απάντηση του φιλοσόφου από την Οξφόρδη στο πρόβληµα νου και σώµατος του Descartes (βλ. και σύµφωνα µ' αυτήν την ανάµνηση κατέχει τις έννοιες του καλού. είτε αυτά υπάρχουν (το µουσείο του Λούβρου) είτε όχι (το κυκλικό τετράγωνο. και εποµένως δεν µπορεί να είναι αυτή η λύση του προβλήµατος. οφείλει να αναζητηθεί η πηγή αυτής της γνώσης. Η πρόταση του Πλάτωνα οδηγεί στην τολµηρή εισαγωγή της µετενσάρκωσης και της αθάνατης ψυχής. ανάµνηση. ο συµπεριφορισµός του Ryle. O Ryle αρνείται ότι υπάρχει µια άυλη υπόσταση. η θεωρία ότι τα νοητικά γεγονότα αποτελούν προδιάθεση για συµπεριφορά και όχι αυτοτελείς οντότητες δεν βασίζεται σε ψυχολογικά πειράµατα. Πλάτων). η ψυχή. νους & σώµα.

όχι των αντικειµένων. υπάρχουν δύο διαφορές: πρώτον. παρότι δεν είναι πάντα σαφές τι είδους προτάσεις (π. µονισµός. Χωρίς ο Hegel να αρνείται την ύλη . βλ. θεωρεί ότι αποτελεί την κατώτερη εκδήλωση στην ιστορική πορεία σε όλες τις τέχνες. Παρότι το πνεύµα του Hegel φαίνεται να έχει τα χαρακτηριστικά του Θεού. Spinoza). απεικονιστική θεωρία νοήµατος. Σφοδρή κριτική στην θεωρία του Meinong άσκησε ο Russell (βλ. Hegel: Η υπέρβαση τόσο του αντικειµενικού όσο και του υποκειµενικού µέσα σ' ένα πλαίσιο όπου το κύριο πράγµα που υπάρχει είναι το πνεύµα στις διάφορες εκδηλώσεις του. Παρότι φαίνεται αρχικά ως µια ακόµη απόπειρα αναπαράστασης του κόσµου στην γλώσσα. γλωσσικά παίγνια. ύψος. µέσω του λογικού ατοµισµού θεωρεί ότι οι προτάσεις αναλύονται σε συστατικά στοιχεία. κι εποµένως τα αντικείµενα της γραµµατικής δεν είναι παρόµοια µε τα αντικείµενα ως οντότητες. προτάσεις για την ηθική) περιλαµβάνονται σ' αυτήν την απεικόνιση. ο οποίος δεν συνεπάγεται αναγκαία την οντότητά τους. Russell) θεωρώντας ότι η λογική δοµή της γλώσσας αναδεικνύει τις διαφορές που επικαλύπτονται από την όµοια γραµµατική δοµή.σε αντίθεση µε τον ιδεαλισµό του Berkeley (βλ. ο Γερµανός 16 . ∆εύτερον. Φύση και ανθρώπινος νους αποτελούν διαφορετικές εκδηλώσεις του πνεύµατος. ιδεαλισµός. η απεικόνιση γίνεται µέσω των προτάσεων. ιδιότητες). Η θεωρία των αντικειµένων του Meinong επεκτείνεται και στη διάκριση αυτής της κατηγορίας ως 'ατελών αντικειµένων' (χωρίς συγκεκριµένο βάρος.(το περιεχόµενο της νοητικής πράξης). συµβολική λογική) αντικατοπτρίζεται σε µια λογική δοµή του κόσµου. εφόσον ο Hegel αναπτύσσει ως επιπλέον διάσταση την πορεία του πνεύµατος µέσα στον χρόνο. Berkeley). χωρίς αυτό να ταυτίζεται µε τον µονισµό του Spinoza (βλ. Γ. το πνεύµα δεν ταυτίζεται µε τον ανθρώπινο νου.χ. ο Wittgenstein θεωρεί ότι η λογική δοµή της γλώσσας (όπως αυτή εκφράζεται µέσω της συµβολικής λογικής. οριστικές περιγραφές. απόλυτος ιδεαλισµός. τα έσχατα των οποίων αποτελούν τα απλά αντικείµενα. B. καθώς και εκείνος αποτελεί µε τη σειρά του µια µεµονωµένη φάση στην ίδια ιστορία. Από την άλλη πλευρά. Ωστόσο. Wittgenstein: Η θέση που εκφράζεται στο Tractatus Logico Philosophicus (και σε αντίθεση µε την ύστερη θεωρία του νοήµατος του ίδιου συγγραφέα. βλ. ∆. συνήθειες και επιστήµες. χρώµα.K. Wittgenstein) ότι το νόηµα µιας πρότασης απεικονίζει την δοµή του κόσµου. και συνεπώς φαίνεται προτάσεις που τα περιλαµβάνουν να βρίσκονται πέρα από την αλήθεια και το ψεύδος. Βαθύτερη κρίση των πραγµάτων αποκαλύπτει ότι η 'έξω του νου' πραγµατικότητα δεν είναι τίποτε άλλο από µια µόνο φάση στην ιστορία του πνεύµατος στην πορεία προς την ολοκλήρωσή του.

δηλαδή ό. και µη αναγκαίες. a posteriori.τι αναφέρεται στο υποκείµενο της πρότασης ως χαρακτηριστικό του εµπεριέχεται στην έννοια του υποκειµένου. παρότι η αιτία αυτή ενδέχεται να είναι άγνωστη (στην περίπτωση του ουράνιου τόξου ευθύνεται ο σκεδασµός του ηλιακού φωτός µετά την διάθλαση στις σταγόνες της βροχής). δηλαδή a priori (ανεξάρτητα από την εµπειρία). όχι σαφείς. Β. Στην a priori συνθετική πρόταση το κατηγόρηµα δεν εµπεριέχεται στην έννοια του υποκειµένου αλλά προσθέτει στο υποκείµενο κάποιο επιπλέον χαρακτηριστικό. Παρότι για τη διάνοια του Θεού ανήκουν στην φύση των πραγµάτων (in natura rerum) και εποµένως αναγκαίες. διακρίνονται σε αναλυτικές και σε συνθετικές. Οι δεύτερες γίνονται γνωστές µέσω της εµπειρίας. και δεύτερον τα γεγονότα της εµπειρίας. π. κάτι που γίνεται γνωστό από την ανάλυσή του στα στοιχεία που το απαρτίζουν. διότι οσοδήποτε και να αναλυθεί η έννοια 2+3.χ. και υποκείµενες στην αρχή της αντίφασης (η άρνηση της πρότασης δηµιουργεί αντίφαση). Οι αληθείς a posteriori προτάσεις είναι διακριτές. Kant). 5=5). Descartes). ενώ ο Kant συµπληρώνει τις συνθετικές a priori προτάσεις (βλ.φιλόσοφος αναφέρει ότι δεν ταυτίζεται. Οι πρώτες µπορούν να καταστούν γνωστές είτε µέσω ενόρασης είτε µέσω λογικής παραγωγής (βλ. a priori / a posteriori. a priori συνθετική πρόταση. ωστόσο η πραγµατικότητα τις εγγυάται µόνο βασιζόµενες στην αρχή του αποχρώντος λόγου. Kant: O Kant δέχεται ότι οι a priori προτάσεις (γνωστές ανεξάρτητα από την εµπειρία). της οποίας η άρνηση συγκροτεί αντίφαση: π. εφόσον ο Θεός δεν µπορεί να έχει τα χαρακτηριστικά της ατέλειας που σταδιακά φθάνει στην τελειότητα. Leibniz: Σύµφωνα µε τον Leibniz.το άθροισµα των γωνιών ενός τριγώνου δεν είναι δυνατόν να µην ισούται µε 180 µοίρες -συνάγεται ήδη από τον ορισµό του τριγώνου. A. ενώ η άρνησή της δεν είναι αντίφαση αλλά αποτελεί σφάλµα που µπορεί να 17 . ∆εν διέπεται από την αρχή της αντίφασης όπως η αναλυτική. Ε. όπως στην πρόταση 'το ουράνιο τόξο εµφανίζεται µετά την βροχή'. ενόραση-απαγωγή. A priori αναλυτική είναι µια πρόταση στην οποία το κατηγόρηµα. Κ. Το αντίθετό τους είναι κατανοητό και λογικά δυνατόν να συµβεί. οι σαφείς στο νου και άχρονες αλήθειες. Παρόµοια διάκριση a priori/a posteriori εξέφρασε και ο Hume. σαφείς και αναγκαίες. Λεπτοµερέστερα οι a priori αληθείς προτάσεις είναι διακριτές. a priori συνθετική πρόταση. υπάρχουν δύο είδη γνώσης και αληθειών.χ. H αναλυτική a priori πρόταση καταλήγει ως ταυτολογία (π. η πρόταση 2+3=5 είναι συνθετική και όχι αναλυτική. αυτή δεν εµπεριέχει το 5. Η αρχή δηλώνει ότι για κάθε υπάρχον ή αληθές γεγονός υπάρχει επαρκής λόγος ή αιτία για να ισχύει αυτό το γεγονός.χ.

Οι επόµενες φιλοσοφικές θεωρήσεις του 19ου και 20ου αιώνα απέρριψαν τη θέση για τις συνθετικές a priori προτάσεις. βέβαια. Kant). υπάρχει γνώση. Αυτήν την εννοιολογική ταύτιση την αξιοποιεί στον έπακρο βαθµό ο φιλόσοφος στον επακόλουθο έλεγχό του. a priori/a posteriori. αλλά προσεγγίσεις που αναγνωρίζουν την πολυπλοκότητα και τις ισορροπίες ατόµου . η θέση του για την αδυναµία της γνώσης καθίσταται θετική πρόταση στο θέµα της αρετής και το πρόβληµα της ακρασίας.τι ίσως θεωρείται ότι περιλαµβάνει ο όρος. είναι νεοτερισµός του Kant. αλλά και την αρετή της σωφροσύνης. Η πολυπλοκότητα των διαφόρων περιπτώσεων και η έλλειψη καθολικής συµφωνίας για το περιεχόµενο των γενικών όρων βοηθούν το έργο του Σωκράτη.διορθωθεί. Βάση της ηθικής φιλοσοφίας του Αριστοτέλη είναι η ευδαιµονία. γι' αυτό το λόγο ένα υποκείµενο µπορεί να κατέχει την αρετή του υποδηµατοποιού. αυτό το οποίο δεν µπορεί ποτέ να αποτελέσει µέσο για κάτι άλλο καλύτερο (ο 18 . Το περίφηµο "ουδείς εκών κακός" εκφράζει το δίπολο της επιλογής των χειρότερων πράξεων σε αντίθεση µε την κρίση του υποκειµένου ως έλλειµµα γνώσης του καλού. αρετή. ωφελιµισµός. Εφόσον υπήρχε τέτοια γνώση (και ο όρος εννοείται ως γνώση του νοήµατος των όρων).κοινωνίας σχετικά µε τα ζητήµατα αξιών. ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν την αρχή να δρουν ανάλογα µε αυτό που επιτάσσει η καλύτερη λογική τους κρίση. το ηθικώς καλό ανάγεται στο περισσότερο και µακροχρόνια ευχάριστο. σε αντίθεση µε τις αντίστοιχες θέσεις των Hume και Leibniz (βλ. θα επιλεγόταν και η ανάλογη πράξη. Το παράδοξο της a priori πρότασης που είναι ανεξάρτητη από την εµπειρία. φέρνοντας παραδείγµατα από την καθηµερινή ζωή όπου. καθώς στις a priori συνθετικές προτάσεις εντάσσονται οι µαθηµατικές προτάσεις. η εποπτεία µέσω των αισθήσεων του χώρου και του χρόνου. η οποία ορίζεται ως το ύψιστο αγαθό. Β. Αποτελεί επιπλέον τα θεµέλια της υπερβατολογικής φιλοσοφίας του φιλοσόφου. αλλά κυρίως µε εκείνη της αριστείας. Αριστοτέλης: Η αριστοτελική αρετή. σε αντιδιαστολή µε το θέµα υπό εξέταση. κυρίως στον Πρωταγόρα. Η ηθική στον Αριστοτέλη περιλαµβάνει όχι άκαµπτες οδηγίες. Οι καθηµερινές ηδονές δίνουν τη θέση τους στα ωφέλιµα αγαθά που θα αποτελέσουν επένδυση για µελλοντική ευχαρίστηση (βλ. Α. καθώς και οι δώδεκα κατηγορίες του νου που οργανώνουν τις έννοιες και τα εµπειρικά δεδοµένα (βλ. Ε. Και. Κ. αρετή. Σωκράτης: Το πρόβληµα της αρετής στην αρχαιότητα δεν συνδέεται αποκλειστικά µε την έννοια της ηθικότητας. κάτι που µένει να αποδειχθεί. Mill). κατηγορίες & υπερβατολογική παραγωγή. Επιπλέον. δεν στοχεύει στη δηµιουργία κανόνων. Leibniz). σε αντίθεση µε ό. προϋποθέτει. Αυτό. ωστόσο έχει ένα εµπειρικό περιεχόµενο. ούτε προτύπων ανθρώπινης συµπεριφοράς.

υλοµορφισµός.τελικός σκοπός). και να αποτελέσει ηθική αρετή. Ε. η οποία θέτει και τον κόσµο σε τελεολογικά πλαίσια.συνήθεια. Ο Ακινάτης. διακρίνεται από τα υπόλοιπα όντα της αυτής κατηγορίας. Τέλος. την επιστήµη (αποδεικτική γνώση). Για την εκτίµηση κάθε πράξης. Ο Occam. έτσι ώστε να γίνει «έξις» . σωφροσύνη κλπ) εφαρµόζονται µε βάση τη µεσότητα. που εξαρτώνται από το πολιτισµικό πλαίσιο που τις δηµιούργησε. Έτσι η αρχή της εξατοµίκευσης των όντων είναι η ύλη. προχωρά σε µία ονοµατοκρατική προσέγγιση της αρχής της εξατοµίκευσης (βλ. αρχή της εξατοµίκευσης (Ακινάτης -Occam): Η αιτία βάσει της οποίας ένα έµψυχο ή άψυχο ον. φρόνηση. την φρόνηση και τη σοφία. Ως διανοητικές αρετές. ονοµατοκρατία. αποκτώντας έτσι ατοµική παρουσία. Επίσης δεν δέχεται ότι οι οµοιότητες των πραγµάτων ανάγονται στον Θεό. δεν ξεχωρίζει σε τρεις τις οντολογικές κατηγορίες (το 19 . και ο Αριστοτέλης προσδίδει µεγαλύτερη έµφαση στον 'θεωρητικό βίο'. Αριστοτέλης). Θεωρεί ότι οι γενικές έννοιες δεν είναι δυνατόν να έχουν αυθύπαρκτη ύπαρξη. µην πιστεύοντας ότι υπάρχουν τέτοιες ιδέες βάσει των οποίων δηµιουργήθηκαν τα πράγµατα.χ. τον οποίο λαµβάνει µέσω της ένωσής της µε µία συγκεκριµένη µορφή. Εκφράζει την άποψη ότι παρότι η µορφή πρωταρχικά τοποθετεί το ον σε ένα πλαίσιο αναφοράς. Αριστοτέλης) ως προς τα βιολογικά όντα. δεχόµενος τον αριστοτελικό υλοµορφισµό (όντα ως συνδυασµός ύλης και µορφής. Οι ηθικές αρετές (θάρρος. βλ. υλοµορφισµός. την τέχνη (πρακτική δηµιουργικότητα). στην αναζήτηση της σοφίας µέσω της φιλοσοφίας. γενναιοδωρία. Ακινάτης). των υπερβολών ή της έλλειψης (π. αφού είναι έννοιες συµβατικές. µε πρότυπο το µέτρο της λογικής του φρόνιµου ανθρώπου (βλ. αν και σαφή ρόλο έχει και η µορφή. η µεσότητα δεν είναι µία κοινή για όλους κατάσταση. ένα συνδυασµό νου και επιστήµης. η άµορφη ύλη είναι σχεδιασµένη για τον ποσοτικό προσδιορισµό. θάρρος είναι η µεσότητα ανάµεσα στη δειλία και τη θρασύτητα). που ανήκει σε µία γενική και καθολική έννοια. αν και διατηρεί στοιχεία της θεωρίας του Ακινάτη. δηλαδή την ικανότητα αποφυγής των ηθικών άκρων. Ωστόσο. Στο τελευταίο βιβλίο των Ηθικών Νικοµαχείων η ηθική συµπεριφορά φαίνεται να µην αποτελεί την ύψιστη ενασχόληση για την ευδαιµονία. προϋπόθεση αποτελεί αυτή να έχει γίνει υπό το καθεστώς της ελεύθερης βούλησης Η συστηµατική τήρηση της µεσότητας κατακτάται µε την επανάληψη. Occam). και απλά σηµασιοδοτούν τα συγκεκριµένα όντα που είναι αισθητά. ο Αριστοτέλης ορίζει τον νου (ενορατική γνώση). αλλά ο κάθε άνθρωπος οφείλει να κατακτήσει την δική του µεσότητα. θεωρεί ότι ούτε η ύλη ούτε η µορφή µπορούν να υπάρξουν µεµονωµένα (βλ. Η ευδαιµονία ωστόσο βρίσκεται σε στενή συνάρτηση µε την αρετή ως έξη και επαναλαµβανόµενη (αν και όχι αυτόµατη) συνήθεια.Ζ. κορυφή της ιεραρχίας των διανοητικών αρετών. τιµιότητα.

λέγοντας ότι αυτές πρέπει να είναι ελάχιστες. επίσης ονοµατοκρατία. ο Occam απενοχοποίησε τους µεταγενέστερους επιστήµονες από τη µη απόλυτη παραδοχή των θρησκευτικών και των αριστοτελικών δογµάτων και τους άνοιξε το δρόµο προς την εµπειρική πραγµατικότητα. Το περιεκτικό σύµπαν της συνείδησης που προτρέπει ο Fichte θεωρείται ως το εναρκτήριο θέµα της σχολής του γερµανικού ιδεαλισµού τον 19ο αιώνα. την κατηγορία των υπαρκτών και άµεσα αντιληπτών όντων. αρχή οικονοµίας. Β. την εξατοµίκευσή του και την κατηγοριοποίησή του). αρχή οικονοµίας (ξυράφι Occam): Επιστηµονικός κανόνας που. Η αργοπορία µιας φοιτήτριας σε µια συνάντηση του Ανοικτού Παν/µίου είναι δυνατόν να οφείλεται είτε σε κυκλοφοριακό πρόβληµα είτε σε µια µαγική επίδραση των πλανητών στην ψυχοσύνθεσή της. ο Fichte θεωρεί ότι η φιλοσοφία είναι η προσπάθεια που ακολουθεί την διαδροµή του υποκειµένου στον κόσµο. επιδιώκοντας την καλύτερη δυνατή περιγραφή της.αντικείµενο. Occam). κάτι που δεν είναι αναγκαίο από τα πράγµατα. Ι. Η αρχή του 'εγώ=εγώ' βρίσκει σε συνεχή πορεία την αυτοκατάφαση. Occam. επίσης κατηγορική προσταγή. αφού εκείνος ερµηνεύει (µε δική του ελεύθερη βούληση) συνεχώς τα 'γεγονότα' ως έργα συνείδησης και εποµένως ως ηθικές επιταγές (βλ. Kant).K. υπερβατολογική φιλοσοφία. Fichte: Η µέθοδος του Γερµανού φιλοσόφου (1762-1794) για να διακηρύξει ότι η αρχή της υπερβατολογικής φιλοσοφίας (βλ. και την συνείδησή του ότι τα πάντα αποτελούν προϊόν του υποκειµένου. 20 . και σύµφωνα µε εκείνον προσδίδει και την ηθική διάσταση του ανθρώπου. αυτοσυνειδησία. K. ωστόσο η δεύτερη εξήγηση υποχρεώνει τον επιστήµονα να δεχθεί επιπλέον την αλήθεια των αστρολογικών προτάσεων. Γ. Κ. αλλά υιοθετεί την αρχή της οικονοµίας (βλ. Η πρώτη του αναγκαία αρχή είναι στην αρχή της ταυτότητας υπάρχει µια δεδοµένη στιγµή όπου το αντικείµενο της σκέψης είναι το ίδιο µε το υποκείµενό της. και καταλήγει σε µόνο µία. είναι και η προτιµότερη. όπως και ο τίτλος προϊδεάζει. Χωρίς να αρνείται ότι είναι δυνατόν να υπάρχει µια οδός προς την πραγµατικότητα των αντικειµένων. Kant) αρχίζει από την συνείδηση και καταλήγει σ' αυτήν. Στην εποχή του. ουσιαστικά υποστηρίζει ότι η λύση εκείνη που οδηγεί τον ερευνητή στην υπόθεση µόνο των αναγκαίων οντολογικών δεσµεύσεων στην εξήγηση φαινοµένων και στην απάντηση καίριων επιστηµονικών ερωτηµάτων (χωρίς απαραίτητα να υποδηλώνεται η απλούστερη λύση). αλλά και διερµηνεύει τον άλλον ως αντίθεση προς τον εαυτό του. Βλ.

ο Schopenhauer επιπλέον επενδύει το σύµπαν µε µια 'έµψυχη' ιδιότητα. Κ. βλ. Η βούληση για ζωή δεν αποτελεί µόνο στοιχείο του ανθρώπινου σώµατος. Παρότι αυτή η θέση της διπλής όψης των πραγµάτων φαίνεται να προέρχεται από τον Spinoza (βλ. βρίσκεται στο χώρο όπως άλλα φυσικά αντικείµενα). βούληση και πίστη. ο James ανάγει τη βούληση σε παράγοντα που καθορίζει την αλήθεια για τον κόσµο του υποκειµένου. Η 21 . Υποστηρίζει ότι α) δεν υπάρχουν γενικά πράγµατα πέρα από τα συγκεκριµένα (και τα συγκεκριµένα είναι αποτελέσµατα της εµπειρίας) β) ούτε καν γενικές ιδέες στο νου. ο όρος 'άνθρωπος' συνδέεται σε µια συγκεκριµένη περίπτωση µε την ιδέα του Σωκράτη.) Β. αλλά µια ανεξάρτητη της λογικής ορµή. παρότι γνωρίζει ότι θα βρίσκεται σε αντίθεση µε τις επιστηµονικές έρευνες. James: Στα πλαίσια της δικής του ερµηνείας του πραγµατισµού (βλ. αλλά παράλληλα το βιώνουµε µέσω του πόνου. πραγµατισµός και αλήθεια. Schopenhauer: ∆εν αποτελεί την συνειδητή επιθυµία για επιβίωση. δίνει προτεραιότητα στην βούληση για την θρησκευτική πίστη (η οποία δεν είναι απαραίτητο να είναι καθολική. Occam). Berkeley: O Berkeley ως προς τις γενικές έννοιες φαίνεται να ακολουθεί τον νοµιναλισµό (βλ. η οποία διακρίνεται από την αναπαραστατική τους όψη (τα 'φαινόµενα'). που δεν προσδοκά µετά θάνατον δικαίωση αλλά προσωπική και συναισθηµατική κάλυψη.κ. η οποία παράλληλα καθορίζει και την ίδια την ανθρώπινη υπόσταση. ο οποίος οραµατίζεται έναν κόσµο που διέπεται από πνευµατικές και ηθικές αξίες. αλλά όλα τα αντικείµενα περιλαµβάνουν στην αληθινή τους φύση αυτήν την βούληση. Η πίστη στην συγκεκριµένη περίπτωση έχει έναν χαρακτήρα βιωµατικής επιλογής. Αυτού του είδους η αντίληψη είναι άµεση. και διαφέρει από την αναπαραστατική αντίληψη (παράδειγµα της οποίας η αισθητηριακή αντίληψη). της ευχαρίστησης. επηρεασµένος από την διδασκαλία του Βουδισµού. Ωστόσο. η βούληση αυτή είναι η προσωπική αλήθεια του ανθρώπου. άλλοτε µε την ιδέα του Πλάτωνα κ. όσο και µε την νοοκρατική προσέγγιση του Locke. Spinoza). ιδέες. ενορατική. θεωρία των [Πλάτων]).ο. αλλά οι γενικοί όροι στη γλώσσα εκφράζουν αντιπροσωπευτικά µία από τις συγκεκριµένες ιδέες (π. Στο ζήτηµα της θρησκευτικής πίστης. µονισµός. σε αντίθεση τόσο µε µια ρεαλιστική προσέγγιση των ιδεών (ότι δηλαδή οι ιδέες αντιπροσωπεύουν γενικές οντότητες. βούληση για ζωή. Ο Schopenhauer εδράζει στο παράδειγµα του σώµατος που γίνεται γνωστό τόσο µέσω αντίληψης (υπακούει στους νόµους της βαρύτητας. Κ. και γενικότερα της διεργασίας της ζωής. ονοµατοκρατία. James).αφηρηµένες ιδέες. Β. καθώς υπάρχει και βούληση για την αθεΐα).χ.

και γίνονται πολίτες. δεν έχει συγκεκριµένα στοιχεία που να καθορίζουν την ουσία του (υπάρχουν παιχνίδια µε έναν ή δύο παίχτες. γλωσσικά παίγνια. αλλά η οντότητα εκείνη µε βάση την οποία οι άνθρωποι συµφωνούν να εγκαθιδρύσουν µια κοινωνία (βλ. Β. σύµφωνα µε τον Wittgenstein. διατυπωµένο µέσω από τις διαφορετικές γλωσσικές καταστάσεις ή παίγνια. Με τον ίδιο τρόπο. Η ορθή γνώµη διαφέρει από την απλή γνώµη επειδή δείχνει κάποια ψυχολογική ένδειξη στον κάτοχό της ότι είναι αληθής (µε 22 . Η χρήση της γλώσσας ορίζει και το νόηµά της. η λέξη 'ταύρος' σηµαίνει αυτό που κάθε φορά δηλώνεται από το συγκεκριµένο γλωσσικό παίγνιο στο οποίο εντάσσεται. Ο συγκεκριµένος όρος έχει και την επιπλέον λειτουργία: κανένα παιχνίδι. µε τέλος ή ατέρµονα). B. και όχι αναγκαίες και επαρκείς συνθήκες. Ακολουθεί η ορθή γνώµη (αληθής δόξα). K. γνώση και γνώµη. τύχης ή στρατηγικής. Εφόσον αυτή είναι µια εγγενής ιδιότητα των ανθρώπων ως πολιτών και είναι µοναδική -σε αντίθεση µε τις υπόλοιπες. ερώτηση. η απλή γνώµη (δόξα). η υπακοή σ' αυτήν (ακόµα και σε αντίθεση µε τις ατοµικές βουλήσεις) είναι αδιαπραγµάτευτη. η οποία όµως δεν συµπίπτει µια ατοµικιστική έκφραση εγωιστικών τάσεων και προδιαθέσεων. Wittgenstein: H επισήµανση ότι οι εκφάνσεις της ίδιας έκφρασης ή πρότασης σε διαφορετικά συµφραζόµενα (κατάφαση. έτσι ώστε µια κατάφαση να µοιάζει περισσότερο µε µια απαγγελία παρά µε µια ερώτηση. Rousseau). Πρώτον υπάρχει η κατώτερη. Επίσης.Το άτοµο που έχει απλή γνώµη. Γ. µπορούν να γίνονται για χρήµατα ή όχι. θαυµασµός. καµία γλωσσική έκφραση δεν έχει ένα και µοναδικό νόηµα σε όλες τις καταστάσεις. η γενική βούληση δεν αποτελεί ούτε ένα συµβατικό άθροισµα µεµονωµένων ατοµικών βουλήσεων. Μ' αυτόν τον τρόπο. Η. απαγγελία κτλ. και όχι αποκλειστικά το συγκεκριµένο ζώο ούτε έναν ορµητικό άνθρωπο. κοινωνικό συµβόλαιο. που εκφράζεται µεµονωµένα από τον καθένα και την καθεµία για τη σύσταση µιας κοινωνίας. πιστεύει ότι η γνώµη του είναι ορθή αλλά δε µπορεί να είναι βέβαιος (µικρή γνωσιολογική αξία). Υπάρχουν µόνο οικογενειακές οµοιότητες.) δεν αποτελούν ένα επιπρόσθετο στοιχείο του νοήµατος της έκφρασης. Πλάτων: Ο Πλάτων θεωρεί ότι η γνωσιολογική κατάσταση του ατόµου έχει τρεις φάσεις. αλλά το ίδιο το νόηµα της έκφρασης. δηλαδή συγκεκριµένες καταστάσεις. γενική βούληση.υποκειµενική πρόσληψη του κόσµου καθορίζει και δικαιολογεί την ποικιλία των µορφών της θρησκευτικότητας. Κ. Rousseau: Ένα είδος βούλησης.

