You are on page 1of 14

Yılmaz Gökşen – Sabri Erdem

Hücresel Üretim Sisteminde Makine-Parça Ailelerinin Oluşturulmasında Dengeli Talep-Kapasite ve Dengesiz Talep-Kapasite Durumunun Analizi

benzer süreçleme özelliklerine sahip olan parça grupları olması. benzer süreçleri gerektiren parça aileleri için çalışma yapmak amacıyla gereksinim duyulan işler aracılığıyla belirlenmektedir. GT'nin atelye düzenine uygulanmasıdır. bu parça gruplarının benzerliklerinin belirlenmesi gerekir. Hücresel Üretim Sistemi(HÜS). orta çeşitlilik ve hacimdeki parçaların diğer üretim sistemlerine göre daha ekonomik olarak üretilebildiği bir üretim sistemi ve bilinen bir görevi gerçekleştirmek için. Bu tekniğin kullanılması için. Buradan hareketle grup teknolojisi yaklaşımı ortaya çıkmıştır. bir görev ya da işin tasarım ya da gerçekleştirme aşamalarının her ikisini de içermesidir. makine/parça ailelerinin oluşturulmasına yönelik çok sayıda . verilen durum ya da nesnelerin özellikleri arasındaki yakınlıktan istifade eden bir felsefedir. bir ya da daha çok makinenin bir hücre olacak biçimde gruplandığı üretim tipidir ve gruplamalar. Literatürde.Özet İşletmeler. bir fabrikada kullanılan otomasyonun derecesine bağlı değildir. ürettikleri ürünlerin teknik özelliklerine ve benimsedikleri anlayışlara göre belli bir üretim sistemi ile çalışmaktadırlar. GT'nin bir felsefe olarak anılmasının sebebi. dahası. GT'nin bir felsefe olarak anılmasının nedeni. Sahip oldukları donanınım tipleri. bir görev ya da işin tasarım ya gerçekleştirme aşamalarının her ikisini de içermesidir. tamamen otomasyona dayanan bir fabrikada olduğu kadar elle üretim sistemine dayanan bir işyerine de uygulanabilir. Hücresel üretim. Günümüzde müşteri isteklerinin farklılaşması ürün çeşitliliğinin artmasına ve atölye tipi üretime (kesikli üretim) karşı eğilim arttırmıştır. çalışanların tipleri ve üretmeyi hedefledikleri miktarlar bu sistemin seçiminde bir kriter olarak düşünülmelidir. Grup Teknolojisi (GT). da GT'nin uygulanması.

ne üretilebilirse satılabildiği piyasa koşullarından. Bu koşullarda işletmeler için hayatta kalabilmek için geleneksel üretim yöntemlerinin yetersiz kaldığı rahatlıkla söylenebilir. yüksek otomasyon gerektiren ve yüksek verimlilik vaat eden esnek üretim olarak adlandırılan bir sistemi kurmaya çalışmaktadırlar. İçinde bulundukları çevreyle etkileşimde olup karşılıklı alış-veriş sürecini yaşamaları işletmelerin açık birer sistem olduklarını göstermektedir.teknik ve analiz mevcuttur. Bu paralelde işletmeler. insan gereksinimlerini gidermek amacıyla mal ve hizmet üretip bunları satmak suretiyle kar elde ederek varlığını sürdürebilen en küçük ekonomik birimdir. Çalışmamızda parça talepleri ve makine kapasiteleri dengeli ve dengesiz olarak iki farklı biçimde analiz edilerek sonuçlar karşılaştırmalı bir biçimde sunulacaktır. Bir işletmede esnek üretim sisteminin oluşturulması sürecinde başarılması gereken unsurlardan bir tanesi “Grup Teknolojisi”dir. 1960'ların satış yönlü denilebilen. İşletmeler bu faaliyetlerini. çok dinamik bir çevrede ve yüksek rekabet koşullarında yerine getirmektedirler. 2 Geleneksel Üretim Sistemleri Geleneksel üretim sistemleri dört ana grupta toplanabilir: . küçük partiler halinde. yüksek teknoloji gerektiren üretimin gerçekleştirildiği müşteri odaklı ve mükemmeli arayan işletmelerin yer aldığı koşullara gelinmiştir ve bu zamanda benzer yapınları üreten çok sayıda işletmenin varlığı rekabeti arttırmıştır. 1 Giriş İşletme.

Başlıca özellikleri aşağıdaki gibi sıralanabilir: · 1 Esneklik. emeğin kullanım düzeyi atelye tipinden daha düşük olabilmektedir. · 3 Kalifiye çalışanlar. geniş çaplı karmaşık proje için tüm bileşenleri oluşturan bir atelye sistemi gibidir ve buna göre işlevsel hale getirilmiş bir üretim sistemi özelliğine sahiptir. · 5 Yüksek manuel malzeme aktar 2. Bu sistem zorunlu olarak. 2. Belirli bir yapının üretimine ayrılan özel teçhizattan yararlanılmaktadır.2 Sürekli süreçler Bu sistemde girdi.3 Akış tipi üretim Daha büyük miktarlarda üretilen ürünler için kullanılan bir sistemdir. kendisini çıktıya dönüştüren bir dizi doğrudan birbirine bağlı süreç/işlemden geçer. Kesikli parçalar ele alınmadığı için. farklı sayıda yapınların üretilmesidir.4 Proje tipi üretim Bu tip sistemde. · 2 Çeşitlilik. bir yapından bir defeda az miktarlarda ancak.1 Atelye tipi üretim Bu tarzın ayırd edici özelliği genellikle.2. . operatörlerden makinelere aktarılır. Üretimle ilgili becerilerin çoğu. bunun sonucu olarak. genellikle kimyasal üretim dışında gözard©¥ edilmektedir. bir yapının büyüklüğü ya da ağırlığı nedeniyle üretim sırasında sabit bir konum veya yerde bulunması zorunlu olabilir. · 4 Yüksek dolaylı işçilik. 2.

makine grupları ya da hücrelere ayrılıp iş akışı. Uzun Değişken Tek işlevli. tek işlevli Ürün bazlı iş akışı Proje Tipi Üretim Genel amaçlı. parça aileleri biçiminde düzenlenmektedir. Parçaları sınıflama ve kodlama.sabit Uzun.değişken İçin Üretim Zamanı Tek Çok az işlevli. hareketli Proje ipi veya Sabitlenmiş iş akışı Değişken Sürekli Üretim Özel amaçlı Ürün akışı bazlı iş Uzun. Tek işlevli. benzer parçaların üretim ve tasarımında benzerliklerinin avantajlarından yararlanmak amacıyla birlikte tanımlanıp gruplandığı bir üretim felsefesidir. Özellikler Makine Tipleri Süreç Tasarımı Hazırlık Zamanları Çalışanlar Atölye Tipi Üretim Esnek.yetenekli sayıda çalışan (bir adam+bir makine) Çeşitlilik için Tampon stoklamayı Değişken. yeni duruma göre düzenlenmektedir. genel amaçlı Fonksiyonel tipi Süreç tipi Akış Tipi Üretim Özel amaçlı.1 Grup Teknolojisi(GT) Kavram Olarak GT GT. parçalar . Düşük süreç içi büyük miktarlarda sağlamak için Genelde stok stok büyük miktarda stok hammaddeler için Küçük-orta Büyük miktarlar Küçük miktarlar Uygulanamaz Kısa. Bu amaçla üretim teçhizatı. Geleneksel Üretim Sistemlerinin Karşılaştırılması 3 3. Çok işlevli(bir Daha az yetenekli adam+bir makine) Çok uzun Stoklar Parti Büyüklüğü Her Birim Uzun. Buradaki anlayış. aileler biçiminde gruplanan parçalar tarafından elde edilen avantajlar vardır ve bu avantajlar parçaların sınıflama ve kodlamasında uzanmaktadır.Aşağıdaki çizelge geleneksel üretim sistemlerini karşılaştırmalı olarak göstermektedir.değişken Kısa. çok sayıda yapın yerine az sayıda oluşturulan ailelerle çalışmak suretiyle verimliliği arttırmaktır. Benzer parçalar.sabit Çizelge 1. Ürün tasarımında.

-tüm çalışanları etkileyebilecektir. -kalite kontrolü.2 Yararları GT'nin yararları aşağıdaki gibi gruplandırılabilir: -tasarım. Böylesi bir düzenleme. -satın almayı. -materyal işleme. -üretim ve envanter kontrolü.arasındaki benzerliklerin belirlenmesi ve bir kodlama sistemi için bu benzerliklerle ilgi kurulması ile bağlantılı olmaktadır. . -aparatlama ve hazırlıklar. İşlevsel sistem GT ile yeniden düzenlenirken. üretim sisteminin ve buna bağlı tüm işlevlerin de yeniden düzenlenmesi gerekmektedir. Parça aileleri iki açıdan değerlendirilmektedir: -tasarım durumları. -çizelgelme ve kontrolünü. -üretim durumları. 3. Bu uygulama atelye tipi yerleşimin daha verimli duruma getirilmesi amacı taşımaktadır. -envanter kontrolünü. GT ve parça sınıflama ve kodlama çok yakından ilişkilidir. -ürün/takım tasarımını ve mühendisliğini. GT' de parça aileleri oluşturulduktan sonra bu ailelerin üretiminde kullanılacak makineler belirlenerek hücreler oluşturulmaktadır.

-işgören doyumu.” . parça-aileleri oluşturmak için birlikte tanımlanıp gruplandırılmaktadır. Parça tasarımı ve üretim özelliği benzerliği kümelemeyi başarabilmek için kullanılmaktadır. Daha açık vurgulamak gerekirse GT' nin yararları aşağıdaki gibidir(Ghosh.1 Hücresel Üretim Sistemi(HÜS) Kavram En basit anlamıyla HÜS. s. HÜS. Diğer yandan Shanker ve Vrat HÜS'ü aşağıdaki gibi tanımlamaktadırlar(Shanker. parçaların. s.587). HÜS' de.6): -toplam üretim sürecinde belirgin bir azalma -daha kısa süreç zamanlarına bağlı olarak. parça aileleri biçiminde ve makinelerin.-süreç planlama.s. 1998. 2001. grup içinde süreç içi işlem azaltılması -kaliteye ilişkin sorumluluk küçük bir gruba yüklenebilir -işin zamanında bitirilme sorumluluğu da bu gruba yüklenebilir -düzenli sipariş dizilim aralarıyla kapasitede bir artış sağlamak ve hazırlık zamanında belirgin bir azalma sağlamak için makinelerde boş yükleme işlemleri planlamaktadırlar 4 4. günümüzde yığın üretim sistemlerindeki verimliliği arttırmaya ilişkin popüler bir üretim tekniği durumundadır(Sarker.1990. ekonomik yararlarını başarmak amacıyla parçalar. makine hücreleri biçiminde gruplandığı bir üretim sistemidir. GT'nin atelye sistemine uygulanmasıdır. Vrat.97): “Hücresel Üretim Sistemi.

Bu açıklamalara göre HÜS' ler. benzer süreçleme özelliklerine sahip parça gruplarının olması. parça ailelerinin kimliğine yönelik olarak. Çünkü işlevsel plan. sistem içinde benzer üretim özelliklerine sahip belirli bir parça ailesinin tam olarak üretimi için işlem. Ayrıca. Yıldırım. parçalar için çok yönlü yolları içermektedir.56-57): -hazırlık zamanlarının azalması -süreç içi envanterlerin azalması -malzeme taşımada kolaylık -malzeme aktarma maliyetlerinin azalması -geçiş zamanlarının azalması -insan ilişkilerinin iyileşmesi -kaliteden direkt işçinin sorumlu olması nedeniyle kusurlu üretim miktarının azalması . makine gruplarının bulunduğu ya da oluşturulduğu sistemlerdir. dahası.2 Avantaj ve Dezavantajları HÜS'ler atelye tarzı üretim sistemi ile karşılaştırıldıklarında pek çok avantajlarının olduğu görülmektedir. bu parça gruplarının benzerliklerinin belirlenmesi de gerekmektedir. hücresel plana oranla fazla bir ayrıntıya gereksinim duyulmamaktadır. HÜS' ün esas çıkış noktasını. s.Bu aşamada dikkat edilmesi gereken nokta. Birbil. etkin ve kontrol edilmesinin kolay olması gibi üstünlükleri bulunan küçük bir sistemin söz konusu üstünlüklerinin büyük bir sisteme yansıtılması oluşturmaktadır. 1998. Bu yararlar/avantajlar aşağıdaki biçimde sıralanabilmektedir(Atalay. Hücresel üretim tekniğinin kullanılması için. insan ve özellikle. Demir. hücresel planın işlevsel plandan farklı olduğudur. 4.

Yukarıda sıralanan avantajlarının yanı sıra HÜS'lerin dezavantajları da mevcuttur ve aşağıdaki biçimde sıralanabilir: -atelye tarzı üretim sisteminin sağladığı esneklik düzeyinin her zaman sağlanamaması -hücrelerin yaşam sürelerinin. malzeme planlama ve kontrollerin basitleştirilmesi.3 Makine/Parça Gruplama Yöntemleri Yirminci yüzyılın son çeyreğinde önem kazanan hücresel üretim sisteminde makine-parça ailelerinin oluşturulmasında sayısız yöntem geliştirilmiştir. 4. özellikle son yıllarda ortaya çıkan yöntemler hücreler arası makine-parça ilişkisinin de en aza indirgendiği.-kapasite planlama. diğer bir deyişle istisna parça-makine sayısının minimum olduğu. Bununla birlikte özellikle diğer disiplinler tarafından geliştirilen algoritmaların (yapay zeka algoritmaları. İlk geliştirilen yöntemler sadece etkin makine-parça ailesi (hücre) sayısının hesaplanmasını sağlarken. makine işlem zamanlarının da değerlendirildiği bunların da ötesinde proses ve is yükü maliyetlerinin en aza indirgendiği yeni yöntemler geliştirilmiştir. . çok daha düzenli yapılması gerekmektedir. Yeni yöntemlerin geliştirilmesinde özellikle bilgisayar teknolojisi ve uygulama geliştirme programlarının bilim adamları tarafından etkin bir biçimde kullanılması etkili olmuştur. işlem sırasının ve özdeş makinelerin de göz önüne alındığı. yapın talebine ve yapın karışımındaki değişimlere bağlı olması -makine sayılarındaki artış ve hücre dışı elemanların elenmesi ile. makine kullanımının azalması -hücrelerin makine duruşlarına karşı duyarlı olmaları nedeniyle. düzenli bakım eylemlerinin istenilen boyutta düzenli olmaması. aksine.

Dengesiz makine-parça uygulanabilir hücrelerinde.94) 5 Makine/Parça Gruplarının Oluşturulmasında Talep/Kapasite Faktörlerinin Önemi Makine-parça ailelerinin oluşturulmasına dönük olarak yapılan literatür taramasında. Makine-parça ailelerinin oluşturulmasında. 6 Dengeli ve Dengesiz Talep-Kapasite Makine-parça hücrelerinin oluşturulmasında uygulanan yöntemler talep ve kapasite faktörlerini göz önüne almadığından. Bu durum dengeli kapasite-talep kavramıyla nitelendirilmektedir. 1995.. bulanık mantık algoritmaları. s. Makine kapasiteleri o hücre içerisinde üretilecek olan parça taleplerinden daha düşük olduğunda oluşturulan hücrelerde sorunlar ortaya çıkabilecektir. genetik algoritmalar v. Diğer taraftan üretilecek parçaların gerçek talepleri ve bu taleplerin üretimini gerçekleştirecek makine kapasiteleri. parçaların üretileceği makineler arasındaki yük dağılımında bir uyum olduğunu varsaymaktadır. içinde bulunulan dinamik üretim koşulları dikkate alınırsa sürekli bir değişim göstermektedir. bu nedenle talep-kapasite değişkenlerinin dengeli dağıldığını varsayarak çözüm vermenin çok uygun olmayacağı kanısındayız. (Cheng.yapay sinir ağları algoritmaları.b. olmayan ulaştırma algoritmasından ilişkileri ortadan yararlanılarak makine-parça . üretilecek olan parça taleplerinin ve o parçaları üretecek olan makine kapasitelerinin parça-makine ailelerinin oluşturulmasında çok önemli olduğu ve bu anlamda literatürde önemli bir boşluğun olduğu farkedilmiştir.) da etkisi yeni yöntemlerin geliştirilmesinde oldukça etkili olmuştur. Bu sorunlardan en muhtemel olanı hücreler arası parça akışının yüksek olması ve işletmenin üretim çizelgesinde sapmaların ortaya çıkmasıdır. hücre içerisinde yer alan makine kapasiteleri ile o makinelerde üretilecek olan parça taleplerinin uyumlu olması gerekmektedir.

Bu parça ya ilgili makine ile bir hücre oluşturabilir ya da en uygun hücreye katılabilir. hücre sayısının ve istisna parçaların sayısındaki azalmadır. Dengesiz durumun en önemli özelliği. Tablo 4'de. “1” kodları kendisinin bulunduğu satır ve/veya sütunlardaki “1”lerin toplam sayısına bölünüp kendisine denk gelen talep değerleri ile çarpılmak suretiyle hesaplanmıştır. Tablo 3'de son aşaması verilen matrise göre. . kapasite ve talep değerleri ile tanımlı matris ulaştırma algoritması mantığında başlangıç çözüm elde edilmiştir. Buradaki temel varsayım ise ortadan kaldırılan makine-parça ilişkilerindeki makinelerin alternatiflerinin olmasıdır 7 Yöntemin Uygulanması Uygulama bölümünde sunulan veriler İzmir'de metal sanayinde faaliyet gösteren bir orta ölçekli firmadan alınan bilgiler ışığında türetilmiştir. satır ve sütunlardaki “0”dan farklı değerler. diğerlerine “0” kodlamak suretiyle aşağıdaki Tablo 5 elde edilmiştir. Tablo 6'daki matriste süreçleme benzerliklerini esas alarak “1”lerin birarada gruplanması yapılarak üç hücre oluşturulması önerilmektedir. Türetilen bu veriler Tablo 1'de gösterilmektedir. süreçleme benzerlikleri esas alınarak bu benzerliği temsil eden “1”lerin bir arada gruplanması suretiyle dört hücre oluşturulabilmektedir. Burada 11 no' lu parçanın istisna olduğu görülmektedir. Yeni durumdaki makine-parça ilişkileri kullanılarak uygulanabilir makine-parça aileleri oluşturulur. Ulaştırma algoritması mantığında elde edilen matriste atama yapılmış hücrelere “1”. Bu durum Tablo 2' de gösterilmektedir. Dengeli Dağıtımda.kaldırılmaktadır.

Tablo 4'te üretim sisteminin ve atelye düzen olanaklarına göre 3 ya da 4 adet grup oluşturulabilir. Diğer makinelerin de kullanılmayan kapasiteleri de aynı şekilde düşünülebilir. Öncelikle M2 makinesinin bu üretim sisteminde kullanılmasına gerek olmadığı ortaya çıkar. Sonuç olarak dengeli yükleme durumundaki hücresel üretim sistemi ile ulaştırma algoritması yardımıyla ortaya çıkarılan dengesiz makine yükleme sistemi arasında dengesiz yükleme sistemi lehine oldukça olumlu bir fark bulunmuştur. Ancak sıralı makine sistemlerinde de bu yöntemin uygulanmasına yönelik çalışmalar –kısıt koşullarının eklenmesi koşuluylaolumlu sonuçlar verebilir. Bunun sonucunda da bu makine değişik üretim alternatiflerinde değerlendirilebilir (fason imalat gibi).8 Sonuç ve Değerlendirme Tablo 3'te görülen dengeli durumdaki makine-parça gruplandırması incelendiğinde 4 adet grup oluşturulabildiği ve istisnai 3 makine-parça ilişkisinin bulunduğu görülmektedir. bahsedildiği gibi makine-parça ilişkilerini indirgeme aşamasında alternatif makinelerin bulunduğunu varsaymaktadır. . Grupların ise içerdikleri makine-parça sayıları bakımından da (dolayısı ile grup yükleri bakımından) oldukça heterojen bir yapıda oldukları söylenebilir. Burada kullanılan yöntem. İstisna makine-parça sayısı tektir ve ürün bağımsız bir yapıdadır. Tablo 4 incelendiğinde ise çok daha farklı bir gruplama yapısı karşımıza çıkar.

İzmir. and Prod. February 2001. No. 5-20 -Gökşen. Mngm. Haziran 1990. Haziran 1995. D. Birbil. 1998. Yıldırım. “The first step in planning group technology” Int. “Design of Computer Aided Managerial Decision Support System for An Integrated Textile Plant Based On Capacity Analysis.43. Jor. İzmir. Demir. . Ankara -Bhaba R.. of Prod. 588-611 -Burbidge. J..12. “Measures of grouping efficiency in cellular manufacturing systems” European J. Mngm.. No.. Ş. Of Operational Research 130. Yılmaz. 261-266 -Cheng. . “Hücresel Üretim Gruplandırılmasında Tamsayılı Bir Sisteminde Makine ve Parçaların Yaklaşım”. B. J. “Equipment Investment Decision Analysis in Cellular Manufacturing Systems” Int. Vol. “A Comparative Examination of Selected Cellular Manufacturing Clustering Algorithms” Int. H. yayımlanmamış yüksek lisans tezi -Hulusi M. Gümüşoğlu. 1995 -Erdem. of Oper. Ş. 632. Demir. s. K. C. N. 2001. 1996.KAYNAKÇA -Atalay. “Kobilerin Esnek İmalat Sistemleri Açısından İrdelenmesi ve Bir Uygulama” MPM Yayınları. Sarker. Econ. Nevda.15. Sabri. yayımlanmamış yüksek lisans tezi -Ghosh. s. .. Jo.. s. L. Prod. “Üretim/İşlemler Yönetimi” Gözden .

Geonwook. No. Prod.. 1993. 35. M. No. Parsei. “Post design modeling for cellular manufacturing system with cost uncertainty” Int. Djassemi. Chang-Wu. 1-4. Baskı. R. “A Dynamic Part Assingment Procedure in Machine Cell Formation” Computers and Industrial Engineering. Vrat. s. Beta Yay. 473-476 -Singh. 2. 34. Divakar. Leep. H. P. Nanua. P. No. 1996. vol. London -Wang.b. s. Bin. 73-76 -Ravi.. Econ. J. 1998. Hamid. Vol. 1-2. 1998. 1998. 309-319 . 1998. Shanker. “An Improved Simulated Annealing For Facility Layout Problems in Cellular Manufacturing Systems” Computers and Industrial Engineering. s. Tai Yue-Lin.. Vol. 55. R.geçirilmiş 5. 25.97-109 -Seifoddini. Julius. “Cellular Manufacturing Systems” 1.. M. K. Chapman and Hall. İzmir -Jeon. “Part Family Formation Based On AlternativeRoutes During Machine Failure” Computers and Industrial Engineering. W. s. R. H.