byk f=os.

kh
[kaM & 1] la[;k & 2 % tqykbZ&flrEcj] 2011
fo"k; & lwph
eaMy Áeq[k dh MSLd Lks----

2

cSad dh ykÒÁnrk c<kus esa dkLkk dk ;¨xnku

4

xzkgd Lksok % LkeL;k,a v©j Lkek/kku

8

laj{kd
Jh foiqy flagyk

cfp,] bLk rjg dh f'kdk;r¨a Lks---

11

'kfä v©j {kek

12

eaMy izeq[k
ubZ fnYyh eaMy

lwpuk dk vf/kdkj vf/kfu;e&2005 ---

13

dy dk cSad % vkt dk cSad

15

ijke'kZnkrk x.k

2025 esa xzkgd Lksok

17

1- Jh
2- Jh
3- Jh
4- Jh
5- Jh
6- Jh
7- Jh

x©jo xkFkk % eSLktZ eSULkQhYM dscYLk dEiuh

18

,e-lh- flaxy ¼lgk;d egkizca/kd½
ih-ds- flUgk ¼lgk;d egkizca/kd½
vkj-ds- dksBkjh ¼lgk;d egkizca/kd½
lat; tSu ¼lgk;d egkizca/kd½
fnus'k dqekj ¼lgk;d egkizca/kd½
,l-ds- 'kekZ ¼lgk;d egkizca/kd½
ih-vkj- 'ks[kj ¼lgk;d egkizca/kd½

fÒ[kkjh dk bZuke@gksugkj fcjoku ds gksr phdus ikr 22
fgUnh dk jk"VªÒk"kk ds :i esa fodkLk

23

L=h vfLerk v©j gekjk Lkekt

25

vkpk;Z fouksck Hkkos dh vfgalk uhfr

31

dchj dh Lkkf[k;k¡

34

u;k fny

35

vueksy opu

37

lEikndh; irk

vkidk [kr feyk---

38

byk&f=os.kh]
eaMyh; dk;kZy;]
17] laln ekxZ] ubZ fnYyh&110 001

lEikndh;

40

lEiknd
jkts'oj of'k"B ¼ofj"B izca/kd] jktHkk"kk½

ilatriveni.blogspot.com
ilatriveni
ilatriveni@hotmail.com

bykgkckn cSad eaMyh; dk;kZy; ubZ fnYyh ds izkf/kdkjkUrxZr bl if=dk dk lEiknu rFkk izdk'ku Jh vkj-Mhof'k"B] ofj"B izca/kd] eaMyh; dk;kZy;] ubZ fnYyh }kjk fd;k x;kA if=dk esa izdkf'kr fopkj O;fDr;ksa ds gSa]
cSad ds ughaA dsoy vkUrfjd forj.k gsrqA foØ; gsrq ughaA
eqæd & bafM;k vkWQlsV izsl] ,&1] ek;kiqjh vkS|ksfxd {ks=] Qsl&1] ubZ fnYyh&110064]
nwjHkk"k % 28116494] 9811526314
1

byk f=os.kh

eaMy Áeq[k dh MSLd Lks
byk&f=os.kh ds nwLkjs vad ds ek/;e Lks vki Lks fQj viuh ckr dgus dk voLkj feyk gSA vkids Lkg;¨x Lks twu
frekgh dh ys[kkcUnh dk dk;Z LkQyrkiwoZd LkEié g¨ x;k gSA bLk frekgh esa geus #i;s 23]906 gt+kj dj¨M++ dk Lkdy
O;oLkk; fd;k gS] t¨ ekpZ frekgh Lks dqN de gSA bLk ckj gekjs eaMy dh Lkdy tek jkf'k esa deh gqbZ gS v©j ;g ekpZ]
2011 ds #i;s 11]389 dj¨M++ ds LFkku ij #i;s 9043 dj¨M++ ntZ gqbZ gSA eaMy ds Lkdy vfxze dh fLFkfr esa dqN Lkq/kkj
gqvk gS v©j ;g ekpZ] 11 ds #i;s 14]103 dj¨M++ ds LFkku ij 14]863 dj¨M++ g¨ x;k gSA cpr cSad [kkr¨a esa #i;s 1833
dj¨M++ v©j pkyw [kkr¨a esa #i;s 604 dj¨M++ tek gq,A pkyw [kkr¨a dh tek iw¡th esa Òh Fk¨M+h&Lkh fxjkoV ntZ gqbZ gSA
cSaÇdx O;oLkk; esa Fk¨Mk&cgqr mrkj p<ko pyrk gh jgrk gSA fujk'k g¨us dh t+:jr ugÈ gS] ij ;g fLFkfr gesa mu
ifjfLFkfr;¨a ds Lkeqfpr fujh{k.k dk voLkj nsrh gS t¨ bLk fxjkoV ds fy, ftEesokj gSaA fiNyh ckj eSaus vkid¨ crk;k
gh Fkk fd cSad us gesa vxys o"kZ ds fy, #i;s 40]000 dj¨M++ ds Lkdy O;oLkk; dk y{; fn;k gqvk gS v©j gesa bLks ÁkIr
djuk gh gSA gekjh Vhe bLk y{; d¨ vius dfBu ifjJe] Lkgh j.kuhfr v©j Lkw>&cw> ds cy ij vo'; gh ÁkIr dj
ysxh bLkdk eq>s iwjk Òj¨Lkk gS v©j fLkrEcj frekgh ds ifj.kke¨a esa ;g ifjyf{kr Òh g¨xkA
;g fiNyh frekgh gekjs eaMy ds fy, dbZ dkj.k¨a Lks egRoiw.kZ jgh gSA cSad dh 147oÈ o"kZxk¡B dk Áeq[k vk;¨tu
bLk ckj ubZ fnYyh esa gh fd;k x;kA bLk jk"Vªh; Lrj ds dk;ZØe esa Òkjr Lkjdkj ds foŸk&jkT; ea=h Jh ue¨ ukjk;.k
eh.kk eq[; vfrfFk dh Òwfedk esa v©j Jh 'kf'k dkar 'kekZ] vkbZ-,-,Lk-] Lkfpo] cSaÇdx Lksok,¡ foÒkx] Òkjr Lkjdkj fof'k"V
vfrfFk dh Òwfedk esa FksA bLk voLkj ij cSad us viuh e¨ckby cSaÇdx Lksok] 100 ,-Vh-,e- e'khusa rFkk ,-Vh-,e- Lkfgr cSaÇdx
oSu] xzkgd¨a d¨ LkeÆir dhA foŸk&jkT; ea=h Jh ue¨ ukjk;.k eh.kk us 100 ,-Vh-,e- gekjh Lksok esa t¨Mus dh ?k¨"k.kk dh
rFkk ,-Vh-,e- Lkfgr cSaÇdx oSu d¨ gjh >.Mh fn[kkbZA Jh 'kf'k dkar 'kekZ] vkbZ-,-,Lk-] Lkfpo] cSaÇdx Lksok,¡ foÒkx] Òkjr
Lkjdkj }kjk gekjh e¨ckby cSaÇdx Lksok d¨ ekmLk fDyd Lks vkjEÒ fd;k x;kA gekjs v/;{k ,oa ÁcU/k funs'kd eg¨n;
}kjk bLk vk;¨tu dh Òwfj&Òwfj Á'kaLkk dh xbZA
bLk o"kZxk¡B d¨ eukus esa vki Lkc Lkg;¨fx;¨a us Òh cgqr egRoiw.kZ Òwfedk fuÒkbZ gSA gekjh vusd 'kk[kkvksa us cgqr
gh tu mi;¨xh dk;ZØe ;Fkk jänku f'kfoj] LokLF; tk¡p f'kfoj] cPp¨a gsrq fp=dyk Áfr;¨fxrk,¡] cPp¨a d¨ f'k{kkÁn
iqLrd¨a dk forj.k vkfn vk;¨ftr dj cSad dh Nfo d¨ xzkgd¨a ds ân; esa v©j mTToy cuk fn;k gSA

2

byk f=os.kh
Lkjdkj dh foŸkh; Lkekos'ku ;¨tuk ds rgr geus 12 ebZ] 2011 d¨ viuh ubZ 'kk[kk] fnYyh ds txr iqj xzke esa
[k¨yhA bLk voLkj ij xzkeh.k turk dk mRLkkg vR;ar g"kZo/kZd FkkA geus bLk voLkj ij viuh bLk Áfrc)rk d¨ n¨gjk;k
fd gekjk cSad fnYyh ds xzkeh.k {ks=¨a ds fodkLk esa viuh Òwfedk d¨ Lko¨ZPp ÁkFkfedrk nsrk gSA
eq>s [kq'kh gS fd bLk frekgh esa gekjh dbZ 'kk[kkvksa us fofÒé ekun.M¨a ij vR;ar Lkjkguh; dk;Z fd;k gSA n©yrkckn
'kk[kk }kjk #i;s 55 dj¨M++ dh tek jkf'k cpr cSad [kkrs esa Lkaxzfgr dh xbZA de ykxr dh tek jkf'k Lkaxzfgr djus ds
fy, vU; 'kk[kkvksa }kjk Òh bLkh Ádkj ds Á;kLk fd, tkus pkfg,A gekjh xqMxk¡o 'kk[kk esa Òh cpr cSad [kkr¨a dh jkf'k
esa yxÒx 25 dj¨M++ dh o`f) gqbZ gS t¨ Á'kaLkuh; gSA xzhuikdZ 'kk[kk esa Òh vPNk dke gqvk gS v©j bLk frekgh esa 'kk[kk
ds Lkdy vfxze 224-42 dj¨M++ c<+s gSaA varjkZ"Vªh; 'kk[kk ds vfxze i¨VZQ¨fy;¨ esa bLk frekgh esa #i;s 230-83 dj¨M++ tqM+s
v©j bLk 'kk[kk us ,d dj¨M++ Áhfe;e okyh ,d egRoiw.kZ thou chek i‚fyLkh Òh Lkaxzfgr dhA gekjh v©|ksfxd foŸk 'kk[kk
us Òh cpr cSad tek ds y{;¨a d¨ ÁkIr dj fy;k v©j bLk 'kk[kk ds vfxze¨a esa Òh yxÒx 665 dj¨M++ dh o`f) gqbZ gS t¨
Lkjkguh; gSA bLkds vfrfjä fcUnkiqj] ddj¨yk] uoknk] [kSjk rFkk txriqj 'kk[kkvksa us Òh vPNh Lka[;k esa tek [kkrs [k¨ys
gSa rFkk e;wj fogkj] y{eh uxj] ihreiqjk rFkk Lknj ckt+kj 'kk[kkvksa esa Òh pkyw [kkrs [k¨yus dk csgrjhu dk;Z fd;k gSA
bu Lkc Lkqdk;¨aZ ds pyrs jgrs Òh eaMy d¨ Áxfr iFk ij vxzLkj j[kus ds fy, LkÒh 'kk[kkvksa }kjk fuEufyf[kr
dne mBk, tkus visf{kr gSa %&
1- vPNs u, cpr cSad [kkrs [k¨ys tk,aA xzkgd Lksok d¨ ÁkFkfedrk nh tk,A
2- fjVsy VeZ fMi¨ft+V dh o`f) ij vf/kd /;ku fn;k tk,] ysfdu ,d dj¨M++ Lks de dh jkf'k gh bLk :i esa Lohdkj
dh tkuh pkfg, rkfd fu/kkZfjr nj¨a ij gh C;kt ns; g¨A
3- dkLkk ij LkokZf/kd /;ku fn;k tk,A ge 2011&12 d¨ dkLkk o"kZ ?k¨f"kr dj pqds gSa v©j o"kZ Òj bLk tek jkf'k esa
o`f) ds fy, vFkd Á;kLk fd, tkus pkfg,A
4- ,eMh, dk mi;¨x djrs gq, vfxze dh fLFkfr d¨ csgrj cuk;k tk,A
'kqÒdkeukvksa Lkfgr]

¼foiqy ÇLkgyk½

3

byk f=os.kh
cSad dh ykÒÁnrk c<kus esa dkLkk dk ;¨xnku
cSad¨a dh ykÒÁnrk c<kus esa] LkLrh C;kt nj ij
tek fd, x, /ku dh egRoiw.kZ Òwfedk jgrh gSA ;gh
dkj.k gS fd vkt cSad dh Ák;% LkÒh cSBd¨a esa dkLkk tek
jkf'k;k¡ c<kus ij LkokZf/kd cy fn;k tkrk gSaA dkLkk tSLkk
fd uke Lks gh Li"V gS pkyw [kkr¨a esa rFkk cpr [kkr¨a esa
tek dh tkus okyh jkf'k d¨ dgrs gSaA Lkwpuk ds ;qx esa
vkt LkÒh xzkgd tkurs gSa fd os vius /ku ij vf/kd Lks
vf/kd C;kt fdLk Ádkj Lks dek Lkdrs gSaA bLk fy, dkLkk
ds varxZr xzkgd¨a ds /ku d¨ vf/kd Lke; rd cSad esa jksd
dj j[k Lkduk vkLkku dke ugÈ gSA fQj Òh Á;kLk fd,
tkrs gSa fd xzkgd¨a dk /ku bu [kkr¨a esa yEch vof/k ds
fy, iM+k jgsA
dkLkk ds varxZr /ku jkf'k c<+kus ds fy, vki uhps
fn, dne mBk Lkdrs gSaA
1- xzkgd¨a dh vko';drkvksa
d¨ Lke>sa % egkuxj¨a
rFkk cMs 'kgj¨a
esa y¨x¨a dk
jgu&Lkgu
rst+h
Lks
cny jgk
gSA mUgsa
ru[okg¨a
ds
:i
esa
Òkjh
/ku jkf'k
feyrh gSA
mudk thou
Lrj Ò©frd Lkqfo/kkvksa
ds vf/kdre miÒ¨x ij fuÒZj g¨ x;k
gSA os viuh vf/kdre [kjhnkjh ØsfMV ;k
MsfcV dkM¨aZ }kjk djrs gSaA mu esa [kpZ djus
dh O;kid bPNk gS bLkfy, os vius fu;fer

4

[kkr¨a esa /ku iM+k j[krs gSa] Lkkof/k tek jLkhn¨a ds
ihNs ugÈ n©M+rsA r¨ vki mu LkÒh cMh dEifu;¨a]
dkji¨jsV Lkewg¨a] vLirky¨a] O;koLkkf;d Áfr"Bku¨a ds
cSadj cuus gsrq Á;kLk djsa tgk¡ ,sLks y¨x dk;Z djrs
gSaA mUgsa LkÒh fo'oLrjh; cSaÇdx Lksok,¡ Ánku djsa
v©j vius cSad dk xzkgd cuk dj j[ksaA bLkh Ádkj
Lks Lora= mf|e;¨a] odhy¨a] dykdkj¨a] Lkekt ds
egRoiw.kZ y¨x¨a ds [kkr¨a esa Òh /ku dh Òjekj jgrh
gS vr% muds [kkrs ykus dk Á;kLk fd;k tkuk
pkfg,A
2- viuh 'kk[kk ds pkyw rFkk cpr [kkr¨a dk fo'ys"k.k
djsa % viuh 'kk[kk ds ,sLks cpr [kkr¨a ij ut+j j[ks
ftuesa Ák;% ,d yk[k #i;s ds vkLk&ikLk vDLkj
iMs jgrs gSaA ,sLks pkyw [kkr¨a d¨ Òh ns[k
ysa ftuesa Ák;% ik¡p yk[k #i;s
ds vkLk&ikLk dh jkf'k jgrh
gSA Lke> yhft, ;s
vkidh 'kk[kk ds vfr
egRoiw.kZ xzkgd gSaA
bu xzkgd¨a Lks
yxkrkj LkEidZ
cukdj jf[k,A
vius
LkÒh
LVkQ LknL;¨a
d¨ ;g vPNh
rjg Lks Lke>k
nhft, fd bu
xzkgd¨a d¨ fo'ks"k
:i Lks Lkarq"V j[kk tk,A
;g vknr cuk yhft, fd vius
egRoiw.kZ xzkgd¨a dh tek jkf'k;¨a dh e‚uhVÇjx
djrs jgsa] tgka Òh LkEÒkouk fn[kkbZ ns vfoyEc
LkEidZ djsaA

byk f=os.kh
3- uxj ds v©j vius vkLk&ikLk ds {ks= ds fodkLk ij
ut+j j[ksa % vki d¨ ;kn g¨xk ftu fnu¨a }kjdk dh
;¨tuk ds fy, Mh-Mh-,- us t+ehu dk vf/kxzg.k fd;k
Fkk LkcLks vf/kd ykÒ gekjh uoknk tSLkh 'kk[kkvksa
d¨ feyk FkkA }kjdk dh t+ehu ds vf/kdka'k ekfyd
bLkh {ks= ds fuokLkh Fks] bLk fy, cSad d¨ bu Lkc Lks
cMh tek jkf'k;k¡ ÁkIr gqbZ FkÈA ,sLks {ks=¨a ij ut+j
j[ksa tgk¡ bLkh Ádkj dh xfrfof/k Lks tek jkf'k;k¡
ÁkIr dh tk Lkdrh g¨aA Òwfe vf/kxzg.k ,tsafLk;¨a
ds dk;kZy;¨a Lks LkEidZ j[krs gq, bLk Ádkj dh
Lkwpukvksa Lks ykÒkafor gqvk tk Lkdrk gSA
4- dkLkk tekjkf'k;k¡ c<kus esa 'kk[kk ds LkÒh LknL;¨a dk
Lkg;¨x ysa % ;g vo/kkj.kk gh xyr gS fd 'kk[kk ds
LkÒh

y{; ÁkIr djuk dsoy
'kk[kk ÁcU/kd dk gh dke gSA 'kk[kk ÁcU/kd¨a d¨
pkfg, fd gj i[kokMs LVkQ LknL;¨a dh ,d cSBd
vk;¨ftr djsa rFkk LkÒh LVkQ LknL;¨a d¨ Ásfjr djsa]
muLks Lkq>ko vkfn ysrs gq, funsZ'k nsa fd os dkLkk
Lkfgr 'kk[kk ds LkÒh y{;¨a d¨ ÁkIr djus esa Lkg;¨x
djsaA

5- xzkgd Lksok ds Lrj esa yxkrkj Lkq/kkj djrs jgsa % vPNs
xzkgd fo'oLrjh; Lkqfo/kkvksa ds LkkFk&LkkFk csgrjhu
xzkgd Lksok Òh pkgrs gSaA tc Òh os 'kk[kk esa vk,a
mUgsa fo'ks"k LkEeku v©j igpku nsaA fu;fer varjky
ij mUgsa VsfyQ¨u dj mudh vko';drkvksa ds ckjs
esa iwNrs jgsaA muds Lkq>ko ysrs jgsaA vPNk g¨xk ;fn
muds tUe&fnu ;k oSokfgd o"kZxk¡B ij dkMZ ;k
migkj fÒtok,aA Lke; Lke; ij muLks vkxzg djrs
jgsa fd os dqN vius tSLks vPNs xzkgd¨a ds LkEidZ gesa
ns v©j muds [kkrs gekjs cSad esa [kqyok,aA xzkgd¨a d¨
cSad dh LkÒh ubZ ;¨tukvksa] miyfC/k;¨a dh tkudkjh
esy ;k Mkd ds tfj, fu;fer :i Lks nsaA ,uvkjvkbZ
xzkgd¨a Lks yxkrkj LkEidZ cuk, j[ksaA
6-

,uLkhvkj {ks= ij /;ku nsa] ;gk¡
dkLkk dk ÒaMkj gS % eSVª¨ {ks= dh
rqyuk esa ,uLkhvkj ds {ks= ij
vf/kd /;ku fn;k tk, D;¨afd
bu {ks=¨a dh vkcknh dk #>ku
vf/kd fodkLkijd gSA
xqMxk¡o] u¨,M+k] xkft+;kckn
tSLks {ks=¨a esa ubZ&ubZ
d‚y¨fu;k¡ fodfLkr g¨ jgh
gSa tgk¡ u;k mPp vk; oxZ
cLk jgk gSA bu {ks=¨a esa gekjk
cSad yxkrkj 'kk[kk,¡ [k¨y jgk gSA
y‚dj vkfn dh Lkqfo/kk,¡ miyC/k djkrs gq,
bu {ks=¨a ds xzkgd¨a d¨ cSad Lks t¨M+k tk, r¨ dkLkk
dh fLFkfr esa Lkq/kkj fuf'pr gSA /;ku ;g j[kk tk,
fd bu {ks=¨a esa cSad viuh Lkkekftd xfrfof/k;¨a
ds t+fj, yxkrkj viuh mifLFkfr nt+Z djkrk jgsA
cgqeaftyh; Lk¨LkkbfV;¨a esa jfookj d¨ dSEi yxkdj
[kkrs [k¨ys tk,aA
vxj vki viuh 'kk[kk esa dkLkk tek&jkf'k;¨a d¨
yxkrkj c<rs gq, ns[kuk pkgrs gSa r¨ ;s Lkw= vkidh 'kk[kk
d¨ ekyk&eky dj Lkdrs gSaA

5

byk f=os.kh
txriqj 'kk[kk dk mn~?kkVu fnukad 12 ebZ] 2011

txriqj 'kk[kk dk mn~?kkVu gekjs eaMy izeq[k
Jh foiqy flagyk }kjk fnukad 12 ebZ] 2011 dks fd;k x;kA
bl volj ij txriqj] fnYyh xzke ds izeq[k ukxfjd LFkkuh;
usrk rFkk 'kk[kk ls tqM+s u, xzkgd mifLFkr FksA bl xzke ds
fuokfl;ksa us bykgkckn cSad }kjk 'kk[kk [kksys tkus dks xzke ds
mRFkku ds fy, ,d egRoiw.kZ dne crk;kA xzke okfl;ksa us
bl volj ij gekjs eaMy izeq[k dks ixM+h igukdj lEekfur
fd;kA

6

byk f=os.kh
cSad,';ksjsal ij cSBd dk vk;kstu % 7 twu] 2011

gekjs eaMyh; izeq[k Jh foiqy flagyk dh v/;{krk esa jf'k;u lsaVj
QkWj lkbal ,.M dYpj] ubZ fnYyh esa cSad,';ksjsal ij ,d cSBd
dk vk;kstu fd;k x;kA bl cSBd esa eaMy ds 'kk[kk izeq[kksa rFkk
fo'ks"khd`r vf/kdkfj;ksa us lgHkkfxrk dhA bl cSBd esa Hkkjrh; thou
chek fuxe ds {ks=h; izcU/kd ¼cSad,';ksjsal½ rFkk vU; vf/kdkfj;ksa us
Hkh Hkkx fy;kA Vhihih O;olk; esa vPNk dk;Z fu"iknu djus okys
'kk[kk izcU/kdksa dk rFkk fo'ks"khd`r vf/kdkfj;ksa dk bl volj ij
vfHkoknu fd;k x;k rFkk mUgsa VªkWQh Hkh iznku dh xbZA

twu frekgh ds fof'k"V vf/kdkjh@deZpkjh
Jh ih- vkj- 'ks[kj] lgk;d egkizca/kd
gekjh vkS|ksfxd foÙk 'kk[kk }kjk twu&11 frekgh esa ldy _.k dks c<+kdj
bruk dj fn;k gS fd ;g eaMy ds leLr _.kksa ds le{k] 50 izfr'kr ls vf/kd
gSA bl 'kk[kk }kjk cpr cSad tek jkf'k esa bl frekgh esa 281 izfr'kr dh o`f)
ntZ dh gSA ldy _.kksa ds ekeys esa 'kk[kk dh okf"kZd o`f) nj 38-36 izfr'kr
jgh tks fd ljkguh; gSA Jh 'ks[kj dks rFkk mudh 'kk[kk dks c/kkbZA
vizSy&2011

ebZ&2011

twu&2011

Jh vkj-ds- dksBkjh
lgk;d egkizca/kd] varjkZ"Vªh; 'kk[kk] ubZ
fnYyhA Jh dksBkjh us vizSy] 2011 ekg esa
,d] ,d eq'r 1 djksM+ #i;s izhfe;e jkf'k
dh thou chek ikWfylh dk O;olk;@
laxzg.k fd;kA 'kk[kk dks c/kkbZA

Jh vkj- ds- xqIrk
izca/kd] nkSyrkckn 'kk[kk] xqMxkaoA
Jh xqIrk }kjk cpr cSad [kkrksa esa ebZ] 2011
ekg esa #i;s 23-50 djksM+ #i, dk tek
laxzg.k fd;kA 'kk[kk dks c/kkbZA

Jh lquhy [kqjkuk
gSM dSf'k;j] xqMxkao 'kk[kkA Jh [kqjkuk us
twu] 2011 ekg esa vius iz;Ruksa ls #i,
25-00 djksM+ dh jkf'k dk tek laxzg.k
cpr cSad [kkrksa esa djok;kA 'kk[kk dks
c/kkbZA

7

byk f=os.kh
xzkgd Lksok % LkeL;k,a v©j Lkek/kku
¼2 twu] 2011] Lke; yxÒx % 10-40 ctsA VsfyQ¨u ctrk gSA Lkgk;d egkÁcU/kd dh
VsfyQ¨u ykbu dk ,d iSjsyy dusD'ku gekjh LkhV ij Òh gSA Lkgk;d egkÁcU/kd
vodk'k ij gSa] bLk fy, eSa Q¨u mBkrk gw¡A½
ueLdkj] bykgkckn cSad] t+¨uy vkWfQLk] ubZ
fnYyh------fLkUgk Lkkgc c¨y jgs gSa\
th] fLkUgk Lkkgc r¨ vkt ugÈ gSa--crkb,---eSa vki ds
fy, D;k dj Lkdrk gw¡ ----esjk [kkrk vkidh ¼½ 'kk[kk esa gS v©j eSa bLks
rqjar cUn djuk pkgrk gw¡ --D;k geLks d¨bZ xyrh gqbZ gS\ eSa vki Lks {kek ekaxrk
gw¡---crkb, r¨ D;k gqvk\
vkids vf/kdkjh 'kkyhurk dh Lkhek yk¡?k dj xzkgd
d¨ dqN Òh c¨y nsrs gSa--- ge vius
LokfÒeku Lks Lke>©rk ugÈ dj
Lkdrs----- eSaus bLk ckjs esa vkids
dbZ mPpkf/kdkfj;¨a Lks ckrphr dh
gS--- ysfdu vkius vÒh rd mLk
vf/kdkjh ds fo#) d¨bZ dkjokZbZ
ugÈ dh gS!
eSa iqu% vkiLks {kek pkgrk
gw¡--- vkidh bLk Òkouk dk LkEeku
djrk gw¡ fd xzkgd cSad ds fy,
egRoiw.kZ g¨rk gS v©j vxj gesa
mLkLks d¨bZ f'kdk;r Òh gS] r¨ Òh
gesa v'kkyhu 'kCn¨a dk Á;¨x ugÈ djuk pkfg,--dqN fnu igys eSa ijs'kkuh esa Fkk] bLk fy, esjs [kkrs
esa fnDdr Fkh ysfdu fiNys eghus eSaus Lkc dqN Bhd dj
fn;k Fkk--- vc d¨bZ bLk ckjs esa cqjk Òyk dgs ;g eq>s
fcYdqy iLkUn ugÈ--- esjh 15 dj¨M++ dh ÁkiVÊ ds dkxt+kr
iMs gSa vkids ikLk--eSa vkiLks iwjh rjg Lks Lkger gw¡ feLVj ] gesa
,sLkh d¨bZ ckr fdLkh d¨ Òh ugh dguh pkfg,A eSa mudh

8

v©j Lks vkiLks fQj {kek pkgrk gw¡] vki gekjs cSad ds
LkEekuuh; xzkgd gSaA O;kikj esa fnDdrsa vkrh jgrh gSa] bLk
ckr d¨ ge Lke>rs gSaA cSad Lknk vkids Lkg;¨x ds fy,
rRij gS] vki gekjs cSad Lks tqMs jgsa ge ;gh pkgrs gSaA
Lkj] eSa cgqr viLksV gw¡-- vki ckj&ckj ekQh D;¨a ek¡x
jgs gSa] eSa r¨ dÒh vki Lks feyk Òh ugÈ--- eSaus vkids eaMy
Áeq[k th Lks Òh ckr dh gS---- eSa vkids Á/kku dk;kZy; esa
Òh dbZ mPp vf/kdkfj;¨a d¨ tkurk gw¡] esjh ogk¡ ckr Òh
gqbZ gSA vki mLk vf/kdkjh Lks eqvkQ+h ek¡xus ds fy, D;¨a
ugÈ dgrs ftLkus esjs LkkFk nqO;Zogkj fd;k gS\
eSa vkid¨ Òj¨Lkk fnykrk gw¡ th] vkidh
LkeL;k dk gy vÒh ?k.Vs Òj
esa g¨ tk,xk] gekjs eaMy Áeq[k
bLk fo"k; esa Lk[r funsZ'k ns pqds
gSaA vki viuk uEcj nhft,]
eSa n¨ cts rd bLk LkeL;k d¨
gy dj vkiLks ckr d:¡xkA
VsfyQ¨u j[k dj ;¨tuk
,oa fodkLk foÒkx Lks LkEidZ
djrk gw¡A ogk¡ bLk ?kVuk ds
dbZ nwLkjs igyqvksa dh tkudkjh
feyrh gSA irk yxrk gS eaMy
Áeq[k eg¨n; igys gh 'kk[kk ds
eq[; ÁcU/kd d¨ vkns'k ns pqds gSa fd LkEc) vf/kdkjh
Lks bLk ?kVuk ds fo"k; esa Li"Vhdj.k ek¡xk tk,A eq[;
ÁcU/kd vf/kdkjh d¨ Li"Vhdj.k ekaxus Lkaca/kh i= nsdj
d‚ih gesa QSDLk dj pqds gSaA
ge rqjar 'kk[kk ds eq[; ÁcU/kd Lks LkEidZ djrs gSa]
mUgsa ijke'kZ nsrs gSa fd LkEc) vf/kdkjh d¨ LkkFk ys tkdj
vfoyEc ikVÊ Lks O;fäxr :i Lks fey ysa v©j Ádj.k d¨
vÒh LkekIr djsaA eq[; ÁcU/kd nwLkjk Lkq>ko nsrs gSa v©j

byk f=os.kh
gesa mUgsa Lke>kuk iMrk gS fd cSad ds fy, xzkgd Lksok gh
Lko¨Zifj gS] vki fLFkfr dh xEÒhjrk d¨ Lke>saA
og gekjs vuqj¨/k d¨ Lohdkj dj ysrs gSaA ,d ?kaVs ckn
gesa QSDLk Lks ,d i= ÁkIr g¨ tkrk gS ftLkesa ikVÊ us fy[k dj ns
fn;k gS fd vkiLkh xyrQgeh v©j xfrj¨/k LkekIr g¨ x;k gSA
;g ,d okLrfod mnkgj.k gS ftLkesa geus ,d
?kVuk dh ifjfLFkfr;k¡ crkbZ gSa] 'kk[kk v©j vf/kdkfj;¨a
dk uke LkkoZtfud ugÈ fd;k gSA vkbZ, ns[kus dk Á;kLk
djsa fd ,sLkh vfÁ; fLFkfr fdu dkj.k¨a Lks mRié g¨rh gS
ftuesa gesa cSad ds O;oLkk; v©j Nfo d¨ cpkus ds fy,
xzkgd¨a Lks {kek ;kpuk djuh iMrh gS v©j bLkLks dSLks cpk
tk Lkdrk gSA
xzkgd¨a dh cSad Lks n¨ rjg dh vis{kk,a g¨rh gSa
1- O;koLkkf;d vis{kk,¡ % tSLks [kkr¨a dh LVsVesaV] udnh
tek@fudkLkh] psd cqd ÁkIr djuk] vk/kqfud
fo'oLrjh; cSaÇdx Lkqfo/kkvksa dh cSad Lks vis{kk vkfnA
bu ckr¨a ds fy,] egRoiw.kZ xzkgd cSad Lks de gh
ukjkt+ g¨rs ik, x, gSaA D;¨afd vker©j ij muds
Áfrfuf/k gh cSad esa vkrs gSa v©j QeZ dk dke djds
y©V tkrs gSaA /;ku ;g j[kk tk, fd tc dÒh
ikÆV;k¡ Lo;a 'kk[kk esa vk,¡ r¨ mUgsa ;Fk¨fpr LkEeku
nsrs gq,] cSad dh Áxfr v©j mRÑ"Vrk ds fo"k; esa
voxr djk;k tk,A i= Òst dj] esy Òst dj
mUgsa ;g fo'okLk fnykrs jgsa fd mudk cSad ns'k dk
vxz.kh cSad gSA
2- ÒkoukRed vis{kk,¡ % xzkgd Lksok dh vfXu&ijh{kk
bu vis{kkvksa d¨ iw.kZ djus esa gh g¨rh gSA xzkgd
vkiLks vusd ÒkoukRed vis{kk,a j[krk gS] mLkus Lkqu
j[kk gS fd fdLkh LkaLFkku ds fy, xzkgd Òxoku ds
Lkeku g¨rk gS vr% mLks Lkarq"V djuk vkLkku ugÈ
g¨rkA bruk gh ugÈ] vkt ds cSaÇdx okrkoj.k esa
vkiLkh Li/kkZ ds dkj.k vkids xzkgd d¨ d¨bZ Òh
nwLkjk cSad viuh v©j vkLkkuh Lks [kÈp Lkdrk gSA
dqN Lkq>ko gSa ftUgsa vxj vki mi;¨x esa yk,a r¨ vkidk
xzkgd ÒkoukRed :i Lks vkiLks tqM+k jg Lkdrk gSA
1- tc vkidk d¨bZ egRoiw.kZ xzkgd vkidh 'kk[kk esa
vk, r¨ LkEeku ds LkkFk mLkdk Lokxr djsa] cSBus d¨

dgsaA ihus ds fy, pkgs ikuh gh ÁLrqr fd;k tk,
ij mLkesa Òh ;g yxuk pkfg, fd vki eku iwoZd
,sLkk dj jgs gSaA /kuh y¨x LkEeku ds Òw[ks g¨rs gSa]
Lkqfo/kkvksa dh mUgsa d¨bZ deh ugÈ g¨rhA
2- xzkgd fcuk mÌs'; ds fnYyh tSLks 'kgj esa cSad ugÈ
vkrsA bLkfy, tc Òh os vkidh 'kk[kk esa vk,a] mUgsa
cSBus d¨ dgsa] mudh ckr /;kuiwoZd Lkqusa v©j mudh
LkeL;kvksa dk gy vo'; fudkysaA ;kn j[ks xzkgd
dh LkeL;k Lkqy>kus esa gh cSad dk O;oLkk; fufgr
g¨rk gSA vPNs eSustj VSDLk fu;¨tu Lks ysdj] dkj
[kjhnus v©j cPp¨a dh mPp f'k{kk rd ds fy, xzkgd
d¨ Lkykg nsdj xzkgd dh Lkgk;rk dj Lkdrs gSaA
3- /;ku j[ksa] okrkZyki ds chp esa /keZ] jktuhfr] tkfrokn]
ikVÊ dh O;fäxr ;k O;kikfjd vLkQyrkvksa vkfn
dh ppkZ Òwy dj Òh u djsaA xzkgd ds LkkFk ;Fkk
LkaÒo O;oLkk; dh gh ckr dh tk,A vius Lkg;¨fx;¨a
;k cSad dh vky¨puk dÒh u dh tk,A ikÆV;¨a d¨
LVkQ dh deh vkfn tSLks fo"k;¨a esa ÁcU/ku ij ncko
cukus ds fy, Á;¨x u djsa] ;g cSad ds vuq'kkLku
v©j uhfr;¨a ds fo#) gSA
4- ;fn xzkgd d¨ Lk[rh Lks cSad ds /ku dh vnk;xh
ds fy, dguk iM+s r¨ Òh vkidh Òk"kk esa 'kkyhurk
v©j Li"Vrk cuh jguh pkfg,A mfpr g¨xk vki mLks

9

byk f=os.kh
mu dkuwuh Áko/kku¨a dh tkudkjh nsa ftu ds rgr
cSad d¨ Lkeqfpr dkjZokbZ djus dk vf/kdkj gSA ,sLkk
djus Lks igys ikVÊ d¨ fyf[kr Lkwpuk vo'; nh
tkuh pkfg,A ,sLkh cSBd¨a esa cSad ds ,d Lks vf/kd
vf/kdkjh e©twn jgsa r¨ vPNk gSA

ikmy¨ d¨,y¨ dgrs gSa ---

5- efgyk xzkgd¨a Lks okrkZyki djus esa v©j Òh vf/kd
Lkko/kkuh cjrh tk,A ,sLks 'kCn¨a dk Á;¨x u fd;k
tk, ftudk d¨bZ vU; LkaÒkfor vFkZ g¨ Lkdrk gSA
muds LkEeku dh j{kk djuk gekjk uSfrd nkf;Ro
gSA ;fn vkidh 'kk[kk esa d¨bZ efgyk vf/kdkjh ;k
deZpkjh gS r¨ mLks Òh vius pSEcj esa cqyk ysa v©j
okrkZyki mudh mifLFkfr esa djsaA muLks feyus mu
ds ?kj tkuk iM+s r¨ ,sLks Lke; ij tk,a tc ogk¡
ifjokj ds vU; LknL; Òh g¨aA
ftLk LkR; ?kVuk Lks geus viuh ckr 'kq# dh Fkh]
t+jk Lk¨fp, ;fn mLk ?kVuk esa bu cgqr&N¨Vh&N¨Vh ckr¨a
dk /;ku j[kk tkrk r¨ ikVÊ ds ikLk ukjkt+ g¨us ds fy,
d¨bZ dkj.k u g¨rkA gekjs vf/kdkjh v©j 'kk[kk ds eq[;
ÁcU/kd d¨ ncko v©j vfuPNk Lks gh Lkgh] xzkgd Lks {kek
;kpuk u djuh iM+rhA gesa eaMyh; dk;kZy; esa cSB dj
chLk ckj xzkgd Lks eqvkQ+h u ek¡xuh iMrhA gekjs mPpkf/
kdkfj;¨a d¨ viuk dherh Lke; bu f'kdk;r¨a ds fuiVku
esa u [kikuk iMrkA vr% xzkgd dh ÒkoukRed vis{kkvksa
dk vko';d :i Lks /;ku j[kk tk,A

01 peRdkj g¨rs gSa% ;fn rqe muesa ;dhu j[krs g¨A
02 Lkcd¨ viuk vk'kh"k n¨A ,d fnu rqe Òh Ñik ds
ik= cu¨xsA
03 viuh ew<+rkvksa d¨ eqLdku Lks <¡d n¨A Çprk u dj¨]
rqe fLkQZ ;gh dj Lkdrs g¨A
04 ;fn rqe 'kkfUr dh [k¨t esa g¨ r¨ Áse d¨ er <wa<¨A
05 ân; mi;¨x djus dh oLrq gS] frt¨jh esa j[kus dh
ugÈA
06 Lkiu¨a d¨ ck¡/k dj ugÈ j[kk tkrkA Lkius ns[kus oky¨a
ij fdLkh dk t¨j ugÈ pyrkA
07 ;g Çt+nxh ,d gh ckj feyrh gSA bLks Bhd Lks th
y¨ r¨ bruk gh dkQh gSA
08 nq%[k Lks Ò; [kkuk nq%[k >syus Lks T;knk Ò;kog gSA
09 vius t+[e¨a d¨ ;g btkt+r er n¨ fd os rqEgsa fdLkh
v©j 'k[Lk esa cny nsaA
10 vius Lkiu¨a dh O;k[;k er dj¨A os rqEgkjs Lkius
gSaA
11 Lkius ns[kuk pkgrs r¨ g¨ ges'kk g¨'k esa jg¨A
¼ikmy¨ d¨,y¨ ds Cy‚x Lks lkHkkj½

10

byk f=os.kh
cfp,] bLk rjg dh f'kdk;r¨a Lks---------tSLks gekjs xzkgd gekjh Lksokvksa ds miÒ¨äk gSa] mLkh
rjg Lks ge Òh vius thou esa vusd Ádkj dh Lksok,a
fdrus gh foÒkx¨a Lks ysrs gSaA dÒh fctyh ds fcy esa r¨
dÒh jsyos&fVdV esa gesa Òh vfu;ferrk,a ut+j vkrh gSaA
ge muds dkmaVj ij tkdj f'kdk;r djrs gSa v©j 99%
LkeL;k,¡ e©f[kd :i Lks gh gy g¨ tkrh gSaA D;k cph gqbZ
1% LkeL;kvksa ds fy, ge LkEc) dEiuh Lks f'kdk;r djrs
gSa\ Lkp r¨ ;g gS fd vk/kh ckj ge bu cph gqbZ LkeL;kvksa
d¨ ut+jUnkt+ gh dj nsrs gSaA bLkdk vFkZ ;g gqvk fd d¨bZ
Òh xzkgd 'k©d Lks f'kdk;r djus dh eu% fLFkfr ugÈ j[krkA
cMh foo'krk dh fLFkfr esa gh og f'kdk;r dk jkLrk pqurk
gSA gekjs Òh cgqr Fk¨M+s Lks gh xzkgd gekjh Lksokvksa Lks vLkarq"V
g¨ dj viuh f'kdk;r eaMyh; dk;kZy; ;k
Á/kku dk;kZy; d¨ Òstrs gSaA
mnkgj.k ds fy, ge
viuh dqN 'kk[kkvksa Lks feyh
f'kdk;rsa vkids Lkkeus j[k
jgs gSa ftuds f'kdk;rdrkZvksa
d¨ vxj Fk¨Mh Lkh roTt¨
ns nh tkrh r¨ 'kk;n os
f'kdk;r gh ugÈ djrsA
xzkgd vf/kdka'kr% f'kdk;r rc
gh djrk gS tc mLkds vge d¨ ;k
vfLerk d¨ Lkgh ekU;rk ugÈ fey ikrhSA
f'kdk;r&1
}kjdk Lks LkqJh nhfidk x¨;y dh esy gS eSa fiNys
n¨ LkIrkg Lks vkidh  'kk[kk esa pDdj yxk jgh gw¡
fd esjs irs d¨ ifjoÆrr dj fn;k tk,A bLkds fy, ,d
fVdV Òh y‚t+ dj fn;k x;k gS ij esjs vuqj¨/k d¨ iwjk
ugÈ fd;k tk jgk gSA
f'kdk;r&2
'kk[kk ds xzkgd Jh ds ds ÇLkg dh esy gS eSaus
25 twu d¨ baVjusV cSaÇdx ds fy, fof/kor vkosnu fd;k
FkkA vÒh rd d¨bZ ;g crkus d¨ rS;kj ugÈ gS fd bLks


ÁfØ;k esa yk;k x;k gS ;k ugÈA ckj&ckj crk;k tk jgk gS
fd 'kk[kk osru [kkr¨a ds dk;Z esa O;Lr gSA eq>s bLk vuqj¨/k
dh d¨bZ jLkhn Òh ugÈ nh xbZ Fkh v©j crk;k tk jgk gS
fd LkIrkg Òj esa dke g¨ tk,xkA vki tYnh dne mBk,a
ojuk eSa viuk [kkrk cUn dj nw¡xkA
f'kdk;r&3
'kk[kk dh nwLkjh xzkgd vfEcdk tSu dh
f'kdk;r gS pkj eghus Lks ,Vh,e ds ikLkoMZ d¨ cnyokus
dk vuqj¨/k dj jgh gw¡A bZ&dEiys.V Òh y‚t+ dh gS] vki
D;k dj jgs gS] ÁfrfØ;k r¨ nhft,\ D;k cSad gS dgÈ\


gekjh –f"V esa vf/kdka'k f'kdk;r¨a dh tM+
gekjh ekuoh; Lkaosnu'khyrk esa yxkrkj vk
jgh deh gSA ;g tM+rk fdLkh Òh O;oLkk;
esa ,d gh fLFkfr ds ckj&ckj mRié g¨us
ds dkj.k iSnk g¨rh gSA Bhd] mLkh rjg
tSLks vLirky ds LVkQ d¨ e`R;q ,d
LkkekU; Lkh ?kVuk yxus yxrh gSA
mLkh rjg Lks ge Òh vius xzkgd
d¨ 'kk'or vLkarq"V ds :i esa
ns[kus yxrs gSaA
ge Òh dqrdZ djus
yxrs gSa] ,Vh,e e'khu gS
r¨] [kjkc Òh g¨xh ghA dkMZ
Lks tqMh LkeL;kvksa ds fy,
eqEcbZ dk cSd vkWfQLk
ft+Eesokj gS] 'kk[kk dk mLkLks D;k ysuk nsuk\ LVkQ baLkku
gh r¨ gS] xyrh g¨ xbZ r¨ D;k vkLkeku VwV iMkA vki
LVªkbd ds fnu viuh 'kknh D;¨a j[krs gSa\ y‚dj esa j[ks
tsoj iguus Lks dgÈ +T;knk Lkqjf{kr gSaA ,d xzkgd ds :i
esa d©u Lohdkj djsxk bLk ân;ghurk d¨\
eaMyh; dk;kZy; esa ge bu f'kdk;r¨a dk Lkek/kku
gh ugÈ djrs cfYd fo'ys"k.k Òh djrs gSa fd ;s f'kdk;rsa
D;¨a mRié g¨rh gSa v©j bu f'kdk;r¨a Lks dSLks cpk tk
Lkdrk gSA

11

byk f=os.kh
vxj vki Åij nh xbZ bu f'kdk;r¨a d¨ Lkko/kkuh
Lks ns[ksa r¨ ;g cMh vkLkkuh Lks Lke>k tk Lkdrk gS fd
fdLkh Òh f'kdk;r d¨ Òstus Lks igys ÁR;sd xzkgd us 'kk[kk
esa O;fäxr :i Lks tkdj viuh LkeL;k ds Lkek/kku gsrq
vuqj¨/k fd;k gSA 'kk[kk ds funsZ'kkuqLkkj fVfdV vkfn Òh
y‚t+ dh gS ij fQj Òh mudh LkeL;kvksa dk Lkek/kku ugÈ
g¨ ik;k gSA
tc fdLkh xzkgd dh f'kdk;r ge rd igq¡prh gS r¨
LkcLks igys gesa vius cSad dh jk"VªO;kih Nfo ds fo"k; esa
Lk¨puk pkfg, D;¨afd LkeL;k ds rRdky Lkek/kku Lks gh ge
bLk Nfo d¨ nwf"kr g¨us Lks cpk Lkdrs gSaA
xzkgd ds Lke{k bLk Ádkj dk O;ogkj ugÈ djuk
pkfg, ftLkLks ;g yxs fd cSad ds fofÒé foÒkx¨a esa rkyesy
dh deh gSA

xzkgd dh ÁR;sd f'kdk;r dk fyf[kr fjdkMZ j[kk
tkuk pkfg, v©j f'kdk;r ds Lkek/kku gsrq vkids }kjk
mBk, x, dne¨a dk ÒhA
vuqÒo ;g dgrk gS fd bu fnu¨a vf/kdka'k LkeL;k,a
rduhdh Lksokvksa Lks tqM+h gSaA bu Lksokvksa ds rduhdh i{k
d¨ Lke>us dk Á;kLk LkÒh vf/kdkfj;¨a@deZpkfj;¨a d¨
djuk pkfg, rkfd xzkgd d¨ mfpr ekxZn'kZu fn;k tk
LkdsA eqEcbZ fLFkr cSd vkWfQLk Lks Òh LkEidZ cuk dj j[kuk
pkfg, rkfd foyEc dh fLFkfr esa 'kk[kk Hkh xzkgd dh
LkeL;k ds Lkek/kku gsrq Á;kLk dj LkdsA v©j LkcLks cMh
ckr ukjkt+ xzkgd Lks dÒh cgLk er dhft,] fLkQZ mLkdh
ckr Lkqurs jfg, v©j eqLdqjkdj mLkdh LkeL;k gy djus
dk Á;kLk dhft,A vxj vki viuh Lksok dh xq.koŸkk ds
Lrj d¨ cuk, j[k Lkdrs gSa r¨ r; eku yhft, f'kdk;rsa
vk,axh gh ugÈA

'kfä v©j {kek
& jk"Vªdfo] jke/kkjh ÇLkg ^fnudj*
{kek] n;k] ri] R;kx] eukscy
lcdk fy;k lgkjk]
ij uj&O;k/kz lq;ks/ku rqels
dgks] dgka] dc gkjkA

mÙkj esa tc ,d ukn Hkh
mBk ugha lkxj ls]
mBh /k/kd v/khj ikS#"k dh]
vkx jke ds 'kj lsA

{kek'khy gks fjiq le{k
rqe gq, four ftruk gh]
nq"V dkSjoksa us rqedks
dk;j le>k mruk ghA

fla/kq nsg /kj ^^=kfg&=kfg**
dgrk vk fxjk pj.k esa]
pj.k iwt] nklrk xzg.k dh
ca/kk ew<+ ca/ku esaA

{kek 'k¨Òrh mLk Òqtax d¨
ftLkds ikLk xjy g¨
mLkd¨ D;k t¨ narghu
fo"kghu] fouhr] Lkjy g¨A

Lkp iwN¨] r¨ 'kj esa gh
cLkrh gS nhfIr fou; dh]
Lkaf/k&opu LkaiwT; mLkh dk]
ftLkesa 'kfä fot; dhA

rhu fnol rd iaFk ekaxrs
j?kqifr fla/kq fdukjs]
cSBs i<+rs jgs Nan
vuqu; ds I;kjs&I;kjs

Lkgu'khyrk] {kek] n;k d¨
rÒh iwtrk tx gS]
cy dk niZ pedrk mLkds
ihNs tc txex gSA

12

byk f=os.kh
lwpuk dk vf/kdkj
vf/kfu;e & 2005 % yksdra= dk iqutZUe
Lku~ 1976 esa Lko¨ZPp U;k;ky; us jkt ukjk;.k fo#)
mÙkj Áns'k Lkjdkj ekeys esa dgk Fkk fd y¨x dg v©j
vfÒO;Dr ugÈ dj Lkdrs] tc rd fd muds ikLk ekeys
dh Lkgh tkudkjh u g¨A Lko¨ZPp U;k;ky; us vkxs dgk fd
Òkjr y¨dra= gS] y¨x bLkds ekfyd gSa] bLkfy, y¨x¨a d¨
;g tkuus dk vf/kdkj gS fd Lkjdkjsa mudh Lksok ds fy,
D;k dqN dj jgh gSaA
bLk ns'k ds ukxfjd
fdLkh u fdLkh :i esa
Lkjdkj d¨ dj vnk
djrs gSa] ;gka rd fd
,d fÒ[kkjh Òh Lkjdkj
d¨ VSDLk nsrk gS ¼tc
og ckt+kj Lks Lkkcqu
[kjhnrk gS] D;¨afd
mLkds ewY; esa] fcØh
dj] mRiknu 'kqYd
vkfn ds :i esa dbZ dj
LkfEefyr jgrs gSa½ vr%
ns'k ds ÁR;sd ukxfjd
d¨ ;g tkuus dk
vf/kdkj gS fd mLkdk
/ku fdLk Ádkj [k+pZ fd;k tk jgk gSA
Lkafo/kku ds vuqPNsn 19 ¼1½ ds vuqLkkj] ÁR;sd
ukxfjd d¨ c¨yus v©j vfÒO;fä dk vf/kdkj gS ijarq
fcuk tkus] vfÒO;fä dgka LkaÒo gS\ vr% Lko¨ZPp U;k;ky;
us ekuk fd Lkwpuk dk vf/kdkj bLk vuqPNsn ds varxZr gh
e©fyd vf/kdkj¨a dk ,d Òkx gSA ;g bLk ns'k dk nqÒkZX;
gh gS fd Lko¨ZPp U;k;ky; dh bLk fVIi.kh d¨ LkaLkn rd
igqapus esa gh 29 o"kZ dk Lke; yxk x;kA 12 vDrwcj] 2005
d¨ Lkwpuk dk vf/kdkj vf/kfu;e] 2005 dkuwu cu x;k
t¨ mLkh fnu Lks tEew d'ehj d¨ N¨M+dj Lkaiw.kZ Òkjr ij
ykxw dj fn;k x;kA
Lkwpuk ds vf/kdkj d¨ ÁnÙk djus ds fy, gesa ,d

ra= v©j ÁfØ;k dh vko';drk Fkh t¨ bLk vf/kfu;e us
iwjh dj nhA ;g d¨bZ u;k vf/kdkj ugÈ gS cfYd mLk
fof/kd ÁfØ;k dk mYys[k djus okyk v©j fu;eu djus
okyk funsZ'k gh gS t¨ gesa crkrk gS fd ge Lkjdkj Lks Lkwpuk
dSLks ekaxsa] dgka Lks Lkwpuk ekaxsa] fdruk 'kqYd nsa] Lkwpuk
fdrus Lke; esa feysxh vkfnA
Lkwpuk
dk
vf/kdkj
vf/kfu;e
2005 dh ÁfØ;k Lks
tqM+s dqN Lka'k; fuEuor
gSaA mudk fujkdj.k
dSLks fd;k tk,] ;gka
Lka{ksi esa ;g tkudkjh
nh tk jgh gS&
1- Lkwpuk dk vf/kdkj
fdLks ÁkIr gS] bLkds
vkosnd d¨ D;k 'kfä
Ánku dh xbZ gS\
Lkwpuk
vf/kdkj Òkjr
LkÒh ukxfjd¨a
fuEufyf[kr 'kfä;ka Ánku djrk gS&

dk
ds

& Lkjdkj Lks dqN Òh iwNs ;k d¨bZ Òh Lkwpuk ekaxsA
& fdLkh Òh Lkjdkjh fu.kZ; dh Áfrfyfi dh ekax djsaA
& fdLkh Òh Lkjdkjh nLrkost+ dk fujh{k.k djsA
& fdLkh Òh Lkjdkjh dk;Z dk fujh{k.k djs vFkok uewus ysaA
2-

Lkwpuk ds vf/kdkj ds varxZr d©u&d©u vkrk gS\

LkÒh bdkbZ;ka t¨ Lkjdkj ds LokfeRo esa gSa] t¨
Lkafo/kku ;k fdLkh dkuwu ;k fdLkh Lkjdkjh vf/kLkwpuk ds
varxZr cuh gSa ;k ,sLkh LkÒh futh bdkbZ;ka t¨ Lkjdkj
}kjk fu;af=r ;k foÙk i¨f"kr dh tkrh gSaA

13

byk f=os.kh
3-

Lkwpuk d©u Ánku djsxk\

LkÒh Lkjdkjh foÒkx¨a dk
;g mÙkjnkf;Ro gS fd os vius
foÒkx¨a esa tu Lkwpuk vf/kdkjh
¼ihvkbZv¨½ o ÁFke vihyh;
vf/kdkjh dh fu;qfä djsa rFkk mLkds
uke v©j irs d¨ LkkoZtfud djsaA
vki Lkwpuk gsrq viuk vkosnu tu
Lkwpuk vf/kdkjh ds Lke{k ÁLrqr
dj Lkdrs gSaA tu Lkwpuk vf/kdkjh
dk mÙkjnkf;Ro g¨xk fd og mLk
LkaLFkku ds fofÒé foÒkx¨a Lks vkids
}kjk ekaxh xbZ tkudkjh ,df=r
djs v©j vkid¨ Ánku djsA
4- Lkwpuk ÁkIr djus ds fy,
fu/kkZfjr 'kqYd D;k gS\
Lkwpuk gsrq vkosnui= ds
LkkFk vkosnd d¨ fu/kkZfjr QhLk
tek djkuh g¨rh gSA dsaæ Lkjdkj ds foÒkx¨a ds fy, ;g
ÁfrLkwpuk #i;s 10 ek= gSA fofÒé jkT;¨a us vius ;gka
fÒé&fÒé 'kqYd njsa Òh j[kh gSaA nLrkost+ ds :i esa Lkwpuk
ikus ds fy, vkid¨ dsaæ Lkjdkj ds foÒkx¨a d¨ Áfr Lkwpuk
i`"B #i;s 2@& nsuk g¨rk gSA jkT;¨a esa bLkdh njsa Òh
vyx&vyx gSaA nLrkost+¨a ds fujh{k.k ds Lkaca/k esa fujh{k.k
ds igys ?kaVs ds fy, d¨bZ QhLk ugÈ gS] mLkds i'pkr
ÁR;sd ?kaVs ds fy, 5@& #i;s nsuk g¨rk gSA vki bLk
QhLk dk Òqxrku udn] MhMh] cSadj&pSd ;k i¨LVy vkMZj
ds ek/;e Lks dj Lkdrs gSaA
5-

Lkwpuk ikus ds vkosnu dk Ák:i D;k gS\

dsaæ Lkjdkj ds foÒkx¨a ds fy, d¨bZ Ák:i fu/kkZfjr
ugÈ gSA Lkkns dkx+t+ ij vkosnu fd;k tk Lkdrk gSA dqN
jkT;¨a rFkk ea=ky;¨a us vkosnu ds Ák:i Òh rS;kj fd, gSa]
ftUgsa Lkac) foÒkx Lks ÁkIr fd;k tk Lkdrk gSA
6- ;fn vkid¨ dk;kZy; ds Lkwpuk vf/kdkjh ;k Lkgk;d
Lkwpuk vf/kdkjh dk irk u yx ik, r¨ Lkwpuk gsrq vkosnu
fdLks Òstsa\
;fn vkid¨ mi;qZDr tkudkjh u miyC/k g¨ ik jgh
g¨ r¨ vki viuk vkosnu mLk dk;kZy; ds Áeq[k d¨ ;k
foÒkxk/;{k d¨ Òst Lkdrs gSaA

14

7- ;fn Lkacaf/kr foÒkx ;k tu Lkwpuk vf/kdkjh vkidk
vkosnu Lohdkj u djs r¨ D;k djsa\
vki mUgsa ;g vkosnu iathÑr Mkd }kjk Òst Lkdrs
gSa vFkok bLkdh v©ipkfjd f'kdk;r vuqPNsn 18 ds varxZr
Lkacaf/kr Lkwpuk vk;¨x Lks dj Lkdrs gSaA Lkwpuk vk;qDr mLk
pwddrkZ vf/kdkjh ij 25000 #i;s rd dk tqekZuk dj
Lkdrk gS] ftLkus vkosnu ysus Lks euk fd;k g¨A
8- D;k d¨bZ ,sLkh Òh Lkwpuk g¨ Lkdrh gS ftLks Ánku
ugÈ fd;k tk Lkdrk\
bLk vf/kfu;e dh /kkjk 8 esa mu fLFkfr;¨a dk mYys[k
gS ftuds fo"k; esa Lkwpuk Ánku ugÈ dh tk Lkdrh] tc rd
dh bLk esa turk dk fgr ifjyf{kr u g¨A
9-

Lkwpuk ÁkfIr dh Lke;&Lkhek D;k gS\

tu Lkwpuk vf/kdkjh dk nkf;Ro gS fd og ÁkFkÊ d¨
ekaxh xbZ Lkwpuk 30 fnu dh vof/k esa miyC/k djk,A ;fn
og ,sLkk ugÈ djrk r¨ ÁkFkÊ dk vf/kdkj gS fd og ÁFke
vihyh; vf/kdkjh ds Lke{k vihy djs vFkok Lkwpuk vk;¨x
ds Lke{k f'kdk;r nt+Z djk,A
Jh f'ko v¨e 'kekZ]
ÁcU/kd ¼fof/k½]
eaMyh; dk;kZy;] ubZ fnYyh

byk f=os.kh
dy dk cSad % vkt dk cSad
gekjs cSad dh igpku esa fczfV'kdkyhu x¨fFkd LVkby
ds Òou¨a dk egRoiw.kZ ;¨xnku gSA bykgkckn] dkuiqj]
eLkwjh] uSuhrky] >kaLkh] d¨ydkrk tSLks vusd 'kgj¨a esa gekjs
Òou gekjh igpku gSaA bu 'kkunkj Òou¨a dk fuekZ.k ;g
tkfgj djrk gS fd mLk t+ekus esa cSad dk funsZ'kd eaMy
cSad dh 'kku v©j Nfo ds Áfr csgn xaÒhj FkkA 'kk[kkvksa dh
Lka[;k bruh de Fkh fd cSad ds Lk©osa o"kZ esa 1965 esa jk¡ph esa

100oÈ 'kk[kk [k¨yh xbZA 1969 esa jk"Vªh;dj.k ds ckn cSad
dh 'kk[kkvksa dh Lka[;k esa Lkjdkjh ncko ds pyrs vÒwriwoZ
o`f) gqbZA dgk tkrk gS ftu xkao¨a esa Ldwy v©j Mkd[kkus
rd ugÈ Fks ogka jk"Vªh;Ñr cSad [kqy x,A ;g LokÒkfod
gh Fkk fd mLk n©j esa cSad d¨ tgk¡ Òh] tSLkh Òh txg
feyh cSad us viuh 'kk[kk [k¨y nhA vLLkh ds n'kd esa tc
ge y¨x cSad esa vk,] fo'ks"k :i Lks d¨ydkrk egkuxj esa
ge cSad dh dbZ 'kk[kkvksa d¨ ns[k dj vapfEÒr g¨rs Fks fd
cSad us bruh Lk¡djh xyh esa] Lkhyu v©j va/ksjs esa D;k Lk¨p
dj 'kk[kk [k¨yh g¨xhA j[kj[kko dh fLFkfr Òh cgqr gh
Lkk/kkj.k Fkh] d¨ydkrk eq[; 'kk[kk d¨ ns[k dj fdLkh cMs
Mkd[kkus dh ;kn vkrh FkhA 'kk;n og foLrkj dk Lke;
Fkk] vk/kqfudrk v©j xq.koŸkk dk ugÈA
;s gkykr yxÒx 1990 rd pyrs jgsA bLk n©j esa
dbZ cM+s ifjorZu gq,] cSad¨a esa ykÒÁnrk dh ckr dh tkus
yxh] ÁkbZosV cSad fn[kkbZ nsus yxs v©j gekjh eSustesaV Òh
[kqy dj dgus yxh fd vxj gesa jk"Vªh; Lrj ij Li/kkZ esa

cus jguk gS r¨ cSad dh 'kk[kkvksa v©j dk;kZy;¨a ds ifjLkj
egRoiw.kZ LFky¨a ij v©j vkd"kZd cukus gksaxsA igyh ckj
ge y¨x¨a us Li/kkZ dh Òkouk dk Lokn p[kk FkkA ubZ fnYyh
eaMy esa mLk n©j esa dbZ 'kk[kkvksa ds ifjLkj cnys x,A
pkanuh p©d v©j LkaLkn ekxZ 'kk[kkvksa ds ifjLkj¨a esa O;kid
Qsj&cny dj mUgsa csgrj cuk;k x;kA vusd 'kk[kkvksa Lks
?kjZ&?kjZ djrs dwyj¨a d¨ gVk dj okrkuqdwyu dh O;oLFkk
dh xbZA u, fLkjs Lks dkm.Vj cuok, x, v©j ifjLkj¨a dh
fof'k"V LkTtk dh xbZA ;g og Lke; Fkk tc fnYyh esa
gekjs ikLk 50 Lks Òh de 'kk[kk,a FkÈA
Lkq/kkj dk ;g Øe Lku~ 2000 ds ckn v©j rst+ g¨
pykA dEI;wVj¨a ds vkxeu us ns'k dh iwjh Lkapkj O;oLFkk
v©j dk;ZÁ.kkyh d¨ cnyus dh 'kq#vkr dj nhA 'kk[kkvksa
esa e'khus fn[kkbZ nsus yxÈA ohvkj,Lk dk vLkj Òh fn[kk]
cgqr cMh 'kk[kkvksa esa LVkQ dh Lka[;k Lkhfer v©j Lkarqfyr
gqbZ v©j ifjLkj Òh [kqys&[kqys ut+j vkus yxsA dqN dke

dEI;wVj¨a ds ek/;e Lks g¨us yxkA cSad ds ,Vh,e Òh 'kgj esa
ut+j vkus yxsA ge esa igyh ckj ;g vuqÒwfr gqbZ fd Òkjr
dk Ákphure cSad] bykgkckn cSad] vc vk/kqfudrk dh rjQ
c<+rs gq, vius xzkgd¨a d¨ fo'oLrj dh Lksok nsuk pkgrk
gSA cSad dk LkkbZust+ cnyk x;k v©j gekjh i`"B&Òwfe ihys
jax Lks Òj xbZA ekuk x;k fd ;g ihyk jax mRLkkg v©j
ÅtkZ dk Árhd gSA ;g fo'okLk Lkp Òh g¨ x;k 2003 Lks
cSad Áxfr ds iFk ij bruh Lk/kh gqbZ rst+h Lks n©M pyk fd

15

byk f=os.kh
mLkdh x.kuk ns'k ds csgrjhu cSad¨a esa g¨us yxhA cSad dk
'ks;j vpkud uÈn Lks tkxdj xfreku g¨ x;kA
jsfM;¨ v©j Vsfyfotu ij cSad ds foKkiu gj rjQ
xw¡tus yxsA Lkk/kkj.k tu Òh tkuus yxk fd bykgkckn cSad
ns'k dk vxz.kh cSad gSA gekjs cSad ds bfrgkLk esa LkaÒor%
igyh ckj brus cMs Lrj ij iCyhfLkVh dh xbZA ,Q,e ;k
Vhoh ij tc Òh cSad dk Li‚V ctrk gS vkrs tkrs igpku
ds y¨x gekjh v¨j ns[krs gSaA eu d¨ rLkYyh g¨rh gS fd os
y¨x t¨ gekjs cSad dk uke Òwy tkrs Fks] dÒh mUgsa crkuk
iMrk Fkk fd ;g Òkjr dk Ákphure jk"Vªh;Ñr cSad gS]
vkt gesa Òh v©j gekjs cSad d¨ Òh vPNh rjg igpkurs
gSaA
2005 ds ckn cSafdx m|¨x esa Lkhch,Lk dh ppkZ g¨uh
'kq# g¨ xbZ FkhA vusd cSad¨a esa cMh Lka[;k esa 'kk[kkvksa d¨
Lkhch,Lk usVodZ Lks t¨M fn;k x;kA Lkhch,Lk dh ÁfØ;k
gekjs cSad esa Òh 'kq# gqbZ ij vkjEÒ esa j¶rkj /kheh jghA ubZ
fnYyh eaMy dh LkÒh 'kk[kk,a vxLr] 2010 rd Lkhch,Lk
usVodZ Lks tqMÈA cSad dh LkeLr 'kk[kk,a fnLkEcj] 2010 rd
Lkhch,Lk usVodZ Lks tqM xbaZA bl le; fnYyh eaMy ds
vUrxZr gekjh 84 'kk[kk,a gSa ftuesa eSVªks ls ysdj xzkeh.k
'kk[kk,a rd gSaA gekjk cSad xzkgd lsok ds fy, izfrc) gS]
blfy, gekjk lw= okD; gS & gj dne vkids lkFkA

xq# ukudnso ds in

>wBh ns[kh Áhr
txr esa >wBh ns[kh ÁhrA
vius gh Lkq[kLk¨a Lkc ykxs] D;k nkjk D;k ehrAA
esj¨ esj¨ LkÒh dgr gSa] fgr Lk¨a cka/;© phrA
vardky Lkaxh uÇg d¨Å] ;g vpjt dh jhrAA
eu ewj[k vtgw¡ uÇg Lkeq>r] fLk[k nS gkj;¨ uhrA
ukud Òo&ty&ikj ijS t¨ xkoS ÁÒq ds xhrAA
d¨ dkgw d¨ ÒkbZ
gfj fcuq rsj¨ d¨ u LkgkbZA
dkdh ekr&firk Lkqr cfurk] d¨ dkgw d¨ ÒkbZAA
/kuq /kjuh v# Lkaifr Lkxjh t¨ ekfuv¨ viukbZA
ru NwVS dqN Lkax u pkyS] dgk rkfg yiVkbZAA
nhu n;ky Lknk nq%[k&Òatu] rk fLkm #fp u c<kbZA
ukud dgr txr Lkc fefFkvk] T;¨a Lkqiuk jSukbZAA

16

byk f=os.kh
2025 esa xzkgd Lksok
Lku 2020 esa xzkgd ,d fiTtk dh nqdku ij fiTtk
vkMZj djus ds fy;s Q¨u djrk gSA
vkWijsVj & ßQ¨u djus ds fy;s vkidk /kU;okn LkjA D;k
eSa vkidk-----ß
xzkgd & ßD;k eSa vkMZj dj----- ß
vkWijsVj & ßLkj] igys D;k eSa vkidk eYVh&ijit dkMZ
uacj tku Lkdrk gw¡\ß
xzkgd & ß;g gS-- vjj--- j---jj- :d¨---- gka--6102049998&45&54610ß
vkWijsVj & ßv¨ ds-- gka vki fe- ÇLkg gSa v©j vki
yktir uxj Lks c¨y jgs gSaA vkids
?kj dk uEcj 40942366 gS] vkWfQLk
dk uEcj 76452302 gS v©j vkidk
e¨ckby ua- 6899994569 gS] vÒh
vki 23415895 Lks c¨y jgs gSaAß
xzkgd & ß?kj-- vkWfQLk-- vjs rqEgkjs ikLk esjs
Lkkjs uEcj dgka Lks vk;s\ß
vkWijsVj & ßth] o¨-- ge fLkLVe Lks dusDVsM gSaAß
xzkgd & ß---[kSj-- D;k esjk vkMZj y¨xs---Lkh QwM fiTtk--ß
vkWijsVj & ß;s Bhd ugÈ gS Lkj-- ß
xzkgd & ßdSLks\ß
vkWijsVj & ßLkj vkids esfMdy fjdkMZ ds vuqLkkj --vkid¨-- mPp jäpki dh ijs'kkuh gS-- v©j
vkidk d¨ysLVª¨y Òh c<+k gqvk gSAß
xzkgd & ßD;k---\-- fQj rqe d©u Lkk fiTtk f[kykv¨xs\ß
vkWijsVj & ßgekjk de dSy¨jh okyk-- ost fiTtk yhft;s-gesa irk gS vki bLks t#j iLkan djsaxsßA
xzkgd & ßrqEgsa dSLks irk--\--ß
vkWijsVj & ßLkj vkius fiNys g¶rs-- ifCyd ykbcszjh
Lks 'kkdkgkj ij dqN iqLrdsa i<+us ds fy, yh FkÈ--Aß
xzkgd & ßBhd gS--Bhd gS-- vc ,d QSfeyh Lkkbt ns
n¨-- v©j fdrus iSLks--gq, \ß
vkWijsVj & ß;s vkidh 04 y¨x¨a dh QSfeyh ds fy;s Bhd
jgsxk--- vkidk dqy 917 #- gqvkAß

xzkgd & ßD;k eSa ØsfMV dkMZ Lks pqdk Lkdrk gwa\ß
vkWijsVj & ßLkj vkid¨ udn esa pqdkuk g¨xk--vkids ØsfMV
dkMZ dh fyfeV iwjh g¨ x;h gS-- v©j vkius cSad
Lks fiNys Lkky-- u© yk[k dk y¨u fy;k Fkk-v©j vkids--- gkmÇLkx y¨u dh fdLr ij ysV
pktsZt Òh yxs gq;s gSaAß
xzkgd & ßrc r¨ rqEgkjs fiTtk ds vkus Lks igys-- eq>s iM+¨Lk
ds ,Vh,e ij tk dj udn fudkyuk g¨xkAß
vkWijsVj &
ßugÈ-- Lkj vki ugÈ fudky
ik;saxs-- fjdkMZ ds vuqLkkj vki vkt ds fnu dh]
iSLks fudkyus dh Lkhek iwjh dj pqds gSaßA
xzkgd  &
ßd¨bZ ckr ugh-- esjs ikLk
dqN udn iSLkk gS-- fMyojh esa fdruk Lke;
yxsxk\ß
vkWijsVj  &  ßdjhc 45 feuV Lkj-- vxj
vki bartkj u djuk pkgsa r¨-- vki viuh
e¨VjLkkbfdy ij vkdj ys tk Lkdrs gSaAß
xzkgd &
ßD;k\ß
vkWijsVj &
ßgekjs fjdkMZ ds vuqLkkj vkids
ikLk ,d e¨VjLkkbfdy gS ftLkdk uEcj 1123
gS-- ß
xzkgd & ß\\\\ß
vkWijsVj & ßv©j dqN Lkj--\-- ß
xzkgd & ßugÈ dqN ugÈ-- gka-- vki foKkiu esa crk;s
vuqLkkj 3 d¨yk dh c¨rysa r¨ Òst jgs gSa u--\ß
vkWijsVj & ßLkj-- vke r©j ij r¨ ge Òstrs gSa-- ysfdu
fjdkMZ ds vuqLkkj-- vkid¨-- Mk;fcVht Òh gS--- ß
xzkgd & ß@#$$^%&$@$%^ß
vkWijsVj & ßviuh tcku ij dkcw jf[k, Lkj--- vkid¨
;kn g¨xk-- 15 tqykbZ Lku 2009 d¨ vki d¨
xkyh&xy©t djus ds vkj¨i esa gokykr esa jguk
iM+k Fkk] vkidh ;g dkWy Hkh fjdkMZ dh tk jgh gS---ß
xzkgd Q¨u j[k nsrk gSA
¼vUrtkZy ls lkHkkj½

17

byk f=os.kh
gekjh LkQyrk % gekjs LkQy xzkgd

x©jo xkFkk % eSLktZ eSULkQhYM dscYLk dEiuh
eSLktZ eSULkQhYM dscYLk dh LFkkiuk bykgkckn cSad
dh yktir uxj 'kk[kk ds Lkg;¨x Lks Jh ds- ,Lk- pÔk
us 1978 esa dhA QeZ us igys gh o"kZ esa #i;s 20 yk[k
dk VuZv¨oj nt+Z fd;k v©j rc Lks ysdj vkt rd eSLktZ
eSULkQhYM dscYLk dEiuh LkQyrk dh Lkhf<+;¨a ij yxkrkj
vxzLkj gSA ;g gekjh bLk 'kk[kk ds LkcLks iqjkus [kkrsnkj¨a
esa Lks ,d gSA
QeZ bySfDVªd dscYLk rFkk vusd Ádkj ds bySfDVªd
daMDVj¨a dk xq.koŸkk&iwoZd fuekZ.k dj jgh gSA väwcj
2002 esa QeZ us vius uke esa dEiuh 'kCn t¨M+ fy;k v©j
rc Lks ;g eSLktZ eSULkQhYM dscYLk dEiuh cu xbZA
vkt Òkjrh; ckt+kj esa eSULkQhYM ,d tkuk&igpkuk
uke gS ftLkds LkkFk yk[k¨a xzkgd¨a dk fo'okLk tqM+k gSA
vkt eSULkQhYM ,d dEiuh Lkewg cu x;k gS ftLkesa rhu
dEifu;k¡ 'kkfey gSa t¨ bySfDVªd dscYLk ds mRiknu]
foi.ku rFkk bUMsÇUVx esa 'kkfey gSA QeZ vk;kr&fu;kZr
dh xfrfof/k;¨a esa Òh LkfØ; :i Lks xfr'khy gS rFkk
vius orZeku <k¡ps d¨ etcwr djus ds fy, fudV Òfo";
esa bZv¨;w ykus dk fopkj j[krh gSA bLk Lkewg dk Lkdy
VuZv¨oj 'kh?kz gh 100 dj¨M+ g¨us okyk gSA
eSLktZ eSULkQhYM dscYLk dEiuh Lkewg dk ÁcU/ku Jh
tfrUnj iky ÇLkg rFkk Jh Áhriky ÇLkg cMs gh O;koLkkf;d

18

Jh ts- ih- ,Lk- pÔk

Jh Áhriky ÇLkg

:i Lks pyk jgs gSaA Jh ts- ih- ,Lk- pÔk cgqr gh deZB
v©j egRokdka{kh ;qok O;oLkk;h gSa ftUgsa mRiknu] foi.
ku vkfn {ks=¨a dk O;kid vuqÒo gSA mUg¨aus dscy¨a ds
mRiknu esa fo'o dh Js"Bre e'khusa yxkbZ gSa rFkk foi.ku
ds {ks= esa Òh os vÒwriwoZ dq'kyrk fn[kk jgs gSaA Jh pÔk dk
fo'okLk gS fd O;oLkk; esa fofo/k Ádkj dh xfrfof/k;¨a rFkk
LkaLkk/ku¨a ds Lkeqfpr mi;¨x ds }kjk gh mLks foLr`r fd;k
tk Lkdrk gSA
Jh Áhriky ÇLkg cMs gh vuqÒoh ÁcU/kd gSaA mRiknu]
foi.ku rFkk foŸk ds {ks= esa mUgsa 20 o"kZ dk vuqÒo gSA
bruk gh ugÈ mUgsa bySfDVªd dscy¨a] muds fy, mi;¨xh
dPps eky vkfn ds vk;kr&fu;kZr dk Òh O;kid vuqÒo

byk f=os.kh

gSA os vÒh nqcbZ rFkk phu ds dsaVu VªsM Qs;j esa tk dj
vk, gSa v©j budk vuqeku gS fd buds O;oLkk; dk Òfo";
cgqr mTToy gSA
dEiuh dh uhfr vius xzkgd¨a d¨ Lkexz Lkarqf"V Ánku
djrs gq, vius O;oLkk; ds {ks= esa Lko¨ZŸke e'khu¨a dk
mi;¨x djrs gq, mPp xq.koŸkk ds ekud¨a dk fu/kkZj.k
djuk gSA bykgkckn cSad }kjk Òh dEiuh dh csgrj Lkk[k
v©j LkqLi"V –f"V d¨ /;ku esa j[krs gq,] mnkjrk&iwoZd

ØsfMV Lkhek esa o`f) dh xbZ gSA bykgkckn cSad Leky Ldsy
bdkbZ;¨a d¨ mudh dk;Z{kerk rFkk ØsfMV&jsÇVx ds vk/kkj
ij Lkqfo/kk,a Ánku djus rFkk ?kVh nj ij C;kt dh Lkqfo/kk
nsus esa LknSo vxz.kh jgk gSA
bykgkckn cSad bLk dEiuh ds mTToy Òfo"; ds fy,
Áfrc) gS v©j ;g pkgrk gS fd buLks Ásj.kk ysdj cSad Lks
tqM+h vU; dEifu;k¡ Òh viuh ykÒÁnrk c<k dj Òkjr ds
fodkLk ds fy, vxzLkj g¨aA

19

147oka L
fnol l

25 vizSy

cSad dh 147oÈ o"kZxk¡B dk Áeq[k vk;¨tu bLk
ckj ubZ fnYyh esa gh fd;k x;kA bLk jk"Vªh; Lrj ds
dk;ZØe esa Òkjr Lkjdkj ds foŸk&jkT; ea=h Jh ue¨
ukjk;.k eh.kk eq[; vfrfFk dh Òwfedk esa v©j Jh 'kf'k
dkar 'kekZ] vkbZ-,-,Lk-] Lkfpo] cSaÇdx Lksok,¡ foÒkx] Òkjr
Lkjdkj] fof'k"V vfrfFk dh Òwfedk esa FksA bLk voLkj ij
cSad us viuh e¨ckby cSaÇdx Lksok] 100 ,-Vh-,e- e'khusa
rFkk ,-Vh-,e- Lkfgr cSaÇdx oSu xzkgd¨a d¨ LkeÆir dhA
foŸk&jkT; ea=h Jh ue¨ ukjk;.k eh.kk us 100 ,-Vh-,egekjh Lksok esa t¨M+us dh ?k¨"k.kk dh rFkk ,-Vh-,e- Lkfgr
cSaÇdx oSu d¨ gjh >.Mh fn[kkbZA Jh 'kf'k dkar 'kekZ]
vkbZ-,-,Lk-] Lkfpo] cSaÇdx Lksok,¡ foÒkx] Òkjr Lkjdkj
}kjk gekjh e¨ckby cSaÇdx Lksok d¨ ekmLk fDyd Lks
vkjEÒ fd;k x;kA bl volj ij gekjs vè;{k ,oa

LFkkiuk
lekjksg

y] 2011

izca/k funs'kd Jh ts- ih- nwvk us dgk & bykgkckn
cSad dh 146 o"kZ iqjkuh 'kkunkj ijEijk gSA cSad us lHkh
{ks=ksa esa vHkwriwoZ o`f) ntZ dh gSA vkt cSad dk ldy
O;olk; 2]27]000 djksM+ ls vf/kd gSA cSad us ljdkj
rFkk Hkkjrh; fjtoZ cSad }kjk fn, x, lHkh funsZ'kksa dk
lexzrk ls ikyu fd;k gSA lHkh lkekftd nkf;Roksa ds
fuokZg esa lexz ;ksxnku fn;k gSA cSad us izkS|ksfxdh {ks=
esa Hkh vHkwriwoZ lQyrk izkIr dh gSA vkt ge lHkh
rduhd vk/kkfjr lsok,a dq'kyrkiwoZd iznku dj jgs gSaA
gekjh lHkh 2415 'kk[kk,a dksj cSafdax ds latky ls tqM+h
gSa vkSj lHkh vk/kqfud lqfo/kk,a iznku dj jgh gSA
bl volj ij /kU;okn Kkiu fd;k gekjs
dk;Zikyd funs'kd Jh Mh- ljdkj usA

byk f=os.kh
fÒ[kkjh dk bZuke % ;gwnh y¨d dFkk
,d fÒ[kkjh d¨ ckt+kj esa peM+s dk ,d cVqvk iM+k
feyk- mLkus cVq, d¨ [k¨ydj ns[kk- cVq, esa Lk¨us dh Lk©
v'kÆQ;k¡ FkÈA rÒh fÒ[kkjh us ,d Lk©nkxj d¨ fpYykrs gq,
Lkquk esjk peM+s dk cVqvk [k¨ x;k gS! t¨ d¨bZ mLks [k¨tdj
eq>s LkkSai nsxk] eSa mLks bZuke nwaxk!
fÒ[kkjh cgqr bZekunkj vkneh FkkA mLkus cVqvk Lk©nkxj
d¨ LkkSaidj dgk ;s jgk vkidk cVqvk- D;k vki bZuke nsaxs\
bZuke! Lk©nkxj us vius fLkDds fxurs gq, fgdkjr Lks
dgk bLk cVq, esa r¨ n¨ Lk© v'kÆQ;k¡ FkÈ! rqeus vk/kh jde
pqjk yh v©j vc bZuke ekaxrs g¨! nQk g¨ tkv¨ oukZ eSa
fLkikfg;¨a d¨ cqyk yw¡xk!

Lk©nkxj] rqe dgrs g¨ fd rqEgkjs cVq, esa n¨ Lk© v'kÆQ;k¡
FkÈ- ysfdu fÒ[kkjh d¨ feys cVq, esa fLkQZ Lk© v'kÆQ;k¡ gh
gSaA bLkdk eryc ;g gS fd ;g cVqvk rqEgkjk ugÈ gSA pwafd
fÒ[kkjh d¨ feys cVq, dk d¨bZ nkosnkj ugÈ gS bLkfy, eSa
vk/kh jde 'kgj ds [ktkus esa tek djus v©j ckdh fÒ[kkjh
d¨ bZuke esa nsus dk gqDe nsrk gw¡A
csbZeku Lk©nkxj gkFk eyrk jg x;kA vc og pkgdj
Òh vius cVq, d¨ viuk ugÈ dg Lkdrk Fkk D;¨afd ,sLkk djus
ij mLks dM+h Lktk g¨ tkrhA baLkkQ&iLkan dkth dh ot+g
Lks fÒ[kkjh d¨ viuh bZekunkjh dk vPNk bZuke fey x;kA

bruh bZekunkjh fn[kkus ds ckn Òh O;FkZ dk n¨"kkj¨i.k
fÒ[kkjh Lks Lkgu ugÈ gqvkA og c¨yk eSaus dqN ugÈ pqjk;k
gS! eSa vnkyr tkus ds fy, rS;kj gw¡!
vnkyr esa dkth us bRehuku Lks n¨u¨a dh ckr Lkquh
v©j dgk eq>s rqe n¨u¨a ij ;dhu gSA eSa baLkkQ d:¡xkA

gksugkj fcjoku ds gksr phdus ikr
dqekjh vk#"kh lpnsok]
eaMyh; dk;kZy; ubZ
fnYyh esa ofj"B izca/kd]
Jh lat; lpnsok dh
lqiq=h gSaA vk#"kh dh :fp
laxhr] u`R;] jpukRed
dyk l`tu] I;kuks ctkus]
rSjus rFkk LdsfVax esa gSA
;g papy ckfydk dksbZ
Hkh u;k dke lh[kus ds
fy, lnk rRij jgrh gSA
vk#"kh lsaV ekDlZ Ldwy]
tudiqjh dh ikapoh d{kk
esa i<+rh gSA

22

byk f=os.kh
fgUnh dk jk"VªÒk"kk ds :i esa fodkLk
• jk"VªÒk"kk dk 'kkfCnd vFkZ gS LkeLr jk"Vª esa Á;qä
Òk"kk vFkkZr~ vke tu dh Òk"kk ¼tuÒk"kk½A t¨ Òk"kk
LkeLr jk"Vª esa tu tu ds fopkj fofue; dk ek/;e
g¨] og jk"VªÒk"kk dgykrh gSA
• jk"VªÒk"kk jk"Vªh; ,drk ,oa varjkZ"Vªh; Lkaokn LkEidZ
dh vko';drk dh mit g¨rh gSA oSLks r¨ LkÒh Òk"kk,¡
jk"VªÒk"kk,¡ g¨rh gSa] fdUrq jk"Vª dh turk tc LFkkuh;
,oa rRdkfyd fgr¨a o iwokZxzg¨a Lks Åij mBdj vius
jk"Vª dh dbZ Òk"kkvksa esa Lks fdLkh ,d Òk"kk d¨ pqudj
mLks jk"Vªh; vfLerk dk ,d vko';d miknku Lke>us
yxrh gS r¨ ogh jk"VªÒk"kk gSA
• Lora=rk Lkaxzke ds n©jku
jk"VªÒk"kk dh vko';drk
FkhA Òkjr ds LkUnÒZ esa bLk
vko';drk dh iwÆr fgUnh us
dhA ;gh dkj.k gS fd fgUnh
Lora=rk Lkaxzke ds n©jku
jk"VªÒk"kk cuhA
• jk"VªÒk"kk
'kCn
d¨bZ
LkaoS/kkfud 'kCn ugÈ gS] cfYd
;g Á;¨xkRed] O;kogkfjd o
tuekU;rk ÁkIr 'kCn gSA
∙•

jk"VªÒk"kk Lkkekftd] LkkaLÑfrd
Lrj ij ns'k d¨ t¨M+us dk
dke djrh gS vFkkZr~ jk"VªÒk"kk
dh ÁkFkfed 'krZ ns'k esa fofÒé Lkeqnk;¨a ds chp
ÒkoukRed ,drk LFkkfir djuk gSA

∙•

jk"VªÒk"kk dk Á;¨x {ks= foLr`r v©j ns'kO;kih g¨rk
gSA jk"VªÒk"kk Lkkjs ns'k dh LkEidZ Òk"kk g¨rh gSA
bLkdk O;kid tuk/kkj g¨rk gSA

∙•

jk"VªÒk"kk ges'kk LoÒk"kk gh g¨ Lkdrh gS D;¨afd mLkh
ds LkkFk turk dk ÒkoukRed yxko g¨rk gSA

jk"VªÒk"kk dk Lo:i yphyk g¨rk gS v©j bLks turk
ds vuq:i fdLkh :i esa <kyk tk Lkdrk gSA

• ;gh dkj.k Fkk fd turk v©j Lkjdkj ds chp Lkaokn
LFkkiuk ds Øe esa Q+kjLkh ;k vaxszt+h ds ek/;e Lks tc
fnDdrsa is'k vkbaZ r¨ dEiuh Lkjdkj us Q+¨VZ fofy;e
d‚yst esa fgUnqLrkuh foÒkx [k¨ydj vf/kdkfj;¨a d¨
fgUnh fLk[kkus dh O;oLFkk dhA ;gk¡ Lks fgUnh i<+s gq,
vf/kdkfj;¨a us fÒé fÒé {ks=¨a esa mLkdk ÁR;{k ykÒ
nsdj eqä daB Lks fgUnh d¨ LkjkgkA
• Lkh- Vh- esVdkQ+ us 1806 bZ- esa vius f'k{kk xq# t‚u
fxyØkbLV d¨ fy[kk ^Òkjr ds ftLk Òkx esa Òh eq>s
dke djuk iM+k gS] dydÙkk ls ysdj ykgkSj rd]
dqekÅ¡ ds igkM+¨a Lks ysdj ueZnk unh rd eSaus mLk
Òk"kk dk vke O;ogkj ns[kk gS] ftLkdh f'k{kk vkius
eq>s nh gSA eSa dU;kdqekjh Lks ysdj
d'ehj rd ;k tkok Lks ÇLk/kq rd
bLk fo'okLk Lks ;k=k djus dh fgEer
dj Lkdrk gw¡ fd eq>s gj txg ,sLks
y¨x fey tk,¡xs t¨ fgUnqLrkuh c¨y
ysrs g¨axsA*
• V‚eLk j¨cd us 1807 bZ- esa
fy[kk ^tSLks baxyS.M tkus okys
d¨ ySfVu ;k Ýsap ds cnys vaxszt+h
Lkh[kuh pkfg,] oSLks gh Òkjr vkus
okys d¨ vjch Q+kjLkh ;k LkaLÑr ds
cnys fgUnqLrkuh Lkh[kuh pkfg,A*
• fofy;e dsjh us 1816 bZ- esa
fy[kk ^fgUnh fdLkh ,d Áns'k dh Òk"kk ugÈ cfYd ns'k
esa LkoZ= c¨yh tkus okyh Òk"kk gSA*
• ,p- Vh- d¨yczqd us fy[kk ^ftLk Òk"kk dk O;ogkj
Òkjr ds ÁR;sd ÁkUr ds y¨x djrs gSa] t¨ i<+s fy[ks
rFkk vui<+ n¨u¨a dh Lkk/kkj.k c¨ypky dh Òk"kk gS]
ftLkd¨ ÁR;sd xk¡o esa Fk¨M+s cgqr y¨x vo'; gh
Lke> ysrs gSa] mLkh dk ;FkkFkZ uke fgUnh gSA*
• tktZ fxz;LkZu us fgUnh d¨ ^vke c¨ypky dh egkÒk"kk*
dgk gSA

23

byk f=os.kh

bu fo}ku¨a ds earO;¨a Lks Li"V gS fd fgUnh dh O;kogkfjd
mi;¨fxrk] ns'kO;kih ÁLkkn ,oa Á;¨xxr yphysiu ds
dkj.k vaxzstksa us fgUnh d¨ viuk;kA mLk Lke; fgUnh
v©j mnwZ d¨ ,d gh Òk"kk ekuk tkrk FkkA vaxszt+¨a us
fgUnh d¨ Á;¨x esa ykdj fgUnh dh egrh LkaÒkoukvksa dh
v¨j jk"Vªh; usrkvksa ,oa LkkfgR;dkj¨a dk /;ku [kÈpkA

• /keZ@Lkekt Lkq/kkj dh Ák;% LkÒh LkaLFkkvksa us fgUnh ds
egŸo d¨ Òk¡ik v©j fgUnh dh fgek;r dhA
• jk"VªÒk"kk Lkkjs ns'k dh LkEidZ Òk"kk g¨rh gSA fgUnh
nh?kZdky Lks Lkkjs ns'k esa tu tu ds ikjLifjd LkEidZ
dh Òk"kk jgh gSA ;g dsoy mŸkjh Òkjr dh ugÈ] cfYd
nf{k.k Òkjr ds vkpk;¨aZ oYyHkkpk;Z] jkekuqt] jkekuan
vkfn us Òh bLkh Òk"kk ds ek/;e Lks vius er¨a dk Ápkj
fd;k FkkA vfgUnh Òk"kh jkT;¨a ds Òä Lkar dfo;¨a ¼tSLks
vle ds 'kadjnso] egkjk"Vª ds Kkus'oj o ukenso]
xqtjkr ds ujLkh esgrk] caxky ds pSrU; vkfn½ us bLkh
Òk"kk d¨ vius /keZ v©j LkkfgR; dk ek/;e cuk;k FkkA
• czã Lkekt ¼1828 bZ-½ ds LkaLFkkid jktk jkee¨gu
jk; us dgk] bLk Lkexz ns'k dh ,drk ds fy, fgUnh
vfuok;Z gSA czãLkekth ds'ko paæ Lksu us 1875 bZesa ,d ys[k fy[kk] Òkjrh; ,drk dSLks g¨] ^ftLkesa
mUg¨aus fy[kk mik; gS Lkkjs Òkjr esa ,d gh Òk"kk
dk O;ogkjA vÒh ftruh Òk"kk,¡ Òkjr esa Ápfyr gSa]
muesa fgUnh Òk"kk yxÒx LkÒh txg Ápfyr gSA ;g
fgUnh vxj Òkjro"kZ dh ,dek= Òk"kk cu tk, r¨ ;g
dke Lkgt gh v©j 'kh?kz gh LkEié g¨ Lkdrk gSA ,d
vU; czãLkekth uohu paæ jk; us iatkc esa fgUnh ds

24

fodkLk ds fy, LrqR; ;¨xnku fn;kA
• vk;Z lekt ¼1875 bZ-½ ds LkaLFkkid Lokeh n;kuUn
ljLorh xqtjkrh Òk"kh Fks ,oa xqtjkrh o LkaLÑr ds
vPNs tkudkj FksA fgUnh dk mUgsa fLkQZ dkepykÅ
Kku Fkk] ij viuh ckr vf/kd Lks vf/kd y¨x¨a rd
igq¡pkus ds fy, rFkk ns'k dh ,drk d¨ et+cwr djus
ds fy, mUg¨aus viuk Lkkjk /kkÆed LkkfgR; fgUnh esa
gh fy[kkA mudk dguk Fkk fd fgUnh ds }kjk Lkkjs
Òkjr d¨ ,d Lkw= esa fij¨;k tk Lkdrk gSA os bLk
^vk;ZÒk"kk* d¨ LkokZReuk ns'k¨éfr dk eq[; vk/kkj
ekurs FksA mUg¨aus fgUnh ds Á;¨x d¨ jk"Vªh; Lo:i
Ánku fd;kA os dgrs Fks] ^esjh vk¡[ksa mLk fnu d¨
ns[kuk pkgrh gSa] tc d'ehj Lks dU;kdqekjh rd Lkc
Òkjrh; ,d Òk"kk Lke>us v©j c¨yus yx tk,¡xsA
• vjfoUn n'kZu ds Á.ksrk vjfoUn ?k¨"k dh Lkykg Fkh
fd ^y¨x viuh viuh ekr`Òk"kk dh j{kk djrs gq,
LkkekU; Òk"kk ds :i esa fgUnh d¨ xzg.k djsaA*
• fFk;¨Lk¨fQdy Lk¨Lkk;Vh ¼1875 bZ-½ dh Lkapkfydk ,uh
csLksaV us dgk Fkk] ^Òkjro"kZ ds fÒé fÒé Òkx¨a esa t¨
vusd ns'kh Òk"kk,¡ c¨yh tkrh gSa] muesa ,d Òk"kk ,sLkh
gS ftLkesa 'ks"k Lkc Òk"kkvksa dh vis{kk ,d Òkjh fo'ks"krk
gS] og ;g fd mLkdk Ápkj LkcLks vf/kd gSA og Òk"kk
fgUnh gSA fgUnh tkuus okyk vkneh LkEiw.kZ Òkjro"kZ
esa ;k=k dj Lkdrk gS v©j mLks gj txg fgUnh c¨yus
okys fey Lkdrs gSaA Òkjr ds LkÒh Ldwy¨a esa fgUnh dh
f'k{kk vfuok;Z g¨uh pkfg,A*

byk f=os.kh
L=h vfLerk v©j gekjk Lkekt
bLk /kjrh ij bZ'oj dh LkcLks vuqie jpuk ;fn
d¨bZ gS r¨ og gS csVh t¨ viuh xwatrh fdydkjh] Qwy
Lkh eqLdku] rqrykrh c¨yh] ekLkwe 'kjkjr¨a v©j fQj /khjs&
/khjs viuh Lksok v©j I;kj Lks iwjs ?kj d¨ ,d ,sLkh vuwBh
vkReh;rk Lks Òj nsrh gS] ftLks vuqÒwfr ds Lrj ij dsoy
Lke>k tk Lkdrk gS] c;ku ugÈ fd;k tk LkdrkA ;gh csVh
vkxs pydj fdLkh ds ?kj dh eku&e;kZnk Lks tqM+dj mLk
?kj d¨ Òh mLkh Áse v©j viusiu Lks LkÈprh gS] Çdrq ;gka
fLFkfr;ka cgqr fodV g¨ tkrh gSaA
vius R;kx rFkk iw.kZ LkeiZ.k ds
ckotwn mLkds LkLkqjky i{k d¨ mLkLks
dsoy viuh oa'k js[kk d¨ vkxs c<+kus
okyk iq= jRu gh pkfg, g¨rk gSA >jus
tSLkh e/kqj Lkaxhr fc[ksjrh fnO;rk dh
ÁfrewÆr iq=h d¨ os Lkc ,d vfÒ'kki
ekudj mLks tUe Lks iwoZ gh LkekIr
dj eqä g¨ tkuk pkgrs gSa v©j varr%
eqä g¨ Òh tkrs gSAa bLkdh i`"BÒwfe
esa LkaÒor% ;g va/kfo'okLk tM+as tek,
gq, gS fd iq= ejus ij eq[kkfXu nsdj
ekrk&firk dk m)kj djrk gS v©j
mUgsa ujd Lks eqfDr fnykrk gS tcfd
oSKkfud –f"V Lks vkt ;g ge Lkc d¨ fofnr gS fd iq=
ds fy, L=h mŸkjnk;h ugÈ g¨rh v©j tgka rd eqfDr Ánku
djus vFkok cq<k+ is dk Lkgkjk cuus dk Lkac/a k gS] bLk fo"k;
esa ge f'k{kk ds Ápkj&ÁLkkj ds ckn csfV;¨a d¨ Òh mruk gh
mŸkjnkf;Ro fuÒkrs gq, ns[k ik jgs gS]a ftruk csV¨a d¨A
rc vkf[k+j D;k otg gS fd vke vkneh Lks ysdj
LkkoZtfud eap¨a ij cM+h&cM+h ckrsa djus okys Ácq) oxZ dh
fopkj /kkjk Òh L=h d¨ ysdj mUgÈ f?kLkh&fiVh ekU;rkvksa
Lks vkxs dÒh c<+ gh ugÈ ikrh\ bLkds foijhr g¨ ;s jgk gS
fd f'k{kk v©j Lkaiérk ftruh vf/kd O;kid gqbZ gS] fodkLk
ds LkaLkk/ku ftruh rst+h Lks LkqyÒ g¨rs tk jgs gSa] fL=;¨a dh
n'kk esa mruh gh fxjkoV vkrh tk jgh gSA vkt yxÒx gj
?kj&ifjokj esa L=h vis{kkÑr] igys Lks vf/kd f'kf{kr v©j
tkx:d gqbZ gSA bLkds ckotwn tc vkadM+¨a ds eqrkfcd]

ÁR;sd 1000 iq#"k¨a ds vuqikr esa fL=;¨a dh Lka[;k 914 ;k
gfj;k.kk vkfn jkT;¨a esa bLkLks Òh de jg xbZ gS] rc ,sLks
esa ;g pkSadus Lks T;knk bLk fo"k; dh xgjkbZ esa tkdj v©j
vf/kd Lkathnxh Lks fopkj djus dh ?kM+h gSA
L=h d¨ vR;f/kd Lkfg".kq rFkk iq#"k d¨ Lkaosnughu
cukrh bLk foLkaxr Lkkekftd O;oLFkk Lks bLk Lkekt dk
<kapk vc Lkpeqp det+¨j g¨us yxk gSA ngst tSLkh dÒh u
LkekIr g¨us okyh fodjky LkeL;k ds pyrs Òh vc csfV;¨a
d¨ c¨> ekuk tkus yxk gS] D;¨afd
Lkaié oxZ r¨ viuh 'kku&v¨&'k©dr
dh pdkpkSa/k ds fy, csrgk'kk] csfgLkkc
iwath yqVk jgk gS] ysfdu dej&r¨M+
egaxkbZ ds bLk n©j esa x+jhc rcdk
m/kkj ysdj bruk Lkc djus esa Lo;a
d¨ vLkeFkZ ikrk gS v©j xkt fxjrh
gS vtUeh v©j tUe ys pqdh csfV;¨a ds
vfLrRo v©j Òfo"; ijA
cgu&csfV;¨a dh Lkqj{kk dk
Lkoky Òh vius&vki esa ,d isphnk
eLkyk cu pqdk gSA vk, fnu g¨us
okys cykRdkj] gR;k] nsg O;kikj Lks
tqM+s gknLk¨a ds fo"k; esa i<+rs&Lkqurs
gq, gj ekrk&firk dh :g dkai tkrh gSA bLk ij vc
ehfM;k v©j vc baVjusV ij /kM+Yys Lks ij¨Lkh tk jgh
v'yhyrk dk gj fdLkh ij dqN&u&dqN nq"ÁÒko r¨ iM+rk
gh gSA LkkFk gh bLk rjg ds v'yhy eu¨jatu Lks Lkkekftd
foÑfr ds vfrfjä bLks ,d O;oLkk; dk :i Òh ÁkIr g¨
pqdk gS v©j bLkds fy, Òh ;qok efgykvksa d¨ Áy¨Òu dk
f'kdkj cuk;k tk jgk gS] Òys gh ;g x+Sj&dkuwuh :i Lks
fd;k tk jgk g¨A Òys gh bu ckr¨a dk Lkh/ks&Lkh/ks dU;k Òzw.k
gR;k Lks d¨bZ Lkaca/k Árhr u g¨rk g¨] Çdrq ,sLks Ò;kØkar]
vLkqjf{kr Lkekt esa gj naifr viuh vkus okyh csVh ds
Òfo"; d¨ ysdj fdruk vk'oLr g¨ Lkdrk gS] bLks vki Lkc
eq>Lks csgrj Lke>rs gSaA
dkj.k v©j Òh vusd gSa ftUgsa ge Lkc ÒyhÒkafr tkurs
gSaA esjs fopkj Lks dU;k Òzw.k gR;k ,d t?kU; vijk/k g¨rs
25

byk f=os.kh
gq, Òh bLks ek= ,dkaxh –f"Vd¨.k Lks ugÈ ns[kk tkuk pkfg,A
Lkexzrk esa ns[ksa r¨ vc ,d Lkeku /kjkry ij ÁkjaÒ Lks gh
iq= v©j iq=h d¨ [kM+k djus dk Lke; gS v©j tgka dsoy
csfV;ka vFkok dsoy csVs gSa] mUgsa Òh viuh&viuh Lk¨p esa
LkdkjkRed ifjorZu ykus dh vko';drk gSA viuh Lkarku
d¨ bZ'oj dk ojnku Lke>dj mLkdh ijofj'k djsaA fcuk
xoZ fd, vFkok fcuk fdLkh nq[k ;k 'kÉenxh ds vgLkkLk
ds cPp¨a d¨ Lkgh LkaLdkj nsaA muesa ijLij Áse] vknj v©j
Lkg;¨x dh Òkouk d¨ iuius nsaA vc vusd f'kf{kr ifjokj¨a
esa ekrk&firk ,sLkk dj Òh jgs gSaA os ÒkbZ&cgu n¨u¨a d¨ gh
Lkeku :i Lks vPNs LkaLdkj nsdj cM+k dj jgs gSa] t¨ ,d
LkdkjkRed Òwfedk dh 'kq#vkr dgh tk Lkdrh gSA
bLkds vykok f'k{k.k LkaLFkkvksa dk Òh bLk fn'kk esa
egRoiw.kZ ;¨xnku g¨ Lkdrk gS v©j g¨uk pkfg,] D;¨afd
f'k{kk dsoy dqN fo"k;¨a d¨ jVdj ijh{kk esa vPNs vad
vÆtr dj csgrj u©djh ik tkuk gh ugÈ gS] Lkekt esa
ge ftu vkReh; Lkaca/k¨a dk fuokZg djsaxs] mLkdh rS;kjh Òh
vfuok;Zr% f'k{kk dk gh ,d LkokZf/kd mi;¨xh vax gSA f'k{k.k
LkaLFkkvksa esa Nk=&Nk=k,a ,d yacs Lke; rd v©ipkfjd v©j
vu©ipkfjd n¨u¨a rjg ds ekg©y esa jgrs gSa v©j bLkLks Òh
T;knk cM+h ckr gS fd vuqÒoh f'k{kd¨a ds Lkkfé/; esa jgdj
os bu ckr¨a d¨ c[k+wch Lke>dj vius vkus okys Òfo"; d¨
,d mTToy :i ns Lkdrs gSa] LkkFk gh f'k{kd oxZ d¨ Òh
bLkesa muds vfÒÒkod¨a dh gh Òkafr mUgsa Lkgh ekxZn'kZu nsdj
vkus okyh pqu©fr;¨a Lks Lka?k"kZ djus dh Ásj.kk nsuh g¨xhA
Òkjr Lkjdkj }kjk efgyk Lk'kähdj.k d¨ c<+kok
nsus ds mÌs'; Lks vusd ;¨tuk,a pykbZ tk jgh gSaA LkoZ
f'k{kk vfÒ;ku ds varxZr ckfydkvksa d¨ Òh Nk=o`fÙk Ánku
dh tkrh gS rFkk n¨igj ds Ò¨tu dh O;oLFkk Òh dh xbZ
gSA bLk Lkaca/k esa ckfydkvksa dh f'k{kk d¨ Á¨RLkkfgr djrh

fnYyh Lkjdkj dh ykM+yh ;¨tuk mYys[kuh; gS] ftLkds
rgr fnYyh esa tUeh ÁR;sd ckfydk d¨ ,d fuf'pr jkf'k
Ánku dh tkrh gS v©j Lke;&Lke; ij mLkdh f'k{k.k vof/k
ds LkkFk&LkkFk mLks c<+k;k Òh tkrk gSA 18 o"kZ dh vk;q ÁkIr
dj ysus ij ;g jkf'k ,d yk[k #i;s rd g¨ tkrh gS] ftLks
mLk ckfydk d¨ ns fn;k tkrk gSA ;g ,d vPNk dne dgk
tkuk pkfg,A efgykvksa Lks tqM+h v©j Òh vusd ;¨tuk,a gSa
t¨ csgrj fØ;kUo;u Lks dU;k Òzw.k gR;k tSLks f?ku©us iki
ds Áfr fdLkh dh Lk¨p d¨ cny Lkdrh gSaA
bLk Lkac/a k esa ,d 'k¨puh; i{k mu M‚DVj¨a dk Òh gS t¨
foKku dh vk/kqfud fpfdRLkk if)r] ftLkds rgr ijh{k.k Lks
Çyx dh igpku Òh LkaÒo g¨ tkrh gS] dk nq#i;¨x dj jgs
gSAa bLkd¨ dsoy bLkfy, Á;¨x esa yk;k tkuk pkfg, fd vkus
okyh Lkarku esa fdLkh Ádkj dh foÑfr u jgs] u fd M‚DVj
vf/kd /ku ds ykyp esa /kM+Yys Lks bLk rduhd dk nq#i;¨x
djrs gq, dU;k Òz.w k gR;k dk t?kU; vijk/k dj vius is'ks
ds n©jku yh xbZ mLk 'kiFk d¨ Òh Òwy tk,a] ftLkesa mUg¨aus
ÁR;sd j¨xh ds thou dh j{kk djus dh ÁfrKk dh FkhA fdLkh
d¨ feVk nsuk vc muds fy, bruk Lkgt g¨ x;k gS] ftruk
ge fdLkh N¨Vs&e¨Vs tho d¨ ekjrs gq, Òh ugÈ vuqÒo dj
ikrsA ,sLks ?kk?k fpfdRLkd¨a v©j mu Øwj naifr;¨a t¨ bLkds
fy, mUgsa /ku nsdj gekjh Lkkekftd O;oLFkk d¨ fNé&fÒé
dj jgs gS]a ds fo#= dM+h dkuwuh dkjZokbZ cgqr vko';d gS]
vU;Fkk ;g Lkc #dus okyk ugÈ gSA
ge viuh vkus okyh ihf<+;¨a d¨ ,d csgrj Lkekt nsus
d¨ rS;kj g¨axs vFkok ugÈ] ;s vkt ge Lkcd¨ r; djuk gS]
D;¨afd bLk Lkekt dk fgLLkk g¨us ds dkj.k ,sLkk yxrk gS ge
Lkcd¨ vius&vius Lrj ij bLkds fy, t¨ dqN Òh eqefdu
g¨ vo'; djuk pkfg,A ge esa Lks d¨bZ ,d ckfydk dh
f'k{kk] mLkds fookg dk [k+pZ mBk Lkdrk gS] d¨bZ ckfydkvksa
d¨ Lo;a f'kf{kr djus esa viuk ;¨xnku ns Lkdrk gSA v©j
dqN ugÈ r¨ mLks viuh gh Lkarku dh rjg Lke>dj mLkds
fLkj ij Lusg Òjk gkFk j[k Lkdrk gS v©j vkxs c<+us esa mudh
enn dj Lkdrk gSA dfo nq';ar dqekj dh iafDr;ka gSa&
dSLks vkdk'k esa] Lkwjk[k+ ugÈ g¨ Lkdrk]
,d iRFkj r¨ rch;r Lks mNky¨ ;kj¨aA
foeyk usxh]
vk'kqfyfid]
eaMyh; dk;kZy;] ubZ fnYyh

26

byk f=os.kh
147osa LFkkiuk fnol ds volj ij 'kk[kkvksa }kjk vk;ksftr dk;ZØe

gSYFk dSEi] cM+kSnk gkÅl] ubZ fnYyh

fp=dyk izfr;ksfxrk] v/kphuh] ubZ fnYyh

cPpksa dks migkj] iqjLdkj] U;w ÝsaMl dkyksuh] ubZ fnYyh

iqLrd forj.k fLizax ehMkst+ ifCyd Ldwy 'kk[kk] ubZ fnYyh

27

byk f=os.kh
147osa LFkkiuk fnol ds volj ij 'kk[kkvksa }kjk vk;ksftr dk;ZØe

LokLF; tkap f'kfoj] frekjiqj 'kk[kk] ubZ fnYyh

LokLF; tkap f'kfoj] ihre iqjk 'kk[kk] ubZ fnYyh

uks,Mk 10 'kk[kk ds vk;kstuksa dh >yd

xq#dqy ds ckydksa gsrq Hkkst ,oa migkj
28

byk f=os.kh
147osa LFkkiuk fnol ds volj ij 'kk[kkvksa }kjk vk;ksftr dk;ZØe

iqLrd forj.k dk;ZØe] eaxksyiqj dyka

cPpksa dks dkWfi;kas dk forj.k] uoknk

xzkgd laxks"Bh] pkanuh pkSd

xzkgd lEeku] ek;kiqjh

lhfyax QSu forj.k] vU/k fo|ky;] vkuUnyksd] ubZ fnYyh

migkj forj.k] ekuslj] gfj;k.kk

migkj forj.k] jkbVxat] xkft;kckn

29

byk f=os.kh
147osa LFkkiuk fnol ds volj ij 'kk[kkvksa }kjk vk;ksftr dk;ZØe
igkM+ xat 'kk[kk esa fo'ks"k vk;kstu

fnukad 23 vizSy] 2011 dks igkM+xat 'kk[kk esa ,d HkO; dk;ZØe vk;ksftr fd;k x;kA bl dk;ZØe esa eq[; vfrfFk FkhaA
Jherh fu'kk flagyk rFkk dk;ZØe dh vè;{krk eaMy izeq[k Jh foiqy flagyk us dhA
& bl volj ij [kkylk xYtZ lhfu;j lSds.Mjh Ldwy] pwuk eaMh] igkM+xat dh 60 izfrHkk'kkyh Nk=kvksa dks iqjLdkj
Lo:i migkj HksaV fd, x,A
& Jherh fu'kk flagyk us ?kks"k.kk dh fd og viuh vksj ls rhu lcls T;knk vad ikus okys fo|kfFkZ;ksa dks #- 1100@&
izR;sd] iznku djsxhaA
& nks 85 rFkk 80 o"kZ ds o;kso`) xzkgdksa rFkk ,d 7 o"khZ; xzkgd dks Hkh lEekfur fd;k x;kA

30

byk f=os.kh
vkpk;Z fouksck Hkkos dh vfgalk uhfr
vkpk;Z fou¨ck Òkos vius Kku v©j Lkn~&fopkj¨a ds
dkj.k vR;ar fÁ; FksA y¨x muLks mins'k xzg.k djus vkrs
v©j ÁkIr Kku d¨ vius O;ogkj esa <kydj csgrj baLkku
cuus dk Á;kLk djrs FksA gj fo"k; ij
muds fopkj brus Li"V v©j Lkjy g¨rs
fd Lkquus okys ds ân; esa Lkh/ks mŸkj tkrs
FksA muds f'k";¨a esa u dsoy Òkjrh; cfYd
fons'kh Òh 'kkfey FksA
,d ckj vkpk;Z fou¨ck in;k=k
djrs gq, vtesj igqapsA ogka Òh muds
dkQh f'k"; e©twn FksA mUg¨aus igys viuk
vko';d dk;Z iwjk fd;k v©j fQj LkÒh
Lks feysA ogka muds dqN fons'kh f'k"; Òh
cSBs FksA mUgÈ esa ,d vesfjdh f'k"; Òh
FkkA og fou¨ckth Lks c¨yk& vkpk;Z th]
eSa vesfjdk okiLk tk jgk gwaA vius ns'kokfLk;¨a d¨ vkidh
v¨j Lks D;k Lkans'k nwaA
fou¨ckth dqN {k.k ds fy, xaÒhj g¨ x, v©j fQj
c¨ys eSa D;k Lkans'k nwa\ eSa r¨ cgqr N¨Vk vkneh gwa v©j
vkidk ns'k cgqr cM+k gSaA

tc vesfjdh ukxfjd us dkQh ftn dh r¨ os c¨ys&
vius ns'kokfLk;¨a Lks dguk fd os vius dkj[kku¨a esa Lkky
esa rhu Lk© pkSalB fnu dke dj [kwc gfFk;kj cuk,a D;¨afd
rqEgkjs vk;q/k dkj[kku¨a v©j vknfe;¨a d¨
dke pkfg,A dke ugÈ g¨xk] r¨ csj¨txkjh
QSysxhA Çdrq ftrus Òh gfFk;kj cuk,a] mUgsa
rhu Lk© iSLkBosa fnu Lkeqæ esa Qsad nsaA
fou¨ckth dh ckr dk eeZ Lke>dj
vesfjdh dk fLkj 'keZ Lks >qd x;kA D;¨afd
vesfjdk dh O;kikfjd uhfr LkoZfofnr gSA
fou¨ckth dk ;g Lkans'k vkt ds ;qx
esa v©j egRoiw.kZ g¨ x;k gS] tcfd pkj¨ v¨j
ÇgLkk O;kIr gSA ÇgLkk njvLky ÇgLkk d¨ gh
tUe nsrh gSA ÇgLkk d¨ vÇgLkk Lks gh nck;k
tk Lkdrk gSA ;fn eu esa LkadYi dj ysa] r¨ ÇgLkk varr%
vÇgLkk Lks ijkftr g¨ tkrh gSA
izLrqfr &Jh rst flag
ofj"B izca/kd
efV;kyk 'kk[kk] ubZ fnYyh

31

byk f=os.kh
147osa LFkkiuk fnol ij gekjh Qjhnkckn ,uvkbZVh
'kk[kk }kjk vk;ksftr cky fp=dyk izfr;ksfxrk
¼LFky % Mh,oh ifCyd Ldwy] lSfud dkyksuh] lsDVj&49] Qjhnkckn½

bl volj ij gekjh 'kk[kk }kjk Mh,oh ifCyd
Ldwy lSfud dkyksuh Qjhnkckn ds lg;ksx ls ,d cky
fp=dyk izfr;ksfxrk dk vk;kstu fd;k x;kA bl dk;ZØe
esa cM+h la[;k esa Ldwy ds Nk=&Nk=kvksa us Hkkx fy;kA
izfr;ksfxrk ds lekiu ij izfrHkkoku Nk=&Nk=kvksa dks
iqjLdkj rFkk izek.k&i= Hkh fn, x;sA bl volj ij gekjs

32

eaMy izeq[k Jh foiqy flagyk }kjk Ldwy ds izkpk;Z Jh chds- nkl dks f'k{kk esa muds vfiZre ;ksxnku gsrq lEekfur
Hkh fd;k x;kA bl volj ij Qjhnkckn 'kk[kk ds lgk;d
egkizca/kd Jh lat; tSu rFkk 'kk[kk ds LVkQ izfrfuf/k
Jh vkj-,l- pkSgku Hkh mifLFkr FksA ge cPpksa }kjk cukbZ
xbZ dqN isafVXl Hkh vkids voyksdukFkZ izLrqr dj jgs gSA

byk f=os.kh
147osa LFkkiuk fnol ij gekjh Qjhnkckn ,uvkbZVh
'kk[kk }kjk vk;ksftr cky fp=dyk izfr;ksfxrk

gkfnZd >kEc]

VII

Mh

fgeka'kq Bkdqj]

VII

Mh

fgekuh jktiwr]

iYyo lDlsuk]

IV

IV

ch

fl)kFkZ flag jkor]

III

V

lh

,

lkxj dq nkl]

'kcue [kku]

,

lh

tldhjr]

mUufr]

VIII

VI

III

ch

vkdka{kk]

Mh

IV

lh

cPpksa dh iqjLÑr izfof"V;ka
33

byk f=os.kh
dchj dh Lkkf[k;k¡
dLrqjh dq¡Myh cLkS] e`x <wa<+s cu ekfg¡A
,sLks ?kfV ?kfV jke gSa] nqfu;k ns[ks ukfg¡AA
Áse uk ckM+h Åits] Áse uk gkV fcdk;A
jktk ijtk tsfg #ps] LkhLk nsbZ yS tk;AA
ekyk Qsjr tqx eqvk] feVk uk eu dk QsjA
dj dk eu dk NkfM+] ds eu dk eudk QsjAA
ek;k eqbZ u eu eqvk] efj efj x;k ljhjA
vk'kk r`".kk uk eqbZ] ;¨a dg x;s dchjAA
>wBs Lkq[k d¨ Lkq[k dgs] ekur gS eu e¨nA
[kyd pcsuk dky dk] dqN eq[k esa dqN x¨nAA
o`{k dcgq¡ ufg Qy Ò[ks] unh u LkapS uhjA
ijekjFk ds dkj.ks] Lkk/kqu /kjk 'kjhjAA
Lkk/kq cM+s ijekjFkh] /ku t¨ cjLkS vk;A
riu cq>kos v©j dh] viu¨ ikjLk yk;AA
Lk¨uk LkTtu Lkk/kq tu] VwfV tqM+S Lk© ckjA
nqtZu dqaÒ dqEgkj ds] ,ds /kdS njkjAA
ftÇg ?kfj Lkk/k u iwft,] gfj dh Lksok ukÇgA
rs ?kj ej?kV Lkkj[ks] Òwr cLkSa fru ekÇgAA

ewj[k Lkax uk dhft,] y¨gk ty uk frjkbA
dnyh] Lkhi] Òqtax&eq[k] ,d cwan frg¡ ÒkbAA
frudk dcgq¡ uk fufUn,] t¨ ik;u ry g¨;A
dcgq¡ mM+u vk[ku ijS] ihj ?kusjh g¨;AA
c¨yh ,d ve¨y gS] t¨ d¨bZ c¨yS tkfuA
fg;s rjktw r©y ds] rc eq[k ckgj vkfuAA
,sLkh ckuh c¨fy,] eu dk vkik [k¨;A
v©ju d¨ 'khry djs] vkigq¡ 'khry g¨;AA
y?kqrk rs ÁÒqrk feys] ÁÒqrk rs ÁÒq nwjhA
phVha yS 'kDdj pyh] gkFkh ds fLkj /kwjhAA
fuUnd fu;js jkf[k;s] vk¡xu dqVh Nok;A
fcu Lkkcqu ikuh fcuk] fueZy djs LkqÒk;AA
ekuLkj¨oj LkqÒj ty] gaLkk dsfy djkÇgA
eqdrkgy eqdrk pqxS] vc mfM+ vur uk tkÇgAA
nq[k esa lqfeju lc djs] lq[k esa djs u dks;A
tks lq[k esa lqfeju djs] nq[k dkgs dks gks;AA
tkfr u iwNks lk/kq dh] iwfN yhft, KkuA
eksy djks ryokj dk] iM+k jgu nks E;kuAA

34

byk f=os.kh
u;k fny
pkSng vDVwcj 1992 dh lqgkouh lqcgA ikik dks cSM
Vh nsus ds i'pkr~ dqN eSfMlu nh vkSj eSa lkeku dh iSfdax
djus esa tqV x;kA vHkh esjh iSfdax iwjh gqbZ gh Fkh fd uhyw
us vkokt nh] ^^HkS;k] VSDlh vk xbZ**A geus dqN gh {k.kksa esa
lkjk lkeku xkM+h esa j[k fn;kA blds ckn xkM+h esa ikik dks
fcBk;kA ikik us ogka [kM+s lHkh yksxksa dk vfHkoknu Lohdkj
dj lcdks èkU;okn fn;kA muds psgjs ij ,d fo'ks"k larks"k
,oa ped FkhA funsZ'kkuqlkj MªkbZoj us xkM+h vkxs c<+k nhA
xkM+h cgqr gh larqfyr ,oa eè;e xfr ls fnYyh dh lM+dksa
dks ihNs NksM+rh gqbZ vkxs c<+ jgh FkhA blh chp u tkus eSa
dgka vrhr esa [kks x;kA
eSa yxHkx lkr lky dk FkkA ek¡ eq>s vkSj cM+s HkS;k
dks dgrh Fkh fd esgur ls i<+ksA muds ikik chekj gSA cM+s
HkS;k dks rks ukS lky dh vYik;q esa gh nqdku ij fgnha&eqaMh
lh[kus ds fy;s Hkh Hkstk tkrk FkkA ikik dks D;k chekjh gSa\
ge ij i<+us dk bruk ncko ek¡ D;ksa Mkyrh Fkh] ;g ml
le; esjh le> ls ckgj FkkA
eSaus dqN gks'k laHkkyk rc irk pyk fd ikik dks ân;
jksx gSA mUgsa 42 o"kZ dh vk;q esa gkVZ vVSd gks x;k FkkA
blds i'pkr gekjs ?kj ,d nok[kkuk&lk cu x;k FkkA
[kkus esa ijgst Hkh lhek ls cgqr vf/kd pyrk FkkA ;fn
gekjs ?kj esa dksbZ chekj gks tkrk Fkk rks MkDVj [kkus esa dHkh
Hkh gesa ijgst ugha crkrk FkkA
bl izdkj le; ia[k yxkdj mM+rk x;kA ikik dh
chekjh vusd ijgst ,oa la;e ds dkj.k cgqr gh ean xfr
ls c<+ ikbZA ikik us 42 ls 71 o"kZ dh vk;q iw.kZ dj yhA
ysfdu vc chekjh dk Lo:i bruk vfèkd c<+ x;k Fkk fd
mUgas FkksM+k pyus esa ;gka rd fd [kkuk [kkus] ugkus tSlh
fnup;kZ iw.kZ djus esa Hkh thHk ds uhps lksjfcVªsV xksyh j[kuh
iM+rhA ;wa rks ftUnxh dks lekIr djuk muds fy;s laHko
ugha Fkk] ijUrq ,slh ftUnxh thus dh [kkl reUuk muds
eu esa ugha jg xbZ FkhA
ckr tqykbZ 92 dh gSA eSa mu fnuksa eksnhuxj ls
dqMkuk dh LFkkukarj.k ;k=k ij Fkk fd jkLrs esa vius xkao
NijkSyh Hkh pyk x;kA vpkud lqcg rfc;r [kjkc gksus ds

laLej.k

dkj.k] eSaus dqMkuk dh viuh ;k=k jí dj nhA nksigj esa] eSa
ikik dk yap] ysdj nqdku ij x;k rks ikik us eq>s ns[kdj
iwNk] ^^vjs! 'kkeyh ugha x;s D;k\** esjh [kjkc rfc;r dh
ckr lquh rks eq>s cM+s HkkbZ ds lkFk MkDVj ds ;gka Hkst
fn;kA ge nksuksa HkkbZ tc MkDVj ds ikl ls okil vk;s
rks ikik dks v/kZpsru voLFkk esa ik;kA rqjUr MkDVj dks
cqyk;kA MkDVj us nokbZ nh vkSj cM+kSr tkus dh lykg nhA
ikik us viuh ftUnxh dh vkf[kjh ?kM+h dks eísutj j[kdj
cM+kSr tkus ls badkj dj fn;kA ge fdlh rjg ikik dks
le>k cq>kdj cM+kSr ys x;sA MkDVj us mUgsa nokbZ ns nhA
blds i'pkr~ ge lc viuh cgu ds ;gka pys x;s
rkfd ikik lw;kZLr ls iwoZ dqN [kkuk [kk ysa vkSj ge
esfMdy LVksj ls nokbZ ys ysaA blh chp ikik dh gkyr ds
ckjs esa Hkh dqN irk py tk;sxkA
ikik us lksjfcVªsV xksyh dks thHk ds uhps j[kk vkSj
[kkuk [kkuk 'kq: fd;k ysfdu mudk xyk pksd gksus yxkA
rqjUr ân; jksx fo'ks"kK dks cqyk;k x;kA mlus fQj pSd
vi fd;k vkSj ;g dgdj pyk x;k fd budh ftUnxh
dk dqN gh le; ckdh gS] ;g jkr 'kk;n iw.kZ ugha dj
ik;saxsA mUgksaus vius vLirky esa ikik dks HkrhZ djus ls Hkh
euk dj fn;kA
geus ikik dks VSDlh esa fcBkdj fnYyh dh rjQ
dwp fd;kA ogka mUgsa vf[ky Hkkjrh; vk;qfoZKku laLFkku
ds vkikrdkyhu d{k esa ys tk;k x;kA M~;wVh ij mifLFkr
MkDVj us ikik dh izkFkfed tkap dh vkSj istj ij lwpuk
nsdj rqjar dkfMZ;ksyksftLV dks cqyk;kA ikik dks vkDlhtu
ekLd yxk fn;k x;kA dqN gh nsj esa dkfMZ;ksyksftLV vk
x;sA mUgksaus ikik ds lHkh dkxtkr@fofHkUu VSLVksa dh
fjiksVZ ns[k ikik dh viuh rjg ls tkap dhA MkDVj us
eq>s crk;k fd budh gkyr cgqr gh uktqd nkSj esa gSA
fQygky rks budks vLirky esa HkrhZ djuk iM+sxkA ckn esa
;fn laHko gks ldk rks budh ckbZikl ltZjh djuh gksxhA
MkDVj dh ikik dks HkrhZ djus dh ckr ls eq>s dqN jkgr
feyhA MkDVj us ikik dks vkikrdkyhu d{k ls xgu ân;
fpfdRlk d{k esa f'k¶V djus dk izca/k fd;kA okMZ&ckW;
ikik dks LVspj ij fyVkdj vkbZlhlh;w esa ys x;sAikik dks

35

byk f=os.kh
cSM ua- 12 feykA dqN gh {k.kksa esa ml dsfcu esa fLFkr vusd
midj.kksa ls ikik dks tksM+ fn;kA
esjh lkjh jkr jksrs&jksrs xqtj xbZA chp&chp esa ,d
xqIrkth o ,d caxkyh ckcw us eq>s /kS;Z fnyk;kA lqcg 5 cts
?kks"k.kk gqbZ] ^^,VSUMSUV vkWQ Jh ts-Mh- tSu bT+k fjdok;MZ
Vw dkUVsDV ,V flLVj dkmUVjA** fofHkUu vk'kadk fy;s] eSa
ogka igqapkA flLVj us crk;k fd iS'ksUV ds fy;s ,d dkap
dk fxykl] usifdu dk iSdsV] VwFkisLV] czq'k] VkWoy vkSj
,d di pk; ysdj vk;saA tSls rSls eSa lkjk lkeku ysdj
ysdj vk x;kA bruk larks"k t:j Fkk fd [krjs dh dkyh
jkr dk lk;k rks fudy x;kA ikik dh rfc;r csgrj gksus
yxh FkhA nwljs fnu gekjs utnhdh yksxksa ,oa fj'rsnkjksa dks
ikik dh chekjh] vLirky esa HkrhZ] ogka ds feyus ds le;
dk irk py x;kA rhljs fnu tgka ikik dh gkyr lq/kjus
ls gesa jkgr gksus yxh Fkh ogha rhljs fnu yksxksa dh feyus
okyh HkhM+ us ikik dks fQj iqjkus okys gkykr esa ykdj [kM+k
dj fn;kA ,d ds ckn ,d us ikik ls eqykdkr dj viuh
viuh fpUrk O;Dr dh vkSj ikik dh gkyr fcxM+us yxhA
tc eSa lc yksxksa dks fcnkdj 6 cts okil vk;k rc rd
ikik ds rhekjnkj dks cqyk;s tkus dh ?kks"k.kk gks pqdh FkhA
esjs vkus ij MkDVj us crk;k fd buds gkVZ dh fLFkfr fQj
vuLVscy gks xbZ gSA [kSj] jkr Hkj nokbZ pyh] ikik us tgka
laHkyuk 'kq: fd;k] eSaus Hkh fu'p; fd;k fd ikik ls lcdh
eqykdkr vkt ds ckn cUn dh tk;sA eSa Vksdu okys O;fDr
ls feykA mls lkjh ckr crkbZA mUgksaus esjk lkFk fn;kA gj
'kke dks pkj cts pqids ls eSa Vksdu ys ysrk vkSj fdlh dks
Hkh ikik ds ikl tkus dh btktr ugha feyrhA

blh nkSjku geus ,d dejk jktxf<+;k foJkeky; esa
fdjk;s ij fy;kA tgka esjh NksVh cgu eatw esjs o ikik ds
fy;s [kkus dk izcU/k djrh FkhA tc dHkh eq>s vkjke djuk
gksrk rks eatw vLirky esa ikik dh rhekjnkjh djrh vkSj eSa
dqN nsj ds fy;s blh foJkeky; esa vkdj vkjke dj vkrk
FkkA bl izdkj ikik dks vkbZlhlh;w esa 20 fnu chr x;sA
ikik ftUnxh vkSj ekSr ds chp la?k"kZ djrs jgsA
izfrfnu MkDVjksa dk xzqi vkrkA ikik dh tkap djrk]
iwjh dsl fgLVªh iwNrkA [kwu dh tkap gksrhA gkVZ ekuhVj
ij gkVZ dh fLFkfr irk yxrhA ihlh ij rjaxs pyrh jgrhA
dHkh vkokt lh vkrhA ge MkDVj ls iwNrs] vkWijs'ku dc
gksxk\ MkDVj vleat dh fLFkfr esa FksA cl ;g tokc
feyrk fd gkVZ LVScy gksus ij dqN laHko gks ldsxkA 25
fnu ds ckn ikik dh fLFkfr LVscy cuhA MkDVjksa ds xzqi us
ckbZikl dk QSlyk fy;kA
lqcg 6 cts ikik dks vkijs'ku ds fy;s tkuk FkkA
jkr esa MkDVjksa ds xzqi us ikik dh ,Uth;ksjhy dks ns[kk vkSj
fo'o fo[;kr MkDVj osuw xksiky us vkijs'ku Lo;a djus dk
fu.kZ; fy;kA blls ikik dk eukscy c<+ x;kA ikik dg
jgs Fks fd vc og Bhd gks tk;saxsA ikik dks vkbZlhlh;w
ls vkijs'ku okMZ esa Oghy ps;j ij fcBkdj ys tk;k x;kA
eSa ikik dks okMZ rd igqapkdj okil vk x;kA mlds ckn
ikik crkrs gSa fd mUgsa ,d bUtsD'ku fn;k x;k ftlls
mUgsa uhan lh vkus yxh vkSj mUgsa vkWijs'ku fFk;sVj esa f'k¶V
dj fn;k x;kA
MkDVj osuw xksiky us ikik dk vkijs'ku dj fn;k]
vkijs'ku yxHkx 8 ?kaVs pyk vkSj lQy Hkh
jgkA yxHkx 2 cts MkDVj osuw xksiky ls
feyus dk ekSdk feykA eSaus nkSM+dj MkDVj ls
vkijs'ku ds ckjs esa iwNrkN dhA MkDVj ^gSo
QSFk bu xksM* dgdj vkxs c<+ x;sA
vxys fnu lqcg eSa ikik dks ns[kus
vkbZlh;w esa x;kA gj ejht ds pkjksa vksj
;U=ksa] ufy;ksa dk teko FkkA ejht ds eqag]
isV ls uyh fudy jgh Fkh] vr,o ejht
igpku esa ugha vk ikrk FkkA vpkud ,d
;U= ls vkokt vkbZ tks eq>s Mjk xbZA eSaus
MkDVj ls iwNk] ^;g vkokt dSlh gS] gekjk
ejht Bhd rks gSA** MkDVj us eq>s crk;k]

36

byk f=os.kh
^^;g gkVZyax e'khu gSA ;g ejht ds gkVZ o QsQM+ksa dk
dk;Z dj jgh gS tc ejht vius QsQM+ksa ls lkal ysus dh
dksf'k'k djrk gS rc ;g e'khu #drh gS vkSj vokt djrh
gS] vkidk ejht /khes&/khjs viuk lkal vius QsQM+ksa ls ysus
dh dksf'k'k dj jgk gS vkSj ;g vPNk ladsr gSA
bl izdkj eSa lqcg 'kke ikik dks ns[kus tkrkA dqN
f[kyk&fiykdj okil vk tkrkA ns[krs&ns[krs ikik ds
'kjhj ls yxs ;U= de gksus yxsA pkSFks fnu ikik dks
vkbZlh;w ls iksLV vkijsfVo okMZ esa f'k¶V dj fn;k x;kA
ogka ikik ls feyus tkus okys Hkh dsoy eSa vkSj esjh NksVh
cgu FksA ckdh fdlh dks eSaus feyus dh btktr ugha nhA
gka ,d fnu esjk NksVk HkkbZ ogka ds xkMZ ls feydj t:j
ikik ds ikl tkus esa lQy gks x;kA ikik dh rfc;r esa
fujUrj lq/kkj tkjh FkkA ikik dks vkB fnu ds ckn okMZ esa
f'k¶V dj fn;k x;kA
ikik ds okMZ esa f'k¶V gksus ds i'pkr~ vLirky ls
NqV~Vh gksuh FkhA eSaus Hkh ,d jkr ikik ds cxy okys [kkyh
fcLrj ij jksxh cudj jkr fcrkbZ rkfd ikik dh ns[kHkky
dj ldwaA ysfdu jkr dks X;kjg cts MkDVj ds vpkud
nkSjs ds dkj.k iksy [kqy xbZA esjs ikik dh vlgk; fLFkfr
dks ns[kdj MkDVj us Hkh bldh vuqefr iznku dj nhA
vxys fnu eSa ikik dh vLirky ls NqV~Vh djk] fnYyh
esa uhyw ds ?kj ys vk;kA ikik dh rfc;r fnu ij fnu
csgrj gksrh xbZA chp&chp esa ikik dk vLirky esa pSd
vi fd;k x;k vkSj MkDVj us ikik dks NijkSyh tkus dh
vuqefr iznku dj nh vkSj ge vius xkao dh vksj jokuk
gks x;s FksA
vpkud gekjh xkM+h #dh vkSj gkuZ ctkA vkokt
lqudj eSa Hkh orZeku esa ykSV x;kA xkM+h dh f[kM+dh
[kksydj ckgj >kadk rks esjs dku esa NksVs&NksVs cPpksa dk
Loj lqukbZ fn;k] ^^nknh vEek] tYnh njoktk [kksyks] nknk
u;k fny ysdj vk;s gSaA** vkSj ,d ckj lkjk okrkoj.k
[kq'kh ls >we x;kA ikik ds lkFk eka Hkh cPpksa dh gjdr ij
eqLdqjk;s fcuk u jg ldhA
ih-ds- tSu
izca/kd]
eaMyh; dk;kZy;] ubZ fnYyh

vueksy opu
1- vxj vki lnk viuh rqyuk nwljksa ds lkFk gh djrs
jgrs gSa rks LokHkkfod gS] vki ;k rks vagdkj vkSj bZ";kZ
ds ;k ghu Hkkouk ds f'kdkj gks tk,axsA
2- vxj thou dks vkckn djuk gS rks eSa dkSu gwa bl
igsyh dks gy dhft,A eSa vkSj eeRo ds Hkko ls eqDr
gks tk,aA
3- Kku lcls cM+k /ku gSA tjk Lo;a ls iwNsa rks eSa fdruk
/kuoku gwa\
4- lksfp,] vxj vkids eq[k ls cqjs cksy fudyrs gSa rks
vkidk eu dSlk gksxk\
5- ;fn vki e`R;q ls Hk;Hkhr gSa rks bldk vFkZ gS] vki
thou dk egRo gh ugha le> ik jgs gSaA
6- vf/kd lkalkfjd Kku dk vtZu vki esa vagdkj
mRiUu dj ldrk gS ysfdu vki ftruk vk/;kfRed
Kku vftZr djsaxs] vki esa mruh gh uezrk vk,xhA
7- yksHk dks vHkh thrus dk iz;kl djsa] fdlh egkiq#"k
us dgk gS & ekuo tc cw<k Hk;ks r`".kk HkbZ tokuA
8- ge flrkjksa dh nwjh rFkk leqæ dh xgjkbZ dk vUos"k.k
djrs gSa] ijarq ge dkSu gS rFkk bl lalkj esa D;ksa vk,
gSa] bu fo"k;ksa ij fdruk fparu djrs gSa\
9- fdlh fo"k; dks le>us ds fy, Kku dh vko';drk
gksrh gS] fdarq mls eglwl djus ds fy, rks vuqHko
pkfg,A
10- vxj vkidks ns[kuk gh gS rks lcdh fo'ks"krk,a nsf[k,A
vxj vkidks dqN NksM+uk gh gS rks viuh detksfj;ka
NksfM+,A
Jherh vydk [kUuk
LVkQ lnL;
eaMyh; dk;kZy;] ubZ fnYyh

37

byk f=os.kh

vkidk [kr feyk---------

iatkc ,.M ÇLk/k cSad

cSad vkWQ bafM;k

vkids cSad dh if=dk byk&f=os.kh dk uohure
vad ÁkIr gqvk&/kU;oknA if=dk dh Lkkt&LkTtk] dysoj]
fo"k;¨a dk p;u o dq'ky LkEiknu LkÒh esa vkids LkEiknd
eaMy dh esgur LkkQ –f"Vx¨pj g¨rh gSA ifjokj Á'u¨Ÿkjh
dkQh tkudkjh ijd gSA if=dk esa Òkjr jRu M‚- Òhe
jko vEcsMdj ij Kkuo/kZd ys[k nsus ij esjk Lkk/kqokn
Lohdkj djsaA if=dk ds LkQy Ádk'ku ds fy, gkÆnd
'kqÒdkeuk,aA
Jh ijethr ÇLkg ?kkojh]
eq[; egkÁcU/kd]
Á/kku dk;kZy;] ubZ fnYyh

gesa byk&f=os.kh dk Áos'kkad ÁkIr gqvkA fuf'pr :i
Lks if=dk dk Áos'kkad Lkjkguh; gSA mä vad esa nh xbZ
fodkLkijd xfrfof/k;¨a ds LkkFk] O;koLkkf;d cSaÇdx] foŸkh;
Lkekos'ku tSLks Lkkekftd eq̨a d¨ Òh cgqr gh LkqUnjrk ds
LkkFk Lkgstk x;k gSA if=dk vius vki esa Js"Brk dk Lrj
fy, gS] Lkaiknd eaMy d¨ c/kkbZA
Jh ,-ih- egkafr]
vkapfyd ÁcU/kd]
vkapfyd dk;kZy;] ubZ fnYyh

jk"Vªh; vkokLk cSad

gesa vkids eaMy }kjk Ádkf'kr x`g&if=dk byk&
f=os.kh ds Áos'kkad dh Áfr ÁkIr gqbZA gesa ;g tkudj vrho
ÁLkérk gqbZ gS fd gekjs fÁ; ns'k dh jkt/kkuh esa fLFkr
ubZ fnYyh eaMy tSLks egRoiw.kZ eaMy Lks vkids usr`Ro esa
byk&f=os.kh dk Ádk'ku vkidh nwj–f"V v©j jpukRed
Lk¨p d¨ ifjyf{kr djrk gSA ge vkids bLk LkdkjkRed
dk;Z gsrq vkid¨ ,oa vkidh Vhe d¨ c/kkbZ nsrs gSaA

gesa vkidh =SekfLkd if=dk byk&f=os.kh dk
vÁSy&twu vad ÁkIr gqvk] /kU;oknA vkidh if=dk dh
i`"B&LkTtk eue¨gd ,oa je.kh; gSA LkEikndh; esa fy[kus
ds Áfr de g¨ jgs #>ku ij LkEiknd us t¨ fy[kk] og
Lkp esa fopkj.kh; gSA vkik/kkih ds bLk ;qx esa vkius viuh
if=dk esa Ádkf'kr ys[k¨a] dforkvksa ,oa y?kq dgkfu;¨a ds
ek/;e Lks ikBd¨a d¨ ckY;dky esa fopj.k djus dk t¨
Lkqugjk e©dk fn;k gS og Lkjkguh; gSA vkxkeh vad¨a ds
fy, gekjh 'kqÒdkeuk,aA
Jh vej ÇLkg Lkpku
Lkgk;d LkEiknd] vkokLk Òkjrh]
ubZ fnYyh

38

eaMyh; dk;kZy;] d¨ydkrk eSVª¨

gesa vk'kk gS fd ftLk Ádkj xaxk xax¨=h Lks fudyrh
gS] mLkh Ádkj jktÒk"kk dh ;g xaxk fnYyh Lks fudydj
iwjs ns'k esa Áokfgr g¨xh v©j gekjs cSad dk Ápkj ÁLkkj
tu&tu rd igq¡psxkA
Jh ,e- osadV jko]
eaMy Áeq[k

byk f=os.kh
eaMyh; dk;kZy;] y[kuÅ
byk&f=os.kh dh Áfr ÁkIr gqbZ] /kU;oknA if=dk
vk|ar vkd"kZd] j¨pd ,oa eu¨gkjh gSA LkqUnj eq[ki`"B ,oa
mRÑ"V iBuh; Lkkexzh us if=dk d¨ Lkaxzg.kh; cuk fn;k
gSA ofj"Bre dk;Zikyd¨a ds LkUns'k Ásj.kkÁn] mRLkkgo/kZd
,oa mtZfLor djus okyk gSA vkids dq'ky ekxZn'kZu Lks
gh if=dk dk mRÑ"V Lo:i ge y¨x¨a ds Lkkeus ÁLrqr
g¨ Lkdk gSA ge vkids bLk Ásj.kkLin –f"Vd¨.k dh Òh
Òwfj&Òwfj Á'kaLkk djrs gSa fd vki bLk O;Lrre n©j esa Òh
bLk Ádkj dh xfrfof/k;¨a esa LkfØ; gSaA
bykgkckn cSad % fodkLk&;k=k ds vk;ke] uokxarqd¨a
gsrq j¨pd] Kkuo/kZd ,oa Lkaxz.kh; fo"k;&oLrq gS] LkkFk gh
foŸkh; Lkekos'ku dh vo/kkj.kk % gekjs cSad esa dk;kZUo;u]
Òkjr jRu ckck Lkkgsc Òhe jko vEcsMdj Lks Lkacaf/kr ys[k
LkeLkkef;d ,oa Kkuo/kZd gSaA ifjokj Á'u¨Ÿkjh eu¨jatd ,oa
Kkuo/kZd gSA Nk;k fp=¨a dk p;u ,oa Lka;¨tu mRÑ"V gSA
iqu%] if=dk ds mRÑ"V LkEiknu gsrq c/kkbZ] LkkFk gh
;g gkÆnd vfÒyk"kk gh ugÈ vfirq iw.kZ fo'okLk gS fd ge
byk&f=os.kh ds vkxkeh vad¨a Lks Òh :c: g¨rs jgsaxsA
Jh fodkLk dqekj]
mi egkÁcU/kd
∙ ∙ ∙ ∙
if=dk dk uke byk&f=os.kh] Á/kku dk;kZy;]
jktÒk"kk foÒkx dh x`g if=dk byk&Òkjrh ,oa cSad dh
x`g if=dk f=os.kh&/kkjk dk LkqUnj LkeUo; gS] t¨ mudh
Òh ;kn fnykrk gSA Lkw[ks ds mijkar o"kkZ dh cwansa ekuo ân;
esa ftLk vkuUn dh Lk`f"V djrh gS] 'kk;n mLks 'kCn¨a esa
O;ä djuk Lkgt u g¨] Bhd oSLkh gh vuqÒwfr gesa byk&
f=os.kh d¨ ikdj gqbZA

Òhe jko vkEcsMdj Lks LkEcfU/kr ys[k rFkk ifjokj Á'u¨Ÿkjh
LkeLkkef;d ,oa Kkuo/kZd gSA Nk;k fp=¨a dk p;u ,oa
Lka;¨tu mRÑ"V gSA
Jh vatuh dqekj ik.Ms;
jktÒk"kk vf/kdkjh

eaMyh; dk;kZy;] xqokgkVh
ubZ fnYyh eaMy dh jktÒk"kk x`g&if=dk byk&
f=os.kh dk vÁSy&twu] 2011 dk vad ÁkIr gqvk] /kU;oknA
;g ,d Lkjkguh; Á;kLk gSA bLkLks LVkQ esa LktZukRedrk
d¨ c<kok feysxk o cSad ,oa eaMy dh xfrfof/k;¨a esa mudh
Òkxhnkjh g¨xhA
bykgkckn cSad % fodkLk ;k=k ds vk;ke] ifjokj
Á'u¨Ÿkjh] vnjd gS xq.k¨a dh [kku tSLks ys[k vR;ar
Kkuo/kZd gSaA cq) dk LkUns'k] deZ v©j /keZ esa fufgr LkUns'k
Ásjd gSaA eaMy dh fofÒé xfrfof/k;¨a ;Fkk 'kk[kk mn~?kkVu]
ifjokj&fnoLk] fdLkku Lkax¨"Bh] m|fe;¨a gsrq Lkax¨f"B;¨a ds
vk;¨tu dk fp=¨a ds ek/;e Lks Øfed ÁLrqrhdj.k dkfcys
rkjhQ gSA byk&f=os.kh esa O;koLkkf;d cSaÇdx] Lkkekftd
Lkj¨dkj ,oa LkkfgR; dh Lkg;k=k ns[kus yk;d gSA
x`g if=dk dk Ádk'ku okdbZ pqu©rhiw.kZ dk;Z gSA eSa
vk'kk djrk gw¡ fd byk&f=os.kh vius mÌs'; esa LkQy g¨xh
,oa fujarjrk dk;e j[ksxhA 'kqÒ dkeukvksa Lkfgr----Jh rqyLkh yky ÒknqMh
eaMy Áeq[k

if=dk vk|¨ikar vkd"kZd] j¨pd ,oa eu¨gkjh gSA
LkqUnj eq[ki`"B ,oa mRÑ"V iBuh; Lkkexzh ikBd¨a dks ckjEckj
viuh v©j vkdÆ"kr djrh gSA if=dk esa LkEikndh; Lks gh
LkEiknd dh mRÑ"V ,oa mér oSpkfjd LkEink dk Lkadsr
feyrk gSA okLro esa dyxh cktjs dh] gjh ?kkLk ij {k.k
Òj] iq"i dh vfÒyk"kk] mLkus dgk Fkk vkfn jpuk,a gesa
LkkfgR; ds chrs gq, Lo.kZ ;qx dh ;kn fnykrh gSaA
bykgkckn cSad % fodkLk ;k=k ds vk;ke uokxarqd¨a
gsrq j¨pd] Kkuo/kZd ,oa Lkaxzg.kh; gSaA foŸkh; Lkekos'ku dh
vo/kkj.kk % gekjs cSad esa dk;kZUo;u] Òkjr jRu ckck Lkkgsc

gesa izrh{kk jgrh gS % vkidh izfrfØ;kvksa dh
d`i;k i= vo'; fy[ksaA

39

byk f=os.kh

LkEikndh;

gs fiz; ikBd]
byk&f=os.kh ds Áos'kkad d¨ ikBd¨a dk bruk vf/kd Lusg feysxk] bLkdk vuqeku ugÈ FkkA ea'kk ;g Fkh fd LkaLFkku
dh x`g&if=dk g¨rs gq, Òh ;g LkkekU; ikBd d¨ #fpdj v©j mi;¨xh yxuh pkfg,A ikBd¨a dh ÁfrfØ;k,a Òh gekjs
bLk Lk¨p dk LkeFkZu djrh gSaA
if=dk ds Áos'kkad dk foe¨pu gekjs v/;{k ,oa ÁcU/k funs'kd Jh ts- ih- nwvk th us fd;kA foe¨pu ds ckn tc
fnYyh t+¨u ds vfrfjä vU; dk;kZy;¨a d¨ if=dk dh Lkhfer Áfr;k¡ Òsth xbaZ r¨ gesa Fk¨M+h dfBukbZ dk Lkkeuk djuk
iM+kA fe=¨a] ifjfpr¨a] Lkg;¨fx;¨a ds] if=dk dh ,d futh Áfr fÒtokus ds fy, brus LkUns'k ÁkIr gq, fd gekjs fy, mruh
Áfr;k¡ miyC/k djk ikuk LkaÒo ugÈ FkkA ysfdu LkgdÆe;¨a ds bLk Lusg us gesa vfÒÒwr dj fn;kA
geus bLk LkeL;k dk gy [k¨tk] if=dk d¨ usV ij Mky djA byk&f=os.kh ds fy, ,d Cy‚x cuk;k x;k
rFkk bLk Cy‚x ij p;fur Lkkexzh v©j fp= Mky fn, x, rkfd LkoZ= bUgsa ns[kk i<+k tk
LkdsA bruk gh ugÈ byk&f=os.kh dk ,d i`"B QsLk&cqd ij Òh cuk fn;k x;k tgk¡ bLk if=dk rFkk ubZ fnYyh eaMy dh
jpukRed xfrfof/k;¨a ij ppkZ ds fy, ,d eap rS;kj g¨ x;kA ns[krs gh ns[krs QsLk&cqd ij fe=¨a dh Lka[;k dbZ LkSadM+s
ikj dj xbZA vkWfQLk ds Lke; esa u Lkgh vius futh Lke; esa gh Lkgh] byk&f=os.kh d¨ usV ij Òh vki Lkc dk Lusg feyus
yxkA LkEÁs"k.k rduhd¨a ds cgqvk;keh Á;¨x fd, fcuk vkt ds Lke; esa vfLrRo cuk, j[kuk dfBu gS] ;g geus vius
bLk vuqÒo Lks Lkh[kkA LkaÒor% byk&f=os.kh cSad¨a dh x`g&if=dkvksa esa LkcLks igyh if=dk g¨ t¨ Cy‚x v©j QsLk&cqd ds
ek/;e Lks Òh i<+h tk jgh g¨A
www.ilatriveni.blogspot.com

if=dk dh Lkkexzh ds fy, Òh geus vius Lk¨p d¨ cnykA bu fnu¨a vxj vki d¨ i<+ gh fy;k tk jgk r¨ Hkh vki
ÒkX;'kkyh gSa] d¨bZ fy[k dj vonku djsxk] ,sLks gkykr ugÈ gSaA tc yxÒx Lkc dqN [kqn gh tqVkuk gS r¨ ;g Lkc ,d
fn'kk v©j mÌs'; ds LkkFk fd;k tk Lkdrk gSA bLk vad esa xzkgd Lksok ij O;ogkfjd v©j LkR; ?kVukvksa d¨ vk/kkj cuk dj
,sls gh Lk`ftr ys[k fn, x, gSaA gesa yxrk gS x`g&if=dkvksa dh nqfu;k O;koLkkf;d if=dkvksa dh nqfu;k Lks de tfVy ugÈ
gS] ;gk¡ Òh vfLrRo ds fy, yxkrkj cgq:fi;k cus jguk iM+rk gSA vkids Lusg ds fy, iqu% ÑrKrk Kkfir djrs gq,----vkidk
¼jkts'oj of'k"B½

40

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful