Σάββας Ε.

Τσιλένης

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΕΙΣΟΔΙΩΝ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ
ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΣΤΑΥΡΟΔΡΟΜΙΟΥ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ

Γενικό ιστορικό περίγραμμα
Το κτιριακό συγκρότημα που αποτελεί την έδρα της Κοινότητας Σταυροδρομίου, της μεγαλύτερης πληθυσμιακά σήμερα περιοχής στην Πόλη από την
άποψη των Ελληνορθοδόξων κατοίκων της, χωροθετείται μεταξύ της Μεγάλης Οδού του Πέρα (σημερινής Ιστικλάλ Τζαντεσί, της Ανεξαρτησίας) και της
λεωφόρου Μεσρουτιγέτ1 και είναι νοτιοανατολικά του Αγγλικού Προξενείου
και του δρόμου που ονομαζόταν παλαιότερα των Μνηματακίων, λόγω της
ύπαρξης μουσουλμανικού νεκροταφείου. Με τη σημερινή λεωφόρο Ιστικλάλ
συνδέεται με ένα μικρό αδιέξοδο που φέρει την ονομασία Εμίρ Νεβρούζ. Ο
Σκαρλάτος Βυζάντιος (1862) στο έργο του Κωνσταντινούπολις, τ. Βʹ, σ. 70,
αφιερώνει μόνο μια πρόταση στο τμήμα για το «Σταυροδρόμιον», όπου προσδιορίζει τη θέση του δίπλα από τον ομώνυμο ναό των Αρμενοκαθολικών: «…
Παρέκει δε ολίγον, η εκκλησία των Ορθοδόξων, τιμωμένη επ’ ονόματι των Εισοδίων της Θεοτόκου…», ενώ δεν υπάρχει καμία ένδειξη στον τοπογραφικό
χάρτη του 1850, που συνοδεύει τον Αʹ τόμο του έργου (Εικ. 1).
Ο ναός κτίσθηκε σταδιακά μεταξύ των οικοπέδων τεσσάρων ομογενών
πριν από δύο περίπου εκατονταετίες, όπως διαβάζουμε στον πανηγυρικό
λόγο που εκφώνησε ο Αρχιμανδρίτης Δημήτριος Γεωργιάδης για την Εκατονταετηρίδα του Ναού το 1904: «… ως γήπεδον κατάλληλον εθεωρήθη ο
τόπος ούτος, ως τε κεντρικός και ως περιτοιχιζόμενος υπό των οικιών τεσσάρων εγκρίτων ορθοδόξων, του Αποστόλου Παππά (νυν δίοδος ΧατζόπουΓια την Πόπη που μας έμαθε να αγαπούμε την Πόλη, τις αγαπήσαμε για πάντα.
1 Μεσρουτιγέτ [=συνταγματική Μοναρχία], αντικατέστησε το παλαιότερο τοπωνύμιο
Τεπέμπασι [=κορυφή του λόφου]. Η ονομασία του δρόμου προήλθε από τις διαδηλώσεις που έγιναν στο δρόμο αυτό το 1908 για την καθιέρωση της συνταγματικής αλλαγής.

443

Σ ΑΒΒΑ Σ Ε . Τ ΣΙΛΕΝΗ Σ

Εικ. 1. «Xάρτης τοπογραφικός της Κωνσταντινουπόλεως και των περί αυτήν, μεταφρασθείς
και προσαυξηθείς υπό Σκαρλάτου Δ. του Βυζαντίου εκ των υπό των κκ. Κάουφφερ, Σσεβαλιέρ,
Βαρβιέ-δε-Βοκάζ και Χάμμερ προεκδεδομένων και χαλκογραφηθείς εν Παρισίοις τω 1850
υπό Α. Φ. Λεμαίτρου» (απόσπασμα), όπου σημειώνεται με κύκλο η θέση του οικοπέδου του
ναού των Εισοδίων της Παναγίας.

λου), Αλεξάνδρου Μαύρου, Δημητρίου Σχινά και Δ. Χαβιαρά».2 Βρίσκεται στο
κέντρο μιας εσωτερικής αυλής που περικλείεται από διώροφα και τριώροφα
κτίρια, έχει δύο περάσματα από στοές και μία κυρία είσοδο με κλίμακα στο
προαναφερθέν αδιέξοδο. Η όλη οργάνωση του χώρου, κοινή σε πολλές εκκλησιές της Πόλης, διαφέρει ως προς την προσβασιμότητα σε διαφορετικής
2 Δ. Γεωργιάδης, Aρχιμανδρίτης, Λόγος Πανηγυρικός επί τη εκατονταετηρίδι του εν Πέραν Ιερού Ναού των Εισοδίων, 1804-1904, Λειψία 21.11.1904. Το Πατριαρχείο έδωσε την
άδεια ανέγερσης ναού στους κατοίκους της περιοχής που παλαιότερα εκκλησιάζονταν
στην Παναγιά Καφατιανή του Γαλατά, με το σιγίλλιο του Καλλινίκου Εʹ το 1804. Βλ.
Αθανάσιος Παπάς [Μητροπολίτης Ηλιουπόλεως και Θείρων], «Περί του ιερού ναού
της Θεοτόκου Σταυροδρομίου και της διακοσμήσεώς του», Η Κινστέρνα, περιοδικό λόγου και τέχνης, τχ. 9, Ιούνιος 2006, σ. 21-59.

