You are on page 1of 3

004 KONTRIBUTI ISLAMIK N LETERSI

Ndoshta, nj nga arritjet m t shnuara t Ishmit, sht kontributi i tij n mendimin filozofik. Megjithse m i vogl, i krahasuar me t, edhe n letrsi kontributi Islamik ka qn shum i ndieshm. N kt fush ai ka luajtur nj rol vendimtar. Nse dikush dyshon pr kt, le t kujtoj vetm lindjen e poezis lirike n Evrop. Ajo u shfaq, pothuajse, n t njjtn koh, n Spanj dhe n Franc, n fillim t shekullit t 12-t dhe, m pas, u prhap n Itali dhe n pjesn tjetr t Evrops. Romancat kalorsiake spanjolle dhe trobat Provansale jan shfaqjet e para t ktij ndikimi. Kjo shnon nj kthes n qytetrimin evropian. "Do t ishte e pamundur t mos teprohet kur flitet pr vlern krijuese dhe frymzuese n poezin e provanss, si n pikpamje t ndjeshmris, ashtu edhe t artit" shkruan Gustav Kohen. N t vrtet, ajo sht nna e poezis moderne, ndofta m shum se poezia latine. Pa t, nuk do t mund t flitej pr poezin italiane, spanjole, gjermane, apo t Frances veriore. Por, 'sht n t vrtet "knga e trubadurve"? Karakteristika kryesore e ksaj poezie, e cila e dallon at nga t gjitha llojet e tjera t poezis mbi dashurin, t njohura deri n at koh, sht idelizimi i gruas, adhurimi i saj si nj qnie hyjnore dhe ekzaltimi i thjesht dhe shpirtror i dashuris. Ky sht lajtmotivi i poezis t Uiliamit t IX, Duks s Akuitainis, Zhofer Rudelit dhe trubadorve t tjer, t cilt pasuan ata, ashtu si dhe Dante dhe iletrarka. Ndonj, mund t krkoj t dij m tepr pr vizionin e gruas, aq t ndryshm nga zakonet e vendit, ku ai u shfaq me aq shpejtsi. Modelet dhe burimet e liriks Provansale, nuk i gjen as te grekt, as te romakt. Punimet e Zhulienit dhe t Ramon Menendez Pidal-it, si dhe studimet e R. Najslit, nuk ln asnj dyshim, se e gjith poezia e trubadurve, q paraqet ndryshime kaq t mdha, si n mnyrn e t mnduarit, ashtu edhe t ndjenjave, rrjedh drejtprsdrejti nga poezia popullore arabo - andaluziane. Studimet e fundit t shkolls se re spanjolle t historis kan gjetur n poezit lirike andaluziane, shembujt e par, t s ciles, u shfaqn n fund t shekullit t IX dhe, n ato te Provanses, me nj ngjajshmri t dukshme, sa sht e pamundur t flassh pr to, pa njohur ndikimin e njrs te tjetra. Dashuria platonike, e ngritur deri n shkalln m t lart t mundshme t prgjrimit dhe bindies ndai vullnetit t gruas, shrbimit ndaj saj, n emr t dashuris, knaqsia nga vuajtjet e shkaktuara nga dashuria, t gjitha kto, kan qen tema t poezis arabe q nga shekulli i VIII. N Andaluzi, kjo form e poezis,

u shfaq n shekullin IX. Ajo paraqet nj nga prfundimet m interesante t takimit t dy qytetrimeve, atij arab dhe romak. Kryqzatat i dhan nj goditie lidhjes midis dv qytetrimeve mesdhetare, zhvillimi normal i s cils mund t kishte sjell vlera t pallogaritshme kulturore dhe artistike pr njerzimin. Por, madje edhe gjat kryqzatave, marrdhniet ekonomike, shkencore dhe artistike nuk ran n amulli t plot. Lidhjet dhe shkmbimet midis shteteve myslimane, principatave apanjolle dhe oborreve t Provanss vazhduan. N kto shkmbime, poezia dhe muzike zinin, pa dyshim, nj vend t rndsishm. Principatat Maore, ishin si nj kopsht pr poett, muzikantt dhe valltart, q i kishin zili oborret e Evrops Jugore. Kngt dhe vallet, duke krijuar nj lidhje midis njerzve, i hapn rrugn liriks poetike, e cila, n at koh, ishte e pa ndar nga muzika. Punimet e muara t Palasios lidhur me burimet myslimane n "Komedin Hyjnore" kan treguar ndikimin e madh te Danteja t poetit t madh mistik Muhjuddin Ibn Arabi dhe poetit t verbr Abdul Ala Al Maari, vargjet e t cilve, me nj shklqim t pakrahasueshm, prmbjan, n thelb, nj filozofi thellsisht pesimiste dhe skeptike. Romani filozofik i Tufeilit "I gjalli, biri i t kujdesshmit", prkthyer n latinisht nga Eduard Pokoke, (i riu), n vitin 1671dhe, m pas, n shumicn e gjuhve evropiane, frymzoi Daniel Defon dhe i shrbeu atij si model pr romanin e tij "Robinson Kruzo". Ibn Hazm-i, nj nga mendjet m t shklqyera t Spanjs myslimane, ndikoi s teprmi n letrsin perndimore, ai shkroi fabula, tregime dhe apologji, t cilat nga shekulli i 13t e m pas, u prhapn n shum vende t Evrops. Fabulat e tij u prkthyen nga Alfonsi (I urti), mbreti i Kastiies dhe, m pas, n ;atinisht, hebraisht, persisht dhe frengjisht. La Fonteni i ka quajtur ato si nj nga burimet e veta. Po ashtu, Bokaio, Shoseser dhe mjaft shkrimtar t tjer kan qn nn ndikimin e tyre. A duhet prmendur pritja q i sht br librit me prralla arabe: "NJ mij e nj net" nga lexuesit evropian? "Don Kishoti" i Servantesit sht thellsisht i frymzuar nga shpirti arab. Autori i ktij libri t pavdekshm ka qn i burgosur, pr pak koh n Algjeri, dhe si me shaka, ka thn se origjinali i librit t tij hst shkruar n arabisht. Ashtu si Filip Hinti, dikush mund t arrij n prfundimin se: "n trsi, kontributi m i vlefshm arab ndaj letrsis s Evrops s mesjets sht n formn e saj, fal s cils, imagjinata perndimore arriti t lirohet nga rregullat e ngurta tradicionale".

BURIMI 3