You are on page 1of 12

Sogutma Dünyasi, Sayi 31, Sayfa 9-16 (2005).

TERMOELEKTRÎK SOGUTMA SÎSTEMLERÎ
Doç. Dr. Hüsamettin BULUT
Harran Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Makina Mühendisligi Bölümü, Osmanbey
kampusü, 63000-SanliurIa.
E-mail: hbulut¸harran.edu.tr
Tel:0.414.344 00 20
Faks: 0.414.344 00 31
Özet
Termoelektrik sogutma sistemleri, sicaklik dengelemesi veya ortam sicakliginin
altinda bir sogutmanin gerektigi uygulamalarda kullanilan hareket eden elemani olmayan isi
pompasi özelligi olan cihazlardir. Modern ve yüksek teknolojilerin gelismesi ile termoelektrik
sogutucular, lazer diyotlar, mikro islemciler, kan analiz cihazlari ve tasinabilir piknik tipi
sogutuculara kadar bir çok üründe karsimiza çikmaktadir. Bu makalede, termoelektrik
sogutmanin teorisi, uygulama alanlari, tasarim ve seçiminde etkili olan elektriksel ve isil
parametreler hakkinda bilgiler verilmistir.
Anahtar Kelimeler: Termoelektrik, Peltier Etkisi, Sogutma.
1. Giriy
Günümüzde, saglam, güvenilir, kompakt, uIak boyutlu, haIiI, uzun ömürlü, düsük
maliyette, düsük enerji tüke timine sahip ve bakim gerektirmeyen sogutuculara artan bir
ihtiyaç vardir. Yaygin olarak kullanilan mevcut kompresörlü sogutma sistemleri mekanik
olarak hareket eden parçalari oldugundan ve boyut olarak büyük olduklarindan arzulanan
ideal özelliklere sahip degillerdir. Teknolojinin hizli bir sekilde arttigi bir zamanda, sogutma
ihtiyacinin sadece konIor ve gidalarin muhaIazasi amaçli sinirli kalmayacagi açiktir. Özellikle
yeni ve daha siki imal edilmis elektronik cihazlarin kendi içinde ürettigi ve disina yaydigi
isinin bertaraI edilmesinin ve isil konIor sinirlarini asan özel sartlarin istendigi sogutma
gereksinimleri, buhar sikistirmali konvansiyonel sogutma sistemlerinin disinda alternatiI
sogutma cihazlarina yönelmeyi ortaya koymustur. Termoelektrik sogutucular, askeri,
elektronik gibi alanlardan bireysel özel sogutma ihtiyacina kadar bir çok uygulamada
kullanilan isi pompasi özelligi olan cihazlardir |1,2|.
Hizla gelisen elektronik ve bilgisayar teknolojisinde, elektronik elemanlarin hassas
biçimde çalisabilecekleri sicaklik araliklari bellidir. Elektronik malzemelerin sogutulmasi
günümüzde mühendislerin en önemli problemlerinden biridir. Son yillarda bu konuda giderek
artan çalismalar yapilmaktadir |3|. Termoelektrik sogutma sistemlerinin tasarimi, analizi ve
uygulamalari ile ilgili konularda son zamanlarda önemli arastirmalar yapilmistir |1,2, 4-14| ve
arastirmacilarin konuya ilgisi artmaktadir.
Bu çalismada, son zamanlarda ticari olarak çesitli ürünlerde rastlanan termoelektrik
sogutmanin teorisi ve uygulama alanlari ile ilgili temel bilgiler sunulmustur.
2. Termoelektrik Sogutmanìn Teorisi
Termoelektrik sogutma temelde termoelektrik etkilerin en önemlilerden biri olan
Peltier etkisine dayanir. Peltier etkisi, iki Iarkli metal elemandan olusan bir devreye dogru
akim verildiginde, akimin yönüne göre, aksi uçlarda sicaklikta artmanin veya azalmanin
meydana gelmesidir. Bu olayda ilginç olan, devrede uçlar arasinda bir sicaklik Iarki olusmasi
ve dolayisiyla uçlarda bir isinma veya sogumanin meydana gelmesidir. Isil eleman çiItlerinin
(Termokapil) temelini olusturan ve 1821 yilinda kesIedilen Seebeck etkisinin tersi olan Peltier
etkisi, Fransiz bilim adami Charles Athanese Peltier 1834 yilinda kesIedilmistir. 1950
yillindan sonra yariiletken teknolojisinde gelismelerin hizlanmasi ile Peltier etkisi degisik
uygulamalarda kendine kullanim alanlari bulmustur |2, 4, 16|.
Termoelektrik sogutma, N ve P tipi yari iletken metal çiItlerinden olusmus bir veya
daha çok modülden, bir dogru akimin geçmesi ile elde edilir. Sekil 1`de bir N ve P yari
iletken çiItinden meydana gelmis bir termoelektrik sogutma modülü gösterilmistir. P ve N tipi
termoelemanlar elektriksel olarak seri, isil olarak paralel sekilde seramikler arasina
baglanirlar. Akimin yönüne bagli olarak isitma ve sogutma elde edilebilir. Sekil 1`den de
görülecegi gibi sogutma durumunda, dogru akim N tipi yari iletkenden P tipine geçmektedir.
Akim, düsük enerji seviyesindeki P tipi yariiletken malzemeden yüksek enerji seviyesine
geçtiginde sogutulacak ortamdan isi çekerek sogutma meydana getirmektedir. Soguk
ortamdan çekilen bu isi, yüksek sicakliktaki ortama elektronlar vasitasiyla transIer edilir.
Böylelikle isi, bir ortamdan çekildigi gibi baska bir ortama da terk edilmektedir. Dolayisiyla
termoelektrik modül isi pompasi vaziIesi de gösterir.
$ekil 1. Bir termoelektrik sogutucu modülü
3. Termoelektrik Sogutucularda Kullanìlan Malzemeler
Bir termoelektrik sogutucunun verimliligi bagil olarak kullanilan malzeme ile ilgilidir.
Termoelektrik malzemelerin perIormansi, asagidaki esitlikte verilen deger katsayisi ile iIade
edilmektedir |1|:
kR
T
ZT
2

(1)
Burada u Seebeck katsayisi, T termoelektrik modülün yüzeylerinin ortalama sicakligi,
k isil iletkenligi, R elektrik direncini göstermektedir. Metallerin isi iletimi yüksek, Iakat
elektrik dirençleri düsük oldugundan, ZT degerleri de düsük olmaktadir. Günümüzde
termoelektrik modüllerde kullanilan yari iletken malzemelerin deger katsayisi, ZT, yaklasik
0.4 ile 1.3 arasindadir |2|.
Termoelektrik sogutucularda P ve N tipi termoelemanlarda kullanilan yari iletken
malzemeler, Bi
2
Te
3
, PbTe, SiGe ve BiSb gibi alasimlardir. Bizmut Teleryum, Bi
2
Te
3
, yüksek
termoelektrik verimi ve uygun sicaklik araligi nedeniyle yaygin bir sekilde tercih edilmektedir
|1|. Alt ve üst plakalarda seramik malzeme kullanilir. Böylece isil iletkenlik, elektriksel
yalitkanlik ve mekanik mukavemet saglanir. Termoelemanlari birbirine baglayan iletken
malzeme olarak bakir veya alüminyum gibi isil iletkenligi yüksek malzemeler
kullanilmaktadir |4|.
DC Kaynak, W
e
N N P P
Bakir Iletken
Malzeme
Sìcak Seramik Levha, T
h
Soguk Seramik Levha, T
c
Q
h
Isì Bìrakìlan Ortam
Isì Çekilen Ortam
Q
c
Akim
4. Termoelektrik Sogutucularìn avantaj ve dezavantajlarì
Termoelektrik sogutucularin diger sogutma sistemlerine göre üstünlükleri söyle
siralanabilir :
Hareketli herhangi bir parçasi yoktur. Dolayisiyla az bakima ihtiyaç vardir.
Uzun ömürlüdürler. Ömür testlerinde sürekli rejimde 100 000 saat çalisabildikleri
görülmüstür.
Termoelektrik sogutucu, CFC`ler gibi herhangi bir sogutucu akiskani içermez.
Dolayisiyla çevre ve doga dostudurlar.
Termoelektrik sogutucu, isi pompasi olarak tam tersinirdir. Isinin yönü DC akimin
yönü degistirilerek kolayca degistirilebilir.
+0.1
o
C sicaklik araliginda çok hassas sicaklik kontrolü saglanabilir.
Termoelektrik Sogutucular, pozisyona bagimli cihazlar degillerdir. Dikey veya
yatay her konumda çalisabilirler. Yerçekimsiz ortamlarda da çalisir.
Çok hassas, siki ve küçük ortamlarda çalisabilirler.
Termoelektrik sogutucular çesitli dezavantajlara sahiptirler. Bunlar;
Sogutma ve isitma perIormans katsayilari (COP) çok düsüktür. 0.3-0.7 arasindadir.
Oysa klasik sogutma makinalarinda bu deger 2-4 arasindadir. Buhar sikistirmali,
absorpsiyonlu ve termoelektrikli üç Iarkli mini buzdolabi için yapilan
karsilastirmali çalismada |5|, buhar sikistirmali tipte olanin maliyet ve isletme
açisindan daha uygun oldugu Iakat digerlerine göre daha gürültülü oldugu tespit
edilmistir. Termoelektrikli mini buzdolabinin COP`sinin absorpsiyonlu mini
buzdolabina göre daha yüksek oldugu belirlenmistir.
Yüksek sogutma yükleri için uygun degildirler. Buhar sikistirmali sogutma
sistemleri ile rekabet etmeli mümkün görülmemektedir.
Su an için pahalidirlar.
DC besleme gerektirir.
5. Termoelektrik Sogutucularìn kullanìm alanlarì
Termoelektrik sogutucular yukarida belirtilen avantajlarindan dolayi, tibbi cihazlardan
günlük hayatta kullandigimiz bir çok cihaza kadar birçok uygulamada yer bulmustur. Çizelge
1`de termoelektrik sogutma ürünlerinin kullanim alanlari ve uygulamalari verilmistir |1,
17,18|.

Çizelge 1. Termoelektrik sogutmanin kullanim alanlari ve uygulamalari
Askeri/Uzay arastirmalari Elektronik sogutma, sogutulan elbise, tasinabilir sogutucu,
kizilötesi sensörlerin sogutulmasi, lazer diyotlarin
sogutulmasi, telsiz istasyonlari için kabin sogutma, uzay
teleskoplarinda.
Bireysel Dinlenme tasit sogutuculari, mobil ev sogutuculari, araba
sogutuculari, tasinabilir piknik sogutuculari, bira, sarap veya
su sogutuculari, içecek kutulari sogutucusu, motorsiklet
kasketi sogutucusu, tasinabilir insulin sogutucusu.
Laboratuar ve bilimsel
cihazlar
Kizilötesi sensörlerin sogutulmasi, lazer diyod sogutuculari,
CCD sogutucusu, entegre devrelerin sogutulmasi, vidicon
tüpü sogutucusu, laboratuar soguk plaka, karistirici sogutucu,
soguk oda, donma noktasi reIereans banyosu, mikrotome
sogutmasi, elektroIoresis hücre sogutucusu.
Endüstriyel sicaklik kontrol NEMA (ABD elektrik cihazlari üreticileri birligi) ortamlari,
kritik elemanlari sert çevre sartlarindan korunmasi, PC
mikroislemcileri, mikroislemcilerin ve bilgisayarlarin
numerik kontrollerinde ve robotiklerde, yazici ve
Iotokopilerde mürekkep sicakligininin dengelenmesi, CCD
kamerelarda.
Resturant cihazlari Krema dagiticisi, çirpilmis krema dagiticisi, tereyagi dagiticisi
Çesitli amaçlar Ilaç sogutucular (tasinabilir veya sabit), otel odalari
sogutuculari, otomobil mini sogutuculari, otomobil koltuk
sogutuculari, uçak içme suyu sogutuculari, yolcu otobüsü
sogutuculari, gemi sogutuculari, karavan sogutuculari,
kamyon sogutucusu, DNA döngülerinde, tibbi teshis cihazlari,
mesaj veya tedavi amaçli sicak/soguk yataklarda.
Sekil 2 ve 7 arasinda çesitli uygulamalarda piyasada ticari olarak bulunan
termoelektrik sogutma sistemleri gösterilmistir |17-19|.
$ekil 2. Piknik amaçli bir piknik sogutucu $ekil 3. Mini bir buzdolabi
$ekil 4. Lazer ve medikal uygulamalar için
sivi sogutucu
$ekil 5. Arabalar için mobil termolektrik
sogutucu
$ekil 6. Bir CPU sogutulmasi için $ekil 7. Vitrin tipi içecek sogutucusu
tasarlanmis termoelektrik sogutucu
6. Termoelektrik modüllerin seçim ve tasarìmìnda ìsìl ve elektriksel parametreler
Bir sogutucunun tasarimi ve seçimi, genellikle üretici Iirma taraIindan saglanan
termoelektrik modülün perIormans egrilerine göre yapilmaktadir. Tasarim, termoelektrik
sogutmanin sicak ve soguk yüzeyleri arasindaki sicaklik Iarki (AT) ve istenen sogutma
kapasitesi ile baslar. Belirlenen sogutma kapasitesine göre AT-Akim egrisinden modülün
akim siddeti belirlenir. Daha sonra Voltaj(V) -Akim (I) egrisinde siIir sogutma yükü ve siIir
sicaklik Iarkinda gerekli voltaj Iarkinin üst ve alt limitleri belirlenir. Daha sonra isi
kaynaginin isil direnci degerlendirilir |10|.
Termoelektrik modüllerde, akimin yönüne bagli olarak isitma ve sogutma
gerçeklestirilir. Dolayisiyla isitma ve sogutma amaçlarinin ikisinin de istendigi
uygulamalarda, tasarim sogutma moduna göre yapilmalaridir |6|.
Termoelektrik modüllerde isinin çekildigi ve isinin atildigi ortam son derece
önemlidir. Isi aktarim türleri olarak modüller tasarim ve konstrüksiyon olarak Iarklilik
gösterebilirler. Termoelektrik modüllerde, havadan havaya, sudan havaya, havadan suya,
sudan suya ve soguk plaka uygulamalari mevcuttur. Sekil 8`de isi kaynaginin sogutma
türlerine göre çesitli modüller gösterilmistir |7|. Sekil 9`da sudan havaya bir sogutucu
modülü ve Sekil 10` da ise soguk plakali termoelektrik sogutucu modülü gösterilmistir |17|.
a b
c
$ekil 8. Genel isi kaynagi türleri; a) Serbest tasinimli hava sogutmali isi kaynagi, b)
Zorlanmis tasinimli hava sogutmali isi kaynagi, c) Zorlanmis tasinimli sivi sogutmali isi
kaynagi
$ekil 9. Sudan havaya bir termoelektrik
sogutucu
$ekil 10. Soguk plakali termoelektrik
sogutucu
Bir termoelektrik modülün sicak yüzeyinden bulundugu ortama isi verilir. Bu yüzey
isi kaynagina baglidir. Isi kaynagi olarak su veya hava olabilir. Isi kaynagi dogal veya
zorlanmis tasinimla hava ile sogutuldugunda (Sekil 8a ve 8b), sicak yüzeyin sicakligi (T
h
) ve
sicak yüzeyden atilan isi, Q
h
asagidaki denklemden bulunabilir |4|;
h o h
Q U T T . (2)
e c h
W Q Q (3)
Burada, T
o
isinin aktarildigi ortam sicakligi (
o
C), U isi degistirgecinin toplam isil
direnci (
o
C /Watt) ve Q
c
, termoelektrik modülün soguk yüzeyinin çektigi isi (W) ve W
e
(W)
termoelektrik modülün çektigi elektrik gücü olup, I (Amper) ve V (Volt) baglidir.
I J W
e
. (4)
Isi degistirgecinin isil direnci bilinmediginde sicak yüzeyin sicakligi, hava sogutmali
dogal tasinimda ortam sicakligina 20-40
o
C, hava sogutmali zorlanmis tasinimda ortam
sicakligina 10-15
o
C ve su sogutmali da ise 2-5
o
C ortam sicakligina eklenerek bulunur.
Örnegin 20
o
C bir ortamda serbest tasinimli hava sogutmanin yapildigi bir termoelektrik
modülün sicak yüzeyinin sicakligi yaklasik olarak 20¹35÷55
o
C alinabilir.
Termoelektrik sogutucunun soguk yüzeyinin sicakligi (T
c
), eger yüzey dogrudan
sogutulacak cisim veya ortam ile temasta ise cismin sicakligi veya ortamin sicakligi alinabilir.
Eger bir isi degistirgeci arada varsa, isil dirençlerin göz önüne alinmasi gerekir.
Bir termoelektrik sogutucunun iki yüzeyi arasindaki sicaklik Iarki (
c h
T T T ), son
derece önemli bir parametre olup, sistem seçiminde diyagramlarda temel eksenlerden birini
olusturur. Eger AT·55
o
C ise, tek kademeli termoelektrik modül yeterli olabilir. Tek
kademeli bir modül için teorik maksimum sicaklik Iarki, 65
o
C·AT·70
o
C`dir. Eger AT~55
o
C ise, çok kademeli termoelektrik modüller seçilmelidir. Yedi adete varan tek kademeli
termoelektrik modüller üst üste konarak, yüksek AT`ye sahip çok kademeli bir sogutma
modülü olusturulabilir |4|. Çok kademeli termoelektrik cihazlarda AT130
o
C`ye kadar
saglanabilir. Pratikte ulasilan en düsük sicaklik -100
o
C`dir |1|. Sekil 11 ve 12de sirasiyla tek
ve çok kademeli termoelektrik sogutma modülleri gösterilmistir.
$ekil 11. Tek kademeli termoelektrik sogutma
modülleri
$ekil 12. Çok kademeli termoelektrik
sogutma modülleri
Termoelektrik sogutma modüllerin isitma ve sogutma tesir katsayilari COP),
konvansiyonel sogutma makinalarina ve isi pompalarina benzer olarak asagidaki
denklemlerde oldugu gibi tanimlanir.
e
h
h
W
Q
COP (5)
e
c
c
W
Q
COP (6)
Termoelektrik sogutucular, belirlenen T
h
`da Imax, Vmax, Qmax ve ATmax degerleri
ile degerlendirilirler ve üreticiler her tip için bu degerleri kataloglarinda verirler. Qmax
sogutulan ortamdan çekilen maksimum isidir. Imax ve Vmax ise T÷0 oldugundadir. ATmax
ise sogutucu yüzeyleri arasinda olusabilecek en yüksek sicaklik ( Imax, Vmax ve Qc÷0
oldugunda) Iarkidir |4|. Tipik bir termoelektrik modüller için tipik diyagramlar Sekil 13 ve
Sekil 14`te gösterilmistir |17|.
$ekil 13. T
h
÷25
o
C için AT-V perIormans diyagrami
$ekil 14. T
h
÷25
o
C için AT-Q
c
perIormans diyagrami
Sonuç
Termoelektrik cihazlar güç üretimi ve sogutma uygulamalarinda kullanilmaktadir.
Termoelektrik sogutma uygulamalarina olan ilgi son zamanlarda artmistir. Termoelektrik
sogutucular askeri ve uzay çalismalarinda, hassas ölçüm aletlerinde, tibbi, endüstriyel ve ticari
cihazlarda artik yaygin olarak kullanilmaktadirlar. Büyük sogutma yükleri için
kullanilamamalari, düsük COP degerleri ve göreceli yüksek maliyetleri temel dezavantajlari
olarak durmaktadir. Ancak, yakin gelecekte, evsel uygulamalar için isi pompasi ve
AT (
o
C)
AT (
o
C)
iklimlendirme amaçli termoelektrik sogutma sistemlerinin pazarda rekabete girecegi tahmin
edilmektedir.
Termoelektrik sistemlerde kullanilana malzemeler verim üzerinde etkisi oldugundan
yariiletken malzemelerindeki gelismeler bu tür cihazlarin daha verimli olmalarini saglayacagi
ve maliyetleri düsürecegi düsünülmektedir. Ayrica PV panellerden elde edilecek DC güç ile
termoelektrik sogutmanin gerçeklestirmesi üzerine de çalismalar planlanmaktadir. Böylelikle
termoelektrik cihazlar tamamen çevre dostu ve isletme maliyeti düsük sistemler olarak
karsimiza çikabileceklerdir.
Termoelektrik sogutma sistemleri yapi ve kullanim amaci olarak Iarkli tipleri
mevcuttur. Dolayisiyla termoelektrik cihazlarin tasarim ve seçiminde isil ve elektriksel
parametrelerin tümü göz önüne alinmalidir.
Kaynaklar
1. RiIIat, S.B., Ma, X. 2003. Thermoelectrics: a review oI present and potential applications.
Applied Thermal Engineering, 23:913935.
2. Chung, M., Miskovsky, N.M., Cutler, P.H., Kumar, N., Patel, V. 2003. Theoretical
analysis oI a Iield emission enhanced semiconductor thermoelectric cooler. Solid-State
Electronics, 47:7451751.
3. Kiliç, M., Yigit, A. Isi TransIeri, 2. Baski, AlIa Basim yayim Dagitim Ltd. Sti., Istanbul,
2004.
4. GodIrey, S. 1996. An introduction to thermoelectric coolers. ElectronicsCooling, 2(3).
http://www.electronics-cooling.com
5. Bansal, P. K., Martin, A. 2000. Comparative study oI vapour compression, thermoelectric
and absorption reIrigerators. International Journal oI Energy Research, 24: 93-107.
6. GodIrey, S. 1996. An introduction to thermoelectric coolers. ElectronicsCooling, 2(3).
7. RiIIat, S.B., Ma, X. 2004. Improving the coeIIicient oI perIormance oI thermoelectric
cooling systems: a review. International Journal oI Energy Research, 28:753768.
8. Chein, R., Huang, G. 2004. Thermoelectric cooler application in electronic cooling.
Applied Thermal Engineering, 24:22072217.
9. Yang, R., Chen, G., Kumar, A. R., Snyder, G. J., Fleurial, J. P. 2005. Transient cooling oI
thermoelectric coolers and its applications Ior microdevices. Energy Conversion and
Management, 46:14071421.
10. Huang, B.J., Chin C. J., Duang, C.L. 2000. A design method oI thermoelectric cooler.
International Journal oI ReIrigeration, 23:208-218.
11. Xuan, X.C. 2003. Investigation oI thermal contact eIIect on thermoelectric coolers.
Energy Conversion and Management, 44:399410.
12. Xuan, X.C., Ng, K.C., Yap, C., Chua, H.T. 2002. The maximum temperature diIIerence
and polar characteristic oI two-stage thermoelectric coolers. Cryogenics, 42:273278.
13. RiIIat, S.B., Ma, X. 2004. Optimum selection (design) oI thermoelectric modules Ior large
capacity heat pump applications. International Journal oI Energy Research, 28:1231
1242.
14. Xuan, X.C., Ng, K.C., Yap, C., Chua, H.T. 2002. Optimization oI two-stage
thermoelectric coolers with two design conIigurations. Energy Conversion and
Management, 43:20412052.
15. Chen, K., Lin, G. T. 2002. Optimization oI multiple-module thermoelectric coolers using
artiIicial-intelligence techniques. International Journal oI Energy Research, 26:1269
1283.
16. Çengel, Y. A., Boles, M. A. Mühendislik Yaklasimiyla Termodinamik. Çeviren:Taner
Derbentli, McGraw Hill-Literatür Yayincilik, Istanbul, 1996.
17. http://www.melcor.com/
18. http://www.marlow.com
19. http://www.Iujitaka.com/pub/peltier/english/peltier¸products.html

0 . !) ) ) ) )1 =) ) ! ) * ) ! 3 #5 * 6 # ) ) /CD& 5 ! 6 ! ) E " ) /F ! 7 # #5 # .< # # #5 # 6 ) ! > !) ) #!2# 2 !) )! ") ? )3 # ! ) 6 ) ) # )) #5 # ! ) # # * ) ! B ) ) ! 2 5 # 4 ## 1 # )) ! ! )) ) )" ## # ! 2 ) #5 )1 2 7 )3 * ( 2 5 ( 6 " ! ! ) 2 )! 2 4 3 /F 5 1 5* 6 #5 #5 E 6 5 ) /@%.# # ) 1 2 3 ) ! ! ! 1 )1 ) " ! 3 3 2 ) ! ) ! #5 # # ) .%< # #! 2 3 2 3 ) 1 ) $ * ! ! 2 ! ) A B 4 2 ) # E # ) ) 5 )) ) )) # 6 )) )1 2 " ) 3* ) 5 2 ) " ! ) # 2 # " # 5 # ) 5* 6 /@0/ !) ) 2 ) # # ! 2 5 2 )5 ) ./ 0< 4 + 7 # 5) !) ! ") 3 ! 1) # #1# #!2# ) ## # # ) ) 2 3 ) ) )" )3 )5 " ) 3 1 ! ") 2 5 2 #!2# 5) # 3 )5 ) 1) # ) ) )5 #!2# !" # # ) .'/. /$< 6 " ! ) 2 B ) 2 1 E " ! ) * !) )! ./ 0 .

$# /# # B ) AJ ! K % & 3 . ' * ) * ) #' + - ./< B ! ) 3 # ) ) .0< # #1# 0 % 1 !) ) 1 # # ) ! ) 6 7 2 )1 ) 3 # ! !# ) 2 )) ) ) # E " 5) )) ) ! ! !2) 2 I 3 ! 3 ! )) 5 ) ! 8 !) ) I # 3 # 5 ) ! ! 1 )) ! !# 1 ) 0 )1 * ) ) 3 ! 5) ! ) % 6 78 #!2# ! " 3 . 0 # #1# !" "'" ( " * " ) # ) 5 ) 5 # ) 3 !) ) 2 * # #1# # >/? # )) G7 H 5 # &./<. 3 .$# 0 ) L 3 -' !" + ...< ) ) /% ) ) . .

!" "'" # ) " : + 2+ ( # )! # + 2 # 2 5 ! ! )5 )5 ) A 3 ) ) ) # #1# 2 3# 2 5 !) )! 4 3 ) /&& &&& # #1# # #1# A AF !) )! # #1# ) ) " ! M& / A )1 ! N ! ) ) # #1# 7 # ! " ! 5) 5 ) )) 5 #3 9 (# A 3 2 ! # " 2 !" "'" # #1# ) ) )3 # " !# 1 ) 3 # ) 2 # ) ) ! ! # ) )5 #!2# .D< # #* # )) # " * ) 5 3 5 ) # ) ) 7 # #1# )5 !1 2 # # " ) 5 )1 ) ) 9 )5 4 !) # * ) )5 ) #3 # # #!2# 2 ) ) 2 =) ) ! " 3 ! ) 1 3 3 )5) ! ! " 5 ) " A 6F 5 # 0'. ) ) 2 # ) #3 ) 2 O & %'& P # ) ! " ! ) )5 ) ) ) ) )5 ) ! ") 5 # # # # " ) ) ) >A 6? # 4 #!2# ) ! !) # 1 3 #5 # N 3 2 .1 ) .

/F /P /@< 0 B 4 5) # # ) ) #!2# ) 5 ./ # ) + )3) ## " ) # # ) ## ) #!2# 5) ## ) ) # #1# 3 # # #1# ) " ! ! ) #3 ! Q 3 ! ) ) 5) 3 ! # #1# ) ) ! # #1# # # 1 3 J)3) AA " # # + ! )1 ) ) ) 5) ) 1 5) " ## ## ) # ) # #1# ) # #1# # 5 # #1# # #1# # 3 ! ## ) )5 ) )1) ! # # #1# 1 # #1# ) # #1# # # #1# # # #1# # * 2 # ) 1 1 3 5 " )1 ) 5 1 ) ) ) ) ) )1) ) ! # #1# #!# # #1# EB 2 # ! 1 ) )1 Q ) # #1# ) # " * # #1# # 1 ) E+ B >B ) 5 # * " ) )1) ) ) ") # #1# # #1# # #1# # #1# ! 4 ! 5 2 #!2# 5 ./P'/C< ) ) # ) 2 # #1# # 1 ? # 2 2 ! ) ? ! ) ) 6A ) AA ) )1) ) ) # ! 3)1) H N 5 # 1 3 ) J L )5 > 5) ) ! 1# # #1# 5 1 3 ) ) ( 0 # P ) "! ## .

% 6 ) " # #1# % & #3 ) % ) ) 1 3 # #1# #!2# % 3 B # #1# % 5 A6 ## ) % 6 R " 1 # #1# # .

/&< ) ) ! # # )) ) ) ! #!2# 2 # " ) ) 5 1# # ./P< 1 )) #! ) ) ) )) # )) ) " 4>R? 'B ) >=? + $ # # ( #$# + 2 2 )1 ! ") ) * 2 1 * ) ) >S ? S 'B ) )*) # ! )*) )) ) # $ 9 *) ) ) )) 5 : ' .$< )) ) ) ) ) ! ! ! ! 5 ) ) * # # #1# .)5 5 (7 # #1# # " * # " ) )1 ! 2 #!2# =) 2 # #! 2 ( 5 /&F # " 5 ) * ) 2 1 !) )! ) ) # ) )1 5 # # #1# $ 8 ) ) ! 3 ! # R 4 * ) ) .P< ( ( CF # #1# # @F # 2 )) 2 ! ") ) ) .

<O ! 3 ! )) T 5 ) # 1 > A QK ? )) ) T1 ) ) ) 2 1 )1 ) ) > A? # ! 3 ! )) R >R 5 2 1 ) ) >K? ? ) ) " )) K >K? >. 8 5) ) ) )) ! # ) ) )) O <7 ! 5) ) ) '< I ) )5 5) ) # ))) ) ) ) ! # ) :< ) )) % = 7# # #1# ! % # #1# )1 ! 3 ! # >( ! @ ## > 7 # " ) ## # # =) )) ! )1 ) ! 3 ! #! 3 ! ! ) )> ? >0? >%? )) 3 )1 ! )5 ) 5) ) ) ) ) =) ! ) ## # # @ ? )1 .& A ) 5) ) ) )! 5) # )) 1 ) ! 3 ! 0'D A )1 # # )1 )1 2 3 ! 3 ! ) 3 )1 )1 ) ) ) ) )5 5) ) # ## # ) 0& A )1 ## 1 1 ! 3 ! ! 5 2 1 # #1# # ) ! ") ) ) ) ) > 1? ! ) )2 ) ! 3 ! )1 ) ) ) # 0&U%DVDD A ) ) ) + )) .? #" = >B " ? =) 5) ) )1 : ) ) 5 2 1 /&'/D A )) )1 # )1 ) ) # 1 0&'.% I ! ) )5 ..

/< ( # S XDD #5 # # 6 .< N # 5) % # % # N # ! # # #2 ) ) ) )) )) " " # ) 3 !) ) A 6? 5 ) >D? >$? # #1# 1 ## # #1# ! 3 ! ) # #5 " )) ) = 1 F # Z ! R Z )1 = Z R Z T 2 V& ) > = Z ) # # Z R ) Z [ Z T [ Z Z T1V& .# #1# # 1 #5 # # A + " S WDD A # #" ! 3 ! ) ! 2 )1 ) * )> ? ! )1 ! ) * ) $D AWS WP& AF ) + 9 S F! 1 5 # )1 ) '/&& AF 2 5 " 3 S // /%& AF! /0Y ) )! ..

# # ( ?* ) ) ./P< " ! 2 ( /% /.F 2 % & ? @ A< V0D A S 'R " * ! 2 ) ? @ A< % "8 1 # # #1# 1 # 3 ) # ) ) ) #3 ! ! !2) 5 A 6 ! ) 2 1 B 1 3 #!2# )5 2 ) ) # ) 2 1 ) ! #!2# ! ! 2 # 3 ) # ! 3 )) " " ) 4 ) #!2# ) )5 ) ! 1 # ) ) 1 V0D A S 'T1 " * ! 2 ) ..< 5 " .

00&P^00/P B H 7 ! "" 1 _ 6 0&&D 1 + * *H * 2 .0&@'0/@ # 1 2 1 ** 1 *+ # ! * *+ 1 11 2! H "" 1 " # 1 2! H 1 0. 8 * ! 7 /CC$ B ". 1 0@.QQ]]] 6 J " H ** 1 A B"" 9 2 H A 1 1 1 2 > = # 2 .P./. + 2 8 J# * 2 8 * ! 7 /CC$ B ] = 1 1 '1 = #1 #1 21 B 0&&& A * 9 * B =) * 0 7 \ 0&&% + 2 ! E 1 .) # ! ) ! 1 5) )3 1# # " B H ** B"" A # 2 ! + 1 & 1 3 5 6 .. C%'/&P 1 + 1 * " * \ 0&&.PD%^P$@ 2 0.&P^/.D^/PD/ A# ) 3 5 # 3 1 # !) )! 2 3 ) 1 ) 2 5 5 2 5 # ) # 3 # ! ") 1 ) ) 3 ) 5 # ) 1 3 3 ) )5 B! )1 6R " " 3 3 2 1 # # ) ) 1 " ! ) 1) )) 5 * ) ) ! 1 ) A2 ! " 1 1.0/ _ A _ # A _ # 2 A 7 2 ! H .$.C/%^C%D 6 1 ) B* ] *" J# #1 ) ! !) E 6 " R 0&&% 1 1 1 )) + 1 " ( 1A "" 1 1 7 L '7 # 2 0>%? 1 1 1A 2 0>%? * 1 1 1 1 2! A 1 1 1 1 1 2 2 * 1 1 1 1 " _ # 2 _ # 1 1 1 8 _ * 0&&& B 0%. = " # 2 8 0&&. = J) ) 0&&. 2 0%.P..

/0%/^ ] ' 2 1 " 1 ! \A 1 1 1 J *1 ' 9 B 18 ] ". = \ A 0&&% = 2! A 1 7 1 2 2 1 * ] ' 2 # * 1 .QQ]]] ".0 1 \# 2 3 A /0@% 5 N 2 6 .%CC^.QQ]]] *#4 8 2 1 1 * 2# # " ' _ # 9 L 5) )! # /CC$ .\# + \# " & H ** /0. Q" a" #1 .0&.%.0P%^0P@ 0@.QQ]]] "./& 0&&0 1 ** 1 Z # " 1 1 * + 0&&0 " + # * + 2! H 2! H 3 2! A 1 1 1 # # 1 * ** * 1 2 \ A E2 J A 9 " A A # \ 0&&.0. "# " "" 1 E2 JA ] 0&&0 1 " `# B ' 1 ]1 1 Q"# Q" Q 2 Q 9 !) 1) ) 1 9 " " 1 = A ] 3 = A # 2 * ) 1 11 > 2 ? * _ # A! 2 1 ../0$C^ ./^0&D0 1 11 1 N # 2 0$..