444

Καταγόταν από τη Μυτιλήνη. Εταιρεία Μελέτης της καθ’ ημάς Ανατολής. 3. Σ. στην καλά προστατευμένη αυλή. Τετράδια Εργασίας. Γεωργιάδης. σ. Αλεξόπουλος. Κωνσταντι- 445 . γιος του ηγεμόνα της Μολδαβίας Κωνσταντίνου Μουρούζη. ΙΖʹ. σ. την οδό Μεσρουτιγέτ και τον περίβολο της εκκλησίας. βλ. Η δίοδος που διατηρείται σήμερα. Τα κτίρια που περιβάλλουν τη στοά κτίσθηκαν περίπου το 1850 και ανοικοδομήθηκαν ξανά μετά την πυρκαγιά του 1870. με την ονομασία Passage Hazzopulo. Τσιλένης. 199. του «Εφορείου». Απόστολος Παπάς. Τρίτη επιστημονική ημερίδα: Ρωμιοί στην υπηρεσία της Υψηλής Πύλης. 12. «Ο ναός του Αγίου Μηνά στη Θεσσαλονίκη. Νέος τύπος εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής». σ. Ανοικοδόμησε «το πυρποληθέν Νοσοκομείον ημών» (Βαλουκλή) ενώ εργάσθηκε πρόθυμα για διάφορους ναούς και σχολεία και υποστήριζε «ποικιλαχώς τους αδικουμένους». και εκτελέστηκε άνανδρα στη Σούμλα. «Οι Ρωμιοί αρχιτέκτονες παρά τη Υψηλή Πύλη». η οποία φθάνει στο ψηλότερο επίπεδο του περιβάλλοντος χώρου του ναού. Πρακτικά. Μηνά. και από ένα σιδηρόφρακτο άνοιγμα φθάνει κανείς κάτω από τον πρώτο όροφο του Επιτροπικού.χ. εκδ. 4 Ο Δημήτριος Μουρούζης (1768-1812). Λόγος Πανηγυρικός. 5 Για βιογραφικά στοιχεία του Χατζή Κομνηνού βλ. όπως φαίνεται και στους επόμενους χάρτες (Εικ. Ο ναός κτίσθηκε με φερμάνι της 22ας Ιουνίου 1804 του σουλτάνου Σελίμ Γʹ. που έχει και τυπολογικές ομοιότητες. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Αθήνα. σ. 3). Διαπραγματεύτηκε τη σύναψη συμφωνίας ειρήνης μετά τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο. ΚΝΕ/ΕΙΕ. προκαλώντας την αντιπάθεια του Γάλλου πρεσβευτή Σεβαστιάνι. Εορτολόγιον Κωνσταντινουπολίτου προσκυνητού [παράρτημα «Εκκλησιαστικής Αλήθειας»]. Δημήτριος Σχινάς και Δημήτριος Ράλλης. καθώς και το σχετικό λήμμα του Θ. Για τον Δ. διορίσθηκε το 1808 Μέγας Διερμηνεύς. Florin Marinescu. στον Άγ. θυμίζοντας μοναστηριακό συγκρότημα. Ο ίδιος είχε συμβάλει στην επανίδρυση της Μεγάλης του Γένους Σχολής στο Κουρούτσεσμε [= Ξηροκρήνη] του Βοσπόρου. 1989. τ. και οι πρώτοι επίτροποι ήταν οι Αλέξ. Γεδεών. 425. Με υπαίθρια κλίμακα. 2. Στέγαζαν στο ισόγειο καταστήματα γυναικείας ένδυσης και στους ορόφους εργαστήρια ραπτικής. σ. Αθήνα 2002. αποτελεί υπαίθριο βοτσαλωτό πέρασμα ανάμεσα στον Ίσιο Δρόμο (τη Μεγάλη οδό του Πέρα). ο οποίος είχε ανακαι3 Παρόμοια διάταξη συναντούμε και σε εκκλησίες στη Θεσσαλονίκη. δηλαδή πρίγκιπας. αρ.ΙΕΡ ΟΣ ΝΑΟΣ ΕΙ ΣΟΔΙΩΝ ΤΗ Σ ΠΑ ΝΑΓΙΑ Σ ΣΤΟ ΣΤΑΥΡ ΟΔΡ ΟΜΙ κατεύθυνσης δρόμους. Σύμφωνα με τον Μ. Μαρία Καμπούρη-Βαμβούκου.4 ο επονομαζόμενος «Βεηζαδές». Για την ανοικοδόμηση του ναού μεσολάβησε ο μεγάλος Διερμηνέας της Υψη­λής Πύλης Δημήτριος Μουρούζης. 13-31. τ. Ο αρχιτέκτων του ήταν ο Χατζή Κομνηνός5 κάλφας. Βελλιανίτη στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια. Μέχρι την αρχή του 20ού αιώνα δεν είχε διαμορφωθεί η περιοχή γύρω από το ναό. ΕΜΠ. Αθήνα 1987. 13. Μουρούζη βλ. που τον κατηγόρησε στην Πύλη. κατοικούσε στο Μέγα Ρεύμα του Βοσπόρου και ήταν βασιλικός αρχιτέκτονας του Ναυστάθμου. 62-69. στον τότε υπουργό εξωτερικών Ιζζέτ εφένδη. όπως π.3 Στη βορειοανατολική του πλευρά συνορεύει με τη στοά Χατζόπουλου. Étude généalogique sur la famille Mourouzi. 1931.

όταν ακόμα δεν είχε διαμορφωθεί η πυκνή δόμηση· στη βόρεια πλευρά του ναού διακρίνεται η στοά Χατζόπουλου. 2. Κυριαζής. Βλ. Επιγραφή στην δυτική όψη επιβεβαιώνει τα παραπάνω: Μνήσθητι Κύριε τῶν | Πρωτομαϊστόρων | Καλφάδων Κο-|μνηνῶν Τριανταφίλου | Πρε… Ἀγγελῆ Λαζάρου Κτιτόρου. Απόσπασμα χάρτη του Ηuber του 1905. Ο Κομνηνός δολοφονήθηκε κατά την Επανάσταση. 425-426. ο πρωτομάρτυρας Έλληνας τεχνικός και ο αναστηλωτής της μεγάλης εκκλησίας της Αναστάσεως στα Ιεροσόλυμα (1770-1821)». 29. Στανμπούλ 1949. στις 24 Απριλίου 1821. σ. Λόγος Πανηγυρικός. «Κομνηνός Κάλφας. 203. 14 (1863-1864). 322-323. νίσει το 1793 το ναό της Ζωοδόχου Πηγής Βαλουκλή. 446 . Γεωργιάδης (Λόγος Πανηγυρικός. σχετικά Τ. σ. 31-32. το όνομά του αναφέρεται στην ανέγερση του δεύτερου ναού του Μεγάλου Ρεύματος. τη μεγάλη σιδερένια πόρτα. σύμφωνα με δημοσίευμα στο περιοδικό Πανδώρα. η εκκλησία σημειώνεται με ένα σταυρό· στη βορειοανατολική πλευρά διακρίνεται ένας κήπος με δένδρα. δυο σιδηρά μανουάλια αλλά και την αγία Τράπεζα. σ. Μνεία των προ εμού. των Παμμεγίστων Ταξιαρχών. 14) γράφει ότι «το 1816. Αργότερα ανοικοδόμησε το ναό της Αναστάσεως Ιεροσολύμων μεταξύ 1809-1811. 213-226. Ο Δ. κατά το 1799. σ. Αθήνα 1936. 1800-1863-1912. 6 νούπολη 1904.Σ ΑΒΒΑ Σ Ε . σ. σ. Αθήνα 1976. σ. O χάρτης είναι τοποθετημένος με τον βορρά προς τα κάτω και δεν είναι ακριβείας. Γεδεών. «Επιγραφαί σωζόμεναι εν τω Ναώ». 6 Βλ. αναφέρει ότι δώρισε για την ανέγερση του ναού των Ταξιαρχών 75 γρόσια (πάνω από 100 χρυσά φράγκα). Πρώτοι Έλληνες Τεχνικοί Επιστήμονες περιόδου Απελευθέρωσης. Τ ΣΙΛΕΝΗ Σ Εικ. επίσης Μητροπολίτου Ηλιουπόλεως Γενναδίου. Γεωργιάδης. επεσκεύασε τον πυρποληθέντα Άγιον Τάφον». Ο Μ. Ιστορία του Μεγάλου Ρεύματος (Αρναουτκιόγι). μαζί με τον αρχιτέκτονα Ιωάννη· βλ.

14. 3. άλλοι ύδωρ και άλλοι οίνον τω πηλώ επέχεον. σ. 8 Βλ. Επίσης γράφεται ότι επειδή στον συγκεκριμένο χώρο δεν υπήρχε παλαιότερα ναός.ΙΕΡ ΟΣ ΝΑΟΣ ΕΙ ΣΟΔΙΩΝ ΤΗ Σ ΠΑ ΝΑΓΙΑ Σ ΣΤΟ ΣΤΑΥΡ ΟΔΡ ΟΜΙ Εικ. 447 . Baedeker. Κομνηνού». μονόκλιτος. σ. O δρόμος εμπρός από την Αγγλική Πρεσβεία ονομαζόταν παλαιότερα Τεπέμπασι (Μεσρουτιγέτ) και αποτελούσε τη συνέχεια της οδού Μνηματακίων (Μεζαρλίκ σοκάκ. Σύμφωνα με παράδοση. αρ. και έτσι νομιμοποιήθηκε η ανέγερσή του. για να καβγαδίσουν και όταν ρωτήθηκαν για τη θέση του επεισοδίου απάντησαν «…πλησίον της ρωμαίικης εκκλησίας…». 278. Αθήνα 2002 [κείμενο της Έρσης Βατού]. 3. άλλοι έφεραν λίθους. Κωνσταντινούπολη και Μαρμαράς.7 το πρώτο κτίσμα ανοικοδομήθηκε μέσα σε μια νύχτα με πάνδημη συμμετοχή των ενοριτών. Γεωργιάδης. χωρίς διάκοσμο και εγκαινιάσθηκε στις 18 Σεπτεμβρίου 1804 από τον Πατριάρχη Καλλίνικο Εʹ. ο Μουρούζης πλήρωσε δυο Τούρκους. σύμφωνα με την κτιτορική επιγραφή της θύρας του κυρίως ναού (Εικ. λογάδες και αστοί. των εκδόσεων Infoγνώμων. 1914. παλαιότερα Καμπριστάν). συμβολίζοντες ευσεβοφρόνως την ανάμιξιν του ιδίου αίματος υπό την οδηγίαν του διασήμου και παγκοσμίου φήμης απολαυόντος αρχιτέκτονος Χ. Απόσπασμα από χάρτη του Γαλατά. 4): 7 Αναφέρεται χωρίς παραπομπή στον ταξιδιωτικό οδηγό. Λόγος Πανηγυρικός. όπως όριζαν οι οθωμανικοί νόμοι. του τουριστικού οδηγού του Κ. ημέραν και νύκτα υπό το φέγγος πυρσών ήρξαντο της εργασίας και άλλοι έκτιζον.8 Ο πρώτος ναός ήταν πολύ μικρότερος του σημερινού. όπου αναφέρεται: «… Πάντες επελάβοντο του έργου της οικοδομής ευθύς μετά την λήψιν της αδείας τη αʹ Αυγούστου και επειδή ώφειλον κατά διαταγήν εντός ωρισμένου χρόνου ν’ αποπερατώσωσι το έργον πλούσιοι και πένητες.