αλλά ένα σκεπτόµενο ον. όπου η εξωτερική πραγµατικότητα µπορεί να περιγραφεί µε τον ίδιο ακριβώς τρόπο και στα όνειρα. 23 .Ε. η προσωπική ύπαρξη δεν είναι ο ανθρώπινος οργανισµός στο σύνολό του. Θεός. ωστόσο. Επιπλέον. χωρίς κριτήριο διαχωρισµού του ενός από το άλλο. ανεξάρτητα από την κατάσταση στην οποία βρίσκεται το υποκείµενο. η οποία εντυπώνεται στο νου ως καθαρή και σαφής αλήθεια (βλ. Πιο συγκεκριµένα. και από το γεγονός ότι σκέπτοµαι προκύπτει ότι υπάρχει ένα ον. έτσι ώστε το υποκείµενο σε κάθε στιγµή θα µπορεί να εξηγήσει την αλήθεια της πρότασης που υποστηρίζει. ο οποίος δεν εξαπατά συστηµατικά το υποκείµενο (βλ. Ο Descartes αναλαµβάνει να αντιµετωπίσει την ασυνήθιστη αλλά όχι αδύνατη υπόθεση µε το υπέρµετρα γνωστό cogito. οι µαθηµατικές αλήθειες (2+3=5) διατηρούν την ισχύ τους. Κ. Descartes). Descartes: Η θετική κατάληξη της αµφιβολίας για τη γνώση και την ύπαρξη ύστερα από µια ανοδική σε δυσκολία σειρά αµφιβολιών. το αίσθηµα της θερµότητας που µπορεί να διαφέρει ανάλογα µε τη διαφορετική κατάσταση του σώµατος στον ίδιο άνθρωπο κτλ. cogito & στάδια αµφιβολίας. χωρίς αυτό να σηµαίνει ότι θεωρεί πως πάντοτε οι αισθήσεις µας εξαπατούν. ∆εν µπορεί να αποκλειστεί η περίπτωση ενός κακού δαίµονα. Πλάτων).απαγωγή. το φαινόµενο του αντικατοπτρισµού. Ακόµη κι εκεί. Όσο κι αν προσπαθεί να εξαπατήσει ο κακός δαίµων. ένα είναι βέβαιο: από το γεγονός ότι αµφιβάλλω για τα πάντα. Μ. ανάµνηση. ενόραση . σηµαίνει ότι σκέπτοµαι. λογικές αλήθειες. Παρότι η πρόταση έχει τη µορφή συλλογισµού.βάση τη θεωρία της ανάµνησης. Η απόδειξη της ύπαρξης σώµατος αλλά και του εξωτερικού κόσµου (χωρίς ωστόσο την πλήρη αποκατάσταση όλων των ιδιοτήτων των πραγµάτων αυτού του κόσµου) προέρχεται από την απόδειξη της ύπαρξης ενός καλοκάγαθου Θεού. Descartes). Β.). χωρίς να γνωρίζει αν έχει σώµα ή όχι. Τότε ακριβώς ο Descartes εισάγει το τρίτο στάδιο της αµφιβολίας. ακόµη και για τις βέβαιες. αλλά µια ενορατική σύλληψη.χ. ο φιλόσοφος διευκρινίζει ότι δεν υπάρχει µια αποδεικτική διαδικασία. που υπάρχει µόνο όσο σκέπτεται. τέτοιο ώστε να βρίσκεται συστηµατικά σε πλάνη. που µηχανορραφεί εναντίον του ανθρώπινου γένους και έχει δοµήσει ολόκληρη την πραγµατικότητα του υποκειµένου και τον κόσµο του. Οι αισθήσεις τίθενται υπό αµφισβήτηση. ωστόσο. Αυτό συµβαίνει στο δεύτερο στάδιο της αµφιβολίας. ο Descartes αναπτύσσει πρώτα το γνωστό από την αρχαιότητα επιχείρηµα ότι πιθανόν οι αισθήσεις να µας εξαπατούν (π. βλ. ergo sum. ο εαυτός µου. Η ορθή γνώµη για να αποτελέσει γνώση (επιστήµη). θα πρέπει να χρησιµοποιήσει µια µέθοδο απόδειξης.

που προκρίνει την έννοια της ηθικής συνείδησης. η δεύτερη αποτελεί περισσότερο µια ευκαιριακή συνένωση εξατοµικευµένων βουλήσεων και τα προβλήµατα που δηµιουργούνται ξεπερνώνται µόνο µέσα από τη σύνθεση του ατοµικού (οικογένεια) στο καθολικό (κοινωνία) στην υπέρβαση του κράτους. Β. σπάει τα οικογενειακά δεσµά ακολουθώντας το δρόµο του στην πολιτική κοινωνία. Μια δεύτερη αντίφαση δηµιουργείται και µια νέα θέση (η αντίθεση της αντίθεσης ή σύνθεση). έλεγχος. Σύµφωνα µε τη διαλεκτική µέθοδό του ο Hegel (βλ. διαλεκτική. ιστορία και ιστορισµός. Σ' αυτήν την περίπτωση. κοινωνικό συµβόλαιο.αντίθεση). Αυτή η 'αντίφαση' παράγει µια αντίθετη θέση. µέσω του οποίου τα άτοµα -προσωπικότητες παραχωρούν το ένα στο άλλο τον απαιτούµενο από την ελευθερία χώρο για δράση. γεγονός το οποίο ωστόσο έρχεται σε σύγκρουση µε τα δεσµά της υποχρέωσης που µας χωρίζουν σε κοινότητες και οµάδες (αντικειµενικό δίκαιο . Αυτή η σύγκρουση µπορεί να λυθεί µόνο στην ανώτερη σφαίρα της πόλεως (σύνθεση). Hegel: Παρότι το κοινό σηµείο µε τον Σωκράτη είναι η αναζήτηση της αλήθειας (βλ. πασχίζοντας να πραγµατώσει τις δυνατότητές του ως ατοµική βούληση. οφείλουν να δώσουν τη θέση τους στην έννοια του ορθού µέσα σε µια κοινωνία που περιλαµβάνει τα άτοµα. Οι αφηρηµένοι ηθικοί κανόνες των Στωικών στην ιστορία της φιλοσοφίας αντιφάσκουν µε την ατοµική ηθική του Rousseau. Αυτή η τελευταία σφαίρα του "ηθικού βίου" έχει επίσης την δική της εσωτερική διαλεκτική δοµή. αλλά ως µια σχέση ταύτισης µε τις δικές τους επιλογές. λογική σύνθεση που περιλαµβάνει τόσο το γενικό όσο και το συγκεκριµένο. Κ.διαλεκτική. τα υποκείµενα αναγνωρίζουν τις ηθικές επιταγές όχι ως εξωτερικές (και εποµένως καταναγκαστικές). Hegel) αναφέρεται στο αφηρηµένο δίκαιο (θέση). η ατοµική 24 . και την συµφωνία των ατόµων βάσει του κοινωνικού συµβολαίου (βλ. και από την άλλη δεν έχει αφηρηµένα ηθικά παραγγέλµατα. πλήρως προσδιορισµένη και εξατοµικευµένη . αλλά όχι σε αποµόνωση το ένα από το άλλο. ο Hegel επιµένει ότι µια αφηρηµένη θέση ακριβώς επειδή είναι αφηρηµένη δεν µπορεί να προσδιορίσει ένα συγκεκριµένο πράγµα σε αντίθεση µε ένα άλλο. και µια απόλυτη. Hegel: Tο δίκαιο για τον Hegel έχει άµεση συνάφεια µε την ιστορικότητα των ανθρώπων και των κοινωνιών. Παρότι η λογική σκέψη είναι αυτή που δεν επιδέχεται αντιφάσεις. δίκαιο. Η κοινωνία ξεκινά µε σχέσεις συγγένειας όπου οι υποχρεώσεις απορρέουν από την υπακοή και το σεβασµό. ο Hegel θεωρεί ότι η διαλεκτική µέθοδος εµπεριέχει όχι τον διάλογο αλλά την αντιπαράθεση των εννοιών µέσω της αντίφασης. Και τα δύο. Σωκράτης). Locke).η οποία ωστόσο είναι από την άλλη πλευρά µη γενικευµένη. Όµως το πνεύµα. ωστόσο. χωρίς αυτό να µετατρέπεται σε έναν απλό ιστορισµό (βλ. η οποία δίνει την καθολική αλήθεια. Hegel). Ωστόσο.

Ο σκοπός καθορίζει τη µελλοντική κατάσταση (ενέργεια). η κυρίαρχη απόδοση θέτει δύο διαφορετικά είδη αλήθειας. και εποµένως ένα πράγµα (π. Nietzsche: Η διάκριση που για πρώτη φορά φαίνεται να επισηµαίνεται από τον Nietzsche στην κριτική του ανάλυση της τραγωδίας (στο έργο η Γέννηση της τραγωδίας). Ενεργεία είναι η κατάσταση στην οποία το 25 . διπλή αλήθεια. απόλυτος ιδεαλισµός. αλλά ψευδές σύµφωνα µε την φιλοσοφική µεθοδολογία. δυνάµει/ενεργεία. σύµφωνα µε τον φιλόσοφο. διονυσιακό-απολλώνειο στοιχείο. Ακινάτης). Π. ∆υνάµει είναι η λανθάνουσα δυνατότητα που έχει το ίδιο το φυσικό σώµα για την ολοκλήρωση του σκοπού της ύπαρξής του (π. 1126-1198) ότι η φιλοσοφία και η θεολογία αποτελούν δύο ανεξάρτητους τρόπους γνώσης της αλήθειας και του κόσµου. Αυτά τα στοιχεία εκφράζουν βασικές ανθρώπινες στάσεις ζωής. Παρότι αυτή η διδαχή είναι δυνατόν να ερµηνευτεί ως η θέση ότι ένα πράγµα είναι αληθές βάσει δύο διαφορετικών γνωστικών οδών. επίσης φιλοσοφία και θεολογία. στην αρχαία ελληνική τραγωδία υπάρχουν τόσο το ορθολογικό στοιχείο (που εκφράζεται µε το διαλογικό µέρος. χωρίς ωστόσο να περιορίζεται σ' εκείνην. Η θεολογία απευθύνεται µε αλληγορίες σ' εκείνους που δεν έχουν διαθέσιµη τη λογική µεθοδολογία της φιλοσοφίας. ένας σπόρος είναι δυνάµει και όχι ενεργεία δέντρο). Με αυτόν τον τρόπο. Η µετέπειτα πορεία του Nietzsche επιδιώκει να αποκαλύψει την κατά την γνώµη του 'υποκρισία' του πολιτισµού που έχει τονίσει τόσο το πρώτο στοιχείο εις βάρος του δεύτερου. Αβερρόης: Η θέση του Αβερρόη (Ibn Rushd.χ.Κ. Β. Hegel) µέσα στην ηθική σφαίρα. αλλά ως εσωτερική πορεία του Α προς το Β. το διονυσιακό). Αριστοτέλης: Ο θεωρητικός ισχυρισµός ότι ο κόσµος είναι ένα καλά οργανωµένο σύστηµα όπου κάθε πράγµα εξελίσσεται προς το τέλος (σκοπό) που του καθορίζει η φύση του. ο Αριστοτέλης ερµηνεύει το φαινόµενο της µεταβολής των πραγµάτων όχι ως καταστροφή του Α και εµφάνιση του Β. η οποία προσδιορίζει τη διαδοχική εξέλιξη της παρούσας (δυνάµει) κατάστασης. και οδήγησε σε σφοδρές αντιδράσεις και επίσηµη καταδίκη (το 1277) αυτής της θεωρίας (βλ. και ονοµάζεται απολλώνειο). Σύµφωνα µε αυτήν την διάκριση. όσο και το οργιαστικό-µη ορθολογικό µέρος (στα χορικά. Β. η ύπαρξη της τριαδικής θεότητας) µπορεί να είναι αληθές σύµφωνα µε την θεολογική διδαχή.χ.βούληση του οποίου είναι καθολικός νόµος. Η τελευταία ερµηνεία υιοθετήθηκε από αρκετούς µεσαιωνικούς θεολόγους και φιλοσόφους τον 13ο αιώνα. Κ. Οι θεσµοί του κράτους συνιστούν την τελική πραγµάτωση της απόλυτης ιδέας (βλ. ∆.

αλλά µέσω ενόρασης. και να δηλώσει την αλήθεια του υποκειµένου. αλλά είναι ανεξάρτητα και αναγκαία. η οποία προσπαθεί να απελευθερωθεί από την κυριαρχία της ύλης. Οι διαρκείς ερωτήσεις 26 . élan vital και ενόραση.χ. άµεσης γνώσης (βλ. πρόδροµη της υπαρξιστικής προσέγγισης. Kierkegaard: Tο µέσο µε το οποίο ο ∆ανός φιλόσοφος αποπειράται να διαρρήξει τα διάφορα παραδεδοµένα συστήµατα (και κυρίως το σύστηµα του Hegel). ενόραση . ενόραση-απαγωγή.απαγωγή. Β. Κ. Όλα τα όντα εκτός από τον Θεό (που είναι µόνο ενεργεία) περιλαµβάνουν το παραπάνω δίπολο. Κ. Ο Bergson εφαρµόζει αυτήν την θέση στο µεταίχµιο µεταξύ µιας 'τυφλής' θεωρίας δαρβινικής εξέλιξης και µιας θρησκευτικής κοσµοθεωρίας µε προκαθορισµένο τέλος. και διαφέρει από την ενόραση του 17-18ου αιώνα (βλ. το είδος 'δέντρο' ωστόσο έχει καθολικά χαρακτηριστικά. Κ. Ένα αντικείµενο που βρίσκουµε στο δάσος έχει πολλές όψεις ανάλογα µε την οπτική γωνία. είδη. Η ενόραση αφορά την συνειδητοποίηση αυτής της ορµής.φυσικό σώµα έχει πραγµατώσει το σκοπό του (π. αναφερόµενος σε 'δηµιουργό εξέλιξη' χωρίς έναν τελικό σκοπό και χωρίς απουσία λόγου. Αυτά τα χαρακτηριστικά δεν συµβαδίζουν µε τα αισθητηριακά δεδοµένα. Παροµοιάζει την προσπάθειά του µε την σωκρατική ειρωνεία και έλεγχο (βλ. Σωκρατικός: Η µέθοδος εκείνη µε την οποία ο Σωκράτης αποδεικνύει στην πράξη ότι η υποτιθέµενη γνώση των συνοµιλητών του είναι µόνο κατ' όνοµα γνώση. Αυτός ο εξατοµικευµένος τρόπος επικοινωνίας είναι ταιριαστός µε την υπόλοιπη διδασκαλία του. ∆. Descartes) στο ότι προσιδιάζει περισσότερο σε µια διαισθητική αλλά ταυτόχρονα αληθή και ανώτερη κατανόηση του κόσµου. έλεγχος. Descartes). Ασφαλές παράδειγµα αυτής της ενόρασης (και της έκφρασης της élan vital) αποτελούν οι άγιοι και οι µυστικιστές. ειρωνεία. τον φωτισµό κτλ. Bergson: Ο πρώτος όρος µεταφράζεται ως ζωτική ορµή και δηλώνει εκείνη την τάση για δηµιουργία (που ωστόσο η κατώτερη µορφή της είναι ήδη το ένστικτο και υπάρχει στα ζώα). Σωκρατικός). τα οποία φανερώνονται σε κάθε παρατηρητή. Husserl: Τα καθολικά χαρακτηριστικά των πραγµάτων που η αποκάλυψή τους συγκροτεί το περιεχόµενο της πρώτης αναγωγής (ειδητική αναγωγή). Κ. και τα διάφορα ψευδώνυµα που χρησιµοποιεί στα έργα του επιτείνουν αυτήν την εντύπωση. Β. έλεγχος. ο σπόρος έγινε δέντρο). Η ανακάλυψη αυτή δεν γίνεται µέσω προσεκτικότερης παρατήρησης. Β.

ελευθερία βούλησης. Κ. και καθιστά την πράξη αντίθετη µε τη βούληση ως γνωστική ανεπάρκεια (βλ. και όχι µέσα ενός άλλου αιτιακού σκοπού. Η αυτονοµία αιτιολογεί και την επίκληση της κατηγορικής προσταγής (βλ. ελευθερία και αυτονοµία. Και παρότι αυτό φαίνεται ως υποκριτική προσπάθεια ανάδειξης της δικής του άποψης. ανδρείος (στον διάλογος Λάχης) ή γενικά ενάρετος (Μένων). Ωστόσο. αυτό συµβαίνει όταν τα υποκείµενα συνειδητοποιήσουν ότι αποτελούν οντότητες µε συγκεκριµένο τέλος. αποτελεί φυσική (και εποµένως αδιατάρακτη) τάση του ανθρώπου η επίτευξη της ευδαιµονίας. ωστόσο είναι πρακτικό αίτηµα η απόδοση της ελευθερίας της βούλησης στα άτοµα. χωρίς την µεσολάβηση κοινωνικών ή θρησκευτικών συµβάσεων. Β. αλλά των µέσων που απαιτούνται για την επίτευξή. εφόσον η πρακτική διδαχή επιχειρηµάτων για το δικαστήριο ή την αγορά δεν απέκλειε τη διδαχή αντίθετων επιχειρηµάτων. στην µη εύρεση αληθειών. Κ. κατηγορική προσταγή. Σε αντίθετη θέση ο Σωκράτης. και από την άλλη ελαχιστοποιούσαν την αξία της θεωρητικής γνώσης σχετικοποιώντας την.για την φύση των πραγµάτων στους πλατωνικούς διαλόγους οδηγούν σε προοδευτική αµηχανία τους συχνά πεπαιδευµένους συνοµιλητές του. πιστεύει ότι αυτή παρεισφρύει ακόµη και σε µια πρακτική αντιµετώπιση ζητηµάτων όπως π. Ακινάτης (liberum arbitrium). έχει την κριτική ικανότητα να επιλέξει ελεύθερα τα µέσα που θεωρεί πιο σωστά για την επιτυχή έκβαση του σκοπού. Εφόσον σύµφωνα µε τον Ακινάτη. ο συνδυασµός µε την επίµονη θέση ότι δεν γνωρίζει τίποτε του ίδιου. οδηγεί στην απορία. Ο Kant θεωρεί ότι ακόµη κι αν αποτυγχάνει ως θεωρητική απόδειξη. Σύµφωνα µε τον Kant. Ο άνθρωπος σε αντίθεση µε τα ζώα που καθοδηγούνται από το ένστικτό τους. για να διασφαλιστεί το έλλογο του ανθρώπινου υποκειµένου. Ο σκοπός της 27 . που να ικανοποιούν τα ερωτήµατα που κάθε φορά τίθενται. Το παραπάνω προϋποθέτει τη γνώση του καλού ως τελικού σκοπού από το ίδιο το υποκείµενο.χ σε ποια περίπτωση µπορεί κανείς να θεωρηθεί ευσεβής (στον διάλογο Ευθύφρων). Kant). παρότι συµφωνεί σχετικά µε την αδυναµία γνώσης. οι οποίοι από τη µία πλευρά υπόσχονταν ότι µπορούν να διδάξουν την κάθε λογής αρετή. Kant: Η αυτονοµία είναι η δυνατότητα του υποκειµένου να καθορίσει τους δικούς του νόµους. Σωκράτης). και να αυτοδεσµευτεί σε µια ηθική στάση. ωστόσο φαίνεται να υπάρχει µια δυσαρµονία ανάµεσα στην ελευθερία που προϋποθέτει η αυτονοµία (απουσία κάθε αιτιακού καθορισµού) και στον αγνωστικισµό σχετικά µε την έννοια της ελεύθερης βούλησης που εκφράζεται στην Κριτική του Καθαρού Λόγου. αρετή. Β. η ελευθερία της βούλησης έγκειται στην ελευθερία επιλογής όχι του σκοπού (ο οποίος είναι δεδοµένος). ο Σωκράτης απαντούσε στους σοφιστές της εποχής του.

η οποία είναι αρκετά καλύτερη από το συνδυασµό έλλειψης βούλησης και πλήρους καλού. οι άνθρωποι έχουν επιπλέον τη δυνατότητα να επιθυµήσουν ή όχι να ακολουθήσουν τον προδιαγεγραµµένο σκοπό. Α. ∆εύτερον. τότε εγείρεται το ερώτηµα της ελεύθερης βούλησης για όλες τις νοητικές οντότητες. ο Θεός επιλέγει από αυτές τις συνδυνατότητες την καλύτερη (κι άρα έχει ελεύθερη βούληση). αφού ενώ αυτό που θα επιλέξουν είναι βέβαιο. ελευθερία βούλησης.Κ. το καλό. αλλά το επιλέγουν για έναν αποχρώντα λόγο. ακόµη και να επιλέξουν το κακό ως κακό καθεαυτό σε αντίθεση µε τον κύριο σκοπό τους (και όχι µόνο ως µέσο για κάτι καλό). ως προς τον Θεό ως νοητικό ον. ακριβώς επειδή έχουν αυτήν την δυνατότητα. Ωστόσο. η έκταση και η δικαιολόγηση της γνώσης οφείλεται κατά κύριο λόγο στην εµπειρία. ελευθερία βούλησης. κι εποµένως δεν είναι αναγκαίο (βλ a priori/a posteriori. Η. Τα υποκείµενα δεν επιλέγουν το σκοπό. Leibniz). αφού επιλέγει ανάµεσα σε συνδυνατότητες. οι άνθρωποι επιλέγουν ελεύθερα τις πράξεις τους. 17ος-18ος αιώνας: Η θέση ότι η προέλευση. τελικός σκοπός για νοήµονα όντα. όπως ο άνθρωπος. Β. δεν είναι λογική αλήθεια. Χωρίς να παραγνωρίζεται η συµβολή του λόγου (είτε µε την έννοια της αποδεικτικής διαδικασίας είτε µε την υφή της συσχέτισης των µεµονωµένων ιδεών του νου). Τα υποκείµενα είναι ηθικώς υπόλογα. και ο Occam θεωρεί ότι υπάρχει ένας φυσικός. Με τον όρο 'εµπειρία' δεν νοείται µόνο 28 η αισθητηριακή . ή από συνδυασµό ελεύθερης βούλησης και πλήρους κακού. επιλέγουν τα µέσα. Εποµένως. η εµπειρία υπερισχύει των τυχόν έµφυτων ιδεών. Κ. Ο Leibniz αποπειράται να το επιλύσει µε την εισαγωγή της έννοιας της συν-δυνατότητας στη λογική και τη µεταφυσική: ένα πράγµα Α είναι δυνατό να υπάρξει µαζί µε ένα πράγµα Β (συνδυνατό µε το Β). Με παρόµοιο τρόπο ο Leibniz προσπαθεί να επιλύσει το πρόβληµα του κακού σε έναν κόσµο αρµονίας.ανθρώπινης πορείας. Β. Ακινάτης). Leibniz: Αν ο Θεός έχει προεγκαταστήσει ένα σύστηµα αρµονίας. ενώ τα µέσα γι' αυτό επαφίενται στο ίδιο το υποκείµενο. Η ύπαρξη του κακού συνδυάζεται ως δυνατότητα µε την ύπαρξη της ελεύθερης βούλησης. ελευθερία βούλησης. Occam: Σε αντιστοιχία µε τον Ακινάτη (βλ. εµπειρισµός. είναι εκείνο που θα πρέπει να το αναζητά ο άνθρωπος κοντά στο Θεό. αλλά επίσης είναι συνδυνατό και µε ένα άλλο Γ. σύµφωνα µε τον Occam. και να πράξουν (ή να µην πράξουν) ανάλογα. της γνώσης πέρα από τα όριά της (παρότι δεν φαίνεται να υπερισχύει αλλά περισσότερο να περιλαµβάνει και την αποδεικτική διαδικασία).

Β. Αυτό προϋποθέτει α) την θέση ότι οι έµφυτες ιδέες λειτουργούν ως µη συνειδητές έξεις ή διαθέσεις β) η συνειδητοποίηση µέσω των αισθήσεων δεν είναι γνώση µέσω των αισθήσεων αλλά µε µια διαφορετική διεργασία της συναντίληψης ή αυτοσυνειδησίας (Apperzeption). Η επαναστατική για την εποχή άποψη ότι δεν υπάρχουν έµφυτες ιδέες και αλήθειες που να αποτελούνται από τέτοιες ιδέες (όπως π. επιχειρηµατολογεί εναντίον του κυρίου επιχειρήµατος. οι προτάσεις της λογικής. Leibniz: Ο Leibniz επιβεβαιώνει τη θεωρία των έµφυτων ιδεών. δηλώνοντας ότι δεν υπάρχει καµία προέλευση πέραν της εµπειρίας. Κ. ο αναλογισµός ή αναστοχασµός (reflection) πάνω σ' αυτά τα αισθητηριακά δεδοµένα. Β. ωστόσο η αισθητηριακή διέγερση είναι απαραίτητη για την αποκάλυψη και την επιβεβαίωσή τους (βλ. κρίση κτλ. Πρωτεργάτης του εµπειρισµού θεωρείται ο John Locke (16321704).αντίληψη (οι 5 αισθήσεις). κατά την οποία γίνονται γνωστές οι αιτίες των πραγµάτων και οι ιδιότητες/κατηγορήµατα του Θεού. Αριστοτέλης). Αντιδιαστέλλεται (και ιεραρχείται υψηλότερα) τόσο από την γνώµη (opinio). σύµφωνα µε την οποία οι έµφυτες ιδέες είναι αναγκαία αληθείς και εµπεριέχονται στην ψυχή. της καθολικής συναίνεσης. αλλά και η 'εσωτερική εµπειρία'. εποµένως αυτή η αρχή είναι και έµφυτη) και παρουσιάζει τις αδυναµίες αυτού του ισχυρισµού. ∆οκίµιο για την Ανθρώπινη Νόηση (1690). επιδιώκοντας όµως ένα λογικό συµβιβασµό ανάµεσα στον ακραίο εµπειρισµό και στον ακραίο απριορισµό. και αναφέρεται στο ερώτηµα για την προέλευση της ανθρώπινης γνώσης. Η. ωστόσο. δυνάµει-ενεργεία. που οι οπαδοί των έµφυτων ιδεών προβάλλουν (ότι εφόσον όλοι συµφωνούν για παράδειγµα µε την αρχή της µη αντίφασης. Κ. Γ. πράγµα που περιλαµβάνει και λειτουργίες της νόησης (σκέψη. διατυπώθηκε µέσα σ' ένα θρησκευτικό περιβάλλον που υποδήλωνε ότι η ύπαρξη έµφυτων ιδεών ήταν σηµάδι της παρουσίας του Θεού στον άνθρωπο. Η θέση για τη γνώση είναι γνωστή ως tabula rasa (αν και η ακριβής φράση του Locke είναι 'άσπρο χαρτί'). έµφυτες Ιδέες.). Ο Locke. και ο David Hume (1711-1776). η ιδέα του Θεού. και στον κανόνα περιλαµβάνονται ο George Berkeley (1685-1753). την εµπειρική αλλά 29 . σύµφωνα µε τον φιλόσοφο. Spinoza: Η ανώτερη πηγή γνώσης. ενόραση. οι ηθικές αλήθειες).χ. αλλά ότι η νόηση µέσω των ποικίλων τρόπων εµπειρίας αποκτά σταδιακά αυτές τις ιδέες. Locke: H κύρια απάντηση στον 17ο αιώνα στην θεωρία των έµφυτων ιδεών προέρχεται από το έργο του John Locke. Εισάγει τη θεωρία του για το δυνάµει έµφυτο των ιδεών. έµφυτες ιδέες.

αλλά και τα πάθη ή τα συναισθήµατα που προκαλούν οι αισθήσεις. Hume: Ο Hume ονοµάζει το περιεχόµενο της εµπειρίας.. Η απόδειξη χρησιµοποιείται για την γνώση της ύπαρξης του Θεού (βλ. B. ενώ το δεύτερο την αποδεικτική (χωρίς πάντα τυπικά συλλογιστική) διαδικασία.συγκεχυµένη γνώση. Για να 30 . για να ελεγχθεί αν έχει νόηµα. Τύνιδα) που ποτέ δεν έχουµε επισκεφθεί. Οι δύο αυτές πηγές γνώσης είναι βέβαιες. Ωστόσο. τότε αυτή η ιδέα δεν έχει και νόηµα. όπου κυριαρχεί η αποδεικτική διαδικασία. ακόµα και το νόηµα των λέξεων της γλώσσας εξαρτάται από τη σχέση που έχουν µε τις εντυπώσεις και τις ιδέες. ο Descartes χρησιµοποιεί την ενόραση για να δείξει την προφάνεια της ύπαρξης του σκεπτόµενου υποκειµένου µέσω της αµφιβολίας (βλ. µπορούµε να φανταστούµε µία πόλη (π. ο Hume προσπαθεί να εξοβελίσει τις ακατάληπτες εκφράσεις από τη γλώσσα.απαγωγή. Οι ιδέες είναι οι αµυδρές ή λιγότερο ζωηρές εικόνες που αφήνουν στο νου οι εντυπώσεις. Αν µια ιδέα δεν έχει αντίστοιχη εντύπωση. ωστόσο το πρόβληµα είναι ποιες πεποιθήσεις µπορούν να δικαιολογηθούν µε βάση την ενόραση και την απόδειξη. Βλ. καθώς η ουσιαστική διαφορά των δύο έγκειται στον βαθµό ζωντάνιας ή ζωηρότητας. και περιλαµβάνουν τον συλλογισµό. Εφόσον η ιδέα είναι προϊόν ή αντίγραφο της εντύπωσης. ή µία ιδέα γενικότερα. Ένας φιλοσοφικός όρος π.χ.χ. cogito και στάδια αµφιβολίας. Ιδέες είναι το περιεχόµενο της εµπειρίας που οφείλεται στον αναστοχασµό (ή αναλογισµό. Θεός. τη µνήµη ή τη φαντασία. Descartes). κι ο Hume απαντά µε τον διαχωρισµό των απλών και σύνθετων εντυπώσεων και ιδεών. ο δεύτερος τη διάκρισή του από διαφορετικές έννοιες). Descartes). αναµνήσεις κλπ. πρέπει να ερευνηθεί από ποια εντύπωση προήλθε. πεποιθήσεις. εντυπώσεις . Εντυπώσεις είναι οι παραστάσεις οι οποίες σχηµατίζονται στο νου απευθείας από τις αισθήσεις -χρώµατα. ενόραση .ιδέες. όσο και από τον λόγο (ratio). ήχοι κτλ. όλες οι αντιλήψεις είναι διττές.). ∆. Για κάθε εντύπωση υπάρχει πάντα µία παρόµοια ιδέα. κρίσεις. Η ενόραση συνδέεται µε σαφείς και διακριτές παραστάσεις (ο πρώτος όρος δηλώνει την κατανόηση του περιεχοµένου της έννοιας. Β. Με αυτόν τον τρόπο. Το πρώτο αφορά την άµεση (χωρίς συλλογιστική διαδικασία) κατανόηση του αντικειµένου. Κ. Descartes. οι οποίες διακρίνονται σε εντυπώσεις και σε ιδέες. όπως καταγράφεται στο νου 'αντιλήψεις' (αισθήσεις. ενώ το αντίστροφο αποτελεί µέτρο του νοήµατος για τον Hume. Descartes: Η ενόραση (intuitio) και η απαγωγή (deductio) είναι δύο πηγές βέβαιης γνώσης σύµφωνα µε τον Descartes. ενόραση και απαγωγή. 'reflection') των εντυπώσεων. Κι ενώ το δεύτερο αναφέρεται κυρίως στις µαθηµατικές αλήθειες. Εποµένως.

Η εποχή αναπτύσσεται σε δύο στάδια. Η λογική σ' αυτό το σχήµα νοείται ως µια δραστηριότητα «καθαρής έρευνας» που δεν είναι ούτε a priori ούτε ωστόσο και απλή επανάληψη αισθητηριακών δεδοµένων. σε καθορισµένες καταστάσεις. είναι υπεύθυνη για τον µετασχηµατισµό των ακαθόριστων καταστάσεων. Κ. οι οποίες οφείλουν να έχουν ανταπόκριση σε εµπειρικές εντυπώσεις. Ζ. εργαλειακή ερµηνεία & λογική. και έτσι σε προοδευτική πορεία δηµιουργείται εκείνη η λειτουργική αποδοτική ισορροπία µεταξύ της δράσης του ανθρώπου και της φύσης. Peirce). αλλά προκύπτει ως παράγωγη της δράσης της συνείδησης στην εµπλοκή της µε το περιβάλλον. φαινοµενολογία. ο Hume προτείνει την ανάλυσή της και την αναγωγή της σε απλές ιδέες. στα πλαίσια του ρεύµατος του πραγµατισµού (βλ. αποδέχεται ότι κάθε λογική µορφή (νόηση. E. να επιλύει δι’ αυτού τα εκάστοτε πρακτικά προβλήµατα που ανακύπτουν στις σχέσεις της µε το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον. Β. Έτσι και η ιδέα της προηγούµενης πόλης εδράζεται σε γνωστά από την εµπειρία κτήρια. Κατά τον φιλόσοφο. περιοχές. εποχή. τα οποία συµβαδίζουν µε τα δύο είδη αναγωγής που προκρίνει (τουλάχιστον στο άρθρο για την Εγκυκλοπαίδεια Britannica) στο δρόµο για την φαινοµενολογία ως φιλοσοφία. Τα σχήµατα οργάνωσης που προτείνει η λογική για τον µετασχηµατισµό δοκιµάζονται στην πράξη. πραγµατισµός. στις οποίες κυριαρχεί η αταξία των στοιχείων. ο όρος 'εποχή' στην φιλοσοφία του Husserl αναφέρεται στην αναστολή των κρίσεων σχετικά µε την ύπαρξη και την ουσία του εξωτερικού κόσµου εκ µέρους του υποκειµένου. προς όφελός της. που προκρίνουν την διαφοροποίηση του ανθρώπου από το φυσικό περιβάλλον (βλ. εµπειρισµός. Θεωρώντας ως πρώτιστο µέληµα της φιλοσοφίας την αναζήτηση του 'πράγµατος καθ' εαυτό' στα φαινόµενα (βλ. Husserl). ο Γερµανός φιλόσοφος θεωρεί ότι ο µόνος τρόπος µε τον οποίο αυτό µπορεί να προχωρήσει είναι να σταµατήσει η όποια θεωρία και θέση υπάρχει για τον φυσικό κόσµο. Husserl: ∆άνειο από τους αρχαίους σκεπτικούς. ∆ηλαδή. που δίνουν εύκολα µετρήσιµους και ελέγξιµους στόχους (αυτό ισχύει τόσο για τις επιστήµες όσο και για την καθηµερινή ζωή). το ανθρώπινο υποκείµενο έχει αδιάρρηκτο δεσµό µε την φύση όχι τόσο µέσω των αισθήσεων αλλά συνολικά µέσω των πράξεων του υποκειµένου στον φυσικό κόσµο. ορθολογισµός).ελεγχθεί εάν µία σύνθετη ιδέα είναι ορθή. Dewey: O John Dewey. θεωρία. διορθώνονται εάν χρειασθεί. 31 . συνείδηση) είναι εργαλείο που συµβάλλει έτσι ώστε η κοινωνία. Αυτού του είδους η προσέγγιση ανθίσταται τόσο στον εµπειρισµό όσο και στον ορθολογισµό. ανθρώπους που όλα µαζί συνθέτουν την ιδέα της πόλης Τύνιδας.

ο Πλάτων προσπαθεί να συνδέσει το ωραίο µε τη γενικότερη θεωρία των ιδεών (βλ. σαν µόνο ένα αµυδρό απείκασµα του ωραίου. E. πλατωνικός: Το βέβαιο είναι ότι η ουσία του δεν συνίσταται σε µια άρνηση της ερωτικής σωµατικής επαφής. Πλάτων) για να προσεγγίσει τον κόσµο των ιδεών. αλλά στο δέσιµο της ψυχής µε τις σωµατικές επιθυµίες (η αλληγορία των δύο αλόγων και του ηνιόχου στον Φαίδρο είναι χαρακτηριστική). Κ. Β. Dilthey: Ο πρώτος όρος δηλώνει την ανυποχώρητη στάση του φιλοσόφου στην διάσταση ανάµεσα στο υποκειµενικό στοιχείο του βιώµατος. όχι όµως τη γνώση. της τέχνης κτλ. και το ωραίο ένα άλλο όνοµα για το αγαθό. της φιλοσοφίας. ευδαιµονία. οδηγεί τον άνθρωπο και τον καθιστά να έχει µια ορθή γνώµη.). Τα άσχηµα πράγµατα του έρωτα αποδίδονται όχι στις ιδέες. και τέλος. Ο έρωτας αποτελεί ένα µέσο της ψυχής (βλ. Η ευδαιµονία κρίνεται µε βάση την ολότητα του βίου υπό την έννοια ότι πρέπει να αντιµετωπίζει 32 . Η έννοια της ερµηνείας δηµιούργησε χωριστή φιλοσοφική σχολή τον 20ο αιώνα. των επιστηµών. Η ερµηνεία από την άλλη πλευρά οδηγεί στην ανα-βίωση του αντικειµένου υπό εξέταση: όταν αυτό αφορά ολόκληρους πολιτισµούς και κοσµοθεωρήσεις.A. ωστόσο. που αναλύεται µέσω της ερµηνείας (και των συνακόλουθων 'επιστηµών του πνεύµατος') από το αντικειµενικό στοιχείο των αιτίων και των φυσικών επιστηµών. ιδέες. Κ. Και στις δύο περιπτώσεις. Αριστοτέλης: Εκφράζει όχι µία κατάσταση. όχι ως µέσο για άλλο σκοπό αλλά µόνο για το ίδιο. ψυχή. και ο φιλόσοφος αποτελεί κάποτε ένα άλλο όνοµα για τον εραστή. Μερικές φορές ο Πλάτων φαίνεται να θεωρεί την ερωτική σχέση µεταξύ δύο ανθρώπων πρόκριµα για την σχέση επιθυµίας µε την οµορφιά των ανθρώπων. Άλλοτε (στον Φαίδρο). η ίδια η µεταβαλλόµενη ζωή τίθεται στο προσκήνιο. αλλά µια δραστηριότητα και την επιδίωξη ενός τέλους από την πλευρά του υποκειµένου. της θρησκείας. και ότι δεν περιορίζεται στο πλαίσιο δύο υποκειµένων. έρωτας. και κρίνεται σύµφωνα µε την συνεχή πράξη (και όχι µόνο τις προθέσεις). Εφόσον ο έρωτας είναι δαίµων (ούτε θεός ούτε άνθρωπος. την οµορφιά της νόησης. του ίδιου του ωραίου. θεωρία των [Πλάτων]). σύµφωνα µε το Συµπόσιο). στην ουσία ισούται µε την πράξη σύµφωνη µε έναν ηθικό χαρακτήρα. η ερωτική σχέση αντανακλά µε αδυναµία το πραγµατικά ωραίο. Αυτό το αύταρκες τέλος. ερµηνεία και φιλοσοφία της ζωής. παρότι ο ίδιος θεωρεί ότι δεν υπάρχει µια µοναδική ερµηνεία (των ιστορικών γεγονότων. Β. Ο Dilthey θεωρεί ότι η διάκριση της ερµηνείας από την απόδειξη ενδυναµώνει την πρώτη. Η πορεία προς το ωραίο παραλληλίζεται µε την πορεία προς τη γνώση.

ενόραση. Spinoza: H ηθική θεωρία του Spinoza συνδέεται τόσο µε την ψυχολογία όσο και µε τη γνωσιοθεωρία του. Κ. Spinoza). καθώς την οδηγούν να επικεντρωθεί σε εξωτερικούς παράγοντες. Ως προς το δεύτερο. Τα πάθη και οι επιθυµίες δεσµεύουν την ανθρώπινη φύση. και ότι η αδυναµία άσκησης της αρετής (και κατά συνέπεια την κατάκτηση της ευδαιµονίας) οφείλεται στην άγνοια και όχι σε µία αδυναµία επιβολής του ορθού (βλ. αυτό διευθύνεται από το ανώτερο µέρος της ανθρώπινης ψυχής. Παρότι η φύση λειτουργεί σύµφωνα µε την αναγκαιότητα. ευδαιµονία. Σύµφωνα µε τον Αριστοτέλη. τον λόγο (βλ. Α. Η καινοτοµία του Σωκράτη έγκειται στην απαίτησή του για τον αναγκαίο ρόλο της γνώσης σε µια τέτοια ηθική συµπεριφορά. στην οποία υπερτίθενται πράξεις που οδηγούν προς αυτόν τον σκοπό. Ως προς το δεύτερο. Σωκράτης: Ο στόχος κάθε ανθρώπινης δραστηριότητας. Γ. Πρόκειται για προϋποθέσεις στις οποίες στηρίζεται ολόκληρο το ηθικό οικοδόµηµα.την ηθική ποιότητα του υποκειµένου στην προοπτική της διάρκειας. ώστε η τελευταία να στοχεύει στην ευδαιµονία. η ελευθερία της βούλησης είναι ο αυτοκαθορισµός των αναγκαίων για το καλό του υποκειµένου. αρετή. ωστόσο αποτελούν 'αιτήµατα' του πρακτικού λόγου. Ι. ο Spinoza παρατηρεί ότι το ανθρώπινο υποκείµενο έχει µια δύναµη αυτοσυντήρησης (λατινικά conatus). Σηµειώνεται ότι η ηθική στην αρχαιότητα αποτελούσε µια έννοια πιο ευρεία σε σχέση µε τη σηµερινή της σηµασία. και παθήµατα που αποτρέπουν από αυτόν. περιλαµβάνοντας ένα σύνολο αρετών που έπρεπε να διέπουν την δηµόσια και ιδιωτική ζωή. ηθική και θρησκεία. και ο Spinoza βασίζεται στην γνώση και την ενόραση για την επίτευξη αυτού του στόχου. Επίσης κοινό σηµείο είναι η παρουσία της ηθικής ως πρωταρχικό στοιχείο των σκέψεων και πράξεων του υποκειµένου. τόσο για τον Σωκράτη όσο και για τους περισσότερους αρχαίους έλληνες φιλοσόφους. ενώ η αληθινή ευτυχία και ευηµερία προέρχεται από την εσωτερικότητα και γνώση µέσω της ενόρασης της ίδιας µας της φύσης. Γ. ψυχή. ηθική θεωρία. οι ηθικές αξίες επιτυγχάνονται µέσω της ενορατικής γνώσης (βλ. Kant: Η ύπαρξη του Θεού και η αθανασία της ψυχής για τον Kant δεν αποδεικνύονται θεωρητικά. Σωκράτης). και παρότι η ηθική δεν θεµελιώνεται µε βάση αυτές. ∆. Τα τελευταία (που δηλώνουν τα συναισθήµατα και το εξωτερικό αίτιο µεταβολής) οφείλουν να περιοριστούν χωρίς να εκµηδενιστούν. Αριστοτέλης). ωστόσο είναι αδιανόητο έλλογα υποκείµενα να δεχθούν µια 33 .

Descartes: Η έννοια του Θεού στο σύστηµα του Descartes λειτουργεί τόσο ως στήριγµα για την απόδειξη της υπόλοιπης συλλογιστικής του σκέψης για την ύπαρξη του εξωτερικού προς εκείνον κόσµου. βοήθεια. φόβος και τρόµος. υπαρξισµός. που επιδιώκει την αναµόρφωση της ηθικής (πέρα από το 'καλό' και το 'κακό'). Β. αλλά και η προσπάθειά του για την αντικατάστασή του µε τον 'Υπεράνθρωπο'. Η έννοια της βούλησης για δύναµη που αναπτύσσει ο Nietzsche δεν έχει (και δεν οφείλει να έχει) χώρο για αλληλεγγύη. κατακερµατισµένη ιδέα ενός κόσµου που είναι βέβαιο ότι δεν είναι τέλειος. Nietzsche: ∆ύο όροι ασύµβατοι για τον Γερµανό φιλόσοφο. Tο υποκείµενο αρκετές φορές επιδιώκει να αποκρύψει αυτήν την αλήθεια. ένας όρος που ερµηνεύτηκε ποικιλοτρόπως στο πλαίσιο των εθνικοσοσιαλιστικών καθεστώτων. εφόσον το πρώτο ηθικό καθήκον του ανθρώπου είναι απέναντι στον ίδιο τον εαυτό του και την ικανότητά του να επικρατήσει (χωρίς αυτό να δηλώνει επιστροφή στο νόµο των σπηλαίων). Kierkegaard). Β. αλλά βρίσκεται στα όρια του καθαρού λόγου. ∆ιαφορετικά. O Kant είναι σαφής ότι η θρησκευτική πίστη δεν αποτελεί θέµα εµπειρίας. ηθική και θρησκεία. Β. σε αντίθεση κυρίως µε τον χριστιανισµό. όσο και ως αυτόνοµο ερώτηµα προς απόδειξη. η συνειδητοποίηση ότι το υπαρκτικό υποκείµενο περιβάλλεται από το µηδέν δίνει από την µία πλευρά µια ορµή για ζωή και αυθεντικότητα στο υποκείµενο.χ.διαφορετική ηθική χωρίς Θεό (βλ. ωστόσο είναι η µοναδική στιγµή που αναγνωρίζει το ίδιο την αυθεντικότητα και την µοναδικότητά του (βλ. βουδισµός). Heidegger: Η συνειδητοποίηση του θανάτου ως 'δικού µου' θανάτου και όχι ως γεγονότος παύσης της ζωής αποτελεί ένα κεντρικό σηµείο της σκέψης του Heidegger. όσο στο ίδιο το περιεχόµενό τους. Η ένσταση του Nietzsche δεν διαγράφεται τόσο στις συνήθεις πρακτικές των θρησκειών. Κ. και από την άλλη τον τρόµο και την αγωνία που γεννά αυτή η κατάσταση (βλ. αλλά και άλλες θρησκείες της 'παραίτησης' (π. Sartre). δηλαδή την παραίτηση από τις φυσικές ικανότητες και διαθέσεις -ακριβώς η αντίθετη θεώρηση από εκείνη του ίδιου. και ως υπερβατολογική προκείµενη θα πρέπει να αντιµετωπίζεται (σε αντίθεση µε τη θεωρία των υπαρχουσών θρησκειών). ωστόσο ηθική και θρησκεία. Υπάρχουν 3 34 . Σ' αυτό συµβάλλει και η σιβυλλική δήλωση περί του 'θανάτου του Θεού'. Το ερώτηµα είναι πώς προκύπτει αυτή η ιδέα. εφόσον οι εντυπώσεις των αισθήσεων συνεχώς δίνουν µια ατελή. θάνατος. Θεός. Nietzsche). Κ. Κ.

η ίδια η ύπαρξη του σκεπτόµενου και ατελούς ανθρώπινου όντος δεν µπορεί να αναχθεί σε αυτοδηµιουργία. Παρότι αυτή η απόδειξη υπόκειται σε ενστάσεις (η ύπαρξη της ιδέας οδηγεί στην ιδέα της ύπαρξης και όχι στην ίδια την ύπαρξη).έχει και το κατηγόρηµα του σώµατος (κάτι που δε φαίνεται να ισχύει για τον θεό των µονοθεϊστικών θρησκειών).χ. αν τα πάντα αποτελούνται από ιδέες στο νου. Ο Θεός είναι η µόνη υπόσταση που (όπως θεωρεί ότι αποδεικνύεται από τις προκείµενες) δεν µπορεί να δηµιουργηθεί από τίποτε άλλο. στον Πέµπτο Στοχασµό ο Descartes αναπτύσσει το οντολογικό επιχείρηµα (βλ. Επίσης. προεκτείνει την άποψη αυτή και στις πρωτεύουσες ποιότητες. Κ. Spinoza: Η απόδειξη του Θεού στον Spinoza ακολουθεί τις οδούς της λογικήςµαθηµατικής µεθόδου στην Ηθική (1677). ωστόσο. φαίνεται να εκµηδενίζεται η διαφορά της πραγµατικότητας από την φαντασία και την χίµαιρα (όποια ιδέα έχει κάποιος. Θεός. Ωστόσο. ο Berkeley εκκινεί από την προκείµενη του Locke ότι οι δευτερεύουσες ποιότητες των πραγµάτων είναι ιδέες του νου (χρώµατα. Τέλος. η οποία συνεπώς -αφού δεν έχουν όλα τα φυσικά αντικείµενα ψυχή. ενόραση & απαγωγή. Τρίτον. Πέρα από τις ιδέες. οσµές κτλ. Β. εποµένως υπάρχει ένας δηµιουργός Θεός. ∆εύτερον. Μέσα στην φύση (κι εδώ νοείται όχι µόνο το φυσικό περιβάλλον. αλλά ωστόσο περιλαµβάνει τα πάντα στον κόσµο. οι ιδέες των µαθηµατικών π. και δεν γίνεται κατανοητός από τίποτε άλλο. και ότι δεν υπάρχει υλική πραγµατικότητα. Berkeley: Η θεωρία ότι τα αντικείµενα του εξωτερικού στο υποκείµενο κόσµου δεν αποτελούν τίποτε άλλο από ιδέες στο νου. πρωτεύουσεςδευτερεύουσες ποιότητες. δεν µπορεί να προέρχεται από ένα ατελές ανθρώπινο ον. Descartes).) [βλ. και ασκεί κριτική για το ακατανόητο της ιδέας της υπόστασης (βλ.αποδείξεις στους Στοχασµούς. αλλά και τα όντα που δρουν σ' αυτό) βρίσκεται αυτή η υπόσταση. Ο Spinoza έχει θεωρηθεί ο πρώτος πανθεϊστής. υπόσταση. και ο Θεός υπάρχει. Άνσελµος): και µόνο η ιδέα ενός τέλειου όντος εµπεριέχει την ύπαρξη ως µία από τις τέλειες ιδιότητες του Θεού. όταν ένα νοήµον ον δεν έχει καµία ιδέα. Η πρώτη αναφέρεται στην πηγή της ιδέας του Θεού που ως τέλεια. το µόνο που υπάρχει είναι νοητικά υποκείµενα. Παρότι φαίνεται παράδοξο. και όλες οι σαφείς και διακριτές ιδέες υπάρχουν (βλ. σύµφωνα µε την θεωρία. ή της ηθικής είναι γενικές έννοιες. ιδεαλισµός. αυτή είναι και αληθινή). Locke). αφού τα πάντα εκφράζουν µε έναν τρόπο τη θεϊκή παρουσία. ο Descartes την υπερασπίζεται θεωρώντας ότι η ιδέα του Θεού ως τέλειου όντος είναι µια σαφής και διακριτή ιδέα. Β. ο Θεός του Spinoza δεν είναι ο Θεός ούτε της ιουδαϊκής (ήταν Εβραίος) ούτε της χριστιανικής πίστης. Locke]. τότε 35 . δεν ανήκουν στην εµπειρία. οντολογικό επιχείρηµα. Κ.

ιδιωτική γλώσσα. ο Πλάτων αντιπαραθέτει τις ιδέες ως πρότυπα ή µοντέλα. Σε άλλες στιγµές. ο Θεός είναι επίσης νόηµον ον που παρατηρεί όλα τα αντικείµενα του κόσµου. Στο δεύτερο ισχυρίζεται ότι οι ιδέες της πραγµατικότητας είναι πιο ισχυρές και συνεκτικές από εκείνες της φαντασίας. Ωστόσο. Ως προς το τρίτο ερώτηµα. Οι ιδέες είναι τα οντολογικά (και όχι νοητικά) αντίστοιχα των γενικών γλωσσικών όρων (βλ. των ιδεών. όταν κλείνει τα µάτια. Ως προς την γνώση αυτών των ιδεών. Β. Η προσπάθεια απόρριψης από τον Πλάτωνα ενός επαπειλούµενου γνωστικού και ηθικού σχετικισµού/σκεπτικισµού τον οδηγεί στην διαµόρφωση της θεωρίας των ιδεών (ή ειδών. τέτοιες ώστε να µην ανήκουν στην αισθητή πραγµατικότητα (εφόσον τότε δεν θα µπορούσαν να ξεφύγουν από τη µεταβλητότητα των αισθητών).παύει να υπάρχει και ο κόσµος γύρω της (π. ανάµνηση. αν µόνο τα υποκείµενα αναλογίζονταν για λίγο τα σχετικά στοιχεία. ωστόσο ο Πλάτων. και αρχίζοντας από τον Μένωνα. Β. θεωρεί ότι η αναµνηστική φωτογραφία θα έπαυε να υπάρχει αν δεν υπήρχε κανένα νοήµον ον που να την αντιλαµβάνεται. και κάποτε αυτή η µετοχή στις ιδέες έχει την έννοια της κοινής ιδιότητας που όλα τα µεµονωµένα πράγµατα κατέχουν (όλα τα συγκεκριµένα ποτάµια έχουν την ιδέα του ποταµιού. Πλάτων). Berkeley). υπάρχει γνώση των ιδεών πρότερη της εµπειρίας. Στο πρώτο ερώτηµα. σε αισθητηριακά δεδοµένα (βλ.χ. αισθητηριακά 36 . αλλά και όλα τα σώφρονα πράγµατα την ιδέα της σωφροσύνης). αφηρηµένες ιδέες. ο Πλάτων θεωρεί ότι η εµπειρία από µόνη της είναι ατελής για την γνώση του τέλειου αντικειµένου της γνώσης. παύει να υπάρχει η αναµνηστική φωτογραφία στα 10 µέτρα). Τα αισθητά πράγµατα µετέχουν των ιδεών. Ο Berkeley πάντοτε επέµενε ότι ο ιδεαλισµός του είναι θέµα κοινού νου. η οποία οδηγεί στην αθανασία της ψυχής (βλ. των οποίων τα αισθητά αντικείµενα µετέχουν µόνο ως ατελείς αποµιµήσεις (όπως τα διαφορετικά κρεβάτια και η ιδέα του κρεβατιού). Κ. µαθητής και φίλος του Σωκράτη. και οι δύο όροι χρησιµοποιούνται στα πλατωνικά κείµενα). Ο Wittgenstein θεωρεί ότι απόπειρες θεµελίωσης του νοήµατος της γλώσσας (και εποµένως και της γνώσης του κόσµου µέσω της γλώσσας) π. ονοµατοκρατία. ιδέες. Occam). ο Berkeley απαντά µε τη θεωρία του για τις αφηρηµένες ιδέες (βλ. Κ.χ. τα απαντά και ταυτόχρονα τα µετατοπίζει σ' ένα διαφορετικό επίπεδο. και η έννοια της µέθεξης διαµορφώνεται ως εκείνη της αντιγραφής. Wittgenstein: Αποτελεί την αντίθεση σε προηγούµενες προσπάθειες 'εσωτερίκευσης' των νοηµάτων της γλώσσας σε έννοιες και σκέψεις του υποκειµένου. αλλά και να µην είναι τελείως αποµακρυσµένες από αυτήν (διότι τότε θα ήταν τελείως άγνωστα). Εποµένως. θεωρία των (Πλάτων): Μια φιλοσοφική θεωρία που τα ερωτήµατά της εκκινούν από τον Σωκράτη.

έτσι ώστε η ουσία τους µπορεί να αναζητηθεί µόνο µέσα από την κατανόηση της ιστορικής τους διαδροµής. Wittgenstein). ∆. όταν ισχυρίζεται ότι η µεταφυσική είναι δυνατή µόνο εάν οι κεντρικές της έννοιες ερµηνεύονται µε ιστορικούς όρους.δεδοµένα και λογικός ατοµισµός. 37 . έως και την φιλοσοφία. ιστορία και ιστορισµός. Αυτό έρχεται σε αντίθεση µε µια στενή ιστορικιστική θέση (που εκφράστηκε στην εποχή του κυρίως για το δίκαιο) ότι η διαφορετική ιστορία διαφορετικών κοινωνιών και πολιτισµών εµποδίζει την αναζήτηση της αλήθειας. καθώς δεν υπάρχει κανένα κριτήριο σ' αυτήν την περίπτωση για να ελεγχθεί το νόηµα αυτών των δεδοµένων: όπως φαίνεται στο υποκείµενο ότι έτσι είναι τα πράγµατα. έτσι ακριβώς και είναι (δεν υπάρχει εξωτερικός παρατηρητής για να διακριβώσει την αλήθεια και το ψεύδος). Κ. Hegel). αλλά στην γλωσσική χρήση (βλ. Ο περίφηµος αφορισµός του Φιλοσοφία είναι η ιστορία της Φιλοσοφίας περιγράφει τα παραπάνω µε σαφήνεια. K. απόλυτος ιδεαλισµός. καθορίζονται από την ιστορία τους. Russell) είναι µια εσφαλµένη 'ιδιωτική γλώσσα'. εφόσον 'είµαστε καταδικασµένοι να είµαστε ελεύθεροι'. αλλά και σε όλη την πορεία του πνεύµατος (βλ. Hegel). Αυτό δεν συµβαίνει µόνο στην ηθική και την πολιτική σκέψη. Η ελευθερία εδώ εκλαµβάνεται περισσότερο ως απαλλαγή από οποιαδήποτε εξωτερική στον άνθρωπο επιβολή και συνάµα ευθύνη δράσης (η οποία ωστόσο ούτε προέρχεται ούτε καταλήγει στον ορθολογισµό). κακή πίστη. Η επίκληση π. µέσω της θέσης-αντίθεσης-σύνθεσης. Hegel: Ο ιστορισµός του Χέγκελ χαρακτηρίζεται από την κεντρική του θέση ότι η ανθρώπινη κοινωνία και όλες οι ανθρώπινες δραστηριότητες. γλωσσικά παίγνια. των παθών απηχεί ακριβώς τον φόβο του υποκειµένου να προχωρήσει στην επιλογή που οφείλει να κάνει. K. η φιλοσοφία ή η τέχνη. θεωρώντας τέτοιου είδους δικαιολογίες για την τέλεση ή µη µιας συγκεκριµένης πράξης ως απατηλές. όπως η επιστήµη.χ. Ο Sartre προκρίνει την ελευθερία του υποκειµένου. και για να κατανοήσουµε µια κοινωνία πρέπει να κατανοήσουµε την ιστορία της και τις δυνάµεις που τη διαµόρφωσαν. B. Ο Hegel απαντά στο παραπάνω εφαρµόζοντας την διαλεκτική του (βλ. B. η πλάνη ότι υπάρχει ένα και µόνο νόηµα στο νου του υποκειµένου διαλύεται. Μ' αυτόν τον τρόπο. και δεν υπάρχει ούτε ένα και µόνο νόηµα ούτε επιπλέον στο νου του υποκειµένου. Για να κατανοήσουµε το άτοµο πρέπει να το τοποθετήσουµε και να το µελετήσουµε µέσα σε µια κοινωνία. διαλεκτική. Sartre: Η ψευδαίσθηση ότι η ατοµική πράξη είναι προκαθορισµένη είτε από τη φύση είτε από το κοινωνικό περιβάλλον είτε από την λογική αδυναµία του υποκειµένου.

