1-10

02-10-08

09:07

™ÂÏ›‰·1

1-10

02-10-08

09:07

™ÂÏ›‰·2

1-10

02-10-08

09:07

™ÂÏ›‰·3

BÈÔÏÔÁ›·
°ã°Àª¡∞™π√À

1-10

02-10-08

09:07

™ÂÏ›‰·4

Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει τη σφραγίδα των εκδόσεων ΒΟΛΟΝΑΚΗ

ΕΚ∆ΟΣΕΙΣ

ΒΟΛΟΝΑΚΗ

Απαγορεύεται η ολική ή η µερική αναδηµοσίευση του έργου αυτού, καθώς και η
αναπαραγωγή του µε οποιοδήποτε άλλο µέσο, χωρίς τη σχετική άδεια του εκδότη.

ISBN: 978-960-381-365-1

© Εκδόσεις Βολονάκη
Μαυροµιχάλη 41 & Βαλτετσίου
Τηλ.: 210.36.08.065, Fax: 210.36.08.197
www.volonaki.gr, mail: info@volonaki.gr
ºø∆√™À¡£∂™∏: «ÁÚ·Ê‹» ∂˘·ÁÁÂÏ›· §¤ÓË

÷Ú. ∆ÚÈÎÔ‡Ë 26, ∞ı‹Ó·, ÙËÏ. 210 3616596
¢HMIOYP°IKO E•øºY§§OY: KˆÓÛÙ·ÓÙ›ÓÔ˜ ¶··ÎˆÓÛÙ·ÓÙ›ÓÔ˘

1-10

02-10-08

09:07

™ÂÏ›‰·5

EÏ›˙· EÏ. ºÂÚ·‰Ô˘

BÈÔÏÔÁ›·
°ã°Àª¡∞™π√À

1-10

02-10-08

09:07

™ÂÏ›‰·6

1-10

02-10-08

09:07

™ÂÏ›‰·7

στόχος αυτού του βιβλίου είναι διπλός, δηλαδή, αφενός να βοηθήσει το µαθητή να κατανοήσει πιο εύκολα το µάθηµα της Βιολογίας, που εξαιτίας της ορολογίας και του λεξιλογίου φαίνεται
περίπλοκο, και αφετέρου να τον εξοικειώσει µε τα φαινόµενα της ζωής και της φύσης, που είναι κυριολεκτικά µέσα στη ζωή µας!

O

Το βιβλίο αυτό περιλαµβάνει:
1. Τα σηµαντικότερα σηµεία κάθε ενότητας, διατυπωµένα µε απλό
τρόπο, ώστε να είναι ευκολότερη η κατανόησή τους.
2. Ετυµολογία, δηλ. επεξήγηση και ανάλυση επιστηµονικών όρων και
λέξεων, που τυχόν δυσκολεύουν την κατανόηση του µαθήµατος,
επειδή αγνοούµε τη σηµασία τους.
3. Τη θεωρία των µαθηµάτων σε µορφή ερωτήσεων.
4. Συµπληρωµατικές ερωτήσεις, που δίνουν την ευκαιρία να επεκταθούν οι γνώσεις µας σε κάθε κεφάλαιο.
5. Απαντήσεις των ερωτήσεων του σχολικού βιβλίου µε τις κατάλληλες επεξηγήσεις
6. Απαραίτητα στοιχεία, που θα σας βοηθήσουν να συνθέσετε τις
εργασίες που ζητάει το σχολικό βιβλίο.
7. Kριτήρια αξιολόγησης µε τις απαντήσεις τους, ώστε να εξασκηθείτε και να διαπιστώσετε τυχόν αδυναµίες ή κενά.
8. Περίληψη στο τέλος κάθε κεφαλαίου για να µπορείτε να κάνετε
γρήγορα επανάληψη.
Τέλος θα ήθελα να ευχαριστήσω την φιλόλογο-ιστορικό Αγγελική Καραβίτη-Φερεκύδου για τη σηµαντική βοήθεια στην επιµέλεια των κειµένων, καθώς και τις εκδόσεις Βολονάκη, για την εµπιστοσύνη που
µου έδειξαν αναθέτοντάς µου την συγγραφή αυτού του βιβλίου.
Με εµπιστοσύνη
Ελίζα Ελ. Φερεκύδου
∆ρ. Βιολόγος.

7

1-10 02-10-08 09:07 ™ÂÏ›‰·8 .

3 Τα επίπεδα οργάνωσης της ζωής Τα επίπεδα οργάνωσης των πολυκύτταρων οργανισµών Τα είδη των ζωικών ιστών Η οργάνωση των έµβιων όντων – Τα οικοσυστήµατα 19 19 19 23 28 28 32 33 42 42 44 47 2.2 Ασθένειες Παθογόνοι µικροοργανισµοί και ασθένειες 11 11 13 65 65 70 77 84 85 86 87 107 107 109 ¶ Â Ú È Â ¯ fi Ì Â Ó · 1-10 123 123 128 9 .2 Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήµατος – Ο ρόλος της ενέργειας.3 Η ανακύκλωση της ύλης σε ένα οικοσύστηµα 2. Οργάνωση της ζωής – Βιολογικά συστήµατα 1.1 Άνθρωπος και ενέργεια 3.1 Οµοιόσταση 4. Μεταβολισµός 3.4 Παρεµβάσεις του ανθρώπου στο περιβάλλον Η ρύπανση του αέρα Η ρύπανση των υδάτων Η ρύπανση του εδάφους 59 59 3. Τροφικές σχέσεις και ροή ενέργειας Τροφικές αλυσίδες. τροφικά πλέγµατα.1 Iσορροπία στα βιολογικά συστήµατα 2.02-10-08 09:07 ™ÂÏ›‰·9 Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗς ΒΙΟΛΟΓΙΑς Αρχές των βιολογικών επιστηµών – Η επιστηµονική µέθοδος Το αντικείµενο της µελέτης των βιολογικών επιστηµών Οι επιδράσεις των εφαρµογών της βιολογίας στην ποιότητα της ζωής του ανθρώπου 14 1.1 Τα µόρια της ζωής Ανόργανες ενώσεις Οργανικές ενώσεις 1. Η οργανισµοί στο περιβάλλον τους 2. Οι ασθένειες και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους 4. τροφικές πυραµίδες 2.2 Κύτταρο: Η µονάδα της ζωής Το ευκαρυωτικό κύτταρο Το προκαρυωτικό κύτταρο ∆ιαφορετικά κύτταρα για διαφορετικές λειτουργίες 1.2 Ένζυµα και µεταβολισµός 4.

2 Η ροή της γενετικής πληροφορίας Η δοµή των νουκλεϊκών οξέων – Αποθήκευση της γενετικής πληροφορίας Αντιγραφή του DNA – ∆ιατήρηση και µεταβίβαση της γενετικής πληροφορίας Μεταγραφή. Εξέλιξη 7.2 Γενετική µηχανική και βιοτεχνολογία Γονιδιακή θεραπεία Παραγωγή φαρµάκων. ορµονών και εµβολίων Γενετικά τροποποιηµένα φυτά 6.1 Το γενετικό υλικό οργανώνεται σε χρωµοσώµατα 5.1-10 02-10-08 ¶ÂÚȯfiÌÂÓ· 10 09:07 ™ÂÏ›‰·10 4.3 Αµυντικοί µηχανισµοί του ανθρώπινου οργανισµού 4. Μετάφραση – Έκφραση της γενετικής πληροφορίας 5.4 Τρόπος ζωής και ασθένειες 161 170 5. Γενετική µηχανική και Βιοτεχνολογία 6. ∆ιατήρηση και συνέχεια της ζωής 5.5 Κληρονοµικότητα Οι νόµοι του Μέντελ 5.3 Προβληµατισµοί από την αξιοποίηση των επιτευγµάτων της γενετικής – Βιοηθική 231 231 234 235 235 236 7.4 Κυτταρική διαίρεση Μίτωση Μείωση 5.2 Η εξέλιξη του ανθρώπου 251 251 252 252 257 Aπαντήσεις στα κριτήρια αξιολόγησης Bιβλιογραφία 267 278 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Στις δραστηριότητες του τετραδίου εργασιών Των φύλλων εργασίας του εργαστηριακού οδηγού Των φύλλων εργασίας του βιβλίου του εκπαιδευτικού 281 323 339 239 .6 Μεταλλάξεις 183 183 190 190 191 192 201 205 205 206 213 213 222 6.1 Η εξέλιξη και οι «µαρτυρίες» της Τα απολιθώµατα Οι βιοχηµικές αποδείξεις 7.1 Εφαρµογές της βιοτεχνολογίας 6.3 Αλληλόµορφα 5.

ένα φυτό σε ένα δωµάτιο µεγαλώνει έτσι ώστε να στρέφεται ο βλαστός του προς το παράθυρο. που είναι: α) η παρατήρηση. συµπέρασµα. όπου ζουν οι οργανισµοί. που το φωτίζει µόνο από την µία πλευρά. η επιστηµονική µέθοδος βασίζεται στην κοινή λογική. όπου ο ερευνητής κάνει κάποιο πείραµα. για να βρει την λύση σε ένα πρόβληµα. τότε θα αναπτυχθεί στρέφοντας τον βλαστό του προς το παράθυρο. ➤ Η µελέτη των διαδικασιών της ζωής µπορεί να γίνει : α) στο περιβάλλον. Εποµένως καταλήγουµε στο συµπέρασµα ότι το φυτό στρέφεται προς το φως. τον µηχανικό για να βρει τη βλάβη του αυτοκινήτου. β) στο εργαστήριο. ➤ Η επιστηµονική µέθοδος περιλαµβάνει µία σειρά από βήµατα. που έχει ίσιο βλαστό. τον ηλεκτρολόγο για να βρει τη βλάβη στο σπίτι µας. υποθέτουµε ότι στρέφεται προς το παράθυρο γιατί τα φυτά στρέφονται προς το φως. τον αστυνοµικό που προσπαθεί να εξιχνιάσει ένα έγκληµα. γ) το πείραµα. όταν µελετούν ένα φαινόµενο. παρατήρηση. 11 . ακολουθούν την επιστηµονική µέθοδο. βιολογία. υπόθεση. είτε είναι επιστήµονας είτε όχι. ➤ Εποµένως. τοποθετούµε µία γλάστρα µε ένα φυτό. δίπλα από µία λάµπα. πείραµα.χ. π. Υποθέτουµε ότι αν τοποθετήσουµε ένα φυτό µε ίσιο βλαστό στο ίδιο σηµείο. άρα η αρχική µας υπόθεση µας ήταν σωστή. ➤ Οι βιολόγοι. ➤ Η επιστηµονική µέθοδος είναι η διαδικασία που ακολουθεί κάθε φορά κάποιος. επιστηµονική µέθοδος. Έτσι χρησιµοποιείται από τον ιατρό για να κάνει την σωστή διάγνωση. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Η βιολογία είναι η επιστήµη που ερευνά το φαινόµενο της ζωής.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·11 H Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Η Τ Η Σ Β Ι ΟΛΟ Γ Ι Α Σ Αρχές βιολογικών επιστηµών Επιστηµονική µέθοδος Λέξεις – κλειδιά: επιστήµη. δ) το συµπέρασµα όταν περάσουν µερικές ηµέρες θα διαπιστώσουµε ότι το φυτό στρέφεται προς τη λάµπα. β) η υπόθεση.

µέθοδος: ο κατάλληλος τρόπος για την επίτευξη ενός σκοπού µε βάση την λογική. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. Τι ερευνά η επιστήµη της Βιολογίας και που µπορεί να διεξαχθεί η έρευνα αυτή. ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ–AΠANTHΣEIΣ 1. για να ελέγξουµε την υπόθεσή µας. Η επιστηµονική µέθοδος βασίζεται στην κοινή λογική.1o(11-58) H επιστήµη της Bιολογίας 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·12 ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ .ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ επιστήµη: από το αρχαίο ελληνικό ρήµα επίσταµαι. Οι βιολόγοι. Η βιολογία είναι η επιστήµη που ερευνά το φαινόµενο της ζωής. βιολογία: από τις λέξεις βίος + λόγος (λέγω). Επίσταµαί τι =γνωρίζω καλά κάτι. Υπάρχει περίπτωση. εµπειρία. ακολουθούν την επιστηµονική µέθοδο. 2. όπου ζουν οι οργανισµοί. το πείραµα. Τα βήµατα της επιστηµονικής µεθόδου είναι: η παρατήρηση. δεξιότητα. η υπόθεση. να µην επιβεβαιωθεί η αρχική µας υπόθεση. 12 Μάθαµε ότι το πρώτο βήµα της επιστηµονικής µεθόδου είναι η παρατήρηση. Πλήρης και ακριβής γνώση ορισµένων πραγµάτων. όπου ο ερευνητής κάνει κάποιο πείραµα. β) στο εργαστήριο. Στη συνέχεια κάνουµε µία υπόθεση και σχεδιάζουµε κάποιο πείραµα ή µία σειρά πειραµάτων. το συµπέρασµα. µαθαίνω. Η µελέτη των διαδικασιών της ζωής µπορεί να γίνει: α) στο περιβάλλον. . που σηµαίνει προσέχω. µελετώ. δηλαδή η επιστήµη που µελετά τα φαινόµενα της ζωής. όταν εφαρµόζουµε την επιστηµονική µέθοδο. Αρχαία ελληνική λέξη σύνθετη από την πρόθεση «µετά» και την λέξη «οδός» (µετά +οδός). Ποια µέθοδο ακολουθούν οι ερευνητές για να ερµηνεύσουν τα φαινόµενα της ζωής. επιστηµονικός τρόπος έρευνας. όταν µελετούν ένα φαινόµενο. Από ποια βήµατα αποτελείται.

που είναι η µελέτη της µορφολογίας των οργανισµών. • η ανατοµία. που είναι η µελέτη των λειτουργιών των οργανισµών. που είναι µελέτη της δοµής και της λειτουργίας του ανθρώπινου οργανισµού. • η κυτταρική βιολογία. • η φυσιολογία.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·13 Στο στάδιο αυτό χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. • η βοτανική. Αυτό σηµαίνει ότι η αρχική µας υπόθεση ήταν λανθασµένη και θα πρέπει να την απορρίψουµε. που περιλαµβάνει τη µελέτη των ζωικών οργανισµών. η οποία µελετά τους τρόπους αξιοποίησης των ορ γανισµών. που µελετά τα µόρια που λαµβάνουν µέρος στο φαινόµενο της ζωής. προς όφελος του ανθρώπου. πιο συγκεκριµένα. Τότε µπορούµε να κάνουµε µία νέα υπόθεση και θα κάνουµε ένα νέο πείραµα για να την επιβεβαιώσουµε ή να την απορρίψουµε. • η ανθρωπολογία. ➤ Οι κλάδοι που περιλαµβάνει η βιολογία είναι οι εξής: • Η ζωολογία. • η εξέλιξη. η οποία µελετά την σχέση των οργανισµών µε το περιβάλλον. γιατί πρέπει να γίνει σωστός σχεδιασµός των πειραµάτων και να ληφθούν υπ’ όψιν όλοι οι παράγοντες που επηρεάζουν το φαινόµενο που θέλουµε να µελετήσουµε. η βιολογία είναι η επιστήµη που µελετά τη δοµή και τις λειτουργίες όλων των οργανισµών. καταγράφουµε τα αποτελέσµατα του πειράµατος και ελέγχουµε εάν επιβεβαιώνουν την αρχική µας υπόθεση. Έτσι εξασφαλίζουµε ότι τα αποτελέσµατά µας θα είναι αξιόπιστα. Υπάρχει η πιθανότητα να µην επαληθεύεται η αρχική µας υπόθεση. αλλά και τις αλληλεπιδράσεις τους µε το περιβάλλον. Τέλος. • η γενετική. που µελετά το γενετικό υλικό των οργανισµών και τους νόµους της κληρονοµικότητας. που µελετά την δοµή και την λειτουργία του κυττάρου. H επιστήµη της Bιολογίας Το αντικείµενο της µελέτης των βιολογικών επιστηµών ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Το αντικείµενο της βιολογίας είναι η µελέτη του φαινοµένου της ζωής σε όλες του τις µορφές. • η βιοτεχνολογία. η οποία µελετά τις µεταβολές των οργανισµών από την εµφάνιση της ζωής στον πλανήτη. • η οικολογία. • η µοριακή βιολογία. • η µικροβιολογία. 13 . που περιλαµβάνει τη µελέτη των µικροοργανισµών. που περιλαµβάνει τη µελέτη των φυτικών οργανισµών.

υποσιτισµός.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·14 H επιστήµη της Bιολογίας BIOΛOΓIA Οι επιδράσεις των εφαρµογών της βιολογίας στην ποιότητα της ζωής του ανθρώπου Λέξεις – κλειδιά: ποιότητα ζωής. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ 14 ➤ Η βελτίωση της ποιότητας της ζωής του ανθρώπου είναι στο επίκεντρο της έρευνας και της επιστήµης. γενετική. αλλά κυρίως της µοριακής βιολογίας και της γενετικής. ενώ µε την παραγωγή εµβολίων. έχουν εξαλειφθεί. . έδωσε την δυνατότητα να αντιµετωπιστούν σηµαντικά κοινωνικά προβλήµατα και να αναβαθµιστεί η καθηµερινή ζωή του ανθρώπου σε µεγάλο βαθµό. θεραπεία. Στόχος είναι πλέον η θεραπεία του καρκίνου και η παρασκευή εµβολίου για το AIDS. όπως η ευλογιά και η πολιοµυελίτιδα. ορµονών. Συγκεκριµένα: ➤ Στον τοµέα της υγείας. υποβάθµιση του περιβάλλοντος. διάγνωση και θεραπεία πολλών ασθενειών µε την παραγωγή αντιβιοτικών. θανατηφόρες ασθένειες. διάγνωση. µοριακή βιολογία. εµβόλιο. η έρευνα έχει συµβάλλει στην πρόληψη. ➤ Η αλµατώδης πρόοδος όλων των κλάδων της βιολογίας.

που παράγουν πολύ περισσότερα αυγά. Για παράδειγµα. η κυτταρική βιολογία. που µελετά τις µεταβολές των οργανισµών από την εµφάνιση της ζωής στη γη. έδωσε την δυνατότητα να αντιµετωπιστούν σηµαντικά κοινωνικά προβλήµατα και να βελτιωθεί η ποιότητα της ζωής του ανθρώπου. Πώς λέγεται ο κλάδος της βιολογίας. Ποια είναι η επίδραση των εφαρµογών της βιολογίας στην ζωή του ανθρώπου. η µικροβιολογία. η ανατοµία. που µελετά την µορφολογία των οργανισµών λέγεται ανατοµία και ο κλάδος. η γενετική. που µελετά την µορφολογία των οργανισµών.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·15 ➤ Ακόµη έχουν δηµιουργηθεί νέες ποικιλίες φυτικών και ζωικών οργανισµών. η βοτανική. 2. Μπορείτε να αναφέρετε µερικά παραδείγµατα. η εξέλιξη και η βιοτεχνολογία. δηµιουργήθηκαν νέες ποικιλίες σιταριού και καλαµποκιού ανθεκτικές σε µικροοργανισµούς και έντοµα. Η βιοτεχνολογία. Η βιολογία είναι η επιστήµη που µελετά τη δοµή και τις λειτουργίες όλων των οργανισµών. αλλά και τις αλληλεπιδράσεις τους µε το περιβάλλον. Πώς λέγεται ο κλάδος της βιολογίας. Ποιο είναι το αντικείµενο της βιολογίας. 4. 5. ώστε να αντιµετωπιστούν σηµαντικότατα κοινωνικά προβλήµατα. Η πρόοδος όλων των κλάδων της βιολογίας. η µοριακή βιολογία. Οι εφαρµογές της βιολογίας δίνουν λύσεις σε προβλήµατα υγεί- 15 . µε σκοπό την αύξηση της παραγωγικότητας. που µελετά τις µεταβολές των οργανισµών από την εµφάνιση της ζωής στη γη. Οι κλάδοι της βιολογίας είναι η ζωολογία. όπως ο υποσιτισµός και η υποβάθµιση του περιβάλλοντος. αγελάδες που παράγουν πολύ περισσότερο γάλα και πουλερικά. λέγεται εξέλιξη. Ποιοι είναι οι κλάδοι της βιολογίας (ονοµαστικά). Ποιος κλάδος της βιολογίας έχει σαν αντικείµενό του την µελέτη της αξιοποίησης των οργανισµών προς όφελος του ανθρώπου. η φυσιολογία. H επιστήµη της Bιολογίας ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. Ο κλάδος της βιολογίας. αλλά κυρίως της µοριακής βιολογίας και της γενετικής. 3. η ανθρωπολογία. η οικολογία.

εάν βρίσκονται σε περιβάλλον όπου ακούν µουσική. Πώς µπορείτε να ελέγξετε αυτήν την υπόθεση. στο πρόβληµα της υποβάθµισης του περιβάλλοντος. Αιτιολόγηση: Α. Επίσης οι αγελάδες αυτές θα πρέπει να τρέφονται µε το ίδιο είδος τροφής. στον τοµέα της υγείας. ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. που γεννούν πολύ περισσότερα αυγά. Πρέπει να χρησιµοποιείται σχετικά µεγάλος αριθµός οργανισµών ή κυττάρων κ.α. ορµονών. 2. Να προσπαθήσετε να τους ανακαλύψετε κάνοντας τη σωστή αντιστοίχιση. υπάρχουν µερικοί «χρυσοί» κανόνες που πρέπει να εφαρµόζονται. Απάντηση: Κανόνας: 1. Εάν χρησιµοποιείται σχετικά µικρός αριθµός οργανισµών ή κυττάρων. µπορεί να είναι τυχαία και συνεπώς να µην υποστηρίζουν την υπόθεση. Κανόνας: 3.1o(11-58) H επιστήµη της Bιολογίας 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·16 ας. ίσως τα συµπεράσµατα να µην µπορούν να γενικευτούν. Εάν τα αποτελέσµατα δεν επαναλαµβάνονται. Θα πρέπει να παίρνουµε τα ίδια αποτελέσµατα όποτε επαναλάβουµε το ίδιο πείραµα. ηλικίας και µεγέθους. Μόνο ένας παράγοντας πρέπει να εξετάζεται κάθε φορά και οι άλλοι να µένουν σταθεροί. αγελάδες που παράγουν πολύ περισσότερο γάλα και πουλερικά. αλλά και στο προβλήµατα του υποσιτισµού και του υπερπληθυσµού. Κανόνας: 2. Επίσης δηµιουργήθηκαν νέες ποικιλίες σιταριού και καλαµποκιού ανθεκτικές σε µικροοργανισµούς και έντοµα. Αιτιολόγηση: Β. διάγνωση και θεραπεία πολλών ασθενειών. τότε δεν θα είναι εύκολο να συµπεράνουµε ποιος από όλους είναι υπεύθυνος για τα αποτελέσµατα στα οποία καταλήξαµε.χ. Κάποιοι άνθρωποι υποστηρίζουν ότι οι αγελάδες µπορούν και παράγουν περισσότερο γάλα. π. την ίδια ποσότητα τροφής και να ζουν σε παρόµοιες συνθήκες. έχουν εξαλειφθεί. ενώ µε την παραγωγή εµβολίων. µε την παραγωγή αντιβιοτικών. Για παράδειγµα. Όταν εφαρµόζουµε την επιστηµονική µέθοδο. σε στά- . Εάν εξετάζονται περισσότεροι παράγοντες. Στον πίνακα που ακολουθεί δίνονται τρεις από αυτούς. θανατηφόρες ασθένειες. η έρευνα έχει συµβάλλει στην πρόληψη. όπως η ευλογιά και η πολιοµυελίτιδα. Αιτιολόγηση: Γ. 16 Απάντηση: Για να ελέγξουµε αυτήν την υπόθεση θα πρέπει να συγκρίνουµε την παραγωγή γάλακτος αγελάδων της ίδιας ποικιλίας.

γιατί τα απορροφούν οι ρίζες του πεύκου. β. Η άλλη οµάδα αγελάδων. να προσθέσουµε στο χώµα της µίας µαργαρίτας. Επιλέγουµε την δεύτερη υπόθεση και κάνουµε την πρόβλεψη (υπόθεση εργασίας) ότι αν φυτέψουµε µία µαργαρίτα κάτω από το πεύκο και της προσφέρουµε τα θρεπτικά που της χρειάζονται. θα συγκρίνουµε την ποσότητα του γάλακτος. για να διαπιστώσουµε εάν. δεν υπάρχει καµία κάτω από το πεύκο. Μία άλλη υπόθεση που µπορούµε να κάνουµε είναι. που δεν ακούει µουσική χρησιµοποιείται ως «µάρτυρας». που παράγει κάθε οµάδα. α.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·17 βλους. Να διατυπώσετε δύο υποθέσεις για να αιτιολογήσετε γιατί δεν υπάρχουν µαργαρίτες κάτω από το πεύκο. πράγµατι. Μετά από κάποιο χρονικό διάστηµα µπορούµε να κάνουµε µετρήσεις και να συγκρίνουµε τις δύο µαργαρίτες. Μπορούµε να υποθέσουµε ότι οι µαργαρίτες δεν αναπτύσσονται κάτω από το πεύκο γιατί το φύλλωµά του δεν επιτρέπει στο ηλιακό φως να φτάσει σε αυτές. Μόνη διαφορά θα είναι ότι στον στάβλο που εκτρέφεται η µία οµάδα θα τοποθετήσουµε ηχεία. παράγει µεγαλύτερη ποσότητα. Τότε θα χωρίσουµε δύο οµάδες αγελάδων. θα αναπτυχθεί. η οµάδα που ακούει µουσική. που θα παίζουν µουσική. γ. Τις επόµενες ηµέρες. β. ότι κάτω από το πεύκο οι µαργαρίτες δεν λαµβάνουν τα θρεπτικά συστατικά που χρειάζονται. θρεπτικά συστατικά. γ. Στη µέση ενός µεγάλου κήπου υπάρχει ένα µεγάλο πεύκο. αν και στον υπόλοιπο κήπο έχουν φυτρώσει µαργαρίτες. Απάντηση: α. να φυτέψουµε δύο µαργαρίτες κάτω από το πεύκο και διατηρώντας όλους τους υπόλοιπους παράγοντες σταθερούς. Να περιγράψετε ένα πείραµα µε το οποίο θα αποδεικνύεται ότι η υπόθεση θα είναι σωστή. Να επιλέξετε µία από τις δύο υποθέσεις και να κάνετε µία υπόθεση εργασίας (πρόβλεψη) η οποία µπορεί να ελεγχθεί µε ένα πείραµα. Παρατηρούµε ότι. 17 . H επιστήµη της Bιολογίας 3. σε δύο ξεχωριστούς στάβλους. διατηρώντας όλους τους υπόλοιπους παράγοντες σταθερούς. Ένα πείραµα µε το οποίο θα προσπαθούσαµε να επιβεβαιώσουµε αυτήν την υπόθεση είναι.

18 * Σε αυτές τις εργασίες δίνονται τα βασικά στοιχεία που θα τα χρησιµοποιήσεις µαζί µε άλλες πληροφορίες που θα ψάξεις για να διατυπώσεις πιο εύκολα τη γνώµη σου. οι νοσηλευτές. νοσοκόµες. ανθοκοµίας. Ιατροί. οι τεχνολόγοι τροφίµων. οι απόφοιτοι σχολών όπως. οι αισθητικοί. οι φαρµακοποιοί. οι διαιτολόγοι. οι τεχνολόγοι ιατρικών εργαστηρίων. κτηνίατροι. περιβάλλοντος. είναι όλοι τους «βιολόγοι» µε διαφορετικούς τρόπους. Μερικά από τα επαγγέλµατα που εφαρµόζουν τις γνώσεις της Βιολογίας είναι. οι ιατροί. οι γεωπόνοι. ζωικής παραγωγής.1o(11-58) H επιστήµη της Bιολογίας 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·18 Μικρές έρευνες εργασίες* Πολλοί επιστήµονες εφαρµόζουν τις βιολογικές τους γνώσεις σε άλλα γνωστικά αντικείµενα. Έχουν όλοι γνώσεις βιολογίας. που απέκτησαν κατά την διάρκεια των σπουδών τους. οι κτηνίατροι. επιστηµών της θάλασσας. ιχθυοκαλλιεργειών. Να κάνετε µία µικρή έρευνα και να συντάξετε έναν κατάλογο µε επαγγέλµατα που σχετίζονται µε τους κλάδους της βιολογίας. δασολογίας και φυσικού περιβάλλοντος. . φυτικής παραγωγής. οι οδοντίατροι. δασολογίας και διαχείρισης περιβάλλοντος. γεωπονικής βιοτεχνολογίας. γεωπόνοι και δασολόγοι.

άνθρακας (C). ➤ Παρ’ όλο που οι έµβιοι οργανισµοί και ο άβιος κόσµος αποτελούνται από χηµικά στοιχεία. Αποτελούν το 96% του βάρους ενός οργανισµού. ποτάµια. OPΓANΩΣH THΣ ZΩHΣ . υπόγεια νερά. Ωκεανοί. Το νερό µε την µορφή βροχής. αποτελούν τα χηµικά µόρια.BIOΛOΓIKA ΣYΣTHMATA 1. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Οι οργανισµοί και τα αντικείµενα είναι υλικά σώµατα. ➤ Το νερό ανακυκλώνεται συνεχώς στον πλανήτη. ➤ Το κάλιο. ιχνοστοιχεία. νερό. η χηµική τους σύσταση είναι τελείως διαφορετική. για παράδειγµα. πέφτει στις θάλασσες. τα φυτά. Ο κύκλος του νερού έχει µεγάλη σηµασία για την διατήρηση της ζωής στη Γη. ➤ Τα 4 στοιχεία. στις λίµνες και στο έδαφος. φυσικοί νόµοι. όπως. Ανόργανες ενώσεις Λέξεις – κλειδιά: ανόργανες ενώσεις. λίµνες. υδρογόνο (H). οξυγόνο (O) και άζωτό (N). που προσλαµβάνουν νερό µε τις ρίζες τους και απο- 19 . αποτελούν το περιβάλλον που ζουν πολλοί οργανισµοί. χαλαζιού ή χιονιού. Στον κύκλο του νερού συµµετέχουν και ζωντανοί οργανισµοί. ➤ Το 70% της επιφάνειας του πλανήτη καλύπτεται από νερό. αποτελούνται από χηµικά στοιχεία και υπακούουν στους ίδιους φυσικούς και χηµικούς νόµους. το νάτριο και το µαγνήσιο συναντώνται σε πολύ µικρές ποσότητες στους οργανισµούς και γι’ αυτό ονοµάζονται ιχνοστοιχεία. αλλά και στους οργανισµούς. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Το νερό είναι µία απλή ανόργανη ένωση. χηµικοί νόµοι. που βρίσκεται σε µεγάλες ποσότητες στο περιβάλλον.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·19 1. που συµµετέχουν στον σχηµατισµό των ζωντανών οργανισµών. κύκλος του νερού.1 Τα µόρια της ζωής Λέξεις – κλειδιά: χηµικά στοιχεία. και επιστρέφει στην ατµόσφαιρα µε την εξάτµιση. άλατα.

όπως είναι το χλωριούχο νάτριο και τα άλατα ασβεστίου (συστατικό των οστών). µπορούν πολλές χηµικές ουσίες να διαλυθούν στο νερό και να αντιδράσουν µεταξύ τους. Έτσι. παίζουν σηµαντικό ρόλο στην οµαλή λειτουργία του οργανισµού.1o(11-58) 02-10-08 Kεφάλαιο 1ο ➤ ➤ ➤ ➤ 09:48 ™ÂÏ›‰·20 βάλλουν νερό στην ατµόσφαιρα από τα στόµατα των φύλλων τους. ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ – ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ Άλατα: είναι ανόργανες ενώσεις που εισάγονται στον οργανισµό µε την τροφή. γιατί έχει µεγάλη διαλυτική ικανότητα. ζωικών και φυτικών. µε το νερό µεταφέρονται ουσίες στο εσωτερικό όλων των οργανισµών. Το θαλασσινό νερό περιέχει 4% διαλυµένα άλατα. Τα άλατα είναι τα προϊόντα της ένωσης των οξέων µε τις βάσεις. Εποµένως το νερό των ποταµών και των λιµνών έχει διαφορετική περιεκτικότητα σε άλατα. που το νερό είναι «γλυκό». Το νερό είναι µία απλή ανόργανη ένωση. από το νερό των θαλασσών. που βρίσκεται σε µεγάλες ποσότητες στο περιβάλλον. Το νερό βοηθάει στην οµαλή λειτουργία των κυττάρων για δύο κυρίως λόγους: α. Τα άλατα. β. έτσι ούτε το νερό της βροχής. περιέχει άλατα. Το νερό που εξατµίζεται δεν περιέχει άλατα. EPΩTHΣEIΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 20 1. Το νερό βοηθάει στην οµαλή λειτουργία των κυττάρων για δύο κυρίως λόγους: α. Τα κύτταρα επίσης περιέχουν νερό. Τα άλατα αυτά φθάνουν στις θάλασσες µέσω των ποταµών. γιατί έχει µεγάλη διαλυτική ικανότητα. Αυτό είναι σηµαντικό γιατί µπο- . µε την διαδικασία της διαπνοής. Το 70% των οργανισµών αποτελείται από νερό. στους οργανισµούς και στα κύτταρά τους. άλλα είδη οργανισµών να έχουν προσαρµοστεί στο θαλάσσιο περιβάλλον και άλλα είδη στο περιβάλλον των λιµνών και των ποταµών. που φθάνει στις λίµνες και το έδαφος. Το νερό των ποταµών παρασύρει άλατα από το έδαφος και τα γύρω πετρώµατα και τα µεταφέρει στη θάλασσα. Αυτό έχει σαν αποτέλεσµα. Γιατί το νερό είναι τόσο σηµαντικό για τα κύτταρα και τους οργανισµούς.

4.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·21 ρούν να διαλυθούν στο νερό πολλές χηµικές ουσίες και να αντιδράσουν µεταξύ τους. µε την διαδικασία της διαπνοής. όπως για παράδειγµα τα φυτά. Το νερό που εξατµίζεται δεν περιέχει άλατα. δεν περιέχει άλατα. 3. το νάτριο και το µαγνήσιο. Ποια η χρησιµότητα των αλάτων για τους οργανισµούς. µε το νερό µεταφέρονται ουσίες στο εσωτερικό όλων των οργανισµών. ποτάµια. Τα άλατα. υπόγεια νερά και αποτελούν το περιβάλλον στο οποίο ζουν πολλοί οργανισµοί. λίµνες. Τα στοιχεία. λίµνες. παίζουν σηµαντικό ρόλο στην ανάπτυξη και στην οµαλή λειτουργία του οργανισµού. των ποταµών και του υπόγειου υδροφόρου ορίζοντα. που προσλαµβάνουν νερό µε τις ρίζες τους και αποβάλλουν νερό στην ατµόσφαιρα από τα στόµατα των φύλλων τους. Τι είναι τα ιχνοστοιχεία. Εξατµίζεται από οποιαδήποτε επιφάνεια (έδαφος. Σε τι διαφέρει το νερό της θάλασσας. θάλασσες) και επιστρέφει στη γη σαν βροχή. 21 . Τέτοια είναι το κάλιο. ζωικών και φυτικών. Ποια πορεία ακολουθεί το νερό στον πλανήτη. Το νερό ανακυκλώνεται συνεχώς στον πλανήτη. ποτάµια. β. οδήγησε άλλους οργανισµούς να προσαρµοστούν στο αλµυρό νερό της θάλασσας και άλλους στο «γλυκό» νερό των λιµνών και των ποταµών. Τα άλατα αυτά φθάνουν στις θάλασσες µέσω των ποταµών. Oργάνωση της ζωής Bιολογικά συστήµατα 2. Στον κύκλο του νερού συµµετέχουν και ζωντανοί οργανισµοί. από το νερό των λιµνών. Το νερό των ποταµών παρασύρει άλατα από το έδαφος και τα γύρω πετρώµατα και τα µεταφέρει στη θάλασσα. Η διαφορά αυτή του θαλασσινού νερού από το νερό των ποταµών και των λιµνών. λέγονται ιχνοστοιχεία. όπως είναι το χλωριούχο νάτριο και τα άλατα ασβεστίου (που είναι συστατικό των οστών). Το 70% της επιφάνειας του πλανήτη αποτελείται από ωκεανούς. χαλάζι ή χιόνι. γι’ αυτό το νερό της βροχής. Το θαλασσινό νερό περιέχει 4% διαλυµένα άλατα. που φθάνει στις λίµνες και το έδαφος. που συναντώνται σε πολύ µικρές ποσότητες στους οργανισµούς και είναι απαραίτητα για την οµαλή λειτουργία του. Το νερό των ποταµών και των λιµνών διαφέρει από το νερό των θαλασσών ως προς την περιεκτικότητα σε άλατα. Επίσης το 70% των οργανισµών αποτελείται από νερό.

που το διαφοροποιούν από τις υπόλοιπες ενώσεις. που βρίσκονται στο πλανήτη. όπου d είναι η πυκνότητα m είναι η µάζα του σώµατος V είναι ο όγκος του σώµατος Συµπεραίνουµε ότι ο πάγος είναι λιγότερο πυκνός (µικρότερη πυκνότητα. Μερικές από αυτές είναι οι παρακάτω: • Το µόριο του νερού (H2O) αποτελείται από δύο άτοµα υδρογόνου και ένα άτοµο οξυγόνου. Τι θα συνέβαινε αν ο πάγος ήταν βαρύτερος από το νερό. Γνωρίζετε γιατί το νερό έχει τόσο µεγάλη σηµασία για την διατήρηση της ζωής στον πλανήτη. Το νερό έχει µεγάλη επιφανειακή τάση.1o(11-58) Kεφάλαιο 1ο 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·22 ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ–AΠANTHΣEIΣ 1. αν διαστελλόταν κανονικά. έχει µικρότερο όγκο (V) στους 4 οC κι όχι στους 0 οC. • Το νερό έχει µεγάλη σηµασία για την διατήρηση της ζωής. Το µόριο του νερού σχηµατίζει ένα δίπολο. υψηλό σηµείο τήξεως και υψηλή ειδική θερµότητα εξατµίσεως. θα βυθιζόταν µέσα σ’ αυτό και τότε οι ωκεανοί. µόλις θα έπεφτε η θερµοκρασία του περιβάλλοντος. Μία ορισµένη µάζα (m) νερού. χάρη στις φυσικοχηµικές του ιδιότητες. και αυτό έχει σαν αποτέλεσµα τον χειµώνα να µην πήζει το νερό των θαλασσών και των λιµνών. Το νερό παρουσιάζει µία ανωµαλία κατά την διαστολή του. Γι’ αυτό ο πάγος επιπλέει στο νερό. όπως το υψηλό σηµείο ζέσεως. ενώ ταυτόχρονα ο πάγος. Με βάση τον τύπο που µάθαµε από την φυσική: d = m / V. • Μία πολύ σηµαντική ιδιότητα του νερού. οπότε τα ψάρια ζουν στον πυθµένα. που πιθανώς επιπλέει στο νερό. είναι η αύξηση του όγκου του κατά την µετατροπή του σε πάγο. δρα σαν µονωτής. Στην περίπτωση . δηλαδή. είναι πιο ελαφρύς από το νερό. που έχει σαν αποτέλεσµα τα µόρια του νερού να παραµένουν σε µικρά σηµεία του εδάφους. το κάνει να έχει µεγάλη διαλυτική ικανότητα και γι’ αυτό διαλύονται πολλές χηµικές ενώσεις σε αυτό. 22 Αν ο πάγος ήταν βαρύτερος από το νερό. d) από το νερό και άρα. οι λίµνες και τα ποτάµια θα πάγωναν από τον βυθό ως την κορυφή. έχει µία περιοχή περισσότερο αρνητική και µία περιοχή περισσότερο θετική (σαν να λέµε «δύο πόλους»). όπως θα έπρεπε. • Επίσης το νερό έχει ορισµένες ιδιότητες µε µεγάλη σηµασία. Αυτή ακριβώς η ιδιότητά του.

Οι πολυσακχαρίτες αποτελούνται από την ένωση πολλών µονοσακχαριτών. το άµυλο. Oργάνωση της ζωής Bιολογικά συστήµατα Οργανικές ενώσεις Λέξεις – κλειδιά: πρωτεϊνες. το γλυκογόνο. δηλαδή παίζουν σηµαντικό ρόλο στις λειτουργίες του. Από τα 170 αµινοξέα που υπάρχουν στη φύση. 23 . ➤ Οι ενώσεις του άνθρακα (C). Οι ενώσεις ονοµάστηκαν οργανικές. µε το υδρογόνο (H). γι’ αυτό αποτελούν πηγή ενέργειας για τους οργανισµούς. όπως η γλυκόζη. µπορεί να είναι: – απλοί. ➤ Οι οργανικές ενώσεις που συναντάµε στα κύτταρα των οργανισµών είναι: – οι υδατάνθρακες – οι πρωτεΐνες – τα νουκλεϊκά οξέα – τα λιπίδια ➤ Οι υδατάνθρακες ή αλλιώς σάκχαρα. Οι υδατάνθρακες κατά την διάσπασή τους απελευθερώνουν µεγάλα ποσά ενέργειας. Μία οµάδα πρωτεϊνών είναι τα ένζυµα. υδατάνθρακες. που λέγονται πολυσακχαρίτες. άνθρακας (C). µόνο τα 20 συµµετέχουν στην δηµιουργία πρωτεϊνών. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Όπως µάθαµε τα 4 στοιχεία. οξυγόνο (O) και άζωτο (N). Επίσης πολλοί υδατάνθρακες αποτελούν δοµικό συστατικό των κυττάρων. το οξυγόνο (O). επειδή συγκροτούν τους ζωντανούς οργανισµούς.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·23 αυτή θα ήταν πολύ δύσκολο να ξεπαγώσουν οι πάγοι και τότε δεν θα µπορούσαν να επιβιώσουν οι ζωντανοί οργανισµοί. τα αµινοξέα. Οι πρωτεΐνες είναι δοµικά συστατικά του κυττάρου αλλά και λειτουργικά. νουκλεϊκά οξέα. ➤ Οι πρωτεΐνες είναι σύνθετα χηµικά µόρια που αποτελούνται από απλούστερα µόρια. τα οποία βοηθούν να γίνουν ταχύτατα οι χηµικές αντιδράσεις στο εσωτερικό των κυττάρων. υδρογόνο (H). που συµµετέχουν στον σχηµατισµό των ζωντανών οργανισµών. λέγονται οργανικές ενώσεις. που είναι µονοσακχαρίτης – σύνθετοι όπως η κυτταρίνη. το άζωτο (N). Τα αµινοξέα ενώνονται µεταξύ τους µε πεπτιδικούς δεσµούς και σχηµατίζουν χιλιάδες διαφορετικές πρωτεΐνες ή πολυπεπτίδια. αποτελούν τα χηµικά µόρια. λιπίδια.

Οι ενώσεις του άνθρακα µε το υδρογόνο. οι πρωτεΐνες.τι κατά την διάσπαση των υδατανθράκων. Κατά την διάσπαση των λιπιδίων απελευθερώνεται πολύ µεγαλύτερο ποσό από ό. Οι ενώσεις ονοµάστηκαν οργανικές. τα νουκλεϊκά οξέα και τα λιπίδια. το άζωτο λέγονται οργανικές ενώσεις. επειδή συγκροτούν τους ζωντανούς οργανισµούς. όµως έχουν και λει- .1o(11-58) Kεφάλαιο 1ο 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·24 ➤ Υπάρχουν δύο κύρια είδη νουκλεϊκών οξέων. τα οποία ενώνονται µεταξύ τους και σχηµατίζουν πολυνουκλεοτιδικές αλυσίδες. Τα νουκλεϊκά οξέα αποτελούνται από απλούστερα µόρια. Οι πρωτεΐνες. EPΩTHΣEIΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. Ποιες είναι οι κυριότερες οργανικές ενώσεις που συναντάµε στα κύτταρα των οργανισµών. Ποιες οργανικές ενώσεις έχουν και δοµικό και λειτουργικό ρόλο στα κύτταρα. Ένα µόριο λίπους σχηµατίζεται από την ένωση τριών µορίων λιπαρών οξέων µε ένα µόριο γλυκερόλης. το οξυγόνο. τα λιπίδια και πολλοί υδατάνθρακες αποτελούν δοµικό συστατικό των κυττάρων. Οι κυριότερες οργανικές ενώσεις που συναντάµε στα κύτταρα των οργανισµών είναι οι υδατάνθρακες. τα νουκλεοτίδια. Ποιες από τις οργανικές ενώσεις που γνωρίζετε έχουν δοµικό ρόλο στα κύτταρα. 3. Ποιες ενώσεις ονοµάζουµε οργανικές. ➤ Τα λιπίδια είναι δοµικά συστατικά των κυττάρων και αποθήκες ενέργειας των οργανισµών. Οι πρωτεΐνες είναι δοµικά συστατικά του κυττάρου. το δεοξυριβονουκλεϊκό οξύ ή DNA και το ριβονουκλεϊκό οξύ ή RNA. Το διοξείδιο του άνθρακα κατατάσσεται στις ανόργανες ενώσεις. 2. Ο ρόλος των νουκλεϊκών οξέων είναι η αποθήκευση των κληρονοµικών πληροφοριών και ο έλεγχος των λειτουργιών των κυττάρων των οργανισµών. 24 4.

δ. α. β. Oργάνωση της ζωής Bιολογικά συστήµατα 5. Ποια είναι τα µικρότερα µόρια από τα οποία αποτελούνται: α.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·25 τουργικό ρόλο στο κύτταρο.τι κατά την διάσπαση των υδατανθράκων. τα νουκλεϊκά οξέα. Ποιες οργανικές ενώσεις καθορίζουν την κληρονοµικότητα και ελέγχουν τις λειτουργίες των κυττάρων. Ποιος είναι ο ρόλος τους στα κύτταρα. ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. τα οποία βοηθούν να γίνουν ταχύτατα οι χηµικές αντιδράσεις στο εσωτερικό των κυττάρων. 8. που βοηθούν να γίνουν ταχύτατα οι χηµικές αντιδράσεις στο εσωτερικό των κυττάρων. 6. τα νουκλεϊκά οξέα από νουκλεοτίδια. β. Ποιες οργανικές ενώσεις όταν διασπώνται ελευθερώνουν µεγάλα ποσά ενέργειας. τα λίπη από τρία µόρια λιπαρών οξέων και ένα µόριο γλυκερόλης. οι πρωτεϊνες. Οι υδατάνθρακες και τα λιπίδια όταν διασπώνται απελευθερώνουν µεγάλα ποσά ενέργειας. οι πολυσακχαρίτες αποτελούνται από µονοσακχαρίτες. Κατά την διάσπαση των λιπιδίων απελευθερώνεται πολύ µεγαλύτερο ποσό από ό. οι πρωτεΐνες αποτελούνται από αµινοξέα. γι’ αυτό είναι αποθήκες ενέργειας των οργανισµών. Τα νουκλεϊκά οξέα. γ. Τι είναι τα ένζυµα. γ. το δεοξυριβονουκλεϊκό οξύ ή DNA και το ριβονουκλεϊκό οξύ ή RNA. Τα ένζυµα είναι µία οµάδα πρωτεϊνών. δ. 7. οι πολυσακχαρίτες. τα λίπη. Να αντιστοιχίσετε τους όρους της στήλης Ι µε τους όρους της στήλης ΙΙ: Απάντηση: Ι Πρωτεϊνες Υδατάνθρακες Νουκλεϊκά οξέα ιι Αµινοξέα Μονοσακχαρίτες Νουκλεοτίδια 25 . Μία οµάδα πρωτεϊνών είναι τα ένζυµα. δηλαδή.

Γ. Τα δοµικά συστατικά των πρωτεϊνών είναι τα αµινοξέα. γιατί σε αυτό µπορούν να διαλυθούν πολλές χηµικές ουσίες. Αν συµπληρώσετε σωστά την ακροστιχίδα στη χρωµατιστή στήλη θα σχηµατιστεί η σηµαντικότερη ανόργανη ένωση στον πλανήτη µας: Απάντηση: ΝΟΥΚΛΕΟΤΙ∆ΙΑ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΡΙΒΟΝΟΥΚΛΕΪΚΟ ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ 26 . Το νερό είναι το κυριότερο συστατικό των οργανισµών. Έχει µεγάλη διαλυτική ικανότητα. ενώ των υδατανθράκων οι µονοσακχαρίτες.1o(11-58) Kεφάλαιο 1ο 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·26 2. Να συµπληρώσετε µε τους κατάλληλους όρους τα κενά στις παρακάτω προτάσεις: Απάντηση: α. και αποτελεί περίπου το 70% του ανθρώπινου σώµατος. 3. Τα νουκλεϊκά οξέα είναι το δεοξυριβονουκλεϊκό οξύ (DNA) και το ριβονουκλεϊκό οξύ (RNA). β.

………. Οι υδατάνθρακες: α. προσλαµβάνουν νερό µε …………… (7) και ελευθερώνουν νερό στην ατµόσφαιρα από ………… ………. σχηµατίζουν πρωτεΐνες γ. Τα ………… (9) του ασβεστίου και το ………… . το α και το β 4. Τα χερσαία φυτά λαµβάνουν µέρος στον κύκλο του νερού µε την διαδικασία της ……………. Το νερό είναι: α. σχηµατίζουν τα ένζυµα 5. αποτελούνται από νουκλεοτίδια β.. (4) και …………………(5). Γ. είναι ανόργανες ενώσεις. αποτελούνται από αµινοξέα β. 27 . (10). µία απλή οργανική ένωση β. κατά την οποία. Να συµπληρώσετε την λέξη ή τις λέξεις που λείπουν από τις παρακάτω φράσεις: α. µία ανόργανη ένωση γ. γ. Τα νουκλεϊκά οξέα: α. αποτελούνται από µονοσακχαρίτες γ. ………….1) Α. που παίζουν σηµαντικό για την ανάπτυξη και την λειτουργία του οργανισµού. Χηµικά στοιχεία που συναντώνται σε µικρές ποσότητες στους οργανισµούς όπως το κάλιο και το νάτριο τα ονοµάζουµε …………(1). ενώνονται µεταξύ τους µε πεπτιδικούς δεσµούς β. Τα αµινοξέα: α. Να επιλέξετε την σωστή πρόταση: Oργάνωση της ζωής Bιολογικά συστήµατα 1. Το νερό …………… (2) από κάθε επιφάνεια στη γη και επιστρέφει µε τη µορφή …………. είναι πηγή ενέργειας για τους οργανισµούς γ. είναι αποθήκες ενέργειας του οργανισµού γ.. ιχνοστοιχείο 2.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·27 1 Ο ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ (ΕΝΟΤΗΤΑ 1. (6). αποτελούνται από νουκλεοτίδια Β. σχηµατίζουν πολυνουκλεοτιδικές αλυσίδες 3. Γιατί διαφέρει το νερό της θάλασσας από το νερό των λιµνών. β. αποτελούνται από λιπαρά οξέα β. Τα λιπίδια: α. (8). (3).

µε άλλα λόγια. έχουν αρκετά κοινά χαρακτηριστικά. Κάθε κύτταρο προέρχεται από άλλο κύτταρο. Το ευκαρυωτικό κύτταρο ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Αν και τα ευκαρυωτικά κύτταρα διαφέρουν µεταξύ τους. ευκαρυωτικό. – το κυτταρικό τοίχωµα 28 . – τα λυσοσώµατα. – τα µιτοχόνδρια. – το αδρό ενδοπλασµατικό δίκτυο. το κύτταρο είναι η µικρότερη µορφή ζωής που επιτελεί της χαρακτηριστικές λειτουργίες της ζωής και όλοι οι ζωντανοί οργανισµοί αποτελούνται από κύτταρα. ➤ Τα ευκαρυωτικά κύτταρα τα διακρίνουµε σε ζωικά και φυτικά. – ο πυρήνας. ➤ Τα κύτταρα τα διακρίνουµε σε προκαρυωτικά και ευκαρυωτικά. προκαρυωτικό. – το σύµπλεγµα Golgi. – τα κενοτόπια. οργα- ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Σύµφωνα µε την κυτταρική θεωρία. στον οποίο βρίσκεται το γενετικό τους υλικό και περιβάλλεται από την πυρηνική µεµβράνη.2 Κύτταρο: Η µονάδα της ζωής Λέξεις – κλειδιά: κύτταρο. ➤ Κοινά χαρακτηριστικά των ευκαρυωτικών ζωικών κυττάρων είναι: – η πλασµατική µεµβράνη. ∆ηλαδή.1o(11-58) Kεφάλαιο 1ο 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·28 1. ➤ Επιπλέον στα ευκαρυωτικά φυτικά κύτταρα συναντάµε: – τα χυµοτόπια. ➤ Τα ευκαρυωτικά κύτταρα διαθέτουν έναν καλά σχηµατισµένο πυρήνα. το κύτταρο είναι η δοµική και λειτουργική µονάδα της ζωής. – το λείο ενδοπλασµατικό δίκτυο. κυτταρικά νίδια. – τους χλωροπλάστες. – το κυτταρόπλασµα. – τα ριβοσώµατα.

αλλά υπάρχουν και ελεύθερα στο κυτταρόπλασµα. Βρίσκονται στο αδρό ενδοπλασµατικό δίκτυο.ωοειδές ∆οµή: περιβάλλεται από πυρηνική µεµβράνη µε πόρους για ανταλλαγή µορίων µε κυτταρόπλασµα Λειτουργία:Περιέχει το γενετικό υλικό (DNA). ωοειδές. φαίνονται στον παρακάτω πίνακα: ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΕΥΚΑΡΥΩΤΙΚΟΥ KYTTAPOY KAΙ ΣΤΟ ΖΩΙΚΌ ΚΎΤΤΑΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΦΥΤΙΚΌ ΚΎΤΤΑΡΟ Πλασµατική µεµβράνη ∆οµή: πρωτεϊνες και λιπίδια Λειτουργία: α. να διαχωρίζει το κύτταρο από το περιβάλλον του.χ. να ελέγχει ποιες ουσίες εισέρχονται και ποιες εξέρχονται από το κύτταρο. τα µυϊκά κύτταρα διαθέτουν περισσότερα µιτοχόνδρια από άλλα κύτταρα. Αδρό ενδοπλασµατικό δίκτυο (ΑΕ∆) ∆οµή: σύστηµα µεµβρανικών σάκων και σωλήνων που είναι σε επαφή µε την πυρηνική και πλασµατική µεµβράνη. Λειτουργία: τροποποιεί πρωτεϊνες και λιπίδια και τους δίνει την τελική τους µορφή. Λείο ενδοπλασµατικό δίκτυο (ΛΕ∆) ∆οµή: σύστηµα µεµβρανικών σάκων και σωλήνων είναι σε επαφή µε το αδρό Ε∆. καθώς και οι διαφορές του ζωικού από το φυτικό κύτταρο.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·29 Τα κυριότερα µέρη των ευκαρυωτικών κυττάρων. Λειτουργία:σύνθεση λιπιδίων και αποθήκευση ορισµένων πρωτεϊνών Σύµπλεγµα Golgi ∆οµή: σύνολο πεπλατυσµένων σάκων. π. Λειτουργία: στις µεµβράνες του περνούν οι πρωτεϊνες που συντίθενται στα ριβοσώµατα. Κυτταρόπλασµα ∆οµή: χώρος µεταξύ πυρήνα και κυτταρικής µεµβράνης. β. 29 . Επάνω στις µεµβράνες του υπάρχουν ριβοσώµατα. Ριβοσώµατα ∆οµή: Πρωτεΐνες και RNA. Λειτουργία: εκεί παράγεται η απαραίτητη για το κύτταρο ενέργεια µε διάσπαση χηµικών ενώσεων (κυτταρική αναπνοή). Λυσοσώµατα ∆οµή: σφαιρικοί σάκοι µε ένζυµα. Λειτουργία: τα ένζυµα που περιέχουν διασπούν πρωτεϊνες ή µικροοργανισµούς. Πυρήνας (κέντρο ελέγχου κυττάρου) Σχήµα: σφαιρικό . που εισέρχονται στον οργανισµό µας Μιτοχόνδρια Ο αριθµός τους ποικίλλει ανάλογα µε τις ανάγκες του κυττάρου. ∆οµή: περιβάλλεται από διπλή µεµβράνη και περιέχει πολλά ένζυµα. Λειτουργία: Σύνθεση πρωτεϊνών. σφαιρικό. ∆ΕΝ έχει ριβοσώµατα. ΜΟΝΟ ΣΤΟ ΖΩΙΚΟ KYTTAPO Oργάνωση της ζωής Bιολογικά συστήµατα ΜΟΝΟ ΣΤΟ ΦΥΤΙΚΟ ΚΥΤΤΑΡΟ Σχήµα:Επίµηκες.

προηγούµαι). ο κενός χώρος εντός οποιουδήποτε σώµατος. Σχήµα: Φακοειδές ∆οµή: διπλή µεµβράνη. Λειτουργία: Αποθήκη θρεπτικών ουσιών για το κύτταρο. κυτταρίνη. ευκαρυωτικό κύτταρο. και χλωροφύλλη. π. δηλαδή σύνθεση οργανικών µορίων και οξυγόνου από απλά ανόργανα µόρια. περιβάλλεται από την πυρηνική µεµβράνη και φαίνεται καθαρά στο µικροσκόπιο. ευκαρυωτικό κύτταρο: αρχαίες ελληνικές λέξεις ευ = καλά + κάρυον = ο πυρήνας. αµπάρι). προηγείται του ευκαρυωτικού. η εµφάνιση του προκαρυωτικού κυττάρου. ονοµάστηκε έτσι. από όπου και οι λέξεις έγκυος.που όταν είναι σύνθετη µε άλλη λέξη σηµαίνει: µπροστά (π. Λειτουργία: είναι ανθεκτικό. Εποµένως.χ. ΜΟΝΟ ΣΤΟ ΦΥΤΙΚΟ ΚΥΤΤΑΡΟ Χυµοτόπια: Kαταλαµβάνει το µεγαλύτερο µέρος του φυτικού κυττάρου. που πρόκειται να διασπαστούν (τροφή ή µικροοργανισµοί). πολλά ένζυµα.1o(11-58) Kεφάλαιο 1ο 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·30 ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΕΥΚΑΡΥΩΤΙΚΟΥ KYTTAPOY Κενοτόπια Χλωροπλάστης Βρίσκονται µόνο στα κύτταρα των φυτικών κυττάρων που φωτοσυνθέτουν. προκαρυωτικό κύτταρο: από την πρόθεση προ . Προκαρυωτικό είναι το κύτταρο. (νερό και διοξείδιο του άνθρακα) Κυτταρικό τοίχωµα περιβάλλει την πλασµατική µεµβράνη του φυτικού κυττάρου ∆οµή: αποτελείται κυρίως από τον πολυσακχαρίτη. 30 . κυοφορώ. ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ – ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ κύτταρο: προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη το κύτταρον ή ο κύτταρος = το κοίλωµα. που το γενετικό του υλικό. Ακόµη. προσφέρει στήριξη στο κύτταρο. χ. καθαρά σχηµατισµένο πυρήνα. (Η λέξη προέρχεται είναι το ρήµα κύω = χωρώ. είναι αυτό που ο πυρήνας του είναι καλά σχηµατισµένος. δεν περιβάλλεται από πυρηνική µεµβράνη και άρα δεν έχει καλά. Π.χ. γιατί εξελικτικά. Στη βιολογία το κύτταρο είναι δοµική και λειτουργική µονάδα της ζωής. KAΙ ΣΤΟ ΖΩΙΚΌ ΚΎΤΤΑΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΦΥΤΙΚΌ ΚΎΤΤΑΡΟ Κυστίδια που περιέχουν υδατώδες υγρό ΜΟΝΟ ΣΤΟ ΖΩΙΚΟ KYTTAPO Πεπτικά κενοτόπια: Σχηµατίζονται όταν εισέρχονται στο κύτταρο σωµατίδια. καθώς και η λέξη κύτος. περιέχω. όπως όλα δείχνουν. κύτος πλοίου = κοίλωµα. Λειτουργία:Φωτοσύνθεση. στα κύτταρα των φύλλων της ελιάς κι όχι στα κύτταρα της ρίζας.

. Γ............1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·31 2 ο ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ (ΕΝΟΤΗΤΑ 1.................... που τροποποιεί τις πρωτεΐνες και δίνει στα λιπίδια την τελική τους µορφή. (5) είναι ένα σύνολο πεπλατυσµένων δίσκων......................... 2... Ποια είναι η δοµή της πλασµατικής µεµβράνης του κυττάρου και ποιος είναι ο ρόλος της..................................... Το σύµπλεγµα Gοlgi είναι το κέντρο παραγωγής ενέργειας του κυττάρου... Το µιτοχόνδριο περιέχει ένζυµα που διασπούν την τροφή ή τους µικροοργανισµούς που εισέρχονται στον οργανισµό µας... ………….... Να σηµειώσετε µε ένα (+)....................................... 3...........και στα δύο Αδρό......................... 5. στο οποίο γίνεται η σύνθεση λιπιδίων και αποθήκευση ορισµένων πρωτεϊνών......................... ποια από τα παρακάτω οργανίδια υπάρχουν µόνο στο φυτικό κύτταρο...................... Μιτοχόνδριο............. Μέρη του κυττάρου ............... ∆.......................................... (3) που έχει στην επιφάνειά του ριβοσώµατα και σε ………… (4)....................... Χυµοτόπια υπάρχουν και στο ζωικό και στο φυτικό κύτταρο.............. δίκτυο ...φυτικό . ενδοπλασµατικό .................... Το …………….......................... Β.............. 31 ..... Στα ριβοσώµατα γίνεται η σύνθεση των πρωτεϊνών 4.....2 Το ευκαρυωτικό κύτταρο) Oργάνωση της ζωής Bιολογικά συστήµατα Α........... Να σηµειώσετε ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι σωστές και ποιες λανθασµένες: 1.............................. Το ενδοπλασµατικό δίκτυο διακρίνεται σε …………........................... Πεπτικό κενοτόπιο... Ριβόσωµα............... Η πλασµατική µεµβράνη περιβάλλει τον πυρήνα....................................................ζωικό................ Να συµπληρώσετε µε τις σωστές λέξεις τα παρακάτω κενά: Το …………………(1) είναι ο χώρος του κυττάρου µεταξύ του ………….... µόνο στο ζωικό ή και στα δυο....... Χλωροπλάστης ........................................................... (2) και της πλασµατικής µεµβράνης του κυττάρου..

➤ Τα βακτήρια είναι οι πιο χαρακτηριστικοί προκαρυωτικοί οργανισµοί. π. βακτήριο. Τα βακτήρια είναι µονοκύτταροι οργανισµοί. να ελαττώσουν τον µεταβολισµό τους και να παραµείνουν στην κατάσταση αυτή για όσο καιρό συνεχιστούν οι αντίξοες συνθήκες. – Στο κυτταρόπλασµά του δεν υπάρχουν µεµβρανικά οργανίδια. όπου εκεί γίνεται η σύνθεση των πρωτεϊνών τους. – Πολλά βακτήρια έχουν ένα ακόµη περίβληµα. ➤ Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του βακτηρίου. – Πολλά βακτήρια φέρουν µαστίγια ή βλεφαρίδες. Όταν οι περιβαλλοντικές συνθήκες βελτιωθούν. τότε το κάθε ενδοσπόριο µετατρέπεται και πάλι σε βακτήριο. ∆ηλαδή τα βακτήρια αυτά µπορούν να αφυδατωθούν. που έχει διαφορετική σύσταση από αυτήν του ευκαρυωτικού φυτικού κυττάρου. – Εξωτερικά περιβάλλεται από κυτταρικό τοίχωµα. 32 . – Το γενετικό υλικό του βακτηρίου δεν περιβάλλεται από πυρηνική µεµβράνη. – Πολλά βακτήρια όταν βρεθούν σε δύσκολες συνθήκες. που τα βοηθούν στην κίνηση. που περιβάλλει το κυτταρικό τους τοίχωµα και λέγεται κάψα. – Το κύτταρο του βακτηρίου είναι µικρότερο σε µέγεθος από το ευκαρυωτικό. ενδοσπόρια. – Έχει πλασµατική µεµβράνη. πολύ υψηλές ή πολύ χαµηλές θερµοκρασίες µετατρέπονται σε ενδοσπόρια. πυρηνική µεµβράνη. – Στο κυτταρόπλασµα υπάρχουν ελεύθερα ριβοσώµατα.1o(11-58) Kεφάλαιο 1ο 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·32 Το προκαρυωτικό κύτταρο Λέξεις – κλειδιά: προκαρυωτικό κύτταρο. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Προκαρυωτικά ονοµάζονται τα κύτταρα των οποίων το γενετικό υλικό δεν περιβάλλεται από πυρηνική µεµβράνη. όµοια µε αυτήν του ευκαρυωτικού κυττάρου.χ.

όπως η αµοιβάδα. όπως είναι τα πρωτόζωα. συνεργασία. βλεφαρίδων. κυανοβακτήρια. όπως π. πολυκύτταρος οργανισµός. τα µονοκύτταρα φύκη και τα κυανοβακτήρια. ➤ Οι µονοκύτταροι οργανισµοί µπορεί να είναι προκαρυωτικοί. είτε πολυκύτταροι. εξειδίκευση. ή σχηµατίζουν ψευδοπόδια.χ. ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ – ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ µονοκύτταρος: µόνος + κύτταρο = αυτός που αποτελείται από ένα µόνο κύτταρο. ➤ Μερικά χαρακτηριστικά των πολυκύτταρων οργανισµών είναι τα εξής: ➤ Οι πολυκύτταροι οργανισµοί αποτελούνται από πολλά και διαφορετικά ευκαρυωτικά κύτταρα. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Οι οργανισµοί είναι είτε µονοκύτταροι. πολυκύτταρος: πολύς +κύτταρο = αυτός που αποτελείται από πολλά κύτταρα. αλλά µπορούµε να τους παρατηρήσουµε µε το µικροσκόπιο. αλλά µπορεί να είναι και ευκαρυωτικοί. ➤ Το µοναδικό τους κύτταρο επιτελεί όλες τις λειτουργίες της ζωής. ➤ Τα κύτταρα των πολυκύτταρων οργανισµών είναι εξειδικευµένα για να επιτελούν ορισµένες λειτουργίες. µερικοί µύκητες και µερικά φύκη. όµως συνεργάζονται για να επιβιώσει ο οργανισµός. φύκη.χ. ➤ Μερικά χαρακτηριστικά των µονοκύτταρων οργανισµών είναι τα εξής: ➤ Οι µονοκύτταροι οργανισµοί είναι απλούστεροι.α. ανάπτυξη κ. όπως π. ➤ Υπάρχουν µονοκύτταροι οργανισµοί που φωτοσυνθέτουν. δεν είναι ορατοί µε γυµνό µάτι. όπως είναι τα βακτήρια και τα κυανοβακτήρια. 33 . ➤ Οι µονοκύτταροι οργανισµοί κινούνται µε την βοήθεια µαστιγίων. αναπαραγωγή.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·33 ∆ιαφορετικά κύτταρα για διαφορετικές λειτουργίες Oργάνωση της ζωής Bιολογικά συστήµατα Λέξεις – κλειδιά: µονοκύτταρος οργανισµός.

Το αδρό. Παρατηρώντας µε το ηλεκτρονικό µικροσκόπιο διακρίνουµε δύο µορφές ενδοπλασµατικού δικτύου. Η πλασµατική µεµβράνη αποτελείται από πρωτεϊνες και λιπίδια Ο ρόλος της είναι διπλός: α. 34 . φέρει στην επιφάνειά του ριβοσώµατα. δίνουν την εντύπωση ότι είναι τραχιά η επιφάνειά του. να διαχωρίζει το κύτταρο από το περιβάλλον του β. Οι πρωτεϊνες που συντίθενται σε αυτά τα ριβοσώµατα περνούν στις µεµβράνες του ενδοπλασµατικού δικτύου. Ονοµάστηκε αδρό (τραχύ) γιατί τα ριβοσώµατα που βρίσκονται πάνω του. Στο λείο ενδοπλασµατικό δίκτυο συντίθενται λιπίδια. αλλά αποθηκεύονται και ορισµένες πρωτεΐνες. Ποια είναι η δοµή της πλασµατικής µεµβράνης και ποιος είναι ο ρόλος της στο κύτταρο. Το λείο ενδοπλασµατικό δίκτυο. που είναι σε επαφή µε την πυρηνική και την πλασµατική µεµβράνη. να ελέγχει ποιες ουσίες εισέρχονται και ποιες εξέρχονται από το κύτταρο. 2. Ποιες κατηγορίες γνωρίζετε. Τι είναι το ενδοπλασµατικό δίκτυο. το αδρό και το λείο.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·34 Kεφάλαιο 1ο ευκαρυωτικοί πρωτόζωα µύκητες µερικά φύκη Mονοκύτταροι βακτήρια Oργανισµοί προκαρυωτικοί Πολυκύτταροι κυανοβακτήρια αποτελούνται από εξειδικευµένα ευκαρυωτικά κύτταρα που συνεργάζονται µεταξύ τους EPΩTHΣEIΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. Το ενδοπλασµατικό δίκτυο είναι ένα σύστηµα µεµβρανικών σάκων και σωλήνων. όµως δεν φέρει ριβοσώµατα στην επιφάνειά του και είναι σε επαφή µε το αδρό ενδοπλασµατικό δίκτυο. είναι επίσης ένα σύστηµα µεµβρανικών σωλήνων.

Οι χλωροπλάστες έχουν συνήθως σχήµα φακοειδές και περιβάλλονται από διπλή µεµβράνη. Περιβάλλονται από διπλή µεµβράνη και περιέχουν πολλά ένζυµα. Ποιος είναι ο ρόλος του οργανιδίου αυτού. Τα µιτοχόνδρια αποτελούν το «εργοστάσιο» παραγωγής ενέργειας του κυττάρου. Τι είδους κενοτόπια συναντάµε στα ζωικά και τι είδους στα φυτικά κύτταρα. Ποια κύτταρα περιέχουν χλωροπλάστες. την πυρηνική µεµβράνη. Με λίγα λόγια ο πυρήνας είναι το κέντρο ελέγχου του κυττάρου. Ο πυρήνας µπορεί να έχει σχήµα σφαιρικό ή ωοειδές. Τα ένζυµα αυτά διασπούν πρωτεϊνες ή µικροοργανισµούς. η γλυκόζη. Οι χλωροπλάστες βρίσκονται στα φυτικά κύτταρα και συγκεκριµένα σε εκείνα τα φυτικά κύτταρα τα οποία φωτοσυνθέτουν.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·35 3. Από τι αποτελείται ο πυρήνας του ευκαρυωτικού κυττάρου και ποιος είναι ο ρόλος του. Η λειτουργία που επιτελούν είναι 35 . Oργάνωση της ζωής Bιολογικά συστήµατα 4. το DNA που περιέχει τις πληροφορίες για όλα τα χαρακτηριστικά του κυττάρου. η οποία έχει πόρους (ανοίγµατα) για την ανταλλαγή µορίων µε το κυτταρόπλασµα. Στα ριβοσώµατα γίνεται η σύνθεση των πρωτεϊνών. Σε ποιο οργανίδιο παράγεται η ενέργεια που χρειάζονται τα ευκαρυωτικά κύτταρα. 5. Τα ριβοσώµατα αποτελούνται από πρωτεϊνες και RNA και βρίσκονται είτε ελεύθερα στο κυτταρόπλασµα. 7. τα οποία σχηµατίζονται. που µπορεί να εισέρχονται στον οργανισµό µας. ∆ηλαδή στα κύτταρα των φύλλων ενός φυτού κι όχι στα κύτταρα της ρίζας του. δοµικά και λειτουργικά.χ. Στα φυτικά κύτταρα υπάρχουν τα χυµοτόπια που καταλαµβάνουν το µεγαλύτερο µέρος τους και περιέχουν υδατικό διάλυµα θρεπτικών ουσιών. όπως π. Στον πυρήνα βρίσκεται το γενετικό υλικό του κυττάρου. Τι είναι τα ριβοσώµατα και τι είναι τα λυσοσώµατα. Περιβάλλεται από διπλή µεµβράνη. Τα κενοτόπια είναι κυστίδια που περιέχουν υδατώδες υγρό. Τα λυσοσώµατα είναι σφαιρικοί σάκοι που περιέχουν ένζυµα. Στα ζωικά κύτταρα υπάρχουν τα πεπτικά κενοτόπια. Eκεί παράγεται η απαραίτητη για το κύτταρο ενέργεια µε διάσπαση χηµικών ενώσεων. Περιέχουν πολλά ένζυµα και χλωροφύλλη. όταν εισέρχονται στο κύτταρο ουσίες ή µικροοργανισµοί που πρόκειται να διασπαστούν. είτε στην επιφάνεια του αδρού ενδοπλασµατικού δικτύου. 6.

Τα κυριότερα σηµεία στα οποία διαφέρει ένα προκαρυωτικό από ένα ευκαρυωτικό κύτταρο. Μπορείτε να φέρετε δύο παραδείγµατα. Σε τι διαφέρει ένα φυτικό κύτταρο από ένα ζωικό. λυσοσώµατα. ο πυρήνας είναι καλά σχηµατισµένος και το γενετικό υλικό. ενώ ταυτόχρονα η ατµόσφαιρα εµπλουτίζεται µε οξυγόνο. βακτήρια. το οποίο όµως διαφέρει από αυτό του ευκαρυωτικού φυτικού κυττάρου. την κάψα. π. Αντίθετα στο ευκαρυωτικό κύτταρο. Σε τι διαφέρει ένα ευκαρυωτικό από ένα προκαρυωτικό κύτταρο. που είναι πιο σύνθετα µόρια. επειδή κατά την φωτοσύνθεση. από απλά ανόργανα µόρια.χ. µετασχηµατίζονται σε ενδοσπόρια. όταν βελτιωθούν οι συνθήκες.χ. περιβάλλεται από πυρηνική µεµβράνη. Οι κυριότερες διαφορές ενός φυτικού από ένα ζωικό κύτταρο είναι: ― Το φυτικό κύτταρο περιβάλλεται από κυτταρικό τοίχωµα. ενώ το ζωικό όχι. συντίθενται οργανικά µόρια. Κάτι τέτοιο δεν έχει παρατηρηθεί σε ευκαρυωτικά κύτταρα. από ανόργανα µόρια συντίθενται οργανικά και έτσι µπορούν να τραφούν οι οργανισµοί. όταν βρεθούν σε δυσµενείς περιβαλλοντικές συνθήκες. είναι τα εξής: – Στο προκαρυωτικό κύτταρο δεν υπάρχει οργανωµένος πυρήνας και το γενετικό υλικό δεν περιβάλλεται από πυρηνική µεµβράνη. ενώ ξαναγίνονται βακτήρια. µιτοχόνδρια κτλ. 36 .1o(11-58) Kεφάλαιο 1ο 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·36 η φωτοσύνθεση. 8. µε την βοήθεια της ηλιακής ακτινοβολίας. γύρω από το κυτταρικό τους τοίχωµα. 9. – Το προκαρυωτικό κύτταρο έχει ριβοσώµατα. – Πολλά προκαρυωτικά κύτταρα π. ― Το φυτικό κύτταρο έχει χλωροπλάστες και επιτελεί την λειτουργία της φωτοσύνθεσης. – Το προκαρυωτικό κύτταρο έχει κυτταρικό τοίχωµα. – Το προκαρυωτικό κύτταρο δεν διαθέτει µεµβρανικά οργανίδια. Η λειτουργία της φωτοσύνθεσης έχει µεγάλη σηµασία για την ζωή στον πλανήτη. όπως η γλυκόζη. όπως το διοξείδιο του άνθρακα και το νερό. – Πολλά προκαρυωτικά κύτταρα έχουν ένα ακόµη περίβληµα. µέσω των τροφικών αλυσίδων. ― Το φυτικό κύτταρο έχει χυµοτόπια που αποθηκεύουν νερό και διάφορες ουσίες του κυττάρου. είναι διαφορετικά όµως από αυτά του ευκαρυωτικού κυττάρου. Κατά την φωτοσύνθεση.

ενώ η αµοιβάδα δεν έχει κυτταρικό τοίχωµα. ενώ η αµοιβάδα διαθέτει.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·37 10. ενώ η αµοιβάδα δεν έχει κάψα. Το µιτοχόνδριο. Παράλληλα τα κύτταρα των πολυκύτταρων οργανισµών συνεργάζονται µεταξύ τους για να επιβιώσει ο οργανισµός.χ. Οι πολυκύτταροι οργανισµοί αποτελούνται από πολλά όµοια κύτταρα. Ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά των βακτηρίων. Αντίθετα στην αµοιβάδα ο πυρήνας είναι καλά σχηµατισµένος και περιβάλλεται από πυρηνική µεµβράνη. – Το βακτήριο έχει ριβοσώµατα. – Στο βακτήριο το γενετικό υλικό δεν περιβάλλεται από πυρηνική µεµβράνη. – Το βακτήριο έχει κυτταρικό τοίχωµα. τα οποία παρουσιάζουν οµοιότητες και διαφορές. Η πλασµατική µεµβράνη και τα ριβοσώµατα (που όµως έχουν διαφορετική σύσταση στο προκαρυωτικό και στο ευκαρυωτικό κύτταρο). Οι πολυκύτταροι οργανισµοί αποτελούνται από πολλά ευκαρυωτικά κύτταρα.. Μπορείτε να αναφέρετε τρία οργανίδια που υπάρχουν και στα φυτικά και στα ζωικά κύτταρα. µετασχηµατίζονται σε ενδοσπόρια όταν βρεθούν σε δυσµενείς περιβαλλοντικές συνθήκες και ξαναγίνονται βακτήρια αν βελτιωθούν οι συνθήκες. µιτοχόνδρια κτλ. Κάτι τέτοιο δεν έχει παρατηρηθεί σε ευκαρυωτικά κύτταρα. ενώ η αµοιβάδα µετακινείται σχηµατίζοντας ψευδοπόδια. π. που όµως είναι διαφορετικά από αυτά του ευκαρυωτικού κυττάρου της αµοιβάδας. 13. λυσοσώµατα. ο πυρήνας και τα ριβοσώµατα. 12. 37 . Oργάνωση της ζωής Bιολογικά συστήµατα 11. – Πολλά βακτήρια έχουν την κάψα που περιβάλλει το κυτταρικό τοίχωµα. – Το βακτήριο δεν διαθέτει µεµβρανικά οργανίδια. – Πολλά βακτήρια. Σε τι διαφέρουν από την αµοιβάδα. ενώ η αµοιβάδα είναι ένα χαρακτηριστικό ευκαρυωτικό κύτταρο. Τα κύτταρα των πολυκύτταρων οργανισµών είναι εξειδικευµένα για να επιτελούν κάποιες συγκεκριµένες λειτουργίες και γι’ αυτό µπορεί να διαφέρουν µεταξύ τους στην δοµή και στην λειτουργία. Μπορείτε να αναφέρετε δύο µέρη του κυττάρου που να υπάρχουν και στα προκαρυωτικά και στα ευκαρυωτικά κύτταρα. – Τα βακτήρια έχουν µαστίγια ή βλεφαρίδες για να κινηθούν. Το βακτήριο είναι ένα χαρακτηριστικό προκαρυωτικό κύτταρο.

Στη συνέχεια να ονοµάσετε δύο κυτταρικές δοµές που συναντάµε µόνο στο φυτικό κύτταρο. δ. πλασµατική µεµβράνη. γιατί περιέχει θρεπτικές ουσίες για την θρέψη του ζυγωτού (που είναι το πρώτο κύτταρο του νέου οργανισµού). Α. Τα µυϊκά κύτταρα είναι εξειδικευµένα για να επιτελούν την σύσπαση των µυών. Να παρατηρήσετε το ζωικό κύτταρο και να ονοµάσετε τις δοµές που σηµειώνονται µε τα γράµµατα Α. Τα ανθρώπινο σώµα έχει 1013 κύτταρα. β. ενώ το ωάριο και το σπερµατοζωάριο είναι εξειδικευµένα για την λειτουργία της αναπαραγωγής. Θ και Ι. η πλασµατική µεµβράνη. ενώ το σπερµατοζωάριο έχει µαστίγιο. πλασµατική µεµβράνη. Μπορείτε να αναφέρετε µερικά είδη κυττάρων του ανθρώπινου σώµατος. ώστε να µπορεί να µετακινηθεί για να γονιµοποιήσει το ωάριο. πυρήνας. Η. τα οποία είναι εξειδικευµένα για να επιτελούν συγκεκριµένες λειτουργίες. Να παρατηρήσετε επίσης το φυτικό κύτταρο και να ονοµάσετε τις δοµές Ε. Το ωάριο είναι µεγαλύτερο σε µέγεθος. Β. 38 . ενώ των λευκών αιµοσφαιρίων είναι η άµυνα του οργανισµού. είναι ο πυρήνας. Έτσι ο ρόλος των νευρικών κυττάρων είναι η µεταβίβαση των ερεθισµάτων. κυτταρικό τοίχωµα ή το χυµοτόπιο. πυρήνας. Ε. Γ. Μόνο στο φυτικό κύτταρο συναντάµε τις εξής δοµές: Χλωροπλάστης. κατά την είσοδο των µικροοργανισµών. Για ποια λειτουργία είναι εξειδικευµένο το καθένα. το κυτταρόπλασµα. Θ. κυτταρικό τοίχωµα. Ζ. Β. ∆. ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙς ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. 2. κυτταρόπλασµα. Ζ. κυτταρόπλασµα. Απάντηση: Α. Να ονοµάσετε δύο κυτταρικές δοµές που συναντάµε και στο ζωικό και στο φυτικό κύτταρο. Ο ρόλος των ερυθρών αιµοσφαιρίων είναι η µεταφορά του οξυγόνου. Να βάλετε σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη φράση που συµπληρώνει τη φράση: Απάντηση: 1. Η.1o(11-58) Kεφάλαιο 1ο 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·38 ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ–AΠANTHΣEIΣ 1. Β και Γ. το µιτοχόνδριο. µιτοχόνδριο. ∆οµές που συναντάµε και στο ζωικό κύτταρο.

1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·39 Oργάνωση της ζωής Bιολογικά συστήµατα 3. Να βάλετε + στην κατάλληλη στήλη: Απάντηση: KYTTAPO EYKPYΩTIKO ΠPOKAPYΩTIKO µιτοχόνδρια + + χλωροπλάστες + κυτταρικό τοίχωµα + + πλασµατική µεµβράνη + + πυρήνας + γενετικό υλικό + + 4. Να συµπληρώσετε το παρακάτω σταυρόλεξο που αφορά αποκλειστικά στο φυτικό κύτταρο: 3 5 K Y T ∆ T T I A O K I T 1 X Y M O T O Π I 2 Λ Y Σ O Σ Ω M A X Ω M A 4 P I B O Σ Ω M A Y O 6 Π Y P H N A Σ 7 Λ E I O K H A 8 Π Λ A Σ M A T I 9 K Y Σ T I ∆ I A 10 M I T O X O N ∆ P I A P N H 12 Σ Y M Π Λ E Γ M A I 39 .

1o(11-58) Kεφάλαιο 1ο 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·40 Ας σκεφτούµε* Στο εσωτερικό των µιτοχονδρίων και των χλωροπλαστών υπάρχουν DNA. που µοιάζουν µε την διαίρεση ενός βακτηρίου. Το γενετικό υλικό των µιτοχονδρίων και των χλωροπλαστών περιέχει γονίδια. ριβοσώµατα. Με βάση αυτά τα δεδοµένα µπορείτε να εξηγήσετε γιατί τα συγκεκριµένα κυτταρικά οργανίδια χαρακτηρίζονται από σχετική αυτονοµία. Εποµένως. και διάφορα ένζυµα. Το καθένα έχει το δικό του ιδιαίτερο γονιδίωµα και διαιρείται µε διεργασίες. την στιγµή που τους είναι απαραίτητα. ενώ ο χλωροπλάστης µε την φωτοσύνθεση. Το µιτοχόνδριο είναι υπεύθυνο για την παραγωγή ενέργειας στο κύτταρο. µε βάση τα δεδοµένα που προέκυψαν από πολλές ερευνητικές εργασίες. Ο ρόλος των οργανιδίων αυτών είναι πολύ σηµαντικός και για την επιβίωση των κυττάρων. που είναι απαραίτητα για την οµαλή λειτουργία των οργανιδίων αυτών. 40 . είναι σηµαντικό να µπορούν τα οργανίδια αυτά να ρυθµίσουν άµεσα την λειτουργία τους και να συνθέσουν όσα ένζυµα τους είναι απαραίτητα. την τροφή του φυτικού κυττάρου. συνθέτει ουσιαστικά. τα οποία εισήλθαν κάποια στιγµή στο εσωτερικό πρωτόγονων ευκαρυωτικών κυττάρων. τα µιτοχόνδρια και οι χλωροπλάστες θεωρείται ότι εξελίχθηκαν από βακτήρια. Επίσης.

γ. 3. Τι είναι: α.2) Ευκαρυωτικό κύτταρο . 2. τα ενδοσπόρια. είναι το οργανίδιο του κυττάρου στο οποίο γίνεται η φωτοσύνθεση. περιβάλλει τα λυσοσώµατα 3. µόνο τα πρωτόζωα 4. β. γ. γ. Οι µονοκύτταροι οργανισµοί είναι πάντα προκαρυωτικοί. η πυρηνική µεµβράνη. µόνο τα βακτήρια. τα λυσοσώµατα 41 .1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·41 3 ο ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ (ΕΝΟΤΗΤΑ 1. Τα βακτήρια είναι: α. υπάρχει στα βακτήρια 5. υπάρχει σε όλα τα κύτταρα β. τους µονοκύτταρους οργανισµούς. 4.Προκαρυωτικό κύτταρο ∆ιαφορετικά κύτταρα για διαφορετικές λειτουργίες Oργάνωση της ζωής Bιολογικά συστήµατα Α. γ. υπάρχει σε µερικά βακτήρια και στα φυτικά κύτταρα γ. β. µονοκύτταροι οργανισµοί. Β. γ. Το κυτταρικό τοίχωµα: α. υπάρχει σε όλα τα φυτικά κύτταρα. περιβάλλει το προκαρυωτικό κύτταρο. Τα µαστίγια και οι βλεφαρίδες βοηθούν στην κίνηση: α. περιβάλλει το γενετικό υλικό του ευκαρυωτικού κυττάρου. Το προκαρυωτικό κύτταρο δεν έχει µιτοχόνδρια. Τα ευκαρυωτικά κύτταρα περιβάλλονται από κυτταρικό τοίχωµα και κάψα. οργανίδια του φυτικού κυττάρου 2. ευκαρυωτικοί οργανισµοί. β. Τα βακτήρια είναι προκαρυωτικοί οργανισµοί. β. Ο χλωροπλάστης: α. Οι πολυκύτταροι οργανισµοί αποτελούνται από όµοια κύτταρα. Η πυρηνική µεµβράνη: α. 5. Να επιλέξετε την σωστή απάντηση: 1. β. υπάρχει στην αµοιβάδα ∆. Να σηµειώσετε ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι σωστές και ποιες λανθασµένες: 1. Να αντιστοιχίσετε τους όρους της στήλης Ι µε αυτούς της ΙΙ: Ι ΙΙ Κυανοβακτήρια σύνθεση πρωτεϊνών ριβόσωµα αµοιβάδα λείο ενδοπλασµατικό δίκτυο βακτήρια ενδοσπόρια σύνθεση λιπιδίων ψευδοπόδια φωτοσύνθεση χυµοτόπιο Γ.

χ.1o(11-58) Kεφάλαιο 1ο 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·42 1. οργανωµένοι σε αποικίες. ότι τα κύτταρά του αυξάνονται σε αριθµό και β. οι πολυκύτταροι οργανισµοί αποτελούνται από πολλά ευκαρυωτικά κύτταρα που διαφέρουν στην µορφή και στην λειτουργία. ιστός. Έτσι σχηµατίζουν µικρές οµάδες και κάθε οµάδα από αυτές έχει έναν συγκεκριµένο ρόλο στην αποικία π. αλλά διαφοροποιούνται. . την διατροφή ή την αναπαραγωγή.µέλος τους είναι όµοιο µε όλα τα υπόλοιπα και λειτουργεί αυτόνοµα. ➤ Υπάρχουν δύο είδη αποικιών: α. το οποίο διαιρέθηκε πολλές φορές. ή πολυκύτταροι επικοινωνούν τόσο µεταξύ τους. ότι τα κύτταρά του δεν είναι όλα ίδια µεταξύ τους. εξειδικεύονται για να επιτελούν ορισµένες λειτουργίες και σχηµατίζουν τους ιστούς. Τα επίπεδα οργάνωσης των πολυκύτταρων οργανισµών Λέξεις – κλειδιά: διαφοροποίηση. προέρχονται από ένα αρχικό κύτταρο. προκαρυωτικοί ή ευκαρυωτικοί.χ. ο οργανισµός αναπτύσσεται. ανεξάρτητοι. που σηµαίνει: α. π. β. όργανο. Η διαδικασία αυτή ονοµάζεται διαφοροποίηση. οι οποίοι έχουν διαφορές στη µορφή και στη λειτουργία. αυτές που αποτελούνται από µονοκύτταρους οργανισµούς. σύστηµα οργάνων ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ 42 ➤ Όπως µάθαµε. µονοκύτταροι.3 Τα επίπεδα οργάνωσης της ζωής Λέξεις – κλειδιά: οργάνωση. ο άνθρωπος προέρχεται από τις διαιρέσεις του ζυγωτού. αποικία ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Οι οργανισµοί. ή να ζουν πολλοί µαζί. όσο και µε το περιβάλλον στο οποίο ζουν. ➤ Τα κύτταρα που αποτελούν µία αποικία. ➤ Στην συνέχεια. ➤ Οι µονοκύτταροι οργανισµοί µπορεί να ζουν µόνοι τους. αυτές στις οποίες κάθε κύτταρο . ➤ Οι πολυκύτταροι οργανισµοί προέρχονται από πολλές διαιρέσεις ενός αρχικού κυττάρου.

β. την διατροφή ή την αναπαραγωγή 43 . Πόσα είδη γνωρίζετε. ρήµα οργανόω-ώ = τακτοποιώ. το έµβιο ον. το σύνολο των οργάνων µε τα οποία επιτελείται η λειτουργία της ζωής των έµβιων όντων.χ. συγκροτώ δηλαδή. αυτές που τα κύτταρά τους έχουν διαφορές στην µορφή και στην λειτουργία και σχηµατίζουν µικρές οµάδες. αυτές που κάθε κύτταρο -µέλος τους είναι όµοιο µε όλα τα υπόλοιπα και λειτουργεί αυτόνοµα. Σε κάθε µία από αυτές υπάρχει καταµερισµός εργασίας και κάθε οµάδα κυττάρων έχει έναν συγκεκριµένο ρόλο στην αποικία π. Τα κύτταρα που αποτελούν µια αποικία. EPΩTHΣEIΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. προέρχονται από ένα αρχικό κύτταρο που διαιρέθηκε πολλές φορές. όργανο: (από το ρήµα οργανόω-ώ). αποτελούν το σύστηµα οργάνων. που επιτελούν την ίδια λειτουργία και σχηµατίζουν τους ιστούς. Τα όργανα που συνεργάζονται µεταξύ τους για να ολοκληρωθεί µία συγκεκριµένη λειτουργία. ελλην.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·43 ➤ Στους πολυκύτταρους ζωικούς οργανισµούς υπάρχουν οµάδες όµοιων κυττάρων. Τι ονοµάζουµε αποικία οργανισµών. Τα συστήµατα οργάνων συντονίζονται από το νευρικό σύστηµα και τις ορµόνες. ώστε να λειτουργεί αποτελεσµατικά και κανονικά. οργάνωση: από το αρχ. το οποίο διαιρέθηκε πολλές φορές. Oργάνωση της ζωής Bιολογικά συστήµατα ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ – ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ αποικία: σύνθετη λέξη από την πρόθεση από + οίκος. Άθροισµα µονοκύτταρων οργανισµών που ζουν οµαδικά. οργανισµός: (από το ρήµα οργανόω-ώ). Στη βιολογία οι ιστοί συνεργάζονται για να σχηµατίσουν ένα όργανο. κάθε φυσικό ή τεχνητό µέσον που χρησιµεύει για την παραγωγή έργου. η κατάλληλη διάταξη των µερών ενός συνόλου. Πολλοί µονοκύτταροι οργανισµοί ζουν πολλοί µαζί. που επιτελεί µια λειτουργία. Οι ιστοί συνεργάζονται µεταξύ τους και σχηµατίζουν τα όργανα. Τα κύτταρα που αποτελούν µία αποικία. προέρχονται από ένα αρχικό κύτταρο. εργαλείο. Έτσι ο οργανισµός λειτουργεί αρµονικά. Οι αποικίες µπορεί να είναι δύο ειδών: α. οργανωµένοι σε αποικίες. µέρος ζωντανού σώµατος που επιτελεί ειδική λειτουργία αναγκαία για την ζωή.

ιστός. αποτελείται από 1013 κύτταρα. Η διαδικασία αυτή ονοµάζεται διαφοροποίηση. Με ποιο τρόπο συντονίζουν την λειτουργία τους τα διαφορετικά συστήµατα των πολυκύτταρων οργανισµών. 4. που αναπαράγονται αµφιγονικά. όπως ο ανθρώπινος. εξειδικεύονται σε ορισµένες λειτουργίες και σχηµατίζουν οµάδες κυττάρων που λέγονται ιστοί. Ποια είναι τα επίπεδα οργάνωσης των πολυκύτταρων ζωικών οργανισµών. Όταν αναπτύσσεται ένας οργανισµός σηµαίνει ότι απλά πολλαπλασιάζονται τα κύτταρά του. επιθηλιακός. µυϊκός. Τα διαφορετικά συστήµατα των πολυκύτταρων οργανισµών συντονίζονται µε την δράση του νευρικού συστήµατος και των ορµονών. Οι πολυκύτταροι οργανισµοί έχουν αρκετά πολύπλοκη οργάνωση. οι ιστοί συνεργάζονται και σχηµατίζουν τα όργανα και τα όργανα συνεργάζονται και σχηµατίζουν συστήµατα οργάνων. Όσα κύτταρά τους έχουν παρόµοια µορφή και επιτελούν την ίδια λειτουργία. που λέγονται ιστοί. αλλά σηµαίνει ότι και τα κύτταρά του τροποποιούνται. Έτσι ο οργανισµός λειτουργεί σαν ενιαίο σύνολο και όχι σαν άθροισµα κυττάρων. ερειστικός. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ 44 ➤ Το ζυγωτό είναι το πρώτο κύτταρο των ζωικών οργανισµών. Τα είδη των ζωικών ιστών Λέξεις – κλειδιά: ζυγωτό. Οι τέσσερις κύριες κατηγορίες ιστών από τις οποίες προκύπτουν οι υπόλοιποι ιστοί είναι: . Ένας πολυκύτταρος οργανισµός. Όταν ένας οργανισµός αναπτύσσεται δεν σηµαίνει απλά ότι πολλαπλασιάζονται τα κύτταρά του και αυξάνονται σε αριθµό. ➤ Με συνεχείς διαιρέσεις του ζυγωτού προκύπτουν πολλά κύτταρα και αυτά σταδιακά διαφοροποιούνται και σχηµατίζουν οµάδες. Τι είναι η διαφοροποίηση. οργανώνονται σε οµάδες. 3. νευρικός.1o(11-58) Kεφάλαιο 1ο 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·44 2. Τα συστήµατα οργάνων συντονίζονται από το νευρικό σύστηµα και τις ορµόνες και έτσι ο οργανισµός ρυθµίζει αρµονικά τις λειτουργίες του ανάλογα µε τα ερεθίσµατα που δέχεται από το εξωτερικό του περιβάλλον.

ο νευρικός ιστός. Ο νευρικός ιστός αποτελείται από 2 τύπους κυττάρων: β. στα σπλάχνα.χ. α. περιβάλλουν εσωτερικά όργανα γ. Μυϊκός ιστός Νευρικός ιστός Χαρακτηριστικά κύτταρα µε µεγάλο µήκος: τις µυϊκές ίνες που έχουν την ικανότητα να συστέλλονται και να διαστέλλονται και συντελούν στην κίνηση.χ. χόνδρινος ιστός γ. Έτσι ο οργανισµός αντιλαµβάνεται τις αλλαγές του περιβάλλοντος. Nευρογλοιακά κύτταρα 45 . επενδύουν εσωτερικές κοιλότητες του σώµατος δ. Στην καρδιά Π. εκκρίνουν και απορροφούν ουσίες α. Nευρώνες ή Nευρικά κύτταρα β. Στο παρακάτω διάγραµµα φαίνονται αναλυτικά οι τέσσερις κατηγορίες των ιστών και τα χαρακτηριστικά τους: Κύριες Κατηγορίες ιστών Επιθηλιακός ιστός Σε ποιους Γενικά χαρακτηριστικά τύπους των κυττάρων που διακρίνονται τους αποτελούν: Τα κύτταρα συνδέονται στενά µεταξύ τους. α. λείος Π. επιδερµίδα Π. συνδετικός ιστός β. οι χόνδροι των αρθρώσεων. εγκέφαλος νωτιαίος µυελός α. χ. όπως έντερο ή στοµάχι Π. αντιδρά και προσαρµόζεται ανάλογα. χ. βλεννογόνοι Π. οστίτης ιστός Παραδείγµατα Π. Ερειστικός ιστός Τα κύτταρα του συνδέουν διαφορετικές δοµές µεταξύ τους και έχουν σαν ρόλο τους την στήριξη και την προστασία. ο ερειστικός ιστός Γ. σχηµατίζοντας λεπτές στιβάδες. τα οστά Επίσης το αίµα θεωρείται ένα είδος χαλαρού συνδετικού ιστού. χ.χ. ο µυϊκός ιστός ∆. Π. καλύπτουν εξωτερικά το σώµα.χ. ο επιθηλιακός ιστός Β. καρδιακός γ. σκελετικός Χαρακτηριστικά κύτταρα που έχουν την ικανότητα να δέχονται και να µεταβιβάζουν ερεθίσµατα. β. στους σκελετικούς ή γραµµωτούς µυς.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·45 Oργάνωση της ζωής Bιολογικά συστήµατα Α. βλεννογόνος του εντέρου Οι τένοντες.

που τον συναντάµε στους σκελετικούς ή γραµµωτούς µυς. το έρεισµα. 46 3. Να δώσετε και από ένα παράδειγµα. Ο µυϊκός ιστός διακρίνεται σε τρεις τύπους: τον σκελετικό.1o(11-58) Kεφάλαιο 1ο 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·46 ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ – ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ ερειστικός: αυτός που χρησιµεύει για στήριξη. µε σκοπό την επιβίωσή του. να συντονίζει τις λειτουργίες του. (από το αρχαίο ελληνικό ρήµα ερείδω = στηρίζω). Ο µυϊκός ιστός αποτελείται από κύτταρα µε µεγάλο µήκος που λέγονται µυϊκές ίνες. Σε ποιους τύπους διακρίνεται ο µυϊκός και ο ερειστικός ιστός. ο νευρικός ιστός. τον καρδιακό. αύξηση των διαστάσεων ή του όγκου. Ο ερειστικός ιστός αποτελείται από κύτταρα που συνδέουν διαφορετικές δοµές µε σκοπό να προσφέρουν στήριξη και προστασία. ξεχωρίζω κάτι από ένα άλλο). της έκτασης ή του όγκου ενός πράγµατος. να τα επεξεργάζεται. Ποιες είναι οι βασικές κατηγορίες ιστών στις οποίες διαφοροποιούνται τα κύτταρα του ανθρώπινου οργανισµού. είναι το στήριγµα. ελάττωση του µήκους. ο µυϊκός. 2. Το αντίθετο της συστολής δηλαδή. Ο επιθηλιακός. Ο νευρικός ιστός αποτελείται από κύτταρα τα οποία έχουν την δυνατότητα να δέχονται και να µεταβιβάζουν ερεθίσµατα. ο ερειστικός. EPΩTHΣEIΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. να προσαρµόζεται και να αντιδρά κατάλληλα. που έχουν την δυνατότητα να συστέλλονται και να διαστέλλονται. διαστολή: (διά + στέλλω = πλαταίνω. δίνοντας έτσι την ικανότητα στον οργανισµό να κινηθεί. . Έτσι ο οργανισµός µπορεί να δέχεται ερεθίσµατα και από το εξωτερικό του περιβάλλον και από το εσωτερικό του περιβάλλον. που τον συναντάµε στην καρδιά και τον λείο που τον συναντάµε στα σπλάχνα. Ποια είναι τα γενικά χαρακτηριστικά των κυττάρων που αποτελούν τις τέσσερις κατηγορίες ιστών. συστολή: (συν + στέλλω = περιορίζω). Ο επιθηλιακός ιστός αποτελείται από κύτταρα που τοποθετούνται το ένα κοντά στο άλλο και συνδέονται στενά µεταξύ τους σχηµατίζοντας λεπτές στιβάδες.

ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Όπως µάθαµε. Oργάνωση της ζωής Bιολογικά συστήµατα 4. τον χόνδρινο και τον οστίτη ιστό. Ο βλεννογόνος του εντέρου.κλειδιά: οικολογία. γ. πληθυσµός. τα οστά. αβιοτικοί παράγοντες. α. ο βλεννογόνος του εντέρου. αποτελούν έναν πληθυσµό. 2. ➤ Στο ίδιο είδος ανήκουν οι οργανισµοί οι οποίοι όταν διασταυρωθούν µεταξύ τους. είδος. είναι επιθηλιακός ιστός που καλύπτει εσωτερικά το έντερο και παράλληλα εκκρίνει και απορροφά ουσίες. Τα οστά αποτελούνται από οστίτη ιστό. ε.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·47 Ο ερειστικός ιστός διακρίνεται στον συνδετικό. που ανήκει στην κατηγορία του ερειστικού ιστού. Η επιδερµίδα είναι επιθηλιακός ιστός που καλύπτει εξωτερικά το σώµα. ε. δ. τα µονήρη. αν τους χωρίσουµε σε οµάδες. Σε ποια από τις βασικές κατηγορίες ιστών ανήκει: α. τα φυτά. Το αίµα θεωρείται χαλαρός συνδετικός ιστός και ανήκει στην κατηγορία του ερειστικού ιστού. είναι το είδος. 47 . που περιλαµβάνει οργανισµούς µε τα περισσότερα κοινά χαρακτηριστικά. είτε σε αποµακρυσµένες περιοχές. το αίµα. γ. β. µε βάση τα χαρακτηριστικά τους. ➤ Η κάθε οµάδα από αυτές χωρίζεται σε µικρότερες οµάδες. 4. βιοτικοί παράγοντες. 5. ➤ Γι’ αυτό διακρίνουµε τους οργανισµούς σε πέντε µεγάλες κατηγορίες. βιοκοινότητα. Η πιο απλή. Οργανισµοί που ανήκουν στο ίδιο είδος µπορεί να ζουν είτε στην ίδια περιοχή. Η οργάνωση των έµβιων όντων – Τα οικοσυστήµατα Λέξεις. δ. βιότοπος. τα πέντε βασίλεια. από τον καρδιακό τύπο. Η καρδιά αποτελείται από µυϊκό ιστό και συγκεκριµένα. οικοσύστηµα. θα δώσουν γόνιµους απογόνους. τα πρώτιστα. η καρδιά. τα ζώα. β. τα οστά αποτελούνται από οστίτη ιστό και οι χόνδροι από χόνδρινο ιστό. Οι οργανισµοί που ανήκουν στο ίδιο είδος και ζουν στην ίδια περιοχή. η επιδερµίδα. η οικολογία είναι ο κλάδος της βιολογίας που µελετά τις σχέσεις των οργανισµών µε το άβιο περιβάλλον τους αλλά και µεταξύ τους. 3. οι µύκητες. Το αίµα θεωρείται χαλαρός συνδετικός ιστός. ➤ Η µελέτη των σχέσεων των οργανισµών γίνεται πιο εύκολη. που είναι: 1.

οι αβιοτικοί παράγοντες και οι σχέσεις που αναπτύσσονται µεταξύ τους. την θερµοκρασία. ➤ Η περιοχή στην οποία ζουν διαφορετικοί πληθυσµοί ονοµάζεται βιότοπος. η θερµοκρασία. η γεωλογική σύσταση του εδάφους. η ηλιοφάνεια. οι βροχοπτώσεις. τα οποία ευνοούν την ανάπτυξη των οργανισµών. βιοτικές συνθήκες = οι συνθήκες της ζωής. αποτελούν µία βιοκοινότητα. Πότε δύο οργανισµοί ανήκουν στο ίδιο είδος. ➤ Οι ζωντανοί οργανισµοί (βιοτικοί παράγοντες). που τα ονοµάζουµε αβιοτικούς παράγοντες. του βίου.(στερητικό) + βιοτικός: αυτός που δεν έχει ζωή. (από την αρχαία ελληνική λέξη βίοτος = η ζωή). Τέτοια χαρακτηριστικά είναι η θερµοκρασία. που ζουν εκεί. ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ – ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ βιοτικός: αυτός που είναι της ζωής. είναι το δάσος της ∆αδιάς. οι οποίοι ζουν στην ίδια περιοχή. π. αβιοτικός: από το α. για το ίδιο χρονικό διάστηµα. Στο ίδιο είδος ανήκουν οι οργανισµοί οι οποίοι όταν διασταυρωθούν µεταξύ τους. Κάθε βιότοπος έχει ορισµένα χαρακτηριστικά. EPΩTHΣEIΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. ➤ Χαρακτηριστικοί βιότοποι στην Ελλάδα. τη σύσταση του εδάφους.1o(11-58) Kεφάλαιο 1ο 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·48 ➤ Όλοι οι πληθυσµοί. 2. την ηλιοφάνεια. την αλατότητα του νερού κ. το δέλτα του Έβρου. Αβιοτικοί παράγοντες είναι το άβιο περιβάλλον του βιοτόπου. αποτελούν ένα οικοσύστηµα. η ηλιοφάνεια.χ. η αλατότητα του νερού. Για παράδειγµα στους αβιοτικούς παράγοντες περιλαµβάνονται η σύσταση του εδάφους. Βιοτικοί παράγοντες ονοµάζονται όλοι οι ζωντανοί οργανισµοί ενός βιοτόπου. η διαθεσιµότητα του νερού. θα δώσουν γόνιµους απογόνους. 48 . η υγρασία. η διαθεσιµότητα του νερού.ά. η λίµνη Κερκίνη. Ποιους παράγοντες ονοµάζουµε βιοτικούς και ποιους αβιοτικούς. Στη οικολογία όταν αναφερόµαστε στους αβιοτικούς παράγοντες ενός οικοσυστήµατος εννοούµε.

οι µύκητες. Η βιοκοινότητα αποτελείται από όλους τους πληθυσµούς των οργανισµών.τα φυτά.τα µονήρη. που ζουν στην ίδια περιοχή. η υγρασία. 3. Σε έναν πληθυσµό ανήκουν οργανισµοί ενός είδους. Όλοι οι πληθυσµοί. 5. διαθεσιµότητα νερού. 6. Κάθε βιότοπος έχει ορισµένα χαρακτηριστικά που ευνοούν την ανάπτυξη των οργανισµών που ζουν εκεί. 2. Η περιοχή στην οποία ζουν διαφορετικοί πληθυσµοί. ονοµάζεται βιότοπος. Τι ονοµάζουµε πληθυσµό. η διαθεσιµότητα του νερού. Τι ονοµάζουµε βιότοπο. που ζουν στην ίδια περιοχή και την ίδια χρονική περίοδο. την ίδια χρονική περίοδο. τα πρώτιστα. οι αβιοτικοί παράγοντες (ηλιοφάνεια. Η βιοκοινότητα της Πάρνηθας αποτελείται από τον πληθυσµό των αλεπούδων. που αναπτύσσονται µεταξύ τους. Πληθυσµό ονοµάζουµε τα άτοµα του ίδιου είδους που ζουν στην ίδια περιοχή. τα πέντε βασίλεια. Oργάνωση της ζωής Bιολογικά συστήµατα 4. 7. για το ίδιο χρονικό διάστηµα. Τέτοια χαρακτηριστικά είναι η θερµοκρασία. η γεωλογική σύσταση του εδάφους. τα ζώα. οι οποίοι ζουν στην ίδια περιοχή. τον πληθυσµό των σαλιγκαριών και γενικά όλων των πληθυσµών που ζουν στην περιοχή αυτή. σύσταση εδάφους κτλ. ∆ηλαδή. ενώ οι χελώνες της Πάρνηθας έναν άλλο πληθυσµό. οι αλεπούδες της Πάρνηθας αποτελούν έναν πληθυσµό. Σε τι διαφέρει ο πληθυσµός από την βιοκοινότητα. η ηλιοφάνεια. Παραδείγµατα βιοτόπων είναι το δάσος της ∆αδιάς και το δέλτα του Έβρου. τα οποία είναι: 1. Μπορείτε να φέρετε δύο παραδείγµατα βιοτόπων.) και όλες οι σχέσεις. 49 . Ποιες είναι οι πέντε µεγαλύτερες οµάδες στις οποίες χωρίζουµε τους οργανισµούς.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·49 3. 5. Τους οργανισµούς τους χωρίζουµε ανάλογα µε τα χαρακτηριστική τους σε πέντε µεγάλες κατηγορίες. Τι ονοµάζουµε οικοσύστηµα. η αλατότητα του νερού. αποτελούν µία βιοκοινότητα. Οι βιοτικοί παράγοντες (ζωντανοί οργανισµοί). 4. τον πληθυσµό των χελωνών. αποτελούν ένα οικοσύστηµα.

Ποιους τύπους γνωρίζετε. βιότοπος. Τα νευρογλοιακά κύτταρα. 1. Οι πολυκύτταροι οργανισµοί σχηµατίζουν αποικίες. τις ……………. είναι κύτταρα του ερειστικού ιστού. οικολογία. Η επιδερµίδα είναι µυϊκός ιστός. Τον αποτελούν οι οργανισµοί που ανήκουν στο ίδιο είδος και ζουν στην ίδια περιοχή.(2) και να ………………. 2.(3) και έτσι συντελούν στη κίνηση. 4. Οι ιστοί που συνεργάζονται µεταξύ τους σχηµατίζουν ένα όργανο.(6). 5.. ∆. 4. Το αποτελούν οι οργανισµοί που έχουν τα περισσότερα κοινά χαρακτηριστικά και αν διασταυρωθούν µεταξύ τους δίνουν γόνιµους απογόνους. Γ. Να αντιστοιχήσετε τους όρους µε τις παρακάτω προτάσεις: Βιοκοινότητα. 2. πληθυσµός.(1) που έχουν την ικανότητα να ………………. τους αβιοτικούς παράγοντες και τις σχέσεις που αναπτύσσονται µεταξύ τους..1o(11-58) Kεφάλαιο 1ο 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·50 4 ο ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ (ΕΝΟΤΗΤΑ 1. είδος. Αποτελείται από όλους τους πληθυσµούς που ζουν στην ίδια περιοχή. Να συµπληρώσεις τα κενά στην παρακάτω παράγραφο: Ο µυϊκός ιστός αποτελείται από χαρακτηριστικά κύτταρα µε µεγάλο µήκος. Περιλαµβάνει τους βιοτικούς. Μπορείτε να δώσετε από ένα παράδειγµα. Το αίµα είναι επιθηλιακός ιστός. οικοσύστηµα. 3. το ίδιο χρονικό διάστηµα. Η περιοχή στην οποία ζουν πολλοί διαφορετικοί πληθυσµοί. Να σηµειώσεις ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι σωστές και ποιες λανθασµένες και να επαναδιατυπώσεις σωστά όσες θεωρείς λανθασµένες : 1. Ο µυϊκός ιστός διακρίνεται σε τρεις τύπους: τον …………………(4). 3. ……………. 5. Β.3) Α.(5) και τον ………………. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του επιθηλιακού ιστού. 50 . τον ……………….

Σ.Λ.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·51 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. Να χαρακτηρίσετε τις παρακάτω προτάσεις µε το γράµµα (Σ). Το αίµα θεωρείται ιδιαίτερος τύπος. Ο ΜΟΙΟΜΟΡΦΙΑ 6. οργανισµός. Ο ερειστικός ιστός αποτελείται από κύτταρα που συνδέουν δοµές µεταξύ τους. Μία βιοκοινότητα περιλαµβάνει: γ. σύστηµα. δ. προσφέρουν στήριξη και προστασία. 3. ∆ιακρίνεται σε συνδετικό. 4. Τ ΡΟΦΗ 5. οργανισµός. Να βάλετε σε κύκλο το γράµµα. που αντιστοιχεί στη φράση. β. 5. Να συµπληρώσετε µε τους κατάλληλους όρους τα κενά στις παρακάτω προτάσεις: Απάντηση: α. αν είναι λανθασµένες: Απάντηση: 1. τον καρδιακό και τον λείο. Λ. όργανο. Να συµπληρώσετε την παρακάτω “οικολογική’’ ακροστιχίδα: Απάντηση: 1. Σ ΧΕΣΕΙΣ 51 . ή µε το γράµµα (Λ). Π ΛΗΘΥΣΜΟΙ 7. που συµπληρώνει σωστά την πρόταση: Απάντηση: Α. β. γ. Β ΙΟΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ 2 . διαφορετικούς πληθυσµούς του ίδιου βιότοπου Oργάνωση της ζωής Bιολογικά συστήµατα 2. Τα κύτταρα αυτά συγκροτούν τις τρεις κατηγορίες του µυϊκού ιστού. ιστός. αν είναι σωστές. Σ. σύστηµα.α . β. Ο ΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑ 8.Ι OKITOIBA 3. Απάντηση: κύτταρο. ιστός. Ο ΡΓΑΝΩΣΗ 4. Να τοποθετήσετε στη σωστή σειρά τους παρακάτω όρους: κύτταρο. όργανο. χόνδρινο και οστίτη. Οι διάφορες κινήσεις του ανθρώπινου σώµατος επιτυγχάνονται χάρη στις µυϊκές ίνες. συνδετικού ιστού Β. τον σκελετικό.

Τα κύτταρα είναι: α. Να σηµειώσετε σε κάθε ένδειξη της εικόνας το όνοµα της κατάλληλης κυτταρικής δοµής. νευρικός και δ. στ. ζ. 52 . Το κύτταρο που απεικονίζεται στη διπλανή εικόνα είναι φυτικό ή ζωικό. κυτταρικό τοίχωµα.1o(11-58) Kεφάλαιο 1ο 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·52 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ EΠANAΛHΠTIKEΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. κυτταρόπλασµα. Αβιοτικοί: έδαφος. 3. µυϊκό. β. νευρικό και β. ηλιοφάνεια. πλασµατική µεµβράνη. α. πυρήνας. µυϊκός. ε. άνθρωπος. Απάντηση: Βιοτικοί: παπαρούνες. Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας. δ) στον οποίο ανήκει καθένα από τα κύτταρα αυτά. 4. Να παρατηρήσετε την παρακάτω εικόνα και να γράψετε δύο βιοτικούς και δύο αβιοτικούς παράγοντες που αναγνωρίζετε σε αυτήν. Να παρατηρήσετε προσεκτικά το διάγραµµα και να ονοµάσετε τη διαδικασία µε την οποία προκύπτουν τα κύτταρα α και β. Να αντιστοιχίσετε τις λέξεις της στήλης Ι µε τους κατάλληλους όρους της στήλης ΙΙ: Απάντηση: Ι ΙΙ Επιθηλιακός ιστός Επιδερµίδα Ερειστικός ιστός Αίµα Μυϊκός ιστός Καρδιά Νευρικός ιστό Εγκέφαλος 2. µιτοχόνδριο. χλωροπλάστης. Απάντηση: Είναι φυτικό κύτταρο. Οι ιστοί είναι: γ. Απάντηση: Η διαδικασία ονοµάζεται διαφοροποίηση. Στη συνέχεια να ονοµάσετε τον ιστό (γ. δ. χυµοτόπιο. γ.

Ποια χαρακτηριστικά των κυττάρων σας βοήθησαν να καταλήξετε στο συµπέρασµα αυτό. Όταν λέµε «κατά σύστηµα» ή «εκ συστήµατος». την ιστορία. όργανο. του οποίου τα µέρη βρίσκονται µεταξύ τους σε στενή σχέση ενότητας και αλληλεξάρτησης. οργανισµός. Ο ιστός στην εικόνα β είναι ζωικός. Ποιος ανήκει σε φυτό και ποιος σε ζώο. Απάντηση: Ο ιστός στην εικόνα α είναι φυτικός. εννοούµε. Να αναζητήσετε την έννοια του όρου και να αναφέρετε παραδείγµατα συστηµάτων από την βιολογία.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·53 6. στήνω µαζί. Απάντηση: Κύτταρο. Η λέξη προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό ρήµα συνίστηµι που σηµαίνει. Βιοκοινότητα. Μικρές έρευνες και εργασίες* Η έννοια του συστήµατος χρησιµοποιείται σε πολλές επιστήµες µε διαφορετικούς τρόπους. Να γράψετε ένα κείµενο που να περιγράφει τα κοινά χαρακτηριστικά των συστηµάτων που θα αναφέρετε. ότι κάτι γίνεται µε τρόπο µεθοδικά προκαθορισµένο. βιόσφαιρα. * Σε αυτές τις εργασίες δίνονται τα βασικά στοιχεία που θα τα χρησιµοποιήσεις µαζί µε άλλες πληροφορίες που θα ψάξεις για να διατυπώσεις πιο εύκολα τη γνώµη σου. συνενώνω. σύστηµα οργάνων. συγκροτώ. Η έννοια του συστήµατος Σύστηµα είναι το σύνολο πραγµάτων. σύστηµα οργάνων. ιστός. Στη διπλανή εικόνα απεικονίζονται δύο διαφορετικοί ιστοί. συνδυάζω. βιοκοινότητα. Σύστηµα είναι επίσης και η µέθοδος. λειτουργίας. γιατί τα κύτταρα δεν περιβάλλονται από κυτταρικό τοίχωµα και το σχήµα τους είναι πιο σφαιρικό από των φυτικών. κατασκευής. κύτταρο. οικοσύστηµα. αρχίζοντας από τον απλούστερο. πληθυσµός. ιστός. 53 . Να τοποθετήσετε στη σωστή σειρά τους παρακάτω όρους. ο οποίος αντιπροσωπεύει «θεµέλιο λίθο» της ζωής: οικοσύστηµα. σύνθεσης. βιόσφαιρα. γιατί τα κύτταρα περιβάλλονται από κυτταρικό τοίχωµα. οργανισµός. την κοινωνική αγωγή και την καθηµερινή ζωή. ο τρόπος ενέργειας. Oργάνωση της ζωής Bιολογικά συστήµατα 7. πληθυσµός. τα µαθηµατικά.

έχει άµεση επίδραση στα υπόλοιπα και στο όλο. το αναπνευστικό σύστηµα: το σύνολο των οργάνων µε τα οποία ενεργείται η πέψη και η αναπνοή αντίστοιχα. Τα όργανα που συνεργάζονται µεταξύ τους για να ολοκληρωθεί µία συγκεκριµένη λειτουργία. ένα διαρθρωµένο σύνολο. 54 . ✔ Ιστορία Μετά την κατάκτηση της ελληνικής µεσαιωνικής αυτοκρατορίας δηλαδή του Βυζαντίου. µία Λατινική και δύο ελληνικές. Στο σύστηµα. πάνω στο βυζαντινό έδαφος ιδρύθηκαν τρεις αυτοκρατορίες. των αβιοτικών παραγόντων και οι σχέσεις που αναπτύσσονται µεταξύ τους. Οικοσύστηµα: Το σύνολο των βιοτικών. ✔ Εκπαίδευση Αλληλοδιδακτικό σύστηµα διδασκαλίας: µέθοδος. αλληλεξαρτώνται. δηλαδή. από τους Φράγκους διαµορφώθηκε ένα νέο διοικητικό σύστηµα. Όλοι αυτοί. αποτελούν το σύστηµα οργάνων. µε τέτοιο τρόπο. ✔ Κοινωνιολογία Το σύστηµα είναι ένα όλο. Κάθε µεταβολή σε ένα οποιοδήποτε από τα µέρη. ✔ Μαθηµατικά Σύστηµα εξισώσεων: δύο ή περισσότερες εξισώσεις που επαληθεύονται µε τις ίδιες τιµές των αγνώστων. είχαν µεταξύ τους σχέσεις αλληλεξάρτησης.1o(11-58) Kεφάλαιο 1ο 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·54 Η έννοια του συστήµατος στις επιµέρους επιστήµες: ✔ Βιολογία Τα κύτταρα σχηµατίζουν ιστούς και οι ιστοί συνεργάζονται µεταξύ τους και σχηµατίζουν τα όργανα.χ. τα µέρη και το όλο. Το πεπτικό σύστηµα. ώστε τα µέρη να βρίσκονται σε άµεση συνάρτηση µε το όλο. σε άλλους συµµαθητές τους µε την επίβλεψη του δασκάλου. ✔ Φιλοσοφία Το φιλοσοφικό σύστηµα του Εγέλου: σύνολο αρχών ή δογµάτων που βρίσκονται σε στενό συνειρµό µεταξύ τους . ✔ Αστρονοµία Το ηλιακό σύστηµα: ο ήλιος και οι πλανήτες που κινούνται γύρω από αυτόν. Π. τρόπος κατά τον οποίον ο δάσκαλος διδάσκει σε µία τάξη και κατόπιν κάποιοι µαθητές αναλαµβάνουν να διδάξουν το ίδιο µάθηµα.

Έτσι στην Βιολογία οι βιοτικοί. «τηλεόραση νέου συστήµατος». το αλληλοδιδακτικό σύστηµα είναι σύνολο ανθρώπων. που συνεργάζονται στενά και αλληλεξαρτώνται. αποτελούν ένα οικοσύστηµα. που συνεργάζονται για την πέψη και την αναπνοή.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·55 Με την φράση «σύστηµα οργάνωσης των θεµάτων» εννοούµε την ιδιόρρυθµη οργάνωση των επαρχιών της ελληνικής µεσαιωνικής αυτοκρατορίας. χρησιµοποιείται στη φράση «κατά σύστηµα»ή «εκ συστήµατος» δηλαδή. λειτουργίας και χρήσης π. σχέση και αλληλεξάρτηση. «είναι από σύστηµα επιφυλακτικός». βλέπουµε ότι η λέξη «σύστηµα» χρησιµοποιείται σε όλους τους τοµείς. το διοικητικό σύστηµα µε τρία διαφορετικά κράτη στο ίδιο έδαφος. Εποµένως. έχουν στενή σχέση µεταξύ τους. Στην εκπαίδευση.χ. Σηµαίνει επίσης. όπου «θέµα» ονοµαζόταν κάθε στρατιωτικό σώµα. Oργάνωση της ζωής Bιολογικά συστήµατα 55 . αλλά και το πεπτικό ή το αναπνευστικό σύστηµα είναι ένα σύνολο οργάνων. στα Μαθηµατικά δύο ή περισσότερες εξισώσεις επαληθεύονται µε τους ίδιους αγνώστους. σύστηµα σηµαίνει. που έχουν συνάφεια.χ. συνήθεια και τρόπο συµπεριφοράς. τον τρόπο κατασκευής. στην Φιλοσοφία οι αρχές και τα δόγµατα. σύνθεσης. που αποτελούν σύνολο και έχουν στενό συνειρµό αποτελούν σύστηµα. οι αβιοτικοί παράγοντες και οι µεταξύ τους σχέσεις. στην Αστρονοµία. διότι αυτοί κινούνται γύρω του. «έχει κακά συστήµατα». Όλοι αυτοί είχαν µέσα στο κράτος στενές σχέσεις αλληλεξάρτησης. Ακόµη. λόγω του ότι µοιράζονται µία έκταση και εποµένως έχουν πολλά κοινά προβλήµατα και αλληλεξαρτήσεις. ενώ στην Ιστορία. ο ήλιος και οι πλανήτες. κάνει κάποιος κάτι. µε µέθοδο. κατά τρόπο σταθερό ή έχει µία αντίληψη. στενά συνδεδεµένων και αλληλεξαρτωµένων. που ακολουθεί κατά γράµµα π. είναι σύνολο ανθρώπων αναγκαστικά. στην καθηµερινή κοινωνική µας ζωή.χ. που είχε εγκατασταθεί σε µία επαρχία στην οποία έδινε το όνοµά του και έτσι σιγά-σιγά η λέξη θέµα άρχισε να έχει σχέση µε την διοικητική διαίρεση του κράτους και µε την µετέπειτα ανάπτυξη αντιζηλίας για την διακυβέρνηση µεταξύ ισχυρών στρατιωτικών και πολιτικών αρχών. τρόπο ενέργειας π.

στις λίµνες και στο έδαφος. αλλά και τις αλληλεπιδράσεις τους µε το περιβάλλον. Πολλά βακτήρια έχουν ένα ακόµη περίβληµα. που προσλαµβάνουν νερό µε τις ρίζες τους και αποβάλλουν νερό στην ατµόσφαιρα από τα στόµατα των φύλλων τους. Στον κύκλο του νερού συµµετέχουν και ζωντανοί οργανισµοί. οι πρωτεΐνες. Τα ευκαρυωτικά κύτταρα τα διακρίνουµε σε ζωικά και φυτικά. όπως είναι η παρατήρηση. τα νουκλεϊκά οξέα και τα λιπίδια. Κοινά χαρακτηριστικά των ευκαρυωτικών ζωικών κυττάρων είναι: η πλασµατική µεµβράνη. αλλά κυρίως της µοριακής βιολογίας και της γενετικής. ο πυρήνας. . µετατρέπονται σε ενδοσπόρια. Οι οργανικές ενώσεις που συναντάµε στα κύτταρα των οργανισµών είναι οι υδατάνθρακες. Εξωτερικά περιβάλλονται από κυτταρικό τοίχωµα. τα µιτοχόνδρια.1o(11-58) Kεφάλαιο 1ο 56 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·56 Εποµένως στο 1ο κεφάλαιο µάθαµε τα εξής: ❑ Η βιολογία είναι η επιστήµη που µελετά τη δοµή και τις λειτουργίες όλων των οργανισµών. Τα ευκαρυωτικά κύτταρα διαθέτουν έναν καλά σχηµατισµένο πυρήνα. τα κενοτόπια. πέφτει στις θάλασσες. Πολλά βακτήρια όταν βρεθούν σε δυσµενείς περιβαλλοντικές συνθήκες. Η πρόοδος όλων των κλάδων της βιολογίας. χαλαζιού ή χιονιού. τα λυσοσώµατα. όπως για παράδειγµα τα φυτά. που έχει διαφορετική σύσταση από αυτήν του ευκαρυωτικού φυτικού κυττάρου. τα χυµοτόπια. ❑ Το νερό έχει µεγάλη σηµασία για τους οργανισµούς γιατί έχει µεγάλη διαλυτική ικανότητα και γιατί µε αυτό µεταφέρονται ουσίες στο εσωτερικό όλων των οργανισµών. που λέγεται κάψα και φέρουν µαστίγια ή βλεφαρίδες. το σύµπλεγµα Golgi. το πείραµα. έδωσε την δυνατότητα να αντιµετωπιστούν σηµαντικά κοινωνικά προβλήµατα και να βελτιωθεί η ποιότητα ζωής του ανθρώπου. µε την διαδικασία της διαπνοής. ❑ Το 70% της επιφάνειας του πλανήτη καλύπτεται από νερό. ❑ Τα βακτήρια είναι προκαρυωτικά κύτταρα. τα ριβοσώµατα. ❑ Το κύτταρο είναι η δοµική και λειτουργική µονάδα της ζωής. οι χλωροπλάστες και το κυτταρικό τοίχωµα. ενώ στα φυτικά κύτταρα υπάρχουν επιπλέον. το συµπέρασµα. το κυτταρόπλασµα. στον οποίο βρίσκεται το γενετικό τους υλικό και περιβάλλεται από την πυρηνική µεµβράνη. Οι βιολόγοι όταν µελετούν ένα φαινόµενο ακολουθούν την επιστηµονική µέθοδο που περιλαµβάνει µία σειρά από βήµατα. Το νερό ανακυκλώνεται συνεχώς στον πλανήτη και µε την µορφή βροχής. η υπόθεση. ενώ επιστρέφει στην ατµόσφαιρα µε την εξάτµιση. που τα βοηθούν στην κίνηση. το αδρό και το λείο ενδοπλασµατικό δίκτυο. Τα κύτταρα τα διακρίνουµε σε προκαρυωτικά και ευκαρυωτικά.

ονοµάζεται βιότοπος. Στους πολυκύτταρους οργανισµούς υπάρχουν οµάδες όµοιων κυττάρων. οι αβιοτικοί παράγοντες και οι σχέσεις που αναπτύσσονται µεταξύ τους. ο ερειστικός ιστός.χ. Όλοι οι πληθυσµοί. οι οποίοι ζουν στην ίδια περιοχή. αποτελούν το σύστηµα οργάνων. Στο ίδιο είδος ανήκουν οι οργανισµοί οι οποίοι. που συνεργάζονται µεταξύ τους για να ολοκληρωθεί µία συγκεκριµένη λειτουργία. αποτελούν ένα οικοσύστηµα. αποτελούν µία βιοκοινότητα. οργανωµένοι σε αποικίες. ή να ζουν πολλοί µαζί. ο νευρικός ιστός. ο οργανισµός αναπτύσσεται. Οι µονοκύτταροι οργανισµοί µπορεί να είναι προκαρυωτικοί. είτε πολυκύτταροι. όταν διασταυρωθούν µεταξύ τους. Οι ζωντανοί οργανισµοί (βιοτικοί παράγοντες). Οι ιστοί συνεργάζονται µεταξύ τους και σχηµατίζουν τα όργανα. αλλά µπορεί να είναι και ευκαρυωτικοί. θα δώσουν γόνιµους απογόνους. ❑ Οι πολυκύτταροι οργανισµοί αποτελούνται από πολλά και διαφορετικά ευκαρυωτικά κύτταρα και προέρχονται από πολλές διαιρέσεις ενός αρχικού κυττάρου. αποτελούν έναν πληθυσµό. Oργάνωση της ζωής Bιολογικά συστήµατα 57 . Η περιοχή στην οποία ζουν διαφορετικοί πληθυσµοί. για το ίδιο χρονικό διάστηµα. Οι οργανισµοί που ανήκουν στο ίδιο είδος και ζουν στην ίδια περιοχή. π. Τα όργανα. Στην συνέχεια. είναι ο επιθηλιακός ιστός. όπως είναι τα βακτήρια και τα κυανοβακτήρια. ο άνθρωπος προέρχεται από τις διαιρέσεις του ζυγωτού. ❑ Για να µελετήσουµε τους οργανισµούς τους χωρίζουµε σε οµάδες µε βάση τα χαρακτηριστικά τους.1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·57 ❑ Οι οργανισµοί είναι είτε µονοκύτταροι. Οι µονοκύτταροι οργανισµοί µπορεί να ζουν ανεξάρτητοι. Σε έναν οργανισµό τα συστήµατα οργάνων συντονίζονται από το νευρικό σύστηµα και τις ορµόνες. που σηµαίνει ότι τα κύτταρά του αυξάνονται σε αριθµό και διαφοροποιούνται. που επιτελούν την ίδια λειτουργία και σχηµατίζουν τους ιστούς. Οι τέσσερις κύριες κατηγορίες ιστών από τις οποίες προκύπτουν οι υπόλοιποι ιστοί. µερικοί µύκητες και µερικά φύκη. στους ζωικούς οργανισµούς. ο µυϊκός ιστός. όπως είναι τα πρωτόζωα.

1o(11-58) 02-10-08 09:48 ™ÂÏ›‰·58 .

γ. ανταγωνίζονται τα παθογόνα µικρόβια που προσπαθούν να εισβάλλουν στον οργανισµό µας και έτσι ενισχύουν την άµυνα του οργανισµού µας. αλληλεπιδρούν µεταξύ τους αναπτύσσοντας διαφορετικές σχέσεις. αναπτύσσουν σχέσεις ανταγωνισµού. β. όπως για παράδειγµα: στο έντερο του ανθρώπου ζουν κάποια βακτήρια που παράγουν την βιταµίνη Κ και έτσι ωφελούν τον άνθρωπο. µε σκοπό την αναπαραγωγή και διαιώνιση του είδους. αναπαραγωγικές σχέσεις. εξασφαλίζουν την επιβίωσή του. το λιοντάρι µε την ύαινα. σχέσεις οργανισµών. δ. θηράµατος – θηρευτή. ∆ηλαδή ο ένας οργανισµός αποτελεί την τροφή για τον άλλο. αναπτύσσουν σχέσεις παρασιτισµού. ισορροπία οικοσυστήµατος ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Η οµαλή λειτουργία ενός οργανισµού και η δυνατότητά του να προσαρµόζεται στο περιβάλλον στο οποίο ζει.1 Ισορροπία στα βιολογικά συστήµατα Λέξεις – κλειδιά: αλληλεπίδραση. ή ο σκύλος µε τη γάτα. Ακόµη. κοινωνική συµπεριφορά και δηµιουργούν οµάδες. ανταγωνιστικές σχέσεις γιατί διεκδικούν τον ίδιο ερωτικό σύντροφο ή τον ίδιο χώρο για να φτιάξουν την φωλιά τους ή για να τραφούν. ➤ Σε ένα οικοσύστηµα όλοι οι βιοτικοί παράγοντες (ζωντανοί οργανισµοί) και οι αβιοτικοί παράγοντες.2o(59-106) 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·59 2. ➤ Οι οργανισµοί διαφορετικών πληθυσµών σε ένα οικοσύστηµα αναπτύσσουν σχέσεις: α. για να εξασφαλίσουν την επιβίωσή τους. ΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΤΟΥΣ 2. ➤ Οι οργανισµοί ενός πληθυσµού αναπτύσσουν: α. γ. όλοι οι µικροοργανισµοί που ζουν στο έντερο και σε όλες τις κοιλότητες του σώµατος του ανθρώπου. όπως π. όπως είναι για παράδειγµα τα παθογόνα µικρόβια που προκαλούν ασθένειες στον άνθρωπο ή σε 59 . συµβίωσης και αµοιβαίας προσφοράς.χ. β. Τέτοιο παράδειγµα αποτελούν τα µεταναστευτικά πουλιά ή οι µέλισσες και τα µυρµήγκια που σχηµατίζουν κοινωνίες µε σαφή ιεραρχία και οργάνωση.

πάνω ή µέσα. αντισταθµίζονται. αλληλεπιδρώ – αλληλεπίδραση: (αλλήλων +επί + δράση): το ένα επιδρά στο άλλο. παρασιτισµός: όταν ένας οργανισµός ζει. σε κάποιον άλλον οργανισµό και από αυτόν εξασφαλίζει την τροφή του. εξουδετερώνουν. ➤ Οι αλληλεπιδράσεις των οργανισµών ενός οικοσυστήµατος και οι αβιοτικοί παράγοντες µίας περιοχής (θερµοκρασία. στις σχέσεις παρασιτισµού ο ένας οργανισµός ζει εις βάρος του άλλου χωρίς να του προσφέρει απολύτως τίποτα.χ. να αναστέλλει ή εµποδίζει την ανάπτυξη του άλλου. µε τέτοιο τρόπο. είναι το θήραµα. ώστε τα οικοσυστήµατα να βρίσκονται σε δυναµική ισορροπία (δηλαδή. ∆ηλαδή. οι οποίοι µας προκαλούν µυκητιάσεις. ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ – ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ θηρευτής: ο κυνηγός. Γι’ αυτό πολλές φορές το αποτέλεσµα τέτοιων µολύνσεων είναι η ασθένεια του οργανισµού ή και ο θάνατος. η µία την άλλη. ισορροπία: Όταν υπάρχει ισορροπία. Όπως για παράδειγµα στις ρίζες των ψυχανθών συµβιώνουν αζωτοδεσµευτικά βακτήρια. αµοιβαία επίδραση. συµβίωση: (συν + βιώνω = ζω µαζί): η αλληλεπίδραση ανάµεσα σε άτοµα διαφορετικών ειδών. ο οποίος αποτελεί τη λεία του. µε άλλα λόγια αναπτύσσονται όλοι οι κλάδοι ενός συστήµατος το ίδιο.2o(59-106) Kεφάλαιο 2ο 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·60 άλλους οργανισµούς. π. Με λίγα λόγια. ο οργανισµός ενός είδους. ο ένας οργανισµός ζει εις βάρος του άλλου. ώστε να ωφελούνται και τα δύο είδη. ηλιοφάνεια. που επιτίθεται και θανατώνει έναν οργανισµό άλλου είδους. ισορροπία που δεν είναι στατική). Ένα παράδειγµα αποτελούν κάποιοι µύκητες. οι δυνάµεις ή οι τάσεις. συνήθως µε τέτοιο τρόπο. προκαλώντας του συνήθως ασθένειες. ανταγωνισµός: (αντί + αγωνίζοµαι = αγωνίζοµαι εναντίον): είναι η αλληλεπίδραση µεταξύ οργανισµών. θήραµα: το ζώο που αποτελεί τη λεία του κυνηγού. το λιοντάρι είναι ο θηρευτής και η αντιλόπη. 60 . που η ανάπτυξη του ενός. διαθεσιµότητα νερού) λειτουργούν σαν ρυθµιστικοί µηχανισµοί. στο παράδειγµα µας είναι η αντιλόπη.

µε σκοπό την αναπαραγωγή και διαιώνιση του είδους. – δηµιουργία οµάδων και κοινωνική συµπεριφορά. µπορεί να προστατευτεί από τα καιρικά φαινόµενα ή τους εχθρούς του κ. µπορεί να αναπαραχθεί. Οι οργανισµοί διαφορετικών πληθυσµών και συνεπώς διαφορετικών ειδών. ∆ηλαδή ο ένας οργανισµός αποτελεί την τροφή για τον άλλο. Με λίγα λόγια αυτό σηµαίνει ότι καταφέρνει να εξασφαλίσει την τροφή του.2o(59-106) 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·61 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: Oι οργανισµοί στο περιβάλλον τους 1. 3. συνεργασία των ιστών οργάνων συστηµάτων του σώµατός του και από το αν µπορεί να προσαρµόζεται ο οργανισµός στο περιβάλλον που ζει. δηλαδή. αλληλεπιδρούν µεταξύ τους αναπτύσσοντας διαφορετικές σχέσεις. όλοι οι µικροοργανισµοί που ζουν στο έντερο και σε όλες τις κοιλότητες του σώµατος του ανθρώπου. Σε ένα οικοσύστηµα όλοι οι βιοτικοί παράγοντες (ζωντανοί οργανισµοί) και οι αβιοτικοί παράγοντες. – Συµβίωσης και αµοιβαίας προσφοράς. σε µία περιοχή. – ανταγωνιστικές σχέσεις για τον ίδιο ερωτικό σύντροφο ή τον ίδιο χώρο για να φτιάξουν την φωλιά τους ή για να τραφούν. σε ένα οικοσύστηµα αναπτύσσουν σχέσεις: – Θηράµατος – θηρευτή. όπως π. όπως για παράδειγµα: στο έντερο του ανθρώπου ζουν κάποια βακτήρια που παράγουν την βιταµίνη Κ και έτσι ωφελούν τον άνθρωπο. Τι είδους σχέσεις αναπτύσσονται µεταξύ των οργανισµών διαφορετικών ειδών που ζουν στην ίδια περιοχή. οι µέλισσες ή τα µεταναστευτικά πουλιά. Ακόµη. Η επιβίωση κάθε οργανισµού εξαρτάται από την οµαλή λειτουργία του οργανισµού του.α. Τι είδους σχέσεις αναπτύσσονται µεταξύ των οργανισµών του ίδιου είδους.χ. Οι οργανισµοί του ίδιου είδους σε µία περιοχή αποτελούν έναν πληθυσµό και µεταξύ τους µπορεί να αναπτύσσονται: – αναπαραγωγικές σχέσεις. Από τι εξαρτάται η επιβίωση ενός οργανισµού. 61 . 2. ανταγωνίζονται τα παθογόνα µικρόβια που προσπαθούν να εισβάλλουν στον οργανισµό µας και έτσι ενισχύουν την άµυνα του οργανισµού µας.

ο αριθµός των ποντικών και δεν αυξάνεται πέρα από κάποια όρια. Έτσι. θα λιγοστέψουν οι σπόροι και τότε τα ποντίκια που θα επιβιώσουν θα είναι λιγότερα. θα δούµε ότι όταν οι σπόροι είναι πολλοί. Οι σχέσεις αλληλεπίδρασης µεταξύ των οργανισµών. πώς ρυθµίζεται σε ένα οικοσύστηµα. Σκεφθείτε τώρα ότι σε ένα οικοσύστηµα δεν υπάρχουν µόνο δύο πληθυσµοί. Στο συγκεκριµένο παράδειγµα οι σχέσεις θηρευτή – θηράµατος είναι αυτές που ρυθµίζουν τους πληθυσµούς των οργανισµών. τα φίδια και πάλι αυτό θα έχει σαν αποτέλεσµα να ελαττωθεί ο αριθµός των ποντικών. τα οποία όχι µόνο δεν είναι βλαβερά.2o(59-106) Kεφάλαιο 2ο 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·62 – Αναπτύσσουν σχέσεις ανταγωνισµού. Υπάρχουν κάποιοι οργανισµοί.χ. όπως είναι για παράδειγµα τα παθογόνα µικρόβια που προκαλούν ασθένειες στον άνθρωπο ή σε άλλους οργανισµούς. αλλά είναι απαραίτητα γιατί παράγουν την βιταµίνη Κ. Για να το καταλάβουµε αυτό χρησιµοποιούµε ένα απλό παράδειγµα: Αν παρατηρήσουµε ένα λιβάδι όπου οι ποντικοί τρέφονται µε σπόρους. Πότε λέµε ότι κάποιος οργανισµός ζει παρασιτικά.χ. οι οποίοι ζουν εις βάρος κάποιου οργανισµού. αλλά και οι αβιοτικοί παράγοντες (π. Από τα φίδια και τα ποντίκια τρέφονται τα γεράκια. είναι πολλά. Υπάρχει περίπτωση και ένα χαρακτηριστικό παράδειγµα συµβίωσης και αµοιβαίας προσφοράς είναι ο ανθρώπινος οργανισµός και οι µικροοργανισµοί που ζουν στο έντερό του. τότε και τα ποντίκια που τρέφονται µε αυτούς και επιβιώνουν. αλλά πολλοί περισσότεροι.χ. το κλίµα) είναι οι µηχανισµοί που ρυθµίζουν την ισορροπία σε ένα οικοσύστηµα. Υπάρχει περίπτωση οργανισµοί που ανήκουν σε διαφορετικούς πληθυσµούς να συµβιώνουν. όπως π. όταν ελαττωθούν τα ποντίκια και φίδια θα ελαττωθούν κι αυτά. Μπορείτε να εξηγήσετε µε ένα παράδειγµα. Έτσι αν αυξηθούν τα ποντίκια θα αυξηθούν οι οργανισµοί που τρέφονται µε αυτά π. ενώ στη συνέχεια. που προκαλούν ασθένειες στον άνθρωπο ή σε άλλους οργανισµούς. 5. Εκεί ζουν κάποια βακτήρια. – Αναπτύσσουν σχέσεις παρασιτισµού. τότε θα καταναλώσουν περισσότερους σπόρους και τελικά δεν θα φυτρώσουν αρκετά νέα φυτά για να τραφούν όλα τα ποντίκια. το λιοντάρι µε την ύαινα. δηλαδή θα επιβιώσουν τόσα που να µπορούν να βρουν τροφή. ∆ηλαδή οι οργανισµοί αυτοί. Άρα και αυτά θα αυξηθούν αρχικά. όπως είναι τα παθογόνα µικρόβια. Όταν όµως αυξηθούν τα ποντίκια πολύ. 62 6. 4. όχι µόνο . που δεν µπορεί να την συνθέσει µόνος του ο ανθρώπινος οργανισµός.

όπως ο λύκος ή τα τσακάλια. Τότε θα αυξηθούν υπερβολικά τα φυτοφάγα ζώα. τότε θα υπερβοσκήσουν τους θάµνους και τότε. Πολλές φορές ακούµε ότι ζώα. είναι βλαβερά και ότι πρέπει να θανατώνονται. για να µην πεθαίνουν τα αγριοκάτσικα από την πείνα και τη δίψα. αλλά παίρνουν από αυτόν θρεπτικά συστατικά. Εποµένως καταλήγουµε στο συµπέρασµα ότι όλοι οι οργανισµοί έχουν συγκεκριµένο ρόλο στο οικοσύστηµα και είναι απαραίτητοι για την διατήρηση της ισορροπίας του. Νοµίζετε ότι αν µετέφεραν οι άνθρωποι νερό στο νησάκι. Ας υποθέσουµε ότι τα ζώα αυτά είναι επικίνδυνα και ότι σκοτώνουµε όλους τους λύκους και τα τσακάλια. θα πρέπει οι άνθρωποι να µεταφέρουν και τροφή µαζί µε το νερό. τελικά µε την ανθρώπινη παρέµβαση καταστράφηκε και µετατράπηκε σε εκτροφείο κατσικιών. που ήταν θηράµατα αυτών των σαρκοφάγων ζώων. 2. τα οποία θα λιγοστέψουν και τελικά θα εξαντληθούν. Αν µετέφεραν οι άνθρωποι νερό στο νησάκι. υπάρχουν οι ρυθµιστικοί µηχανισµοί που επαναφέρουν την ισορροπία στο οικοσύστηµα. θα βοηθούσε στην ισορροπία του οικοσυστήµατος. Oι οργανισµοί στο περιβάλλον τους ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ–AΠANTHΣEIΣ 1. κάποια από αυτά πεθαίνουν. 63 . Όπως γίνεται φανερό από τα παραπάνω. που ήταν ο ρυθµιστικός µηχανισµός της ισορροπίας του οικοσυστήµατος και δεν επέτρεπε να αυξηθεί υπερβολικά ο αριθµός των κατσικιών. Όταν τα αγριοκάτσικα αυξηθούν πολύ.2o(59-106) 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·63 δεν προσφέρουν απολύτως τίποτα. Κάθε φορά που υπάρχει η τάση για να αυξηθεί υπερβολικά κάποιος οργανισµός. θα λιγοστέψει και η τροφή στο νησάκι. τότε τα αγριοκάτσικα δεν θα πέθαιναν πια λόγω της έλλειψης νερού. στον οργανισµό στον οποίο παρασιτούν. Νοµίζετε ότι η παρουσία αυτών των ζώων δεν είναι απαραίτητη στα οικοσυστήµατα. γιατί είναι επικίνδυνα. Στην περίπτωση αυτή. θα έπαυε να υπάρχει και έτσι τα αγριοκάτσικα θα αυξάνονταν ανεξέλεγκτα. θα υπερβοσκήσουν τα φυτά. Όταν όµως αυξηθούν τα φυτοφάγα ζώα. που δεν υπάρχει αρκετό νερό. Το καλοκαίρι. Ας υποθέσουµε ότι σε µία βραχονησίδα ζουν µερικά αγριοκάτσικα. Συµφωνείτε µε αυτήν την πρόταση. Έτσι θα έχουµε καταστροφή των παραγωγών του οικοσυστήµατος. Γι’ αυτό πολλές φορές το αποτέλεσµα τέτοιων µολύνσεων είναι η ασθένεια του οργανισµού ή και ο θάνατος. το φυσικό οικοσύστηµα που ρύθµιζε µόνο του την λειτουργία του και έτσι ήταν σε απόλυτη ισορροπία. Έτσι το νερό.

Απάντηση: 1. Ποιοι οργανισµοί είναι πιθανότερο να ανταγωνίζονται για το οξυγόνο. ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΠΟΥ ΑΝΗΚΟΥΝ ΣΤΟΝ Ι∆ΙΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΠΟΥ ΑΝΗΚΟΥΝ ΣΕ ∆ΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ αναπαραγωγικές ανταγωνιστικές ανταγωνιστικές συµβιωτικές τροφικές 2. Η αύξηση αυτή ήταν απεριόριστη. Είναι γνωστό άλλωστε ότι οι φάλαινες που είναι οι µεγαλύτεροι οργανισµοί που ζουν στην θάλασσα.2o(59-106) Kεφάλαιο 2ο 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·64 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. που τρέφονται µε ποντικούς. οι χερσαίοι ή οι υδρόβιοι. Να τοποθετήσετε τις παρακάτω κατηγορίες σχέσεων στη σωστή στήλη: αναπαραγωγικές. στο παράδειγµα του οικοσυστήµατος του λιβαδιού οδήγησε σε αύξηση του πληθυσµού των αλεπούδων. ανταγωνιστικές σχέσεις µεταξύ των ποντικών για την τροφή και β. Να αντλήσετε πληροφορίες από την φυσική και τη χηµεία για να αιτιολογήσετε την απάντησή σας. αναπνέουν απ’ ευθείας το οξυγόνο της ατµόσφαιρας. σχέσεις θηρευτή – θηράµατος. επειδή αν οι αλεπούδες είναι περισσότερες. Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας. Στο παράδειγµα του οικοσυστήµατος του λιβαδιού παρατηρήθηκαν µεταβολές στον πληθυσµό των ποντικών. Απάντηση: Οι µεταβολές συνέβησαν γιατί αναπτύσσονται: α. µε την αύξηση του αριθµού των φιδιών και των γερακιών. Το οξυγόνο που είναι διαλυµένο στο νερό είναι κατά 30 φορές λιγότερο από εκείνο που υπάρχει στην ατµόσφαιρα. συµβιωτικές. Να αναφέρετε δύο λόγους για τους οποίους συνέβησαν αυτές οι µεταβολές. τότε θα οδηγήσουν σε µείωση του πληθυσµού των ποντικών και τελικά και στην µείωση του αριθµού των αλεπούδων. 3. τροφικές. Ακόµη το νερό είναι 800 φορές πυκνότερο από . Η αύξηση των ποντικών. 64 4. ανταγωνιστικές. Απάντηση Η αύξηση των αλεπούδων δεν είναι απεριόριστη. Απάντηση: Οι υδρόβιοι οργανισµοί ανταγωνίζονται για το οξυγόνο.

χ. αποικοδοµητές. ➤ Οι παραγωγοί είναι οι οργανισµοί που παράγουν µόνοι τους την τροφή τους. Αυτή η λειτουργία ονοµάζεται φωτοσύνθεση. ενώ στο νερό δεν συµβαίνει αυτό. Στους παραγωγούς ανήκουν τα χερσαία και υδρόβια φυτά. Όλα τα οργανωµένα συστήµατα χρειάζονται ενέργεια για να λειτουργήσουν. γιατί ανακατεύεται µε το οξυγόνο της ατµόσφαιρας. το φυτοπλαγκτόν. οι ηλεκτρικές συσκευές. Οι παραγωγοί χρησιµοποιούν απλά ανόργανα µόρια. φωτοσύνθεση. τα κυανοβακτήρια. συνθέτουν οργανικές ενώσεις. καταναλωτές. παραγωγοί. ελαττώνεται το φως. που την λαµβάνουν µε την διάσπαση της τροφής. όπως είναι το διοξείδιο του άνθρακα της ατµόσφαιρας και το νερό και που µε την βοήθεια της ηλιακής ενέργειας. 65 . ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΌΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Σκεφθείτε ότι τα αυτοκίνητα. ετερότροφοι οργανισµοί. καταναλωτές και αποικοδοµητές. Γι’ αυτό ονοµάζονται και αυτότροφοι οργανισµοί.2 Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήµατος Ο ρόλος της ενέργειας Τροφικές σχέσεις και ροή ενέργειας Λέξεις – κλειδιά: ενέργεια. άρα ελαττώνεται η φωτοσύνθεση και έτσι ελαττώνεται και το οξυγόνο. τα φύκη αλλά και κάποιοι µονοκύτταροι οργανισµοί που έχουν τη δυνατότητα να φωτοσυνθέτουν. όπως είναι η γλυκόζη. Επίσης το οξυγόνο ελαττώνεται στο νερό κατά την διάρκεια της νύχτας που δεν φωτοσυνθέτουν τα φυτά. όπως είναι οι οργανισµοί και τα οικοσυστήµατα. χρειάζονται καύσιµα ή ηλεκτρικό ρεύµα για να λειτουργήσουν. ενώ στα τρεχούµενα νερά αυξάνεται η συγκέντρωση του οξυγόνου. Όσο αυξάνεται το βάθος σε ένα υδάτινο οικοσύστηµα. χρειάζονται και αυτά ενέργεια. αυτότροφοι. Oι οργανισµοί στο περιβάλλον τους 2.2o(59-106) 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·65 τον αέρα και έχει µεγάλο ιξώδες. ➤ Οι οργανισµοί εξασφαλίζουν µε διαφορετικό τρόπο την τροφή τους και γι’ αυτό τους χωρίζουµε σε παραγωγούς. κάτι που περιορίζει ακόµη περισσότερο την διαθεσιµότητα του οξυγόνου στο νερό. όπως π. Τα βιολογικά συστήµατα. Το οξυγόνο στην ατµόσφαιρα είναι σχεδόν οµοιόµορφα κατανεµηµένο.

Σε ένα υδάτινο οικοσύστηµα παραγωγοί είναι το φυτοπλαγκτόν. είναι καταναλωτής 3ης τάξης. τα κυανοβακτήρια. Καταναλωτές 3ης τάξης ονοµάζονται όσοι οργανισµοί τρέφονται µε τους καταναλωτές 2ης τάξης. µύκητες ή πρωτόζωα τα οποία τρέφονται µε νεκρούς οργανισµούς ή νεκρά τµήµατα οργανισµών (π. γιατί µπορούν. νεκρή οργανική ύλη: ύλη. Τους διακρίνουµε σε τάξεις ανάλογα µε τους οργανισµούς που τρέφονται. ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ – ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ 66 αυτότροφος: (αυτός + τρέφω): αυτός που τρέφεται από τον εαυτό του. καταναλωτές 3ης τάξης είναι οι σαρδέλες κοκ. Οι καταναλωτές και οι αποικοδοµητές λέγονται ετερότροφοι γιατί τρέφονται µε άλλους οργανισµούς. φύλλα δένδρων). τα φύκη. καταναλωτές 1ης τάξης είναι το ζωοπλαγκτόν. ενώ ο αετός. περνάει µέσω των τροφικών σχέσεων και στους υπόλοιπους οργανισµούς καταναλωτές και αποικοδοµητές. να φτιάξουν µόνοι τους την τροφή τους. η οποία προέρχεται από νεκρούς οργανισµούς. Καταναλωτές 2ης τάξης ονοµάζονται οι οργανισµοί που τρέφονται µε τους καταναλωτές 1ης. Για παράδειγµα σε ένα χερσαίο οικοσύστηµα το χορτάρι. Ο ήλιος είναι η κύρια πηγή ενέργειας για τα οικοσυστήµατα και εισέρχεται στο οικοσύστηµα. µέσω της φωτοσύνθεσης από τους παραγωγούς. Πώς εισέρχεται η ενέργεια στα οικοσυστήµατα. αποικοδοµώ – αποικοδοµητής: (από + οικοδοµώ): διασπώ κάτι στα συστατικά του. επειδή τρέφονται µε άλλους οργανισµούς. ετερότροφος: (έτερος = άλλος +τρέφω): αυτός που τρέφεται µε άλλους.2o(59-106) Kεφάλαιο 2ο 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·66 ➤ Οι καταναλωτές τρέφονται µε άλλους οργανισµούς. ή η αλεπού ή το φίδι είναι καταναλωτές 2ης τάξης. Η πορεία αυτή ονοµάζεται ροή ενέργειας στο οικοσύστηµα. Ονοµάζουµε τα φυτά αυτότροφους οργανισµούς. µέσω της φωτοσύνθεσης. είναι παραγωγός. ➤ Οι αποικοδοµητές είναι βακτήρια. Οι αποικοδοµητές διασπούν την οργανική ύλη σε ανόργανη. ∆ηλαδή τρέφονται µε νεκρή οργανική ύλη. Στη συνέχεια διανέµεται. (αντίθετο: ετερότροφος). το πρόβατο ή η αγελάδα και ο ποντικός είναι καταναλωτές 1ης τάξης. την οποία αποικοδοµούν και την µετατρέπουν σε ανόργανη. ➤ Τους καταναλωτές και τους αποικοδοµητές. τους ονοµάζουµε και ετερότροφους οργανισµούς.χ. ο λύκος. Έτσι καταναλωτές 1ης τάξης ονοµάζονται οι φυτοφάγοι οργανισµοί οι οποίοι τρέφονται άµεσα µε τους παραγωγούς. .

κυρίως µικροσκοπικά φύκη που έχουν µεγάλη σηµασία για τα υδάτινα οικοσυστήµατα. Οι παραγωγοί λέγονται και αυτότροφοι οργανισµοί. διακρίνουµε τους οργανισµούς. 3. το φυτοπλαγκτόν. σε παραγωγούς.2o(59-106) 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·67 ή νεκρά τµήµατα οργανισµών και γι’ αυτό την ονοµάζουµε νεκρή οργανική ύλη. Ποιους οργανισµούς λέµε καταναλωτές 3ης τάξης. τα κυανοβακτήρια. Το υπόλοιπο µέρος που δεν διασπάται παραµένει αποθηκευµένο και ουσιαστικά αξιοποιείται από τους ετερότροφους οργανισµούς. Οι παραγωγοί παράγουν µόνοι τους την τροφή τους και γι’ αυτό ονοµάζονται και αυτότροφοι οργανισµοί. δηλαδή την βάση της τροφής για τις άλλες µορφές ζωής. όπως είναι το διοξείδιο του άνθρακα της ατµόσφαιρας και το νερό. φυτικοί µικροοργανισµοί. Μπορείτε να δώσετε ένα παράδειγµα στα υδάτινα οικοσυστήµατα. γιατί συνθέτουν µόνοι τους την τροφή τους. Στους παραγωγούς ανήκουν τα χερσαία και υδρόβια φυτά. γιατί αποτελούν τους παραγωγούς των οικοσυστηµάτων αυτών.χ. Αυτή η λειτουργία ονοµάζεται φωτοσύνθεση. 2. γιατί τρέφονται µε άλλους οργανισµούς. ενώ οι καταναλωτές και οι αποικοδοµητές λέγονται και ετερότροφοι. Σε ποιες κατηγορίες διακρίνουµε τους οργανισµούς ανάλογα µε τον τρόπο που εξασφαλίζουν την τροφή τους. φυτοπλαγκτόν: (φυτό + πλαγκτόν): πλάζοµαι = πλανώµαι. Ανάλογα µε τον τρόπο που εξασφαλίζουν την τροφή τους. Γιατί ο ρόλος των παραγωγών είναι πολύ σηµαντικός για τη ζωή στον πλανήτη. Οι παραγωγοί χρησιµοποιούν απλά ανόργανα µόρια. τα φύκη αλλά και κάποιοι µονοκύτταροι προκαρυωτικοί οργανισµοί που έχουν τη δυνατότητα να φωτοσυνθέτουν. καταναλωτές και αποικοδοµητές. Καταναλωτές 3ης τάξης ονοµάζονται οι οργανισµοί που τρέφονται µε τους οργανισµούς της 2ης τάξης. Ένα παράδειγµα στα υδάτινα οικοσυστήµατα είναι το εξής: Το φυτοπλα- 67 . Oι οργανισµοί στο περιβάλλον τους ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. συνθέτουν οργανικές ενώσεις. και µε την βοήθεια της ηλιακής ενέργειας. όπως είναι η γλυκόζη. όπως π. Οι παραγωγοί διασπούν ένα µέρος της γλυκόζης που παράγουν για να καλύψουν τις δικές τους ανάγκες.

2o(59-106)

Kεφάλαιο 2ο

02-10-08

11:29

™ÂÏ›‰·68

γκτόν αποτελεί τους παραγωγούς, το ζωοπλαγκτόν που τρέφεται από αυτό,
αποτελεί τους καταναλωτές 1 ης τάξης, τα µικρά ψάρια, που τρέφονται µε το
ζωοπλαγκτόν, είναι οι καταναλωτές 2ης τάξης και τα µεγάλα ψάρια που τρέφονται µε τα µικρά, αποτελούν τους καταναλωτές 3ης τάξης. Τα ψαροπούλια, που τρέφονται µε τα µεγάλα ψάρια είναι καταναλωτές 4ης τάξης.
4. Ποιους οργανισµούς ονοµάζουµε αποικοδοµητές; Ποιος είναι ο ρόλος τους στο οικοσύστηµα;
Οι αποικοδοµητές µπορεί να είναι πρωτόζωα, βακτήρια, ή µύκητες, οι
οποίοι τρέφονται µε νεκρά τµήµατα οργανισµών, όπως είναι τα φύλλα των
δένδρων, τα κλαδιά, οι τρίχες, τα περιττώµατα και τα άχρηστα προϊόντα του
µεταβολισµού των ζώων (ιδρώτας, τα ούρα), αλλά και µε ολόκληρους νεκρούς οργανισµούς. Οι αποικοδοµητές τρέφονται µε οργανική ύλη, η οποία
προέρχεται από νεκρούς οργανισµούς, ή νεκρά τµήµατα οργανισµών και γι’
αυτό την ονοµάζουµε νεκρή οργανική ύλη.
Ο ρόλος των αποικοδοµητών στο οικοσύστηµα είναι πολύ σηµαντικός,
γιατί µετατρέπουν την οργανική ύλη σε ανόργανη και έτσι µπορεί να χρησιµοποιηθεί ξανά, από τους φυτικούς οργανισµούς, κατά την φωτοσύνθεση.
Μπορείτε να σκεφθείτε τι θα συνέβαινε, αν δεν υπήρχαν οι αποικοδοµητές
και συσσωρεύονταν όλοι οι νεκροί οργανισµοί στη φύση;
5. Ποιοι οργανισµοί µετατρέπουν τα απλά ανόργανα µόρια σε σύνθετες οργανικές ενώσεις;
Οι φυτικοί οργανισµοί, δηλαδή οι παραγωγοί, µπορούν να µετατρέψουν
τα απλά ανόργανα µόρια σε σύνθετες οργανικές ενώσεις, κατά την φωτοσύνθεση. Συγκεκριµένα κατά την φωτοσύνθεση ένα φυτό:
– απορροφά από το έδαφος νερό και θρεπτικές ουσίες
– λαµβάνει διοξείδιο του άνθρακα από τα στόµατα των φύλλων και µε την
βοήθεια της ηλιακής ενέργειας:
– συνθέτει την γλυκόζη,(που είναι µία οργανική ένωση και όταν διασπαστεί
εκλύεται ενέργεια)
– ελευθερώνει οξυγόνο από στόµατα των φύλλων.
Η διαδικασία της φωτοσύνθεσης περιγράφεται σχηµατικά µε την παρακάτω εξίσωση:
∆ιοξείδιο του άνθρακα + νερό

ηλιακή ενέργεια

γλυκόζη + οξυγόνο

χλωροφύλλη

68

6. Ποιοι οργανισµοί µετατρέπουν την οργανική ύλη σε ανόργανη;
Οι αποικοδοµητές τρέφονται µε νεκρούς οργανισµούς ή νεκρά τµήµατα
οργανισµών, που αποτελούνται από οργανικές ενώσεις. Έτσι τις διασπούν

2o(59-106)

02-10-08

11:29

™ÂÏ›‰·69

σε ανόργανη ύλη, την οποία µπορούν να χρησιµοποιήσουν οι παραγωγοί,
για την φωτοσύνθεση.

Oι οργανισµοί
στο
περιβάλλον
τους

7. Με ποιο τρόπο καλύπτει ένας καταναλωτής τις ενεργειακές του ανάγκες;
Ένας καταναλωτής καλύπτει τις ενεργειακές του ανάγκες µε την διάσπαση της τροφής του. Οι ουσίες της τροφής διασπώνται στο εσωτερικό του
κυττάρου κατά την διαδικασία της κυτταρικής αναπνοής και έτσι παράγεται
ενέργεια.
Η διαδικασία της κυτταρικής αναπνοής περιγράφεται σχηµατικά µε την
παρακάτω εξίσωση:
Γλυκόζη + οξυγόνο → διοξείδιο του άνθρακα +νερό + ενέργεια.
8. Ποιοι οργανισµοί ονοµάζονται ετερότροφοι;
Ετερότροφους λέµε τους οργανισµούς που δεν έχουν την δυνατότητα να
φωτοσυνθέσουν και να µετατρέψουν την ανόργανη ύλη σε οργανική και συνεπώς δεν µπορούν να παράγουν µόνοι τους την τροφή τους. Οι οργανισµοί
αυτοί µπορεί να είναι είτε καταναλωτές, οι οποίοι τρέφονται µε άλλους οργανισµούς(φυτοφάγους ή σαρκοφάγους), είτε αποικοδοµητές, οι οποίοι τρέφονται µε νεκρή οργανική ύλη.

Ας σκεφτούµε
Ο άνθρωπος χαρακτηρίζεται ως καταναλωτής άλλοτε 1ης, άλλοτε 2ης,
άλλοτε 3ης τάξης. Ποιες µπορεί να είναι οι τροφικές του προτιµήσεις
σε κάθε περίπτωση;
Ο άνθρωπος µπορεί να έχει διαφορετικές τροφικές προτιµήσεις, ανάλογα
µε την εποχή του χρόνου, ή µε τις συνθήκες, στις οποίες ζει. Έτσι µπορεί να
µπορεί να χαρακτηριστεί ως καταναλωτής 1ης τάξης, όταν είναι χορτοφάγος
και τρέφεται αποκλειστικά µε φρούτα, λαχανικά, σπόρους, όσπρια. Όταν τρέφεται µε φυτοφάγα ζώα, όπως είναι για παράδειγµα, το µοσχάρι, το αρνί, το
κατσίκι, τα οποία είναι καταναλωτές 1ης τάξης, τότε χαρακτηρίζεται σαν καταναλωτής 2ης τάξης. Όταν ο άνθρωπος τρέφεται µε καταναλωτές 2ης τάξης,
όπως π.χ. τα πουλερικά ή τα µεγάλα ψάρια, τότε χαρακτηρίζεται καταναλωτής
3ης τάξης.

69

2o(59-106)

Kεφάλαιο 2ο

02-10-08

11:29

™ÂÏ›‰·70

Τροφικές αλυσίδες, τροφικά πλέγµατα,
τροφικές πυραµίδες
Λέξεις – κλειδιά: τροφική αλυσίδα, τροφικό πλέγµα, τροφικό επίπεδο, τροφική πυραµίδα πληθυσµού, βιοµάζας, ενέργειας.

ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΌΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ
➤ Τροφική αλυσίδα ονοµάζουµε το απλό διάγραµµα που απεικονίζει τις
τροφικές σχέσεις µεταξύ των οργανισµών ενός οικοσυστήµατος και έχει
την µορφή : Π. χ. Θάµνοι → λαγός → αλεπού
– Οι τροφικές σχέσεις σε ένα οικοσύστηµα δεν είναι τόσο απλές όσο
φαίνονται σε µία τροφική αλυσίδα. Αυτό συµβαίνει γιατί ένας οργανισµός µπορεί να τρέφεται µε περισσότερα από ένα είδη. Επίσης πρέπει να έχουµε υπ’ όψιν µας ότι στη φύση όλοι οι οργανισµοί ενός οικοσυστήµατος αλληλεπιδρούν.
Το τροφικό πλέγµα είναι ένα σύνθετο διάγραµµα που απεικονίζει τις
τροφικές σχέσεις σε ένα οικοσύστηµα και είναι πιο κοντά στην πραγµατικότητα από ό,τι είναι η τροφική αλυσίδα. Ένα παράδειγµα τροφικού
πλέγµατος είναι το παρακάτω:
Tροφικό πλέγµα
κουκουβάγια
Aλεπού

κότσιφας

γεράκια
φίδια

κότες
λαγοί

σαλιγκάρια

κάµπιες

ποώδη φυτά

βελανιδιά

ποντικοί

– Τους οργανισµούς ενός οικοσυστήµατος τους κατατάσσουµε σε τροφικά επίπεδα. Κάθε τροφικό επίπεδο περιλαµβάνει όλους τους πλη-

70

2o(59-106)

02-10-08

11:29

™ÂÏ›‰·71

θυσµούς, που είναι τροφή, για τους πληθυσµούς του επόµενου τροφικού επιπέδου. Επειδή ο ήλιος είναι η κύρια πηγή ενέργειας για το οικοσύστηµα, θεωρούµε πρώτο τροφικό επίπεδο εκείνο που απέχει µόνο ένα βήµα από το Ήλιο, δηλαδή όλους τους παραγωγούς, οι οποίοι
συνθέτουν την τροφή τους χρησιµοποιώντας την ενέργεια του Ήλιου.
– Στο δεύτερο τροφικό επίπεδο τοποθετούµε όλους τους πληθυσµούς
που τρέφονται από τους παραγωγούς, δηλαδή τους καταναλωτές 1ης
τάξης, και στο τρίτο τροφικό επίπεδο εκείνους που τρέφονται από τους
φυτοφάγους καταναλωτές, δηλαδή τους καταναλωτές 2ης τάξης, κ.ο.κ.
γεράκια
φίδια

4ο τροφ. επίπεδο

καταναλωτές 3ης τάξης

3ο τροφ. επίπεδο

καταναλωτές 2ης τάξης

ποντικοί

2ο τροφ. επίπεδο

καταναλωτές 1ης τάξης

βελανιδιά

1ο τροφ. επίπεδο

παραγωγοί

– Αν µετρήσουµε τους οργανισµούς που αποτελούν κάθε επίπεδο, τότε
θα δούµε ότι ο αριθµός των οργανισµών ελαττώνεται από το κατώτερο προς τα υπόλοιπα τροφικά επίπεδα. ∆ηλαδή οι παραγωγοί είναι
περισσότεροι, τα φυτοφάγα ζώα λιγότερα, τα σαρκοφάγα ακόµη λιγότερα κ.ο.κ.
– Η απεικόνιση αυτή ονοµάζεται τροφική πυραµίδα πληθυσµού και
µας δείχνει πως µεταβάλλεται ο πληθυσµός ενός οικοσυστήµατος από
το ένα τροφικό επίπεδο στο επόµενο.
– Βιοµάζα ονοµάζεται η ξηρή µάζα των οργανισµών ανά µονάδα επιφάνειας. Για να βρούµε την βιοµάζα, πρέπει να ορίσουµε µία συγκεκριµένη έκταση, να µετρήσουµε τους οργανισµούς, να τους αφαιρέσουµε το νερό και να ζυγίσουµε την ξηρή τους µάζα. Παρατηρούµε ότι
η βιοµάζα είναι περισσότερη στο κατώτατο τροφικό επίπεδο και ελαττώνεται καθώς ανεβαίνουµε στα ανώτερα τροφικά επίπεδα. Η απεικόνιση αυτή ονοµάζεται τροφική πυραµίδα βιοµάζας και δείχνει την µεταβολή της βιοµάζας στο οικοσύστηµα.
– Όπως συµβαίνει µε τη βιοµάζα έτσι και το ποσό της ενέργειας, που µεταφέρεται από το ένα επίπεδο στο αµέσως επόµενο, µειώνεται. Σε
µία τροφική πυραµίδα ενέργειας το µεγαλύτερο ποσό ενέργειας
υπάρχει στο κατώτατο τροφικό επίπεδο και µειώνεται καθώς προχωρούµε στα ανώτερα επίπεδα.
– Σε µία τροφική πυραµίδα ενέργειας περνάει µόνο το 10% της ενέργειας του ενός τροφικού επιπέδου στο αµέσως επόµενο.
– Σε µία τροφική πυραµίδα βιοµάζας περνάει µόνο το 10% της βιοµάζας
του ενός τροφικού επιπέδου στο επόµενο.

Oι οργανισµοί
στο
περιβάλλον
τους

71

2o(59-106)

Kεφάλαιο 2ο

02-10-08

11:29

™ÂÏ›‰·72

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ
Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις:
1. Τι είναι η τροφική αλυσίδα και σε τι διαφέρει από το τροφικό πλέγµα;
Τροφική αλυσίδα ονοµάζουµε το απλό διάγραµµα που απεικονίζει τις
τροφικές σχέσεις µεταξύ των οργανισµών ενός οικοσυστήµατος και έχει την
µορφή:
Χορτάρι → πρόβατο → λύκος.
Όµως οι τροφικές σχέσεις σε ένα οικοσύστηµα δεν είναι τόσο απλές όσο
φαίνονται σε µία τροφική αλυσίδα. Αυτό συµβαίνει γιατί ένας οργανισµός
µπορεί να τρέφεται µε περισσότερα από ένα είδη. Ακόµη, στη φύση όλοι οι
οργανισµοί ενός οικοσυστήµατος αλληλεπιδρούν, κάτι που δεν φαίνεται καθαρά σε µία τροφική αλυσίδα. Σε αυτό διαφέρει η τροφική αλυσίδα από το
τροφικό πλέγµα, το οποίο είναι ένα σύνθετο διάγραµµα και απεικονίζει πιο
ρεαλιστικά τις τροφικές σχέσεις σε ένα οικοσύστηµα.
2. Τι ονοµάζουµε τροφικό επίπεδο;
Τους οργανισµούς ενός οικοσυστήµατος τους κατατάσσουµε σε τροφικά
επίπεδα. Στο ίδιο τροφικό επίπεδο περιλαµβάνονται οι οργανισµοί που
απέχουν τον ίδιο αριθµό βηµάτων από τον ήλιο. Κάθε τροφικό επίπεδο περιλαµβάνει όλους τους πληθυσµούς, που είναι τροφή, για τους πληθυσµούς
του επόµενου τροφικού επιπέδου. Στο πρώτο τροφικό επίπεδο, που απέχει
µόνο ένα βήµα από το Ήλιο, τοποθετούµε όλους τους παραγωγούς, οι οποίοι συνθέτουν την τροφή τους χρησιµοποιώντας την ενέργεια του Ήλιου. Στο
δεύτερο τροφικό επίπεδο τοποθετούµε όλους τους πληθυσµούς που τρέφονται από τους παραγωγούς, δηλαδή τους καταναλωτές 1ης τάξης, και στο
τρίτο τροφικό επίπεδο τους καταναλωτές 2ης τάξης, κ.ο.κ.
3. Πόσα είδη τροφικών πυραµίδων γνωρίζετε;
Υπάρχουν τρία είδη τροφικών πυραµίδων:α. πυραµίδα πληθυσµού, β.
πυραµίδα βιοµάζας και γ. πυραµίδα ενέργειας.
4. Πώς µπορούµε να κατασκευάσουµε µία τροφική πυραµίδα πληθυσµού;

72

Αν µετρήσουµε τους οργανισµούς που αποτελούν κάθε επίπεδο, τότε θα
δούµε ότι ο αριθµός των οργανισµών ελαττώνεται από το κατώτερο προς τα

2o(59-106)

02-10-08

11:29

™ÂÏ›‰·73

υπόλοιπα τροφικά επίπεδα. ∆ηλαδή οι παραγωγοί είναι περισσότεροι, τα
φυτοφάγα ζώα λιγότερα, τα σαρκοφάγα ακόµη λιγότερα κ.ο.κ.
Η απεικόνιση αυτή, ονοµάζεται τροφική πυραµίδα πληθυσµού και µας
δείχνει πως µεταβάλλεται ο πληθυσµός ενός οικοσυστήµατος από το ένα
τροφικό επίπεδο στο επόµενο.

Oι οργανισµοί
στο
περιβάλλον
τους

5. Πώς µπορούµε να κατασκευάσουµε µια τροφική πυραµίδα βιοµάζας;
Αν µετρήσουµε την βιοµάζα των οργανισµών κάθε τροφικού επιπέδου,
θα παρατηρήσουµε ότι είναι περισσότερη στο κατώτατο τροφικό επίπεδο και
ελαττώνεται καθώς ανεβαίνουµε στα ανώτερα τροφικά επίπεδα. Η απεικόνιση αυτή ονοµάζεται τροφική πυραµίδα βιοµάζας και δείχνει την µεταβολή
της βιοµάζας στο οικοσύστηµα.
6. Η ενέργεια ενός τροφικού επιπέδου είναι ίση, λιγότερη ή περισσότερη
από την ενέργεια του αµέσως επόµενου τροφικού επιπέδου; Μπορείτε να εξηγήσετε για ποιο λόγο συµβαίνει αυτό;
Όπως συµβαίνει µε τον πληθυσµό και τη βιοµάζα, ανάλογα µειώνεται και
το ποσό της ενέργειας, που µεταφέρεται από το ένα τροφικό επίπεδο, στο
αµέσως επόµενο και άρα η ενέργεια ενός τροφικού επίπεδου, είναι περισσότερη από την ενέργεια του αµέσως επόµενου τροφικού επιπέδου.
Σε ένα οικοσύστηµα η πηγή ενέργειας είναι ο ήλιος. Η ηλιακή ενέργεια µετατρέπεται σε χηµική ενέργεια από τους παραγωγούς του οικοσυστήµατος
µε τη φωτοσύνθεση. Αυτή η χηµική ενέργεια περνάει µέσω της τροφής των
οργανισµών από το ένα τροφικό επίπεδο στο επόµενο. Όπως έχει υπολογιστεί µόνο το 10% της ενέργειας ενός τροφικού επιπέδου, περνάει στο αµέσως επόµενο τροφικό επίπεδο. Το υπόλοιπο 90% της ενέργειας χάνεται γιατί: ένα µέρος µετατρέπεται σε θερµότητα κατά την κυτταρική αναπνοή και
χάνεται, ένα άλλο µέρος της οργανικής ύλης αποβάλλεται µε τα κόπρανα ή
τις απεκκρίσεις των οργανισµών και τέλος, κάποιοι οργανισµοί δεν αποτελούν τροφή για το επόµενο τροφικό επίπεδο, είτε γιατί δεν τρώγονται (γλιτώνουν), είτε γιατί πεθαίνουν.

73

2o(59-106)

Kεφάλαιο 2ο

02-10-08

11:29

™ÂÏ›‰·74

ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ–AΠANTHΣEIΣ
1. Γιατί νοµίζετε ότι τα µεγαλύτερα σε µέγεθος ζώα στον πλανήτη,
όπως π.χ. ο ελέφαντας είναι αποκλειστικά φυτοφάγα;
Τα µεγάλα σε µέγεθος ζώα είναι κυρίως καταναλωτές 1ης τάξης, δηλαδή
φυτοφάγα, γιατί το πρώτο τροφικό επίπεδο, των παραγωγών, περιλαµβάνει
τον µεγαλύτερο αριθµό οργανισµών και συνεπώς βιοµάζας. Αν τα µεγάλα σε
µέγεθος ζώα ανήκαν σε ανώτερα επίπεδα δεν θα έβρισκαν αρκετή βιοµάζα για
να τραφούν και να καλύψουν τις ανάγκες τους.

Ας σκεφτούµε
Πώς εξηγείται το γεγονός, ότι η ενέργεια µειώνεται καθώς προχωράµε
από το κατώτερο προς τα ανώτερα επίπεδα µιας τροφικής πυραµίδας
ενέργειας;
Μάθαµε ότι ο πληθυσµός και η βιοµάζα σε ένα οικοσύστηµα µειώνονται
καθώς περνάµε από το ένα τροφικό επίπεδο στο επόµενο. Έτσι και η ενέργεια που περνάει από το ένα τροφικό επίπεδο, στο αµέσως επόµενο µειώνεται.
Σε ένα οικοσύστηµα η πηγή ενέργειας είναι ο ήλιος. Η ηλιακή ενέργεια µετατρέπεται σε χηµική ενέργεια από τους παραγωγούς του οικοσυστήµατος µε
τη φωτοσύνθεση. Αυτή η χηµική ενέργεια περνάει µέσω της τροφής των οργανισµών από το ένα τροφικό επίπεδο στο επόµενο. Όπως έχει υπολογιστεί
µόνο το 10% της ενέργειας ενός τροφικού επιπέδου περνάει στο αµέσως επόµενο τροφικό επίπεδο. Το υπόλοιπο 90% της ενέργειας χάνεται γιατί:
α. ένα µέρος µετατρέπεται σε θερµότητα κατά την κυτταρική αναπνοή,
που δεν είναι αξιοποιήσιµη µορφή ενέργειας και χάνεται,
β. ένα άλλο µέρος της οργανικής ύλης αποβάλλεται µε τα κόπρανα ή τις
απεκκρίσεις των οργανισµών
γ. κάποιοι οργανισµοί δεν αποτελούν τροφή για το επόµενο τροφικό επίπεδο, είτε γιατί δεν τρώγονται, είτε γιατί πεθαίνουν.

74

2o(59-106)

02-10-08

11:29

™ÂÏ›‰·75

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Oι οργανισµοί
στο
περιβάλλον
τους

1. Να βάλετε σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση:
Απάντηση:
1.Α.β, Β. α.
3. Στις τροφικές αλυσίδες που ακολουθούν να συµπληρώσετε τον οργανισµό που λείπει:
Απάντηση:
α. χορτάρι …πρόβατο….άνθρωπος.
β. µαρούλι….λαγός …...αλεπού.
γ. χορτάρι ….ελάφι …τίγρης.
δ φυτοπλαγκτόν …γαρίδα …φάλαινα.
4. Στο σχήµα του σχολικού βιβλίου απεικονίζεται µία τροφική πυραµίδα. Αφού την παρατηρήσετε, να σχηµατίσετε µε τους οργανισµούς
(2) µία τροφική αλυσίδα, ώστε να αποδίδεται σωστά η τροφική τους
σχέση.
Απάντηση:
4. δ → α → γ → β.
5. Αν συµπληρώσετε σωστά το παρακάτω σταυρόλεξο, στη χρωµατιστή στήλη θα σχηµατιστεί το « τροφικό» διάγραµµα που απεικονίζει
πραγµατικά τις τροφικές σχέσεις ενός οικοσυστήµατος.
Απάντηση:
1.
ΠΑΡΑΓΩΓΟΙ
2.
ΒΕ ΛΗ
3.
ΕΝΕΡΓΕΙΑ
4.
ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ
5. ΠΥΡΑΜΙ∆Α
6.
ΑΡΙΘΜΟ

75

2o(59-106)

Kεφάλαιο 2ο

02-10-08

11:29

™ÂÏ›‰·76

1o KPITHPIO AΞIOΛOΓHΣHΣ
(ENOTHTEΣ 2.1 - 2.2)
Α. Να σηµειώσεις ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι σωστές
και ποιες λανθασµένες:
1. Μόνο οι οργανισµοί που ανήκουν σε διαφορετικά είδη αναπτύσσουν
σχέσεις ανταγωνισµού.
2. Τα άτοµα του ίδιου είδους αναπτύσσουν σχέσεις θηράµατος- θηρευτή.
3. Οι µέλισσες αναπτύσσουν κοινωνική συµπεριφορά και σχηµατίζουν
κοινωνίες µε σαφή ιεραρχία.
4. Με τον άνθρωπο συµβιώνουν πολλά βακτήρια, που είναι ωφέλιµα.
5. Πολλά βακτήρια παρασιτούν στον άνθρωπο και του προξενούν
ασθένειες.
Β. Να αντιστοιχίσετε τους παρακάτω όρους µε την κατάλληλη πρόταση:
1. Παραγωγοί, 2. καταναλωτές 1ης τάξης, 3. αποικοδοµητές, 4. νεκρή
οργανική ύλη, 5. ετερότροφοι, 6. καταναλωτές 3ης τάξης.
α. Μετατρέπουν την νεκρή οργανική ύλη σε ανόργανη.
β. Τρέφονται µόνο µε φυτικούς οργανισµούς.
γ. Είναι και οι αποικοδοµητές και οι καταναλωτές.
δ. Συνθέτουν από απλά ανόργανα µόρια γλυκόζη, αξιοποιώντας την ηλιακή ενέργεια.
ε. Είναι τα πεσµένα φύλλα και κλαδιά, οι τρίχες και οι νεκροί οργανισµοί.
Γ. Να συµπληρώσετε τα κενά στην παρακάτω παράγραφο:
Σε ένα οικοσύστηµα η πηγή ενέργειας είναι ο…………….(1).
Η ηλιακή ενέργεια µετατρέπεται σε χηµική ενέργεια από τους………
………….(2) του οικοσυστήµατος µε τη φωτοσύνθεση. Αυτή η χηµική
ενέργεια περνάει µέσω της τροφής των οργανισµών από το ένα τροφικό
επίπεδο στο επόµενο. Όπως έχει υπολογιστεί, µόνο το …………..(3) της
ενέργειας ενός τροφικού επιπέδου περνάει στο αµέσως επόµενο τροφικό
επίπεδο. Το υπόλοιπο …………..(4) της ενέργειας …………...(5).
∆. Με βάση τις γνώσεις σας, να χωρίσετε τους παρακάτω οργανισµούς σε παραγωγούς, καταναλωτές και αποικοδοµητές:

76

Βακτήρια, κυανοβακτήρια, σκουλήκια, πεταλούδα, παπαρούνα, φύκη,
πρωτόζωα, βάτραχος, κάµπια, ζωοπλαγκτόν, σαρδέλα, φάλαινα, γλάρος,
φυτοπλαγκτόν, µύκητες, βελανιδιά, λιοντάρι, θάµνοι.

2o(59-106)

02-10-08

11:29

™ÂÏ›‰·77

2.3 Η ανακύκλωση της ύλης στο οικοσύστηµα
Λέξεις – κλειδιά: ύλη, ενέργεια, ανακύκλωση, άνθρακας, άζωτο, αζωτοδεσµευτικά βακτήρια, απονιτροποιητικά βακτήρια

Oι οργανισµοί
στο
περιβάλλον
τους

ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ
➤ Μέσα στα οικοσυστήµατα γίνεται ανακύκλωση της ύλης. Γιατί συµβαίνει αυτό;
➤ Ενώ τα οικοσυστήµατα τροφοδοτούνται συνεχώς µε ενέργεια, την ηλιακή, δεν συµβαίνει το ίδιο µε την ύλη και τα διάφορα χηµικά στοιχεία. Οι
ζωντανοί οργανισµοί αποτελούνται από χηµικά στοιχεία τα οποία πρέπει
συνεχώς να ανακυκλώνονται και να χρησιµοποιούνται, γιατί δεν υπάρχει καµία πηγή που να τροφοδοτεί την Γη µε χηµικά στοιχεία.
➤ Πώς ανακυκλώνεται ο άνθρακας; Όλες οι οργανικές ενώσεις αποτελούνται κυρίως από άνθρακα. Με την διαδικασία της κυτταρικής αναπνοής, όλοι οι οργανισµοί (παραγωγοί, καταναλωτές, αποικοδοµητές), διασπούν τις οργανικές ενώσεις που λαµβάνουν µε την τροφή τους
για να πάρουν ενέργεια και αποβάλλουν διοξείδιο του άνθρακα. ∆ιοξείδιο του άνθρακα, παράγεται επίσης από όλες τις καύσεις (µηχανών, εργοστασίων, αυτοκινήτων). Οι παραγωγοί µε την διαδικασία της φωτοσύνθεσης δεσµεύουν το διοξείδιο του άνθρακα και µαζί µε νερό, συνθέτουν πάλι οργανικές ενώσεις. Έτσι κλείνει ο κύκλος του άνθρακα σε ένα
οικοσύστηµα.
➤ Πώς ανακυκλώνεται το άζωτο; Το άζωτο συµµετέχει στον σχηµατισµό,
πρωτεϊνών, νουκλεϊκών οξέων και ορισµένων λιπιδίων. Ο ατµοσφαιρικός αέρας περιέχει σε ποσοστό 80% άζωτο, το οποίο όµως οι οργανισµοί δεν µπορούν να το χρησιµοποιήσουν άµεσα. Οι οργανισµοί µπορούν να χρησιµοποιήσουν το άζωτο µόνο όταν είναι ενωµένο µε το οξυγόνο, µε την µορφή νιτρικών ιόντων.
➤ Με ποιους τρόπους µετατρέπεται το ατµοσφαιρικό άζωτο σε νιτρικά ιόντα;
➤ Α. Το άζωτο της ατµόσφαιρας, αξιοποιώντας την ενέργεια των κεραυνών, µετατρέπεται σε ανόργανες ενώσεις, αµµωνία και νιτρικά ιόντα. Αυτές οι ανόργανες ενώσεις πέφτουν στο έδαφος µε τη βροχή και έτσι µπορούν να τις απορροφήσουν µε τις ρίζες τους, οι παραγωγοί.
➤ Β. Υπάρχουν βακτήρια που µετατρέπουν το ατµοσφαιρικό άζωτο σε νιτρικά ιόντα. Τα βακτήρια αυτά ονοµάζονται αζωτοδεσµευτικά και κάποια
από αυτά συµβιώνουν στις ρίζες φυτών, όπως η φασολιά, η φακή, το
τριφύλλι, η σόγια, η µπιζελιά, που λέγονται ψυχανθή.

77

2o(59-106)

Kεφάλαιο 2ο

02-10-08

11:29

™ÂÏ›‰·78

➤ Ο κύκλος του αζώτου: Τα νιτρικά που διαλύονται στο νερό µπορούν να
τα απορροφήσουν µε τις ρίζες τους οι παραγωγοί. Στην συνέχεια µέσω
των τροφικών σχέσεων περνούν στους καταναλωτές. Τέλος µε την µορφή νεκρής οργανικής ύλης, φτάνουν στους αποικοδοµητές, οι οποίοι µετατρέπουν τις οργανικές ενώσεις του αζώτου, σε αµµωνία. Η αµµωνία
µετατρέπεται σε νιτρικά ιόντα µε την βοήθεια βακτηρίων. Ο κύκλος του
αζώτου κλείνει µε την βοήθεια των απονιτροποιητικών βακτηρίων,
που µετατρέπουν τα νιτρικά ιόντα σε άζωτο, το οποίο επιστρέφει στην
ατµόσφαιρα.

ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ - ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ
αζωτοδεσµευτικά βακτήρια: βακτήρια που δεσµεύουν άζωτο και το µετατρέπουν σε νιτρικά ιόντα.
απονιτροποιητικά βακτήρια: βακτήρια που µετατρέπουν τα νιτρικά ιόντα
σε άζωτο.
συµβίωση: (συν + βιώνω = ζω µαζί) η αλληλεπίδραση ανάµεσα σε άτοµα
διαφορετικών ειδών, συνήθως µε τέτοιο τρόπο, ώστε να ωφελούνται και
τα δύο είδη. Όπως για παράδειγµα στις ρίζες των ψυχανθών συµβιώνουν
αζωτοδεσµευτικά βακτήρια.
ψυχανθή: είναι κατηγορία φυτών όπως η φασολιά, η φακή, το τριφύλλι, η
σόγια, η µπιζελιά, τα οποία έχουν στις ρίζες τους φυµάτια, δηλαδή εξογκώµατα, όπου εκεί ζουν (συµβιώνουν) ορισµένα αζωτοδεσµευτικά βακτήρια. Αποτελούν ένα χαρακτηριστικό παράδειγµα συµβίωσης οργανισµών, όπου και οι δύο οργανισµοί ωφελούνται. Τα βακτήρια δεσµεύουν
το άζωτο και το µετατρέπουν σε νιτρικά ιόντα τα οποία απορροφώνται
από τα ψυχανθή. Γι’ αυτό και τα όσπρια, είναι πλούσια σε πρωτεΐνες.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ
Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις:

78

1. Για ποιο λόγο γίνεται ανακύκλωση της ύλης στα οικοσυστήµατα;
Γιατί δεν συµβαίνει το ίδιο και µε την ενέργεια;
Τα οικοσυστήµατα τροφοδοτούνται συνεχώς µε ενέργεια, από τον Ήλιο.
Αντίθετα η ύλη που υπάρχει σε ένα οικοσύστηµα είναι περιορισµένη. Η Γη
µπορεί να δέχεται ύλη από το ∆ιάστηµα, όµως η ποσότητα αυτή είναι ελάχιστη. Οι ζωντανοί οργανισµοί αποτελούνται από χηµικά στοιχεία, τα οποία

2o(59-106)

02-10-08

11:29

™ÂÏ›‰·79

πρέπει συνεχώς να ανακυκλώνονται και να χρησιµοποιούνται, γιατί δεν
υπάρχει καµία πηγή που να τροφοδοτεί συνεχώς τη Γη µε χηµικά στοιχεία.
Για το λόγο αυτό, µέσα στα οικοσυστήµατα γίνεται ανακύκλωση της ύλης.

Oι οργανισµοί
στο
περιβάλλον
τους

2. Ποια είναι η τύχη του διοξειδίου του άνθρακα που απελευθερώνεται
κατά την κυτταρική αναπνοή των οργανισµών;
Με την διαδικασία της κυτταρικής αναπνοής, όλοι οι οργανισµοί (παραγωγοί, καταναλωτές, αποικοδοµητές), διασπούν τις οργανικές ενώσεις που
λαµβάνουν µε την τροφή τους, για να πάρουν ενέργεια και αποβάλλουν διοξείδιο του άνθρακα. ∆εν πρέπει να ξεχνάµε επίσης ότι διοξείδιο του άνθρακα, παράγεται από όλες τις καύσεις (και µηχανών, εργοστασίων, αυτοκινήτων).
Οι παραγωγοί µε την διαδικασία της φωτοσύνθεσης δεσµεύουν το διοξείδιο του άνθρακα και µαζί µε νερό, συνθέτουν πάλι οργανικές ενώσεις. Με
αυτόν τον τρόπο κλείνει ο κύκλος του άνθρακα σε ένα οικοσύστηµα.
3. Σε ποιες σηµαντικές βιολογικές διαδικασίες βασίζεται η ανακύκλωση του στοιχείου του άνθρακα στα οικοσυστήµατα;
Η ανακύκλωση του άνθρακα στα οικοσυστήµατα βασίζεται σε δύο πολύ
σηµαντικές βιολογικές διαδικασίες:
α. την φωτοσύνθεση, την οποία επιτελούν οι παραγωγοί, οι οποίοι χρησιµοποιούν διοξείδιο του άνθρακα και νερό (µε την βοήθεια της ηλιακής ακτινοβολίας) για να συνθέσουν οργανικές ενώσεις (γλυκόζη) και οξυγόνο,
β. την κυτταρική αναπνοή η οποία επιτελείται από όλες τις οµάδες των οργανισµών, οι οποίοι διασπούν τις οργανικές ενώσεις για να πάρουν ενέργεια και αποβάλλουν διοξείδιο του άνθρακα στο περιβάλλον.
4. Γιατί το άζωτο είναι ένα πολύ σηµαντικό στοιχείο για τους οργανισµούς;
Το άζωτο συµµετέχει στον σχηµατισµό, πρωτεϊνών, νουκλεϊκών οξέων
και ορισµένων λιπιδίων, δηλαδή οργανικών ενώσεων που έχουν µεγάλη σηµασία για το κύτταρο και τον οργανισµό, επειδή επιτελούν σηµαντικό δοµικό, αλλά και λειτουργικό ρόλο.
5. Με ποια µορφή µπορεί το άζωτο να χρησιµοποιηθεί άµεσα από τους
οργανισµούς;
Οι περισσότεροι οργανισµοί µπορούν να χρησιµοποιήσουν το άζωτο µόνο όταν είναι ενωµένο µε το οξυγόνο, µε την µορφή νιτρικών ιόντων.
Μόνο ορισµένοι µικροοργανισµοί, όπως τα αζωτοδεσµευτικά βακτήρια,
µπορούν να χρησιµοποιήσουν άµεσα το ατµοσφαιρικό άζωτο και να το µετατρέψουν σε νιτρικά ιόντα.

79

2o(59-106)

Kεφάλαιο 2ο

02-10-08

11:29

™ÂÏ›‰·80

6. Με ποιους τρόπους είναι δυνατό να δεσµευτεί το ατµοσφαιρικό άζωτο και να περάσει σε ένα οικοσύστηµα, ώστε να χρησιµοποιηθεί
από τους οργανισµούς του;
Ο ατµοσφαιρικός αέρας περιέχει άζωτο σε ποσοστό 80%, το οποίο όµως
οι οργανισµοί δεν µπορούν να το χρησιµοποιήσουν άµεσα. Το ατµοσφαιρικό άζωτο µπορεί να µετατραπεί σε νιτρικά ιόντα µε δύο τρόπους. Ο ένας
τρόπος είναι να µετατραπεί το ατµοσφαιρικό άζωτο σε αµµωνία ή νιτρικά ιόντα µε την βοήθεια της ενέργειας των κεραυνών και να πέσει στο έδαφος µε
την βροχή, ώστε να µπορούν να τα απορροφήσουν µε τις ρίζες τους, οι παραγωγοί.
Ο άλλος τρόπος είναι να δεσµευτεί το ατµοσφαιρικό άζωτο από βακτήρια,
τα οποία µπορούν και το µετατρέπουν σε νιτρικά ιόντα. Τα βακτήρια αυτά
ονοµάζονται αζωτοδεσµευτικά και κάποια από αυτά συµβιώνουν στις ρίζες
φυτών, όπως η φασολιά, η φακή, το τριφύλλι, η σόγια, η µπιζελιά, που λέγονται ψυχανθή.
7. Ποια βακτήρια λέγονται αζωτοδεσµευτικά και γιατί;
Αζωτοδεσµευτικά ονοµάζονται τα βακτήρια τα οποία µπορούν και µετατρέπουν το ατµοσφαιρικό άζωτο σε νιτρικά ιόντα. Τέτοια βακτήρια ζουν ελεύθερα στο έδαφος και κάποια από αυτά συµβιώνουν στις ρίζες φυτών, όπως η
φασολιά, η φακή, το τριφύλλι, η σόγια, η µπιζελιά, που λέγονται ψυχανθή.
8. Ποια βακτήρια λέγονται απονιτροποιητικά και γιατί;
Απονιτροποιητικά λέγονται τα βακτήρια, που µετατρέπουν τα νιτρικά ιόντα, που υπάρχουν στο έδαφος, σε άζωτο το οποίο επιστρέφει στην ατµόσφαιρα.
9. Γιατί όταν το χώµα είναι άγονο προσθέτουµε κοπριά;
Όταν λέµε ότι το χώµα είναι άγονο, εννοούµε ότι δεν περιέχει θρεπτικά
συστατικά, όπως είναι τα νιτρικά ιόντα. Η οργανική ύλη που προέρχεται από
τα περιττώµατα των ζώων (κοπριά) ή από νεκρά τµήµατα φυτών, όπως είναι τα φύλλα των δένδρων, διασπάται από τους αποικοδοµητές και έτσι
προκύπτουν ανόργανες ενώσεις, που µπορούν να χρησιµοποιηθούν από τα
φυτά για να φωτοσυνθέσουν και να αναπτυχθούν. Η κοπριά, που προσθέτουµε στο χώµα, µετατρέπεται από τους αποικοδοµητές, σε αµµωνία και
στην συνέχεια µε άλλα βακτήρια, που βρίσκονται στο έδαφος, µετατρέπεται
σε νιτρικά ιόντα. Έτσι εµπλουτίζεται το έδαφος και τα φυτά λαµβάνουν τα
θρεπτικά στοιχεία που τους χρειάζονται για να αναπτυχθούν.

80

που µετατρέπουν την αµµωνία σε νιτρικά ιόντα – τα απονιτροποιητικά βακτήρια. καταναλωτές. διαλύονται στο νερό και έτσι απορροφώνται από τους παραγωγούς. εργοστασίων. παράγεται επίσης από όλες τις καύσεις (µηχανών. Μπορείτε να περιγράψετε τον κύκλο του αζώτου. Ο κύκλος του αζώτου κλείνει µε την βοήθεια των απονιτροποιητικών βακτηρίων. Στον κύκλο του αζώτου λαµβάνουν µέρος: – τα αζωτοδεσµευτικά βακτήρια. διασπούν τις οργανικές ενώσεις. κλείνοντας έτσι τον κύκλο του άνθρακα. Πόσα είδη µικροοργανισµών λαµβάνουν µέρος στον κύκλο του αζώτου. Μπορείτε να περιγράψετε τον κύκλο του άνθρακα. Η αµµωνία µετατρέπεται σε νιτρικά ιόντα µε την βοήθεια βακτηρίων. Τέλος µε την µορφή νεκρής οργανικής ύλης. που συµβιώνουν στις ρίζες των ψυχανθών και µετατρέπουν το ατµοσφαιρικό άζωτο σε νιτρικά ιόντα. που ζουν ελεύθερα στο έδαφος και µετατρέπουν το ατµοσφαιρικό άζωτο σε νιτρικά ιόντα. Τα νιτρικά ιόντα που υπάρχουν στο έδαφος. αποικοδοµητές). φτάνουν στους αποικοδοµητές. µε τη βοήθεια των κεραυνών. Συνολικά πέντε κατηγορίες µικροοργανισµών είναι απαραίτητες για να κλείσει ο κύκλος του αζώτου σε ένα οικοσύστηµα. Στην συνέχεια. Όλες οι οργανικές ενώσεις αποτελούνται κυρίως από άνθρακα. Ένα µέρος από το άζωτο της ατµόσφαιρας. σε αµµωνία και νιτρικά ιόντα και πέφτει στο έδαφος µε τη βροχή. για να πάρουν ενέργεια και αποβάλλουν διοξείδιο του άνθρακα. – οι αποικοδοµητές (µπορεί να είναι βακτήρια. που λαµβάνουν µε την τροφή τους. που µετατρέπουν τα νιτρικά ιόντα σε άζωτο. (είτε αυτά που είναι ελεύθερα. ∆ιοξείδιο του άνθρακα. σε αµµωνία. 81 . είτε αυτά που είναι στις ρίζες των ψυχανθών). αυτοκινήτων).2o(59-106) 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·81 10. Οι παραγωγοί µε την διαδικασία της φωτοσύνθεσης δεσµεύουν το διοξείδιο του άνθρακα και µαζί µε νερό. µετατρέπεται. πρωτόζωα). 12. συνθέτουν πάλι οργανικές ενώσεις. που µετατρέπουν τα νιτρικά ιόντα σε ατµοσφαιρικό άζωτο. µύκητες. που διασπούν την νεκρή οργανική ύλη και έτσι προκύπτει η ανόργανη ένωση. Με την διαδικασία της κυτταρικής αναπνοής. το οποίο επιστρέφει στην ατµόσφαιρα. ενώ άλλο µέρος του αζώτου της ατµόσφαιρας µετατρέπεται σε νιτρικά ιόντα από τα αζωτοδεσµευτικά βακτήρια. όλοι οι οργανισµοί (παραγωγοί. η αµµωνία. µέσω των τροφικών σχέσεων περνούν στους καταναλωτές. – τα αζωτοδεσµευτικά βακτήρια. – τα βακτήρια του εδάφους. οι οποίοι µετατρέπουν τις οργανικές ενώσεις του αζώτου. Oι οργανισµοί στο περιβάλλον τους 11.

(3).. κατά την κυτταρική αναπνοή οργανισµών και µε τις καύσεις των µηχανών. (5) και ……… ………. η ενέργεια γ. Στον κύκλο του άνθρακα συµµετέχουν τα απονιτροποιητικά βακτήρια.3) 82 Α. Να συµπληρώσετε τις λέξεις που λείπουν από τις παρακάτω φράσεις: Όλοι οι ζωντανοί οργανισµοί. Γ. όλων των χηµικών ενώσεων 3. Το 80% του ατµοσφαιρικού αέρα αποτελείται από: α. όλων των οργανικών ενώσεων γ. O άνθρακας είναι το κύριο συστατικό: α. υδρογόνο γ. Ποιος είναι ο ρόλος τους. (4) των κεραυνών.(2).. Το άζωτο είναι το στοιχείο που συµµετέχει στην δοµή των πρωτεϊνών και των νουκλεϊκών οξέων. Οι αποικοδοµητές διασπούν τις οργανικές ενώσεις του αζώτου. κατά την φωτοσύνθεση β.. άζωτο 4. Να επιλέξετε την σωστή απάντηση: 1. Τι είναι τα αζωτοδεσµευτικά βακτήρια. Τα αζωτοδεσµευτικά βακτήρια δεν µπορούν να χρησιµοποιήσουν άµεσα το άζωτο. (1) και αποβάλλουν ……………. Β. η ύλη β. . ∆. σε …………. Είναι απαραίτητο στα οικοσυστήµατα να ανακυκλώνεται: α. 3. Η είσοδος της ενέργειας σε ένα οικοσύστηµα γίνεται: α. 2.. Να σηµειώσετε ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι σωστές και ποιες λανθασµένες: 1. µέσω των βακτηρίων 2. Αυτά πέφτουν στο έδαφος µε την βροχή και απορροφώνται από τους ………………(7). (6). κατά την κυτταρική αναπνοή των καταναλωτών γ. µε την διαδικασία της .. όλων των ανόργανων ενώσεων β.. Το διοξείδιο του άνθρακα απελευθερώνεται στην ατµόσφαιρα: α.. µέσω των αποικοδοµητών β... µέσω των παραγωγών γ.. που βρίσκονται στην νεκρή οργανική ύλη και παράγουν νιτρικά ιόντα. οξυγόνο β...... Το ατµοσφαιρικό άζωτο µετατρέπεται µε την βοήθεια της . και η ύλη και η ενέργεια 5. Οι αυτότροφοι οργανισµοί απορροφούν µε τις ρίζες τους τα νιτρικά ιόντα που είναι διαλυµένα στο νερό.. διασπούν τις οργανικές ενώσεις της τροφής τους για να πάρουν ……………... 5.……… ………….2o(59-106) Kεφάλαιο 2ο 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·82 2o KPITHPIO AΞIOΛOΓHΣHΣ (ENOTHTA 2. 4.

Β και Γ. όπου εκεί ζουν (συµβιώνουν) ορισµένα αζωτοδεσµευτικά βακτήρια.2o(59-106) 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·83 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Oι οργανισµοί στο περιβάλλον τους 1. φωτοσύνθεση. Απάντηση: 3. η µπιζελιά. Να ονοµάσετε τις διαδικασίες που σηµειώνονται µε τα γράµµατα Α. Τα βακτήρια δεσµεύουν το άζωτο και το µετατρέπουν σε νιτρικά ιόντα τα οποία απορροφώνται από τα ψυχανθή. Απάντηση: α. δηλαδή εξογκώµατα. αναπνοή. η σόγια. Με βάση τις γνώσεις σας για τον κύκλο του αζώτου. 2. Α. όπως είναι η φασολιά. να αναφέρετε δύο τρόπους µε τους οποίους το ατµοσφαιρικό άζωτο εισέρχεται στο οικοσύστηµα. Αυτός είναι και ο λόγος που τα όσπρια. α. είναι πλούσια σε πρωτεΐνες και γι’ αυτό επιβεβαιώνεται η λαϊκή ρήση. το τριφύλλι. καύση Γ. 83 . 3. Με τη δράση των αζωτοδεσµευτικών βακτηρίων. Να βάλετε σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: Οι προκαρυωτικοί µικροοργανισµοί που συµµετέχουν στον κύκλο του αζώτου είναι: Απάντηση: 1. η φακή. έχουν στις ρίζες τους φυµάτια. «τα φασόλια είναι το κρέας του φτωχού». Β. Το διάγραµµα του σχολικού βιβλίου απεικονίζει µέρος του κύκλου του άνθρακα. Σχηµατίζονται νιτρικά ιόντα µε τη βοήθεια της ενέργειας των κεραυνών και φτάνουν στο έδαφος µε τη βροχή. β. * Σε αυτές τις εργασίες δίνονται τα βασικά στοιχεία που θα τα χρησιµοποιήσεις µαζί µε άλλες πληροφορίες που θα ψάξεις για να διατυπώσεις πιο εύκολα τη γνώµη σου. Μικρές έρευνες και εργασίες* Να αναζητήσετε πληροφορίες και να γράψετε µία εργασία 100-150 λέξεων στην οποία θα τεκµηριώνετε τη λαϊκή ρήση «Τα φασόλια είναι το κρέας του φτωχού». Τα ψυχανθή.

η ρύπανση του εδάφους επηρεάζει τα υπόγεια ύδατα και αντίστροφα η ρύπανση των νερών. ➤ Η συσσώρευση των ρύπων αποτελεί την ρύπανση. που είτε αποικοδοµούνται αργά. ενώ και η ρύπανση του αέρα µπορεί να επηρεάσει τα νερά και το έδαφος. τα καυσαέρια. ➤ Ποιες είναι όµως οι αρνητικές συνέπειες της υπεραύξησης του ανθρώπινου πληθυσµού. ανάπτυξη δρόµων και πόλεων. ρύποι. χωρίς όµως να έχουν βρεθεί τρόποι για να αντιµετωπιστούν οι αρνητικές συνέπειες αυτής της υπεραύξησης. ονοµάζεται µόλυνση. που χρησιµοποιούνται στις καλλιέργειες επηρεάζει το έδαφος. ➤ Σε κάθε περίπτωση δεν πρέπει να ξεχνάµε ότι. αποτελούν ρύπους. Οι ρύποι µεταβάλλουν και ποιοτικά και ποσοτικά. – µεγάλο µέρος της ξηράς να χρησιµοποιείται για καλλιέργειες.2o(59-106) Kεφάλαιο 2ο 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·84 2. – να χρησιµοποιούνται ευρύτατα τα ορυκτά καύσιµα για τις ανάγκες της βιοµηχανίας και για τα µέσα µεταφοράς. που µάθαµε ότι διατηρούν ένα οικοσύστηµα σε ισορροπία. – µεγαλύτερες ανάγκες για κατοικία. ρύπανση. µόλυνση ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Ο άνθρωπος µε όλες τις δραστηριότητες που έχει αναπτύξει έχει ξεπεράσει όλους τους ρυθµιστικούς µηχανισµούς.4 Παρεµβάσεις του ανθρώπου στο περιβάλλον Εισαγωγή Λέξεις – κλειδιά: αύξηση του πληθυσµού. που µαζί µε τα εντοµοκτόνα. την ραδιενέργεια και άλλες µορφές ενέργειας που προκύπτουν από τις δραστηριότητες του ανθρώπου. του νερού και του εδάφους. ➤ Η επιβάρυνση του περιβάλλοντος που προκαλείται από παθογόνους µικροοργανισµούς. ∆ηλαδή όλες οι µορφές ρύπανσης αλληλεπιδρούν µεταξύ τους. 84 . Ο ανθρώπινος πληθυσµός του πλανήτη έχει αυξηθεί. την φυσική και χηµική σύσταση του αέρα. Αυτό έχει σαν συνέπεια να απελευθερώνονται τα προϊόντα των καύσεων. – γρήγορη συσσώρευση απορριµµάτων. – µεγαλύτερες ανάγκες τροφής. είτε δεν αποικοδοµούνται καθόλου.

που παράγονται από την καύση ορυκτών καυσίµων σε βιοµηχανίες και αυτοκίνητα. η οποία απορροφά ένα µεγάλο µέρος της υπεριώδους ακτινοβολίας. η µέση θερµοκρασία της Γης θα ήταν -18 oC και όχι 15 oC. Αέρια όπως είναι τα οξείδια του αζώτου.2o(59-106) 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·85 Η ρύπανση του αέρα Λέξεις – κλειδιά: ρύπανση του αέρα. Είναι το λεγόµενο «νέφος» των µεγάλων πόλεων. Αν η ακτινοβολία δεν δεσµευόταν από το στρώµα των αερίων. που ονοµάζεται φωτοχηµικό νέφος.χ. Το φωτοχηµικό νέφος. β. όπως π.χ. υπάρχει η στιβάδα του όζοντος. που είναι κανονικά και άρα δεν θα ήταν δυνατή η ανάπτυξη της ζωής στον πλανήτη. γ. freon) έχει σαν αποτέλεσµα την καταστροφή της στιβάδας του όζοντος και την πρόκληση ασθενειών. (π. το µονοξείδιο του άνθρακα και το όζον. συγκρατείται από το στρώµα αερίων που την περιβάλλουν. οδηγεί στην δέσµευση µεγαλύτερου ποσού ακτινοβολίας και κατά συνέπεια στην αύξηση της θερµοκρασίας της Γης. Oι οργανισµοί στο περιβάλλον τους ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Πού οφείλεται η ρύπανση του αέρα: Οφείλεται κυρίως στα προϊόντα της καύσης του πετρελαίου και άλλων ορυκτών καυσίµων από τα αυτοκίνητα και τις βιοµηχανίες. ➤ Τι προκαλεί η ρύπανση του αέρα: α. στα ανώτερα στρώµατα της ατµόσφαιρας. το οποίο προκαλεί σοβαρά προβλήµατα στην υγεία των κατοίκων των πόλεων. ο καρκίνος το δέρµατος. Γύρω από την Γη. Την εξασθένηση της στιβάδας του όζοντος. Το φαινόµενο αυτό ονοµάστηκε φαινόµενο του θερµοκηπίου. που ανεβάζουν την στάθµη της θάλασσας και την αλλαγή του κλίµατος της Γης. συµµετέχουν στην δηµιουργία του φωτοχηµικού νέφους. το λιώσιµο των πάγων στους πόλους. η υπερβολική αύξηση των αερίων. Αυτό έχει σαν αποτέλεσµα την µικρή αύξηση της θερµοκρασίας της γης. πέρα από το φυσιολογικό. όπως π. αντιδρούν µε το οξυγόνο της ατµόσφαιρας µε την επίδραση της ηλιακής ακτινοβολίας και δηµιουργούν ένα νέφος αερίων. το διοξείδιο του άνθρακα. Αυτό έχει σαν αποτέλεσµα. 85 . Η υπερβολική παραγωγή χλωροφθορανθράκων. Την ένταση του φαινοµένου του θερµοκηπίου Ένα µέρος της ηλιακής ακτινοβολίας που ανακλάται πέφτοντας στη Γη.χ. Σήµερα. φαινόµενο του θερµοκηπίου. Τα αέρια που παράγονται από τις βιοµηχανίες και τα µέσα µεταφοράς.

ο υδράργυρος. – τα αστικά λύµατα. που περνούν µέσω των τροφικών αλυσίδων σε όλους τους οργανισµούς και στον άνθρωπο. 86 . Έτσι προκύπτουν οξέα. Οι ουσίες αυτές καταλήγουν σε υδάτινα οικοσυστήµατα και διαταράσσουν την ισορροπία τους. ποτάµια. βαριά µέταλλα. προκαλώντας τον θάνατο πολλών υδρόβιων οργανισµών. φυτοφάρµακα. των υδρόβιων οργανισµών και των µαρµάρινων µνηµείων.2o(59-106) Kεφάλαιο 2ο 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·86 δ. όπως ο µόλυβδος. Για το λόγο αυτό η βροχή ονοµάζεται όξινη και προκαλεί καταστροφή των φυτικών οργανισµών. ➤ Aκόµη στα υδάτινα οικοσυστήµατα καταλήγουν βαριά µέταλλα. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Η ρύπανση των υδάτων είναι τις περισσότερες φορές αποτέλεσµα του δραστηριοτήτων του ανθρώπου στην ξηρά. Την όξινη βροχή Το διοξείδιο του θείου και τα οξείδια του αζώτου που παράγονται από τις βιοµηχανίες υγρών καυσίµων. ο ψευδάργυρος. προκαλώντας πολλές ασθένειες. Η ρύπανση των υδάτων Λέξεις – κλειδιά: ρύπανση. ➤ Επίσης µε το νερό της βροχής παρασύρονται από τις καλλιέργειες: – λιπάσµατα. λίµνες διοχετεύονται: – τα βιοµηχανικά απόβλητα. Σε θάλασσες. βιοµηχανικά απόβλητα. – εντοµοκτόνα. λιπάσµατα. αντιδρούν µε τους υδρατµούς της ατµόσφαιρας. λύµατα. (όπως το θειώδες και το νιτρικό) τα οποία διαλυµένα στο νερό της βροχής φτάνουν στο έδαφος. – φυτοφάρµακα.

τα απορρίµµατα των γραφείων. Οι επαναλαµβανόµενες πυρκαγιές και η υπερβόσκηση µπορούν να καταστρέψουν για πάντα ένα δάσος. οι λάσπες. στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες της Μεσογείου. είναι συχνές. χωµατερή: είναι µία χερσαία περιοχή όπου τοποθετούνται τα σκουπίδια. µπορεί να αναγεννηθεί. τα µπάζα. Συνήθως τα είδη των απορριµµάτων που επιτρέπεται να µεταφερθούν στις χωµατερές. λόγω του θερµού και άνυδρου καλοκαιριού. µετά από κάποιο χρονικό διάστηµα. τα περιττώµατα. οι πυρκαγιές. Ακόµη το έδαφος σε αυτήν την περιοχή θα υποβαθµιστεί. πυρκαγιές. βιοµηχανικά απόβλητα: είναι τα απόβλητα που προέρχονται από τις βιοµηχανικές δραστηριότητες. Όταν ένα δάσος καεί µία φορά. Αυτό προκαλείται από: – Ραδιενεργές ουσίες – τα εντοµοκτόνα – τα βαριά µέταλλα.2o(59-106) 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·87 Η ρύπανση του εδάφους Λέξεις – κλειδιά: εντοµοκτόνα. βαριά µέταλλα. απορρίµµατα. Μεσογειακό κλίµα. ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ – ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ αστικά απόβλητα: είναι τα οικιακά σκουπίδια. ενώ ελέγχονται τα αέρια. Oι οργανισµοί στο περιβάλλον τους ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Η ρύπανση του εδάφους έχει σαν αποτέλεσµα να µεταβάλλεται η φυσική και η χηµική του σύσταση. Τα ραδιενεργά απόβλητα εξαιρούνται και επιβάλλεται να τοποθετούνται σε ειδικούς χώρους διάθεσης. 87 . Στην χερσαία αυτή περιοχή. ο ψευδάργυρος – τα απορρίµµατα και τις χωµατερές – τις πυρκαγιές. έχει στεγανοποιηθεί ο πυθµένας και τα πλαϊνά τοιχώµατα. τα απορρυπαντικά και τα προϊόντα καθαρισµού. πυρκαγιές και υποβάθµιση του εδάφους: Κατά την διάρκεια του καλοκαιριού. όπως ο µόλυβδος. είναι τα οικιακά απορρίµµατα. αφού δεν θα υπάρχουν τα δέντρα για να τα συγκρατήσουν µε τις ρίζες τους. γιατί µε τις πρώτες βροχές το χώµα και όλα τα θρεπτικά συστατικά του εδάφους θα παρασυρθούν. που χαρακτηρίζει το µεσογειακό κλίµα. όπου ελαχιστοποιείται η ρύπανση και µόλυνση των νερών. των καταστηµάτων. που εκλύονται. που προέρχονται από µονάδες βιολογικού καθαρισµού. Οι χωµατερές πρέπει να βρίσκονται σε τέτοιες περιοχές.

Αντίθετα όταν το όζον βρίσκεται σε ανώτερα στρώµατα της ατµόσφαιρας σχηµατίζει την στιβάδα του όζοντος. Μόλυνση ονοµάζεται η επιβάρυνση του περιβάλλοντος µε παθογόνους µικροοργανισµούς. συµµετέχουν στην δηµιουργία του φωτοχηµικού νέφους. αντιδρούν µε το οξυγόνο της ατµόσφαιρας µε την επίδραση της ηλιακής ακτινοβολίας και προκαλούν την δηµιουργία του φωτοχηµικού νέφους. Από τι προκαλείται το φωτοχηµικό νέφος. Τα αέρια που παράγονται από τις βιοµηχανίες και τα µέσα µεταφοράς. Τι είναι ρύπος. Η υπεριώδης ακτινοβολία προκαλεί µεταλλάξεις στο γενετικό υλικό των οργανισµών και ευθύνεται σε µεγάλο ποσοστό για τον καρκίνο του δέρµατος.2o(59-106) Kεφάλαιο 2ο 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·88 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. Οι ανθρώπινες παρεµβάσεις προκαλούν την παραγωγή ρύπων συνεχώς. 4. Τι ονοµάζουµε ρύπανση. Αέρια όπως είναι τα οξείδια του αζώτου. 3. Τα οξείδια του αζώτου. Ρύπος ονοµάζεται κάθε τι που µεταβάλλει ποσοτικά ή ποιοτικά την φυσική ή χηµική σύσταση ενός οικοσυστήµατος. Στα κατώτερα στρώµατα της ατµόσφαιρας συσσωρεύονται τα αέρια που παράγονται από τις βιοµηχανίες και τα µέσα µεταφοράς. 2. το οποίο προκαλεί σοβαρά προβλήµατα στην υγεία των κατοίκων των πόλεων. Αυτά µε την επίδραση της ηλιακής ακτινοβολίας αντιδρούν µε το οξυγόνο της ατµόσφαιρας και δηµιουργούν ένα αέριο µίγµα που λέγεται φωτοχηµικό νέφος. το µονοξείδιο του άνθρακα και το όζον. Εποµένως το όζον στα κατώτερα στρώµατα της ατµόσφαιρας αποτελεί ρύπο. Ρύπανση µπορεί να προκληθεί και από µία ηφαιστειακή έκρηξη ή από µία αµµοθύελλα. 88 . το µονοξείδιο του άνθρακα και το όζον. Ποιος είναι ο ρόλος του όζοντος στα κατώτερα στρώµατα της ατµόσφαιρας και ποιος στα ανώτερα στρώµατά της. Τι ονοµάζουµε µόλυνση. Οι ρύποι προκαλούν την ρύπανση. η οποία απορροφά ένα µεγάλο µέρος της υπεριώδους ακτινοβολίας και έτσι προστατεύει την Γη. το οποίο προκαλεί σοβαρά προβλήµατα στην υγεία των κατοίκων των πόλεων. συµµετέχουν στην δηµιουργία του φωτοχηµικού νέφους. όµως δεν είναι συνεχής.

Στα υδάτινα οικοσυστήµατα καταλήγουν ο µόλυβδος. Αιτία της ρύπανσης των υδάτων είναι οι δραστηριότητες του ανθρώπου στην ξηρά. στις οποίες οφείλεται η διάβρωση και η υποβάθµιση του εδάφους. ο ψευδάργυρος και ο υδράργυρος. όπως ο µόλυβδος. Ποιοι είναι οι σηµαντικότεροι ρύποι στο έδαφος. Τα βαριά µέταλλα περνούν µέσω των τροφικών αλυσίδων σε όλους τους οργανισµούς και στον άνθρωπο. επειδή θεωρείται ότι ο µηχανισµός µε τον οποίο αυξάνεται η θερµοκρασία της ατµόσφαιρας. ενώ η καύση τους να επιβαρύνει µε αέριους ρύπους το περιβάλλον. Ποια είναι η αιτία της ρύπανσης των υδάτων. διοχετεύονται στα οικοσυστήµατα εξαιτίας πολλών δραστηριοτήτων των ανθρώπου. Με το νερό της βροχής παρασύρονται από τις καλλιέργειες λιπάσµατα. η µέση θερµοκρασία της Γης θα ήταν -18°C και όχι 15°C. τα απορρίµµατα. που περνούν µέσω των τροφικών αλυσίδων σε όλους τους οργανισµούς και στον άνθρωπο. που είναι κανονικά και άρα δεν θα ήταν δυνατή η ανάπτυξης της ζωής στον πλανήτη. όπως ο µόλυβδος. Οι σηµαντικότεροι ρύποι που συναντάµε στο έδαφος είναι τα εντοµοκτόνα. συσσωρεύονται και προκαλούν πολλές ασθένειες. ο ψευδάργυρος. φυτοφάρµακα και εντοµοκτόνα. 89 . οι ραδιενεργές ουσίες και οι πυρκαγιές. Βαριά µέταλλα. προκαλώντας πολλές ασθένειες. όπως ο µόλυβδος. µοιάζει µε τον µηχανισµό που αυξάνει τη θερµοκρασία σε ένα θερµοκήπιο.Τι ονοµάζουµε φαινόµενο του θερµοκηπίου. στις λίµνες. συγκρατείται από το στρώµα αερίων που την περιβάλλουν. αλλά και βαριά µέταλλα. 7. Oι οργανισµοί στο περιβάλλον τους 6. ο ψευδάργυρος. Ο µόλυβδος και ο ψευδάργυρος απορρίπτονται στο περιβάλλον µεταβάλλοντας την σύσταση του εδάφους. Ένα µέρος της ηλιακής ακτινοβολίας που ανακλάται πέφτοντας στη Γη.2o(59-106) 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·89 5. διοχετεύονται τα βιοµηχανικά απόβλητα. τα αστικά λύµατα. ο υδράργυρος. τα βαριά µέταλλα. στα ποτάµια. τα οποία όταν καταλήγουν σε υδάτινα οικοσυστήµατα διαταράσσουν την ισορροπία τους προκαλώντας τον θάνατο πολλών υδρόβιων οργανισµών. Αν η ακτινοβολία δεν δεσµευόταν από το στρώµα των αερίων. Ποια βαριά µέταλλα γνωρίζετε. ο ψευδάργυρος. Επίσης η αποστράγγιση των απορριµµάτων µπορεί να µολύνει τον υδροφόρο ορίζοντα. Αυτό έχει σαν αποτέλεσµα την µικρή αύξηση της θερµοκρασίας της γης. 8. ο υδράργυρος. Το φαινόµενο αυτό ονοµάστηκε φαινόµενο του θερµοκηπίου. Στις θάλασσες. Που τα συναντάµε συνήθως και ποιες οι συνέπειες της απόρριψης τους στο περιβάλλον.

∆ύο φαινόµενα που προστατεύουν την ζωή στον πλανήτη. Η υπεριώδης ακτινοβολία σε πολύ µικρές δόσεις. 9. Μπορείτε να αναφέρετε δύο φαινόµενα. ίσως να µην υπήρχε η ζωή στον πλανήτη. που αναπτύσσει τα αλλοιώνει. όσο και στον άνθρωπο. Η ατµοσφαιρική ρύπανση δεν έχει σύνορα. είναι η ύπαρξη της στιβάδας του όζοντος και το φαινόµενο του θερµοκηπίου. γιατί έχει µικροβιοκτόνο δράση και γιατί είναι απαραίτητη για την παραγωγή της βιταµίνης D στον οργανισµό µας. τόσο στα φυτά. είναι ευεργετική. διαταράσσοντας την ισορροπία στα οικοσυστήµατα. Οι χλωροφθοράνθρακες είναι µόρια που χρησιµοποιούνται σαν µονωτι- . που δεν έχουν καθόλου βιοµηχανία ή που η βιοµηχανία τους. στα ανώτερα στρώµατα της ατµόσφαιρας. ο καρκίνος το δέρµατος. Πιστεύετε ότι οι συνέπειες της όξινης βροχής επηρεάζουν µόνο την περιοχή στην οποία υπάρχουν τα εργοστάσια και οι αέριοι ρύποι.χ.χ.2o(59-106) Kεφάλαιο 2ο 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·90 Επειδή όλες οι µορφές ρύπανσης αλληλεπιδρούν µεταξύ τους. Συγκεκριµένα. Ένα µέρος των οξειδίων του αζώτου και του διοξειδίου του θείου που παράγονται από τις βιοµηχανίες υγρών καυσίµων. ή πιθανόν να είχε τελείως διαφορετική µορφή. ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ–AΠANTHΣEIΣ 90 1. γύρω από την Γη. ο άνθρωπος µε τις δραστηριότητες. Αν δεν υπήρχε η στιβάδα του όζοντος για να φιλτράρει την υπεριώδη ακτινοβολία που φτάνει στη Γη. µεταφέρονται µε την βοήθεια αέριων ρευµάτων σε αποστάσεις που απέχουν χιλιάδες χιλιόµετρα από το σηµείο που παράχθηκαν. που κάνουν την βροχή όξινη. σε µεγάλες δόσεις είναι επικίνδυνη και προκαλεί βλάβες στους οργανισµούς. που ενώ προστατεύουν την ζωή στον πλανήτη. η ρύπανση του εδάφους επηρεάζει τα υπόγεια ύδατα και αντίστροφα η ρύπανση των νερών επηρεάζει το έδαφος. Αντίθετα. Αυξηµένες δόσεις υπεριώδους ακτινοβολίας µπορεί να προκαλέσουν ασθένειες. δεν επιβαρύνει τόσο πολύ το περιβάλλον. freon) έχει σαν αποτέλεσµα την καταστροφή της στιβάδας του όζοντος και συνεπώς την αύξηση της υπεριώδους ακτινοβολίας που οδηγεί στην πρόκληση ασθενειών. υπάρχει η στιβάδα του όζοντος. Η παραγωγή χλωροφθορανθράκων. Αυτό έχει σαν αποτέλεσµα η όξινη βροχή να καταστρέφει δάση. η οποία απορροφά ένα µεγάλο µέρος της υπεριώδους ακτινοβολίας. (π. λίµνες ή και µνηµεία χωρών. Εκεί αντιδρούν µε τους υδρατµούς της ατµόσφαιρας και προκύπτουν το θειώδες και τα νιτρικά οξέα. όπως π.

που περιβάλλουν τη Γη. Σε αυτές τις περιπτώσεις το έδαφος παρασύρεται. οδηγεί στην δέσµευση µεγαλύτερου ποσού ακτινοβολίας και κατά συνέπεια στην αύξηση της θερµοκρασίας. η στιβάδα του όζοντος θα συνεχίζει να καταστρέφεται για ακόµη 20 χρόνια. Το µεσογειακό κλίµα χαρακτηρίζεται από µακρύ θερµό και ξηρό καλοκαίρι. Το φαινόµενο του θερµοκηπίου είναι µια φυσική διαδικασία που εξασφαλίζει στη Γη µία µέση θερµοκρασία γύρω στους 15 oC και όχι στους -18 oC. οι πυρκαγιές. θα καίγονται και πάλι. Αν όµως η πυρκαγιά επαναληφθεί πολλές φορές στο ίδιο δάσος. που ανεβάζουν την στάθµη της θάλασσας και την αλλαγή του κλίµατος της Γης. από τα νερά των καταρρακτωδών βροχών και διαβρώνεται. εξαιτίας αυτών που υπάρχουν ήδη στην ατµόσφαιρα. τότε δεν θα µπορέσει το δάσος να ανακάµψει. Αν αυτό συµβεί µία φορά µέσα σε δέκα χρόνια θεωρείται φυσιολογικό και τα φυτά σε τέτοια οικοσυστήµατα µπορούν να το αντιµετωπίσουν µε µηχανισµούς αναγέννησης. ευθύνονται και για την διάβρωση του εδάφους. που καταστρέφουν το όζον. Συγκεκριµένα. µέσα σε µερικά χρόνια. που θα ήταν. συγκρατείται από το στρώµα αερίων που την περιβάλλουν. αφού δεν υπάρχουν φυτά για τα συγκρατήσουν µε τις ρίζες τους. ένα µέρος της ηλιακής ακτινοβολίας που ανακλάται πέφτοντας στη Γη. Αυτό έχει σαν αποτέλεσµα την µικρή αύξηση της θερµοκρασίας της γης. εκτός από την καταστροφή των δασών. Έτσι ένα δάσος µπορεί να αναγεννηθεί. που παράγονται από την καύση ορυκτών καυσίµων σε βιοµηχανίες και αυτοκίνητα. σαν προωθητικά αερίων σε σπρέι. 91 . κλιµατιστικά. ακίνδυνα. αν η ακτινοβολία δεν δεσµευόταν από το στρώµα των αερίων. µπορεί να εµποδίσει την ανάκαµψη ενός τέτοιου καµένου δάσους. Αυτό έχει σαν αποτέλεσµα το λιώσιµο των πάγων στους πόλους. Η µεγάλη ξηρασία σε συνδυασµό µε τα πολλά ξερά και µη αποικοδοµηµένα φύλλα στο έδαφος. Σε πολλές χώρες δεν χρησιµοποιούνται πλέον οι χλωροφθοράνθρακες και γίνονται προσπάθειες να αντικατασταθούν από άλλα. ευνοούν την εκδήλωση και την εξάπλωση πυρκαγιών. η υπερβολική αύξηση των αερίων. όπως είναι το διοξείδιο του άνθρακα. Oι οργανισµοί στο περιβάλλον τους 2. εντοµοκτόνα ή αποσµητικά. γιατί τα µικρά φυτά που θα αναπτύσσονται. που δίνουν νέους βλαστούς. µόρια. Σήµερα. Έτσι είναι δυνατή η ανάπτυξη και η διατήρηση της ζωής στον πλανήτη. Επίσης η βόσκηση. όπως π. µε υπόγειους οφθαλµούς.2o(59-106) 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·91 κά σε ψυγεία. Όπως έχει φανεί από µελέτες ακόµη κι αν δεν χρησιµοποιηθούν ξανά οι χλωροφθοράνθρακες.χ. Παράγονται µόνο από τις ανθρώπινες δραστηριότητες και ελευθερώνουν άτοµα χλωρίου. Για ποιο λόγο.

Ας σκεφτούµε Οι οργανισµοί του φυτοπλαγκτού ανήκουν στους παραγωγούς των υδάτινων οικοσυστηµάτων. Τα ορυκτά καύσιµα χρησιµοποιούνται από τις αρχές του 19 ου αιώνα. Επίσης σκεφθείτε ότι µε την αύξηση των παραγωγών αυξάνονται οι οργανισµοί όλων των τροφικών επιπέδων (καταναλωτές 1ης. Οι υψηλές συγκεντρώσεις αζωτούχων ενώσεων στα νερά (από τα λιπάσµατα και τα αστικά λύµατα) έχουν ως αποτέλεσµα την αύξηση του φυτοπλαγκτού. δηλαδή. που ξεκίνησε η βιοµηχανική επανάσταση. κτλ. Πώς έχουν δηµιουργηθεί τα ορυκτά καύσιµα (γαιάνθρακες. τάξης). ένα χρόνο). Να λάβετε υπόψη σας ότι το οξυγόνο που είναι διαλυµένο στο νερό είναι πολύ λιγότερο (περίπου 30 φορές) από εκείνο της ατµόσφαιρας. Για ποιο λόγο πιστεύετε ότι χρησιµοποιούσαν αυτές τις µεθόδους παλαιότερα οι καλλιεργητές. που είναι οι παραγωγοί των υδάτινων συστηµάτων. Το πετρέλαιο και οι γαιάνθρακες έχουν σχηµατιστεί από την εναπόθεση νεκρών φυτικών και ζωικών οργανισµών στα έγκατα της Γης. Με το νερό της βροχής όλα αυτά καταλήγουν στα υδάτινα οικοσυστήµατα. που σηµαίνει ότι ήδη το διαλυµένο οξυγόνο. 2ης. Πώς εξηγείται αυτό. (τα οποία φέρουν στις ρίζες τους αζωτοδεσµευτικά βακτήρια) για να εµπλουτίζεται το έδαφος µε άζωτο. δεν επαρκεί για όλους τους οργανισµούς. Με την αγρανάπαυση άφηναν για κάποιο διάστηµα (π. πετρέλαιο). Τι είναι η αγρανάπαυση και τι η αµειψισπορά. Με την αµειψισπορά καλλιεργούσαν τον ένα χρόνο σιτηρά και το επόµενο ψυχανθή. Πώς µπορεί να συνδέεται η αύξηση του φυτοπλαγκτού µε τον θάνατο των µεγάλων ψαριών από ασφυξία.2o(59-106) Kεφάλαιο 2ο 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·92 3. το έδαφος να «ξεκουραστεί». Αυτό έχει σαν αποτέλεσµα να αυξηθούν οι αποικοδοµητές. που αποικοδο- . Αυτό έχει σαν συνέπεια να υπεραυξηθούν όλοι οι φυτικοί οργανισµοί του υδάτινου οικοσυστήµατος.χ. 3ης. πριν από εκατοµµύρια χρόνια. αποτελούν ιδανική τροφή για το φυτοπλαγκτόν. 4. Οι καλλιεργητές χρησιµοποιούσαν αυτές τις δύο µεθόδους για να εµπλουτίσουν το έδαφος µε άζωτο. 92 Τα λιπάσµατα και τα αστικά λύµατα περιέχουν µεγάλες ποσότητες αζωτούχων ενώσεων. Αρχικά χρησιµοποιήθηκαν γαιάνθρακες και στην συνέχεια πετρέλαιο και φυσικό αέριο. δεν µπορούν να φωτοσυνθέσουν και τελικά πεθαίνουν. Οι αζωτούχες ενώσεις. χωρίς να το καλλιεργήσουν. Πολλοί από τους φυτικούς οργανισµούς δεν φωτίζονται αρκετά.

Επίσης µπορεί σε πολλές περιπτώσεις να προτιµηθεί το ποδήλατο. Oι οργανισµοί στο περιβάλλον τους ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. Να συµπληρώσετε µε τους κατάλληλους όρους τα κενά στις παρακάτω προτάσεις: Απάντηση: α.2o(59-106) 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·93 µούν τα νεκρά φυτά. 93 . Εξοικονόµηση ενέργειας στην καθηµερινή µας ζωή. β. Η έλλειψη του οξυγόνου έχει σαν αποτέλεσµα. ώστε να µειωθούν οι απώλειες θερµότητας και να λαµβάνουµε ενέργεια από πηγές. από αυτό που χρειάζονται οι αποικοδοµητές και οι καταναλωτές για να επιβιώσουν. α. Με ποιους τρόπους µπορεί να επιτευχθεί η καθεµία από τις παραπάνω προτάσεις. Ακόµη µπορούµε να αγοράζουµε ενεργειακά αποδοτικούς λαµπτήρες. Απάντηση α. γ.χ. 2. Η όξινη βροχή προκαλεί καταστροφή του φυλλώµατος των δέντρων και των µαρµάρινων µνηµείων. Για τη δηµιουργία του φαινοµένου του θερµοκηπίου είναι υπεύθυνα δύο αέρια: Το διοξείδιο του άνθρακα και οι υδρατµοί. Το φαινόµενο λέγεται ευτροφισµός και ένας τρόπος για να αντιµετωπιστεί είναι ο βιολογικός καθαρισµός. Μέσα στο σπίτι µπορούµε να προσπαθήσουµε. που δεν ελευθερώνουν στο περιβάλλον διοξείδιο του άνθρακα. σπίτια και αυτοκίνητα. β. που παράγεται από τους παραγωγούς είναι λιγότερο. γ. Παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από υδροηλεκτρικά εργοστάσια και από ανεµογεννήτριες. Τελικά το οξυγόνο. Παρακάτω αναφέρονται τρεις προτάσεις για τη µείωση της έντασης του φαινοµένου του θερµοκηπίου και την αποφυγή της υπερθέρµανσης της Γης. Με την εξασθένηση της στιβάδας του όζοντος περισσότερη υπεριώδης ακτινοβολία φτάνει στην επιφάνεια της Γης. ηλιακός θερµοσίφωνας). όπως ο ήλιος (π. Να αποφεύγουµε την χρήση ιδιωτικών αυτοκινήτων και να προτιµούµε την µετακίνηση µε τις συγκοινωνίες. Χρήση πηγών ενέργειας. Αύξηση του ρυθµού αποµάκρυνσης του διοξειδίου του άνθρακα από την ατµόσφαιρα. να πεθαίνουν τα ψάρια από ασφυξία. β.

σε παθογόνους µικροοργανισµούς 94 . Προστασία των δασών. 3.2o(59-106) Kεφάλαιο 2ο 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·94 γ. Πρωτοβουλίες για δηµιουργία πάρκων ή δενδροφύτευσης. Να βάλετε σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη φράση που συµπληρώνει σωστά την πρόταση: Απάντηση Η µόλυνση του εδάφους οφείλεται: α. Ακόµη µπορεί να µειωθεί η υλοτόµηση και να περιοριστούν οι εκχερσώσεις των δασών.

Η στιβάδα του όζοντος µας προστατεύει από: α. καταστρέφει το φύλλωµα των δέντρων. την ποσοτική µεταβολή της χηµικής του σύστασης 2. προκαλεί ευτροφισµό στις λίµνες γ. στη συσσώρευση θειώδους οξέος β. την υπεριώδη ακτινοβολία β. Γ. Η ρύπανση των υδάτων δεν έχει απολύτως καµία σχέση µε την ρύπανση της ατµόσφαιρας. Πώς προκαλείται η ρύπανση των υδάτων. η στιβάδα του όζοντος β. 4. Η ένταση του φαινοµένου του θερµοκηπίου οφείλεται: α. 2. το φωτοχηµικό νέφος γ.2o(59-106) 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·95 3o KPITHPIO AΞIOΛOΓHΣHΣ (ENOTHTA 2. 1.4) Oι οργανισµοί στο περιβάλλον τους Α. Στην δηµιουργία του φωτοχηµικού νέφους συµµετέχουν: α. 5. 3. τους υδρόβιους οργανισµούς και τα µάρµαρα. Πού οφείλεται η εξασθένηση της στιβάδας του όζοντος και πώς µπορεί να αντιµετωπιστεί. το µονοξείδιο του άνθρακα. το όζον και οξείδια του αζώτου γ. Να σηµειώσεις ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι σωστές και ποιες λανθασµένες. Να επιλέξετε την σωστή απάντηση: 1. Όσες χώρες δεν έχουν βαριά βιοµηχανία δεν κινδυνεύουν από την όξινη βροχή. στη συσσώρευση διοξειδίου του άνθρακα γ. την µεταβολή της φυσικής του σύστασης γ. ∆. Οι πυρκαγιές και η υπερβόσκηση ευθύνονται για την διάβρωση του εδάφους. Το φαινόµενο του θερµοκηπίου προστατεύει τη Γη από την υπεριώδη ακτινοβολία. προκαλεί καρκίνο του δέρµατος β. Όταν λέµε µόλυνση του περιβάλλοντος εννοούµε: α. 95 . το νιτρικό οξύ και το θειώδες οξύ 3. 5. την επιβάρυνση από παθογόνους µικροοργανισµούς β. Στις θάλασσες και στα ποτάµια καταλήγουν τα αστικά λύµατα. στα βαρέα µέταλλα Β. το λιώσιµο των πάγων 4. Η όξινη βροχή: α.

α. ώστε να 96 . «Το µεγάλο ψάρι τρώει το µικρό». 2. Στο σχήµα του σχολικού βιβλίου. δ. Τροφικό πλέγµα Απεικονίζει τις τροφικές σχέσεις που αναπτύσσονται µεταξύ όλων των πληθυσµών ενός οικοσυστήµατος Τροφική πυραµίδα Απεικονίζει ποσά ενέργειας. Στη εικόνα του σχολικού βιβλίου απεικονίζεται ένα οικοσύστηµα. β. το νερό και τα συστατικά του εδάφους. ώστε να απεικονίζεται σωστά µία τροφική αλυσίδα. Να αντιστοιχίσετε τους όρους της στήλης Ι µε τις κατάλληλες φράσεις της στήλης ΙΙ: Απάντηση: Ι ΙΙ Τροφική αλυσίδα Απεικονίζει τις τροφικές σχέσεις µεταξύ ορισµένων πληθυσµών ενός οικοσυστήµατος. β. βιοµάζας ή αριθµού πληθυσµών. Απάντηση α. Να αναφέρετε τρεις τέτοιους παράγοντες για τους οποίους τα πεύκα ανταγωνίζονται. 3. Το πεύκο που µεγαλώνει στο δάσος έχει ψηλότερο κορµό και λιγότερα φύλλα. απεικονίζονται πεύκα που αναπτύσσονται σε ένα ξέφωτο και πεύκα που αναπτύσσονται σε πυκνό δάσος. β. Το φως. Τα πεύκα του δάσους αναπτύσσουν σχέσεις ανταγωνισµού για παράγοντες που τους είναι απαραίτητοι στην ανάπτυξή τους. ε. α. 4. Να υλοποιήσετε την παροιµία τοποθετώντας στη σειρά τους παρακάτω οργανισµούς. Να αναφέρετε δύο διαφορές που παρατηρείτε ανάµεσα στο πεύκο που µεγαλώνει µόνο του και σε αυτό που µεγαλώνει στο δάσος. Απάντηση: γ.2o(59-106) Kεφάλαιο 2ο 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·96 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ EΠANAΛHΠTIKEΣ EPΩTHΣEIΣ ΤΟΥ ΣXOΛIKOY ΒΙΒΛΙΟΥ 1. Αφού το µελετήσετε προσεκτικά. να σχεδιάσετε τα βέλη.

εξαφανιστούν οι αετοί. ο αετός και ο άνθρωπος γ. οι αγρότες. η φακή. που καλλιεργούν σιτάρι στα χωράφια τους. Απάντηση: α. 97 . των ποντικών και των κουναβιών αν. Αυτό γίνεται. Για ποιο λόγο πιστεύετε ότι το κάνουν αυτό. χωρίς προσθήκη χηµικών λιπασµάτων. επειδή και οι δύο οργανισµοί ωφελούνται. Συχνά. η µπιζελιά. Να ονοµάσετε δύο καταναλωτές πρώτης τάξης. Στη συνέχεια. των µικρά πτηνά. βακτήρια και µύκητες β. έχουν στις ρίζες τους φυµάτια. όπως είναι η φασολιά. δ. Αυτό είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγµα συµβίωσης οργανισµών. δηλαδή εξογκώµατα. Να γράψετε µία παράγραφο για να αιτιολογήσετε την απάντησή σας. για κάποιο λόγο (π. ονοµάζεται αµειψισπορά και είναι µία οικολογική µέθοδος για να εµπλουτίζεται το έδαφος µε νιτρικά ιόντα. να απαντήσετε στις ερωτήσεις. γ. αν εξαφανιστούν οι αετοί τότε. Ποιοι οργανισµοί είναι αποικοδοµητές. Τα βακτήρια δεσµεύουν το ατµοσφαιρικό άζωτο και το µετατρέπουν σε νιτρικά ιόντα. τα ποντίκια και τα κουνάβια. επειδή τα ψυχανθή.χ. θα αυξηθούν Oι οργανισµοί στο περιβάλλον τους 5. η σόγια. που ακολουθούν: α. το µικρό πτηνό. Ποιοι οργανισµοί είναι καταναλωτές τρίτης τάξης. µε τα οποία τρέφονταν οι αετοί. εναλλάσσουν την καλλιέργεια αυτή µε τριφύλλι ή κάποιο άλλο ψυχανθές. β. λαθροκυνηγοί). Απάντηση: Η εναλλαγή σιτηρών µε ψυχανθή σε µία καλλιέργεια. το τριφύλλι. τα οποία µπορούν να απορροφηθούν από τα ψυχανθή. Τι θα συµβεί στον πληθυσµό των µικρών πτηνών. η γαρίδα δ. όπου εκεί ζουν αζωτοδεσµευτικά βακτήρια.2o(59-106) 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·97 σχηµατιστεί ένα σωστό τροφικό πλέγµα.

Να συµπληρώσετε την τελευταία στήλη του πίνακα µε το αντίστοιχο περιβαλλοντικό πρόβληµα: Απάντηση: ΡΥΠΟΣ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΑ Μονοξείδιο του Πονοκέφαλος.4. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ άνθρακα φωτοχηµικό νέφος επειδή δρα ανταγωνιστικά µε το οξυγόνο και καταλαµβάνει την θέση του στην αιµοσφαιρίνη. Χλωροφθοράνθρακες 5. Φωτοχηµικό νέφος ΙΙ 1. Οξυγόνο 4. Γ. Εξασθένηση της στιβάδας του όζοντος Γ. Οξείδια του αναπνευστικό σύστηµα. 7. ∆ιοξείδιο του άνθρακα 2. Στον παρακάτω πίνακα δίνονται οι επιπτώσεις ορισµένων ρύπων στην υγεία του ανθρώπου.2. Όζον ∆υσφορία . Να αντιστοιχίσετε τους όρους της στήλης Ι µε τις λέξεις της στήλης ΙI: Ι Α. Β. Ένταση του φαινοµένου του θερµοκηπίου Β. ∆ιοξείδιο του θείου 3. κόπωση. Όξινη βροχή ∆. φωτοχηµικό νέφος Υπεριώδης Καρκίνος του δέρµατος εξασθένηση της στιβάδας ακτινοβολία 98 Προβλήµατα στο Αζώτου του όζοντος .2o(59-106) Kεφάλαιο 2ο 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·98 6. Μονοξείδιο του άνθρακα Απάντηση: Α.1.επιδείνωση του φωτοχηµικό νέφος άσθµατος και της βρογχίτιδας. ∆.5.

φέρω κάτι πάλι στο ίδιο µέρος. Καθένας χωριστά και όλοι µαζί συνολικά πρέπει να συµβάλλουµε ενεργά στην προσπάθεια αυτή. στην αρχική τους ύλη. Είναι άραγε απαραίτητη η κατανάλωση όλης αυτής της ποσότητας χαρτιού. Oι οργανισµοί στο περιβάλλον τους ✔ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗ ΚΑΙ ΠΟΙΑ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΞΟΙΚΟΝΟΜΗΣΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ Ανακύκλωση: από το ανά =ξανά και κυκλόω –ώ σηµαίνει περιστρέφω. που η διαχείρισή τους γίνεται µε σωστό τρόπο και λαµβάνονται στοιχειώδη µέτρα προστασίας του περιβάλλοντος. αλουµινίου και γυαλιού. περιφέροµαι. την αναπαραγωγή τους ή την επαναχρησιµοποίησή τους. για φίλτρα καφέ και τετράδια. αν επιθυµούµε να διατηρήσουµε το περιβάλλον καθαρό. • Η ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΤΙΟΥ Σηµαντικά οικοσυστήµατα απειλούνται από την κατανάλωση χαρτιού. Η ανακύκλωση λοιπόν των προϊόντων είναι πολύ σηµαντική και πρέπει αυτό να το κατανοήσουµε όλοι. 99 . Πολλοί χρησιµοποιούν καθηµερινά τεράστιες ποσότητες όπως π. αν το υλικό τους µπορεί να ξαναχρησιµοποιηθεί. το γυαλί. µε κατάλληλη επεξεργασία. χαρτιά για φωτοτυπίες. χαρτιά για περιοδικά και εφηµερίδες. Το χαρτί που καταναλώνεται σήµερα προέρχεται κυρίως από καλλιέργειες δένδρων και από τεχνητά δάση. Γίνεται στην περιοχή σας συλλογή απορριµµάτων µε σκοπό την ανακύκλωση. εννοούµε την επάνοδό τους. Από την κουζίνα µέχρι την τουαλέτα και από το γραφείο µέχρι το εµπόριο χρησιµοποιούνται τόνοι χαρτιού. διαφηµίσεις. Το σχολείο σας συµµετέχει σε προγράµµατα ανακύκλωσης. Η πρώτη οµάδα θα συλλέξει πληροφορίες για την ανακύκλωση του χαρτιού. κυκλοφορώ. Να διαβάσετε τις εργασίες σας στην τάξη σας και να επιλέξετε τρόπους µε τους οποίους µπορείτε να συµβάλλετε στην ανακύκλωση χαρτιού. η δεύτερη για την ανακύκλωση του γυαλιού και η τρίτη για την ανακύκλωση του αλουµινίου. * Σε αυτές τις εργασίες δίνονται τα βασικά στοιχεία που θα τα χρησιµοποιήσεις µαζί µε άλλες πληροφορίες που θα ψάξεις για να διατυπώσεις πιο εύκολα τη γνώµη σου.2o(59-106) 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·99 Μικρές έρευνες και εργασίες* Να χωριστείτε σε τρεις οµάδες και να αναζητήσετε πληροφορίες για την ανακύκλωση.χ. Ποια είναι η συµβολή της ανακύκλωσης στην εξοικονόµηση ενέργειας και φυσικών πόρων. Εποµένως. µε άλλα λόγια σηµαίνει επαναλαµβάνω πάλι το ίδιο. ρολά χαρτιού για την κουζίνα.χ. χαρτοκιβώτια. όπως π. όταν λέµε ανακύκλωση των προϊόντων.

όπως επίσης και η αντικατάσταση του πραγµατικού δάσους από συστάδες. Τα πουλιά σε ένα φυσικό δάσος είναι 9 φορές περισσότερα από ό. Πολλές εταιρείες χαρτιού αλλά και πολλές κρατικές υπηρεσίες έχουν την αντίληψη ότι τα δέντρα που πεθαίνουν στο δάσος πιάνουν άχρηστο χώρο και δυσκολεύουν τις µετακινήσεις των υλοτόµων (ξυλοκόπων). Στον Καναδά π. Επίσης το γόνιµο έδαφος είναι εκτεθειµένο σε ακραίες καιρικές συνθήκες και η διάβρωση είναι σηµαντική . Η ζηµιά στο περιβάλλον δεν σταµατά µε το κόψιµο των δένδρων. Η κοπή του δάσους δεν δηµιουργεί µόνο εικόνα θλίψης αλλά καταστρέφει την γονιµότητα του εδάφους και επηρεάζει τον κύκλο του νερού.2o(59-106) Kεφάλαιο 2ο 100 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·100 Στην πραγµατικότητα όµως είναι µεγάλο πρόβληµα η εκχέρσωση των αυθεντικών δασών για να καλλιεργηθούν στην θέση τους τεχνητές καλλιέργειες. συχνά πολύ σηµαντικά και για τον άνθρωπο. που αποτελούνται από ένα µόνο είδος δένδρου. υλοτόµησης και δενδροφύτευσης. Όταν κόβονται δέντρα από ένα δάσος πρέπει να µένουν πολλά δέντρα άθικτα για τους πληθυσµούς των µυκήτων που κινδυνεύουν µε εξαφάνιση. γιατί αυτό χρειάζεται συνεχώς εµπλουτισµό µε θρεπτικά στοιχεία και εξαντλείται από τους γρήγορους ρυθµούς καλλιέργειας. Η επεξεργασία που γίνεται στους κοµένους κορµούς για να γίνει το χαρτί. δηλαδή από πυκνό σύνολο δένδρων. τα δέντρα επίσης υποφέρουν από χρόνια εξάντληση της γονιµότητας του εδάφους. να τοποθετούµε τα χαρτο- .τι σε δάσος τεχνητής καλλιέργειας. ενώ ταυτόχρονα αποτελούν καταφύγιο για ένα τεράστιο αριθµό ειδών του δάσους. Η σπατάλη του χαρτιού δηµιουργεί πρόβληµα στα δάση του πλανήτη. προκαλεί σηµαντική ρύπανση από τα απόβλητα µεταξύ των οποίων η πιο επικίνδυνη είναι η διοξίνη. γιατί όταν το δάσος εξαφανισθεί υπάρχουν µικρές πιθανότητες να επιβιώσουν. Επίσης το τροπικό δάσος που κόβεται δεν ξαναφυτρώνει. οι λίµνες αυτές εξασφαλίζουν την παρουσία του σολοµού και άλλων ειδών. να βελτιώσουµε τα προγράµµατα ανακύκλωσης χαρτιού και έτσι να επιτευχθεί η περιβαλλοντικά σωστή διαχείριση των δασών. Ακόµα η ύπαρξη πεσµένων δέντρων σε ρυάκια και ποτάµια επιβραδύνει την ροή του νερού και δηµιουργεί µικρές λίµνες. όµως από οικολογική άποψη τα νεκρά δέντρα είναι σηµαντικά για το οικοσύστηµα γιατί εξασφαλίζουν την ανακύκλωση θρεπτικών στοιχείων απαραίτητων για την ανάπτυξη των νέων δέντρων. Για να διευκολύνουµε την ανακύκλωση του χαρτιού θα πρέπει να προσέχουµε τα χαρτιά να είναι απαλλαγµένα από κάθε ξένη ύλη. Χωρίς το δάσος δεν µπορούν να επιβιώσουν σπάνια είδη. όπου επιβιώνουν πολλές µορφές ζωής. να µην τα τοποθετούµε σε πλαστικές σακούλες που τις δένουµε. Σπάνια είδη και ανεξερεύνητες σχέσεις χάνονται για πάντα µαζί µε το οικοσύστηµα.χ. Η λύση είναι να µειώσουµε την κατανάλωση του χαρτιού.

Όλα τα κουτιά αναψυκτικών και µπίρας είναι αλουµινένια. τις ετικέτες τα καλαµάκια. ∆εν ανακυκλώνονται οι καθρέπτες. οι λαµπτήρες. άσπρο. 2) για την αξιοποίηση των πρώτων υλών και 3) για την ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων στο περιβάλλον. ➥ Η ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗ ΤΟΥ ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΥ Το αλουµίνιο παράγεται από το ορυκτό βωξίτης.ά.ά. Ο πρώτος είναι η επαναχρησιµοποίηση των µπουκαλιών. πλαστικά κ. όση χρειάζεται για να δουλέψει ένα ραδιόφωνο 4 ώρες. πλαστικά συσκευασίας κ. Τελικά η συλλογή χαρτιού είναι κοινωνικά και περιβαλλοντολογικά αναγκαία 1) για την µείωση του όγκου των απορριµµάτων. καφέ. που καταναλώνεται για την παραγωγή του αλουµινίου απευθείας από τον βωξίτη. όπως επίσης και αρκετές κονσέρβες. όπως η σπατάλη νερού και ενέργειας. Για να γίνει ένα κιλό αλουµίνιο. σόδας και ασβεστόλιθου και όταν πρόκειται να το ανακυκλώσουµε πρέπει να αφαιρούµε τα καπάκια. χρειάζονται 4 κιλά βωξίτη και για την κατασκευή ενός αλουµινένιου κουτιού καταναλώνεται τόση ηλεκτρική ενέργεια.2o(59-106) 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·101 κιβώτια το ένα πάνω στο άλλο. Κατάλληλα για ανακύκλωση είναι τα κουτιά των αναψυκτικών και 101 . µία τηλεόραση 3 ώρες. ο χάλυβας. µία λάµπα 60w για 5 ώρες και ένα ψυγείο για 3 ώρες. Oι οργανισµοί στο περιβάλλον τους ➥ Η ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗ ΤΟΥ ΓΥΑΛΙΟΥ Αν και το γυαλί το χρησιµοποιούµε συχνά σε διάφορες µορφές. τα διαχωρίζουν ανάλογα µε το χρώµα. όπως κόλες. Υπάρχουν δύο τρόποι ανακύκλωσης του γυαλιού. όταν βρεθεί στην φύση δεν αποσυντίθεται και γι’ αυτό πρέπει να ανακυκλώνεται. Το αλουµίνιο είναι ανακυκλώσιµο µέταλλο και µαζί µε τον λευκοσίδηρο χρησιµοποιούνται κυρίως για συσκευασία και είναι τα κυρίως ανακυκλώσιµα µέταλλα. οι οθόνες της τηλεόρασης κ. τα κρύσταλλα. να µην πετάµε το χαρτί µαζί µε ξένα υλικά. ο δεύτερος έχει σχέση µε µπουκάλια και γυάλινα αντικείµενα που δεν µπορούν να ξαναχρησιµοποιηθούν. τα πυρέξ. Αυτά τα συγκεντρώνουν σε ειδικούς κάδους.λ. ο µόλυβδος. και τέλος τα τοποθετούν στον κλίβανο τήξης όπου ξαναγίνονται γυάλινα αντικείµενα. από σόδα και µαρµαρόσκονη. τα σπάνε σε µικρά κοµµατάκια και τα καθαρίζουν από χαρτιά. Άλλα µέταλλα σαν αυτά είναι ο σίδηρος. ο χαλκός ο ψευδάργυρος και ο κασσίτερος. οι κεραµικές γλάστρες. Το κοινό γυαλί παράγεται από την σύντηξη άµµου. Το γυαλί φτιάχνεται από µία ειδική άµµο που εισάγεται από το Βέλγιο. πράσινο. Με την ανακύκλωση εξοικονοµείται το 95% της ενέργειας. το αλουµίνιο. Με την ανακύκλωση του γυαλιού κάνουµε οικονοµία στις πρώτες ύλες και προστατεύουµε το περιβάλλον.π.

Το χαµηλό βάρος των κουτιών αλουµινίου περιορίζει σηµαντικά την ενέργεια που δαπανάται για την µεταφορά και την διακίνηση των προϊόντων. βιοµηχανικές.2o(59-106) Kεφάλαιο 2ο 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·102 της µπίρας και όσα έχουν την ένδειξη alu και αυτά πρέπει να είναι τελείως άδεια. Η χρήση προϊόντων από αλουµίνιο µπορεί να έχει θετική οικολογική επίπτωση. φιάλες από αεροζόλ. κουτιά από χρώµατα και καφέ κ. Επίσης πρέπει να θυµόµαστε ότι στη θάλασσα χρειάζονται πολλά χρόνια για να διαλυθούν σκουπίδια όπως: 102 • 1 γυάλινο µπουκάλι 1. ο συνδυασµός άλλωστε της στιβαρότητας της κατασκευής και του χαµηλού βάρους το κάνει ιδανικό για την κατασκευή τρένων. η διάρκεια ζωής των κατασκευών είναι σηµαντικά µεγαλύτερη από εκείνων µε χάλυβα κ. φορτηγών. βυτίων και επιβατηγών πλοίων. λάκ. τρένα. πλοία. 700 κιλά πετρελαίου και το 95% της ενέργειας παραγωγής του από πρώτες ύλες. ψυκτικές και ηλεκτρικές εφαρµογές και κατασκευές κτιρίων σε µορφή δοµικού υλικού και εξωτερικών επικαλύψεων. εκατοντάδες κιλοβατώρες ενέργειας.π. Πρέπει λοιπόν να ξέρουµε ότι: Ανακυκλώνοντας 1 τόνο «άχρηστων» σκουπιδιών από : • Γυαλί: Εξοικονοµούµε 12 τόνους πρώτων υλών. γιατί ανακυκλώνεται και έτσι γίνεται εξοικονόµηση ενέργειας. αποσµητικά. Το αλουµίνιο µπορεί να χρησιµοποιηθεί για πολλές εφαρµογές όπως: συσκευασίες τροφίµων (foil) και ποτών (κουτιά µπίρας και αναψυκτικών). • Αλουµίνιο: Εξοικονοµούµε 4 τόνους βωξίτη. • Χαρτί: Σώζουµε 17 δένδρα. 500 κιλά καυστικής σόδας. στην αυτοκινητοβιοµηχανία η ελάττωση βάρους έχει σαν συνέπεια την µειωµένη κατανάλωση καυσίµων.λ. Επίσης µελέτες έχουν δείξει ότι κάνει εξοικονόµηση ενέργειας 50% τον χειµώνα και 25%το καλοκαίρι. ∆εν ανακυκλώνονται: κονσέρβες τροφίµων.000.π. συµπιεσµένα για να καταλαµβάνουν µικρότερο χώρο.λ. πολλά κυβικά µέτρα νερού. το αλουµίνιο αντέχει στην διάβρωση. στην δόµηση αποτελεί ιδανικό υλικό για συστήµατα σκιασµού κτιρίων . κατασκευή µεταφορικών µέσων (αυτοκίνητα. το κόστος συντήρησής του είναι ελάχιστο. αεροπλάνα). αυτοκινήτων.000 χρόνια ! • 1 πετονιά 600 χρόνια • 1 πλαστικό µπουκάλι 450 χρόνια • 1κουτί από αλουµίνιο 80-200 χρόνια • 1 κουτί κονσέρβας 50 χρόνια • το νάιλον ύφασµα 40 χρόνια . σπρέι.

Oι οργανισµοί στο περιβάλλον τους Άρα δεν πρέπει να ρίχνουµε σκουπίδια στις ακτές και στις θάλασσες. γιατί όταν σεβόµαστε το περιβάλλον σεβόµαστε και τον ίδιο µας τον εαυτό! 103 .2o(59-106) 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·103 • 1 πλαστική σακούλα 10-20 χρόνια • 1 πλαστικό ποτήρι 50 χρόνια • 1 µάλλινο ύφασµα 1-5 χρόνια • 1 φίλτρο τσιγάρου 1-5 χρόνια • Φλούδες πορτοκαλιού 1 1/2 µήνα • 1 χαρτοπετσέτα 1 µήνα • 1 εφηµερίδα 6 εβδοµάδες • 1 χάρτινο κουτί γάλακτος 3 µήνες.

κ. Οι οργανισµοί εξασφαλίζουν µε διαφορετικό τρόπο την τροφή τους και γι’ αυτό τους διακρίνουµε. την οποία αποικοδοµούν και την µετατρέπουν σε ανόργανη. Γι’ αυτό ονοµάζονται και αυτότροφοι οργανισµοί. ώστε τα οικοσυστήµατα να βρίσκονται σε ισορροπία. Οι παραγωγοί λαµβάνουν τα νιτρικά ιόντα από το έδαφος και στη συνέχεια µέσω των τροφικών σχέσεων. σε παραγωγούς. Οι αποικοδοµητές µετατρέπουν τις οργανικές ενώσεις του αζώτου. γι’ αυτό τα χηµικά στοιχεία πρέπει συνεχώς να ανακυκλώνονται. αυτά περνούν στους καταναλωτές. τα οποία πέφτουν στο έδαφος µε τη βροχή.2o(59-106) Kεφάλαιο 2ο 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·104 Εποµένως στο 2ο κεφάλαιο µάθαµε: ❑ Σε ένα οικοσύστηµα όλοι οι βιοτικοί και οι αβιοτικοί παράγοντες. Οι οργανισµοί προσλαµβάνουν το αναγκαίο άζωτο µε την µορφή νιτρικών ιόντων. ❑ Οι οργανισµοί και τα οικοσυστήµατα χρειάζονται ενέργεια. Ο κύκλος του άνθρακα βασίζεται στην εναλλαγή των διαδικασιών της φωτοσύνθεσης και της κυτταρικής αναπνοής. µέσω της φωτοσύνθεσης.) ανάλογα µε τους οργανισµούς µε τους οποίους τρέφονται. σε ανόργανες ενώσεις. καταναλωτές και αποικοδοµητές. Οι παραγωγοί είναι οι οργανισµοί που παράγουν µόνοι τους την τροφή τους. ❑ Οι οργανισµοί δεν µπορούν να χρησιµοποιήσουν άµεσα το ατµοσφαιρικό άζωτο. 2η. ❑ Ενώ τα οικοσυστήµατα τροφοδοτούνται συνεχώς µε ενέργεια. την ηλιακή. την οποία λαµβάνουν µε την διάσπαση της τροφής. 3η κ.ο. που µε- 104 . Οι αποικοδοµητές τρέφονται µε νεκρή οργανική ύλη. αλληλεπιδρούν µεταξύ τους. Ένα µέρος από το άζωτο της ατµόσφαιρας µετατρέπεται. σε αµµωνία. Οι καταναλωτές και οι αποικοδοµητές τρέφονται µε άλλους οργανισµούς και τους λέµε ετερότροφους οργανισµούς. αναπτύσσοντας διαφορετικές σχέσεις. Οι αλληλεπιδράσεις των οργανισµών ενός οικοσυστήµατος και οι αβιοτικοί παράγοντες µίας περιοχής λειτουργούν σαν ρυθµιστικοί µηχανισµοί. µε την βοήθεια της ενέργειας των κεραυνών. Ένα άλλο µέρος του αζώτου της ατµόσφαιρας µετατρέπεται σε νιτρικά ιόντα µε την βοήθεια των αζωτοδεσµευτικών βακτηρίων. τα τροφικά πλέγµατα και τις τροφικές πυραµίδες. δεν συµβαίνει το ίδιο µε την ύλη.(1η. ❑ Για να απεικονίσουµε τις τροφικές σχέσεις των οργανισµών ενός οικοσυστήµατος χρησιµοποιούµε τις τροφικές αλυσίδες. αµµωνία και νιτρικά ιόντα. ❑ Οι καταναλωτές διακρίνονται σε τάξεις.

ονοµάζεται µόλυνση. του νερού και του εδάφους. στα εντοµοκτόνα. Οι επαναλαµβανόµενες πυρκαγιές και η υπερβόσκηση µπορούν να καταστρέψουν για πάντα ένα δάσος. Το έδαφος σε αυτήν την περιοχή υποβαθµίζεται. των βιοµηχανικών αποβλήτων και των αστικών λυµάτων. κυρίως.2o(59-106) 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·105 τατρέπεται σε νιτρικά ιόντα. Οι ρύποι µεταβάλλουν ποιοτικά και ποσοτικά. που καταλήγουν σε υδάτινα οικοσυστήµατα και διαταράσσουν την ισορροπία τους προκαλώντας τον θάνατο πολλών υδρόβιων οργανισµών. το οποίο επιστρέφει στην ατµόσφαιρα. ❑ Η ρύπανση του αέρα οφείλεται κυρίως στα προϊόντα της καύσης του πετρελαίου και άλλων ορυκτών καυσίµων από τα αυτοκίνητα και τις βιοµηχανίες. Επίσης µε το νερό της βροχής παρασύρονται από τις καλλιέργειες λιπάσµατα. η όξινη βροχή. ❑ Πρέπει να γίνει κατανοητό ότι όλες οι µορφές ρύπανσης αλληλεπιδρούν µεταξύ τους. αφού δεν θα υπάρχουν τα δέντρα για να τα συγκρατήσουν µε τις ρίζες τους. η εξασθένηση της στιβάδας του όζοντος. που προκαλείται από παθογόνους µικροοργανισµούς. Το αποτέλεσµα είναι η ένταση του φαινοµένου του θερµοκηπίου. σε θάλασσες και λίµνες. στα απορρίµµατα και στις χωµατερές. Η επιβάρυνση του περιβάλλοντος. ❑ Η ρύπανση του εδάφους οφείλεται στις ραδιενεργές ουσίες. στα βαριά µέταλλα. Oι οργανισµοί στο περιβάλλον τους ❑ Οι ανθρώπινες δραστηριότητες έχουν οδηγήσει στην συσσώρευση ρύπων και συνεπώς στην ρύπανση του περιβάλλοντος. ❑ Η ρύπανση των υδάτων οφείλεται. φυτοφάρµακα. εντοµοκτόνα. Ο κύκλος του αζώτου κλείνει µε την βοήθεια των απονιτροποιητικών βακτηρίων. που µετατρέπουν τα νιτρικά ιόντα σε άζωτο. αλλά και στις πυρκαγιές. 105 . η δηµιουργία φωτοχηµικού νέφους. στην διοχέτευση. µε την βοήθεια βακτηρίων. επειδή µε τις πρώτες βροχές το χώµα και όλα τα θρεπτικά συστατικά του εδάφους θα παρασυρθούν. την φυσική και χηµική σύσταση του αέρα.

2o(59-106) 02-10-08 11:29 ™ÂÏ›‰·106 .

χάρη στο γενετικό υλικό των κυττάρων τους. ➤ Ακόµη. χρειάζονται ενέργεια. METABOΛIΣMOΣ 3. οι οργανισµοί. έµβια όντα. επιδιορθώσεις. Η σηµαντικότερη διαφορά των έµβιων όντων. που του χρειάζονται – να επιτελεί µεταφορά ουσιών. µορφές ενέργειας. βάψιµο. τα κύτταρα. αν δεν παρέµβει ο άνθρωπος. ➤ Εποµένως. µέσα και έξω. από τα άβια αντικείµενα. ➤ Αντίθετα. πρέπει να χρησιµοποιεί ενέργεια για να διατηρήσει τις δοµές του. Έτσι είναι δυνατόν ένας οργανισµός: – να διατηρεί την οργάνωση του και την οµοιόστασή του – να κινείται – να συνθέτει τις ουσίες. αποδιοργανώνονται και καταστρέφονται. αλλά και τα οικοσυστήµατα. για να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους. συντήρηση. αλλά και για να επιτελούν τις λειτουργίες τους.3o(107-122) 02-10-08 09:59 ™ÂÏ›‰·107 3. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Όπως µάθαµε µέχρι τώρα. τα άβια όντα. ➤ ∆ιαφέρουν οι ζωντανοί οργανισµοί από τα άβια αντικείµενα.1 Άνθρωπος και ενέργεια Λέξεις – κλειδιά: ενέργεια. για να τα συντηρήσει. χρειάζονται ενέργεια για να διατηρήσουν την οργάνωσή τους. για να αποσπάσουν ενέργεια από το περιβάλλον και να την χρησιµοποιήσουν για να διατηρήσουν τις δοµές τους και την οργάνωση τους. οι οργανισµοί λαµβάνουν χηµική ενέργεια µε την τροφή τους την οποία µετατρέπουν σε άλλες µορφές ενέργειας και παράγουν έργο. ➤ Σκεφτείτε ότι όπως ένα διαµέρισµα απαιτεί την κατανάλωση ενέργειας για να διατηρηθεί καθαρό και οργανωµένο χρειάζεται καθάρισµα. άβια όντα. από τα κύτταρα – να αναπαράγεται – να αναπτύσσεται – να λαµβάνει ερεθίσµατα από το περιβάλλον και να προσαρµόζεται σε µεταβολές του περιβάλλοντος. είναι ότι τα έµβια όντα. διαθέτουν όλους τους απαραίτητους µηχανισµούς. όπως ένα αυτοκίνητο χρειάζεται καύσιµα για να κινηθεί. έτσι και οι ζωντανοί οργανισµοί. 107 . έτσι και ένας ζωντανός οργανισµός.

µετατρέπεται σε κινητική ενέργεια µέσα στον κινητήρα και καθώς κινούνται οι τροχοί. αποβάλλονται και καυσαέρια από την εξάτµιση. µηχανικό έργο. Στο συγκεκριµένο παράδειγµα. Για ποιο λόγο τα κύτταρα και οι οργανισµοί χρειάζονται ενέργεια. είναι η διατήρηση της δοµής τους. για παράδειγµα. 3. σύµφωνα µε τον 1ο θερµοδυναµικό νόµο. αλλά. που την αποτελούν. όπως είναι η βενζίνη. χάρη στο γενετικό . η ενέργεια. Έτσι οι οργανισµοί λαµβάνουν χηµική ενέργεια µε την τροφή τους την οποία µετατρέπουν σε άλλες µορφές ενέργειας και παράγουν έργο. ενώ ταυτόχρονα. µετατρέπεται από την µία µορφή στην άλλη. η χηµική ενέργεια των δεσµών µεταξύ των ουσιών. Η ενέργεια δεν έχει καταστραφεί. έχει µετατραπεί σε κινητική ενέργεια. όπως είναι.3o(107-122) Kεφάλαιο 3ο 02-10-08 09:59 ™ÂÏ›‰·108 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. η µεταφορά ουσιών. από τα άβια αντικείµενα. που επιτελούν οι οργανισµοί και γι’ αυτό. η αναπαραγωγή και η προσαρµογή στις µεταβολές του περιβάλλοντος. που περικλείουν χηµική ενέργεια. Όταν καίγεται η βενζίνη.χ. ούτε καταστρέφεται. όπως είναι π. 2. η σύνθεση των απαραίτητων µορίων και ουσιών. Ένα αυτοκίνητο λαµβάνει ενέργεια για να κινηθεί. ένα αυτοκίνητο. χρειάζονται ενέργεια. για να διατηρήσουν τις δοµές τους και να επιτελούν οµαλά τις λειτουργίες τους. η ανάπτυξη. Ποια είναι η σηµαντικότερη διαφορά ενός ζωντανού οργανισµού. είναι ότι τα έµβια όντα. Όταν τελειώσουν τα καύσιµα του αυτοκινήτου και δεν µπορεί να κινηθεί. γιατί. Πώς λαµβάνει την ενέργεια. Μερικές από τις σηµαντικότερες λειτουργίες. σε θερµότητα και σε χηµική ενέργεια των καυσαερίων. από ένα άβιο ον. τα οποία αποτελούν µία άλλη µορφή χηµικής ενέργειας. η κίνηση. Όταν τελειώσει η βενζίνη. ένα αυτοκίνητο. από καύσιµα. παράγεται. που αποτελούν την βενζίνη. ένα αυτοκίνητο. 108 Η σηµαντικότερη διαφορά των έµβιων όντων. ούτε δηµιουργείται. που του είναι απαραίτητη για να κινηθεί. µετατρέπεται σε θερµική ενέργεια. χρειάζονται ενέργεια. σηµαίνει ότι η ενέργεια καταστράφηκε. η οποία περικλείεται στους χηµικούς δεσµούς των ουσιών. Η µηχανή του αυτοκινήτου θερµαίνεται και άρα ένα µέρος της ενέργειας. χρειάζεται εµείς να προσθέσουµε και πάλι για να κινηθεί το αυτοκίνητο. η χηµική ενέργεια. Τα κύτταρα και οι οργανισµοί. Η βενζίνη αποτελείται από ένα µίγµα χηµικών ενώσεων.

να ξεκινήσει να κινείται από µόνο του. κάποιο λουλούδι ή και δένδρο. διαθέτουν τους απαραίτητους µηχανισµούς. που θα τους δώσουν την δυνατότητα να καλύψουν τις ενεργειακές τους ανάγκες. ότι µπορούν να δηµιουργήσουν και να 109 . αξιοποιούν τη χηµική ενέργεια των ουσιών της τροφής. Αντίθετα.Οι οργανισµοί διαθέτουν προγραµµατισµό και εσωτερικούς µηχανισµούς. βιολογικοί καταλύτες. Να συµπληρώσετε µε τους κατάλληλους όρους τα κενά στο παρακάτω κείµενο: Απάντηση: 1. ούτε φροντίσαµε εµείς. είναι.3o(107-122) 02-10-08 09:59 ™ÂÏ›‰·109 υλικό των κυττάρων τους. καταβολισµός. ποτέ. Προκειµένου να καλύψουν τις ενεργειακές τους ανάγκες. για να δηµιουργήσουν και να διατηρήσουν την οργάνωση τους. µεταβολισµός. ένζυµα. Να βάλετε σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: Απάντηση: Α. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Η σηµαντικότερη ιδιότητα των έµβιων όντων. αυτό δεν πρόκειται. πολλές φορές έχει φυτρώσει και έχει µεγαλώσει. που ούτε φυτέψαµε. 2. Τα άβια όντα δεν µπορούν να διατηρήσουν από µόνα τους την οργάνωση τους.2 Ένζυµα και µεταβολισµός Λέξεις – κλειδιά: αναβολισµός. να επιτελέσει όλα όσα αναφέρονται στα α. Β. β και γ. ενεργό κέντρο. µέσω των οποίων διατηρούν την οµοιόστασή τους και επιτελούν τις λειτουργίες τους. υπόστρωµα. δεν προσθέσουµε βενζίνη σε ένα αυτοκίνητο. που στην ουσία τα διαφοροποιεί από τα άβια όντα. Έτσι. εάν εµείς. Mεταβολισµός ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. χηµική → µηχανική +θερµική 3. στον κήπο µας. ούτε µπορούν να βρουν τις πηγές ενέργειας. Ο ανθρώπινος οργανισµός χρειάζεται ενέργεια προκειµένου: δ. Η µετατροπή ενέργειας που παρατηρείται κατά την κίνηση είναι: α.

που επικρατεί στο περιβάλλον του ενζύµου. ➤ Η δράση των ενζύµων είναι ειδική. ➤ Τα ένζυµα ελέγχουν κατά κάποιο τρόπο τις αντιδράσεις. την τάξη και την οργάνωση των κυττάρων τους. το ίδιο ένζυµο µπορεί να δράσει πολλές φορές. ή η ποσότητα του ενζύµου και γι’ αυτό. αποτελούν τον καταβολισµό και συνοδεύονται από απελευθέρωση ενέργειας. µία συγκεκριµένη αντίδραση. Μέσα στο κύτταρο όµως.3o(107-122) Kεφάλαιο 3ο 110 02-10-08 09:59 ™ÂÏ›‰·110 διατηρήσουν. που καταλύει µία αντίδραση. ένα πλήθος χηµικών αντιδράσεων. εάν δεν υπάρχει το συγκεκριµένο ένζυµο. ➤ Η δοµή των ενζύµων µπορεί να επηρεαστεί από την θερµοκρασία και την οξύτητα (pH). που δεν θα το κατέστρεφαν. κανονικά θα συνέβαιναν µόνο σε πολύ υψηλές θερµοκρασίες. ➤ Μερικές. Πολλές από τις χηµικές αντιδράσεις. ➤ Με άλλα λόγια ο µεταβολισµός είναι το σύνολο των αντιδράσεων που γίνονται σε έναν οργανισµό. ∆ηλαδή ένα ένζυµο καταλύει. για να φτιάξουν τις δικές τους χηµικές ενώσεις. τις οποίες διασπούν. ειδικές εξειδικευµένες πρωτεϊνες. που τους είναι απαραίτητες. τα οποία δρουν σαν βιολογικοί καταλύτες. τότε η αντίδραση αυτή δεν πραγµατοποιείται. Εάν η δοµή του µεταβληθεί τότε θα µεταβληθεί και η δραστικότητά του. ➤ Η τρισδιάστατη δοµή του µορίου του ενζύµου. οι αντιδράσεις. . από τις ιδιότητες των ενζύµων είναι οι εξής: ➤ Τα ένζυµα δεν συµµετέχουν στα αντιδρώντα ή στα προϊόντα µίας αντίδρασης. Επίσης πολλές αντιδράσεις στο κύτταρο πρέπει να γίνονται σταδιακά. πρέπει να γίνονται γρήγορα και σε θερµοκρασίες. ➤ Για το λόγο αυτόν. ➤ Με ποιο τρόπο δρουν τα ένζυµα. ➤ Οι αντιδράσεις κατά τις οποίες γίνεται διάσπαση ουσιών στον οργανισµό. απαιτείται ενέργεια. Με την τροφή. κατά τις οποίες γίνεται σύνθεση ουσιών στον οργανισµό. Υπάρχουν ένζυµα δραστικά σε πολύ χαµηλές θερµοκρασίες και άλλα δραστικά σε πολύ υψηλές. τα κύτταρα ενός οργανισµού επιτελούν στο εσωτερικό τους συνεχώς. είναι πολύ σηµαντική για την λειτουργικότητά του. ∆εν µεταβάλλεται η σύσταση. αποτελούν τον αναβολισµό και για να πραγµατοποιηθούν. Αυτόν το ρόλο έχουν αναλάβει στο κύτταρο. ➤ Οι αντιδράσεις. όπως και όλων των πρωτεϊνών. τα ένζυµα. οι οργανισµοί λαµβάνουν χηµικές ενώσεις. που γίνονται σε ένα κύτταρο. ∆ηλαδή. ➤ Ο καταβολισµός και αναβολισµός αποτελούν τον µεταβολισµό ενός οργανισµού. ➤ Γιατί χρειάζονται τα ένζυµα.

δηµιουργεί τις κατάλληλες προϋποθέσεις για την αντίδραση. 4. Τι ονοµάζουµε καταβολισµό. την τάξη και την οργάνωση των κυττάρων τους. ➤ Υπάρχουν ένζυµα. Μόλις ολοκληρωθεί η αντίδραση. τις οποίες διασπούν.3o(107-122) 02-10-08 09:59 ™ÂÏ›‰·111 ➤ Κάθε ένζυµο έχει µια συγκεκριµένη περιοχή. χηµικές ενώσεις. επιτελούν στο εσωτερικό τους συνεχώς. που έχουν αποµονωθεί από οργανισµούς και είναι δραστικά. Mεταβολισµός ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. 3. Έτσι οι οργανισµοί. άλλα για τη σύνθεση απορρυπαντικών και άλλα για την βελτίωση της γεύσης των κρεάτων ή άλλων τροφίµων. Η χρήση τους. αποτελούν τον αναβολισµό και για να πραγµατοποιηθούν. 2. έξω από τα κύτταρα. που ονοµάζεται ενεργό κέντρο του ενζύµου. Όλοι οι ζωντανοί οργανισµοί. Τι ονοµάζουµε αναβολισµό. Η σύνδεση του υποστρώµατος µε το ενεργό κέντρο του ενζύµου. που τους είναι απαραίτητες για να διατηρηθούν στη ζωή και να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους. Πολλά ένζυµα χρησιµοποιούνται για την παρασκευή φαρµάκων. τα προϊόντα αποµακρύνονται και το ένζυµο παραµένει όπως ήταν αρχικά. λαµβάνουν µε την τροφή τους. για να µπορέσουν να δηµιουργήσουν και να διατηρήσουν. που γίνονται σε έναν οργανισµό. απαιτείται ενέργεια. Γιατί είναι αναγκαίο στο εσωτερικό των κυττάρων να πραγµατοποιούνται συνέχεια χηµικές αντιδράσεις. Ο καταβολισµός και αναβολισµός αποτελούν τον µεταβολισµό ενός οργανισµού. 111 . Ο µεταβολισµός είναι το σύνολο των αντιδράσεων. για να φτιάξουν τις δικές τους χηµικές ενώσεις. Οι αντιδράσεις κατά τις οποίες γίνεται διάσπαση ουσιών στον οργανισµό. που πρόκειται να αντιδράσουν και αποτελούν το υπόστρωµα. Στο ενεργό κέντρο του ενζύµου δεσµεύονται τα µόρια. κατά τις οποίες γίνεται σύνθεση ουσιών στον οργανισµό. αποτελούν τον καταβολισµό και συνοδεύονται από απελευθέρωση ενέργειας. Οι αντιδράσεις. ένα πλήθος χηµικών αντιδράσεων. έχει βελτιώσει την καθηµερινή µας ζωή. Τι ονοµάζουµε µεταβολισµό.

ή η ποσότητα του ενζύµου και γι’ αυτό. τα προϊόντα αποµακρύνονται και το ένζυµο παραµένει. που δεν θα το κατέστρεφαν. Yπάρχουν κύτταρα. ∆ηλαδή. Η σύνδεση του υποστρώµατος µε το ενεργό κέντρο του ενζύµου. Από τι επηρεάζεται η δράση των ενζύµων. – Εάν µεταβληθεί η τρισδιάστατη δοµή του µορίου του ενζύµου. ∆ηλαδή ένα ένζυµο καταλύει. µία συγκεκριµένη αντίδραση. που γίνονται σε ένα κύτταρο. Μόλις ολοκληρωθεί η αντίδραση. Τα ένζυµα είναι απαραίτητα στα κύτταρα. – Όταν τα ένζυµα καταλύουν µία αντίδραση. δεν µεταβάλλεται η σύσταση. 6. Κάθε ένζυµο έχει µια συγκεκριµένη περιοχή. 8. που ζουν µόνο είκοσι λεπτά. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά των ενζύµων. που επικρατεί στο περιβάλλον του ενζύµου. γιατί τότε θα κινδύνευε να καταστραφεί το κύτταρο. που ονοµάζεται ενεργό κέντρο του ενζύµου. Η τρισδιάστατη δοµή του µορίου του ενζύµου. εάν δεν υπάρχει το συγκεκριµένο ένζυµο. πιστεύετε. Ποιος είναι ο τρόπος δράσης των ενζύµων. όπως ήταν αρχικά. Εάν η δοµή του µεταβληθεί τότε θα µεταβληθεί και η δραστικότητα του. το ίδιο ένζυµο µπορεί να δράσει πολλές φορές. – οι αντιδράσεις µέσα στο κύτταρο πρέπει να γίνονται γρήγορα. είναι πολύ σηµαντική για την λειτουργικότητά του. κανονικά. όµως στο εσωτερικό του κυττάρου πρέπει να γίνουν σε θερµοκρασίες ανεκτές από το κύτταρο. πρέπει να γίνονται σταδιακά και να µην απελευθερώνονται µεγάλα ποσά ενέργειας απότοµα. τότε θα µεταβληθεί και η δραστικότητά του. – Τα ένζυµα έχουν ειδική δράση. – Η δοµή των ενζύµων µπορεί να επηρεαστεί από την θερµοκρασία και την οξύτητα (pH). και εκεί δεσµεύονται τα µόρια που πρόκειται να αντιδράσουν και αποτελούν το υπόστρωµα.Τα ένζυµα ελέγχουν κατά κάποιο τρόπο τις αντιδράσεις. επειδή: – πολλές από τις χηµικές αντιδράσεις. δηµιουργεί τις κατάλληλες προϋποθέσεις για την αντίδραση.3o(107-122) Kεφάλαιο 3ο 02-10-08 09:59 ™ÂÏ›‰·112 5. – πολλές αντιδράσεις στο κύτταρο. τότε η αντίδραση αυτή δεν πραγµατοποιείται. που καταλύει µία αντίδραση. θα συνέβαιναν µόνο σε πολύ υψηλές θερµοκρασίες. . ότι τα ένζυµα είναι τόσο απαραίτητα για τα κύτταρα. 7. όπως και όλων των πρωτεϊνών. Για ποιούς λόγους. όπως τα βακτήρια. Η δοµή των ενζύµων 112 .

Οι αντιδράσεις αυτές συνοδεύονται από απελευθέρωση ενέργειας. Υπάρχουν ένζυµα που είναι δραστικά και έξω από τα κύτταρα. Μέσω αυτών των αντιδράσεων ο οργανισµός συνθέτει τις ουσίες. 10. Τα φυτά λαµβάνουν απ’ ευθείας την ηλιακή ενέργεια και την µετατρέπουν σε χηµική. Ποιες από τις αντιδράσεις. Υπάρχουν ένζυµα δραστικά σε χαµηλές θερµοκρασίες και άλλα δραστικά σε υψηλές θερµοκρασίες. ενώ τα µόρια των τροφών παρέχουν τα άτοµα. ενώ άλλα. που µπο- 113 . ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ–AΠANTHΣEIΣ 1. βρίσκεται δεσµευµένη η ενέργεια την οποία χρησιµοποιούν οι οργανισµοί. Πολλά ένζυµα χρησιµοποιούνται για την παρασκευή φαρµάκων και την αντιµετώπιση παθογόνων µικροοργανισµών. 11. που του είναι απαραίτητες. όµως οι καταναλωτές 1ης τάξης τρέφονται µε τα φυτά. Ποιες από τις αντιδράσεις. διατηρούν την οργάνωσή τους και επιτελούν τις λειτουργίες τους. Κάποιοι από τους καταναλωτές τρέφονται µε άλλα ζώα. Οι αντιδράσεις κατά τις οποίες γίνεται διάσπαση ουσιών στον οργανισµό. είναι οι αντιδράσεις του αναβολισµού. που πραγµατοποιούνται στον οργανισµό. είναι οι αντιδράσεις του καταβολισµού. που επικρατεί στο περιβάλλον του ενζύµου. άλλα για τη σύνθεση απορρυπαντικών και άλλα για την βελτίωση της γεύσης των κρεάτων ή άλλων τροφίµων. απαιτούν ενέργεια και για ποιο λόγο γίνονται. για να πραγµατοποιηθούν στον οργανισµό. που µπορεί να χρησιµοποιήσει οργανισµός για να επιτελέσει τι λειτουργίες του. Από πού προέρχεται η ενέργεια που χρησιµοποιούν οι ζωικοί οργανισµοί.3o(107-122) 02-10-08 09:59 ™ÂÏ›‰·113 µπορεί να επηρεαστεί από την θερµοκρασία και την οξύτητα (pH). Mεταβολισµός 9. που είναι δραστικά σε χαµηλές τιµές οξύτητας και άλλα σε υψηλές τιµές οξύτητας. µέσω της φωτοσύνθεσης. Η χρήση τους έχει βελτιώσει την καθηµερινή µας ζωή. Είναι οι µόνοι οργανισµοί. που γίνονται στον οργανισµό απελευθερώνουν ενέργεια και για ποιο λόγο γίνονται στον οργανισµό. Στους χηµικούς δεσµούς των µορίων της τροφής. Μπορεί τα ένζυµα να είναι χρήσιµα στην καθηµερινή µας ζωή. οι οποίες απαιτούν ενέργεια. µε τα οποία µπορούν να συνθέσουν έµβια ύλη οι οργανισµοί. Οι αντιδράσεις. Οι ζωικοί οργανισµοί χρησιµοποιώντας την ενέργεια που λαµβάνουν µε την τροφή τους.

που γίνεται παρουσία οξυγόνου και αναερόβια. προέρχεται από τον ήλιο. που γίνεται όταν δεν υπάρχει οξυγόνο. που η ενέργεια που λαµβάνεται από την τροφή είναι λιγότερη από αυτήν. σχεδόν 18 φορές. µπορείτε να εξηγήσετε για ποιο λόγο παχαίνουµε. περισσότερη. Με ποιο τρόπο διασπούν τα κύτταρα την τροφή τους. 3. Αν η ενέργεια. µπορεί όµως σε στιγµές έντονης σωµατικής δραστηριότητας το οξυγόνο. Τα µυϊκά κύτταρα κανονικά κάνουν αερόβια αναπνοή. σηµαίνει ότι η ενέργεια. (κάµατος σηµαίνει κούραση.3o(107-122) Kεφάλαιο 3ο 02-10-08 09:59 ™ÂÏ›‰·114 ρούν να το κάνουν αυτό και ουσιαστικά εισάγουν την ενέργεια στα οικοσυστήµατα. που νιώθουµε στους µυς και προκαλεί µυϊκό κάµατο. όπως είναι ορισµένοι µύκητες και ορισµένα κύτταρα οργανισµών. Το γαλακτικό οξύ ευθύνεται για το αίσθηµα «καψίµατος». είναι ίση. που παίρνει από την τροφή είναι περισσότερη από όση χρειάζεται για να καλύψει τις καθηµερινές του ανάγκες. άλλοι που είναι αποκλειστικά αναερόβιοι. τότε γίνονται περισσότερες αντιδράσεις καταβολισµού. Τα κύτταρα. Εποµένως. που καταναλώνει για να καλύψει τις ενεργειακές του ανάγκες. Υπάρχουν οργανισµοί. Όταν ένας άνθρωπος παραµένει στα κιλά του. ενώ υπάρχουν και κάποιοι. τότε γίνονται περισσότερες αντιδράσεις αναβολισµού και τελικά το άτοµο παχαίνει. όσο και η αναερόβια αναπνοή είναι αντιδράσεις καταβολισµού και έτσι το κύτταρο παίρνει την ενέργεια που του είναι απαραίτητη. εξάντληση). 114 . που παρέχεται να µην επαρκεί για να καλυφθούν οι ενεργειακές τους ανάγκες και έτσι.τι η αναερόβια. Η κυτταρική αναπνοή διακρίνεται σε αερόβια. που χρησιµοποιούν οι ζωικοί οργανισµοί και που τροφοδοτεί τα οικοσυστήµατα. η ενέργεια. διασπούν τα χηµικά µόρια της τροφής τους. 2. που προσαρµόζονται ανάλογα µε τις συνθήκες. όπως είναι τα µυϊκά κύτταρα. κατά την οποία παράγεται το γαλακτικό οξύ. Στην αντίθετη περίπτωση. Με βάση όσα γνωρίζετε για τον µεταβολισµό και την ενέργεια που λαµβάνουµε από την τροφή µας. που είναι αποκλειστικά αερόβιοι. Η αερόβια αναπνοή αποδίδει σε ένα κύτταρο πολύ µεγαλύτερα ποσά ενέργειας. παράλληλα κάνουν και αναερόβια αναπνοή. που χρειάζεται για να καλύψει τις ενεργειακές ανάγκες του ατόµου. Τόσο η αερόβια. µε την ενέργεια. από ό. που προσλαµβάνει καθηµερινά µε την τροφή του. µε την διαδικασία της κυτταρικής αναπνοής.

Η µεταβολή της θερµοκρασίας µπορεί να επηρεάσει τη δοµή των ενζύµων. άρα οι συνθήκες για τους οργανισµούς αυτούς είναι ιδανικές. Απάντηση: Ένα κύτταρο ανταλλάσσει ύλη και ενέργεια µε το περιβάλλον µε τις αντιδράσεις του µεταβολισµού. που κάποιοι οργανισµοί είναι θερµόφιλοι και αναπτύσσονται σε υψηλές θερµοκρασίες. Έτσι υπάρχουν ένζυµα δραστικά σε χαµηλές θερµοκρασίες και άλλα. 115 . σηµαίνει ότι τα ένζυµά τους είναι ανθεκτικά στις θερµοκρασίες αυτές και δεν µεταβάλλεται η τρισδιάστατη δοµή τους. συνθέτει τις ουσίες. ο όρος που αντιπροσωπεύει: µεταβολισµός. ώστε να αποδίδεται σωστά. είναι πολύ σηµαντική για την λειτουργικότητά τους. Για κάθε ένζυµο υπάρχουν κάποιες συνθήκες που είναι ιδανικές και του εξασφαλίζουν την µέγιστη δραστικότητα. Απάντηση: Οι αντιδράσεις κατά τις οποίες γίνεται διάσπαση µορίων αποτελούν τον καταβολισµό και συνοδεύονται από απελευθέρωση ενέργειας και οι αντιδράσεις κατά τις οποίες γίνεται σύνθεση χηµικών ενώσεων αποτελούν τον αναβολισµό. Ο αναβολισµός είναι το σύνολο των χηµικών αντιδράσεων µε τις οποίες ο οργανισµός. δραστικά σε υψηλές θερµοκρασίες. που του είναι απαραίτητες και απαιτούν ενέργεια για να πραγµατοποιηθούν. Με κάθε µία από τις παρακάτω λέξεις να σχηµατίσετε µία πρόταση.3o(107-122) 02-10-08 09:59 ™ÂÏ›‰·115 Ας σκεφτούµε Mεταβολισµός Υπάρχουν κάποιοι µικροοργανισµοί που είναι θερµόφιλοι (αναπτύσσονται καλύτερα σε υψηλές θερµοκρασίες) και κάποιοι που είναι ψυχρόφιλοι (αναπτύσσονται καλύτερα σε χαµηλές θερµοκρασίες). Να συµπληρώσετε µε τους κατάλληλους όρους τα κενά στο παρακάτω κείµενο. Εάν η δοµή του µεταβληθεί. Ο αναβολισµός και ο καταβολισµός συναποτελούν τον µεταβολισµό ενός οργανισµού. αναβολισµός. όπως και όλων των πρωτεϊνών. ένζυµα. Η τρισδιάστατη δοµή του µορίου του ενζύµου. 2. τότε θα µεταβληθεί και η δραστικότητά του. Στην περίπτωση. που απαιτεί ενέργεια. Για ποιο λόγο πιστεύετε ότι ένας θερµόφιλος µικροοργανισµός αναπτύσσεται καλύτερα σε θερµοκρασίες άνω των 50 oC. καταβολισµός. όπως είναι οι 50 oC. ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1.

όταν έχουµε πυρετό. δε θα µπορούσαν να πραγµατοποιηθούν την κατάλληλη στιγµή. µε δεδοµένο ότι τα ένζυµα είναι ευαίσθητα στις µεταβολές της θερµοκρασίας. κατά τις οποίες γίνεται διάσπαση των χηµικών µορίων και ταυτόχρονα απελευθέρωση ενέργειας. Στην περίπτωση µάλιστα των ιών παρασιτούν στο εσωτερικό των κυττάρων µας και χρησιµοποιούν τα ένζυµα και τους µηχανισµούς των κυττάρων µας. που σηµαίνει ότι τα ένζυµα του οργανισµού µας. Τα ένζυµα είναι εξειδικευµένα πρωτεϊνικά µόρια. εάν δεν υπήρχαν τα ένζυµα. ∆ηλαδή µε άλλα λόγια. η άνοδος της θερµοκρασίας του οργανισµού µας (και συνεπώς των κυττάρων µας). για να αναπαραχθούν. που καταλύουν τις χηµικές αντιδράσεις που γίνονται στον οργανισµό. από παθογόνους µικροοργανισµούς. που θα τις χρειαζόταν το κύτταρο. οι σηµαντικές για την επιβίωση και οµαλή λειτουργία του κυττάρου αντιδράσεις. Εποµένως. ότι ο ρόλος των ενζύµων είναι να καταλύουν τις χηµικές αντιδράσεις του οργανισµού. να αιτιολογήσετε γιατί όταν έχουµε πυρετό δεν γίνονται σωστά διάφορες λειτουργίες του οργανισµού µας και έχουµε ορισµένα συµπτώµατα. π. αφού τα ένζυµα που χρησιµοποιούν δεν θα είναι πλέον δραστικά στις ψηλότερες θερµοκρασίες. Ο πυρετός είναι η άνοδος της θερµοκρασίας του οργανισµού µας. Γιατί όµως ο οργανισµός µας «ανεβάζει» πυρετό. 116 Απάντηση: Γνωρίζουµε. Γνωρίζουµε επίσης. έχει σαν σκοπό να σταµατήσει την αναπαραγωγή των παρασίτων αυτών. Με βάση τα όσα µάθατε για το πώς η θερµοκρασία επηρεάζει τη δράση των ενζύµων.6 oC. ύστερα από γενικευµένη µόλυνση. Έτσι οι λειτουργίες των κυττάρων δεν γίνονται σωστά. Γι’ αυτό έχουµε συµπτώµατα. ή µερικές δεν γίνονται καθόλου. µπορούµε να συµπεράνουµε ότι. µεταβάλλει την δραστικότητα των ενζύµων και συνήθως την ελαττώνει. λειτουργούν άριστα στην θερµοκρασία αυτή. 3. . Τα κύτταρα του οργανισµού µας έχουν φυσιολογικά θερµοκρασία 36. Για ποιο λόγο ανεβάζει την θερµοκρασία του. Οι µικροοργανισµοί αυτοί παρασιτούν στον οργανισµό µας. Η άνοδος λοιπόν της θερµοκρασίας του οργανισµού µας. αφού αυτό δεν ωφελεί τα ένζυµά του. στις οποίες η δραστικότητα του ενζύµου είναι άριστη. ότι η δραστικότητα των ενζύµων επηρεάζεται από τη θερµοκρασία και ότι. όπως είναι η αδυναµία.χ. Πώς µπορεί να συµβάλει ο πυρετός στην άµυνα του οργανισµού µας.3o(107-122) Kεφάλαιο 3ο 02-10-08 09:59 ™ÂÏ›‰·116 Ο καταβολισµός περιλαµβάνει τις χηµικές αντιδράσεις. 38 oC ή 39 oC. για κάθε ένζυµο υπάρχουν συγκεκριµένες τιµές θερµοκρασίας. όπως αδυναµία.

Πώς την προµηθεύονται. ή καταλύουν) τις χηµικές αντιδράσεις που γίνονται µέσα σε ένα ζωντανό κύτταρο. Ποια είναι τα δοµικά τους συστατικά. Όπως και όλοι οι καταλύτες. ένα µόριο καταλάσης δρα τόσο γρήγορα. Μάλιστα. τα ένζυµα. 3.000 µόρια υπεροξειδίου του υδρογόνου σε ένα λεπτό». οι οργανισµοί επιτελούν στο εσωτερικό τους. 117 . λαµβάνουν χηµική ενέργεια και έτσι συνθέτουν τις δικές τους χηµικές ενώσεις ή παράγουν έργο για την επιτέλεση των διάφορων λειτουργιών τους. Οι οργανισµοί. 4.000. συνεχώς. Όπως όλες οι πρωτεϊνες. ένα πλήθος χηµικών αντιδράσεων. Στα κύτταρα του ανθρώπου οι χηµικές αντιδράσεις καταλύονται από ειδικά πρωτεϊνικά µόρια. 2.). χρειάζονται ενέργεια. Αφού διαβάσετε το παρακάτω κείµενο. αξιοποιεί τη χηµική ενέργεια των ουσιών της τροφής. αποτελούνται από αµινοξέα τα οποία συνδέονται µεταξύ τους µε πεπτιδικούς δεσµούς. ο ρόλος τους είναι να επιταχύνουν (ή ελέγχουν. χηµικό κτλ. χωρίς όµως να συµµετέχουν στα αντιδρώντα ή στα προϊόντα της αντίδρασης.Οξυζενέ). τη µετατρέπει σε άλλες µορφές ενέργειας και παράγει έργο (µηχανικό. καλύπτοντας µε τον τρόπο αυτό τις ενεργειακές του ανάγκες. Η καταλάση. για να µπορέσουν να δηµιουργήσουν και να διατηρήσουν. Να συµπληρώσετε µε τους κατάλληλους όρους τα κενά στο παρακάτω κείµενο: Απάντηση Ο άνθρωπος. Απάντηση: Όλοι οι ζωντανοί οργανισµοί. Γιατί χρειάζονται ενέργεια οι οργανισµοί. Για το λόγο αυτό.3o(107-122) 02-10-08 09:59 ™ÂÏ›‰·117 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Mεταβολισµός ΣΤΙΣ EΠANAΛHΠTIKEΣ EPΩTHΣEIΣ ΤΟΥ ΣXOΛIKOY ΒΙΒΛΙΟΥ 1. διασπά το µόριο αυτό σε νερό και οξυγόνο. που δεν είναι βλαβερά. Ποια είναι η χηµική φύση των ενζύµων. ένα ένζυµο. όπως όλοι οι ζωντανοί οργανισµοί. που είναι τοξικό για τα κύτταρα. να απαντήσετε στις ερωτήσεις που ακολουθούν: «Στα κύτταρα του συκωτιού παράγεται µέσα από ορισµένες αντιδράσεις υπεροξείδιο του υδρογόνου (Η2Ο2 . Απάντηση: Τα ένζυµα είναι µια οµάδα εξειδικευµένων πρωτεϊνών. που µπορεί να διασπάσει 6. την τάξη και την οργάνωση των κυττάρων τους. διασπώντας της χηµικές ενώσεις της τροφής τους.

(π. γιατί το οξυζενέ θεωρείται πολύ καλό αντισηπτικό. Αν πλύνουµε τα ρούχα µας σε θερµοκρασία µεγαλύτερη από αυτήν που προτείνουν οι κατασκευαστές του απορρυπαντικού.3o(107-122) Kεφάλαιο 3ο 02-10-08 09:59 ™ÂÏ›‰·118 α. που αναπτύσσονται στις πληγές. Τα περισσότερα. θα καθαρίσουν καλύτερα τα ρούχα µας. χ. 5. β. β. οξυζενέ) διασπάται σε νερό και οξυγόνο. έτσι είναι τοξικό και για τα περισσότερα από τα βακτήρια. 118 Απάντηση: Όπως ήδη µάθαµε η δραστικότητα των ενζύµων επηρεάζεται από τη θερµοκρασία και έτσι. για να προτείνουν κάποια συγκεκριµένη θερµοκρασία. Eάν δεν ακολουθήσουµε τις οδηγίες. ποια είναι η άριστη θερµοκρασία για την δράση του ενζύµου. διασπώνται ευκολότερα οι χηµικές ενώσεις που περιέχονται στους λεκέδες. Εποµένως όταν χρησιµοποιήσουµε τη σωστή θερµοκρασία. Εξαιτίας της δράσης της καταλάσης. για κάθε ένζυµο υπάρχουν συγκεκριµένες τιµές θερµοκρασίας. θα διασπά ευκολότερα λεκέδες από κρέας. να αναφέρετε γιατί είναι σηµαντικό να πλένουµε τα ρούχα µας στη θερµοκρασία που συνιστούν οι οδηγίες οι οποίες αναγράφονται στη συσκευασία των απορρυπαντικών που περιέχουν ένζυµα. σηµαίνει ότι έχουν γίνει τα απαραίτητα πειράµατα και δοκιµασίες. παρατηρούµε σχηµατισµό φυσαλίδων. Απάντηση: α. γάλα κτλ. στον συγκεκριµένο λεκέ. Χαρακτηριστικό παράδειγµα χρήσης των ενζύµων στην καθηµερινή µας ζωή αποτελούν τα απορρυπαντικά. το υπεροξείδιο του υδρογόνου (Η2Ο2. Χάρη στα ένζυµα αυτά. οι οποίες εξασφαλίζουν την άριστη δραστικότητα του ενζύµου. πρωτεάσες. τότε τα ένζυµα θα δράσουν άριστα και οι ουσίες που προκάλεσαν τον λεκέ θα διασπαστούν. και χρησιµοποιήσουµε υψηλή θερµοκρασία. που αποδεικνύουν. αν όχι όλα. τότε αυτό δεν θα µπορέσει να δράσει. Η απελευθέρωση επίσης του αερίου οξυγόνου που παράγεται. αν ένα απορρυπαντικό έχει πρωτεάσες. Προφανώς. και έτσι µπορεί τα ρούχα µας να µην καθαρίσουν καλά. αυγά. µπορεί να καταστρέψει και τα παθογόνα αναερόβια βακτήρια που είναι πιθανό να βρίσκονται σε µία πληγή. δηλαδή ένζυµα που διασπούν πρωτεϊνες). H παρουσία των φυσαλίδων υποδηλώνει την απελευθέρωση κάποιου αερίου. Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας. Με βάση τα παραπάνω. Πως το εξηγείτε. Όπως το υπεροξείδιο του υδρογόνου (οξυζενέ) είναι τοξικό για τα κύτταρα του οργανισµού µας. Όταν ρίξουµε οξυζενέ σε µία ανοιχτή πληγή. . ∆ηλαδή. που στην συγκεκριµένη περίπτωση δεν είναι άλλο από τον οξυγόνο. περιέχουν ένζυµα. που πιθανότατα δεν θα είναι κατάλληλη για το ένζυµο.

που συσσωρεύεται στους µυς και προκαλεί µυϊκό κάµατο. Ο αναβολισµός και ο καταβολισµός συναποτελούν τον µεταβολισµό. αντιδρούν µε χηµικές ενώσεις και επιταχύνουν τις αντιδράσεις β. µόρια υδατάνθρακα β. Τα ένζυµα δεν συµµετέχουν στα αντιδρώντα ή στα προϊόντα της αντίδρασης. αποτελείται µόνο από τις αντιδράσεις οι οποίες απαιτούν ενέργεια. Ένα ένζυµο µπορεί να επιταχύνει πολλές αντιδράσεις. µπορούν να δράσουν µόνο µία φορά γ. Εάν δεν υπάρχει το κατάλληλο ένζυµο.2) Α. τότε η αντίδραση δεν γίνεται καθόλου Β. Η δραστικότητα ενός ενζύµου εξαρτάται από: α. τότε η αντίδραση γίνεται πολλές φορές γ. 3. Ο µεταβολισµός: α. την οξύτητα (pH) και την θερµοκρασία 5. Γ. αποτελείται από όλες τις αντιδράσεις του αναβολισµού. Κατά τον αναβολισµό γίνεται η διάσπαση των οργανικών ενώσεων. 4. τα κενά στην παρακάτω παράγραφο: 119 . β. Να σηµειώσετε ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι σωστές και ποιες λανθασµένες: 1. µε ταυτόχρονη απελευθέρωση ενέργειας. Τα ένζυµα είναι βιολογικοί καταλύτες που: α. Όταν τα µυϊκά κύτταρα κάνουν αερόβια αναπνοή. την πίεση γ. που καταλύει µία συγκεκριµένη χηµική αντίδραση: α. παράγεται γαλακτικό οξύ. 2. 5. γ. Να συµπληρώσετε µε µία ή µε δύο λέξεις. µε τις οποίες το κύτταρο ανταλλάσσει ύλη και ενέργεια µε το περιβάλλον. την θερµοκρασία β. αποτελείται από όλες τις αντιδράσεις. Τα ένζυµα είναι: α. τότε η αντίδραση γίνεται µε άλλο ένζυµο β. 4. µόρια πρωτεΐνης B εξειδικευµένα λιπίδια 3. Να επιλέξετε την σωστή απάντηση: 1. 2.3o(107-122) 02-10-08 09:59 ™ÂÏ›‰·119 KPITHPIO ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Mεταβολισµός (ΕΝΌΤΗΤΑ 3. έχουν εξειδίκευση και µπορούν να δράσουν µόνο σε συγκεκριµένες χηµικές αντιδράσεις.

Με αυτή τη διαδικασία οι οργανισµοί. 5. Σε µία περιοχή του ενζύµου. βιολογικοί καταλύτες. φωτοσύνθεση. κατά τις οποίες γίνεται σύνθεση χηµικών ενώσεων στον οργανισµό και απαιτεί ενέργεια. που ονοµάζεται ………… …………. Το ……………(4) παραµένει όπως ήταν αρχικά. Τα ένζυµα διευκολύνουν τις χηµικές αντιδράσεις ενός οργανισµού και άρα λειτουργούν ως… δ. Αυτή η σύνδεση φέρνει κοντά τα αντιδρώντα και έτσι ………………. ε. κυτταρική αναπνοή. µεταβολισµός. β. Αποτελείται από τον αναβολισµό και από τον καταβολισµό. Να αντιστοιχίσετε τις λέξεις µε τις παρακάτω προτάσεις: 1. Το σύνολο των αντιδράσεων. ∆. (2). 3.. δεσµεύεται το ………………. αναβολισµός α. 120 . γ.(1) . 4.3o(107-122) Kεφάλαιο 3ο 02-10-08 09:59 ™ÂÏ›‰·120 Τα ένζυµα δρουν µε απλό τρόπο. για να πάρουν ενέργεια.. 2.(3) η αντίδραση. διασπούν τα οργανικά µόρια της τροφής τους. τα προϊόντα αποµακρύνονται. Όταν ολοκληρωθεί η αντίδραση. Με αυτήν την διαδικασία οι φυτικοί οργανισµοί µετατρέπουν την ηλιακή ενέργεια σε χηµική ενέργεια.

απαιτείται ενέργεια. αποτελούν τον αναβολισµό και για να πραγµατοποιηθούν. Εάν δεν υπάρχει το συγκεκριµένο ένζυµο. ❑ Οι οργανισµοί λαµβάνουν χηµική ενέργεια µε την τροφή τους. αποτελούν τον καταβολισµό και συνοδεύονται από απελευθέρωση ενέργειας. την οποία µετατρέπουν σε άλλες µορφές ενέργειας και παράγουν έργο. Τα ένζυµα δεν συµµετέχουν στα αντιδρώντα ή στα προϊόντα µίας αντίδρασης. το ίδιο ένζυµο µπορεί να δράσει πολλές φορές. ❑ Εάν µεταβληθεί η δοµή του ενζύµου θα µεταβληθεί και η δραστικότητά του. Οι αντιδράσεις κατά τις οποίες γίνεται διάσπαση ουσιών στον οργανισµό. Πολλά ένζυµα χρησιµοποιούνται για την παρασκευή φαρµάκων.3o(107-122) 02-10-08 09:59 ™ÂÏ›‰·121 Εποµένως στο 3Ô κεφάλαιο µάθαµε: Mεταβολισµός ❑ Τα κύτταρα και οι οργανισµοί. τα κύτταρα ενός οργανισµού επιτελούν στο εσωτερικό τους συνεχώς. που στην ουσία τα διαφοροποιεί από τα άβια όντα. ενός οργανισµού. κατά τις οποίες γίνεται σύνθεση ουσιών στον οργανισµό. Τα ένζυµα είναι εξειδικευµένες πρωτεϊνες. ❑ Πολλές από τις χηµικές αντιδράσεις. την τάξη και την οργάνωση των κυττάρων τους. κανονικά δεν θα συνέβαιναν αν δεν υπήρχαν τα ένζυµα. άλλα για τη σύνθεση απορρυπαντικών και άλλα για την βελτίωση της γεύσης κάποιων τροφίµων. ❑ Η χρήση ενζύµων έχει βελτιώσει την καθηµερινή µας ζωή. Ένα ένζυµο καταλύει µία συγκεκριµένη αντίδραση. Για το λόγο αυτόν. αλλά και για να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους. ❑ Η σηµαντικότερη ιδιότητα των έµβιων όντων. ένα πλήθος χηµικών αντιδράσεων. που γίνονται σε ένα κύτταρο. 121 . που καταλύει µία αντίδραση. ∆εν µεταβάλλεται η σύσταση. ❑ Οι αντιδράσεις. ότι µπορούν να δηµιουργήσουν και να διατηρήσουν. που δρουν σαν βιολογικοί καταλύτες. που επικρατεί στο περιβάλλον του ενζύµου. τότε η αντίδραση αυτή δεν πραγµατοποιείται. ή η ποσότητα του ενζύµου και γι’ αυτό. Η δοµή των ενζύµων µπορεί να επηρεαστεί από την θερµοκρασία και την οξύτητα (pH). χρειάζονται ενέργεια για να διατηρήσουν την οργάνωσή τους. είναι. ❑ Ο καταβολισµός και ο αναβολισµός αποτελούν τον µεταβολισµό.

3o(107-122) 02-10-08 09:59 ™ÂÏ›‰·122 .

ονοµάζεται οµοιόσταση. Χωρίς τα ένζυµα δεν είναι δυνατόν να πραγµατοποιηθούν χηµικές αντιδράσεις στους οργανισµούς. όπως π. οµοιοστατικοί µηχανισµοί.6 oC. είναι κατασκευασµένες.1 Οµοιόσταση Λέξεις – κλειδιά: οµοιόσταση. µόνο αφού πέσει η θερµοκρασία της αντίστασης.4o(123-182) 02-10-08 11:12 ™ÂÏ›‰·123 4. την οξύτητα (Ph) του αίµατος στο 7. OI AΣΘENEIEΣ KAI OI ΠAPAΓONTEΣ ΠOY ΣXETIZONTAI ME THN EMΦANIΣH TOYΣ 4. που διακόπτει το ηλεκτρικό κύκλωµα. υπάρχουν οµοιοστατικοί µηχανισµοί που ρυθµίζουν στον άνθρωπο. Για παράδειγµα. να διατηρεί σταθερές τις συνθήκες στο εσωτερικό του περιβάλλον. ρύθµιση της θερµοκρασίας του ανθρώπινου σώµατος. είναι ο θερµοστάτης. ➤ Με παρόµοιο τρόπο ρυθµίζουν και οι ζωντανοί οργανισµοί τις λειτουργίες τους. έτσι ώστε να λειτουργούν µε µηχανισµούς αυτορρύθµισης. ονοµάζονται οµοιοστατικοί µηχανισµοί. ➤ Γιατί είναι σηµαντικό για έναν οργανισµό. τις συνθήκες στο εσωτερικό τους σταθερές. την πίεση του αίµατος στις τιµές 12 mmHg / 8 mmHg.4. ένας πολύ σοβαρός λόγος. που χρησιµοποιούµε στην καθηµερινή µας ζωή. ➤ Ήδη µάθαµε για τα ένζυµα ότι είναι εξειδικευµένα και πολύ ευαίσθητα σε µεταβολές της θερµοκρασίας και της οξύτητας. ➤ Η ικανότητα των οργανισµών να διατηρούν το εσωτερικό τους περιβάλλον σταθερό.χ. ➤ Πώς ρυθµίζεται η θερµοκρασία στο ανθρώπινο σώµα. για να διατηρούν οι οργανισµοί. 123 . όταν ανέβει η θερµοκρασία πάνω από ένα επιθυµητό επίπεδο και επιτρέπει την διέλευση του ρεύµατος. το ηλεκτρικό σίδερο. ή ο θερµοσίφωνας. µε τους οποίους επιτυγχάνεται η οµοιόσταση. όπως π.χ. Άρα να. ➤ Η διατήρηση της οµοιόστασης απαιτεί την κατανάλωση ενέργειας από τον οργανισµό. την θερµοκρασία του σώµατος στους 36. Όλοι οι ρυθµιστικοί µηχανισµοί. ανεξάρτητα από τις µεταβολές του εξωτερικού περιβάλλοντος. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Πολλές από τις συσκευές.

ιδρωτοποιοί αδένες: οι αδένες που εκκρίνουν τον ιδρώτα και βρίσκονται κοντά στην επιφάνεια του δέρµατος. στους ιδρωτοποιούς αδένες. γ. Τότε και πάλι οι υποδοχείς του δέρµατος στέλνουν στον εγκέφαλο το κατάλληλο µήνυµα. Όταν η θερµοκρασία του σώµατος είναι υψηλή. ➤ Τι γίνεται όταν η θερµοκρασία του περιβάλλοντος αυξηθεί. ➤ Τι γίνεται όταν η θερµοκρασία του περιβάλλοντος ελαττωθεί. Ο κεντρικός έλεγχος όλων των λειτουργιών του οργανισµού γίνεται από την συνεργασία του νευρικού µε το ενδοκρινικό σύστηµα. που έρχεται σε επαφή µε την επιφάνεια του σώµατος και δεν αποβάλλονται µεγάλα ποσά θερµότητας προς το περιβάλλον. για να εκκρίνουν τον ιδρώτα. ιδρώτας: είναι το υγρό. β. στέλνουν το µήνυµα στον εγκέφαλο. για την άνοδο της θερµοκρασίας. στους σκελετικούς µυς. µε αποτέλεσµα να ψύχεται η επιφάνεια του δέρµατος. ➤ Στους οµοιοστατικούς µηχανισµούς συµµετέχουν οµάδες οργάνων. αλλά και συστήµατα οργάνων. διαστολή: από το ρήµα διαστέλλω = πλαταίνω. συµβάλλει το αναπνευστικό σύστηµα. ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ . ανεξάρτητα από τις εξωτερικές συνθήκες. προς το περιβάλλον. Τότε κατάλληλοι υποδοχείς. να κυκλοφορεί όλο και περισσότερο το αίµα του οργανισµού κοντά στην επιφάνεια του σώµατος και έτσι να αποβάλλει ένα ποσό θερµότητας. Το κέντρο του εγκεφάλου επεξεργάζεται την πληροφορία και στέλνει εντολή: α. β. δηµιουργεί ένα στρώµα αέρα. όπως π. αυξάνω τις διαστάσεις. στην ρύθµιση της ποσότητας οξυγόνου. Η θερµοκρασία ρυθµίζεται από ένα κέντρο του εγκεφάλου. Η διαστολή των αιµοφόρων αγγείων έχει σαν αποτέλεσµα.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:12 ™ÂÏ›‰·124 ➤ Η θερµοκρασία του σώµατος στον άνθρωπο διατηρείται σταθερή.ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ 124 συστολή: από το ρήµα συστέλλω = περιορίζω ή ελαττώνω το µήκος ή τον όγκο ενός πράγµατος. οι οποίοι συστέλλονται και έτσι προκαλείται τρέµουλο και εκλύεται θερµότητα. ρίχνει την θερµοκρασία του. που παίζει θερµοµονωτικό ρόλο. το οποίο εκκρίνεται από τους ιδρωτοποιούς αδένες. οι οποίοι ανυψώνουν τις τρίχες και έτσι ο αέρας ο οποίος παγιδεύεται. στα αιµοφόρα αγγεία του δέρµατος να συσταλούν. στα αιµοφόρα αγγεία για να διασταλούν. Ο εγκέφαλος στέλνει εντολή: α. που βρίσκονται στο δέρµα µας. (αντίθετο: η διαστολή). Με τον τρόπο αυτό. Στους ορθωτήρες µυς των τριχών. γύρω στους 36. Έτσι µειώνεται η ποσότητα του αίµατος. . τότε εξατµίζεται ο ιδρώτας.6 oC. στην επιφάνεια το δέρµατος.χ.

που τρέχει. στέλνουν µήνυµα στον εγκέφαλο. Η θερµοκρασία του ανθρώπινου σώµατος διατηρείται σταθερή. είναι ευαίσθητα σε µεταβολές της θερµοκρασίας και της οξύτητας. Το κέντρο του εγκεφάλου επεξεργάζεται την πληροφορία και στέλνει εντολή: α. προκειµένου να µπορέσει ένας αθλητής. Όταν η θερµοκρασία του περιβάλλοντος αυξηθεί. τότε η σωµατική δραστηριότητα είναι έντονη. Τι ονοµάζουµε οµοιόσταση και γιατί είναι σηµαντική για τους οργανισµούς. Η διατήρηση των συνθηκών του εσωτερικού περιβάλλοντος. προκειµένου να διατηρήσει την θερµοκρασία του σώµατός µας. β. για την άνοδο της θερµοκρασίας. δεν είναι δυνατό να πραγµατοποιηθούν. στους 36. τότε τα ένζυµα δεν θα είναι δραστικά και πολλές χηµικές αντιδράσεις.6 oC. ανεξάρτητα από τις εξωτερικές συνθήκες. τότε κατάλληλοι υποδοχείς. Η διαστολή των αιµοφόρων αγγείων έχει σαν αποτέλεσµα. ανεξάρτητα από τις µεταβολές του εξωτερικού περιβάλλοντος. στα αιµοφόρα αγγεία για να διασταλούν. γύρω στους 36. οι µύες χρειάζονται περισσότερο οξυγόνο. Αν η θερµοκρασία του περιβάλλοντος φτάσει στους 39 oC. 3. 125 . τις συνθήκες του εσωτερικού του περιβάλλοντος. Όταν ένας αθλητής τρέχει. να κυκλοφορεί όλο και περισσότερο το αίµα του οργανισµού κοντά στην επιφάνεια του σώµατος και έτσι να αποβάλλει ένα ποσό θερµότητας. που βρίσκονται στο δέρµα µας. Οµοιόσταση ονοµάζεται η ικανότητα των οργανισµών να διατηρούν το εσωτερικό τους περιβάλλον σταθερό. στους ιδρωτοποιούς αδένες. έχει µεγάλη σηµασία για την οµαλή λειτουργία των οργανισµών. Για παράδειγµα.6 oC. παράγουν περισσότερο διοξείδιο του άνθρακα. προς το περιβάλλον. Μπορείτε να αναφέρετε δύο οµοιοστατικούς µηχανισµούς που λειτουργούν. ενώ ταυτόχρονα. Αν λοιπόν η θερµοκρασία και η οξύτητα µεταβάλλονται. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους 2. να διατηρήσει σταθερές. για να εκκρίνουν τον ιδρώτα. τότε πώς µπορεί αντιδράσει ο οργανισµός µας. Με τον τρόπο αυτό. χάρη σε έναν οµοιοστατικό µηχανισµό. που καταλύουν τις χηµικές αντιδράσεις στον οργανισµό µας. τα ένζυµα. ρίχνει την θερµοκρασία του.4o(123-182) 02-10-08 11:12 ™ÂÏ›‰·125 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1.

Στους ορθωτήρες µυς των τριχών. στους 36.6 oC. 126 . Η εφίδρωση λοιπόν. ώστε να επανέλθουν οι τιµές. στους σκελετικούς µυς οι οποίοι συστέλλονται και έτσι προκαλείται τρέµουλο και εκλύεται θερµότητα. τότε πώς θα αντιδράσει ο οργανισµός µας. Ο τρόπος µε τον οποίο λειτουργούν οι περισσότεροι οµοιοστατικοί µηχανισµοί στον άνθρωπο. που έρχεται σε επαφή µε την επιφάνεια του σώµατος και δεν αποβάλλονται µεγάλα ποσά θερµότητας προς το περιβάλλον. δηµιουργεί ένα στρώµα αέρα. Όταν η θερµοκρασία του περιβάλλοντος ελαττωθεί. Το λαχάνιασµα. η θερµοκρασία του σώµατός µας θα αυξηθεί. που λειτουργεί ο θερµοστάτης µε την αντίσταση. Ποια συστήµατα ελέγχουν στον άνθρωπο. όλους σχεδόν τους οµοιοστατικούς µηχανισµούς. και ιδρώνουµε. στα αιµοφόρα αγγεία του δέρµατος να συσταλούν. γ. οι οποίοι ανυψώνουν τις τρίχες και έτσι ο αέρας ο οποίος παγιδεύεται. Έτσι µειώνεται η ποσότητα του αίµατος. του οργανισµού. σε οξυγόνο. λειτουργεί ένας οµοιοστατικός µηχανισµός. 4. Επίσης. συµβαίνει. µε τον οποίο λειτουργούν οι περισσότεροι οµοιοστατικοί µηχανισµοί στον ανθρώπινο οργανισµό. προκειµένου να καλυφθούν. Εποµένως εδώ. β. επειδή αυξάνονται οι καρδιακοί παλµοί και η λειτουργία του αναπνευστικού. Ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τα στοιχεία και δίνει εντολή στα κατάλληλα όργανα. προκειµένου να διατηρήσει την θερµοκρασία του σώµατος µας. στέλνουν στον εγκέφαλο το κατάλληλο µήνυµα. οι αυξηµένες ανάγκες. Αν η θερµοκρασία του περιβάλλοντος φτάσει στους 12 oC.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:12 ™ÂÏ›‰·126 ∆ύο πράγµατα συµβαίνουν όταν τρέχουµε: λαχανιάζουµε. που ανιχνεύουν τις µεταβολές στον οργανισµό και στέλνουν το µήνυµα στο κατάλληλο κέντρο του εγκέφαλου. Μπορείτε να περιγράψετε περιληπτικά τον τρόπο. ∆ηλαδή υπάρχουν κάποια όργανα – υποδοχείς. που παίζει θερµοµονωτικό ρόλο. 5. οι µύες λειτουργούν πολύ έντονα και γι’ αυτό παράγονται µεγάλα ποσά θερµότητας. είναι παρόµοιος µε τον τρόπο. 6. είναι αποτέλεσµα της λειτουργίας του µηχανισµού θερµορρύθµισης. Εάν δεν λειτουργήσει ο µηχανισµός θερµορρύθµισης. τότε οι υποδοχείς του δέρµατος. Τα συστήµατα που ελέγχουν όλους σχεδόν τους οµοιοστατικούς µηχανισµούς είναι το νευρικό σύστηµα και το ενδοκρινικό. Ο εγκέφαλος θα στείλει εντολή: α.

Στην ρύθµιση της θερµοκρασίας του σώµατος εµπλέκονται κυρίως το νευρικό. 127 . Να δώσετε ένα παράδειγµα οµοιοστατικού µηχανισµού. 2. τι άλλο ρυθµίζουν οι οµοιοστατικοί µηχανισµοί στον άνθρωπο. ανεξάρτητα από τις εξωτερικές συνθήκες. Τι είναι η οµοιόσταση. η οξύτητα του αίµατος. αλλά και συστήµατα οργάνων.4o(123-182) 02-10-08 11:12 ™ÂÏ›‰·127 7. συµβάλλει το αναπνευστικό σύστηµα. όπως για παράδειγµα την σύσταση του αίµατος την ρυθµίζουν το συκώτι και οι νεφροί. Στον άνθρωπο δύο συστήµατα συµµετέχουν σχεδόν σε όλους τους οµοιοστατικούς µηχανισµούς: το νευρικό και το ενδοκρινικό. η θερµοκρασία του σώµατος. Οι µηχανισµοί µε τους οποίους επιτυγχάνεται αυτό. τα επίπεδα του διοξειδίου του άνθρακα στο αίµα. Να συµπληρώσετε µε τις κατάλληλες λέξεις τα κενά στο παρακάτω κείµενο: Απάντηση: Βασικό χαρακτηριστικό που διακρίνει του νεκρούς από τους ζωντανούς οργανισµούς είναι η έλλειψη οµοιόστασης. ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. Τέτοιοι µηχανισµοί ρυθµίζουν την συγκέντρωση της γλυκόζης και των αλάτων στο αίµα. την συγκέντρωση της γλυκόζης του αίµατος. το κυκλοφορικό και το µυϊκό σύστηµα. Απάντηση: Η οµοιόσταση είναι η ικανότητα του οργανισµού να διατηρεί το εσωτερικού του περιβάλλον σχετικά σταθερό. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους Ας σκεφτούµε Αφού διαβάσετε το παράθεµα που αναφέρεται στην ρύθµιση της θερµοκρασίας του ανθρώπινου σώµατος να σκεφτείτε ποια συστήµατα εµπλέκονται κυρίως σε αυτόν τον οµοιοστατικό µηχανισµό. ενώ στη ρύθµιση της ποσότητας του οξυγόνου και του διοξειδίου του άνθρακα στο ιστούς. που ρυθµίζουν την οξύτητα (Ph) στο αίµα. Εκτός από την θερµοκρασία του σώµατος. Στους οµοιοστατικούς µηχανισµούς συµµετέχουν όργανα. ονοµάζονται οµοιοστατικοί µηχανισµοί. δηλαδή ενός µηχανισµού που να διατηρεί το εσωτερικό τους περιβάλλον σχετικά σταθερό. (να δώσετε ονοµαστικά παραδείγµατα) Υπάρχουν οµοιοστατικοί µηχανισµοί.

όπως είναι π. οι κληρονοµικές διαταραχές. Οι νεκροί οργανισµοί έχουν οµοιόσταση. Κοχ. 128 . ονοµάζεται ξενιστής. οι ακτινοβολίες. οφείλονται σε µικροοργανισµούς. περίοδος επώασης. ➤ Ο άνθρωπος. που απορρέουν από τον τρόπο ζωής. ➤ Πότε λέµε έναν µικροοργανισµό. ➤ Χάρη στους επιστήµονες Λ. Ένας µικροοργανισµός ονοµάζεται παθογόνος.2 Ασθένειες Παθογόνοι µικροοργανισµοί και ασθένειες Λέξεις – κλειδιά: ασθένεια. µπορεί να προκαλέσει την ασθένεια του οργανισµού και αν συνεχιστεί. το κάπνισµα. Υπάρχουν µικροοργανισµοί. Η διατήρηση της οµοιόστασης απαιτεί ενέργεια και συντονισµό οργάνων και συστηµάτων. ότι δεν είναι έτσι. που όχι µόνο είναι ακίνδυνοι. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Η διαταραχή της οµοιόστασης για µεγάλο χρονικό διάστηµα. αποδείχθηκε ότι πολλές από τις ασθένειες. παθογόνο. µπορεί να οδηγήσει ακόµη και στο θάνατο.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:12 ™ÂÏ›‰·128 3. η κατάχρηση του αλκοόλ κ. που προσβάλλεται από τον µικροοργανισµό. αλλά και οι συνήθειες. οι παθογόνοι µικροοργανισµοί. Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας. ονοµάζεται µόλυνση. µόλυνση. αλλά είναι ωφέλιµοι και απαραίτητοι για τον οργανισµό µας. Είναι ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά που διακρίνει τους νεκρούς από τους ζωντανούς οργανισµούς. Απάντηση: Όχι. Παστέρ και Ρ. µολυσµατική ασθένεια. Αν και αρχικά.α. σήµερα είµαστε σε θέση να γνωρίζουµε. όπως είναι η κακή διατροφή. υπήρχε η πεποίθηση ότι όλοι οι µικροοργανισµοί είναι παθογόνοι. ξενιστής. διάγνωση. 4. ➤ Οι περιβαλλοντικοί παράγοντες. όταν εισέρχεται στον ανθρώπινο οργανισµό και του προκαλεί ασθένεια. µπορούν να προκαλέσουν την διαταραχή της οµοιόστασης. ➤ Η είσοδος του µικροοργανισµού σε έναν ξενιστή.χ. παθογόνος µικροοργανισµός. οι νεκροί οργανισµοί δεν έχουν οµοιόσταση.

µέχρι να εµφανιστούν τα πρώτα συµπτώµατα της ασθένειας. Με κοινή χρήση µολυσµένων αντικειµένων. ονοµάζεται επιδηµία. Με την σκόνη. οι µύκητες. οι πετσέτες. ονοµάζεται πανδηµία. την ίδια χρονική περίοδο. ➤ Κάθε ασθένεια εµφανίζει ορισµένα συµπτώµατα στον ασθενή. ➤ Η εξάπλωση µιας µολυσµατικής ασθένειας σε µία περιοχή.χ. ο ιός της γρίπης. ➤ Η εξάπλωση µιας µολυσµατικής ασθένειας σε όλον τον κόσµο.4o(123-182) 02-10-08 11:12 ™ÂÏ›‰·129 ➤ Μολυσµατική. που προκαλούν οι παθογόνοι µικροοργανισµοί. η φυµατίωση. Οι κυριότερες κατηγορίες µικροοργανισµών είναι τα βακτήρια. τα ξυραφάκια. αλλά και µε µετάγγιση αίµατος. µέρες. ή από την µητέρα στο έµβρυο. µέσω του πλακούντα. ο έρπης των γεννητικών οργάνων.χ. που µπορεί να µεταδοθεί από το ένα άτοµο. ή τα έντοµα. πρέπει να µελετήσουµε το κύκλο ζωής των µικροοργανισµών. ✔ Με ποιους τρόπους µπορούµε να αντιµετωπίσουµε τις ασθένειες. όπως π. 129 . όπως π.χ. Με τα ζώα. τον τρόπο µετάδοσης και πολλαπλασιασµού τους. αλλά και θεραπείας. όπως το AIDS. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους ✔ Με ποιους τρόπους µεταδίδονται οι ασθένειες. ονοµάζεται περίοδος επώασης και µπορεί να διαρκέσει ώρες. στο άλλο. τα χλαµύδια. ή µήνες. την ίδια χρονική περίοδο. όπως π. Με τη σεξουαλική επαφή. Έτσι µόνο θα καταφέρουµε να καταλήξουµε σε συµπεράσµατα για τους τρόπους πρόληψης που έχει µεγάλη σηµασία. ειδικά αν περάσουν στο πόσιµο νερό ή στην τροφή. ονοµάζουµε µία ασθένεια. ➤ Το χρονικό διάστηµα που µεσολαβεί. Έτσι µπορεί να µεταδοθεί το AIDS και η ηπατίτιδα Β. Για να αντιµετωπίσουµε τις ασθένειες που προκαλούν οι παθογόνοι µικροοργανισµοί.χ. έτσι µεταδίδονται οι µυκητιάσεις. η ελονοσία µεταδίδεται µέσω του κουνουπιού. Με τα κόπρανα των ανθρώπων και των ζώων. Από την εξέταση των συµπτωµάτων ο ιατρός κάνει την διάγνωση της ασθένειας. Με το αίµα. µέσω της κοινής χρήσης αντικειµένων. όπως η οδοντόβουρτσα. η ηπατίτιδα Β. ✔ Ποιες είναι οι κυριότερες κατηγορίες παθογόνων µικροοργανισµών. όπως π. από τη στιγµή της µόλυνσης. • • • • • • Με τα σταγονίδια του βήχα ή του φτερνίσµατος. τα πρωτόζωα και οι ιοί.

οι οποίοι λέγονται παράσιτα. Μία από αυτές είναι και το κοινό κρυολόγηµα. είναι ωφέλιµα και αβλαβή για τον άνθρωπο. που προκαλεί την ελονοσία και µεταδίδεται µε το κουνούπι. άλλοι οργανισµοί. να ενεργοποιηθεί και να αρχίσει να πολλαπλασιάζεται. όπως αυτά που ζουν στο παχύ έντέρο και παράγουν την βιταµίνη Κ. προκαλώντας έτσι τις ιώσεις. παράγοντας τοξίνες. ο ιός που προσβάλλει ένα κύτταρο. τον οποίον πολλές φορές οδηγούν στον θάνατο. η λανθάνουσα: από το ρήµα λανθάνω. οι οποίοι προσβάλλουν και άλλα κύτταρα του οργανισµού. που ζουν εις βάρος του ξενιστή. Έτσι όταν λέµε ότι ο ιός είναι σε λανθάνουσα κατάσταση εννοούµε ότι. να µας προσβάλλουν έµµεσα. σε «λανθάνουσα κατάσταση». υλικά και µηχανισµούς. Έτσι προκύπτουν νέοι ιοί. χωρίς να προκαλεί κανένα σύµπτωµα. ενώ βρίσκεται . Ένα από αυτά είναι το πλασµώδιο. µπορεί να προβληθεί κανείς από την ιστολυτική αµοιβάδα. Οι ιοί δεν είναι αυτόνοµες µορφές ζωής. Αυτές µεταδίδονται µέσω της επαφής και την κοινής χρήσης αντικειµένων όπως π. ούτε έχουν την χαρακτηριστική οργάνωση του κυττάρου. ο λανθάνων. υπάρχουν και κάποιοι που είναι παθογόνοι. οι ιοί είναι παράσιτα. Επίσης από µολυσµένο νερό.χ. Κάποια από τα πρωτόζωα. η φυµατίωση. Μπορεί όµως ξαφνικά. αλλά και ο τέτανος.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·130 Τα παθογόνα βακτήρια µπορούν: α. Σε µύκητες οφείλονται δερµατικές µυκητιάσεις. δεν φαίνοµαι. ή µολυσµένα λαχανικά. ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ – ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ 130 ξενιστής: ένας οργανισµός. προκαλούν πολύ σοβαρές ασθένειες στον άνθρωπο. β. Οι ιοί εκδηλώνουν τις λειτουργίες της ζωής (αναπαραγωγή. που είναι απαραίτητη στον οργανισµό µας. µόνο όταν βρίσκονται µέσα σε έναν ξενιστή και χρησιµοποιούν τα δικά του οργανίδια. Σε παθογόνα βακτήρια οφείλονται ασθένειες όπως η χολέρα. καταστρέφοντας τους ιστούς του σώµατός µας. η οποία προκαλεί αµοιβαδοειδή δυσεντερία. γιατί βοηθά στην πήξη του αίµατος. να µας προσβάλλουν άµεσα. Παρ’ όλα αυτά. περνώ απαρατήρητος. Αν και πολλοί µύκητες είναι ωφέλιµοι για τον άνθρωπο. µεταβολισµό). Πολλά βακτήρια υπάρχουν φυσιολογικά σε κοιλότητες του σώµατός µας. που σηµαίνει ότι διαφεύγω την προσοχή. ∆ηλαδή. Πολλές φορές. οι πετσέτες. τα περισσότερα από τα βακτήρια. που στο σώµα του βρίσκουν τροφή και προστασία. η σύφιλη. παραµένει µέσα σε αυτό ανενεργός.

Με ποιους τρόπους µπορεί να διαταραχθεί η οµοιόσταση ενός οργανισµού. – οι παθογόνοι µικροοργανισµοί. που όταν εισέρχονται στον ανθρώπινο οργανισµό.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·131 σε ένα κύτταρο – ξενιστή. που απορρέουν από τον τρόπο ζωής. κυρίως βακτήρια.χ. Ξενιστή ονοµάζουµε τον οργανισµό (όπως π. ονοµάζεται µόλυνση. το κάπνισµα. µέχρι την εµφάνιση των συµπτωµάτων. που µεσολαβεί από την µόλυνση. όπως είναι π. Η είσοδος του µικροοργανισµού σε έναν ξενιστή. 3. µπορεί να οδηγήσει ακόµη και στο θάνατο. οι ακτινοβολίες. γιατί νοµίζουµε ότι δεν είναι εκεί. – οι κληρονοµικές διαταραχές. Ποιον οργανισµό ονοµάζουµε ξενιστή. από τη στιγµή της µόλυνσης. όπως είναι η κακή διατροφή. του προκαλούν ασθένεια. που προσβάλλεται από έναν µικροοργανισµό. Τι ονοµάζουµε µόλυνση και τι µολυσµατική ασθένεια. 4. στο άλλο. µπορούν να προκαλέσουν την διαταραχή της οµοιόστασης.χ. 5. περνά απαρατήρητος. Η οµοιόσταση ενός οργανισµού µπορεί να διαταραχθεί από πολλούς λόγους. ο άνθρωπος). µέχρι 131 . Μολυσµατική ονοµάζουµε µία ασθένεια. όµως οι σηµαντικότεροι είναι: – Οι περιβαλλοντικοί παράγοντες.α. η κατάχρηση του αλκοόλ κ. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. Η διαταραχή της οµοιόστασης για µεγάλο χρονικό διάστηµα. 2. που µπορεί να µεταδοθεί από το ένα άτοµο. Πώς ονοµάζεται το χρονικό διάστηµα. τοξίνη: δηλητήριο που παράγεται από ζωντανούς οργανισµούς. – οι συνήθειες. Τι συνέπειες µπορεί να έχει αυτό. Ποιους µικροοργανισµούς ονοµάζουµε παθογόνους. Παθογόνους λέµε τους µικροοργανισµούς. Τι ονοµάζουµε διάγνωση. µπορεί να προκαλέσει την ασθένεια του οργανισµού και αν συνεχιστεί. Το χρονικό διάστηµα που µεσολαβεί.

και να µην µοιραζόµαστε τα προσωπικά µας αντικείµενα. 132 7. Επειδή ευνοείται η ανάπτυξη µυκήτων σε συνθήκες υγρασίας και ζέστης. Η εξάπλωση µιας µολυσµατικής ασθένειας σε µία περιοχή. Σε τι διαφέρει η επιδηµία από την πανδηµία. µπορούµε επίσης να φροντίζουµε να στεγνώνουµε καλά το δέρµα µας µετά το µπάνιο και να προτιµάµε εσώρουχα βαµβακερά και όχι από συνθετικές ίνες. Επίσης υπάρχουν ασθένειες. Εκτός από τη χρήση ορισµένων εντοµοαπωθητικών (αλοιφών ή σπρέι. αερίζουµε συχνά τον χώρο και πλένουµε συχνά.χ. µπορούν να αντιµετωπιστούν µε συχνούς ελέγχους στο νερό. µε τον καθαρισµό και την χλωρίωσή του. . Μπορείτε να αναφέρετε µε ποιους τρόπους µεταδίδονται οι µολυσµατικές ασθένειες και µε ποιους τρόπους µπορούµε να αποφύγουµε την µετάδοσή τους. Ακόµη κατά τις µεταγγίσεις αίµατος γίνονται συνεχείς έλεγχοι και λαµβάνεται το ιστορικό των αιµοδοτών. δηλαδή. τα χέρια µας. τα οποία επιβαρύνουν το περιβάλλον). ουσιαστικός τρόπος αντιµετώπισης. χρησιµοποιούµε χαρτοµάντηλα και καλύπτουµε το στόµα µας όταν φτερνιζόµαστε ή όταν βήχουµε. που ευνοούν την ανάπτυξη των κουνουπιών. Άλλες ασθένειες. Ασθένειες οι οποίες µεταδίδονται. όπως οι µυκητιάσεις που µεταδίδονται µε την χρήση µολυσµένων αντικειµένων. όπως η ελονοσία µεταδίδονται µέσω εντόµων. µέρες. Γι’ αυτό. 6. ονοµάζεται επιδηµία. όπως π. όπως το AIDS. όπως ο ιός της γρίπης. Τέλος. Για να αποφύγουµε τη µετάδοση τέτοιων ασθενειών χρειάζεται να χρησιµοποιούµε ατοµικές πετσέτες. ονοµάζεται η εξάπλωση µιας µολυσµατικής ασθένειας την ίδια χρονική περίοδο. ή µήνες. τα χλαµύδια. ονοµάζεται περίοδος επώασης και µπορεί να διαρκέσει ώρες. όπως η οδοντόβουρτσα. Τα λαχανικά πρέπει να πλένονται πολύ καλά και τα κρεατικά να είναι καλοψηµένα. ο έρπης των γεννητικών οργάνων. Πολλές ασθένειες µπορούν να µεταδοθούν µε τα σταγονίδια του βήχα ή του φτερνίσµατος. είναι η αποξήρανση των ελών και των βάλτων. µπορούµε να προφυλαχθούµε αποφεύγοντας την κοινή χρήση αντικειµένων. ενώ πανδηµία.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·132 να εµφανιστούν τα πρώτα συµπτώµατα της ασθένειας. την ίδια χρονική περίοδο. οι πετσέτες ή τα παπούτσια. αποφεύγονται µε την χρήση προφυλακτικού. σε όλον τον κόσµο. αναγνωρίζει την ασθένεια. Κάθε ασθένεια εµφανίζει ορισµένα συµπτώµατα στον ασθενή. τα ξυραφάκια. η ηπατίτιδα Β. Όσες ασθένειες µεταδίδονται µε την σεξουαλική επαφή. όταν τα κόπρανα περάσουν στο πόσιµο νερό ή στην τροφή. από τις ασθένειες που µπορεί να µεταδοθούν µε το αίµα. Από την εξέταση των συµπτωµάτων ο ιατρός κάνει την διάγνωση της ασθένειας.

∆ηλαδή. µαζί µε ένα παράδειγµα). Με ποιους τρόπους µπορούν να µας βλάψουν τα βακτήρια. 9. που είναι απαραίτητη στον οργανισµό µας. – ιοί. να µας προσβάλλουν άµεσα. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους Οι ιοί δεν είναι αυτόνοµες µορφές ζωής. Επειδή οι ιοί δεν εµφανίζουν καµία οµοιότητα µε το κύτταρο. Γιατί πιστεύετε ότι οι ιοί αποτελούν αντικείµενο διαφωνίας των επιστηµόνων. π. που προκαλεί δερµοµυκητιάσεις. οι ιοί είναι παράσιτα. πάρα πολλών µολυσµατικών ασθενειών και συµβάλλει ουσιαστικά στην πρόληψή τους.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·133 Εποµένως η τήρηση των κανόνων προσωπικής και δηµόσιας υγιεινής. π. που είναι βλαβερές για τον οργανισµό µας. ο ιός της ηπατίτιδας Β. Ποιες κατηγορίες µικροοργανισµών µπορούν να µας προκαλέσουν ασθένειες. το πλασµώδιο. που προκαλεί την ελονοσία – µύκητες. (να τους αναφέρετε ονοµαστικά. π. β. µόνο όταν βρίσκονται µέσα σε έναν ξενιστή και χρησιµοποιούν τα δικά του οργανίδια. Οι ιοί εκδηλώνουν τις λειτουργίες της ζωής (αναπαραγωγή. που ζουν εις βάρος του ξενιστή. δεν είναι οργανισµοί. είναι ωφέλιµα και αβλαβή για τον άνθρωπο. υλικά και µηχανισµούς. όπως αυτά που ζουν στο παχύ έντερο και παράγουν την βιταµίνη Κ.χ. γιατί βοηθά στην πήξη του αίµατος. Γιατί ορισµένοι θεωρούν ότι οι ιοί. ούτε έχουν την χαρακτηριστική οργάνωση του κυττάρου. µας προστατεύει από την µετάδοση. πολλοί. Ασθένειες. Τα παθογόνα βακτήρια µπορούν: α. ο µύκητας Candida albicans.χ. αµφισβητούν την υπόστασή τους. καταστρέφοντας τους ιστούς του σώµατός µας. 8. παράγοντας τοξίνες. 11. 133 . 10.χ. τον οποίον πολλές φορές οδηγούν στον θάνατο. π. το οποίο θεωρούµε δοµική και λειτουργική µονάδα της ζωής.χ. να µας βλάψουν έµµεσα. µεταβολισµό). Υπάρχουν βακτήρια που µας είναι απαραίτητα και γιατί. µπορούν να µας προκαλέσουν οι εξής κατηγορίες µικροοργανισµών: – βακτήρια. Πολλά βακτήρια υπάρχουν φυσιολογικά σε κοιλότητες του σώµατός µας. Τα περισσότερα από τα βακτήρια. ο στρεπτόκοκκος – πρωτόζωα.

Tο βακτήριο Salmonella typhi (σαλµονέλα του τύφου) προκαλεί τον τυφοειδή πυρετό. ασθενείς µε AIDS. Τι θα λέγατε σε έναν φίλο σας που σας λέει ότι αυτό δεν είναι πάντα απαραίτητο. Έτσι προκύπτουν νέοι ιοί. φίδι. • Εάν έχουµε κάποιο «κατοικίδιο» ερπετό (χελώνα. • Εάν κάποιο µέλος της οικογένειάς µας έχει ήδη µολυνθεί από σαλµονέλα. Μπορεί όµως ξαφνικά. Τα 2/3 των ατόµων που νοσούν κάθε χρόνο από σαλµονέλα ανήκουν σε ηλικίες κάτω των 20 ετών και η ασθένεια αυτή είναι συχνότερη το χρονικό διάστηµα µεταξύ Ιουλίου και Νοεµβρίου. • Εάν καταναλώσουµε πουλερικά ή αυγά ή θαλασσινά που δεν έχουν καταψυχθεί ή διατηρηθεί ή ψηθεί µε σωστό τρόπο. Μία από αυτές είναι και το κοινό κρυολόγηµα. Η λοίµωξη µπορεί να έχει µέτρια. χωρίς να προκαλεί κανένα σύµπτωµα. Τότε χρησιµοποιούν τα οργανίδια. καρκινοπαθείς που βρίσκονται σε στάδιο χηµειοθεραπείας και ασθενείς που έχουν υποστεί µεταµόσχευση κάποιου οργάνου. ιγκουάνα). αλλά και σοβαρή µορφή.χ. µε διάρροιες και εµετούς. 134 ✔ Τι συµπτώµατα µπορεί να παρουσιαστούν. οι οποίοι προσβάλλουν και άλλα κύτταρα του οργανισµού. Ασθενείς που είναι ανοσοκατασταλµένοι. παραµένει µέσα σε αυτό ανενεργός. Πολλές φορές. σε «λανθάνουσα κατάσταση». • Εάν πιούµε νερό µολυσµένο από το βακτήριο αυτό. µόνο όταν βρίσκονται µέσα σε ένα κύτταρο – ξενιστή. ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ–AΠANTHΣEIΣ 1. ✔ Πώς είναι πιθανό να µολυνθούµε. όπως για παράδειγµα είναι η αναπαραγωγή. ο ιός που προσβάλλει ένα κύτταρο. O άνθρωπος είναι ο κύριος ξενιστής της σαλµονέλας και µπορεί να την διασπείρει στο περιβάλλον µε τα κόπρανά του. Με ποιον τρόπο πολλαπλασιάζονται οι ιοί. σαύρα.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·134 12. . τα υλικά και τους µηχανισµούς του κυττάρου-ξενιστή για να πολλαπλασιαστούν. προκαλώντας έτσι τις ιώσεις. Οι ιοί εκδηλώνουν τις λειτουργίες της ζωής. Τα ερπετά είναι φορείς της σαλµονέλας. δηλαδή η άµυνα του οργανισµού τους έχει αποδυναµωθεί λόγω θεραπειών ή λόγω κάποιας ασθένειας. να ενεργοποιηθεί και να αρχίσει να πολλαπλασιάζεται. όπως π. Πιστεύετε ότι είναι πάντα αναγκαίο να ψήνουµε το κρέας πριν το φάµε. • Έχουµε «πεσµένο» αµυντικό σύστηµα.

Αν τρώµε εκτός σπιτιού: Η µόλυνση µπορεί να προέρχεται από κάτι που φάγαµε εκτός σπιτιού. από τα ωµά λαχανικά. µε νερό και σαπούνι. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους Πολλές φορές όλα αυτά τα συµπτώµατα. που τρώµε και τι τρώµε. Συνήθως υποχωρούν µετά από 2 – 5 ηµέρες. σε άλλα σκεύη ή λαχανικά ή τρόφιµα. Εστιατόρια ή κυλικεία. µπορεί να φέρουν την σαλµονέλα στην κουζίνα µας. Έτσι δεν θα µεταφέρουµε την σαλµονέλα µε τα χέρια. Επίσης πρέπει να προσέχουµε τον καθαρισµό τους. έως την στιγµή που αρρωσταίνουµε. πουλερικά και αυγά. γι’ αυτό µπορεί να προκαλέσουν πανικό. ✔ Υπάρχει τρόπος πρόληψης.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·135 Η περίοδος επώασης κυµαίνεται από 8 έως 48 ώρες. δηλαδή από την στιγµή που ερχόµαστε σε επαφή µε το βακτήριο. Τέτοιου είδους τρόφιµα χρειάζεται να τα πλένουµε πολύ καλά πριν τα τοποθετήσουµε στο ψυγείο. • Είναι πολύ σηµαντικό να καθαρίζουµε καλά. να προσέχουµε πολύ. είναι αρκετά έντονα και επώδυνα. είναι καλό να τα αποφεύγουµε. το ψάρι. Τότε ο µόνος τρόπος πρόληψης είναι απλά. αν και τις περισσότερες φορές η παρέµβαση του ιατρού είναι απαραίτητη. • Ωµές τροφές όπως είναι το κρέας. όπως και να πλένουµε τα χέρια µας. Η σαλµονέλα αναπτύσσεται κυρίως σε κακά διατηρηµένα αλλαντικά. που καταναλώνονται ωµά. 135 . Συχνότερα εµφανίζονται: – Πόνος και κράµπα στην κοιλιά – ∆ιάρροια – Εµετός – Ναυτία – Πυρετός – Ρίγος – Μυϊκοί πόνοι. το κοτόπουλο. ∆εν πρέπει να τα τοποθετούµε στο ίδιο σκεύος και δεν πρέπει να χρησιµοποιούµε τα ίδια µαχαίρια για να τα κόψουµε. • Τα ωµά κρεατικά πρέπει να φυλάσσονται µακριά. Στο σπίτι. µπορεί να µεσολαβήσουν έως και 2 ηµέρες. όπου ακουµπήσαµε τα κρεατικά. που δεν τηρούν τους κανόνες υγιεινής ή δεν µας φαίνονται καθαρά. τους πάγκους και τον νεροχύτη. χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή κατά την φύλαξη και αποθήκευση ωµών και µη συσκευασµένων τροφίµων.

πισίνες. στο ανθρώπινο σώµα. πίνοντας αρκετό νερό. σε ψυγεία και φυσικά στα τρόφιµα. αποθήκες. Γενικά είναι προτιµότερο τα κρεατικά να είναι καλοψηµένα. στα ζώα. κουζίνες. πρέπει να τοποθετούµε τα ωµά κρεατικά στα χαµηλά ράφια και σε κλειστά σκεύη. σε ταπετσαρίες. θερµό. Γνωρίζετε ότι οι περισσότερες δερµατικές ασθένειες οφείλονται σε µύκητες. ✔ Αν τελικά κάποιος µολυνθεί από σαλµονέλα. ώστε µετά το ψήσιµο να µην υπάρχουν περιοχές στο εσωτερικό τους. ενώ άλλοι τρέφονται µε ζωντανή οργανική ύλη και ζουν παρασιτικά.7 oC και η κατάψυξη γύρω στους – 20 βαθµούς. όπως υπόγεια. . στο νερό. • Πριν µαγειρέψουµε τα κρέας ή τα πουλερικά πρέπει να έχουµε βεβαιωθεί ότι έχουν ξεπαγώσει καλά. που να είναι άψητες.– αλλά και επάνω σε τελείως διαφορετικά υποστρώµατα. και το γάλα παστεριωµένο. βαµβακερά υφάσµατα. Προτιµούν να αναπτύσσονται σε περιβάλλον υγρό. Ακόµα είναι πολύ σηµαντικό να µην αφυδατωθεί ο ασθενής εξαιτίας της διάρροιας και του εµετού. • Το ψυγείο πρέπει να έχει την κατάλληλη θερµοκρασία συνήθως γύρω στους 5 . που αποτελεί από µόνη της ένα βασίλειο. ή άλλα µικρόβια. Με ποιους τρόπους µπορούµε να προσβληθούµε από µύκητες. ατµόλουτρα τύπου σάουνα. Την όποια θεραπευτική αγωγή θα την αποφασίσει ο ειδικός ιατρός ανάλογα µε την περίσταση. Οι περισσότεροι είναι µικροσκοπικοί και µπορούµε να τους συναντήσουµε σε οποιαδήποτε οικολογική θέση ή πιο απλά. ∆εν είναι λίγες και οι περιπτώσεις. Μπορούν άνετα να αναπτυχθούν σε σκοτεινούς χώρους που δεν αερίζονται καλά και έχουν υγρασία. στα έντοµα. 2. µπάνια. που τελικά µπορεί να βρίσκονται οπουδήποτε στο περιβάλλον. Συνήθως αναπαράγονται µε την δηµιουργία και διασπορά των σπορίων τους. ώστε να µην υπάρχει πιθανότητα να στάξει κάτι από αυτά στα υπόλοιπα τρόφιµα. που οι µύκητες συµβιώνουν αρµονικά µε άλλους οργανισµούς. σε κουβέρτες. 136 Οι µύκητες είναι µία ευρύτατη οµάδα οργανισµών. Πολλοί από αυτούς τρέφονται µε νεκρούς οργανισµούς. σε συσκευές κλιµατισµού. οπουδήποτε. Έτσι πρέπει να αναπληρώσει τα υγρά και τους ηλεκτρολύτες (άλατα και µέταλλα) που χάνει. κάδους απορριµµάτων. στον αέρα. χωρίς να έχουν την ανάγκη ηλιακού φωτός και χωρίς την ανάγκη οξυγόνου (αναερόβιες συνθήκες). ώστε να εξαλειφθεί κάθε πιθανότητα να φέρουν σαλµονέλα. Είναι πιθανόν να χορηγηθεί αντιβιοτικό. Πώς µπορούµε να το αποφύγουµε. σεντόνια.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·136 • Στο ψυγείο.

ευθύνονται πολλές φορές για την εµφάνιση ή την επιδείνωση των µυκητιάσεων. Συχνότερες µυκητιάσεις “Το πόδι του αθλητή” είναι από τις συχνότερες µυκητιάσεις που εµφανίζονται στο δέρµα.5 εκατοµµύριο είδη 137 . Νοµίζετε ότι οι µύκητες υπάρχουν για να προκαλούν µόνο ασθένειες στον άνθρωπο. φοράµε µαγιώ και µένουµε αρκετή ώρα βρεγµένοι στην άµµο ή στον ήλιο. ιδρώνουµε περισσότερο. αποδυναµώνεται η άµυνα του οργανισµού.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·137 Οι µύκητες στο ανθρώπινο σώµα Οι µύκητες που βρίσκονται στο ανθρώπινο σώµα δεν προκαλούν απαραίτητα µυκητιάσεις. Τι θα λέγατε σε αυτούς που υποστηρίζουν ότι οι µύκητες είναι επικίνδυνοι. κόλπος. έντερο. Η ζέστη και η υγρασία που αυξάνονται αισθητά τους καλοκαιρινούς µήνες. ενώ µε την µακροχρόνια και πολλές φορές αλόγιστη χρήση αντιβιοτικών. και δεν επιτρέπουν την υπερβολική ανάπτυξη των µυκήτων. Aκόµη συχνές είναι η ποικιλόχρους πιτυρίαση. υψηλή θερµοκρασία και υγρασία λόγω ιδρώτα. Με λίγα λόγια οι συνθήκες ευνοούν την ανάπτυξη των µυκήτων στο σώµα µας. σε συνδυασµό µε την αλλαγή περιβάλλοντος και συνηθειών λόγω διακοπών. Ονοµάστηκαν έτσι γιατί εµφανίζονταν πιο συχνά στους αθλητές. περπατάµε ξυπόλυτοι. Αυτό συµβαίνει λόγω της παρουσίας της φυσιολογικής µικροχλωρίδας – δηλαδή άλλων µικροοργανισµών. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους Γιατί οι µυκητιάσεις είναι πιο συχνές το καλοκαίρι. ουρήθρα. ανάµεσα στα δάκτυλα των ποδιών. συχνάζουµε σε πισίνες και παραλίες. µύκητες. στα νύχια και οι καντιτιάσεις που εµφανίζονται στο στόµα ή τα γεννητικά όργανα. άχρηστοι και δεν µας προσφέρουν τίποτα θετικό. ή λόγω της µη ισορροπηµένης διατροφής. όπου εκεί όπως αναφέρθηκε το περιβάλλον είναι ιδανικό για την ανάπτυξη µυκήτων : κακός αερισµός. οι ονυχοµυκητιάσεις. λόγω των αθλητικών παπουτσιών. επιτρέποντας στους ήδη εγκατεστηµένους στα διάφορα µέρη του οργανισµού. Υπολογίζεται ότι στη φύση υπάρχουν πάνω από 1. Έτσι ανάλογα µε τις συνθήκες διαβίωσης. κυρίως όσων συνηθίζουν να φορούν κλειστά παπούτσια. γιατί απλά δεν βρίσκουν πάντα το κατάλληλο “έδαφος” για να αναπτυχθούν. Όµως ο σηµαντικότερος παράγοντας που συντελεί στην εµφάνιση των µυκητιάσεων είναι η µη επαρκής άµυνα του οργανισµού. 3. που εµφανίζεται στο δέρµα συνήθως το καλοκαίρι.που καταλαµβάνουν τις θέσεις στα µέρη του σώµατος (δέρµα. επηρεάζεται η φυσιολογική του µικροχλωρίδα. στόµα). Το καλοκαίρι. να πολλαπλασιαστούν. υπάρχει αρκετή ζέστη και υγρασία.

για ακόµη µια φορά. αν γνωρίζαµε και το υπόλοιπο 95%. ότι υπάρχουν. η πόλη των Μυκηνών. Η ανακάλυψη της πενικιλίνης από τον αντίστοιχο µύκητα. που περιέχουν. έχει πάρει την ονοµασία της απ’ αυτούς. τις οποίες επηρεάζουν. ή άλλα γευστικά εδέσµατα. ενώ ήταν ήδη γνωστές οι ιδιότητες των τοξινών (µυκοτοξίνες). που αποτελεί από µόνη της ένα βασίλειο και µπορεί να συγκριθεί σε µέγεθος. Ουσιαστικά οι µύκητες είναι µία ευρύτατη οµάδα οργανισµών. αφού δεν νοείται γεύµα χωρίς κρασί. • Ακόµη η οικονοµική τους σηµασία είναι τεράστια. Μέχρι πριν. µιας και έχουν τον βαρύ και άχαρο ρόλο να αποικοδοµούν την νεκρή οργανική ύλη και τα περιττώµατα. που αλλιώς θα έµεναν εγκλωβισµένα σε πολύπλοκες χηµικές ενώσεις. η παρουσία τους στα οικοσυστήµατα περιλαµβάνει και τον ρόλο του βιολογικού ελέγχου και ρύθµισης. Σκεφθείτε λοιπόν. ∆ηλαδή.000. είτε θετικά µέσω εµπλουτισµού του εδάφους. ακρωτηριασµό ή και στο θάνατο. • Ακόµη. . ότι από το 1. όπως τυρί. µόνο το 5%. ή πιο απλά. µόνο τα 70. Ουσιαστικά. που η παρασκευή του οφείλεται στην δράση των µυκήτων. το φάρµακο και τον τρόπο ζωής.5 εκατοµµύριο είδη µυκήτων. οπουδήποτε. αλλά και για τις καλλιέργειες.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 138 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·138 µυκήτων.000 είναι γνωστά. δεν περνάει µία µέρα που να µην έχουµε ωφεληθή ή βλαβή από τους µύκητες. άλλαξε ριζικά την όλη αντίληψη για την ασθένεια. γιατί η ζωή µας είναι πολύ στενά συνδεδεµένη µαζί τους. Οι περισσότεροι µύκητες είναι µικροσκοπικοί και µπορούµε να τους συναντήσουµε σε οποιαδήποτε οικολογική θέση. • Αναρωτηθείτε ακόµη πόσο ευάλωτη θα ήταν η ζωή µας εάν δεν υπήρχαν τα σωτήρια αντιβιοτικά που προέρχονται από µύκητες. • ∆εν είναι τυχαίο ότι ανέκαθεν. ο ρόλος των µυκήτων ήταν σηµαντικός σε πολλές αρχαίες κοινωνίες. που υπολογίζεται. όχι µόνο για την βιοµηχανία τροφίµων και φαρµάκων. εάν τις προσβάλλουν και τις καταστρέψουν. Μία από τις πιο προηγµένες πόλεις της αρχαιότητας. είτε αρνητικά. ∆εν θα πρέπει να ξεχνάµε ότι: • Η συµβολή τους στην ισορροπία του πλανήτη µας είναι τεράστια. και αυτά αντιστοιχούν µόνο στο 5%… Πόσο διαφορετική θα ήταν η ζωή µας. από τα οποία έχουν περιγραφεί περίπου τα 70. τουρσί και φυσικά το ωραίο αφράτο ψωµάκι. • Η πολύτιµη συµβολή τους στις γευστικές µας απολαύσεις είναι αναντικατάστατη. για έναν τεράστιο αριθµό εντόµων και σκωλήκων στο έδαφος. που περιέχουν πολλά µανιτάρια και οι παρασθησιογόνες ή οι δηλητηριώδεις ουσίες. ένας απλός τραυµατισµός θα µπορούσε να οδηγήσει σε µόλυνση. πολυπλοκότητα και σηµασία µε τα βασίλεια των Φυτών και των Ζώων. επιστρέφοντας στο περιβάλλον συστατικά.

3. Απάντηση: Ένας οργανισµός που προκαλεί ασθένεια προσβάλλοντας ένα άτοµο χαρακτηρίζεται παθογόνος. Να χαρακτηρίσετε τις παρακάτω προτάσεις µε το γράµµα (Σ). Ο χρόνος που απαιτείται µεταξύ της µόλυνσης και της εµφάνισης των πρώτων συµπτωµάτων της ασθένειας ονοµάζεται περίοδος επώασης. Απάντηση Η βουβωνική πανώλη τον 14 ο αιώνα προκάλεσε επιδηµία. πως ο αέρας.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·139 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. Απάντηση: Α. µπορεί να οδηγήσει τον ιατρό στην διάγνωση. άργησε να σαπίσει. ήταν ένας διάσηµος άραβας ιατρός. ενώ. Απάντηση: Από την κίνηση αυτή φαίνεται ότι πίστευαν. δηλαδή στην αναγνώριση της ασθένειας. Β. Όταν χρειάστηκε να µετακινηθεί στη Βαγδάτη για να ιδρύσει ένα νοσοκοµείο. γιατί µεταδόθηκε και εξαπλώθηκε. του 9 ου αιώνα. ως «µαύρος θάνατος». Τον 14 ο αιώνα πέθαιναν περίπου 40 εκατοµµύρια άτοµα στην Ευρώπη από την βουβωνική πανώλη (που είναι γνωστή. Σ .) Θεωρείτε ότι επρόκειτο για επιδηµία ή πανδηµία. επέλεξε την περιοχή κρεµώντας κοµµάτια κρέας σε διάφορα σηµεία της πόλης και επιλέγοντας το µέρος όπου το κοµµάτι του κρέατος. στην περιοχή 139 . Να αιτιολογήσετε την απάντηση σας. Σ. αλλά και εξαιτίας του τρόµου που προκάλεσε. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους 2. την ίδια χρονική περίοδο. αν είναι σωστές ή µε το γράµµα (Λ) αν είναι λανθασµένες. συνήθως εµφανίζει ορισµένα συµπτώµατα της ασθένειας. µόνο στην Ευρώπη και όχι σε ολόκληρο τον κόσµο. Μία ασθένεια που µπορεί αν µεταδοθεί από έναν οργανισµό σε έναν άλλο χαρακτηρίζεται µολυσµατική ασθένεια. Η εξέταση των συµπτωµάτων της ασθένειας. Πώς πιστεύετε ότι συνδέεται αυτή η κίνηση µε µία πρώτη αντίληψη ότι υπάρχει κάποια σχέση µεταξύ των ασθενειών και ενός παράγοντα που βρίσκεται στον αέρα. Να συµπληρώσετε µε τις κατάλληλες λέξεις τα κενά στο παρακάτω κείµενο. Ο Αµπού-Μπακρ Μοχάµεντ Αλράζι. όταν κάποιος ασθενεί. Γ. 4. που είναι περισσότερο γνωστός ως Ράζι. Λ. εξαιτίας των σκούρων µοβ κηλίδων που εµφανίζονταν στα θύµατα. ∆. Λ.

Σε περιοχές που υπάρχουν έλη. Απάντηση: Η ελονοσία οφείλεται στο πλασµώδιο. Έτσι χρησιµοποιούσαν τον τρόπο αυτόν.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·140 που αργούσε να σαπίσει το κρέας. Έτσι εξηγείται η εξάπλωση της ελονοσίας στις ελώδεις περιοχές. την ίδια χρονική περίοδο. 140 2 3 4 5 Π E ∆ Π 6 8 9 E A A Π I A Π 7 Π K 10 1 Σ Ω A Θ A A I T Θ Σ T A Γ O N I ∆ I A Y E Σ N Γ ∆ M H N N M P H Ω O H A M O A Π T Ω Σ N M H O I Σ A I B T A O O Λ Σ M A T I E Σ A . Απάντηση: Το πρώτο περιστατικό µε την βουβωνική πανώλη. Αν συµπληρώσετε σωστά το σταυρόλεξο που ακολουθεί. στη χρωµατιστή στήλη θα σχηµατιστεί ένας από τους τρόπους µετάδοσης µιας ασθένειας. µέσω των κουνουπιών. Αφού συµβουλευτείτε το πίνακα 4. 6. επειδή έπληξε όλον τον κόσµο. να εξηγήσετε την εξάπλωσή της σε αυτές τις περιοχές. που συνέβη στο Λονδίνο. ήταν επιδηµία. «Το 1665 στο Λονδίνο. για να επιλέξουν την κατάλληλη περιοχή. Αντίθετα το περιστατικό µε την γρίπη το 1918-1919. 5. από τον «παράγοντα» που προκαλεί τις ασθένειες. γιατί εκεί ζουν.000 άτοµα σε όλον τον κόσµο από γρίπη». 70. Σήµερα η ελονοσία είναι µια ασθένεια που έχει περιοριστεί σηµαντικά και απαντάται µόνο κοντά σε κάποιες ελώδεις περιοχές.1 του σχολικού βιβλίου. το οποίο µεταδίδεται στον άνθρωπο.000 άτοµα υπέκυψαν στη βουβωνική πανώλη. περιείχε λιγότερη ποσότητα. Από το 1918 µέχρι το 1919 είχαν πεθάνει 20. ήταν µία πανδηµία γρίπης. 7. γιατί συνέβη σε µία συγκεκριµένη περίοδο σε µία συγκεκριµένη περιοχή.000. Με βάση τα παραπάνω να αιτιολογήσετε ποιο από τα περιστατικά θεωρείτε επιδηµία και ποιο θεωρείτε πανδηµία. συγκεντρώνονται πολλά κουνούπια.

σε ολόκληρο τον κόσµο πεθαίνουν 3-4 εκατοµµύρια άνθρωποι. σε αυτούς που είναι σε επαφή µαζί τους αρκετές ώρες κάθε µέρα (οικογένεια. Κάθε χρόνο. ποια είναι τα συµπτώµατα της ασθένειας κ. Μερικές από τις ασθένειες που οφείλονται σε βακτήρια είναι η φυµατίωση. ο τέτανος. η φυµατίωση µετά το 1985 παρουσιάζει έξαρση σε πολλές χώρες του κόσµου. η χολέρα και η σύφιλη. Αν και η επιστήµη έχει προοδεύσει πολύ. η Ν. φίλους ή συναδέλφους).4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·141 Μικρές έρευνες και εργασίες* 1. το φτάρνισµα και τη δυνατή οµιλία. η Ασία. αλλά µπορεί να προσβάλλει οποιοδήποτε όργανο του σώµατος. δηλαδή ποιο βακτήριο τις προκαλεί. που λέγεται µυκοβακτηρίδιο της φυµατίωσης. Να χωριστείτε σε οµάδες και να συγκεντρώσετε πληροφορίες για τις ασθένειες αυτές. Πώς µεταδίδεται η φυµατίωση. Αµερική. εκ των οποίων 500. (σπάνια από άλλους τύπους µυκοβακτηριδίων). φταρνίζεται ή γελάει. οι ∆ηµοκρατίες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης και πολλά κράτη της Ανατολικής Ευρώπης. πώς µεταδίδονται στον άνθρωπο. ο τύφος. Οι περιοχές που αντιµετωπίζουν σοβαρότερο πρόβληµα µε τη φυµατίωση είναι η Αφρική. Να παρουσιάσετε στην τάξη τα αποτελέσµατα σας. Το µυκοβακτηρίδιο της φυµατίωσης προσβάλλει συνήθως τους πνεύµονες. Έτσι τα άτοµα αυτά είναι δυνατόν να µεταδώσουν τη νόσο.ά. • Να καλύπτει το στόµα του µε ένα µαντήλι όταν βήχει. 141 . µεταξύ των µεταδοτικών νοσηµάτων. Είναι υπεύθυνη για το µεγαλύτερο αριθµό θανάτων ετησίως. που προκαλείται από ένα µικρόβιο. Για να µη µεταδώσει τη φυµατίωση κάποιος σε άλλους πρέπει: • Να ακολουθεί σωστά τη θεραπεία του και να επισκέπτεται τακτικά τον ιατρό του. από διάφορες πηγές. Η φυµατίωση είναι τόσο παλαιά όσο και ο άνθρωπος. Τα άτοµα που πάσχουν από πνευµονική φυµατίωση αποβάλλουν τέτοια σταγονίδια µε τον βήχα. * Σε αυτές τις εργασίες δίνονται τα βασικά στοιχεία που θα τα χρησιµοποιήσεις µαζί µε άλλες πληροφορίες που θα ψάξεις για να διατυπώσεις πιο εύκολα τη γνώµη σου.000 είναι παιδιά. Η φυµατίωση µπορεί να µεταδοθεί αν εισπνεύσουµε σταγονίδια που περιέχουν µυκοβακτηρίδια. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους ✔ Φυµατίωση Η φυµατίωση είναι µία µεταδοτική νόσος.

διαβήτη. Αυτό σηµαίνει ότι τα µυκοβακτηρίδια παραµένουν ανενεργά στον οργανισµό. 142 . αλλά να µην αναπτύξουν ποτέ φυµατίωση. Τι συµβαίνει όταν κάποιος νοσεί. νυχτερινοί ιδρώτες. απώλεια βάρους ανορεξία. Υπάρχουν όµως και άλλοι. Μάθαµε ότι η µόλυνση είναι η είσοδος του µικροοργανισµού στο σώµα µας. Μερικά συµπτώµατα Η νόσος προσβάλλει κυρίως τους πνεύµονες από όπου εισέρχεται συνήθως το µικρόβιο. που το ανοσοποιητικό τους σύστηµα είναι εξασθενηµένο και έτσι µπορεί να αναπτύξουν φυµατίωση κάποια στιγµή στο µέλλον. όµως µπορεί. Κάποιοι άνθρωποι αρρωσταίνουν σχεδόν αµέσως µετά την µόλυνση. τα µυκοβακτηρίδια της φυµατίωσης γίνονται ενεργά. Γι’ αυτό υπάρχει πιθανότητα κάποιοι άνθρωποι να έχουν µολυνθεί. ρίγη. χρόνια νεφρική ανεπάρκεια). ή είναι φορείς του ιού του AIDS. λεµφώµατα. πολλαπλασιάζονται µέσα στον οργανισµό και προκαλούν νόσο. Από τους πνεύµονες όµως τα µυκοβακτηρίδια διασπείρονται σε όλο το σώµα και µπορεί να εγκατασταθούν σε άλλα όργανα. αδυναµία. οι ηλικιωµένοι. Μεγαλύτερη ευαισθησία παρουσιάζουν τα παιδιά. άτοµα µε χρόνιες νόσους (π.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·142 • Να µην πηγαίνετε στη δουλειά ή στο σχολείο και να αποφύγετε τη στενή επαφή µε οποιονδήποτε για ένα συγκεκριµένο χρονικό διάστηµα. όταν για κάποιο λόγο εξασθενήσει το αµυντικό τους σύστηµα. δεν αισθάνονται άρρωστοι. δεν έχουν συµπτώµατα. Αν το αµυντικό σύστηµα δεν µπορεί να σταµατήσει την ανάπτυξή τους. Όσοι άνθρωποι εισπνεύσουν τα µυκοβακτηρίδια µολύνονται. Αν έχουν προσβληθεί οι πνεύµονες υπάρχει βήχας µε ή χωρίς πτύελα. Τα συµπτώµατα ποικίλλουν ανάλογα µε το όργανο που πάσχει. δεν µεταδίδουν τη νόσο και συνήθως έχουν θετική την εξέταση Mantoux.χ. • Να αερίζει συχνά το δωµάτιό του. εύκολη κόπωση. αλλά και όσοι δεν τρέφονται σωστά. κάποια στιγµή αργότερα να γίνουν και πάλι ενεργά. λευχαιµία. Τι συµβαίνει όταν κάποιος µολυνθεί. Επίσης κινδυνεύουν όσα άτοµα παίρνουν φάρµακα που καταστέλλουν το ανοσοποιητικό σύστηµα. όσοι είναι εξαρτηµένοι από το αλκοόλ ή τα ναρκωτικά. άλλοι όµως µπορεί να αρρωστήσουν αργότερα. δύσπνοια. αιµόπτυση. πυρετός. πόνος στο στήθος. όµως χάρη στην άµυνα του οργανισµού τους µπορεί να σταµατήσει η ανάπτυξη των µυκοβακτηρίων.

Η εκδορά µπορεί να προκληθεί από το ξύσιµο του τσιµπήµατος. όπως είναι τα υψίπεδα των Άνδεων της Γουατεµάλας και του Μεξικού. ✔ Τύφος Ο τύφος είναι µια λοίµωξη που προκαλείται από µικροοργανισµούς που ονοµάζονται Ρικέτσιες. για να καταπολεµηθούν όλα τα µικρόβια και να µην γίνουν ανθεκτικά στα φάρµακα. Με αυτόν τον τρόπο µπορούµε να διαπιστώσουµε αν κάποιος έχει µολυνθεί από το µυκοβακτηρίδιο της φυµατίωσης. Πακιστάν) στην Ασία. τα ακάρεα. α. µπορούν να µολυνθούν και να µεταδώσουν τη µόλυνση στον άνθρωπο. Η χηµειοπροφύλαξη δίνεται για χρονικό διάστηµα 6-9 µηνών. της Ρουάντας στην Αφρική. που λέγεται Mantoux και βασίζεται στην ενδοδερµική ένεση µικρής ποσότητας φυµατινικής πρωτεΐνης. Έτσι αν και έχει µολυνθεί. αλλά όπως οι ιοί. στη Β. Η ρικέτσια είναι ένας πολύ µικρός ραβδοειδής µικροοργανισµός. Χρειάζεται όµως προσοχή και πειθαρχία γιατί τα φάρµακα χρειάζεται να λαµβάνονται για αρκετό χρονικό διάστηµα. ο επιδηµικός τύφος ουσιαστικά έχει εξαφανιστεί. Η µετάδοση του επιδηµικού τύφου ευνοείται όταν µεγάλος αριθµός ατό- 143 . ο ψύλλος. είναι εντελώς παρασιτικός και δεν µπορεί να πολλαπλασιαστεί έξω από τον ξενιστή του. Οι ψείρες. το οποίο σκοτώνει τα µυκοβακτηρίδια. Αυτό συµβαίνει γιατί ο αριθµός των µικροβίων που πρέπει να σκοτωθεί είναι πολύ µεγάλος. είτε µε τσίµπηµα ή µιας εκδοράς (γδάρσιµο).µεταδιδόµενος µε τις ψείρες Στη σηµερινή εποχή ο επιδηµικός τύφος υπάρχει σε ορισµένες ορεινές περιοχές. όταν µεταφέρονται Ρικέτσιες από µολυσµένη ψείρα ή κόπρανά της στον άνθρωπο. της Αιθιοπίας. µπορεί να δοθεί για µεγαλύτερο χρονικό διάστηµα. Η νόσος µεταδίδεται. Κίνα και σε περιοχές των Ιµαλαΐων (Αφγανιστάν. Πολλές φορές γίνεται συνδυασµός πολλών φαρµάκων για αρκετό χρονικό διάστηµα. Σε περίπτωση που κάποιος έχει µολυνθεί µπορεί να λάβει προληπτική αγωγή µε ένα φάρµακο. µε τα τσιµπήµατά τους. Στο ∆υτικό Κόσµο. Υπάρχει ένα δερµατικό τέστ. Επιδηµικός τύφος . Πώς µεταδίδεται. (χηµειοπροφύλαξη). σε ειδικές όµως περιπτώσεις.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·143 Υπάρχει τρόπος να διαπιστώσουµε αν έχουµε µολυνθεί. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους Θεραπεύεται η φυµατίωση και πώς. το τσιµπούρι. Η αντίδραση διαβάζεται µετά από 2 ηµέρες (48 ώρες). ο οποίος µοιάζει µε βακτήριο. δεν θα νοσήσει. Η φυµατίωση θεραπεύεται στις περισσότερες περιπτώσεις µε τα κατάλληλα φάρµακα.

Μπορεί να εµφανιστούν επίσης διανοητική σύγχυση. συνήθως δηλαδή.µεταδιδόµενος µε τους ψύλλους Ο ενδηµικός τύφος είναι γνωστός και ως “µυϊκός εξανθηµατικός τύφος” και µεταδίδεται µέσω των ψύλλων. όταν οι άνθρωποι ζουν σε στενή επαφή µε τρωκτικά. πονοκέφαλο. ρίγη. οι άνθρωποι µένουν περισσότερο µέσα σε κλειστούς και έτσι το σώµα µολύνεται πιο εύκολα µε ψείρες. Είναι πιο πιθανό να εµφανιστεί το χειµώνα γιατί τα ρούχα είναι πιο βαριά. β. Οι περιπτώσεις θανάτων από ενδηµικό τύφο είναι σπάνιες. Το τυπικό εξάνθηµα του τύφου εµφανίζεται στο σώµα. Aν δεν χορηγηθεί κατάλληλη θεραπεία µπορεί να οδηγήσει στο θάνατο.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·144 µων ζει κάτω από ανθυγιεινές συνθήκες ή συνθήκες συνωστισµού. Απαραίτητα µέτρα πρόληψης θεωρούνται η καλή ατοµική υγιεινή και η καταπολέµηση των ψειρών. οι οποίοι ζουν πάνω στα ποντίκια. Ενδηµικός τύφος . και νευρολογικά συµπτώµατα. 144 Θεραπεία Η νόσος αντιµετωπίζεται µε τη χορήγηση των κατάλληλων αντιβιοτικών. ναυτία και εµετό. έντονο πονοκέφαλο. Τρόπος πρόληψης ∆εν υπάρχουν διαθέσιµα αποτελεσµατικά εµβόλια προφύλαξης από τη νόσο. µυϊκό πόνο και ένα χαρακτηριστικό εξάνθηµα. Η ψείρα ζει µέσα στα ρούχα και τρέφεται µε το ανθρώπινο αίµα. Οι ρικέτσιες µπορεί να µεταφερθούν στον άνθρωπο. Συµπτώµατα Η περίοδος επώασης είναι συνήθως µία µε δύο εβδοµάδες και τα συµπτώµατα περιλαµβάνουν υψηλό πυρετό. σε περιόδους πολέµου. Συνήθως η τυπική µορφή της νόσου είναι ήπια και η ανάρρωση χαρακτηρίζεται ταχεία. από τα κόπρανα του µολυσµένου ψύλλου µέσω του τσιµπήµατος ή µιας εκδοράς (γδάρσιµο). Θεραπεία Η θεραπεία περιλαµβάνει τη χορήγηση αντιβιοτικών. πόνο στα άκρα. Μπορεί να συµβεί σε όλες τις περιοχές του κόσµου. . Συµπτώµατα Τα συµπτώµατα της νόσου περιλαµβάνουν πυρετό. Μέτρα πρόληψης Στα µέτρα πρόληψης περιλαµβάνεται η καταπολέµηση των ποντικών και των ψύλλων. ξερόβηχα.

αλλά και τον θάνατο. Πώς µεταδίδεται. το Clostridium tetani. οι οποίες συνήθως εξαπλώνονταν από τις Ασιατικές προς τις Ευρωπαϊκές χώρες και στην Αµερική. ✔ Χολέρα Η χολέρα ευθύνεται για µεγάλες επιδηµίες στην ιστορία της ανθρωπότητας. Πολλές φορές τα συµπτώµατα γίνονται σοβαρότερα και προκαλούν υπόταση και αρρυθµίες. Είναι σηµαντικό τα τραύµατα να καθαρίζονται πολύ καλά και να απολυµαίνονται. Από τι προκαλείται. το 1841 και το 1854.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·145 ✔ Τέτανος Το βακτήριο του τετάνου. Βασικό θεραπευτικό όπλο είναι η χορήγηση αντιτοξίνης (ορού) που είναι έτοιµο αντίσωµα που καταστρέφει την τοξίνη. ενώ ταυτόχρονα να χορηγείται αντιτοξίνη (ορού) και εµβολιάζονται. Η χολέρα είναι γενικά µια ασθένεια που µεταδίδεται όταν δεν τηρούνται οι αρχές δηµόσιας και προσωπικής υγιεινής µε αποτέλεσµα την µόλυνση των παροχών νερού. Υπάρχει πρόληψη. ταχυκαρδία και τρίξιµο των δοντιών. Αντιµετώπιση Η νόσος δεν προκαλείται από το µικρόβιο. Απαιτούνται αρχικά τρεις δόσεις και κάποιες δόσεις ανά δεκαετία. µπορεί να εισέλθει στο σώµα από ένα τραύµα. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους Συµπτώµατα Αρχικά εµφανίζεται δυσκολία στην κατάποση και πόνος στην γνάθο.56 ηµερών παράγει την τετανική τοξίνη. Οι τρεις µεγάλες πανδηµίες χολέρας ήταν το 1823. Στη συνέχεια ο ασθενής εµφανίζει σπασµούς. όσοι δεν έχουν εµβολιαστεί. Η χολέρα είναι η ασθένεια που προκαλείται από το βακτήριο Vibrio cholerae. Χορηγείται ο ορός (η αντιτοξίνη) και φάρµακα για την πρόληψη σπασµών. πληγή ή έγκαυµα. ιδρώτα. τα οποία συνδέονται µε το λεπτό έντερο και παράγουν µία τοξίνη. Κάποιος µπορεί να µολυνθεί µε την κατάποση ζωντανών βακτηρίων. Υπάρχει εµβόλιο (DTP) που περιλαµβάνεται στα υποχρεωτικά και γίνεται στην παιδική ηλικία. Μετά επώαση 2 . η οποία προσβάλλει το νευρικό σύστηµα. Η παραγωγή της τοξίνης αυτής από τα βακτήρια οδηγεί σε υδατώδη διάρροια. αλλά από την τοξίνη (δηλητήριο) που παράγει το µικρόβιο. Η χολέρα συνδέεται πάντα µε το µολυσµένο νερό ή τα θα- 145 .

τρεις αιώνες η ασθένεια είχε πάρει έκταση µιας τροµερής επιδηµίας. Αυτή τη στιγµή δεν υπάρχει εµβόλιο κατά της χολέρας. Όλοι οι άνθρωποι είναι ευαίσθητοι στη µόλυνση από το συγκεκριµένο βακτήριο. Υπάρχει τρόπος πρόληψης. η χολέρα αποτελεί µεγάλη απειλή για τους ανθρώπους. Είναι απαραίτητος ο βρασµός του νερού και η καλή υγιεινή ώστε να προληφθούν οι µολύνσεις από χολέρα. Αµερική η επιδηµική χολέρα έχει εξαφανιστεί.) ο κίνδυνος είναι µεγάλος. ναυτία. Χάρη στις καλές εγκαταστάσεις υγιεινής και στην τήρηση κανόνων ασφαλείας στην Ευρώπη και στην Β. το νερό είναι µολυσµένο και όταν τα τρόφιµα δεν λαµβάνουν την κατάλληλη κατεργασία (ψήσιµο. Επίσης παρουσιάζονται κοιλιακοί µυϊκοί σπασµοί. µπορεί να υποφέρουν περισσότερο. Τα άτοµα που καταναλώνουν ωµά θαλασσινά είναι πιθανότερο να προσβληθούν από διάρροια που προκαλείται από τον µικροοργανισµό αυτό. Προκαλεί πρήξιµο στις αρθρώσεις. Όταν δεν τηρούνται οι συνθήκες υγιεινής. βράσιµο κτλ. που σκότωσε εκατοντάδες χιλιάδες άτοµα στην Ευρώπη. 146 Συµπτώµατα Η σύφιλη στη διάρκεια της ανάπτυξής της µιµείται τα συµπτώµατα άλλων ασθενειών. ∆υστυχώς όµως για πολλές χώρες που µαστίζονται από την φτώχεια. το σώµα αφυδατώνεται και µπορεί να επέλθει ο θάνατος. αφυδάτωση και πυρετός. Η περίοδος επώασης κυµαίνεται από 6 ώρες ως 5 ηµέρες. ✔ Σύφιλη Η σύφιλη οφείλεται στο βακτήριο Treponema pallidum. ∆ιάγνωση Η χολέρα µπορεί να επιβεβαιωθεί από την αποµόνωση και καλλιέργεια του υπεύθυνου µικροοργανισµού από τα κόπρανα των µολυσµένων ατόµων. Τα συµπτώµατα της χολέρας µπορεί να είναι ήπια. πόνους στη σπονδυλική . Μετά από σοβαρή απώλεια υγρών και ηλεκτρολυτών. Άτοµα µε εξασθενηµένο ανοσοποιητικό σύστηµα. υδατώδης διάρροια ή οξεία διάρροια.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·146 λασσινά που προέρχονται από µολυσµένα ύδατα. Τι συµπτώµατα έχει. Πριν από δύο. εµετός. Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο. Κύρια αιτία γι’ αυτό είναι η κακή υγιεινή και η κακή ποιότητα των τροφίµων.

πυρετό. Πώς µεταδίδεται. το στόµα. προκαλώντας παράλυση. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους Τι συµπτώµατα έχει. τον τράχηλο. οι µόνιµες βλάβες αποφεύγονται. τσούξιµο στο λαιµό. τρέλα και θάνατο. πενικιλίνη. Το έλκος εξαφανίζεται µέσα σε δύο µε έξι εβδοµάδες ακόµα και χωρίς θεραπεία. τον εγκέφαλο και τα νεύρα. Η χρήση προφυλακτικού είναι η αποτελεσµατικότερη αντιµετώπιση για τις σεξουαλικά µεταδιδόµενες ασθένειες. 147 . Το πρώτο στάδιο αναπτύσσεται µέσα σε τρεις εβδοµάδες από τη µόλυνση και τα πρώτα συµπτώµατα -ένα δύο δερµατικά έλκη – µπορεί να εµφανιστούν από 9 . ανορεξία. Η σύφιλη εξελίσσεται σε τρία στάδια. τα όργανα του σώµατος. Επίσης εάν υπάρχει υπόνοια µόλυνσης πρέπει να γίνουν αιµατολογικές εξετάσεις ώστε να προληφθούν τα συµπτώµατα του τρίτου σταδίου. το αιδοίο. Η σύφιλη εξελίσσεται σε τρία στάδια και στα δύο πρώτα η µετάδοσή της είναι εξαιρετικά εύκολη. Εάν η σύφιλη θεραπευτεί στο πρώτο ή το δεύτερο στάδιο. Η ασθένεια µεταδίδεται µε τη σεξουαλική επαφή. τους ιστούς. από δερµατικά έλκη (πληγές) που υπάρχουν σε όλη την περιοχή των γεννητικών οργάνων. ακόµη και παράνοια. Θεραπεία Το βακτήριο της σύφιλης εξοντώνεται πολύ εύκολα µε το αντιβιοτικό. τύφλωση. ώστε να διαπιστωθεί εάν υπάρχει υποτροπή. ξεκινά το δεύτερο στάδιο. Οι ασθενείς υφίστανται βλάβες σε όλα τα όργανα του σώµατός. ναυτία. Τα συµπτώµατα περιλαµβάνουν εξάνθηµα. τον κόλπο. πονοκεφάλους. όπου έχει εισχωρήσει το βακτηρίδιο. υπάρχει πιθανότητα να πάθουν καρδιοπάθειες. δυσµορφίες και καρδιοπάθεια. Υπάρχει τρόπος πρόληψης. Η σύφιλη προσβάλλει την επιδερµίδα. ερεθισµένα µάτια και τριχόπτωση. Πρέπει να γίνονται συχνές αναλύσεις αίµατος για δύο χρόνια µετά την ολοκλήρωση της θεραπείας. Μετά από διάστηµα µιας εβδοµάδας έως έξι µηνών. Το στάδιο µπορεί να διαρκέσει από τρεις.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·147 στήλη.90 ηµέρες αργότερα. Το τρίτο και τελευταίο στάδιο της σύφιλης αναπτύσσεται δέκα µε είκοσι χρόνια και έχει πολύ έντονα συµπτώµατα. έξι µήνες έως και πολλά χρόνια. Υπάρχει πιθανότητα κάποιος που δεν ακολουθήσει καµιά θεραπευτική αγωγή στο δεύτερο στάδιο να πεθαίνει ή να µείνει ανάπηρος.

ο πονόλαιµος. Πώς µεταδίδεται Το κοινό κρυολόγηµα µεταδίδεται πάρα πολύ εύκολα. Πού οφείλεται. Περισσότερα από 200 είδη ιών ευθύνονται για την πρόκληση του κοινού κρυολογήµατος. Η περίοδος επώασης κυµαίνεται από 1 . η γρίπη. τον βήχα ή το φτέρνισµα. ότι η γρίπη και το κοινό κρυολόγηµα ταυτίζονται. πόνοι σε όλο το σώµα.4 ηµέρες. Αρρωσταίνουµε συχνότερα από τους ιούς του κοινού κρυολογήµατος και συνήθως πιο ελαφρά από ό. η αλήθεια είναι ότι αυτό δεν ισχύει. Να χωριστείτε σε οµάδες και να συγκεντρώσετε πληροφορίες για τις ασθένειες αυτές από διάφορες πηγές. το AIDS. ποιος ιός τις προκαλεί πως µεταδίδονται στον άνθρωπο. όµως σε άλλους ιούς οφείλεται το κοινό κρυολόγηµα και σε άλλους ιούς οφείλεται γρίπη. Ένα άτοµο που πάσχει από κοινό κρυολόγηµα µεταδίδει τη νόσο 24 ώρες πριν και 5 ηµέρες µετά την εκδήλωση των συµπτωµάτων. δηλαδή. Επίσης το κοινό κρυολόγηµα µπορεί να µας µεταδοθεί. κυρίως µε την εισπνοή σταγονιδίων που αποβάλλονται µε την οµιλία. ο βήχας. Επειδή ο αριθµός των ιών που προκαλούν το κοινό κρυολόγηµα είναι µεγάλος. η ηπατίτιδα. Κοινό κρυολόγηµα Το κοινό κρυολόγηµα είναι η πιο συχνή λοίµωξη του αναπνευστικού συστήµατος και µαζί µε τη γρίπη ευθύνονται για τις χειµερινές επιδηµίες κρυολογηµάτων. από αυτούς που πάσχουν από το κρυολόγηµα. αποκτούµε ανοσία για τον ένα ιό. όταν νοσήσουµε µία φορά. τα φτερνίσµατα.τι αν είχαµε προσβληθεί από τον ιό της γρίπης. Μερικές από τις ασθένειες που οφείλονται σε ιό είναι το κοινό κρυολόγηµα. στις αρθρώσεις και πόνοι στα αυτιά. αν ακουµπήσουµε µε τα χέρια µας κάποιο µολυσµένο αντικείµενο. Αν και υπάρχει η αντίληψη. η ανεµοβλογιά. ο πυρετός.ά. η ιλαρά. 148 Συµπτώµατα Τα συµπτώµατα του κοινού κρυολογήµατος είναι η καταρροή και η ρινική συµφόρηση (το µπούκωµα της µύτης). ποια είναι τα συµπτώµατα της ασθένειας κ. Έτσι είναι πιθανό να περάσουµε πολλά κρυολογήµατα µέσα σε ένα χρόνο. η βραχνάδα.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·148 2. Μπορεί να έχουν τα ίδια συµπτώµατα. όµως είµαστε ευαίσθητοι στους υπόλοιπους. . ανορεξίας και αδυναµίας. Να παρουσιάσετε στην τάξη τα αποτελέσµατά σας. το αίσθηµα κακουχίας.

φτερνιζόµαστε ή βήχουµε. και γενικά είναι δυνατόν να µεταδοθεί µε οποιαδήποτε στενή επαφή έχουµε µε µολυσµένο άτοµο. D. δηλαδή το διάστηµα που µεσολαβεί από την στιγµή που µολυνόµαστε έως την στιγµή που εµφανίζονται τα συµπτώµατα της ίωσης. Το κοινό κρυολόγηµα είναι η συχνότερη αιτία απουσίας των µαθητών από το σχολείο και των ενηλίκων από τη δουλειά τους. µία µε δύο ηµέρες πριν. Ο ιός της γρίπης δεν κάνει διακρίσεις. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους ✔ Γρίπη Ο ιός της γρίπης έχει πολλούς τύπους (A. E). B. C. είναι περίπου µία µε δύο ηµέρες. Οι ιοί που προέρχονται από µεταλλάξεις του ιού τύπου Α είναι αυτοί που προκαλούν συνήθως τις επιδηµίες. ενώ ιοί τύπου Β και C συνήθως ευθύνονται για πιο ήπιες ιώσεις. είναι όσοι έχουν αυξηµένες υποχρεώσεις και καθηµερινά κουράζονται πολύ. Κάποιος που φέρει τον ιό µπορεί να τον µεταδώσει σε άλλους. αλλά ο βήχας µπορεί να επιµείνει για µερικές ηµέρες. Μεταδίδεται µε τα σταγονίδια που διασκορπίζονται όταν µιλάµε. Η περίοδος επώασης είναι πολύ σύντοµη. που σηµαίνει ότι µεταδίδεται εύκολα και γρήγορα σε πολλά άτοµα. Όσα άτοµα έχουν εξασθενηµένο ανοσοποιητικό σύστηµα είναι πολύ ευαίσθητα στα κρυολογήµατα και εµφανίζουν πιο βαριά συµπτώµατα. όµως είναι γεγονός ότι αυτοί που κινδυνεύουν περισσότερο. Συµπτώµατα Τα συµπτώµατα της γρίπης είναι λίγο ως πολύ γνωστά σε όλους µας: • υψηλός πυρετός • πόνος στον λαιµό • πόνος στις αρθρώσεις και στους µυς • βουλωµένη µύτη και καταρροή • ρίγη • µειωµένη όρεξη για φαγητό Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο. αλλά και επτά ηµέρες µετά την εµφάνιση των συµπτωµάτων. ενώ υπάρχουν και οµάδες που θεωρούνται υψηλού κινδύνου και είναι πολύ πιο ευπαθείς όπως: • Άτοµα άνω των 55 ετών 149 . Πώς µεταδίδεται Ο ιός της γρίπης έχει υψηλή µεταδοτικότητα.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·149 Τα συµπτώµατα διαρκούν συνήθως 7-10 ηµέρες.

στους µυς. στον λαιµό.λ. ξεχωριστά είδη προσωπικής καθαριότητας (π. κατά την διάρκεια του ύπνου αυξάνεται η παραγωγή αντισωµάτων και το ανοσοποιητικό µας σύστηµα γίνεται πιο αποτελεσµατικό κατά των ασθενειών.). είναι σκόπιµο να χρησιµοποιούνται µαντήλια µιας χρήσης. γιατί όπως έχει αναφερθεί κι άλλες φορές τα αντιβιοτικά δεν είναι αποτελεσµατικά κατά των ιών. .τ. σε κάθε περίπτωση να θυµόµαστε και να εφαρµόζουµε µε προσοχή και τυπικότητα τους κανόνες προσωπικής υγιεινής. νεφροπάθειες • Ανοσοκατασταλµένα άτοµα (άτοµα που έχουν υποστεί µεταµόσχευση οργάνων. Άρα σε περίπτωση γρίπης η καλύτερη αντιµετώπιση είναι: • Ξεκούραση.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·150 • Μικρά παιδιά • Ηλικιωµένα άτοµα (άνω των 70 ετών) • Άτοµα µε χρόνιες νόσους όπως σακχαρώδης διαβήτης.χ. τα µάτια και την µύτη είναι η ασφαλέστερη πρόληψη για τέτοιου είδους µολύνσεις από ιούς. • Όσο κοινότυπο κι αν φαίνεται. Σύµφωνα µε τελευταίες µελέτες. αλλά µόνο κατά των βακτηρίων και µυκήτων και µάλιστα είναι προτιµότερο να αποφεύγεται να λαµβάνονται άσκοπα. • Εργαζόµενοι σε νοσοκοµεία Τρόποι αντιµετώπισης Για τα απλά και συνηθισµένα συµπτώµατα της γρίπης και για όσους δεν βρίσκονται στις οµάδες υψηλού κινδύνου. ακόµη και η χρήση απολυµαντικού µέσου ή και χλωρίνης ενδείκνυται σε τέτοιες περιπτώσεις. ή ασθενείς µε AIDS. ποτήρια κ. η καθαριότητα των χεριών και η αποφυγή να έρθουν σε επαφή τα χέρια µε το στόµα. • Αποσυµφορητικά µύτης • Αυξηµένη λήψη υγρών και χυµών • Βιταµίνες Όσοι ανήκουν στις οµάδες υψηλού κινδύνου πρέπει να επικοινωνήσουν µε τον θεράποντα ιατρό τους αµέσως µετά την εµφάνιση των πρώτων συµπτωµάτων της ασθένειας. Η καθαριότητα των κοινόχρηστων χώρων. καρδιοπάθειες. πιρούνια. χηµειοθεραπεία. • Σε περίπτωση που κάποιο µέλος της οικογένειάς µας νοσεί. παραµονή στο κρεβάτι όσο το δυνατόν περισσότερο και αύξηση των ωρών του ύπνου. • Παυσίπονα. πετσέτες). • Ανάλογη προσοχή χρειάζεται και στην εφαρµογή των κανόνων δηµόσιας υγιεινής. που καταπραΰνουν τους πόνους στο κεφάλι. η θεραπεία κατά της ίωσης αυτής είναι κυρίως υποστηρικτική. 150 Η πρόληψη είναι καλύτερη από την θεραπεία: • Είναι σηµαντικό.

που όµως δεν έχει προέλθει από απλές µεταλλαγές του ήδη γνωστού ιού. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους Εµβόλιο και προστασία Το εµβόλιο για τον ιό της γρίπης θεωρείται απαραίτητο κάθε χρόνο για ηλικιωµένα άτοµα. µία συγκεκριµένη χρονική στιγµή. περίπου κάθε 10 έως και 50 χρόνια και δεν είναι τόσο συχνές. αλλά και για παιδιά. ο οποίος είναι απαραίτητο να γνωρίζει το ιατρικό µας ιστορικό. η επαναληπτικότητα των πανδηµιών γρίπης. Στην περίπτωση του ιού της γρίπης γνωρίζουµε ότι οι επιδηµίες µπορεί να εµφανίζονται κάθε χρόνο και οφείλονται σε στελέχη του ιού της γρίπης. είναι ουσιαστικά κάτι που δεν 151 . Η διαφορά τους από τις επιδηµίες είναι ότι τις προκαλεί ένα νέο στέλεχος ιού. προσέχοντας την διατροφή µας. αλλά και αποφεύγοντας την υπερβολική σωµατική καταπόνηση. αλλά αυτός ο νέος ιός έχει άλλα χαρακτηριστικά και ουσιαστικά κατατάσσεται σε άλλη ταξινοµική βαθµίδα. Πρέπει να σηµειωθεί ότι το εµβόλιο έχει ποσοστό επιτυχίας 60 – 70 % στο να µας προστατεύσει από την ασθένεια. Ο όρος πανδηµία εκφράζει την εξάπλωση της νόσου ταυτόχρονα σε πολλά σηµεία του κόσµου. που έχουν προκύψει από µεταλλαγές του τύπου Α του ιού. ενώ το ποσοστό αυτό µειώνεται δραµατικά όταν το ανοσοποιητικό σύστηµα είναι αδύναµο. • Εάν παρ’ όλα αυτά παρατηρήσουµε συµπτώµατα κρυολογήµατος είναι καλό να επιδιώξουµε ξεκούραση και ηρεµία ενώ παράλληλα πρέπει να συµβουλευτούµε τον ιατρό µας. Πανδηµίες και επιδηµίες γρίπης Αιτίες και ιστορική αναδροµή Με τον όρο επιδηµία εννοούµε την εξάπλωση µιας νόσου σε µεγάλο αριθµό ατόµων. καθώς η σωµατική αδυναµία µπορεί να µας καταστήσει ευάλωτους σε πιθανή έκθεσή µας στον ιό. για όσους έχουν χρόνιες νόσους.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·151 • Επίσης είναι προτιµότερο να αποφεύγεται ο συνωστισµός σε πολυσύχναστους χώρους ή σε χώρους που υπάρχει αµφιβολία τήρησης των κανόνων δηµόσιας υγιεινής. Με βάση τις µελέτες και τα ιστορικά δεδοµένα που έχουµε µέχρι σήµερα. Αντίθετα οι πανδηµίες εµφανίζονται µετά από µεγάλα διαστήµατα. σε µία ορισµένη περιοχή. Το αν και πότε χρειάζεται ο εµβολιασµός υπόκειται στην κρίση του ιατρού µας. όταν το ανοσοποιητικό µας σύστηµα είναι ισχυρό. • Παράλληλα είναι σηµαντικό να φροντίζουµε την υγεία µας γενικότερα.

Κανένας δεν µπορεί να προβλέψει που ή πότε θα δηµιουργηθεί ένα νέο στέλεχος ιού γρίπης. Από τον 18ο και 19ο αιώνα. από την αρχαία Ελλάδα. πέρασε στην Β. Αγγλία. αργότερα αποδείχθηκε ότι προήλθε από την Β. Η πανδηµία γρίπης του 1918 θεωρήθηκε ως το πιο δραµατικό γεγονός της ιατρικής. χωρίς όµως να έχουν τα ολέθρια αποτελέσµατα αυτής του 1918. Ελλάδα. Αφρική. Αυτό είναι κάτι που δεν έχει αλλάξει από τότε που εµφανίστηκε η πρώτη αναφορά γρίπης στον κόσµο.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 152 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·152 αλλάζει και δεν τροποποιείται µε το πέρασµα του χρόνου. Σταθµό στην ιστορία του ιού της γρίπης. Πολλές αναφορές για επιδηµία γρίπης τόσο στην Αµερική όσο και στην Ευρώπη έχουµε από πηγές του 17ου αιώνα. ενώ κόστισε τη ζωή σε περισσότερα από 30 εκατοµµύρια ανθρώπους.Χ. Αµερική και πέρασε στην Ευρώπη (στο Μπορντώ της Γαλλίας) µε τα αµερικανικά στρατεύµατα. το 1976. αποτελεί η επιδηµία γρίπης του 1918. Ακολούθησαν και άλλες πανδηµίες το 1957. Μπορούµε να προλάβουµε την επόµενη πανδηµία γρίπης. Η ακριβής προέλευσή της δεν είναι ακόµη ξεκάθαρη και ενώ πολλοί υποστηρίζουν ότι ξεκίνησε από τη Κίνα. Γερµανία. επειδή προσέβαλε ουσιαστικά µόνο µικρής ηλικίας άτοµα που δεν είχαν ακόµη αποκτήσει τα κατάλληλα αντισώµατα στον οργανισµό τους για να αντιµετωπίσουν τον ιό. ενώ σε πολλές χώρες εµφανίστηκε δεύτερο και τρίτο κύµα της ασθένειας µέσα σε µικρό χρονικό διάστηµα. που θα είναι αρκετά «διαφορετικό» από τα ήδη υπάρ- . 1968. έχουµε σαφέστερα δεδοµένα τα οποία αναφέρονται στην ακριβή προέλευση των ιώσεων και µας επιτρέπουν να διαµορφώσουµε σωστή αντίληψη για την εξέλιξη της νόσου στην διάρκεια του χρόνου. Το διάστηµα που µεσολαβεί από την εµφάνιση µιας πανδηµίας µέχρι την εµφάνιση της επόµενης κυµαίνεται από 10 έως και 50 χρόνια. Συνεπώς είναι πιθανόν αναµενόµενο να αντιµετωπίσουµε κάποια πανδηµία γρίπης 40 χρόνια µετά την τελευταία. Αν και για πολλά µέρη του κόσµου δεν υπάρχουν καταγεγραµµένα στατιστικά στοιχεία. Το πιο αξιοπερίεργο σ΄ αυτήν την πανδηµία ήταν ότι τα περισσότερα θύµατα είχαν ηλικία 20 – 40 ετών. Από τα πρώτα γραπτά δεδοµένα που διαθέτουµε για την πιθανή εµφάνιση γρίπης µε τα γνωστά χαρακτηριστικά. Το 1977 εµφανίστηκε ένα ξέσπασµα ίωσης. στην Κίνα και στην Ινδία. Στην συνέχεια εξαπλώθηκε σε Ιταλία. υπολογίζεται ότι προσέβαλε περίπου το 50% του πληθυσµού όλης της γης. που όµως είναι αµφιλεγόµενο κατά πόσο µπορεί να συµπεριληφθεί στις πανδηµίες και να ληφθή υπόψη στην περιοδικότητα εµφάνισής τους. αλλά και της ανθρώπινης ιστορίας. το 25% εµφάνισε τα συµπτώµατα και ασθένησε. είναι αυτά που χρονολογούνται το 412 π.

Τα βρέφη µικρότερα των 8 µηνών δεν νοσούν. 2) Εξανθηµατικό στάδιο Την 4η µε 5η µέρα της νόσου. µε τον βήχα ή το φτέρνισµα και µέσω αντικειµένων που µολύνθηκαν πρόσφατα. Με τον τρόπο αυτό στοχεύουν στη διατήρηση της ετοιµότητας για τα πιθανά επικίνδυνα ξεσπάσµατα της γρίπης. φτερνίσµατα και καταρροή από την µύτη. τα οποία είναι: 1) Στάδιο πρόδροµο ή καταρροϊκό Με κύρια χαρακτηριστικά τον πυρετό.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·153 χοντα στελέχη ιών γρίπης. ✔ Ιλαρά Τι προκαλεί την ιλαρά Η ιλαρά οφείλεται στον ιό της ιλαράς. και που λίγοι άνθρωποι θα έχουν ανοσία σε αυτόν. που ανήκει στην οµάδα των παραµυξοϊών. Η ιλαρά εκδηλώνεται σε 3 στάδια. επιλέγουν ποια στελέχη ιού γρίπης πρέπει να περιληφθούν στο εµβόλιο του κάθε έτους. Για να αποτραπεί κάτι τέτοιο έχουν συσταθεί διεθνείς οµάδες επιστηµόνων και επαγγελµατιών υγειονοµικής περίθαλψης που η εργασία τους εστιάζεται στην έγκαιρη ανίχνευση τέτοιων ιών. Τη 2η µε 3η µέρα εµφανίζονται κάποιες χαρακτηριστικές κηλίδες. εάν η µητέρα τους είχε αντισώµατα κατά της ιλαράς κατά την διάρκεια της κύησης. είναι πιθανό να υποχωρήσει για λίγο ο πυρετός και µετά από 24 ώρες να ανέβει απότοµα. Πώς µεταδίδεται Μεταδίδεται κυρίως µε τα σταγονίδια που αποβάλλουν οι ασθενείς. που είναι ένας RNA ιός. οι κηλίδες του Κοplik. ο βήχας επιδεινώνεται και ταυτόχρονα εµφανίζεται εξάνθηµα που ξεκινά πίσω από τα αυτιά και το πρόσωπο και µέσα σε 2-3 ηµέρες. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους Έτσι κάθε χρόνο ελέγχουν πως µεταδίδεται η γρίπη στους ανθρώπινους και ζωικούς πληθυσµούς και σε συνεργασία µε τις αρχές δηµόσιας υγείας. ο πυ- 153 . 3) Στάδιο ανάρρωσης Αφού περάσουν 4 -5 ηµέρες από την εµφάνιση του εξανθήµατος. για να πούµε ότι θα µπορεί να προκαλέσει µια πανδηµία. εξαπλώνεται σε όλο το σώµα και τα άκρα. τον ξηρό και ερεθιστικό βήχα. τον ερεθισµό και το δάκρυσµα των µατιών. ενώ ταυτόχρονα θα είναι πολύ µεταδοτικό.

µέχρι και 6 µέρες µετά.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·154 ρετός υποχωρεί και το εξάνθηµα αρχίζει να εξαφανίζεται και παράλληλα παρατηρείται απολέπιση (ξεφλούδισµα). 154 Τι συµπτώµατα έχει η ανεµοβλογιά. ξεκούραση και καλή διατροφή. (αν αυτή είχε νοσήσει παλαιότερα). η εγκεφαλίτιδα κ.ά. Ο ιός της ανεµοβλογιάς µεταδίδεται µε σταγονίδια από την µύτη ή το στόµα. Την ανεµοβλογιά προκαλεί ο ιός της ανεµοβλογιάς. Μεταδίδεται πολύ εύκολα. σε ηλικία 15 µηνών και προφυλάσσει από την ιλαρά τα άτοµα που δεν έχουν νοσήσει. Υπάρχει τρόπος πρόληψης. ✔ Ανεµοβλογιά Τι προκαλεί την ανεµοβλογιά. οποίος ανήκει στην οµάδα των ερπητοϊών. όπως είναι η λαρυγγίτιδα. Μερικές φορές παρατηρείται διόγκωση (µεγαλώνουν) των λεµφαδένων και του σπλήνα. Οι φυσαλίδες αυτές έχουν διάµετρο 5-10 χιλιοστά και η βάση τους είναι κόκκινη. κάθε 2-4 χρόνια. Γίνεται εµβόλιο κατά της ιλαράς (µονοδύναµο) ή τριδύναµο εµβόλιο ιλαράς – ερυθράς . Κάποιος που νοσεί µπορεί να µεταδώσει τον ιό 2 µέρες πριν την εµφάνιση του εξανθήµατος. Το εξάνθηµα αυτό εµφανίζεται µε 2-4 διαδοχικά κύµατα. που περιέχουν τον ιό. µπορεί να παρατηρηθούν επιδηµίες ιλαράς. . Θεραπεία Για να ανακουφιστούν τα συµπτώµατα χορηγούνται αντιπυρετικά φάρµακα. που λέγονται εκθύσεις. Πολλές φορές υπάρχουν επιπλοκές. Σε χώρες που δεν εφαρµόζεται συστηµατικά το εµβόλιο της ιλαράς. Η περίοδος επώασης είναι 7-21 µέρες.παρωτίτιδας. Η αρρώστια παρουσιάζει ελαφρό πυρετό και σύντοµα εµφανίζονται οι χαρακτηριστικές φυσαλίδες στον κορµό το πρόσωπο και σε οποιοδήποτε σηµείο του δέρµατος. η πνευµονία. Πώς µεταδίδεται. Τα βρέφη που είναι µικρότερα των 6 µηνών έχουν µικρότερη πιθανότητα να αρρωστήσουν γιατί έχουν ακόµη αντισώµατα εναντίον της ανεµοβλογιάς από την µητέρα τους. Στην συνέχεια υποχωρούν και τα υπόλοιπα συµπτώµατα και βελτιώνεται η κατάσταση του ασθενούς.

Χρησιµοποιούντα αντιπυρετικά. Πολύ συχνά µπορεί να παρουσιαστεί βήχας. (ανοσοκατασταλµένα άτοµα) κινδυνεύουν περισσότερο από τις επιπλοκές και η ανεµοβλογιά µπορεί να είναι θανατηφόρα. Οι φυσαλίδες 4-5 µέρες µετά την εµφάνισή τους αρχίζουν να ξηραίνονται. Υπάρχει εµβόλιο που γίνεται σε ηλικία 12 µηνών.από µολυσµένη µητέρα σε παιδί κατά τον τοκετό . Συνήθως ο ασθενής αναρρώνει σε 6-8 ηµέρες. Το εµβόλιο δεν έχει ουσιαστικά καµία παρενέργεια και προστατεύει από την αρρώστια σε ποσοστό 80-90%. όχι όµως ασπιρίνη. µε άτοµο που φέρει τον ιό. ✔ Ηπατίτιδα Β Η ηπατίτιδα Β είναι ένα σοβαρό πρόβληµα για την υγεία. ρινίτιδα. η ηπατίτιδα. ξυραφάκια. Τα µικρότερα παιδιά περνούν την αρρώστια πιο ελαφρά από ό. Η σοβαρότητα της αρρώστιας µπορεί να διαφέρει από άτοµο σε άτοµο. εµφανίζουν χρόνια λοίµωξη. Ο έντονος κνησµός είναι ένα χαρακτηριστικό σύµπτωµα.χ. Σε ειδικές περιπτώσεις π. η πνευµονία. τότε εµφανίζει πολύ ελαφρά συµπτώµατα.τι τα µεγαλύτερα παιδιά ή οι ενήλικες. πόνος στο λαιµό και στην κοιλιά. µπορούµε να χορηγήσουµε έτοιµα αντισώµατα για να προστατεύσουµε τα άτοµα αυτά από την ανεµοβλογιά.α. σε νεογνά µητέρων που αρρώστησαν µε την γέννησή τους. γιατί µπορεί να προκαλέσει πρόβληµα στα παιδιά µε ανεµοβλογιά. Αν το παιδί είναι 1-12 χρονών χρειάζεται µια µόνο δόση. Οι ασθενείς που έχουν χρόνια λοίµωξη µπορεί να πάθουν κίρρωση του ήπατος ή καρκίνο του ήπατος. Υπάρχει θεραπεία. Αν είναι µεγαλύτερο χρειάζονται δύο δόσεις. Αν κάποιος που έχει εµβολιαστεί ασθενήσει από ανεµοβλογιά. χωρίς τη χρήση προφυλακτικού. κ. Ο ιός της ηπατίτιδας Β µπορεί να µεταδοθεί : • µε την σεξουαλική επαφή.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·155 Γι’ αυτό το λόγο δεν είναι και σταθερό το χρονικό διάστηµα που διαρκεί η ανεµοβλογιά. Τα άτοµα µε µειωµένο αµυντικό σύστηµα. • µε την κοινή χρήση συρίγγων κατά την χρήση ναρκωτικών . Υπάρχουν 2 δισεκατοµµύρια άνθρωποι που έχουν µολυνθεί παγκοσµίως και από αυτούς σχεδόν τα 350 εκατ. Η ανεµοβλογιά µπορεί να προκαλέσει επιπλοκές. όπως είναι οι µολύνσεις των φυσαλίδων. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους Υπάρχει τρόπος πρόληψης. 155 . η εγκεφαλίτιδα.µε την κοινή χρήση προσωπικών αντικειµένων όπως π. νυχοκόπτες κ. οδοντόβουρτσα.χ.ά.

Η ηπατίτιδα Β έχει περίοδο επώασης από 45-180 ηµέρες (χρόνος από τη στιγµή της µόλυνσης µέχρι την εµφάνιση συµπτωµάτων). Ποια µέτρα πρόληψης µπορούµε να λάβουµε για την ηπατίτιδα Β: Το καλύτερο µέτρο πρόληψης είναι ο εµβολιασµός. στο νεογνό µέσα στο πρώτο εικοσιτετράωρο της γέννησής του. Οι επαγγελµατίες υγείας (ιατροί. συρίγγων ή άλλων αντικειµένων όπως ξυραφάκια. ούτε από τον βήχα ή το φτέρνισµα. γιατί οι µητέρες που έχουν ηπατίτιδα Β µπορεί να µεταδώσουν τη νόσο στα παιδιά τους κατά τη διάρκεια του τοκετού. τότε είναι δυνατόν να χορηγηθούν ειδικά φάρµακα και το εµβόλιο της ηπατίτιδας Β. νοσηλευτές κ. από τις τουαλέτες ή την κοινωνική επαφή (χειραψία. ενώ οι υπόλοιπες περιπτώσεις δεν εµφανίζουν κανένα σύµπτωµα. Ήδη από το 1982 υπάρχει εµβόλιο που είναι ασφαλές και αποτελεσµατικό. Τι συµβαίνει αν κάποιος έχει ηπατίτιδα Β. Εάν παρά τις προφυλάξεις. Ένας φορέας συνήθως δεν έχει συµπτώµατα. Αυτό µειώνει σε πολύ µεγάλο ποσοστό την πιθανότητα µετάδοσης της ηπατίτιδας Β. νυχοκόπτες. Είναι αναγκαία η χρήση προφυλακτικού κατά τη σεξουαλική επαφή. που είναι εξαιρετικά σπάνιο λόγω των ελέγχων κατά την αιµοδοσία • Ο ιός της ηπατίτιδας Β ∆ΕΝ µεταδίδεται µε: το νερό. υπάρχει τρόπος προφύλαξης µε τη χορήγηση κατάλληλων φαρµάκων άµεσα. οδοντόβουρτσες. Εάν επιθυµεί κάποιος να κάνει τατουάζ ή τρύπηµα διαφόρων σηµείων του σώµατος χρειάζεται προσοχή γιατί µπορεί να µεταδοθεί από τις βελόνες αυτές. σε παιδιά. Αν είναι γνωστό από την αρχή ότι η µητέρα είναι φορέας. Κάποιος που εξακολουθεί να φέρει τον ιό στο αίµα του για διάστηµα µεγαλύτερο από 6 µήνες. όπως µπορεί να συµβεί σε προσωπικό νοσοκοµείου • όταν γίνεται τατουάζ • µε µεταγγίσεις αίµατος. φιλί). Υπάρχει περίπτωση να εµφανιστεί οξεία ηπατίτιδα µε εµφάνιση ίκτερου. από µαγειρικά σκεύη. εκτεθεί κάποιος στον ιό της ηπατίτιδας Β. ή την τροφή. 156 . ορίζεται ως χρόνιος φορέας ηπατίτιδας Β. Επίσης πρέπει να αποφεύγεται σε κάθε περίπτωση η κοινή χρήση βελονών.) χρειάζεται να εµβολιάζονται για την ηπατίτιδα Β. σε ποσοστό 30-50% ενηλίκων και ποσοστό λιγότερο από 10%.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·156 • µε τρύπηµα µε µολυσµένη βελόνα ή αιχµηρό αντικείµενο. αλλά φέρει τον ιό για χρόνια και µπορεί να τον µεταδώσει σε άλλους. αγκαλιά. Αν µία γυναίκα είναι έγκυος πρέπει να εξεταστεί για ηπατίτιδα Β. α.

4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·157 Οι χρόνιοι φορείς παρακολουθούνται για όλη τους τη ζωή. γενικά δεν χρειάζεται θεραπεία. απλός φορέας ή πάσχων από ενεργό ηπατίτιδα). υπάρχουν κάποια φάρµακα που δρουν ενισχύοντας την άµυνα του οργανισµού και µειώνοντας τον πολλαπλασιασµό του ιού της ηπατίτιδας Β. Εξετάσεις για ηπατίτιδα Β Πολλές φορές ένα άτοµο µε ηπατίτιδα Β µπορεί να µην έχει απολύτως κανένα σύµπτωµα και συνεπώς να φέρει την νόσο και να µπορεί να τη µεταδώσει χωρίς να το γνωρίζει. ώστε τελικά να επιβραδύνουν την ασθένεια. σε περίπτωση που αιµορραγήσει για κάποιο λόγο. ενυδάτωση σε περίπτωση εµετών). να καλύψει την ανοικτή πληγή. Αν κάποιος είναι φορέας ηπατίτιδας Β είναι καλό να φροντίσει να µην βάλει σε κίνδυνο τους συνανθρώπους του προσέχοντας ορισµένα πράγµατα. γιατί είναι πιθανό να εµφανίσουν χρόνια βλάβη στο ήπαρ. µε αποτέλεσµα την κίρρωση ήπατος ή τον καρκίνο του ήπατος. Την κατάσταση ενός φορέα είναι δυνατόν να την επιβαρύνει η κατάχρηση αλκοόλ. ξυραφάκια. να αποφύγει να έρθει το αίµα του σε επαφή µε άλλους και να καθαρίσει τις πιθανές σταγόνες αίµατος που µπορεί να έχουν πέσει στο πάτωµα ή κάπου αλλού µε αδιάλυτη χλωρίνη. που µπορούν ακόµα και να εκριζώσουν τον ιό της ηπατίτιδας Β. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους Θεραπεύεται η ηπατίτιδα Β και πώς. Φυσικά δεν πρέπει να γίνει αιµοδότης ή δωρητής οργάνων. νυχοκόπτες). οδοντόβουρτσες. Για τη χρόνια ηπατίτιδα Β.χ. Για την οξεία ηπατίτιδα Β. 157 . Υπάρχουν σπάνιες περιπτώσεις.χ. Σε κάθε περίπτωση χρειάζεται ιατρική παρακολούθηση. Υπάρχουν πολλές ειδικές εξετάσεις που δείχνουν αν κάποιος έχει ηπατίτιδα Β και πόσο σοβαρό είναι το πρόβληµα (οξεία ή χρόνια. όπως να µη µοιράζεται τα προσωπικά του αντικείµενα που µπορεί να φέρουν αίµα επάνω τους µε άλλους (π. εκτός από ξεκούραση και υποστηρικτικά µέτρα για την αντιµετώπιση των συµπτωµάτων (π.

ονοµάζουµε όλα τα συµπτώµατα µιας συγκεκριµένης ασθένειας. τσίµπηµα από κουνούπι 158 . Είναι µία ασθένεια που εµποδίζει τον οργανισµό να αµύνεται εναντίον σοβαρών µολύνσεων και ασθενειών. ότι η άµυνα του οργανισµού δεν είναι επαρκής για να αντιµετωπίσει παθογόνα µικρόβια. Η άµυνα του οργανισµού δεν µπορεί να τον προστατεύσει από τα παθογόνα µικρόβια. όπως αίµα. Η ανάπτυξη εµβολίου για το AIDS είναι δύσκολη προς το παρόν γιατί υπάρχουν πολλές µορφές του ιού σε έναν ασθενή. Προς το παρόν υπάρχουν φάρµακα που αναστέλλουν το πολλαπλασιασµό του ιού.Σύνδροµο επίκτητης ανοσολογικής ανεπάρκειας (Αquired Ιmmunodeficiency Syndrome) Τι σηµαίνει «Σύνδροµο επίκτητης ανοσολογικής ανεπάρκειας». καθώς και στο µητρικό γάλα. αλλά είναι φορείς της νόσου.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·158 AIDS . Οφείλεται στον ιό HIV που βρίσκεται στο αίµα. Πώς µεταδίδεται. • µπορεί να µεταδοθεί από ανθρώπους που φαίνονται υγιείς. που όµως είναι πολύ σπάνιο. • αν η µητέρα έχει AIDS ή είναι φορέας του ιού του AIDS µπορεί να µεταδοθεί στο έµβρυο • µπορεί να µεταδοθεί από την ανταλλαγή υγρών του σώµατος. γιατί γίνεται έλεγχος κατά την αιµοδοσία. σηµαίνει ότι δεν κληρονοµείται αλλά µπορεί να µεταδοθεί από άνθρωπο σε άνθρωπο. ή από µη αποστειρωµένα εργαλεία.• µε την κοινή χρήση συρίγγων. το σπέρµα και στα κολπικά υγρά των ανθρώπων που έχουν µολυνθεί. σπέρµα. Όµως δεν εξασφαλίζουν θεραπεία. • µε την σεξουαλική επαφή. Το AIDS ∆ΕΝ µεταδίδεται από: • τη χειραψία • τη θάλασσα ή την πισίνα • τις τουαλέτες ή άλλους κοινόχρηστους χώρους • το φαγητό • τα έντοµα. • µε τη µετάγγιση µολυσµένου αίµατος. Τι είναι. µόνο παρατείνουν την ζωή των ασθενών και η ασθένεια τελικά οδηγεί στον θάνατο. Σύνδροµο. όπως π.χ. Επίκτητη. . κολπικά υγρά και µητρικό γάλα κατά το θηλασµό. Πού οφείλεται. «Ανοσολογική ανεπάρκεια» σηµαίνει.

τότε θα πρέπει να επισκεφτεί τον ιατρό και να κάνει αιµατολογική εξέταση για το AIDS. Έτσι µόνο µπορεί να διαπιστώσει µε βεβαιότητα αν είναι φορέας και θα µπορέσει να λάβει έγκαιρα την κατάλληλη θεραπεία και φυσικά θα αποφύγει να τον µεταδώσει και σε άλλους ανθρώπους. Υπάρχουν συµπτώµατα. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους 159 . Αν κάποιος πιστεύει ότι έχει εκτεθεί στον ιό. Τα συµπτώµατα µπορεί να µοιάζουν µε αυτά άλλων κοινών ασθενειών.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·159 • Απλό φιλί (Το φιλί µπορεί να γίνει επικίνδυνο εάν ο φορέας του ιού έχει πληγές στο στόµα ή όταν τα ούλα του µατώνουν) Γενικά ο ιός του AIDS είναι αρκετά ευάλωτος και καταστρέφεται εύκολα έξω από το ανθρώπινο σώµα.

6 oC β. 160 2. από παθογόνους µύκητες β. καθώς οι ιδρωτοποιοί αδένες εκκρίνουν ιδρώτα και τα αγγεία του δέρµατος διαστέλλονται. Η φυσιολογική θερµοκρασία του ανθρώπινου σώµατος είναι: α. ο οργανισµός µας διατηρεί σταθερή την θερµοκρασία του: α.6 oC γ. γ. όταν εισέλθει στον οργανισµό µας ένας παθογόνος µικροοργανισµός. περίπου 38. όταν τρώµε κρέας που δεν είναι καλά ψηµένο. επειδή οι σκελετικοί µύες συστέλλονται και εκλύεται θερµότητα. γ. Η βιταµίνη Κ. µε το τσίµπηµα του κουνουπιού. β. ανάλογα µε την θερµοκρασία του περιβάλλοντος. . Με τα σταγονίδια του φτερνίσµατος ή του βήχα. 5. β. Να σηµειώσετε ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι σωστές και ποιες λανθασµένες: 1. ή παπούτσια µε άλλους.1 . που ζουν εκεί γ. γύρω στους 36.2) Α. ποικίλλει. Να επιλέξετε την σωστή απάντηση: 1. από βακτήρια. όταν προσβληθεί µεγάλος αριθµός ατόµων την ίδια χρονική περίοδο. Η οµοιόσταση είναι η ικανότητα του οργανισµού. χτένες. όταν προσβληθεί µεγάλος αριθµός ατόµων σε όλον τον κόσµο. µπορεί να µεταδοθεί ο ιός του AIDS. επειδή διαστέλλονται τα αιµοφόρα αγγεία του δέρµατος και συσπώνται οι ορθωτήρες µύες των τριχών. Λέµε ότι έχουµε επιδηµία γρίπης: α. παράγεται στο παχύ έντερο του οργανισµού µας: α. σε µία περιοχή. Όταν η εξωτερική θερµοκρασία αυξάνεται. γ. όταν µοιραζόµαστε πετσέτες. να διατηρεί σταθερές. 3. Β. β.4. Οι δερµατικές µυκητιάσεις µεταδίδονται: α. από το πλασµώδιο 4. τις συνθήκες του εξωτερικού του περιβάλλοντος. 2.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·160 1ο ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ (ΕΝΌΤΗΤΕς 4. την ίδια χρονική περίοδο.

ανοσολογική απόκριση. τον χρόνο που µεσολαβεί µεταξύ δύο µολύνσεων. που εµποδίζουν και καταπολεµούν τους µικροοργανισµούς. Τι σηµαίνει ότι ο ιός βρίσκεται σε λανθάνουσα κατάσταση.1): 161 . πυρετός. Με κάποια µικρόβια. κύτταρα «µνήµης». 4. υπάρχουν όµως και άλλα. Σε περίπτωση που διαταραχθεί η οµοιόσταση για µεγάλο χρονικό διάστηµα.3 Αµυντικοί µηχανισµοί του ανθρώπινου οργανισµού Λέξεις κλειδιά: αµυντικοί µηχανισµοί. Περίοδο επώασης ονοµάζουµε. ορός.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·161 3. τότε ο οργανισµός ασθενεί. ανοσία. φλεγµονή. συµβιώνει αρµονικά. φαγοκυττάρωση. Όλες οι λειτουργίες του ανθρώπινου οργανισµού ελέγχονται και ρυθµίζονται από το νευρικό και το αναπνευστικό σύστηµα. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους Γ. Οι αµυντικοί µηχανισµοί του οργανισµού µας διακρίνονται στον παρακάτω πίνακα (Πίνακας 4. όπως µάθαµε. που άλλα είναι παθογόνα και άλλα όχι. Γιατί οι επιστηµονικές απόψεις για τους ιούς συγκρούονται. αντίσωµα. Να αντιστοιχίσετε τους όρους της στήλης Α µε την στήλη Β: Α Πλασµώδιο Μύκητες Ιός Σαλµονέλα AIDS Β τροφική δηλητηρίαση Νόσος του ύπνου Ελονοσία Ασθένειες του δέρµατος ∆. από τα οποία χρειάζεται να προστατευθεί. ➤ Για τον σκοπό αυτό υπάρχουν συγκεκριµένοι αµυντικοί µηχανισµοί του οργανισµού µας. χωρίς να του δηµιουργούν πρόβληµα. 4. εµβόλιο. αντιγόνο. που προσπαθούν να εισέλθουν στο οργανισµό µας και τον βλάψουν. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Ο οργανισµός µας βρίσκεται σε ένα περιβάλλον γεµάτο µε µικρόβια. 5.

οι οποίοι καταλήγουν έξω από τον οργανισµό µας µε το βήχα.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·162 ΑΜΥΝΤΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ Α. η τοπική άνοδος της θερµοκρασίας στην περιοχή. ή το φτάρνισµα. 3. µεγάλες ποσότητες των κατάλληλων αντισωµάτων για το αντιγόνο αυτό. για να εξουδετερώσουν το κάθε αντιγόνο. Αν όµως προσβληθούµε για δεύτερη φορά από το ίδιο αντιγόνο.νοσία = δηλ. το εσωτερικό της µύτης. τότε. που περιέχει ένζυµα για την καταστροφή µικροβίων. δηµιουργεί ένα πολύ όξινο περιβάλλον που δεν µπορούν να αντέξουν οι περισσότεροι µικροοργανισµοί. Τα αντισώµατα είναι πρωτεϊνες φτιαγµένες από το οργανισµό µας. του στόµατος. 2. (α . iv) Φαγοκυττάρωση: καταστροφή εισβολέων (µικροβίων ή ιών) από ειδική οµάδα λευκοκυττάρων. έχει την κερατίνη στιβάδα και από τους ιδρωτοποιούς αδένες παράγεται ο ιδρώτας. που παγιδεύει τους µικροοργανισµούς. Το σάλιο και το δάκρυ περιέχουν ένζυµα που καταστρέφουν τα περισσότερα µικρόβια. σε περίπτωση γενικευµένης µόλυνσης. Κατά την ανοσολογική απόκριση: Ενεργοποιούνται ειδικά λευκοκύτταρα και παράγουν αντισώµατα. iii) Ουσίες µε αντιµικροβιακή δράση: ουσίες που παράγουν κύτταρα του οργανισµού και δρουν κατά των µικροβίων.ΕΙ∆ΙΚΟΙ ΑΜΥΝΤΙΚΟΙ µηχανισµοί: αναγνωρίζουν και «θυµούνται» τους εισβολείς – αντιγόνα. Βλεννογόνοι ιστοί: καλύπτουν κοιλότητες όπως. 162 Β. γεννητικών οργάνων. ii) Πυρετός: Η άνοδος της θερµοκρασίας του σώµατος. Το υδροχλωρικό οξύ που παράγεται στο στοµάχι. το πρήξιµο. ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΙ ΑΜΥΝΤΙΚΟΊ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΊ 1. ΓΕΝΙΚΟΙ ΑΜΥΝΤΙΚΟΙ µηχανισµοί: έχουν κοινή δράση για όλους τους µικροοργανισµούς. Αν προσβληθούµε για πρώτη φορά από ένα αντιγόνο. ειδικά. . 4. Τα συµπτώµατα της φλεγµονής είναι: ο πόνος. βλεφάρων. ειδικά κύτταρα «µνήµης» ενεργοποιούνται και παράγουν. ∆έρµα: φυσικός φραγµός. δεν νοσούµε). το κοκκίνισµα. ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΙ ΑΜΥΝΤΙΚΟΊ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΊ 1. Το αντιγόνο εξουδετερώνεται και γι’ αυτό δεν εµφανίζουµε συµπτώµατα ασθένειας. Έχουµε αποκτήσει ανοσία. i) Φλεγµονή: ενεργοποιείται µετά από την καταστροφή ιστών. 2. τότε η παραγωγή αντισωµάτων διαρκεί µερικές ηµέρες και γι’ αυτό εµφανίζουµε συµπτώµατα και είµαστε άρρωστοι. πολύ γρήγορα. Έχουν την ιδιότητα να εκκρίνουν βλέννα.

Τότε το περιεχόµενο του εµβολίου εισέρχεται στον οργανισµό µας. όπως η αµοιβάδα. όπως για παράδειγµα. Ο ορός µας προστατεύει µόνο για ένα µικρό χρονικό διάστηµα. Στην περίπτωση που έχουµε προσβληθεί. η δόση δεν είναι αρκετή για να νοσήσουµε και να εµφανίσουµε τα συµπτώµατα της ασθένειας. που ο ρόλος τους είναι η άµυνα του οργανισµού. ή υπάρχει η υπόνοια ότι έχουµε προσβληθεί από έναν παθογόνο µικροοργανισµό. Έτσι κάνοντας τον ορό λαµβάνουµε αντισώµατα. φαγοκυττάρωση: πρόκειται για µία διαδικασία κατά την οποία ορισµένα κύτταρα. ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ – ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ λευκοκύτταρα ή λευκά αιµοσφαίρια: κύτταρα του αίµατος. Οι επιστήµονες παρατήρησαν ότι όταν ο οργανισµός µας εκτεθεί σε νεκρούς µικροοργανισµούς ή σε τµήµατα τους. που θα εξουδετερώσουν το µικρόβιο αυτό. που εισέρχεται στο σώµα µας. 163 . που είχε µολυνθεί από το µικρόβιο αυτό. Με τη βοήθεια ενός λυσοσώµατος και των ενζύµων που περιέχει. δεν θα αρρωστήσουµε. Εποµένως δεν έχουµε κύτταρα «µνήµης» ώστε να αντιµετωπίσουµε το µικρόβιο αν προσβληθούµε κι άλλη φορά. Τι είναι ο ορός. χρειάζεται να προστατευτούµε άµεσα. και κύτταρα µνήµης. για τον οποίο εµβολιαστήκαµε. όµως. αυτά που κάνουν φαγοκυττάρωση και αυτά που παράγουν αντισώµατα. Τι είναι το εµβόλιο. Τότε χρησιµοποιούµε τον ορό. γιατί θα έχουµε αποκτήσει ανοσία. που έχει όταν προσβληθεί από έναν ζωντανό µικροοργανισµό. Τι συµβαίνει όταν εµβολιαστούµε. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους Το εµβόλιο είναι µία ποσότητα νεκρών ή ανενεργών µικροοργανισµών ή τµηµάτων τους. τότε µπορεί να έχει παρόµοια αντίδραση. µε αυτήν. που έχουµε εκτεθεί στο µικρόβιο.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·163 Πώς γεννήθηκε η ιδέα του εµβολίου. διασπούν και καταστρέφουν το ξένο σώµα. όµως δεν ενεργοποιείται το ανοσοποιητικό µας σύστηµα. δηµιουργούν µία εσοχή στην κυτταρική τους µεµβράνη και παγιδεύουν ένα ξένο κύτταρο ή µικροσωµατίδιο. Υπάρχουν αρκετές κατηγορίες λευκοκυττάρων. τρέφονται µε αυτό τον τρόπο. Έτσι την δεύτερη φορά που θα εκτεθούµε στον µικροοργανισµό. Επίσης πρωτόζωα. Έτσι γεννήθηκε η ιδέα του εµβολίου. Τα αντισώµατα έχουν ληφθεί από έναν άλλον ζωικό οργανισµό. γνωστά ως φαγοκύτταρα. όπως ο τέτανος. προκαλείται ανοσολογική απόκριση δηλαδή παράγονται αντισώµατα. ο οποίος περιέχει έτοιµα αντισώµατα για το συγκεκριµένο µικρόβιο. Πότε πρέπει να χορηγείται.

τότε αναγνωρίζεται από τον οργανισµό το αντιγόνο και ξεκινά η ανοσολογική αντίδραση. την οποία το σώµα θεωρεί ξένη και είναι ικανή να προκαλέσει στον οργανισµό ανοσολογική απόκριση. ∆ηλαδή. (προσοχή! δεν θα πρέπει να τα συγχέουµε µε τα ειδικά λευκοκύτταρα. ενεργοποιείται αφού εισέλθει το µικρόβιο στο σώµα µας και έχει κοινή δράση απέναντι σε όλα τα µικρόβια. Ο πυρετός και η φλεγµονή είναι µηχανισµοί. Γιατί δεν νοσούµε την δεύτερη φορά που προσβαλλόµαστε από τον ίδιο µικροοργανισµό. Όταν έχουµε πυρετό ανεβαίνει η θερµοκρασία του σώµατος. αντίσωµα: µία πρωτεΐνη που παράγεται από µία ειδική κατηγορία λευκοκυττάρων. µε σκοπό να το εξουδετερώσει.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·164 αντιγόνο: (αντί + γένος): ονοµάζουµε οποιαδήποτε ουσία. . ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. η τοπική άνοδος της θερµοκρασίας στην περιοχή. 2. αφού έχει εισέλθει ο παθογόνος µικροοργανισµός στο σώµα µας και δεν έχουν κάποια εξειδίκευση ανάλογα µε το µικρόβιο. Η φλεγµονή ενεργοποιείται µετά από την καταστροφή ιστών. το πρήξιµο. τα οποία καταστρέφουν τους εισβολείς. 164 3. Ο πυρετός είναι ένας αµυντικός µηχανισµός του οργανισµού στην περίπτωση γενικευµένης µόλυνσης. ώστε να ταιριάζει µε το αντιγόνο. που είναι ειδικός µηχανισµός και οδηγεί στην παραγωγή αντισωµάτων). το κοκκίνισµα. ∆ηλαδή. Έτσι ενεργοποιούνται ειδικά λευκοκύτταρα τα οποία παράγουν αντισώµατα. Η φαγοκυττάρωση είναι γενικός ή ειδικός αµυντικός µηχανισµός. που ενεργοποιούνται. Αν προσβληθούµε για πρώτη φορά από ένα αντιγόνο. Ποια κύτταρα την επιτελούν. είναι εσωτερικοί γενικοί αµυντικοί µηχανισµοί. Η φαγοκυττάρωση είναι εσωτερικός γενικός αµυντικός µηχανισµός. Τι είναι η φλεγµονή και τι ο πυρετός. Φαγοκυττάρωση κάνει µία κατηγορία λευκοκυττάρων. όπως το κλειδί στην κλειδαριά. τα οποία ενεργοποιούνται κατά την ανοσολογική απόκριση.6oC. πάνω από την φυσιολογική που είναι κατά µέσο όρο στους 36. Εµφανίζει συγκεκριµένα συµπτώµατα τα οποία είναι ο πόνος.

µεγάλες ποσότητες των κατάλληλων αντισωµάτων για το αντιγόνο αυτό. Τότε χρησιµοποιούµε τον ορό. Έτσι αν προσβληθούµε για δεύτερη φορά. ή υπάρχει η υπόνοια ότι έχουµε προσβληθεί από έναν παθογόνο µικροοργανισµό. Όταν εισέρχεται το περιεχόµενο του εµβολίου στον οργανισµό µας. Τα κύτταρα «µνήµης» είναι αυτά που µας δίνουν την δυνατότητα να αποκτούµε ανοσία και να µην νοσούµε από το ίδιο αντιγόνο δεύτερη φορά. δεν θα αρρωστήσουµε. 6. Πολλές ασθένειες που ταλαιπωρούσαν για χρόνια την ανθρωπότητα. Στην περίπτωση που έχουµε προσβληθεί. Το εµβόλιο είναι µία ποσότητα νεκρών ή ανενεργών µικροοργανισµών ή τµηµάτων τους. Έτσι την δεύτερη φορά που θα εκτεθούµε στον µικροοργανισµό. Παράλληλα µε τα αντισώµατα. Για ποιο λόγο κάνουµε εµβόλια. χρειάζεται να κάνουµε ορό. Εποµένως δεν έχουµε κύτταρα «µνήµης» ώστε να αντιµετωπίσουµε το µικρόβιο αν προσβληθούµε κι άλλη φορά.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·165 Αυτό διαρκεί µερικές ηµέρες και γι’ αυτό νοσούµε. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους 4. η δόση δεν είναι αρκετή για να νοσήσουµε και να εµφανίζουµε τα συµπτώµατα της ασθένειας. µε την χρήση των εµβολίων. από τον ίδιο µικροοργανισµό. τα ειδικά κύτταρα «µνήµης» ενεργοποιούνται και παράγουν. αν προσβληθούµε για δεύτερη φορά. Το αντιγόνο εξουδετερώνεται άµεσα και γι’ αυτό δεν εµφανίζουµε συµπτώµατα ασθένειας. όµως. πολύ γρήγορα. ∆εν έχει νόηµα να κάνουµε τον ορό προληπτικά. αλλά θα έχουµε αποκτήσει ανοσία. Για το λόγο αυτόν. τα ειδικά κύτταρα «µνήµης» ενεργοποιούνται και παράγουν. Ο ορός µας προστατεύει µόνο για ένα µικρό χρονικό διάστηµα. Ποιος είναι ο ρόλος των κυττάρων «µνήµης». που είχε µολυνθεί από το µικρόβιο αυτό. προκαλείται ανοσολογική απόκριση δηλαδή. και κύτταρα µνήµης. ο οργανισµός µας παράγει και κύτταρα «µνήµης». Τα εµβόλια γίνονται µε σκοπό την πρόληψη από ορισµένες ασθένειες. Έχει νόηµα να τον χορηγούµε προληπτικά. πολύ γρήγορα. παράγονται αντισώµατα. Το αντι- 165 . που θα εξουδετερώσουν το µικρόβιο. αλλά δεν θα ενεργοποιείται το ανοσοποιητικό µας σύστηµα. που έχουµε εκτεθεί στο µικρόβιο. όπως ο τέτανος. για τον οποίο εµβολιαστήκαµε. εξαφανίστηκαν. Γιατί όταν υπάρχει η υπόνοια ότι έχουµε µολυνθεί από ένα µικρόβιο. Ένα τέτοιο παράδειγµα είναι η ευλογιά. ο οποίος περιέχει έτοιµα αντισώµατα για το συγκεκριµένο µικρόβιο. από τον ίδιο µικροοργανισµό. γιατί µε τον ορό λαµβάνουµε αντισώµατα. 5. µεγάλες ποσότητες των κατάλληλων αντισωµάτων για το αντιγόνο αυτό. χρειάζεται να προστατευτούµε άµεσα. Έχουµε αποκτήσει ανοσία για το αντιγόνο αυτό. Τα αντισώµατα έχουν ληφθεί από έναν άλλον ζωικό οργανισµό.

Το σάλιο και το δάκρυ περιέχουν ένζυµα που καταστρέφουν τα περισσότερα µικρόβια. Βλεννογόνοι ιστοί: καλύπτουν κοιλότητες όπως. 2. 7. ∆εν έχουν καµία εξειδίκευση. που αποτελεί φυσικό φραγµό. 4. Το δέρµα. Σε αυτούς οφείλεται επίσης και η παραγωγή κυττάρων «µνήµης». Οι γενικοί αµυντικοί µηχανισµοί έχουν κοινή δράση για όλους τους µικροοργανισµούς. 166 . το εσωτερικό της µύτης. Έχουν την ιδιότητα να εκκρίνουν βλέννα. 3. 1. βλεφάρων. έχει την κερατίνη στιβάδα και τους ιδρωτοποιούς αδένες από τους οποίους παράγεται ο ιδρώτας. που δεν µπορούν να αντέξουν οι περισσότεροι µικροοργανισµοί. για κάθε παράγοντα που αναγνωρίζει ως ξένο ο οργανισµός µας). Αντίθετα οι ειδικοί αµυντικοί µηχανισµοί έχουν ειδική δράση για το κάθε αντιγόνο (δηλ. του στόµατος. τα οποία ενεργοποιούνται την δεύτερη φορά που µας προσβάλλει το ίδιο αντιγόνο και έτσι παράγονται αµέσως τα κατάλληλα αντισώµατα. δηµιουργεί ένα πολύ όξινο περιβάλλον.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·166 γόνο εξουδετερώνεται άµεσα και γι’ αυτό δεν εµφανίζουµε συµπτώµατα ασθένειας. που περιέχει ένζυµα. ή το φτάρνισµα. 8. Σε τι διαφέρουν οι γενικοί από τους ειδικούς αµυντικούς µηχανισµούς. Ποιοι είναι οι εξωτερικοί αµυντικοί µηχανισµοί. που παγιδεύει τους µικροοργανισµούς και τελικά καταλήγουν έξω από τον οργανισµό µε το βήχα. γεννητικών οργάνων. µε αποτέλεσµα να αποκτούµε ανοσία. για την καταστροφή µικροβίων. Σε αυτούς οφείλεται η αναγνώριση του αντιγόνου και η παραγωγή εξειδικευµένων αντισωµάτων. Το υδροχλωρικό οξύ που παράγεται στο στοµάχι.

4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·167 ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ–AΠANTHΣEIΣ 1. Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας. και µε τον ιδρώτα. µε το δέρµα. έξω από τον οργανισµό µας. ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΉΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. γιατί έτσι ο οργανισµός αναγνωρίζει και εξουδετερώνει τους παθογόνους µικροοργανισµούς που εισέρχονται σε αυτόν και προσπαθούν να µεταβάλλουν τις συνθήκες του εσωτερικού του περιβάλλοντος. Στην ουσία το ανοσοποιητικό σύστηµα είναι ένας ιδιαίτερος οµοιοστατικός µηχανισµός. 167 . φαγοκυττάρωση. ιδρώτας. φαγοκυττάρωση. δέρµα. Είναι οι αµυντικοί µηχανισµοί οµοιοστατικοί µηχανισµοί. αντισώµατα. τα οποία θα καταστρέψουν αρκετούς. Μπορείτε να τοποθετήσετε τους παρακάτω αµυντικούς µηχανισµούς ανάλογα µε τη σειρά που θα ενεργοποιηθούν την πρώτη φορά που προσβληθούµε από ένα µικρόβιο. Απάντηση: Όπως µάθαµε η βλέννα παγιδεύει τα µικρόβια. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους Αντισώµατα. Εάν ξεφύγει και φθάσει στον βλεννογόνο της µύτης. που κάνουν φαγοκυττάρωση. Εποµένως η σειρά είναι: δέρµα. Στην συνέχεια θα ενεργοποιηθούν οι ειδικοί εσωτερικοί µηχανισµοί και θα αναγνωριστεί ο µικροοργανισµός. κύτταρα «µνήµης». λευκοκύτταρα Ένας µικροοργανισµός πρώτα θα έρθει αντιµέτωπος µε τους εξωτερικούς αµυντικούς µηχανισµούς. άρα φυσώντας την µύτη µας προωθούµε την βλέννα. που περιέχει τα µικρόβια. Εάν κάποιοι ξεφύγουν και εισέλθουν στον οργανισµό µας τότε θα έρθουν αντιµέτωποι µε τους γενικούς εσωτερικούς µηχανισµούς και µε τα λευκοκύτταρα. βλεννογόνος µύτης. 2. που περιέχει ένζυµα που µπορεί να τον καταστρέψουν. βλεννογόνος της µύτης. Γνωρίζοντας τον ρόλο του βλεννογόνου ως εξωτερικού αµυντικού µηχανισµού στο σώµα µας να εξηγήσετε το λόγο για τον οποίο οι µητέρες συχνά παροτρύνουν τα µικρά παιδιά να φυσούν συνέχεια τη µύτη τους σε περίπτωση που κρυώσουν. κύτταρα «µνήµης». τότε θα παγιδευτεί στην βλέννα και θα προωθηθεί έξω από τον οργανισµό µας. ιδρώτας. Έτσι από µία άλλη ειδική κατηγορία λευκοκυττάρων θα παραχθούν τα κατάλληλα αντισώµατα και τα κύτταρα «µνήµης». ∆ηλαδή.

που θα βρίσκονται εκεί και να την καλύψουµε. τότε µάλλον θα εξασθενήσει η άµυνά του. µέχρι να πολλαπλασιαστούν τα κύτταρα της επιδερµίδας και να κλείσει. ώστε να παραχθούν αντισώµατα. ενώ ο οργανισµός µας έχει προσβληθεί από παθογόνα µικρόβια (που είναι ζωντανά). 168 . Να εξηγήσετε γιατί είναι σκόπιµο. Μπορείτε να εξηγήσετε γιατί συµβαίνει αυτό. αλλά χρειάζεται ένα χρονικό διάστηµα µέχρι να ενεργοποιηθεί η ανοσολογική αντίδραση και να αποκτήσουµε ανοσία. οι οποίοι αναγνωρίζονται από το ανοσοποιητικό σύστηµα ως αντιγόνα και έχει σαν σκοπό να ενεργοποιήσει την ανοσολογική απόκριση. από τυχόν µικρόβια. 3. ο εµβολιασµός δεν θα το βοηθήσει. µετά από έναν τραυµατισµό του δέρµατος. αντί τα παθογόνα µικρόβια. για τον συγκεκριµένο µικροοργανισµό. Άρα σε αυτήν την περίπτωση η χρήση του εµβολίου µπορεί να τον βλάψει. Απάντηση: Το εµβόλιο περιέχει νεκρούς ή ανενεργούς µικροοργανισµούς. εάν ένα άτοµο πάσχει ήδη από µία ασθένεια. γιατί τα αντισώµατα που θα παράγει. µπορεί και να το βλάψει. Όταν κοπούµε µε ένα αιχµηρό αντικείµενο π.χ. για να µην επιτρέψουµε να εισέλθουν στο σώµα µας µικρόβια. ένα µαχαίρι. θα εξουδετερώνουν τα αντιγόνα του εµβολίου. που προστατεύει τον οργανισµό µας και έτσι µπορούν να εισέλθουν παθογόνοι µικροοργανισµοί.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·168 2. αφού καθαρίσουµε την πληγή. να απολυµάνουµε την περιοχή της πληγής. Η προστασία που αναπτύσσουµε από ένα εµβόλιο έναντι µιας µικροβιακής ασθένειας δεν ξεκινά αµέσως. Αντιθέτως. τότε διακόπτεται η συνέχεια του δέρµατος. Απάντηση: Μάθαµε ότι το δέρµα είναι ένας από τους εξωτερικούς αµυντικούς µηχανισµούς του ανθρώπινου οργανισµού και αποτελεί ένα φυσικό φραγµό στην είσοδο των µικροβίων στον οργανισµό µας. Εάν εµείς κάνουµε το εµβόλιο. να την καλύψουµε και να µην την αφήσουµε εκτεθειµένη. Συνεπώς. Είναι λοιπόν σκόπιµο.

ο πόνος. 5. συµβιώνει µε αυτά β. σκοτώνει τα µικρόβια. το πρήξιµο. α. Τα αντισώµατα είναι: α. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους 2. τα οποία είναι σε άµεση επαφή µε το εξωτερικό περιβάλλον. που ο οργανισµός µας αναγνωρίζει ως ξένες. που εξουδετερώνουν συγκεκριµένα µικρόβια. η τοπική άνοδος της θερµοκρασίας. 169 . Ποιο από τα παρακάτω αποτελεί γενικό εσωτερικό αµυντικό µηχανισµό. Ο κόσµος γύρω µας είναι γεµάτος µικρόβια γι’ αυτό ο οργανισµός µας: α. ο πυρετός β. ειδικές πρωτεϊνες. τα αντισώµατα 3. Με ποιους τρόπους επιτυγχάνεται στον άνθρωπο. Η βλέννα που παράγεται από τους βλεννογόνους. 3. η φαγούρα. 2. το πρήξιµο και ο πυρετός β. ο βλεννογόνος της µύτης γ. το κοκκίνισµα. Γ. οµάδα ειδικών λευκοκυττάρων β. για να αντιµετωπίσουµε ένα µικρόβιο που εισήλθε στον οργανισµό µας. το κοκκίνισµα. Τα συµπτώµατα της φλεγµονής είναι: α. ουσίες ξένες που εισέρχονται στον οργανισµό µας γ. το πρήξιµο και ο ιδρώτας γ. Ο ορός περιέχει νεκρά τµήµατα ή νεκρούς παθογόνους µικροοργανισµούς. 1. Πώς προστατεύεται το πεπτικό και το γεννητικό µας σύστηµα. Τι είναι η ανοσία.3) Α.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·169 2ο ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ (ENOTHTA 4. 4. για να γίνουµε «καλά». Κάνουµε εµβόλιο: α. 4. τα αντιµετωπίζει µε εξωτερικούς και εσωτερικούς αµυντικούς µηχανισµούς γ. και το α και το β. Να επιλέξεις την σωστή απάντηση: 1. Ποια από τις παρακάτω προτάσεις είναι σωστή και ποια λανθασµένη. ∆. 5. Οι ουσίες µε αντιµικροβιακή δράση και η φαγοκυττάρωση είναι εξειδικευµένοι αµυντικοί µηχανισµοί. Τα αντισώµατα παράγονται από ειδικά λευκοκύτταρα. Τα αντιγόνα είναι ουσίες. προληπτικά. β. όταν είµαστε άρρωστοι Β. για να µην νοσήσουµε από κάποια ασθένεια γ.

➤ Όταν κάποιος χρησιµοποιεί µία ουσία συνεχώς. ➤ Είναι σηµαντικό να κατανοήσουµε ότι όταν ο χρήστης σταµατήσει να κάνει χρήση της ουσίας. που για να τα αντιµετωπίσει χρειάζεται οπωσδήποτε να λάβει την ουσία αυτή. . στην οποία βρίσκεται ο χρήστης. είναι η ψυχοσωµατική κατάσταση στην οποία βρίσκεται ο χρήστης και δυσκολεύεται να ελέγξει την επιθυµία του να χρησιµοποιήσει την ουσία αυτή. που προκαλούν εθισµό. σωµατική εξάρτηση ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ 170 ➤ Η πρόοδος της επιστήµης βοήθησε αρκετά για να εξαφανιστούν ή να περιοριστούν αρκετές ασθένειες. που ταλαιπωρούσαν για αιώνες τους ανθρώπους. ➤ Όταν µία εξαρτησιογόνος ουσία χρησιµοποιείται για µεγάλο χρονικό διάστηµα συνεχώς. ➤ Το σύνδροµο στέρησης. ➤ Πολύ σύντοµα ο χρήστης αποκτά ψυχική εξάρτηση. ➤ Ο εθισµός. που προκαλούνται από τις κακές συνήθειες και από την κατανάλωση ουσιών.4 Τρόπος ζωής και ασθένειες Λέξεις – κλειδιά: εξαρτησιογόνες ουσίες. εθισµός. ονοµάζονται εξαρτησιογόνες ουσίες. ➤ Οι ουσίες που προκαλούν εξάρτηση. ➤ Ένα µεγάλο πρόβληµα δηµιουργείται πλέον από τις ασθένειες. Οι ουσίες αυτές διαταράσσουν την οµοιόσταση του οργανισµού.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·170 4. τότε. δηλαδή. ➤ Η σωµατική εξάρτηση είναι η κατάσταση. η έλλειψη της ουσίας του προκαλεί άγχος και νευρικότητα. πρέπει να αυξήσει την δόση που λαµβάνει. του ενδοκρινικού κ. τότε ο οργανισµός αναπροσαρµόζεται και έτσι µπορεί να καταπολεµηθεί ο εθισµός. αναγκάζοντας τον χρήστη να ξαναπάρει την ουσία για να αισθανθεί καλύτερα. ➤ Η ψυχική και η σωµατική εξάρτηση υπάρχουν ταυτόχρονα. όταν διακόψει την χρήση της ουσίας και εµφανίζει αντίθετα συµπτώµατα από αυτά που του προκαλεί η ουσία. υφίσταται πολλές και έντονες σωµατικές µεταβολές ή δυσλειτουργίες της καρδιάς. γιατί επηρεάζουν την λειτουργία του νευρικού συστήµατος. είναι µία σοβαρή διαταραχή κατά την οποία ο χρήστης.ά. που έχουν σχέση µε τον τρόπο ζωής. οδηγεί στον εθισµό. ψυχική εξάρτηση. σύνδροµο στέρησης. τότε τα αποτελέσµατά της µειώνονται και έτσι για να επιτύχει το ίδιο αποτέλεσµα. που έχει διακόψει τη χρήση µιας ουσίας. ∆ηλαδή τις ασθένειες. του αναπνευστικού συστήµατος.

Σε τι διαφέρει η ψυχική εξάρτηση από την σωµατική. 4. Τι είναι το σύνδροµο στέρησης. οδηγούν στην εµφάνιση πολλών σοβαρών ασθενειών. η παχυσαρκία και προβλήµατα στο κυκλοφορικό σύστηµα. ο καρκίνος. όταν διακόψει την χρήση της ουσίας και εµφανίζει αντίθετα συµπτώµατα από αυτά που του προκαλεί η ουσία. Τι ονοµάζουµε εθισµό. όπως οι καρδιοπάθειες. είναι µία κατάσταση που προκαλείται από την έλλειψη της ουσίας. είναι µία σοβαρή διαταραχή κατά την οποία ο χρήστης. Συνήθειες όπως η υπέρµετρη κατανάλωση οινοπνευµατωδών ποτών. να βιώσει ο χρήστης τις δυσάρεστες καταστάσεις. το κάπνισµα. 2. που έχει διακόψει τη χρήση µιας ουσίας. του αναπνευστικού συστήµατος. η καθιστική ζωή. 3. η κακή και µη ισορροπηµένη διατροφή. που για να τα αντιµετωπίσει χρειάζεται οπωσδήποτε να λάβει την ουσία αυτή. υφίσταται πολλές και έντονες σωµατικές µεταβολές ή δυσλειτουργίες της καρδιάς. είναι η ψυχοσωµατική κατάσταση στην οποία βρίσκεται ο χρήστης και δυσκολεύεται να ελέγξει την επιθυµία του να χρησιµοποιήσει την ουσία αυτή. που προκαλεί το σύνδροµο στέρησης και να τις ξεπεράσει. του ενδοκρινικού κ. ως οι σοβαρότερες αιτίες για την κακή υγεία του ανθρώπου. θεωρούνται σύµφωνα µε τον Παγκόσµιο Οργανισµό Υγείας. 171 . Μπορείτε να αναφέρετε ποιες συνήθειες της καθηµερινής ζωής του ανθρώπου είναι δυνατόν να οδηγήσουν σε πολύ σοβαρές ασθένειες. Η σωµατική εξάρτηση είναι η κατάσταση. Ο εθισµός. κατά την οποία ο χρήστης αισθάνεται άγχος και νευρικότητα.ά. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. Ο εθισµός προκαλείται όταν µία εξαρτησιογόνος ουσία χρησιµοποιείται για µεγάλο χρονικό διάστηµα συνεχώς. στην οποία βρίσκεται ο χρήστης.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·171 ➤ Πρέπει όµως για κάποιο διάστηµα. η έλλειψη άσκησης. Η ψυχική εξάρτηση. Το σύνδροµο στέρησης. ➤ Το αλκοόλ και το κάπνισµα.

όταν ποιούµε ένα ποτήρι ουίσκι ή δύο ποτήρια µπύρα (υποθέστε ότι τα δύο ποτήρια είναι της ίδιας χωρητικότητας) β. Υποθέτουµε ότι η χωρητικότητα των ποτηριών είναι Α ml. να ποιούµε ένα ποτήρι ρούµι. Τι είναι καλύτερο για να µην επιβαρύνουµε τον οργανισµό µας µε πολύ αλκοόλ. Πότε θα υπάρχει στο αίµα µας περισσότερη αλκοόλη. στην οποία βρίσκεται ο χρήστης. όταν διακόψει την χρήση της ουσίας και εµφανίζει αντίθετα συµπτώµατα από αυτά που του προκαλεί η ουσία. που για να τα αντιµετωπίσει χρειάζεται οπωσδήποτε να λάβει την ουσία αυτή. Γι’ αυτό πολλές φορές χρειάζεται βοήθεια και υποστήριξη από κατάλληλο και ειδικό προσωπικό. Με ποιον τρόπο πιστεύετε ότι συνδέεται η εµφάνιση του καρκίνου µε την κατανάλωση αλκοολούχων ποτών. είναι αδύνατο να ξεπεράσει τον εθισµό και να µην την ξαναχρησιµοποιήσει πια. 2. Απάντηση: α) Οι αλκοολικοί βαθµοί εκφράζουν τα ml της αλκοόλης που περιέχονται σε 100ml οινοπνευµατώδους ποτού. Εάν κάποιος έχει εθιστεί σε κάποια ουσία. (υποθέστε ότι τα ποτήρια είναι της ίδιας χωρητικότητας) γ. Να συµβουλευτείτε στο παράρτηµα τον «Ευρωπαϊκό κώδικα κατά του καρκίνου». Η σωµατική εξάρτηση είναι η κατάσταση. που προκαλεί το σύνδροµο στέρησης και να τις ξεπεράσει. Με βάση τον πίνακα του σχολικού βιβλίου να απαντήσετε τις ερωτήσεις που ακολουθούν: α. Είναι σηµαντικό να κατανοήσουµε ότι όταν ο χρήστης σταµατήσει να κάνει χρήση της ουσίας. είναι µία κατάσταση που προκαλείται από την έλλειψη της ουσίας. να βιώσει ο χρήστης τις δυσάρεστες καταστάσεις. κατά την οποία ο χρήστης αισθάνεται άγχος και νευρικότητα. Τότε η ποσότητα της αλκοόλης σε δύο ποτήρια µπίρα υπολογίζεται ως εξής: 172 . Απάντηση: Η ψυχική εξάρτηση.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·172 5. Ποια είναι διαφορά της ψυχικής εξάρτησης από τη σωµατική. ή δέκα ποτήρια µπύρα. ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. τότε ο οργανισµός αναπροσαρµόζεται και έτσι µπορεί να καταπολεµηθεί ο εθισµός. Πρέπει όµως για κάποιο διάστηµα.

6 x A ml. θα ακολουθήσουµε το ίδιο τρόπο που ακολουθήσαµε και παραπάνω. στο αίµα µας θα έχουµε περισσότερη ποσότητα αλκοόλης όταν ποιούµε ένα ποτήρι ουίσκι.4 x A ml. 173 . ένα ποτήρι ρούµι περιέχει λίγο περισσότερη αλκοόλη από 10 ποτήρια µπύρα. Άρα. περιέχουν. 10 ποτήρια µπύρας: 10 x 5/100 x A = 0. Ανάλογα υπολογίζουµε και την αλκοόλη για το ένα ποτήρι ουίσκι: Ποσότητα αλκοόλης = 40 x Α ml /100 ml = 0. 0.05xΑ ml.5 x A ml 1 ποτήρι ρούµι: 1x 60 / 100 x Α = 0. άρα τα δύο. Εποµένως. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους β) Για να υπολογίσουµε πόση ποσότητα αλκοόλης έχουν τα 10 ποτήρια µπύρα και το ένα ποτήρι ρούµι. περιέχει το ένα ποτήρι µπύρας.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·173 Ποσότητα αλκοόλης = αλκοολικοί βαθµοί(ml)xΑ(ml) / 100ml = 0.1x Α ml.

µε το γράµµα (Λ) αν είναι λανθασµένες: Απάντηση: α. Εµβόλιο είναι η µικρή ποσότητα νεκρών ή ανενεργών µικροοργανισµών που εισάγεται σε έναν άνθρωπο µε σκοπό να αποκτήσει ανοσία. όπως είναι τα εστιατόρια. Να χαρακτηρίσετε τις παρακάτω προτάσεις µε το γράµµα (Σ). Κατά τη διάρκεια αυτής ορισµένα λευκοκύτταρα παράγουν ειδικές πρωτεϊνες. ότι αν βρεθεί σε έναν τέτοιο χώρο. απαγορεύεται να εργάζονται σε χώρους. ∆εδοµένου ότι η γρίπη και το κρυολόγηµα είναι µερικές από τις ασθένειες (ιώσεις). 174 . 4. η ανοσολογική απόκριση. Απάντηση: Τις ασθένειες είναι προτιµότερο να τις αντιµετωπίζουµε µε πρόληψη παρά µε θεραπεία. να εξηγήσετε γιατί είναι επικίνδυνο να επισκέπτεστε πολυσύχναστους κλειστούς χώρους. Σ. Πιστεύετε ότι αυτό το άτοµο θα µπορούσε να εργάζεται σε εστιατόριο. γ. Να συµπληρώσετε µε τις κατάλληλες λέξεις τα κενά στο παρακάτω κείµενο. β. ε. 3. αν είναι σωστές ή. αν για παράδειγµα µετά την τουαλέτα δεν πλύνουν καλά τα χέρια τους. Λ. ξεκινά µία σειρά αντιδράσεων. Σ.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·174 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ EΠANAΛHΠTIKEΣ EPΩTHΣEIΣ ΤΟΥ ΣXOΛIKOY ΒΙΒΛΙΟΥ 1. τα αντισώµατα. δ. Λ. Τα κόπρανα ενός ατόµου που έχει προσβληθεί από τύφο είναι γεµάτα από το βακτήριο που ευθύνεται γι’ αυτήν την ασθένεια. 2. Απάντηση: Επειδή υπάρχει ο κίνδυνος αυτά τα άτοµα να µεταδώσουν πολύ εύκολα την ασθένεια σε άλλους. Απάντηση: Ο αέρας σε έναν πολυσύχναστο και κλειστό χώρο δεν ανανεώνεται σωστά. που µεταδίδονται µε σταγονίδια του αέρα. θα την µεταδώσει εύκολα σε πολλά άλλα άτοµα. Ο οργανισµός που έχει προσβληθεί από ένα αντιγόνο αποκτά ανοσία έναντι αυτού του αντιγόνου. ένα άτοµο που πάσχει από µία ασθένεια που µεταδίδεται µε τα σταγονίδια. Σ. πράγµα που σηµαίνει. Όταν ο οργανισµός µας αναγνωρίσει ένα αντιγόνο.

Απάντηση: Είναι απαραίτητο να πλένουµε τα χέρια µας µετά από κάθε φορά που πηγαίνουµε στην τουαλέτα γιατί µπορεί να µεταφέρουµε µικρόβια που υπάρχουν στα κόπρανά µας ή στα ούρα µας. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους 6. Με βάση αυτό το δεδοµένο να εξηγήσετε πως µπορεί να σχετίζεται η εµφάνιση µίας επιδηµίας χολέρας σε µία πόλη µετά από µεγάλο σεισµό. αν δεν έχουµε το χέρι µας. στο αποχετευτικό σύστηµα της πόλης και να αναµιχθεί µέρος των λυµάτων µε το νερό του υδροφόρου ορίζοντα. γελάµε. Πιστεύετε ότι υπάρχει πρακτικός λόγος για αυτό. φτερνιζόµαστε. υπάρχει περίπτωση να προκληθεί κάποια βλάβη ή καταστροφή. Απάντηση: Μάθαµε ότι πολλές και σοβαρές ασθένειες µεταδίδονται µε τα σταγονίδια που εκπέµπουµε όταν µιλάµε. Οι τρόποι καλής συµπεριφοράς απαιτούν κάθε φορά που φτερνιζόµαστε να βάζουµε µπροστά στο στόµα µας ένα µαντήλι ή. 175 .4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·175 5. Απάντηση: Σε περίπτωση µεγάλου σεισµού. Προφανώς όταν βάζουµε το χέρι µας ή το µαντήλι µπροστά στο στόµα µας αποφεύγουµε να µολύνουµε αυτούς που είναι γύρω µας. Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας. Με βάση όσα µάθατε για τον τρόπο εξάπλωσης των ασθενειών να εξηγήσετε γιατί πρέπει να πλένετε τα χέρια σας µετά από κάθε φορά που πηγαίνετε στην τουαλέτα. Έτσι το νερό θα µολυνθεί θα προσβληθούν πολλοί άνθρωποι από χολέρα και µπορεί να εµφανιστεί και επιδηµία χολέρας. 7. Το βακτήριο της χολέρας εντοπίζεται στα κόπρανα ατόµων που πάσχουν.

µία στην κληρονοµικότητα. η γάτα και άλλα ζώα µπορούν να µολυνθούν όταν τρέφονται µε ωµό ή µισοψηµένο κρέας. όταν τρέφονται µε ωµά χόρτα. ∆ιάγνωση Γίνεται µε ανίχνευση αντισωµάτων στο αίµα. . λιποθυµικές τάσεις και πυρετός. µία οφείλεται σε παθογόνο µικροοργανισµό. έντονη χαρακτηριστική εφίδρωση. µία στον τρόπο ζωής. Τοξοπλάσµωση Η τοξοπλάσµωση προκαλείται από ένα πρωτόζωο το τοξόπλασµα. τα οποία έχουν µολυνθεί από άρρωστα ζώα και δεν έχουν πλυθεί πολύ καλά ή µέσω του θηλασµού. Τα συµπτώµατα είναι: πονοκέφαλος. Αυτό έχει σαν αποτέλεσµα ο οργανισµός να εξαντλείται στην προσπάθειά του να διατηρήσει σταθερή την θερµοκρασία του. λαχανικά και φρούτα. και µία σε περιβαλλοντικό παράγοντα: – ηλίαση – τοξοπλάσµωση – παχυσαρκία – µεσογειακή αναιµία Να ανατρέξεις στη σχετική βιβλιογραφία: ποιος παράγοντας ευθύνεται για καθεµία από αυτές. 176 * Σε αυτές τις εργασίες δίνονται τα βασικά στοιχεία που θα τα χρησιµοποιήσεις µαζί µε άλλες πληροφορίες που θα ψάξεις για να διατυπώσεις πιο εύκολα τη γνώµη σου. Ηλίαση Η ηλίαση προκαλείται όταν εκτεθούµε για πολλές ώρες στον ήλιο ή σε πολύ θερµό περιβάλλον. (Toxoplasma gondii). Τα µικρά παιδιά και οι ηλικιωµένοι είναι πολύ πιο εύκολο να πάθουν ηλίαση. Το τοξόπλασµα αποβάλλεται µε τα κόπρανα της γάτας και διασπείρεται στο περιβάλλον. Τρόπος µόλυνσης Ο άνθρωπος. ποιες είναι η επιπτώσεις της στον οργανισµό και πώς µπορεί να θεραπευθεί. Για να αντιµετωπιστεί η ηλίαση πρέπει να δροσίζουµε το µέτωπο του ασθενή και να τοποθετηθεί σε σκιερό µέρος. Είναι καλό να πιει αρκετό νερό και να φάει κάτι αλµυρό. Από τις ασθένειες που αναφέρονται παρακάτω.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·176 Μικρές έρευνες και εργασίες* 1.

9%. το παράσιτο εξουδετερώνεται. δεν πρέπει να έρχονται σε επαφή µε κόπρανα γάτας. Ζώα όπως τα βοοειδή. τα οποία τρώµε. η οποία είναι ενδιάµεσος κα τελικός ξενιστής του. Πολύ συχνά το κρέας είναι µολυσµένο µε τοξόπλασµα. γιαούρτι) παρασκευασµένα από παστεριωµένο γάλα. Στον άνθρωπο οι βλάβες εντοπίζονται σε πολλά σηµεία του οργανισµού και κυρίως κινδυνεύουν τα άτοµα µε εξασθενηµένο ανοσοποιητικό σύστηµα. ληθαργικότητα. Όπως έχει αποδειχθεί µε έρευνες. ντοµάτες. Στην περίπτωση που παρουσιάσει συµπτώµατα αυτά είναι πυρετός. Ο άνθρωπος και τα υπόλοιπα ζώα είναι οι ενδιάµεσοι ξενιστές. διάρροια. • Πρέπει να πλένουµε πολύ καλά τα χέρια του και τα αντικείµενα που χρησιµοποιούµε όταν µεταχειριζόµαστε ωµό κρέας • Τα χόρτα. • Οι έγκυες γυναίκες πρέπει να αποφεύγουν τον καθαρισµό της άµµου της γάτας. µαρούλι.α. ανορεξία. Για τον άνθρωπο: • Πρέπει να καταναλώνει πάντα βρασµένο και καλά ψηµένο κρέας.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·177 Συµπτώµατα Το παράσιτο τοξόπλασµα περνάει ένα µέρος του κύκλου του στην γάτα. η συχνότητα µόλυνσης της γάτας στην χώρα µας είναι µόλις 0. όµως όταν µαγειρευτεί σωστά. Τα κόπρανα της γάτας πρέπει να αποµακρύνονται από την άµµο υγιεινής πολύ συχνά (το πολύ κάθε 1ή 2 ηµέρες). εµετός. κλπ). Η µολυσµένη γάτα θα απoβάλλει το παράσιτο συνολικά 2 έως 20 ηµέρες σε όλη της τη ζωή. το κουνέλι. • το γάλα πρέπει να είναι παστεριωµένο ή καλά βρασµένο γάλα και γαλακτοκοµικά (τυρί. Παχυσαρκία Η παχυσαρκία αποτελεί νόσο η οποία. Μία γάτα που είναι µολυσµένη µε Toxoplasma παρουσιάζει συµπτώµατα µόνον όταν είναι σε πολύ νεαρή ηλικία ή όταν βρίσκεται σε ανοσοκαταστολή. τα φρούτα και τα λαχανικά που τρώγονται ωµά (καρότα. τα πτηνά. Επίσης υπάρχει κίνδυνος να αποβάλλουν οι έγκυοι ή να υπάρξει πρόβληµα στο έµβρυο. τα αιγοπρόβατα. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους Ποιοι είναι οι τρόπο πρόληψης. πρέπει να πλένονται πολύ καλά. Αν έχουµε ζώα: Η γάτα και ο σκύλος πρέπει να τρέφονται πάντα µε βρασµένη τροφή και ψηµένο κρέας. κ. συνοδεύεται από και από άλλες σο- 177 .

στον τοκετό. Με βάση το ιατρικό ιστορικό του ατόµου. 178 Μεσογειακή αναιµία Η µεσογειακή αναιµία. είναι µία κληρονοµική νόσος η οποία χαρακτηρίζεται από βαριά αναιµία. οι δυσάρεστες συνθήκες. κ. όπως οι καρδιαγγειακές παθήσεις. να προσπαθήσει να το χάσει έγκαιρα. αλλά και προβλήµατα υγείας.ά. πριν αυτό αρχίσει να του δηµιουργεί προβλήµατα και επιπλοκές. Μερικά συνηθισµένα προβλήµατα υγείας για τα οποία ευθύνεται η παχυσαρκία είναι οι παθήσεις του καρδιαγγειακού. Στην Ελλάδα και σε άλλους µεσογειακούς πληθυσµούς. ο διαβήτης κ. Τι προβλήµατα δηµιουργεί Η παχυσαρκία µπορεί να προκαλέσει και ψυχολογικά προβλήµατα. στην εγκυµοσύνη. η υπολειτουργία των γεννητικών αδένων ή οι διαταραχές των επινεφριδίων. ο σακχαρώδης διαβήτης. ανωµαλίες στον έµµηνο κύκλο. Η φυσική άσκηση σε οποιαδήποτε µορφή είναι απαραίτητη.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·178 βαρές παθήσεις. . Είναι σηµαντικό. Μπορεί να δηµιουργήσει ένα πρόβληµα υγείας και επίσης. Πώς προκαλείται η παχυσαρκία Υπάρχουν µελέτες που αποδεικνύουν ότι εκτός από τους παράγοντες του περιβάλλοντος. Μερικά ενδογενή αίτια είναι οι διαταραχές του θυρεοειδούς αδένα. η µεσογειακή αναιµία εµφανίζεται αρκετά συχνά. Στα εξωγενή αίτια περιλαµβάνονται η κακή διατροφή.ά. Τα αίτια της παχυσαρκίας µπορεί να είναι ενδογενή ή εξωγενή. όταν αυτό κρίνεται απαραίτητο από τον ειδικό ιατρό. ο τρόπος ζωής. οι ψυχολογικοί παράγοντες. Αρχικά γίνονται όλες οι απαραίτητες εξετάσεις για να διαπιστωθεί εάν υπάρχει κάποια ενδογενής αιτία που προκαλεί ή επιτείνει το πρόβληµα. για να εµφανιστεί ένα πρόβληµα υγείας. Εκδηλώνεται από τη βρεφική ηλικία και έχει σοβαρές συνέπειες στην υγεία του πάσχοντος. όπως είναι το άγχος. Υπάρχει θεραπεία. Υπάρχει η δυνατότητα χειρουργικής αντιµετώπισης της παχυσαρκίας. σηµαντικό ρόλο παίζει στην εµφάνιση ή όχι της παχυσαρκίας και ο γενετικός παράγοντας. αποφασίζεται η σωστή και ισορροπηµένη διατροφή που θα πρέπει να ακολουθεί το παχύσαρκο άτοµο. µπορεί να δηµιουργήσει την προδιάθεση. σε συνδυασµό µε τους παράγοντες του περιβάλλοντος. η υπέρταση. εάν κάποιος έχει πάρει πολύ βάρος. χωρίς όµως να γίνεται υπέρβαση του µέτρου. Η παχυσαρκία στην παιδική ηλικία είναι ένα φαινόµενο που τελευταία έχει πάρει µεγάλες διαστάσεις.

Τα παιδιά τους θα είναι θα είναι φυσιολογικά. Σύµφωνα µε µελέτες. µια µε δύο φορές το µήνα.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·179 Πού οφείλεται. Εάν σε ένα ζευγάρι είναι ετερόζυγος µόνο ο ένας από τους δύο γονείς. Ο µόνος τρόπος αντιµετώπισης της νόσου είναι η πρόληψη. να αποκτήσουν παιδί που θα πάσχει από µεσογειακή αναιµία. η οποία χρησιµεύει για την µεταφορά του οξυγόνου στους ιστούς. Η αιµοσφαιρίνη αποτελείται από τέσσερις πολυπεπτιδικές αλυσίδες. Οι γονείς αυτών που πάσχουν από µεσογειακή αναιµία είναι οπωσδήποτε και οι δύο φορείς της νόσου. αφού δεν υπάρχει τρόπος αποβολής του και µπορεί να προκαλέσει το θάνατο µέσα στη δεύτερη δεκαετία της ζωής. Μεταλλάξεις στα γονίδια. δηµιουργούν πρόβληµα. ο οποίος συσσωρεύεται σε διάφορα όργανα. αντιµετωπίζουν τον κίνδυνο. για τη νόσο αυτή. τις σφαιρίνες. θα είναι ετερόζυγα. έχουν σαν αποτέλεσµα τη δηµιουργία µη λειτουργικών µορίων αιµοσφαιρίνης. γιατί µέχρι σήµερα. που είναι υπεύθυνα για την έκφραση των σφαιρινών. οι µεταλλάξεις που ευθύνονται για τη 179 . δεν υπάρχει αποτελεσµατική θεραπεία.Μεσογειακή Αναιµία ή άλλες αιµοσφαιρίνοπάθειες. Με αιµατολογικό έλεγχο µπορεί να διαπιστωθεί αν σε ένα ζευγάρι τα άτοµα είναι ετερόζυγα και να χαρακτηριστούν µε ανάλυση του DNA. όµως µε πιθανότητα 50%. Όµως το ένα από τα δύο γονίδια της αιµοσφαιρίνης τους παθολογικό (µεταλλαγµένο). µε πιθανότητα 25% (1 στα τέσσερα παιδιά). Οι συνεχείς µεταγγίσεις όµως. Υπάρχει πρόληψη. Όταν σε ένα ζευγάρι είναι και οι δύο ετερόζυγοι. Μέχρι σήµερα δεν έχει βρεθεί αποτελεσµατική θεραπεία. που προκαλούν στον οργανισµό το σοβαρό πρόβληµα της αναιµίας. έχει φανεί ότι στην Ελλάδα σχεδόν 1 στα 10 άτοµα είναι ετερόζυγοι για β. Τρόπος αντιµετώπισης Τα συµπτώµατα µπορεί να κυµαίνονται από σοβαρή αναιµία έως λιγότερο σοβαρή αναιµία. λόγω του σιδήρου. Οι ασθενείς υποβάλλονται σε συχνές µεταγγίσεις αίµατος. για την µεσογειακή αναιµία. Το πρόβληµα αυτό αντιµετωπίζεται µε επιπλέον ειδική αγωγή (αποσιδήρωση). Είναι απόλυτα υγιείς και δεν έχουν κανένα σύµπτωµα. Το ποσοστό αυτό αφορά κάθε εγκυµοσύνη ανεξάρτητα εάν στην προηγούµενη κυοφορήθηκε ή γεννήθηκε υγιές ή πάσχον παιδί. (είναι ετερόζυγοι). Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους Πώς κληρονοµείται. τότε δεν υπάρχει κίνδυνος να αποκτήσουν παιδιά µε µεσογειακή αναιµία. Η αιµοσφαιρίνη αποτελεί την κύρια πρωτεΐνη των ερυθροκυττάρων.

εκτός από το παράθεµα του σχολικού βιβλίου. Για να βοηθηθείτε στην εργασία αυτή.ά. που είναι η παγκόσµια ηµέρα κατά του AIDS. Να οργανώσετε µία ενηµερωτική εκστρατεία κατά του AIDS. να καλέσετε ειδικούς να µιλήσουν για το θέµα. 2. όπου γίνεται αναλυτική αναφορά για το AIDS. Να παρουσιάσετε τις εργασίες σας στο σχολείο την 1η ∆εκεµβρίου. 180 . Η πρόληψη αποβλέπει στην αποφυγή γέννησης νέων πασχόντων. µπορείτε να πάρετε πληροφορίες από την σελίδα 158 του βιβλίου αυτού. Ο προγεννητικός έλεγχος είναι ασφαλής και γίνεται κατά διάρκεια της εγκυµοσύνης. Να διαβάσετε τις πληροφορίες που δίνονται στο παράθεµα του σχολικού βιβλίου σχετικά µε το AIDS. κ. (να σχεδιάσετε αφίσα.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·180 νόσο.).

οι µύκητες. η φαγοκυττάρωση και οι ουσίες µε αντιµικροβιακή δράση και β) σε ειδικούς αµυντικούς µηχανισµούς. Αυτό διαρκεί µερικές ηµέρες και γι’ αυτό εµφανίζουµε συµπτώµατα και είµαστε άρρωστοι. αλλά και οι συνήθειες. µπορούν να προκαλέσουν την διαταραχή της οµοιόστασης. που αναγνωρίζουν και «θυµούνται» τους εισβολείς – αντιγόνα και παράγουν αντισώµατα. Oι ασθένεις και οι παράγοντες που σχετίζονται µε την εµφάνισή τους 181 .χ. ❑ Οι περιβαλλοντικοί παράγοντες. Γι’ αυτό διαθέτει εξωτερικούς και εσωτερικούς αµυντικούς µηχανισµούς. το σάλιο και το δάκρυ που περιέχουν ένζυµα για την καταστροφή των µικροβίων. οι ακτινοβολίες.α. το κάπνισµα. ❑ Η εξάπλωση µιας µολυσµατικής ασθένειας σε µία περιοχή. το όξινο περιβάλλον του στοµαχιού. οι κληρονοµικές διαταραχές. Τότε λέµε ότι έχουµε αποκτήσει ανοσία για το αντιγόνο αυτό. που εξουδετερώνουν το αντιγόνο αυτό χωρίς να αρρωστήσουµε. Η είσοδος του µικροοργανισµού σε έναν ξενιστή. που απορρέουν από τον τρόπο ζωής. µπορεί να προκαλέσει την ασθένεια του οργανισµού ή και τον θάνατο. τα πρωτόζωα και οι ιοί. όπως είναι η φλεγµονή. ειδικά κύτταρα «µνήµης» ενεργοποιούνται και παράγουν. τότε. την ίδια χρονική περίοδο.4o(123-182) 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·181 Εποµένως στο 4Ô κεφάλαιο µάθαµε: ❑ Η ικανότητα των οργανισµών να διατηρούν το εσωτερικό τους περιβάλλον σταθερό. ❑ Αν όµως προσβληθούµε για δεύτερη φορά από το ίδιο αντιγόνο. ονοµάζεται επιδηµία ενώ εάν εξαπλωθεί σε όλο τον κόσµο ονοµάζεται πανδηµία. ❑ Η διαταραχή της οµοιόστασης για µεγάλο χρονικό διάστηµα. ενεργοποιούνται ειδικά λευκοκύτταρα και παράγουν αντισώµατα. ❑ Οι εσωτερικοί αµυντικοί µηχανισµοί διακρίνονται. ονοµάζεται οµοιόσταση. όπως είναι η κακή διατροφή. µεγάλες ποσότητες των κατάλληλων αντισωµάτων. Οι κυριότερες κατηγορίες µικροοργανισµών είναι τα βακτήρια. οι παθογόνοι µικροοργανισµοί. που είναι αφιλόξενο για τα περισσότερα µικρόβια. Μερικοί από τους εξωτερικούς µηχανισµούς είναι το δέρµα. α) σε γενικούς. ανεξάρτητα από τις µεταβολές του εξωτερικού περιβάλλοντος. ❑ Ο οργανισµός µας βρίσκεται σε ένα περιβάλλον γεµάτο µε µικρόβια. Έτσι αν προσβληθούµε για πρώτη φορά από ένα αντιγόνο. που άλλα είναι παθογόνα και άλλα όχι. ❑ Ένας µικροοργανισµός ονοµάζεται παθογόνος. οι βλεννογόνοι που παράγουν βλέννα και παγιδεύουν τα µικρόβια. η κατάχρηση του αλκοόλ κ. ο πυρετός. ο ιδρώτας. όπως είναι π. όταν εισέρχεται στον ανθρώπινο οργανισµό και του προκαλεί ασθένεια. ονοµάζεται µόλυνση. πολύ γρήγορα.

για τον οποίο εµβολιαστήκαµε. ο οποίος περιέχει έτοιµα αντισώµατα για το συγκεκριµένο µικρόβιο. γιατί επηρεάζουν την λειτουργία του νευρικού συστήµατος. Όταν ο χρήστης σταµατήσει να κάνει χρήση της ουσίας. ενώ µπορεί να εµφανίσει σύνδροµο στέρησης. δεν θα αρρωστήσουµε. ❑ Πολύ σύντοµα ο χρήστης αποκτά ψυχική εξάρτηση και σωµατική εξάρτηση. θεωρούνται σύµφωνα µε τον Παγκόσµιο Οργανισµό Υγείας. Κάνοντας τον ορό λαµβάνουµε αντισώµατα. ονοµάζονται εξαρτησιογόνες ουσίες και όταν χρησιµοποιούνται για µεγάλο χρονικό διάστηµα τότε. χρησιµοποιούµε τον ορό. όµως δεν ενεργοποιείται το ανοσοποιητικό µας σύστηµα και δεν έχουµε κύτταρα «µνήµης» ώστε να αντιµετωπίσουµε το µικρόβιο. αν προσβληθούµε κι άλλη φορά. ❑ Οι ουσίες που προκαλούν εξάρτηση. ❑ Ένα µεγάλο πρόβληµα δηµιουργείται πλέον από τις ασθένειες. Οι ουσίες αυτές διαταράσσουν την οµοιόσταση του οργανισµού. ως οι σοβαρότερες αιτίες για την κακή υγεία του ανθρώπου. ή υπάρχει η υπόνοια ότι έχουµε προσβληθεί από έναν παθογόνο µικροοργανισµό. τότε ο οργανισµός αναπροσαρµόζεται και έτσι µπορεί να καταπολεµηθεί ο εθισµός. ❑ Στην περίπτωση που έχουµε προσβληθεί. Ο ορός µας προστατεύει µόνο για ένα µικρό χρονικό διάστηµα. . που έχουµε εκτεθεί στο µικρόβιο. γιατί θα έχουµε αποκτήσει ανοσία. Το αλκοόλ και το κάπνισµα.4o(123-182) Kεφάλαιο 4ο 182 02-10-08 11:13 ™ÂÏ›‰·182 ❑ Το εµβόλιο είναι µία ποσότητα νεκρών ή ανενεργών µικροοργανισµών ή τµηµάτων τους που προκαλούν στον οργανισµό µας την ανοσολογική απόκριση όχι όµως ασθένεια. Έτσι την δεύτερη φορά που θα εκτεθούµε στον µικροοργανισµό. οδηγούν στον εθισµό. που προκαλούν εθισµό. που θα εξουδετερώσουν το µικρόβιο αυτό. που προκαλούνται από την κατανάλωση ουσιών.

καθορίζει τη σειρά µε την οποία συνδέονται τα αµινοξέα. αυτοσωµικά χρωµοσώµατα. Ο άνθρωπος σε κάθε σωµατικό κύτταρο. που παίζουν σηµαντικό ρόλο στο κύτταρο και στον οργανισµό και σε αυτές οφείλονται οι περισσότερες από τις ιδιότητες που εµφανίζουν. έχει 46 χρωµοσώµατα. το DNA. διπλοειδής οργανισµός. ➤ Το γενετικό υλικό. ➤ Κάθε είδος οργανισµού έχει συγκεκριµένο αριθµό χρωµοσωµάτων. που είναι ανά δύο όµοια. Ο καρυότυπος µας χρησιµεύει για να µελετήσουµε τα χρωµοσώµατα και να διαγνώσουµε τυχόν ανωµαλίες ή ασθένειες. φυλετικά χρωµοσώµατα. ➤ Το γενετικό υλικό περιέχει τις γενετικές πληροφορίες. οµόλογα χρωµοσώµατα. ➤ Στα ευκαρυωτικά κύτταρα το γενετικό υλικό βρίσκεται κυρίως στον πυρήνα και είναι ενωµένο µε πρωτεΐνες. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Οι πρωτεΐνες είναι οι χηµικές ενώσεις. απλοειδής οργανισµός. καθορίζει το τελικό σχήµα (δοµή) της και συνεπώς τη λειτουργία της. ➤ Μάθαµε ότι οι πρωτεΐνες αποτελούνται από αµινοξέα. ονοµάζεται καρυότυπος. Έτσι σχηµατίζει δοµές που ονοµάζονται χρωµοσώµατα και που είναι ορατές µε το µικροσκόπιο σε συγκεκριµένη φάση της ζωής του κυττάρου. ∆IATHPHΣH KAI ΣYNEXEIA THΣ ZΩHΣ 5. ➤ Η απεικόνιση των χρωµοσωµάτων ενός κυττάρου ταξινοµηµένων σε ζεύγη και κατά σειρά µεγέθους.5o(183-230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·183 5. που το βοηθούν να συσπειρωθεί.1 Το γενετικό υλικό οργανώνεται σε χρωµοσώµατα Λέξεις – κλειδιά: πρωτεΐνες. (εκτός από τα φυλετικά) έχει δηλαδή. 23 ζεύγη χρωµοσωµάτων. καθορισµός του φύλου. χρωµοσώµατα. ➤ Τα δύο χρωµοσώµατα ενός ζευγαριού. που είναι ίδια σε σχήµα και µέ- 183 . στις πρωτεΐνες ενός οργανισµού και τελικά καθορίζει και τις ιδιότητές του. που λέγονται γονίδια. ➤ Τα γονίδια σε συνδυασµό µε τις συνθήκες του περιβάλλοντος παίζουν σηµαντικό ρόλο στην έκφραση των ιδιοτήτων ενός οργανισµού. Η σειρά µε την οποία συνδέονται τα αµινοξέα για να φτιάξουν µία πρωτεΐνη. σε συγκεκριµένα τµήµατά του. καρυότυπος. γενετικό υλικό.

λέγονται διπλοειδείς. ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ – ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ 184 χρωµοσώµατα: ονοµάστηκαν από την ελληνική λέξη “χρώµα” εξαιτίας της ιδιότητάς τους να βάφονται µε ειδικές χρωστικές. ονοµάζονται απλοειδείς. Έτσι σχηµατίζει δοµές που ονοµάζονται χρωµοσώµατα και που είναι ορατές µε το µικροσκόπιο σε συγκεκριµένη φάση της ζωής του κυττάρου. λέγονται οµόλογα χρωµοσώµατα και περιέχουν πληροφορίες. που τα χρωµοσώµατά τους δεν είναι ανά δύο όµοια και άρα δεν είναι οµόλογα. Στους διπλοειδείς οργανισµούς το ένα χρωµόσωµα από τα οµόλογα. • Το φύλο στον άνθρωπο καθορίζεται από την παρουσία του Υ χρωµοσώµατος. Εποµένως: • ένας άνδρας έχει στα σωµατικά κύτταρά του 22 ζεύγη αυτοσωµικών και 1 ζευγάρι φυλετικών χρωµοσωµάτων. που λέγονται φυλετικά χρωµοσώµατα. ➤ Οι προκαρυωτικοί και πολλοί µονοκύτταροι οργανισµοί. διπλοειδής: (διπλό + είδος): ο οργανισµός. (άρα 23 ζεύγη χρωµοσωµάτων). προέρχεται από τον πατέρα και το άλλο από την µητέρα. που το βοηθούν να συσπειρωθεί. το Χ και το Χ. το φύλο ελέγχεται από ένα ζευγάρι χρωµοσωµάτων. Αυτό σηµαίνει ότι όταν δεν υπάρχει το Υ χρωµόσωµα. τότε το άτοµο είναι θηλυκό. Οι περισσότεροι ανώτεροι οργανισµοί είναι διπλοειδείς. ➤ Οι οργανισµοί των οποίων τα κύτταρα περιέχουν το κάθε χρωµόσωµα δύο φορές. ➤ Πώς καθορίζεται το φύλο σε έναν οργανισµό. το Χ και το Υ (άρα 23 ζεύγη χρωµοσωµάτων) και • µία γυναίκα έχει στα σωµατικά κύτταρά της 22 ζεύγη αυτοσωµικών και 1 ζευγάρι φυλετικών χρωµοσωµάτων. . Στα ευκαρυωτικά κύτταρα το γενετικό υλικό (DNA) βρίσκεται κυρίως στον πυρήνα και είναι ενωµένο µε πρωτεΐνες. απλοειδής: (απλός + είδος): ο οργανισµός που στο κύτταρό του έχει κάθε χρωµόσωµα µία µόνο φορά. που στα κύτταρά του περιέχει εις διπλούν (δύο φορές) το κάθε είδος χρωµοσώµατος. δηλαδή περιέχουν οµόλογα χρωµοσώµατα. ∆ηλαδή. Για παράδειγµα ο άνθρωπος έχει 23 χρωµοσώµατα από τον πατέρα του και 23 από τη µητέρα του (23x2=46). Τα υπόλοιπα 22 ζεύγη χρωµοσωµάτων λέγονται αυτοσωµικά χρωµοσώµατα ή αυτοσώµατα. τα φυλετικά χρωµοσώµατα στον άνδρα δεν είναι µορφολογικά όµοια. Σε πολλούς οργανισµούς. σε αντίστοιχες θέσεις.5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·184 γεθος. ενώ στη γυναίκα είναι. όπως και στον άνθρωπο. για τις ίδιες ιδιότητες.

καθορίζεται από το γενετικό υλικό. το DNA. ευθύνονται για την εκδήλωση κάποιων ιδιοτήτων σε έναν οργανισµό τι θα του απαντούσες. Ακόµη. που εξουδετερώνουν τους εισβολείς σε έναν οργανισµό και η αιµοσφαιρίνη είναι µία πρωτεΐνη. που έχεις αποκτήσει ως τώρα. Αν κάποιος σου έλεγε. Τι είναι αυτό. από τον ήλιο. Ποιοι είναι οι δοµικοί λίθοι των πρωτεϊνών. Στην έκφραση των ιδιοτήτων ενός οργανισµού παίζουν σηµαντικό ρόλο εκτός από τα γονίδια και οι συνθήκες του περιβάλλοντος. σπερµατοζωάρια) ή αυτά. Ακό- 185 . τη δοµή και τη λειτουργία µιας πρωτεΐνης. τα ένζυµα είναι ειδικές πρωτεΐνες που καταλύουν τις χηµικές αντιδράσεις του κυττάρου. Ο δοµικοί λίθοι των πρωτεϊνών είναι τα αµινοξέα. σε ένα βαθµό. 2. Η σειρά µε την οποία συνδέονται τα αµινοξέα στις πρωτεϊνες ενός οργανισµού.5o(183-230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·185 απεικόνιση: (από + εικονίζω = κάνω εικόνες): ακριβής παράσταση ή περιγραφή ενός πράγµατος. ενώ στην κυτταρική µεµβράνη του κυττάρου υπάρχουν πρωτεΐνες που καθορίζουν τις ουσίες που εισέρχονται ή εξέρχονται από το κύτταρο. Οι πρωτεΐνες είναι οι χηµικές ενώσεις. εξαρτάται. που µεταφέρει το οξυγόνο στους ιστούς. ή η υγεία των οστών µας εξαρτάται σε ένα βαθµό. µε βάση τις γνώσεις. Η σειρά µε την οποία συνδέονται τα αµινοξέα για να φτιάξουν µία πρωτεΐνη. Για παράδειγµα. από τα οποία προκύπτουν οι γαµέτες. ∆ιατήρηση και συνέχεια τη ζωής ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. καθορίζει το τελικό σχήµα (δοµή) της και συνεπώς τη λειτουργία της. Αρκεί να σκεφτούµε ότι από τη διατροφή µας. το αν θα ψηλώσουµε. που παίζουν σηµαντικό ρόλο στο κύτταρο και στον οργανισµό και σε αυτές οφείλονται οι περισσότερες από τις ιδιότητες που εµφανίζουν. Mπορείς να δώσεις µερικά παραδείγµατα για το πόσο σηµαντικές είναι οι πρωτεΐνες σε ένα κύτταρο ή σε ένα οργανισµό. ότι τα γονίδια και µόνο. (ωάρια. 3. που καθορίζει σε µεγάλο βαθµό. εκτός από τους γαµέτες. σωµατικά κύτταρα: λέγονται όλα τα κύτταρα ενός οργανισµού. τα αντισώµατα είναι ειδικές πρωτεΐνες.

Κάθε χρωµόσωµα αποτελείται κυρίως από DNA και πρωτεΐνες. 186 Στους διπλοειδείς οργανισµούς τα δύο χρωµοσώµατα ενός ζευγαριού. Ποιά λέγονται αυτοσωµικά. Στους διπλοειδείς οργανισµούς. το ένα χρωµόσωµα από τα οµόλογα. σκεφθείτε ότι η διατροφή και ο τρόπος ζωής της εγκύου.5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·186 µη. Τι ονοµάζουµε καρυότυπο. λέγονται διπλοειδείς. προέρχεται από τον πατέρα και το άλλο από την µητέρα. που το βοηθούν να συσπειρωθεί. σε συνδυασµό µε τις συνθήκες του περιβάλλοντος. δηλαδή περιέχουν οµόλογα χρωµοσώµατα. προέρχεται από τον πατέρα και το άλλο από την µητέρα. . 4. λέγονται οµόλογα χρωµοσώµατα και περιέχουν πληροφορίες για τις ίδιες ιδιότητες σε αντίστοιχες θέσεις. Αυτοσωµικά λέγονται όλα τα χρωµοσώµατα. ονοµάζεται καρυότυπος. αυτοσωµικών χρωµοσωµάτων ή αυτοσωµάτων. που τα χρωµοσώµατά τους. (από τα µεγαλύτερα προς τα µικρότερα). Η απεικόνιση των χρωµοσωµάτων ενός κυττάρου. εκτός από τα φυλετικά. δεν είναι ανά δύο όµοια και άρα δεν έχουν ζεύγη οµολόγων χρωµοσωµάτων. επηρεάζει την οµαλή ανάπτυξη και την υγεία του εµβρύου. Εποµένως τα γονίδια. Ποιά χρωµοσώµατα λέγονται οµόλογα. 5. το ένα χρωµόσωµα από τα οµόλογα. Τι είναι τα χρωµοσώµατα και πού βρίσκονται σε ένα ευκαρυωτικό κύτταρο. Τα χρωµοσώµατα βρίσκονται στον πυρήνα των ευκαρυωτικών κυττάρων. Είναι δυνατό. Έτσι σχηµατίζει δοµές που ονοµάζονται χρωµοσώµατα. Μπορείτε να δώσετε ένα παράδειγµα. παίζουν σηµαντικό ρόλο στην έκφραση των ιδιοτήτων ενός οργανισµού. 7. που είναι ίδια σε σχήµα και µέγεθος. Ένα παράδειγµα είναι ο άνθρωπος. Για παράδειγµα ο άνθρωπος έχει 1 ζευγάρι φυλετικών χρωµοσωµάτων και 22 ζευγάρια. Για παράδειγµα ο άνθρωπος έχει 23 χρωµοσώµατα από τον πατέρα του και 23 από τη µητέρα του (23x2=46). 6. Οι προκαρυωτικοί και πολλοί µονοκύτταροι οργανισµοί. Οι οργανισµοί των οποίων τα κύτταρα περιέχουν το κάθε χρωµόσωµα δύο φορές. Στα ευκαρυωτικά κύτταρα το γενετικό υλικό είναι ενωµένο µε πρωτεΐνες. Ποιούς οργανισµούς ονοµάζουµε διπλοειδείς. Για ποιο λόγο µας είναι χρήσιµος. Ο καρυότυπος µας χρησιµεύει για να µελετήσουµε τα χρωµοσώµατα και να διαγνώσουµε τυχόν ανωµαλίες ή ασθένειες. ονοµάζονται απλοειδείς. ταξινοµηµένων σε ζεύγη και κατά σειρά µεγέθους. Ποιούς οργανισµούς ονοµάζουµε απλοειδείς. σε ορισµένα στάδια της ζωής του κυττάρου να παρατηρήσουµε τα χρωµοσώµατα στο οπτικό µικροσκόπιο. Στους διπλοειδείς οργανισµούς.

Σ. Στα κύτταρα των απλοειδών οργανισµών και στους γαµέτες των διπλοειδών πολυκύτταρων οργανισµών τα χρωµοσώµατα δεν είναι ανά δύο όµοια. έχει στα σωµατικά κύτταρά του. Πόσα είναι τα αυτοσωµικά και πόσα τα φυλετικά χρωµοσώµατα. έχει στα σωµατικά κύτταρά του. Το γενετικό υλικό που εντοπίζεται στον πυρήνα των ευκαρυωτικών κυττάρων οργανώνεται σε δοµές που ονοµάζονται χρωµοσώµατα. Άρα έχει 23 ζεύγη χρωµοσωµάτων. β. 187 .5o(183-230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·187 8. Να χαρακτηρίσετε τις παρακάτω προτάσεις µε το γράµµα (Σ) αν είναι σωστές ή µε το γράµµα (Λ) εάν είναι λανθασµένες: Απάντηση: α. ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. το Χ και το Χ. Να συµπληρώσετε µε τους κατάλληλους όρους τα κενά στις παρακάτω προτάσεις: Απάντηση: α. 22 ζεύγη αυτοσωµικών και 1 ζευγάρι φυλετικών χρωµοσωµάτων. τότε το άτοµο είναι θηλυκό. Αυτό σηµαίνει ότι όταν δεν υπάρχει το Υ χρωµόσωµα. Πώς καθορίζεται το φύλο στον άνθρωπο. Πόσα είναι τα αυτοσωµικά και πόσα τα φυλετικά χρωµοσώµατα. Ένας άνδρας. 2. β. όπως και στον άνθρωπο. το Χ και το Υ. 10. Σ . Λ. που λέγονται φυλετικά χρωµοσώµατα. το Χ και το Χ. Πόσα χρωµοσώµατα έχει µία γυναίκα στα σωµατικά της κύτταρα. Άρα έχει 23 ζεύγη χρωµοσωµάτων. το Χ και το Υ. το φύλο ελέγχεται από ένα ζευγάρι χρωµοσωµάτων. ∆ιατήρηση και συνέχεια τη ζωής 9. Λ . ενώ στη γυναίκα είναι. Σε πολλούς οργανισµούς. γ. 22 ζεύγη αυτοσωµικών και 1 ζευγάρι φυλετικών χρωµοσωµάτων. 22 ζεύγη αυτοσωµικών και 1 ζευγάρι φυλετικών χρωµοσωµάτων. Ένας άνδρας. Μία γυναίκα έχει στα σωµατικά κύτταρά της 22 ζεύγη αυτοσωµικών και 1 ζευγάρι φυλετικών χρωµοσωµάτων. Το φύλο στον άνθρωπο καθορίζεται από την παρουσία του Υ χρωµοσώµατος. Τα φυλετικά χρωµοσώµατα στον άνδρα δεν είναι µορφολογικά όµοια. Πόσα χρωµοσώµατα έχει ένας άνδρας στα σωµατικά του κύτταρα. δ. Μία γυναίκα έχει στα σωµατικά κύτταρά της.

Απάντηση: 188 1 Φ Y Λ E T I K A 2 A Y T O Σ Ω M A T A A T A Γ A 3 X P Ω M O Σ Ω M 4 A P Σ E N I K O 5 Γ E N E T I K O 6 O M O Λ O .5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·188 3. Αν συµπληρώσετε σωστά το παρακάτω σταυρόλεξο στη χρωµατιστή στήλη θα εµφανιστεί …ένα περιβάλλον που παίζει σηµαντικό ρόλο στην έκφραση των ιδιοτήτων ενός οργανισµού.

περιέχουν στα κύτταρά τους. Γιατί µας είναι χρήσιµος. 23 ζευγάρια χρωµοσωµάτων 4. Κάθε χρωµόσωµα δοµείται: α. είναι συνήθως µονοκύτταροι οργανισµοί. από πρωτεϊνες β. µόνο δύο χρωµοσώµατα β.(4) και είναι οι περισσότεροι ……………(5) οργανισµοί. κυρίως από DNA. Να επιλέξεις την σωστή απάντηση: 1. Να συµπληρώσετε τις λέξεις που λείπουν στην παρακάτω παράγραφο: Οι οργανισµοί των οποίων τα κύτταρα περιέχουν οµόλογα χρωµοσώµατα ονοµάζονται ……………… (1).. που συνδέονται µεταξύ τους. 23 χρωµοσώµατα β. Σε κάθε ζευγάρι οµολόγων χρωµοσωµάτων. οµόλογα χρωµοσώµατα 5. Οργανισµοί που τα χρωµοσώµατά τους δεν είναι ανά δύο όµοια. Τα χρωµοσώµατα που δεν σχετίζονται µε το φύλο λέγονται: α. χρωµοσώµατα. 2. Β. Οι διπλοειδείς οργανισµοί: α. (3). το οποίο συσπειρώνεται µε την βοήθεια πρωτεϊνών. το ένα χρωµόσωµα προέρχεται από ……………. αυτοσώµατα β. περιέχουν 23 χρωµοσώµατα.1) ∆ιατήρηση και συνέχεια τη ζωής Α. γ. ∆. 3. Γ.(2) και το άλλο προέρχεται από …………………. 189 . που είναι ανά δύο όµοια σε σχήµα και µέγεθος. Τα κύτταρα του επιθηλιακού ιστού και του θύµου αδένα του ανθρώπου: α. περιέχουν στα κύτταρά τους. 46 ζευγάρια χρωµοσωµάτων γ. γ. περιέχουν µόνο αυτοσωµικά χρωµοσώµατα β. από αµινοξέα. περιέχουν τον ίδιο αριθµό χρωµοσωµάτων γ. φυλετικά χρωµοσώµατα γ.5o(183-230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·189 1 ο K PITHPIO ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ (ΕΝΟΤΗΤΑ 5. Ο άνθρωπος έχει στα σωµατικά του κύτταρα: α. λέγονται ………….. Τι είναι ο καρυότυπος. Πώς καθορίζεται το φύλο στον άνθρωπο.

1 σάκχαρο: ριβόζη . θυµίνη. Αγγελιαφόρο RNA (m RNA) 2. δεοξυριβονουκλεοτίδια. Μονόκλωνο µόριο.Γουανίνη(G) Αδενίνη (A)– Ουρακίλη(U) Κυτοσίνη (C)– Γουανίνη (G) Xηµικοί δεσµοί που αναπτύσσονται µεταξύ των µορίων: Ισχυροί χηµικοί δεσµοί µεταξύ των νουκλεοτιδίων: το σάκχαρο του ενός νουκλεοτιδίου ενώνεται µε τη φωσφορική οµάδα του επόµενου.1 µόριο φωσφορικού οξέος . τα νουκλεοτίδια. Ποια είναι η δοµή του ∆ίκλωνο µόριο που µορίου στο χώρο: περιελίσσεται και σχηµατίζει µία διπλή έλικα. Έτσι σχηµατίζονται πολυνουκλεοτιδικές αλυσίδες. Η µία αλυσίδα του µπορεί να διπλωθεί και να σχηµατίσει πολλές δοµές Πόσα είδη παράγονται στο κύτταρο. κυτοσίνη.2 Η ροή τη γενετικής πληροφορίας Η δοµή των νουκλεϊκών οξέων – Αποθήκευση της γενετικής πληροφορίας Λέξεις – κλειδιά: νουκλεοτίδια. το δίκλωνο DNA.5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·190 5. Ριβοσωµικό RNA (rRNA) 1. Ασθενείς χηµικοί δεσµοί µεταξύ των συµπληρωµατικών αζωτούχων βάσεων (Α-U / C-G). Έτσι σχηµατίζονται πολυνουκλεοτιδικές αλυσίδες.1 σάκχαρο: δεοξυριβόζη .1 αζωτούχος βάση (αδενίνη ή θυµίνη ή κυτοσίνη ή γουανίνη) RNA Ριβονουκλεοτίδια: . γουανίνη. αδενίνη. Ασθενείς χηµικοί δεσµοί µεταξύ των συµπληρωµατικών αζωτούχων βάσεων (Α-Τ/ C-G). αζωτούχες βάσεις. 1. συµπληρωµατικότητα βάσεων. Μεταφορικό RNA (t RNA) 3. Ισχυροί χηµικοί δεσµοί µεταξύ των νουκλεοτιδίων: το σάκχαρο του ενός νουκλεοτιδίου ενώνεται µε τη φωσφορική οµάδα του επόµενου.1 αζωτούχος βάση (αδενίνη ή ουρακίλη ή κυτοσίνη ή γουανίνη) Συµπληρωµατικότητα Αδενίνη (Α) – Θυµίνη (Τ) αζωτούχων βάσεων: Κυτοσίνη (C) . δίκλωνο µόριο. το οποίο είναι υπεύθυνο για την αποθήκευση της γενετικής πληροφορίας . Έτσι ενώνονται δύο πολυνουκλεοτιδικές αλυσίδες.1 µόριο φωσφορικού οξέος . ριβονουκλεοτίδια. DNA Νουκλεοτίδια από τα οποία αποτελούνται: 190 ∆εοξυριβονουκλεοτίδια: . Η αλληλουχία των νουκλεοτιδίων καθορίζει τη γενετική πληροφορία. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Όπως µάθαµε τα νουκλεϊκά οξέα (DNA και RNA) αποτελούνται από µικρότερα χηµικά µόρια. µονόκλωνο.

της αδενίνης µε την ουρακίλη. Κατά την αντιγραφή του DNA: 1. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Το DNA κάθε κυττάρου περιέχει όλες τις γενετικές πληροφορίες για την δοµή και την λειτουργία του. στα θυγατρικά κύτταρα. Κάθε ένα από αυτά αποτελείται από µία παλιά και από µία νέα πο- 191 . ∆ιατήρηση και συνέχεια τη ζωής Αντιγραφή του DNA – ∆ιατήρηση και µεταβίβαση της γενετικής πληροφορίας Λέξεις – κλειδιά: αντιγραφή DNA. Πώς γίνεται η αντιγραφή του DNA. µε µεγάλη ακρίβεια. Αυτό επιτυγχάνεται µε την αντιγραφή του DNA. ελεύθερων δεοξυριβονουκλεοτιδίων. οι αζωτούχες βάσεις µένουν αζευγάρωτες και έτσι ενώνονται µε συµπληρωµατικές βάσεις άλλων. όπως π. µία νέα πολυνουκλεοτιδική αλυσίδα. να περιέχει ένα πανοµοιότυπο αντίγραφο του πατρικού DNA. συµπληρωµατικότητα: η σύνδεση των αζωτούχων βάσεων. που θα προκύψει. Με αυτόν τον τρόπο σχηµατίζεται απέναντι από κάθε κλώνο του αρχικού DNA. µε σκοπό κάθε νέο κύτταρο. µε δεσµούς υδρογόνου (σχετικά ασθενείς δεσµοί).5o(183-230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·191 ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ – ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ αλληλουχία: η γραµµική σειρά βάσεων σε ένα νουκλεϊκό οξύ ή των αµινοξέων σε µία πρωτεΐνη. 3. Η αντιγραφή του DNA ενός κυττάρου γίνεται στον πυρήνα του κυττάρου.χ. γι’ αυτό είναι πολύ σηµαντικό για ένα κύτταρο να µεταβιβάσει τις γενετικές πληροφορίες. Στο τέλος της αντιγραφής του DNA. Τα νέα δεοξυριβονουκλεοτίδια ενώνονται µε ασθενείς δεσµούς µε τις συµπληρωµατικές βάσεις του αρχικού DNA και µε ισχυρούς δεσµούς µεταξύ τους. πανοµοιότυπα µόρια. έχουν σχηµατιστεί δύο δίκλωνα µόρια. της αδενίνης µε την θυµίνη. της κυτοσίνης µε την γουανίνη. των νουκλεϊκών οξέων. 4. ➤ Η αντιγραφή του DNA γίνεται πάντα πριν την διαίρεση ενός κυττάρου. Ο κάθε παλιός κλώνος του DNA λειτουργεί σαν καλούπι για να συντεθεί ο νέος κλώνος. ανοίγει η διπλή έλικα του µορίου και σπάνε µερικοί από τους δεσµούς µεταξύ των αζωτούχων βάσεων. 2.

λέγεται µεταγραφή. Μεταγραφή. µετάφραση. αγγελιαφόροRNA. 4. ενώ οι πρωτεΐνες συντίθενται στα ριβοσώµατα. τοποθετείται η γουανίνη. µεταφορικόRNA. 192 . µετάφραση – Έκφραση τη γενετικής πληροφορίας Λέξεις – κλειδιά: µεταγραφή. απέναντι από την αδενίνη τοποθετείται η ουρακίλη και απέναντι από την κυτοσίνη. µιας πρωτεΐνης. καθορίζεται από τις γενετικές πληροφορίες.χ. κατά την οποία συντίθεται ένα µονόκλωνο µόριο RNA. που περιέχει την γενετική πληροφορία του DNA. το µόριο αυτό µπορεί να µεταφέρει την πληροφορία στο κυτταρόπλασµα. σχηµατίζοντας έτσι µία αλυσίδα RNA. Το RNA που έχει σχηµατιστεί λέγεται αγγελιαφόρο RNA (mRNA) και σε αυτό έχει «µεταγραφεί» η γενετική πληροφορία για την σύνθεση π. Η µεταγραφή περιλαµβάνει τα παρακάτω στάδια: 1. στην αλληλουχία των ριβονουκλεοτιδίων. Πώς θα µεταφερθεί η γενετική πληροφορία από τον πυρήνα στο κυτταρόπλασµα. Τα ριβονουκλεοτίδια ενώνονται µεταξύ τους µε ισχυρούς δεσµούς. ριβοσωµικό RNA. Το αγγελιαφόρο RNA (mRNA) είναι αυτό το οποίο µεταφέρει την πληροφορία από τον πυρήνα στο κυτταρόπλασµα. µε συµπληρωµατική αλληλουχία µε το DNA και µε την βοήθεια ενζύµων. Ανοίγει και ξεδιπλώνεται το τµήµα του DNA το οποίο περιέχει την πληροφορία για τη σύνθεση µίας πρωτεΐνης. γονίδιο. µε συµπληρωµατικές βάσεις. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Η σειρά των αµινοξέων στις πρωτεΐνες. Στις αζευγάρωτες βάσεις των δεοξυριβονουκλεοτιδίων πλησιάζουν ριβονουκλεοτίδια. που περιέχονται σε συγκεκριµένα τµήµατα του DNA. τα οποία βρίσκονται στο κυτταρόπλασµα.5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·192 λυνουκλεοτιδική αλυσίδα. Έτσι. Επίσης το DNA ενός κυττάρου. Σπάνε οι δεσµοί µεταξύ των αζωτούχων βάσεων και αυτές. Έτσι. Τα µόρια είναι πανοµοιότυπα µεταξύ τους (εκτός ελάχιστων λαθών) και µε το αρχικό µόριο DNA και συνεπώς έχουν την ίδια γενετική πληροφορία. 3. βρίσκεται στον πυρήνα. µένουν αζευγάρωτες. 2. ➤ Η διαδικασία.

όπως το µεταφορικό (tRNA) και το ριβοσωµικό (rRNA). της µεταγραφής και της µετάφρασης γίνονται µε τη βοήθεια ενζύµων. Το mRNA συνδέεται µε το ένα του άκρο. σε αλληλουχία αµινοξέων και τελικά σε πρωτεΐνη. Στη συνέχεια µόρια tRNA. ➤ Πώς «µεταφράζεται» η γενετική πληροφορία από αλληλουχία ριβονουκλεοτιδίων. σχηµατίζοντας µια πρωτεΐνη. Η διαδικασία λέγεται µετάφραση ή πρωτεϊνοσύνθεση και περιλαµβάνει τα εξής στάδια: 1. Πολλά τµήµατα του DNA µεταγράφονται. 2. µε τα µόρια του rRNA του ριβοσώµατος µέσω των αζωτούχων βάσεων. Το γονίδιο αποτελεί την στοιχειώδη φυσική και λειτουργική µονάδα της κληρονοµικότητας. που περιγράφει τη ροή της γενετικής πληροφορίας είναι το εξής: ∆ιατήρηση και συνέχεια τη ζωής αντιγραφή µετάφραση µεταγραφή DNA mRNA πρωτεΐνη 193 . 3. Τέλος. ➤ Τι ονοµάζουµε γονίδιο. µε το άλλο τους άκρο συνδέονται.5o(183-230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·193 5. που µεταφέρεται από τους γονείς στα παιδιά τους. εκτός από mRNA και άλλα µόρια RNA. µε βάση την συµπληρωµατικότητα. Το µόριο του DNA παίρνει και πάλι την µορφή της διπλής έλικας. Όλο το RNA ενός κυττάρου παράγεται µε µεταγραφή. οι αλυσίδες του DNA κλείνουν και οι συµπληρωµατικές του βάσεις ενώνονται µεταξύ τους. Τα πιο πολλά γονίδια περιέχουν την πληροφορία για τη σύνθεση µιας πρωτεΐνης ή µιας οµάδας πρωτεϊνών. Έτσι τα αµινοξέα τοποθετούνται το ένα δίπλα στο άλλο και τελικά ενώνονται µεταξύ τους. στο mRNΑ µε βάση την συµπληρωµατικότητα. για να συντεθούν. Γονίδιο ονοµάζουµε κάθε τµήµα του DNA που έχει τη δυνατότητα να µεταγραφεί. τα οποία µεταφέρουν στο ένα τους άκρο τα κατάλληλα αµινοξέα. Το κεντρικό δόγµα της βιολογίας. -Οι διαδικασίες της αντιγραφής.

Συγκεκριµένα το σάκχαρο του ενός νουκλεοτιδίου ενώνεται µε τη φωσφορική οµάδα του επόµενου. Ποιοι δοµικοί λίθοι αποτελούν το δεοξυριβονουκλεϊκό οξύ και ποιοι το δεοξυριβονουκλεοτίδιο. Με ποιο τρόπο συνδέονται µεταξύ τους δύο πολυνουκλεοτιδικές αλυσίδες. 3. ή δεοξυριβονουκλεϊκό οξύ αποτελείται από νουκλεοτίδια. Κάθε δεοξυριβονουκλεοτίδιο αποτελείται από ένα µόριο φωσφορικού οξέος. 1. Τα νουκλεοτίδια συνδέονται µε ισχυρούς χηµικούς δεσµούς µεταξύ τους. ενώ τα διάφορα είδη του RNA. ∆ηλαδή µεταξύ αδενίνης και θυµίνης και µεταξύ κυτοσίνης και γουανίνης. ∆ύο πολυνουκλεοτιδικές αλυσίδες ενώνονται µεταξύ τους µε ασθενείς χηµικούς δεσµούς. Κάθε ριβονουκλεοτίδιο αποτελείται από ένα µόριο φωσφορικού οξέος. που περιελίσσεται στο χώρο και σχηµατίζει την διπλή έλικα. tRNA και το rRNA έχουν διαφορετικούς ρόλους στο κύτταρο. Το DNA. όπως το mRNA. που µπορεί να είναι ή αδενίνη ή ουρακίλη ή κυτοσίνη ή γουανίνη. ενώ το RNA από το σάκχαρο ριβόζη. 3. Ποιες είναι οι κύριες διαφορές του DNA µε το RNA. 4. η οποία µπορεί να είναι ή αδενίνη ή θυµίνη ή κυτοσίνη ή γουανίνη. την δεοξυριβόζη και µία αζωτούχο βάση. 2. Το DNA στην ουσία αποθηκεύει την γενετική πληροφορία µε σκοπό να την µεταβιβάσει άθικτη στις επόµενες γενιές. το DNA περιέχει την αζωτούχο βάση θυµίνη και το RNA την ουρακίλη. Το ριβονουκλεϊκό οξύ αποτελείται από ριβονουκλεοτίδια. Από ποια το ριβονουκλεοτίδιο. Με ποιο τρόπο συνδέονται τα νουκλεοτίδια σε µία πολυνουκλεοτιδική αλυσίδα. . ένα σάκχαρο. Έτσι σχηµατίζονται πολυνουκλεοτιδικές αλυσίδες. τα δεοξυριβονουκλεοτίδια. 4. τη ριβόζη και µία αζωτούχο βάση. οι οποίοι σχηµατίζονται µεταξύ των συµπληρωµατικών αζωτούχων βάσεων. ένα σάκχαρο. (Α-Τ/ C-G).5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·194 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. το DNA είναι δίκλωνο µόριο. ενώ το RNA είναι µονόκλωνο. το DNA περιέχει το σάκχαρο δεοξυριβόζη. 194 5. Από ποια µόρια αποτελείται το ριβονουκλεϊκό οξύ. 2.

3. µε σκοπό κάθε νέο κύτταρο. Έτσι. είναι πολύ σηµαντικό για ένα κύτταρο να µεταβιβάσει τις γενετικές πληροφορίες. Η αντιγραφή του DNA ενός κυττάρου γίνεται στον πυρήνα του κυττάρου. ∆ιατήρηση και συνέχεια τη ζωής 7. Το DNA κάθε κυττάρου περιέχει όλες τις γενετικές πληροφορίες για την δοµή και την λειτουργία του. Ο κάθε παλιός κλώνος του DNA λειτουργεί σαν καλούπι για να συντεθεί ο νέος κλώνος. Πού γίνεται η αντιγραφή του DNA και µε ποιο τρόπο. Γιατί είναι σηµαντικό για ένα κύτταρο να αντιγράψει και να µεταβιβάσει στα θυγατρικά κύτταρα. η αδενίνη είναι συµπληρωµατική µε την ουρακίλη. να περιέχει ένα πανοµοιότυπο αντίγραφο του πατρικού DNA. µία νέα πολυνουκλεοτιδική αλυσίδα. Τα νέα δεοξυριβονουκλεοτίδια ενώνονται µε ασθενείς δεσµούς µε τις συµπληρωµατικές βάσεις του αρχικού DNA και µε ισχυρούς δεσµούς µεταξύ τους. Τα µόρια είναι πανοµοιότυπα µεταξύ τους (εκτός ελάχιστων λαθών) και µε το αρχικό µόριο DNA και συνεπώς έχουν την ίδια γενετική πληροφορία. Κατά την αντιγραφή του DNA: 1. 195 . Στο µόριο του RNA δεν υπάρχει η θυµίνη και αντικαθίσταται από την ουρακίλη. που θα προκύψει.5o(183-230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·195 6. 4. Η διαδικασία της αντιγραφής του DNA έχει µεγάλη σηµασία για το κύτταρο. έχουν σχηµατιστεί δύο δίκλωνα µόρια. Ποια είναι η σηµασία της διαδικασίας της µεταγραφής και για ποιο λόγο είναι απαραίτητη στο κύτταρο. 9. καθορίζεται από τις γενετικές πληροφορίες. Για το λόγο αυτόν. Με αυτόν τον τρόπο σχηµατίζεται απέναντι από κάθε κλώνο του αρχικού DNA. στα θυγατρικά κύτταρα. Ποιες βάσεις είναι συµπληρωµατικές στο DNA και ποιες στο RNA. ενώ η κυτοσίνη µε τη γουανίνη. Η αντιγραφή του DNA γίνεται πάντα πριν την διαίρεση ενός κυττάρου. 8. Η σειρά των αµινοξέων στις πρωτεΐνες. 2. Στο µόριο του DNA η αδενίνη είναι συµπληρωµατική µε τη θυµίνη και η κυτοσίνη µε τη γουανίνη. µε ακρίβεια τις γενετικές του πληροφορίες. ελεύθερων δεοξυριβονουκλεοτιδίων. Σε ποιο µέρος του κυττάρου γίνεται. µε µεγάλη ακρίβεια. που περιέχονται στα τµήµατα του DNA. ανοίγει η διπλή έλικα του µορίου και σπάνε µερικοί από τους δεσµούς µεταξύ των αζωτούχων βάσεων. στο RNA. Στο τέλος της αντιγραφής του DNA. Κάθε ένα από αυτά αποτελείται από µία παλιά και από µία νέα πολυνουκλεοτιδική αλυσίδα. οι αζωτούχες βάσεις µένουν αζευγάρωτες και έτσι ενώνονται µε συµπληρωµατικές βάσεις άλλων.

ενώ οι πρωτεΐνες συντίθενται στα ριβοσώµατα. Έτσι. στο mRNΑ. 3. συνδέεται µε το ένα του άκρο. σχηµατίζοντας έτσι µία αλυσίδα RNA. . κάθε φορά που είναι απαραίτητη στο κύτταρο µία πρωτεΐνη. µε βάση την συµπληρωµατικότητα. στην αλληλουχία των ριβονουκλεοτιδίων.χ. µε βάση την συµπληρωµατικότητα. 10. Τέλος.5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·196 Όµως το DNA ενός κυττάρου. Με την µεταγραφή συντίθενται εκτός από mRNA άλλα µόρια RNA όπως το µεταφορικό (tRNA) και το ριβοσωµικό (rRNA) 196 11. χρησιµοποιώντας σαν «καλούπι». Η µεταγραφή του DNA σε mRNA περιλαµβάνει τα παρακάτω στάδια: 1. ένα δίκλωνο µόριο DNA. Τα ριβονουκλεοτίδια. αντί για την αζωτούχο βάση θυµίνη. Ποια είναι τα στάδια της µεταγραφής του DNA σε RNA. που περιέχει την πληροφορία για την σύνθεσή της. βρίσκεται στον πυρήνα. µε το άλλο τους άκρο συνδέονται. τα οποία βρίσκονται στο κυτταρόπλασµα. Κατόπιν. Τα ριβονουκλεοτίδια ενώνονται µεταξύ τους µε ισχυρούς δεσµούς. Το mRNA που έχει συντεθεί κατά την µεταγραφή. που φέρουν συµπληρωµατικές βάσεις. Ακόµη µε τη µεταγραφή συντίθενται και άλλα µόρια RNΑ. Έτσι σχηµατίζεται το αγγελιαφόρο RNA (mRNA). µίας πρωτεΐνης. 2. τα οποία µεταφέρουν στο ένα τους άκρο τα κατάλληλα αµινοξέα. Με τη µεταγραφή συντίθεται στον πυρήνα του κυττάρου ένα µονόκλωνο µόριο RNA. που περιέχει την γενετική πληροφορία του DNA. έχουν την αζωτούχο βάση ουρακίλη. Ένα κύτταρο συνθέτει τις πρωτεΐνες του µε τη διαδικασία της µετάφρασης ή πρωτεϊνοσύνθεσης. µεταγράφεται το τµήµα του DΝΑ. Με ποιο τρόπο συνθέτει ένα κύτταρο τις πρωτεΐνες του. µόρια tRNA. Το RNA που έχει σχηµατιστεί λέγεται αγγελιαφόρο RNA (mRNA) και σε αυτό έχει «µεταγραφεί» η γενετική πληροφορία για την σύνθεση π. 4. Σπάνε οι δεσµοί µεταξύ των αζωτούχων βάσεων και αυτές. µένουν αζευγάρωτες. Aνοίγει και ξεδιπλώνεται το τµήµα του DNA το οποίο περιέχει την πληροφορία για τη σύνθεση π.χ. 5. το οποίο µεταφέρει την πληροφορία από τον πυρήνα στο κυτταρόπλασµα. όπως το ριβοσωµικό (rRNA) και το µεταφορικό (tRNA). µε τα µόρια του rRNA του ριβοσώµατος. Έτσι αυτό αποµακρύνεται από τον πυρήνα και µεταφέρει την πληροφορία στο κυτταρόπλασµα. η οποία περιλαµβάνει τα παρακάτω στάδια: 1. 2. µέσω των αζωτούχων βάσεων. µε τη βοήθεια ενζύµων. µιας πρωτεΐνης. Στις αζευγάρωτες βάσεις των δεοξυριβονουκλεοτιδίων πλησιάζουν ριβονουκλεοτίδια. οι αλυσίδες του DNA ενώνονται και πάλι µε τις συµπληρωµατικές αζωτούχες βάσεις και το µόριο παίρνει και πάλι την µορφή της διπλής έλικας.

5o(183-230

3.

02-10-08

10:10

™ÂÏ›‰·197

Έτσι τα αµινοξέα τοποθετούνται το ένα δίπλα στο άλλο και τελικά ενώνονται µεταξύ τους, σχηµατίζοντας µια πρωτεΐνη.

∆ιατήρηση
και
συνέχεια
τη ζωής

12. Πόσα είδη RNA λαµβάνουν µέρος στην µετάφραση; Ποιος είναι ο
ρόλος του καθενός από αυτά;
Στην µετάφραση λαµβάνουν µέρος τρία είδη RNA: το αγγελιαφόροRNA
ή mRNA, το ριβοσωµικό RNA ή rRNA και το µεταφορικό RNA ή tRNA.
Το αγγελιαφόρο RNA, (mRNA) συντίθεται στον πυρήνα του κυττάρου µε
καλούπι το τµήµα του DNA, που περιέχει την πληροφορία για την σύνθεση
της πρωτεΐνης και µεταφέρει την γενετική πληροφορία στο κυτταρόπλασµα.
Εκεί προσδένεται στο ριβόσωµα για να ξεκινήσει η πρωτεϊνοσύνθεση.
Το ριβοσωµικόRNA (rRNA), ενωµένο µε πρωτεΐνες αποτελεί το ριβόσωµα, το οποίο βρίσκεται στο κυτταρόπλασµα. Στο ριβόσωµα γίνεται η σύνθεση των πρωτεϊνών.
Το µεταφορικό (tRNA) είναι το RNA το οποίο µεταφέρει τα κατάλληλα
αµινοξέα στο ριβόσωµα και συνδέεται µε βάση την συµπληρωµατικότητα µε
το µόριο του mRNA.
13. Ποιο είναι το κεντρικό δόγµα της βιολογίας;
Για να καταλάβουµε καλύτερα το κεντρικό δόγµα της βιολογίας αρκεί να
σκεφτούµε, ότι κάθε δευτερόλεπτο, σε κάθε κύτταρο συµβαίνουν χιλιάδες
µετατροπές από DNA σε RNA και τελικά σε πρωτεΐνες. Όλα τα κύτταρα, από
τα βακτήρια έως τον άνθρωπο, εκφράζουν τις γενετικές πληροφορίες τους
µε αυτόν τρόπο. Γι’ αυτό το κεντρικό δόγµα της βιολογίας θεωρείται µία θεµελιώδης αρχή:
αντιγραφή
µετάφραση

µεταγραφή
DNA

mRNA

πρωτεΐνη

14. Τι ονοµάζουµε γονίδιο;
Γονίδιο ονοµάζουµε κάθε τµήµα του DNA που έχει τη δυνατότητα να µεταγραφεί.
Πολλά γονίδια περιέχουν τη πληροφορία για τη σύνθεση µιας πρωτεΐνης
ή µιας οµάδας πρωτεϊνών.
Το γονίδιο αποτελεί την στοιχειώδη φυσική και λειτουργική µονάδα της
κληρονοµικότητας, που µεταφέρεται από τους γονείς στα παιδιά τους.

197

5o(183-230

Kεφάλαιο 5ο

02-10-08

10:10

™ÂÏ›‰·198

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ
1. Να βάλετε σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.
Απάντηση:
Α. γ, Β. δ, Γ. β
2. Να αντιστοιχίσετε τους όρους της στήλης Ι µε τις κατάλληλες φράσεις της στήλης ΙΙ:
Απάντηση:
Ι
ΙΙ
mRNA
tRNA
rRNA

Μεταφέρει τη γενετική πληροφορία.
Μεταφέρει αµινοξέα στο ριβόσωµα.
Μεταφέρει συστατικό του ριβοσώµατος.

3. Ένα τµήµα µιας αλυσίδας ενός µορίου DNA αποτελείται από την παρακάτω αλληλουχία αζωτούχων βάσεων:
...AATTGCCCATGG...
Ποια είναι η αλληλουχία των αζωτούχων βάσεων:
α. της συµπληρωµατικής αλυσίδας του παραπάνω τµήµατος του
DNA;
β. του RNA που προκύπτει από την µεταγραφή του τµήµατος
της αλυσίδας του DNA που δόθηκε;
Απάντηση:
α. ...TTAACGGGTACC...
β. ...UUAACGGGUACC...
4. Όπως µπορείτε να διακρίνετε στη διπλανή εικόνα, η απόσταση µεταξύ δύο διαδοχικών ζευγών βάσεων του DNA είναι 0,34nm.
α. Να υπολογίσετε, σε µέτρα, το συνολικό µήκος που θα έχει το DNA
ενός ανθρώπινου σωµατικού κυττάρου, µε δεδοµένο ότι το DNA
αυτό αποτελείται από 6x109 ζεύγη βάσεων.
∆ίνεται ότι 1m = 109 nm.
β. Να εξηγήσετε, µε τη βοήθεια της εικόνας 5.2 του σχολικού βιβλίου, πώς ένα µόριο µε τόσο µεγάλο µήκος χωράει στον πυρήνα
του κυττάρου.
Απάντηση:

198

5o(183-230

02-10-08

10:10

™ÂÏ›‰·199

α. Για να υπολογίσουµε το συνολικό µήκος του DNA σε µέτρα, πρέπει να
πολλαπλασιάσουµε τον αριθµό των ζευγαριών των βάσεων µε την απόσταση µεταξύ δύο διαδοχικών βάσεων.
Επίσης, ξέρουµε ότι 1m = 109 nm.
∆ηλαδή: 6x109 x 0.34nm x 10-9 m / nm = 2,04 m !
β. Όπως προκύπτει από τους υπολογισµούς το DNA ενός κυττάρου φτάνει
σε µήκος σχεδόν τα 2 µέτρα! Και όµως χωράει, όχι µόνο στο κύτταρο,
που δεν φαίνεται µε γυµνό µάτι, αλλά στον πυρήνα του και µάλιστα είναι
λειτουργικό δηλαδή, αντιγράφεται και µεταγράφεται. Στο πακετάρισµα του
µορίου του DNA βοηθούν πολύ ειδικές πρωτεΐνες µε τις οποίες είναι ενωµένο και έτσι µπορεί και συσπειρώνεται. Όταν το κύτταρο πρόκειται να διαιρεθεί, το DNA φτάνει στο µεγαλύτερο βαθµό συσπείρωσης και έτσι σχηµατίζονται τα χρωµοσώµατα.

∆ιατήρηση
και
συνέχεια
τη ζωής

2 ο K PITHPIO ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ
(ΕΝΟΤΗΤΑ 5.2)

Α. Να επιλέξεις την σωστή απάντηση:
1. Το DNA:
α. αποτελείται από ριβονουκλεοτίδια
β. είναι δίκλωνο µόριο
γ. µπορεί να περιέχει την ουρακίλη.
2. Ένα ριβονουκλεοτίδιο µπορεί να αποτελείται:
α. από αζωτούχες βάσεις
β από φωσφορικό οξύ, δεοξυριβόζη και ουρακίλη
γ. από φωσφορικό οξύ, ριβόζη και αδενίνη.
3. Η κυτοσίνη είναι συµπληρωµατική:
α. µε την γουανίνη
β. µε την αδενίνη
γ. ουρακίλη
4. Το mRNA:
α. µεταφέρει τα αµινοξέα στο ριβόσωµα
β. µεταφέρει την γενετική πληροφορία από τον πυρήνα στο κυτταρόπλασµα
γ. αποτελεί συστατικό του ριβοσώµατος
5. Η µεταγραφή γίνεται:
α. στον πυρήνα του κυττάρου
β. στο κυτταρόπλασµα του κυττάρου
γ. στο ριβόσωµα

199

5o(183-230

Kεφάλαιο 5ο

02-10-08

10:10

™ÂÏ›‰·200

Β. Να σηµειώσεις ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι σωστές
και ποιες λανθασµένες.
1. Με την αντιγραφή του DNA, το κύτταρο µεταβιβάζει τις γενετικές πληροφορίες στα θυγατρικά κύτταρα µε ακρίβεια.
2. Κατά την µεταγραφή, το mRNA προσδένεται στο ριβόσωµα.
3. Με τη µεταγραφή συντίθεται το tRNA και το rRNA.
4. Το tRNA µεταφέρει την γενετική πληροφορία στο ριβόσωµα.
5. Στην πρωτεϊνοσύνθεση λαµβάνει µέρος το µόνο το rRNA.
Γ. i) Τι ονοµάζουµε γονίδιο;
ii) Ποια είναι η συµπληρωµατική αλυσίδα του παρακάτω τµήµατος
DNA,
που
προκύπτει
από
την
αντιγραφή:ΑΑΑΤΤGGGCCAATT...
iii) Ποια είναι η αλληλουχία των αζωτούχων βάσεων του RNA που
προκύπτει από τη µεταγραφή του παραπάνω τµήµατος DNA;
∆. Να συµπληρώσετε τα κενά στην παρακάτω παράγραφο:
Κατά την µετάφραση το ………….(1) προσδένεται στο …………….(2)
και ενώνεται µε τις αζωτούχες βάσεις, µε βάση την………………..(3).
Στη συνέχεια µόρια tRNA µεταφέρουν στο ένα τους άκρο τα
……………. (4) και µε το άλλο συνδέονται στo mRNA. Αφού αυτό συνεχιστεί πολλές φορές, στο τέλος σχηµατίζεται µία ……………(5).

200

5o(183-230

02-10-08

10:10

™ÂÏ›‰·201

5.3 Αλληλόµορφα γονίδια
Λέξεις κλειδιά: αλληλόµορφα γονίδια, ετερόζυγο άτοµο, οµόζυγο άτοµο,
επικρατές γονίδιο, υπολειπόµενο γονίδιο.

∆ιατήρηση
και
συνέχεια
τη ζωής

ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ
➤ Μάθαµε ότι οι διπλοειδείς οργανισµοί περιέχουν ζεύγη οµόλογων χρωµοσωµάτων, από τα οποία, το ένα προέρχεται από τον πατέρα και το
άλλο από τη µητέρα. ∆ηλαδή, περιέχουν δύο φορές το κάθε χρωµόσωµα, άρα περιέχουν δύο φορές και το κάθε γονίδιο, που βρίσκεται στο
χρωµόσωµα.
➤ Κάθε ένα από αυτά τα γονίδια µπορεί να εµφανίζεται µε διαφορετικές
µορφές, που ονοµάζονται αλληλόµορφα.
➤ Τα αλληλόµορφα γονίδια, βρίσκονται σε αντίστοιχες θέσεις οµόλογων χρωµοσωµάτων και ελέγχουν το ίδιο χαρακτηριστικό.
➤ Όταν ένα άτοµο φέρει δύο ίδια αλληλόµορφα, τότε το ονοµάζουµε οµόζυγο, ως προς αυτό το χαρακτηριστικό. Όταν ένα άτοµο φέρει δύο διαφορετικά αλληλόµορφα, τότε το ονοµάζουµε ετερόζυγο, ως προς αυτό
το χαρακτηριστικό.



Για παράδειγµα:
Το χαρακτηριστικό για την µορφή του λοβού των αυτιών, ελέγχεται από
δύο αλληλόµορφα γονίδια: αυτό για ελεύθερους λοβούς και αυτό, για
προσκολληµένους λοβούς. Κάποιος που φέρει δύο φορές το ίδιο γονίδιο, για τους ελεύθερους λοβούς, (οµόζυγος), έχει αυτιά µε ελεύθερους
λοβούς.
Αντίθετα, κάποιος που φέρει δύο φορές το γονίδιο για τους προσκολληµένους λοβούς (οµόζυγος), έχει αυτιά µε προσκολληµένους λοβούς.
Εάν κάποιος είναι ετερόζυγος, ως προς την ιδιότητα αυτή, δηλαδή φέρει
ένα γονίδιο για ελεύθερους και ένα γονίδιο για προσκολληµένους λοβούς, τότε θα έχει λοβούς ελεύθερους. Εδώ βλέπουµε ότι το ένα γονίδιο
επικαλύπτει τη δράση του άλλου.
Όταν το ένα αλληλόµορφο γονίδιο καλύπτει τη δράση του άλλου και εκδηλώνεται στην ετερόζυγη κατάσταση, λέγεται επικρατές.
Το άλλο αλληλόµορφο, του οποίου η δράση του καλύπτεται, λέγεται
υπολειπόµενο.
Τα υπολειπόµενα γονίδια µπορούν να εµφανίζουν τη δράση τους µόνο
όταν είναι σε οµόζυγη κατάσταση.

201

5o(183-230

Kεφάλαιο 5ο

02-10-08

10:10

™ÂÏ›‰·202

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ
Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις:
1. Ποια γονίδια ονοµάζουµε αλληλόµορφα; Μπορείτε να φέρετε ένα
παράδειγµα;
Τα αλληλόµορφα γονίδια είναι οι διαφορετικές µορφές που µπορεί να εµφανίζεται ένα γονίδιο. Τα αλληλόµορφα γονίδια βρίσκονται σε αντίστοιχες
θέσεις οµόλογων χρωµοσωµάτων και ελέγχουν το ίδιο χαρακτηριστικό. Για
παράδειγµα το γονίδιο που ελέγχει το χρώµα των µατιών µπορεί να υπάρχει σε δύο αλληλόµορφα: αυτό που ελέγχει το µπλε χρώµα µατιών και αυτό
που ελέγχει το καστανό χρώµα µατιών.
2. Πότε λέµε ότι ένα άτοµο είναι οµόζυγο για ένα γνώρισµα;
Ένα άτοµο είναι οµόζυγο για ένα γνώρισµα όταν και τα δύο αλληλόµορφα, που φέρει για το γνώρισµα αυτό, είναι ίδια. Για παράδειγµα: Αυτός που
έχει δύο φορές το αλληλόµορφο για το µπλε χρώµα µατιών, είναι οµόζυγος
για το χαρακτηριστικό αυτό.
3. Πότε λέµε ότι ένα άτοµο είναι ετερόζυγο για ένα γνώρισµα;
Ένα άτοµο είναι ετερόζυγο για ένα γνώρισµα όταν φέρει δύο διαφορετικά αλληλόµορφα για το γνώρισµα αυτό. Για παράδειγµα: κάποιος που έχει
ένα αλληλόµορφο για το καστανό χρώµα µατιών και ένα αλληλόµορφο για
το γαλανό χρώµα των µατιών είναι ετερόζυγος για το χαρακτηριστικό αυτό.
4. Ποιο γονίδιο λέγεται επικρατές και ποιο υπολειπόµενο; Πότε εκδηλώνεται η δράση των υπολειπόµενων γονιδίων; Μπορείτε να δώσετε ένα παράδειγµα;
Όταν το ένα αλληλόµορφο γονίδιο καλύπτει τη δράση του άλλου και εκδηλώνεται στην ετερόζυγη κατάσταση, λέγεται επικρατές. Το άλλο αλληλόµορφο, του οποίου η δράση του καλύπτεται, λέγεται υπολειπόµενο. Τα
υπολειπόµενα γονίδια µπορούν να εµφανίζουν τη δράση τους µόνο όταν είναι σε οµόζυγη κατάσταση.
Για παράδειγµα κάποιος που είναι ετερόζυγος για το χρώµα των µατιών
και έχει ένα αλληλόµορφο για τα καστανά µάτια και ένα γονίδιο για τα γαλανά, έχει καστανό χρώµα µατιών. ∆ηλαδή το αλληλόµορφο για τα καστανά
µάτια επικαλύπτει την δράση του γονιδίου για το γαλανό χρώµα µατιών.
Για να εκδηλωθεί η δράση ενός υπολειπόµενου γονιδίου θα πρέπει να βρίσκεται σε οµόζυγη κατάσταση, δηλαδή να υπάρχει το ίδιο αλληλόµορφο δύο
φορές.

202

5o(183-230

02-10-08

10:10

™ÂÏ›‰·203

3 ο K PITHPIO ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ
(ENOTHTA 5.3)

∆ιατήρηση
και
συνέχεια
τη ζωής

Α. Να επιλέξεις την σωστή απάντηση:
1. Ένα γονίδιο, που εκδηλώνει τη δράση του, µόνο όταν βρίσκεται
σε οµόζυγη κατάσταση λέγεται:
α. επικρατές
β. υπολειπόµενο
γ. αυτοσωµικό
2. Τα αλληλόµορφα :
α. είναι γονίδια που βρίσκονται σε διαφορετικές θέσεις ενός χρωµοσώµατος.
β. είναι διαφορετικές µορφές ενός γονιδίου.
γ. είναι πάντα επικρατή.
3. Όταν τα δύο αλληλόµορφα ενός γονιδίου είναι ίδια:
α. τότε το άτοµο είναι οµόζυγο
β. τότε το άτοµο είναι ετερόζυγο
γ. τότε το γονίδιο είναι επικρατές
Β. Για ποια από τα παρακάτω γνωρίσµατα είναι οµόζυγο και για
ποια ετερόζυγο το άτοµο αυτό;
Αλληλόµορφα:
1. Αναδίπλωση της γλώσσας – αναδίπλωση της γλώσσας
2. Γραµµή τριχοφυΐας µε κορυφή – γραµµή τριχοφυΐας χωρίς κορυφή
3. Γαλανά µάτια- γαλανά µάτια
4. ελεύθεροι λοβοί αυτιών – προσκολληµένοι λοβοί αυτιών
Γ. Αν γνωρίζετε ότι:
1. το γονίδιο για την γραµµή τριχοφυΐας µε κορυφή είναι επικρατές,
ενώ, αυτό µε τη γραµµή τριχοφυΐας χωρίς κορυφή, υπολειπόµενο
2. το γονίδιο για τα καστανά µάτια είναι επικρατές, ενώ για τα γαλανά
µάτια είναι υπολειπόµενο.
3. το γονίδιο για τους ελεύθερους λοβούς αυτιών επικρατές, ενώ για
τους προσκολληµένους υπολειπόµενο.
Μπορείτε να περιγράψετε τη Μαρία, που είναι:
– ετερόζυγη για την γραµµή τριχοφυΐας µε κορυφή,
– οµόζυγη για τα γαλανά µάτια
– οµόζυγη για τους ελεύθερους λοβούς αυτιών

203

άρα είναι οµόζυγο για το χαρακτηριστικό αυτό. Απάντηση: Η ∆ανάη έχει κόκκινα µαλλιά και είναι οµόζυγη για το χαρακτηριστικό αυτό. ως προς αυτό το χαρακτηριστικό. τότε το ονοµάζουµε οµόζυγο. άρα είναι ετερόζυγο για το χαρακτηριστικό αυτό.5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·204 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. (Υποθέτουµε ότι τα γονίδια για τα συγκεκριµένα χαρακτηριστικά εντοπίζονται στο ίδιο χρωµόσωµα). έχουν σχεδιασθεί τα γονίδια ενός ατόµου για πέντε χαρακτηριστικά. αλληλόµορφο. Έχει δύο διαφορετικά αλληλόµορφα. ένα για ίσια µαλλιά και ένα για κατσαρά. ένα για γαλάζια µάτια και ένα για καστανά. ενώ ο αδελφός της έχει ένα επικρατές και ένα υπολειπόµενο. Όταν ένα άτοµο φέρει δύο διαφορετικά αλληλόµορφα. υπολειπόµενα. 204 . δηλαδή είναι ετερόζυγο για το χαρακτηριστικό αυτό. ένα για ίσια µύτη και ένα για ανασηκωµένη. υπολειπόµενο. Να επιλέξετε τους κατάλληλους όρους και να συµπληρώσετε τα κενά του κειµένου που ακολουθεί. Στην εικόνα του σχολικού βιβλίου. δ. ε. άρα είναι οµόζυγο για το χαρακτηριστικό αυτό. συµπεραίνουµε ότι η ∆ανάη έχει δύο υπολειπόµενα. άρα είναι ετερόζυγο για το χαρακτηριστικό αυτό. Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας. Επειδή το αλληλόµορφο που εκφράζεται στην ετερόζυγη κατάσταση είναι αυτό για τα µαύρα µαλλιά. Έχει δύο ίδια αλληλόµορφα για φακίδες. Το άτοµο φέρει: α. ώστε οι προτάσεις να είναι σωστές (κάθε όρος θα χρησιµοποιηθεί µία φορά): επικρατές. Έχει δύο διαφορετικά αλληλόµορφα. Απάντηση: Όταν ένα άτοµο φέρει δύο ίδια αλληλόµορφα. Για ποια χαρακτηριστικά το άτοµο είναι οµόζυγο και για ποια ετερόζυγο. γ. Έχει δύο ίδια αλληλόµορφα για ελεύθερους λοβούς αυτιών. τότε το ονοµάζουµε ετερόζυγο. β. 2. ως προς αυτό το χαρακτηριστικό. Έχει δύο διαφορετικά αλληλόµορφα. Ο µικρός της αδελφός έχει µαύρα µαλλιά και είναι ετερόζυγος για το ίδιο χαρακτηριστικό. Τα διαφορετικά αλληλόµορφα παριστάνονται µε διαφορετικά χρώµατα.

γ.Μη πτύχωση γλώσσας (υπολειπόµενο) 4. προσκολληµένους λοβούς αυτιών.4 Κυτταρική διαίρεση Μίτωση Λέξεις – κλειδιά: κυτταρική διαίρεση. γιατί είναι οµόζυγος για το επικρατές δ. εκφράζεται και στην οµόζυγη και στην ετερόζυγη κατάσταση. µίτωση. µείωση. καστανά µάτια γιατί είναι ετερόζυγος για το επικρατές. αφού είναι οµόζυγος για το υπολειπόµενο. κατά την οποία τα κύτταρα που προκύπτουν. αφού είναι ετερόζυγος για το επικρατές. λέγεται µίτωση.5o(183-230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·205 3. γενετικές πληροφορίες. Άρα ο Αχιλλέας έχει: α. Γραµµή τριχοφυΐας µε κορυφή (επικρατές) . Προσκολληµένοι λοβοί αυτιών (υπολειπόµενο) . το άτοµο είναι οµόζυγο για το συγκεκριµένο χαρακτηριστικό. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Η κυτταρική διαίρεση. ενώ αν είναι διαφορετικά. Πτύχωση γλώσσας (επικρατές) . το άτοµο ονοµάζεται ετερόζυγο. έχουν τον ίδιο αριθµό χρωµοσωµάτων µε το αρχικό κύτταρο και τις ίδιες ακριβώς. Απάντηση: Για να ζωγραφίσεις τον Αχιλλέα µε τα σωστά χαρακτηριστικά θα πρέπει να ξεχωρίσεις για ποια από αυτά τα γονίδια είναι οµόζυγος και για ποια ετερόζυγος. Ο Αχιλλέας διαθέτει τα παρακάτω αλληλόµορφα: ΑΛΛΗΛΟΜΟΡΦΑ 1. γραµµή τριχοφυΐας µε κορυφή. Όταν τα αλληλόµορφα που φέρει ένα άτοµο είναι ίδια. β. Γαλάζια µάτια (υπολειπόµενο) Καστανά µάτια (επικρατές) Να σχεδιάσετε τον Αχιλλέα έτσι ώστε να διακρίνονται τα χαρακτηριστικά του σύµφωνα µε τον παραπάνω πίνακα. Να αιτιολογήσετε κάθε επιλογή σας. ∆ιατήρηση και συνέχεια τη ζωής 5.Προσκολληµένοι λοβοί αυτιών (υπολειπόµενο) 3. 205 . Επίσης γνωρίζουµε ότι το επικρατές αλληλόµορφο επικαλύπτει τη δράση του υπολειπόµενου και έτσι. πτύχωση γλώσσας.Γραµµή τριχοφυΐας µε κορυφή(υπολειπόµενο) 2.

Πριν ξεκινήσει η µίτωση: • αντιγράφεται το DNA του κυττάρου. • οι µονοκύτταροι οργανισµοί όταν αναπαράγονται µονογονικά.5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·206 Με µίτωση διαιρούνται: • το ζυγωτό. που λέγεται κεντροµερίδιο. ➤ Β. οι οποίοι είναι απλοειδή κύτταρα. για να επουλωθεί η πληγή. συντήκονται οι πυρήνες τους και προκύπτει το ζυγωτό. όπως π. έχουν τον µισό αριθµό χρωµοσωµάτων από το αρχικό κύτταρο. τα οποία είναι διπλοειδή κύτταρα των οργανισµών που αναπαράγονται αµφιγονικά και από αυτά προκύπτουν οι γαµέτες (το ωάριο και το σπερµατοζωάριο). ➤ Α. γίνεται γονιµοποίηση του ωαρίου από το σπερµατοζωάριο. Εάν οι γαµέτες είχαν κανονικό αριθµό χρωµοσωµάτων. ➤ Με µείωση διαιρούνται: • τα άωρα γεννητικά κύτταρα. Κατά την αµφιγονική αναπαραγωγή (αµφιγονία). οι οποίοι αναπαράγονται αµφιγονικά.χ. λέγεται µείωση. 206 . σε ένα σηµείο τους. • Τότε τα χρωµοσώµατα αποτελούνται από δύο όµοια αντίγραφα του DNA. η αµοιβάδα. • τα σωµατικά κύτταρα ενός πολυκύτταρου οργανισµού. Κατά την διάρκεια της µίτωσης: • τα χρωµοσώµατα συσπειρώνονται και τοποθετούνται σε ένα επίπεδο στο µέσο του κυττάρου. που ονοµάζονται αδελφές χρωµατίδες. µετά την σύντηξή τους. άρα διπλασιάζεται η γενετική πληροφορία. Ο νέος οργανισµός που θα προκύψει από το ζυγωτό αυτό. το ζυγωτό θα είχε διπλάσιο αριθµό χρωµοσωµάτων από τα κύτταρα των γονέων του. έχει τραυµατιστεί. αν π. Μείωση ➤ Η κυτταρική διαίρεση. • οι αδελφές χρωµατίδες αποχωρίζονται και αποµακρύνονται • το κυτταρόπλασµα διαιρείται και προκύπτουν δύο νέα κύτταρα. Οι αδελφές χρωµατίδες είναι ενωµένες µεταξύ τους. τότε. ➤ Γιατί η µείωση έχει πολύ µεγάλη βιολογική σηµασία: Η µείωση έχει µεγάλη βιολογική σηµασία για τους διπλοειδείς οργανισµούς. θα πρέπει να έχει τον ίδιο αριθµό χρωµοσωµάτων µε τους γονείς του. κατά την οποία τα κύτταρα που προκύπτουν. από το οποίο προκύπτει ένας νέος οργανισµός.χ.

ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ – ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ άωρα: ανώριµα άωρα γεννητικά κύτταρα: διπλοειδή κύτταρα των οργανισµών που αναπαράγονται αµφιγονικά. Έτσι. µονογονία: Όταν η αναπαραγωγή γίνεται από έναν µόνο οργανισµό. οι οποίοι είναι απλοειδή κύτταρα. γαµέτες: απλοειδή κύτταρα οργανισµών που αναπαράγονται µε αµφιγονία. ενωµένες µεταξύ τους στο κεντροµερίδιο. • Στη συνέχεια αποχωρίζονται τα χρωµοσώµατα από κάθε ζεύγος οµολόγων και έτσι προκύπτουν δύο κύτταρα. ➤ Εποµένως. τα οποία έχουν τον µισό αριθµό χρωµοσωµάτων από το αρχικό. στα άωρα γεννητικά κύτταρα που θα δώσουν τους γαµέτες. µε µισό αριθµό χρωµοσωµάτων από ό. που έχουν εξειδικευτεί για την αναπαραγωγή. το ζυγωτό. ∆ιατήρηση και συνέχεια τη ζωής ➤ Α. Από αυτά προκύπτουν οι γαµέτες (το ωάριο και το σπερµατοζωάριο). τον ίδιο αριθµό χρωµοσωµάτων µε τα κύτταρα των γονέων του. • Τα οµόλογα χρωµοσώµατα διατάσσονται σε ζεύγη το ένα απέναντι στο άλλο. ➤ Β. Πριν την έναρξη της µείωσης: Προηγείται αντιγραφή του DNA του κυττάρου και έτσι κάθε χρωµόσωµα αποτελείται από τις αδελφές χρωµατίδες. Η γονιµοποίηση του ωαρίου από το σπερµατοζωάριο και η σύντηξη των πυρήνων τους οδηγεί στην δηµιουργία του ζυγωτού. προκύπτουν µε τη µείωση. χωρίς 207 . µετά την σύντηξη των πυρήνων των γαµετών. του πρώτου κυττάρου του νέου οργανισµού. γίνεται η µείωση και έτσι µειώνεται στο µισό ο αριθµός των χρωµοσωµάτων στους γαµέτες. ➤ 2η µειωτική διαίρεση: • στα δύο κύτταρα.5o(183-230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·207 Για το λόγο αυτό. τέσσερα απλοειδή γεννητικά κύτταρα. θα έχει τελικά. Κατά την διάρκεια της µείωσης: Η µείωση περιλαµβάνει 2 διαιρέσεις την 1η µειωτική διαίρεση και τη 2η διαίρεση: ➤ 1η µειωτική διαίρεση: • Οι αδελφές χρωµατίδες συσπειρώνονται. Στον άνθρωπο οι γαµέτες είναι το ωάριο και το σπερµατοζωάριο. από ένα αρχικό διπλοειδές κύτταρο.τι τα αρχικά. που έχουν προκύψει από την πρώτη µειωτική διαίρεση γίνεται αποχωρισµός των αδελφών χρωµατίδων • τα δύο κύτταρα διαιρούνται και από το καθένα προκύπτουν και πάλι δύο κύτταρα που φέρουν µία αδελφή χρωµατίδα από κάθε ζευγάρι οµολόγων χρωµοσωµάτων.

διαιρούνται τα σωµατικά κύτταρα ενός πολυκύτταρου οργανισµού.χ. ενώ η µείωση περιλαµβάνει δύο διαιρέσεις. Με µίτωση διαιρούνται το ζυγωτό. τότε αυτή ονοµάζεται αµφιγονική αναπαραγωγή ή αµφιγονία. Ποιες είναι οι διαφορές µεταξύ µίτωσης και µείωσης. Σε ποιο κύτταρα γίνεται. Με την µίτωση προκύπτουν δύο κύτταρα µε ακριβώς τον ίδιο αριθµό . έχουν τον µισό αριθµό χρωµοσωµάτων από το αρχικό κύτταρο. για να επουλωθεί η πληγή.5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·208 να ζευγαρώσουν δύο οργανισµοί. και οι µονοκύτταροι οργανισµοί όταν αναπαράγονται µονογονικά. κατά την οποία τα κύτταρα που προκύπτουν. γενετικές πληροφορίες. από το οποίο προκύπτει ένας νέος οργανισµός. των οργανισµών που αναπαράγονται αµφιγονικά και από αυτά προκύπτουν οι γαµέτες (το ωάριο και το σπερµατοζωάριο). τα σωµατικά κύτταρα ενός πολυκύτταρου οργανισµού. Η κυτταρική διαίρεση. των οργανισµών που αναπαράγονται αµφιγονικά και από αυτά προκύπτουν οι γαµέτες (το ωάριο και το σπερµατοζωάριο). έχει τραυµατιστεί. Η µίτωση περιλαµβάνει µία διαίρεση. 3. 208 1. Αντίθετα µε µείωση διαιρούνται τα άωρα γεννητικά κύτταρα. 3. Με τον τρόπο αυτόν αναπαράγονται οι µονοκύτταροι οργανισµοί. Τι ονοµάζουµε µείωση. λέγεται µείωση. 2. Με µείωση διαιρούνται τα άωρα γεννητικά κύτταρα. Μίτωση ονοµάζεται η κυτταρική διαίρεση. αµφιγονία: Όταν για την αναπαραγωγή ζευγαρώνουν δύο οργανισµοί διαφορετικού φύλου. ορισµένα φυτά και ορισµένα ζώα. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. Σε ποια κύτταρα γίνεται. αν π. έχουν τον ίδιο αριθµό χρωµοσωµάτων µε το αρχικό κύτταρο και τις ίδιες ακριβώς. όπως π. Με µίτωση διαιρείται το ζυγωτό. 2. από το οποίο προκύπτει ένας νέος οργανισµός. κατά την οποία τα κύτταρα που προκύπτουν. Τι ονοµάζουµε µίτωση. η αµοιβάδα. και οι µονοκύτταροι οργανισµοί όταν αναπαράγονται µονογονικά. όπως π.χ.χ. λέγεται µονογονική αναπαραγωγή ή µονογονία. η αµοιβάδα.

Πριν ξεκινήσει η µίτωση: • αντιγράφεται το DNA του κυττάρου. Μπορείτε να περιγράψετε ταγεγονότα που συµβαίνουν πριν ξεκινήσει η µείωση και κατά την διάρκειά της. • τα δύο κύτταρα διαιρούνται και από το καθένα προκύπτουν και πάλι δύο κύτταρα που φέρουν µία αδελφή χρωµατίδα από κάθε ζευγάρι οµολόγων χρωµοσωµάτων. ∆ιατήρηση και συνέχεια τη ζωής 4. 209 . Με την µίτωση εξασφαλίζεται ο απλοειδής αριθµός χρωµοσωµάτων των γαµετών. Α. • οι αδελφές χρωµατίδες αποχωρίζονται και αποµακρύνονται • το κυτταρόπλασµα διαιρείται και προκύπτουν δύο νέα κύτταρα. Πριν την έναρξη της µείωσης: Προηγείται αντιγραφή του DNA του κυττάρου και έτσι κάθε χρωµόσωµα αποτελείται από τις αδελφές χρωµατίδες. που έχουν προκύψει από την πρώτη µειωτική διαίρεση γίνεται αποχωρισµός των αδελφών χρωµατίδων. • Στη συνέχεια αποχωρίζονται τα χρωµοσώµατα από κάθε ζεύγος οµολόγων και έτσι προκύπτουν δύο κύτταρα. και τα χρωµοσώµατα αποτελούνται από τις αδελφές χρωµατίδες. ενωµένες µεταξύ στις στο κεντροµερίδιο. Κατά την διάρκεια της µείωσης: Η µείωση περιλαµβάνει 2 διαιρέσεις την 1η µειωτική διαίρεση και τη 2η µειωτική διαίρεση. Β. Με την µείωση προκύπτουν τέσσερα κύτταρα µε µισό αριθµό χρωµοσωµάτων από το αρχικό. τέσσερα απλοειδή γεννητικά κύτταρα. Α.τι τα αρχικά. 2η µειωτική διαίρεση: • στα δύο κύτταρα. Μπορείτε να περιγράψετε τα γεγονότα που συµβαίνουν πριν ξεκινήσει η µίτωση και κατά την διάρκειά της. προκύπτουν µε τη µείωση. από ένα αρχικό διπλοειδές κύτταρο. Κατά την διάρκεια της µίτωσης: • τα χρωµοσώµατα συσπειρώνονται και τοποθετούνται σε ένα επίπεδο στο µέσο του κυττάρου. • Τα οµόλογα χρωµοσώµατα διατάσσονται σε ζεύγη το ένα απέναντι στο άλλο. Β. τα οποία έχουν τον µισό αριθµό χρωµοσωµάτων από το αρχικό. µε µισό αριθµό χρωµοσωµάτων από ό.5o(183-230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·209 χρωµοσωµάτων και ακριβώς την ίδια γενετική πληροφορία µε το αρχικό. 1η µειωτική διαίρεση: • Οι αδελφές χρωµατίδες συσπειρώνονται. • Εποµένως. 5.

θα πρέπει να έχει τον ίδιο αριθµό χρωµοσωµάτων µε τους γονείς του. τότε. σε ένα σηµείο τους. το ζυγωτό. Πόσα κύτταρα προκύπτουν µετά το τέλος της µίτωσης. γίνεται η µείωση και έτσι µειώνεται στο µισό ο αριθµός των χρωµοσωµάτων στους γαµέτες. Η µείωση έχει µεγάλη βιολογική σηµασία για τους διπλοειδείς οργανισµούς. που ονοµάζονται αδελφές χρωµατίδες. Ποιος είναι ο αριθµός των χρωµοσωµάτων τους σε σχέση µε το αρχικό.τι το αρχικό κύτταρο. που λέγεται κεντροµερίδιο. Μετά το τέλος της µίτωσης προκύπτουν δύο κύτταρα µε ίδιο ακριβώς αριθµό χρωµοσωµάτων µε το αρχικό κύτταρο. Πριν από κάθε κυτταρική διαίρεση. µετά την σύντηξη των πυρήνων των γαµετών. Οι αδελφές χρωµατίδες είναι όµοιες και συµµετρικές επειδή αποτελούν ίδια µόρια DNA. Τι είναι οι αδελφές χρωµατίδες. Οι αδελφές χρωµατίδες από τις οποίες αποτελούνται τα χρωµοσώµατα µετά τον διπλασιασµό τους. τον ίδιο αριθµό χρωµοσωµάτων µε τα κύτταρα των γονέων του. 10. Εάν οι γαµέτες είχαν κανονικό αριθµό χρωµοσωµάτων. Ο οργανισµός που θα προκύψει από το ζυγωτό αυτό. 9. Μετά το τέλος της µείωσης προκύπτουν τέσσερα κύτταρα µε µισό αριθµό χρωµοσωµάτων. το ζυγωτό θα είχε διπλάσιο αριθµό χρωµοσωµάτων από τα κύτταρα των γονέων του. Έτσι. Ποιος είναι ο αριθµός των χρωµοσωµάτων τους σε σχέση µε το αρχικό. Τι είναι το κεντροµερίδιο. Κατά την αµφιγονική αναπαραγωγή (αµφιγονία). θα έχει τελικά.5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·210 6. γίνεται γονιµοποίηση του ωαρίου από το σπερµατοζωάριο. Για το λόγο αυτό. 7. 210 . από ό. είναι ενωµένες µεταξύ τους. οι οποίοι αναπαράγονται αµφιγονικά. είτε µίτωση είτε µείωση. Ποια είναι η βιολογική σηµασία της µείωσης. 8. τα χρωµοσώµατα αποτελούνται από δύο όµοια αντίγραφα του DNA. αντιγράφεται το DNA του κυττάρου. συντήκονται οι πυρήνες τους και προκύπτει το ζυγωτό. στα άωρα γεννητικά κύτταρα που θα δώσουν τους γαµέτες. Όταν συµβεί αυτό. µετά την σύντηξη τους. Πόσα κύτταρα προκύπτουν µετά το τέλος της µείωσης.

έχει τραυµατιστεί. αδελφές χρωµατίδες. 23. Σ. 46. αν π. διαιρούνται τα σωµατικά κύτταρα ενός πολυκύτταρου οργανισµού. Να χαρακτηρίσετε στις παρακάτω προτάσεις µε το γράµµα (Σ).χ.5o(183-230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·211 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. σε µία περιοχή τους. που ονοµάζονται αδελφές χρωµατίδες. Στο σχήµα του σχολικού βιβλίου να συµπληρώσετε τα κενά που αφορούν στον αριθµό µορίων DNA κατά την παραγωγή των γαµετών στον άνθρωπο. β. Να τεκµηριώσετε την απάντησή στις. Με µίτωση διαιρούνται: το ζυγωτό.αν είναι λανθασµένες: Απάντηση: α. 46. λέγεται µίτωση. Λ. κατά την οποία τα κύτταρα που προκύπτουν. Όπως έχουµε µάθει. µίτωση. από το οποίο προκύπτει ένας νέος οργανισµός. 23. δ.αν είναι σωστές. ∆ιατήρηση και συνέχεια τη ζωής 2. Να γράψετε τρεις προτάσεις όπου θα χρησιµοποιήσετε καθέναν από στις παρακάτω όρους. γενετικές πληροφορίες. και επίσης οι µονοκύτταροι οργανισµοί για να αναπαραχθούν. Ποιο είδος κυτταρικής διαίρεσης παρουσιάζει η παρακάτω εικόνα του σχολικού βιβλίου. 23 211 . 4. 23. έχουν τον ίδιο αριθµό χρωµοσωµάτων µε το αρχικό κύτταρο και τις ίδιες ακριβώς. η αµοιβάδα. γενετικές πληροφορίες. αντιγράφεται το DNA του κυττάρου και τότε τα χρωµοσώµατα αποτελούνται από δύο αντίγραφα. λέγεται µίτωση. Λ. 3. Απάντηση: Ο απλοειδής γαµέτης προκύπτει από ένα άωρο γεννητικό κύτταρο και περιέχει τον µισό αριθµό χρωµοσωµάτων από αυτό. έχουν τον ίδιο ακριβώς αριθµό χρωµοσωµάτων µε το αρχικό κύτταρο. η κυτταρική διαίρεση. όπως π. Πριν ξεκινήσει η µίτωση. έτσι ώστε να αποδίδεται η έννοιά τους: απλοειδής γαµέτης. Η κυτταρική διαίρεση. Σ. για να επουλωθεί η πληγή. ή µε το γράµµα (Λ). γ. είναι ενωµένες µεταξύ τους. Απάντηση: 92. κατά την οποία τα κύτταρα που προκύπτουν.χ. που λέγεται κεντροµερίδιο. Απάντηση: Παρατηρώντας το σχήµα του σχολικού βιβλίου βλέπουµε ότι τα κύτταρα που προκύπτουν από την διαίρεση αυτή. έχουν την ίδιο αριθµό χρωµοσωµάτων µε το αρχικό κύτταρο και τις ίδιες ακριβώς.

Γ. Πόσα χρωµοσώµατα έχει το άωρο γεννητικό κύτταρο του ποντικού. Όταν ένα κύτταρο διαιρείται µε µίτωση. Τα ποντίκια είναι διπλοειδείς οργανισµοί. Πόσα χρωµοσώµατα δέχεται ένας ποντικός από τον πατέρα του και πόσα από τη µητέρα του. γ. Β. β. Ποιες είναι οι διαφορές µεταξύ µείωσης και µίτωσης. Πόσα χρωµοσώµατα έχει ο γαµέτης ενός ποντικού. τα κύτταρα που προκύπτουν έχουν ακριβώς τον µισό αριθµό χρωµοσωµάτων µε το αρχικό. Να επιλέξετε ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι σωστές και ποιες λανθασµένες: 1. 3. Τα χρωµοσώµατα είναι ενωµένα στο κεντροµερίδιο. 4.5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·212 4 ο K PITHPIO ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ (ΕΝΟΤΗΤΑ 5. γίνεται αποχωρισµός των οµόλογων χρωµοσωµάτων. 212 . 2.4) Α. Με µείωση διαιρούνται τα άωρα γεννητικά κύτταρα των διπλοειδών οργανισµών. για να δώσουν τους γαµέτες. Κατά την 1η µειωτική διαίρεση. α. Στα σωµατικά κύτταρα των ποντικών υπάρχουν 40 χρωµοσώµατα. 5. Κατά την 1η µειωτική διαίρεση γίνεται διπλασιασµός του γενετικού υλικού.

✔ Νόµοι του Μέντελ: 1. ➤ Ο Γ.5o(183-230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·213 5. Τα άτοµα που προκύπτουν από τη διασταύρωση οµόζυγων γονέων. ως προς τα χαρακτηριστικά αυτά. γονότυπος.5 Κληρονοµικότητα Οι νόµοι του Μέντελ ∆ιατήρηση και συνέχεια τη ζωής Λέξεις – κλειδιά: κληρονοµικότητα. επίκτητα χαρακτηριστικά. αλληλόµορφα γονίδια. Το ένα χρωµόσωµα. φαινότυπος. µελέτησε τον τρόπο µε τον οποίο κληρονοµούνται τα χαρακτηριστικά. (µορφολογικών. 213 . • Η αναδίπλωση στις γλώσσας. • Αντίθετα η ουλή από ένα τραύµα. κληρονοµικά χαρακτηριστικά.). ενός οργανισµού αποτελεί τον γονότυπό του. είναι οµοιόµορφα µεταξύ τους. είναι ένα επίκτητο χαρακτηριστικό. προέρχεται από την µητέρα µας και το άλλο από τον πατέρα µας. οι οποίοι ισχύουν σχεδόν για όλους στις διπλοειδείς οργανισµούς. που διαφέρουν µεταξύ τους σε περισσότερα από ένα χαρακτηριστικά. αποτελεί τον φαινότυπό του. ➤ Το σύνολο των αλληλοµόρφων. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Η µεταβίβαση των γενετικών χαρακτηριστικών από τους γονείς στους απογόνους ονοµάζεται κληρονοµικότητα. ➤ Μάθαµε ότι σε κάθε σωµατικό µας κύτταρο έχουµε 23 ζευγάρια οµόλογων χρωµοσωµάτων. αυτό δεν κληρονοµείται στους απογόνους. καθενός από τα ζευγάρια αυτά. που βρίσκονται σε κάθε σωµατικό κύτταρο. µε ορισµένη αναλογία. 2. τότε επανεµφανίζονται στους απογόνους τους.ά. τα χαρακτηριστικά των γονέων τους. Μέντελ. το χρώµα των µαλλιών. Έτσι για κάθε χαρακτηριστικό έχουµε κληρονοµήσει ένα αλληλόµορφο γονίδιο από την µητέρα µας και ένα από τον πατέρα µας. Όταν διασταυρώνουµε ετερόζυγα άτοµα. κ. ανατοµικών. • Το σύνολο των χαρακτηριστικών ενός οργανισµού. είναι κληρονοµικά χαρακτηριστικά. το χρώµα των µατιών. Έτσι κατέληξε στη διατύπωση νόµων.

Τότε ο γονότυπος του πατέρα είναι: ΜΜ. Μ M µ Μµ Mµ µ Mµ Mµ Β) Αν και οι δύο γονείς είχαν καστανά µάτια. Εδώ βλέπουµε ότι επιβεβαιώνεται ο πρώτος νόµος του Μέντελ. όπως φαίνεται. ενώ η µητέρα έχει γαλανά µάτια και είναι και οι δύο οµόζυγοι.5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·214 Για παράδειγµα: Το αλληλόµορφο γονίδιο για τα καστανά µάτια είναι επικρατές και το συµβολίζουµε µε κεφαλαίο γράµµα Μ. δηλαδή Μµ. Μ. µ Εποµένως τα ζυγωτά που θα προκύψουν θα είναι: 214 Μ µ Μ ΜM Mµ µ Mµ µµ Άρα το παιδί που θα έχει γονότυπο ΜΜ. όλα ετερόζυγα (Μµ) και όλα οµοιόµορφα. ενώ ο γονότυπος στις µητέρας: µµ. µ. Μ. µ Μ. µε καστανά µάτια. το παιδί µε γονότυπο Μµ. Α) Aς υποθέσουµε ότι ο πατέρας έχει καστανά µάτια. αλλά ήταν και οι δύο ετερόζυγοι. τα ζυγωτά που θα προκύψουν θα είναι. Μ. Μ Μητέρα µµ: µε µείωση θα σχηµατιστούν ωάρια: µ. από τον πίνακα. Μµ. µ. µ. . αφού το Μ είναι επικρατές. µ Εποµένως. θα έχει γαλανά µάτια. ενώ το αλληλόµορφο γονίδιο για τα γαλανά µάτια είναι υπολειπόµενο και το συµβολίζουµε µικρό γράµµα µ. θα έχει επίσης καστανά µάτια. τότε: Πατέρας Μµ: Μητέρα Μµ: µε µείωση µε µείωση θα σχηµατιστούν θα σχηµατιστούν σπερµατοζωάρια: ωάρια: Μ. Μ. Πατέρας ΜΜ: µε µείωση θα σχηµατιστούν σπερµατοζωάρια: Μ. θα έχει καστανά µάτια. µ. ενώ το παιδί µε γονότυπο µµ.

(µορφολογικών. που διαφέρουν µεταξύ τους σε περισσότερα από ένα χαρακτηριστικά. Στην περίπτωση αυτή βλέπουµε ότι επιβεβαιώνεται ο δεύτερος νόµος του Μέντελ. µε ορισµένη αναλογία. που δηµιουργείται ένα ζυγωτό. Το σύνολο των χαρακτηριστικών ενός οργανισµού. και να δώσετε ένα παράδειγµα. Σύµφωνα µε τον πρώτο νόµο του Μέντελ. Η µεταβίβαση των γενετικών χαρακτηριστικών από τους γονείς στους απογόνους ονοµάζεται κληρονοµικότητα. η πιθανότητα να γεννηθεί παιδί µε καστανά µάτια θα είναι 75% (3/4). Τι ονοµάζουµε φαινότυπο. 5. 4. που βρίσκονται σε κάθε σωµατικό κύτταρο. ανατοµικών. το χρώµα των µατιών. Τι ονοµάζοµε γονότυπο. αποτελεί τον φαινότυπό του. κάθε φορά. σύµφωνα µε τον οποίο. το χρώµα των µαλλιών. τα άτοµα που προκύπτουν από τη διασταύρωση οµόζυγων γονέων. 3. Μπορείτε να διατυπώσετε τον πρώτο νόµο του Μέντελ.5o(183-230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·215 Εποµένως. κ. είναι κληρονοµικά χαρακτηριστικά. τα χαρακτηριστικά των γονέων τους. Για παράδειγµα: 215 .ά. αυτό δεν κληρονοµείται στους απογόνους. Τι ονοµάζουµε κληρονοµικότητα. είναι οµοιόµορφα µεταξύ τους.). 2. Η αναδίπλωση της γλώσσας. Αντίθετα η ουλή από ένα τραύµα. Ποια χαρακτηριστικά ονοµάζουµε επίκτητα και ποια κληρονοµικά. τότε επανεµφανίζονται στους απογόνους τους. ως προς τα χαρακτηριστικά αυτά. δηλαδή χαρακτηριστικά που µεταβιβάζονται από τους γονείς στους απογόνους. ενός οργανισµού αποτελεί τον γονότυπό του. όταν διασταυρώνουµε ετερόζυγα άτοµα. είναι ένα επίκτητο χαρακτηριστικό. Το σύνολο των αλληλοµόρφων. ενώ η πιθανότητα να γεννηθεί παιδί µε γαλανά µάτια θα είναι 25% (1/4). ∆ιατήρηση και συνέχεια τη ζωής ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1.

ενώ το αλληλόµορφο γονίδιο για την γραµµή της τριχοφυΐας χωρίς κορυφή είναι υπολειπόµενο και το συµβολίζουµε µε µικρό γράµµα α. ενώ η µητέρα χωρίς κορυφή και είναι και οι δύο οµόζυγοι. 6. δηλαδή Αα και Αα: Γονότυποι γονέων: Γαµέτες: Γονότυποι απογόνων: Πατέρας Αα Μητέρα Aα: A. αφού το A είναι επικρατές. Εδώ βλέπουµε ότι επιβεβαιώνεται ο πρώτος νόµος του Μέντελ. ενώ ο γονότυπος στις µητέρας αα. Aα. που δηµιουργείται ένα ζυγωτό. Aα Εποµένως. Σύµφωνα µε τον δεύτερο νόµο του Μέντελ. Αν και οι δύο γονείς είναι ετερόζυγοι για την γραµµή τριχοφυΐας µε κορυφή. (αα) θα είναι 25% (1/4).A Γονότυποι απογόνων: Aα. 216 . ενώ η πιθανότητα να γεννηθεί παιδί χωρίς κορυφή. τα χαρακτηριστικά των γονέων τους.α Aα. Μητέρα αα: α. µε γραµµή τριχοφυΐας µε κορυφή. αα Άρα το παιδί που θα έχει γονότυπο ΑΑ. A. θα έχει γραµµή τριχοφυΐας µε κορυφή. κάθε φορά. και να δώσετε ένα παράδειγµα. όλα ετερόζυγα (Αα) και όλα οµοιόµορφα. Μπορείτε να διατυπώσετε το δεύτερο νόµο του Μέντελ.α Aα. η πιθανότητα να γεννηθεί παιδί µε γραµµή τριχοφυΐας µε κορυφή (ΑΑ ή Αα) θα είναι 75% (3/4). ενώ το παιδί µε γονότυπο αα. Α) Aς υποθέσουµε ότι ο πατέρας έχει γραµµή τριχοφυΐας µε κορυφή. θα έχει γραµµή τριχοφυΐας χωρίς κορυφή. Εποµένως.5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·216 Το αλληλόµορφο γονίδιο για την γραµµή της τριχοφυΐας µε κορυφή είναι επικρατές και το συµβολίζουµε µε κεφαλαίο γράµµα Α. όταν διασταυρώνουµε ετερόζυγα άτοµα. µε ορισµένη αναλογία.α AA. τα παιδιά µε γονότυπο Αα θα έχουν επίσης γραµµή τριχοφυΐας µε κορυφή. τα ζυγωτά που θα προκύψουν θα είναι. τότε επανεµφανίζονται στους απογόνους τους. Τότε ο γονότυπος του πατέρα είναι: ΑΑ. Aα. Γονότυποι γονέων: Πατέρας ΑΑ Γαµέτες: A. όπως φαίνεται.

α Αα. δηλαδή ετερόζυγο λευκό: Γονότυποι γονέων: Γαµέτες : Γονότυποι απογόνων: Αα x Α. Σε αντίθετη περίπτωση η αναλογία που θα πάρουµε θα είναι διαφορετική. θα έχει γονότυπο αα. α. αα 217 . Στα πρόβατα το µαύρο χρώµα µαλλιού οφείλεται στο υπολειπόµενο αλληλόµορφο α. αα. να είναι είτε οµόζυγο ή ετερόζυγο. αν και οι δύο γονείς που διασταυρώνονται είναι οµόζυγοι ως προς ένα γνώρισµα. Να δικαιολογήσετε την απάντηση σας. Α. Αα Όπως φαίνεται όλοι οι απόγονοι είναι οµοιόµορφοι. ii) Για να διαπιστώσουµε εάν ένα λευκό πρόβατο είναι οµόζυγο ή ετερόζυγο θα πρέπει να το διασταυρώσουµε µε ένα µαύρο πρόβατο. οµόζυγο λευκό: Γονότυποι γονέων: Γαµέτες : Γονότυποι απογόνων: ΑΑ x αα Α. 2η περίπτωση: το λευκό πρόβατο να έχει γονότυπο Αα. Αα. Ας δούµε όµως τις δύο διασταυρώσεις: ∆ιατήρηση και συνέχεια τη ζωής 1η περίπτωση: το πρόβατο να είναι ΑΑ. αφού το υπολειπόµενο γονίδιο εκδηλώνεται µόνο όταν βρίσκεται σε οµοζυγωτία. Αα.5o(183-230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·217 ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ 1. ii) Με ποιο τρόπο θα µπορούσατε να διαπιστώσετε αν ένα λευκό πρόβατο είναι οµόζυγο ή ετερόζυγο. Απάντηση: i) Σύµφωνα µε τα δεδοµένα του προβλήµατος: Α: είναι υπεύθυνο για το λευκό χρώµα µαλλιού α: είναι υπεύθυνο για το µαύρο χρώµα µαλλιού. δηλαδή. Όπως ξέρουµε από τον πρώτο νόµο του Μέντελ. το οποίο γνωρίζουµε ότι είναι σίγουρα οµόζυγο (αα). i) Ποιος µπορεί να είναι ο γονότυπος ενός λευκού προβάτου. δηλαδή είναι όλοι λευκοί. α. ενώ το λευκό χρώµα µαλλιού. αα α. τότε όλοι οι απόγονοι που θα προκύψουν θα είναι οµοιόµορφοι. Αα. Ένα λευκό πρόβατο µπορεί να έχει γονότυπο ΑΑ ή Αα. Αντίθετα ένα πρόβατο που έχει µαύρο χρώµα. οφείλεται σε επικρατές αλληλόµορφο Α. δηλαδή. α Αα.

υπάρχει η πιθανότητα από δύο γονείς µε κανονικό φαινότυπο. που έχει κανονικό χρωµατισµό. Αυτό µπορεί να συµβεί στην περίπτωση που και οι δύο γονείς είναι ετερόζυγοι για το γνώρισµα αυτό. Ββ. Τι χρώµα µάτια θα έχουν τα παιδιά ενός ζευγαριού. οφείλεται στην παρουσία ενός υπολειπόµενου γονιδίου β. Ο κανονικός χρωµατισµός οφείλεται σε ένα επικρατές αλληλόµορφο γονίδιο Β. Ο αλφισµός στον άνθρωπο. . Να δικαιολογήσετε την απάντηση σας. Απάντηση: Σύµφωνα µε τα δεδοµένα του προβλήµατος: Β: είναι υπεύθυνο για τον κανονικό χρωµατισµό β: είναι υπεύθυνο για τον αλφισµό. αν όµως η αναλογία λευκών και µαύρων απογόνων είναι 1:1. Ββ. Εποµένως. Όπως φαίνεται µε την διασταύρωση: Γονότυποι γονέων: Γαµέτες : Γονότυποι απογόνων: Ββ Β. ενώ το γονίδιο για το γαλανό χρώµα µατιών κ. ότι η µητέρα του άνδρα είχε γαλανά µάτια και ότι το γονίδιο για το καστανό χρώµα µατιών Κ. Ναι. 218 3. να γεννηθεί παιδί µε αλφισµό. αν οι απόγονοι που θα πάρουµε είναι όλοι οµοιόµορφοι.5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·218 Όπως φαίνεται οι φαινότυποι των απογόνων θα είναι λευκοί και µαύροι µε αναλογία 1:1. ββ είναι ο γονότυπος ενός ατόµου µε αλφισµό και ΒΒ ή Ββ µπορεί να είναι ο γονότυπος ενός ατόµου. να γεννηθεί ένα παιδί µε αλφισµό. που ο άνδρας έχει καστανά µάτια και η γυναίκα γαλανά. τότε το λευκό πρόβατο είναι οµόζυγο. 2. β x Ββ Β. Εποµένως. ββ Η γονοτυπική αναλογία των απογόνων είναι: 1 (ΒΒ): 2 (Ββ): 1 (ββ). β ΒΒ. τότε θα είναι ετερόζυγο. Απάντηση Σύµφωνα µε τα δεδοµένα του προβλήµατος: Κ: είναι υπεύθυνο για το καστανό χρώµα µατιών κ: είναι υπεύθυνο για το γαλανό χρώµα µατιών. είναι επικρατές. Υπάρχει πιθανότητα από δύο γονείς µε κανονικό χρωµατισµό. Να λάβετε υπόψη σας. είναι υπολειπόµενο. Η φαινοτυπική αναλογία των απογόνων είναι: 3 (µε κανονικό χρωµατισµό) : 1 (µε αλφισµό). δηλαδή η έλλειψη της χρωστικής µελανίνης.

Κκ. 4. µµ. κκ. Αν κάνουµε την διασταύρωση: Γονότυποι γονέων: Κκ Γαµέτες: Κ. µµ. Η γονοτυπική αναλογία είναι: 1 (Κκ) : 1 (κκ). ότι σίγουρα έχει πάρει από την µητέρα του το υπολειπόµενο αλληλόµορφο για τα γαλανά µάτια. ο πατέρας που έχει καστανά µάτια συµπεραίνουµε ότι είναι ετερόζυγος (Κκ) και όχι (ΚΚ). Γονοτυπική αναλογία: 1 (ΜΜ) : 1 (Μµ). Μ. µ γονότυποι απογόνων: ΜΜ.5o(183-230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·219 Με βάση τα δεδοµένα του προβλήµατος. Αυτό δηλαδή σηµαίνει. Ποιες είναι οι φαινοτυπικές και ποιες οι γονοτυπικές αναλογίες. ετερόζυγο µαύρο x λευκό γ. οµόζυγο µαύρο x ετερόζυγο µαύρο β. κκ. Μµ. αφού η µητέρα του είχε γαλανά µάτια (κκ). β. Απάντηση: Σύµφωνα µε τα δεδοµένα του προβλήµατος: Μ: είναι υπεύθυνο για το µαύρο χρώµα τριχώµατος µ: είναι υπεύθυνο για το λευκό χρώµα τριχώµατος α. ενώ το λευκό χρώµα τριχώµατος οφείλεται σε υπολειπόµενο αλληλόµορφο. Μ. µ γονότυποι απογόνων: Μµ. κ Κκ. Στα ινδικά χοιρίδια το µαύρο χρώµα τριχώµατος οφείλεται σε επικρατές αλληλόµορφο γονίδιο. που προκύπτουν από τις παρακάτω διασταυρώσεις: α. ΜΜ. αφού έχει γαλανά µάτια. µ. µ. Εποµένως. οµόζυγο µαύρο x λευκό. Γονότυποι απογόνων: x ∆ιατήρηση και συνέχεια τη ζωής κκ κ. Μµ. Φαινοτυπική αναλογία: όλα µαύρα. κ. ο άνδρας είναι Κκ και η γυναίκα κκ. ετερόζυγο µαύρο (Μµ) x λευκό (µµ) γονότυποι γονέων: Μµ χ µµ γαµέτες: Μ. οµόζυγο µαύρο (ΜΜ) x ετερόζυγο µαύρο (Μµ) γονότυποι γονέων: ΜΜ χ Μµ γαµέτες: Μ. 219 . Η φαινοτυπική αναλογία είναι: 1 (µε καστανά µάτια) :1 (µε γαλανά µάτια). Μµ.

Για να προκύψει ένα αλεπουδάκι µε γκριζόµαυρο χρώµα σηµαίνει ότι οι δύο γονείς είναι ετερόζυγοι. διασταυρώνοντας αλεπούδες µε κόκκινο χρώµα τριχώµατος. Στις αλεπούδες υπάρχουν δύο αλληλόµορφα γονίδια. ∆ιασταυρώσαµε αλεπούδες που έχουν κόκκινο χρώµα τριχώµατος και πήραµε 3 αλεπουδάκια µε κόκκινο χρώµα τριχώµατος και ένα µε γκριζόµαυρο χρώµα. ββ Γονοτυπική αναλογία: 1(ΒΒ):2(Ββ):1(ββ) Φαινοτυπική αναλογία: 3 (µε κόκκινο χρώµα) : 1 (µε γκριζόµαυρο χρώµα) 220 . Μµ. Απάντηση: Όπως βλέπουµε από τα δεδοµένα του προβλήµατος. γονότυποι γονέων: ΜΜ χ µµ γαµέτες: Μ. Ποιο αλληλόµορφο από τα δύο είναι επικρατές και ποιο υπολειπόµενο. που καθορίζουν το χρώµα του τριχώµατος: αυτό για το κόκκινο χρώµα και αυτό για το γκριζόµαυρο. Φαινοτυπική αναλογία: όλα µαύρα. Γονοτυπική αναλογία: όλα (Μµ) ετερόζυγα µαύρα. γ. Φαινοτυπική αναλογία: 1 (µε µαύρο τρίχωµα) : 1 (µε λευκό τρίχωµα). Ββ. Να γράψετε τις διασταυρώσεις και την γονοτυπική αναλογία των απογόνων. 5. οµόζυγο µαύρο (ΜΜ) x λευκό (µµ). Έστω ότι Β το αλληλόµορφο για το κόκκινο είναι επικρατές και β το αλληλόµορφο για το γκριζόµαυρο είναι υπολειπόµενο: Οι γονότυποι των γονέων είναι: Γαµέτες: Γονότυποι απογόνων : Ββ χ Ββ Β. β. µ γονότυποι απογόνων: Μµ. Μ. Μµ. Μµ. πήραµε την αναλογία 3 αλεπουδάκια µε κόκκινο χρώµα και ένα αλεπουδάκι µε γκριζόµαυρο χρώµα. ενώ. µ. β ΒΒ.5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·220 Γονοτυπική αναλογία: 1 (Μµ) : 1 (µµ). Από αυτό µπορούµε να υποθέσουµε ότι το αλληλόµορφο για το γκριζόµαυρο χρώµα είναι υπολειπόµενο. Κάνουµε την διασταύρωση για να επιβεβαιώσουµε την υπόθεση µας. έχουν φαινότυπο µε κόκκινο τρίχωµα. Ββ. Β.

ότι για να προκύψει ένα παιδί µε προσκολληµένους λοβούς αυτιών. Η γραµµή τριχοφυΐας µε κορυφή οφείλεται σε επικρατές αλληλόµορφο. Η µητέρα του και ο πατέρας του έχουν ελεύθερους λοβούς αυτιών. Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας. ενώ τα άτοµα µε ελεύθερους λοβούς θα µπορεί να έχουν γονότυπο ΑΑ ή Αα. και έτσι και οι δύο γονείς είναι ετερόζυγοι δηλαδή Αα. Απάντηση: Με Α συµβολίζουµε το επικρατές γονίδιο για τους ελεύθερους λοβούς αυτιών και µε α το γονίδιο για τους προσκολληµένους λοβούς αυτιών.5o(183-230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·221 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. Καταλαβαίνουµε. Λ λ Λ Λ Λλ 2. Ποιος θα είναι ο πιθανός γονότυπος των γονέων και των παιδιών. Ο γονότυπος της µητέρας θα είναι ΒΒ ή Ββ και του πατέρα ββ. που είναι υπολειπόµενο. Στο παρακάτω διάγραµµα να συµπληρώσετε σωστά τους γονότυπους που ζητούνται: Απάντηση: Γονότυποι γονέων: Λ Λ Γαµέτες: Λ. από γονείς µε ελεύθερους λοβούς. Απάντηση: Συµβολίζουµε το επικρατές αλληλόµορφο για την γραµµή τριχοφυΐας µε κορυφή µε Β και χωρίς κορυφή. σηµαίνει ότι σίγουρα το υπολειπόµενο γονίδιο των προσκολληµένων λοβών υπάρχει και στους δύο γονείς. Ένα ζευγάρι έχει αποκτήσει ένα αγόρι που έχει προσκολληµένους λοβούς αυτιών. Να γράψετε τους γονότυπους των γονέων και του αγοριού χρησιµοποιώντας το γράµµα Α για το επικρατές και το γράµµα α για το υπολειπόµενο αλληλόµορφο. λ Γονότυποι παιδιών: Λ Λ. Πώς µπορείτε να εξηγήσετε το γεγονός αυτό µε δεδοµένο ότι το αλληλόµορφο για τους προσκολληµένους λοβούς αυτιών είναι υπολειπόµενο. 221 . 3. Λ ∆ιατήρηση και συνέχεια τη ζωής Λλ Λ. Το άτοµο µε προσκολληµένους λοβούς έχει γονότυπο αα. Ποιος θα είναι ο φαινότυπος των παιδιών ενός ζευγαριού. µε β. που η µητέρα έχει γραµµή τριχοφυΐας µε κορυφή και ο πατέρας γραµµή τριχοφυΐας χωρίς κορυφή. Ο γονότυπος του παιδιού είναι αα.

ββ. ➤ Οι παράγοντες που προκαλούν τις µεταλλάξεις ονοµάζονται µεταλλαξογόνοι και µπορεί να είναι είτε χηµικές ουσίες. της µελανίνης. β. Ββ. γενετική ποικιλότητα. Λόγω της µετάλλαξης δεν παράγεται η χρωστική και έτσι οι άνθρωποι. γονιδιακή µετάλλαξη. β. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ 222 ➤ Oι αλλαγές που συµβαίνουν στο DNΑ είτε τυχαία είτε σαν αποτέλεσµα επίδρασης περιβαλλοντικών παραγόντων. β Γονότυποι παιδιών: Ββ. (π. µεταλλαξογόνος παράγοντας. Στην περίπτωση που η µητέρα είναι Ββ θα είναι: Γονότυποι γονέων: Γαµέτες: Ββ ββ Β. που είναι οµόζυγοι για την µετάλλαξη αυτή έχουν άσπρα µαλ- . υπεριώδης ακτινοβολία). 5. ➤ Ο αλφισµός στον άνθρωπο είναι το αποτέλεσµα µίας µετάλλαξης σε ένα γονίδιο. αριθµός χρωµοσωµάτων.6 Μεταλλάξεις Λέξεις – κλειδιά: µετάλλαξη. Έτσι εάν η µητέρα είναι ΒΒ. είτε σε γεννητικό.χ. Ββ 100% ετερόζυγα Φαινότυποι παιδιών: 100% φέρουν την γραµµή τριχοφυΐας µε κορυφή Β. Οι µεταλλάξεις είναι τυχαία και σπάνια φαινόµενα. τότε τα παιδιά θα είναι όλα Ββ µε γραµµή τριχοφυΐας µε κορυφή. Β. που µπορεί να συµβούν είτε σε σωµατικό κύτταρο. Ββ.5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·222 Α. ονοµάζονται µεταλλάξεις. που είναι υπεύθυνο για την παραγωγή µιας χρωστικής. Γονότυποι γονέων: Γαµέτες: ΒΒ ββ Β. Ββ. β Γονότυποι παιδιών: Ββ. ββ Φαινότυποι παιδιών: 50% µε γραµµή τριχοφυΐας µε κορυφή (Ββ) 50% µε γραµµή τριχοφυΐας χωρίς κορυφή (ββ). β. είτε ακτινοβολίες.

έχουν στα κύτταρά τους ένα παραπάνω χρωµόσωµα.χ. Η γονιδιακή µετάλλαξη. Χάρη στις µεταλλάξεις αυξάνεται η γενετική ποικιλότητα. Όσοι πάσχουν από αυτό το σύνδροµο. Μεταλλάξεις ονοµάζονται οι αλλαγές που συµβαίνουν στο DNΑ είτε τυχαία είτε σαν αποτέλεσµα επίδρασης περιβαλλοντικών παραγόντων. είτε σε γεννητικό. ∆ιατήρηση και συνέχεια τη ζωής ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1.5o(183-230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·223 λιά και λευκό δέρµα. Οι παράγοντες που προκαλούν τις µεταλλάξεις ονοµάζονται µεταλλαξογόνοι και µπορεί να είναι είτε χηµικές ουσίες. τότε το ζυγωτό και συνεπώς και ο άνθρωπος που θα γεννηθεί θα έχει 47 χρωµοσώµατα. υπεριώδης ακτινοβολία). Λόγω της µετάλλαξης δεν παράγεται η χρωστική και έτσι οι άνθρωποι. όταν ένα ωάριο περιέχει 24 χρωµοσώµατα. Αυτή είναι µία γονιδιακή µετάλλαξη. Αυτό µπορεί να συµβεί. πιθανότατα. Με τις µεταλλάξεις δηµιουργούνται νέα αλληλόµορφα και έτσι οι οργανισµοί αποκτούν νέες ιδιότητες. είναι µία αλλαγή στην αλληλουχία του DNA. Αντί να έχουν 46 χρωµοσώµατα. (π. δηλαδή µία αλλαγή στην αλληλουχία του DNA. Μπορείτε να δώσετε ένα παράδειγµα. 223 . γιατί δεν έχει γίνει σωστά ο διαχωρισµός κατά τη µείωση. είτε ακτινοβολίες. ➤ Ακόµη υπάρχει περίπτωση να συµβούν αλλαγές στο γενετικό υλικό. αντί 23 που πρέπει φυσιολογικά. που είναι οµόζυγοι για την µετάλλαξη αυτή έχουν άσπρα µαλλιά και λευκό δέρµα.χ. ➤ Οι µεταλλάξεις δεν έχουν µόνο αρνητικές συνέπειες. Μία τέτοια περίπτωση είναι το σύνδροµο Down. που αντιστοιχεί στο γονίδιο αυτό. 2. Τι είναι οι µεταλλάξεις και πώς προκαλούνται. που µπορεί να συµβούν είτε σε σωµατικό κύτταρο. Οι µεταλλάξεις είναι τυχαία και σπάνια φαινόµενα. Τι είναι η γονιδιακή µετάλλαξη. Ο αλφισµός στον άνθρωπο είναι το αποτέλεσµα µίας µετάλλαξης σε ένα γονίδιο. (Ντάουν). Έτσι εάν αυτό το ωάριο γονιµοποιηθεί από ένα υγιές σπερµατοζωάριο. όπως π. σε σχέση µε τον αριθµό των χρωµοσωµάτων. που είναι υπεύθυνο για την παραγωγή µιας χρωστικής. που αντιστοιχεί στο γονίδιο αυτό. έχουν 47. τα διαφορετικά χρώµατα στα µάτια των ανθρώπων. της µελανίνης.

Με τις µεταλλάξεις δηµιουργούνται νέα αλληλόµορφα και έτσι οι οργανισµοί αποκτούν νέες ιδιότητες. Μία τέτοια περίπτωση. Οι απόγονοι ενός ποντικού. Οι µεταλλάξεις είναι αλλαγές που συµβαίνουν στο DNA. έχουν 47. 4. όπως π.5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·224 3. που θα γεννηθεί. 2. Ο αλφισµός στον άνθρωπο είναι µία ασθένεια που οφείλεται σε µεγαλύτερο αριθµό χρωµοσωµάτων. Β. όπως να αυξηθεί ο αριθµός των χρωµοσωµάτων µπορεί να συµβεί στο σύνδροµο Down.6) Α. ότι οι µεταλλάξεις είναι καταστροφικές για την υγεία του ανθρώπου. Όσοι πάσχουν από αυτό το σύνδροµο. 3. (Ντάουν). Αυτό µπορεί να συµβεί. Οι µεταλλάξεις προκαλούν µόνο ασθένειες. που υποστηρίζει. έχουν 46 χρωµοσώµατα. φυσιολογικά. 224 . θα έχει 47 χρωµοσώµατα. Στις µεταλλάξεις οφείλονται πολλές ασθένειες του ανθρώπου όµως. 5 ο ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ (ΕΝΟΤΗΤΕΣ 5. όταν ένα ωάριο περιέχει 24 χρωµοσώµατα. που του κόψαµε την ουρά. Αντί να έχουν 46 χρωµοσώµατα. έχουν στα κύτταρά τους ένα παραπάνω χρωµόσωµα. Τα σωµατικά κύτταρα του ανθρώπου. Ποιοι παράγοντες ονοµάζονται µεταλλαξογόνοι. Να δώσετε δύο παραδείγµατα. 4. οι µεταλλάξεις δεν έχουν µόνο αρνητικές συνέπειες. τότε το ζυγωτό και συνεπώς και ο άνθρωπος.5 -5. Τι θα λέγατε σε κάποιον. Το χρώµα των µατιών είναι ένα επίκτητο χαρακτηριστικό. Έτσι εάν αυτό το ωάριο γονιµοποιηθεί από ένα υγιές σπερµατοζωάριο. Πόσα χρωµοσώµατα έχουν τα ανθρώπινα σωµατικά κύτταρα.χ. Να σηµειώσετε ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι σωστές και ποιες λανθασµένες: 1. αντί 23 που πρέπει φυσιολογικά. θα κληρονοµήσουν αυτό το χαρακτηριστικό και δεν θα έχουν ουρά. Υπάρχει περίπτωση να γεννηθεί κάποιος µε µεγαλύτερο αριθµό χρωµοσωµάτων και πώς µπορεί να συµβεί αυτό. Χάρη στις µεταλλάξεις αυξάνεται η γενετική ποικιλότητα. όπως και πολλά άλλα χαρακτηριστικά. Αυτό µπορεί να συµβεί γιατί δεν έχει γίνει σωστά ο διαχωρισµός κατά τη µείωση. τα διαφορετικά χρώµατα στα µάτια των ανθρώπων. 5.

5o(183-230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·225 Γ. ∆ιατήρηση και συνέχεια τη ζωής ∆. Τι πιθανότητα υπήρχε οι δύο αυτοί γονείς να αποκτήσουν µία κόρη µε γαλανά µάτια. Απάντηση: α. Όπως έχει φανεί από σχετικές µελέτες. Στο σχήµα του σχολικού βιβλίου απεικονίζονται τα χρωµοσώµατα σωµατικού κυττάρου ενός αγοριού που πάσχει από σύνδροµο Ντάουν. β. Να συµπληρώσετε το παρακάτω διάγραµµα δίνοντας τους γο- 225 . Στον άνθρωπο το γονίδιο για τα καστανά µάτια είναι επικρατές και το συµβολίζουµε Α και για τα γαλανά υπολειπόµενο και το συµβολίζουµε α. (5% πιθανότητα). Σε τι διαφέρουν τα χρωµοσώµατα αυτά από τα χρωµοσώµατα ενός αγοριού που δεν πάσχει από αυτό το σύνδροµο. αντί 23 που έπρεπε. α.τι οι γυναίκες ηλικίας 25 ετών. Η πιθανότητα γέννησης ενός παιδιού µε σύνδροµο Ντάουν σχετίζεται µε την ηλικία της µητέρας. ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙς ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. Μπορείτε να δώσετε µία εξήγηση γι’ αυτό. Πώς µπορεί να προέκυψε το ζυγωτό από το οποίο τελικά γεννήθηκε το άτοµο µε σύνδροµο Ντάουν. από ό. Μπορείτε να εξηγήσετε πώς γίνεται αυτό. Ένα ζευγάρι έχει αποφασίσει να αποκτήσει ένα παιδί. η συχνότητα των γεννήσεων αυτών αυξάνεται όσο αυξάνεται η ηλικία της µητέρας. ενώ η κόρη τους γαλανά. Πόσα χρωµοσώµατα είχε το ωάριο της µητέρας αυτού του αγοριού. Πόσα χρωµοσώµατα έχει φυσιολογικά ο άνθρωπος. Πιθανότατα το ωάριο θα είχε 24 χρωµοσώµατα. Και οι δύο γονείς είναι ετερόζυγοι για το αλληλόµορφο που προκαλεί τον αλφισµό. γονιµοποιήθηκε ένα ωάριο µε 24 χρωµοσώµατα από ένα σπερµατοζωάριο µε 23 χρωµοσώµατα (95% πιθανότητα) ή σπανιότερα ενός ωαρίου µε 23 χρωµοσώµατα από ένα σπερµατοζωάριο µε 24 χρωµοσώµατα. Σε µία οικογένεια ο πατέρας και η µητέρα έχουν καστανά µάτια. 2. Τα χρωµοσώµατα του αγοριού που πάσχει από σύνδροµο Down είναι 47 αντί 46. Πιθανότατα. Οι γυναίκες ηλικίας άνω των 40 ετών έχουν πολύ µεγαλύτερες πιθανότητες να γεννήσουν παιδί µε σύνδροµο Ντάουν. γ. β. Πόσα χρωµοσώµατα έχει κάποιος που πάσχει από σύνδροµο Down. γ.

µυϊκό κύτταρο: 46 β. ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ EΠANAΛHΠTIKEΣ EPΩTHΣEIΣ ΤΟΥ ΣXOΛIKOY ΒΙΒΛΙΟΥ 1. γ. να απαντήσετε στις ερωτήσεις που ακολουθούν: .5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·226 νοτύπους των γονέων και τους γαµέτες. Β. βιβλίου δείχνει τη µεταβολή της ποσότητας του DNA κατά την διάρκεια ζωής ενός κυττάρου. το ζυγωτό. Αα. αα Φαινότυποι απογόνων: Φυσιολογικοί 75%. το ωάριο. ζυγωτό: 46.Αδελφές χρωµατίδες Μεταγραφή .Ριβονουκλεϊκό οξύ Μετάφραση . Να αντιστοιχίσετε τις λέξεις της στήλης Ι µε τους κατάλληλους όρους της στήλης ΙΙ: Απάντηση: Αντιγραφή .Πρωτεΐνη 3. α Αα Α. Απάντηση α. Αα. ένα µυϊκό κύτταρο. καθώς και τους πιθανούς φαινοτύπους των απογόνων τους. γ. β. Ωάριο: 23 γ. Το διάγραµµα του σχολ. Απάντηση: Πατέρας Μητέρα Γονότυποι γονέων: Αα Γαµέτες: Α. β. 226 4. Αφού παρατηρήσετε το διάγραµµα. α Γονότυποι Απογόνων: ΑΑ. αλφικοί 25%. 2. Να βάλετε σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: Απάντηση Α. Να χρησιµοποιήσετε το γράµµα Α για το επικρατές αλληλόµορφο που δίνει τον φυσιολογικό φαινότυπο και το γράµµα α για το υπολειπόµενο αλληλόµορφο. Στον άνθρωπο πόσα χρωµοσώµατα έχει α.

ποια άτοµα φέρουν το υπολειπόµενο αλληλόµορφο. Το χρονικό διάστηµα που αντιστοιχεί στην αντιγραφή του DNA είναι αυτό στο οποίο παρατηρείται αύξηση της ποσότητας του DNA. β. 12 β. Τι γονότυπο έχουν ο Ορέστης. Η µείωση της ποσότητας του DNA οφείλεται στο ότι κατά το χρονικό διάστηµα µεταξύ 28-30 h γίνεται κυτταρική διαίρεση και γι’ αυτό το DNA του αρχικού κυττάρου µοιράζεται στα 2 νέα κύτταρα. Εάν διαιρεθεί µε µίτωση θα προκύψουν 2 κύτταρα. να δώσετε µια εξήγηση για το γεγονός ότι τα περισσότερα παιδιά έχουν καστανά µάτια. δηλαδή µεταξύ 15-21 h.) Aπάντηση: 227 . (Να χρησιµοποιήσετε το σύµβολο Κ για το επικρατές αλληλόµορφο και κ για το υπολειπόµενο. ποιο άτοµο είναι οµόζυγο και ποιο ετερόζυγο. Πώς εξηγείται η µείωση της ποσότητας του DNA κατά το χρονικό διάστηµα 28-30 h. ε.5o(183-230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·227 α. Πόσα χρωµοσώµατα υπάρχουν συνολικά. δ. Στην δεύτερη εικόνα. Ποιο χρονικό διάστηµα αντιστοιχεί στην αντιγραφή του DNA. β. ∆ιατήρηση και συνέχεια τη ζωής 5. Ποιοι παράγοντες πρέπει να συντρέχουν ώστε να γεννηθούν παιδιά µε γαλάζια µάτια. να απαντήσετε στις ερωτήσεις που ακολουθούν: α. δ. Στην τρίτη εικόνα. πόσα κύτταρα θα προκύψουν και πόσα χρωµοσώµατα θα έχει το κάθε νέο κύτταρο. η Μυρτώ. Εάν αυτό το κύτταρο διαιρεθεί µε µίτωση. Πόσα ζεύγη χρωµοσωµάτων παρατηρείτε. Αφού παρατηρήσετε τις εικόνες του σχολικού βιβλίου. Στην πρώτη εικόνα. γ. β. 6. β. Να παρατηρήσετε προσεκτικά το σχήµα και στη συνέχεια να απαντήσετε στις παρακάτω ερωτήσεις: α. ο Άρης και η Κλειώ. Απάντηση: α. πόσα κύτταρα θα προκύψουν και πόσα χρωµοσώµατα θα έχει το κάθε νέο κύτταρο. ο Όµηρος. 6 γ. δ. γ. Εάν διαιρεθεί µε µείωση θα προκύψουν 4 κύτταρα µε 6 χρωµοσώµατα το καθένα. µε 12 χρωµοσώµατα το καθένα. Απάντηση α. Εάν αυτό το κύτταρο διαιρεθεί µε µείωση.

Για να γεννηθούν παιδιά µε γαλάζια µάτια. β. Σε κάθε περίπτωση να αιτιολογήσετε την απάντησή σας: α. . που λέγονται γονίδια. Τι κύτταρα θα προκύψουν τελικά. Τα γονίδια σε συνδυασµό µε τις συνθήκες του περιβάλλοντος παίζουν σηµαντικό ρόλο στην έκφραση των ιδιοτήτων ενός οργανισµού. δ. απλοειδή ή διπλοειδή. Ανήκει σε αρσενικό. Ποιο είδος κυτταρικής διαίρεσης απεικονίζει το σχήµα. Αυτό συµβαίνει στις περιπτώσεις που περιγράφονται στη δεύτερη και στην τρίτη εικόνα. και συγκεκριµένα την 1η µειωτική διαίρεση. ΄Αρης: Κκ. γ. σε συγκεκριµένα τµήµατά του. επειδή σε κάθε νέο κύτταρο θα περιέχεται µία χρωµατίδα από κάθε ζευγάρι οµολόγων. Το κύτταρο αυτό ανήκει σε αρσενικό ή θηλυκό άτοµο. Να παρατηρήσετε την εικόνα του σχολικού βιβλίου και να απαντήσετε στις παρακάτω ερωτήσεις. Στα ευκαρυωτικά κύτταρα το γενετικό υλικό βρίσκεται κυρίως στον πυρήνα και είναι ενωµένο µε πρωτεΐνες. θα πρέπει το αλληλόµορφο που είναι υπεύθυνο γι’ αυτά. Να συνεχίσετε την ιστορία: Απάντηση: Μπορείτε να συνεχίσετε την ιστορία όµως δεν πρέπει να παραλείψετε να εξηγήσετε γιατί η Αντιγόνη και η γιαγιά της δεν µπορούν να αναδιπλώσουν τη γλώσσα τους. Όµηρος: Κκ. Κλειώ: Κκ. Όλα τα άτοµα φέρουν το υπολειπόµενο γονίδιο. ε. Τα κύτταρα που θα προκύψουν θα είναι απλοειδή. γ. Ορέστης: Κκ. επειδή έχουν αποµακρυνθεί τα οµόλογα χρωµοσώµατα. γ. 8. Αυτό συµβαίνει γιατί είναι οµόζυγες για το υπολειπόµενο αλληλόµορφο γονίδιο που ευθύνεται για τη µη αναδίπλωση της γλώσσας. β. να υπάρχει και στους δύο γονείς τουλάχιστον µία φορά. Επειδή το αλληλόµορφο για το καστανό χρώµα είναι επικρατές εκφράζεται τόσο στην οµόζυγη όσο και στην ετερόζυγη κατάσταση. ενώ το αλληλόµορφο για το γαλάζιο χρώµα είναι υπολειπόµενο και εκφράζεται µόνο στην οµόζυγη κατάσταση. Οι γονείς είναι οµόζυγοι και το παιδί είναι ετερόζυγο. β. το σχήµα απεικονίζει µείωση. επειδή περιέχει φυλετικό χρωµόσωµα Υ.5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·228 α. Μυρτώ: κκ. Εποµένως στο 5Ô κεφάλαιο µάθαµε: 228 ❑ Tο γενετικό υλικό περιέχει τις γενετικές πληροφορίες. 7. που το βοηθούν να συσπειρωθεί και σχηµατίσει δοµές που ονοµάζονται χρωµοσώµατα. Απάντηση: α.

Ο άνθρωπος σε κάθε σωµατικό κύτταρο. ❑ Το αγγελιαφόρο RNA (mRNA) συντίθεται µε τη διαδικασία της µεταγραφής και είναι αυτό το οποίο µεταφέρει την πληροφορία από τον πυρήνα στο κυτταρόπλασµα.5o(183-230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·229 ❑ Η απεικόνιση των χρωµοσωµάτων ενός κυττάρου ταξινοµηµένων σε ζεύγη και κατά σειρά µεγέθους. όπως το mRNA. Πολλά τµήµατα του DNA µεταγράφονται. λέγονται διπλοειδείς. β) το DNA περιέχει την αζωτούχο βάση θυµίνη. που περιελίσσεται στο χώρο και σχηµατίζει την διπλή έλικα. σε αντίστοιχες θέσεις. που είναι ανά δύο όµοια. Τα υπόλοιπα 22 ζεύγη χρωµοσωµάτων λέγονται αυτοσωµικά χρωµοσώµατα ή αυτοσώµατα. (εκτός από τα φυλετικά) έχει δηλαδή. ❑ Οι κυριότερες διαφορές του DNA µε το RNA είναι οι εξής: ❑ α) το DNA περιέχει το σάκχαρο δεοξυριβόζη. ❑ Σε πολλούς οργανισµούς. ενώ το RNA είναι µονόκλωνο. tRNA και το rRNA έχουν διαφορετικούς ρόλους στο κύτταρο. για τις ίδιες ιδιότητες. 23 ζεύγη χρωµοσωµάτων. δ) Το DNA στην ουσία αποθηκεύει την γενετική πληροφορία µε σκοπό να την µεταβιβάσει άθικτη στις επόµενες γενιές. ενώ το RNA το σάκχαρο ριβόζη. που τα χρωµοσώµατά τους δεν είναι οµόλογα. όπως και στον άνθρωπο. Οι προκαρυωτικοί και πολλοί µονοκύτταροι οργανισµοί. ενώ το RNA την ουρακίλη. ❑ Κάθε είδος οργανισµού έχει συγκεκριµένο αριθµό χρωµοσωµάτων. ονοµάζονται απλοειδείς. µε µεγάλη ακρίβεια. ❑ Τα δύο χρωµοσώµατα ενός ζευγαριού. στα θυγατρικά κύτταρα. ενώ τα διάφορα είδη του RNA. που είναι ίδια σε σχήµα και µέγεθος. έχει 46 χρωµοσώµατα. λέγονται οµόλογα χρωµοσώµατα και περιέχουν πληροφορίες. ∆ιατήρηση και συνέχεια τη ζωής 229 . ονοµάζεται καρυότυπος. µόρια RNA. Αυτό επιτυγχάνεται µε την αντιγραφή του DNA. το φύλο ελέγχεται από ένα ζευγάρι χρωµοσωµάτων. που λέγονται φυλετικά χρωµοσώµατα. ❑ Γονίδιο ονοµάζουµε κάθε τµήµα του DNA που έχει τη δυνατότητα να µεταγραφεί. Το φύλο στον άνθρωπο καθορίζεται από την παρουσία του Υ χρωµοσώµατος. όπως το µεταφορικό (tRNA) και το ριβοσωµικό (rRNA). για να συντεθούν. Οι οργανισµοί των οποίων τα κύτταρα περιέχουν το κάθε χρωµόσωµα δύο φορές. γ) το DNA είναι δίκλωνο µόριο. ❑ Το DNA κάθε κυττάρου περιέχει όλες τις γενετικές πληροφορίες για την δοµή και την λειτουργία του και γι’ αυτό είναι πολύ σηµαντικό για ένα κύτταρο να µεταβιβάσει τις γενετικές πληροφορίες.

αποτελεί τον φαινότυπό του. όπως π. τότε επανεµφανίζονται στους απογόνους τους. Η µεταβίβαση των γενετικών χαρακτηριστικών από τους γονείς στους απογόνους ονοµάζεται κληρονοµικότητα. ανατοµικών. έχουν τον ίδιο αριθµό χρωµοσωµάτων µε το αρχικό κύτταρο και τις ίδιες ακριβώς. ονοµάζονται µεταλλάξεις. Όταν το ένα αλληλόµορφο γονίδιο καλύπτει τη δράση του άλλου και εκδηλώνεται στην ετερόζυγη κατάσταση. λέγεται επικρατές. είναι οµοιόµορφα µεταξύ τους. ❑ Η κυτταρική διαίρεση. που βρίσκονται σε κάθε σωµατικό κύτταρο. Όταν διασταυρώνουµε ετερόζυγα άτοµα. Το άλλο αλληλόµορφο.5o(183-230 Kεφάλαιο 5ο 230 02-10-08 10:10 ™ÂÏ›‰·230 ❑ Τα αλληλόµορφα είναι οι διαφορετικές µορφές που εµφανίζεται ένα γονίδιο. λέγεται µείωση. µε ορισµένη αναλογία. κατά την οποία τα κύτταρα που προκύπτουν. κατά την οποία τα κύτταρα που προκύπτουν. λέγεται υπολειπόµενο. τότε το ονοµάζουµε ετερόζυγο. τα χαρακτηριστικά των γονέων τους. ως προς αυτό το χαρακτηριστικό. οι µονοκύτταροι οργανισµοί όταν αναπαράγονται µονογονικά. γενετικές πληροφορίες. ❑ Το σύνολο των χαρακτηριστικών ενός οργανισµού. ❑ Οι αλλαγές που συµβαίνουν στο DNΑ. ❑ Σύµφωνα µε τους νόµους που διετύπωσε ο Μέντελ: 1. είτε τυχαία είτε σαν αποτέλεσµα επίδρασης περιβαλλοντικών παραγόντων. Τα άτοµα που προκύπτουν από τη διασταύρωση γονέων οµόζυγων για ένα χαρακτηριστικό. ενός οργανισµού αποτελεί τον γονότυπό του. ❑ Όταν ένα άτοµο φέρει δύο διαφορετικά αλληλόµορφα. τα σωµατικά κύτταρα ενός πολυκύτταρου οργανισµού. κ. αλλά και µε τις µεταλλάξεις αυξάνεται η γενετική ποικιλότητα. τότε το ονοµάζουµε οµόζυγο.χ. ως προς το χαρακτηριστικό αυτό. λέγεται µίτωση.ά. Με µείωση διαιρούνται τα άωρα γεννητικά κύτταρα. ❑ Το σύνολο των αλληλοµόρφων. 2. έχουν τον µισό αριθµό χρωµοσωµάτων από το αρχικό κύτταρο. Στις µεταλλάξεις είναι πιθανό να οφείλονται πολλές ασθένειες. Με µίτωση διαιρούνται: το ζυγωτό. . από τα οποία προκύπτουν οι γαµέτες. (το ωάριο και το σπερµατοζωάριο). του οποίου η δράση του καλύπτεται.). τα διαφορετικά χρώµατα στα µάτια των ανθρώπων. (µορφολογικών. ❑ Η κυτταρική διαίρεση. Όταν ένα άτοµο φέρει δύο ίδια αλληλόµορφα. Τα υπολειπόµενα γονίδια µπορούν να εµφανίζουν τη δράση τους µόνο όταν είναι σε οµόζυγη κατάσταση. ως προς ένα χαρακτηριστικό.

Για την παραγωγή όλων αυτών των αγαθών. το γιαούρτι. αλλά και στη χρήση διαφορετικών µικροοργανισµών. Τα σάκχαρα αυτά µετατρέπονται µε τη δράση µικροοργανισµών σε αλκοόλη (χάρη στην αλκοολική ζύµωση) και διοξείδιο του άνθρακα. ή τις βιολογικές διαδικασίες. Στο ψωµί το διοξείδιο του άνθρακα που παράγεται έχει σαν αποτέλεσµα το φούσκωµα του ψωµιού. Πιθανότατα από την παρατήρηση ότι «ξίνιζε» το γάλα. τοποθετείται σε ειδικές σακούλες και αποµακρύνεται όλο το υγρό. ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ 6. όταν αυτό ωριµάσει. αντίστοιχα. που δίνουν την χαρακτηριστική γεύση τυριού. για την παραγωγή ενός προϊόντος.χ. κυρίως µυκήτων. αγελαδινό. ➤ Πώς γίνεται η παραγωγή ψωµιού. ο οποίος αξιοποιεί τους οργανισµούς. παρασκευή ψωµιού.1 Eφαρµογές της Bιοτεχνολογίας Λέξεις κλειδιά: επιλεγµένες διασταυρώσεις. βιοτεχνολογία. όπως το ψωµί. κρασιού. να κατασκευάσει φάρµακα ή καλλυντικά από µικροοργανισµούς ή φυτικούς οργανισµούς (π. µε τη βοήθεια µικροοργανισµών. ονοµάζεται βιοτεχνολογία. µπύρας. Για να παρασκευαστεί το τυρί. σηµαντικό ρόλο παίζουν τα σάκχαρα που περιέχονται στο αλεύρι. 231 . χρησιµοποιώντας τη µέθοδο των επιλεγµένων διασταυρώσεων. το τυρί. µε σκοπό να δηµιουργεί οργανισµούς µε συγκεκριµένες ιδιότητες και ευνοϊκούς φαινοτύπους. τυριού. η µπίρα. από βότανα) β. κατσικίσιο). µπύρας. κρασιού.6o(231-250 ) 02-10-08 10:16 ™ÂÏ›‰·231 6. Τα διαφορετικά είδη που τελικά παίρνουµε οφείλονται στη χρήση διαφορετικού γάλακτος (πρόβειο. ενώ η αλκοόλη εξατµίζεται κατά το ψήσιµο. κρασιού. αλλά και τα βιολογικά συστήµατα. τις ιδιότητες τους. λόγω της δράσης βακτηρίων. Η παραγωγή του γιαουρτιού και του τυριού ξεκινά µε το πήξιµο του γάλακτος στο οποίο έχουν προστεθεί συγκεκριµένοι µικροοργανισµοί. στο χυµό των σταφυλιών και στο κριθάρι. ➤ Ο κλάδος της τεχνολογίας. ➤ Επίσης ο άνθρωπος παρατηρώντας τις αλληλεπιδράσεις του περιβάλλοντος µπόρεσε: α. να παρασκευάζει τρόφιµα ή ποτά. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Από τα αρχαία χρόνια ο άνθρωπος καλλιεργούσε φυτά και εξέτρεφε ζώα. ➤ Πώς ξεκίνησε η παρασκευή του τυριού και του γιαουρτιού. το κρασί.

για την παραγωγή ενός προϊόντος. τοποθετείται σε ειδικές σακούλες και αποµακρύνεται όλο το υγρό. Τι είναι η βιοτεχνολογία. Μπορείτε να εξηγήσετε πού βασίζεται η παρασκευή µπύρας και κρασιού. Στο διοξείδιο του άνθρακα που παράγεται οφείλεται το φούσκωµα του ψωµιού. Η παραγωγή του γιαουρτιού και του τυριού ξεκινά µε το πήξιµο του γάλακτος στο οποίο έχουν προστεθεί συγκεκριµένοι µικροοργανισµοί. Τα σάκχαρα αυτά µετατρέπονται µε τη βοήθεια ενζύµων κάποιων µικρο- . Τα διαφορετικά είδη γιαουρτιού που παίρνουµε οφείλονται στο διαφορετικό είδος γάλακτος. τις ιδιότητές τους. στο κριθάρι. Μπορείτε να εξηγήσετε περιληπτικά τη βιολογική διαδικασία. αγελαδινό. που γίνεται η επεξεργασία µε τους µικροοργανισµούς ή στην προσθήκη χυµών φρούτων. πώς ξεκίνησε η παραγωγή γιαουρτιού και τυριού.6o(231-250 ) Kεφάλαιο 6ο 02-10-08 10:16 ™ÂÏ›‰·232 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. κατσικίσιο). στο χρόνο. Για την παραγωγή της µπίρας. 232 4. Τα διαφορετικά είδη τυριού που παίρνουµε τελικά οφείλονται στη χρήση διαφορετικού γάλακτος (πρόβειο. ενώ η αλκοόλη εξατµίζεται κατά το ψήσιµο. σηµαντικό ρόλο παίζουν τα σάκχαρα που περιέχονται. Η παραγωγή τυριού και γιαουρτιού ξεκίνησε πιθανότατα από την παρατήρηση ότι «ξίνιζε» το γάλα. Πού οφείλονται τα διαφορετικά είδη τυριών κι γιαουρτιών. 2. σηµαντικό ρόλο παίζουν τα σάκχαρα που περιέχονται στο αλεύρι. αλλά και τα βιολογικά συστήµατα.ά. σε αλκοόλη (χάρη στην αλκοολική ζύµωση) και διοξείδιο του άνθρακα. κοµµατιών φρούτων κ. αλλά και στη χρήση διαφορετικών µικροοργανισµών. Η βιοτεχνολογία είναι ο κλάδος της τεχνολογίας. λόγω της δράσης βακτηρίων. Τα σάκχαρα αυτά µετατρέπονται µε τη δράση µικροοργανισµών (ζύµες). Μπορείτε να περιγράψετε. περιληπτικά. Για να παρασκευαστεί το τυρί. ή τις βιολογικές διαδικασίες. 3. κυρίως µυκήτων. όταν αυτό ωριµάσει. που δίνουν την χαρακτηριστική γεύση τυριού. µε την οποία επιτυγχάνεται η παρασκευή ψωµιού. Για την παραγωγή του ψωµιού. ο οποίος αξιοποιεί τους οργανισµούς.

τα πιο υγιή και ανθεκτικά. τα φάρµακα κ. που εξασφαλίζουν περισσότερους απογόνους. αλκοόλη. καλλιεργεί τα µεγαλύτερα σε µέγεθος φυτά. περισσότερο κρέας ή γάλα. 233 . Τι επιδιώκει ο άνθρωπος κάνοντας επιλεγµένες διασταυρώσεις σε ζώα. Απάντηση: Η τεχνολογία. τα εµβόλια. που παράγεται κατά την αλκοολική ζύµωση. το γιαούρτι. Τι είναι η βιοτεχνολογία. 3. ή εκτρέφει τα µεγαλύτερα σε µέγεθος ζώα.” 2. εξατµίζεται κατά το ψήσιµο. το τυρί. τα σάκχαρα που περιέχονται στον χυµό των σταφυλιών.ά. ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. που ίσως εξασφαλίζουν µεγαλύτερη σοδειά. Απάντηση: Μερικά από αυτά είναι το ψωµί. εστέρες και άλατα. βιολογικά συστήµατα ή βιολογικές διαδικασίες για την παραγωγή ενός προϊόντος ή την πραγµατοποίηση µιας διεργασίας. τα φυτά που καλλιεργεί και τα ζώα που εκτρέφει. σάκχαρα. Γενετική µηχανική και βιοτεχνολογία Ας σκεφτούµε Γιατί δεν µεθάµε τρώγοντας ψωµί. που περιέχει τουλάχιστον 4% οξικό οξύ. Αντίστοιχα και στην µπύρα. η µπίρα. µετατρέπονται µε την βοήθεια ενζύµων. διαφόρων µικροοργανισµών σε αλκοόλη και διοξείδιο του άνθρακα. (Μπορείτε να αξιοποιήσετε τις γνώσεις από τη χηµεία). (χάρη στην αλκοολική ζύµωση) και διοξείδιο του άνθρακα. κατά την οποία αξιοποιούνται οργανισµοί. Να αναφέρετε αγαθά της καθηµερινής µας ζωής που είναι προϊόντα βιοτεχνολογίας. Απάντηση: Από τα αρχαία χρόνια ο άνθρωπος καλλιεργεί φυτά και εκτρέφει ζώα και προσπαθεί µε επιλεγµένες διασταυρώσεις να δηµιουργεί επιθυµητούς φαινοτύπους.6o(231-250 ) 02-10-08 10:16 ™ÂÏ›‰·233 οργανισµών σε αλκοόλη. ονοµάζεται “Βιοτεχνολογία. το κρασί. να έχουν όσο το δυνατόν πιο ευνοϊκά χαρακτηριστικά. Να βρείτε πληροφορίες για τον τρόπο παρασκευής ξιδιού. Έτσι. τα απορρυπαντικά. ∆εν µεθάµε τρώγοντας ψωµί γιατί. Τρόπος παρασκευής ξυδιού Το ξύδι είναι υδατικό διάλυµα. ∆ηλαδή επιδιώκει. η αλκοόλη.

). κ. για να αποµακρυνθούν όσα βακτήρια έχουν αποµείνει. • Γενετικά τροποποιηµένοι οργανισµοί. παστεριώνεται στους 60 -66 °C για µερικά δευτερόλεπτα. Στη συνέχεια καθαρίζεται το ξύδι και το αφήνουµε για ωρίµανση ώστε να αποκτήσει γεύση και άρωµα. Το είδος του ξυδιού καθορίζεται από το είδος της πρώτης ύλης που χρησιµοποιήσαµε. • Οι οργανισµοί που προκύπτουν µε τον τρόπο αυτό λέγονται γενετικά τροποποιηµένοι και φέρουν νέα γενετικά (κληρονοµήσιµα) χαρακτηριστικά. εµβολίων. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ 234 ➤ Από τη δεκαετία του ’80 και µετά αναπτύχθηκε η βιοµηχανία παραγωγής προϊόντων από γενετικά τροποποιηµένους οργανισµούς ή και µικροοργανισµούς. Acetobacter aceti). ονοµάζεται γενετική µηχανική. Σήµερα χρησιµοποιούµε µεγάλους βιοαντιδραστήρες για να επιτυγχάνεται η ταχύτατη µετατροπή της αιθυλικής αλκοόλης σε οξικό οξύ. Η µετατροπή της αιθυλικής αλκοόλης σε οξικό οξύ. γενετικά τροποποιηµένοι οργανισµοί. Οφείλεται στη µερική. • Tο σύνολο των τεχνικών. µήλο. παρασκευή φαρµάκων. (π. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγµα αποτελεί η παραγωγή ανθρώπινης ινσουλίνης: • Ο σακχαρώδης διαβήτης είναι µία ασθένεια από την οποία πάσχουν πολλοί άνθρωποι στον κόσµο.6o(231-250 ) Kεφάλαιο 6ο 02-10-08 10:16 ™ÂÏ›‰·234 Συνήθως. είναι αερόβια διαδικασία και αποκαλείται οξοποίηση. µπορούν να χρησιµοποιηθούν για την παρασκευή φαρµάκων ή για την καταπολέµηση ζιζανίων σε καλλιέργειες. δηλαδή. Πραγµατοποιείται µέσω των οξικών βακτηρίων και κυρίως των βακτηρίων που ανήκουν στο γένος Acetobacter. το κρασόξυδο παράγεται από κρασί και το µηλόξυδο από µηλίτη. ινσουλίνης. Με ειδικά όργανα καθορίζεται η θερµοκρασία στους 24-29 °C και εξασφαλίζεται ο αερισµός της καλλιέργειας.χ. ή στην πλήρη έλλειψη παραγωγής της ορµόνης ινσουλίνης. από το πάγκρεας. µε τις οποίες µεταφέρεται γενετικό υλικό. παράγεται από διαλύµατα αιθυλικής αλκοόλης. Η µό- . από έναν οργανισµό σε κάποιον άλλο. που τους κάνουν χρήσιµους.ά. και αύξηση της γεωργικής παραγωγής ή στον καθαρισµό πετρελαιοκηλίδων από τη θάλασσα. 6.2 Γενετική µηχανική και βιοτεχνολογία Λέξεις κλειδιά: γενετική µηχανική. Τέλος. τα οποία προκύπτουν από την επεξεργασία των σακχάρων των χυµών φρούτων (όπως σταφύλι.

6o(231-250 ) 02-10-08 10:16 ™ÂÏ›‰·235 νη θεραπεία για τους ανθρώπους. Στις περιπτώσεις αυτές οι γενετικά τροποποιηµένοι οργανισµοί είναι τα βακτήρια. µετά την σφαγή τους. ➤ Παραγωγή φαρµάκων. Η σηµασία αυτών των εφαρµογών είναι µεγάλη γιατί στο µέλλον θα µπορούµε να εµβολιαστούµε έναντι µίας ασθένειας. προκαλούσε πολλές αλλεργίες στους πάσχοντες. καθώς και την αλληλουχία των βάσεών τους. ορµονών και εµβολίων • Όπως παράγεται η ινσουλίνη µε τη βοήθεια της γενετικής µηχανικής. που ευθύνονται για πολλές ασθένειες. τρώγοντας απλά 235 . παράγονται και πολλά εµβόλια. οι ποσότητες δεν ήταν επαρκείς και η ινσουλίνη αυτών των ζώων. Γενετική µηχανική και βιοτεχνολογία ➤ Γονιδιακή θεραπεία • Με την χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώµατος έχουµε κατορθώσει να βρούµε τη θέση πολλών γονιδίων στα ανθρώπινα χρωµοσώµατα. • Η µέθοδος αυτή έχει χαµηλό κόστος και οδηγεί σε µεγάλη παραγωγή ινσουλίνης και µάλιστα ανθρώπινης. που πάσχουν από διαβήτη. ενώ για άλλες η έρευνα συνεχίζεται. Επίσης καθώς πολλαπλασιάζεται προκύπτουν βακτήρια που φέρουν το γονίδιο της ινσουλίνης. Αυτό σηµαίνει ότι έχουµε τη δυνατότητα της έγκαιρης διάγνωσης και πρόγνωσης πολλών ασθενειών. Αυτός ο τρόπος είχε πολλά µειονεκτήµατα: το κόστος ήταν µεγάλο. είναι οι ενέσεις ινσουλίνης. Κάποιες έχουν παραχθεί µε επιτυχία. • Παλαιότερα λαµβάναµε την ινσουλίνη από το πάγκρεας βοοειδών και χοίρων. επειδή είχε διαφορές από την ανθρώπινη. όµως υπάρχουν κάποιες περιπτώσεις που εφαρµόζεται µε επιτυχία και ελπίζουµε ότι στο µέλλον µπορεί να εφαρµόζεται σε έµβρυα. της εισαγωγής του φυσιολογικού γονιδίου στον ασθενή και η αποκατάσταση της οµαλής λειτουργίας του οργανισµού του. αλλά και φάρµακα. • Τα τελευταία χρόνια γίνονται προσπάθειες για να παραχθούν και άλλες ουσίες. το έχουµε εισαγάγει σε ένα βακτήριο. και µε τη βοήθεια της γενετικής µηχανικής. δηλαδή. αν διαπιστωθεί ότι φέρουν «παθολογικά» γονίδια. • Προς το παρόν οι εφαρµογές της γονιδιακής θεραπείας είναι περιορισµένες. κάθε µέρα. Έτσι τροποποιήθηκε το γενετικό υλικό του βακτηρίου και µπορεί να παράγει την ανθρώπινη ινσουλίνη. • Σήµερα έχουµε κατορθώσει να αποµονώσουµε το γονίδιο που είναι υπεύθυνο για την παραγωγή της ινσουλίνης στον άνθρωπο. αλλά και εµβόλια µε τον τρόπο αυτόν. • Ο στόχος είναι η εφαρµογή της γονιδιακής θεραπείας. • Έτσι εντοπίστηκαν “παθολογικά γονίδια”. • Ο στόχος είναι να υπάρξουν γενετικά τροποποιηµένα ζώα και φυτά.

Οι οργανισµοί οι οποίοι προκύπτουν µε τεχνικές. Τι ονοµάζουµε γενετική µηχανική. 4.6o(231-250 ) Kεφάλαιο 6ο 02-10-08 10:16 ™ÂÏ›‰·236 κάποια γενετικά τροποποιηµένα λαχανικά. 3. κατά τις οποίες µεταφέρεται γενετικό υλικό. 236 Με την χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώµατος έχουµε κατορθώ- . και αύξηση της γεωργικής παραγωγής ή στον καθαρισµό πετρελαιοκηλίδων από τη θάλασσα. Πώς νοµίζετε ότι µπορεί η χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώµατος να αξιοποιηθεί. Ποια είναι τα πλεονεκτήµατα των γενετικά τροποποιηµένων οργανισµών. ονοµάζονται γενετικά τροποποιηµένοι και φέρουν νέα γενετικά (κληρονοµήσιµα) χαρακτηριστικά. 2. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. από έναν οργανισµό σε κάποιον άλλο. µε τις µεθόδους τις γενετικής µηχανικής. που τους κάνουν χρήσιµους στον άνθρωπο. Οι γενετικά τροποποιηµένοι οργανισµοί φέρουν νέα γενετικά (κληρονοµήσιµα) χαρακτηριστικά. Το σύνολο των τεχνικών. από έναν οργανισµό σε κάποιον άλλο. µε τις οποίες µεταφέρεται γενετικό υλικό. • Στα φυτά αυτά προστίθενται γονίδια που τα κάνουν ανθεκτικά σε παράσιτα. έχουµε το πλεονέκτηµα ότι δεν κινδυνεύει η σοδειά και µειώνεται το κόστος παραγωγής καθώς και η τιµή που φτάνει στον καταναλωτή. που τους κάνουν χρήσιµους στον άνθρωπο. Ποιους οργανισµούς λέµε γενετικά τροποποιηµένους. Έτσι όταν καλλιεργούνται τα φυτά αυτά δεν χρειάζεται να χρησιµοποιούµε παρασιτοκτόνα. • Έτσι. ή κάποιος διαβητικός θα λαµβάνει την απαραίτητη ινσουλίνη εισπνέοντας την παραγόµενη ινσουλίνη από κάποιον γενετικά τροποποιηµένο οργανισµό. µπορούν να χρησιµοποιηθούν για την παρασκευή φαρµάκων ή για την καταπολέµηση ζιζανίων σε καλλιέργειες. ➤ Γενετικά τροποποιηµένα φυτά • Εκτός από γενετικά τροποποιηµένα βακτήρια υπάρχουν και γενετικά τροποποιηµένα φυτά. ώστε να αντιµετωπιστούν πολλές ασθένειες. Έτσι γενετικά τροποποιηµένοι οργανισµοί. ονοµάζεται γενετική µηχανική.

Έτσι εντοπίστηκαν γονίδια. που ευθύνονται για πολλές ασθένειες. από το πάγκρεας. 6. Σήµερα έχουµε κατορθώσει να αποµονώσουµε το γονίδιο που είναι υπεύθυνο για την παραγωγή της ινσουλίνης στον άνθρωπο. Αυτός ο τρόπος είχε πολλά µειονεκτήµατα: το κόστος ήταν µεγάλο. ή στην πλήρη έλλειψη. και υπάρχει η δυνατότητα της έγκαιρης διάγνωσης και πρόγνωσης πολλών ασθενειών. προκαλούσε πολλές αλλεργίες στους πάσχοντες. Γενετική µηχανική και βιοτεχνολογία 5. στην αντιµετώπιση ασθενειών. Επίσης καθώς πολλαπλασιάζεται προκύπτουν βακτήρια που φέρουν το γονίδιο της ινσουλίνης. Μπορούµε να εφαρµόσουµε τη γονιδιακή θεραπεία. είναι οι ενέσεις ινσουλίνης. εµβολίων και ορµονών και την γονιδιακή θεραπεία). Η µόνη θεραπεία για τους ανθρώπους. Οι σηµαντικότερες εφαρµογές της γενετικής µηχανικής αφορούν.6o(231-250 ) 02-10-08 10:16 ™ÂÏ›‰·237 σει να βρούµε τη θέση πολλών γονιδίων στα ανθρώπινα χρωµοσώµατα. Μπορείτε να φέρετε ένα παράδειγµα παραγωγής µίας ουσίας από ένα γενετικά τροποποιηµένο βακτήριο. 237 . Σε τι νοµίζετε ότι πλεονεκτεί η µέθοδος αυτή σε σχέση µε άλλες µε τις οποίες λαµβάναµε µία τέτοια ουσία. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγµα αποτελεί η παραγωγή µιας ανθρώπινης ορµόνης. καθώς και την αλληλουχία των βάσεών τους. το έχουµε εισαγάγει σε ένα βακτήριο. Έτσι τροποποιήθηκε το γενετικό υλικό του βακτηρίου και µπορεί να παράγει την ανθρώπινη ινσουλίνη. Παλαιότερα λαµβάναµε την ινσουλίνη από το πάγκρεας βοοειδών και χοίρων. δηλαδή. Οφείλεται στη µερική. οι ποσότητες δεν ήταν επαρκείς και η ινσουλίνη αυτών των ζώων. υπάρχουν κάποιες περιπτώσεις που εφαρµόζεται µε επιτυχία και ελπίζουµε ότι στο µέλλον µπορεί να εφαρµόζεται σε έµβρυα. Αν και προς το παρόν οι εφαρµογές της γονιδιακής θεραπείας είναι περιορισµένες. που πάσχουν από διαβήτη. µε σκοπό την αποκατάσταση της οµαλής λειτουργίας του οργανισµού του. (µε την παρασκευή φαρµάκων. αν διαπιστωθεί ότι φέρουν «παθολογικά» γονίδια. µετά την σφαγή τους. της ινσουλίνης. στην βελτίωση της παραγωγής των τροφίµων και στην αύξηση της γεωργικής και κτηνοτροφικής παραγωγής. Μπορείτε να αναφέρετε µερικές από τις κύριες εφαρµογές της γενετικής µηχανικής. επειδή είχε διαφορές από την ανθρώπινη. την εισαγωγή του φυσιολογικού γονιδίου στον ασθενή. Ο σακχαρώδης διαβήτης είναι µία ασθένεια από την οποία πάσχουν πολλοί άνθρωποι στον κόσµο. και µε τη βοήθεια της γενετικής µηχανικής. κάθε µέρα. παραγωγής της ορµόνης ινσουλίνης.

Γίνεται προσπάθεια να υπάρξουν γενετικά τροποποιηµένα ζώα και φυτά. η οποία είναι ανθρώπινη. Ήδη υπάρχουν γενετικά τροποποιηµένα φυτά. τρώγοντας απλά κάποια γενετικά τροποποιηµένα λαχανικά. Νοµίζετε ότι η γενετική µηχανική µπορεί να βοηθήσει στην παραγωγή εµβολίων. Έτσι. έχουµε το πλεονέκτηµα ότι δεν κινδυνεύει η σοδειά και µειώνεται το κόστος παραγωγής καθώς και η τιµή που φτάνει στον καταναλωτή. εισπνέοντάς την από κάποιον γενετικά τροποποιηµένο οργανισµό. Aκόµη γίνονται προσπάθειες να παράγονται από πρόβατα ή αγελάδες. όπως συνέβαινε µε την ινσουλίνη των βοοειδών και των χοίρων. πράγµα που σηµαίνει ότι δεν θα υπάρχουν αλλεργίες και παρενέργειες. Στις περιπτώσεις αυτές οι γενετικά τροποποιηµένοι οργανισµοί είναι τα βακτήρια. 8. Όπως παράγεται η ινσουλίνη µε τη βοήθεια της γενετικής µηχανικής. έχει χαµηλό κόστος. µόνο µε γενετικά τροποποιηµένα βακτήρια. Η σηµασία αυτών των εφαρµογών είναι µεγάλη γιατί στο µέλλον θα µπορούµε να εµβολιαστούµε έναντι µίας ασθένειας.6o(231-250 ) Kεφάλαιο 6ο 02-10-08 10:16 ™ÂÏ›‰·238 Η µέθοδος αυτή έχει πολλά πλεονεκτήµατα σε σχέση µε την προηγούµενη επειδή. Στα φυτά αυτά προστίθενται γονίδια που τα κάνουν ανθεκτικά σε παράσιτα. που εµφανίζουν νέες επιθυµητές ιδιότητες και παράγουν διάφορες χρήσιµες ουσίες. οδηγεί σε µεγάλη παραγωγή ινσουλίνης. Εκτός από γενετικά τροποποιηµένα βακτήρια υπάρχουν και γενετικά τροποποιηµένα φυτά. Πώς νοµίζετε ότι θα µπορούσε η γενετική µηχανική να παίξει σηµαντικό ρόλο στη βελτίωση των καλλιεργειών. Έτσι όταν καλλιεργούνται τα φυτά αυτά δεν χρειάζεται να χρησιµοποιούµε παρασιτοκτόνα. Οι οργανι- . ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 238 1. 7. Επίσης µπορεί κάποιος διαβητικός να λαµβάνει την απαραίτητη ινσουλίνη. φαρµάκων και ορµονών. Να συµπληρώσετε µε τους κατάλληλους όρους τα κενά στις παρακάτω προτάσεις: Απάντηση: Το σύνολο των τεχνικών µε τις οποίες µεταφέρεται γενετικό υλικό από έναν οργανισµό σε κάποιον άλλον ονοµάζεται γενετική µηχανική. παράγονται πολλά εµβόλια και φάρµακα. µε τις µεθόδους τις γενετικής µηχανικής.

µε χαµηλή παραγωγή και που το προϊόν προκαλεί αλλεργίες στους ασθενείς. Απάντηση: Πρέπει να διαπιστώσουµε την καταλληλότητα και την αποτελεσµατικότητά του. πλεονεκτήµατα. βιοηθική. Έτσι παράγονται µεγαλύτερες ποσότητες. φυσικά. Μπορούµε να λάβουµε ινσουλίνη από το πάγκρεας βοοειδών και χοίρων µετά την σφαγή τους. 239 . είναι πιο οικονοµικός τρόπος παραγωγής και δεν προκαλεί προβλήµατα στους ασθενείς. • Υπάρχουν όµως και µειονεκτήµατα που δηµιουργούν έντονο προβληµατισµό: • Η πρόβλεψη µίας πιθανής µελλοντικής ασθένειας που µπορεί κάποιος να εµφανίσει µπορεί να έχει αρνητικές συνέπειες για την οικογένειά του και για τον ίδιο.6o(231-250 ) 02-10-08 10:16 ™ÂÏ›‰·239 σµοί που έχουν δεχτεί µε αυτόν τον τρόπο ξένο γενετικό υλικό ονοµάζονται γενετικά τροποποιηµένοι. 6. αν υπάρχει πιθανότητα εµφάνισης ανεπιθύµητων παρενεργειών (π.χ.Βιοηθική Λέξεις –κλειδιά: γενετική µηχανική. • Η γενετική µηχανική προσφέρει πλεονεκτήµατα: • στον τοµέα της γονιδιακής θεραπείας και • στην βελτίωση της παραγωγής τροφίµων. Γενετική µηχανική και βιοτεχνολογία 2. την τήρηση των κανόνων δεοντολογίας.3 Προβληµατισµοί από την αξιοποίηση των επιτευγµάτων της γενετικής . Απάντηση: Α. 3. αλλεργία). Πώς µπορεί να γίνει παραγωγή ινσουλίνης για τους διαβητικούς. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Η γενετική µηχανική προσφέρει πολλές δυνατότητες που ακόµη δεν έχουµε καν εφαρµόσει. παραγωγή από γενετικά τροποποιηµένους οργανισµούς στους οποίους έχει εισαχθεί το γονίδιο της ανθρώπινης ινσουλίνης. Τι πρέπει κυρίως να εξετάζουµε κάθε φορά που παράγουµε µε κάποια µέθοδο ένα φαρµακευτικό προϊόν. το κόστος παραγωγής (να µην είναι υπερβολικά υψηλό). κάτι που είναι δαπανηρό. τη δυνατότητα παραγωγής του σε επαρκείς ποσότητες και. να ελέγξουµε. Β. µειονεκτήµατα.

• Ακόµη είναι ηθικό κάποιος να µπορεί. ώστε αυτή να εξελίσσεται σε αρµονία µε την ανθρώπινη ύπαρξη και την συνύπαρξή της. που να περιέχει το φυσιολογικό γονίδιο για µια ασθένεια. δεν θα προσβάλλει και τα άλλα κύτταρα του οργανισµού. που προκύπτουν από τις εφαρµογές της σύγχρονης βιολογίας και γενετικής. • Η Βιοηθική είναι ο κλάδος της επιστήµης.6o(231-250 ) Kεφάλαιο 6ο 02-10-08 10:16 ™ÂÏ›‰·240 • Μία τέτοια πρόβλεψη µπορεί να του δηµιουργήσει πρόβληµα µε την ασφάλισή του. πώς θα γνωρίζουµε ότι ο ιός θα είναι πάντα ανενεργός και δεν θα µετατραπεί σε παθογόνο. µιας και η ασφαλιστικές εταιρίες. εφόσον το επιθυµεί. . Στόχος της είναι να διατυπωθούν κάποιοι κανόνες για τις πρακτικές εφαρµογές της επιστήµης. δίνοντας του χαρακτηριστικά που δεν έχει. 240 2. γονίδια για συγκεκριµένο χρώµα µατιών ή γονίδια που σχετίζονται µε την ευφυΐα).χ. µε το περιβάλλον. µπορεί να αρνηθούν να τον ασφαλίσουν. Ποια µειονεκτήµατα νοµίζετε ότι έχουν. µε το περιβάλλον. (π. να εισαγάγει σε ένα έµβρυο γονίδια. Ή. που έχουν σχέση µε όλες τις µορφές ζωής και εξετάζει τους προβληµατισµούς. ώστε αυτή να εξελίσσεται σε αρµονία µε την ανθρώπινη ύπαρξη και την συνύπαρξή της. ότι ο ιός. που µελετά τα θέµατα ηθικής. • Ο στόχος είναι να διατυπωθούν ορισµένοι κανόνες για τις πρακτικές εφαρµογές της επιστήµης. • Ακόµη. Η Βιοηθική είναι ο κλάδος της επιστήµης. πώς µπορούµε να γνωρίζουµε. που προκύπτουν από τις εφαρµογές της σύγχρονης βιολογίας και γενετικής. που ασχολείται µε τα θέµατα ηθικής που έχουν σχέση µε όλες τις µορφές ζωής και εξετάζει τους προβληµατισµούς. Νοµίζετε ότι οι εφαρµογές της γενετικής µηχανικής έχουν µόνο πλεονεκτήµατα. • Επίσης δεν γνωρίζουµε τι θα συµβεί εάν απελευθερωθούν στο περιβάλλον οργανισµοί µε τροποποιηµένο γενετικό υλικό και αν διαταραχθεί η ισορροπία του περιβάλλοντος. Τι µελετά η βιοηθική και ποιοι είναι οι στόχοι της. αν κατασκευάσουµε έναν γενετικά τροποποιηµένο ιό. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1.

που να περιέχει το φυσιολογικό γονίδιο για µια ασθένεια. Ακόµη. Ακόµη.6o(231-250 ) 02-10-08 10:16 ™ÂÏ›‰·241 Αν και η εφαρµογή των τεχνικών της γενετικής µηχανικής φαίνεται ότι έχει πολλά πλεονεκτήµατα και πολλές προοπτικές για το µέλλον. στην ουσία µπορεί να έχει τελικά αρνητικές συνέπειες για την οικογένειά του και για τον ίδιο τον άνθρωπο. µε στόχο να βρεθεί ένα πλαίσιο κανόνων. πώς θα γνωρίζουµε ότι ο ιός θα είναι πάντα ανενεργός και δεν θα µετατραπεί σε παθογόνο. Αυτά θα µπορούσαµε να πούµε ότι αποτελούν µειονεκτήµατα των εφαρµογών της γενετικής µηχανικής και δηµιουργούν έναν προβληµατισµό σε πολλούς. δεν γνωρίζουµε κατά πόσο είναι ηθικό κάποιος να µπορεί. Η βιοηθική µελετά τους προβληµατισµούς αυτούς. Γενετική µηχανική και βιοτεχνολογία Μικρές έρευνες και εργασίες* 2. Επίσης δεν γνωρίζουµε τι θα συµβεί εάν απελευθερωθούν στο περιβάλλον οργανισµοί µε τροποποιηµένο γενετικό υλικό και αν διαταραχθεί η ισορροπία του περιβάλλοντος. πώς µπορούµε να γνωρίζουµε. δεν θα προσβάλλει και τα άλλα κύτταρα του οργανισµού. Να ανατρέξετε σε πηγές και να συγκεντρώσετε πληροφορίες σχετικά µε το θέµα που έχει προκύψει από τη δηµιουργία γενετικά τροποποιηµένων σολοµών. όπως π. αν κατασκευάσουµε έναν γενετικά τροποποιηµένο ιό. γονίδια. αλλά και την διατήρηση της ισορροπίας του περιβάλλοντος. Ή. Να ενηµερώσετε τους συµµαθητές σας σχετικά µε τις πληροφορίες που συλλέξατε. 241 . ότι ο ιός. να εισαγάγει σε ένα έµβρυο. ♦ Ποια µπορεί να είναι τα πλεονεκτήµατα της χρήσης γενετικά τροποποιηµένων οργανισµών. δίνοντάς του χαρακτηριστικά που δεν έχει. εφόσον το επιθυµεί. * Σε αυτές τις εργασίες δίνονται τα βασικά στοιχεία που θα τα χρησιµοποιήσεις µαζί µε άλλες πληροφορίες που θα ψάξεις για να διατυπώσεις πιο εύκολα τη γνώµη σου. γονίδια για συγκεκριµένο χρώµα µατιών ή γονίδια που σχετίζονται µε την ευφυΐα. µπορεί να αρνηθούν να τον ασφαλίσουν. και την ανάπτυξη της επιστήµης. Μερικά από αυτά είναι: Αν και η πρόβλεψη µίας πιθανής µελλοντικής ασθένειας που µπορεί κάποιος να εµφανίσει φαίνεται σηµαντικό επίτευγµα. υπάρχουν αρκετά θέµατα που προκύπτουν και µας προκαλούν έντονο προβληµατισµό.χ. που θα εξασφαλίσει. Η δηµιουργία γενετικά τροποποιηµένων οργανισµών προκαλεί προβληµατισµούς όσον αφορά στην ισορροπία του οικοσυστήµατος. Μία τέτοια πρόβλεψη µπορεί να του δηµιουργήσει πρόβληµα καθώς πολλές ασφαλιστικές εταιρίες.

Είναι βέβαια κάτι που θεωρείται σπάνιο. Για παράδειγµα. όπως φάνηκε από πρόσφατη µελέτη. Συνεπώς γίνεται χρήση λιγότερων ζιζανιοκτόνων. προκάλεσαν σοβαρά προβλήµατα υγείας. Είναι άγνωστο τι θα συµβεί αν σ’ αυτά προστεθούν και τα γενετικά τροποποιηµένα. Πιθανώς να χρειάζεται βελτίωση των τεχνικών και αυτό να καταστεί δυνατό στο µέλλον. όπως για παράδειγµα πατάτες που απορροφούν λιγότερο λάδι όταν τηγανιστούν. • Καλύτερη απόδοση της σοδειάς µε λιγότερο κόστος και µεγαλύτερος χρόνος συντήρησης για κάποια ευπαθή προϊόντα. Γι’ αυτό γίνονται πολλές προσπάθειες από τους επιστήµονες για να αποµακρύνονται τα γονίδια ανθεκτικότητας στα αντιβιοτικά. • Παραγωγή «φαρµακευτικών» τροφίµων. • Παραγωγή τροφίµων µε επιθυµητά χαρακτηριστικά. Είναι σηµαντικό να αναφερθεί ότι δεν υπάρχουν αρκετά επιστηµονικά δεδοµένα ή µελέτες που να σκιαγραφούν επαρκώς τις πιθανές επιπτώσεις της µακροχρόνιας κατανάλωσης αυτών των τροφίµων στην υγεία του ανθρώπου. που περιείχαν γονίδια από βραζιλιάνικα καρύδια. δηλαδή τροφίµων που µπορούν να χρησιµοποιηθούν σαν εµβόλια ή σαν φάρµακα. • Ακόµη είναι άγνωστο εάν τα γονίδια ανθεκτικότητας σε αντιβιοτικά. που προκαλούν σηµαντικό πρόβληµα στις καλλιέργειες. • Η ανθεκτικότητα στα ζιζάνια. . µπορούν να µεταφερθούν και να διαταράξουν την ισορροπία της φυσιολογικής µικροχλωρίδας του ανθρώπινου οργανισµού ή αν θα αχρηστευτούν κάποια από τα υπάρχοντα αντιβιοτικά. σπόροι σόγιας. • Η γρηγορότερη ανάπτυξη των φυτών ή των ζώων. µετά την γενετική τροποποίηση των οργανισµών. • Υπάρχει σοβαρή πιθανότητα να αυξηθούν οι αλλεργικές αντιδράσεις στα τρόφιµα. ∆εν υπάρχουν ακόµη στοιχεία που να αποδεικνύουν εάν και κατά πόσο η κατανάλωσή τους µπορεί να προκαλέσει αλλεργίες. 242 ♦ Ποιες µπορεί να είναι οι πιθανές επιπτώσεις στην υγεία του ανθρώπου. • Παραγωγή τροφίµων µε µεγαλύτερη θρεπτική αξία. που είχαν αλλεργία στα βραζιλιάνικα καρύδια.6o(231-250 ) Kεφάλαιο 6ο 02-10-08 10:16 ™ÂÏ›‰·242 • Η ανθεκτικότητα της καλλιέργειας στην έλλειψη νερού ή η ανάγκη για λιγότερα λιπάσµατα. τα οποία χρησιµοποιούνται στην τεχνολογία των γενετικά µεταλλαγµένων οργανισµών. όµως ήδη πολλοί άνθρωποι εµφανίζουν αλλεργίες στα συµβατικά τρόφιµα. ως µη αποτελεσµατικά. σε άτοµα. αλλά όχι αδύνατο. • Επίσης οι µέχρι τώρα µελέτες δεν αποδεικνύουν ξεκάθαρα την αυξηµένη θρεπτική αξία των γενετικά τροποποιηµένων οργανισµών. • Καλύτερη γεύση στα τρόφιµα.

ότι υπάρχει περίπτωση να διαφύγουν µερικοί στο φυσικό περιβάλλον. • Οι γενετικά τροποποιηµένοι οργανισµοί σχεδιάζονται έτσι ώστε να είναι ανθεκτικοί στα ζιζανιοκτόνα.χ. να επηρεάσουν την τροφική αλυσίδα. Η βιοτεχνολογία προτείνει τρόπους για ταχεία εξέλιξη µε άµεσα αποτελέσµατα.6o(231-250 ) 02-10-08 10:16 ™ÂÏ›‰·243 ♦ Ποιες µπορεί να είναι οι πιθανές επιπτώσεις στο περιβάλλον. Το ερώτηµα είναι αν θα µπορέσει τελικά να ελέγξει τον τεράστιο αντίκτυπο αυτών των αποτελεσµάτων. Χρειάζεται ακόµη περισσότερη έρευνα στον τοµέα αυτόν. για να διασφαλιστεί ότι τα µόνα αποτελέσµατα που θα έχουµε από την χρήση των γενετικά µεταλλαγµένων οργανισµών. Γι’ αυτό µελετώνται τρόποι αντιµετώπισης αυτού του προβλήµατος. ήταν µία διαδικασία που διήρκεσε αρκετά εκατοµµύρια χρόνια. • Οι ενδείξεις ότι γίνεται χρήση λιγότερων εντοµοκτόνων και χηµικών στις καλλιέργειες είναι λίγες και όχι πολύ σαφείς. η αλήθεια είναι. Γι’ αυτό υπάρχει αρκετή ανησυχία και αντιδράσεις σε σχέση µε τους γενετικά τροποποιηµένους σολοµούς. µιας και οι αλληλεπιδράσεις µεταξύ των µικροοργανισµών του εδάφους και των φυτών είναι πολύπλοκες και όχι απολύτως γνωστές. • Η πιθανή διαρροή των πρωτεϊνών των γενετικά τροποποιηµένων οργανισµών στο έδαφος είναι κάτι που πρέπει να µελετηθεί εκτενέστερα. Αν οι γενετικά τροποποιηµένοι σολοµοί διαφύγουν στη θάλασσα µπορεί να επηρεάσουν την ισορροπία των υδάτινων οικοσυστηµάτων. έντοµα. 243 . Παρ’ όλα αυτά δεν πρέπει να ξεχνάµε ότι η εξέλιξη των οργανισµών του πλανήτη µέχρι να αποκτήσουν αυτήν την γονιδιακή σύσταση που έχουν σήµερα. από διάφορες µελέτες στο παρελθόν. Αν και υπάρχουν διαβεβαιώσεις ότι οι γενετικά τροποποιηµένοι σολοµοί θα παραµείνουν σε ιχθυοτροφεία. είτε εξαιτίας πληµµυρών. ή ακόµη και να οδηγήσουν σε εξαφάνιση το άγριο είδος των σολοµών (που ήδη αντιµετωπίζει τον κίνδυνο της εξαφάνισης). όπως π. θα είναι τα επιθυµητά. Γενετική µηχανική και βιοτεχνολογία ♦ Στην περίπτωση του γενετικά τροποποιηµένου σολοµού. µπορεί να δηµιουργήσει είδη µε διαφορετικά χαρακτηριστικά από τα φυσικά και να διαταράξει την ισορροπία του οικοσυστήµατος. αναπτύχθηκε ένα είδος µε βάρος 30 φορές µεγαλύτερο από το φυσιολογικό. όπως άλλωστε έχει φανεί ότι συµβαίνει. είτε µέσω πουλιών. Η πιθανή εξάπλωσή τους στην περιοχή γύρω από την καλλιέργεια. • Ακόµη η παρουσία οργανισµών µε νέα διαφορετικά χαρακτηριστικά µπορεί να επηρεάσει την επιβίωση των οργανισµών που εξαρτώνται απ’ αυτούς και να οδηγήσει σε εξαφάνιση κάποια είδη.

Π. ή µέχρι ποιου σηµείου µπορούν να παρεµβαίνουν οι γονείς στα γενετικά χαρακτηριστικά των παιδιών τους και κατά πόσο αυτό είναι ηθικό. για ένα βακτήριο που διασπά το ακατέργαστο πετρέλαιο. όταν δηµοσιεύονται τα αποτελέσµατα των . «για ο. παρά ταύτα σύµφωνα µε την «Παγκόσµια ∆ιακήρυξη για το ανθρώπινο γονιδίωµα και τα ανθρώπινα δικαιώµατα» της UNESCO. όταν η παραχώρηση δικαιωµάτων έγινε για έναν γενετικά τροποποιηµένο ποντικό και ένα φυτό. που δεν θα έχουν την οικονοµική δυνατότητα να παρέµβουν στα γενετικά τους χαρακτηριστικά. 4. ότι η πρόοδος και η επιστηµονική έρευνα.6o(231-250 ) Kεφάλαιο 6ο 244 02-10-08 10:16 ™ÂÏ›‰·244 3. έγινε αίτηση για την παραχώρηση δικαιωµάτων 6. Να συζητήσετε τις απόψεις σας για το θέµα. Επίσης υπάρχει οδηγία από το Ευρωπαϊκό κοινοβούλιο. Είναι αντιληπτό ότι τα οικονοµικά οφέλη σε τέτοιες περιπτώσεις είναι πολύ µεγάλα. Καταλαβαίνουµε λοιπόν όλοι. θεωρήθηκε ότι υποβιβάζει τους ζωντανούς οργανισµούς στο επίπεδο του πράγµατος. Η αρχή για την παραχώρηση δικαιωµάτων ευρεσιτεχνίας έγινε το 1980 στις Η. που πιθανόν θα είχαν την οικονοµική δυνατότητα να κάνουν αυτές τις τροποποιήσεις και τάξεις πολιτών. Ποια είναι η γνώµη σας σχετικά µε το θέµα. «το γονιδίωµα του ανθρώπου στη φυσική του κατάσταση δεν πρέπει να χρησιµοποιείται για οικονοµικά οφέλη». δηµιουργώντας τάξεις «έξυπνων πολιτών». κυττάρου ή γονιδίου. διευκολύνονται και επιταχύνονται. Πώς θα µπορέσουν να λυθούν παρόµοια προβλήµατα στο µέλλον. Ένας ερευνητής που ανακάλυψε την αλληλουχία ενός αθρώπινου γονιδίου κατοχύρωσε την ανακάλυψή του και έκτοτε ζητά πνευµατικά δικαιώµατα για κάθε ερευνητικό ή ιατρικό εγχείρηµα που περιλαµβάνει το συγκεκριµένο γονίδιο. Εάν µπορούσαµε µέσω της γενετικής µηχανικής να κάνουµε τους ανθρώπους εξυπνότερους. Στην Ιαπωνία το 1999. Αργότερα. Ακόµη µία τέτοια εφαρµογή θα µπορούσε να προκαλέσει κοινωνικό πρόβληµα. σύµφωνα µε την οποία δεν επιτρέπεται η κατοχύρωση νέων γενετικά τροποποιηµένων ποικιλιών φυτών ή ζώων και κανενός φυσικού ιστού.000 ανθρώπινων γονίδιων.Α. µε τη λογική ότι. Να συµβουλευτείτε και το εγχειρίδιο της κοινωνικής και πολιτικής αγωγής. Μία τέτοια εφαρµογή κατ’ αρχήν έρχεται αντιµέτωπη µε το ηθικό ζήτηµα του αν έχουµε δικαίωµα να παρέµβουµε στο γενετικό υλικό ενός άλλου ανθρώπου. πιστεύετε ότι θα έπρεπε να επιτραπεί κάτι τέτοιο.τιδήποτε υπάρχει κάτω από τον ήλιο και κατασκευάζεται από ανθρώπινα χέρια µπορεί να παραχωρηθεί δίπλωµα ευρεσιτεχνίας». Για τους παραπάνω λόγους είναι σκόπιµο τέτοιες παρεµβάσεις να γίνονται µόνο για την θεραπεία πολύ συγκεκριµένων και σοβαρών ασθενειών..

Γενετική µηχανική και βιοτεχνολογία ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ (ENOTHTA 6. τουλάχιστον στη βιοµηχανία. που µπορεί να προσφέρουν ανακούφιση ή ιατρική βοήθεια σε συνανθρώπους µας και γενικά να συµβάλλουν στο κοινό καλό. Ποιοι οργανισµοί ονοµάζονται γενετικά τροποποιηµένοι. Ο άνθρωπος έκανε επιλεγµένες διασταυρώσεις σε ζώα µε σκοπό να δηµιουργεί οργανισµούς µε επιθυµητές ιδιότητες. Τι µελετά η βιοηθική και πού στοχεύει η ανάπτυξη αυτού του επιστηµονικού κλάδου. ονοµάζεται βιοτεχνολογία. 6. 2. µε µεθόδους της γενετικής µηχανικής. όπως συµβαίνει στις περιπτώσεις πατέντας.3) Α.2.6o(231-250 ) 02-10-08 10:16 ™ÂÏ›‰·245 ερευνών και δεν παραµένουν κρυφά ή απόρρητα. σε σχέση µε την λήψη ινσουλίνης. 4. Το γιαούρτι και το τυρί παράγονται µε την µετατροπή των σακχάρων σε αλκοόλη. Πόσο µάλλον. Τι πλεονεκτήµατα εµφανίζει ο τρόπος παραγωγής της ινσουλίνης. από το πάγκρεας βοοειδών. Το σύνολο των τεχνικών. Να σηµειώσετε ποιες από τις παρακάτω φράσεις είναι σωστές και ποιες λανθασµένες: 1. µε τις οποίες µεταφέρεται γενετικό υλικό. 245 . Γ. 5. από έναν οργανισµό σε έναν άλλον. Τι χαρακτηριστικά έχουν. 3. Για την παραγωγή του κρασιού χρησιµοποιούνται σπόροι κριθαριού. ∆. 6. αν πρόκειται για δεδοµένα. Πώς γίνεται η παραγωγή της ινσουλίνης µε τη βοήθεια της γενετικής µηχανικής. Β. Το φούσκωµα του ψωµιού οφείλεται στην παραγωγή του διοξειδίου του άνθρακα από µικροοργανισµούς.1.

όµως µπορεί να χρησιµοποιηθεί και βρώµη και σιτάρι. . Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι παρασκευαζόταν ζύθος στην Αίγυπτο. όπως άλλωστε και το κρασί. Για να κατασκευαστεί ερυθρός οίνος έστιβαν ερυθρά και µαύρα σταφύλια µε το γλεύκος και τα στέµφυλα µέσα σε κάδους για ζύµωση.6o(231-250 ) Kεφάλαιο 6ο 02-10-08 10:16 ™ÂÏ›‰·246 Μικρές έρευνες και εργασίες* 1. Όταν ο οίνος µείνει σε ζύµωση πέραν των δεκαπέντε ηµερών. δίδαξε στους κατοίκους της Χίου την καλλιέργεια της αµπέλου και την παρασκευή του µαύρου κρασιού (µέλανος οίνου). πρώτος ο ∆ιόνυσος µε το γιο του Οινοπίωνα. Πάντως το καλό κρασί πρέπει να µείνει τουλάχιστον ένα χρόνο µέσα σε βαρέλι στο οποίο γίνονται διάφορες χηµικές µεταβολές. όπως επίσης γνώριζαν και την ευεργετική επίδραση του κρασιού στην υγεία του ανθρώπου. λόγω της παλαιότητάς του. Ο Ιπποκράτης µε την ονοµασία ζύθο (από το ρήµα ζέω = βράζω) την χρησιµοποιούσε για την αντιµετώπιση του πυρετού. Έτσι ο ζύθος γίνεται από επεξεργασία του κριθαριού. Η ζύµωση των ερυθρών οίνων διαρκούσε λίγες µέρες µέχρι οκτώ. που οφείλονται και στη σύνθεση του αλλά και στο οξυγόνο του αέρα που διέρχεται µέσα από τους πόρους του ξύλου και επιδρά ευεργετικά στην παλαίωση του και γι’ αυτό το λόγο τα παλαιά κρασιά είναι πιο µεγάλης αξίας. Άλλοι Έλληνες συγγραφείς αναφέρουν συνταγές παρασκευής του Αλεξανδρινού ζύθου. 246 * Σε αυτές τις εργασίες δίνονται τα βασικά στοιχεία που θα τα χρησιµοποιήσεις µαζί µε άλλες πληροφορίες που θα ψάξεις για να διατυπώσεις πιο εύκολα τη γνώµη σου. Να ανατρέξετε σε πηγές και να συλλέξετε πληροφορίες για το πώς παραγόταν στην αρχαιότητα το κρασί και η µπίρα. από κριθάρι. Σύµφωνα µε την ελληνική µυθολογία. γίνεται στυφός και µαύρος. ∆ύο λόγια για το κρασί (οίνος) Ο οίνος είναι το αρχαιότερο οινοπνευµατώδες ποτό που γνώρισε ο άνθρωπος. από όπου λαµβάνεται το ζυθόγλευκος. Οι αρχαίοι Έλληνες γνώριζαν τις αρετές του οίνου και τις µελέτησαν. στο οποίο προστίθεται ο λυκίσκος και το υγρό που προκύπτει τοποθετείται σε δοχείο και αναµιγνύεται µε ποσότητα ζύµης (που αποτελείται από σακχαροµύκητες). ενώ την κατέτασσε στα διουρητικά. που θεωρείται καλύτερος. Συνήθως χρησιµοποιείται σαν πρώτη ύλη κριθάρι. Ο Όµηρος αναφέρει τον ερυθρό ή µέλανα οίνο και ως καλύτερο από όλους τον «γερούσιο». ∆ύο λόγια για την µπίρα Η µπίρα είναι προϊόν ζύµωσης. για να γίνει η ζύµωση.

κι όχι ολόκληρου του DNA. που ανήκει ο ύποπτος. αίµα.ά. µπορεί να γίνει σύγκριση του DNA του ύποπτου µε το DNA που βρέθηκε στον τόπο του εγκλήµατος. Έτσι άνθρωποι. Γενετική µηχανική και βιοτεχνολογία Είναι γνωστό ότι σε περίπτωση που είναι κάποιος ύποπτος. Να ανατρέξετε σε κατάλληλες πηγές. η οποία µπορεί να χρησιµεύσει στη διαπίστωση της πατρότητας. Ακόµη παίζει σηµαντικό ρόλο και η συχνότητα µε την οποία εµφανίζονται τα τµήµατα αυτά στον συγκεκριµένο πληθυσµό. µπορεί να γίνει σύγκριση του DNA του ύποπτου µε το DNA που βρέθηκε στον τόπο του εγκλήµατος. Τα αποτελέσµατα της σύγκρισης µπορεί να χρησιµοποιηθούν ως αποδεικτικά στοιχεία στη δίκη. Υπήρξαν ακόµη. µικρού µήκους. που ενώ είχαν καταδικαστεί κατά λάθος σε ισόβια. αλλά σε πολλές περιπτώσεις υπάρχουν ακόµα κάποια νοµικά κενά. όταν άρχισε η χρήση της τεχνικής αυτής. όπως οι µαρτυρίες. ενός γνωστού Αµερικανού ηθοποιού που κατηγορήθηκε ότι σκότωσε τη γυναίκα του). Όσο πιο µεγάλη η συχνότητα να υπάρχουν στον πληθυσµό. 247 . αλλά και στην ανακάλυψη εγκληµατιών. Εποµένως το τεστ αποτυπώµατος του DNA πρέπει να χρησιµοποιείται µε προσοχή και να συνεκτιµώνται και άλλα στοιχεία προκειµένου να καταδικαστεί κάποιος. Σε περίπτωση που υπάρχει κάποιος ύποπτος. Μία τέτοια εξέταση βασίζεται στη σύγκριση µερικών τµηµάτων DNA. τόσο πιο µεγάλο το ποσοστό των ανθρώπων που φέρουν το συγκεκριµένο τµήµα και τόσο πιο µεγάλη πιθανότητα να ενοχοποιηθεί ένας άνθρωπος κατά λάθος. την αθωότητά τους και αποφυλακίστηκαν. Για τον δεύτερο σκοπό συλλέγεται βιολογικό υλικό από τον τόπο ενός εγκλήµατος (τρίχες. άλλα αποτυπώµατα. να συλλέξετε στοιχεία σχετικά µε τη χρήση παρόµοιων δεδοµένων στην εγκληµατολογία και να παρουσιάσετε περιπτώσεις όπου έγινε χρήση τους.6o(231-250 ) 02-10-08 10:16 ™ÂÏ›‰·247 2. (δακτυλικά ή του αυτιού) µικροοργανισµοί κ. ζήτησαν να εξεταστεί το δείγµα του DNA κι απέδειξαν τελικά µετά από 8 ή παραπάνω χρόνια. Τα αποτελέσµατα της σύγκρισης µπορεί να χρησιµοποιηθούν ως αποδεικτικά στοιχεία στη δίκη. µε τη χρήση του αποτυπώµατος του DNA απέδειξε ότι δεν ήταν ένοχος. Σήµερα η τεχνική αυτή αποτελεί σχεδόν ρουτίνα για την εγκληµατολογία. κτλ.) και γίνεται ανάλυση DNA. περιπτώσεις που ένας ύποπτος ο οποίος δεν µπορούσε αποδείξει την αθωότητά του. (Ενδεικτικά αναφέρουµε την υπόθεση Σίµσον. Όµως η χρήση αυτών των στοιχείων για την καταδίκη ενός ανθρώπου µας δείχνει πόσο µεγάλη σηµασία έχει να είναι τα αποτελέσµατα αυτά αξιόπιστα. Η βιολογία στην υπηρεσία της εγκληµατολογίας: Οι νέες τεχνικές που έχει στη διάθεση της η βιολογία τα τελευταία χρόνια µας επιτρέπουν πλέον να κάνουµε ανάλυση DNA.

Γιατί πιστεύετε πως κάτι τέτοιο είναι αναγκαίο.τι θέλει. επειδή εντοπίσαµε τα γονίδια που ευθύνονται γι’ αυτές. αλλά και η ακριβής διάγνωση. Χάρη στην χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώµατος γνωρίζουµε τη βάση αρκετών γενετικών ασθενειών. ή µία ασφαλιστική εταιρία αρνείται να το ασφαλίσει. κάποιας γενετικής ασθένειας. οι γενετικές εξετάσεις ενός ανθρώπου που δείχνουν ότι έχει την πιθανότητα να νοσήσει από µία ασθένεια. Για την απάντησή σας να ανατρέξετε σε κατάλληλες πηγές. Η θέσπιση τέτοιων κανόνων έχει µεγάλη σηµασία γιατί προστατεύονται τα δικαιώµατα του ατόµου και οι ατοµικές του ελευθερίες. εφόσον αυτός το επιθυµεί και τα αποτελέσµατα. Μάθαµε ότι η γενετική µπορεί να δώσει λύση σε πολλά από τα προβλήµατα υγείας. Επίσης µπορεί να χρησιµοποιηθούν τα δεδοµένα αυτά για να γίνει σύγκριση του γονιδιώµατος διαφορετικών οµάδων των πληθυσµών. Παρά το ότι υπάρχουν πολλές θετικές συνέπειες από την χαρτογράφηση . γιατί διαφορετικά στα κράτη που δεν θα συµµετέχουν.6o(231-250 ) Kεφάλαιο 6ο 02-10-08 10:16 ™ÂÏ›‰·248 4. Ποια οφέλη και ποια προβλήµατα πιστεύετε ότι θα υπάρξουν στην ανθρωπότητα από τη χαρτογράφηση του γονιδιώµατος του ανθρώπου. Έτσι είναι δυνατή η πρόγνωση. αλλά να γίνεται µε την ελεύθερη βούληση και την συγκατάθεση των γονέων. Να δώσετε παραδείγµατα τέτοιων προβληµάτων. Αυτό διασφαλίζει το άτοµο στην περίπτωση που κάποιος εργοδότης θελήσει να το απορρίψει από την εργασία εξαιτίας π. έχουν συστήσει επιτροπές µε στόχο την µελέτη των συνεπειών από την πρόοδο των εφαρµογών της γενετικής µηχανικής και την θέσπιση κανόνων. αφού έχουν ενηµερωθεί σχετικά µε το θέµα από ειδικό προσωπικό. Επίσης απαγορεύεται οποιαδήποτε διάκριση µεταξύ των ανθρώπων. θα µπορεί.χ. ο οποιοσδήποτε. πρέπει να γίνονται µόνο για λόγους υγείας. Ακόµη ο προγεννητικός έλεγχος δεν µπορεί να επιβάλλεται. Για παράδειγµα. 248 6. µε βάση τα κληρονοµικά χαρακτηριστικά τους. Όσοι ασχολούνται µε τη γενετική µηχανική θεωρούν σηµαντικό να θεσπιστεί παγκοσµίως ένας κοινός νοµικός κώδικας. Για τον λόγο αυτόν πολλά κράτη και διεθνείς οργανισµοί. ενώ µπορούµε να αναπτύξουµε τη γονιδιακή θεραπεία. Ένα πλαίσιο κανόνων θα πρέπει να είναι αποδεκτό από όλα τα κράτη. να εφαρµόζει ανεξέλεγκτα ό. όµως υπάρχουν και αρκετά σηµεία που χρειάζεται προσοχή. αλλά και οργανισµών. Επίσης στα αποτελέσµατα πρέπει να διασφαλίζεται και να τηρείται το απόρρητο. και του ρατσισµού. να κοινοποιούνται µόνο µε δική του βούληση. γιατί αλλιώς υπάρχει ο κίνδυνος του κοινωνικού αποκλεισµού. έτσι ώστε να προστατεύονται τα ανθρώπινα δικαιώµατα και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

ή τις βιολογικές διαδικασίες. Γενετικά τροποποιηµένοι οργανισµοί. ψωµιού. Τα σάκχαρα αυτά µετατρέπονται µε τη δράση µικροοργανισµών σε αλκοόλη (χάρη στην αλκοολική ζύµωση) και διοξείδιο του άνθρακα. ❑ Για την παραγωγή. µπορούν να χρησιµοποιηθούν για την παρασκευή φαρµάκων ή για την καταπολέµηση ζιζανίων σε καλλιέργειες. Αν δεν ληφθούν κατάλληλα µέτρα για την προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και των ανθρώπινων δικαιωµάτων. αλλά και τα βιολογικά συστήµατα. από έναν οργανισµό σε κάποιον άλλο. Αυτός ο τρόπος είχε πολλά µειονεκτήµατα. Οι οργανισµοί που προκύπτουν µε τον τρόπο αυτό λέγονται γενετικά τροποποιηµένοι και φέρουν νέα γενετικά (κληρονοµήσιµα) χαρακτηριστικά. ονοµάζεται βιοτεχνολογία.6o(231-250 ) 02-10-08 10:16 ™ÂÏ›‰·249 του ανθρώπινου γονιδιώµατος. τις ιδιότητές τους. ❑ Από τη δεκαετία του ’80 και µετά αναπτύχθηκε η βιοµηχανία παραγωγής προϊόντων από γενετικά τροποποιηµένους οργανισµούς. Σήµερα έχουµε κατορθώσει να αποµονώσουµε το γο- 249 . Για παράδειγµα. αλλά και σε σχέση µε την εργασία του. θα του δηµιουργήσει σοβαρό πρόβληµα στην ψυχολογία του. ❑ Η παραγωγή του γιαουρτιού και του τυριού ξεκινά µε το πήξιµο του γάλακτος στο οποίο έχουν προστεθεί συγκεκριµένοι µικροοργανισµοί. αν γνωρίζει κάποιος ότι είναι πιθανό να εµφανίσει µία ασθένεια (για την οποία µπορεί να µην υπάρχει θεραπεία). µε τις οποίες µεταφέρεται γενετικό υλικό. στο χυµό των σταφυλιών και στο κριθάρι. για την παραγωγή ενός προϊόντος. ονοµάζεται γενετική µηχανική. κρασιού. πιθανόν στις σχέσεις του. ❑ Το σύνολο των τεχνικών. ❑ Ένα χαρακτηριστικό παράδειγµα αποτελεί η παραγωγή ανθρώπινης ινσουλίνης: ❑ Παλαιότερα λαµβάναµε την ινσουλίνη από το πάγκρεας βοοειδών και χοίρων. υπάρχει και η αρνητική πλευρά. ή την ασφάλισή του. που τους κάνουν χρήσιµους. αντίστοιχα. Γενετική µηχανική και βιοτεχνολογία Εποµένως στο 6ο κεφάλαιο µάθαµε: ❑ Ο κλάδος της τεχνολογίας. στη ζωή του. µπύρας σηµαντικό ρόλο παίζουν τα σάκχαρα που περιέχονται στο αλεύρι. µετά την σφαγή τους. σοβαρά προβλήµατα. και αύξηση της γεωργικής παραγωγής ή στον καθαρισµό πετρελαιοκηλίδων από τη θάλασσα. ο οποίος αξιοποιεί τους οργανισµούς. τότε είναι δυνατόν να υπάρξουν.

Ακόµη έχουν δηµιουργηθεί γενετικά τροποποιηµένα φυτά. όπως παράγεται η ινσουλίνη µε τη βοήθεια της γενετικής µηχανικής. που ασχολείται µε τα θέµατα ηθικής που έχουν σχέση µε όλες τις µορφές ζωής και εξετάζει τους προβληµατισµούς. και µε τη βοήθεια της γενετικής µηχανικής. Πολλές από τις εφαρµογές της γενετικής µηχανικής και η επέµβαση του ανθρώπου στις βιολογικές διαδικασίες δηµιουργούν έντονο προβληµατισµό. Αυτό σηµαίνει ότι έχουµε τη δυνατότητα της έγκαιρης διάγνωσης και πρόγνωσης πολλών ασθενειών. Η Βιοηθική είναι ο κλάδος της επιστήµης. . που ευθύνονται για πολλές ασθένειες. που προκύπτουν από της εφαρµογές της σύγχρονης βιολογίας και γενετικής. Επίσης. Έτσι όταν καλλιεργούνται δεν χρειάζεται να χρησιµοποιούµε παρασιτοκτόνα. Σε αυτά προστίθενται γονίδια που τα κάνουν ανθεκτικά σε παράσιτα. Ακόµη σε κάποιες περιπτώσεις υπάρχει η δυνατότητα εφαρµογής της γονιδιακής θεραπείας. παράγονται και πολλά εµβόλια. δεν κινδυνεύει η σοδειά και µειώνεται το κόστος παραγωγής. Η µέθοδος αυτή έχει χαµηλό κόστος και οδηγεί σε µεγάλη παραγωγή ινσουλίνης και µάλιστα ανθρώπινης. Έτσι τροποποιήθηκε το γενετικό υλικό του βακτηρίου και το βακτήριο µπορεί να παράγει την ανθρώπινη ινσουλίνη. αλλά και φάρµακα. το έχουµε εισαγάγει σε ένα βακτήριο. Η χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώµατος µας έχει δώσει τη δυνατότητα να εντοπίσουµε αρκετά παθολογικά γονίδια.6o(231-250 ) 02-10-08 Kεφάλαιο 6ο ❑ ❑ ❑ ❑ 250 10:16 ™ÂÏ›‰·250 νίδιο που είναι υπεύθυνο για την παραγωγή της ινσουλίνης στον άνθρωπο.

1 Η εξέλιξη και οι µαρτυρίες της Λέξεις – κλειδιά: ποικιλοµορφία. ➤ Τι είναι η εξέλιξη. γενετική ποικιλότητα. το πάχος είναι πλεονέκτηµα. Αντίθετα. ενώ κάποιοι οργανισµοί έχουν λέπια και ζουν στη θάλασσα. υπάρχει µεγάλη ποικιλοµορφία µεταξύ ατόµων. Άρα για το ψυχρό κλίµα. εξέλιξη. δεν µπορούν από µόνα τους. • Η εξέλιξη είναι µία συνεχής διαδικασία. όλες οι µορφές ζωής της γης κατάγονται από κάποιες άλλες. ➤ Γιατί επιβιώνει ο καλύτερα προσαρµοσµένος. αποτελούνται από κύτταρα και όλοι έχουν ανάγκη από οξυγόνο. αυτό το χαρακτηριστικό είναι αρνητικό. απολίθωση. Ο Κάρολος ∆αρβίνος τον 19ο αιώνα θεµελίωσε την θεωρία της εξέλιξης. Τα περισσότερα χαρακτηριστικά οφείλονται σε γονίδια και προσδίδουν στα άτοµα. αλλά µόνο σε σχέση µε το περιβάλλον στο οποίο ζει ο οργανισµός αυτός. 251 . πλεονεκτήµατα ή µειονεκτήµατα. Η ποικιλοµορφία των οργανισµών. απολιθώµατα. Για παράδειγµα: ένα παχύ ζώο έχει πολύ λίπος στο σώµα του και αυτό το βοηθάει να επιβιώσει σε ένα ψυχρό κλίµα. να χαρακτηριστούν θετικά ή αρνητικά. ➤ Μπορούµε να πούµε ότι οι κάποιοι οργανισµοί έχουν θετικά ή αρνητικά χαρακτηριστικά. ∆ηλαδή. υπάρχουν πολλές διαφορές. που ανήκουν στο ίδιο είδος. Ο ∆αρβίνος παρατήρησε ότι εκτός από την ποικιλοµορφία µεταξύ διαφορετικών ειδών. φυσική επιλογή. βιοχηµικές αποδείξεις. που υπήρχαν πολλά εκατοµµύρια χρόνια πριν και αντικαταστάθηκαν σταδιακά από νέες. που τα φέρουν. Σύµφωνα µε την εξέλιξη. Οι οργανισµοί αναπτύσσουν χαρακτηριστικά τα οποία. E Ξ E Λ I Ξ H 7. άλλοι έχουν φτερά και πετούν. που ξεκίνησε από την εµφάνιση της ζωής στη γη και συνεχίζεται ακόµη και σήµερα.7o(251-266 ) 02-10-08 10:24 ™ÂÏ›‰·251 7. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Αν παρατηρήσουµε την φύση θα διαπιστώσουµε ότι µεταξύ των οργανισµών. όλοι όµως. αν το ζώο βρεθεί σε ένα θερµό κλίµα. αλλά και πολλές οµοιότητες. ➤ Πού οφείλεται η ποικιλοµορφία των οργανισµών. άλλοι έχουν τρίχες και ζουν στη ξηρά. οφείλεται στην εξέλιξη. ενώ.

βιοχηµικές αποδείξεις: Με τη µελέτη ορισµένων πρωτεϊνών. δεν θα µπορέσουν να επιβιώσουν σε αυτό το περιβάλλον και ο αριθµός τους θα µειωθεί. Η διαδικασία επιβίωσης του καλύτερα προσαρµοσµένου ονοµάζεται Φυσική επιλογή. Γιατί δεν είναι εύκολη η καταγραφή νέων ειδών. Αντίθετα τα άτοµα που δεν φέρουν θετικά χαρακτηριστικά. µπορεί να είναι βλαβερές για τα άτοµα. Η εξέλιξη είναι µία αργή διαδικασία και γι’ αυτό δεν είναι εύκολη η καταγραφή νέων ειδών. που φέρουν τα ευνοϊκά χαρακτηριστικά. (δηλαδή αυτά που φέρουν περισσότερα θετικά χαρακτηριστικά. Τα υλικά αυτά παραµένουν αναλλοίωτα για πολλές εκατοντάδες χρόνια. που επιτελούν την ίδια λειτουργία σε διαφορετικά είδη και την σύγκρισή τους µπορούµε να διαπιστώσουµε. Χάρη στη διαδικασία της φυσικής επιλογής ένας πληθυσµός µπορεί να διαφοροποιείται περισσότερο. οι βιοχηµικές αποδείξεις. Παλαιότερα η κύρια πηγή πληροφοριών για τα είδη και την εξέλιξή τους ήταν µόνο η µελέτη των απολιθωµάτων. Μετά από αρκετό καιρό ο πληθυσµός µιας περιοχής θα αποτελείται όλο και περισσότερο από άτοµα. Με ανάλογο τρόπο δηµιουργούνται και απολιθώµατα φυτικών οργανισµών. αλλά το νεκρό ζώο καλύπτεται µε λάσπη και κάποια ανόργανα υλικά. α. άλλες όµως. σε σχέση µε το περιβάλλον που ζουν).χ. είναι ευνοϊκές και βοηθούν την επιβίωση των ατόµων σε ένα συγκεκριµένο περιβάλλον. που δεν συµβαίνει αυτό. απολιθώµατα: Όταν ένα ζώο πεθαίνει. δόντια). Η φυσική επιλογή µπορεί να δράσει όταν υπάρχει γενετική ποικιλότητα. που προκαλείται από τις µεταλλάξεις.7o(251-266 ) 02-10-08 Kεφάλαιο 7ο ➤ ➤ ➤ ➤ 252 10:24 ™ÂÏ›‰·252 Τα άτοµα ενός πληθυσµού που είναι καλύτερα προσαρµοσµένα. Ποια στοιχεία χρησιµοποιούν οι επιστήµονες για την µελέτη της εξέλιξης. Τα κυριότερα στοιχεία που χρησιµοποιούν οι επιστήµονες για την µελέτη της εξέλιξης είναι: α. αν κάποια είδη είναι κοντά εξελι- . Σήµερα από κάθε τοµέα της βιολογίας προκύπτουν αποδείξεις για την εξέλιξη. Πολλές µεταλλάξεις. ενώ κάποιος άλλος µπορεί να οδηγηθεί στην εξαφάνιση. δίνοντας τα απολιθώµατα. (µπορεί ακόµη να δηµιουργηθούν και νέα είδη). του σώµατός του. β. τα απολιθώµατα και β. αρχικά των µαλακών και αργότερα των σκληρότερων τµηµάτων (π. αντικαθιστούν τα σκληρά µέρη του σώµατός του. που τις φέρουν. Η διαδικασία αυτή ονοµάζεται απολίθωση. είναι αυτά που θα επιβιώσουν και αυτά που θα δώσουν περισσότερους απογόνους. Υπάρχουν περιπτώσεις. σκελετός. ακολουθεί η αποσύνθεση.

υπάρχει µεγάλη ποικιλοµορφία µεταξύ ατόµων. που ανήκουν στο ίδιο είδος. Η εξέλιξη είναι µία συνεχής διαδικασία. Αυτό σηµαίνει ότι έχουν έναν κοινό πρόγονο. τις υποθέσεις που είχαν ήδη διατυπωθεί. Eξέλιξη ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. ενώ σε άλλες όχι. Τι είναι η εξέλιξη. Ο Κάρολος ∆αρβίνος τον 19ο αιώνα θεµελίωσε την θεωρία της εξέλιξης. που ξεκίνησε από την εµφάνιση της ζωής στη γη και συνεχίζεται ακόµη και σήµερα. Οι βιοχηµικές αποδείξεις για την εξέλιξη των ειδών. 2. Πού οφείλονται οι διαφορές των οργανισµών και πώς νοµίζετε ότι προέκυψαν οι διαφορές αυτές. όλοι όµως αποτελούνται από κύτταρα και όλοι έχουν ανάγκη από οξυγόνο. Ποιος επιστήµονας θεµελίωσε την θεωρία της εξέλιξης. αλλά µόνο σε σχέση µε το περιβάλλον στο οποίο ζει ο οργανισµός αυτός. Οι οργανισµοί έχουν πολλές οµοιότητες αλλά και πολλές διαφορές. ένα παχύ ζώο έχει πο- 253 . Ένα παράδειγµα αποτελεί η αιµοσφαιρίνη των διαφόρων θηλαστικών. τόσο πιο συγγενικά θεωρούνται τα είδη. Να δικαιολογήσετε την απάντηση σας. κατάγονται από κάποιες άλλες. δεν µπορούν από µόνα τους. Τα χαρακτηριστικά που αναπτύσσουν οι οργανισµοί. οφείλεται στην εξέλιξη. Έτσι. ακολούθησαν την µελέτη των απολιθωµάτων και σε κάποιες περιπτώσεις επιβεβαίωσαν. Όσο πιο όµοια είναι η αλληλουχία των αµινοξέων στις πολυπεπτιδικές αλυσίδες. 3. Σύµφωνα µε την εξέλιξη.7o(251-266 ) 02-10-08 10:24 ™ÂÏ›‰·253 κτικά ή όχι. Υπάρχουν οργανισµοί µε λέπια που ζουν στη θάλασσα. Ο ∆αρβίνος παρατήρησε ότι εκτός από την ποικιλοµορφία µεταξύ διαφορετικών ειδών. που υπήρχαν πολλά εκατοµµύρια χρόνια πριν και αντικαταστάθηκαν σταδιακά από νέες. Η ποικιλοµορφία των οργανισµών. να χαρακτηριστούν θετικά ή αρνητικά. που έζησε στο πολύ πρόσφατο παρελθόν. όλες οι µορφές ζωής της γης. Μπορούµε να πούµε ότι τα χαρακτηριστικά ενός οργανισµού είναι θετικά ή αρνητικά. άλλοι έχουν τρίχες και ζουν στη ξηρά.

5. Τι είναι τα απολιθώµατα. Η φυσική επιλογή µπορεί να δράσει όταν υπάρχει γενετική ποικιλότητα. ακολουθεί η αποσύνθεση. µπορεί να είναι βλαβερές για τα άτοµα. σκελετός. Πολλές µεταλλάξεις. Τα άτοµα ενός πληθυσµού που είναι καλύτερα προσαρµοσµένα. Η διαδικασία αυτή ονοµάζεται απολίθωση. Αντίθετα. αντικαθιστούν τα σκληρά µέρη του σώµατός του. δίνοντας τα απολιθώµατα. Η διαδικασία επιβίωσης του καλύτερα προσαρµοσµένου ονοµάζεται Φυσική επιλογή. µπορεί να τα διαφοροποιούν. δόντια). το πάχος είναι πλεονέκτηµα. που στο τέλος να µην µπορούν να δώσουν γόνιµους απογόνους µε άλλα άτοµα του πληθυσµού και έτσι να αποτελέσουν µόνα τους ένα ξεχωριστό είδος. σε σχέση µε το περιβάλλον που ζουν). πλεονεκτήµατα ή µειονεκτήµατα. Μετά από αρκετό καιρό ο πληθυσµός µιας περιοχής θα αποτελείται όλο και περισσότερο από άτοµα. άλλες όµως. Τα περισσότερα χαρακτηριστικά οφείλονται σε γονίδια και προσδίδουν στα άτοµα. αρχικά των µαλακών και αργότερα των σκληρότερων τµηµάτων του οργανισµού του (π. 6. Αντίθετα τα άτοµα που δεν φέρουν θετικά χαρακτηριστικά. ανάλογα µε τις συνθήκες στις οποίες ζουν. αυτό το χαρακτηριστικό είναι αρνητικό. που τα φέρουν. που δεν συµβαίνει αυτό. αν το ζώο βρεθεί σε ένα θερµό κλίµα. που φέρουν τα ευνοϊκά χαρακτηριστικά. αλλά το νεκρό ζώο καλύπτεται µε λάσπη και κάποια ανόργανα υλικά. που προκαλείται από τις µεταλλάξεις. (δηλαδή αυτά που φέρουν περισσότερα θετικά χαρακτηριστικά. Τα υλικά αυτά παραµένουν αναλλοίωτα για πολλές εκατοντάδες χρόνια. τόσο πολύ. Υπάρχουν όµως περιπτώσεις. Με ανάλογο τρόπο δηµιουργούνται και απολιθώµατα φυτικών οργανισµών. δεν θα µπορέσουν να επιβιώσουν σε αυτό το περιβάλλον και ο αριθµός τους θα µειωθεί. είναι αυτά που θα επιβιώσουν και αυτά που θα δώσουν περισσότερους απογόνους.7o(251-266 ) Kεφάλαιο 7ο 02-10-08 10:24 ™ÂÏ›‰·254 λύ λίπος στο σώµα του µπορεί να επιβιώσει σε ένα ψυχρό κλίµα. Είναι εύκολη η καταγραφή νέων ειδών. Η εξέλιξη είναι µία αργή διαδικασία και γι’ αυτό δεν είναι εύκολη η καταγραφή νέων ειδών. είναι ευνοϊκές και βοηθούν την επιβίωση των ατόµων σε ένα συγκεκριµένο περιβάλλον. 4. . 254 Τις περισσότερες φορές. που τις φέρουν. Τι ονοµάζουµε φυσική επιλογή. όταν ένα ζώο πεθαίνει.χ. Οι µεταλλάξεις που γίνονται σε κάποια άτοµα ενός πληθυσµού. Πώς νοµίζετε ότι είναι δυνατόν να δηµιουργηθεί ένα νέο είδος. Άρα για το ψυχρό κλίµα.

Οι βιοχηµικές αποδείξεις για την εξέλιξη των ειδών. Αυτό σηµαίνει ότι έχουν έναν κοινό πρόγονο. Να χαρακτηρίσετε τις παρακάτω προτάσεις µε το γράµµα (Σ). Σύµφωνα µε την εξέλιξη. Σ. να αντικαταστήσουν τα σκληρά µέρη του σώµατός του. µπορούµε να διαπιστώσουµε αν κάποια είδη είναι κοντά εξελικτικά ή όχι. τόσο πιο συγγενικά θεωρούνται τα είδη. Β. Σ. ενώ σε άλλες όχι. όλες οι µορφές ζωής της γης κατάγονται από κάποιες άλλες. ∆. β. 2.Τι είναι εξέλιξη.αν είναι λανθασµένες: Απάντηση: Α. την συµπεριφορά των ζώων ή το κλίµα. είτε ολόκληρου οργανισµού είτε τµηµάτων του. που επιτελούν την ίδια λειτουργία σε διαφορετικά είδη και την σύγκρισή τους. Λ. Τα υλικά αυτά παραµένουν αναλλοίωτα για πολλές εκατοντάδες χρόνια. δίνοντας τα απολιθώµατα. τις υποθέσεις είχαν ήδη διατυπωθεί. 255 . Ε. Συµβαίνει από τότε που εµφανίστηκε ζωή επάνω στον πλανήτη µας και συνεχίζει να συντελείται ακόµα και σήµερα. Τα απολιθώµατα µας δίνουν πληροφορίες για τις συνθήκες που επικρατούσαν εκατοµµύρια χρόνια πριν. Ένα παράδειγµα αποτελεί η αιµοσφαιρίνη των διαφόρων θηλαστικών. ή µε το γράµµα (Λ).7o(251-266 ) 02-10-08 10:24 ™ÂÏ›‰·255 7. ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. Όσο πιο όµοια είναι η αλληλουχία των αµινοξέων στις πολυπεπτιδικές αλυσίδες. Γ. Με ανάλογο τρόπο δηµιουργούνται και απολιθώµατα φυτικών οργανισµών. Ποια στοιχεία χρησιµοποιούν οι επιστήµονες για την µελέτη της εξέλιξης. βιοχηµικές αποδείξεις: Με τη µελέτη ορισµένων πρωτεϊνών. που υπήρχαν πολλά εκατοµµύρια χρόνια πριν και αντικαταστάθηκαν σταδιακά από νέες. Σ. Λ. απολιθώµατα: Υπάρχει περίπτωση ένα ζώο που έχει πεθάνει να καλυφθεί µε λάσπη και κάποια ανόργανα υλικά. Η διαδικασία αυτή ονοµάζεται απολίθωση.αν είναι σωστές. Απάντηση: Η εξέλιξη είναι µία συνεχής διαδικασία µεταβολής των οργανισµών που υπάρχουν στον πλανήτη. που έζησε στο πολύ πρόσφατο παρελθόν. ακολούθησαν την µελέτη των απολιθωµάτων και σε κάποιες περιπτώσεις επιβεβαίωσαν. Ποια στοιχεία προηγήθηκαν και ποια χρησιµεύουν για την επιβεβαίωση τους. Eξέλιξη Τα κυριότερα στοιχεία που χρησιµοποιούν οι επιστήµονες για την µελέτη της εξέλιξης είναι: α.

υπάρχει µεγάλη ποικιλοµορφία µεταξύ ατόµων. η οποία προκαλείται κυρίως από τις µεταλλάξεις. Ένα άτοµο στείρο είναι δυνατόν να επηρεάσει την πορεία της εξέλιξης των οργανισµών του είδους του. Για να δράσει η Φυσική Επιλογή. Απάντηση: Οι µεταλλάξεις προσφέρουν ποικιλοµορφία. 5. Αν και πολλές µεταλλάξεις είναι βλαβερές. Με τον τρόπο αυτόν µεταβιβάζονται τα ευνοϊκά χαρακτηριστικά και στις επόµενες γενιές. Αυτά τα άτοµα θα επιβιώνουν ευκολότερα. Ο ∆αρβίνος παρατήρησε ότι εκτός από την ποικιλοµορφία µεταξύ διαφορετικών ειδών. 3. 256 . δηλαδή αυτοί που έχουν τα πιο ευνοϊκά χαρακτηριστικά για το συγκεκριµένο περιβάλλον έχουν περισσότερες πιθανότητες να επιβιώσουν αλλά και να δώσουν και τους περισσότερους απογόνους. Μέσω της Φυσικής Επιλογής επιβιώνουν οι καλύτερα προσαρµοσµένοι οργανισµοί. που ανήκουν στο ίδιο είδος. που φέρουν τα ευνοϊκά χαρακτηριστικά. πρέπει να υπάρχει ποικιλοµορφία. Ένα στείρο άτοµο δεν είναι δυνατόν να δηµιουργήσει απογόνους και εποµένως δεν είναι δυνατό να µεταβιβάσει µε αυτόν τον τρόπο τα χαρακτηριστικά του σε άλλα άτοµα. Ο πληθυσµός διαφοροποιείται όλο και περισσότερο.7o(251-266 ) Kεφάλαιο 7ο 02-10-08 10:24 ™ÂÏ›‰·256 Ο Κάρολος ∆αρβίνος τον 19ο αιώνα θεµελίωσε την θεωρία της εξέλιξης. οι οποίες σταδιακά αλλάζουν. υπό ορισµένες συνθήκες. Ποια η σχέση των µεταλλάξεων µε την εξέλιξη. στους οποίους µεταβιβάζουν τα ευνοϊκά γονίδια. έτσι θα έχουν περισσότερους απογόνους. γεγονός που είναι δυνατόν να οδηγήσει και στην δηµιουργία νέων ειδών. Μετά από αρκετό καιρό ο πληθυσµός µιας περιοχής θα αποτελείται όλο και περισσότερο από άτοµα. υπάρχουν κάποιες που είναι ευνοϊκές για τα άτοµα που τις φέρουν. Με ποιόν τρόπο πιστεύουµε σήµερα ότι συντελείται η εξέλιξη. 4.

όπως δείχνουν τα περισσότερα στοιχεία. πιο γερό σώµα και τη δυνατότητα να φτιάχνουν εργαλεία. ∆εν γνωρίζουµε αν είχαν κάποια συγγένεια. είχε την ικανότητα του λόγου. αλλά είχε λιβάδια και δασώδεις εκτάσεις.000. ➤ Μετά τον Αυστραλοπίθηκο. Επίσης είχε την ικανότητα να κατασκευάζει αντικείµενα. Η βλάστηση εκεί ήταν διαφορετική από ό. Έτσι. που εµφανίστηκε αργότερα. Homo sapiens neanderthalensis. Τυχαία.000 χρόνια πριν στην ανατολική Αφρική µε τον Αυστραλοπίθηκο. Homo sapiens. της συζήτησης. (π. Homo erectus. ➤ Ο Homo sapiens. όµως για άγνωστο λόγο.τι σήµερα. όταν εµφανίστηκαν οι Homo sapiens sapiens. ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΣΗΜΕΙΑ Τ ΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤ ΟΣ ➤ Η ιστορία της ανθρώπινης εξέλιξης άρχισε 4. οι Homo sapiens neanderthalensis εξαφανίστηκαν. έκανε χρήση εργαλείων και πιθανότατα επικοινωνούσε µε απλές µορφές λόγου. είχε πολύ περισσότερες διανοητικές ικανότητες. που είχε ανακαλύψει την φωτιά. κάποιοι από αυτούς εµφάνισαν µεγαλύτερο εγκέφαλο.2 Η εξέλιξη του ανθρώπου Eξέλιξη Λέξεις – κλειδιά: Αυστραλοπίθηκος. τη χρήση αφηρηµένων εννοιών. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος µεγάλωνε συνεχώς και η ευφυΐα του ανθρώπου αυξανόταν.χ. Οι Αυστραλοπίθηκοι µπορούσαν να στέκονται όρθιοι και έτσι ήταν σε θέση να εντοπίσουν από µακριά τον κίνδυνο και να κινηθούν γρήγορα. οι οποίοι και επικράτησαν από τότε στη Γη.000 χρόνια στην Ευρώπη. Homo habilis. Ίσως γιατί ήταν ικανότεροι στην εύρεση τροφής ή γιατί µπορούσαν να προστατευτούν καλύτερα. οι Αυστραλοπίθηκοι εξελίχθηκαν στους πρώτους ανθρώπους. ➤ Ο Αυστραλοπίθηκος κυριάρχησε στην νότια και ανατολική Αφρικής. κοσµήµατα ή να ζωγραφίζει σχέδια. τη δυνατότητα να δίνει συµβουλές. για το παρελθόν ή το µέλλον). όπου ήδη κατοικούσε ο Homo sapiens neanderthalensis (ή Νεάντερταλ). ➤ Ο Homo sapiens sapiens έφτασε πριν 40.7o(251-266 ) 02-10-08 10:24 ™ÂÏ›‰·257 7. ➤ Με βάση τα απολιθώµατα πιστεύουµε ότι υπήρχαν δύο οµάδες (υποείδη) ανθρώπων: ο Homo sapiens sapiens και ο Homo sapiens neanderthalensis. Ζούσαν σε οµάδες και κυνηγούσαν. εµφανίστηκε ο Homo habilis και µετά ο Homo erectus. 257 . ∆εν ήταν έρηµος.

258 . ο οποίος είχε πολύ περισσότερες διανοητικές ικανότητες. που είχε ανακαλύψει την φωτιά. είχε την ικανότητα του λόγου. Η ιστορία της ανθρώπινης εξέλιξης άρχισε 4. Τυχαία. Με ποιους τρόπους προσπαθούν σήµερα οι επιστήµονες να ανακαλύψουν τα εξελικτικά µονοπάτια που οδήγησαν στην εξέλιξη του ανθρώπου. όπως δείχνουν τα περισσότερα στοιχεία. αλλά είχε λιβάδια και δασώδεις εκτάσεις. Επίσης είχε την ικανότητα να κατασκευάζει αντικείµενα.τι σήµερα. Ζούσαν σε οµάδες και κυνηγούσαν. 3. Οι Αυστραλοπίθηκοι µπορούσαν να στέκονται όρθιοι και έτσι ήταν σε θέση να εντοπίσουν από µακριά τον κίνδυνο και να κινηθούν γρήγορα. πιο γερό σώµα και τη δυνατότητα να φτιάχνουν εργαλεία. Η βλάστηση εκεί ήταν διαφορετική από ό.χ.000 χρόνια πριν στην ανατολική Αφρική µε τον Αυστραλοπίθηκο. (π.000. τα συγκρίνουν. Ο Αυστραλοπίθηκος κυριάρχησε στην νότια και ανατολική Αφρική. Τι ικανότητες είχαν. τη δυνατότητα να δίνει συµβουλές. της συζήτησης. οι Αυστραλοπίθηκοι εξελίχθηκαν στους πρώτους ανθρώπους. για το παρελθόν ή το µέλλον). ∆εν ήταν έρηµος. Έτσι. έκανε χρήση εργαλείων και πιθανότατα επικοινωνούσε µε απλές µορφές λόγου. Επίσης αργότερα εµφανίστηκε ο Homo sapiens. Πώς ξεκίνησε η ιστορία της ανθρώπινη εξέλιξης. τη χρήση αφηρηµένων εννοιών. εµφανίστηκε ο Homo habilis και µετά ο Homo erectus. εξετάζουν τα πέτρινα εργαλεία και κάνουν ελέγχους στο γενετικό υλικό για να συγκρίνουν τα απολιθώµατα µε τους σηµερινούς ανθρώπους και πιθήκους. Για δύο εκατοµµύρια χρόνια από την εµφάνιση του Αυστραλοπιθήκου ο ανθρώπινος εγκέφαλος µεγάλωνε συνεχώς. κοσµήµατα ή να ζωγραφίζει σχέδια. 2. Μετά τον Αυστραλοπίθηκο. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος µεγάλωνε συνεχώς και η ευφυΐα του ανθρώπου αυξανόταν. Ποια είδη ανθρώπων γνωρίζετε ότι εµφανίστηκαν τότε.7o(251-266 ) Kεφάλαιο 7ο 02-10-08 10:24 ™ÂÏ›‰·258 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – AΠANTHΣEIΣ Μετά τη µελέτη αυτής της ενότητας θα πρέπει να µπορείς να απαντήσεις στις παρακάτω ερωτήσεις: 1. κάποιοι από αυτούς εµφάνισαν µεγαλύτερο εγκέφαλο. Οι επιστήµονες ερευνούν διάφορες περιοχές για την ανακάλυψη απολιθωµάτων.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Τ ΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 1. όπου ήδη κατοικούσε ο Homo sapiens neanderthalensis (ή Νεάντερταλ). Ο Homo sapiens sapiens έφτασε πριν 40. Μία θεωρία υποστηρίζει ότι έγιναν διασταυρώσεις µεταξύ των Νεάντερταλ και των Homo sapiens sapiens. 2.000 χρόνια στην Ανατολική Αφρική από µία οµάδα ζώων που ονοµάζονται Αυστραλοπίθηκοι και κατέληξε στον Homo sapiens.7o(251-266 ) 02-10-08 10:24 ™ÂÏ›‰·259 4. Στηριζόµενοι σε αυτήν την θεωρία. όταν εµφανίστηκαν οι Homo sapiens sapiens. τότε ναι. Ποια υποείδη ανθρώπων πιστεύουµε ότι υπήρχαν κάποτε. Για την υπόθεση αυτή βασιζόµαστε κυρίως στα απολιθώµατα. Να συµπληρώσετε µε τους κατάλληλους όρους τα κενά στο παρακάτω κείµενο: Απάντηση: Η ιστορία της ανθρώπινης εξέλιξης άρχισε πριν από 4. Τελικά ποια οµάδα επικράτησε στη Γη και γιατί. Ίσως γιατί ήταν καλύτεροι στην εύρεση τροφής ή γιατί µπορούσαν να προστατευτούν καλύτερα. κάποια γονίδια των Νεάντερταλ είναι πιθανό να υπάρχουν ακόµα και σήµερα. Ποιες ενδείξεις µας το υποδηλώνουν.000 χρόνια στην Ευρώπη. θα µπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι τα γονίδια των Νεάντερταλ εξακολουθούν και σήµερα να υπάρχουν στους ανθρώπους του 21ου αιώνα. όµως για άγνωστο λόγο. Eξέλιξη Πιστεύουµε ότι υπήρχαν δύο οµάδες (υποείδη) ανθρώπων: ο Homo sapiens sapiens και ο Homo sapiens neanderthalensis. αφού µέσα από τις διασταυρώσεις αυτές κληρονοµήθηκαν σε κάποιους απογόνους.000. Όµως µετά την εµφάνιση του Homo sapiens οι άνθρωποι µπορούσαν πλέον να συζητούν αφηρηµένες έννοιες. 259 . Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας. δηλαδή τον σηµερινό άνθρωπο. Μετά τον Αυστραλοπίθηκο εµφανίστηκε ο Homo habilis και µετά ο Homo erectus. οι οποίοι και επικράτησαν από τότε στη Γη. οι Homo sapiens neanderthalensis εξαφανίστηκαν. όπως το µέλλον και το παρελθόν. ∆εν γνωρίζουµε αν είχαν κάποια συγγένεια. Απάντηση: Αν ισχύει αυτή η θεωρία.

Η κυοφορία του θηλυκού διαρκεί από 22 -23 µήνες. Ο ελέφαντας είναι το µεγαλύτερο χορτοφάγο θηλαστικό και ζει στην Ασία και την Αφρική. πρέπει να επιβιώσει µόνο του. ανοιχτά µάτια και µπορούν αµέσως να περπατήσουν. Αντίθετα τα νεογνά των σαρκοφάγων θηλαστικών γεννιούνται χωρίς τρίχωµα. όµως κάθε θηλαστικό έχει αναπτύξει διαφορετικό τρόπο αναπαραγωγής και άλλο τρόπο φροντίδας των νεογνών.7o(251-266 ) Kεφάλαιο 7ο 02-10-08 10:24 ™ÂÏ›‰·260 Μικρές έρευνες και εργασίες* Η µακριά παιδική περίοδος εξυπηρετεί τη µεταβίβαση µεγάλης ποσότητας πληροφοριών χρήσιµων για την επιβίωση από τη µία γενιά στην άλλη. Ένα ερπετό µόλις βγει από το αυγό ή αφότου γεννηθεί. όπως ο άνθρωπος. Υπάρχουν ζώα που έχουν µακρά παιδική ηλικία και άλλα που έχουν πολύ σύντοµη. που µετακινούνται συνεχώς για αναζήτηση τροφής και νερού. Κάθε τρόπος αναπαραγωγής και κάθε τακτική που ακολουθεί το κάθε θηλαστικό. Η διάρκεια ζωής του ελέφαντα είναι κατά µέσον όρο τα 70 χρόνια. και ζουν σε κοπάδια των 15-30 ατόµων. . ανάλογα µε τον τρόπο ζωής του και τις ανάγκες του. Μπορεί να ζυγίζει από 5 µέχρι 7 τόνους και έχει ύψος από 3-4 µέτρα. Οι ελέφαντες είναι κοινωνικά ζώα. Τα ελεφαντάκια παραµένουν στο κοπάδι και εκπαιδεύονται. η µητρική φροντίδα είναι περισσότερη και σε κάποια λιγότερη. Εποµένως.5 µήνες) και µπορεί να γεν- 260 * Σε αυτές τις εργασίες δίνονται τα βασικά στοιχεία που θα τα χρησιµοποιήσεις µαζί µε άλλες πληροφορίες που θα ψάξεις για να διατυπώσεις πιο εύκολα τη γνώµη σου. Μπορεί να το καταφέρει µπορεί και όχι. όµως επενδύουν σηµαντικό χρόνο και ενέργεια για να τους φροντίζουν. Ο ελέφαντας αναπαράγεται µετά την συµπλήρωση των 15 χρόνων. δεν µπορούµε να πούµε ότι κάποιος τρόπος είναι καλύτερος από τον άλλον. έχει πλεονεκτήµατα και µειονεκτήµατα. όπως της κατσίκας. Σε κάποια. Στα θηλαστικά δεν συµβαίνει αυτό. γιατί στα θηλαστικά υπάρχει αρκετή µητρική φροντίδα. Η λέαινα κυοφορεί για 110 ηµέρες (περίπου 3. Το ύψος του νεογνού φτάνει τα 90 εκατοστά και το βάρος τα 90 κιλά. Για παράδειγµα τα νεογνά των φυτοφάγων θηλαστικών. Να ανατρέξετε σε διάφορες πηγές για να βρείτε και άλλα ζώα που διαθέτουν µακρά παιδική περίοδο. γεννιούνται µε τρίχωµα. Γενικά τα θηλαστικά γεννούν λίγους απογόνους (πολύ λιγότερους από άλλες οµάδες ζώων). τα µάτια τους είναι κλειστά και δεν µπορούν να περπατήσούν.

Στην ηλικία του ενός έτους. τα θηλάζει και τα φροντίζει. λεοπαρδάλεις. Eξέλιξη 261 . και στους δέκα µήνες αναπτύσσεται η χαίτη τους. Συχνά κινδυνεύουν από ύαινες. Στα δύο τους χρόνια είναι ανεξάρτητα.7o(251-266 ) 02-10-08 10:24 ™ÂÏ›‰·261 νήσει κατά µέσο όρο τρία λιονταράκια. αν τους επιτεθούν άλλα ζώα. Από την ηλικία των έξι µηνών τα αρσενικά φαίνεται ότι µεγαλώνουν γρηγορότερα από τα θηλυκά. µαθαίνουν να κυνηγούν καθώς και τεχνικές για να βρίσκουν την τροφή τους. που έχει αναφερθεί. Όταν αυτά είναι δύο µηνών ζυγίζουν περίπου τέσσερα κιλά και συνήθως έχουν όλα τους τα δόντια. Είναι τυφλά και µε δυσκολία περπατούν και γι’ αυτό είναι ευάλωτα. αλλά και ελέφαντες. ότι µπορεί να τα ποδοπατήσουν µέχρι θανάτου. Για τις επόµενες έξι µε οκτώ εβδοµάδες η λέαινα προφυλάσσει τα λιονταράκια.

ζούσαν σε οµάδες και κυνηγούσαν.000 χρόνια εµφανίστηκε ο ……………. 3. και ο ………………… . να ζωγραφίζει και να κατασκευάζει αντικείµενα. Αυτοί µπορούσαν να στέκονται ………. Μετά από 2. Κατά την απολίθωση ανόργανα υλικά αντικαθιστούν τα σκληρά µέρη του σώµατος του νεκρού ζώου.. ο οποίος είχε ανακαλύψει τη φωτιά και χρησιµοποιούσε εργαλεία.7o(251-266 ) Kεφάλαιο 7ο 02-10-08 10:24 ™ÂÏ›‰·262 ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Α. 5. Η φυσική επιλογή δεν µπορεί να δράσει όταν υπάρχει γενετική ποικιλότητα. ..000. 262 . Β. Γ. που είναι καλύτερα προσαρµοσµένα σε κάποιο συγκεκριµένο περιβάλλον είναι αυτά που θα επιβιώσουν. είχε πολύ περισσότερη ευφυΐα και µπορούσε να χρησιµοποιεί τον λόγο.000 χρόνια εµφανίστηκε ο ……………. Οι οργανισµοί που ανήκουν στο ίδιο είδος δεν εµφανίζουν καθόλου ποικιλοµορφία. Μπορούµε να χαρακτηρίσουµε τα χαρακτηριστικά των οργανισµών θετικά ή αρνητικά.. στην ………………. Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας µε ένα παράδειγµα. 2. Ο Αυστραλοπίθηκος είχε ανακαλύψει την φωτιά και έκανε χρήση εργαλείων. Να σηµειώσεις ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι σωστές και ποιες λανθασµένες: 1. να συζητά. Να συµπληρώσετε τις λέξεις που λείπουν στην παρακάτω παράγραφο: Πριν από 4. Τα άτοµα ενός πληθυσµού. Ο ………………… που εµφανίστηκε αργότερα.000. 4.

.Α.. τα διάφορα µέλη του σώµατος ήταν έτσι αναπτυγµένα. γιατί δεν µπορούσαν να τραφούν ή να κινηθούν. όσοι ήταν ικανοί να αντιµετωπίσουν τις ανάγκες της ζωής. Να συγκρίνετε τη θεωρία του Εµπεδοκλή µε την θεωρία του ∆αρβίνου. Τα περισσότερα πέθαιναν. αυτοί που είναι καλύτερα προσαρµοσµένοι στο περιβάλλον στο οποίο ζουν.) µας λέει ότι υπάρχουν 4 περίοδοι γένεσης των οργανικών όντων δηλαδή: 1. Αργότερα ο Εµπεδοκλής (495-435π.Χ. Αυτά τα ζώα επιβίωσαν και είναι οι πρόγονοι των σηµερινών οργανισµών. της µεταβολής.εν ιχθύσιν εγγενέσθαι το πρώτον ανθρώπους και τραφέντας και γενοµένους ικανούς εαυτούς βοηθείν εκβληθήναι τηνικαύτα και γης λαβέσθαι”. Σε κάποια ζώα όµως.). Για να εξηγήσει πώς έπαιρναν τη µορφή τους τα ζώα. Απάντηση: Πρώτος ο αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος Αναξίµανδρος (610-547π. όχι από την γη αλλά το ένα από το άλλο. Όπως φαίνεται η ιδέα της εξέλιξης των οργανισµών. Αυτός πίστευε ότι από την λάσπη δηµιουργούνταν ζωή και ότι τα φυτά µετατρέπονταν σε ζώα. τα τερατώδη όντα δεν µπόρεσαν να διατηρηθούν στη ζωή 4. έχει ήδη αναφερθεί και από τον Εµπεδοκλή και από τον Αναξίµανδρο. στην 4η περίοδο. δηλαδή. αποτελούµενα από τυχαία µέρη σώµατος. ο άνθρωπος προήλθε από ένα είδος ζώων και ο άνθρωπος και τα χερσαία ζώα προέρχονται από το νερό (ύδωρ) µέσα στο οποίο ζούσαν προηγουµένως τα ψάρια.. Πολλοί πιστεύουν ότι οι βάσεις για τη διατύπωση της θεωρίας της εξέλιξης δεν τις έβαλε ο ∆αρβίνος. αλλά ο αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος Εµπεδοκλής (495-435π. Σύµφωνα µε τον ∆αρβίνο. η γη γεννά οργανικά µέλη του σώµατος των ζώων διαχωρισµένα 2..Χ. (Πλουτάρχου Συµπ. από τους οργανισµούς που φάνηκαν µε την εξέλιξη των οργανισµών διασώζονται µόνο.) διατύπωσε την βιολογική θεωρία για την εξέλιξη των ειδών µε την θεωρία του ότι: “. ώστε να είναι περισσότερο λειτουργικά.Χ. ώστε δύνασθαι τυχείν σωτηρίας.τα µεµονωµένα οργανικά µέλη συνενώνονται και κατορθώνουν να αποτελέσουν µορφές 3.7o(251-266 ) 02-10-08 10:24 ™ÂÏ›‰·263 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Eξέλιξη ΣΤΙΣ EΠANAΛHΠTIKEΣ EPΩTHΣEIΣ ΤΟΥ ΣXOΛIKOY ΒΙΒΛΙΟΥ 1. εγένετο ζώα και έµεινε δια το αλλήλοις εκπληρούν 263 . Να αναφέρετε κοινά στοιχεία και διαφορές.8 49 και Αριστοτέλη Φυσ. τα οργανικά όντα γεννιούνται. Ο Εµπεδοκλής είπε: “Και όσα µεν ούτω συνέστη αλλήλοις.Α 4 187α). υποστήριξε ότι τα πρώτα πλάσµατα ήταν τερατόµορφα.εξ αλλοειδών ζώων ο άνθρωπος εγεννήθη.

Η έννοια της µεταβολής. αλλά και του τρόπου µεταβολής είναι διάχυτη στα αποσπάσµατα που αναφέραµε.7o(251-266 ) Kεφάλαιο 7ο 02-10-08 10:24 ™ÂÏ›‰·264 χρείαν. 2. διότι αµοιβαία ικανοποιούσαν τις ανάγκες τους. Προηγήθηκε η µελέτη των απολιθωµάτων ή η µελέτη των βιοχηµικών δεδοµένων.. “Και όσα οργανικά µέλη συνενώθηκαν µε τέτοιον τρόπο. Η επίδραση της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας και επιστήµης είναι εµφανής. χάθηκαν”. Αντίθετα. Μάλιστα η πενικιλίνη. Απάντηση Προηγήθηκε η µελέτη των απολιθωµάτων και ακολούθησε η µελέτη των βιοχηµικών δεδοµένων. είτε καταστρέφονται.33). έγιναν ζώα και έµειναν στην ζωή. τα µη ανθεκτικά µικρόβια σε κάποιο αντιβιοτικό. που τελικά επιβιώνουν παρουσία αντιβιοτικού. Επίσης µεταβιβάζουν αυτή την ιδιότητα στους απογόνους τους. δηλαδή αυτός που έχει την κατάλληλη σύσταση. µε το πέρασµα του χρόνου και την αλόγιστη χρήση τους έγιναν λιγότερο αποτελεσµατικά έναντι των µικροβίων. που είναι ανθεκτικά σε διάφορα αντιβιοτικά.. Ποια η σχέση των δεδοµένων στις περιπτώσεις αυτές. Τα αντιβιοτικά που είναι ουσίες µε αντιµικροβιακή δράση. εφθάρη. 264 . εξ αιτίας της υπερβολικής χρήσης των αντιβιοτικών. διότι η ουσία των σκέψεων του ∆αρβίνου δεν είναι µόνον ότι τα είδη µεταβάλλονται αλλά και το πώς µεταβάλλονται.όσα γαρ µη κατά τον οικείον συνήλθε λόγον. σήµερα έχει ελάχιστη αποτελεσµατικότητα. Αυτό µπορεί να οδηγήσει στο να αχρηστευτούν πολλά είδη αντιβιοτικών. Πώς σχετίζεται αυτό µε τη Φυσική Επιλογή.371.. είτε δεν αναπαράγονται. ή µε άλλα λόγια τα κατάλληλα χαρακτηριστικά δεν χάνεται και επιβιώνει. που ανακάλυψε ο Φλέµιγκ το1920. Τόσο οι πληροφορίες από τα απολιθώµατα όσο και τα βιοχηµικά δεδοµένα συµφωνούν και επιβεβαιώνουν την εξέλιξη των οργανισµών. Συνεπώς. Απάντηση: Όσα µικρόβια µεταλλάσσονται και αναπτύσσουν ανθεκτικά στελέχη.”(Σιµπλίκιος Φυσ. αλλά και σε όλη την ελληνική φιλοσοφία και ουσιαστικά βλέπουµε να επαναλαµβάνονται κατά κάποιο τρόπο τα όσα λέει ο Εµπεδοκλής. ευνοούνται. Κοινό στοιχείο τους είναι το ότι ο καλύτερα προσαρµοσµένος οργανισµός. µε αποτέλεσµα συνεχώς να ελαττώνονται. ∆ηλαδή. 3.όσα δεν είχαν την κατάλληλη σύνθεση. ώστε να έχουν την δυνατότητα να διασωθούν. Έρχονται σε αντίθεση ή επιβεβαιώνουν τα µεν τα δε.. επιβιώνουν και επικρατούν όλο και περισσότερα µικρόβια.

επειδή βρέθηκε νοτιότερα. να χαρακτηριστούν θετικά ή αρνητικά. δεν µπορούν από µόνα τους. οφείλεται στην εξέλιξη. ❑ Τα κυριότερα στοιχεία που χρησιµοποιούν οι επιστήµονες για την µελέτη της εξέλιξης είναι: α. έδωσε στο εύρηµα. σηµαίνει νότιος πίθηκος.Dart. ❑ Η ιστορία της ανθρώπινης εξέλιξης άρχισε 4. αλλά και πολλές οµοιότητες. βρέθηκε σε ένα λατοµείο.7o(251-266 ) 02-10-08 10:24 ™ÂÏ›‰·265 Μικρές έρευνες και εργασίες* Eξέλιξη ✔ Συχνά γίνεται παρανόηση ότι οι Αυστραλοπίθηκοι ζούσαν στην …Αυστραλία. ❑ Οι οργανισµοί αναπτύσσουν χαρακτηριστικά τα οποία. οι βιοχηµικές αποδείξεις. Εποµένως στο 7ο κεφάλαιο µάθαµε: ❑ Οι οργανισµοί στη φύση εµφανίζουν πολλές διαφορές. το όνοµα Australopithecus africanus. ❑ Σύµφωνα µε την εξέλιξη. Ο καθηγητής ανατοµίας. Η ποικιλοµορφία των οργανισµών. Australopithecus. µπορούσε να 265 . και ονοµάστηκε έτσι. αλλά µόνο σε σχέση µε το περιβάλλον στο οποίο ζει ο οργανισµός αυτός. στο οποίο σωζόταν το κρανίο. που εξαπλώνονταν οι ανθρωποειδείς πίθηκοι της Αφρικής. στην Νότια Αφρική. (στα λατινικά australis σηµαίνει νότιος). σε σχέση µε το περιβάλλον που ζουν). ❑ Η διαδικασία επιβίωσης του καλύτερα προσαρµοσµένου ονοµάζεται Φυσική επιλογή. όλες οι µορφές ζωής της γης κατάγονται από κάποιες άλλες. (δηλαδή αυτά που φέρουν περισσότερα θετικά χαρακτηριστικά. Το πρώτο γνωστό εύρηµα του νεαρού αυστραλοπιθήκου. που υπήρχαν πολλά εκατοµµύρια χρόνια πριν και αντικαταστάθηκαν σταδιακά από νέες. από τον χώρο. που το µελέτησε.000 χρόνια πριν στην ανατολική Αφρική µε τον Αυστραλοπίθηκο. R. τα απολιθώµατα και β. Ο Κάρολος ∆αρβίνος τον 19 ο αιώνα θεµελίωσε την θεωρία της εξέλιξης. Να ανατρέξετε σε πηγές και να συλλέξετε στοιχεία σχετικά µε την προέλευση του ονόµατος τους. Ο Αυστραλοπίθηκος κυριάρχησε στην νότια και ανατολική Αφρική. που προκαλείται από τις µεταλλάξεις. Τα άτοµα ενός πληθυσµού που είναι καλύτερα προσαρµοσµένα.000. ❑ Η φυσική επιλογή µπορεί να δράσει όταν υπάρχει γενετική ποικιλότητα. είναι αυτά που θα επιβιώσουν και αυτά που θα δώσουν περισσότερους απογόνους.

τη δυνατότητα να δίνει συµβουλές. έκανε χρήση εργαλείων και πιθανότατα επικοινωνούσε µε απλές µορφές λόγου. ❑ Με βάση τα απολιθώµατα πιστεύουµε ότι υπήρχαν δύο οµάδες (υποείδη) ανθρώπων: ο Homo sapiens sapiens και ο Homo sapiens neanderthalensis. τη χρήση αφηρηµένων εννοιών. να κατασκευάζει αντικείµενα. ενώ στη Γη επικράτησε ο Homo sapiens sapiens. είχε πολύ περισσότερες διανοητικές ικανότητες. ❑ Ο Homo sapiens. κοσµήµατα και να ζωγραφίζει σχέδια. . και ζούσε σε οµάδες που κυνηγούσαν. της συζήτησης. είχε την ικανότητα του λόγου. πιθανότατα γιατί ήταν ικανότερος στην εύρεση τροφής ή γιατί µπορούσε να προστατευτεί καλύτερα. ❑ Αργότερα εµφανίστηκε ο Homo habilis και µετά ο Homo erectus. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος µεγάλωνε συνεχώς και η ευφυΐα του ανθρώπου αυξανόταν. που είχε ανακαλύψει την φωτιά. ο οποίος για άγνωστο λόγο εξαφανίστηκε.7o(251-266 ) Kεφάλαιο 7ο 266 02-10-08 10:24 ™ÂÏ›‰·266 στέκεται όρθιος. που εµφανίστηκε αργότερα.

3. 3γ. 4β. Γ. που φθάνει στις λίμνες και το έδαφος. Το νερό που εξατμίζεται δεν περιέχει άλατα και γι’ αυτό το νερό της βροχής. να διαχωρίζει το κύτταρο από το περιβάλλον του και β. εξατμίζεται. 1β. Β.(Σ). 7.(Λ). ιχνοστοιχεία. β. 5(Λ). Η διαφορά αυτή του θαλασσινού νερού από το νερό των ποταμών και των λιμνών.χαλαζιού. 6. 267 . πυρήνας. 5. χλωριούχο νάτριο. α. 3. αδρό. 1.267-278 17-01-04 22:36 ™ÂÏ›‰·267 AΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο OPΓANΩΣH ΤΗΣ ZΩHΣ-BIOΛOΓIKA ΣYΣTHMATA 1ο Kριτήριο αξιολόγησης Α. βροχής. να ελέγχει ποιες ουσίες εισέρχονται και εξέρχονται από το κύτταρο. 5. 2β. 5γ. Γ. 3. 2. Η πλασματική μεμβράνη αποτελείται από πρωτεϊνες και λιπίδια. τις ρίζες. 4. σύμπλεγμα Golgi. Β. διαπνοής. 2ο Kριτήριο αξιολόγησης Α. 1. Το θαλασσινό νερό περιέχει 4% διαλυμένα άλατα. 4. 2. 1.(Λ). λείο.άλατα. 8. Το νερό των ποταμών παρασύρει άλατα από το έδαφος και τα γύρω πετρώματα και τα μεταφέρει στη θάλασσα. χιονιού.(Λ). 2. δεν περιέχει άλατα. τα στόματα των φύλλων. Ο ρόλος της είναι: α. 10. 9. Κυτταρόπλασμα. γ. Τα άλατα αυτά φθάνουν στις θάλασσες μέσω των ποταμών. 4. οδήγησε άλλους οργανισμούς να προσαρμοστούν στο αλμυρό νερό της θάλασσας και άλλους στο «γλυκό» νερό των λιμνών και των ποταμών.

σύνθεση λιπιδίων ενδοσπόρια .(Σ). β. σε πολύ υψηλές ή πολύ χαμηλές θερμοκρασίες μετατρέπονται σε ενδοσπόρια. να ελαττώσουν τον μεταβολισμό τους και να παραμείνουν στην κατάσταση αυτή για όσο καιρό συνεχιστούν οι αντίξοες συνθήκες.(Σ).βακτήρια ψευδοπόδια – αμοιβάδα Γ. 3. 2. 1. 4. Το σωστό είναι: Η επιδερμίδα είναι επιθηλιακός ιστός. . 3. π. οι οποίοι εισέρχονται στον οργανισμό μας.φωτοσύνθεση ριβόσωμα .267-278 17-01-04 22:36 ™ÂÏ›‰·268 Δ. Η πυρηνική μεμβράνη περιβάλλει το γενετικό υλικό του ευκαρυωτικού κυττάρου και έτσι σχηματίζεται ο πυρήνας του κυττάρου. 5.β. Λ. Δηλαδή τα βακτήρια αυτά μπορούν να αφυδατωθούν. είναι κύτταρα του νευρικού ιστού.α. 4. Πολλά βακτήρια όταν βρεθούν σε δύσκολες συνθήκες. γ.(Λ). Όταν οι περιβαλλοντικές συνθήκες βελτιωθούν.Σ 3.β Δ. 2. Λ. 4. Μέρη του κυττάρου Αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο φυτικό και στα δύο + Πεπτικό κενοτόπιο + Ριβόσωμα Χλωροπλάστης ζωικό + + Μιτοχόνδριο + 3ο Kριτήριο αξιολόγησης Α. τότε το κάθε ενδοσπόριο μετατρέπεται και πάλι σε βακτήριο. Τα λυσοσώματα είναι σφαιρικοί σάκοι με δραστικά ένζυμα που διασπούν πρωτεΐνες ή μικροοργανισμούς. 1. 5.(Λ).χ. 4ο Kριτήριο αξιολόγησης 268 Α. Το σωστό είναι: Οι μονοκύτταροι οργανισμοί σχηματίζουν αποικίες. Κυανοβακτήρια . 1.Λ. Το σωστό είναι: Τα νευρογλοιακά κύτταρα.β. α. 2.α.σύνθεση πρωτεϊνών λείο ενδοπλασματικό δίκτυο . Έχει πόρους για να γίνεται ανταλλαγή μορίων μεταξύ πυρήνα και κυτταροπλάσματος. Β.(Λ).

Β. παραγωγούς. ενέργειας. ενέργεια. β. Γ. δ. Λ. η σόγια. 3. βελανιδιά. Μυϊκές ίνες. αυτοί που επενδύουν εσωτερικές κοιλότητες του σώματος και αυτοί που εκκρίνουν και απορροφούν ουσίες. 1. φάλαινα. 1. 4. βιότοπος. πρωτόζωα. παπαρούνα. 3. Γ. φυτοπλαγκτόν. βακτήρια. 2. Τα κύτταρα του επιθηλιακού ιστού έχουν το χαρακτηριστικό ότι συνδέονται στενά μεταξύ τους. π. αμμωνία. γλάρος. θάμνοι. Τέτοια βακτήρια ζουν ελεύθερα στο έδαφος. που λέγονται ψυχανθή. Υπάρχουν διαφορετικοί τύποι επιθηλιακού ιστού. (2). 1. (5) λείο. 2ο Kριτήριο αξιολόγησης Α. κάμπια. πεταλούδα.2. σαρδέλα. (4).Σ.Σ. τα οποία διαλύονται στο νερό και έτσι μπορούν να τα απορροφήσουν οι φυτικοί οργανισμοί και να συνθέσουν τις οργανικές ενώσεις του αζώτου.Σ. πληθυσμός. (1) Ήλιος. 2. 4. 10%. νιτρικά ιόντα. 5. συστέλλονται. β.Σ Β. είδος. όπως η φασολιά. φύκη. το τριφύλλι. 269 . ε.β.5. Το σωστό είναι: Το αίμα θεωρείται ένα είδος χαλαρού συνδετικού ιστού. 90%. λιοντάρι. Β. Λ. ζωοπλαγκτόν.Σ. η μπιζελιά. βάτραχος. 1. σε νιτρικά ιόντα. γ. 6.3. Aπαντήσεις στα κριτήρια αξιολόγησης ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο O I O P Γ A N I Σ M O I Σ TO Π E P I B A Λ Λ O N TO Y Σ 1ο Kριτήριο αξιολόγησης Α. (5).α. χάνεται Δ. (4) σκελετικό. Αποικοδομητές: μύκητες. επιδερμίδα. 1. 4. οικοσύστημα.Λ. (2) παραγωγούς. 5. 4. διοξείδιο του άνθρακα. Αζωτοδεσμευτικά ονομάζονται τα βακτήρια τα οποία μπορούν και μετατρέπουν το ατμοσφαιρικό άζωτο. 7. Δ. Γ. 3. ο βλεννογόνος του εντέρου. 5. (3) διαστέλλονται. αυτοί που περιβάλλουν εσωτερικά όργανα του σώματος. 4. 5. 3. 5.γ.χ. α. βιοκοινότητα. ενώ άλλα συμβιώνουν στις ρίζες φυτών. 2. Δ. σχηματίζοντας λεπτές στιβάδες. όπως είναι αυτοί που καλύπτουν εξωτερικά το σώμα.1. π. Παραγωγοί: κυανοβακτήρια. Ο ρόλος τους είναι να εμπλουτίζουν το έδαφος με νιτρικά ιόντα. (6) καρδιακό. η φακή.Λ. 2.χ. (1).Λ. Καταναλωτές: σκουλήκια. 2. κυτταρικής αναπνοής.Λ.γ. 3.4. (3). που τους είναι απαραίτητες.267-278 17-01-04 22:36 ™ÂÏ›‰·269 5.

Σ.1.1. Η υπερβολική παραγωγή χλωροφθορανθράκων. 5. Ένας τρόπος αντιμετώπισης είναι να αντικατασταθούν οι χλωροφθοράνθρακες με άλλα μόρια ακίνδυνα όπως γίνεται και σε κάποιες χώρες. όπως ο μόλυβδος. Δ. που περνούν μέσω των τροφικών αλυσίδων σε όλους τους οργανισμούς και στον άνθρωπο. σαν προωθητικά αερίων σε σπρέι.α. εντομοκτόνα.α. Β. Οι χλωροφθοράνθρακες είναι μόρια που χρησιμοποιούνται σαν μονωτικά σε ψυγεία.Λ. εξαιτίας αυτών που υπάρχουν ήδη στην ατμόσφαιρα. 2.3.Λ. Όπως έχει φανεί από μελέτες ακόμη κι αν δεν χρησιμοποιηθούν ξανά οι χλωροφθοράνθρακες.β. Τα βιομηχανικά απόβλητα και τα αστικά λύματα διοχετεύονται σε θάλασσες. Η ρύπανση των υδάτων προκαλείται συχνά εξαιτίας των δραστηριοτήτων του ανθρώπου στην ξηρά.Σ. Οι ουσίες αυτές καταλήγουν σε υδάτινα οικοσυστήματα και διαταράσσουν την ισορροπία τους προκαλώντας τον θάνατο πολλών υδρόβιων οργανισμών. 270 . ο καρκίνος το δέρματος.β. Επίσης στα υδάτινα οικοσυστήματα καταλήγουν βαριά μέταλλα. ποτάμια και λίμνες. 5. (π. ο ψευδάργυρος. Γ. freon) έχει σαν αποτέλεσμα την καταστροφή της στιβάδας του όζοντος και την πρόκληση ασθενειών. Παράγονται μόνο από τις ανθρώπινες δραστηριότητες και ελευθερώνουν άτομα χλωρίου. 2. ο υδράργυρος. στα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας.χ. 3. η στιβάδα του όζοντος θα συνεχίζει να καταστρέφεται για ακόμη 20 χρόνια. ενώ με το νερό της βροχής παρασύρονται από τις καλλιέργειες λιπάσματα.Λ. η οποία απορροφά ένα μεγάλο μέρος της υπεριώδους ακτινοβολίας. όπως π. εντομοκτόνα ή αποσμητικά. που καταστρέφουν το όζον. υπάρχει η στιβάδα του όζοντος.χ. κλιματιστικά. Γύρω από την Γη. προκαλώντας πολλές ασθένειες. 4. 4.γ.267-278 17-01-04 Aπαντήσεις στα κριτήρια αξιολόγησης 22:36 ™ÂÏ›‰·270 3ο Kριτήριο αξιολόγησης Α. φυτοφάρμακα.

Δ.5. Πλασμώδιο . Γ. Οι ιοί εκδηλώνουν τις λειτουργίες της ζωής (αναπαραγωγή. αμφισβητούν την υπόστασή τους. που ζουν εις βάρος του ξενιστή. Β.3 Σ. Γ. α. 5.Σ. τον οποίον πολλές φορές οδηγούν στον θάνατο. 3. 1.γ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο OI AΣΘENEIEΣ KAI OI ΠAPAΓONTEΣ ΠOY ΣXETIZONTAI ME THN EMΦANIΣH TOYΣ 1ο Kριτήριο αξιολόγησης Α.γ.γ. (2) υπόστρωμα. πολλοί. 5. ούτε έχουν την χαρακτηριστική οργάνωση του κυττάρου.Λ.γ.267-278 17-01-04 22:36 ™ÂÏ›‰·271 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο M Ε ΤΑ Β ΟΛ Ι Σ Μ Ο Σ Aπαντήσεις στα κριτήρια αξιολόγησης Kριτήριο αξιολόγησης Α. 271 .AIDS Σαλμονέλα . (1) ενεργό κέντρο.Τροφική δηλητηρίαση Νόσος του ύπνου Γ. Σ. γ. μεταβολισμό). 1. οι ιοί είναι παράσιτα. 1.β.2. Λ. Λ.β. Λ.Ασθένειες του δέρματος Ιός .γ. 5. 4. 2. Οι ιοί δεν είναι αυτόνομες μορφές ζωής. δ. Δηλαδή. Λ. 3.γ. ε. β. (3) διευκολύνεται (ή καταλύεται) (4) ένζυμο. 1.Ελονοσία Μύκητες . 2. μόνο όταν βρίσκονται μέσα σε έναν ξενιστή και χρησιμοποιούν τα δικά του οργανίδια.4.1. Λ. 4. Β. 3. β. 4. το οποίο θεωρούμε δομική και λειτουργική μονάδα της ζωής. Επειδή οι ιοί δεν εμφανίζουν καμία ομοιότητα με το κύτταρο. Λ. υλικά και μηχανισμούς. 5. 4. 2. Γ.3. γ. 2.

Σ . παραμένει μέσα σε αυτό ανενεργός. 5. προκαλώντας έτσι.α . 2ο Kριτήριο αξιολόγησης 272 Α. τότε η παραγωγή αντισωμάτων διαρκεί μερικές ημέρες και γι’ αυτό εμφανίζουμε συμπτώματα και είμαστε άρρωστοι. τις ιώσεις. β. Το αντιγόνο εξουδετερώνεται και γι’ αυτό δεν εμφανίζουμε συμπτώματα ασθένειας. Λ. Ανοσία αποκτούμε: 1. ο ιός που προσβάλλει ένα κύτταρο. γιατί ξεκινά από το στόμα και καταλήγει στον πρωκτό και θεωρείται εξωτερική κοιλότητα του σώματος. γ. 1. Έτσι αρχικά προστατεύεται από το σάλιο που περιέχει ένζυμα. 4. ειδικά κύτταρα «μνήμης» ενεργοποιούνται και παράγουν. λάβουμε έτοιμα αντισώματα για ένα αντιγόνο. αν το μικρόβιο καταλήξει στο στομάχι εκεί ο βλεννογόνος του στομάχου παράγει υδροχλωρικό οξύ. Το γεννητικό σύστημα προστατεύεται από τον βλεννογόνο ο οποίος εκκρίνει την βλέννα. τότε δεν θα νοσήσουμε το διάστημα εκείνο. χωρίς να προκαλεί κανένα σύμπτωμα. από την ασθένεια . 3. Όταν νοσήσουμε από κάποια ασθένεια και έτσι παραχθούν αντισώματα από τον οργανισμό μας και κύτταρα «μνήμης». Αν όμως προσβληθούμε για δεύτερη φορά από το ίδιο αντιγόνο. Σ . Στη συνέχεια. πολύ γρήγορα. 2. βλαβερό για τα περισσότερα μικρόβια. 2. που καταστρέφουν πολλά μικρόβια και τον βλεννογόνο της στοματικής κοιλότητας. εκτός από το ελικοβακτηρίδιο του πυλωρού. 2. μεγάλες ποσότητες των κατάλληλων αντισωμάτων για το αντιγόνο αυτό. Αν κάνουμε ορό. τότε. Μπορεί όμως ξαφνικά. Δ. Έτσι προκύπτουν νέοι ιοί. Έτσι πάλι θα παραχθούν αντισώματα από τον οργανισμό μας και άρα κύτταρα «μνήμης». που παράγει βλέννα και παγιδεύει τα μικρόβια. γ . δηλαδή. 3. οπότε αν εκτεθούμε σε αυτήν δεν θα νοσήσουμε. Όταν εμβολιαστούμε προληπτικά για κάποια ασθένεια. σε «λανθάνουσα κατάσταση». 1. Β. Αν προσβληθούμε για πρώτη φορά από ένα αντιγόνο. οι οποίοι προσβάλλουν και άλλα κύτταρα του οργανισμού. Μία από αυτές είναι και το κοινό κρυολόγημα. που παγιδεύει τα μικρόβια και έτσι τα προωθεί έξω από το σώμα. που δημιουργεί όξινο περιβάλλον. που προκαλεί το έλκος του στομάχου και το βακτήριο της χολέρας. Λ . 3. Λ . Γ. Ο πεπτικός σωλήνας είναι ανοιχτός. να ενεργοποιηθεί και να αρχίσει να πολλαπλασιάζεται. Έχουμε αποκτήσει ανοσία. 4.γ .267-278 17-01-04 Aπαντήσεις στα κριτήρια αξιολόγησης 22:36 ™ÂÏ›‰·272 Πολλές φορές. 5.

γ. 4. 2ο Kριτήριο αξιολόγησης Α. 3.Λ. το Χ και το Υ. Με τον θηλασμό. όπως και στον άνθρωπο. 5. Η απεικόνιση των χρωμοσωμάτων ενός κυττάρου. Δεν θα έχουμε όμως κύτταρα «μνήμης» για να μας προστατεύσουν.Σ. 2. Γ . Δ. 22 ζεύγη αυτοσωμικών και 1 ζευγάρι φυλετικών χρωμοσωμάτων. β. 3. (1) διπλοειδείς.267-278 17-01-04 22:36 ™ÂÏ›‰·273 αυτή. (5) μονοκύτταροι.β . αν προσβληθούμε άλλη φορά. Το φύλο στον άνθρωπο καθορίζεται από την παρουσία του Υ χρωμοσώματος. το φύλο ελέγχεται από ένα ζευγάρι χρωμοσωμάτων. ενώ στη γυναίκα είναι. Αυτό σημαίνει ότι όταν δεν υπάρχει το Υ χρωμόσωμα. επειδή με το μητρικό γάλα λαμβάνουμε αντισώματα από την μητέρα μας. 22 ζεύγη αυτοσωμικών και 1 ζευγάρι φυλετικών χρωμοσωμάτων. 3. 5. Aπαντήσεις στα κριτήρια αξιολόγησης ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5ο Δ I AT H P H Σ H K A I Σ Y N E X E I A T H Σ Z Ω H Σ 1ο Kριτήριο αξιολόγησης Α. που λέγονται φυλετικά χρωμοσώματα. 4. 1. γ . α . β. Ένας άνδρας. 1. (3) τον πατέρα. έχει στα σωματικά κύτταρά του.α. 2. 5. 2. Ούτε σε αυτή την περίπτωση έχουμε κύτταρα «μνήμης» για να μας προστατεύσουν αν προσβληθούμε άλλη φορά. Γ. Β.α Β.Σ. Αυτά μας προστατεύουν για ένα μικρό χρονικό διάστημα. ταξινομημένων σε ζεύγη και κατά σειρά μεγέθους. 4.Λ. (4) απλοειδείς. β.γ .1. Μία γυναίκα έχει στα σωματικά κύτταρα της. Ο καρυότυπος μας χρησιμεύει για να μελετήσουμε τα χρωμοσώματα και να διαγνώσουμε τυχόν ανωμαλίες ή ασθένειες. Σε πολλούς οργανισμούς. (2) την μητέρα.i) Γονίδιο ονομάζουμε κάθε τμήμα του DNA που έχει τη δυνατότητα να μεταγραφεί. 273 . το Χ και το Χ. ονομάζεται καρυότυπος. Τα φυλετικά χρωμοσώματα στον άνδρα δεν είναι μορφολογικά όμοια. τότε το άτομο είναι θηλυκό. (από τα μεγαλύτερα προς τα μικρότερα). 4.Λ. από κάποιες ασθένειες.

267-278 17-01-04 Aπαντήσεις στα κριτήρια αξιολόγησης 22:36 ™ÂÏ›‰·274 Πολλά γονίδια περιέχουν τη πληροφορία για τη σύνθεση μιας πρωτεΐνης ή μιας ομάδας πρωτεϊνών. των οργανισμών που αναπαράγονται αμφιγονικά και από αυτά προκύπτουν οι γαμέτες (το ωάριο και το σπερματοζωάριο). τα σωματικά κύτταρα ενός πολυκύτταρου οργανισμού. π. η αμοιβάδα. μία πρωτεΐνη. 4. β. 3ο Kριτήριο αξιολόγησης Α. Β. 1.. ριβόσωμα. 1. Η μίτωση περιλαμβάνει μία διαίρεση. Με την μίτωση προκύπτουν δύο πανομοιότυπα κύτταρα με ακριβώς τον ίδιο αριθμό χρωμοσωμάτων και ακριβώς την ίδια γενετική πληροφορία μεταξύ τους και με το αρχικό. α. 2. ετερόζυγο. συμπληρωματικότητα. αμινοξέα. 2.χ. ομόζυγο. ετερόζυγο. Β... 5. 1. Λ. 2.Σ. 20. γραμμή τριχοφυΐας με κορυφή. 2. . ελεύθερους λοβούς αυτιών.β.UUUAACCCGGUUAA. Σ Γ. 20 και 20. 3. β. 3. 2. ομόζυγο. και οι μονοκύτταροι οργανισμοί όταν αναπαράγονται μονογονικά. 5.Λ. Με την μείωση προκύπτουν τέσσερα κύτταρα με μισό αριθμό χρωμοσωμάτων από το αρχικό. 274 . mRNA. Η Μαρία θα έχει: α. που μεταφέρεται από τους γονείς στα παιδιά τους. Γ. Λ. Με μίτωση διαιρείται το ζυγωτό. β. Ενώ η μείωση περιλαμβάνει δύο διαιρέσεις. 3. γ. α. 1. 3. Αντίθετα με μείωση διαιρούνται τα άωρα γεννητικά κύτταρα. 4. γαλανά μάτια και γ. από το οποίο προκύπτει ένας νέος οργανισμός. ii) …ΤΤΤΑΑCCCGGTTAA… iii) . 1.. 40. Δ.3. 4ο Kριτήριο αξιολόγησης Α. Το γονίδιο αποτελεί την στοιχειώδη φυσική και λειτουργική μονάδα της κληρονομικότητας. 4.

Μία τέτοια περίπτωση είναι το σύνδρομο Down. είτε ακτινοβολίες. Γ. αντί 23 που πρέπει φυσιολογικά. έχουν στα κύτταρά τους ένα παραπάνω χρωμόσωμα. θα έχει γονότυπο αα. γονότυπο Αα. η υπεριώδης ακτινοβολία. Β. αα Όπως φαίνεται από τη διασταύρωση υπάρχει 25% πιθανότητα (1/4) οι γονείς αυτοί να αποκτήσουν ένα παιδί με γαλανά μάτια. Δηλαδή να έχει πάρει ένα αλληλόμορφο για τα γαλανά μάτια (α) από τον πατέρα του και ένα αλληλόμορφο για τα γαλανά μάτια (α) από την μητέρα του. 1Λ. Συμβολίζουμε με Α: το γονίδιο για τα καστανά μάτια και α: το γονίδια για τα γαλανά μάτια. Aπαντήσεις στα κριτήρια αξιολόγησης Δ. όταν ένα ωάριο περιέχει 24 χρωμοσώματα. 2. 275 . σε σχέση με τον αριθμό των χρωμοσωμάτων. 3. Μερικές φορές συμβαίνουν αλλαγές στο γενετικό υλικό. Αφού το γονίδιο για τα γαλανά μάτια είναι υπολειπόμενο.267-278 17-01-04 22:36 ™ÂÏ›‰·275 5ο Kριτήριο αξιολόγησης Α. α γονότυποι απογόνων: ΑΑ. Αντί να έχουν 46 χρωμοσώματα. όπως π. Οι παράγοντες που προκαλούν τις μεταλλάξεις ονομάζονται μεταλλαξογόνοι. Αυτοί μπορεί να είναι είτε χημικές ουσίες. (Ντάουν).Λ. έχουν 47. θα έχουν και οι δύο. 5. γιατί δεν έχει γίνει σωστά ο διαχωρισμός κατά τη μείωση. Αα. Έτσι εάν αυτό το ωάριο γονιμοποιηθεί από ένα υγιές σπερματοζωάριο. θα πρέπει κάποιος που έχει γαλανά μάτια να το φέρει δύο φορές.χ. πιθανότατα. Αυτό μπορεί να συμβεί. Άρα: Γονότυποι γονέων: Αα Αα γαμέτες: Α.Λ.Σ. ενώ οι γονείς που έχουν φαινότυπο καστανά μάτια.Λ. τότε το ζυγωτό και συνεπώς και ο άνθρωπος που θα γεννηθεί θα έχει 47 χρωμοσώματα.α Α. Αα. Όσοι πάσχουν από αυτό το σύνδρομο. 4. Επομένως για να έχει η κόρη γαλανά μάτια.

επειδή είχε διαφορές από την ανθρώπινη. οι ποσότητες δεν ήταν επαρκείς και η ινσουλίνη αυτών των ζώων. μετά την σφαγή τους. και με τη βοήθεια της γενετικής μηχανικής. οδηγεί σε μεγάλη παραγωγή ινσουλίνης. κατά τις οποίες μεταφέρεται γενετικό υλικό. πράγμα που σημαίνει ότι δεν θα υπάρχουν αλλεργίες και παρενέργειες όπως συνέβαινε με την ινσουλίνη των βοοειδών και των χοίρων. Σήμερα έχουμε κατορθώσει να απομονώσουμε το γονίδιο που είναι υπεύθυνο για την παραγωγή της ινσουλίνης στον άνθρωπο. Γ. 5. το έχουμε εισαγάγει σε ένα βακτήριο. Έτσι τροποποιήθηκε το γενετικό υλικό του βακτηρίου και μπορεί να παράγει την ανθρώπινη ινσουλίνη. Αυτός ο τρόπος είχε πολλά μειονεκτήματα: το κόστος ήταν μεγάλο. Β.Λ. και αύξηση της γεωργικής παραγωγής ή στον καθαρισμό πετρελαιοκηλίδων από τη θάλασσα. Οι οργανισμοί οι οποίοι προκύπτουν με τεχνικές. έχει χαμηλό κόστος. ώστε αυτή να εξελίσσεται σε αρμονία με την ανθρώπινη ύπαρξη και την συνύπαρξή της. 3. 4. που τους κάνουν χρήσιμους στον άνθρωπο.Σ. Παλαιότερα λαμβάναμε την ινσουλίνη από το πάγκρεας βοοειδών και χοίρων. Στόχος της είναι να διατυπωθούν κάποιοι κανόνες για τις πρακτικές εφαρμογές της επιστήμης. 276 . που προκύπτουν από τις εφαρμογές της σύγχρονης βιολογίας και γενετικής. Οι γενετικά τροποποιημένοι φέρουν νέα γενετικά (κληρονομήσιμα) χαρακτηριστικά. Επίσης καθώς πολλαπλασιάζεται προκύπτουν βακτήρια που φέρουν το γονίδιο της ινσουλίνης. ονομάζονται γενετικά τροποποιημένοι και φέρουν νέα γενετικά (κληρονομήσιμα) χαρακτηριστικά. που τους κάνουν χρήσιμους στον άνθρωπο. Η μέθοδος αυτή έχει πολλά πλεονεκτήματα σε σχέση με την προηγούμενη επειδή. Η θεραπεία για τους ανθρώπους.Λ. μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την παρασκευή φαρμάκων ή για την καταπολέμηση ζιζανίων σε καλλιέργειες. που έχουν σχέση με όλες τις μορφές ζωής και εξετάζει τους προβληματισμούς. Έτσι γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί.267-278 17-01-04 Aπαντήσεις στα κριτήρια αξιολόγησης 22:36 ™ÂÏ›‰·276 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6ο ΓENETIKH MHXANIKH KAI BIOTEXNOΛOΓIA 1ο Kριτήριο αξιολόγησης Α. η οποία είναι ανθρώπινη. προκαλούσε πολλές αλλεργίες στους πάσχοντες. με το περιβάλλον.Σ. κάθε μέρα.1. από έναν οργανισμό σε κάποιον άλλο. είναι οι ενέσεις ινσουλίνης. 2. Δ.Λ. Η Βιοηθική είναι ο κλάδος της επιστήμης. που πάσχουν από διαβήτη. που μελετά τα θέματα ηθικής.

3. ενώ μία κοντή και φαρδιά μύτη.000 χρόνια εμφανίστηκε ο Αυστραλοπίθηκος στην Ανατολική Αφρική. να ζωγραφίζει και να κατασκευάζει αντικείμενα. Σ. το πάχος είναι πλεονέκτημα. Έτσι.Σ. ο οποίος είχε ανακαλύψει τη φωτιά και χρησιμοποιούσε εργαλεία. δεν δίνει το πλεονέκτημα αυτό. δεν μπορούν από μόνα τους. Αντίθετα. 1. ένα παχύ ζώο που έχει πολύ λίπος στο σώμα του μπορεί να επιβιώσει σε ένα ψυχρό κλίμα. 277 . που τα φέρουν.000 χρόνια εμφανίστηκε ο Homo habilis και ο Homo erectus. Άρα για το ψυχρό κλίμα. Ο Homo sapiens που εμφανίστηκε αργότερα. Λ. αυτό το χαρακτηριστικό είναι αρνητικό. αν το ζώο βρεθεί σε ένα θερμό κλίμα.Λ. ανάλογα με τις συνθήκες στις οποίες ζουν.Λ. αλλά μόνο σε σχέση με το περιβάλλον στο οποίο ζει ο οργανισμός αυτός. Β.267-278 17-01-04 22:36 ™ÂÏ›‰·277 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7ο E Ξ E Λ I Ξ H Aπαντήσεις στα κριτήρια αξιολόγησης 1ο Kριτήριο αξιολόγησης Α.000. 5. Πριν από 4. Μετά από 2. Επίσης η μεγάλη και στενή μύτη διευκολύνει την επιβίωση σε ένα ψυχρό περιβάλλον γιατί ο εισπνεόμενος αέρας θερμαίνεται πριν φθάσει στους πνεύμονες.000. 2. 4. να χαρακτηριστούν θετικά ή αρνητικά. Γ. να συζητά. ζούσαν σε ομάδες και κυνηγούσαν. είχε πολύ περισσότερη ευφυΐα και μπορούσε να χρησιμοποιεί τον λόγο. πλεονεκτήματα ή μειονεκτήματα. Τα περισσότερα χαρακτηριστικά οφείλονται σε γονίδια και προσδίδουν στα άτομα. Αυτοί μπορούσαν να στέκονται όρθιοι. Τα χαρακτηριστικά που αναπτύσσουν οι οργανισμοί.

267-278 17-01-04 22:36 ™ÂÏ›‰·278 .

279-280 17-01-04 22:39 ™ÂÏ›‰·279 AΠANTHΣEIΣ ✔ στις δραστηριότητες του τετραδίου εργασιών ✔ των φύλλων εργασίας του εργαστηριακού οδηγού ✔ των φύλλων εργασίας του βιβλίου του εκπαιδευτικού .

279-280 17-01-04 22:39 ™ÂÏ›‰·280 .

ενώ ταυτόχρονα ο πάγος. δρα σαν μονωτής.281-322 17-01-04 22:50 ™ÂÏ›‰·281 TÂÙÚ¿‰ÈÔ ÂÚÁ·ÛÈÒÓ 1. η πυκνότητά του ελαττώνεται. Η θερμοκρασία του πάγου μπορεί να είναι 0°C ή και μικρότερη. Το νερό έχει την μεγαλύτερη πυκνότητά του στους 4 °C. και αυτό έχει σαν αποτέλεσμα τον χειμώνα να μην πήζει το νερό των λιμνών. Με βάση τον τύπο που μάθαμε από την φυσική: d = m / V. που σημαίνει ότι θα βρίσκεται στο κατώτατο σημείο της λίμνης. ενώ τα στρώματα του νερού. 281 . Γιατί επιπλέει ο πάγος στο νερό. όπου d είναι η πυκνότητα.BIOΛOΓIKA ΣYΣTHMATA ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ στις Δραστηριότητες του τετραδίου εργασιών 1η Δραστηριότητα: Οι φυσικοχημικές ιδιότητες του νερού σώζουν ζωές. OPΓANΩΣH THΣ ZΩHΣ . που είναι πυκνότερο. ο όγκος ενός σώματος αυξάνεται. Όσον αφορά στο νερό. Η πυκνότητα εξαρτάται από την θερμοκρασία και επομένως. μόλις θα έπεφτε η θερμοκρασία του περιβάλλοντος. Επομένως. επιπλέει στο νερό. Στην περίπτωση αυτή θα ήταν πολύ δύσκολο να ξεπαγώσουν οι πάγοι και τότε δεν θα μπορούσαν να επιβιώσουν οι ζωντανοί οργανισμοί. πάνω από αυτό. όταν αυξάνεται η θερμοκρασία. στο βυθό. Καθώς η θερμοκρασία αυξάνεται. α. V είναι ο όγκος του σώματος. αυτό γίνεται πάγος στους 0°C. m είναι η μάζα του σώματος. Αντίθετα ο πάγος είναι λιγότερο πυκνός. επειδή ο πάγος είναι πιο αραιός. ενώ αντίθετα. από τους 0°C μέχρι τους 4° C. ενώ καθώς επιπλέει στο νερό δρα σαν μονωτής. Αν ο πάγος βυθιζόταν στο νερό. γ. οπότε μπορούν τα ψάρια να ζουν στον πυθμένα. οι λίμνες και τα ποτάμια θα πάγωναν από τον βυθό ως την κορυφή. λιώνει ο πάγος. τότε οι ωκεανοί. τις περισσότερες φορές. β. που επιπλέει στο νερό. Ο πάγος επιπλέει στο νερό. μπορεί να έχουν μικρότερη ή μεγαλύτερη θερμοκρασία. Ποια είναι η θερμοκρασία του πάγου και ποια η θερμοκρασία του νερού στο βυθό της λίμνης. Ποια η σημασία του φαινομένου της ανώμαλης διαστολής του νερού για την επιβίωση των οργανισμών που ζουν στο νερό της λίμνης. με αποτέλεσμα το νερό που βρίσκεται κάτω από αυτόν να μην παγώνει. όμως η πυκνότητα του νερού αυξάνεται.

Η πιθανότητα να βρείτε κάποια «πρωτεΐνη» ίδια με τη δική σας είναι πάρα πολύ μικρή. θα πρέπει να παριστάνουν ένα προκαρυωτικό και ένα ευκαρυωτικό κύτταρο. τότε υπάρχουν 2030 διαφορετικές «πρωτεΐνες». κάψα κυτταρικό τοίχωμα (διαφορετικό από του φυτικού κυττάρου) γενετικό υλικό (δεν περιβάλλεται από πυρηνική μεμβράνη) σύμπλεγμα Golgi ενδοπλασματικό δίκτυο ριβόσωμα πυρήνας μαστίγιο πυρηνική μεβράνη (περιβάλλει το γενετικό υλικό) Προκαρυωτικό κύτταρο 282 μιτοχόνδριο Eυκαρυωτικό κύτταρο . όταν ολοκληρώσετε την εργασία σας. 3η Δραστηριότητα: Τα είδη των κυττάρων: Προκαρυωτικό και ευκαρυωτικό. Οι δομές που θα επιλέξετε να είναι τέτοιες. ζωικό και φυτικό Οι παρακάτω κύκλοι. ώστε να είναι σαφής η διαφορά μεταξύ προκαρυωτικού και ευκαρυωτικού κυττάρου. γιατί υπάρχουν 20 διαφορετικά αμινοξέα και αφού η «πρωτεΐνη» σας αποτελείται από 30 αμινοξέα.281-322 17-01-04 Tετράδιο εργασιών 22:50 ™ÂÏ›‰·282 2η Δραστηριότητα: Από τα μόρια στα μακρομόρια Μία πιθανή «πρωτεΐνη» είναι η εξής: Βρήκατε καμιά «πρωτεΐνη» ίδια με τη δική σας. Να σχεδιάσετε στο κάθε «κύτταρο» τέσσερις δομές και στην συνέχεια να τις ονομάσετε με τις κατάλληλες ενδείξεις.

μιτοχόνδριο κυτταρικό τοίχωμα χλωροπλάστης πυρήνας Φυτικό κύτταρο Zωικό κύτταρο πλασματική μεμβράνη χυμοτόπιο ενδοπλασματικό δίκτυο μιτοχόνδριο πυρήνας πεπτικό κενοτόπιο Φυτικό κύτταρο: Κυτταρικό τοίχωμα.281-322 17-01-04 22:50 ™ÂÏ›‰·283 ✔ Προκαρυωτικό κύτταρο: Κάψα. σύμπλεγμα Golgi. πεπτικό κενοτόπιο. 1. Στον οριζόντιο άξονα θα παρουσιάζεται ο τύπος των κυττάρων και στον κατακόρυφο ο χρόνος ζωής τους σε (ημέρες). μιτοχόνδριο. αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο. να κατασκευάσετε ένα διάγραμμα στο οποίο να φαίνεται η διάρκεια ζωής των κυττάρων. Μαστίγιο. πλασματική μεμβράνη. 4η Δραστηριότητα: Πόσο ζει η «μονάδα της ζωής». Aπαντήσεις στις δραστηριότητες του τετραδίου εργασιών Οι παρακάτω κύκλοι. μιτοχόνδριο Ζωικό κύτταρο: πυρήνας. Χυμοτόπιο. Να σχεδιάσετε στο κάθε κύτταρο πέντε δομές έτσι ώστε να είναι σαφής η διαφορά μεταξύ φυτικού και ζωικού κυττάρου. θα πρέπει να παριστάνουν ένα ζωικό και ένα φυτικό κύτταρο. Χλωροπλάστης. μιτοχόνδριο. Κυτταρικό τοίχωμα (διαφορετικό του φυτικού ευκαρυωτικού). Πυρήνας. ενδοπλασματικό δίκτυο. Γενετικό υλικό χωρίς να περιβάλλεται από την πυρηνική μεμβράνη ✔ Ευκαρυωτικό κύτταρο: πυρήνας (το γενετικό υλικό περιβάλλεται από πυρηνική μεμβράνη). 283 . όταν ολοκληρώσετε την εργασία σας. Χρησιμοποιώντας δεδομένα του πίνακα.

μερικά από τα δεδομένα που αποθηκεύονται στα νευρικά . • Οι περισσότεροι άνθρωποι στην Ελλάδα ζουν περισσότερο από 70 χρόνια. και έτσι. Να εξηγήσετε τι συμπέρασμα βγάζετε για τη διάρκεια ζωής των νευρικών κυττάρων. ότι ο αριθμός των νευρικών μας κυττάρων παραμένει περίπου ο ίδιος σε όλη τη διάρκεια της ζωής μας. 284 Τα νευρικά κύτταρα αναπτύσσονται όταν ο άνθρωπος είναι σε πολύ νεαρή ηλικία και δεν αντικαθίστανται ποτέ. • Τα πράγματα που θυμόμαστε «αποθηκεύονται» στα νευρικά κύτταρα του εγκεφάλου μας. Να διαβάσετε προσεκτικά τις παρακάτω πληροφορίες που αφορούν στα νευρικά κύτταρα: • Τα νευρικά κύτταρα αναπτύσσονται όταν ο άνθρωπος είναι σε πολύ νεαρή ηλικία. • Όσο οι άνθρωποι γερνούν δυσκολεύονται να θυμηθούν πολλά πράγματα. πράγμα που σημαίνει. • Τα νευρικά κύτταρα δεν αντικαθίστανται ποτέ.281-322 17-01-04 22:50 ™ÂÏ›‰·284 Tετράδιο εργασιών ηπατικό κύτταρο μυϊκό κύτταρο ερυθρό κύτταρο αιμοσφαίριο επιδερμίδας 2. Άρα τα νευρικά κύτταρα των ηλικιωμένων είναι γερασμένα ή κάποια από αυτά έχουν πεθάνει.

Να αναφέρετε αλληλεπιδράσεις μεταξύ των οργανισμών του οικοσυστήματος Aναπτύσσονται τροφικές σχέσεις μεταξύ προβάτων και χόρτων. Να αναφέρετε τρεις βιοτικούς και τρεις αβιοτικούς παράγοντες του οικοσυστήματος.281-322 17-01-04 22:50 ™ÂÏ›‰·285 κύτταρα του εγκεφάλου τους. το χώμα. ανταγωνισμού μεταξύ των προβάτων που ανήκουν στο ίδιο είδος. Να ονομάσετε ένα φυτικό και ένα ζωικό πληθυσμό. Έτσι εξηγείται γιατί οι ηλικιωμένοι άνθρωποι δεν μπορούν να θυμηθούν πολλά πράγματα. τα πρόβατα. αναπαραγωγικές μεταξύ των προβάτων. Γ. ο αέρας. χάνονται. Βιοτικοί παράγοντες του οικοσυστήματος είναι: η κατσίκα. Β. αλλά και μεταξύ των δένδρων. το χόρτο. οι ελιές. 285 . ανταγωνισμού μεταξύ των θάμνων και των ελαιοδένδρων. ανταγωνισμού μεταξύ των προβάτων και της κατσίκας (που ανήκουν σε διαφορετικά είδη). Ζωικός πληθυσμός: τα πρόβατα. Αβιοτικοί παράγοντες του οικοσυστήματος είναι ο ήλιος. Φυτικός πληθυσμός: Οι ελιές. 5 η Δραστηριότητα: Η δομή των οικοσυστημάτων Aπαντήσεις στις δραστηριότητες του τετραδίου εργασιών Α.

κάποια από τα κατσίκια πεθαίνουν και επιβιώνουν μόνο όσα βρίσκουν τροφή και νερό. που ο αριθμός τους ελαττώνεται. Στο συγκεκριμένο οικοσύστημα το νερό. Κατά την διάρκεια της αναπαραγωγικής περιόδου ο αριθμός τους αυξάνεται. OI OPΓANIΣMOI ΣTO ΠEPIBAΛΛON TOYΣ 1η Δραστηριότητα: Η διατήρηση της ισορροπίας των οικοσυστημάτων Να συσχετίσετε την πιο πάνω διαδικασία (που περιγράφεται στο τετράδιο εργασιών). με τους μηχανισμούς αυτορρύθμισης ενός οικοσυστήματος. Να αποδώσετε σχηματικά. που διατηρεί σε ισορροπία το οικοσύστημα αυτό. τον μηχανισμό αυτορρύθμισης που θα περιγράψετε. κάτι που έχει επίδραση και στα φυτά της βραχονησίδας. Το καλοκαίρι όμως. λόγω της αύξησης των κατσικιών. Για τον σκοπό αυτό να περιγράψετε σε μία παράγραφο ένα παράδειγμα μηχανισμού με τον οποίο διατηρείται η ισορροπία και συνεπώς η δομή ενός οικοσυστήματος. είναι ο μηχανισμός αυτορρύθμισης.281-322 17-01-04 Tετράδιο εργασιών 22:50 ™ÂÏ›‰·286 2. αρχικός αριθμός κατοικιών αναπαραγωγική περίοδος αύξηση αριθμού κατοικιών ι ίρ κα λο Kα μείωση αριθμού κατοικιών 286 έλλειψη νερού . στο πλαίσιο της σελίδας 22 (του τετραδίου εργασιών). Ας υποθέσουμε ότι σε μία απομονωμένη βραχονησίδα ζουν μερικά αγριοκάτσικα. που δεν υπάρχει αρκετό νερό. Με τον τρόπο αυτό αποκαθίσταται η ισορροπία στο οικοσύστημα. Έτσι τα φυτά δεν κινδυνεύουν να ελαττωθούν και ο αριθμός των κατσικιών τείνει να φτάσει τον αρχικό αριθμό τους.

και ο 10 ανήκουν σε περισσότερες από μία τροφικές αλυσίδες. Ποιοι οργανισμοί είναι καταναλωτές πρώτης τάξης. 6.281-322 17-01-04 22:50 ™ÂÏ›‰·287 2 η Δραστηριότητα: Η κατασκευή ενός τροφικού πλέγματος Aπαντήσεις στις δραστηριότητες του τετραδίου εργασιών 1. Να γράψετε τις τροφικές αλυσίδες που μπορείτε να παρατηρήσετε σε αυτό το τροφικό πλέγμα. 1η 2η 3η 4η 5η 6η 1 1 1 1 2 3 ➠ ➠ ➠ ➠ ➠ ➠ 3 4 5 5 6 6 ➠ ➠ ➠ ➠ ➠ ➠ 7 7 8 9 8 10 ➠ ➠ ➠ 10 10 10 ➠ 10 287 . Οι 1 και 2 είναι παραγωγοί. 8. 4. Ποιοι οργανισμοί είναι οι παραγωγοί. 2. Οι 1. 5. 3. Ποιοι οργανισμοί ανήκουν σε περισσότερες από μία τροφικές αλυσίδες. 2. 5 και 6 είναι καταναλωτές πρώτης τάξης. Οι 3. 4.

τροφική αλυσίδα Με βάση την παρακάτω τροφική πυραμίδα να κατασκευάσετε ένα τροφικό πλέγμα το οποίο θα σχεδιάσετε στο πλαίσιο της σελίδας 26 (του τετραδίου εργασιών). Τι θα συμβεί στον πληθυσμό των κουκουβαγιών αν εξαφανιστούν τα ποντίκια. από το οικοσύστημα. εκτός από τα ποντίκια. θα εξαφανιστεί και ο πληθυσμός των κουκουβαγιών. Στη συνέχεια να γράψετε όλες τις τροφικές αλυσίδες που προκύπτουν από το τροφικό πλέγμα που δημιουργήσατε. που σημαίνει ότι αν εξαφανιστεί ο πληθυσμός των ποντικιών.281-322 17-01-04 Tετράδιο εργασιών 22:50 ™ÂÏ›‰·288 5. 3η Δραστηριότητα: Τροφική πυραμίδα. Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας. Όπως φαίνεται από το τροφικό πλέγμα. κατασκευάζουμε το παρακάτω τροφικό πλέγμα: γεράκι λύκος κόκκορας βάτραχος ακρίδα γάτα κάμπια σκίουρος φυτά ποντικός Οι τροφικές αλυσίδες που προκύπτουν είναι οι εξής: 288 1η: 2η : 3η: 4η: 5η: φυτά φυτά φυτά φυτά φυτά → → → → → κάμπια ακρίδα ακρίδα σκίουρος ποντικός → → → → → κόκορας κόκορας βάτραχος γεράκι γάτα → → → λύκος λύκος γεράκι . τροφικό πλέγμα. οι κουκουβάγιες δεν έχουν άλλη πηγή τροφής. Από την τροφική πυραμίδα.

Λαμβάνοντας υπόψη σας ότι τα βέλη δείχνουν την απελευθέρωση ή τη δέσμευση του διοξειδίου του άνθρακα. η αλεπού. ο λαγός. Επίσης. παραγωγός Β. Δηλαδή σχηματικά Γλυκόζη + οξυγόνο διοξείδιο το άνθρακα + νερό + ενέργεια 4. 2. Για την φωτοσύνθεση απαιτείται διοξείδιο του άνθρακα και νερό και παράγεται γλυκόζη (ή οργανικές ενώσεις) και οξυγόνο. Ετερότροφοι οργανισμοί είναι το ελάφι. οι αποικοδομητές. Ποιοι από τους οργανισμούς Α. φωτοσύνθεση 2. 1. 2. Να συμπληρώσετε στα τετράγωνα της εικόνας το όνομα των διαδικασιών 1 και 2 καθώς και τις σωστές λέξεις που χαρακτηρίζουν τους οργανισμούς Α. Δηλαδή σχηματικά: ηλιακή Διοξείδιο του άνθρακα + νερό γλυκόζη + οξυγόνο ενέργεια Για την αναπνοή απαιτείται γλυκόζη (ή οργανικές ενώσεις) και οξυγόνο και παράγεται διοξείδιο του άνθρακα και νερό. αποικοδομητές 3. Β και Γ είναι αυτότροφοι και ποιοι ετερότροφοι. Να αναφέρετε δύο δραστηριότητες του ανθρώπου με τις οποίες μπορεί να διαταραχθεί ο κύκλος του άνθρακα. Ο κύκλος του άνθρακα διαταράσσεται όταν καταστρέφονται τα δάση με την υπερβολική υλοτόμηση και την εκχέρσωση. Β και Γ. αλλά και η απορρόφηση του διοξειδίου του άνθρακα. να γράψετε τις ουσίες που απαιτούνται και αυτές που παράγονται στις διαδικασίες 1. Αυτότροφος οργανισμός είναι το δένδρο. Στην περίπτωση αυτή ελαττώνεται η ποσότητα του παραγόμενου οξυγόνου.281-322 17-01-04 22:50 ™ÂÏ›‰·289 4η Δραστηριότητα: Ο κύκλος του άνθρακα και η παρέμβαση του ανθρώπου Να μελετήσετε προσεκτικά την σχηματική παράσταση του κύκλου του άνθρακα (του τετραδίου εργασιών) και να απαντήσετε στις ερωτήσεις που ακολουθούν: Aπαντήσεις στις δραστηριότητες του τετραδίου εργασιών 1. οι καύσεις των ορυκτών καυσίμων διαταράσσουν τον κύκλο του άνθρακα γιατί παράγονται υπερβολικά μεγάλες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα 289 . κυτταρική αναπνοή Α. αφού φωτοσυνθέτει. καταναλωτές Γ.

Στην πρόκληση ποιων φαινομένων συντελούν αυτοί οι ρύποι. τα οποία παρασύρονται από το νερό της βροχής και καταλήγουν στα υδάτινα οικοσυστήματα. Να τη μελετήσετε προσεκτικά και να συμπληρώσετε σε κάθε κενό τετράγωνο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. Έτσι προκαλείται το φαινόμενο του ευτροφισμού . 5.281-322 17-01-04 Tετράδιο εργασιών 22:50 ™ÂÏ›‰·290 που είναι αδύνατο να χρησιμοποιηθούν από τους ήδη λιγότερους παραγωγούς. έχει ενταθεί το φαινόμενο του θερμοκηπίου. 2. 290 Ο κύκλος του αζώτου διαταράσσεται από την υπερβολική χρήση αζωτούχων λιπασμάτων. Ποιοι ρύποι είναι χημικές ενώσεις του άνθρακα. Συγκεκριμένα: – Η αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα συντελεί στην ένταση του φαινομένου του θερμοκηπίου. Να αναφέρετε δύο δραστηριότητες του ανθρώπου με τις οποίες μπορεί να διαταραχθεί ο κύκλος του αζώτου. επειδή συμβαίνουν και τα δύο. Στη σημερινή εποχή. – Οι χλωροφθοράνθρακες συντελούν στην εξασθένηση της στιβάδας του όζοντος. – Το μονοξείδιο του άνθρακα συντελεί στην δημιουργία του φωτοχημικού νέφους. 5η Δραστηριότητα: Ο κύκλος του αζώτου και η παρέμβαση του ανθρώπου 1. Η ακόλουθη σχηματική παράσταση παρουσιάζει τον κύκλο του αζώτου. Πολλές ενώσεις του άνθρακα αποτελούν ρύπους και συντελούν στην πρόκληση φαινόμένων με δυσάρεστες συνέπειες για το περιβάλλον και για την υγεία μας.

Με ποια μορφή βρίσκεται το νερό στα σύννεφα. των θαλασσών. Ανάλογες συνέπειες έχει και η απόρριψη των αστικών λυμάτων. προκαλούν ευτροφισμό. ονομάζονται κατακρημνίσεις.55. η διαπνοή. Ακόμη. 6. απομακρύνουν οξυγόνο και υδρατμούς. ποταμών. κατά την οποία τα φυτά απομακρύνουν από τα στόματα των φύλλων το νερό. Με την ηλιακή ακτινοβολία θερμαίνονται και εξατμίζονται τα νερά των ποταμών. Aπαντήσεις στις δραστηριότητες του τετραδίου εργασιών Τα οξείδια του αζώτου που εκλύονται από την καύση ορυκτών καυσίμων και συμμετέχουν στην δημιουργία του φωτοχημικού νέφους και της όξινης βροχής. Με ποιον τρόπο συμβάλλει ο ήλιος στον κύκλο του νερού. θαλασσών ή της επιφάνειας του εδάφους και β. αζωτούχα λιπάσματα και αστικά λύματα που καταλήγουν στα υδάτινα οικοσυστήματα. Ποιοι ρύποι είναι χημικές ενώσεις του αζώτου. 6 η Δραστηριότητα: Ο κύκλος του νερού και η παρέμβαση του ανθρώπου 1. Πώς ονομάζεται το φυσικό φαινόμενο με το οποίο το νερό της θάλασσας. 291 . α. Η βροχή. Το φαινόμενο κατά το οποίο. Στην πρόκληση ποιων φαινομένων συντελούν αυτοί οι ρύποι. 4. η οποία είναι μέρος του κύκλου του νερού. των λιμνών. Ακόμη η ηλιακή ακτινοβολία παίζει σημαντικό ρόλο στην φωτοσύνθεση των φυτών. και επηρεάζει την διαδικασία της διαπνοής.281-322 17-01-04 22:50 ™ÂÏ›‰·291 (βλέπε σχολικό βιβλίο σελ. Εξάτμιση. των ωκεανών. λαμβάνοντας τα θρεπτικά συστατικά. 3. 5. 2. 3. Πώς ονομάζεται η λειτουργία των φυτών με την οποία αυτά χρησιμοποιούν το νερό για τη σύνθεση οργανικών ενώσεων. Πώς ονομάζεται το φυσικό φαινόμενο με το οποίο το νερό από τα σύννεφα επιστρέφει στο έδαφος με τη βροχή. γιατί τα φυτά ανοίγοντας τα στόματα των φύλλων. μαζί με το χιόνι και το χαλάζι. που τους είναι απαραίτητα. Το νερό βρίσκεται στα σύννεφα με τη μορφή υδρατμών. Φωτοσύνθεση. που περιέχουν νιτρικά ιόντα. η εξάτμιση. στα υδάτινα οικοσυστήματα. κατά την οποία εξατμίζεται το νερό των λιμνών. Να αναφέρετε δύο τρόπους με τους οποίους το νερό που υπάρχει στο έδαφος επιστρέφει στον ατμοσφαιρικό αέρα. «Ας σκεφτούμε»). Με τη μορφή υδρατμών. παίρνει τη μορφή υγρών σταγόνων (βροχή) ονομάζεται συμπύκνωση. που έχουν απορροφήσει με τις ρίζες από το έδαφος. των λιμνών και των ποταμών επανέρχεται στην ατμόσφαιρα.

Σήμερα είναι η πιο φτηνή απ’ όλες τις υπάρχουσες ήπιες μορφές και είναι ανεξάντλητη. Επίσης με το νερό της βροχής παρασύρονται από τις καλλιέργειες. κτίρια. λιπάσματα. που περνούν μέσω των τροφικών αλυσίδων σε όλους τους οργανισμούς και στον άνθρωπο. Δηλαδή όλες οι μορφές ρύπανσης αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. που προέρχεται από τη μετακίνηση αερίων μαζών της ατμόσφαιρας. 8. εντομοκτόνα. Επίσης η όξινη βροχή που προκαλείται από την καύση ορυκτών καυσίμων. στην Κρήτη και στην Αν. 7 η Δραστηριότητα: Ανανεώσιμες πηγές ενέργειας Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας στην Ελλάδα 292 ✔ Αιολική Ενέργεια Η αιολική ενέργεια είναι η ενέργεια του ανέμου. Σε θάλασσες. Πώς ονομάζεται η λειτουργία των φυτών με την οποία ελευθερώνουν μόρια νερού στον ατμοσφαιρικό αέρα. Για την εκμετάλλευση του αιολικού δυναμικού μίας περιοχής θα πρέπει να έχει ικανοποιητικές μέσες ταχύτητες ανέμου.281-322 17-01-04 Tετράδιο εργασιών 22:50 ™ÂÏ›‰·292 7. προκαλώντας πολλές ασθένειες. Ποιες δραστηριότητες του ανθρώπου συντελούν στη ρύπανση των νερών. ποτάμια. Πριν την επιλογή της περιοχής απαιτείται κατάλληλη μελέτη της περιοχής. προκαλώντας τον θάνατο πολλών υδρόβιων οργανισμών. Η ρύπανση των υδάτων είναι τις περισσότερες φορές αποτέλεσμα του δραστηριοτήτων του ανθρώπου στην ξηρά. Δεν πρέπει να υπάρχουν ανωμαλίες στο έδαφος. δέντρα ή οποιοδήποτε εμπόδιο που μπορεί να μειώσει την αποδοτικότητα. και τα αστικά λύματα. λιμνών. Στα νησιά του Αιγαίου. λίμνες διοχετεύονται τα βιομηχανικά απόβλητα. Επίσης στα υδάτινα οικοσυστήματα καταλήγουν βαριά μέταλλα. Διαπνοή. καταλήγει στα νερά ποταμών. όπως ο μόλυβδος. φυτοφάρμακα. ενώ και η ρύπανση του αέρα μπορεί να επηρεάσει τα νερά και το έδαφος. με αποτέλεσμα το . Η αιολική ενέργεια έχει πολλά πλεονεκτήματα γιατί δεν έχει καμιά επιβάρυνση για το περιβάλλον και ο τρόπος παραγωγής της είναι απόλυτα ασφαλής. θαλασσών και του υδροφόρου ορίζοντα και τα ρυπαίνει. Η ενέργεια αυτή μετατρέπεται με κατάλληλες εγκαταστάσεις σε ηλεκτρική ενέργεια. Στερεά Ελλάδα οι μέσες ταχύτητες ευνοούν την χρήση ανεμογεννητριών. Για εκμεταλλευτούμε το φαινόμενο αυτό χρησιμοποιούμε ανεμογεννήτριες. που χρησιμοποιούνται στις καλλιέργειες επηρεάζει το έδαφος. Η ρύπανση του εδάφους επηρεάζει τα υπόγεια ύδατα και αντίστροφα η ρύπανση των νερών. Οι ουσίες αυτές καταλήγουν σε υδάτινα οικοσυστήματα και διαταράσσουν την ισορροπία τους. ο ψευδάργυρος. ο υδράργυρος. Ακόμη σημαντικό ρόλο παίζει και ο τόπος εγκατάστασης των ανεμογεννητριών.

στη Λήμνο. Το πρώτο φωτοβολταϊκό σύστημα εγκαταστάθηκε το 1982 στην Αγία Ρουμέλη (Κρήτης). ✔ Γεωθερμική Ενέργεια Είναι η θερμική ενέργεια που προέρχεται από το εσωτερικό της γης και εμπεριέχεται σε φυσικούς ατμούς. με την εγκατάσταση της πρώτης ανεμογεννήτριας. στη Νίμο. στο Μάραθο. στη Χίο. στον Άγιο Μηνά. στη Δονούσα. στις Οινούσσες. στα Αντικύθηρα. α. Εάν δεν φυσάει ο άνεμος τότε υπάρχει πρόβλημα. Αν και στην Ελλάδα υπάρχει πλούσιο γεωθερμικό δυναμικό. στους Αρκούς. τα ενεργητικά ηλιακά συστήματα που μετατρέπουν την ηλιακή ακτινοβολία σε θερμότητα. τα γεωθερμικά πεδία στη χώρα μας παραμένουν ανεκμετάλλευτα σε μεγάλο ποσοστό. στο νησί της Ρω. τα παθητικά ηλιακά. Στην Ελλάδα γίνεται χρήση αιολικής ενέργειας σε περιοχές που φυσούν ισχυροί άνεμοι όπως είναι τα νησιά του Αιγαίου. Από τότε έχουν εγκατασταθεί 70 φωτοβολταϊκά συστήματα σε 24 νησιά. β. όπως στη Σαμοθράκη. σε επιφανειακά ή υπόγεια θερμά νερά και σε θερμά ξηρά πετρώματα. στο Αντίκερι. Η συνολική εγκατεστημένη ισχύς είναι 38 MW. στην Αστυπάλαια στην Κάρπαθο και στα Ψαρά. στην Ικαρία. που μετατρέπουν την ηλιακή ενέργεια άμεσα σε ηλεκτρική ενέργεια. στη Σάρια. στην Εύβοια. τα φωτοβολταϊκά ηλιακά συστήματα. Η αποθήκευση μεγάλων ποσοτήτων ενέργειας δεν είναι αρκετά οικονομική και γι’ αυτό εξετάζεται η περίπτωση συνδυασμού ανεμογεννητριών με αντλητικά υδροηλεκτρικά έργα. σε 13 νησιά. Έχει γίνει μελέτη σε δύο πολύ μεγάλα γεωθερμικά πεδία στη Μή- 293 . στη Γαύδο. στη Σάμο. στην Κυρά Παναγιά. στο Κάτω Κουφονήσι. στον Κίναρο. στην Αλυμιά. στη Σκύρο. στην Κύθνο. στην Κύθνο. στη Στρογγύλη. γι’ αυτό υπάρχουν ανάλογα έργα στις περιοχές αυτές.281-322 17-01-04 22:50 ™ÂÏ›‰·293 κόστος της παραγόμενης ενέργειας να είναι ιδιαίτερα ικανοποιητικό. η Ελλάδα κατέχει την πρώτη θέση στην απόδοση των αιολικών της πάρκων. στην Άνδρο. στα Γιούρα. στη Λέσβο. στη Λήμνο και στον Άγιο Ευστράτιο. Ένα σημαντικό μειονέκτημα της αιολικής ενέργειας είναι ότι εξαρτάται άμεσα από την ύπαρξη ικανοποιητικών ταχυτήτων ανέμου. στην Κρήτη. κλιματισμό ή φωτισμό και γ. Σύμφωνα με την μελέτη EurObserv’ER 2006. για την ετήσια ανάπτυξη των Ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην Ευρώπη. Αργότερα έγινε η εγκατάσταση ανεμογεννητριών σε αιολικά πάρκα. το 1983. Για να εκμεταλλευτούμε την ηλιακή ακτινοβολία μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε. στη Σαμιοπούλα. που αφορούν κατάλληλες αρχιτεκτονικές λύσεις και χρήση κατάλληλων δομικών υλικών για την όσο το δυνατό μεγαλύτερη εκμετάλλευση της ηλιακής ενέργειας για θέρμανση. στην Περιστέρα. στο Σίσκλι. Aπαντήσεις στις δραστηριότητες του τετραδίου εργασιών ✔ Ηλιακή ενέργεια Η ηλιακή ενέργεια αξιοποιείται μέσω τεχνολογιών που εκμεταλλεύονται την ηλιακή ακτινοβολία. Η πρώτη εφαρμογή αιολικής ενέργειας έγινε στη Μύκονο. στη Λέβιθα. κατάλληλη για τις ανάγκες των νησιών.

Η παλιότερη αναφορά μετατροπής της κινητικής ενέργειας του νερού σε μηχανική προέρχεται από την αρχαία Ελλάδα. Ένα μειονέκτημα είναι ότι η κατασκευή των φραγμάτων μπορεί να προκαλέσει σημαντική περιβαλλοντική ζημιά.α. για ξήρανση ορυκτών κλπ. αλλά και για άλλες χρήσεις. http://www. Οι υδροηλεκτρικοί σταθμοί χρησιμοποιούν μια ανανεώσιμη πηγή ενέργειας. θερμοκηπίων.cres. επανεισάγεται στη γη χωρίς να έρθει σε καμιά επαφή με το περιβάλλον και χρησιμοποιείται μόνον η θερμότητά του. Επίσης μπορεί να συμβάλει και στην προσέλκυση τουριστών. Επίσης σε πολλές περιοχές. Στο Σιδηρόκαστρο έχει κατασκευαστεί θερμοκήπιο 5 στρεμμάτων που χρησιμοποιεί νερά μιας γεώτρησης του ΙΓΜΕ. ✔ Υδροηλεκτρική ενέργεια Η υδροηλεκτρική ενέργεια είναι ενέργεια που παράγεται από τη μετακίνηση του γλυκού νερού από τους ποταμούς και τις λίμνες. Νέα Aπολλωνία). λόγω της έκλυσης δύσοσμων αερίων.greenpeace.281-322 17-01-04 Tετράδιο εργασιών 294 22:50 ™ÂÏ›‰·294 λο και στη Νίσυρο. έτσι ώστε σήμερα να έχουν αναπτυχθεί αξιόλογες εφαρμογές. Κατασκευάζονται φράγματα όπου αποταμιεύεται το νερό και έτσι μετατρέπεται η κινητική του ενέργεια αρχικά σε μηχανική και τέλος σε ηλεκτρική σε σταθμούς υδροηλεκτρικής παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος. η Νυμφόπετρα.gr http://www. Η τεχνολογία αυτή μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Ταυρωπό. αλλά και λόγω ελλιπούς ενημέρωσης. Στην Ελλάδα κατασκευάστηκαν και λειτουργούν. που είναι το Eθνικό κέντρο για τις Aνανεώσιμες Πηγές Eνέργειας. όπου χρησιμοποιούσαν ξύλινους υδρόμυλους.gr http://www. επιστημόνων. που δεν μολύνει το περιβάλλον.org http//: www.wwf. γιατί τα γεωθερμικά πεδία είναι λίγα και σε ορισμένες μόνο περιοχές του πλανήτη. Έτσι το ρευστό που εξάγεται. για τηλεθέρμανση. Νέστο κ.keta-notioaigaio.000 χρόνια. όπως αυτός στους ποταμούς Αχελώο. Περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να βρείτε στην ιστοσελίδα του ΚΑΠΕ (Κέντρο Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας). την Oρθολογική Xρήση Eνέργειας και την Eξοικονόμηση Eνέργειας: http://www.org. (Λαγκαδάς. Το Ινστιτούτο Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών (ΙΓΜΕ) διεξάγει έρευνες από το 1980 για γεωθερμικά πεδία. λειτουργούν πειραματικά θερμοκήπια και μονάδες εκτροφής ψαριών. αρκετοί υδροηλεκτρικοί σταθμοί.physics4u. Αλιάκμονα.gr . όπως για αφαλάτωση. Με τις σύγχρονες τεχνικές ελαχιστοποιείται η επιβάρυνση του περιβάλλοντος. όμως υπάρχει αντίδραση των κατοίκων στη δημιουργία τέτοιων μονάδων στις περιοχές. πριν 2. ενώ σε κάποιες περιοχές η έρευνα προχώρησε αρκετά. για ιχθυοκαλλιέργειες. για θέρμανση τουριστικών εγκαταστάσεων.

2η Δραστηριότητα: Ενέργεια και κίνηση – Ενέργεια και οργάνωση Α. κάθε 30 λεπτά που κολυμπάμε. μετατρέπεται σε μηχανικό έργο και ένα άλλο μέρος της χημικής ενέργειας. κατά την οποία γίνεται καταβολισμός χημικών ενώσεων υδατανθράκων (π. Β. 3 μερίδες σαλάτα και το 1/4 μιας μερίδας. Επομένως ένα χάμπουργκερ ισοδυναμεί με τρεις μερίδες σαλάτα και ένα τέταρτο της μερίδας: 400 /123 = 3. Γ. Ένα χάμπουργκερ έχει 400 θερμίδες και μία μερίδα σαλάτα 123 θερμίδες. Πόση ώρα πρέπει να διαβάσετε για να «κάψετε» τις θερμίδες ενός παγωτού. Επομένως για να κάψουμε τις 240 θερμίδες του παγωτού. Πόση ώρα πρέπει να κολυμπήσετε για να κάψετε τις θερμίδες μιας μακαρονάδας. «καίγονται» 200 θερμίδες. METABOΛIΣMOΣ Aπαντήσεις στις δραστηριότητες του τετραδίου εργασιών 1η Δραστηριότητα: Το ισοζύγιο της ενέργειας Α.281-322 17-01-04 22:50 ™ÂÏ›‰·295 3. πρέπει να διαβάσουμε: 30 . γλυκόζη). Σύμφωνα με τα δεδομένα (από τις εικόνες του τετραδίου εργασιών). δηλαδή βασικές χημικές αντιδράσεις που προμηθεύουν το κύτταρο με ενέργεια. 240 / 70 = 102. Πώς εξασφαλίζουν τα μυϊκά κύτταρα την απαραίτητη ενέργεια. Κατά την κίνηση των μυών. «η βιολογία και οι άλλες»).χ.25 λεπτά (1ώρα και 42 λεπτά). 67. «καίγονται» 70 θερμίδες. 295 . δηλαδή. Πόσες μερίδες σαλάτα πρέπει να φάτε για να πάρετε τις θερμίδες που θα σας έδινε ένα χάμπουργκερ. Β. Πώς εξασφαλίζουν τα κύτταρα την απαραίτητη ενέργεια. κάθε 30 λεπτά που διαβάζουμε. πρέπει να κολυμπήσουμε: 30 . ένα μέρος της χημικής ενέργειας των δεσμών των χημικών ενώσεων. γιατί κάθε μετατροπή από τη μία μορφή στην άλλη έχει απώλειες σε θερμότητα.25 μερίδες σαλάτα. Τα κύτταρα εξασφαλίζουν ενέργεια με την κυτταρική αναπνοή. (βλέπε σχολικό βιβλίο πλαίσιο σελ.86 λεπτά (1 ώρα και 43 λεπτά). Σύμφωνα με τα δεδομένα (από τις εικόνες του τετραδίου εργασιών). Γ. Τι μετατροπές ενέργειας μπορούμε να παρατηρήσουμε κατά την κίνηση των μυϊκών κυττάρων. Επομένως για να «κάψουμε» 675 θερμίδες της μακαρονάδας. Τα μυϊκά κύτταρα εξασφαλίζουν ενέργεια μέσω της αερόβιας κυτταρικής αναπνοής (παρουσία οξυγόνου) και της αναερόβιας κυτταρικής αναπνοής απουσία οξυγόνου. μετατρέπεται σε θερμότητα. 675 / 200 = 101. Και οι δύο αποτελούν αντιδράσεις καταβολισμού.

Ένα άτομο που έχει προσβληθεί από τη νόσο θα είναι πάντα φορέας.281-322 17-01-04 Tετράδιο εργασιών 22:50 ™ÂÏ›‰·296 4. γιατί εκεί υπάρχει υγρασία και νερό που είναι απαραίτητα για τα πρώτα στάδια ανάπτυξης των κουνουπιών. Anopheles hydranus. Γιατί πιστεύετε ότι η ελονοσία εξαπλώνεται κυρίως από ελώδεις περιοχές. Τα είδη Anopheles sacharovi. Β. Γ. και Anopheles superpictus ευθύνονται για την μετάδοση της ελονοσίας στον άνθρωπο. Υπήρξαν στο παρελθόν. Υπάρχουν. Anopheles maculipennis. Αν ναι. Θεραπεύονται τα άτομα που πάσχουν από ελονοσία. όπως το κλειδί στην κλειδαριά. 2η Δραστηριότητα: Κάποια κουνούπια δεν προκαλούν μόνο… φαγούρα Α. Να ανατρέξετε σε κατάλληλες πηγές και να συλλέξετε στοιχεία σχετικά με κρούσματα ελονοσίας στη χώρα μας. ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥΣ 1η Δραστηριότητα: Αντιγόνα και αντισώματα ·ÓÙÈÁfiÓ· ·ÓÙÈÛÒÌ·Ù· Κάθε αντίσωμα έχει συγκεκριμένη δομή. ποια γεγονότα συνέβαλαν στην εξάλειψή της. 296 Δ. Η ελονοσία εξαπλώνεται από ελώδεις περιοχές. . για να ταιριάζει με το αντιγόνο. Μπορούν όλα τα κουνούπια να μεταδώσουν την ελονοσία.

την αποξήρανση των ελών. Στις αρχές της δεκαετίας 1920 τα κρούσματα της ελονοσίας έφταναν το 1.τι ήταν πριν από εκατό χρόνια. λόγω της εξασθένησης της στιβάδας του όζοντος. παράγοντες που δεν υπήρχαν πριν εκατό χρόνια. ραδιενέργεια π. Τσερνομπίλ.χ.int/ Εpidemiological Surveillance of Malaria in Countries of Central and Eastern Europe and Selected Newly Independent States. το 50% του συνολικού πληθυσμού της χώρας έπασχε από ελονοσία! Ακολούθησαν μεγάλες προσπάθειες για την ενημέρωση των πολιτών. στην ακτινοβολία των κινητών τηλεφώνων κ. Ένας σημαντικός παράγοντας για την εμφάνιση του καρκίνου είναι η ρύπανση του περιβάλλοντος. χορηγήθηκαν φαρμάκων σε απόρους. Η ελονοσία αποτελεί μάστιγα για πολλές χώρες της Αφρικής και της Νοτιοανατολικής Ασίας. λόγω του κλίματος και της ύπαρξης πολλών λιμνών και ελών. εντομοκτόνων. Nα δώσετε μία πιθανή εξήγηση. B. 297 . με αποτέλεσμα να είναι πιο δύσκολη η αντιμετώπιση της ασθένειας σε έναν νέο άνθρωπο. Όμως στις αρχές του 20ου αιώνα (περίπου από το 1903 -1032) η επιδημία της ελονοσίας μάστιζε τον ελληνικό πληθυσμό. Ένας καρκίνος που εμφανίζεται σε μικρή ηλικία θεωρείται δυσκολότερη περίπτωση από κάτι αντίστοιχο σε έναν ηλικιωμένο άνθρωπο. Επίσης σήμερα γίνεται χρήση φυτοφαρμάκων. ενώ χρησιμοποιήθηκαν εκτεταμένα εντομοκτόνα για την εξάλειψη των κουνουπιών. απ’ ό. 3η Δραστηριότητα: Καρκίνος Α.000 τον χρόνο. χημικών ουσιών και πρόσθετων στα τρόφιμα. ενώ το κάπνισμα αποτελεί έναν από τους πλέον επιβαρυντικούς παράγοντες για την εμφάνιση καρκίνου. Aπαντήσεις στις δραστηριότητες του τετραδίου εργασιών www.281-322 17-01-04 22:50 ™ÂÏ›‰·297 Η ελονοσία σήμερα δεν αποτελεί πρόβλημα στη χώρα μας. Tα κύτταρα ενός νέου ανθρώπου διαιρούνται πολύ πιο γρήγορα γιατί ο νέος άνθρωπος αναπτύσσεται. Πού νομίζετε ότι οφείλεται αυτό.τι σε έναν ηλικιωμένο. Τα τελευταία χρόνια είμαστε εκτεθειμένοι σε κάθε είδους ακτινοβολία που σχετίζεται με την εμφάνιση καρκίνου ( υπεριώδης ακτινοβολία. καθώς έχει εξαλειφθεί από τις αρχές του 1970.000. Σήμερα στην Ελλάδα υπάρχουν λίγα κρούσματα ελονοσίας. Ο καρκίνος είναι σήμερα πολύ πιο συχνός από ό.α). που αφορούν κυρίως μετανάστες και άτομα που είχαν ταξιδέψει χωρίς να λάβουν τα μέτρα προφύλαξης σε χώρες που η ελονοσία ενδημεί. Η Ελλάδα ήταν πρώτη στα κρούσματα ελονοσίας σε όλη την Ευρώπη. ενώ το 1942. Έτσι και τα καρκινικά κύτταρα πολλαπλασιάζονται με γρήγορους ρυθμούς.who.

όπως νησιά κτλ. το οποίο είχε χτιστεί προκειμένου να προστατεύει το λιμάνι της αρχαίας πολιτείας Ολούντας. Αντίθετα υπάρχουν ασθένειες οι οποίες δεν μεταδίδονται με την απλή καθημερινή επαφή. καθαριστές. τους απομόνωναν σε ειδικούς χώρους. με απόφαση της Κρητικής Πολιτείας. ώστε να μην εμφανίζονται φαινόμενα κοινωνικού αποκλεισμού. εκεί υπήρχε το φρούριο των Ολουνιτών. είναι δυνατόν κατά το στάδιο προετοιμασίας των γευμάτων. Ποια η γνώμη σας για την απομόνωση από το κοινωνικό σύνολο ατόμων που είναι φορείς ασθενειών. Β. Παλαιότερα τους ασθενείς που έπασχαν από μεταδοτικές ασθένειες. Η βραχονησίδα έχει έκταση 85 στρέμματα και το ύψος της 53 μέτρα. Τότε η κοινωνική απομόνωση δεν είναι απαραίτητη. δεν θεραπευόταν. διέθετε διευθυντή ιατρό. Η νησίδα Σπιναλόγκα (από τις λατινικές λέξεις spina = άκανθα και longa = μακριά) βρίσκεται στην είσοδο του κόλπου της Ελούντας και στο βόρειο μέρος του κόλπου Μιράμπελο και η ελληνική της ονομασία είναι Καλυδωνία. Έτσι. Η λέπρα μεταδίδεται εύκολα με την επαφή και παλιά. ορίστηκε ως τόπος διαμονής των λεπρών της Κρήτης. Πολλές ασθένειες μεταδίδονται με τα σταγονίδια του βήχα ή από βρώμικα χέρια. όπως για παράδειγμα το AIDS. ενώ στα χρόνια που ακολούθησαν αποτέλεσε τον τόπο απομόνωσης όλων των λεπρών της χώρας. Η απομόνωση των ασθενών ήταν ο μόνος τρόπος να αποφευχθεί η επιδημία. Το 1903. οικονομική υπηρεσία και ιερέα. Τότε η απομόνωση είναι απαραίτητη προκειμένου να προστατευτούν όσοι δεν πάσχουν. είναι απαραίτητος ο αυστηρός υγειονομικός έλεγχος σε όσους κάνουν τα επαγγέλματα αυτά. οι οποίες μεταδίδονται πολύ εύκολα σε μεγάλο μέρος του πληθυσμού και μπορεί να προκαλέσουν επιδημία. Κατά την αρχαιότητα. Τι ήταν η Σπιναλόγκα. Να συγκεντρώσετε στοιχεία σχετικά με παρόμοιες περιπτώσεις απομόνωσης ασθενών στο παρελθόν και σήμερα. επιστάτη.281-322 17-01-04 Tετράδιο εργασιών 22:50 ™ÂÏ›‰·298 4η Δραστηριότητα: Ασθένειες και απομόνωση Α. Το 1579 χτίστηκε από τους Βενετούς ένα ισχυρό φρούριο. αλλά και σε σύγχρονα κτίρια που κατασκευάστηκαν κατά τη δε- . που δεν επιτρέπουν στους φορείς να ζήσουν μία κοινωνικά φυσιολογική ζωή. Το φρούριο αυτό θεωρούνταν απόρθητο και παρέμεινε στην κυριαρχία των Βενετών και μετά την κατάληψη της Κρήτης από τους Τούρκους. Οι άρρωστοι κατοίκησαν στα κτίρια του τουρκικού οικισμού. νοσηλευτικό προσωπικό. Γιατί είναι απαραίτητο όσοι εργάζονται σε μαγειρεία να υποβάλλονται σε αυστηρό υγειονομικό έλεγχο. 298 Υπάρχουν ασθένειες όπως για παράδειγμα ήταν το SARS. όπως η λέπρα. το 1669. Το Λεπροκομείο που ιδρύθηκε στη Σπιναλόγκα και λειτούργησε μέχρι το 1957. Στις περιπτώσεις αυτές είναι σημαντική η γνώση και η σωστή ενημέρωση. ένας εργαζόμενος που πάσχει από κάποια ασθένεια. να τη μεταδώσει σε πολύ κόσμο. Για να αποφευχθεί αυτό.

Να γράψετε ένα σχετικό κείμενο και να το παρουσιάσετε μέσα στην τάξη. Σύμφωνα με στοιχεία από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας. όπως κακή διάθεση. Aπαντήσεις στις δραστηριότητες του τετραδίου εργασιών Α. η ασθένεια μπορούσε να θεραπευθεί και έτσι σταμάτησε η απομόνωση. Η προστασία της υγείας και η βελτίωση της ποιότητας της ζωής είναι μερικοί λόγοι για τους οποίους το κράτος κάνει αντικαπνιστική εκστρατεία. 146. όμως το 90% αυτών των ανθρώπων δεν τα κατάφερε. ένας καπνιστής που καπνίζει 20 τσιγάρα την ημέρα για 20 χρόνια (365 x 20 = 7. Επίσης το μονοξείδιο του άνθρακα που παράγεται κατά την καύση του τσιγάρου.5 εκατομμύρια θανάτους το χρόνο. Όμως ένας ακόμη λόγος είναι. Η νικοτίνη η οποία προκαλεί ένα ευχάριστο συναίσθημα.300 ημέρες = 146. Έχει αποδειχθεί ότι οι καπνιστές ζουν λιγότερο από τους μη καπνιστές.281-322 17-01-04 22:50 ™ÂÏ›‰·299 καετία του ΄30. Να ανατρέξετε σε πηγές και να συλλέξετε στοιχεία για τις ασθένειες που σχετίζονται με το κάπνισμα.000 λεπτά. δηλαδή: 803. τριάντα εκατομμύρια καπνιστές στην Ευρώπη. 299 .gr/menoumellada/tourdetails. ποιοι άλλοι λόγοι πιστεύετε ότι ωθούν το κράτος να κάνει μεγάλη αντικαπνιστική εκστρατεία. Η πίσσα των τσιγάρων συσσωρεύεται στους πνεύμονες όταν κρυώνει ο καπνός.5 λεπτά ζωής. Έτσι συχνά ο καπνιστής ξαναρχίζει το κάπνισμα. σε όλον τον κόσμο. Η πίσσα περιέχει τα πιο ισχυρά γνωστά καρκινογόνα και μπορεί να προκαλέσει στένωση της αεροφόρου οδού.000 τσιγάρα x 5.000 / 60 x 24 x 365 = 1.ert.5 χρόνο από τη ζωή του.5 λεπτά = 803. θυμό ή απογοήτευση. ενώ αρρωσταίνουν περισσότερο. Μετά το 1957. δρα σαν ναρκωτικό και επιδρά στον εγκέφαλο και στο νευρικό σύστημα. προσπάθησαν να κόψουν το κάπνισμα μέσα στο 1998.300 ημέρες) τότε: 20 τσιγάρα x 7. http://www. Εκτός από τους λόγους κοινωνικής πρόνοιας. εμποδίζει την μεταφορά οξυγόνου στους ιστούς γιατί παίρνει τη θέση του οξυγόνου στο αίμα. Πόσο χρόνο από τη ζωή του θα χάσει ένας καπνιστής που καπνίζει 20 τσιγάρα την ημέρα για είκοσι χρόνια. το πολύ μεγάλο κόστος της φαρμακευτικής αγωγής και της ιατρικής περίθαλψης ασθενών εξαιτίας του καπνίσματος.000 τσιγάρα. Πολλές φορές κάποιος που θέλει να διακόψει το κάπνισμα εμφανίζει δυσάρεστα συμπτώματα στέρησης. Γ. Υπολογίζεται ότι ο καπνός ευθύνεται για 3. Αφού κάθε τσιγάρο κοστίζει 5. Β. 5η Δραστηριότητα: Κάπνισμα ή υγεία. με αποτέλεσμα οι καπνιστές να εμφανίζουν τον χαρακτηριστικό βήχα του καπνιστή. και έτσι δημιουργεί εθισμό. Αυτό κάνει τον καπνιστή να θέλει να επαναλάβει το κάπνισμα.

που σημαίνει ότι ο καπνιστής έχει μεγαλύτερη πιθανότητα να ασθενήσει από οποιοδήποτε λοιμώδες νόσημα. συμβάλλει στη μείωση της παραγωγής ορμονών . όπως είναι η γαστρίτιδα και το έλκος. Γ. σε σχέση από ό. ο καρκίνος του λάρυγγα. Δ. Το κάπνισμα δημιουργεί έναν χαρακτηριστικό χρωματισμό στα δόντια. όπως είναι η στεφανιαία νόσος (στηθάγχη). και έτσι όταν φθάνουν στον οδοντίατρο για θεραπεία η νόσος έχει προχωρήσει αρκετά. Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε ότι το κάπνισμα έχει συσχετισθεί κυρίως με τρεις κατηγορίες νοσημάτων: τα καρδιαγγειακά νοσήματα. της καρδιάς και του κυκλοφοριακού συστήματος. Ακόμη εξαιτίας του καπνίσματος εξασθενεί η όσφρηση και η γεύση. έχει παρατηρηθεί η εμφάνιση καρκίνου του χείλους σε καπνιστές. Ο καρκίνος του στόματος είναι πολύ συχνός στους καπνιστές. πιθανότατα επειδή η νικοτίνη κάνει τα αιμοφόρα αγγεία να συσπώνται (αγγειοσυσπαστική δράση). όπως η λαρυγγίτιδα. Β. κάτω των 40 ετών. του λάρυγγα. καθώς επηρεάζεται η φωνή. Γ. η φαρυγγίτιδα. του στομάχου και του δωδεκαδάκτυλου.οιστρογόνων. στα λευκά σφραγίσματα και οι καπνιστές εμφανίζουν δυσάρεστη αναπνοή. Στ. το έμφραγμα του μυοκαρδίου. όμως τα τελευταία χρόνια προσβάλλονται όλο και πιο νέοι άνθρωποι. η καταστροφή των πνευμονικών κυψελίδων. τον καρκίνο (πνεύμονα. η αρτηριοσκλήρυνση. Το κάπνισμα επιδρά στο ανοσοποιητικό (αμυντικό) σύστημα.τι των μη καπνιστών. ουροδόχου κύστης) και τις χρόνιες αποφρακτικές πνευμονοπάθειες (χρόνια βρογχίτιδα και πνευμονικό εμφύσημα). αυξάνει τις πιθανότητες οστεοπόρωσης κατά την εμμηνόπαυση. Η ασθένεια αυτή προσβάλλει κυρίως άτομα άνω των 40 ετών. η χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να μη φαίνεται έγκαιρα η ουλίτιδα στους καπνιστές. Παρά ταύτα. στα δόντια και στα ούλα. το πνευμονικό εμφύσημα. Το κάπνισμα συμβάλλει στην εμφάνιση γυναικολογικών προβλημάτων όπως διαταραχές της εμμήνου ρύσεως (περιόδου). ✔ Ακόμη το κάπνισμα ευθύνεται για πολλές παθήσεις : Α. Δ. αυξάνει τις πιθανότητες αποβολής κατά την εγκυμοσύνη. Σήμερα θεωρείται βέβαιο ότι το κάπνισμα επιδεινώνει τα συμπτώματα μιας ασθένειας που ήδη έχει ο καπνιστής.281-322 17-01-04 Tετράδιο εργασιών 300 ✔ 22:50 ™ÂÏ›‰·300 Προβλήματα στην στοματική υγιεινή Εκτός από τα προβλήματα στο αναπνευστικό και στο κυκλοφορικό σύστημα. αλλεργικό νόσημα ή δερματική πάθηση. των φωνητικών χορδών. η ισχαιμική καρδιοπάθεια. Από τις αρχές του 18ου αιώνα. η υπέρταση. είναι ενθαρρυντικό ότι όταν κάποιος διακόψει το κάπνισμα μπορεί να αποφύγει την εμφάνιση καρκίνου του στόματος. Το κάπνισμα επιδρά στα ούλα γιατί τα ούλα των καπνιστών αιμορραγούν λιγότερο. των πνευμόνων όπως ο καρκίνος. (ελαττώνεται η ικανότητα των λευκών αιμοσφαιρίων να προστατεύσουν τον οργανισμό). δημιουργούνται προβλήματα στην στοματική κοιλότητα. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 75% των ασθενών με καρκίνο του στόματος. Ε. καθώς μειώνει την δραστικότητα των φαρμάκων . είναι καπνιστές. . λάρυγγα.

σάλιο.iatrotek. http://www. Πολλοί από τους καπνιστές που θέλουν να διακόψουν το κάπνισμα. δεν μπορούν να το κάνουν και χρειάζονται βοήθεια. «καπνίζει» παρά τη θέληση του περίπου 100 τσιγάρα τον χρόνο. ορισμένα υποπροϊόντα καπνού έχουν βρεθεί στα σωματικά υγρά (δηλαδή αίμα. ότι ο καπνιστής εισπνέει το 28% των προϊόντων του καπνού. την κοινωνία. Σύμφωνα με αναφορές της Αμερικανικής Υπηρεσίας Υγείας το κάπνισμα είναι η κύρια αιτία θανάτων από καρκίνο. την επιστημονική κοινότητα. Το 30% των θανάτων συνδέεται με το κάπνισμα πίπας. στο μητρικό γάλα ακόμη και σε έμβρυα. Επομένως το κάπνισμα αποτελεί μία σοβαρή χρόνια νόσο. την οικογένεια αλλά και από τον καθένα . Γι’ αυτό. αλλά και αυξημένα ποσοστά αιφνίδιων θανάτων. και αυτούς που δεν καπνίζουν αλλά υφίστανται τις συνέπειες της επιλογής αυτών που καπνίζουν.org http://iatronet. ούρα) των παιδιών.org/ http://www. Επίσης όταν ένας άνθρωπος εκτίθεται στον καπνό των άλλων. έχει μεγαλύτερη πιθανότητα να εμφανίσει καρκίνο των οργάνων του αναπνευστικού συστήματος. το 46% διασκορπίζεται στον αέρα και το εισπνέουν εκείνοι που δεν καπνίζουν. συχνότερα από άλλα παιδιά που δεν εκτίθενται σε καπνό τσιγάρου. ενώ το μεγαλύτερο μέρος. Σε τέτοιες περιπτώσεις μπορεί κανείς να συμμετέχει σε ειδικά προγράμματα διακοπής του καπνίσματος που περιλαμβάνουν την ενημέρωση των καπνιστών. νοητικές διαταραχές. Μόνο το 3% των καπνιστών καταφέρνει να διακόψει το κάπνισμα χωρίς βοήθεια. Από τα παραπάνω είναι φανερό. Ακόμη. αλλά και τσιγάρων.cancer. την υποστηρικτική ψυχολογική αγωγή και την κατάλληλη φαρμακευτική παρέμβαση. με διαταραχές ψυχοσωματικής ανάπτυξης. καθυστέρηση ομιλίας. Τα παιδιά που εκτίθενται σε καπνό εμφανίζουν λοιμώξεις του αναπνευστικού συστήματος.281-322 17-01-04 ✔ 22:50 ™ÂÏ›‰·301 Τσιγάρο και παθητικό κάπνισμα Σύμφωνα με επιστημονικές μελέτες έχει διαπιστωθεί. το υπόλοιπο 26% μένει μέσα στο φίλτρο. η επιστημονική κοινότητα και η Πολιτεία έχουν χρέος να προστατέψουν εκτός από τους καπνιστές. Οι γυναίκες που καπνίζουν έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να γεννήσουν βρέφη με μειωμένο βάρος. η οποία πρέπει να αντιμετωπιστεί από την Πολιτεία.gr Aπαντήσεις στις δραστηριότητες του τετραδίου εργασιών 301 . ότι ένα παιδί που ζει σε μία οικογένεια καπνιστών.

το παιδί τρέχει κοντά του να τον αγκαλιάσει. έχει το τσιγάρο στο στόμα και το σβήνει ύστερα από την προτροπή κάποιου από την παρέα προκειμένου να αρχίσει το παιχνίδι. Αυτός απαντά ότι απλώς έχει πονοκέφαλο. ✔ Για παιδιά 6-10 ετών: Τα παιδιά ιδίως στις μικρές ηλικίες είναι πολύ δεμένα με τους γονείς τους. καθώς . Ακολουθεί κοντινό πλάνο στην γυναίκα που χαμογελαστή ανοίγει τη τσάντα της και βγάζει ένα πακέτο τσιγάρα. τι έχει. ✔ 302 Για εγκύους Η ιστορία εκτυλίσσεται στο γραφείο ενός γιατρού. Αυτή η κατάσταση συνεχίζεται για αρκετές μέρες έως ότου κάποια στιγμή έρχεται στο σπίτι ο γιατρός για να εξετάσει τον πατέρα. Ο πατέρας επιστρέφει από τη δουλειά του. Η μητέρα που εκείνη την ώρα διαβάζει ένα βιβλίο. Η διαφήμιση θα πρέπει να αποτρέπει τη χρήση και την κατάχρηση εξαρτησιογόνων ουσιών. Η διάγνωση που γίνεται είναι για κάποια σοβαρή ασθένεια που οφείλεται στο κάπνισμα και πως αν δεν το σταματήσει αμέσως. Εκείνος ανταποκρίνεται. όπως ο αυτισμός. Στο τέλος εμφανίζεται το σύνθημα «Το κάπνισμα σκοτώνει» ✔ Για εφήβους Οι σκηνές θα διαδραματιστούν σε ένα ανοιχτό γήπεδο μπάσκετ. Εκείνη τη στιγμή πλησιάζει κοντά τους ένας γνωστός αθλητής του μπάσκετ όπου βοηθάει τον νεαρό να σηκωθεί και του λέει «Ο αθλητισμός σου δίνει ζωή. Το τηλεοπτικό πλάνο εκείνη τη στιγμή θα δείξει το παιδί που με έντρομο βλέμμα στέκεται ακούγοντας τον γιατρό. Το πλάνο ανοίγει και δείχνει τον γιατρό που της κάνει φιλική παρατήρηση να μην ανάψει το τσιγάρο. Μια παρέα νεαρών μέχρι 18 ετών μπαίνουν στο γήπεδο και είναι έτοιμοι να αρχίσουν το παιχνίδι. β) σε εφήβους. Η κάμερα γυρίζει και δείχνει το ζευγάρι που «λάμπει» από ευτυχία.281-322 17-01-04 Tετράδιο εργασιών 22:50 ™ÂÏ›‰·302 6η Δραστηριότητα: Αντι-διαφήμιση Να γράψετε ένα σενάριο μιας τηλεοπτικής διαφήμισης η οποία θα απευθύνεται σε κάποια από τις τρεις ακόλουθες ηλικιακές ομάδες: α) σε παιδιά 6-10 ετών. Η κάμερα θα γυρίσει και πάλι στον πατέρα του που είναι στο κρεβάτι και θα κλείσει με ένα γενικό πλάνο όπου θα συναντιούνται τα θλιμμένα βλέμματα πατέρα και παιδιού. Η πρώτη εικόνα είναι στο σπίτι. το τσιγάρο όμως μπορεί να στην πάρει». Ο γιατρός συνεχίζει και ενημερώνει το ζευγάρι για πιθανές συνέπειες που έχει το κάπνισμα κατά την εγκυμοσύνη αλλά και για το ίδιο το βρέφος. Καλό θα ήταν να χρησιμοποιηθεί μια συγκεκριμένη συνέπεια. Το παιδί τον ρωτάει με αγωνία. σηκώνει το βλέμμα της και κοιτάζει κάπως θλιμμένα τον σύζυγό της. η ζωή του κινδυνεύει. όμως δεν φαίνεται καλά. Το πλάνο αλλάζει και δείχνει τα παιδιά ιδρωμένα να έχουν σκύψει πάνω από τον καπνιστή φίλο τους που έχει πέσει κάτω μουσκεμένος από τον ιδρώτα και αναπνέει με δυσκολία. γ) σε μέλλουσες μητέρες. ο οποίος ανακοινώνει σε ένα ζευγάρι ότι η γυναίκα είναι έγκυος. Ένας από αυτούς.

• Στερητικά συμπτώματα (να εκδηλώνονται σωματικές αντιδράσεις μετά τη διακοπή). Κάποιος που έχει μεγάλο βάρος έχει περισσότερα σωματικά υγρά. Η ταχύτητα απορρόφησης της αλκοόλης εξαρτάται από το σωματικό βάρος. Η σκηνή αλλάζει και δείχνει το ζευγάρι να φεύγει από το ιατρείο και με μια χαρακτηριστική κίνηση να βγάζουν τα πακέτα με τα τσιγάρα τους και να τα πετούν σε ένα κάδο απορριμμάτων. θα έχουν τα ίδια συμπτώματα από την κατανάλωση του ποτού. Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας. Έτσι ένα πιο ελαφρύ άτομο επηρεάζεται περισσότερο απ’ ό. Αν δύο άτομα καταναλώσουν την ίδια ποσότητα συγκεκριμένου αλκοολούχου ποτού.τι ένα αντρικό. ενώ αυτός με το μικρότερο σωματικό βάρος θα έχει σοβαρότερα συμπτώματα. Επίσης μπορεί να επισημανθεί ότι το κάπνισμα στην εγκυμοσύνη κάνει και το έμβρυο ενεργητικό καπνιστή και μπορεί να του προκαλέσει καρκίνο στους πνεύμονες. Υπάρχει επίσης διαφορά και ανάμεσα στους άντρες και τις γυναίκες. καταναλώνοντας την ίδια ποσότητα αλκοολούχου ποτού. που ποικίλλει από πολύ μικρή μέχρι πολύ μεγάλη). Τα παρακάτω είναι κριτήρια για εθισμό στο αλκοόλ (δεν χρειάζεται να πληροί κανείς όλα τα κριτήρια): • Ανοχή • Ψυχολογική εξάρτηση (να έχεις επιθυμία για αλκοόλ. όπου κλιμακωτά θα «ζωγραφίζεται» η αγωνία τους. Το γυναικείο σώμα περιλαμβάνει κατά μέσο όρο λιγότερα υγρά ανά κιλό απ’ ό. Τότε εμφανίζεται το σύνθημα «Η ζωή συνεχίζεται»! Aπαντήσεις στις δραστηριότητες του τετραδίου εργασιών 7η Δραστηριότητα: Αλκοόλ και υγεία 1. απ’ ότι κάποιος που έχει μικρότερο βάρος. η κάμερα θα γυρνάει κατά διαστήματα στα πρόσωπα του ζευγαριού. • Χρήση αλκοόλ για τον περιορισμό των στερητικών συμπτωμάτων. Κατά τη διάρκεια της ενημέρωσης από τον γιατρό.τι ένα βαρύ άτομο που έχει πιει τον ίδιο αριθμό αλκοολούχων ποτών. έτσι αυτός που έχει μεγαλύτερο σωματικό βάρος θα έχει πιο ήπια συμπτώματα. 2. Για να μπορέσεις να προσδιορίσεις εάν κάποιος είναι εξαρτημένος ή εθισμένος στο αλκοόλ αυτό το άτομο πρέπει να πληροί συγκεκριμένα κριτήρια τα οποία έχουν καθοριστεί από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO). Να συζητήσετε μεταξύ σας σχετικά με τις συνέπειες του αλκοολισμού στην κοινωνία. • Αποτυχημένες προσπάθειες να ελέγξει τη χρήση του αλκοόλ. • Σπατάλη πολλού χρόνου που απαιτείται για τη λήψη αλκοόλ ή για την απαλ- 303 . αλλά ο ένας είναι πολύ πιο εύσωμος από τον άλλο.281-322 17-01-04 22:50 ™ÂÏ›‰·303 έχει αποδειχθεί ότι το 40% των παιδιών που πάσχουν από αυτή την ασθένεια οι μητέρες τους κάπνιζαν στην περίοδο της εγκυμοσύνης.

που έχουμε μετάδοση της νόσου στην περιοχή της Μεσογείου με εκατομμύρια θύματα. διαφωνίες με τα άτομα του στενού περιβάλλοντος. αφιερώνει λιγότερο χρόνο σε χόμπι. http://web4health. Να συζητήσετε τα ευρήματά σας στην τάξη. Να σκεφτείτε τι θα συνέβαινε αν κάτι παρόμοιο γινόταν στα χρόνια μας όπου οι αποστάσεις έχουν εκμηδενιστεί και τα ταξίδια στον κόσμο είναι πλέον πολύ εύκολη υπόθεση. Όταν οι πελάτες πάνε σε ένα θεραπευτικό κέντρο. Το EuropASI (Δείκτης Βαθμού Εξάρτησης) είναι ένα τεστ που χρησιμοποιείται από πολλά ιδρύματα για τον εντοπισμό προβλημάτων που σχετίζονται με την χρήση αλκοόλ. αν λάβουμε υπόψη μας ότι υπάρχει φαρμακευτική αντιμετώπιση της νόσου. σύμφωνα με τις πληροφορίες του ιστορικού Προκόπιου. η ανατολική λεγόμενη που προήλθε από την Μέση Ανατολή και . Μεταξύ των ετών 1347 και 1353 διαδόθηκε σε όλη την Ευρώπη νέα επιδημία πανούκλας. Το αποτέλεσμα ήταν να ακυρωθούν πολλά στρατιωτικά και πολιτικά σχέδια και να προκληθεί μεγάλη κρίση στο κράτος. Η βουβωνική πανώλη είναι μορφή της πανώλης (πανούκλας) που χαρακτηρίζεται από επώδυνη διόγκωση των βουβώνων. Να συλλέξετε στοιχεία για τις κοινωνικές. Όσον αφορά στις συνέπειες της βουβωνικής πανώλης από τότε που έχουμε αναφορές για την πρώτη της εμφάνιση θα μπορούσαμε να αναφέρουμε τα εξής: 1.281-322 17-01-04 Tετράδιο εργασιών • • • • 22:50 ™ÂÏ›‰·304 λαγή από τη επήρειά του. επί αυτοκράτορος Ιουστινιανού στο Βυζάντιο. Να συζητήσετε σχετικά στην τάξη. Λήψη αλκοόλ πιο συχνά και σε μεγαλύτερες δόσεις από ό. Θεωρείται ενδημική νόσος της Αφρικής. Συνεχίζει να πίνει αλκοόλ ακόμα κι αν γνωρίζει ότι του προκαλεί ζημιά. ασθένειες). Η πρώτη εξακριβωμένη αναφορά για την εμφάνιση της νόσου είναι μεταξύ των ετών 542-545 μ. το πρώτο πράγμα που θα ανακαλύψουν είναι η σοβαρότητα της εξάρτησης.info/el/answers/add-alcohol-dependence. παρόλο που οι αποστάσεις έχουν εκμηδενιστεί.τι σχεδίαζε. Ο βουβών.htm 8η Δραστηριότητα: Άνθρωπος και υγεία Α. Καταστροφικές συνέπειες από τη χρήση τόσο στο ίδιο το άτομο όσο και στο περιβάλλον του (προβλήματα στη δουλειά ή το σχολείο. του βουβώνος ή η βουβώνα είναι η πτυχή του δέρματος μεταξύ της ρίζας του μηρού και του υπογαστρίου. οικονομικές και θρησκευτικές αλλαγές που επέφερε η βουβωνική πανώλη. 304 2. Ονομάστηκε και «μαύρος θάνατος» από τα μαύρα σημάδια που εμφανίζονταν στο σώμα. της Ινδίας και της Κίνας. Άλλωστε τόσο ο Παγκόσμιος οργανισμός υγείας όσο και οι οργανισμοί εθνικής κλίμακας επαγρυπνούν και λαμβάνουν αποτελεσματικά μέτρα για την πρόληψη και τον περιορισμό της εξάπλωσης οποιασδήποτε λοιμώδους ασθένειας.Χ. Ο κίνδυνος πανδημίας σήμερα είναι σχετικά μικρός.

SARS : Είναι η Άτυπη πνευμονία τυπική επιδημία. κατέρρευσε το σύστημα του φεουδαρχισμού. ιστοσελίδα παγκόσμιου οργανισμού υγείας) και να συλλέξετε πληροφορίες για τον τρόπο με τον οποίο ο παγκόσμιος οργανισμός υγείας προσπάθησε να περιορίσει το SARS. έχασε ο κλήρος στην Ευρώπη την πολιτική δύναμη που είχε. που προκάλεσε την χρησιμοποίηση Οθωμανών. ✔ Αναδρομή Τον Φεβρουάριο του 2003 έκανε την εμφάνισή της η νέα απειλή του αιώνα μας. στους εμφυλίους πολέμους των Βυζαντινών με αποτέλεσμα αργότερα να δώσουν την δυνατότητα στους Οθωμανούς Τούρκους να βρίσκονται ανελλιπώς σε Ευρωπαϊκό έδαφος από το οποίο δεν απεχώρησαν ποτέ από τότε. διότι επεκράτησαν νέες δυνάμεις στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή.281-322 17-01-04 22:50 ™ÂÏ›‰·305 αποδεκάτισε τον μισό σχεδόν Ευρωπαϊκό πληθυσμό και το ένα τρίτο του παγκόσμιου πληθυσμού και άλλαξε κυριολεκτικά την πολιτική και την κοινωνική ζωή. Να συγκρίνετε την περίπτωση που αναφέρεται στο κείμενο με τα περιστατικά άτυπης πνευμονίας άγνωστης αιτιολογίας (SARS) που εμφανίστηκαν το 2003 και τα οποία προκάλεσαν φόβους για την εξάπλωση της ασθένειας στον κόσμο. όπως η Γαλλία και η Αγγλία. Το πρώτο κρούσμα της ασθένειας. παραμένοντας στην Ευρώπη με ενδημική μορφή. Για παράδειγμα. που στην Αγγλία πέθανε το 58% του πληθυσμού και στην Προβηγκία το 75%. μέσω Χονγκ Κονγκ. ενώ εναλλασσόταν με επιδημίες ευλογιάς. ήταν η εικόνα που μονοπώλησε τις οθόνες και τα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων. Να ανατρέξετε σε πηγές στο διαδίκτυο (βλ. οι ταξικές σχέσεις μεταβλήθηκαν. ενώ παρήκμασε η Ισπανία που είχε αποδεκατιστεί από την πανούκλα.000 περιστατικά και 700 θάνατοι από την ασθένεια. Τελικά με την μείωση του πληθυσμού και την αύξηση των γενετικά ανοσοποιημένων ατόμων η εξάπλωση της πανούκλας μειώθηκε και σε διάρκεια 50 χρόνων εξαντλήθηκε η καταστροφική της φάση. Μία συνέπεια που κόστισε στο Βυζάντιο ήταν η λειψανδρία. κατά τον Τριακονταετή πόλεμο στην Ευρώπη με αποτέλεσμα καθοριστικό. σαν στρατιώτες. επειδή η εξάπλωσή της ήταν ταχύτατη (3χλμ. 305 . Aπαντήσεις στις δραστηριότητες του τετραδίου εργασιών Β. άλλοι πλούτισαν πολύ και άλλοι έχασαν τα πάντα. παρουσιάστηκε σε έναν επιχειρηματία που ταξίδευε ανυποψίαστος από την Kίνα στο Βιετνάμ. Τέλος να συζητήσετε για τις κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις που επέφερε αυτή η ασθένεια. που μέσα σε μερικούς μήνες ανατάραξε κυριολεκτικά όλο τον κόσμο. Μία νέα έκρηξή της παρουσιάσθηκε τον 17ο αι. η αξία της γης έπεσε. την άνοιξη του 2003. Μέχρι τον Ιούνιο του 2003 είχαν καταγραφεί περίπου 8. Μάτια γεμάτα αγωνία και πρόσωπα πίσω από μάσκες. γενικά «ο μαύρος θάνατος» ήταν μια καμπή για τον Δυτικό πολιτισμό.την ώρα) τα επίπεδα θνησιμότητας ήταν πολύ υψηλά σε σημείο. Επίσης σταμάτησε το εμπόριο.

ως τότε. οι εργαζόμενοι σε ξενοδοχεία και γενικά άνθρωποι που λόγω του επαγγέλματός τους 306 . καθώς και στον πρώτο ιατρό που ήρθε σε επαφή μαζί του. όπου διέμενε. η ασθένεια είχε μεταδοθεί σε ενοίκους του ξενοδοχείου. Ευρώπη. Όσο για τις μάσκες που χρησιμοποιήθηκαν ευρύτατα από όλους ανεξαιρέτως. ενώ οι εθνικές οικονομίες των χωρών που αντιμετώπισαν την πιθανότητα εξάπλωσης της νόσου.«Prima vista” όπως λέγεται στη μουσικολογική ορολογία! ✔ Ο Πανικός Ενώ τα κρούσματα πλήθαιναν και μέσα σε 6 εβδομάδες είχαν μολυνθεί χιλιάδες άνθρωποι σε Ασία. Για να μολυνθεί κάποιος έπρεπε να έρθει σε άμεση επαφή με κάποιον που είχε ήδη τα συμπτώματα της νόσου. εξελίσσονται σε μιας βαριάς μορφής πνευμονία και μπορεί να οδηγήσουν στο θάνατο. ο οποίος μολύνθηκε και πέθανε μετά από μερικές εβδομάδες. Τα συμπτώματα της νόσου. ✔ Η Άγνοια Ο φόβος του άγνωστου ήταν αυτό που σηματοδότησε εκείνες τις ημέρες τον πανικό. που ουσιαστικά κανείς. Το χειρότερο όμως ήταν ότι δεν υπήρχε καμία πρόβλεψη για τον μέλλον της νέας ασθένειας. επηρεάστηκαν αρνητικά. Πολλά σχολεία έκλεισαν. τουλάχιστον 5. Αν σκεφτεί κανείς ότι το Χονγκ Κονγκ με πληθυσμό 6. Αυστραλία. που αρχικά θυμίζουν ένα απλό κρυολόγημα. κανείς δεν μπορούσε να εκτιμήσει τον βαθμό επικινδυνότητας και να εισηγηθεί αν τελικά θα έπαιρνε διαστάσεις παγκόσμιας επιδημίας.000 άτομα την ημέρα. ήταν περιττές.000 κρούσματα. ούτε πως μεταδίδεται. Ήταν πραγματικά μία εξέταση σε άγνωστο θέμα για όλους τους επιστήμονες. συμπεραίνει ότι για να έρθει κάποιος υγιής σε επαφή με ένα μολυσμένο άτομο έπρεπε να συναναστρέφεται άμεσα. ο μαραθώνιος για την ταυτοποίηση του αιτίου που την προκαλούσε συνεχιζόταν. σε ορισμένες περιοχές. ήταν μεν ένα μέτρο πρόληψης. όπως υποστηρίζουν Βρετανοί επιστήμονες του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Επομένως υπήρχαν ορισμένες ομάδες που επιβαλλόταν να φορούν μάσκες κι αυτές ήταν το προσωπικό των νοσοκομείων – που ήταν και η ομάδα υψηλού κινδύνου.5 εκατομμύρια είχε 2.281-322 17-01-04 Tετράδιο εργασιών 22:50 ™ÂÏ›‰·306 Πριν ακόμη διαγνωστεί και ταυτοποιηθεί η αιτία του θανάτου του. σε πολλές περιπτώσεις. όμως. Βόρεια και Νότια Αμερική. Ποιος θα μπορούσε άλλωστε να τους παραδώσει μαθήματα βιο-οικονομίας . δεν γνώριζε τι την προκαλεί. γιατί έρχονταν σε άμεση επαφή με τους ασθενείς -. οι οδηγοί ταξί. Το θετικό ήταν ότι υπήρχε η σχετική ετοιμότητα στα συστήματα υγείας των χωρών και έτσι παρά την άγνωστη – ως εκείνη την στιγμή – ταυτότητά του εξαπλώθηκε σε περιορισμένο βαθμό. Η ραγδαία αύξηση των κρουσμάτων στο Χονγκ Κονγκ έδειξε την αυξημένη μεταδοτικότητα αυτής της νέας ασθένειας.

Παρόμοια συμπεριφορά παρουσιάζει και ο ιός του ΑΙDS. μια εικόνα λέει χίλιες λέξεις… ✔ Aπαντήσεις στις δραστηριότητες του τετραδίου εργασιών Η Ανακάλυψη Παρ’ όλα αυτά. 307 . με τα μέχρι τώρα δεδομένα. Πάντως. δεν είναι η πρώτη φορά που συναντάται αυτή η ετερογένεια στους ιούς. και στα στάδια της ασθένειας. όπως είναι γνωστό. Δηλαδή κάποιοι από τους ασθενείς παρουσιάζονται να είναι “πιο ικανοί” να μεταδώσουν την ασθένεια απ’ ό. Δηλαδή κάποιοι ασθενείς τείνουν να τον μεταδίδουν περισσότερο. μεταξύ άλλων.τι φαίνεται. αφού αυτά έχουν στεγνώσει. Αυτοί. Όμως ο ιός παρουσιάζει ανθεκτικότητα και επιζεί στα χέρια. Σύμφωνα με τα ως τώρα δεδομένα οι ιοί που ανήκαν σ’ αυτήν την οικογένεια σχετιζόταν με ήπιες ασθένειες. Όμως στην περίπτωση του SARS δεν είναι γνωστό πόσες ημέρες πριν την εμφάνιση συμπτωμάτων και πόσες μετά την ανάρρωση είναι δυνατόν να μεταδοθεί η νόσος. στα χαρτομάντιλα ή σε επιφάνειες που υπάρχουν σταγονίδια του ασθενή για 6 ώρες. αυτό απορρίφθηκε και αργότερα αποδείχθηκε ότι ήταν ένας κορονοϊός. Πολλές είναι οι έρευνες που στρέφονται και προς αυτήν την κατεύθυνση. Αν και αρχικά διατυπώθηκε ότι ο ιός ανήκε στην ίδια οικογένεια με αυτόν της ιλαράς. είναι δυνατό να δημιουργεί την εικόνα της επιδημίας και να εξηγεί κατά κάποιο τρόπο την μέχρι τώρα εξάπλωση του ιού. είναι πιθανόν να αυξάνουν τον ρυθμό της μετάδοσης ενός ιού. Η μετάδοσή του μέσω του αέρα είναι πιθανή σε μερικές περιπτώσεις. αυτή η περίπτωση αποτέλεσε την γρηγορότερη ταυτοποίηση νέου οργανισμού στην ιστορία των βιοεπιστημών. ✔ Η Ιδιομορφία Όμως από ό. Στον κορονοϊό δεν έχουμε παρατηρήσει το ύπουλο στάδιο του φορέα. ενώ επιβιώνει για ακόμη 3 ώρες. έπαιξε σημαντικό ρόλο στην δημιουργία πανικού σε παγκόσμια κλίμακα. Όπως ήταν επόμενο το θέαμα των απεγνωσμένων ανθρώπων που φορούσαν τις μάσκες συνεχώς. δηλαδή να φέρει κάποιος το ιό. δεν έχουν την ίδια δυνατότητα όλοι οι ασθενείς να μεταδώσουν τον ιό. Τον Μάρτιο – μόλις ένα μήνα μετά το πρώτο κρούσμα – διαπιστώθηκε ότι ένας ιός ήταν υπεύθυνος για όλη αυτήν την αναστάτωση. Ο ιός του SARS φαίνεται να διαφοροποιείται από τον ιό του ΑIDS. ✔ Τρόπος μετάδοσης Η μετάδοσή του γίνεται από τα σταγονίδια του βήχα ή του φτερνίσματος κάποιου που νοσεί.τι οι υπόλοιποι. να τον μεταδίδει και να μην νοσεί.281-322 17-01-04 22:50 ™ÂÏ›‰·307 έπρεπε να έρθουν σε επαφή με πολύ κόσμο. Έτσι αυτό το φαινόμενο της ετερογένειας της μετάδοσης. αφού. που δεν είναι απαραίτητα πολύ επικίνδυνος. Ο ιός του Σαρς είναι ο πρώτος κορονοϊός που ευθύνεται μια τόσο σοβαρή ασθένεια στον άνθρωπο. δηλαδή ιός που ανήκει στην οικογένεια των Coronaviridae. όπως συμβαίνει με τον ΗΙV.

μυϊκοί πόνοι. προσέχοντας την διατροφή μας. το ποσοστό θνησιμότητας σε άτομα ηλικίας κάτω των 24 ετών είναι λιγότερο του 1%. Παράλληλα είναι σημαντικό να φροντίζουμε την υγεία μας γενικότερα. η καθαριότητα των χεριών και η αποφυγή να έρθουν σε επαφή τα χέρια με το στόμα. τα μάτια και την μύτη είναι η ασφαλέστερη πρόληψη. καθώς η σωματική αδυναμία μπορεί να μας καταστήσει ευάλωτους σε πιθανή έκθεσή μας στον ιό. Σπανιότερα εμφανίζονται ρινικός κατάρρους. ζαλάδα. με τον συντονισμό του Παγκό- . Μέτρα προστασίας του πληθυσμού Σε όλον τον κόσμο οι φορείς δημόσιας υγείας. σε άτομα 25-45 ετών είναι περίπου 6%. Σύμφωνα με στοιχεία του παγκόσμιου οργανισμού υγείας. ακόμη και η χρήση απολυμαντικού μέσου ή και χλωρίνης ενδείκνυται σε τέτοιες περιπτώσεις. σε άτομα άνω των 65 ετών. Εκτός απ’ αυτό είναι σημαντικό να θυμόμαστε και να εφαρμόζουμε με προσοχή και τυπικότητα τους κανόνες προσωπικής υγιεινής. ✔ Ο Sars δεν προτιμά τα παιδιά Σύμφωνα με τις πρόσφατες μελέτες τα παιδιά δεν διατρέχουν τόσο μεγάλο κίνδυνο από τον ιό του Sars . αλλά και αποφεύγοντας την υπερβολική σωματική καταπόνηση. ρίγη. δύσπνοια. Παράλληλα εμφανίζονται βήχας. Εάν παρ’ όλα αυτά παρατηρήσουμε συμπτώματα που μας φαίνονται ασυνήθιστα ή ύποπτα. ενώ αυξάνεται κατά πολύ (50%). ναυτία και διάρροια. Όσο κοινότυπο κι αν φαίνεται. ✔ Η Πρόληψη • Είναι προφανές ότι ελλείψει αποτελεσματικής θεραπείας ή εμβολίου η προ• • • στασία έναντι του ιού έγκειται στην έγκαιρη διάγνωσή του και στην κατάλληλη αντιμετώπιση των πιθανών περιστατικών. Η καθαριότητα των κοινόχρηστων χώρων.0 C). βραχνάδα στη φωνή. καθώς στα περιστατικά των παιδιών δεν έχουν αναφερθεί σοβαρές επιπλοκές ή βαριά συμπτώματα. Ανάλογη προσοχή χρειάζεται και στην εφαρμογή των κανόνων δημόσιας υγιεινής. • Επίσης είναι προτιμότερο να αποφεύγεται ο συνωστισμός σε πολυσύχνα• • ✔ 308 στους χώρους ή σε χώρους που υπάρχει αμφιβολία τήρησης των κανόνων δημόσιας υγιεινής. μπορούμε να συμβουλευτούμε τον ιατρό μας. πονοκέφαλος. ✔ Η θνησιμότητα Η πιθανότητα άμεσου θανάτου από τον ιό του Sars κυμαίνεται ανάλογα με την ηλικιακή ομάδα που ανήκει κανείς.281-322 17-01-04 Tετράδιο εργασιών 22:50 ™ÂÏ›‰·308 ✔ Τα συμπτώματα Ως πιο χαρακτηριστικό σύμπτωμα θεωρείται ο υψηλός πυρετός (πάνω από 38. σε ηλικίες 45 – 64 είναι 15%.

Συστήθηκε η αποφυγή των μη απαραίτητων ταξιδιών στις εστίες της επιδημίας και εκδόθηκαν ταξιδιωτικές οδηγίες. Φερεκύδου. Ίσως για να δώσει ένα μήνυμα.keel. Ελ. σε κακή διατροφή β. δεν σημαίνει ότι πρέπει να εφησυχάσουμε. Το αν θα εξαπλωθεί σε άλλες περιοχές και πότε.int/sars/en). παραμένει αδιευκρίνιστο.org.keel. Σε ορισμένες από αυτές έκλεισαν τα σχολεία και αναβλήθηκαν οι μαζικές συγκεντρώσεις για την αποφυγή της διάδοσης της επιδημίας.org. πιάνοντάς τες ουσιαστικά απροετοίμαστες. αλλά και οι εμπορικές σχέσεις. Να ανατρέξετε σε πηγές και να συλλέξετε πληροφορίες σχετικά με ασθένειες που μπορεί να οφείλονται: α. όσοι ταξίδευαν από εκείνες τις περιοχές προς άλλους προορισμούς έπρεπε να ελέγχονται για να επιβεβαιωθεί ότι δεν νοσούν. η Σιγκαπούρη και στον Καναδά έκλεισαν δημόσιοι χώροι και μπήκαν σε καραντίνα όσοι είχαν έρθει σε στενή επαφή με ασθενείς. με σύσταση του ΠΟΥ. βρίσκονταν σε εγρήγορση για την επιδημιολογική επιτήρηση της αρρώστιας αυτής. αλλά και την αποτελεσματική του θεραπεία. Τα ερωτήματα για την προέλευσή του. ακόμη και τις πιο μικροσκοπικές. παραμένουν ως σήμερα αναπάντητα. ✔ Η Ετοιμότητα Πάντως. Περισσότερες πληροφορίες: www. τη διερεύνηση της αιτιολογίας της και τη διαμόρφωση των απαραίτητων οδηγιών για την προστασία του πληθυσμού. Περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να βρείτε από το ΚΕΕΛ (www. Η καθημερινή ζωή επηρεάστηκε στις περιοχές αυτές λόγω της επιδημίας. όταν τα νοσοκομεία ήταν υπερφορτωμένα. Οι οικονομικές επιπτώσεις για τις χώρες αυτές ήταν μεγάλες γιατί μειώθηκε δραματικά ο τουρισμός. Εφημερίδα «Βραδυνή» 25 Ιουνίου 2003. σε όλες τις εκφάνσεις της.who.281-322 17-01-04 22:50 ™ÂÏ›‰·309 σμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ). σε κατανάλωση αλκοόλ 309 . Στις περιοχές που ήταν εστίες της επιδημίας όπως Χονγκ-Κονγκ. το ότι δεν υπάρχει λόγος πανικού. Είναι ακόμη πάρα πολλά στοιχεία για αυτόν τον ιό που παραμένουν άγνωστα. οι ασθενείς με τα ύποπτα συμπτώματα υποχρεώνονταν σε περιορισμό κινήσεων και.gr) ή Aπαντήσεις στις δραστηριότητες του τετραδίου εργασιών τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (www. σε καθιστική ζωή γ. Όμως είναι πραγματικά οξύμωρο ότι η ξαφνική εμφάνιση και διάδοση του ιού του Σαρς.gr 2. Σε ορισμένες περιπτώσεις. και ξενοδοχεία. συνέβη στην εποχή της αλματώδους εξέλιξης των βιοεπιστημών. μονάδες υγείας. αλλά και οδηγίες για λήψη μέτρων και ταχύτατη αντιμετώπιση σε νοσοκομεία. Να υπενθυμίσει το πεπερασμένο των ανθρώπινων δυνατοτήτων και να τονίσει το πόσο απρόβλεπτη και ανατρεπτική μπορεί να είναι η ζωή.

η υπολειτουργία των γεννητικών αδένων ή οι διαταραχές των επινεφριδίων. όταν αυτό κρίνεται απαραίτητο από τον ειδικό ιατρό. ανωμαλίες στον έμμηνο κύκλο. Αρχικά γίνονται όλες οι απαραίτητες εξετάσεις για να διαπιστωθεί εάν υπάρχει κάποια ενδογενής αιτία που προκαλεί ή επιτείνει το πρόβλημα. Η φυσική άσκηση σε οποιαδήποτε μορφή είναι απαραίτητη. ο σακχαρώδης διαβήτης. σημαντικό ρόλο παίζει στην εμφάνιση ή όχι της παχυσαρκίας και ο γενετικός παράγοντας. στον τοκετό. Η παχυσαρκία στην παιδική ηλικία είναι ένα φαινόμενο που τελευταία έχει πάρει μεγάλες διαστάσεις. όπως είναι το άγχος. Ακόμη οι ενήλικες που ασκούνται σπανίως. Στα εξωγενή αίτια περιλαμβάνονται η κακή διατροφή. η υπέρταση. ο διαβήτης κ. να προσπαθήσει να το χάσει έγκαιρα. αποφασίζεται η σωστή και ισορροπημένη διατροφή που θα πρέπει να ακολουθεί το πα