χ.Σ ΑΒΒΑ Σ Ε . Εὐσεβέων ζῆλος. Αθήνα. οι Δημήτριος Σχοινάς. [2002]. 218. στον νάρθηκα. εκτός του Μουρούζη. Λισσομένοις σε Νεῷ Cῶν ἄρα Εἰσοδίων. Πέρα. Νῦν δὲ Θεοῦ δόντος. 10 Βλ. 4. Μίλητος. Το Σταυροδρόμι της Ρωμιοσύνης. Τ ΣΙΛΕΝΗ Σ Εικ. Ἐν ἔτει Cωτηρίῳ ͵Αωδʹ Cεπτεμβρίου ιηʹ. Γεωργιάδη. Ἤγειρ’ ἐκ βάθρων τὸν δ’ ὡς περικαλλέα νηόν. Λόγος Πανηγυρικός. Ἀλλ’ ἐλέους Μῆτερ Δὸς σοῖς Ἱκέτῃσι χάριν σήν.χ. Ακύλας Μήλλας. σ. Ιορδάνης Καπλάνογλου και Ευστράτιος Πετροκόκκινος. Ἡγεμόνων ζαθέων κηδεμόνων Ἱερῶν. σ. Ενορίες Αγιωτάτης Αρχιεπισκο- 448 . Cπουδὴν δὴ θεμένων περὶ Ἒ κλεινῶν περιοίκων.10 Στα 9 Η επιγραφή δημοσιεύθηκε από τον Δ. ἀντιάσας χάριτος. ἁδροτάταις δαπάναις. Πηγή: Α. 9 Τα θεμέλια του ναού τοποθετούνται στις 26 Ιουνίου 1804 και ως κτήτορες αναφέρονται. 29. Δηρόν μὲν ποθέων ἐπεγεῖραι αὐτόθι τοῖον. Μήλλας. Η κτιτορική επιγραφή επάνω από την κεντρική θύρα του κυρίως ναού. Σκαρλάτος Σεβαστόπουλος. Σφραγίδες Κωνσταντινουπόλεως.

11 Μπόζη. σ. Ο Ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης. διενηργήθησαν γενικαί επισκευαί του Ναού δια παγκοίνων εράνων. 31). ηυρύνθη ούτος. σ. σχολές. Συλλόγου Ιστορικής και Λαογραφικής Έρευνας Η Μνημοσύνη. Νάτσης. επεκτείνεται ο ναός εντασσόμενος στον τύπο της τρίκλιτης βασιλικής. Αθήνα 2002. Της μεγαλωνύμου Κοινότητος πηγή αναβλύζουσα την εκκλησιαστικήν και εκπαιδευτικήν. Ελληνικά Γράμματα. πως «… με πρωτοβουλία των ευυπόληπτων εμπόρων. Χαβιαρά και με την χορηγία του ναού της Παναγιάς Καφατιανής του Γαλατά. Παππά. Τα ονόματα που αναφέρει ο Μήλλας είναι τα ίδια που καταγράφονται και στο φυλλάδιο που εξέδωσε η «Επιτροπή του Ναού». έκδ. ανασκαφέντων των εν τω περιβόλω τάφων και ανακομισθέντων των οστών. ηυρύνθησαν και ηρμονίσθησαν τα δύο κλίτη και ενετοιχίσθη η ιερά και θαυματουργός της Παμμακαρίστου Εικών έργον του 15ου αιώνος ευλογία δε προς τον Ναόν της Μητρός Εκκλησίας. συντεχνίες. προστεθέντων των δύο εκατέρωθεν κλιτών μετά Θυσιαστηρίων και Προθέσεων εφ᾽ ών επετράπη υπό Μελετίου του Γʹ. Σεβαστόπουλου. η «Επιτροπή του Ναού» είναι εδώ σαφής: «Τω 1831 ότε ευμενής του Σουλτάνου Μαχμούτ Βʹ διάθεσις. στις 26 Ιουνίου 1804 πραγματοποιήθηκε η ανέγερση μικρής μονόκλιτης εκκλησίας». ο οποίος ήταν φίλος του Στέφανου Καραθεοδωρή. καθ᾽ άς. «Ο ναός του Αγίου Μηνά στη Θεσσαλονίκη». 100 (σ. σ. Σχοινά. 348 (πιθανώς σε τυπογραφικό λάθος οφείλεται η χρονολόγηση της θεμελίωσης του ναού στις 26 Ιουνίου 1894). Εμπλουτίζεται ο διάκοσμος. ενώ το μόνο κοινό πρόσωπο είναι του Δημητρίου Σχοινά. Ναοί. ίσως δίχως πής. χωρίς ωστόσο βιβλιογραφική τεκμηρίωση. τω 1860 δε. προσωπικού γιατρού του Σουλτάνου Μαχμούτ Βʹ. Ο Ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης. όταν ο σουλτάνος Μαχμούτ Βʹ επιτρέπει την ανακαίνιση των εκκλησιών. πολιτικός μηχανικός στη Θεσ- 449 . 85. Υπάρχουν τέσσερα ονόματα που δεν ταυτίζονται στις τέσσερις αναφορές. Καμπούρη-Βαμβούκου. τας Προηγιασμένας και τους καθημέραν Εσπερινούς. 4. 22-23. γράφεται ότι ο Γ. 12 Ο εν Σταυροδρομίω Ιερός Ναός των Εισοδίων. στη σημ. σωματεία. η επί Αντιμηνσίου τέλεσις και δευτέρας Ιεράς Λειτουργίας δια τους μακράν του κέντρου οικούντας.ΙΕΡ ΟΣ ΝΑΟΣ ΕΙ ΣΟΔΙΩΝ ΤΗ Σ ΠΑ ΝΑΓΙΑ Σ ΣΤΟ ΣΤΑΥΡ ΟΔΡ ΟΜΙ 1831. συνολικά προκύπτουν εννέα κτήτορες. 84-86.12 διευρύνονται τα κλίτη και πιθανότατα ο ναός λαμβάνει τη σημερινή του κάλυψη. των κυρίων Αλεξόπουλου. κατοίκων του Πέραν. βλ. Προστίθενται δύο κλίτη και κατασκευάζεται νέα στέγη. επέτρεψεν ομαδικώς τον ανακαινισμόν των υπό του χρόνου ή πυρκαϊών φθαρέντων Ναών [λόγω της Επανάστασης του 1821] ανεκαινίσθη η ξυλίνη στέγη του Ναού.11 Περί τα 1860 γίνονται επίσης γενικές επισκευές στο ναό. σ.χ. σ. εν χρήσει Σήμαντρον». με τίτλο Ο εν Σταυροδρομίω Ιερός Ναός των Εισοδίων της Θεομήτορος. κοινωνικήν και κοινοτικήν ζωήν και εύκλειαν. Αθήνα 1996. Μ. κατασκευάζεται ξυλόγλυπτο τέμπλο. Κοινότητα Σταυροδρομίου-Πέραν. ενώ επισκευάζονται και τα κελιά στον περίβολο. Στο ίδιο άρθρο. Σγούτα. του πρώτου κώδωνος αναρτηθέντος Βεζυρική επινεύσει τω 1837 αντικαταστήσαντος το έκτοτε και μέχρι προ πεντηκονταετίας κατά τας καθημέραν Λειτουργίας. αναφέρει. 9-10. 1804-1949. ο οποίος έζησε στην Κωνσταντινούπολη. Πετροκόκκινου. Η Σούλα Μπόζη. Το 1837 αντικαθίσταται το σήμαντρο του ναού με καμπάνα και διαμορφώνεται ο περίβολος. Η μορφή του ναού σ’ εκείνη την περίοδο πρέπει να λειτούργησε ως πρότυπο για την ανέγερση του Αγίου Μηνά Θεσσαλονίκης που κτίσθηκε μεταξύ 18521891 από τον δυτικομακεδόνα αρχιτέκτονα Ράλλη Πλιούφο (γεννήθηκε στο Βογάτσικο το 1800 και δολοφονήθηκε το 1864). αρχιερατικός θρόνος και ο άμβωνας. χ. αρ. πιθανώς το 1949.

από το φυλλάδιο της «Επιτροπής του Ναού» (Ο εν Σταυροδρομίω Ιερός Ναός των Εισοδίων. Μήλλας. Ζώντα μνημεία της Ορθοδοξίας. σ. Αθήνα. Κ. 89.ά. Αναφέρεται ότι είναι ενταφιασμένοι επιφανείς δωρητές και κτήτορες. ως έχει σήμερα. προστίθεται νέα είσοδος προς τη Μεγάλη Οδό (τότε Μετζηδιέ Τζαντεσί). όπου τελειοποίησε τις σπουδές του. όπως ο Δ. το «Εφορείο» της Κοινότητας.18 Έξι χρόνια αργότερα. σ. Στο συγκεκριμένο αρχείο δυστυχώς δεν εντοπίσθηκε κάποια συγγραφή υποχρεώσεων. Εκκλησίες στην Κωνσταντινούπολη. 11. εκτός από το ότι κατά το 1866 τερματίζεται η πρακτική του ενταφιασμού στον περίβολο του ναού και κάποιες από τις ταφόπλακες χρησιμοποιούνται στην επίστρωση του δαπέδου. 5). 450 . Σχοινάς. 6). Ιστορίας και Θεωρίας των Επιστημών του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (υπεύθυνος καθ. 1999. Ο Ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης. Νίκος Γκίνης – Κωνσταντίνος Στράτος. Σφραγίδες Κωνσταντινουπόλεως. σ. ενώ εντοιχίζεται η θαυματουργή εικόνα της Παμμακαρίστου στην ανατολική πλευρά του νότιου κλίτους (Εικ. δημιουργείται και η τρίτη είσοδος προς τη δίοδο (στοά) Χατζόπουλου.Σ ΑΒΒΑ Σ Ε . Παλαιολόγος κ.13 κατά τα έτη 1875. ο πρόξενος Α. Καστανιώτης. Αρχείο Ανθέμιο) υπάρχουν φωτογραφημένα Πρακτικά συνεδριάσεων της «Κεντρικής Εφορείας» διαφόρων ετών (δυστυχώς χωρίς κανονική σειρά) που είναι αναγκαίο να μελετηθούν συστηματικά για την εξαγωγή σαφών συμπερασμάτων. 85. 9). ο πρέσβης της Ελλάδος Ιάκωβος Ρίζος Νερουλός. οι οποίες είναι και σήμερα ορατές.15 Από στοιχεία που βρίσκονται στο αρχείο της Κοινότητας και έχουν φωτογραφηθεί από το ΜΙΘΕ/ΕΚΠΑ16 προκύπτει επισκευή κατά τους μήνες Μάιο-Ιούλιο του 1894. Τ ΣΙΛΕΝΗ Σ τον νάρθηκα. Φωτιάδη. διαμορφώνεται μόλις το 1893. Τσιτιμάκη για τις υποδείξεις της σχετικά με τις τρίκλιτες βασιλικές. Γνωρίζουμε ότι η πρώτη γέφυρα στον Κεράτιο κατασκευάσθηκε από άγνωστο ακόμη μηχανικό το 1836 και εγκαινιάσθηκε τον Σεπτέμβριο ή τον Οκτώβριο του ιδίου έτους. δίχως τεκμηρίωση. ο Ιορδάνης Καπλάνογλου. 85. σ. δηλαδή μετά τη μεγάλη πυρκαγιά του 1870 και πιθανώς κατασκευάζεται το κτίριο της εφορείας. Ο Ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης. Οι εργασίες των ετών 1875 και 1904 αναφέρονται και από την Μπόζη. Στο τμήμα Μεθοδολογίας. Το τελευταίο υποστήριξε πρώτος ο Α. σ. Ο εν Σταυροδρομίω Ιερός Ναός των Εισοδίων. το 1873. 13 14 15 16 17 18 σαλονίκη και απόγονος της οικογένειας Πλιούφου. 1890 και 1904. διατείνεται ότι ο Ράλλης κατέφυγε μετά την Πόλη στη Γαλλία. Μπόζη. Οι πληροφορίες για τους ενταφιασμούς σημαινόντων προσώπων λαμβάνονται. Βλ. «διαρρυθμισθείσα εις την μορφήν της σημερινής μετά κλίμακος θύρας τω 1890». χωρίς ωστόσο παραπομπή σε πηγές. Ευχαριστούμε ιδιαίτερα την κα Μ. αλλά μόνο φύλλα από το λογιστικό Βιβλίο της Οικοδομής. Το 1950 διανοίγεται και τέταρτη είσοδος προς την οδό Γκλαβάνι (Καλλαβί) που δεν υπάρχει σήμερα (Εικ. Ανακαινίσεις αναφέρονται και αργότερα.17 στους γάμους του ηγεμόνα της Σάμου Κ. Η αρχική είσοδος του περιβόλου του ναού επικοινωνούσε με τον δρόμο προς τα Μνηματάκια (οδός Καμπριστάν) και το 1867.14 ενώ ο ναός. γιατί είχε αποτύχει στην κατασκευή μιας γέφυρας πάνω στον Κεράτιο. μάλλον. Γαβρόγλου. δίχως επιπλέον διευκρινίσεις για τις οικοδομικές εργασίες. για λόγους ασφαλείας.

σ. Π. Kωνσταντινούπολη 1906. ενώ ήταν και μέλος του Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως· για περισσότερες πληροφορίες βλ. σε ανώνυμο άρθρο με το ψευδώνυμο «Θεατής»19 περιγράφονται οι προετοιμασίες. στον ίδιο τόμο. τα προβλήματα και απαριθμούνται τα πρόσωπα της «Κεντρικής Εφορείας της εν Σταυροδρομίω Ελληνικής Ορθοδόξου Κοινότητος» και της «Διοργανωτικής Επιτροπής». Για τον εορτασμό της εκατονταετηρίδος. έκδ. 218-232 και Ι. 20 Ο Πάτροκλος Καμπανάκης καταγόταν από την Άνδρο. 233-236 (η μνεία του άρθρου αυτού αφορά κάποιες φωτογραφίες από το εσωτερικό του ναού). σ. Πηγή: Μήλλας. 5. όπου στο βάθος φαίνεται η εικόνα. α) Το νότιο κλίτος του ναού. Θεατής. σ. έκανε σπουδές στο ΕΜΠ και εργάσθηκε για πολλά χρόνια στην Πόλη.ΙΕΡ ΟΣ ΝΑΟΣ ΕΙ ΣΟΔΙΩΝ ΤΗ Σ ΠΑ ΝΑΓΙΑ Σ ΣΤΟ ΣΤΑΥΡ ΟΔΡ ΟΜΙ Εικ. Εθνικά Φιλανθρωπικά Καταστήματα εν Κωνσταντινουπόλει. τη χάραξη αναμνηστικού μεταλλίου από τον διαπρεπή αρχιτέκτονα Πάτροκλο Καμπανάκη20 και την τοποθέτηση αναμνηστικής πλάκας στη βόρεια πύλη του νάρθηκα: 19 Βλ. Το Σταυροδρόμι της Ρωμιοσύνης. 451 . β) Το Ιερό Βήμα του ναού σήμερα. «Εις τον οίκον της Παναγίας» (λογοτεχνικό κείμενο με αφορμή την τελετή). Κωνσταντινούπολη 1904. Από το ίδιο άρθρο πληροφορούμαστε για τον «ανακαινισμόν και καλλωπισμόν του Ναού» καθώς και του Εφορείου (χωρίς ωστόσο λεπτομέρειες). 208. με επιστασία του αρχιτέκτονα Λέοντα Καζανόβα. σ. Ημερολόγιον του έτους 1905. Πέρα. Σ. 235. Ιωαννίδης. «Η εκατονταετηρίς του εν Πέραν ιερού ναού των Εισοδίων της Παναγίας». Πηγή: Ημερολόγιον του 1905. Τσιλένης.

Σύνδεσμος των εν Αθήναις Μεγαλοσχολιτών. Παρθένε. βλ. 228. Απόσπασμα από το χάρτη του Goad. εκδ. Τ ΣΙΛΕΝΗ Σ Εικ. Ἐν ἔτει σωτηρίῳ 1904. Τὸν σὺ Πάναγν’ ἐς ἀεὶ σκέπε μοι μετὰ δ’ αὖ πτολίεθρον Ἐν γενεαῖς γενεῶν. σ. του 1900. Θεατής. 64-129. Αθήνα 2001. 21 Το κείμενο συνέθεσε ο Κωνσταντίνος Καραθεοδωρής. Δείματο Μητρὶ Θεοῦ λαὸς εὐσεβέων ἐτέεσσι Νῦν ἑκατὸν σηκοῦ δώματα Εἰσοδείων. σ. σῶζε τεόν. 6.Σ ΑΒΒΑ Σ Ε . Τα επαγγέλματα των Ρωμιών στην Πόλη. όπου διακρίνονται οι 3 είσοδοι στον περίβολο του ναού. 452 . 21 «Οι Έλληνες αρχιτέκτονες της Κωνσταντινούπολης το πρώτο μισό του 20ού αιώνα». «Η εκατονταετηρίς του εν Πέραν ιερού ναού των Εισοδίων της Παναγίας». Σεπτεμβρίου ιηʹ.

Η βάση του άμβωνα είχε αποδιαρθρωθεί. Ήταν κτισμένο επί της Μεγάλης οδού. μόνο σε αυτόν το ναό και στη Ζωοδόχο Πηγή του Βαλουκλή. το 1907. Ο Ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης. 7). σημ. 23 Βλ. καθώς και ο εξωραϊσμός του παραπλεύρως αυτής κενού χώρου ώστε και ο Ναός να προβάλλει εμφανής και άνετος. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η απεικόνιση της Πολυκατοικίας που ανήκε στην Ενορία και είχε την ονομασία «το απαρτμάν της Παναγίας» (Εικ.23 η «Επιτροπή του Ναού» έγραφε ότι πριν τις επιδιορθώσεις η κατάσταση του κτιρίου ήταν οικτρή. μπορούσε να τελεστεί πατριαρχική συνοδική λειτουργία. όπως η κατεδάφιση του Επισκοπείου και των ιερατικών κελιών και η ανέγερση συγχρόνων. διερρυθμίσθη Νεκροστάσιον μετά μαρμαρίνου επιστρώσεως και νεκροθηκών. η άρση του όπισθεν του Αγίου Βήματος τοίχου και η διεύρυνση της εισόδου προς το Πέρα. Σήμερα ο ναός είναι ελάχιστα ορατός από τη λεωφόρο Ιστικλάλ και αυτή η θέση του στο κέντρο του οικοδομικού τετραγώνου τον έσωσε από τις καταστροφές του όχλου στα Σεπτεμβριανά του 1955. Ευθυμιάδη. εκαθάρθη το περί τον Ναόν έδαφος και οι περιβάλλοντες αυτόν τοίχοι εξ επιτυμβίων πλακών τάφων ανακομισθέντων και συνεπώς αχρήστων. εφιλοτεχνήθη ο ύπερθεν της Μεγάλης Πύλης του Ναού Μυστικός Δείπνος και ανεκαινίσθησαν πάσαι αι τοιχογραφίαι μη αφεθέντος ακαλαισθήτως κενών. ηνεώγη πρόσθετος θύρα επί της προς τα γραφεία δεξιάς πλευράς του Ναού προς αποσυμφόρησιν του πλήθους εν ημέραις μεγάλων εορτών. σ. καταργείται το ξύλινο δικτυωτό διαχωριστικό του γυναικωνίτη και το 1911 ο ναός ηλεκτροδοτείται. Προφανώς οι κλίμακες που 22 Μπόζη. χρονιά που εκδίδεται το φυλλάδιο. Την ίδια χρονιά αρχίζει η αποκατάσταση των φθαρμένων τοιχογραφιών από τον Πολίτη ζωγράφο Χαρίλαο Ξανθόπουλο και τον διάσημο Ρώσο αγιογράφο-σκηνογράφο Νικόλαο Περόφ. εκτός του Πατριαρχείου. εξωραΐσθη το κωδωνοστάσιον περιβληθέν από κιγκλίδωμα σιδηρούν προς προφύλαξιν των κωδώνων από οθενδήποτε ρύπανσιν». 453 . 86· εδώ επίσης επισημαίνεται ότι σε ολόκληρη την πόλη. Οι κίονες απειλούνταν να καταρρεύσουν και να παρασύρουν τα κλίτη και μαζί με αυτά τη στέγη. διότι στο Ιερό υπήρχαν 12 στασίδια για ισάριθμους συνοδικούς Μητροπολίτες. Τον Φεβρουάριο του 1946 ο ναός ανακαινίζεται εξωτερικά και εσωτερικά με την επίβλεψη του αρχιτέκτονα Χ. στη δεξιά πλευρά του αδιεξόδου και στο βάθος απεικονίζεται η ανατολική όψη του ναού. Ανεκαινίσθη ολοτελώς η εξωτερική του Ναού επίχρισις και οι περιβάλλοντες τον περίβολον αυτού τοίχοι. Πολλά ακόμη έπρεπε να γίνουν το 1949. που εκδόθηκε περί το 1949.22 Στο φυλλάδιο Ο εν Σταυροδρομίω Ιερός Ναός των Εισοδίων της Θεομήτορος. 10.ΙΕΡ ΟΣ ΝΑΟΣ ΕΙ ΣΟΔΙΩΝ ΤΗ Σ ΠΑ ΝΑΓΙΑ Σ ΣΤΟ ΣΤΑΥΡ ΟΔΡ ΟΜΙ Κατά τις εργασίες που γίνονται στον 20ό αιώνα. Τότε «εκοσμήθησαν αι Προθέσεις και τα ημιθόλια.

στην οδό Εμίρ Νεβρούζ.Σ ΑΒΒΑ Σ Ε . Στο μέσο το «απαρδιμάν της Παναγίας» το 1898. λίγο πριν το Σταυροδρόμι. Στράτος. 454 . 89. Πέρα. της δυτικής όψης του Πέρα. Αριστερά μεγέθυνση της κεντρικής εισόδου και δεξιά η κεντρική είσοδος στο ναό. Γκίνης – Κ. σήμερα. Πηγή: Kέντρο Mικρασιατικών Σπουδών. 342. 8. Μήλλα. Πηγή: Μήλλας. σ. 7. Το Σταυροδρόμι της Ρωμιοσύνης. αρχές του 20ού αιώνα. Εικ. Τ ΣΙΛΕΝΗ Σ Εικ. Εκκλησίες στην Κωνσταντινούπολη. Αναπαράσταση του Α. πρώην Grand Rue de Pera. Πηγή: Ν. που ήταν ένας από τους αρχιτέκτονες που συμμετείχαν στην ανέγερσή του. σ. από τη λεωφόρο Ιστικλάλ. φωτογραφία από το αρχείο του Περικλή Φωτιάδη. Διακρίνεται η είσοδος της στοάς Χατζόπουλου με 4 ιδιοκτησίες μετά το «απαρτμάν της Παναγίας».

τα οποία υψώνονται κατά μία βαθμίδα σε σχέση με αυτό. Αθήνα 2004. «Παρατηρήσεις στις τρίκλιτες βασιλικές της Αρχιεπισκοπής Κωνσταντινουπόλεως». Το ιερό περιλαμβάνει τη μεγάλη κεντρική αψίδα που έχει ημικυκλική κάτοψη και προέχει της ανατολικής όψης. χωρίς την αψίδα του ιερού (Εικ. διαμορφώνοντας κάτοψη σε σχήμα Π. Η διαφοροποίηση του πά24 Βλ. Το κεντρικό κλίτος χωρίζεται από τα γειτονικά με επτά ζεύγη κιόνων και τα ακραία με πέντε ζεύγη τετράγωνων πεσσών. 8). Τσιτιμάκη. Αν παρατηρήσει κανείς με προσοχή την επόμενη εικόνα (Εικ. Διαμορφώνει ενιαίο πρισματικό όγκο. 189. Ο νάρθηκας έχει 6 πεσσούς και 2 ραδινούς κίονες στο κεντρικό τμήμα της δυτικής όψης. 10). σ. Εξωτερικά η κεντρική αψίδα στεγάζεται από ημικωνική κεραμοσκεπή. όπου το κεντρικό είναι ευρύτερο των πλαγίων. ο οποίος επεκτείνεται και στον κυρίως ναό. καθώς στεγάζεται με δίκλιτη κεραμοσκεπή από ρωμαϊκά κεραμίδια. Δελτίο Εταιρείας Μελέτης της καθ’ ημάς Ανατολής. Επάνω από το νάρθηκα εκτείνεται ο γυναικωνίτης. Παλαιότερα μία σιδερένια γέφυρα εξασφάλιζε την επικοινωνία του γυναικωνίτη με την κατοικία του ιερέα στη νότια πλευρά του ναού (Εικ. Το ιερό εσωτερικά παρουσιάζει μικρή υψομετρική διαφορά σε σχέση με το υπόλοιπο δάπεδο του ναού. υπερυψωμένο κατά δυο βαθμίδες και στο βάθος της κεντρικής αψίδας διαμορφώνεται σύνθρονο με επισκοπικό θρόνο. θα διακρίνει έναν μεγάλο τοίχο που σήμερα δεν υπάρχει και στη θέση του βρίσκονται ψηλά σιδερένια κιγκλιδώματα. Τυπολογία Ο ναός είναι μια πεντάκλιτη ξυλόστεγη βασιλική με νάρθηκα κατά μήκος της δυτικής της όψης. Μ. στο πάχος του ανατολικού τοίχου. Τα υαλοστάσιά του είναι μεταγενέστερα και πιθανότατα το κτίριο είχε παλαιότερα προστώο24 και όχι νάρθηκα. Με αυτά εξασφαλίζεται η άνοδος και στο καμπαναριό.ΙΕΡ ΟΣ ΝΑΟΣ ΕΙ ΣΟΔΙΩΝ ΤΗ Σ ΠΑ ΝΑΓΙΑ Σ ΣΤΟ ΣΤΑΥΡ ΟΔΡ ΟΜΙ εμφανίζονται έμπροσθεν της σιδηρόφρακτης εισόδου δεν έχουν σχέση με την πραγματικότητα. 12). και στη ΒΑ γωνία φέρει τον πύργο του κωδωνοστασίου (Εικ. Η κάτοψη του ναού έχει σχήμα σχεδόν κανονικού ορθογωνίου συμπεριλαμβανομένου και του νάρθηκα. Εσωτερικά στο ναό διαμορφώνονται δυο μικρότερες ημικυκλικής κάτοψης αψίδες εκατέρωθεν της κεντρικής. τ. Αʹ. Εσωτερικά σήμερα ο ναός χωρίζεται σε πέντε κλίτη. 455 . Η άνοδος στο γυναικωνίτη εξασφαλίζεται από δύο κλιμακοστάσια τοποθετημένα στην ανατολική πλευρά των ακραίων κλιτών. Επίσης διακρίνεται ένα άνοιγμα στο τέλος του αδιεξόδου από όπου ξεκινούσε η εξωτερική κλίμακα για να φθάσει κανείς στη στάθμη του περιβάλλοντος χώρου. Περιγραφή του κτιρίου α. 9). επάνω από τα ακραία πλάγια κλίτη.

Η οροφή του κεντρικού κλίτους είναι τοξωτή. Φεβρουάριος 1998. Σήμερα οι πεσσοί εδράζονται σε βάση (postament) η οποία απολήγει σε κυμάτιο που ορίζει τη βάση του μνημείου περιμετρικά. 19ος-20ός αιώνας». 11). των πλαγίων κλιτών είναι επίπεδη. ΕΜΠ. Στα ακραία κλίτη και στη στάθμη του ισογείου η οροφή διαμορφώνεται με σταυροθόλια. Επικοινωνίας και Σχε­ διασμού του Τμήματος Αρχιτεκτόνων. σχεδίαση Κατε­ ρίνας Πολυχρονιάδου. Η κάτοψη του νάρθηκα καταλαμβάνει το μήκος όλης της δυτικής πλευράς και είναι τυπική κυρίως των τρίκλιτων βασιλικών του 18ου και του 19ου αιώνα (Εικ. χους του βόρειου και νότιου εξωτερικού τοίχου σήμερα αποτελεί ένδειξη πως ο ναός είχε στοά στις τρεις πλευρές του η οποία κλείστηκε μεταγενέστερα. Ο γυναικωνίτης είναι προσπελάσιμος από διπλές κλίμακες συμμετρικά τοποθετημένες εσωτερικά του κυρίως ναού. Τ ΣΙΛΕΝΗ Σ Εικ. αρχείο καθ. την οποία ευχαριστούμε για την παραχώρηση του σχεδίου. 9. Άννης Βρυχέα.Σ ΑΒΒΑ Σ Ε . Πηγή: Τομέας Αρχιτεκτονικής Γλώσσας. στα ΒΑ και ΝΑ του άκρα. Τα τόξα που γεφυρώνουν τα ανοίγματα ανάμεσα στους πεσσούς είναι πεπλατυσμένα. ενώ τα τρία κεντρικά έχουν μικρότερο εύρος των υπολοίπων. που εκπονήθηκε στο πλαίσιο του προγράμματος «Τα κτίσματα των Ρωμιών της Πόλης. Η οροφή του νάρθηκα καλύπτεται από σταυροθόλια με ενισχυτικά τόξα και από μικρό ημισφαιρικό θολίσκο στο κεντρικό του τμήμα 456 . Κάτοψη του ναού.

10. με την βόρεια πλάγια είσοδο. 15β. 457 . σ. 11. Άποψη του νάρθηκα εσωτερικά. Εκκλησίες στην Κωνσταντινούπολη. σ. όπου διακρίνεται η μεταλλική γέφυρα στην νοτιοδυτική πλευρά του ναού. λεπτομέρεια από τα μετάλλια της εορτής. Φωτογραφία από την εορτή της Εκατονταετηρίδας στο Ημερολόγιον του 1905. που ενώνει τον γυναικωνίτη με το χώρο των ιερωμένων. 230. Γκίνης – Κ. Στράτος. Εικ.ΙΕΡ ΟΣ ΝΑΟΣ ΕΙ ΣΟΔΙΩΝ ΤΗ Σ ΠΑ ΝΑΓΙΑ Σ ΣΤΟ ΣΤΑΥΡ ΟΔΡ ΟΜΙ Εικ. 87. Πηγή: Ν. Επίσης φαίνεται να υπήρχε επί του επιχρίσματος ζώνη στο επίπεδο του δαπέδου του γυναικωνίτη. Βλ. η οποία καταργήθηκε αργότερα. παρακάτω. Εικ.

Τ ΣΙΛΕΝΗ Σ Εικ. 221.Σ ΑΒΒΑ Σ Ε . 458 . Αεροφωτογραφία της σημερινής κατάστασης του ναού από τα δυτικά. Στη βορειοανατολική πλευρά διακρίνεται το καμένο βοηθητικό κτίριο. Το σταυροδρόμι της Ρωμιοσύνης. 12. σ. Πέρα. Πηγή: Μήλλας.

Η οροφή στο ιερό διαμορφώνεται με τεταρτοσφαιρικούς θόλους επάνω από τις αψίδες. 19ος20ός αιώνας». Η βάση χωρίζεται από τον κορμό με λίθινη ταινία σε ύψος περίπου 1. 14 στη βόρεια όψη. κορμό και στέψη. σχεδίαση Κατερίνας Πολυχρονιάδου. Βορειοανατολική όψη. τρεις στη δυτική και δυο στη νότια. νότια και ανατολική όψη υπάρχει τριμερής οργάνωση με βάση. Πηγή: Τομέας Αρχιτεκτονικής Γλώσσας. Μορφολογικά στοιχεία και διάκοσμος Εξωτερικά το κτίριο σήμερα είναι επιχρισμένο με αρτιφισιέλ. β.20 μ. ΕΜΠ. αλλά και τονισμός του κατακόρυφου άξονα με παραστάδες που έχουν αντιστοιχία και με τα εσωτερικά υποστυλώματα και τους φέροντες τοίχους. Ακόμη. από το έδαφος και 459 . Ο ναός έχει εννέα εισόδους. Φωτίζεται συνολικά από 42 τοξωτά παράθυρα. 13). 15 στη νότια. στη δυτική και την ανατολική όψη επάνω από τις αψίδες του ιερού ανοίγονται οι χαρακτηριστικοί τριπλοί φεγγίτες των Κωνσταντινουπολίτικων βασιλικών. Φεβρουάριος 1998. Άννης Βρυχέα. Τέσσερις στη βορειοανατολική όψη (Εικ. αρχείο καθ. που εκπονήθηκε στο πλαίσιο του προγράμματος «Τα κτίσματα των Ρωμιών της Πόλης. Στη βόρεια. 7 στη δυτική και 6 στην ανατολική. Η ύπαρξη τεσσάρων παραθύρων και τριών θυρών στο δυτικό τοίχο του κυρίως ναού πιστοποιεί την ύπαρξη προστώου παλαιότερα (σύνηθες σε τρίκλιτες βασιλικές). που στεγάζει την κυρία είσοδο στο ναό. 13. Επικοινωνίας και Σχεδιασμού του Τμήματος Αρχιτεκτόνων. την οποία ευχαριστούμε για την παραχώρηση του σχεδίου.ΙΕΡ ΟΣ ΝΑΟΣ ΕΙ ΣΟΔΙΩΝ ΤΗ Σ ΠΑ ΝΑΓΙΑ Σ ΣΤΟ ΣΤΑΥΡ ΟΔΡ ΟΜΙ Εικ.

Τα παράθυρα του κυρίως ναού είναι τοποθετημένα αξονικά ως προς τις εσωτερικές κιονοστοιχίες. πιθανώς μαρμάρινες πλάκες. διότι δεν εμφανίζονται στα σχέδια. Επάνω από το τόξο του ανοίγματος υπάρχει ένας ανάγλυφος μαρμάρινος σταυρός με χαραγμένες τις λέξεις «φως» και «ζωή» στη κυκλική του βάση (Εικ. Τ ΣΙΛΕΝΗ Σ είναι επενδεδυμένη με μωσαϊκό. μορφής μεταλλίων. Η νότια έχει έναν δικέφαλο αετό και η βόρεια την παράσταση των Εισοδίων της Θεοτόκου και από κάτω δύο έφιππους αγίους (Εικ. ενώ ισοδομική τοιχοποιία έχει το μνημείο στην ανατολική του όψη. Στη δυτική όψη υπάρχουν τρεις ζώνες ανοιγμάτων.Σ ΑΒΒΑ Σ Ε . Στη δεύτερη ζώνη υπάρχουν τρεις τοξωτοί φεγγίτες και στη τρίτη τρεις ελλειπτικοί φεγγίτες για τον αερισμό της στέγης. όπως και η εντοιχισμένη επιγραφή στο άνω μέρος του βορειοδυτικού πεσσού. 25 Πιθανώς οι φεγγίτες αυτοί να ανοίχθηκαν μετά τον εορτασμό της εκατονταετηρίδας. που σχεδιάσθηκαν από τον αρχιτέκτονα Πάτροκλο Καμπανάκη στο πρόγραμμα των τελετών του 1904. Εκατέρωθεν του κεντρικού φεγγίτη25 βρίσκονται εντοιχισμένες δύο. 460 . 14α). ενώ στην αψίδα του ιερού διανοίγονται δύο τοξωτά παράθυρα. Οι απεικονίσεις του ναού στα μετάλλια του αρχιτέκτονα Πάτροκλου Καμπανάκη (Εικ. είναι πως μετά το 1904 έγιναν στο ναό εργασίες που μετέβαλαν τις όψεις της στέγασής του ή και άλλα εσωτερικά στοιχεία του. Τα ανοίγματα επίσης εικονίζονται διαφορετικά τόσο στην ανατολική όσο και στη δυτική όψη. Διπλές σειρές τοξωτών παραθύρων τονίζουν τον κατακόρυφο άξονα στη βόρεια και τη νότια όψη. Το ζήτημα που θέτει η απεικόνιση αυτή. Η σημαντικότερη διαφορά εντοπίζεται στη στέγαση του ναού που παρουσιάζεται με ευθύγραμμα τμήματα επάνω από τα ακραία κλίτη και όχι με την ενιαία δικλινή στέγη που έχει σήμερα. Κάτω από τις παραστάσεις υπάρχουν κείμενα που δεν διαβάζονται από τη στάθμη του εδάφους. όπου εντάσσονται οι τρεις τοξωτοί φεγγίτες. Η στέψη του ναού διαμορφώνεται με γείσο με πλούσια κυμάτια. ενώ φέρουν τις χαρακτηριστικές σιδεριές με τον δεκατετράεδρο κόμβο. 15) παρουσιάζουν κάποιες διαφορές σε σχέση με τη σημερινή του μορφή. Η ανατολική όψη απολήγει σε αέτωμα. εάν είναι ακριβής (και όχι απλά αληθοφανής). Στις δυο μακρές πλευρές τα παράθυρα έχουν όλα μαρμάρινο πλαίσιο και όμοιες διαστάσεις. 14β). Εσωτερικά διαμορφώνονται ανακουφιστικά τόξα με παρειές κεκλιμένες ώστε να επιτυγχάνεται μεγαλύτερη φωτιστική επιφάνεια. η πρώτη στο επίπεδο του γυναικωνίτη περιλαμβάνει επτά τοξωτά παράθυρα από τα οποία αυτά που αντιστοιχούν στο κεντρικό κλίτος είναι ελαφρά υπερυψωμένα. Η κεντρική είσοδος στη δυτική όψη πλαισιώνεται από δυο ραδινούς μαρμάρινους κίονες σε βάση με κοιλόκυρτη διατομή χαρακτηριστική του οθωμανικού μπαρόκ.

α) Ο μαρμάρινος σταυρός στη δυτική όψη. Το Σταυροδρόμι της Ρωμιοσύνης. σ. Eine Stadt der Glaubensbegegnungen. Πηγή Α. α) Το πρόγραμμα εορτασμού της εκατονταετηρίδος.. İnançların buluştuğu kent birlikte ve yanyana /  İstanbul. β) λεπτομέρεια με τα μετάλλια που σχεδίασε ο Π.A. 15. Πέρα. Καμπανάκης. All together and side by side. Gemeinsam und miteinander / İstanbul. 59. 219.Ş. εκδ. İstanbul. β) οι επιγραφές εκατέρωθεν του κεν­ τρικού φεγγίτη. Ιστάνμπουλ 1996.ΙΕΡ ΟΣ ΝΑΟΣ ΕΙ ΣΟΔΙΩΝ ΤΗ Σ ΠΑ ΝΑΓΙΑ Σ ΣΤΟ ΣΤΑΥΡ ΟΔΡ ΟΜΙ Εικ. σ. Πηγή: Αφιφέ Μπατούρ (Afife Batur). 14. 461 . The city where faiths meet. Εικ. Milli Reasürans T. Μήλλας.

462 . 16). Τ ΣΙΛΕΝΗ Σ Εικ. Άποψη του εσωτερικού προς τα ανατολικά. Η τοξωτή οροφή του κεντρικού κλίτους έχει δυτικότροπο ζωγραφικό διάκοσμο και στο κέντρο του κλίτους. έχει αετωματική απόληξη και έντονες επιδράσεις από στοιχεία νεοκλασικά και εκλεκτισμού της βʹ Γαλλικής Αυτοκρατορίας (που χαρακτηρίζεται από τον έντονο διάκοσμο). 16. ευθύγραμμο με διάταξη σε τρεις ζώνες. Πέρα. σ. Οι κίονες στέφονται από ιωνικά κιονόκρανα και φέρουν διάκοσμο σε απομίμηση μαρμάρου. ανάμεσα στον δεύτερο και τον πέμπτο κίονα. 208. Το σταυροδρόμι της Ρωμιοσύνης. Πηγή: Μήλλας.Σ ΑΒΒΑ Σ Ε . φέρει ελλειπτική απεικόνιση του Χριστού Παντοκράτορα περιβαλλόμενου από χερουβείμ. Το επιβλητικό τέμπλο. Στο εσωτερικό του ναού είναι εμφανείς οι επιδράσεις των ρευμάτων του 19ου αιώνα (Εικ.

καθώς εντάσσεται στο οθωμανικό μπαρόκ.ΙΕΡ ΟΣ ΝΑΟΣ ΕΙ ΣΟΔΙΩΝ ΤΗ Σ ΠΑ ΝΑΓΙΑ Σ ΣΤΟ ΣΤΑΥΡ ΟΔΡ ΟΜΙ Εικ. α) Άποψη της βορειοδυτικής γωνίας του γυναικωνίτη. β) Όψη του τέταρτου κίονα του εσωτερικού νότιου κλίτους. Εκκλησίες στην Κωνσταντινούπολη. υποστυλώματα λίθινα (πεσσούς) και ξύλινα 463 . γ. Γκίνης – Κ. Πηγή: Ν. Στράτος. σ. Παρατηρήσεις στην κατασκευή του ναού Ο ναός έχει λίθινο περίβλημα. Ο άμβωνας αποτελεί τεκμήριο παλαιότερης οικοδομικής φάσης του ναού των αρχών του 19ου αιώνα. 91 και 92. 17.

Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών 464 .). Τ ΣΙΛΕΝΗ Σ (κίονες) και εσωτερικό χώρο διαμορφωμένο από μπαγδατί (οροφές. Ευτυχώς. ολοκληρώθηκαν τον Νοέμβριο του 2009. που ξεκίνησαν τον Σεπτέμβριο του 2007. οι εργασίες αποκατάστασής του. καθώς η υγρασία από τη στέγη κατέστρεψε τμήμα των ψευδοροφών στον γυναικωνίτη (Εικ. εκτός από τα προβλήματα της κεραμοσκεπής. τόξα κλπ. Γενικότερα είναι εμφανής η ανάγκη συντήρησής του. Υπάρχουν έντονα προβλήματα και ανερχόμενης υγρασίας. 17). Σε ορισμένα σημεία σήμερα φέρει επενδύσεις από πλάκες μοριοσανίδων.Σ ΑΒΒΑ Σ Ε .

and a pulpit. The architect was Chatzi Komninos kalfas (kalfas: empirical architect). when Sultan Mahmut II allowed the renovation of churches. perhaps without taking account of the narthex. It stands in the centre of an internal courtyard which is encompassed by two and three-storeyed buildings. differs from that of others because of its accessibility from various streets. In 1831. In 1860. Tsilenis The Church of the Feast of the Presentation of the Virgin (Eisodia Panagias) of the Stavrodromi community in Istanbul ABSTRACT The main church of the Stavrodromi community. there was also an enrichment of the decoration and the construction of a carved chancel screen. with the addition of two aisles and the construction of a new roof. the most numerous Greek Orthodox parish in today’s Istanbul. Its north-eastern side abuts on the Cha­ tzopoulou arcade (Passage Hazzopulo). an episcopal throne. the initial building was constructed in a single night. while the church took its current shape in a relatively recent period.Savvas E. In 1837. with the participation of the whole of the community. Subsequent renovations are reported in the years 1875. so as to cover an area that probably corresponds to that of the present day. the church was extended and acquired the characteristics of a basilica with three aisles. during the general repairs to the church. is situated in the area between the “Grande Rue de Pera”. which is reminiscent of a monastery. 1890 and 1904. who in 1793 had restored the Church of Zoodochos Pighi (Fountain of Life)/Balıklı. During these works. . It was progressively built in 1804 as a small place of worship between plots belonging to four subjects of Greek descent. the aisles were extended. now İstiklal Avenue and the Meşrutiyet Avenue in the Galatasaray district. while the cells in the parvis were also repaired. and it possesses two passages through galleries and a main entrance with a staircase. According to tradition. the existing semandron was replaced by a bell and the parvis was laid out. common in many churches of Istanbul. The organisation of space.

Fortunately. the church was restored externally and internally under the supervision of the architect Ch. In February 1946. Today the church is hardly visible from the İstiklal Avenue and it is precisely because of its location in the centre of this block of buildings that it was protected from the destruction caused by the riots which took place in September 1955. Euthymiades and during that same year the restoration of the weathered wall-paintings by the Constantinopolitan painter Charilaos Xanthopoulos and the famous Russian icon-painter and scenographer Nikolaos Perof began. . we find information about the preparations for the celebration of the centennial of the construction of the church in 1904. in addition to the problems of the tiled roof and the consolidation and fixing of the structural system. Since then the church was abandoned and presented serious problems of rising damp and peeling of the painted decoration. In publications of that period. the works of restoration started in September 2007 and were completed in November 2009. The overall lack of maintenance and need for repairs is obvious. as well as about the problems that occurred.in 1893 or in 1894. and we are also informed that the works for the renovation and the embellishment of the church as well as the community offices were carried out under the supervision of the Greek architect Leon Casanova.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful