You are on page 1of 16

KANT: ZAMAN ZIVANASINDAN ÇIKARKEN BEN BAŞKASI OLUR

Irmak GÜNGÖR∗
Özet Antik Yunan’dan modern döneme kadar çevrimsel (döngüsel) zaman kavrayışı hâkimdir. Kant’ın “a priori bilgi ilkesi olarak zaman” kavrayışının gelişimi, Descartes’ın ben felsefesinin gelişimi ile çakışır. Dolayısıyla bu ben kavrayışı değişecektir. Deleuze, Kant’ın tasarımsal bilgi kuramını anlattığı derslerinde, a priori bilgi ilkeleri olarak zaman ve mekân ile kategorileri tartışır. Kant zaman ve mekânı, kategorilerin arasına almaz. Bu kavrayışa göre özne, birbirine indirgenemeyen iki biçime sahiptir ve zamandaki bir kesikliktir. Deleuze, bunun için Rimbaud’nun “Ben başkasıdır” ve Shakespeare’in “Zaman zıvanasından çıktı” ifadelerinden yararlanır. Bu makalede, söz konusu iki ifadenin Kant’ın bilgi kuramı ile uygunluğu araştırılacaktır. Bir başka ifade ile “zaman zıvanasından çıktığında, ben başkası mıdır?”gösterilmeye çalışılacaktır. Anahtar Kelimeler: Kant, bilgi, zaman, mekân, kategoriler, ben, sezgi (Anschauung).

(Kant: While Time Blows from its Stack Self Becomes the Other)
Abstract From the Ancient Greek to modern age, understanding the time as a cyclical process has been dominant. The development of the understanding on time “as a priori principle of cognition” coincides with the development of Cartesian subject philosophy. So, in relation with this change also the apprehension of “subject” will change. Deleuze discusses in his lectures on Kant’s schematic knowledge theory the notions of ‘time’ and ‘space’ together with categories that are the forms of a prior knowledge. Kant does not accept time and space as a category. According to that apprehension subject has two forms that can not be reduced to each other and it is an interruption in time. Hence, Deleuze benefited from the statements “I am an other” by Rimbaud and “Time is out of joint” by Shakespeare. In that article the harmony between these two subject matter statements and Kant’s theory of knowledge will be examined. In other words, it will be an attempt to show “when the time is out of joint, am I another?” Keywords: Kant, knowledge, time, space, categories, subject, perception.

Kocaeli Üniversitesi Felsefe Bölümü öğrencisi FLSF (Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi), 2011 Bahar, sayı: 11, s. 137-154. ISSN 1306-9535, www.flsfdergisi.com

(İstanbul: İdea Yayınevi. “Peki. bilginin nesnelere uydurulması gerektiği varsayımını terk ederek. bilinecek malzemenin bilenin şartlarına göre belirlenmesinden ibarettir. Kant Üzerine Dört Ders. 3 Gilles Deleuze. kendi girişiminin de tıpkı Kopernik’in bu ilk düşüncesi durumundaki gibi olduğunu belirtir. 2006). sayı 30/31.g. Ona göre yapılması gereken. [B]iz doğanın yasa yapımcılarıyız. Kopernik Devrimi’yle Kant’ın yaptığı. “Saf Aklın Kritiği'nde 'kendinde şey' kavramının izini sürme girişimi”. s. bilineni sentezlemesi şartıyla mümkün olacaktır. metafiziğin olanaklılığını ve neyin biliminin yapılacağını ortaya koymak istemiştir. buyruğu bizim vermiş olmamızdır. “Gök cisimlerinin devimlerini bütün bir yıldızlar kümesinin gözlemcinin çevresinde döndüğü varsayımı altında açıklamada iyi bir sonuç alamadığını görünce Kopernik. Immanuel Kant.156 Kant: Zaman Zıvanasından Çıkarken Ben Başkası Olur Kant’ın tüm bir felsefe tarihini alt üst eden epistemolojisi “Kopernik Devrimi” diye nitelendirilir. gözlemcinin kendisini döndürüp. s. [K]opernik Devrimi’nin bize öğretmiş olduğu ilk şey.”4 Öyle görünüyor ki bu ifadeler düşünme bakımından aktif bir özneye işaret eder.g. nesnelere ilişkin bilgiyle ve özellikle de a priori bilgimizin koşullarıyla ilgilenmektir. Aziz Yardımlı.”1 Kant. Kant’ın yaptığı artık geleneksel metafizikteki gibi nesnelerin kendileriyle ilgilenmek değil. 29. “Bilinen. s. 2 Deniz Kanıt. s.e.aracılığıyla düşünme ile mümkündür. 22. Ulus Baker. Eylül 2006. Kopernikçi hipotezi “Bilinen bilgiyi değil. 4 A. bilgi bilineni belirler”3 diye saptar. 5 A. 10. 172. Felsefelogos. metafizikte de nesnelerin sezgisi açısından benzer bir yol denemektir. 1 . Böylece Kant. 10.”2 Deleuze. bilinenin üretilmesinde rol alması. Kopernik Devrimi. s. Kant’ın ünlü ‘objeler bizim bilgimize uymalıdırlar’ şeklindeki vurgu değişikliği için apaçık felsefi bir doğrulama sağladığı gibi a priori problemine Kant’ın kritik çözümünü de oluşturur. “İşte Kopernik Devrimi bu yeni ilginin hem bir koşulu hem de bir sonucudur. bu da ancak bilenin. çev. 10. nesnelerin kendilerini bilgimize uydurmaları gerektiği varsayımını temele almaktır. uzay ve zamana göre sezme ve anlak -dolayısı ile kategoriler. 2008). Arı Usun Eleştirisi.e. bilen bilineni nasıl şekillendirir?”5 Bu. çev. (İstanbul: Kabalcı Yayınevi. buna karşı yıldızları dinginlikte tuttuğu zaman daha başarılı olup olamayacağını araştırmıştı. s.

onların şekil ve büyüklükleri. ya da birbirleri ile ilişkileri ancak uzayda olmak suretiyle belirlenebilir. 31. Kant’ın bahsettiği iki arı duyusal sezgi biçimi uzay ve zamandır.g. 9 Kant. Kant’ın tasarımsal bilgi kuramının nasıl bir özneye işaret ettiği böylece gösterilmeye çalışılacaktır. deneyimi sağlayacak olan sezgi ile mutlaka bağıntılıdır zira nesne özneye başka hiçbir yolda verilemez ve “Tüm bilgimizin deneyim ile başladığı konusunda hiçbir kuşku yoktur. 8 A. s. 2008). çev. İoanna Kuçuradi. sezgi nasıl mümkündür? “Genel olarak duyusal sezgilerin arı biçimi anlıkta a priori bulunur ve görüngülerin tüm çoklusu belli ilişkiler içinde bu biçim altında sezilir. Prolegomena. Yani şeyleri a priori sezmeyi sağlayan.Yusuf Örnek. bilen özneyi etkileyiş kipi yoluyla tasarımları alma yetisine duyarlık (Sinnlichkeit) adını verir. s. 31. (İstanbul: İdea Yayınevi. Kantçı Epistemoloji ve Deleuzecü Kavrayış Kant bilgiyi nesneler ile dolaysızca bağıntılayan ve tüm düşüncenin araç olarak göz önünde tuttuğu şeyi sezgi (Anschauung) olarak belirler. sadece duyusal sezginin biçimidir. “öznede tüm gerçek izlenimlerinden önce gelen ve nesneler tarafından uyarılmayı sağlayan duyusallığın biçiminden başka hiçbir şey içerilmezse”9 mümkündür. a priori sezgi ancak.”8 Kant’a göre. İç belirlenimlere ait her şey ise zaman ilişkileri içinde tasarımlanır ve 6 Immanuel Kant. . Nesneler özneye duyarlık aracılığıyla verilirler ve öznede bu yeti sayesinde sezgi yer alır. 78. 7 Immanuel Kant. 2002). Rimbaud’nun “Ben başkasıdır” ve Shakespeare’in “Zaman zıvanasından çıktı” ifadeleri Kantçı birer söylem olarak araştırılacaktır. [T]üm bilgi deneyimle başlar. s. sezgi “nesnenin varlığına sanki doğrudan doğruya bağımlı olan bir tasarımdır.e. Aziz Yardımlı. Uzay ve zaman sezginin iki a priori formudur. çev. Gelecekte Bilim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Metafiziğe Prolegomena. (Ankara. dış duyu aracılığıyla nesneleri kendisinin dışında ve uzayda tasarımlar. Bunlar a priori bilgi ilkeleri olarak görülmelidirler. İnsan. Şeyler özneye ancak uzayda ve zamanda verilirler. Arı Usun Eleştirisi. 51.”6 Kant nesnelerin.Irmak GÜNGÖR 157 Bu makalede. Düşünce. Türkiye Felsefe Kurumu.”7 Peki. s.

uzay özsel olarak birdir ve dördüncü olarak uzay verili sonsuz bir büyüklük olarak tasarımlanır.10 Uzay görgül bir kavram değildir zira şeyleri “birbirlerinin dışında ve yanısıra. 80. Uzay ve zaman öznede a priori bulunan. uzay tasarımı daha şimdiden zemin olarak bulunuyor olmalıdır. Kant Üzerine Dört Ders. İnkılâp Kitabevi. Uzay ve zaman ayrı olarak irdelenmezden önce ikisi için de denebilir ki.158 Kant: Zaman Zıvanasından Çıkarken Ben Başkası Olur anlağın iç durumlarının sezgisi ancak onun altında olanaklıdır. 12 Ernst Cassirer. kategoriler gibi a priori bilgi ilkeleri olmakla birlikte birer kavram değildirler. “Bizim için uzay noktalardan. sezgiyi olanaklı kılan bilgi ilkeleridirler. üstelik bunlar birer kategori de değildir.13 Deleuze. (İstanbul. 11 Kant. s.”11 Dolayısı ile uzay deneyim yoluyla elde edilmiş değil aksine dış deneyimin kendisini olanaklı kılan tasarımdır. ama hiçbir kavram sanki kendi içinde sonsuz bir tasarımlar çokluğunu kapsıyormuş gibi düşünülemez. uzay ve zaman içindeki tüm şeyler) ancak. her bir kavram değişik olanaklı tasarımları kendi altında kapsayan bir tasarım olarak düşünülür. 82. Üçüncü olarak Kant’a göre uzay arı bir sezgidir. dolayısıyla salt ayrı değil ama ayrı yerlerde olarak da tasarımlayabilmek için. Arı Usun Eleştirisi. bizim toplu halde bir arada olma (Beisammen) formunun ve ardışıklık (Succesion) formunun ilksel olarak içerildiği bir sentez aracılığıyla konumlanabilirler. zira zorunlu olarak onların temelinde yatar. kavram değil. Cassirer’in yorumuyla. zaman ise anlardan oluşan. Uzay ve zaman. Buradan hareketle denebilir ki. Doğan Özlem. s.”12 Kant uzayla ilgili ikinci olarak onun. kökensel uzay tasarımı a priori sezgidir. Kant’ın Yaşamı ve Öğretisi. Onda hiçbir şeyin bulunmadığı düşünülebilse de bir uzayın olmadığı tasarlanamaz. a priori bilgi ilkeleri diye belirler. 13 Kant. Bkz. yani nesnel öğeleri bir araya getirircesine yaptığımız bir şey değildir. uzay ve zaman ile kategorileri. bunlar deneyimden elde edilmiş görgül kavramlar değillerdir. 2007). çev. 10 . uzayın deneyimden kaynaklanan ve görünüşlere bağımlı bir belirlenim olmadığı sonucu çıkacaktır. s. o halde uzay görünüşlerin olanağının bir koşulu olarak görülmelidir ki buradan da yine. Hatta noktalar ve anlar (ve böylece de. A priori bir tasarımdır. Arı Usun Eleştirisi. Fakat uzay tam da böyle düşünüldüğünden (çünkü uzayın tüm bölümleri sonsuza dek aynı zamandadırlar). 216. tüm dış sezgilerin temelinde yatan zorunlu bir a priori tasarım olduğunu belirtir.: Deleuze.

. uzaydan ayrı olarak yalnızca dış görüngülerin değil genel olarak tüm görüngülerin –ruhlarımızın dolaysız. Prolegomena. Çelişkili olarak karşıt yüklemlerin bir ve aynı nesnede birleşmeleri olanağı. . Bunlar hep birlikte yitebilirler. dış görüngülerin ise dolaylı olmak üzere. bu ideallik “deneyde doğru olanı kuruntudan ayırmak için emin ölçütü verir.”14 Zaman da uzay gibi bir evrensel kavram değil. A. Zaman tüm sezgilerin temelinde yatan zorunlu bir tasarımdır ve “yalnızca onda görüngülerin tüm edimselliği olanaklıdır. s. doğruluk ölçütü olacak genel ve zorunlu a priori bir şey konmuş olmalıdır. zamanın ve uzayın aşkınsal idealliğinin buradan geldiğini belirtir. Kant uzay ve zamanın. Zaman da deneyimden türetilmiş görgül bir kavram değildir.”16 Doğru ile kuruntu arasında ayrım yapılabilmesi için deneyin görünüşlerinin temeline. değişim kavramı ve yer değiştirme anlamında devinim kavramı ancak zaman tasarımı sayesinde mümkündür.biçimsel a priori koşuludur.kendinde şeylere ait bir özellik olarak görülmemelidir. duyarlığın öznel koşuludur ve dış sezgi yalnızca onun altında olanaklıdır. Öyleyse “zaman kavramımız genel devim öğretisinde kapsanan ve hiç de verimsiz olmayan çok sayıda a priori sentetik bilginin olanağını açıklar. arı bir duyusal sezgi biçimidir ve kökensel tasarım olarak zaman sınırsız olarak verili olmalıdır. Bu tasarımın kendisi temelde a priori yatar. 87. Kant bunlara ek olarak zaman kavramının aşkınsal açımlamasını yaparken önemli bir noktaya değinir. Arı Usun Eleştirisi. o da hiçbir şeydir ve -özellikle Berkeley’in uzay için yaptığı gibi. Böyle olmakla o. İşte Kant. yani değişim olanağı ancak zaman tasarımının bir a priori iç sezgi olması yoluyla kavranılabilirdir. s. 131.”15 Zaman iç duyunun. Onlara ait özellikler özneye duyular yoluyla verilemezler. zira ancak bu sayede şeylerin eşzamanlı ya da ardışık oldukları düşünülebilir. 89.e. öznenin kendisinin ve iç durumunun sezgisinin biçimidir. temelde yatan a priori biçim olarak belirlenmesiyle. 16 Kant. zaman da eğer duyusal sezginin öznel koşulundan soyutlanacak ve kendinde şeylere ait bir özellik olarak görülecek olursa.Irmak GÜNGÖR 159 Uzay. ilk defa bütün a priori bilginin 14 15 Kant. Kant’ın tasarımsal bilgi kuramına göre. insanın kendinde şeyleri (Ding an sich) bilmesi olanaklı değildir. s. ama zamanın kendisi (olanaklarının evrensel koşulu olarak) ortadan kaldırılamaz.g.

s.g..oluşur. verili nesnenin. görünüşlerin (algıların) bir bilinçteki sintetik bağlantılılığından -bu bağlantılılık zorunlu olduğu takdirde. ilkin özneye tasarımları alma yetisi sayesinde nesne verilir. 56.e. Arı Usun Eleştirisi. 20 Kant. ikinci olarak da bu tasarımlar yoluyla bir nesne bilinebilir (bu kavramların kendiliğindenliği diye nitelenir). s. “Deney. Kant’ın bilgi kuramına göre “duyuların işi görmek. ilk olarak özneye duyarlık aracılığıyla arı sezginin çoklusu verilir.”20 Kategoriler olarak da adlandırılan. s. Uzay ile zamanın idealliği budur: “uzay ile zamanın benim kanıtladığım bu idealliği olmasaydı. anlağın tasarımlarını kendisinin üretmesi yetisi. s. özce anlama yetisinde yaratılmış özel kavramlarla olduklarında ve bu sayede nesnel geçerliğe sahip olduklarında ise deney yargılarıdırlar. 108.160 Kant: Zaman Zıvanasından Çıkarken Ben Başkası Olur nesnel geçerlik kazandığını iddia eder. Tüm bir deney ve nesne anlamında doğa ancak. bir yanda da kategoriler. İkinci adımda yapılan. anlağın bir belirlenimi olarak tasarımlar ile ilişki içinde düşünülmesidir. genel olarak bir bilinçte ve onda zorunlu olarak birleştirildiğinde nesneldirler. bir yanda zaman ve mekân. Buradan hareketle denebilir ki. bilgi söz konusu olduğunda onun iki kaynağı olduğunu belirtir. Tasarımları alma yetisi olarak belirlenen duyarlığa karşın.e. yani “bilginin kendiliğindenliği ise anlaktır. anlama yetisinin işi ise düşünmektir. yargılar öznede algıların sırf mantıksal bağlantılılığıyla ve öznel geçerli olduklarında algı yargılarıdırlar. Bu nedenle anlama yetisinin saf kavramları.g. böyle bir gerçekliği en sıkı realist bile ileri süremezdi. A. düşünmek. Yargılar duyusal sezginin tasarımlarından öte. Düşünmek ise tasarımları bir bilinçte birleştirmektir. Verili bir nesnenin bilgisi için o halde şimdiye kadar üç gerek sayılabilir.”19 Kant.. 55.”17 Kant’a göre a priorinin iki türü vardır. anlağın ürettiği bu kavramlar düşünmenin kendiliğindenliği üzerine dayanırlar. 131. yargıda bulunmak dolayısı ile tasarımları yargılar ile ilgi içine sokmaktır ve yargılar yalnızca öznedeki bir bilinçle bağlantı içine sokulup onda birleştirildiğinde öznel. zorunlu ve genel geçer olarak tasarımlanır.”18 Tasarımların bir bilinçte birleştirilmesi yargı olur. çünkü deney yargılarında algıların sintetik birliği. Prolegomena. ikinci olarak imgelem 17 18 A. . 19 Kant. tasarımların bu kavramlar altına sokulmasıyla olanaklı olur. kendi altlarına bütün algıların sokulmasını gerektiren kavramlardır.

Kant.Irmak GÜNGÖR 161 yetisi aracılığıyla bu çoklunun sentezi yapılır -fakat burada henüz bir bilgi verilmemiştir. “Kategoriler mümkün deneyimin yüklemleri olarak kavramlardır ki Kant’a göre bunlar esasen a priori temsillerdir. sorunun yanıtını şöyle verir.. s. Kant Üzerine Dört Ders. 22. Kant kendinde şeyin varlığını –başka bir amaca uygun olarak. s.21 Zaman zıvanasından çıkarken ben başkası olur Deleuze. 23 A. “Beliriş koşulları.hala korur ve o bilinemez olarak kalır.e.e. 22 Deleuze. Kategoriler hakkında ayrıntılı bilgi için Bkz. yalnız onunla artık bilgi açısından uğraşılmaz. belirişin şartını arayacağız ve belirişin koşulları bir tarafta kategorilerden. o artık ardında bir özün bulunacağı sırf bir görünüş değildir. Fenomenin ardında bir öz aramayacağız. şüphesiz bu ayrım bir tesadüf olmaktan çok uzaktır ve bir amaca uygun olarak yapılmıştır. Arı Usun Eleştirisi. “zaman” kavramı çerçevesinde sürdürdüğü Kant derslerinin ilkinde kategoriler ile zaman ve mekâna dair şu can alıcı soruyu sorar.”24 Şu unutulmamalıdır ki. Kant’ın ayrımında fenomen artık görünüş olarak değil de beliriş olarak tanımlanır. Kant gibi bir filozof bu ayrımı yapıyorsa. görünüş-öz çifti yerine artık “beliriş-anlam”23 çifti vardır ve belirişin anlamıyla kastedilen belirişin koşullarıdır.”22 Kant kendisinden önceki metafiziğin genel bir kabulü olan “duyulur görünüş” yani fenomen (phenomenon) ile kendinde şey arasında yapılan ayrıma bir yenilik getirir.. 24. Kant’ın sunuluş ile temsil edileni birbirinden ayırt etmek için gösterdiği çabadır. Demek ki a priori’de iki tür unsur bulunuyor. diğer tarafta mekân ve zamandan başka bir şey değildir. 126 ve devamı. 128.son gerek ise “yalnızca bu zorunlu sentetik birliğin tasarımından oluşan kavramlar”dır. s. yani fenomen olarak fenomenin koşulları belirenin ta kendisidir. Deleuze.g. neden Kant mekân ile zamanın kategoriler arasına katılmasını istememektedir? Kant uzam ve zamanı iki a priori form olarak belirlemekle onları kategorilerden ayrı tutar. 27. Burada felsefede yine yepyeni bir şey vardır bu. zaman ve mekân hazır olarak verilidirler.g. s. 24 A. 21 . Kategoriler a priori temsiller veya kavramlarken. böyle tanımlandığında ise fenomen artık bir özle karşılaştırılmaz. Arı Usun Eleştirisi. s.

25. Kant Üzerine Dört Ders. 47. .”26 İşte Kant’ın yeniliği. Kant’la zaman çivisinden çıkmıştır.g. Deleuze “zamanın çivisi çıktı” ve “ben başkasıdır” formüllerinin kendi bağlamından çıkarılıp soyut sözler olarak alınırsa. duygu evreninde değişmekte olan şeyleri bağlı tuttuğu nitelikleri kasteder25 26 Deleuze. evrenin yaratıcısı -evreni yaratan baba der Platon. Zaman daha şimdiden tümüyle oradadır. harekete ve dünyanın gidişatına boyun eğen zamandan başkası değildir. Antik Yunan’da zaman hareketin sayısıdır. 27. “Bunun üzerine ölümsüzlüğün değişik bir taklidini yapmayı düşündü ve göğü kurarken bir yandan da hareketsiz.bilmek için kendinden başkasına ihtiyaç duymaz. transandantal öznenin boyutlarıdır.. öte taraftan kategoriler. belirenin ona belirdiği koşulların kurucusudur. Zaman ve mekân ile kategoriler “kendinde şeylere ait değildirler. ölümsüzlüğün zaman dediğimiz o imgelemini kurdu. s. salt ölümsüzlükten.. özneyi görünüşün sınırladıklarını ya da yanılsamalarını kurmak yerine belirişin koşullarını kurduğu ölçüde terfi ettirir. s.e. s. aynı zamanda yalnızca öznenin konusu haline gelir.e. A. O artık bir ampirik özneden değil. Yine bu düşüncede zaman çevrimsel bir zamandır. Bu özne. bu sayede bilgi kuruntudan ayrışmakla kalmaz. işaret edilen öznenin kurucu oluşudur. belirenin değil. [E]ski öz/görünüş ayrımsal çiftinin yerini birleştirici fenomenler/koşullar veya beliriş/koşullar çiftinin alması.”27 Platon Timaios adlı diyalogunda -çevrimsel olan. hem belirişin biçimleri olarak bir taraftan zaman ile mekân. Özne artık “belirişin değil. O önümüze çivilerinden sökülmekte olan bir zamanı koyar. “bu dönüp duran zaman değişmeye.”25 Burada dikkat edilmesi gereken nokta. 27 A.zamanı bir mitostan yararlanarak açıklar. transandantal özneden bahseder.bütün evreni mümkün olduğu kadar ölümsüz kılmaya çalışmıştır fakat tam olarak ölümsüzlüğü bu evrene uygun kılamamıştır. [İ]kincil nitelikler -burada Platon ikincil niteliklerle oluşun. ama hem fenomenin biçimleri olarak. ondaki zemin sayesinde artık -bilgiyi olanaklı kılan a priori zemini taşıması anlamında.162 Kant: Zaman Zıvanasından Çıkarken Ben Başkası Olur Sezginin biçimleri öznede a priori bulunur. belirli sayıların orantısına göre ilerleyen.tam da Kant’ın epistemolojisine uygun olacaklarını ifade eder. bu ölçüde gezegenlerin de hareketini ölçer. Bu özne ampirik özne değil evrensel ve zorunlu bir öznedir.g.

“Tanrı artık zamanın hâkimi. bir varlık değil. çemberi takip 28 Platon. (İstanbul. Ne ki -zaman. sayılan şey. bu açık. çevrimsel bir akış halindeki zaman. değişikliğe bağlıdır. Saffet Babür. bu yüzden de hep değişik görünüyor. . Bizim için şu anda ‘devinim’ ya da ‘değişme’ demek arasında hiçbir ayrım yok.”28 İşte Platon burada Antik Yunan’ın genel görüşüne uygun bir zaman kuramı ortaya koyar. 29 Aristoteles. Timaios. Değişime boyun eğen.Irmak GÜNGÖR 163 ölmezliği taklit eden. [A]slında zaman şu: Önce ile sonraya göre devinim sayısı. 218b-224a. 30 Deleuze. s. 2001). Fizik. Yine bunun nedeni de şu: zaman çembersel yer değiştirmenin ölçüsüdür ve o yine böyle bir yer değiştirme ile ölçülür. Zaman artık çivilerinden sökülür. Demek ki zaman bir tür sayı. 53. ss. bu zaman çevrimseldir. çünkü hep başlangıç içindedir. Her gök cisminin kendine göre bir zamanı ve müşterek bir zaman olarak da. Burada zaman bir tarzdır. insan da artık “zamandaki kesiklikten başka bir şey değildir. önceyi ve sonrayı ayıran bir kesiği olan zaman gelmiştir.”30 Deleuze’ün yorumuyla. Deleuze’e göre Kant’la birlikte zaman artık çevrimsel biçimini kaybedip. Aristoteles ise zaman hakkında görüşlerini şöyle ifade eder: “Zaman bir devinim değil.değişmeden bağımsız da değil. Kant Üzerine Dört Ders.Lütfi Ay. zamanın çembersel bir akışı var demektir. (İstanbul: Sosyal Yayınları. bir kesintiyle işaretlenmiş. Dolayısıyla nesnelerin oluşları bir çember oluşturuyor demek. 2001).ve insan da artık kendisi değildir. peki bu ne anlama gelir? Çevrimsel zamanın yerine çizgi olarak. [İ]mdi mademki an -zaman anlardan oluştuğuna göre. bu zaman ise diğer zamanlardan üstündür. efendisi. çev. çev. sayı güderek daire şeklinde dönen zamanın değişiklikleridir.geçmiş zamanın sonu. saf doğru çizgi haline gelir. gelecek zamanın başlangıcı. Erol Güney. 33-34. şu çıksa gerek: nasıl ki çember kendi içinde içbükey ve dışbükeyse aynı şekilde zaman da hep başta ve sonda. Yapı Kredi Yayınları. Demek ki zaman bitmeyecektir.”29 Açıkça görülüyor ki Aristoteles de Antik Çağa uygun olarak çevrimsel bir zaman anlayışına sahiptir. [Z]amanın devinime ait bir şey olması zorunlu. O çembersel yer değiştirmeyle ölçüldüğü için bu böyle. onunla saydığımız şey değil. gök cisimlerinin sonunda ilk durumlarına döneceği bir büyük yıl vardır. zamanı büken varlık değildir. [Z]amanın kendisi de bir çember diye düşünülüyor.

g. Kant için ben düşünüyorum. aksine. 63. Bunun anlamı da Kant’ta artık birbirinden ayrı tözler olarak beden ile ruhun birliği gibi bir sorun olmayacağıdır. s.g. Kant’ta.e. bu formüle uyan felsefi emeği yapan Kant’tır.”32 “Kant’ın problemi tek ve aynı öznenin. dışındaki her şey zamana boyun eğer.g.e.. İki tözün birliği yerine..e. Tanrıyla dönüp durmamaktadır artık. A. s.g.”31 Böylece zaman artık o çevrimsel hareketiyle olup bitene boyun eğen bir şey değildir. “‘Düşünüyorum’ tüm tasarımlarıma eşlik edebilir olmalıdır.zaman biçimine bağlı olarak alıcıdır ve düşünce biçimi altındaysa kendiliğindendir. s. 65. tek ve aynı öznenin iki biçime sahip olabildiğidir. Arı Usun Eleştirisi. 175. belirleyicidir..Tanrıyla bu tür bir ilişki içinde insan artık önce ile sonranın kafiyelenmesini engelleyen. klasik felsefedeki dış sınır olan mekânın aksine Kant’ta zaman içeride bir sınırdır ve düşünceyi tümüyle kat eder. aynı öznenin iki biçiminin sentezi -bu öznenin töz olmadığını ima eder. belirlemeleri işler. Bu anlamda Kant’ın işaret ettiği.”33 Özne -bu asıl önemli belirlemedir. 65. 33 A. [S]anki özne iki biçim tarafından kat edilmektedir ve kendisi de bu iki biçimin sentezinden başka bir şey değildir. 35 Kant. Kant’ta zaman fenomenlerin bir koşuludur. aşkın olan zamandır ve artık zaman düşünceyi içeriden işleyen sınırdır. ben ve her türlü deney bilgisi arasında kopmaz bir bağ olduğunu ifade eder. yarılmış. öte taraftan da kavramın indirgenemezliği). 34 A. Kant’la mutlak olarak yepyeni bir şey ortaya çıkıyor: Düşüncenin içindeki öteki. tek ve aynı öznenin iki biçiminin bir arada bulunuşu ve sentezi olacaktır. s. kafiyelenmeyen bir önce ile sonrayı oluşturan kesiklik anından başkası değildir.”34 İşte alımlayıcılık biçimi ile kendiliğindenlik biçimi diye bölünmüş olan bu özneyi tarif ederken “Ben başkasıdır” ifadesi de bir anlam kazanır. ben’in birbirine indirgenemez iki biçime sahip olabildiğidir (bir taraftan mekânın ve zamanın indirgenemezliği. 53.”35 Kant için ‘ben’ kendisinden hareketle her şeyin 31 32 A. Descartes’da olduğu gibi ben düşünüyorum bilme açısından önemli bir noktadır fakat farklı bir anlam taşır. zamanın çizgisi tarafından bölünmüş bir öznedir “Klasik felsefede düşüncenin ötekisi başkalığın ötekisiyken. Deleuze’un söylemiyle.e.164 Kant: Zaman Zıvanasından Çıkarken Ben Başkası Olur etmeyi bırakmıştır. “sorun artık birbirinden ayrı iki tözün birliği olmayacaktır. s. ..

Descartes’ın unuttuğu.e.”38 Yani düşünme biçimi öznenin varoluşunu ancak pasif bir varlığın varoluşu olarak belirleyebilir.g. 69.’ Öyleyse ‘ben’ transandantal’dir. empirik obje bilincine zamansal ve nesnel bakımdan öngelemez. fakat varoluşu yine ancak mekân ve zaman biçimi altında. Burada aktif “düşünüyorum” belirlemesi. Ben’e dair bu görüşler. ‘düşünüyorum’un belirlenmemiş bir şeyi ima eden bir belirleme olduğudur ama aynı zamanda bu ‘varım’ın hangi biçim altında ‘düşünüyorum’ tarafından belirlenebilir olduğunu bize söylememektedir. sayı 10. fakat Descartes bunu ileri götürerek “ben düşünen bir şeyim” demiştir. bizler için deneyin bütünü ‘iç’ ve ‘dış’ sferlere. Bir ‘varım’ı gerektirir. Bir görü bilgisi. 69.. 259. 38 A. 284. “Düşünüyorum bir belirlemedir. pasif bir biçim altında belirler. yani bir kendiliğindenlik edimidir. “Empirik yoldan oluşan kendinin-bilinci. Kant’ın Yaşamı ve Öğretisi. s. tersine bir ve aynı objeleştirme ve belirleme süreci içinde. evet varoluşu belirler. s.”36 Descartes’ın “düşünüyorum.”39 Kendi kendinin bilinci (tamalgı) benin yalın tasarımıdır. “Öyleyse ‘ben’ gerçekten bir edimdir. işte Kant burada bir yarık görür. kendininbilincinin (Selbstbewusstsein) psikolojik birliğinin vardığı bir noktadır. Baykuş: Felsefe Yazıları Dergisi. açıkça pasif ya da Cassirer.”37 Kant şüphesiz. Kant Üzerine Dört Ders. s.Nedir bu? ‘Düşünüyorum’ belirlemesi belirlenmişini belirlemeye yetiyor ‘ben düşünen bir şeyim’. ama kendime ancak pasif bir varlık olduğum ölçüde tasavvur edebildiğim bir edim. “Kant ‘ben düşünüyorum’ ifadesini Descartes’tan farklı olarak bilincin tasarımları olanaklı kılan yapısının göstergesine dönüştürür. 39 Taşkıner Ketenci-Kamuran Gödelek. Deleuze. “varım”ın altında belirlenebilir olduğu biçimin “zaman” olduğunu söyleyecektir. ‘Ben başkasıdır. s. “Kant’ın ve Husserl’in Descartes’a Bakışı”. kendisinden hareket edilerek ben aracılığıyla elde edilemez. öznenin varoluşu da fenomenler gibi ancak zaman içinde belirlenebilirdir. 37 36 . Böylece denebilir ki. Ben yalnızca bilinç içerikleri arasındaki dönüşmez bir bağıntıdır ve ben varım sonucuna geçilirken buradaki ben aslında çokluktan. o halde varım” çıkarımı başta doğru ilerlemiştir. ‘Ben’ ve ‘evren’ sferlerine ayrılır. ima eder -ancak bu tümüyle belirlenmemiş bir ‘varım’dır. fenomenlerden elde edilmiş bir tasarım olmalıdır.Irmak GÜNGÖR 165 çıkarsanabileceği bir dedüksiyonun çıkış noktası değil.

83. s. Bu yanlışa düşen tek kişi Descartes değildir ve olmayacaktır.g. aslında bilgisine varamayacağı fakat doğası gereği onda bulunan bazı sorular tarafından rahatsız edilir ve burada kendi kendisini sınırlamazsa hep bu türden düşünme yanlışlarına düşecektir.e. onları geri çeviremez. Böylece bunlara dayanan akıl kavramları ilkin tam özne idesini (tözsel olanı). çünkü insan usunun tüm yeteneğini aşarlar. Kant’la artık bir tarafta belirlenmenin aktif biçimi. nesneleri hiçbir deneyde verilemeyecek olan zorunlu kavramları anlıyorum. Ben düşünüyorum evet aktif bir belirlemedir. ama aktif belirleme onu aktif bir varlığın varoluşu olarak değil. Kant. Arı Usun Eleştirisi. s.koruyacak olan yine aklın kendisidir. . “İde derken. 42 A.”42 Kant ilk ideyi psikolojik olarak belirler. Akıl. üçüncü olarak da bütün kavramların olanaklı olanın eksiksiz tümünün idesinde belirlenmesini içerir. yani ideler. koşullu ve ayırıcı olarak bölümlemeyi gerektirir. “İnsan usu bilgisinin bir türünde özel bir yazgı ile karşı karşıyadır: öyle sorular tarafından rahatsız edilir ki. s. bu da zamanın içinde pasif bir özenin varoluşudur. Saf aklın bu idelerle amacı anlama yetisinin deneyle olan kullanılışının tam olmasıdır. Özne ancak düşünme ediminin kendiliğindenliğini tasavvur edebilir. Prolegomena. aktif belirlemeyi varoluşunu ima eden bir belirleme olarak tasavvur eder. Psikolojik ideye ilişkin olarak 40 41 Kant. 13. ikinci olarak koşulların tam dizisi idesini. İşte tam da bu nedenle zaman “ben” ile “zamanda belirlenebilir olan ben”i birbirinden ayırır..166 Kant: Zaman Zıvanasından Çıkarken Ben Başkası Olur alıcı bir özneye işaret eder. 81.”41 Saf aklın aşkın bilgileri. bu tamlıkla kastedilen ise yalnız ilkelerin tamlığıdır. kategorilerin aksine deneyde verilemez ve deneyle doğrulanamazlar. fakat onun ima ettiği varoluş ancak zamanda belirlenecektir. onun bir töz olduğu sonucuna varmasını bir “düşünme yanlışı” olarak nitelendirir. bilginin bir anlamda meşruluk kaynağıdır. ben’e bir yarık çizer ve zaman artık bizzat düşüncenin iç sınırıdır. diğer tarafta da zaman. yani belirlenebilir olanın sezgisel biçimi vardır.”40 Kant’a göre anlama yetisi nasıl kendi kategorilerine sahipse akıl da kendi idelerini temelinde taşır. Kant Descartes’ın düşünüyorum’dan hareketle. bu çıkarımları kesin. Akıl. zamandaki bir varlığın varoluşu olarak belirleyebilir. “Akıl çıkarımlarının biçimlerindeki fark. bu nedenle akıl bu ideler söz konusu olduğunda çabucak yanılgılara düşecektir fakat aklı bu yanılgılarından -öznel bir araştırmayla.

görü ise nesnenin özneyi etkileyiş kipi yoluyla onları almasıyla olanaklıdır. o özneyi etkiler.Irmak GÜNGÖR 167 Kant. bu yüzden de bunların mutlak öznesinin hep eksik kalması gerektiğini belirtir. töz ve kalıcı olma hakkında da bilgisi yoktur. çünkü kavram olsaydı onu başka bir yüklem aracılığıyla bilmemiz mümkün olurdu ve o da başka şeylerin yüklemi olarak kullanılabilirdi. özne ancak kendisine zamanda ve mekânda verili şeyleri. Deneyimden elde edildiği iddia edilen kavramlar ise anlağın ürettiği kavramlardır –kategoriler. Kant’ın kendinde şeylere ilişkin genel tutumuna bakıldığında mesele aslında açıktır.”43 Ben’in tasarımı bir varoluşun duygusundan başka bir şey değildir. o ancak bütün düşüncenin ilgi içinde olduğu şeyin tasarımıdır. Ben’in tözselliği Kant’a göre bir bozukvargıdır. Ben.. . bu kavramın içinin tamamen boş kalacağını ifade eder. insanın ölümünden sonrası hakkında bilgisi olamayacağından. 87. zira töz olma ve kalıcılık ancak deneyim alanında ortaya koyulabilir. Bu anlamda. Sonuç Kant’ın. Kant kendinin (ruhun) adının töz olsa bile. “Ben” de ancak bir iç duyu nesnesi olarak fark edilir fakat insanın onun temelindeki kendi başına neliğini bilmesi yine mümkün değildir. evet bir kendinde şey vardır fakat öznede onun bilgisi mümkün değildir. Onlar hakkında yalnız deney dünyasında yani yaşamda konuşulabileceğine göre. s. a priori’nin iki türü olarak zaman ve mekân ile kategorilere ilişkin kavrayışı ve bu sayede felsefeye getirdiği yenilik gösterildi. öldükten sonrasında değil.e. öznede a priori iç sezgi olarak bulunmak 43 A. mutlak özne. Kant’la zaman. Ben mutlak öznenin belirlenmiş bir kavramı olamaz. bu yüzden de “mutlak özne deneyde verilmiş gibi görünür. iç duyu nesnesinin adıdır. görü aracılığıyla bilebilir. Kant öznede a priori bulunan zaman ve mekânı bilgi için şart koşar. Yalnız bu beklenti boşa çıkar. aslında bir kavram değil. anlama yetisinin tözsel olanın kendisini düşünemeyeceğini. çünkü onun doğal yapısı gereği her şeyi kavramlarla ve yüklemlerle düşündüğünü. dolayısı ile ruhun kalıcılığı ancak insanın yaşamında gösterilebilir.g.ve bizzat bunlar deneyimi olanaklı kılmaktadırlar.

alımlayıcılık boyutuyla sezilen pasif bir öznenin varoluşu haline gelir. İhtiyatlı yaklaşılması gereken bu iddia. daha ilk gereği – tanrının bir görüsü olamayacağından. yırtılmıştır. Burada. bilgi nesnesi olarak. Ortaçağ’ın Tanrısı’nın -tarihsel arka plan göz önünde bulundurulduğunda Ortaçağ’ın Tanrısı demek uygun olacaktır. Kant bunu yapmakla. iki biçime sahiptir. s. böylece doğruyla kuruntunun birbirinden ayrışması da sağlanır. insan doğmaya başlar. doğru bir çizgi halindeki zamanda önce ile sonra arasında bir kesik halini alan ve aynı zamanda kendisi “yarılmış” olan bir özneye işaret eder. diğer tarafta kategoriler. Kantçı özne. bilginin ilk koşulu olan. ölçüt sağlar ki. Bu durum bilgiye genel ve zorunlu bir temel yasa. efendisi. aydınlanmanın “akla” vurgu yapan söylemi ve artık işlerin “insan eliyle” yürüyeceği fikriyle ilişki içinde düşünülebilir.”44 Bu kavrayış nedeniyle ben söz konusu olduğunda artık o. 53. bir tarafta zaman ve mekân. Kantçı özne bilginin üretimine müdahil olmuştur fakat bir yandan 44 Deleuze. çevrimsel niteliğinden kurtulmuş ve zıvanasından çıkmıştır. çivilerinden sökülen bir zaman olduğu ve O’nun zaman kavrayışının özgünlüğü ortaya koyuldu. kalkmaya başlamıştır denebilir. Kant’ın zamanının. Zaman kavramının özneye a priori bilgi ilkesi olarak taşınmasıyla. görece. . hatta nesnenin verilişinin koşulu olan a priori’yi kendisinde barındırır.gölgesi artık insanın üzerinden. Bunun yanında artık tanrıyı kanıtlama. Ben kendisini kat eden ve birbirlerine indirgenemeyen bu iki biçim tarafından ikiye yarılmış. Bu ben anlak aracılığıyla düşünmek bakımından aktif olmakla birlikte transandantaldır.sağlayamaz. Deleuzecü kavrayışa uygun olarak denebilir ki. onun bilgisine varma girişimlerine de gerek kalmamıştır zira bilginin gerekleri Kant tarafından açıkça ortaya koyulmuştur ve tanrı.168 Kant: Zaman Zıvanasından Çıkarken Ben Başkası Olur suretiyle değişime boyun eğen. “İnsanın doğuşu” fikrine ihtiyatlı yaklaşılmasını gerektiren bir nokta. bir yanıyla. Mekân artık öznededir ve Descartes’ın bile Tanrının sihrine gerek duyduğu yerde Kant’ta artık sihre gerek yoktur. özne artık bilme konusunda hâkim bir öznedir ve özellikle düşünme bakımından aktiftir. zira bilginin özneye bağlı kılınmasıyla artık. zamanı büken varlık değildir ve insan da artık kendisi değildir. özne de. Bu kavrayışta “Tanrı artık zamanın hâkimi. Bu bağlamda “Zaman zınavasından çıktı” ve “Ben başkasıdır” ifadeleri Kantçı birer söylem olarak görülebilir. Kant Üzerine Dört Ders.

ne de hep o Tanrı’nın gölgesinde kalmış insan eskiden oldukları şeyler değildirler. Kant’çı epistemolojiye genel bir bakıştan sonra. ne Tanrı. ne özne. Bu alan O’na göre bilginin değil. Kant’ta. Kant. bir altüst oluştan başka bir şey değildir.Irmak GÜNGÖR 169 da sınırlandırılmıştır. Denebilir ki. açıktır ki. Bu ise. Bu sınırlandırılmış özneyi. sınırını aşmaktan koruyabilecek olan ise. mümkün olmayan bir bilgiye ulaşma çabası olarak peşinden koşulmamak üzere rafa kaldırdığı “kendinde şey”. onu bir alt üst ediş. Öznenin kendinde şeye dair bilgisi mümkün değildir ve kendisi de bunun farkındadır. bir kırılma noktası diye niteleyenlerin hiç de haksız olmadığı açıkça görülür. akıl bu sınırları aşmaya kalktığında yanlışa düşmekten. phenomenon alanında inanca yer açar. ne zaman kavramı. . Kant’la artık “zaman zıvanasından çıkmıştır” ve “ben başkasıdır”. bizzat inancın konusudur. Tüm bunlardan. yine aklın kendisinden başkası değildir.

Timaios. Aliye Kovanlıkaya. (İstanbul. (İstanbul: Sosyal Yayınları. CASSİRER. sayı 41/42. çev. (Ankara: Elips Yayınları. 2008). . ARİSTOTELES. çev. Theodor W. BAUM.Lütfi Ay. KANT. Kant Üzerine Dört Ders. “Saf Aklın Kritiği'nde 'kendinde şey' kavramının izini sürme girişimi”. DURSUN. Nebil. 2004). Cogito. KETENCİ. 2002). Erol Güney. Cogito. 2009). Cogito.Yusuf Örnek. Baykuş: Felsefe Yazıları Dergisi. (Ankara: Dost Kitabevi. Şubat 2008. REYHANİ. çev. Ernst. Deniz. 2006). çev. Aziz Yardımlı.170 Kant: Zaman Zıvanasından Çıkarken Ben Başkası Olur KAYNAKÇA ADORNO. Manfred. (İstanbul: İdea Yayınevi. 2001). Şubat 2008. Ulus Baker. KANIT. sayı 41/42. PLATON. 2007). Türkiye Felsefe Kurumu. (Ankara. İoanna Kuçuradi. Yapı Kredi Yayınları. Taşkıner & Kamuran Gödelek. KANT. Felsefe ve Matematikte Analitik / Sentetik Ayrımı. sayı 6. Gilles. Şubat 2008. WOOD. sayı 30/31. Immanuel. “Aşkınsallık Kavramı Üzerine”. İnkılâp Kitabevi. “Kant ve Saf Aklın Eleştirisi”. Eylül 2006. Saffet Babür. (İstanbul: Kabalcı Yayınevi. Kant’ın Yaşamı ve Öğretisi. çev. Kant. Fizik. Gelecekte Bilim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Metafiziğe Prolegomena. sayı 41/42. Felsefelogos. “Kant’ın ve Husserl’in Descartes’a Bakışı”. Immanuel. 2001). Eylül 2010. DELEUZE. Arı Usun Eleştirisi. Yücel. Doğan Özlem. çev. (İstanbul. Allen. çev. “Kant’ta Sentetik Bilgi Fikri”.