H a priori αρχή µε τη µορφή προστακτικής σύµφωνα µε τον Kant 38 . και ο Kant προσεγγίζει από διαφορετικό µονοπάτι τη σκέψη του Descartes (βλ. Kant: ένα σύνολο πρωταρχικών εννοιών. αλλά των αναπαραστάσεων και της γνώσης µας γι' αυτά τα πράγµατα. O όρος αντανακλά συνειδητή επίκληση των αριστοτελικών κατηγοριών. Εφόσον τα κοινωνικά φαινόµενα δηµιουργούν ή περικλείουν πράξεις προσώπων. Κ. των οποίων η κατανόηση αναζητάται. σε αντίθεση µε την απλή αναζήτηση αντικειµενικών αιτιακών νόµων (βλ. ουσία & συµβεβηκός. cogito και στάδια αµφιβολίας. χωρίς να προέρχονται από αυτήν. Είναι µνηµειώδεις οι δυσκολίες της ανάλυσης. Dilthey). Κ. κατηγορική προσταγή. η αναγκαιότητα κτλ. Αριστοτέλης). ωστόσο αυτό που φαίνεται ότι τονίζεται είναι το εξής: η οδός για την ένωση εποπτείας και εννοιών σε µη εµπειρικό επίπεδο περνά µέσα από το ίδιο το υποκείµενο. και αποκτά ταυτότητα ως έννοια µόνο µέσω της νοητικής πράξης 'εγώ νοώ' του υποκειµένου. είναι ότι ο Kant θεωρεί αυτές τις κατηγορίες όχι ουσιώδεις των πραγµάτων αυτών καθ' εαυτών. που δοµούν την εµπειρία (αισθήσεις . η αιτιότητα. Η αρχική σύνθεση των ιδιοτήτων σε ένα αντικείµενο καθίσταται αναγνωρίσιµη σε διαφορετικές χρονικές στιγµές. βάση της οποίας επιχειρεί ο µελετητής να µεταφερθεί µέσα στο πλαίσιο και κάτω από τις συνθήκες που δηµιούργησαν την συγκεκριµένη κατάσταση. η µέθοδος προσέγγισης των κοινωνικών επιστηµών οφείλει να λάβει υπόψιν το νόηµα που το κάθε υποκείµενο ή η καθεµία οµάδα επενδύει. Weber: H κατανόηση (Verstehen) στον Weber υποδηλώνει εκείνη την κατάσταση. Descartes). η άρνηση. Η πηγή της διάκρισης είναι η συνήθης της εποχής κατηγοριοποίηση των λογικών συλλογισµών σε διαφορετικές κρίσεις. είναι καθολικά και προσβάσιµα στον παρατηρητή. επίσης ερµηνεία και φιλοσοφία της ζωής. Kant: 'Να ενεργείς µε έναν τέτοιο τρόπο έτσι ώστε η βούλησή σου να γίνει καθολικός νόµος'. Με αυτόν τον σοβαρό περιορισµό. κατηγορίες & υπερβατολογική παραγωγή. και ο Kant αναπτύσσει 12 κατηγορίες.κατανόηση. Β. η ολότητα. ανάµεσα στις οποίες περιλαµβάνονται η ουσία. δηλαδή το ακρότατο σηµείο στο οποίο µπορεί να στηριχθεί η ύπαρξη αυτών των σταθερών της γνώσης. Το παραπάνω για να είναι έγκυρο οφείλει να δείξει ότι το βίωµα και οι αξίες. Tο συγκεκριµένο υποκείµενο δεν αποτελεί υπόσταση. ωστόσο η διαφορά από τον Αριστοτέλη (βλ.νόηση). η ενότητα. Μ. ο φιλόσοφος προχωρεί στην 'υπερβατολογική παραγωγή' (Transzendental Deduktion) των κατηγοριών. αλλά υπερβατολογικό και νοούν υποκείµενο. πέρα από τον αριθµό των κατηγοριών.

της άποψης ότι υπάρχουν αναπαλλοτρίωτα ανθρώπινα δικαιώµατα στην φυσική κατάσταση του ανθρώπου. φυσικό δίκαιο. ακόµη κι όταν φαίνεται να παραβιάζεται. επίσης αισθητηριακά δεδοµένα και λογικός ατοµισµός. Ο G. Αυτό που οι περισσότεροι ζητούν. Αντιδιαστέλλεται µε τη µορφή του υποθετικού λόγου: αν επιθυµείς την ευτυχία. είναι όχι µια διαφορετική προσταγή. τότε πρέπει να εκτελείς παρόµοιες πράξεις. B. και περιγράφει µια προ-πολιτική κατάσταση. στις προτάσεις της κατ' αίσθησιν αντίληψης αυτό που πραγµατικά γίνεται αντιληπτό δεν είναι τα φυσικά αντικείµενα -κι εποµένως. Occam). ελευθερία και αυτονοµία. Η έννοια της κατηγορικής προσταγής ως a priori αρχής θεµελίωσης της ηθικής συνδέεται τόσο µε την δεοντοκρατία του Kant. απόλυτος ιδεαλισµός. K. Moore: Η πίστη ότι προτάσεις που υποστηρίζονται σχεδόν καθολικά από τους ανθρώπους όπως 'Γνωρίζω ότι υπάρχουν άλλοι άνθρωποι εκτός από εµένα' ή 'Αυτό εδώ είναι ένα χέρι' (όταν αυτό είναι προτεταµένο) είναι αληθείς.αλλά αισθητηριακά δεδοµένα ('αντικείµενα' που αποτελούνται από δεδοµένα των αισθήσεων) [βλ. Russell]. κι εποµένως δεν είναι δυνατόν να δικαιολογήσουν την ορθή ηθικά πράξη. διότι τότε κανείς πλέον δε θα δεσµευόταν για τίποτε και εποµένως δε θα υπήρχε η έννοια της υπόσχεσης (αντίφαση). E. Οι παραπάνω υποθετικοί λόγοι δεν είναι ούτε αναγκαίοι ούτε βέβαιοι. πρέπει να βοηθήσεις τον χ συνάνθρωπό σου ή αν η φιλανθρωπία αυξήσει το κοινωνικό σου γόητρο. διατείνεται για το φυσικό δικαίωµα στην ζωή. την ελευθερία. όσο και (αρχικά παραδόξως) µε την ελεύθερη βούληση του υποκειµένου (βλ. κοινωνικό συµβόλαιο. Ακινάτης. Hegel) και την θέση ότι µόνο το σύνολο της πραγµατικότητας είναι αληθές και όχι επιµέρους προτάσεις.χ. Κανείς δε θα αθετούσε την υπόσχεσή του αν γνώριζε ότι αυτό θα γινόταν καθολικός νόµος. παρά µια συγκεκριµένη προτροπή. Κ. Locke: Ο Άγγλος φιλόσοφος είναι οπαδός του φυσικού δικαίου. αλλά µια εξαίρεση για τους ίδιους από την κατηγορική προσταγή που ενδόµυχα οι ίδιοι αναγνωρίζουν. και αποτελεί περισσότερο έναν τύπο κανόνα. τονίζει ο Kant. ωστόσο τα πυρά του στρέφονται κυρίως ενάντια στον απόλυτο ιδεαλισµό (βλ. θεωρώντας ότι π. κοινός νους. τα οποία δεν προέρχονται από πολιτικές αποφάσεις (βλ. Ο Moore παρότι φαίνεται να αντιτίθεται στον σκεπτικισµό και την δυνατότητα ύπαρξης γνώσης. Στα Θεµέλια της µεταφυσικής των ηθών τίθενται παραδείγµατα όπου αυτή η κατηγορική προσταγή γίνεται αποδεκτή. Β. Χωρίς ο Locke να δικαιολογεί το φυσικό δίκαιο από την θεϊκή του προέλευση (και χωρίς από την άλλη πλευρά να το αποκλείει). Moore από την άλλη προσπαθεί να δικαιολογήσει την σκεπτικιστική αµφισβήτηση αυτών των προτάσεων. Kant).θεµελιώνει την ηθική συµπεριφορά. αλλά και την ιδιοκτησία. 39 . η πλάνη των αισθήσεων δεν αφορά τις συγκεκριµένες προτάσεις. φυσικό δίκαιο.

Κ. εφόσον αυτή περιλαµβάνει την πλήρη ελευθερία. Marx: Περισσότερο γνωστό ως κοινωνικοοικονοµικό σύστηµα που εκπονήθηκε και διαµορφώθηκε από τους Marx και Engels. και δεν δηλώνει την απόλυτη υποταγή σε έναν κυρίαρχο (βλ. την ηθική ελευθερία. χωριστή από την ατοµική βούληση και επίσης χωριστή από το αριθµητικό σύνολο των ατοµικών βουλήσεων. Εποµένως. αλλά οι άνθρωποι υπακούουν µε βάση την γενική βούληση που υπάρχει στον καθένα ξεχωριστά για την δηµιουργία κοινωνίας. Ωστόσο. και επιδιώκει την κοινωνική ιδιοκτησία των 40 . ώστε να έχουν όλοι τη δυνατότητα να συµµετέχουν ενεργά στη νοµοθετική διαδικασία δια των συνελεύσεων. το κοινωνικό συµβόλαιο αποτελεί την εξήγηση αυτής της κοινωνικής ζωής. 2) Αυτή η ανταλλαγή ωστόσο δεν προϋποθέτει παραίτηση σε εξωτερική δύναµη ή αίτιο. Hobbes). Απόδειξη για το παραπάνω είναι η επισήµανση του φιλοσόφου για το δικαίωµα στην επανάσταση. H. όταν η πολιτική εξουσία καταπατεί υπέρ αυτής ακριβώς αυτά τα δικαιώµατα που µε συναίνεση παραχώρησαν οι πολίτες για την διαχείριση και όχι την εκµηδένισή τους. 3) Για να έχει ένα κράτος λειτουργική γενική βούληση πρέπει να είναι αρκετά µικρό. η αντιπροσωπευτική δηµοκρατία ως εκφραστής αυτής της βούλησης αποτελεί µια πλάνη. η εισαγωγή των χρηµατικών συναλλαγών. Β. στο οποίο θα εκχωρήσουν την διαχείριση των δικαιωµάτων τους που πριν είχαν οι ίδιοι. Αυτού του είδους το κοινωνικό συµβόλαιο δεν είναι απαραίτητα µια ιστορική συµφωνία (αν και ο Locke περιλαµβάνει µερικά παραδείγµατα). Αυτό συµβαίνει είτε µε την ρητή είτε µε την άρρητη αλλά υπονοούµενη συναίνεση όλων των µελών που θα συγκροτήσουν ένα πολιτικό σώµα. πολιτική θεωρία. κάτι που δεν υπάρχει στην υπακοή στο κράτος. Ο πολίτης µιας ενωµένης κοινότητας ανταλλάσσει τη φυσική ελευθερία του µε κάτι καλύτερο. κοµµουνισµός. αλλά και άλλες αιτίες (ανθρώπινες βιαιοπραγίες) αναγκάζουν την σύσταση κοινωνιών και πολιτικής διοίκησης. κοινωνικό συµβόλαιο. Ο Rousseau φαίνεται να υποστηρίζει ότι ακριβώς επειδή η γενική βούληση για τη συγκρότηση της κοινωνίας είναι καθολική. Rousseau: Η πραγµάτευση της έννοιας του κοινωνικού συµβολαίου από τον Rousseau περιλαµβάνει τις εξής προκείµενες: 1) Η ερµηνεία της κοινωνικής ζωής δεν µπορεί να αναζητηθεί στη φυσική κατάσταση του ανθρώπου. αλλά και κατηγορήθηκε επίσης ως φορέας ολοκληρωτισµού. E.όπου οι άνθρωποι ζουν σύµφωνα µε τις επιταγές της λογικής. Η έννοια του κοινωνικού συµβολαίου αποτέλεσε φιλοσοφικό υπόβαθρο για την Γαλλική Επανάσταση.

Ενός τέτοιου είδους αναστροφή επιδιώκει και ο ίδιος: αντί να αναζητάται χωρίς επίκληση στην εµπειρία (όπως συµβαίνει στην µεταφυσική) ο γενικός τρόπος µε τον οποίο οι νοητικές µας εντυπώσεις αντιστοιχούν στα αντικείµενα. Marx). είναι 41 . κοπερνίκεια στροφή. την κατάργηση της ατοµικής ιδιοκτησίας και των κοινωνικών τάξεων. αλλά και ο καταµερισµός της εργασίας. µε άλλα λόγια τι είδους γνώση ανεξάρτητη της εµπειρίας µπορούµε να έχουµε των αντικειµένων που παρουσιάζονται στη νόησή µας. κατά την πρακτική του Κοπέρνικου. Ο Kant προτείνει την αναστροφή της έρευνας. βάσει του διαλεκτικού και ιστορικού υλισµού. Kant) και δεύτερον στην διαφοροποίηση των φαινοµένων από τα νοούµενα ή τα πράγµατα καθαυτά (βλ. Η επιστροφή του ανθρώπου στην φύση. οι κοινωνικές και εργασιακές διαφορές. Hegel). Μια τέτοια προσέγγιση οδηγεί πρώτον στην υπερβατολογική φιλοσοφία (βλ. στον καθένα σύµφωνα µε τις ανάγκες του». που προκύπτει από την αδυναµία γνώσης αληθειών για τον κόσµο αποκαθαρµένων από την εξατοµικευµένη εµπειρία. Αν ισχύσει το ρητό «Ο καθένας σύµφωνα µε τις ικανότητές του. Β. τότε µε την επικράτηση του κοµµουνισµού θα θεµελιωθεί για πρώτη φορά και ο ανθρωπισµός. Γ. κριτική δύναµη & τέχνη. Ι. Συνάφεια επίσης υπάρχει στη µέθοδο µε την οποία ο Marx (και ο Engels) θεωρούν ότι η επικράτηση του κοµµουνισµού είναι αναπότρεπτη. χωρίς την επίκληση προδιαγεγραµµένων κατηγοριών. υπερβατολογκή φιλοσοφία. Hegel). των νόµων της ιστορίας και της οικονοµίας που οδηγούν µέσω των αντιφάσεων (βλ. διαλεκτική µέθοδος. Ωστόσο. Kant). δηλαδή στον εαυτό του θυµίζει την πορεία του πνεύµατος του Hegel (βλ. φιλοσοφική αφετηρία είναι ενός είδους επιστροφή στην 'φυσική κατάσταση του ανθρώπου' πριν την αλλοτρίωσή του και την αποξένωσή του από τα µέσα παραγωγής (βλ. η οποία ονοµάζεται στοχαστική.βασικών µέσων παραγωγής. αλλά και την αντίστροφη ικανότητα µέσα από ένα συγκεκριµένο να τίθεται το καθολικό. είναι προτιµότερο να αναζητηθεί πώς τα αντικείµενα αντιστοιχούν στις ήδη διαµορφωµένες εντυπώσεις µας. Κ. Στον σοσιαλισµό τείνουν να εκλείψουν οι ανταγωνιστικές τάξεις. φαινόµενα και νοούµενα. απόλυτος ιδεαλισµός. αλλοτρίωση. που µε τη θεωρία του για το ηλιοκεντρικό σύστηµα (µε πλήρη αντιστροφή των παραδεδοµένων απόψεων) έθεσε τις ορθές βάσεις για τη µελέτη της αστρονοµίας και των φυσικών επιστηµών. Η δεύτερη ικανότητα. Kant: Η κριτική δύναµη αντιπροσωπεύει για τον Kant την ικανότητα να κατηγοριοποιείται από ήδη γνωστές κατηγορίες το συγκεκριµένο. Kant: Η προσπάθεια του φιλοσόφου να διασώσει την µεταφυσική πραγµάτευση από το δίληµµα είτε του άκριτου δογµατισµού φιλοσοφικών θεωριών είτε του σκεπτικισµού.

Εκεί ο Kant ισχυρίζεται ότι παρότι δεν παρεµβαίνουν οι κατηγορίες της νόησης. και επιπλέον η τεχνολογική επανάσταση επιβεβαιώνει στην πράξη τις αξίες της κυρίαρχης κοινωνίας. Ο όρος 'µαζική κουλτούρα' του Adorno και ο αντίστοιχος 'µονοδιάστατη κοινωνία' του Marcuse υποδηλώνουν µια υποταγή του ανθρώπου στην καθεστηκυία τάξη. όσο στην αισθητική και πολιτισµική αποτίµηση της κοινωνίας. Όταν 42 . Κ. Η σύζευξη της προσωπικής εµπειρίας µε την αντικειµενική κρίση έρχεται µέσω της σύνθεσης των ατοµικών προτιµήσεων από την φαντασία (σε αντικατάσταση των νοητικών κατηγοριών). Το τελευταίο ενυπάρχει στο δούλο. και κυρίως της επιστήµης και της τεχνολογίας. Το ηλιοβασίλεµα είναι ωραίο όχι επειδή αισθάνεται το υποκείµενο κάτι ξεχωριστό ως προς αυτό (π. Ο κύριος έχει τη δύναµη και την ελευθερία να διατάξει. Κ. Το ελεύθερο παιγνίδι της φαντασίας που δηµιουργεί ωστόσο αντικειµενικές κρίσεις προσδίδει και την αξία του ωραίου και της τέχνης. Το επίκεντρο της κριτικής δεν βρίσκεται τόσο στην πολιτική θεωρία. ανάµνηση διαφόρων γεγονότων) αλλά επειδή τίθεται από την φαντασία και την στοχαστική κρίση ως κάτι ουδέτερο και αρµονικό. Hegel). διαλεκτική µέθοδος. κύριος & δούλος. κριτική θεωρία (σχολή Φρανκφούρτης): Ένα φιλοσοφικό και ιδεολογικό κίνηµα που άνθισε στην προπολεµική Γερµανία. Horkheimer. όσο και ο δούλος έχουν µόνο µέρος της ελευθερίας. η οποία επενδύει στην αρµονία των µερών µε την νόηση. χωρίς να συνειδητοποιεί ότι στην ουσία βρίσκεται (όπως και όλοι οι άνθρωποι) σε αντίθεση µε τον φυσικό κόσµο. που µε την εργασία του αντιµετωπίζει τα φυσικά εµπόδια. Τόσο ο κύριος.χ.εκείνη που επικρατεί στην τέχνη. στο Παν/µιο της Φρανκφούρτης. χωρίς αυτό να αναλύεται νοητικά. Marcuse). Β. Σύµφωνα µε την εκτίµηση των κυριότερων εκπροσώπων του (Adorno. αλλά δεν έχει αυτοσυνειδησία. η οποία διαφέρει από άτοµο σε άτοµο. o λόγος έχει καταστεί εργαλειακός και όχι ουσιαστικός στην αναζήτηση της αλήθειας. το αποτέλεσµα των κρίσεων για το ωραίο δεν είναι υποκειµενικό µε την έννοια της προσωπικής προτίµησης. ζει σε µια 'ψευδή συνείδηση' του εαυτού του ως αποµονωµένου και κυρίαρχου του κόσµου. στην πραγµατικότητα αφήνει τις θεµελιώδεις πολιτισµικές δοµές αναλλοίωτες -και εποµένως και την µόρφωση του υποκειµένου µονοµερή και οµοιογενή ως προς τον ελάχιστο κοινό παρονοµαστή. κάτι που πρέπει να αντιµετωπίσει. µε στόχο την κριτική αποτίµηση κάθε θεωρίας (και της µαρξιστικής). Β. αλλά κατευθύνεται από τον κύριο. όµως ο δούλος δεν έχει την ελευθερία ο ίδιος να διακριβώσει τη βούλησή του. Hegel: Αποτελεί ένα παράδειγµα εφαρµογής της διαλεκτικής µεθόδου (βλ. η οποία µέσω της ανοχής του διαφορετικού στην λεπτοµέρεια. και µία περίπτωση πολιτικής φιλοσοφίας που χρησιµοποιήθηκε και διαµορφώθηκε ανάλογα από τον Marx.

43 . Η Επιστήµη της Λογικής. µέσα σε µια διαφορετικού τύπου κοινωνία. που καθεµία εκφράζει µε τη σειρά της όλο το σύµπαν. Β. νους & σώµα. λογική. Descartes) ως προς την ανυπαρξία δύο υποστάσεων. Παρότι οι µονάδες είναι πρωταρχικά στοιχεία. το οποίο χαρακτηρίζει 'φύση ή Θεό' (βλ. Αυτό που φαίνεται να έχει σηµασία για τον Leibniz είναι ότι αυτά τα ανεξάρτητα συστήµατα εξελίσσονται εσωτερικά και όχι βάσει µιας αιτιακής σχέσης που οφείλεται στο περιβάλλον. νους & σώµα. είναι ισοδύναµη µε την πραγµατικότητα. καθώς ο Leibniz δεν πιστεύει ότι υπάρχουν άτµητα µέρη στην ύλη. Οι µονάδες αυτές δεν έχουν µεγάλη σχέση µε τα άτοµα του ∆ηµόκριτου. Β. αναφέρεται στο σύµπαν ως ένα σύνολο αδιαίρετων µονάδων. την ουσία του είναι. Θεός. Β. Leibniz). δεν είναι όλες φαινοµενικά ίδιες. Leibniz: Στην µεταφυσική του ο Leibniz. και αφού η σκέψη στην ανώτερη βαθµίδα της. αλλά µερικές είναι περισσότερο διαφοροποιηµένες και πολύπλοκες από τις άλλες. µονισµός. Β. Κ. Η αµοιβάδα θα µπορούσε να αποτελέσει µια µονάδα. ένας κόκκος άµµου. Κ. µοναδολογία. Παρότι µοιράζεται µε τον Kant την υπερβατολογική προσέγγιση της λογικής και των a priori προϋποθέσεων της σκέψης. Η πρόταση αυτή βάλλει ευθέως εναντίον του δυϊσµού σώµατος-ψυχής που ο Descartes προκρίνει (βλ. και την έννοια. το πνεύµα. την ουσία. Hegel). Spinoza: Η θεωρία του Ολλανδού φιλοσόφου ότι υπάρχει πραγµατικά µόνο ένα πράγµα στον κόσµο. η λογική για τον Hegel ερευνά την ουσία της σκέψης. τότε η σχέση κυρίου και δούλου θα παύσει να υφίσταται.κύριος και δούλος κατά τον Hegel συνειδητοποιήσουν αυτό που τους λείπει. Spinoza). Κ. του οποίου η ύλη και ο νους στις οποιεσδήποτε µορφές τους είναι µόνο σχηµατισµοί. αλλά δεν καταργεί την διπλή όψη (έκταση & σκέψη) του ενός πράγµατος. αλλά κι ένα ανθρώπινο ον. ο ιδεαλισµός του Hegel (βλ. Hegel) επεκτείνει την έκταση της λογικής πραγµάτευσης πέρα από τα σκεπτόµενα υποκείµενα. Hegel: Χωρίς να έχει σχέση µε την τυπική ή αριστοτελική λογική. και χωρίζεται σε 3 µέρη. Η ίδια πεποίθηση ορίζει και τις σχέσεις νου-σώµατος (βλ. κατηγορήµατα του ενός πράγµατος. χωρίς να δίνει πρωτεύοντα ρόλο ούτε στην ύλη ούτε στο νου. απόλυτος ιδεαλισµός. διαλεκτική. και το πρώτο µέρος της Εγκυκλοπαίδειας ερευνά έννοιες οντολογικές πάντα µε βάση την διαλεκτική µέθοδο (βλ. το είναι. Κ. µε το είναι.

Συγκεκριµένα. Αν το αντικείµενο της γλωσσικής έκφρασης είναι το φυσικό αντικείµενο. Κ. αλλά και το αντίστροφο. ∆. αν πρόκειται για πρόταση. εκφράσεις όπως 'Ο William Shakespeare έζησε τον 16ο αιώνα' και 'Ο συγγραφέας του Ερρίκου ∆' έζησε τον 16ο αιώνα' θα έπρεπε να έχουν το ίδιο νόηµα. ο Frege θεωρεί ότι το νόηµα (Sinn. της αισθητικής και της θεολογίας. και να επαληθευτούν. χωρίς απαραίτητα να συναινέσει στην δεύτερη (αν δεν γνωρίζει ότι ο συγγραφέας του Ερρίκου ∆' είναι ο Shakespeare). sense) µιας έκφρασης και πρότασης είναι διαφορετικό από την αναφορά της (Bedeutung. Παρότι ο όρος 'νόηµα' µπορεί να θεωρηθεί ως ιδέα ή πεποίθηση του υποκειµένου που εκφέρει και την γλωσσική έκφραση. Οι µεταφυσικές θεωρίες.αλήθεια ή ψεύδος. ο Frege θεωρεί ότι το νόηµα της έκφρασης είναι ανεξάρτητο από οποιεσδήποτε υποκειµενικές σκέψεις ή πεποιθήσεις. Ωστόσο. αναπτύσσεται η φιλοσοφία του "λογικού θετικισµού" ή "λογικού εµπειρισµού" (Carnap. Neurath. Weismann). B. a priori συνθετική πρόταση. ωστόσο. Schlick.νόηµα και αναφορά. τότε δεν εξηγείται η σε πρώτη εµφάνιση υπαρκτή 44 . ∆ηλαδή. που είναι πέραν της εµπειρίας. Η ισχύς αυτής της αρχής εξαρτάται και από το γεγονός κατά πόσον υπάρχουν εµπειρικά αδιαµφισβήτητα γεγονότα. οι θεωρίες στην φυσική επιστήµη µπορούν να δοκιµαστούν µε βάση την εµπειρία. Ο λογικός θετικισµός. µε αφετηρία του. αν αυτά τα δύο πράγµατα είναι τελείως διακριτά. νόηµα και κύκλος της Βιέννης: Στις αρχές του 20ού αιώνα. το αντικείµενο στο οποίο αναφέρεται ή την αληθοτιµή της. Descartes: Ο Descartes έχει µείνει διάσηµος για την υποστήριξη του δυϊσµού ανάµεσα σε ένα σώµα µε κύριο χαρακτηριστικό την έκταση και σε µια άυλη ψυχή (ή νου. µια πρόταση/θεωρία έχει νόηµα µόνο όταν µας υποδεικνύει τον τρόπο µε τον οποίο µπορεί να επαληθευθεί ή διαψευσθεί εµπειρικά (αρχή της επαληθευσιµότητας). και το υποκείµενο µπορεί να συναινέσει στην πρώτη. Γι' αυτόν τον λόγο. καθώς αναφέρονται στον ίδιο συγγραφέα. Σύµφωνα αυτήν την θεωρία. Το ίδιο ισχύει και µε τις καθολικές προτάσεις της ηθικής. Frege: Η διάκριση 2 χωριστών συνιστωσών στο ερώτηµα 'Ποιο αποτελεί το αντικείµενο µιας γλωσσικής έκφρασης'. reference). την παραδοχή ότι "η εκ των προτέρων συνθετική γνώση είναι αδύνατη" (βλ. Από την άλλη πλευρά. και κυρίως στις γερµανόφωνες χώρες (µε πνευµατικό κέντρο την Βιέννη). µαθηµατικά) είτε στα δεδοµένα της εµπειρίας.K. νους & σώµα. η δυνατότητα επαλήθευσης δεν ελέγχει την αλήθεια αλλά πολύ περισσότερο την ύπαρξη νοήµατος της πρότασης. οι όροι εδώ είναι εναλλάξιµοι) µε κύριο χαρακτηριστικό την σκέψη. Kant) επανέρχεται είτε στις αναλυτικές προτάσεις (λογική. είναι και πέραν νοήµατος (α-νόητες). η δεύτερη πρόταση έχει διαφορετικές πληροφορίες από την πρώτη.

Υπεύθυνος γι' αυτήν την εδραιωµένη αρµονία είναι ο Θεός. ακριβώς εξαιτίας της αθανασίας της ψυχής (βλ. και επιπλέον υπάρχει 45 . αλλά µια επιπρόσθετη σύσταση δύο διαφορετικών υποστάσεων (σώµατος=ύλης+µορφής. Κ. ντετερµινισµός. Για τον ίδιο λόγο. και η βροχή δεν είναι το αποτέλεσµα του χαµηλού βαροµετρικού. όπου κατά τη γνώµη του είναι το µοναδικό σηµείο όπου µπορούν να αλληλεπιδρούν οι δύο υποστάσεις.αλληλεπίδραση ανάµεσα στα δύο. Κ. ∆εν αποτελεί ένα συνδυασµό όπως εκείνος της ύλης και της µορφής (που υπάρχει στον άνθρωπο. Β. Κ. ωστόσο η ύπαρξή του παραµένει αναλλοίωτη. νους/ψυχή & σώµα. Β. και µετά το θάνατό του ο άνθρωπος δεν αποτελεί την ίδια υπόσταση (εφόσον δεν υπάρχει πλέον συνδυασµός µορφής και ύλης σε σώµα). επίσης. αλλά τον καλύτερο δυνατό κόσµο. αλλά ο νους και το σώµα δρουν σε µια θαυµαστή ψυχοφυσική παραλληλία: η νοητική απόφαση συµβαδίζει παράλληλα µε τις πραγµατικές κινήσεις. Descartes: Ο όρος ντετερµινισµός χρησιµοποιείται για να εκφράσει εκείνη την θεωρία. ακριβώς επειδή παραµένει η ψυχή που συνιστά το ίδιο πρόσωπο. Leibniz: Στο σύµπαν του Leibniz δεν υπάρχει αιτιότητα. νους & σώµα. υλοµορφισµός. Η ψυχή είναι αθάνατη ως υπόσταση και άυλη (διότι διαφορετικά η ύλη δεν µπορεί να οδηγήσει σε νόηση και γνώση). αλλά αποτελούν δύο ανεξάρτητα συστήµατα που προκατασκευάστηκαν τόσο αρµονικά έτσι ώστε το χαµηλό βαροµετρικό να συνυπάρχει µε τη βροχή. Αριστοτέλης). ουσία και ύπαρξη. βλ. ο οποίος επιλέγει ανάµεσα στις άπειρες δυνατότητες που µπορούν να υπάρξουν όχι τον καλύτερο. προσωπική ταυτότητα. ισχύει και εδώ η διάκριση ουσίας και ύπαρξης (βλ. η απόφαση να περπατήσω και το συνακόλουθο βάδισµά µου δεν αποτελούν µια σχέση αιτίου και αποτελέσµατος. αλλά αποτελεί το ίδιο πρόσωπο. Ακινάτης: Η ένωση σώµατος και ψυχής στον άνθρωπο έχει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό. την επίφυση (ή κωνάριο). Locke). Leibniz). Με διαφορετικό τρόπο. και ψυχής). νους & σώµα. σύµφωνα µε τον Leibniz. Β. η οποία υποστηρίζει ότι το καθετί στον κόσµο έχει κάποια αιτία. Ακινάτης): η ουσία του ανθρώπου µεταβάλλεται από τη ζωή στο θάνατο (χάνει τη συγκεκριµένη ύλη και µορφή). Στενοχωριέµαι για µια αποτυχία (νους) και κλαίω (οργανική αντίδραση) ή αντίστροφα. οργανικές διαταραχές προκαλούν πόνο (νοητική-ψυχική αντίδραση). Επιστηµονική έρευνα έχει αµφισβητήσει τη δοµή και το ρόλο της επίφυσης. Η λύση του προβλήµατος για τον Γάλλο φιλόσοφο έγκειται σε µια βιολογική δοµή του εγκεφάλου. ωστόσο το πρόβληµα συζητείται και επαναοριοθετείται και στον 21ο αιώνα (βλ.

ότι η ψυχή εκ φύσεως δεν δέχεται καµία εξωτερική αιτιακή επιρροή. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο υπάρχει και η πιθανότητα της επιλογής του χειρότερου µέσω της βούλησης παρότι η νόηση ορθά κρίνει το ποιόν µιας ενδεχόµενης πράξης του (βλ. επειδή δεν γνωρίζουν τις αιτίες που τους ωθούν να δρουν µ' ένα συγκεκριµένο τρόπο. Οι άνθρωποι έχουν την αίσθηση της ελευθερίας των επιλογών. κι αυτήν την έχει µόνο ο Θεός. όπου τα πάντα είναι έµφορτα θεϊκής υπόστασης (κι εποµένως και τα ανθρώπινα όντα) [βλ. Κ. νους και σώµα. όµως. Ο Spinoza δεν καταβάλλει προσπάθεια να συµβιβάσει τα δύο. Η 46 . Σωκράτης). επίσης αρετή. M. καθώς είναι το αποτέλεσµα των εσωτερικών διεργασιών. Spinoza: Ο Θεός παραδοσιακά έχει θεωρηθεί ότι δρα αναγκαία. ο δυισµός του (βλ. Η µόνη ελευθερία είναι η δράση µέσω της απλής αναγκαιότητας που απορρέει από την ίδια τη φύση του όντος. Γ. και αντίθετα περιγράφει την αίσθηση της ελευθερίας της βούλησης ως απατηλή. υλισµός. ντετερµινισµός. Ωστόσο. Η βούληση είναι αιτιακά καθορισµένη και όχι ελεύθερη. όσο και για την ανθρώπινη συµπεριφορά (µέσω του ενστίκτου της αυτοσυντήρησης). Η απάντηση του Hobbes στο φαινόµενο της ελευθερίας της βούλησης είναι ότι η ελευθερία δεν πρέπει να συγχέεται µε τη βούληση. τότε θεωρείται ότι καταργεί την ελευθερία της βούλησης. Spinoza]. Όταν αυτό εφαρµόζεται στην ανθρώπινη συµπεριφορά. θα πρέπει να ανακαλύψουµε τους νόµους που τα διέπουν. Ο Descartes έχει συνδεθεί µε µια αιτιοκρατική αντίληψη του κόσµου. στο πεδίο της ανθρώπινης συµπεριφοράς. η ελεύθερη ανθρώπινη βούληση φαίνεται να εκµηδενίζεται. και έχει δηµιουργήσει τον κόσµο έτσι ώστε να εκφράζει την αναγκαία βούλησή του. έτσι ώστε τα µελλοντικά πράγµατα να καθίστανται δεδοµένα και γνωστά εκ των προτέρων. αποδίδοντάς του µόνο ένα τµήµα βούλησης (όχι ωστόσο επιθυµίας). Συνέπεια αυτής της άποψης είναι να αρνείται ο Spinoza ένα τµήµα νόησης και κατανόησης των αιτιών στον άνθρωπο.γνώση των αιτίων. Hobbes: Συνεπής µε τον υλισµό του (βλ. ενώ η δεύτερη είναι δεσµευµένη στις εσωτερικές επιταγές δράσης. Hobbes). Θεός. για να κατανοήσουµε τα φαινόµενα. Εποµένως. ∆. o Άγγλος φιλόσοφος υιοθετεί µια καθολική αιτιοκρατία τόσο για το µηχανιστικό σύµπαν. Descartes) του επιτρέπει να εκφράσει ακριβώς την αντίθετη άποψη. εφόσον η πρώτη δηλώνει την απουσία εξωτερικού καταναγκασµού (κάτι που υποστηρίζει ο Hobbes). ντετερµινισµός. µε την οποία καταφάσκει ή αποφαίνεται αρνητικά για τα πράγµατα του κόσµου και του εαυτού του. όπου το σύµπαν διέπεται από φυσικούς νόµους. Στο σύστηµα του Spinoza.

Berkeley). µε τη συµβατικότητα που προσπορίζεται από τη γλώσσα και τις πολιτισµικές συνθήκες κάθε τόπου και εποχής.χ. αλλά καθορισµένα υποκείµενα. ∆. και αναφέρεται στο φιλοσοφικό πρόβληµα της αντιστοίχισης των γενικών / καθολικών εννοιών (universalia) σε φυσικά αντικείµενα του εξωτερικού κόσµου. τα εξατοµικευµένα πράγµατα προϋπάρχουν των εννοιών. π. όµως. οντολογικό επιχείρηµα (ύπαρξη Θεού). Συνεπώς ο Θεός δεν είναι µόνο ιδέα. ανεξάρτητες από τα αντικείµενα (βλ. σύµφωνα µε τον οποίο οι γενικές έννοιες αντιστοιχούν σε αντικειµενικές πραγµατικότητες. είναι παρόλα αυτά είναι ενδεικτική της σφοδρότητας µε την οποία αντιµετωπίζει το ζήτηµα. Occam). και αν ναι. Ο γενικός όρος. πραγµατική ύπαρξη. πώς αυτό δικαιολογείται. ονοµατοκρατία (νοµιναλισµός). Η ονοµατοκρατία του Ockham είτε πηγάζει είτε όχι από το γνωστό µεθοδολογικό αξίωµα. Άνσελµος: Ο Άνσελµος (1033-1109) στο έργο του Proslogion αναπτύσσει το επιχείρηµα εκ της ύπαρξης ή οντολογικό επιχείρηµα µε την ακόλουθη λογική σειρά: αν ο Θεός υπήρχε µόνον ως ιδέα ή έννοια στο νου. αλλά υπάρχει και στην πραγµατικότητα. σοφότερο κτλ. όχι οντότητες και δεν µπορούν να υπάρξουν ανεξάρτητα από τα αντικείµενα. Το οντολογικό επιχείρηµα του Άνσελµου απορρίφθηκε από τον σύγχρονό του µοναχό φιλόσοφο Γκαουνίλο (11ος αιώνας). Οι καθολικές έννοιες είναι απλά ονόµατα (nomina). 'γρασίδι' πώς αντιστοιχεί επακριβώς στο γρασίδι που υπάρχει στη φύση.κατάφαση και η άρνηση απορρέουν από τη βούλησή του.) από τον Θεό. Αλλά ο ανθρώπινος νους δεν µπορεί να συλλάβει τελειότερο ον (τελειότερο. Κατά τον νοµιναλισµό. δηλαδή «οι πολλαπλές οντότητες δεν έχουν θέση εκεί που δεν υπάρχει αναγκαιότητα» (βλ. µε τη θέση ότι ένα αντικείµενο το οποίο συλλαµβάνεται από 47 . Υπάρχει ένα άλλο πράγµα που αποτελεί το σύνολο των επιµέρους πράσινων εκτάσεων σε όλο τον κόσµο. τότε θα ήταν δυνατό ο νους να συλλάβει ένα ον που θα ήταν τελειότερο· θα ήταν σαν Αυτόν αλλά θα είχε και κάτι παραπάνω. επίσης αφηρηµένες ιδέες. Ζ. "Pluralitas non est ponenda sine neccesitate". Occam: Φιλοσοφικό ρεύµα που αρχικά αναπτύχθηκε το Μεσαίωνα µε εκπροσώπους τους John Duns Scotus και William of Occam (βλ. Αυτό υποστηρίζεται σε αντίθεση µε το ρεαλισµό. ωστόσο η βούλησή του είναι αναγκαία προσδεδεµένη στην θεϊκή υπόσταση. Κ. Ο όρος John Lennon αντιστοιχεί σ' ένα ή περισσότερα. Β. θεωρία των [Πλάτων]). ιδέες. Οι καθολικές έννοιες απορρίπτονται ως αντιφατικές και ο µόνος ρόλος των εννοιών αυτών είναι να σηµατοδοτούν τα επιµέρους αντικείµενα. αρχή οικονοµίας.

Η πρόταση 'Ο Θεός είναι ένας' προσθέτει στην έννοια του Θεού εκείνη της αριθµητικής µονάδας. Τα παραπάνω δεν σηµαίνει ότι αµφισβητείται η συµβολή της εµπειρίας. για τον λόγο ότι η ύπαρξη δεν αποτελεί ιδιότητα και κατηγόρηµα αντικειµένων. η δοµή του οντολογικού επιχειρήµατος. ενώ ο Descartes το ενστερνίζεται (βλ. Εποµένως. αλλά ιδιότητα της σκέψης µας για τα πράγµατα. που αφού πρώτα επιχειρεί να δώσει όλες τις ιδιότητες-τελειότητες στον Θεό. οντολογικό επιχείρηµα. είναι λανθασµένη. oντολογικό επιχείρηµα (ύπαρξη Θεού). 48 .χ.χ. ηθική και θρησκεία. τόσο ως πηγή όσο και ως κύρια µέθοδο γνώσης. Descartes). στην ιστορία της φιλοσοφίας η νοησιαρχία συνδέεται µε τον 17ο-18ο αιώνα και τους Descartes. και κάποτε εισάγονται και έµφυτες ιδέες και αρχές για να συµπληρωθεί το γνωστικό οικοδόµηµα. . Kant). K. B. και τον αντιδιαστέλλει όχι µε την πίστη αλλά µε την άλλη έλλογη δυνατότητα γνώσης. απλώς υποστηρίζει ότι οι προδιαγεγραµµένες ιδιότητες έχουν µια πραγµατική βάση. Ακινάτης. Παρότι σπέρµατα νοησιαρχίας απαντούν ήδη στον Πλάτωνα.το νου µε αναγκαίο λογικό τρόπο (π. η κριτική στο συγκεκριµένο επιχείρηµα δεν υποδηλώνει ότι ο Kant δεν αποδέχεται την ύπαρξη του Θεού (βλ. τα πορίσµατα των αισθήσεων αµφισβητούνται. Βρίσκεται σε αντίθεση µε την θεϊκή-εκκλησιαστική αυθεντία και την πίστη. ενώ η λογική τόσο µε την µορφή της αποδεικτικής διαδικασίας (όπως π. A.E. εκφράζεται στα µαθηµατικά) όσο και µε την έννοια της ενόρασης θεωρείται αδιαµφισβήτητη γνώση. τελεολογικό επιχείρηµα.A. Kant: Η κριτική του Kant στο οντολογικό επιχείρηµα για την ύπαρξη του Θεού (βλ. το τελειότερο κλειδί εξώπορτας) είναι δυνατόν να µην υπάρχει πραγµατικά ως τέτοιο. την εµπειρία. ωστόσο περιορίζεται η ισχύς της. Ωστόσο. ∆ιαφορετικές γραµµές απόρριψης ακολουθούν ο Ακινάτης και ο Kant (βλ. Ως γενική ένσταση προβάλλεται ότι το οντολογικό επιχείρηµα δεν µπορεί να έχει καθολική ισχύ. Η νοησιαρχία επίσης επικαλείται τον λόγο. Με άλλα λόγια. αν απαιτηθεί ότι προαπαιτείται για την αποδοχή του η ύπαρξη θρησκευτικής πίστης. Σ' αυτήν την παράδοση. Άνσελµος) είναι ότι ο Θεός δεν αποτελεί αντικείµενο αυταπόδεικτης ύπαρξης. και µετά επιλέγει την ύπαρξη ως µία από αυτές τις ιδιότητες για να δείξει την ύπαρξη του Θεού. και έχει συνδεθεί µε την περίοδο του ∆ιαφωτισµού. δεν είναι παραδεκτή φιλοσοφικά η συναγωγή της πραγµατικότητας µόνο από την λογική αναγκαιότητα.Κ. οντολογικό επιχείρηµα Kant). Θεός. Leibniz και Spinoza. ορθολογισµός (νοησιαρχία): Μετάφραση του όρου 'rationalism'. αλλά η πρόταση 'Ο Θεός υπάρχει' δεν προσθέτει µια νέα ιδιότητα. όπου ο ορθολογισµός θεωρείται ως εµπιστοσύνη στις λογικές δυνάµεις του ανθρώπου. το πρώτο δηλώνει την κυριαρχία του λόγου στην ευρεία του έννοια.

και το υποκείµενο αυτό είναι συγκεκριµένο σε αντίθεση µε τον Πλάτωνα και τις ιδέες (βλ. όπου το ψεύδος ή η απροσδιοριστία της πρότασης αφήνει ασαφή την ανυπαρξία ισλαµικού τεµένους. όπου δηλώνεται η ύπαρξη ενός αντικειµένου (π. αν η ουσία αποτελούσε µόνο µια στατική κατάσταση. και έχουν το χαρακτηριστικό ότι αναφέρονται σε µόνο ένα αντικείµενο. αλλά η ουσία δεν µπορεί να τεθεί η ίδια ως κατηγόρηµα. έτσι ώστε η Μάγια Τσόκλη να ανήκει στο είδος του ανθρώπου και στο γένος του ζώου. υπάρχει ένα ισλαµικό τέµενος στην Πανεπιστηµίου). κι εποµένως η σύζευξη των προτάσεων ('Το ισλ. αντικείµενα. ο Εθνικός Κήπος). Ο Αριστοτέλης προνοεί στα Μεταφυσικά για µια κάθετη σχέση ανάµεσα σε είδη και γένη όντων (και εποµένως και ουσιών). Με αυτόν τον τρόπο. Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος είναι κάτοχος του Χρυσού Φοίνικα.χ. οριστικές περιγραφές. και αυτό τίθεται σε σχέσεις µε άλλα πράγµατα (χρειάζεται συντήρηση). π.K. και αυτό στο γένος των χρωµάτων. ο Russell θεωρεί ότι οι οριστικές περιγραφές είναι στην ουσία καλυµµένες προτάσεις. στάση. αποτελεί ένα συµπτωµατικό γεγονός. τόπος. χρόνος. Αριστοτέλης: Η ουσία (ίδια λέξη και στα αρχαία ελληνικά. θεωρία των [Πλάτων]). αλλά δεν ανήκουν στο ίδιο το είναι τους. τέµενος στην Πανεπιστηµίου απαιτεί συντήρηση') είναι ψευδής. όταν η γραµµατική και η σύνταξη δεν βοηθούν ως προς αυτό. όπως και το ότι η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ είναι πρύτανις του Ευρωπαϊκού Πανεπιστηµίου.χ. µε τον ίδιο τρόπο που το κίτρινο του ήλιου ανήκει στο κίτρινο χρώµα. ενέργεια. µία εκ των δύο είναι ψευδής (δεν υπάρχει τέτοιο τέµενος). η αρχική πρόταση ισοδυναµεί µε 2 προτάσεις. Κ. αναφορά. substance) αποτελεί µία από τις δέκα κατηγορίες του Αριστοτέλη στο οµώνυµο έργο του. µόνο ως υποκείµενο. Ωστόσο α) ένα υποκείµενο µπορεί να κατανοεί αυτό που δηλώνει η συγκεκριµένη έκφραση (γνωρίζει τι σηµαίνει 'µεγαλύτερος κήπος της Ελλάδος') χωρίς να γνωρίζει ποιο είναι το αντικείµενο που αναφέρεται (ποιος είναι αυτός ο κήπος. ∆εύτερον.χ. ποιότητα.Α. οριστικές περιγραφές µπορούν να περιλαµβάνουν ανύπαρκτα αντικείµενα (βλ. πάθηµα) αποτελούν κατηγορήµατα που αποδίδονται συντακτικά στο υποκείµενο. η. Russell: Ένα παράδειγµα διασάφησης του νοήµατος µέσω της λογικής δοµής µιας έκφρασης. Ωστόσο. κι αυτό δηλώνει ότι οι δύο εκφράσεις δεν είναι ισοδύναµες. κατοχή. ιδέες. αλλά δεν ορίζει το τελευταίο την ουσία του. B. Στην ουσία τίθενται όλα τα υπόλοιπα όντα ως συντακτικά κατηγορήµατα. δεν θα µπορούσε να 49 . π. ενώ οι υπόλοιπες (ποσότητα. µετάφραση ως substantia. Meinong) και να τίθενται σε προτάσεις. Οριστικές περιγραφές ονοµάζονται οι εκφράσεις που δηµιουργούνται µε το οριστικό άρθρο (ο. το) και µια ονοµατική έκφραση (ο µεγαλύτερος κήπος της Ελλάδος). Γι' αυτούς τους λόγους. 'Το ισλαµικό τέµενος στην Πανεπιστηµίου απαιτεί συντήρηση'. ουσία και συµβεβηκός.

µόνο ο Θεός ως πρώτη αιτία δίνει αυτό. η ουσία είναι η δυνατότητα της ύπαρξης. Κ. δυνάµειενεργεία. ο Ακινάτης αναζητά τα αµετάβλητα χαρακτηριστικά κάθε όντος που ορίζουν την ουσία του. και χρησιµοποιώντας το δίπολο δυνάµει-ενεργεία (βλ. Ο στόχος του Γερµανού φιλοσόφου είναι µια ιδεατή κοινωνία µε έλλογα όντα που αναγνωρίζουν την ελευθερία του άλλου ως δική τους ελευθερία. όπως ο συνδυασµός ύλης και µορφής (βλ. Kant: H αποφυγή της βίας στον Kant συνδέεται άρρηκτα µε την ηθική του θεωρία (βλ. Αριστοτέλης). 50 . Συνεπώς. Kant).χ. Καµία ουσία δεν µπορεί να είναι η αιτία για την ύπαρξη ενός όντος. και για τον Θεό. όσο και στις αποκλειστικά υλικές υποστάσεις (π.χ. Το αίτηµα αφορά την αιώνια ειρήνη. µηλιά). η ειρήνη δεν είναι ούτε πολιτικό ούτε νοµοθετικό ζήτηµα. αλλά και εισάγει το δεύτερο ως κάτι διακριτό. Μια κοινωνία τέλειας δικαιοσύνης και τέλειας ισοτιµίας. Β. Με διαφορετικούς όρους. Αριστοτέλης). µόνη η ουσία (µόνα αυτά τα χαρακτηριστικά) δεν επαρκούν για να οδηγήσουν στη δηµιουργία µιας οντότητας. Ωστόσο. Αριστοτέλης). χωρίς αυτό να υπονοεί ότι αφηρηµένο και γενικό = µη υλικό (στην ουσία του ανθρώπου περιλαµβάνονται η σάρκα και τα οστά του). η ύπαρξη ενός όντος και η ουσία είναι δύο διακριτές έννοιες τόσο στις υποστάσεις όπως οι άνθρωποι (αλλά και οι άγγελοι). ουσία και συµβεβηκός. Γι' αυτόν τον λόγο. Ακινάτης: Η καταγωγή του πρώτου βρίσκεται στην αριστοτελική ουσία (βλ. ελευθερία και αυτονοµία. ουσία και ύπαρξη. που µπορεί κάποτε να υπερκεραστεί.δικαιολογηθεί η µεταβολή που υπάρχει στα όντα. όσο σύνθετα κι αν είναι. Η βία θα είναι απαραίτητη µόνο σε περίπτωση ελλιπής ηθικής αυτοσυνειδησίας του έλλογου όντος. παγκόσµια ειρήνη. αλλά τα χαρακτηριστικά που καθιστούν τον Μίλτο Σαχτούρη αυτό που είναι. Η ουσία (essentia) για τον Ακινάτη δεν αφορά ένα µεµονωµένο πράγµα (π. τον Μίλτο Σαχτούρη). Μόνο στον Θεό η ουσία του προξενεί και την ύπαρξή του. και βασίζεται στον κοσµοπολιτισµό. χωρίς συµβατικούς φυλετικούς και θρησκευτικούς διαχωρισµούς. ενώ η ύπαρξη η πραγµατωµένη (ενεργεία) αυτή δυνατότητα. Ο Αριστοτέλης προσπαθεί να επιλύσει το συγκεκριµένο πρόβληµα της ουσίας µέσα στη µεταβολή µε βάση τον υλοµορφισµό του (βλ. Β. Σε συµφωνία µε τον Αριστοτέλη. Αριστοτέλης). ωστόσο ο Ακινάτης διαφοροποιεί τόσο το πρώτο. υλοµορφισµός. κι αυτό ισχύει και για τα άυλα όντα (αγγέλους). Κι αυτά τα χαρακτηριστικά προκύπτουν ύστερα από µια αφαιρετική διαδικασία και γενίκευση. Κ. µε πολίτες που θα είναι συγχρόνως νοµοθέτες και εκτελεστές των κανόνων της κοινής ζωής. γι' αυτό και εκεί οι δύο όροι ταυτίζονται. υλοµορφισµός.

κατηγορίες και υπερβατολογική παραγωγή. την οποία αποκτούµε µέσω αληθών συλλογισµών βασισµένων στην αρχική γνώση των αιτίων τους (ποιητικό – υλικό αίτιο). Στην φυσική κατάσταση του ανθρώπου. Kant. φυσικό δίκαιο. το δικαίωµα στην ζωή (βλ. πηγές γνώσης. Εποπτεία χωρίς έννοιες που να δίνουν σχήµα και µορφή στα δεδοµένα είναι 'τυφλή'. Α. ∆. εποµένως. Hobbes: Ως λογική συνέπεια της φυσικής του φιλοσοφίας σχετικά µε τον υλισµό και τον αυτοµατισµό (βλ. ενώ πραγµατική γνώση προκύπτει από την συµµετοχή και των δύο. αλλά αναγκαία θεµελιωµένη θέση µε βάση την ίδια την έννοια της παγκόσµιας βούλησης. ενώ έννοιες χωρίς τα αποτελέσµατα της εποπτείας 'κενές'. Ωστόσο.M. βούληση για ζωή. τέχνη. Schopenhauer) αποτελεί το τµήµα µιας παγκόσµιας βούλησης που επιδιώκει την διατήρηση της ζωής στην αιωνιότητα. H οδύνη και ο θάνατος αποτελούν για τον Schopenhauer µια αναγκαιότητα που κανείς δεν µπορεί να αρνηθεί ή να αποφύγει. και εποµένως. ο Kant εφαρµόζει το παραπάνω πλαίσιο στην υπερβατολογική φιλοσοφία του προϋποθέτοντας περαιτέρω a priori αρχές τόσο για την εποπτεία όσο και για την νόηση (βλ. Hobbes). Kant: Η φηµισµένη σύνθεση της αισθητηριακής εµπειρίας και του λόγου υπογραµµίζεται στον Kant µε τις αντίστοιχες έννοιες της εποπτείας και της νόησης. ∆. οι οποίες γνωστοποιούνται µέσω της εµπειρικής παρατήρησης. Η κατάλυση ολόκληρων "υποσυστηµάτων ζωής" αποτελεί για τον ανθρώπινο νου παραλογισµό και αυθαιρεσία. Η ατοµική βούληση για ζωή που διαθέτει κάθε άτοµο (βλ. πολιτική φιλοσοφία. Μέσο διαφυγής από την αναγνώριση αυτής της αναγκαιότητας είναι η τέχνη (βλ. του Schopenhauer δεν είναι απλή απαισιοδοξία. Kant). Β. και δεύτερον η θέση ότι είναι αναγκαίο αυτή η βούληση να οδηγεί στην ατοµική καταστροφή. Hobbes) είναι άρρηκτα 51 . Schopenhauer). Κατά τον Hobbes. τα αίτια των διαθέσεων των ανθρώπων βρίσκονται στις κινήσεις. παγκόσµια βούληση και πεσιµισµός. Ο πεσιµισµός. οι άνθρωποι δρουν βάσει µιας συγκεκριµένης φυσικής παρόρµησης παρόµοιας µε την πτωτική κίνηση µιας πέτρας. Η παγκόσµια βούληση αντλεί την ύπαρξή της από τον ίδιο της τον εαυτό της και συντηρεί την ενεργητικότητά της µε την εξάλειψη κάθε επιµέρους ατοµικότητας που την απαρτίζει. υλισµός. πρώτον η έννοια µιας παγκόσµιας βούλησης χωρίς συνείδηση.E. Schopenhauer: ∆ύο παραδοξότητες φαίνεται να συνυπάρχουν σ' αυτήν την σκέψη. η πολιτική φιλοσοφία του Hobbes πραγµατεύεται την γνώση αποτελεσµάτων ή φαινοµένων. χώρος και χρόνος. ωστόσο µε αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνεται η διατήρηση της ισορροπίας της φυσικής ζωής.

όπως και µε το ένστικτο της αυτοσυντήρησης. η εξατοµικευµένη αυτή κατάσταση δηµιουργεί προβλήµατα στην οµαδική συµβίωση. Ο κυρίαρχος αποτελεί τον εγγυητή του συµβολαίου και όχι το συµβαλλόµενο µέρος. γιατί αυτοί συγκροτούν µια κοινωνικά επωφελή πρακτική. ωστόσο το τελευταίο δεν του αποτρέπει την πλήρη εξουσία όταν θίγονται κατά την κρίση του οι προϋποθέσεις της πολιτικής ειρήνης. κατά τον Hume. Απορρίπτει κάθε αφηρηµένο ρασιοναλιστικό πλάνο κοινωνικής οργάνωσης. τα συναισθήµατα (µε κυρίαρχο αυτό της συµπάθειας). και αντιτίθεται στη θεωρία του κοινωνικού συµβολαίου (βλ. 52 . Mill). αλλά µε µη συµφεροντολογικά και µη εγωιστικά χαρακτηριστικά της ανθρώπινης φύσης (βλ. ∆εν θεωρεί ότι το καθήκον για υπακοή στους άρχοντες µπορεί να αναχθεί στο καθήκον των πολιτών για τήρηση προσυµφωνηµένων υποσχέσεων. Ο ρόλος της κυβέρνησης είναι να παρεµβαίνει και να µετατρέπει τη φυσική προδιάθεση των ανθρώπων για το άµεσα προσδόκιµο όφελος σε πιο µακροπρόθεσµους στόχους. επίσης κοινωνικό συµβόλαιο. Το αποτέλεσµα είναι η συναίνεση ή το συµβόλαιο (βλ. πολιτική θεωρία. ο Hume υιοθετεί ένα κοσµοπολιτικό ιδεώδες. ∆. κοινωνικό συµβόλαιο. σύµφωνα µε το οποίο η άνθηση του εµπορίου και της οικονοµίας της αγοράς είναι παράγοντες ανάπτυξης ενός πολιτισµού που φέρνει πιο κοντά τους ανθρώπους και παραγκωνίζει την εσωστρέφεια και το φανατισµό του εθνικισµού. Locke) για την εγκαθίδρυση ενός σταθερού κράτους. και όχι η έλλογη σκέψη αποτελούν τις αιτίες όλων των εκδηλώσεων της ηθικής ζωής. Rousseau).συνδεδεµένο µε την εγωκεντρική ανθρώπινη φύση (αποφυγή πόνου – παραγωγή ηδονής). Ο Hume θεωρεί απαραίτητη την ύπαρξη συµβατικών κανόνων για τη λειτουργία της κοινωνίας. που απαιτεί το συντονισµό δράσης τους. Γ. Hume: Η πολιτική θεωρία του Hume είναι συνεπής µε τη γνωσιολογία και την ηθική του. H. ωφελιµισµός. Αντιπαραθέτει µια σιωπηρή πρακτική συναίνεση των µελών της κοινωνίας. ο Hobbes θεωρήθηκε υπέρµαχος της απόλυτης µοναρχίας. Ωστόσο. Ο κυρίαρχος είναι εκείνος που θα διασφαλίσει την ειρήνη. Ωστόσο. και ως µέσο καθιερώνονται οι νόµοι και η τυφλή υπακοή των πολιτών. Η αναζήτηση της ωφέλειας. Locke. αλλά µάλλον το αντίστροφο. είναι αποτέλεσµα κάποιας φυσικής κλίσης του νου και δε συνδέεται µε το ατοµικό συµφέρον. Τα συναισθήµατα ριζώνουν στην κοινωνική συµβίωση και δηµιουργούν (χωρίς ωστόσο να δικαιολογούν) τους ηθικούς κανόνες που καθορίζουν αυτή τη συµβίωση. Σε αντίθεση µε το συντηρητισµό που προκύπτει από το πρόκριµα υφισταµένων πολιτικών διεργασιών (αντί ενός αφηρηµένου κανονιστικού κοινωνικού µοντέλου). µε απώτερο στόχο τη γενική ωφέλεια. Βάσει της συγκεκριµένης πολιτικής του θέσης. Ε. ενώ αντίθετα η απουσία τους θα οδηγούσε σε µια «άξεστη και κτηνώδη µοναχική ζωή». κοινωνικό συµβόλαιο.

Η εξυπηρέτηση του κοινού συµφέροντος είναι η βάση του άριστου πολιτεύµατος. Πιστεύει ότι η πόλη έχει σκοπό την δηµιουργία ενάρετων πολιτών και την εξασφάλιση του «ευ ζην». αποτελεί είδος φυσικού νόµου. οι δούλοι και τα περιουσιακά στοιχεία. µέσα από την καταγραφή των ιστορικά υπαρκτών και τον ορισµό των θεωρητικά δυνατών πολιτευµάτων. ∆ικαιολογώντας το θεσµό της δουλείας. την ολιγαρχία και την οχλοκρατία αντίστοιχα). ανάλογα µε τον αριθµό των προσώπων που ασκούν την εξουσία. που είναι ικανοί να ενεργούν πολιτικά. τα παιδιά. Πυρήνας της πολιτείας είναι η οικογένεια. Ως προς τη µορφή των πολιτευµάτων. Η διάκριση των ελεύθερων πολιτών. µε θεσµούς ανεξάρτητους. όπου οι πολίτες µετέχουν στην αξιολόγηση και τη διαχείριση της πολιτικής εξουσίας. Από την αντίληψη ότι είναι αδύνατο να συµβιβαστεί η αληθινή αρετή του ατόµου µε τη δικαιοσύνη στην πολιτική ζωή (και εκφραζόµενη κυρίως από το πρόσωπο του Θρασύµαχου στην Πολιτεία ότι δικαιοσύνη είναι η ωφέλεια του ισχυρότερου). Πλάτων). Πλάτων: Η πολιτική (διδασκαλία για το κράτος) είναι αναπόσπαστα συνδεδεµένη µε την ηθική στη φιλοσοφία του Πλάτωνα: η ατοµική αρετή και η δικαιοσύνη στο πλαίσιο της οργανωµένης πολιτείας αποτελούν δυο πόλους της σκέψης του. και σε αντίθεση µε την περιγραφή µίας ιδανικής πολιτείας από τον Πλάτωνα (βλ. πολιτική φιλοσοφία. και των δούλων. που µπορούν να εκτελούν τις «βάναυσες» εργασίες. Αυτός αποβλέπει στην εξυπηρέτηση του συµφέροντος και των δύο πλευρών (αν και όχι ισόποσα ως προς την πλευρά του δούλου. τη βασιλεία. Γ. Συνακόλουθα διακρίνει τρία είδη πολιτευµάτων. ο Αριστοτέλης στρέφεται και πάλι στη φύση. την αριστοκρατία και τη δηµοκρατία (η θνησιγενής µορφή αυτών των πολιτευµάτων οδηγεί στην µοναρχία. πολιτική φιλοσοφία. δηλαδή οι γονείς. Η. ο Αριστοτέλης προσπαθεί να προσδιορίσει το «άριστο πολίτευµα». που διαµορφώνει αγαθούς πολίτες. ο Πλάτων οδηγήθηκε στην εξέταση της φύσης της αρετής σε 53 . δηλαδή αντιλαµβάνονται τις έννοιες του δικαίου.πολιτική φιλοσοφία. και χωρίς αυτούς γίνεται 'θηρίο'. Η πολιτική φιλοσοφία του Σταγειρίτη φιλοσόφου σχετίζεται άµεσα µε την ηθική του φιλοσοφία. Η πολιτεία πρέπει να είναι αυτάρκης. ωστόσο αυτό δικαιολογείται και από την ΄φυσική κατασκευή' του ιδίου). Αυτός ο στόχος επιτυγχάνεται µε την κατά βάση ηθική παιδεία. του αγαθού. που για να ζήσει σύµφωνα µε τη φύση του χρειάζεται τους νόµους. O άνθρωπος είναι πρωτίστως ζώο πολιτικό. που αρµόζει στις επιδιώξεις του ανθρώπου ως «πολιτικό ον». του ωφέλιµου και τις εκφράζουν µε τη λογική. Αριστοτέλης: Η πολιτική φιλοσοφία του Αριστοτέλη ορίζει την πολιτική κοινωνία ως σύνολο ατόµων που σκέπτονται και ενεργούν ως «πολιτικά όντα».

αν και µε λιγότερο αισιόδοξες προκείµενες για την εκπαίδευση και την κατασκευή µιας ιδανικής (µε την έννοια της Πολιτείας) κοινωνίας. την ολιγαρχία. τη δηµοκρατία και την τυραννία) τους θεωρεί διαδοχικές παραποιήσεις της αριστοκρατικής διακυβέρνησης.Ζ. και ο θεσµός της οικογένειας ως ιδιωτικής-ατοµικής υπόθεσης αµβλύνεται δραµατικά. πραγµατισµός. Στην Πολιτεία ο Πλάτων νοµίζει ότι είναι δυνατό να οικοδοµηθεί ένα δίκαιο αλλά ιδεατό κράτος (σε άµεση συνάρτηση µε τη θεωρία των ιδεών). Πρωτοτυπία για την αρχαία ελληνική σκέψη αποτελεί η δυνατότητα συµµετοχής γυναικών και δούλων στις τάξεις των κυβερνητών-φιλοσόφων. ενώ τους άλλους τέσσερις (την τιµοκρατία. πραγµατισµός. και σύµφωνα µε τις επικρατέστερες ερµηνείες. Α. ψυχή. Rorty. νόηµα και κύκλος της Βιέννης). Οι µεταγενέστεροι Νόµοι ορίζουν αυστηρούς κανόνες για την ατοµική και την κοινωνική ζωή. Ως προς τους υπάρχοντες τύπους κρατικής διάρθρωσης.σχέση µε τη διδασκαλία για το κράτος. Από την άλλη πλευρά. του οποίου το µοντέλο διάρθρωσης είναι η πιστή µεταφορά του χωρισµού της ψυχής σε τρία µέρη το λογιστικό. Κ. έτσι ώστε τουλάχιστον να παρεµποδιστεί η παραπέρα αντίθεση ανάµεσα στην ατοµική βούληση και την συµπεριφορά σε συνάρτηση µε τους νόµους της πολιτείας. James). πραγµατισµός και αλήθεια. ωστόσο ο Peirce προνοοεί επιπλέον για µια επιστηµονική πρόοδο και αντίστοιχη αλλαγή της πραγµατιστικής µεθόδου µε βάση το παραπάνω. Τα αντίστοιχα κοινωνικά στρώµατα είναι οι φιλόσοφοι. Για να διαπιστώσω αν ο παπαγάλος πραγµατικά µιλά και δεν αποτελεί ηχογραφηµένη οµιλία για να ξεγελαστώ ως αγοραστής. τη µοναρχία και την αριστοκρατία. το θυµοειδές και το επιθυµητικό (βλ. Παρότι και ο William James ακολουθεί αντίστοιχη µέθοδο (βλ. Peirce: H θέση ότι το νόηµα µιας θεωρίας και η τελική κρίση ανάµεσα σε δύο αντιµαχόµενες θέσεις αποκαλύπτεται µόνο όταν τεθούν υπόψιν όλες οι πρακτικές συνέπειες που έχει η καθεµία ξεχωριστά. Πλάτων). αρκεί να τον παρατηρήσω σε ώρες που θα είναι ξυπνός και δεν θα υπάρχει κανένας υποψήφιος αγοραστής για εκείνον. µετά από επιλογή µε βάση την προηγούµενη παιδεία τους και όχι την καταγωγή τους. στην οποία θα συγκλίνουν όλοι οι ερευνητές στο τέλος της έρευνας (βλ. ο Peirce είναι σαφής ότι η πραγµατιστική θέση δεν υποκαθιστά την αλήθεια της πρότασης. ο Πλάτων φαίνεται να θεωρεί σαν σωστούς δύο. για µια διαφορετική ερµηνεία αυτής της σύγκλισης). οι φύλακες και οι γεωργοί – χειροτέχνες. ούτε οι φιλόσοφοι-κυβερνήτες ούτε οι φύλακες διατηρούν προσωπική περιουσία. 54 . Β. Αυτή η µέθοδος της επιβεβαίωσης φαίνεται να µοιάζει µε την αντίστοιχη του κύκλου της Βιέννης (βλ.

Σ' αυτό το σηµείο ο James φαίνεται να διαφωνεί µε τον Peirce (βλ. το νόηµα της αληθούς πρότασης αποτελείται από τα πρακτικά αποτελέσµατα αυτής της πρότασης για τη ζωή του ανθρώπου. όπως σε ένα αντικείµενο. η παρατήρηση ή η ελπίδα. Σε αντίθεση επιπλέον µε τον κλασικό πραγµατισµό (βλ. ο Rorty δεν υποστηρίζει το ένα νόηµα και την µία αλήθεια. Peirce). Ο πραγµατισµός του Rorty εκφράζεται στην θεώρηση ότι η φιλοσοφία οδηγεί στην πρακτική διευκόλυνση του θεωρητικού διαλόγου για τα βασικά προβλήµατα µιας συγκροτηµένης κοινωνίας. Rorty: Ο Rorty υποστηρίζει ότι στόχος της φιλοσοφίας δεν είναι η ανακάλυψη κάποιων θεµελιακών αληθειών µε σκοπό την αµοιβαία κατανόηση και συναίνεση. ο Ακινάτης στο υπόµνηµά του στο έργο του Αριστοτέλη "Περί ψυχής" 55 . Όταν πιστεύω ότι το τραίνο θα έρθει στις οκτώ. Ακινάτης: Ο όρος προθετικότητα (ή αναφορικότητα ή αποβλεπτικότητα). Ζ. Peirce). M. βούληση για πίστη. Κατά συνέπεια. επινοήθηκε από τους εκπροσώπους της σχολαστικής φιλοσοφίας του Μεσαίωνα (και τον Ακινάτη) και δηλώνει την αναφορά µίας εκδήλωσης ή λειτουργίας της ψυχής. Αυτή η προσέγγιση έρχεται σε αντίθεση τόσο µε ορθολογιστικές όσο και µε εµπειριστικές θεωρίες της γνώσης. Παράδειγµα για το δεύτερο αποτελεί η θέση για την ύπαρξη του Θεού (βλ. E. πραγµατισµός. James: Για τον αµερικανό φιλόσοφο William James. πραγµατισµός. και θέτουν την αλήθεια ως ενός είδους αντιστοιχία ιδεών µε µια πραγµατικότητα (βλ. η πεποίθησή µου κατευθύνεται προς κάτι έξω από την ίδια την πεποίθηση. Η σηµασία της προθετικότητας έγκειται στην ίδια την κατεύθυνση προς ένα πράγµα. και όχι στο ίδιο το πράγµα. σε κάτι άλλο. Παράδειγµα για το πρώτο αποτελεί η θέση ότι η αλήθεια για την ύπαρξη των κροκόδειλων στον Αµαζόνιο είναι διασφαλισµένη εφόσον το υποκείµενο προτίθεται να πράξει έτσι ώστε να έχει εµπειρία των ζώων αυτών. αντιτιθέµενη σε µια θεωρητική πραγµάτευση που προβάλλεται ως 'αντικειµενική' αλήθεια. όπως η πίστη. εµπειρισµός. η αξία της γνώσεως και της αλήθειας είναι ιδωµένη µέσα από ψυχολογικό πρίσµα. που και οι δύο διαχωρίζουν µε τον τρόπο τους το υποκείµενο από τον κόσµο. πρόσωπο ή γεγονός πέρα από την ψυχή. James).πραγµατισµός και αλήθεια. πραγµατισµός. Αληθινό είναι το ωφέλιµο είτε µε όρους χρησιµότητας στην πρόβλεψη µελλοντικών εµπειριών είτε µε όρους συναισθηµατικής κάλυψης στην ζωή του υποκειµένου. αλλά ως τέλεση ατοµικών πράξεων. που µπορεί και να µην είναι υπαρκτό. προθετικότητα. η ψυχολογική στάση δεν εκλαµβάνεται ως εκδίπλωση υποκειµενικών ιδεών. Ωστόσο. ∆. Κατ' αναλογία. ορθολογισµός). αλλά µε βάση τα διδάγµατα του µετανεοτερισµού δηλώνει ότι ο φιλόσοφος ως επιδέξιος συζητητής και ερευνητής της λογικής είναι σε θέση να γνωρίζει ότι κάθε ανθρώπινη θεωρία είναι µια όχι αναγκαία ερµηνεία του κόσµου.

Επεξηγηµατικά. Το πρόβληµα βρίσκεται στο ότι τα αντικείµενα των νοητικών καταστάσεων δεν αντιστοιχούν πάντοτε σε φυσικά αντικείµενα (η σκέψη µου για την ηγουµένη του Αγ. και το ίδιο και τα υπόλοιπα φαινόµενα. Ωστόσο. Β. Όρους). το οποίο µπορεί να είναι και φυσικό αντικείµενο. Dewey: Η πίστη στην διαρκή βελτίωση της ανθρώπινης κατάστασης έρχεται αρχικά σε αναντιστοιχία µε την άρνηση µιας αλήθειας και µιας κυρίαρχης λογικής (βλ. δεν είναι το άυλο (βλ. Descartes). προθετικότητα. µέσα στα πλαίσια µιας δηµοκρατικής κοινωνίας. Β. ο Αµερικανός φιλόσοφος θεωρεί την πρόοδο ως την διαρκή εξάσκηση της λογικής της έρευνας (µέσα από δοκιµές και σφάλµατα). O Locke στο ∆οκίµιο για την ανθρώπινη νόηση για άλλους λόγους δεν δέχεται ότι η ενότητα του σώµατος οδηγεί στην ενότητα της προσωπικότητας στο χρόνο. αλλά το γεγονός ότι τίθενται. τα φυσικά αντικείµενα να αναφέρονται σε ένα νοητικό φαινόµενο. σύµφωνα µε τον Brentano. Ακινάτης) που επανήλθε από τον Γερµανό φιλόσοφο Franz Brentano τον 19ο αιώνα. και σχετικές λύσεις έχουν προταθεί (βλ. και έχει επηρεάσει την παράδοση της αναλυτικής φιλοσοφίας στον 20ο αιώνα. η επιθυµία µου τη βούλησή µου για κάτι. δεν ισχύει. γι' αυτό και τα νοητικά φαινόµενα διαφοροποιούνται από τα φυσικά. κατευθύνονται προς και αναφέρονται σ' ένα αντικείµενο. Το αντίστροφο. αντικείµενα. Ι. προσωπική ταυτότητα. που ωθεί την ανεξαρτησία και την κατεύθυνση στην έρευνα. επίσης προθετικότητα. Locke: Η θεωρία ότι εκείνο που καθιστά το βιολογικό άνθρωπο έλλογο ον ('πρόσωπο') στη διάρκεια και σε όλες τις χρονικές µεταβολές είναι η ενότητα της συνείδησης στο χρόνο. τα οποία έχουν 'φυσική ύπαρξη'. από τα αντικείµενα του νου (τα αισθήµατα και τις έννοιες). πέρα από προδιαγεγραµµένες θεωρίες. εφόσον µ' αυτόν τον συλλογισµό το νήπιο Αριστοτέλης και ο φιλόσοφος Αριστοτέλης θα ήταν διαφορετικά 56 . Η σκέψη µου περιλαµβάνει ένα συγκεκριµένο αντικείµενο σκέψης. που έχουν 'προθετική' ύπαρξη (βλ. νους & σώµα. αλλά όλες τις νοητικές καταστάσεις. Χαρακτηριστικό των νοητικών φαινοµένων. ο όρος 'προθετικότητα' δεν καλύπτει µόνο την πρόθεση για δράση. Dewey). Κ. σ' ένα σχολείο ανοιχτό. προθετικότητα. εργαλειακή ερµηνεία. Κ. ένας όρος που στην πρώτη ερµηνεία οδηγεί στη µνήµη των σκέψεων και των πράξεων. Καταλυτικός γι' αυτό είναι ο ρόλος της εκπαίδευσης. Brentano). πρόοδος. Brentano: Όρος των σχολαστικών (βλ. Meinong).διαχωρίζει τα φυσικά αντικείµενα. Γ.

Ε. Οι ιδέες της υφής. το ον που υπήρχε στο σώµα ενός αθώου δεν θα µπορούσε να κατηγορηθεί για τις πράξεις µιας ψυχής που ανήκε σ' έναν δολοφόνο. ενόραση . η παραδοξότητα ενός τέτοιου ισχυρισµού οδήγησε σε κριτική από τον Reid. Κ. µε τον ισχυρισµό ότι ποτέ δεν υπάρχει ενιαίος εαυτός (και εποµένως ταυτότητα του εαυτού στον χρόνο). βλ. M.πρόσωπα. και έτυχε να ενοικεί στο σώµα του.χ. σύµφωνα µε τον Locke (που ωστόσο ενυπάρχει και στον Descartes. δευτερεύουσες ποιότητες δεν αφορούν την πραγµατική υπόσταση του υπό εξέτασιν φυσικού σώµατος αλλά τις ιδιότητες που επιδρούν στα αισθητήρια όργανά µας (π. το χρώµα. πρωτεύουσες-δευτερεύουσες ποιότητες. Descartes: Απότοκο του συµβιβασµού ανάµεσα στον σκεπτικισµό και τον ρεαλισµό για την γνώση του εξωτερικού κόσµου (βλ. cogito και στάδια αµφιβολίας. Μια τέτοια θεωρία οδηγεί στην προοπτική ότι η αµνησία στο ίδιο βιολογικό ον καθιστά δύο διαφορετικές προσωπικότητες. η γεύση. πρωτεύουσες-δευτερεύουσες ποιότητες. η σκληρότητα κ. του µεγέθους. και τα ανθρώπινα σώµατα άλλαζαν ψυχικές υποστάσεις. υπόσταση. Locke: Μια αντιστοίχιση των ιδεών του νου. πρωτεύουσεςδευτερεύουσες ποιότητες. σχήµα. Αντίθετα. Β. Αυτή η διάκριση υιοθετήθηκε (µε παραλλαγές) από τον Locke (βλ. και αντίθετα εξαπλώθηκε από τον Hume. της έκτασης. Locke). Αυτό θα µπορούσε να γίνει µόνο αν η τελευταία ψυχή επιπλέον θυµόταν τις παραπάνω ποινικά κολάσιµες πράξεις. ο οποίος υπερασπίστηκε µια 'κοινής λογικής' συνείδηση της διαδοχής στο χρόνο.απόδειξη. Πρωτεύουσες ιδιότητες ονόµασε τις ουσιώδεις ιδιότητες των σωµάτων: µέγεθος. η οποία διαφοροποιεί τις ιδέες σε άµεσα και έµµεσα εξαρτώµενες από τις ιδιότητες ('ποιότητες') του αντικειµένου. χωρίς το φυσικό σώµα να απωλέσει την αντικειµενική του ουσία. ο ήχος. δεν τοποθέτησε την ενότητα της προσωπικής ταυτότητας στην ενότητα της ψυχής. Οι παραπάνω είναι αντιληπτές µέσω της εµπειρίας.) Αυτές οι ιδιότητες µπορούν κάλλιστα να µεταβληθούν όλες. Ακόµα κι αν υπήρχε µετεµψύχωση. πρωτεύουσες-δευτερεύουσες ποιότητες. η οσµή. Επιπλέον. παρότι ο Locke πίστευε στην ύπαρξη µιας υπόστασης που ονοµάζεται ψυχή. διάρκεια και τον αριθµό. Descartes) είναι η διάκριση του Descartes στον Τρίτο Στοχασµό των ιδιοτήτων των φυσικών σωµάτων σε πρωτεύουσες ή πρωταρχικές και δευτερεύουσες ιδιότητες ('ποιότητες'). Descartes). χωρικό διάστηµα µεταξύ των σωµάτων.α. Descartes). Ωστόσο. και ο Locke φαίνεται πρόθυµος να δεχθεί έναν τέτοιο διαχωρισµό. του αριθµού και της κίνησης/ηρεµίας προέρχονται άµεσα από τις αντίστοιχες 57 . ωστόσο φανερώνονται ως ουσιώδεις µέσα από µια πράξη του νου που διεισδύει στη µη εµπειρική διάσταση της πραγµατικότητας ως σαφείς και διακριτές (βλ.

Σύγχρονες κατευθύνσεις περιλαµβάνουν την λογική της πιθανότητας και αναγκαιότητας ('τροπική λογική'). και µαζί µε τον προτασιακό λογισµό (την λογική που εστιάζει στις προτάσεις συνολικά) αποτελούν την πρωτοβάθµια λογική.ιδιότητες ή ποιότητες των αντικειµένων. 58 . Κ. παράγονται αιτιακά από τα αντικείµενα µέσω των συγκεκριµένων δυνάµεων που αυτά διαθέτουν). των γεύσεων. αλλά και οι σηµαίες αποτελούν ένδειξη για το συγκεκριµένο έθνος). το νόηµα των πραγµάτων εξαρτάται ουσιωδώς από την ερµηνευτική ικανότητα. Β.K. όπως και τα επιστηµονικά σύµβολα). εµφανίσεις. Παράδειγµα. ενδείξεις για τα πράγµατα (όπως τα σύννεφα αποτελούν ένδειξη για την βροχή. συµβολική λογική: Κάποτε τίθεται και ως επέκταση της θεωρίας του αριστοτελικού συλλογισµού (στη σύνδεση των προτάσεων). Το µέρος αυτό έχει ονοµαστεί 'κατηγορηµατική' λογική. σηµεία & σύµβολα. αλλά και στοιχεία αυτών των προτάσεων. και η αποτύπωση µέσω συµβόλων των σχέσεων υποκειµένων-ρήµατος-αντικειµένου. και δηµιουργούν τις δευτερεύουσες ποιότητες. Peirce: Η θεωρία του νοήµατος του Peirce βασίζεται στην σηµειωτική του. Πρόβληµα παραµένει η σχέση ιδιοτήτων/ποιοτήτων αντικειµένων και ιδεών του νου. ενώ οι ιδέες των χρωµάτων. την χρονική λογική κ. ενώ τα σύµβολα -άσχετα µε το αν συγκαταλέγονται στα σηµεία ή όχι. Με άλλα λόγια. ο οποίος αποτελεί έναν τρίτο πόλο της διαδικασίας. Παρότι η µέθοδος της απόδειξης εξακολουθεί να στηρίζεται στην εξαγωγή έγκυρου συµπεράσµατος από κατάλληλα δοµηµένες προκείµενες. η χρήση ποσοδεικτών (καθολικός και υπαρκτικός) για να περιγραφούν οι αντίστοιχες εκφράσεις (όλοι. Τα σηµεία αποτελούν στοιχεία. των οσµών. χρησιµοποιούνται σύµβολα για να δηλώσουν όχι µόνο µεµονωµένες προτάσεις. κάποιος). και η γνωσιοθεωρία µεταστρέφεται σε διαδικασία συναγωγής της κατάλληλης αποκωδικοποίησης. Β. των ήχων και οι απτικές ιδέες (και του θερµού/ψυχρού) παράγονται ως αποτέλεσµα δυνάµεων που υπάρχουν στις πρωτεύουσες ποιότητες. και αναπτύχθηκε κυρίως τον 20ο αιώνα από τους Frege και Russell.α. B. και καθιστά σαφή την κατανόηση και ερµηνεία των σηµείων. και τα πράγµατα έχουν νόηµα µόνο αν υπάρχουν σηµεία που να δηλώνουν ή να αντιπροσωπεύουν τα παραπάνω. Ο Locke αναφέρεται σε µια σχέση αναπαράστασης για τις πρωτεύουσες ποιότητες (οι ιδέες αναπαριστούν τις ποιότητες).αποτελούν επεξεργασµένες ερµηνείες των πραγµάτων (κύριο παράδειγµα τα γλωσσικά.χ. ενώ για τις δευτερεύουσες µια αιτιακή σχέση (οι ιδέες των χρωµάτων π. Κύριος παράγοντας σ' αυτήν την επεξεργασία είναι ο ερµηνευτής. Κ.

θα εκπληρώσει τον σκοπό αυτό. τον δικό τους σκοπό να επιτελέσουν. τελεολογικό επιχείρηµα.Κ. η τελεολογική απόδειξη. Hume). χρειάζεται ένα άλλο ον µε νόηση και γνώση. Μία από τις αποδείξεις του για την ύπαρξη του Θεού. Ακινάτης]. Εφόσον δεν έχουν αυτήν την γνώση. κι ένας φοιτητής που έχει διδαχθεί φιλοσοφία έχει τη δυνατότητα να φιλοσοφήσει . 59 αυτό οδηγεί και σε άλλες . ώστε να τα κατευθύνει. τελεολογικό επιχείρηµα (ύπαρξη Θεού). σύµφωνα µε τον Αριστοτέλη. Άρα τουλάχιστον για αυτά τα όντα. Αυτό το ον µπορεί να είναι µόνο ο Θεός. Μόνο ο Θεός είναι τέλειος από µόνος του. Σε αντίθεση. Με άλλα λόγια. αλλά και ολόκληρο το σύµπαν έχουν το καθένα το δικό τους τέλος. να υπάρχει ένα υποκείµενο που προγραµµατίζει τους σκοπούς της φύσης. ένα σκοπό. Μ. φιλοσοφία & θεολογία.τελεολογία. τα µη οργανικά όντα δεν έχουν µια απαραίτητη προϋπόθεση για να λειτουργούν προς την επίτευξη κάποιου σκοπού.κι αν το επιτύχει. για το οποίο όµως έχουν ήδη τα κατάλληλα εφόδια. Ακινάτης: Πρόκειται για ένα από τα 5 επιχειρήµατα µε σκοπό την λογική απόδειξη για την ύπαρξη του Θεού από τον Ακινάτη. αλλά έχει ήδη τη βιολογική σχετική συγκρότηση. Ένας άνθρωπος οφείλει να αναπαραχθεί. αν η φύση επιτελεί έναν σκοπό. ωστόσο αυτό δεν συµβαίνει. αυτό συνδέεται µε τις έννοιες του δυνάµει-ενεργεία. Κ. Hume: Το τελεολογικό επιχείρηµα προϋποθέτει την συναγωγή συµπεράσµατος για την ύπαρξη του Θεού από την παρατήρηση των πραγµάτων της φύσης και την αναλογία της µη ανθρώπινης φύσης µε τις προθέσεις και τους στόχους που επιτελούν τα ανθρώπινα όντα. O Hume στους ∆ιαλόγους για την φυσική θρησκεία ασκεί κριτική α) στο κατά πόσον αυτή η αναλογία ανάµεσα σε µη ανθρώπινη και ανθρώπινη φύση είναι δικαιολογηµένη β) αν είναι δικαιολογηµένη. To τελεολογικό επιχείρηµα δέχθηκε σφοδρή κριτική στον 18ο αιώνα από τον David Hume (βλ. Τα ανθρώπινα όντα. τελεολογικό επιχείρηµα. αλλά υπόκειται σε µια εξέλιξη προς ένα τέλος. Αριστοτέλης: Η θεωρία ότι η µεταβολή µιας οντότητας δεν είναι τυχαία. πρέπει κατ' αναλογία µε την ανθρώπινη περίπτωση. στο πλαίσιο της προσπάθειας συγκερασµού της αριστοτελικής φιλοσοφίας (λογική) και της χριστιανικής διδασκαλίας (πίστη) [ βλ. Στην περίπτωση του Αριστοτέλη. και γι' αυτό δεν υπάρχει σε εκείνον σχετική εξέλιξη. Β. στηρίχτηκε στην παρατήρηση του ότι όλα τα οργανικά όντα λειτουργούν προς ένα σκοπό (βασική θέση της φιλοσοφίας του Αριστοτέλη). κανονικά θα έπρεπε να κινούνται τυφλά και χωρίς σκοπό. τότε εφόσον δέχεται ότι παρόµοια (ευφυή) αποτελέσµατα προκύπτουν από παρόµοιες (ευφυείς) αιτίες.

χ. Hume). Αν παρόµοια αποτελέσµατα προκύπτουν από παρόµοιες αιτίες. τέχνη και γνωσιοθεωρία. Πέρα από την ιδιότητα της έκτασης (κοινή και στον Descartes). Schelling: Ορµώµενος από την δική του έκφραση της υπερβατολογικής φιλοσοφίας (βλ. Descartes). Π. αλλά και κακοί ή ατελείς. (µε σαφή αναφορά στην θεωρία των ιδεών. . φαινόµενα και νοούµενα. ο Hobbes στην φυσική του φιλοσοφία επεξεργάστηκε τον υλισµό. Κ. υπερβατολογική φιλοσοφία. Hobbes: Σε αντίθεση µε τον καρτεσιανό δυισµό ανάµεσα σε εκτατό σώµα και σκεπτόµενο νου (βλ. κριτική δύναµη & τέχνη. είτε ως επιθυµία - 60 . αιτιότητα και επαγωγή. επιµένοντας στην µοναδική πραγµατικότητα της ύλης. βλ. ανεπίτρεπτη η χρήση της αιτιότητας για τη σύνδεση του συνόλου των εµπειριών µε µια εξωτερική αιτία.συνέπειες. τις ιδέες. και όχι τα µεµονωµένα πράγµατα. Κ.Κ. Kant). Β. τότε η ίδια η φύση του Θεού είναι κακή ή ατελής. η τέχνη είναι το προνοµιακό πεδίο θέασης του κόσµου και της φύσης και η αισθητική ο ύψιστος βαθµός της φιλοσοφικής ενασχόλησης. Kant). θεωρία των [Πλάτων]). υλισµός. που µέσω της φαντασίας οδηγεί στην σύνθεση και την γνώση.Ε.∆. O Schopenhauer θεωρεί ότι η αισθητηριακή αντίληψη για µία και µοναδική περίπτωση στην τέχνη δεν αναπαριστά. Η φαντασία ωστόσο στον Schelling συνδέεται περισσότερο µε την ενόραση ως διαίσθηση και το κίνηµα του ροµαντισµού ως πεδίο των µη έλλογων δυνάµεων του υποκειµένου. και να δείξει ότι η φύση πέρα από τις κατηγορίες. που αποτελεί ταυτόχρονα και το υλικό κατασκευής του κόσµου. όπως είναι η πίστη στην ύπαρξη του Θεού (βλ. Είναι. κι αυτό επιτυγχάνεται κυρίως µε τα έργα της τέχνης. αλλά ενορατικά συνιστά την βούληση για ζωή. Schopenhauer: Μία (προσωρινή) διέξοδος από το βασίλειο των φαινοµένων και παραµονή στα 'πράγµατα καθ' εαυτά' (βλ. Kant). λοιπόν. οι άνθρωποι δεν είναι µόνο ευφυείς. Η αισθητική εµπειρία αποκαλύπτει για τον Γερµανό φιλόσοφο τις αρχές των πραγµάτων. ιδέες. νους και σώµα. Β. Β. Συνέπεια αυτής της θέσης είναι (1) η εκτίµηση ότι οι νοητικές εκφάνσεις (από το αίσθηµα ως το συναίσθηµα και την επιθυµία) αποτελούν ένα είδος κινήσεων του σώµατος. αποτελεί ένα σύστηµα που καθρεφτίζεται στις δυναµικές ιδιότητες του υποκειµένου. τέχνη. Ως συνέπεια των παραπάνω θέσεων. ο Γερµανός φιλόσοφος επιχειρεί να υπερβεί τον Kant και τον διαχωρισµό σε φαινόµενα και νοούµενα. Κύριος εκπρόσωπος αυτής της δυναµικής είναι η κριτική δύναµη (βλ. η ύλη έχει επίσης την ιδιότητα της κίνησης.

Β. στον οποίο φαίνεται να πιστεύει ο Hobbes. Κ. 3 είδη κοσµοθεωρίας.κίνηση προς το «αντικείµενο» είτε ως απώθηση – αποµάκρυνση από αυτό (2) η ύπαρξη του Θεού. Υποστηρίζει ότι όλα τα υλικά σώµατα συνδυάζουν ύλη και µορφή. χωρίς το ζήτηµα της αλήθειας να τίθεται ως πρωταρχικό. Ζ. Η µόνη επιλογή και η µόνη ελευθερία έγκειται στον ανορθολογισµό της θρησκευτικής πίστης. Ακινάτης: Η παρατήρηση ότι όλα τα πράγµατα υπόκεινται σε διαρκείς αλλαγές που µεταβάλλουν την µορφή τους. κοινωνικούς) και στα δόγµατα. 3 είδη βιωµατικής στάσης. και τον δρόµο της θρησκευτικής πίστης. καθώς εκείνο είναι δέσµιο είτε των ενστίκτων του είτε της κοινωνικής προσαρµογής. η οποία δεν έχει σχέση µε την θεολογική διδαχή και συγκεκριµένη θρησκεία αλλά µε το ίδιο το θρησκευτικό βίωµα (βλ. πολιτικούς. καθώς η παρουσία τους σ' αυτά 61 . Παρά τα παραπάνω. Dilthey: Στα Γερµανικά ο όρος είναι 'Weltanschauungen' και δηλώνει το γεγονός ότι οι φιλοσοφικές θεωρήσεις αποτελούν ένα είδος ερµηνείας και κατανόησης (Verstehen) για τον Dilthey (βλ. φόβος και τρόµος. οδηγεί τον Ακινάτη στην αποδοχή της αριστοτελικής θεωρίας περί υλοµορφισµού (βλ. Kierkegaard). Το επιχείρηµα είναι ότι και στους δύο προηγούµενους στην πραγµατικότητα δεν υπάρχει επιλογή του υποκειµένου. Αριστοτέλης).χ. ενώ η µορφή εντάσσει το αντικείµενο σε µια συγκεκριµένη κατηγορία πραγµάτων και το διαφοροποιεί από τις άλλες. τον 'αντικειµενικό ιδεαλισµό' (ο φυσικός κόσµος υπακούει σε µια λογική τάξη π. Weber). δεν µπορεί να αποτελεί θέµα πνευµατικής υπόστασης. Σε όλη την διάρκεια της φιλοσοφικής ιστορίας διακρίνει 3 τέτοιους τύπους: την υλιστική θεωρία µέσω των φυσικών νόµων. ντετερµινισµός. υλοµορφισµός. ο Hobbes πιστεύει ότι ο υλισµός και ο συνακόλουθος ντετερµινισµός είναι συµβατός µε την ελευθερία της βούλησης (βλ. Κ. ανεξάρτητα από τα πράγµατα. Η ύλη και η µορφή συνυπάρχουν στα υλικά σώµατα. όπως στην καντιανή φιλοσοφία). Ε. Hobbes). Παρότι η κοινή λογική θα επεδίωκε την τρίτη στάση ως µια µέση οδό ανάµεσα στα δύο. ο Kierkegaard επιµένει για µια υπέρβαση και των δύο. πλατωνική θεωρία) και τον 'υποκειµενικό ιδεαλισµό' (η συνείδηση και οι λογικές κατηγορίες έχουν τον πρώτο ρόλο στην ερµηνεία. ενώ η δεύτερη βασίζεται στην προσήλωση στους κανόνες (ηθικούς. Kierkegaard: Η ζωή σύµφωνα µε τις αισθητικές απολαύσεις και η επιδίωξη της 'χαράς' είναι η πρώτη. προκειµένου να εξηγήσει το φαινόµενο των αλλαγών. υλοµορφισµός. όπου η ύλη είναι το δυνάµει στοιχείο που µπορεί να ενωθεί µε µια οποιαδήποτε µορφή. Β. επίσης κατανόηση.

ωστόσο ένας άλλος τρόπος περιγραφής είναι η καταφυγή στο δίπολο δυνάµει-ενεργεία (βλ. Αριστοτέλης). που σε καµία περίπτωση δεν αποτελεί µια αντιστοιχία µε την αντικειµενική πραγµατικότητα. αντίθετα θεωρία ιδεών. Το όπλο του υποκειµένου είναι η ίδια του η δραστηριότητα. αλλά και την αποσπασµατική έκφανση των προσωκρατικών φιλοσόφων). δυνάµει-ενεργεία. 62 . που µπορεί και µετασχηµατίζει το περιβάλλον από ανοίκεια αντικείµενα σε 'αντικείµενα προς χρήση' (Zuhanden) -γι' αυτό και τα αντικείµενα ορίζονται πάντα σε σχέση µε το υπαρκτικό υποκείµενο και όχι ως θεωρητικές οντότητες. Β. νους/ψυχή & σώµα. Heidegger: Εστιάζει κυρίως στο υπαρκτικό υποκείµενο (Dasein). Το υποκείµενο βρίσκεται στον κόσµο. Υπάρχουν προβλήµατα σχετικά µε τον τρόπο συνδυασµού ύλης και µορφής. εφόσον ούτε η ψυχή (βλ. και το οποίο έχει 'ριφθεί' στον κόσµο και αναζητά την αυθεντικότητά του µέσα από τις συµβάσεις και την ταυτότητα του ιδιαίτερου περιβάλλοντος. ψυχή. εκείνο που διαχωρίζει το δρύινο τραπέζι από το δέντρο της βελανιδιάς δεν είναι το υλικό (το ίδιο υπάρχει και στα δύο). Β. το οποίο πρέπει να ερευνηθεί σε µια 'θεµελιώδη οντολογία'. Ακινάτης-Occam) εδράζεται στην συγκεκριµένη ύλη και όχι στην µορφή.είναι ταυτόχρονη. Κ. ουσία και συµβεβηκός. Αριστοτέλης). υπαρξισµός. και σε καµία περίπτωση δεν υφίστανται µεµονωµένα. Ο Ακινάτης περιορίζει την εφαρµογή του υλοµορφισµού στα πλαίσια του ορατού και του υλικού κόσµου. Ωστόσο. αλλά και µιας συγκεκριµένης µορφής. Πλάτων). και µε τον ίδιο τρόπο η ψυχή είναι η µορφή του ζωντανού όντος (βλ. Κ. η οποία προσδίδει σ' αυτά την ουσία τους (βλ. Εφόσον ο Αριστοτέλης επιλέγει το συγκεκριµένο υποκείµενο ως βάση της µεταφυσικής του. έτσι ώστε να αποκαλυφθεί η αλήθεια για το υποκείµενο. Αριστοτέλης). και η αλήθεια είναι η αναστροφή της λήθης σχετικά µε την αυθεντικότητα και το είναι του υποκειµένου. αρχή εξατοµίκευσης. Ένα δεύτερο όπλο είναι ο µετασχηµατισµός της γλώσσας (και κάποτε ο Heidegger προκρίνει την ποιητική γλώσσα. ∆. Η συγκεκριµένη µορφή είναι εκείνη που θα απαντήσει και στο ερώτηµα του ορισµού για το τι καθιστά το τραπέζι τραπέζι (βλ. όπου η µορφή αποτελεί την πραγµατωµένη δυνατότητα (ενεργεία) της προηγουµένως αδιαφοροποίητης ύλης (δυνάµει). Ακινάτης) ούτε οι άγγελοι και ο Θεός αποτελούν ένα τέτοιο σύµπλεγµα. Α. υλοµορφισµός. η αρχή της εξατοµίκευσης στον Ακινάτη (βλ. Αριστοτέλης: Η θεωρία ότι ακόµη και τα υλικά πράγµατα δεν είναι µόνο αποτελέσµατα ύλης. αλλά η συγκεκριµένη µορφή τους.

και αντίστοιχα προτείνει την πραγµάτευση της υπερβατολογικής αισθητικής (βλ. όταν συνειδητοποιεί την ανάγκη δράσης και την απουσία εκ των προτέρων καθορισµένων εφοδίων προς τον στόχο αυτής της δράσης. προσπαθώντας να αρνηθούν την ανορθολογικότητα της ζωής. Αν αποφάσιζαν να εκλείψουν. καθώς τίποτε εκ των προτέρων δεν καθορίζει µια έννοια ορθολογικότητας. Camus: O Γάλλος συγγραφέας και διανοητής αναδιατυπώνει το ανορθολογικό στην θεωρία του υπαρξισµού όχι ως κατάσταση αλλά ως χάσµα ανάµεσα στην συνειδητοποίηση της έλλειψης ορθολογικής γνώσης του κόσµου από τη µία πλευρά. Η αναγνώριση αυτού του παράλογου από τον άνθρωπο οδηγεί στο κενό και την απελπισία. θα ήταν να διαψεύδουν τον εαυτό τους. χωρίς να παραιτούνται αλλά να αποδέχονται µε αξιοπρέπεια την αλήθεια αυτή.υπαρξισµός. Β. δεν οφείλει όµως να οδηγήσει στην παραίτηση (και τυχόν στην αυτοκτονία). υπερβατολογική φιλοσοφία. και την ανθρώπινη επιθυµία για γνώση από την άλλη. κακή πίστη. Sartre: Η θέση σύµφωνα µε την οποία το νόηµα της ζωής και το νόηµα του κόσµου δεν είναι δυνατόν να είναι προκαθορισµένο ούτε καθολικό. το µόνο που θα επιτύγχαναν. υπαρξισµός και αξιοπρέπεια. B. Σηµατοδοτεί αντίθετα την µη εµπειρική έρευνα για τους όρους και τις αναγκαίες συνθήκες που δικαιολογούν και προκαθορίζουν όλη την εµπειρία και τη γνώση. την εµπειρία και την νόηση. αναζητώντας την ορθολογικότητα σε άλλο τόπο. Κ. Ακινάτης). Βασικό στοιχείο επίσης στην υπαρξιστική θεωρία του Sartre είναι ότι η ελεύθερη επιλογή του υποκειµένου δεν είναι ορθολογική επιλογή. και ότι η ατοµική ύπαρξη και πορεία του υποκειµένου στον κόσµου προηγείται της όποιας ουσίας (βλ. εφόσον τα ίδια οφείλουν να δηµιουργούν συνεχώς τον κόσµο (όπως και ο Σίσυφος να ανεβοκατεβαίνει τη διαδροµή του). Από εδώ πηγάζει και η υπαρξιακή αγωνία του υποκειµένου. επίσης ουσία και ύπαρξη. εκείνο αρχίζει από το µηδέν και οι πράξεις του δηµιουργούν το είναι του. Αυτή η αλήθεια δεν είναι πάντα αντιληπτή σ' εκείνον. επίσης χώρος- 63 . και τις αποτυχηµένες απόπειρες υπέρβασης αυτής της γνώσης. την υπερβατολογική αναλυτική. Στο πρώτο µέρος της Κριτικής του Καθαρού Λόγου. κάτι αναληθές (αυτή είναι η υπερβατική φιλοσοφία). Από τη στιγµή που δεν υπάρχουν προκαθορισµένες σταθερές και ουσία του υποκειµένου. K. Kant: ∆εν δηλώνει την φιλοσοφία που υπερβαίνει τα όρια των γνωστικών µας δυνατοτήτων. αλλά στην πράξη. και κάποτε υπάρχει η τάση διαστρέβλωσης της αλήθειας µέσω της κακής πίστης (βλ. ο Kant διακρίνει τα δύο κύρια τµήµατα της γνώσης. Ο Camus εισάγει µια έννοια υπερηφάνειας στην παραδοχή των υποκειµένων. Sartre). Η παραδοχή της υπαρξιστικής ελευθερίας επιφέρει και την αξιοπρέπεια αποδοχής των όρων της.

που από τον Kant ονοµάζονται κατηγορίες (βλ. Kant: ∆εν αποτελεί τη γνωστή διάκριση ανάµεσα στις πλάνες της εµπειρίας και την πραγµατικότητα. Αριστοτέλης). Kant). ενώ στην υπερβατολογική λογική πάλι οι a priori πηγές των εννοιών της νόησης. Αυτές οι οντολογικές θέσεις επιδιώκονται από τον 'λόγο' (Vernunft). ουσία και συµβεβηκός. a priori συνθετική πρόταση. ιδεαλισµός. ο Locke δηλώνει µε τον όρο (σύµφωνα µε µία από τις κύριες ερµηνείες) το υλικό υπόστρωµα αυτής της οντότητας. στην οποία ενυπάρχουν οι διάφορες ποιότητες που µεταβάλλονται. το οποίο. Κ. Kant). φαινόµενα και νοούµενα. υπόσταση. και η έννοια του Θεού ως όντος. To πρώτο εξετάζεται στην υπερβατική αναλυτική. Στην υπερβατολογική αισθητική ερευνώνται οι a priori πηγές του περιεχοµένου µέσω των αισθήσεων. κατηγορίες & υπερβατολογική παραγωγή. Η αναλυτική διαλεκτική. Κ. Berkeley). συνολικά (εµπειρικό και µη εµπειρικό) ονοµάζεται 'εποπτεία' (Anschauung). η υπερβατολογική διαλεκτική.χ. για τις οποίες ο φιλόσοφος θεωρεί ότι είναι αδύνατη η γνώση: η έννοια της ψυχής ως µόνιµης υπόστασης στο υποκείµενο. To δεύτερο µέρος της Κριτικής. ο Σωκράτης). Το παραπάνω εγχείρηµα προϋποθέτει τη γνώση µέσω κρίσεων που δεν προέρχονται από την εµπειρία αλλά ωστόσο εφαρµόζονται στην εµπειρία (βλ. φαινόµενα και νοούµενα. Β. Αποτέλεσµα πρώτον οι τέσσερις 'παραλογισµοί'. Β. Το πρόβληµα ωστόσο έγκειται στο ότι οι µεταβαλλόµενες ποιότητες του αντικειµένου είναι γνωστές µέσω της εµπειρίας. εστιάζει στην αντιµετώπιση τριών ιδεών του καθαρού λόγου. αλλά τον διαχωρισµό της πραγµατικότητας που είναι δυνατόν να γνωρίζουµε τόσο µε βάση τις αισθήσεις όσο και µε τη λογική (έχοντας ως προϋπόθεση και στα δύο a priori κατηγορίες) από εκείνη που µόνο συλλαµβάνουµε και νοούµε (αλλά αγνοούµε) µέσω των νοητικών µας δυνάµεων. Locke: Σε συστοιχία αλλά και χωρίς πλήρη αντιστοιχία µε την αριστοτελική ουσία (βλ. αναφέρεται στις παρερµηνείες και εσφαλµένες µεταφυσικές τοποθετήσεις για µεγάλα θεωρητικά ζητήµατα που αναφέρονται στα πράγµατα 'καθ' εαυτά'. η οποία περιγράφει µια µεµονωµένη και ολοκληρωµένη οντότητα (π. και ο Locke φαίνεται να απευθύνεται στην επιστήµη για να επιλύσει το παραπάνω πρόβληµα. το δεύτερο µέρος της Κριτικής.χρόνος. που αφορούν ανάµεσα στα άλλα την αθανασία 64 . Σ' αυτό ακριβώς το θέµα ασκείται η κριτική από τον Berkeley (βλ. ο οποίος ωστόσο αντιδιαστέλλεται από το νου/νόηση (Verstand) και τη γνώση. ενώ αυτή η υπόσταση (η οποία δεν µπορεί να γίνει γνωστή µέσω της εµπειρίας. η έννοια του κόσµου ως ενός συνόλου πραγµάτων σε σχέση αιτίου και αποτελέσµατος. και της υπερβατολογικής λογικής. Kant). και η αρχή ή όχι στον χρόνο. διαφορετικά θα ήταν και εκείνη µεταβαλλόµενη) καθίσταται άγνωστη. το πρώτο µέρος της Κριτικής του Καθαρού Λόγου.

Για το κοσµολογικό θέµα. επιθυµίες. Β. είδη. Husserl). Με τον ίδιο τρόπο. κι αυτό το προσφέρουν µόνο τα είδη και οι νοητικές εκφάνσεις απέναντι σ' αυτά (σκέψεις. Kant). στα γραπτά του Husserl αυτή η διαδικασία (ή ειδητική αναγωγή) φαίνεται να είναι το πρώτο στάδιο στην προσπάθεια για την φαινοµενολογία. ο Merleau-Ponty επιχειρεί να αναδείξει µε την έννοια του σώµατος στην αισθητηριακή αντίληψη. όπως ο Kant). το 'ιδανικό του καθαρού λόγου'. παρά τα παραπάνω ο Kant δέχεται ότι υπάρχει µια πραγµατικότητα (το πράγµα καθεαυτό). όπως το ονοµάζει. Ωστόσο. ο Husserl χρησιµοποιεί το καρτεσιανό υποκείµενο (βλ. θεωρεί ότι η συνείδηση κατευθύνεται προς αντικείµενα (εδώ εννοούνται τα αντικείµενα της συνείδησης και όχι απαραίτητα φυσικά αντικείµενα) στην καθολική τους εκδοχή ως είδη και όχι εξατοµικευµένα δεδοµένα (βλ. αλλά και την προσωπική ταυτότητα. Ο Husserl δεν συνδέει τα φαινόµενα µε τις αισθητηριακές αντιλήψεις. και όχι τα αντικείµενα του φυσικού κόσµου που συνεχώς µεταβάλλονται. Merleau-Ponty:Αυτό που ο Husserl επιχειρεί να κατορθώσει µε τον νου και τα είδη (βλ. Η a priori επιστήµη της φαινοµενολογίας απαιτεί αναγκαιότητα (όπως και τα µαθηµατικά). οντολογικό επιχείρηµα. ασκεί σφοδρή κριτική στο οντολογικό επιχείρηµα (βλ. Β. ωστόσο για τον Husserl αυτό είναι και το τέλος της. και το αξιοποιεί στην ηθική του θεωρία (βλ. Κ. Κ. σύµφωνα µε τον Γερµανό θεωρητικό. Husserl: Η καθαρή (a priori) επιστήµη των φαινοµένων. Brentano). αλλά ως φορέα νοητικών εκφάνσεων και τέλος ως υπερβατολογικό υποκείµενο (χωρίς ωστόσο να προϋποθέτει κατηγορίες. Husserl). Kant). ενώ για την ιδέα του Θεού. αλλά αναζητά σ' αυτές εκείνες τις σταθερές (µέσα στη διαρκή µεταβολή) που προσλαµβάνονται από την συνείδηση του υποκειµένου. ελευθερία και αυτονοµία. Συµφωνεί µε τον Descartes ότι τα περιεχόµενα της συνείδησης είναι η εκκίνηση της φιλοσοφίας. προθετικότητα. θέσεις και αντιθέσεις. διότι ακόµη και εκεί ο εξωτερικός κόσµος ως φυσικός κόσµος απλώς είναι ανενεργός (αποτελεί το επίπεδο της ψυχολογίας). για να αποδείξει ότι δεν υπάρχει τέτοιου είδους γνώση. αντιλήψεις) που αποτελούν το αναγκαίο εννόηµα (noema). Η φιλοσοφία ως φαινοµενολογία απαιτεί την 'υπερβατολογική αναγωγή'. φαινοµενολογία.της ψυχής. ο Kant αναπτύσσει 4 αντινοµίες. Οπλισµένος µε την έννοια της προθετικότητας του Brentano (βλ. είδη. Descartes) όχι ως αυτόνοµη υπόσταση. φαινοµενολογία και σώµα. φαινόµενα και νοούµενα. cogito και στάδια αµφιβολίας. ενώ ο φυσικός κόσµος αποτελεί τα φαινόµενα (βλ. Κάποτε. Θεωρώντας ότι η φαινοµενολογία του Husserl είναι 65 . την συνειδητοποίηση ότι τα αντικείµενα και είδη της συνείδησης αποτελούν τα 'πράγµατα καθ' εαυτά'. και η µόνη φιλοσοφική διέξοδος στο πρόβληµα της γνώσης. Kant).

ο Scheler επιµένει σε ενός είδους ενόραση της αντικειµενικότητας των αξιών. Hegel: Το τελικό στάδιο στην εκδίπλωση του πνεύµατος και στην επιστροφή στον εαυτό του. και κατόπιν οι ηθικές και θρησκευτικές αξίες. της τέχνης. µια αναπαράσταση της πραγµατικότητας µέσω του θείου. Στις αξίες περιλαµβάνονται τόσο τα συναισθήµατα της ευχαρίστησης και του πόνου. όσο και η κρίση του ωραίου-άσχηµου. Β. αλλά και γενικότερα των φυσικών-βιολογικών φαινοµένων. Η τέχνη είναι ένας τρόπος άµεσης κατανόησης της πραγµατικότητας. Κ. Κ. Σε µια οµοιότητα µε τον Schopenhauer (βλ. Αντλεί τα επιχειρήµατά του από την (µη πειραµατική) ψυχολογική σχολή της Gestalt για να δείξει τις διαφορετικές και αµφίσηµες µορφές εµπειρίας του κόσµου. µε σειρά ιεράρχησης. Hegel) µέσα από την ιστορία και τις επιστήµες εκφράζεται µέσω τριών θεωρητικών ενασχολήσεων. Σε συµφωνία µε τον Husserl. και επιθέτει την κοινωνική συµπεριφορά και την γλώσσα σ' αυτήν την πρωταρχική και πλούσια σωµατική εµπειρία. Husserl) φαίνεται να συνιστά όχι µόνο την αναστολή της εξέτασης της αλήθειας/ψεύδους. µε την διαφορά ότι το σώµα είναι ήδη στον κόσµο. Β. που όµως δίνει τη θέση της στην θρησκευτική κατανόηση. εποχή. φιλοσοφία της υπόστασης του ανθρώπινου όντος συνολικά. Schopenhauer). Β. φαινοµενολογία. έτσι ώστε η καθολική ουσία που αναφύεται µέσα από τον αναστοχασµό να συνίστασται από τις αξίες ως αντικειµενικές υποστάσεις. φιλοσοφία. αφηρηµένης αλλά και ταυτόχρονα καθαρής και καθορισµένης µορφής ενατένισης του ενός και µοναδικού πνεύµατος στην διαδροµή του τόσο στον χώρο όσο και στον χρόνο. ωστόσο επιµένει και στην αντίστοιχη εκπαίδευση των ατόµων. Η εξύψωση του πνεύµατος συντελείται µόνο µέσω της φιλοσοφίας. απόλυτος ιδεαλισµός. από την αρχαιότητα έως και την εποχή του Hegel.νοοκρατική. Σε µεταγενέστερα έργα εντάσσει και το βιολογικό-ψυχολογικό υπόβαθρο σε µια ευρύτερη 'φιλοσοφική ανθρωπολογία'. Scheler: H αντίστοιχη εποχή στον Scheler (βλ. ο Merleau-Ponty θεωρεί ότι το σώµα ανακαλύπτεται ως αρµονική ενότητα µε τον κόσµο µέσω της προθεωρητικής ενόρασης (και όχι µέσω της πειραµατικής ανάλυσης). Ακινάτης: Ο Θωµάς Ακινάτης υποστηρίζει ότι ως προς τη µέθοδο η φιλοσοφία (και οι φυσικές επιστήµες) βασίζεται µόνο στη δύναµη της ανθρώπινης λογικής. βούληση για ζωή. ο Γάλλος φιλόσοφος εστιάζει στο σώµα ως µεσολαβητή του νου και του κόσµου. Κ. φιλοσοφία και θεολογία. της θρησκείας και της φιλοσοφίας. και 66 . Το απόλυτο πνεύµα (βλ.

ακριβώς διότι πρόκειται να ξεπεράσει αυτά τα όρια. Η φρόνηση καθοδηγεί τον άνθρωπο στην επιλογή του ηθικού µέσου. έχοντας παράλληλα την αγωνία για αυτό το βήµα (βλ. Το αντικείµενο. Κ. Sartre). Kierkegaard: Τίτλος οµώνυµου έργου του ∆ανού φιλοσόφου και συνέπεια ανάληψης ευθύνης από το υποκείµενο χωρίς ορθολογική εκτίµηση των συνεπειών. που σχετίζεται µε τον πρακτικό συλλογισµό για κάθε ερώτηµα συµπεριφοράς. ούτε για έναν θαρραλέο αλλά χωρίς επίγνωση των συνεπειών των ατοµικών πράξεων. Αβερρόης). ενώ της θεολογίας ο Θεός (ως δογµατική θεολογία). συναισθήµατα. Ωστόσο. τον υψώνει πάνω από τα ορθολογιστικά όρια (ηθική. όταν συγκρούεται η φιλοσοφική έρευνα (και κυρίως για τη µεσαιωνική σκέψη το παραπάνω συνδέεται άρρηκτα µε την αριστοτελική φιλοσοφία) µε τη θεολογική διδαχή. υπαρξισµός. η πρακτική της έρευνας (και της απόδειξης της ύπαρξης) του Θεού µε λογικά µέσα. Ο χαρακτήρας της είναι επιτακτικός. φόβος και τρόµος. Με βάση αυτόν τον διαχωρισµό. βασίζεται στην αποκαλυπτική διδασκαλία των Ευαγγελίων και στην αυθεντία του δόγµατος. προϋποθέτει τέλεση πράξης - 67 . Με αυτήν την συµβιβαστική θέση ο Ακινάτης επιχειρεί να αποµακρυνθεί από το δόγµα της διπλής αλήθειας του Αβερρόη (βλ. λαµβάνει υπόψιν της ιδιαιτερότητες περιστάσεων. επίσης. Αντίθετα. Β. φρόνηση. το 'άλµα της πίστης'. Το παράδειγµα του Αβραάµ που θυσιάζει τον γιο του είναι κατ' εξοχήν δείγµα µη ορθολογισµού. ο Ακινάτης υποστήριξε (σε αντίθεση µε διαδεδοµένες απόψεις για 'ειδωλολατρικούς' συγγραφείς) ότι η ατέλεια και µη ολοκλήρωση της φιλοσοφικής σκέψης δεν σηµαίνει απαραίτητα και δογµατική πλάνη. ∆εν πρόκειται για έναν άβουλο άνθρωπο παρατηµένο στην θεϊκή βουλή. Παρότι το παραπάνω φαίνεται απλή αφέλεια. Από την άλλη πλευρά. µπορεί να νιώσει την πατρική αγάπη. Το υποκείµενο στην πιο αυθεντική εκδοχή του επιλέγει τον ανορθολογισµό. αν και χρησιµοποιεί κι αυτός τη λογική. Κοινό σηµείο επαφής φιλοσοφίας και θεολογίας η 'φυσική θεολογία'. τον κόσµο και τον άνθρωπο. σύµφωνα µε τον Αριστοτέλη. ο Kierkegaard δηλώνει ότι πρόκειται για κάτι παραπάνω από αυτό. και γνωρίζει ότι η πράξη του είναι αντίθετη µε τις ηθικές επιταγές της κοινωνίας.στους κανόνες που καταλήγουν σε συµπεράσµατα για τον Θεό. της φιλοσοφίας είναι περισσότερο ο άνθρωπος και ο κόσµος. προθέσεις και στόχους και τελικά αποφασίζει. η πρώτη οφείλει να υποχωρεί. ∆. κοινή λογική). προσεγγίζοντας το χριστιανικό δόγµα ότι η αλήθεια βρίσκεται µόνο στη θεολογία. Αξιολογεί καταστάσεις. διπλή αλήθεια. ο θεολόγος. όπως το περιγράφει ο Kierkegaard. και ταυτόχρονα του δηµιουργεί τρόµο. Π. Αριστοτέλης: Η αρετή-κλειδί για την ηθική συµπεριφορά του ανθρώπου. εφόσον γνωρίζει τις συνέπειες.

η τάση του ανθρώπου για την απόκτηση και χρήση της περιουσίας του αιτιολογείται ως φυσικό του δικαίωµα. από τη βούληση και τις εντολές του Θεού. χρειάζεται το φυσικό νόµο για να βιώνει την καθηµερινότητα του µέσα σε µια θρησκευτική κοινότητα.∆. Ωστόσο. αλλά και από τις υποδείξεις της λογικής. ∆. Ε. καθώς αυτή εκπορεύεται από την ανάγκη του για επιβίωση. 68 . σύµφωνα µε τη χριστιανική διδασκαλία (όπως αυτή ερµηνεύεται από το τάγµα των Φραγκισκανών µοναχών) δεν δικαιολογείται στα υποκείµενα η κατοχή των υλικών πραγµάτων. η κοσµική εξουσία είναι ένας φυσικός κοινωνικός θεσµός όπως η οικογένεια. ο Ακινάτης υποστηρίζει ότι η πολιτική εξουσία πρέπει να υπακούει στον θεϊκό νόµο και να δηµιουργεί τον κατάλληλο θετό νόµο για την εύρυθµη λειτουργία της πολιτείας. Ως προς το δεύτερο. Παρά το ότι ένας πρακτικός συλλογισµός είναι δυνατόν να µην οδηγεί στην αρετή (σκέφτοµαι ότι η καλύτερη και συµφορότερη µακροχρόνια επιλογή για εµένα είναι η φοροδιαφυγή). ο Ακινάτης θεωρεί ότι η ανθρώπινη φύση είναι η έλλογη φύση. η οποία συµπυκνώνεται στην πραγµατεία «Opus nonagnita dierum» (1332). φυσικό δίκαιο. Β. και ότι ο µη αγαθός δεν µπορεί να είναι φρόνιµος. Ε. και η προσήλωση στις επιταγές του λόγου (και όχι απαραίτητα της θρησκευτικής διδαχής) προσδίδει την ηθικότητα του ατόµου. ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι η φρόνηση προϋποθέτει την ύπαρξη ηθικής αρετής. το οποίο είναι ικανό να επικοινωνεί µε τη λογική και τη γλώσσα του. Ακινάτης: Η θεωρία σύµφωνα µε την οποία α) η ανθρώπινη ηθική συµπεριφορά µπορεί να καθοριστεί κανονιστικά µε βάση την ανθρώπινη φύση β) η ανθρώπινη κοινωνική συµπεριφορά µπορεί να καθοριστεί µέσω των νόµων µε βάση την ηθική συµπεριφορά. Ως προς το πρώτο.απόφασης και δεν αποτελεί µόνο πρόθεση (όπως η αρετή της σύνεσης) ή συναίσθηµα. η άποψη του Occam για τη µη αυτούσια αξία του φυσικού δικαιώµατος. Στο τελευταίο σηµείο. Ακινάτης). ανθρώπινους ('θετούς') νόµους. δηµιουργώντας µε τη σειρά της τους δικούς της. Ο άνθρωπος σύµφωνα µε τη φύση του και ως πολιτικό και κοινωνικό ον.Ζ. φυσικό δίκαιο. Ωστόσο. φυσικό δίκαιο. Aυτό το δικαίωµα δεν αποκτά εγγενή αξία κατά τον Occam αφού. ο άνθρωπος µπορεί να προβαίνει στε τέτοια χρήση. και µπορεί να συνυπάρξει µε την εκκλησία και το θεϊκό νόµο. έρχεται σε αντίθεση µε τις απόψεις του Ακινάτη (βλ. εφόσον αυτή του η πράξη συνάδει µε τις εντολές του Θεού. Occam: Σύµφωνα µε την πολιτική και ηθική θεωρία του Occam.

είναι πάντα εκ των προτέρων ανεπίτρεπτο (και συνεπώς πλάνη) το ένα να οδηγεί στο άλλο. . των αξιών που υπαγορεύονται από την φύση και το λογικό του ανθρώπου.φυσικό δίκαιο. εφόσον επιθυµούν ακριβώς το δικό τους εγωιστικό καλό. Hobbes: Oι φυσικοί νόµοι για τον Hobbes είναι όλες εκείνες οι πρακτικές (αλλά και σε µερικές αναγνώσεις θεϊκής καταγωγής) επιταγές που όλοι οι άνθρωποι γνωρίζουν. σύµφωνα µε το οποίο πρεσβεύει ότι στην κυβέρνηση µεταβιβάζεται ένα µέρος µόνο των «φυσικών δικαιωµάτων» (απόδοση δικαιοσύνης. και µοιάζουν έτσι να είναι ανεξάρτητες από τις συγκεκριµένες κοινωνικές συνθήκες και το κράτος. E. Ο Locke συνδυάζει τη θεωρία του φυσικού δικαίου µε αυτή του κοινωνικού συµβολαίου (βλ. Hume: O όρος αποδόθηκε από τον G. των κανόνων. πολιτική φιλοσοφία. Εφόσον χωρίς αυτούς η 'φυσική κατάσταση' των ανθρώπων είναι εκείνη του πολέµου όλων εναντίων όλων. Από το γεγονός ότι είναι εθιµικός κανόνας η παρασκευή χριστουγεννιάτικων εδεσµάτων δεν συνάγεται ότι είναι υποχρέωση των πολιτών η αντίστοιχη παρασκευή. Βέβαια. Moore για να περιγράψει την αντίθεση στην δική του ηθική θεωρία. Κ. Locke: Αναφέρεται στο σύνολο των αρχών.Μ. είναι αναλλοίωτες. Ζ. Β. ωστόσο η καταγωγή του περιεχοµένου ανήκει στον Hume. κοινωνικό συµβόλαιο.λ. της ελευθερίας και της απολαβής των αγαθών µέσω της εργασίας. και αποδίδει την (λανθασµένη) πρακτική συναγωγής ενός δεοντικού συµπεράσµατος από πραγµατικά γεγονότα ('φυσιοκρατία'). µέσα σε προ-πολιτικές κοινωνίες φιλειρηνικές και ανταλλακτικές.Κ. φυσικό δίκαιο. ηθικές επιταγές). Πρόκειται για την κατάσταση στην οποία τοποθετεί ο Θεός τους ανθρώπους ως φορείς υποχρεώσεων και δικαιωµάτων. Hobbes). A. Κ. οι υποστηρικτές αυτής της άποψης έχουν επίσης την υποχρέωση να δείξουν γιατί. παρότι οι δύο όροι είναι διακριτοί (γεγονότα vs. της πλεονεξίας και της άγριας αρπαγής. Locke). εξωτερικές σχέσεις κ. φυσιοκρατική πλάνη. η 'πρακτική' σύσταση ότι αυτή η κατάσταση δεν οδηγεί µακροπρόθεσµα στη διασφάλιση του ατοµικού συµφέροντος αποτελεί µια τέτοια προσταγή. Β. της πίστης και κυρίως της ιδιοκτησίας.π. των δικαιωµάτων. Μια άλλη επιταγή είναι ότι η επιδίωξη της ειρήνης και η υποταγή όλων σε έναν κυρίαρχο µε απόλυτη εξουσία είναι η µοναδική έλλογη λύση για την κοινωνική συµβίωση (βλ. και όλοι οφείλουν να υπηρετούν.) για να γίνει περισσότερο αποτελεσµατική από τις συγκρούσεις η υπεράσπιση όλων των υπολοίπων: της ελευθερίας του λόγου. 69 . Στον Locke αυτές περιλαµβάνουν το δικαίωµα της ζωής.

είναι τελείως αδικαιολόγητο το µέρος µέσω του οποίου συµβαίνει η γνώση των αιώνιων πραγµάτων. µε τον ίδιο τρόπο που το άκουσµα της µελωδίας χωρίζεται σε νότες. παρά µόνο ως αφαίρεση από εκείνα. και δεν χωρίζεται σε λεπτά. και ο Πλάτων φαίνεται κάποτε να υιοθετεί τη θεωρία της µετενσάρκωσης. Εφόσον υπάρχουν φθαρτά και άφθαρτα πράγµατα (οι ιδέες). Κ. χωρίς η ίδια να πεθαίνει (Φαίδων. γιατί και µόνο η αναπαράσταση ενός πράγµατος έξω του υποκειµένου προϋποθέτει π. και οι πολλοί τόποι είναι µόνο µέρη του ενός χώρου). Bergson: ∆εν αποτελεί µια προκαθορισµένη διάκριση σε παρελθόν. άρα µε τον θάνατο η ψυχή εγκαταλείπει το σώµα.χ. τον χώρο. Αυτό οδηγεί και στην ακόλουθη συνέπεια. Πλάτων: Ο Πλάτων εντάσσει την θεωρία του για την αθανασία της ψυχής (επηρεασµένος από Πυθαγόρειες και µυστικιστικές αντιλήψεις και σε αντίθεση µε την καθεστηκυία παράδοση της εποχής του) στην γενικότερη µεταφυσική πραγµάτευσή του της θεωρίας των ιδεών. ώρες και άλλα µέτρα µέτρησης. και υπάρχουν ανεξάρτητα από την εµπειρία. µπορούµε να αναπαραστήσουµε µόνο έναν χώρο. αλλά προϋποθέσεις της όποιας εµπειρίας µέσω των αισθήσεων. και δεν είναι ούτε 'υποκειµενικές' ούτε 'αντικειµενικές' σταθερές. η ψυχή. a priori συνθετική πρόταση. να είναι φθαρτό. Η εµπειρία του χρόνου στο υποκείµενο είναι συνεχής. ενός τετράποδου.χρόνος. ωστόσο εφαρµόζονται επιπλέον σε κάθε εµπειρία. κι εφόσον γνωρίζουµε τις ιδέες µέσω της νόησής µας κατά κύριο λόγο. Kant). χώρος και χρόνος. ούτε είναι αποτέλεσµα της εµπειρίας. και της τιµωρίας για τις πράξεις της Α ανθρώπινης ζωής µε µετενσάρκωση σε µια κατώτερη Β ζωή π.élan vital & ενόραση. Bergson). Η έννοια του χρόνου ως διάρκειας αντικατοπτρίζεται στην γενικότερη θέση του Bergson για την ζωή και την ζωτική ορµή (βλ.χ. πηγές γνώσης. Κι εφόσον το σώµα είναι εµφανώς φθαρτό. αλλά η ψυχή να έχει ανάµνηση των γενικών αληθειών (διάλογος Μένων). όπου ο Kant υποστηρίζει ότι λανθασµένα εφαρµόζονται προϋποθέσεις (και γίνεται απόπειρα να εξαχθούν συµπεράσµατα) που ισχύουν στον άνθρωπο ως στοιχεία του ίδιου του κόσµου. Φαίδρος). ψυχή. αλλά µια άµεση συνειδητοποίηση της διάρκειας και της συνέχειας.χ. ότι η ψυχή στις διάφορες εµφανίσεις της ενσαρκώνεται σε διαφορετικά σώµατα. Ο χώρος και ο χρόνος εµπλέκονται στις συζητήσεις για την αρχή και το άπειρο του κόσµου. 70 . Β. Κ. Αυτό έχει ως συνέπεια η τωρινή ζωή µας στην ουσία να µην είναι η πρώτη ψυχικά ζωή. παρόν και µέλλον. Ο Kant διευκρινίζει ότι ο χώρος και ο χρόνος δεν είναι έννοιες ως γενίκευση αρκετών µεµονωµένων τόπων και στιγµών (διότι π. Kant: Αποτελούν a priori µορφές της εποπτείας του υποκειµένου (βλ. Β. Ο χώρος και ο χρόνος εντάσσονται στις συνθετικές a priori προτάσεις (βλ. Kant).

ωφελιµισµός. εξαρτώνται από αυτό. Αριστοτέλης. Πλάτων). δεν υπάρχει λόγος να εκτιµάταιι εκ των προτέρων η τέλεση των καθηκόντων ως ηθική πράξη (σε αναντιστοιχία µε την δεοντολογική ηθική του Kant. Πλάτων). Σωκράτης) προσθέτει το θυµικό. και η θεωρία καταστεί ένα είδος ηδονισµού. ευδαιµονία. βλ. Αριστοτέλης). Αριστοτέλης). B. αρετή. υλοµορφισµός. Η ψυχή είναι η µορφή του σώµατος (ύλη) για τον Αριστοτέλη (βλ. K. Τα πρώτα µέρη είναι υπεύθυνα για την φαινοµενική αντίφαση ανάµεση στην κρίση του καλού και την επιλογή του χειρότερου. Β. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο προκρίνει τις τρεις τάξεις στην ιδανική πολιτεία (βλ.Στην Πολιτεία η ψυχή χωρίζεται σε 3 µέρη: λογιστικό. πολιτική φιλοσοφία. Κριτική ασκείται επίσης και στον χωρισµό της ψυχής. κατηγορική προσταγή. παρόµοια οι ψυχικές/νοητικές λειτουργίες βασίζονται στο σώµα. αλλά και το κριτήριο αναγνώρισης της ηθικότητας. Κ. Mill: Η θεωρία ότι η ηθικότητα της πράξης κρίνεται από την ωφέλεια ή την ζηµία που προκαλεί στο υποκείµενο ως προς την συνολική του ευτυχία. Για τον Mill. Θεωρεί ότι η επιθυµία της ευτυχίας µπορεί να οδηγήσει και στην επιθυµία άλλων πραγµάτων (και των καθηκόντων) που δεν φαίνονται άµεσα ευχάριστα. επιθυµητικό και θυµοειδές. Ο Βρετανός φιλόσοφος προσέχει έτσι ώστε η ευτυχία να µην εξισωθεί µε την ευχαρίστηση. ψυχή. ο Αριστοτέλης σε καµία περίπτωση δεν αποδέχεται τη δυνατότητα χωρισµού της ψυχής από το σώµα. βλ. 71 . Με τον ίδιο τρόπο που η όραση αποτελεί µια λειτουργία που βασίζεται στα αισθητήρια κέντρα των µατιών. η ευτυχία δεν είναι µόνο το τέλος (βλ. τη βούληση εκείνη που οδηγεί το υποκείµενο να υποστηρίζει τις επιλογές του. ωστόσο ο Πλάτων (σε αντίθεση µε τον Σωκράτη. πέρα από την προσωρινή επιθυµία του. και το διαµορφώνουν. και κατά συνέπεια της όποιας αθανασίας. Β. αυτά τα τρία µέρη επιτελούν τον καθένα τον προδιαγεγραµµένο ρόλο του χωρίς αντιθέσεις. Κ. Ωστόσο. Ασκώντας κριτική στον Πλάτωνα (βλ. όπου ο Αριστοτέλης δεν αναφέρεται σε µέρη αλλά σε δυνάµεις της ψυχής. Όταν η ψυχή βρίσκεται σε αρµονία. ψυχή. Kant).

Γ. Βιβλιογραφία
Αθανασόπουλος Κ., Η Φιλοσοφία στην Ευρώπη από τον 6ο ως τον 16ο αιώνα, Ε.Α.Π., Πάτρα,
2001.
Ασηµακόπουλος Μ., Τσιαντούλας Α., Οι Επιστήµες της Φύσης και του Ανθρώπου στην
Ευρώπη, Τόµος Α, Ε.Α.Π., Πάτρα, 2001.
Βαλλιάνος, Π., Νεότερα και σύγχρονα φιλοσοφικά ρεύµατα (19ος -20ος αιώνας), ΕΑΠ, Πάτρα
2000.
Βιρβιδάκης, Σ., Γιαννάκης, Η., ∆ήµας, Π., Ζωγραφίδης, Γ., Θανασάς, Π., Ιεροδιακόνου, Κ.,
Καλλιγάς, Π., Καλογεράκος, Ι, Κόντος, Π., Μπάλλα, Χ., Πολίτης, Β., Ράγκος, Σ., Τσούνα, Β.

Η

Ελληνική Φιλοσοφία από την Αρχαιότητα έως τον 20ο αιώνα, Τόµος Α, ΕΑΠ Πάτρα 2002.
Blackburn, S., The Oxford Dictionary of Philosophy, Oxford, Oxford University Press, 1996.
Γκίκας, Σ. Φιλοσοφικό Λεξικό, εκδόσεις Φελέκη, Αθήνα 1987 .
∆ιαµαντίδης, Α. Λεξικό των –ισµών, από τον αβανγκαρντισµό στον ωφελιµισµό, εκδόσεις Γνώση,
Αθήνα 2003.
Honderich, T. (επιµ.), The Oxford Companion to Philosophy, Oxford, Oxford University Press,
1995.
Kenny, A. (επιµ.), Ιστορία της ∆υτικής Φιλοσοφίας, Νεφέλη, Αθήνα, 2005.
Κιτροµηλίδης, Π. , Πολιτικοί Στοχαστές των Νεοτέρων Χρόνων, Πορεία, Αθήνα 2004.
Knight, K. (επιµ.), Catholic Encyclopedia. URL: http://www.newadvent.org/cathen/11090c.htm
Lindberg D., Οι Απαρχές της ∆υτικής Επιστήµης, Η Φιλοσοφική, Θρησκευτική και θεσµική
θεώρηση της Ευρωπαϊκής Επιστηµονικής Παράδοσης, 600π.Χ. -1450 µ.Χ., Πανεπιστηµιακές
Εκδόσεις Ε.Μ.Π., Αθήνα, 1997.
Losee J., Φιλοσοφία της Επιστήµης, Εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη, 1993.
Maggee, Β., The story of philosophy, Dorling Kindersley, London 2001
Μολύβας, Γ., Φιλοσοφία στην Ευρώπη, τόµος Β', Η εποχή του ∆ιαφωτισµού, ΕΑΠ, Πάτρα 2000.
Παλαιοπούλου-Σταθοπούλου Ρ., Κουκοπούλου-Αρνέλου Γ., Τα Κοσµολογικά, Γνωριµία µε την
κοσµολογική σκέψη δυόµισι χιλιάδων χρόνων,Τυπωθήτω, Αθήνα, 1999.
Πελεγρίνης Θ. Λεξικό της Φιλοσοφίας, Ελληνικά Γράµµατα, Αθήνα, 2004.
Πελεγρίνης, Θ., Οι πέντε εποχές της Φιλοσοφίας, Ελληνικά Γράµµατα, Αθήνα, 1988.
Vegetti M., Ιστορία της Αρχαίας Φιλοσοφίας, Τραυλός, Αθήνα 2003.
Windelband. W - Heimsoeth. H., Εγχειρίδιο Ιστορίας της Φιλοσοφίας, ΜΙΕΤ, Αθήνα 2003.
Woolhouse, R. S. Φιλοσοφία της Επιστήµης, Β’: Οι εµπειριστές, Πολύτροπον, Αθήνα, 2003.
Zalta, Edward (επιµ.), Stanford Encyclopedia of Philosophy, Metaphysics Research Lab. URL:
http://plato.stanford. edu

72

3. Ευρετήριο θεµάτων κατά φιλόσοφο
Αβερρόης
διπλή αλήθεια

25

Ακινάτης
αρχή της εξατοµίκευσης 19
ελευθερία βούλησης
27
νους/ψυχή και σώµα
45
ουσία και ύπαρξη
50
προθετικότητα
55
τελεολογικό επιχείρηµα 59
υλοµορφισµός
61
φιλοσοφία και θεολογία 66
φυσικό δίκαιο
68
Άνσελµος
οντολογικό επιχείρηµα (ύπαρξη Θεού) 47
Αριστοτέλης
αίτια πραγµάτων (4) 11
ακρασία 13
αρετή 18
δυνάµει/ενεργεία 25
ευδαιµονία 32
ουσία και συµβεβηκός 49
πολιτική φιλοσοφία 53
τελεολογία 59
υλοµορφισµός 62
φρόνηση 67
ψυχή 71
Bergson, Henri
élan vital και ενόραση 26
χρόνος 70
Berkeley, George
αφηρηµένες ιδέες 21
εµπειρισµός 28
ιδεαλισµός 35
Brentano, Franz
προθετικότητα 56
Camus, Albert
υπαρξισµός και αξιοπρέπεια 63
Descartes, René
cogito και στάδια αµφιβολίας 23
ενόραση – απαγωγή 30
Θεός 34
νους και σώµα 44
ντετερµινισµός 45
ορθολογισµός 48
πρωτεύουσες – δευτερεύουσες ποιότητες 57

73

Dewey, John
εργαλειακή ερµηνεία και λογική 31
πρόοδος 56
Dilthey, Wilhelm
ερµηνεία και φιλοσοφία της ζωής 32
3 είδη κοσµοθεωρίας 61
Feuerbach, Ludwig
αλλοτρίωση 14
Fichte, Johann Gottlieb
αυτοσυνειδησία 20
Frege, Gottlob
νόηµα και αναφορά 44
συµβολική λογική 58
Hegel, Georg Wilhelm Friedrich
απόλυτος ιδεαλισµός 16
διαλεκτική 24
δίκαιο 24
ιστορία και ιστορισµός 37
κύριος και δούλος 42
λογική 43
φιλοσοφία 66
Heidegger, Martin
θάνατος 34
υπαρξισµός 62
Hobbes, Thomas
ντετερµινισµός 46
πολιτική φιλοσοφία 51
υλισµός 60
φυσικό δίκαιο 69
Hume, David
αιτιότητα και επαγωγή 12
εµπειρισµός 28
εντυπώσεις-ιδέες 30
πολιτική θεωρία 52
τελεολογικό επιχείρηµα (ύπαρξη Θεού) 59
φυσιοκρατική πλάνη 69
Husserl, Edmund
είδη 26
εποχή 31
φαινοµενολογία 65
James, William
βούληση και πίστη 21
πραγµατισµός και αλήθεια 55
Kant, Immanuel

74

Søren αλήθεια 13 ειρωνεία 26 3 είδη βιωµατικής στάσης 61 φόβος και τρόµος 67 Κύκλος της Βιέννης νόηµα 44 Leibniz. κοινός νους 39 75 .a priori συνθετική πρόταση 17 ελευθερία και αυτονοµία 27 ηθική και θρησκεία 33 κατηγορική προσταγή 38 κατηγορίες και υπερβατολογική παραγωγή 38 κοπερνίκεια στροφή 41 κριτική δύναµη και τέχνη 41 οντολογικό επιχείρηµα (ύπαρξη Θεού) 48 παγκόσµια ειρήνη 50 πηγές γνώσης 51 υπερβατολογική φιλοσοφία 63 φαινόµενα και νοούµενα 64 χώρος και χρόνος 70 Kierkegaard. Alexius αντικείµενα 15 Merleau –Ponty. E. Karl αλλοτρίωση 14 κοµµουνισµός 40 Meinong. John εµπειρισµός 28 έµφυτες ιδέες 29 κοινωνικό συµβόλαιο 39 προσωπική ταυτότητα 56 πρωτεύουσες-δευτερεύουσες ποιότητες 57 υπόσταση 64 φυσικό δίκαιο 69 Marx. Gottfried a priori/a posteriori 17 ελευθερία βούλησης 28 έµφυτες ιδέες 29 µοναδολογία 43 νους και σώµα 45 ορθολογισµός 48 Locke. Maurice φαινοµενολογία και σώµα 65 Mill. G. John Stuart ωφελιµισµός 71 Moore.

Jean-Jacques γενική βούληση 22 κοινωνικό συµβόλαιο 40 Russell. πλατωνικός 32 ιδέες. William πραγµατισµός 55 Rousseau. θεωρία των 36 πολιτική φιλοσοφία 53 ψυχή 70 Peirce. Max φαινοµενολογία 66 Schelling.Nietzsche. Arthur βούληση για ζωή 21 παγκόσµια βούληση και πεσιµισµός 51 τέχνη 60 76 . Friedrich αιώνια επιστροφή 13 διονυσιακό-απολλώνιο στοιχείο 25 ηθική και θρησκεία 34 Occam. William of αρχή της εξατοµίκευσης 19 αρχή οικονοµίας (ξυράφι) 20 ονοµατοκρατία (νοµιναλισµός) 47 ελευθερία βούλησης 28 φυσικό δίκαιο 68 Πλάτων ανάµνηση 15 γνώση και γνώµη 22 έρωτας. Gilbert αναλυτικός συµπεριφορισµός 15 Sartre. Bertrand αισθητηριακά δεδοµένα και λογικός ατοµισµός 11 οριστικές περιγραφές 49 συµβολική λογική 58 Ryle. Jean Paul άλλος 14 κακή πίστη 37 υπαρξισµός 63 Scheler. Friedrich τέχνη και γνωσιοθεωρία 60 Schopenhauer. Charles Sanders πραγµατισµός 54 σηµεία και σύµβολα 58 Rorty.

Spinoza. Baruch ενόραση 29 ηθική θεωρία 33 Θεός 35 µονισµός 43 ντετερµινισµός 46 ορθολογισµός 48 Σχολή Φρανκφούρτης κριτική θεωρία 42 Σωκράτης αρετή 18 έλεγχος. Max κατανόηση 38 Wittgenstein. σωκρατικός 26 ευδαιµονία 33 Weber. Ludwig απεικονιστική θεωρία νοήµατος 16 γλωσσικά παίγνια 22 ιδιωτική γλώσσα 36 77 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful