L ch s V t lí th k 20

Alfred B. Bortz
Tr n Nghiêm d ch

M CL C
L i nói u .......................................................................................i Gi i thi u .......................................................................................iv

1. 1901 – 1910
Bình minh c a v t lí h c hi n i ............................................... 1 Nh ng k t qu kì l ............................................................. 1 Th k m i, vi n c nh m i ................................................... 6 Lư ng t và Hi u ng quang i n ...................................... 6 Chuy n ng Brown và tính xác th c c a các nguyên t ... 8 Thuy t tương i c bi t ................................................... 9 Nguyên t có th phân chia ư c ..................................... 14 Nh ng kĩ thu t, công ngh và quan sát m i ..................... 17 Nhà khoa h c c a th p niên 1900: Albert Einstein (1879–1955) .............................................. 18

2.1911 – 1920
Nh ng quan i m m i v v t ch t ........................................... 20 Khám phá ra h t nhân nguyên t ...................................... 20 M u nguyên t Bohr .......................................................... 22 Bên trong h t nhân ............................................................ 24 Các nguyên t trong ch t r n ............................................ 26 Thiên văn h c và Vũ tr h c .............................................. 26 Thuy t tương i r ng ....................................................... 28 Khám phá ra các thiên hà ................................................. 30 Tia vũ tr ........................................................................... 32 Nh ng lí thuy t, kĩ thu t và công ngh m i ...................... 32 S siêu d n ....................................................................... 32 S trôi gi t l c a ............................................................. 33 Nhà khoa h c c a th p niên: Ernest Rutherford (1871–1937) ......................................... 34

3. 1921 – 1930
Cu c cách m ng lư ng t ........................................................ 36 T nguyên t Bohr n cơ h c lư ng t .......................... 37 Tìm hi u vũ tr lư ng t ................................................... 43 Thuy t tương i, spin, phân rã beta, và các h t ã tiên oán ..................................................... 45 V t lí h nguyên t ............................................................ 46 Các sao, thiên hà, và tên l a ............................................ 47 Nhà khoa h c c a th p niên - Wolfgang Pauli (1900–1958) 49

4. 1931 - 1940
Các h t cơ b n và n n chính tr th gi i .................................. 51 Bên trong h t nhân ............................................................ 52 Các h t h nguyên t m i ................................................. 55 Các máy gia t c h t ........................................................... 56 Phóng x nhân t o và s phân h ch h t nhân .................. 58 Nh ng phát tri n khác trong th p niên 1930 ..................... 62 Nhà khoa h c c a th p niên Lise Meitner (1878–1968) ... 64

5. 1941 – 1950:
V t lí h c trong th i kì chi n tranh ........................................... 67 QED: i n ng l c h c lư ng t ..................................... 69 S phân h ch h t nhân, “N n khoa h c l n”, và Bom ...... 72 Tia vũ tr và các h t h nguyên t .................................... 79 Nh ng lĩnh v c v t lí khác trong th p niên 1940 ............... 80 Nhà khoa h c c a th p niên: Richard Feynman (1918–1988) ......................................... 81

6. 1951 – 1960
V t lí h c và S phát tri n nh ng công ngh m i .................. 84 V t lí ch t r n và Công ngh ............................................. 85 Ch t d n i n, Ch t cách i n và Ch t bán d n ............... 88 S siêu d n ....................................................................... 95 V t lí và công ngh h t nhân ............................................. 96 “Vư n bách thú” h t h nguyên t .................................... 97 Nh ng phát tri n khác trong th p niên 1950 ..................... 98 Nhà khoa h c c a th p niên: John Bardeen (1908–1991) 99

7. 1961 – 1970
K nguyên chinh ph c và thám hi m ...................................... 102 Các h t cơ b n và các l c cơ b n .................................. 103 Quark mùi và L c “màu” m nh ....................................... 107 Quark duyên và l c i n y u .......................................... 111 Các boson chu n, trư ng Higgs và ngu n g c c a kh i lư ng .......................................... 112 Các máy dò h t m i ........................................................ 112 B ng ch ng vũ tr h c cho Big Bang .............................. 113 Nhà khoa h c c a th p niên: Murray Gell-Mann (1929– ) 115 Nh ng phát tri n khác trong th p niên 1960 ................... 117

8. 1971 – 1980
B t u m t s t ng h p m i ................................................ 119 Các quark: t áy n nh ............................................. 120 Các lí thuy t th ng nh t l n ............................................ 122 S vư ng víu lư ng t ................................................... 123 Các ng d ng c a v t lí và liên h v i các khoa h c khác trong th p niên 1970 ... 124

Nhà khoa h c c a th p niên: Luis Alvarez (1911–1988) . 128

9. 1981 – 1990
M r ng t m nh hư ng ......................................................... 131 V t lí h t cơ b n và Các hi u ng lư ng t .................... 132 GUT, Lí thuy t siêu dây và S l m phát vũ tr ............... 134 ôi nét v các sách ph bi n ki n th c v t lí và khoa h c trong th p niên 1980 ................................... 135 Các t phá trong ngành v t lí v t ch t ngưng t ........... 137 Nhà khoa h c c a th p niên: Stephen Hawking (1942– ) 140

10. 1991 – 2000
Các k t n i vũ tr ..................................................................... 143 V t lí h t cơ b n: Hoàn t t Mô hình Chu n ..................... 144 Nh ng b t ng trong vũ tr h c ...................................... 146 Các phát tri n khác liên quan n v t lí trong th p niên 1990 ....................................................... 147 Nhà khoa h c c a th p niên: Leon Lederman (1922– ) .. 148

K t lu n:
Các thách th c mang tính toàn c u và vũ tr trong th k 21 ........................................................... 152 B n ch t c a v t ch t ư c xét l i .................................. 153 “M i th ” là gì? ................................................................ 155

Ph l c
B ng tu n hoàn các nguyên t hóa h c .......................... 157 Các nhà v t lí o t gi i Nobel ......................................... 160 Thu t ng ........................................................................ 172 Tài li u tham kh o ........................................................... 178

L i nói

u

Th k 20 ã ch ng ki n m t s tăng trư ng bùng phát c a khoa h c và công ngh s lư ng nhà khoa h c ang làm vi c ngày nay nhi u hơn t ng s nhà khoa h c trong l ch s loài ngư i trư c ây c ng l i. Nh ng phát minh m i g m có tàu vũ tr , chip máy tính, laser, và ADN t h p ã m ra l trình cho nh ng lĩnh v c m i như khoa h c vũ tr , công ngh sinh h c, và công ngh nano. Các máy ghi a ch n hi n i và tàu ng m ã cho mang l i cho các nhà khoa h c trái t và i dương cái nhìn sâu s c vào nh ng bí n sâu th m nh t và t i tăm nh t c a hành tinh chúng ta. Nh ng th p k phát tri n c a khoa h c th i ti t, ư c h tr b i nh ng quan sát v tinh và mô hình máy tính, gi ã ưa ra nh ng d báo dài h n, mang tính toàn c u v i xác su t úng r t cao. Lúc m i b t u th k , khoa h c và công ngh có ít tác ng lên i s ng hàng ngày c a a s m i ngư i. i u này ã thay i hoàn toàn vào năm 2000. M c ích c a b sách Khoa h c th k 20, m t b sách m i g m 7 t p, là cung c p cho sinh viên, giáo viên, và công chúng nói chung m t ngu n ki n th c d c, d ti p c n, nh m tìm hi u xem khoa h c ã phát tri n như th nào, t ng th p niên m t, trong th k qua và th oán xem nó s phát tri n n âu trong nh ng th p niên u th k 21. M t ngư i có h c qua trư ng l p và thông th o văn h c, ngh thu t, âm nh c và hi u rõ giá tr c a l ch s , kinh doanh, và kinh t , thì cũng ph i bi t khoa h c ho t ng như th nào, và làm th nào nó tr thành m t b ph n không th thi u trong i s ng hàng ngày c a chúng ta. Sinh viên thư ng ư c d y khoa h c t vi n c nh c a cái ã bi t hi n nay. Theo m t ý nghĩa nào ó, i u này khá d hi u – có r t nhi u thông tin n m b t. Tuy nhiên, r t thư ng x y ra, sinh viên (ho c giáo viên) có th h i nh ng câu i lo i như “Làm th nào h bi t ư c i u ó?” hay “T i sao h l i không bi t i u ó?” ây là ch m t s vi n c nh l ch s phát huy tính h p d n. Nó mang l i c m giác m t khía c nh ng c a khoa h c. M t s cái sinh viên ư c d y ngày nay s thay i trong vòng 20 năm. Nó cũng mang l i c m giác nhân b n khi ngư i ta xem xét các nhà khoa h c l i l c trư c ây ã chi n u như th nào trong th k qua v i s ti n tài tr ít i hơn, công c thô sơ hơn, và các lí thuy t kém ph c t p hơn. Khoa h c khác v i nh ng n l c không kém ph n quan tr ng và th thách khác c a con ngư i là phương ti n nghiên c u c a nó – Phương pháp Khoa h c – thư ng ư c mô t như sau: a) quan sát b) l p gi thuy t c) thí nghi m và ki m ch ng d) thu nh n k t qu , và e) k t lu n xem các k t qu và s li u bác b hay c ng c gi thuy t ã nêu. Trong th c t , ti n trình khoa h c không ph i lúc nào cũng “th ng”. Nhi u thí nghi m có liên quan còn có th ư c kh o sát ki m tra gi thuy t. M t khi m t b ng ch ng khoa h c ã ư c thu th p và ki m tra, thì nhà khoa h c s trình m t bài báo, tư ng trình công trình m i trên m t t p chí ánh giá ngang hàng. M t biên t p viên chí công vô tư s g i công trình y cho ít nh t hai nhà phê bình (“tr ng tài”), nh ng ngư i chuyên môn v lĩnh v c c bi t ó, và h s gi i thi u v i v biên t p viên là bài báo nên ch p nh n, s a ch a, ho c t ch i. Vì các chuyên gia phê bình th nh tho ng l i là nh ng ngư i ang c nh tranh c a tác gi bài báo, cho nên các tiêu chu n o c cao và s tin c n ph i ư c quy nh rõ trong ti n trình phê bình.

i

N u m t gi thuy t không th ki m tra và có kh năng b bác b b i thí nghi m ho c các phương trình toán h c, thì nó không mang tính khoa h c. Trong khi ó, trên nguyên t c, m t thí nghi m có th bác b m t gi thuy t, và không có thí nghi m xác nh n nào có th tuy t i ch ng minh m t gi thuy t là “Chân lí”. Tuy nhiên, n u vi c ki m tra l p i l p l i b ng nh ng thí nghi m khác nhau do nhi u nhà khoa h c th c hi n ti p t c xác nh n cho m t gi thuy t, thì ngư i ta b t u th a nh n r ng nó là m t lí thuy t ư c ch p nh n r ng rãi. Ngư i b n t t nh t mà m t lí thuy t có th có là m t nhà khoa h c xu t chúng nghi ng v nó và ưa nó vào ki m tra chân th t và nghiêm kh c nh t. N u nó vư t qua ư c nh ng th thách này và làm i ý nhà khoa h c a nghi, thì lí thuy t y ư c c ng c áng k . Vi c ki m tra như th cũng lo i t các gi thuy t và lí thuy t y u. S xác nh n liên t c c a m t gi thuy t quan tr ng có th bi n nó lên t m c c a m t nh lu t, m c dù nó v n ư c ư c g i là m t lí thuy t. M t s lí thuy t khi phát tri n có th làm cách m ng hóa toàn b khuôn kh c a m t lĩnh v c – nh ng lí thuy t này ư c xem là “mô hình”. Thuy t nguyên t là m t mô hình. ã phát tri n kho ng 200 năm trư c, nó là cơ s tìm hi u b n ch t c a v t ch t. Nh ng mô hình khác g m có như s ti n hóa, thuy t v n l n, thuy t ki n t o m ng hi n i (gi i thích ngu n g c c a núi non, núi l a và ng t), thuy t lư ng t , và thuy t tương i. Khoa h c là m t s nghi p chung v i nhu c u t do trao i thông tin và h p tác. Trong khi úng là các nhà khoa h c có nh ng ng cơ c nh tranh m nh m , nhưng n a sau c a th k 20 ã ch ng ki n khoa h c ngày càng tr nên liên ngành. Nh ng bài toán ngày càng ph c t p hơn, v i b t nh ngày càng l n, ã ư c x lí và cho n nay v n thư ng l ng tránh trư c l i gi i chính xác. Trong th k 20, khoa h c ã tìm ra phương thu c ch a tr b nh lao và b nh b i li t, nhưng nh ng e ng i v “m ng t i” c a khoa h c (ví d như vũ khí h t nhân) ã b t u l di n. Thái hoài nghi trư c nh ng l i ích c a khoa h c và các ng d ng c a nó ã b t u xu t hi n vào n a sau c a th k 20, m c dù tác ng tích c c hàng ngày c a nó lên i s ng c a chúng ta ngày càng tăng. Nhi u nhà khoa h c cũng nh y c m v i nh ng v n này. Sau khi bom nguyên t th xu ng Hiroshima và Nagasaki, m t s nhà khoa h c l i l c ã chuy n sang nghiên c u khoa h c s s ng, và nh ng ngư i khác thì cho ra i m t t p chí, ngày nay ã g n 60 năm tu i, B n tin c a Các nhà khoa h c nguyên t , dành cho vi c lo i tr m i nguy h t nhân và tăng cư ng hòa bình. Năm 1975, không bao lâu sau khi các nhà sinh h c phân t phát tri n ADN t h p, h ã t ch c m t h i ngh Asilomar, California, và t ra nh ng h n ch t nguy n trên nh ng thí nghi m nh t nh. H khuy n khích ch p thu n s s p t trong lĩnh v c m i mang tính cách m ng này. Chúng ta ang s ng trong m t k nguyên trong ó có nh ng n l c liên t c và y s c m nh nh m xóa nhòa ranh gi i gi a c tin tôn giáo và khoa h c. M t l p lu n cho r ng s công b ng òi h i th i gian như nhau cho m i “lí thuy t” (mang tính khoa h c hay không). Trong m i th i i, và c bi t trong th i i ngày nay, các nhà khoa h c ph i ph n u truy n thông v i công chúng r ng khoa h c là gì và nó ho t ng như th nào, khoa h c t t là gì, khoa h c x u là gì, và cái gì không ph i là khoa h c. Ch khi ó chúng ta m i có th ào t o nh ng th h công dân tương lai và truy n c m h ng cho các nhà khoa h c c a tương lai. B y t p c a b sách Khoa h c th k 20 nói v nh ng v n c t lõi sau ây c a khoa h c: sinh h c, hóa h c, khoa h c Trái t, h i dương h c, v t lí h c, vũ tr h c và thiên văn h c, và th i ti t và khí h u. M i t p có m t b ng thu t ng chú gi i. Các chương trong m i t p g m nh ng thành ph n sau: • Cơ s và vi n c nh khoa h c mà nó phát tri n, t ng th p niên m t, ng th i cung c p cái nhìn sâu s c xem có bao nhiêu nhà khoa h c ch o ã góp s c trong t ng th p niên y. Các hình v en tr ng và nh ch p. ii

• • •

Tr c biên niên s th i gian nh ng s ki n áng chú ý trong m i th p k . Phác h a ti u s ng n g n c a nh ng cá nhân i tiên phong, k c trình bày v nh ng tác ng c a nó i v i khoa h c và xã h i nói chung. M t danh m c tài nguyên tham kh o.

Trong khi toàn b các nhà khoa h c u ư c li t kê danh tính chi ti t, chúng tôi không có ng ý r ng nh t thi t h ph i là “nh ng nhà khoa h c vĩ i nh t c a th p niên y”. H ư c ch n i di n cho n n khoa h c c a th p niên y vì nh ng thành tích xu t s c c a h . M t s trong nh ng nhà khoa h c này sinh ra trong nh ng gia ình giàu có và danh ti ng, trong khi m t s khác xu t thân t t ng l p trung lưu ho c lao ng, hay c trong c nh b n hàn. Trong m t th k ánh d u b i hai cu c chi n tranh th gi i, chi n tranh l nh, vô s cu c chi n l n nh khác, và t i ác di t ch ng không th tư ng tư ng n i, nhi u nhà khoa h c bu c ph i ch y tr n kh i quê hương x s c a mình. May thay, th k qua cũng ã ch ng ki n s ti p c n ngày càng g n v i khoa h c và công ngh i v i ph n và ngư i da màu và, v i chút may m n, m i rào c n s bi n m t trong th k 21. Các tác gi c a b sách này hi v ng quý v c gi nh n th c úng s phát tri n c a khoa h c trong th k v a qua và nh ng thành t u xu t hi n nhanh chóng ngày nay trong th k 21. L ch s d y cho nh ng nhà thám hi m m i c a th gi i nh ng l i ích c a vi c th c hi n nh ng quan sát th n tr ng, theo u i nh ng l trình và ý tư ng mà nhi u ngư i khác b qua ho c không dám li u lĩnh xông pha, và luôn luôn nghi v n th gi i xung quanh mình. S hi u kì là m t trong nh ng b n năng con ngư i cơ b n nh t c a chúng ta. Khoa h c, cho dù ư c th c hi n dư i d ng chuyên nghi p hay ch là ni m yêu thích, sau h t th y, là m t n l c mang tính ngư i r t cao.

iii

Gi i thi u
C máy vũ tr th k 19 Vào gi a th p niên 1890, các nhà v t lí – các nhà khoa h c nghiên c u v t ch t và năng lư ng – ã nhìn v th k 20 v i ni m kiêu hãnh y t mãn. Càng nghiên c u vũ tr trong th k 19, h càng th y nó th t th t , ngăn n p. Hành tr ng c a nó hoàn toàn có th tiên oán qua các nh lu t t nhiên mà h ã bi u di n trong ngôn ng toán h c chính xác. M c dù v n có m t vài câu h i quan tr ng c n ư c tr l i, nhưng a s nhà v t lí khi y hài lòng r ng th k 20 s dành cho vi c tinh ch nh các lí thuy t và ti n hành nh ng phép o quan tr ng c n thi t hoàn thi n t m th m thêu khoa h c c a h . H không th nào sai l m hơn n a. Thay vì bu c ch t các u m i d t l ng l o, các nhà v t lí l i i kéo gi t m t vài ch rách và nhìn vào t ng ph n khuôn kh lí thuy t c a v t lí h c. Ph i m t g n như a ph n th k m i d t l i t m th m y. Quá trình y ã ánh giá l i h u như m i th mà ngư i ta nghĩ h ã hi u v v t ch t và năng lư ng, không gian và th i gian, v sóng và h t. tìm hi u nh ng s chuy n bi n ngo n m c y trong n n v t lí h c th k 20, trư c h t ngư i ta ph i kh o sát nh ng thành tích n i b t c a n n khoa h c trong th k trư c, áng chú ý nh t là i n t h c – trong ó có b n ch t i n t c a ánh sáng – và lí thuy t nguyên t c a v t ch t. Thuy t nguyên t c a v t ch t Theo m t nghĩa nào ó, thì thuy t nguyên t ch ng có gì m i m . Quan ni m r ng v t ch t g m nh ng h t nh xíu, không th phân chia ã có t hơn 2000 năm trư c v i các nhà tri t h c Hi L p c i Democritus và Leucippus, nhưng nó ã b lãng quên m t th i gian dài mãi cho n khi nhà khí tư ng h c John Dalton (1766 – 1844) th i tìm ý nghĩa c a cái mà các nhà hóa h c ã phát hi n v các ch t khí. Năm 1810, ông cho xu t b n m t quy n sách mang tính bư c ngo c t a là M t h tri t lí hóa h c m i, trong ó ông xu t m t lí thuy t m i c a v t ch t. Dalton xu t r ng v t ch t g m các nguyên t k t h p theo nh ng t s nh t nh hình thành nên các h p ch t. Cơ s cho các t s c bi t y, như Dalton ã lí thuy t hóa, là m i nguyên t g m nh ng h t nh xíu, không th phân chia g i là các nguyên t , và các nguyên t k t h p l i thành phân t , ơn v cơ b n c a các h p ch t. Thuy t nguyên t nhanh chóng tr thành cơ s c a hóa h c, và các nhà khoa h c liên t c phát hi n ra nh ng nguyên t m i. H ã o và phân lo i các tính ch t c a t ng nguyên t , ví d như nhi t ông c và nhi t sôi, và t tr ng (kh i lư ng ho c tr ng lư ng trên centimet kh i). H ã nghiên c u hành tr ng hóa h c c a các nguyên t và suy lu n ra kh i lư ng nguyên t c a chúng. Khi s lư ng nguyên t ã bi t tăng lên, các nhà khoa h c i tìm m t khuôn kh phân lo i – m t s s p x p các nguyên t sao cho nh ng nguyên t có nh ng tính ch t hóa h c gi ng nhau s n m chung nhóm v i nhau. Năm 1869, m t giáo sư hóa h c ngư i Nga tên là Dmitry Mendeleyev (1834 – 1907) ã l p ra s s p x p ó, m t m ng lư i các hàng và c t mà ông g i là b ng tu n hoàn các nguyên t . B t u góc trên bên trái v i nguyên t nh nh t, ông t các nguyên t xu ng c t th nh t c a m ng lư i c a ông theo th t kh i lư ng nguyên t tăng d n. Sau ó, ông d i sang ph i t c t này sang c t k ti p, t các nguyên t có nh ng tính ch t hóa h c gi ng nhau li n nhau trong các hàng. (B ng tu n hoàn ngày nay, có trong ph n Ph l c, o ngư c l i vai trò c a các hàng và c t, nhưng v n tuân theo phương pháp c a Mendeleyev). Th nh tho ng, làm phù h p các tính ch t hóa h c, ông ph i b tr ng m t ô trong m ng lư i. Ông trông i nh ng kho ng tr ng ó s ư c l p y sau này v i nh ng nguyên t chưa ư c phát hi n ra – và ông ã úng. Khi nh ng nguyên t còn thi u ó ư c tìm th y, tính ch t c a chúng phù h p v i các tiên oán c a b ng tu n hoàn.

iv

B ng tu n hoàn là m t thành t u l n, nhưng v n còn ó nh ng câu h i quan tr ng. Cái gì phân bi t nguyên t c a m t nguyên t này v i nguyên t c a nguyên t kia và làm th nào nh ng khác bi t ó mang l i tính quy t c c a b ng tu n hoàn? Vi c tr l i nh ng câu h i ó s ph i i n t n th k 20. i n t h c và Ánh sáng Th k 19 cũng mang l i nh ng ki n th c quan tr ng v i n h c, t h c, và ánh sáng. Khi th k y b t u, các nhà v t lí ã xem i n và t là nh ng hi n tư ng c l p và h ang c g ng ch n l a gi a hai quan i m th k 17 c nh tranh nhau v b n ch t c a ánh sáng. Có ph i ánh sáng là sóng, như nhà khoa h c Hà Lan Christiaan Huygens (1629 – 95) kh ng nh, hay nó là m t dòng h t, như nhà v t lí vĩ i ngư i Anh, ngài Isaac Newton (1643 – 1727) v n tin như th ? Câu h i ó ư c x trí nhanh chóng. Năm 1801, nhà khoa h c và nghiên c u ngư i Anh, Thomas Young (1773 – 1829), ã ti n hành m t thí nghi m ch ng minh d t khoát. Ông tách m t chùm ánh sáng thành hai chùm và cho c hai ph n y r i lên m t màn hình. Thay vì th y hai vùng sáng như trông i t hai dòng h t, ông quan sát th y m t hi n tư ng g i là giao thoa – m t d i khe sáng và t i t o ra b i các sóng ch ng ch t. Thí nghi m c a Young l p t c làm phát sinh m t câu h i m i. Sóng ánh sáng truy n i t các vì sao qua chân không vũ tr , v y thì cái gì mang sóng y? M t s nhà v t lí xu t r ng toàn b không gian tràn ng p m t th ch t l ng g i là ê-te truy n sáng. Ê-te g n sóng khi ánh sáng truy n qua nó, nhưng không mang l i s c n tr cơ gi i nào i v i các v t chuy n ng, ví d như các hành tinh. L i gi i thích ó không làm th a mãn t t c các nhà khoa h c vì nó yêu c u s t n t i c a m t th tràn ng p vũ tr nhưng l i không có nh ng tính ch t cơ h c có th phát hi n ra ư c – nó không có kh i lư ng – nhưng ó m i ch là m t i m xu t phát. Vào nh ng năm 1820 và 1830, m t s nhà v t lí, n i b t nh t là nhà nghiên c u tr danh ngư i Anh, Michael Faraday (1791 – 1867), ã kh o sát i n h c, t h c, và các quan h gi a chúng. H ã h c cách ch t o nam châm i n và phát tri n nh ng ng cơ và máy phát i n u tiên. H còn phát hi n th y l c i n là l c liên k t các nguyên t l i v i nhau trong các h p ch t. Các nhà v t lí b t u s d ng thu t ng i n t h c và tìm ki m các phương th c mô t l c i n t b ng toán h c, gi ng như Newton ã t ng làm v i l c h p d n kho ng 150 năm trư c ó. Năm 1859, v giáo sư v t lí g c ngư i Scotland t i trư ng i h c Cambridge, James Clerk Maxwell (1831 – 79) phát tri n m t h b n phương trình toán h c d a trên các khám phá c a Faraday và nh ng ngư i khác. M t phương trình là công th c cho l c tác d ng lên các i n tích, m t phương trình mô t l c tác d ng lên các c c t , và hai phương trình mô t m i liên h gi a i n và t . Th t b t ng , h phương trình Maxwell còn mô t các sóng năng lư ng i n t có th truy n i trong không gian tr ng r ng. i u áng chú ý là các phương trình Maxwell tiên oán t c c a các sóng i n t y phù h p v i cái do các nhà v t lí khác ã o là t c c a ánh sáng. K t lu n dư ng như không th nào tránh kh i: Ánh sáng là sóng i n t , và h phương trình Maxwell mô t các tính ch t i n và t c a ê-te. V i h phương trình Maxwell và b ng tu n hoàn hóa h c, các nhà v t lí th k 19 c m th y h ã g n ranh gi i hi u bi t tr n v n v gi i t nhiên. M i i tư ng v t ch t, cho dù l n hay nh , là g m các nguyên t không th chia c t liên k t v i nhau b ng l c i n. quy mô l n hơn, ví d như h m t tr i, l c h p d n liên k t v t này v i v t khác. Ngoài ra, vũ tr còn tràn ng p năng lư ng ch y qua dư i d ng sóng i n t . M t s câu h i l n v n còn ó: âu là ngu n g c c a ánh sáng sao? Các nguyên t và ê-te là có th t không, và n u có th t thì làm th nào có th phát hi n ra chúng? Nhưng nói chung, vũ tr v

có v như là m t c máy có th tiên oán ư c và có tr t t như m t t m th m d t, ư c chi ph i b i các nh lu t toán h c chính xác c a chuy n ng, s h p d n, và i n t h c. D t l i giàn khung v t lí S chính xác và tính có th tiên oán ó hóa ra ch là m t o tư ng, và ó là tài chính c a câu chuy n v t lí h c trong th k 20. M t vài m i ch có v l ng l o hóa ra là d u hi u c a m t khuôn kh quan ni m m i chưa ư c làm sáng t . Như chương ti p theo mô t , th p k u tiên c a th k m i ư c ánh d u b i m t lo t khám phá áng chú ý. Trong s này có m t s lí gi i l i các nh lu t Newton và h phương trình Maxwell theo ki u lo i tr nhu c u ê-te. Kh i lư ng và năng lư ng ư c ch ng t là nh ng m t khác nhau c a cùng m t hi n tư ng v t lí. Các nguyên t không nh ng ư c ch ng minh là t n t i, mà còn có th phân chia nh ra n a. Nh ng thí nghi m áng chú ý là nh m hé l c u trúc bên trong c a chúng. Tương t như v y, s khác bi t gi a sóng và h t không còn rõ ràng n a. Trong th p niên th hai và th ba c a th k m i, n n v t lí lư ng t ã làm xóa nhòa thêm n a s khác bi t ó. B t ng hơn n a, nó ã thay th chi c ng h vũ tr v i s b t nh.

James Clerk Maxwell, ngư i phát tri n các phương trình mô t m i liên h gi a i n và t , và ch ng minh r ng ánh sáng là m t sóng i n t . ( nh: AIP Emilio Segrè Visual Archives)

Ph n còn l i c a th k 20 dành cho vi c d t nên hoa văn m i cho t m th m v t lí h c. Ngày nay, vào nh ng năm u c a th k 21, hoa văn y dư ng như ã rõ ràng hơn nhi u – ngo i tr , m t l n n a, còn m t vài m i ch l ng l o. Như các chương khép l i quy n sách này trình bày, ang x c xư c tuyên b r ng h ang tìm ki m “lí thuy t c a t t c ”, nhưng l ch s th k trư c v a k t thúc khi n h ph i th n tr ng. H bi t có th có nhi u vũ tr không nhìn th y ang ti m n trong nh ng khe tr ng ki n th c c a h . T p sách này l n theo nh ng s phát tri n áng chú ý ó c a th k 20, t ng th p niên m t. Quý c gi s th y nh ng s i ch r i r c c a v t lí h c ang phát tri n và h p l i v i nhau theo nh ng cách th t b t ng . H s tr i qua, như các nhà v t lí th k 20 ã tr i qua, nh ng l n hoang mang, n u không nói là hoàn toàn h n lo n. C m giác y có l s không d ch u, nhưng l i gi i c a nó n m vi c ch p nh n m t phương th c ti p c n vũ tr c a nhà v t lí: ó là nghĩ t i s th ng nh t, ví d như cách h phương trình Maxwell ã k t h p i n, t và ánh sáng, ho c i tìm các nh lu t b o toàn, như trình bày trong khung tham kh o trang sau. Các nhà v t lí v n luôn m ra nh ng vi n c nh m i. H không ph nh n nh ng quan sát không như trông i, mà thay vào ó hãy xét n nh ng phương pháp vi

m i gi i thích chúng. H không cho phép các t p quán con ngư i tùy ti n chân trên con ư ng khám phá.

ng ngáng

M t t p quán như th là tùy ti n phân chia l ch s thành các th k và th p k . Do thói quen ó, t p sách này và nh ng t p khác trong b sách Khoa h c th k 20 có các chương tương ng các th p niên c a th k , b t u v i 1901 – 1910. Nhưng khi nh ng câu chuy n quan tr ng ch ng l n lên s phân chia này, thì cách t t nh t là trình bày m t s thông tin trong cái có th xem là m t chương “sai”. i u ó ch c ch n úng trong hai chương u c a t p sách này. Thư ng thì khoa h c hi n i ư c xem là b t u t n a sau c a th p niên 1890, cho nên chương 1 m u khi y. Tương t như v y, nghiên c u ban u d n n s khám phá ra tia vũ tr , h t nhân nguyên t , và hi n tư ng siêu d n, u b t u trư c năm 1911. Nhưng vi c trình bày v nghiên c u ó hoãn l i sang chương 2, khi ã t t i chín mu i. V t lí h c và các nh lu t b o toàn

Làm th nào các nhà v t lí khám phá ra nh ng chân tr i m i? M t trong nh ng nguyên lí ch d n có s c m nh nh t c a h là vi c nh n ra r ng t nhiên có các nh lu t b o toàn nh t nh phát bi u r ng nh ng i lư ng nh t là không thay i ( ư c b o toàn) trong m t tương tác hay m t quá trình nào ó. Như các chương sau này s làm rõ, các nh lu t b o toàn t ra là m t m nh t màu m cho các nhà v t lí trong th k 20. Trong th k 19, các nh lu t b o toàn sau ây ã t ra h u ích: B o toàn ng lư ng. nh lu t b o toàn cũ xưa nh t trong v t lí h c thu ư c t hai trong ba nh lu t Newton c a chuy n ng. nh lu t ba Newton, thư ng g i là nh lu t c a tác d ng và ph n tác d ng, phát bi u r ng các l c luôn xu t hi n thành t ng c p b ng nhau và trái chi u. Ch ng h n, trong khi l c hút h p d n c a Trái t gi M t trăng trong qu o c a nó, thì l c h p d n c a M t trăng hút ngư c l i phía Trái t v i m t l n b ng như v y. Vì Trái t có kh i lư ng l n hơn v tinh c a nó nhi u l n, cho nên tác d ng c a l c h p d n c a M t trăng i v i Trái t không t o ra qu o quay mà t o ra s l c lư, chao o, d th y nh t là hi n tư ng th y tri u i dương. nh lu t hai Newton phát bi u r ng khi m t l c tác d ng lên m t v t, thì nó t o ra m t s bi n thiên m t i lư ng g i là ng lư ng, v m t toán h c i lư ng này thư ng ư c bi u di n b ng tích s c a kh i lư ng và v n t c. L c tác d ng lên m t v t càng lâu, thì s bi n thiên ng lư ng c a v t ó càng l n. Khi hai v t tác d ng lên nhau nh ng l c b ng nhau và ngư c chi u, thì t ng bi n thiên ng lư ng c a hai v t ph i b ng không. ng lư ng c a m i v t thì bi n thiên, nhưng cho dù l c tác d ng gi a chúng m nh bao nhiêu hay lâu bao nhiêu i chăng n a, thì t ng ng lư ng v n là như nhau t i m i th i i m – hay như các nhà v t lí phát bi u, t ng ng lư ng ư c b o toàn. B o toàn kh i lư ng. M t trong nh ng nh lu t b o toàn quan tr ng liên quan n kh i lư ng. nh lu t Newton th nh t v chuy n ng nh nghĩa m t i lư ng g i là quán tính, hay xu hư ng c a m t v t duy trì v n t c c a nó, tr khi có l c tác d ng lên nó. S o c a quán tính là cái các nhà v t lí g i là kh i lư ng, nó thư ng ư c xem là lư ng ch t mà v t ó có. (Trong ngôn ng hàng ngày, ngư i ta thư ng nói là m t v t n ng bao nhiêu, ch không nói nó có kh i lư ng bao nhiêu. Nhưng t t hơn h t là nên s d ng thu t ng kh i lư ng, vì lí do sau ây: Tính n ng nh là l c mà trư ng h p d n c a Trái t tác d ng lên v t ó. Trên M t trăng, v t s cân nh i, nhưng kh i lư ng c a nó thì không i). M t trong nh ng quan ni m cơ s c a thuy t nguyên t c a v t ch t là t ng kh i lư ng c a v t ch t có m t trong m t ph n ng hóa h c là không i. Các nguyên t có th s p x p l i, d n t i nh ng h p ch t khác, nhưng b n thân các nguyên t v n như cũ. Khi th k th 19 k t thúc, các nhà v t lí tin r ng nh lu t b o toàn kh i lư ng là mang tính cơ b n. B o toàn năng lư ng. Các nh lu t Newton c a chuy n ng còn ưa n m t i lư ng g i là năng lư ng, nó có th thu c m t trong hai d ng cơ b n g i là ng năng (năng lư ng c a chuy n ng) và th năng (năng lư ng c a v trí). C hai d ng năng lư ng có th thu v t m t i lư ng g i là công, i lư ng này ư c nh nghĩa v m t toán h c là quãng ư ng mà v t i ư c nhân v i l c tác d ng theo hư ng chuy n ng c a v t. Công có th t o ra ng năng b ng cách làm cho m t v t chuy n ng nhanh hơn, ho c nó có th t o ra th năng theo nhi u cách, thí d b ng cách kéo giãn ho c nén m t cái lò xo ho c nâng m t v t n ng lên cao. Lò xo ó có th năng s làm v t chuy n ng khi nó h i ph c l i chi u dài ban u c a nó. V t n ng ó có th rơi xu ng, thu l y ng năng trong lúc rơi.

vii

M t trong nh ng thành t u to l n c a n n v t lí h c th k th 19 là vi c công nh n m i liên h gi a năng lư ng và nhi t và phát tri n m t nh lu t b o toàn m i. Khi hai v t tương tác v i nhau, t ng ng lư ng c a chúng ư c b o toàn, nhưng t ng ng năng và th năng c a chúng có th thay i. Thí d , n u hai chi c xe hơi y h t nhau, chuy n ng t c như nhau, va ch m tr c di n v i nhau, thì m h n t p b p dí s d ng l i ngay. Trư c va ch m, m i xe hơi có ng lư ng b ng nhau, nhưng có chi u ngư c nhau. Như v y, t ng ng lư ng c a chúng là b ng không lúc trư c và sau khi chúng va ch m. úng như trông i, ng lư ng ư c b o toàn.

nh lu t Newton th hai và th ba c a chuy n ng d n t i k t lu n r ng khi hai v t tương tác v i nhau, thì ng lư ng c a m i v t có th thay i, nhưng t ng ng lư ng c a chúng thì không i. Trong va ch m s t qua c a hai qu c u có kh i lư ng khác nhau, thì m i qu c u i hư ng và t c chuy n ng, nhưng t ng ng lư ng c a chúng v n như cũ.

Còn năng lư ng thì sao? Không gi ng như ng lư ng, năng lư ng không có chi u. Lư ng l n ng năng trư c va ch m dư ng như ã b m t, và hai chi c xe b p dí không có th năng c a b ph n nén ép ki u lò xo nào c . Nhưng v va ch m sinh ra m t lư ng nhi t l n, chúng có th d dàng nh n th y sau va ch m. N u hi u nhi t là s o c a t ng ng năng c a hai xe trư c va ch m, thì thì hóa ra năng lư ng v n ư c b o toàn. M t phân ngành v t lí h c g i là nhi t ng l c h c mô t cách th c nhi t và năng lư ng liên h v i nhi t . Các nhà v t lí phát bi u ba nh lu t c a nhi t ng l c h c, nh lu t u tiên trong s ó là m t nh lu t b o toàn. Nó phát bi u r ng khi có s trao i nhi t, thì năng lư ng, gi ng như ng lư ng, ư c b o toàn khi các v t tương tác v i nhau, mà không có thêm s tác d ng nào t bên ngoài. Nhi t ng l c h c có liên h m t thi t v i m t phân ngành v t lí toán phát tri n vào cu i th k th 19 g i là cơ h c th ng kê. Cơ h c th ng kê cho phép các nhà v t lí kh o sát nhi t c p nguyên t . Nó nh nghĩa nhi t là s o ng năng trung bình c a các nguyên t ho c phân t trong v t ch t, cho dù chúng ang chuy n ng t do và va ch m nhau như trong ch t khí, ho c ch t l ng, ho c ang dao ng t i lui trong ch t r n. Cơ h c th ng kê gi m t vai trò quan tr ng trong nh ng khám phá y k ch tính bu i u c a th p niên u tiên c a th k th 20 – trong ó có s thay i nh n th c c a các nhà v t lí v các nh lu t b o toàn kh i lư ng và năng lư ng.

viii

1901 – 1910 Bình minh c a v t lí h c hi n đ i
Như ã lưu ý cu i ph n Gi i thi u, các khám phá trong th p niên u tiên c a th k 20 ã làm ch n ng các n n t ng c a v t lí h c. Nh ng chuy n bi n l n trong n n khoa h c ó mang l i t công trình c a nhi u nhà tư tư ng cách tân, nhưng không ai có ý tư ng có s c nh hư ng nhi u hơn ý tư ng c a m t viên ch c s c p b ng sáng ch Th y Sĩ ngư i g c c tên là Albert Einstein (1879 – 1955). Năm 1905, ông ã cho công b ba bài báo làm thay i phương th c các nhà v t lí nhìn nh n không gian và th i gian, v t ch t và năng lư ng, và h t và sóng. Ông gi i thích l i các nh lu t Newton l n h phương trình Maxwell theo m t cách lo i tr nhu c u vi n n ê-te. Ông ch ra r ng kh i lư ng và năng lư ng là nh ng m t khác nhau c a cùng m t hi n tư ng v t lí. Ông gi i thích các thí nghi m ã bi t nh m ch ng minh các nguyên t là có th t, ch không ơn thu n là m t khái ni m h u ích dùng tìm hi u hóa h c. Nh ng ý tư ng l n không h n y sinh t hư vô. Cơ s cho các khám phá c a u th k 20 ã thi t l p vào gi a cu i nh ng năm 1890, khi các nhà v t lí ang nghiên c u m i liên h gi a i n h c và v t ch t. H bi t r ng i n t n t i dư i d ng các i n tích dương và âm và nó gi ng như các nguyên t - nh ng lư ng i n tích nh xíu, không th chia c t thu c m t c nh t nh – không gi ng như ch t l ng có th trích ra bao nhiêu cũng ư c. Các nguyên t có th trung hòa i n, ho c chúng có th t n t i d ng các ion tích i n. Nhưng i n là cái gì, và nó liên quan như th nào v i v t ch t? Nghiên c u tia catôt dư ng như là có kh năng nh t mang l i s hi u bi t sâu s c cho câu h i này. Tia ca-tôt là nh ng chùm tia kì l xu t hi n trong ng th y tinh hàn kín t ó a ph n không khí ã ư c bơm ra ngoài. Bên trong các ng y là hai i n c c – m t c c âm ca-tôt và m t c c dương a-nôt – v i m t i n áp (áp su t i n) l n gi a chúng. Khi ca-tôt b un nóng, nó phát ra m t chùm tia làm cho không khí còn l i xung quanh lóe sáng. N u chùm tia ó p vào thành ng, thì th y tinh cũng lóe sáng.

Nh ng k t qu kì l
Ngày 8 tháng 11 năm 1895, nhà v t lí ngư i c Wilhelm Röntgen (1845–1923) ang nghiên c u tia ca-tôt thì ông phát hi n ra m t hi n tư ng l . Ông bi t tia ca-tôt có th gây ra s phát sáng huỳnh quang, và ông có m t màn huỳnh quang trong phòng thí nghi m c a mình nghiên c u chúng. Nhưng vào hôm này, ông không s d ng cái màn ó. Ông t nó xa ng tia ca-tôt và b c nó trong gi y bìa en c ng, nhưng trong phòng thí nghi m t i, Röntgen ý th y nó ang lóe sáng. Cái gì có th gây ra hi n tư ng ó? Sau m t s thí nghi m, Röntgen phát hi n th y tia ca-tôt ang gây ra m t d ng b c x chưa bi t, mà ông g i là tia X, phát ra t a-nôt. Tia X có th i xuyên qua nh ng lo i v t ch t nh t nh – ví d như th y tinh c a ng tia ca-tôt – nhưng không xuyên qua nh ng ch t khác, và chúng s làm en kính nh. (Ngày nay, ngư i ta bi t tia X là m t d ng sóng i n t năng lư ng cao).

L ch s V t lí th k 20

◊1

Ngay u tháng 3 ti p sau ó, nhà v t lí ngư i Pháp Henri Becquerel (1852–1908) phát hi n ra m t h p ch t c a uranium cũng t o ra ư c b c x làm en kính nh. Lúc u, ông nghĩ r ng mình ã tìm ra m t ngu n khác phát ra tia X, nhưng ông s m phát hi n th y “tia uranium” là m t hi n tư ng hoàn toàn khác. Khám phá c a Becquerel ngay sau ó ư c g i là s phóng x , và các v t lí và hóa h c khác nhanh chóng nh p cu c, trong ó có nhà hóa h c g c Ba Lan Marie Curie (1867–1934) Pháp và Gerhardt Schmidt c. Làm vi c c l p v i nhau vào năm 1898, t ng ngư i h ã phát hi n ra s phóng x thorium. Cu i năm ó, Marie Curie cùng ch ng c a bà, Pierre Curie (1859–1906), phát hi n ra hai nguyên t phóng x trư c ó chưa bi t, radium và polonium, trong qu ng uranium.

S phóng x cũng thu hút s chú ý c a Joseph John (“J. J.”) Thomson (1856– 1940), giám c Phòng thí nghi m Cavendish n i ti ng th gi i t i trư ng i h c Cambidge Anh. Ngay khi ông nghe nói t i khám phá c a Becquerel, ông l p t c quy t nh nghiên c u các tia bí n ó. Ông giao nhi m v cho Ernest Rutherford (1871–1937), m t sinh viên tr năng ng m i ra trư ng n t New Zealand vào mùa thu trư c ó. Năm 1898, Rutherford phát hi n ra hai d ng phóng x khác bi t nhau và t tên cho chúng theo hai kí t u tiên trong b ch cái Hi L p. Tia alpha có th ch n d ng l i b i m t vài lá nhôm, nhưng tia beta thì có tính âm xuyên m nh hơn nhi u. C hai u là các h t tích i n – tia alpha mang i n tích dương và tia beta mang i n tích âm. Trong khi ó, Thomson ang ti n hành các thí nghi m th n tr ng c a riêng ông xác nh xem tia ca-tôt là hi n tư ng sóng hay h t. Năm 1897, ông công b các k t qu c a mình: Tia ca-tôt là dòng g m các h t nh xíu mang i n tích âm. Ông g i các h t ó là ti u th , và ông gi s m i ti u th mang ơn v i n tích cơ b n c a t nhiên. Các phép o c a ông và gi thuy t ó ã ưa ông n k t lu n l lùng sau ây v kích c c a các h t ti u th : Kh i lư ng c a m t ti u th chưa t i m t ph n nghìn kh i lư ng c a nguyên t hydrogen, nguyên t nh nh t trên b ng tu n hoàn nguyên t . (Các phép o ngày nay thi t t giá tr ó là nh hơn 1/1800). Khi các nhà khoa h c tìm hi u thêm v hành tr ng c a nh ng ti u th này trong các nguyên t , chúng tr nên mang tên là electron. Có hai l i gi i thích kh dĩ. Ho c là gi thuy t c a ông v ơn v i n tích c a các ti u th là sai và th t ra nó có hơn 1000 ơn v i n tích âm, ho c kh i lư ng c a nó th t s h t s c nh . M t i n tích hơn 1000 ơn v không có ý nghĩa, nên Thomson và các v t lí khác k t lu n r ng các ti u th là nh ng h t nh hơn nhi u so v i nguyên t .

L ch s V t lí th k 20

◊2

Các tia bí n và các h t h nguyên t không ph i là nh ng b t ng duy nh t trong v t lí h c khi th k 19 k t thúc. Năm 1900, lóe sáng quen thu c c a các v t b nung nóng ã ưa nhà v t lí ngư i c Max Planck (1858–1947) vào m t chi u hư ng b t ng ưa n gi i thư ng Nobel V t lí năm 1918. S d ng cơ h c th ng kê mô t t c dao ng khác nhau c a các nguyên t c a m t v t b nung nóng, Planck ã tính ư c ph ánh sáng mà nó phát ra – nghĩa là, cư ng phát sáng bi n thiên như th nào theo nh ng màu s c khác nhau – và so sánh các tính toán c a ông v i ph o ư c c a cái g i là b c x v t en c a nó nh ng nhi t khác nhau.

Marie Curie, cùng v i ch ng, Piere Curie, v i ngư i bà cùng chia s gi i Nobel V t lí năm 1903. ( nh: AIP Emilio Segrè Visual Archives)

L ch s V t lí th k 20

◊3

Các phép o trên th t quen thu c: V t th không phát ra ánh sáng kh ki n khi nó ngu i nhưng tr nên m khi ư c nung nóng lên vài trăm . nhi t càng lúc càng cao, nó phát ra ánh sáng chói, r i màu vàng. N u có th nung nóng nó lên n nhi t c a M t tr i, thì nó s có màu vàng chói. Các màu s c ó không thu n khi t, mà là h n h p ánh sáng nh ng bư c sóng khác nhau, gi ng như cái do Isaac Newton khám phá ra ánh sáng m t tr i trong thí nghi m n i ti ng c a ông 200 năm trư c. Planck trình bày quang ph b ng th . T trái sang ph i theo tr c hoành, màu s c chuy n t h ng ngo i sang , băng qua ph kh ki n chuy n n tím, và ngoài ó là vùng t ngo i. Tr c tung bi u di n cư ng sáng. Giá tr s trên tr c hoành là t n s c a ánh sáng hay t c mà các nh sóng i qua m t i m cho trư c. T n s tăng t h ng ngo i sang t ngo i, i qua d i màu - n-tím kh ki n gi a. M i quang ph tc c i m t t n s nh t nh i khái tương ng v i màu s c mà ngư i ta trông th y. Sau ó cư ng gi m nhanh nh ng t n s cao.

Ernest Rutherford và J.J Thomson nhi u năm sau nghiên c u tiên phong c a h v tia ca-tôt và s phóng x . ( nh: AIP Emilio Segrè Visual Archive, Bainbridge Collection)

Các tính toán c a Planck mang l i tin t t l n tin x u. Tin t t là ph tính ư c phù h p v i ph o ư c, c bi t trong vùng h ng ngo i; tin x u là nó th t b i, không tiên oán ư c c c i trên. Th t v y, các phép tính c a ông tiên oán m t cư ng tăng mãi mãi i v i các t n s cao hơn. Cho nên Planck ã i tìm ý tư ng làm th nào thay i mô hình cơ h c th ng kê c a ông hi u ch nh bài toán t n s cao y (bài toán trong nh ng năm sau này các nhà khoa h c g i là “cái ch t mi n t ngo i”). Phương pháp c a ông có ph n i ngư c l i h phương trình Maxwell. Các phương trình ó cho phép sóng n t có cư ng b t kì t r t m n r t sáng và m i giá tr gi a. i u ó có nghĩa là năng lư ng ánh sáng gi ng như m t ch t l ng có th o ra m t lư ng b t kì. Thay vì th , Planck quy t nh xem năng lư ng ánh sáng gi ng như các nguyên t hay nh ng h t cát. N u các h t y nh , thì năng lư ng có th o ra h u như

L ch s V t lí th k 20

◊4

gi ng như ch t l ng, như th nó ư c i u ch nh b i m t công t c sáng t i c a èn i n. Nhưng nh ng h t l n t o ra nh ng khe tr ng áng k gi a các m c khác nhau c a sáng, gi ng như m t bóng èn ba c c.

Max Planck, ngư i có nghiên c u ánh sáng phát ra b i v t en ưa n ý tư ng lư ng t . ( nh: AIP Emilio Segrè Visual Archives)

Planck ã g i m t h t năng lư ng là m t lư ng t . b o toàn s phù h p t t gi a tiên oán c a ông và các phép o trong vùng h ng ngo i, ông bi t mình c n n nh ng lư ng t nh nh ng t n s th p. Nhưng lo i tr v n vư ng m c trong mi n t ngo i, ông c n nh ng lư ng t l n nh ng t n s cao. Ông ã b t u v i cách ơn gi n nh t có th làm i u ó. Ông vi t ra công th c bi u di n năng lư ng c a m t lư ng t b ng m t b i s l n t n s c a nó. c bi t, khi Planck ch n m t b i s thích h p, hình d ng ph tính ư c c a ông ăn kh p v i ph o ư c m i t n s t h ng ngo i n t ngo i. Ban u Planck nghĩ có l ông c n m t b i s khác nhau cho t ng nhi t , nhưng ông phát hi n th y b i s như nhau ó ho t ng t t m i nhi t . Ngày nay, b i s ó ư c g i là h ng s Planck. Planck nh n th c ư c r ng con s ó nói lên m t cái gì quan tr ng v b n ch t c a ánh sáng, nhưng ông không bi t ó là cái gì. Ông ã phát minh ra lư ng t không gì hơn là m t th thu t tính toán khéo léo, nhưng ông v p ph i th dư ng như là có th t. Th k 19 ã m ra v i thí nghi m c a Young xác l p r ng ánh sáng là m t hi n tư ng sóng. Gi thì, trong năm cu i cùng c a th k y, lí thuy t c a Planck ang ng ý r ng sau r t thì ánh sáng có th là m t dòng h t. Hai k t qu mâu thu n v i nhau, nhưng các nhà v t lí không th ph nh n k t qu nào trong s chúng. Vi c gi i quy t mâu thu n ó s ưa v t lí h c ti n vào nh ng l trình không d ki n trư c c a th k 20.

L ch s V t lí th k 20

◊5

Tính toán c a Planck v ph ánh sáng phát ra b i m t v t b nung nóng phù h p v i ph o ư c trong mi n h ng ngo i nhưng l i sai kh p nghiêm tr ng trong mi n t ngo i. Ông ưa ra khái ni m lư ng t lo i tr s trái ngư c ó, m c dù nó không phù h p v i lí thuy t sóng c a ánh sáng.

Th k m i, vi n c nh m i
Lúc u, vi c khám phá ra m t h t h nguyên t và s xu t hi n tr l i c a câu h i sóng-hay-h t v b n ch t c a ánh sáng dư ng như ch ng e d a b c tranh khoa h c ưa thích c a các nhà v t lí u th k 20. Nó v n d a trên cơ s v ng ch c c a các nh lu t Newton v chuy n ng và h p d n, và h phương trình i n t h c Maxwell. S b o toàn kh i lư ng và năng lư ng v n là hai trong s các nguyên lí n n t ng c a nó. Nhưng các cơ s và n n t ng y s p s a lung lay. N n v t lí h c ang bi n chuy n, và con ngư i ch u trách nhi m chính là m t k dư ng như ch ng có tên tu i vào năm 1901, Albert Einstein. V a h c xong i h c t i Vi n Bách khoa Zurich m t năm trư c ó tu i 21, Einstein b t u th k m i v i vi c i tìm m t công vi c làm, và ông ã không may m n cho l m. M t s giáo sư d y c a ông nh n ra ông r t thông minh tài trí, nhưng ông cũng ngang bư ng t i m c h mi n cư ng thuê ông làm ph tá hay khuyên ông i tìm vi c làm khác t t hơn. Einstein ã hai l n m ương vai trò d y h c nh t th i trư c khi ông tìm ư c m t ch làm lâu dài, v i tư cách là m t chuyên viên kĩ thu t, h ng ba, S c p b ng sáng ch Th y Sĩ, vào năm 1902. Công vi c ó hóa ra th t lí tư ng. Nó không kh t khe cho l m, và nó cho phép ông có nhi u th i gian suy nghĩ v nh ng câu h i l n c a v t lí h c trong khi v a h c l y b ng ti n sĩ t trư ng i h c Zurich. Năm 1905, ông không nh ng hoàn thành lu n án ti n sĩ c a mình, mà ông còn vi t ba bài báo công b trên t p san khoa h c Annalen der Physik (Biên niên V t lí h c). M i bài báo nói v m t tài khác nhau, và m i bài báo là m t ki t tác.

Lư ng t và Hi u ng quang đi n
Bài báo th nh t c a Einstein, “M t quan i m m i v s s n sinh và truy n ánh sáng”, i gi i bài toán lư ng t Planck và m t khám phá th c nghi m gây thách g i là hi u ng quang i n. Năm 1902, Philipp Lenard (1862–1947) phát hi n th y ánh sáng chi u lên m t i n c c kim lo i, dư i nh ng i u ki n nh t nh, có th làm cho các

L ch s V t lí th k 20

◊6

electron b t ra. M i kim lo i hành x khác nhau, nhưng t t c có m t c i m gây thách - ó là m t ngư ng t n s i v i ánh sáng, dư i ngư ng ó hi u ng bi n m t. Gi i h n quang i n i v i m i kim lo i là khác nhau, thay i t ánh sáng lam i v i m t s kim lo i n ánh sáng t ngo i i v i m t s kim lo i khác. Dư i gi i h n ó, không có electron nào phát ra, cho dù cư ng sáng m nh bao nhiêu. Trên gi i h n ó, ngay c ánh sáng m nh t cũng có th gi i phóng các electron kh i b m t kim lo i. Einstein công nh n gi i h n quang i n là b ng ch ng cho lư ng t Planck, v n là phát minh mang tính toán h c nhi u hơn. Chúng th t ra là các h t – các bó năng lư ng ánh sáng – sau này g i là photon. Ông gi i thích như sau: gi i phóng m t electron kh i m t kim lo i c n m t lư ng năng lư ng nh t nh g i là công thoát. H ng s Planck liên h năng lư ng c a m t lư ng t ánh sáng v i t n s c a nó. i v i m t lư ng t gi i phóng m t electron ra kh i kim lo i, thì năng lư ng c a nó l n hơn công thoát, nghĩa là t n s c a nó ph i cao. Trên ngư ng t n s ó, thì cho dù ánh sáng m bao nhiêu, m i lư ng t cũng có năng lư ng gi i phóng m t electron. Dư i ngư ng t n s ó, thì cho dù có bao nhiêu lư ng t , v n không có m t lư ng t nào có năng lư ng ánh b t m t electron ra.

Albert Einstein là m t viên thư kí 26 tu i t i s c p b ng phát minh Bern, Th y Sĩ, vào năm 1905, khi ông công b ba bài báo làm bi n chuy n n n v t lí h c. ( nh: AIP Emilio Segrè Visual Archives)

Không khó khăn gì vi c ki m tra s ph ng oán c a Einstein. Các photon có t n s càng trên ngư ng bao nhiêu, thì chúng càng có nhi u năng lư ng có th trao cho các electron phát ra. Khi các nhà v t lí ti n hành các thí nghi m xác nh s ph thu c c a năng lư ng vư t m c ó vào t n s , h nh n th y các k t qu phù h p v i tiên oán c a Einstein. Như v y, hi u ng quang i n là b ng ch ng không th ch i cãi r ng ánh sáng là m t dòng h t – các lư ng t c a Planck. Nhưng nh ng hi n tư ng khác, ví d như thí nghi m giao thoa c a Young, l i ch ng minh b n ch t sóng c a ánh sáng v i s ch c ch n không kém. Tình th dư ng như th t khó ch u, Einstein ch n l y quan i m duy nh t mà m t nhà v t lí có th có: T nhiên là cái nó như th , và nó m ra trư c khoa h c i tìm cách mô t nó. Th nh tho ng, các nhà khoa h c c n ph i i tìm nh ng công c ho c t v ng m i. Th nh tho ng, h ph i t ra nh ng câu h i khác. Trong trư ng h p này, vi c
L ch s V t lí th k 20 ◊7

h i m t câu ho c cái này, ho c cái kia v b n ch t c a ánh sáng là cách không úng, vì các thí nghi m cho th y nó là c hai th . Gi thì câu h i là làm th nào nó có th như v y ư c.

Einstein gi i thích m t hi n tư ng gây thách g i là hi u ng quang i n b ng cách công nh n r ng ánh sáng th t ra g m các gói năng lư ng. Nghĩa là, lư ng t Planck ã xu t không ch ơn thu n là m t s ti n l i toán h c. Ngày nay, các nhà v t lí g i lư ng t ánh sáng là photon.

Chuy n đ ng Brown và tính xác th c c a các nguyên t
Bài báo th hai c a Einstein vào năm 1905 là “V chuy n ng c a các h t nh lơ l ng trong ch t l ng cân b ng theo thuy t ng h c phân t c a nhi t”, s d ng cơ h c th ng kê phân tích quan sát c a nh ng nhà khoa h c khác v m t hi n tư ng g i là chuy n ng Brown. Kho ng 80 năm trư c ó, nhà th c v t h c ngư i Scotland Robert Brown, ngư i có tên ư c t cho hi u ng, ã quan sát các h t ph n hoa lơ l ng trong m t ch t l ng qua m t kính hi n vi. Brown ý th y các h t ph n hoa chuy n ng nhát g ng theo nh ng qu o không có quy t c. Trong nh ng năm sau ó, các nhà khoa h c khác ã ti n hành các phép o chính xác c a chuy n ng Brown và công b các k t qu c a h . Einstein nh n ra r ng nh ng cái l c lư không theo quy lu t ó là k t qu c a nh ng va ch m v i các phân t c a ch t l ng. Ông tính ư c các h t chuy n ng bao xa và bao nhanh gi a nh ng l n va ch m và c th các ư ng zic zăc b nh hư ng như th nào b i

L ch s V t lí th k 20

◊8

s thay i nhi t . Ông so sánh các tính toán c a mình v i các phép o th c nghi m và nh n th y chúng phù h p v i nhau. M c dù các nguyên t và phân t ơn l v n chưa ư c quan sát, nhưng nh ng tính toán c a Einstein cho th y tr c ti p r ng chúng t n t i.

Einstein gi i thích qu o ng u nhiên c a các h t nh xíu lơ l ng trong ch t l ng, g i là chuy n ng Brown, là k t qu c a nh ng va ch m v i các nguyên t hay phân t c a ch t l ng y, mang l i b ng ch ng quan sát tr c ti p u tiên c a các nguyên t và phân t .

Thuy t tương đ i đ c bi t
Bài báo th ba năm 1905 c a Einstein ư c m i ngư i bi t t i nhi u nh t. T a là “V i n ng l c h c c a các v t ang chuy n ng”, nó ã nêu ra lí thuy t tương i c a ông và làm thay i cách th c các nhà v t lí nhìn nh n không gian và th i gian. Lí thuy t y phát tri n t quan i m c a Einstein v ê-te truy n ánh sáng. Ông nh n ra r ng ê-te, n u như nó t n t i, không gì hơn là m t môi trư ng trong ó sóng n t truy n qua. Nó cũng mang l i m t cơ s c nh – m t h quy chi u – trên ó ngư i ta có th o m i chuy n ng trong vũ tr . M t i m c bi t trong vũ tr có th gán cho là g c t a , nơi ba tr c vuông góc nhau (nhi u tr c) g p nhau. Nh ng tr c ó có th gán là x, y, z (ho c ông-tây, b c-nam, và trên-dư i). M i i m b t kì trong vũ tr s ư c xác nh b i ba con s , ch rõ kho ng cách c a nó n g c t a d c theo ba tr c y. mô t ư ng i c a m t v t chuy n ng, ngư i ta ch c n giá tr c a ba con s ó nh ng th i i m khác nhau. M i v t hay sóng b t kì có th chuy n ng so v i h quy chi u ó, nhưng ê-te t nó v n ng yên. i u ó khi n cho ê-te là m t h quy chi u tuy t i. Các nhà khoa h c g n li n v i qu t ch có th o chuy n ng tương i c a

L ch s V t lí th k 20

◊9

m t i v i nh ng thi t b c a h . xác nh chuy n ng tuy t i c a v t ó, h c n ph i o chuy n ng tuy t i c a nh ng thi t b y i v i ê-te. Trong nhi u năm, các nhà khoa h c ã th làm như th , nhưng h luôn luôn không thành công. Ví d , h ã th phát hi n nh ng sai l ch nh gi a t c c a nh ng chùm ánh sáng truy n theo hư ng chuy n ng c a Trái t, ngư c v i hư ng ó, và vuông góc v i hư ng ó. Nh ng thi t b r t nh y ã không tìm ra b t c s sai l ch nào. M t s ngư i gi i thích s th t b i trư c vi c phát hi n nh ng sai l ch y là b ng ch ng r ng ê-te không h t n t i. Einstein còn ti n m t bư c xa hơn n a. Ông nói r ng s không t n t i c a ê-te có nghĩa là vũ tr không có h quy chi u tuy t i. Chuy n ng c a m t hay sóng ch có th o tương i so v i nhau, ch không i v i chính vũ tr ư c. Quan i m v tính tương i c a Einstein là m t s m r ng t nhiên c a tư tư ng khoa h c ã có trư c ó. Ban u, ngư i ta ã xem Trái t là trung tâm b t d ch c a m i th . Sau ó, h nh n ra r ng Trái t là m t hành tinh ang chuy n ng trong m t h m t tr i l n hơn. Ph n ng t nhiên c a con ngư i khi ó là t M t tr i làm trung tâm c a vũ tr . Nhưng vào th i Einstein, các nhà thiên văn ã có th nói ư c là các vì sao ang chuy n ng so v i nhau. H không còn có lí do nghĩ r ng M t tr i – hay b t kì ngôi sao nào khác – chi m gi m t v trí c bi t trong vũ tr . T vi n c nh ó, th t ch ng khó khăn gì vi c t b quan ni m v m t h quy chi u tuy t i. i u ó ã ưa Einstein n phát bi u nguyên lí v t lí cơ b n sau ây: N u hai nhà quan sát ang chuy n ng t c không i so v i nhau, thì không có h quy chi u c a nhà quan sát nào trong hai ngư i là ưu tiên hơn h quy chi u c a ngư i kia. Không th th c hi n b t kì quan sát nào xác nh ư c ngư i này ang chuy n ng, còn ngư i kia ng yên tuy t i trong vũ tr . Nguyên lí ơn gi n ó mang l i m t s h qu b t ng . Như ã lưu ý trong ph n Gi i thi u, h phương trình Maxwell tiên oán s t n t i c a các sóng n t truy n i m tt c h u h n. i u ó có nghĩa là hai nhà quan sát, b t ch p chuy n ng tương i c a h , ph i o ư c t c như nhau i v i m t chùm b c x i n t . Nhưng phát bi u ó không phù h p v i kinh nghi m hàng ngày. Gi s m t c u th ném bóng chày ang ng trên nóc c a m t oàn tàu h a ang chuy n ng t c 50 d m trên gi (80 km/h), và gi s anh ta ném ra m t qu bóng v i t c 100 d m trên gi (161 km/h) theo hư ng chuy n ng c a oàn tàu. M t ngư i ng trên m t t s o ư ct c c a nó là 100 + 50 = 150 d m trên gi (241 km/h). N u anh ta ném ra phía sau, thì ngư i trên m t t s o ư c t c c a nó là 100 – 50 = 50 d m trên gi theo hư ng ngư c l i. Nhưng m i th khác i khi qu bóng chày ư c thay th b ng m t ch p sáng. Nguyên lí tương i tiên oán t c c a ánh sáng như nhau – t c c trưng b i h phương trình Maxwell – cho c ngư i quan sát trên m t t và c u th bóng chày trên oàn tàu, cho dù oàn tàu ang chuy n ng bao nhanh theo hư ng l i g n hay ra xa hư ng ngư i c u th chi u ra ch p sáng. ó úng là k t qu mà các nhà khoa h c trông th y khi h ã th và th t b i trư c vi c phát hi n nh ng sai l ch trong t c ánh sáng khi Trái t chuy n ng hơn 66.000 d m m i gi (106.000 km/h) trong qu o c a nó xung quanh M t tr i. Thuy t tương i Einstein d n n m t s hi n tư ng x y ra nh ng t c tương i cao nhưng dư ng như kì l khi ánh giá b ng kinh nghi m con ngư i hàng ngày. Nó bu c các nhà v t lí thay i cách th c h nhìn nh n không gian và th i gian, và i u ó nh hư ng n cách hi u toán h c c a các nh lu t chuy n ng c a Newton và h phương trình Maxwell.

L ch s V t lí th k 20

◊ 10

Thí d , vi c o chi u dài c a m t v t òi h i xác nh các i m cu i c a nó m t cách ng th i. i u ó nghĩa là phép o chi u dài òi h i nhà quan sát ph i ng b hóa các ng h nh ng nơi khác nhau. Các ng b có th ng b hóa b ng cách truy n m t tin nh n “bây gi m y gi ” t m t b truy n trung tâm. Khi tin nh n ó, truy n i t c ánh sáng, i n m t ng h thì ng h t ng t l i gi theo kho ng cách c a nó n b truy n. Nhưng có m t s r c r i: Các nhà quan sát chuy n ng trong nh ng h quy chi u so v i nhau không th ng nh t ư c v i nhau v s ng b hóa. L y ch p sáng trên tàu h a làm m t thí d . Gi s ngư i quan sát trên m t t và c u th ném bóng chày có nh ng cái thư c o mét và ng h c c kì chính xác, gi ng h t nhau. Trư c khi thí nghi m b t u, ngư i quan sát và c u th ném bóng chày ng b hóa ng h c a h b ng cách bát m t ch p sáng t i chính gi a oàn tàu. Do chuy n ng c a oàn tàu, nên ngư i quan sát ý th y ch p sáng i t i ng h phía sau xe trư c khi nó i t i ng h phía trư c. Vì trong h quy chi u c a ngư i quan sát, ánh sáng truy n i chưa ư c phân n a chi u dài c a oàn tàu trư c khi ph n sau oàn tàu b t g p ch p sáng và ã truy n i hơn phân n a oàn tàu trư c khi ch p sáng g p ph n trư c oàn tàu. i v i c u th ném bóng chày, ánh sáng truy n i kho ng cách b ng nhau n hai u c a oàn tàu và vì th i t i ó cùng m t lúc. Trong h quy chi u c a anh ta, hai ng h ng b hóa chính xác v i nhau, nhưng trong h quy chi u c a ngư i quan sát, thì chi c ng h phía sau ch y quá ch m, còn chi c ng h phía trư c thì ch y quá nhanh. Xét tình hu ng tương t t h quy chi u c a c u th ném bóng chày, anh ta th y ngư i quan sát ang chuy n ng theo hư ng ngư c l i, và các ng h c a ngư i quan sát không ng b i v i anh ta theo ki u gi ng h t như ng h c a anh ta không ng b i v i ngư i quan sát. Vì nguyên lí tương i phát bi u r ng không có h quy chi u nào t t hơn h kia, cho nên c hai ngư i u úng trong nh ng quan sát c a h . Nói cách khác, các k t lu n c a c u th ném bóng chày và c a ngư i quan sát v s ng th i là khác nhau, tùy thu c vào chuy n ng tương i c a h . T gi s ơn gi n r ng không có h quy chi u nào là tuy t i d n n k t qu b t ng là s ng th i là có tính tương i! Phân tích tương t d n n nh ng k t lu n b t ng v chi u dài c a thư c mét và t c ng h gõ nh p. Các v t ang chuy n ng trong m t h quy chi u b co ng n l i theo chi u chuy n ng so v i nh ng v t gi ng như v y ang ng yên. Các ng h ang chuy n ng trong m t h quy chi u ch y nhanh hơn nh ng ng h gi ng như v y ang ng yên. Ngư i quan sát và c u th ném bóng chày nhìn nhau, và m i ngư i ý th y ngư i kia có thư c o mét co ng n l i và ng h ch y ch m hơn so v i khi chúng ng yên. Nhưng khi hai ngư i quan sát cùng m t thí nghi m v i nh ng cái thư c o mét chi u dài khác nhau ó và nh ng cái ng h ng b khác nhau ó ang ch y nh ng t c khác nhau, h ng ý v i nhau v các nh lu t c a t nhiên. N u không thì m t h quy chi u s là ưu tiên hơn so v i h kia. M t “thí nghi m tư ng tư ng”, m t trong nh ng kĩ thu t ưa thích c a Einstein, có th làm sáng t i u này. Gi s c u th ném bóng chày ng phía sau m t toa tàu và chi u ánh sáng v phía trư c t i m t detector t phía trư c tàu h a, cái anh ta ph i o chi u dài theo micro giây ánh sáng (lms), ho c 1000 nano giây ánh sáng (lns). (Micro giây ánh sáng là kho ng cách ánh sáng truy n i trong m t micro giây, kho ng 984 feet, hay 300 mét, tính theo ơn v hàng ngày. M t nano giây ánh sáng b ng 1/1000 kho ng cách ó) Tàu h a ang chuy n ng t c b ng n a t c ánh sáng i v i m t t. C c u th ném bóng chày l n ngư i quan sát u ghi th i i m và v trí ánh sáng lóe lên (s ki n A) và th i i m cùng v trí khi ánh sáng i t i detector (s ki n B). Sau ó, h so sánh các lưu ý có ư c.

L ch s V t lí th k 20

◊ 11

C u th ném bóng chày nói ánh sáng m t m t micro giây ch m t i phía trư c oàn tàu. Như gi n trang sau th hi n rõ, ngư i quan sát th y m i th r t khác. Ngư i quan sát o chi u dài oàn tàu ang chuy n ng th y ng n hơn, x p x 86,6% chi u dài mà c u th ném bóng chày o ư c, hay 866 lns. C u th ném bóng chày, t t nhiên, ý th y ch ng có gì b t thư ng xung quanh anh ta. Theo ngư i quan sát, ó là vì cái thư c o mét c a c u th ném bóng chày cũng b co ng n l i.

Hai gi thuy t ơn gi n c a Einstein cho thuy t tương i c bi t (t c ánh sáng là như nhau i v i m i nhà quan sát và không có h quy chi u nào ưu tiên hơn so v i h kia khi chúng chuy n ng t c không i tương i so v i nhau) ưa n m t s hi n tư ng t c cao có v như kì c c khi phán xét b ng kinh nghi m con ngư i hàng ngày. ây, khi nhìn b i ngư i quan sát trong tr m xe l a ng yên so v i quy n sách này, m t oàn tàu i qua tr m t trái sang ph i n a t c ánh sáng. Nó mang m t b c tư ng c a Albert Einstein ư c v y h t như b c tư ng úng dư i tr m. Ph n A th hi n m t ch p sáng khi ph n sau c a oàn tàu i qua rìa bên trái c a sân ga, kích ho t ng h trên sân ga và trên tàu t i i m ó b t u ch s không. Ph n B th hi n ánh sáng i t i u bên ph i c a sân ga cùng lúc khi ph n trư c c a oàn tàu i t i i m ó. S ki n ó kích ho t m t c p ng h khác b t u ch y v i nh ng thi t t th i gian khác. Vì ngư i quan sát trên oàn tàu và trên sân ga ph i o ư c t c ánh sáng b ng nhau b t k chuy n ng tương i c a h , nên h không th ng ý v i nhau v s ng b c a các ng h c a h , t c ngư i chi c ng h ó gõ nh p, ho c chi u dài c a các v t o theo hư ng c a chuy n ng tương i. M i ngư i quan sát ý th y ng h c a ngư i kia ch y ch m hơn và các chi u dài b co ng n l i ( ó là lí do vì b c tư ng trên oàn tàu ư c v g y hơn). Vì không có h quy chi u nào là ưu tiên hơn, nên c hai ngư i u úng trong quan sát ó! i u này ư c gi i thích trong ph n trình bày ch c a chương này.

Chùm ánh sáng truy n i t c ánh sáng, nhưng trong h quy chi u c a ngư i quan sát, ph n trư c c a oàn tàu ang di chuy n v phía trư c n a t c ó. Ánh sáng t s ki n A b t k p phía trư c c a oàn tàu (s ki n B) sau 1732 nano giây, trong th i gian ó ánh sáng ã truy n i hai l n chi u dài oàn tàu, hay 1732 lns. Do s khác bi t v t c ng h , ngư i quan sát phán oán r ng ng h c a c u th ném bóng chày gõ nh p 1,5 micro giây trong th i gian ó, nhưng c u th ném bóng ch o ư c m t micro

L ch s V t lí th k 20

◊ 12

giây vì hai ng h ng b hóa l ch nhau 0,5 micro giây (micro giây c a c u th ném bóng, không ph i c a ngư i quan sát). Không có s b t ng nào c a ngư i quan sát v i c u th ném bóng chày vi ph m các nh lu t c a t nhiên. Chúng ch xung t v i nh ng quan ni m c a con ngư i v không gian và th i gian ã phát tri n t kinh nghi m nh ng t c tương i nh hơn nhi u so v i t c ánh sáng. N u ngư i quan sát và c u th ném bóng chày s ng trong m t th gi i trong ó các t c tương i thư ng là m t ph n áng k c a t c ánh sáng, thì kinh nghi m hàng ngày c a h s có nh ng cái thư c o mét có chi u dài ph thu c vào cách th c h chuy n ng, các ng h ch y nh ng t c khác nhau khi chuy n ng nh ng t c khác nhau, và không có s ng th i tuy t i. Ngư i quan sát và c u th ném bóng chày ng ý r ng s ki n A x y ra khi và t i nơi ch p sáng lóe lên phía sau oàn tàu – m c dù hai b thi t b c a h cho nh ng giá tr o khác nhau cho v trí và th i gian. Tương t , h ng ý r ng s ki n B x y ra khi và t i nơi ánh sáng ch m t i detector phía trư c oàn tàu, m c dù m t l n n a v i nh ng con s xác nh v trí và th i gian không gi ng nhau. B t k s khác bi t gi a nh ng con s o ư c, h ng ý v i nhau v i u này: Chùm ánh sáng truy n i t c ư c tiên oán b i h phương trình Maxwell. ó là m t quy lu t c a t nhiên, và nó ph i như nhau trong c hai h quy chi u. Tính tương i cũng mang l i s b t ng khi ngư i quan sát và c u th ném bóng chày gi i thích m t thí nghi m i n ơn gi n. Gi s m i ngư i ang th c hi n cùng m t thí nghi m trên nh ng s b trí phòng thí nghi m y h t nhau, h o l c i n gi a hai qu c u tích i n. Vì m t i n tích ang chuy n ng là m t dòng i n, và vì dòng i n t o ra t trư ng, nên m i ngư i nhìn vào thí nghi m c a ngư i kia và quan sát không ch l c i n, mà còn có l c t n a. Khi áp d ng nguyên lí tương i cho h phương trình Maxwell, thì i n trư ng và t trư ng không còn là nh ng th c th tách bi t mà thay vào ó là m t trư ng i n t có th bi u hi n tính ch t i n hay tính ch t t nhi u hơn tùy thu c vào chuy n ng tương i gi a thi t b quan sát và ngư i ang th c hi n phép o. B t ng lí thú nh t c a thuy t tương i không ph i n m bài báo th nh t c a Einstein v tài ó, mà n m m t b n th o mang t a “Quán tính c a m t v t có phj thu c vào năng lư ng c a nó không?” công b mu n hơn trong năm 1905. B n th o y ã m r ng phân tích c a bài báo th nh t v ý nghĩa c a kh i lư ng, i lư ng là s o m c quán tính c a m t v t. Năng lư ng i n t ph i truy n i t c ánh sáng, nhưng m i th có kh i lư ng không bao gi t ư ct c ó, cho dù l c tác d ng lên nó m nh bao nhiêu i n a và cho l c tác d ng ó t n t i bao lâu. T c c a v t càng cao trong h quy chi u c a m t ngư i quan sát, thì l c tác d ng lên nó ph i càng l n hơn làm tăng t c ó lên thêm m t lư ng cho trư c. Công th c hi n lên nó làm cho quán tính – hay kh i lư ng - c a nó tăng lên. Khi Einstein nhìn vào phiên b n m i c a ông v các nh lu t c a chuy n ng và so sánh chúng v i các nh lu t Newton, ông nh n ra r ng s b o toàn ng lư ng v n úng khi tính n s tăng kh i lư ng. Nhưng s b o toàn kh i lư ng thì ph i s a i, i u tương t v i s b o toàn năng lư ng. i m m u ch t c a b n th o trên ư c bi u di n b i phương trình n i ti ng E = mc2, phát bi u r ng kh i lư ng và năng lư ng là hai m t c a cùng m t hi n tư ng. Kh i lư ng và năng lư ng có th chuy n hóa l n nhau, và vì th không c n thi t ph i b o toàn c l p. Tuy nhiên, chúng v n ư c b o toàn khi xét chung v i nhau. Như v y, thuy t tương i ã k t h p hai nh lu t b o toàn ó thành m t. n ây, c gi có th h i v t c bi t trong tiêu c a ph n này. Lí thuy t tương i trình bày ây là cho trư ng h p c bi t c a hai h quy chi u ang chuy n ng m t t c tương i không i. M t lí thuy t tương i t ng quát ph i tính n s

L ch s V t lí th k 20

◊ 13

gia t c hay các v n t c tương i bi n thiên. Vi c ó t ra khá khó khăn, nhưng Einstein cu i cùng ã th c hi n thành công, như s trình bày trong chương 2.

Nguyên t có th phân chia đư c
Einstein không ph i là nhà v t lí duy nh t th c hi n nh ng khám phá quan tr ng trong th p niên u tiên c a th k 20. D a trên khám phá ra electron năm 1897, J.J Thomson và nh ng ngư i khác ang b n r n kh o sát th gi i h nguyên t . Thomson ti p t c s d ng thu t ng ti u th mô t electron trong nhi u năm. Nhưng cho dù ông g i nó là gì, ông bi t r ng vi c khám phá ra nó ã m ra nhi u l trình nghiên c u m i trong v t lí h c i v i th k m i. M t s nhà nghiên c u ã nghiên c u b n thân electron, trong khi nh ng ngư i khác quan tâm n vai trò c a electron trong v t ch t. Ch ng h n, n u các electron, tích i n âm, là b ph n c a nguyên t trung hòa i n, thì nguyên t cũng ph i ch a các i n tích dương. Vì các electron quá nh , cho nên v t ch t tích i n dương còn l i ph i mang ph n l n kh i lư ng c a nguyên t . V n s m tr nên rõ ràng là s nguyên t c a m t nguyên t , i lư ng c trưng cho v trí c a nó trong b ng tu n hoàn, tương ng v i s electron trong nguyên t c a nó – hay tương ương, tương ng v i i n tích dương trong ph n mang i n dương c a nguyên t (m c dù cho n lúc y h không bi t b ph n tích i n dương ó trông như th nào). Kh i lư ng nguyên t c a các nguyên t khác nhau cũng liên h v i s nguyên t , nhưng không theo m t s t l ơn gi n. Hydrogen là nguyên t nh nh t và có s nguyên t b ng m t, nhưng m t nguyên t helium, v i s nguyên t b ng hai, có kh i lư ng g p b n l n hydrogen. Các nguyên t n ng, ví d như chì v i s nguyên t 82 và kh i lư ng nguyên t kho ng 207 l n hydrogen, còn vư t ra kh i s t l ó. Không ai bi t t i sao l i như th . Các nhà khoa h c còn nh n ra r ng các electron là nguyên do cho hành tr ng hóa h c c a nguyên t . Hóa tr c a m t nguyên t là m t tính ch t mô t cách nó ph n ng v i các nguyên t khác. Hóa tr liên h v i s electron mà nó óng góp cho ph n ng hóa h c và chi ph i nh ng k t h p nh t nh c a các nguyên t hình thành nên phân t . Các nguyên t trong cùng m t c t c a b ng tu n hoàn có hóa tr b ng nhau. M c dù cho n khi y h không hi u ư c t i sao, nhưng các nhà v t lí và hóa h c công nh n r ng a s các nguyên t không ch có electron hóa tr mà còn có nh ng electron khác không tham gia vào các ph n ng hóa h c. Ngư i ta cũng s m bi t rõ là dòng i n ch y trong dây kim lo i là dòng các electron. T i sao m t s ch t, thí d như kim lo i, d n i n trong khi nh ng ch t khác không d n i n thì chưa ư c hi u rõ, nhưng rõ ràng là m t s electron không liên k t ch t ch v i nguyên t hay phân t c a chúng so v i nh ng electron khác. Trong s nh ng nhà v t lí vào bu i chuy n giao c a th k 20, Ernest Rutherford nhanh chóng n i lên là m t nhân v t hàng u trong vi c tìm hi u s phóng x l n c u trúc bên trong c a các nguyên t . Năm 1898, ông tr thành giáo sư t i trư ng i h c McGill Montreal, Canada, nơi ông ti p t c nghiên c u ông ã b t u v i Thomson Anh. Ông s m tìm ra m t d ng phóng x th ba, còn âm xuyên hơn c tia beta, mà ông g i m t cách t nhiên là tia gamma, v i nh ng tính ch t tương t như các tính ch t c a tia X. Cu i năm 1900, ông h p tác v i nhà hóa h c McGill, Frederick Soddy (1877 – 1956), và h ã b t u th k m i th tìm hi u m t s cơ s hóa h c r t kì l i cùng v i s phóng x . Ch ng h n, Rutherford và Soddy ã chi t tách hóa h c các nguyên t phóng x thu c m t nguyên t khác ra kh i m t m u ch y u là thorium. Ch t li u còn l i ban u kém phóng x hơn nhi u, nhưng sau ó cùng lo i nguyên t phóng x mà h ã lo i ra xu t hi n tr l i, c như th ch ng có chuy n gì x y ra. Nh ng thí nghi m khác v i nh ng ch t phóng x khác mang l i nh ng k t qu gây thách tương t .

L ch s V t lí th k 20

◊ 14

Khi h phân tích các m u phóng x c a mình, h thư ng tìm th y nh ng nguyên t hóa h c như nhau trong nh ng ch t khác nhau, nhưng v i kh i lư ng nguyên t khác nhau. Ph i m t vài năm nghiên c u th n tr ng, ngư i ta m i hi u ư c chuy n gì ang x y ra. S phóng x ã mang l i cho các nhà khoa h c nh ng g i ý v c u trúc bên trong c a các nguyên t . Rutherford và Soddy nh n ra r ng s phóng x x y ra khi ph n tích i n dương c a nguyên t - cho dù nó là cái gì – phát ra th gì ó. Các k t qu c a h xác nh n r ng khi m t nguyên t “b m ” phát ra m t h t alpha, thì s nguyên t c a nó gi m i hai; nghĩa là, nó bi n i, hay bi n t , thành m t nguyên t “con” n m dư i nó hai s nguyên t trong b ng tu n hoàn. Ngoài ra, kh i lư ng nguyên t c a nó gi m i b n, ưa h n ch nghi ng r ng m t h t alpha là m t nguyên t helium không có electron c a nó. Nghiên c u ban u c a Rutherford cho th y tia beta là các electron. Khi ph n tích i n dương c a m t nguyên t phóng x phát ra m t h t beta, thì nguyên t con thu ư c có nhi u i n tích dương hơn nguyên t b m . Cho nên s bi n t do phát x beta mang l i m t nguyên t cao hơn m t s nguyên t trên b ng tu n hoàn. Kh i lư ng electron quá nh nên nguyên t con và nguyên t b m có cùng kh i lư ng nguyên t m c dù chúng khác bi t v m t hóa h c. i v i b c x alpha l n beta, nguyên t con thư ng có ho t tính phóng x hơn b m . i u ó gi i thích s tăng tính phóng x mà Rutherford và Soddy quan sát th y trong nghiên c u c a h v i thorium và nh ng nguyên t phóng x khác. Các k t qu c a Rutherford và Soddy cũng gi i thích nh ng kh i lư ng khác nhau ã ư c ý th y v i nh ng nguyên t gi ng h t nhau v m t hóa tính. Hai nguyên t có hành tr ng hóa h c như nhau, và do ó là cùng m t nguyên t , n u chúng có cùng i n tích. Nhưng chúng v n có th có kh i lư ng khác nhau. (Sau này, Soddy g i nh ng nguyên t này là ng v . Năm 1913, ông nh n ra r ng nh ng ng v khác nhau còn t n t i i v i các nguyên t phi phóng x , i u ó gi i thích các ph n l m t s kh i lư ng nguyên t o ư c, ví d như chlorine 35,5. Ngày nay, chúng ta bi t chlorine xu t hi n trong t nhiên, s nguyên t 17, có hai ng v : m t ng v ph bi n hơn v i 35 ơn v kh i lư ng và m t ng v kém ph bi n hơn v i 37 ơn v kh i lư ng). Năm 1908, Rutherford ư c trao gi i Nobel hóa h c cho công trình c a ông v s bi n t . (Soddy nh n gi i mu n hơn, năm 1921, cho gi i thích c a ông v các ng v ) Trong khi ó, các nhà v t lí ang th o lu n sôi n i v c u trúc bên trong c a các nguyên t . Ph n v t ch t tích i n dương trông ra sao và các electron hòa tr n v i nó như th nào t o thành các nguyên t ? M t ý tư ng ph bi n là mô hình “bánh bông lan r c nho” c a J.J Thomson, hình dung các nguyên t gi ng như món bánh ng t yêu thích c a ngư i Anh. (N u Thomson là ngư i Mĩ, ông có th g i nó là m u bánh mì nhân nho khô) Mô hình y hình dung nguyên t như m t cái bánh bông lan v i i n tích dương c a nó r i u kh p, trong khi các electron nh xíu, tích i n âm g n vào bên trong nó gi ng như nhân m t ho c nho khô. Các nhà v t lí khác thì có nh ng ý tư ng khác, hình dung nguyên t như nh ng qu c u nh , c ng ch c, ch ng hi u b ng cách nào l i ch a các electron tích i n âm, tr ng lư ng nh , và m t s lư ng b ng như v y các h t h nguyên t tích i n dương, n ng hơn. Cho dù nghĩ mô hình nào là t t hơn, nhưng không có nhà v t lí nào hài lòng v i mô hình yêu thích c a h . Vì th , h hăm h ch ón m t ai ó tìm ra m t phương th c nhìn vào bên trong nguyên t . Rutherford, năm 1907 ã tr l i Anh làm giáo sư t i trư ng i h c Manchester, có m t ý tư ng ti n hành công vi c như th . K ho ch c a ông là s d ng các h t alpha làm n, ông s b n chúng vào nh ng lá kim lo i m ng. B ng cách o ư ng i c a chúng thay i như th nào khi chúng i qua, ông có th suy ra lo i c u trúc gì mà chúng ã g p ph i. M u bánh bông lan m m s ít có tác ng lên các viên n, và hư ng c a chúng s ít thay i. Nhưng n u h t alpha g p

L ch s V t lí th k 20

◊ 15

ph i nh ng qu c u c ng, nh , ông trông hư ng ban u c a chúng.

i các h t alpha b l ch ra – hay tán x - kh i

Ưu tiên hàng u c a công vi c Manchester là xác nh n nh ng m i ng c a ông v b n ch t c a b c x alpha. Ngư i ph tá c a ông, Hans Geiger (1882 – 1945) ã phát tri n m t thi t b dò tìm s i qua c a các h t tích i n năng lư ng cao và m chúng. D ng c ó, ti n thân c a máy m Geiger hi n i, dùng o cư ng phóng x , t ra quan tr ng i v i vi c ch ng t r ng h t alpha th t ra là các nguyên t helium không có electron.

Ernest Rutherford và Frederick Soddy ã t o ra sơ c a nh ng chu i phân rã phóng x khác nhau này. Ngày nay, các nguyên t “con” ư c bi t là nh ng nguyên t khác trong b ng tu n hoàn hóa h c. Thí d , “x khí” phóng x là ch t khí radon.

Sau ó, năm 1909, Rutherford và Geiger b t u các thí nghi m tán x c a h . H nhanh chóng nh n ra r ng h u như m i h t alpha u i qua các lá kim lo i v i góc l ch nh ho c không i hư ng chuy n ng. Ki u chuy n ng ó phù h p v i mô hình bánh bông lan r c nho c a Thomson, nhưng h ã th n tr ng không i t i k t lu n ó v i. Các máy dò c a Geiger r t chính xác, nên h có th so sánh t ng s h t alpha ch m trúng bia c ah phía này s lư ng h phát hi n phía bên kia. M t ph n r t nh các h t alpha b l ch hư ng sau khi ch m trúng lá kim lo i, và h c n ph i hi u cái gì ã x y ra v i chúng. Rutherford xét m t vài kh năng có th x y ra. Có l th nh tho ng m t h t alpha ch m trúng máy dò và không ư c ghi l i. i u ó dư ng như h p lí, nhưng các máy dò hoàn toàn áng tin c y trong nh ng phép th khác. M t kh năng n a là m t vài h t alpha ang tán x nhi u hơn so v i Rutherford và Geiger lư ng trư c. Các h t ó có l ã l ch xa

L ch s V t lí th k 20

◊ 16

kh i phía không có máy dò. Vì s tán x góc l n như v y dư ng như r t không có kh năng, cho nên Rutherford và Geiger t p trung n l c c a h vào các kĩ thu t dò tìm. ng th i, ông quy t nh tìm ki m s tán x góc l n, m c dù không thành công, s là th c ti n t t cho Ernest Marsden (1889–1970), m t sinh viên tr v a m i tham gia vào các kĩ thu t nghiên c u c a phòng thí nghi m trên. Trư c s ng c nhiên c a m i ngư i, Marsden không nh ng phát hi n ra h t alpha tán x xa kh i các phía, mà th m chí anh ta còn phát hi n m t s h t tán x ngư c v phía ngu n. Rutherford sau này ã mô t k t qu ó là “h u như không th tin ư c, c như th b n ném m t cái v c v phía m t t gi y m ng và r i nó d i ngư c tr l i và va trúng b n”. Sau khám phá c a Marsden, th p k u tiên c a th k m i ã k t thúc v i Rutherford và i nghiên c u c a ông trong cu c săn u i náo nhi t trư c m t bí n l n. ã có cái gì ó không như trông i bên trong nh ng h t nh xíu g i là nguyên t ó, nhưng h không rõ cho l m nh ng k t qu c a h ang nói lên cho h bi t i u gì.

Nh ng kĩ thu t, công ngh và quan sát m i
Nh ng vi n c nh m i c a th p niên u tiên c a th k 20 m ra th t r ng l n vì các nhà v t lí ang thiên v m r ng các gi i h n c a nh ng quan sát c a h . i u ó cũng úng i v i nh ng ngư i ng d ng các khám phá khoa h c vào công ngh . N n khoa h c n i b t ã lưu ý trong chương này xu t hi n song song v i nh ng thành t u công ngh cũng ngo n m c không kém. S truy n thông vô tuy n xuyên i dương u tiên xu t hi n năm 1901, và năm 1903, trên b sông B c Carolina, hai anh em nhà ch t o xe p mang tên Wright ã trình di n chuy n bay có ngư i lái. Planck không ph i là nhà khoa h c duy nh t nghiên c u quang ph trong th k m i. Khi ánh sáng c a các ch t khí phát sáng tr i ra thành quang ph , thì m i ch t t o ra m t b v ch sáng c trưng riêng c a nó nh ng bư c sóng nh t nh (ph v ch là ngư c l i v i ph liên t c như b c x v t en). M t s nhà khoa h c ang phát hi n các khuôn m u trong s nh ng bư c sóng ó, nhưng h không có trong tay lí thuy t nào gi i thích t i sao các m u vân ó t n t i. H trông i nh ng lí thuy t ó ra i t s hi u bi t t t hơn v th gi i h nguyên t và h có lí do chính áng trông i s hi u bi t như th xu t hi n trong th p niên ti p theo. Hà Lan, phòng thí nghi m c a Heike Kamerlingh Onnes (1853–1926) ang d n u th gi i v nghiên c u nh ng hi n tư ng nhi t r t th p. Các nhà khoa h c ó ã hóa l ng t t c các ch t khí có m t trong không khí. Helium có nhi t sôi th p nh t trong h t th y, x p x - 452°F (-269°C) hay ch 7.7°F (4.3°C) trên không tuy t i, m t nhi t gi i h n mà nhi t ng l c h c nói r ng có ti n t i nhưng chưa bao gi t ư c. Trong th p niên ti p theo, thành t u khoa h c và công ngh này s d n n m t khám phá b t ng : hi n tư ng siêu d n. Trong khi ó, vào năm 1910, m t linh m c dòng Tên tên là Theodor Wulf (1868– 1946) ã nghiên c u b c x trong không khí t nh tháp Eiffel và tìm th y có nhi u b c x hơn mong i. Ông cho r ng s th a m c b c x không phát sinh t Trái t mà t âu ó trong vũ tr . Ông xu t nghiên c u nh ng tia vũ tr này b ng cách th nh ng qu khí c u lên nh ng cao trư c nay chưa t t i nhưng gác công vi c y l i cho nh ng ngư i khác trong th p niên ti p theo th c hi n. Th p niên u tiên c a th k m i ã n và k t thúc v i nh ng vi n c nh m i b t ng . Nó b t u v i s mong mu n trói bu c nh ng m i n i l ng l o. Nhưng gi thì các nhà v t lí bi t r ng h s ph i tháo g m t s quan ni m cũ d t nên m t t m th m ki n th c m i c a vũ tr .

L ch s V t lí th k 20

◊ 17

Nhà khoa h c c a th p niên 1900: Albert Einstein (1879–1955) “Ngư i ó là m t Einstein!” Câu nói ó, dùng mô t m t thiên tài sáng t o, là m t ch ng c cho s nh hư ng lâu dài c a Albert Einstein, nhà v t lí, ngư i ã làm thay i n n khoa h c c a ông qua kh năng c a ông tìm ra m t vi n c nh m i t ó xem xét các quan sát cũ. Nhưng su t th k 20 và c trong th i nay, nh ng hình nh ph bi n cũng miêu t Einstein là k l p d . Ông là v giáo sư v n áo vét, i xe p, nói gi ng c, luôn ám nh b i các phương trình và không thèm ph i b i ph n trên qu n áo c a mình, mái tóc hoa râm t nhiên c a ông c th i lên trong gió. Nhưng câu chuy n cu c i c a Einstein thì ph c t p hơn, vì ông không ch s ng qua nh ng bi n i d d i trong n n văn hóa và chính tr th gi i, mà ông còn có t m nh hư ng lâu dài lên chúng n a. Chào i Ulm, c, vào ngày 14/03/1879, cách nhìn nh n th gi i khác thư ng c a Einstein luôn gây r c r i cho ông trong trư ng h c. Vì tư tư ng c a ông thư ng âu âu, nên m t s th y giáo nghĩ là ông ch m ti n. Trong th i niên thi u c a mình, ông ã h c m t trư ng Gymnasium (gim-NAH-zium, ti ng c nghĩa là trư ng trung h c) Munich, nhưng ông ã n i lo n ch ng l i phương pháp c oán c a nhà trư ng. Thái b t kính c a ông khi n m t s th y giáo phát bi u r ng ông s ch ng làm nên cơm cháo gì sau này. Khi công vi c làm ăn thua l khi n cha c a ông ph i d i c gia ình n Milan, Italy, chàng trai tr Albert v n l i hoàn t t chương trình h c t i trư ng Gymnasium, nhưng r i ông cũng s m ra i oàn t v i gia ình. Ông có th t t nghi p b ng cách ti p t c h c Italy, nhưng năm 1896, vì b c b i v i n n văn hóa c, ông ã kí gi y t b tư cách công dân c c a mình và cùng v i nó là b t c th quy n gì h c l y b ng c p.

Di n m o khác thư ng c a Albert Einstein và gương m t gây n tư ng khi n ông tr thành nhân v t yêu thích c a th nhi p nh trong su t cu c i ông. ( nh: AIP Emilio Segrè Visual Archives)

Tuy v y, ông ã tham gia các kì thi ki m tra u vào c a Vi n Bách khoa Zurich Th y Sĩ, nhưng ông không . Ông ư c nh n vào m t trư ng trung h c Th y Sĩ Aarau và th s c tung tăng trong môi trư ng tho i mái hơn c a nó. V i s chu n b t t hơn, ông ã i thi l i và vào Vi n Bách khoa Zurich l n thi th hai. Ông nh n th y khóa h c t i vi n th t h p d n, nhưng các gi gi ng thì không hay chút nào. Vì th , ông b qua a s các bu i lên l p c a mình và t tìm c nh ng quy n sách quan tr ng. Ông vư t qua các kì thi c n thi t c p b ng vào mùa thu năm 1900. Sau khi t t nghi p, ông mu n ư c thuê làm tr lí cho m t trong các giáo sư v t lí c a ông, nhưng công vi c ó không bao gi n v i ông. i u ó không có gì b t ng . M t giáo sư v t lí ã có l n nói v i ông, “C u là m t chàng trai thông minh, Einstein, m t chàng trai r t thông minh. Nhưng c u có m t khuy t i m r t l n: c u không cho b n thân mình nói lên b t c i u gì c ”. Einstein m nh n hai công vi c gi ng d y t m th i trư c khi tìm ư c ch làm lâu dài là m t chuyên viên kĩ thu t, h ng ba, Văn phòng C p b ng sáng ch Th y Sĩ, vào năm 1902. Công vi c y cho phép ông có nhi u th i gian suy nghĩ v nh ng câu h i l n c a v t lí h c và nghiên c u lu n án ti n sĩ c a

L ch s V t lí th k 20

◊ 18

1919, hai i nhà v t lí hai b c a i Tây Dương (ngoài khơi Tây Phi và Brazil) ã quan sát m t s ngôi sao trong kì nh t th c và o chính xác s b cong mà Einstein ã tiên oán. Nh ng t báo l n ã ưa tin v khám phá ó và ưa tên tu i Einstein i kh p th gi i. Nh ng bài báo ó, c ng v i lu n án ti n sĩ c a ông ư c công b năm 1906, ã mang Einstein giành gi i Nobel V t lí năm 1921, n cho Einstein ti ng tăm trong th gi i v t không ph i cho lí thuy t tương i ã mang lí. Ông nh n m t lo t danh hi u giáo sư, b t tên tu i ông i kh p th gi i, mà cho cách u t i trư ng i h c Zurich năm 1909, gi i thích c a ông v hi n tư ng quang i n. sau ó t i trư ng i h c Karl-Ferdinand Danh ti ng c a ông tr nên r t quan tr ng th ô Prague c a Czech, r i tr l i Vi n sau này trong cu c i ông. Ông sinh ra là Bách khoa Zurich. Năm 1913, Max Planck m t ngư i Do Thái, m c dù ông thích t g i và Walter Nernst (1864–1941), m t nhà v t mình là “ngư i không có c tin tôn giáo” lí c hàng u khác, ã mang n cho và nói không h có m t c Chúa cá nhân Einstein cơ h i thi t l p và lãnh o m t nào nhưng “h t s c khâm ph c cho c u trúc vi n v t lí Berlin. Ông b t c dĩ tr l i c a th gi i trư c nay như khoa h c có th nư c c, nhưng v trí ó quá quan tr ng tin vào nó”. Vào nh ng năm 1930, nh ng nên không th t ch i ư c. Berlin, ông ngư i thu c dòng dõi Do Thái ph i i m t s m ti n hành công trình nghiên c u mang trư c s kh ng b dư i chính quy n phát xít l i ti ng tăm cho ông trên toàn th gi i. Ông c a Adolf Hitler c, nên Einstein bi t ã m r ng lí thuy t tương i c a mình r ng ã n lúc ông ph i r i b quê hương bao g m c s h p d n, và nó ã n k t c a mình l n n a. Ti ng tăm c a ông ã m lu n r ng các tia sáng b b cong trong m t r ng c a cho ông lưu trú ng n h n B , trư ng h p d n. Anh, và California trư c khi ông t chân n Vi n Nghiên c u Cao c p t i trư ng Theo lí thuy t ó, m t chùm ánh sáng sao i i h c Princeton New Jersey. qua g n M t tr i s không i th ng mà b l ch v phía M t tr i m t lư ng l n o ư c trên Trái t này. Nó là m t tiên oán l lùng nhưng khó ki m tra vì ánh sáng sao m nh t s không trông th y ư c trong ánh chói c a M t tr i – ngo i tr nh ng lúc nh t th c toàn ph n hi m khi x y ra. Năm Trong Th chi n th hai, Einstein là ngư i ng u trong s các nhà khoa h c thuy t ph c t ng th ng Mĩ Franklin D. Roosevelt phát tri n bom nguyên t trư c khi phe Qu c xã có th ch t o. Nhưng thiên hư ng chính tr c a ông luôn nghiêng v xu hư ng hòa bình. Sau chi n tranh, ông ã s d ng vinh d cá nhân c a ông tr thành m t ti ng nói y s c m nh ch ng l i s phát tri n vư t m c các vũ khí h t nhân và ng h cho hòa bình th gi i. Ông v n Princeton cho n khi qua i vào hôm 17/04/1955.

ông t i trư ng i h c Zurich. Năm 1905, ông hoàn thành lu n án ti n sĩ c a mình và công b ba bài báo n i ti ng trên t p san khoa h c Annalen der Physik (Biên niên V t lí h c) làm thay i t n g c r n n v t lí h c, như chương này ã mô t .

L ch s V t lí th k 20

◊ 19

1911 – 1920 Nh ng quan i m m i v v t ch t

Năm 1910 ánh d u m t trăm năm vi c xu t b n cu n M t h tri t lí hóa h c m i c a John Dalton, cu n sách mô t b n ch t nguyên t c a v t ch t. M t trăm năm ti n b trong ngành hóa h c ã ch ng minh cho s c m nh c a quan ni m ơn gi n r ng toàn b v t ch t c u thành t các nguyên t . Tuy nhiên, v n chưa có ai ch ra ư c nguyên t c a m t nguyên t khác v i nguyên t c a nguyên t khác ch nào. Các tính ch t hóa h c khác nhau dư ng như liên quan n s electron trong nguyên t thu c các nguyên t khác nhau, nhưng các electron quá nh gi i thích nh ng khác bi t l n v kh i lư ng nguyên t . a ph n kh i lư ng c a m t nguyên t c u thành t cái gì ó khác v n chưa ư c hi u rõ. Vì các nguyên t trung hòa i n, nên ph n v t ch t chưa bi t ó ph i mang m t i n tích dương b ng v i i n tích âm c a t t c các electron c a nguyên t ó. Nhưng ph n tích i n dương ó là cái gì, và t nhiên ã xây d ng nên các nguyên t t nó và các electron như th nào? Th p niên th hai c a n n v t lí th k 20 s b th ng tr b i câu h i ó, và nhi u khám phá quan tr ng và b t ng nh t s n t các phòng thí nghi m thu c trư ng i h c Manchester c a Ernest Rutherford.

Khám phá ra h t nhân nguyên t
Ernest Rutherford không h giành ư c gi i Nobel V t lí nào, có l vì thành t u l n nh t c a ông ch xu t hi n 3 năm sau khi ông giành gi i Nobel Hóa h c năm 1908. Năm 1911, sau khi b thách b i nh ng k t qu b t ng c a các thí nghi m tán x h t alpha c a Geiger và Marsden, ông ã ưa ra l i gi i thích c a mình cho nh ng phép o c a h trư c toàn th gi i. Rutherford k t lu n r ng các nguyên t không th mô t ư c b ng mô hình bánh bông lan r c nho c a Thomson, ho c b ng mô hình qu c u c ng mà nh ng nhà v t lí khác ưa chu ng, mà b ng m t mô hình tương t như m t h hành tinh gi l i v i nhau b ng l c i n thay cho l c h p d n. K t qu c a các thí nghi m tán x h t alpha c a Geiger và Marsden – các h t alpha c a h ch tán x nh v i ngo i tr m t lư ng nh âm xuyên qua ho c th m chí b t tr l i – nói v i ông r ng các nguyên t ch y u là không gian tr ng r ng v i a ph n kh i lư ng c a chúng t p trung t i m t lõi trung tâm nh xíu g i là h t nhân. Theo b c tranh m i c a Rutherford v nguyên t , các electron c a nó quay xung quanh h t nhân gi ng như Trái t, và các hành tinh ch em c a nó quay xung quanh M t tr i. i u áng chú ý là các nguyên t c a Rutherford còn tr ng r ng hơn c h m t tr i. Hãy so sánh: M t tr i chi m kho ng 99,8% kh i lư ng c a h m t tr i, và ư ng kính c a nó l n c 1/700 qu o c a H i vương tinh (hành tinh xa xôi nh t). H t nhân ch a hơn

L ch s V t lí th k 20

◊ 20

99,9% kh i lư ng c a nguyên t , nhưng kích c th t s nh bé. Ngay c h t nhân l n nh t cũng chưa b ng 1/10.000 ư ng kính c a các nguyên t c a chúng. C u trúc ó gi i thích t i sao a s h t alpha tích i n dương i qua nguyên t mà không b tán x nhi u. Ph n l n chúng i qua cách h t nhân quá xa ch u nhi u s nh hư ng c a nó. Tuy nhiên, tình c , kho ng 1 h t alpha trong 8000 h t n g n h t nhân ch u m t l c i n m nh n m c h t alpha ó b tán x sang bên – hay th m chí b t ngư c tr l i trong trư ng h p va ch m tr c di n r t hi m x y ra. Như thư ng l trong khoa h c, m t t phá ki u như mô hình h t nhân nguyên t c a Rutherford m ra thêm nhi u câu h i m i. Nh ng khó khăn nghiêm tr ng nh t là ây: (1) m t electron ang quay tròn thì b gia t c, nghĩa là nó s phát ra sóng n t , và (2) kh i lư ng c a các h t nhân nguyên t khác nhau không t l v i i n tích dương mà chúng mang. làm sáng t i m th nh t trên, khi nhà v t lí nói t i v n t c c a m t v t, là nó ám ch c t c l n hư ng c a nó. Khi h nói t i gia t c c a nó, thì h ang ám ch t c mà v n t c c a nó thay i, tính c t c l n hư ng. M t hành tinh ang quay tròn b gia t c v phía M t tr i b i l c h p d n, và phân tích tương t , m t electron tích i n âm ang quay tròn b gia t c v phía h t nhân tích i n dương b i l c hút i n. Trong c hai trư ng h p, v t ang quay tròn liên t c rơi v phía v t gi a nhưng không bao gi rơi vào v t gi a vì chuy n ng c a nó n m trong m t hư ng khác.

Trong trư ng h p các hành tinh, ó là m t tình hu ng n nh. Tuy nhiên, i v i m t electron b gia t c, thì h phương trình Maxwell, c khi ã ư c Einstein s a i, tiên oán r ng nó s phát ra các sóng n t . Năng lư ng c a nh ng sóng ó s phát sinh t ng năng (năng lư ng c a chuy n ng) c a nó, nghĩa là nó s t t ch m l i và xo n c vào trong h t nhân trong vòng m t ph n r t nh c a m t giây. Vì các nguyên t là b n, cho nên có cái gì ó không úng ho c v i các nh lu t i n t h c, ho c v i mô hình Rutherford. Mô hình m i ã thay i nhưng không tr l i ư c m t câu h i cũ v các nguyên t . Các nhà khoa h c thư ng b i r i trư c s khác bi t gi a s nguyên t và kh i lư ng nguyên t trong b ng tu n hoàn. Gi thì h bi t r ng kh i lư ng c a m t nguyên t ch y u n m h t nhân c a nó, h l i h i nh ng câu h i tương t v h t nhân. T i sao h t nhân helium có kh i lư ng g p b n l n h t nhân hydrogen khi i n tích c a chúng ch g p ôi, và t i sao h t nhân chì có i n tích 82 ơn v và kh i lư ng 207?
L ch s V t lí th k 20 ◊ 21

M u h t nhân c a Rotherford không mang l i nh ng cái nhìn sâu s c ngay t c th i vào nh ng câu h i ó, nhưng nó v n mang l i nh ng ti n l i quan tr ng trong vi c tìm hi u nh ng hi n tư ng khác, ví d như s phóng x . Gi thì Rutherford có th nh n ra các h t alpha là h t nhân helium và các h t beta là electron. Ông có th mô t s phóng x là m t quá trình phân h y ho c phân rã h t nhân, trong ó m t h t nhân m phát ra ho c m t h t nhân helium, ho c m t electron và l i phía sau m t h t nhân con thu c m t nguyên t khác. (Tia gamma không bao gi ư c phát ra ơn c mà luôn luôn i cùng v i phân rã alpha, ho c beta).

Thí nghi m tán x h t alpha c a Rutherford, Hans Geiger và Ernest Marsden mang l i m t khám phá b t ng : M t lá kim lo i m ng làm cho m t ph n nh các h t alpha năng lư ng cao b tán x xa ra hai bên ho c th m chí b t ngư c tr l i. T k t qu ó, Rutherford k t lu n r ng a ph n kh i lư ng c a nguyên t t p trung trong m t h t nhân nh xíu, tích i n dương v i các electron tích i n âm quay xung quanh nó.

M u nguyên t Bohr
S tinh ch nh áng k nh t u tiên c a mô hình h t nhân Rutherford xu t hi n vào năm 1913, khi nhà v t lí 28 tu i, ngư i Copenhagen, tên là Niels Bohr (1885–1962) công b m t lo t bài báo nhanh chóng thu hút s quan tâm l n. M c ích chính c a nh ng bài báo này là xu t m t khuôn kh lí thuy t lo i v n b c x i n t ra kh i các electron ang quay tròn, nhưng tác ng c a chúng hóa ra còn r ng hơn th nhi u. Chúng ã chuy n lư ng t c a Planck t a h t h n ch c a tương tác c a ánh sáng v i v t ch t sang lĩnh v c c u trúc nguyên t r ng hơn.

L ch s V t lí th k 20

◊ 22

Planck ã phát hi n ra lư ng t trong khi phân tích quang ph liên t c trong ánh sáng phát ra b i các v t nóng như dây tóc c a các bóng èn nóng sáng. Bohr thì t p trung chú ý vào quang ph v ch t o ra khi dòng i n i qua m t ch t khí áp su t th p trong m t ng tr , t o ra s phát sáng, ví d như màu c trưng c a bóng èn neon. T i sao các ch t khí b kích thích i n phát ra nh ng lư ng t ch thu c nh ng t n s nh t nh? âu là cơ s c a nh ng m u hình toán h c nh ng t n s ó, ví d như dãy v ch ph phát ra t hydrogen ã ư c nh n ra trư c y 30 năm b i m t giáo viên trung h c ngư i Th y Sĩ, Johann Balmer (1825–98)?

Niels Bohr ã phát tri n m t lí thuy t gi i thích quang ph v ch c a hydrogen là k t qu c a các electron th c hi n các chuy n ti p gi a nh ng m c năng lư ng ư c phép và phát ra nh ng lư ng t ánh sáng có năng lư ng b ng v i s chênh l ch gi a các m c.

L ch s V t lí th k 20

◊ 23

Bohr b t u phân tích c a ông b ng cách gi s r ng quang ph v ch là k t qu c a s phát x t nh ng nguyên t cá l . Các m u t n s có m t trong nh ng phát x ó có th làm sáng t vì sao các qu o electron là b n trong s vi ph m hi n nhiên c a các nh lu t i n t h c hay không ? i u gì s x y ra n u các nh lu t v t lí ch òi h i nh ng qu o nh t nh là b n? V i m t electron ơn c, hydrogen là nguyên t c bi t d phân tích. Công th c cho l c hút h p d n và l c hút i n có cùng d ng th c toán h c v i i n tích thay th cho kh i lư ng và m t h ng s i n thay th cho h ng s h p d n. C hai phát bi u r ng l c gi m khi kho ng cách tăng lên theo m i quan h t l ngh ch bình phương. N u kho ng cách tăng g p ôi, thì l c gi m b ng m t ph n tư (m t ph n hai nhân hai) giá tr trư c ó c a nó; n u kho ng cách tăng ba l n, thì l c gi m i chín l n (ba l n ba); và c th . Các phép toán v cơ b n là gi ng như trư ng h p qu o c a m t hành tinh (electron) quay xung quanh M t tr i (h t nhân hydrogen) mà không s tác ng ph c t p c a nh ng v t th khác. Các nh lu t c a chuy n ng và i n t h c tiên oán m t quan h toán h c ơn gi n gi a kích c qu o c a electron và th i gian c n thi t nó quay tr n m t vòng. M i quan h ó tương t như nh lu t th hai trong s ba nh lu t chuy n ng hành tinh c a nhà thiên văn h c th k 17 Johannes Kepler’s (1571–1630). nh lu t ó là m t phương trình liên h kho ng cách c a hành tinh n M t tr i và dài năm c a nó. M u nguyên t Bohr cũng có nh ng tương ương v i các nh lu t th nh t và th ba, nhưng Bohr ưa thêm vào m t th mà Kepler không c n n: m t quy lu t c m nh ng chu kì qu o ư c phép. Bohr phát bi u r ng các qu o electron ch là b n n u năng lư ng c a chúng b ng v i m t s nguyên l n tích c a h ng s Planck và t n s qu o. Nó gi ng h như h m t tr i c m nh ng qu o hành tinh sao cho không có v t th nào trong qu o xung quanh M t tr i có chu kì 365 ho c 366 ngày, mà ch có chính xác chi u dài năm c a Trái t (365,24 ngày). Trong m u Bohr, các electron th c hi n nh ng chuy n ti p gi a các m c năng lư ng cho phép b ng cách phát x ho c h p th m t lư ng t ánh sáng có năng lư ng b ng v i s chênh l ch gi a các m c. Do ó, m u Bohr có th tính ra m t t p h p nh ng t n s ư c phép c a ánh sáng phát x . i u áng chú ý là chúng phù h p chính xác v i quang ph hydrogen. Lí thuy t Bohr còn thành công, nhưng không r c r l m, trong vi c tiên oán quang ph v ch c a nh ng nguyên t ph c t p hơn, gi ng h t như các nh lu t Kepler không có giá tr chính xác khi xét n tác ng c a nh ng hành tinh khác n a. Tuy nhiên, nh ng thành công c a lí thuy t y cho th y các nh lu t c a i n t h c không áp d ng ư c cho các electron trong nguyên t , ch ng nào qu o c a chúng phù h p v i nh ng i u ki n c bi t. Các nhà v t lí không hoàn toàn hài lòng v i i u ó, nhưng rõ ràng, phân tích c a Bohr, gi ng như phân tích c a Planck trư c ó, ang cho h bi t cái gì ó cơ b n v th gi i nguyên t .

Bên trong h t nhân
Rutherford và i c a ông ti p t c nghiên c u tán x h t alpha c a h cho n năm 1913, s d ng các ngu n h t alpha khác nhau và các lá kim lo i khác nhau tinh ch nh nh ng k t lu n c a h . Khi ó, mô hình h t nhân c a nguyên t ã ư c thi t l p v ng ch c. Nhưng cái gì làm cho h t nhân c a m t ch t khác v i h t nhân c a ch t kia? Hai con s rõ ràng quan tr ng là i n tích và kh i lư ng. i n tích dương c a h t nhân tương ng v i nhân d ng c a h t nhân là m t nguyên t hóa h c nh t nh, ho c ch nó n m kh p trong b ng tu n hoàn. Khi b bao quanh b i m t s electron b ng v i i n tích ó, nó là

L ch s V t lí th k 20

◊ 24

m t nguyên t trung hòa, và các electron là nguyên nhân cho hành tr ng hóa h c c a nguyên t ó. Kh i lư ng h t nhân, như Soddy ch rõ, có th khác nhau gi a hai ng v thu c cùng m t nguyên t . Nhưng kh i lư ng, gi ng như i n tích, dư ng như xu t hi n theo ơn v cơ b n. H t nhân ơn gi n nh t là hydrogen, v i m t ơn v i n tích và m t ơn v kh i lư ng. Khi Th chi n th nh t bùng n vào năm 1914, nghiên c u v t lí cơ b n là m t trong nh ng cái b t n th t do sinh viên b g i i nh p ngũ ho c ph c v cho nh ng nhi m v th i chi n khác. B n thân Rutherford cũng tr nên dính líu v i vi c dò tìm tàu ng m, nhưng ông còn có th i gian ti p t c nghiên c u trong phòng thí nghi m. Ông quy t nh theo u i m t k t qu gây tò mò c a Marsden, ngư i ã b n phá ch t khí hydrogen v i các h t alpha. Khi m t h t alpha va ch m v i m t h t nhân c nh, n ng hơn, thu c m t nguyên t kim lo i, nó i hư ng chuy n ng nhưng m t ít năng lư ng. Tuy nhiên, khi m c tiêu là ch t khí hydrogen, thì cú va ch m tương t như qu bi-a b b n b i qu c u n ng khác. C h t alpha và h t nhân hydrogen u n y ngư c tr l i kh i ch va ch m. N u nó là m t va ch m g n như tr c di n, thì h t nhân hydrogen có th b t i t c còn cao hơn c t c mà h t alpha t i có ư c. Lúc y, Rutherford b t u g i h t nhân hydrogen là proton ng ý r ng chúng là nh ng h t h nguyên t cơ b n gi ng như electron. Hơn n a, nh ng thí nghi m ó ã d y ông cách phân bi t proton v i các h t alpha khi chúng p lên màn hình dò tìm c a ông. Kh năng ghi nh n proton s m t ra r t h u ích. Khi Rutherford b t u b n phá ch t khí nitrogen v i các h t alpha, ông phát hi n ra proton m c dù ban u ông ch ng làm gì liên quan n hydrogen. K t lu n c a ông là va ch m ó ã làm cho h t nhân nitrogen b v ra và gi i phóng m t proton. K t lu n ó nói chung là úng, m c dù các nhà khoa h c không th mô t chính xác s bi n i h t nhân mãi cho n nh ng năm 1920, y là như th này: m t h t alpha ( i n tích 2, kh i lư ng 4) k t h p v i m t h t nhân nitrogen ( i n tích 7, kh i lư ng 14) t o ra m t proton ( i n tích 1, kh i lư ng 1) và m t ng v b n nhưng không ph bi n c a oxygen ( i n tích 8, kh i lư ng 17). Rutherford phát hi n ra proton ch không ph i h t nhân oxygen. T cái Ruterford quan sát th y, dư ng như có th nghĩ h p lí là m i h t nhân ư c c u thành t các proton. i u ó s gi i thích cho i n tích h t nhân nhưng không gi i thích ư c nh ng kh i lư ng l n hơn c a chúng. ng th i cũng phát sinh câu h i cái gì ã gi m t h t nhân l i v i nhau. Hai ho c nhi u proton trong m t không gian h n ch như v ys y l n nhau v i l c r t l n. M t s nhà v t lí cho r ng h t nhân có th ch a m t s nh t nh nh ng proton khác n a và s lư ng ó b ng s lư ng electron, nhưng Rutherford không tán thành. Ông cho r ng m t electron tích i n âm và m t proton tích i n dương bên trong m t h t nhân s hút l n nhau m nh nên chúng s không th chia tách, v cơ b n là hình thành nên m t h t trung hòa. Năm 1920, ông ã lí thuy t hóa nh ng “b ôi trung hòa” như th là lo i th ba thu c nh ng viên g ch c u trúc nguyên t cơ b n sau electron và proton. Ông g i h t ư c xu t này là neutron. Ông lưu ý r ng kh i lư ng c a nó r t g n v i kh i lư ng c a proton. Như v y, s nguyên t c a m t ng v , cái xác nh v trí c a nó trong b ng tu n hoàn, là s proton c a nó, còn kh i lư ng nguyên t c a nó là t ng s proton và neutron c a nó. n t n năm 1932 thì neutron m i ư c phát hi n ra, và r t mu n sau này ngư i ta m i hi u lo i l c ã liên k t h t nhân l i v i nhau, nhưng vào cu i th p niên th hai c a

L ch s V t lí th k 20

◊ 25

th k 20, Rutherford ã mang l i s mô t chính xác thành ph n c u t o c a các nguyên t : các electron bao xung quanh m t nhân n ng nhưng r t nh g m các proton và neutron. Có l ông ã dùng t hơi khác, vì các nhà v t lí lúc y nói n các electron quay trong qu o – ch không ơn thu n là bao quanh h t nhân c a chúng. Tuy nhiên, nh ng phát tri n trong lí thuy t lư ng t thu c th p niên 1920 s ưa các nhà v t lí n m t quan i m m i v các qu o electron và b n thân electron.

Các nguyên t trong ch t r n
Trong khi nghiên c u c a Ruterford liên quan n t ng nguyên t , thì v t ch t c u thành t nhi u nguyên t tương tác l n nhau. Tính ch t c a các h p ch t có th r t khác v i tính ch t c a các nguyên t tham gia hình thành nên phân t ch t ó, và tính ch t c a cùng m t ch t tr ng thái l ng ho c r n r t khác v i tính ch t c a nó tr ng thái khí. Ngày nay, các nhà v t lí nói t i v t ch t hóa c phân bi t các tr ng thái r n và l ng, trong ó m i nguyên t hay phân t liên t c ch u nh hư ng c a nh ng láng gi ng c a nó, v i ch t khí, trong ó các nguyên t hay phân t chuy n ng h u như c l p v i nhau ngo i tr khi chúng va ch m; nhưng trong ph n l n c a th k 20, h t p trung chú ý vào các ch t r n và ch t l ng. Như các chương sau s làm sáng t , nghiên c u trong cái sau này g i là v t lí ch t r n ã mang l i m t s thành t u công ngh áng k . Theo nghĩa r ng, s khác bi t gi a ch t r n và ch t l ng là s s p x p các nguyên t hay phân t c a nó. ã lâu trư c nh ng năm 1910, i u ã rõ ràng i v i các nhà khoa h c là a s ch t r n hình thành nên nh ng tinh th . á quý và khoáng ch t là nh ng thí d n i b t nh t, nhưng ngay c mu i thư ng và cát cũng có nh ng c nh s c nh n rõ ràng và có th c t (ch ) theo nh ng hư ng nh t nh d dàng hơn so v i nh ng hư ng khác. M t s lo i tinh th khác ã ư c ghi nh n và mô t theo hình d ng c a m t ph ng chia tách. M t s ch t, thí d như th y tinh, không có nh ng hư ng ưu tiên. Nh ng ch t này ư c g i là vô nh hình, nghĩa là “không có hình d ng”. i u th t h p lí và t nhiên là hãy gi s hình tr ng k t tinh c a ch t r n ph n ánh m t khuôn m u u n trong phương th c các nguyên t hay phân t c a nó h p l i v i nhau và ch t l ng vô nh hình thì không có tính u n như th . Cho nên các nhà v t lí b t u tìm ki m nh ng công c cho phép h khám phá s s p x p bên trong các tinh th . H c n cái gì ó nh y v i nh ng th nh c kho ng cách gi a các nguyên t trong ch t r n. Cái gì ó y hóa ra là tia X. Năm 1912, nhà v t lí ngư i c Max von Laue (1879– 1960) ch ng minh ư c r ng tinh th s làm nhi u x , hay phân tán r ng ra, m t chùm tia X. Khám phá c a ông tương t như khám phá năm 1801 c a Thomas Young v s giao thoa ánh sáng. Tia X i n ch ư c hi u là sóng n t có bư c sóng nh c kích thư c c a m t nguyên t . D a trên khám phá này, v giáo sư v t lí ngư i Anh William H. Bragg (1862–1942) và con trai c a ông ta, William L. (Lawrence) Bragg (1890–1971) ã phát tri n nh ng kĩ thu t suy lu n ra s s p x p bên trong c a các nguyên t hay phân t trong ch t r n k t tinh t hình nh nhi u x tia X thu ư c khi m t chùm tia X i qua chúng. Các nhà v t lí nhanh chóng nh n ra t m quan tr ng c a nh ng khám phá này. Laue ư c trao gi i Nobel V t lí năm 1914, và cha con nhà Braggs thì vào năm sau ó.

Thiên văn h c và Vũ tr h c
Trong khi nhi u nhà v t lí ang b n tâm v i nh ng hi n tư ng c p nh nh t – th gi i h nguyên t - thì nh ng ngư i khác ang kh o sát nh ng v t th l n nh t trong vũ

L ch s V t lí th k 20

◊ 26

tr , k c b n thân vũ tr . Th p niên 1910 ch ng ki n s le lói ban u c a m t ngành con c a v t lí h c s tr nên ngày càng quan tr ng trong th k 20. Vũ tr h c, nghiên c u b n thân vũ tr , xây d ng trên các quan tr c thiên văn, nhưng nó khác v i thiên văn h c gi ng như v t lí nguyên t khác v i hóa h c. Vào cu i th k , các nhà khoa h c s tìm th y nh ng câu tr l i c a h ưa h n v i th gi i h -h nguyên t thư ng xuyên như n v i thiên văn h c. Nh ng câu h i l n mang tính vũ tr h c u tiên phát sinh t công trình nghiên c u ti p t c c a Albert Einstein v s tương i. Công trình năm 1905 c a ông trong lĩnh v c y ã gi i quy t m t trư ng h p c bi t – ó là nh ng h quy chi u có chuy n ng tương i không i. Như ã lưu ý trong chương trư c, ó là nguyên do vì sao công trình y tr nên n i ti ng là thuy t tương i c bi t. Nhưng còn trư ng h p t ng quát hơn, khi chuy n ng tương i c a hai v t hay hai h quy chi u ang thay i thì sao?

Einstein ã khái quát hóa lí thuy t tương i bao g m c nh ng gia t c tương i v i nh ng thí nghi m tư ng tư ng ki u như th này. M t ngư i quan sát trong phòng thí nghi m nhìn th y m t nhà du hành ang i theo m t qu o parabol hư ng xu ng gi ng như m t qu bóng rơi trên Trái t, trong khi nhà du hành thì th y ngư i quan sát di chuy n theo m t qu o parabol hư ng lên. H không th ti n hành phép o nào phân bi t là nhà du hành ang rơi dư i tác d ng c a tr ng l c, hay phòng thí nghi m ang gia t c hư ng lên cùng t c ó. Như v y, m t trư ng h p d n là tương ương v i m t h quy chi u có gia t c. Vi c theo u i ý tư ng này ã ưa Einstein n ch k t h p không gian và th i gian thành m t khôngth i gian b n chi u b bóp méo trong s có m t c a kh i lư ng. Ông k t lu n r ng tr ng l c là k t qu c a s bi n d ng ó, và như th nh hư ng n ánh sáng cũng như v t ch t.

L ch s V t lí th k 20

◊ 27

Thuy t tương đ i r ng
Vi c phát tri n cái tr nên n i ti ng là thuy t tương i r ng ã ưa Einstein vào a h t toán h c khác thư ng. M t l n n a, m t thí nghi m tư ng tư ng mang l i m t cánh c a h u ích vào phân tích y. Gi s m t ngư i quan sát trong phòng thí nghi m ang th c hi n các phép o chuy n ng c a nh ng v t ang rơi. Nh ng v t y trong bu ng chân không, cho nên không có s c c n không khí. Chúng cũng trung hòa i n và không có t tính. L c duy nh t tác d ng lên chúng là l c h p d n, và m c tiêu c a ngư i quan sát là o tác ng c a l c h p d n. Nhà quan sát ý th y v n t c c a chúng bi n i theo m t ki u c bi t, gi ng nhau v i m i v t th như th , b t ch p s khác bi t kh i lư ng c a chúng. T c c a chúng và hư ng song song v i m t t không thay i, nhưng chuy n ng th ng ng c a chúng d n d n theo hư ng i lên, thay i t c 32 feet trên giây (9,8 m/s) m i giây. K t lu n th t rõ ràng. Nhà quan sát và phòng thí nghi m trong m t trư ng h p d n có gia t c 32 feet trên giây m i giây, hay là m t “g”. Nhưng m t nhà quan sát trong m t v t ang rơi thì l i th y khác. i v i nhà quan sát ó, nhà quan sát phòng thí nghi m và phòng thí nghi m ang gia t c hư ng lên v i giá tr m t g. Th t ra, n u không nhìn ra bên ngoài phòng thí nghi m, không có ngư i nào trong hai nhà quan sát có th th c hi n b t kì thí nghi m nào xác nh xem phòng thí nghi m ang trong m t trư ng h p d n hay nó trong m t h quy chi u có gia t c. Theo u i dòng suy nghĩ này ã ưa Einstein n ch th ng nh t không gian và th i gian thành m t không-th i gian b n chi u. Ngư i ta thư ng hình dung v trí xác nh b i m t không gian ba chi u là m t m ng lư i nh ng cái thư c mét tư ng tư ng tr i ra vô h n theo ba chi u kích không gian, có th mô t c trưng là nh ng hư ng c bi t trên Trái t như ông-tây, b c-nam và trên-dư i. Các nhà toán h c thích g i nh ng hư ng ó là các tr c x, y và z. Nhưng còn có m t chi u th tư, th i gian hay tr c t, qua ó m i th và m i ngư i chuy n ng t c m t giây trên giây. M i nhà quan sát u o ư c chuy n ng c a m t chùm sáng trong không gian là m t giây ánh sáng m i giây cho dù nh ng nhà quan sát ó có b gia t c hay không, hay tương ương, cho dù nhà quan sát có trong trư ng h p d n nào ó hay không. hình dung không th i gian như Einstein mô t , hãy tư ng tư ng m t m ng lư i b n chi u ánh d u các tr c x, y, z và t. Theo kinh nghi m c a con ngư i, ngư i ta s d ng các ơn v o khác nhau cho không gian (x, y, z) và th i gian (t), nhưng không gian và th i gian có th k t h p thành m t t p h p tr c t a b n chi u v i ơn v như nhau b ng cách nhân th i gian ho c chia kho ng cách cho t c ánh sáng. Einstein ã t h i v tác d ng c a kh i lư ng trong không th i gian. Ông tìm th y m t hi u ng có th hình dung tương t như cái x y ra khi m t qu c u t trên m t t m cao su kéo căng. Qu c u làm căng t m cao su nh ng ch xung quanh ti p giáp v i nó. Khi hai qu c u n m trên t m cao su g n nhau, thì ch lõm mà chúng t o ra h p nh t l i, và chúng lăn v phía nhau. Th t b t ng , l c hút h p d n tr thành h qu c a nh ng bi n d ng do kh i lư ng gây ra trong cơ c u không th i gian. i u này có ý nghĩa gì i v i ánh sáng? Theo thu t ng toán h c, m t chùm ánh sáng i theo m t rãnh trong không th i gian b bóp méo b i trư ng h p d n. Các photon không có kh i lư ng, n u không chúng s truy n i ch m hơn t c ánh sáng theo thuy t tương i c bi t, nhưng thuy t tương i r ng c a Einstein d n n k t lu n sau ây: Nh ng th c th không kh i lư ng v n b tác d ng b i trư ng h p d n.

L ch s V t lí th k 20

◊ 28

K t qu b t ng ó nói lên r ng m t chùm sáng lóe lên trên Trái t s hơi u n cong m t chút v phía m t t, nhưng cong ó quá nh o ư c b ng nh ng thi t b khoa h c nh y nh t c a chúng ta. Tuy nhiên, khi Einstein công b thuy t tương i r ng c a ông vào năm 1915, các nhà v t lí ã quy t nh ki m tra tiên oán ó. May thay, h m t tr i mang l i m t cách ti n hành công vi c ó trong nh ng d p hi m: ó là trong nh ng kì nh t th c toàn ph n. N u ánh sáng sao trên hành trình c a nó n Trái t i qua g n M t tr i, thì l c h p d n c a M t tr i l n làm l ch qu o c a chùm sáng o m t lư ng có th o ư c. Trong nh ng kì nh t th c toàn ph n, các nhà thiên văn có th quan sát và o hình nh sao bình thư ng không nhìn th y dư i ánh sáng chói l i ban ngày. M c dù nh t th c x y ra m t ho c hai l n m i năm, nhưng chúng x y ra d c theo nh ng vành ai h p khi bóng c a M t trăng quét qua b m t Trái t. Nh t th c toàn ph n ch kéo dài vài ba phút m t nơi nào ó, cho nên vi c quan sát m t kì nh t th c toàn ph n cũng òi h i m t chút may m n n a. Nh ng ám mây trôi qua có th cư p m t cơ h i quan sát và ch p nh m t s ki n mà ngư i ta ph i l n l i hành trình n a vòng Trái t tr i nghi m. Gi a th p niên 1910, tình hình chi n s khi n ngư i ta khó mà ưa các thi t b n nh ng nơi thích h p nh ng th i i m thích h p. Mãi cho n năm 1919 thì hai oàn thám hi m hai b i Tây Dương – m t oàn trên o Hoàng t ngoài khơi Tây Phi do nhà thiên văn v t lí ngư i Anh Arthur Eddington (1882–1944) ng u, và m t oàn Sobral thu c mi n b c Brazil do nhà thiên văn h c ngư i Anh Andrew Crommelin (1865– 1939) ng u – ã thành công trong vi c ch p nh nh ng ngôi sao xung quanh ĩa m t tr i. B ng cách so sánh nh ng quan sát c a h v i nh ng quan sát khác cùng th i i m c a năm khi cũng nh ng ngôi sao ó ư c nhìn th y trong êm, h ã phát hi n ra chính xác l ch mà thuy t tương i r ng tiên oán. Nh ng dòng tít trên trang nh t các t báo trên kh p th gi i ã loan tin xác nh n r ng trư ng h p d n tác d ng lên ư ng i c a ánh sáng. Einstein, nhà khoa h c ã ưa ra s tiên oán chưa ch c ã x y ra d a trên các thí nghi m ông tư ng tư ng ra trong u, tr nên n i ti ng kh p th gi i. T t nhiên, s b cong c a ánh sáng sao ch là m t h qu c a m t quan i m còn có s c nh hư ng hơn cho r ng kh i lư ng gây ra s cong trong c u trúc c a không th i gian. Năm 1917, khi kh o sát nh ng ng ý c a mô t toán h c m i c a mình, Einstein ã phát hi n ra r ng lí thuy t c a ông tiên oán m t vũ tr ang n ra ho c co l i m t cách u n. i u ó khi n ông lo âu. Các nhà a ch t và sinh v t h c ã và ang c g ng xác nh tu i c a Trái t. M c dù v n còn có nh ng b t ng áng k v tu i chính xác c a hành tinh, nhưng t t c m i ngư i ng ý v i nhau r ng tu i ó vào c nhi u tri u năm và có kh năng là hàng t năm. N u vũ tr ã giãn n trong th i gian dài ó, thì a s các ngôi sao ã quá xa Trái t mà nhìn th y. N u nó ang co l i, thì nó ã t co l i thành m t kh i t lâu r i. Nhưng vũ tr dư ng như khá n nh. Einstein cũng ý th y nghi m toán h c cho nh ng phương trình c a ông có ch a m t giá tr rõ ràng tùy ý g i là h ng s vũ tr . Nh ng giá tr khác nhau c a h ng s y s d n n nh ng t c giãn n hay co vũ tr khác nhau. M t giá tr c bi t s d n n s n nh, và ó là cái rõ ràng t nhiên ã ch n. Nh ng khám phá trong th p niên 1920 ưa Einstein n ch nhìn nh n h ng s vũ tr h c là không c n thi t, và ông i n tin r ng ó là “sai l m l n nh t” c a cu c i ông. Nhưng vào cu i th k 20, h ng s vũ tr h c ã l i h i sinh, và các nhà v t lí ã b t u th k 21 trong ni m hi v ng m t Einstein m i s xu t hi n khai thác tr n v n ý nghĩa c a nó.

L ch s V t lí th k 20

◊ 29

Einstein tr nên n i ti ng th gi i khi m t trong nh ng tiên oán n i b t nh t c a lí thuy t tương i r ng c a ông ư c ch ng minh là úng trong kì nh t th c toàn ph n năm 1919. Các vì sao g n hư ng như M t tr i, thư ng b n khu t trong chói l a c a M t tr i, tr nên nhìn th y ư c t phía Trái t. Ánh sáng phát ra t ngôi sao i qua g n M t tr i b b cong v phía M t tr i. Như v y, ngôi sao dư ng như b d ch ra phía ngoài kh i v trí như trông i c a nó. Các nhà thiên văn ã o s d ch chuy n trong kì nh t th c năm ó và nh n th y chúng phù h p v i nh ng tiên oán c a Einstein.

Khám phá ra các thiên hà
Khi Einstein nói v vũ tr hay v n v t vào năm 1917, quan i m c a ông v nó r t khác v i quan i m hi n i. Ngoài các vì sao và hành tinh ra, các kính thiên văn còn hé l r ng vũ tr g m m t s v t th m nh t g i là các tinh vân xo n c. Ngày nay, chúng ta bi t chúng là nh ng thiên hà ch a nhi u tri u hay nhi u t ngôi sao, nhưng khi ó chúng v n là nh ng v t kì d ch ư c khám phá. Năm 1914, nhà thiên văn h c ngư i Mĩ Vesto Slipher (1875–1969) ang quan sát các tinh vân xo n c t i ài thiên văn Lowell Flagstaff, Arizona. Kính thiên văn c a ông ư c trang b m t quang ph k , cho phép ông phân tích ánh sáng sao nh n d ng các thành ph n trong nh ng ngôi sao. Là m t v t th r t nóng, ngôi sao phát ra m t quang ph liên t c gi ng như quang ph ã ưa Max Planck n khám phá ra lư ng t . Tuy nhiên, nh ng l p bên ngoài c a ngôi sao ch a ch t khí ngu i hơn nh ng vùng phát ra a ph n ánh sáng. Nh ng ch t khí ngu i hơn này h p th nh ng bư c sóng ánh sáng ó nên b n thân chúng s phát ra quang ph v ch. i u ó t o ra m t quang ph h p th , các v ch t i trên n n sáng, gi ng như phim âm b n c a ph phát x c a ch t khí. T quang ph h p th ó,

L ch s V t lí th k 20

◊ 30

Slipher có th xác nh ra các nguyên t hóa h c có m t trong nh ng l p ngoài cùng c a nh ng ngôi sao ó. Khi ông so sánh ph v ch c a các tinh vân xo n c v i ph c a các nguyên t ã bi t, ông tìm th y m t s khác bi t b t ng . Kho ng cách c a các v ch ph phù h p v i ph c a các nguyên t trông i, nhưng các v ch b d ch v nh ng bư c sóng hơi khác. Ph c a tinh vân l n nh t là Andromeda (tinh vân Tiên N ), ngày nay chúng ta bi t ây là thiên hà g n nh t v i D i Ngân hà c a chúng ta, hơi b d ch v phía u xanh. a ph n nh ng quang ph khác thì d ch v u . Slipher nh n ra r ng s d ch chuy n là do hi u ng Doppler, hi n tư ng quen thu c v i a s m i ngư i, x y ra v i âm thanh. Khi xe c u thương lao n và rít qua m t ngư i v i ti ng còi báo ng, thì cao c a ti ng còi gi m i. cao tương ng v i bư c sóng hay t n s c a sóng âm truy n n tai c a ngư i nghe. Các oàn sóng nén l i v i nhau khi chi c xe ang ti n l i g n, mang l i cao l n hơn. Khi chi c xe ch y ra xa, các oàn sóng tr i r ng ra, và cao gi m i. Slipher nh n ra r ng s d ch v phía xanh trong quang ph c a tinh vân Andromeda có nghĩa là nó ang chuy n ng nhanh theo hư ng c a chúng ta, trong khi s d ch v u cho th y nh ng tinh vân khác ang chuy n ng ra xa, cũng t c r t cao. Khi Arthur Eddington nghe nói v nh ng k t qu c a Slipher, ông nh n ra r ng nh ng v t th y có kh năng n m cách Trái t nh ng kho ng cách kh ng l và xu t r ng chúng là nh ng thiên hà, nh ng h sao kh ng l . i u ó ng ý r ng vũ tr l n hơn nhi u so v i trư c y ngư i ta xem xét. H u như toàn b nh ng ng n èn trên b u tr i êm c a chúng ta là nh ng ngôi sao trong thiên hà c a chúng ta, m t trong nhi u thiên hà c a m t vũ tr mênh mông.

Victor Hess sau chuy n bay khí c u năm 1912 c a ông, trong chuy n bay ó ông ã phát hi n ra tia vũ tr nt không gian. ( nh: ài thiên văn Pierre Auger, National Geographic)

L ch s V t lí th k 20

◊ 31

Tia vũ tr
Nhà khoa h c ngư i Áo Victor Hess (1883–1964) thì khám phá vũ tr theo m t cách khác trong th p niên 1910. Ông d a trên xu t c a Theodore Wulf th c hi n nh ng phép o trên cao c a các h t dư ng như ang tuôn ch y qua b u khí quy n c a Trái t t phía trên. Mư i l n vào năm 1911 và 1912, ông ã t ưa mình và các máy dò b c x vào các khí c u mang ông lên nh ng cao trên 16.400 feet (5.000 m) trên m c nư c bi n. ây là công vi c khá li u lĩnh, nhưng các thi t b òi h i có con ngư i i u khi n, cho nên ông ã xông pha. trên 3.300 feet (1.000 m), ông ã phát hi n ra s tăng áng k b c x so v i t i m t t. Càng lên cao, ông nh n th y càng có nhi u b c x . 16.400 feet (5.000 m), ông phát hi n b c x cao g p ba n năm l n so v i t i m c nư c bi n. Hess k t lu n r ng các dòng b c x m nh, tia vũ tr , xu ng Trái t t không gian bên ngoài. Vi c nh n d ng ra b c x này s m t nhi u năm, nhưng cu i cùng nó s ưa n nh ng quan ni m m i n i b t v th gi i h nguyên t . Hess nh n gi i Nobel V t lí năm 1936.

Nh ng lí thuy t, kĩ thu t và công ngh m i
Trong khi Einstein ang kh o sát ti n tuy n c a không th i gian, Rutherford ang kh o sát bên trong nguyên t , Hess ang b t gi tia vũ tr , và các nhà thiên văn như Slipher và Eddington thì ang nh nghĩa l i các gi i h n c a vũ tr , thì nh ng nhà v t lí khác ang kh o sát nh ng ti n tuy n khác.

Phòng thí nghi m dành cho nghiên c u nhi t th p c a Heike Kamerlingh Onnes (hàng trư c, ngư i chính gi a) Leiden, Hà Lan. Trong phòng thí nghi m này, helium ã ư c hóa l ng (1908), và s siêu d n ư c khám phá (1911). ( nh: AIP Emilio Segrè Visual Archives)

S siêu d n
Ch ng h n, Heike Kamerlingh Onnes ang nghiên c u cái x y ra v i v t ch t nh ng nhi t th p nh t t ng thu ư c trên Trái t. Vi c hóa l ng helium là m t thành t u xu t s c – nó mang l i cho ông gi i Nobel V t lí năm 1913 – nhưng ó ch là bư c u tiên trong nghiên c u c a ông. Năm 1911 là năm u tiên dìm v t li u vào trong helium l ng và o các tính ch t như d n i n. Dòng i n trong kim lo i ư c ghi nh n là dòng

L ch s V t lí th k 20

◊ 32

các electron ch y, và các nhà v t lí ang c g ng tìm hi u nh ng c u trúc bên trong c a ch t r n nh hư ng n dòng ch y ó. H cho r ng dao ng nhi t c a các nguyên t là tr ng i chính i v i dòng i n, và do ó, h trông i i n tr s gi m d n khi h làm l nh kim lo i v hư ng không tuy t i. Khi Kamerlingh Onnes làm l nh m t dây th y ngân m ng, thì i n tr c a nó gi m d n phù h p v i lí thuy t cho n khi b t ng , ngay dư i nhi t mà helium tr thành ch t l ng, th y ngân dư ng như m t h t i n tr c a nó m t lư t. Ông nh n th y ông có th b t u cho dòng i n ch y trong m t vòng dây th y ngân, làm l nh nó xu ng cái ngày nay g i là nhi t t i h n, ng t b ngu n i n áp, và dòng i n s ti p t c ch y. Ch ng nào ông gi cho s i dây l nh, thì các electron v n ti p t c ch y, th m chí hàng gi , mà không c n pin. Nhưng ngay khi ông cho phép nhi t tăng lên trên nhi t t i h n, thì dòng i n s d ng l i. Kamerlingh Onnes ã khám phá ra s siêu d n. Ông ã nghiên c u nhi u kim lo i khác nhau và nh n th y s siêu d n là m t hi n tư ng ph bi n. Nhi t t i h n thay i t kim lo i này sang kim lo i khác, nhưng nó luôn luôn c c kì th p. N i b t như s khám phá ra hi n tư ng siêu d n, không ai có th phát tri n m t lí thuy t gi i thích hi n tư ng ó mãi cho n khám phá năm 1957 d n t i m t gi i thư ng Nobel. Ba mươi năm sau, s siêu d n m t l n n a l i làm b t ng các nhà v t lí. L n này, các nhà nghiên c u quan sát th y hi n tư ng nh ng nhi t cao b t ng (nhưng v n l nh giá) h hàng ceramic. K t qu th c nghi m ó ưa n m t gi i Nobel khác n a – và các nhà v t lí v n chưa i t i m t lí thuy t hoàn toàn th a mãn gi i thích nguyên do gây ra siêu d n nh ng ch t li u ó.

S trôi gi t l c đ a
Trong m t th p niên y nh ng khám phá v t lí làm thay i th gi i, vi c m t ngư i xu t lí thuy t m i v th gi i ang thay i b phê bình gay g t – th m chí nh o báng. Năm 1915, nhà khí h u h c và a v t lí ngư i c Alfred Wegener (1880–1930) cho xu t b n l n u tiên cu n Ngu n g c c a các l c a và i dương, t n n t ng cho lí thuy t trôi gi t l c a. Wegener d a trên b ng ch ng t b n , a ch t h c và c sinh v t h c. Nhưng vì ông không th xu t m t cơ ch cho s trôi gi t c a các l c a c a Trái t, cho nên nh ng ngư i xu t nh ng lí thuy t ang t n t i ã th ng th trong nh ng cu c tranh cãi mang tính ch t hàn lâm. Hàng th p niên sau, sau khi Wegener qua i, nh ng khám phá v bên trong c a Trái t ã xác nh n nh ng quan ni m c a ông, hóa ra nó mang tính cách m ng trong lĩnh v c c a ông cũng như tính cách m ng trong các công trình c a Einstein, Rutherford, Bohr, và Kamerlingh Onnes.

L ch s V t lí th k 20

◊ 33

Nhà khoa h c c a th p niên: Ernest Rutherford (1871–1937) Xét trên a s tiêu chu n, Ernest Rutherford không th khác hơn v i Albert Einstein. Einstein là con trư ng trong s hai ngư i con c a m t gia ình trí th c thành th châu Âu. Rutherford là con th tư trong s 14 a tr l n lên mi n quê New Zealand. Einstein kh o sát nh ng lí thuy t m i t i bàn làm vi c trong m t văn phòng nh . Rutherford kh o sát nh ng hi n tư ng m i trong m t s phòng thí nghi m ư c trang b t t nh t th gi i. Tài trí c a Einstein không ư c công nh n trư c khi ông t nhiên n i ti ng. Rutherford dư ng như sinh ra thành công t lúc b t u s nghi p c a ông. Einstein không giành ư c gi i Nobel V t lí mãi 16 năm sau công trình áng k nh t c a ông. Rutherford giành gi i Nobel Hóa h c trư c khi ông ti n hành cái ngư i ta cho r ng là óng góp l n nh t c a Ernest Rutherford, ngư i có công trình nghiên c u d n n s hi u bi t v c u trúc bên trong c a nguyên ông cho khoa h c v t ch t. Hai nhà v t lí còn r t khác nhau v tác phong và di n m o. Einstein thì vóc ngư i nh , tr m l ng, và khiêm t n. Rutherford thì cao to, nhi u tham v ng, và có gi ng nói to kh e. Nhưng h có chung m c tiêu là kh o sát nh ng cơ s v t lí mà không c n nh ng quan ni m ã có t trư c. Trí tu m ó ã cho phép hai ngư i nh n ra nh ng th b t ng . Nó ưa Einstein n ch gi i thích l i các nh lu t chuy n ng; ý nghĩa c a không gian và th i gian; b n ch t c a v t ch t, năng lư ng, sóng và h t. Nó ch l i cho Rutherford kh o sát a s nh ng thành ph n và c u trúc cơ b n c a v t ch t. Rutherford sinh năm 1871, g n thành ph Nelson trên o Nam c a New Zealand. Ông là m t sinh viên xu t s c, v i s h tr tài chính t gia ình và h c b ng, ã có i u ki n theo h c m t trư ng trung h c a phương ch t lư ng t t (Nelson College) và r i h c t i trư ng Canterbury College Christchurch. ó, ông không ch th hi n tài năng ngo i h ng v khoa h c th c nghi m, mà còn c s h ng thú v i vi c nghiên c u nh ng khám phá m i nh t.
t . ( nh: B sưu t p Smith, Thư vi n Sách hi m và B n th o, i h c Pennsylvania)

Nhà v t lí ngư i c Heinrich Hertz (1857– 1894) trư c ó ã bi t cách t o ra nh ng sóng n t mà ngày nay chúng ta g i là sóng vô tuy n, và Rutherford quy t nh o tác d ng c a chúng lên nh ng cái kim thép b t hóa. Nghiên c u ó d n ông t i ch phát minh ra m t b dò nh y v i cái g i là sóng Hertz truy n i nh ng kho ng cách xa. Máy thu vô tuy n này s m tr thành m t b ph n quan tr ng trong cu c cách m ng truy n thông g i là i n báo không dây lan t a kh p th gi i và ưa Rutherford thành ng c viên sáng giá trong cu c ua năm 1895 giành m t su t h c b ng nghiên c u chính n h c t p Anh. Th t không may, y ban xét h c b ng x p ông xu ng h ng hai sau m t nhà hóa h c. Nhưng m t v n may ã n v i ông sau ó. Nhà hóa h c trên quy t nh l p gia ình và l i New Zealand. Rutherford ư c nh n gi i thư ng và quy t nh n làm vi c t i Phòng thí nghi m Cavendish danh ti ng c a trư ng i h c Cambridge do J.J Thomson ng u.

L ch s V t lí th k 20

◊ 34

Rutherford l p t c b t tay vào nghiên c u v nh ng thí nghi m không dây và ti p t c mang l i nh ng k t qu quan tr ng. Nhưng khi nghiên c u c a ông càng tr nên quan tr ng v m t công ngh , thì nó càng kém h p d n trên phương di n khoa h c. Cho nên ông và Thomson b t u tìm ki m m t lĩnh v c m i trong ó ông có th óng góp công s c. Khi tin t c v vi c Röntgen khám phá ra tia X lan n, h ã có câu tr l i c a mình.

Ông b t u b ng cách t lá nhôm gi a m t m u uranium và m t detector ion hóa, m i l n thêm m t l p. T ng l p m t trong m t vài l p u tiên o ư c ã làm gi m s ion hóa, nhưng cu i cùng ông t t i ch thêm m t l p gây ra m t s khác bi t nh , m c dù m t lư ng áng k b c x ban u v n truy n qua. Rutherford k t lu n r ng phóng x ph i ít nh t có hai thành ph n, m t thành ph n có kh năng âm xuyên hơn thành ph n kia. Ông t tên cho hai thành ph n ó u Là m t ph n nghiên c u c a ông v tia ca- là tia alpha và tia beta theo tên hai kí t tôt s s m d n t i khám phá ra electron, tiên c a b ng ch cái Hi L p, v i tia alpha là Thomson ang nghiên c u hi n tư ng ion thành ph n d b ch n l i hơn. hóa – s t o thành các nguyên t tích i n Năm 1898, tên tu i Rutherford tr nên n i – trong ch t khí. Ông có th t o ra nh ng ti ng kh p th gi i v t lí, và ông ư c phong tia l a hay ch p sáng i n áp cao không giáo sư và c p m t phòng thí nghi m riêng i u khi n ư c, nhưng ông không th t o t i trư ng i h c McGill Montreal. Ông ra m t dòng ion u u ông có th i u s m b t u làm vi c v i m t v kĩ sư tr , R. khi n và o c. B. Owens, ngư i ang nghiên c u phóng x phát ra t thorium trong khi Rutherford Röntgen ã báo cáo r ng khi tia X i qua nghiên c u v i uranium. Owens quan sát các ch t khí, vi c áp t m t i n trư ng th y m t hi u ng kì l : b c x thorium lên nh ng ch t khí ó s làm xu t hi n nh y v i các dòng không khí trong phòng thí nh ng dòng i n nh . Thomson nghi ng nghi m. nh ng dòng i n ó là dòng ion – úng cái ông ang tìm cách nghiên c u. Ông giao cho Rutherford nhi m v tìm hi u xem ông có úng không. Rutherford xác nh n ph ng oán c a Thomson và l p t c bi t ph i làm gì ti p sau ó. Ông kh o sát xem hi n tư ng phóng x m i phát hi n cũng t o ra các ion trong ch t khí hay không. Nó th t s t o ra các ion, cho nên ông ã b t u nh n ra phóng x là gì và làm th nào nó tương tác v i v t ch t.

L ch s V t lí th k 20

◊ 35

1921 – 1930 Cu c cách m ng lư ng t

Nh ng năm 1920 thu c v m t vài th p niên d d i, c trong v t lí h c và tình hình th gi i. Th p niên này b t u v i h u qu c a Th chi n th nh t, khi y g i là i chi n, và k t thúc v i m t cu c suy thoái kinh t toàn c u, g i là i kh ng ho ng. M c dù chi n tranh ã k t thúc vào năm 1918, nhưng nh ng h u qu c a nó có s tác ng ngo n m c lên nh ng m i quan h qu c t trong nhi u năm li n. M c dù m t s ngư i nói nó là “cu c chi n k t thúc m i cu c chi n”, nhưng Hi p ư c Versailles năm 1919 ã th t b i, không thu ư c m c tiêu ó. Trong vi c v l i b n châu Âu, nó ã t o ra nh ng m i oán gi n qu c t sâu s c ti p t c s c sôi. Ch nghĩa dân t c c c oan ã nhu m màu nh ng m i quan h trong s các công dân thu c nh ng qu c gia khác nhau. Nó còn gây chia r gi a các nhà v t lí, nh ng ngư i trư c chi n tranh ã hăm h h p tác trong vi c theo u i tri th c.

B t ch p nh ng tr ng i chính tr như v y, và b t ch p nh ng thay i áng k ã làm bi n i n n v t lí trong hai th p niên u c a th k m i, nh ng ý tư ng m i v b n ch t c a v t ch t và năng lư ng xu t hi n ngày m t nhanh hơn trong th p niên 1920. ng l c kích thích s tăng t c ó là s nh n th c r ng lư ng t là trung tâm c a vi c tìm hi u vũ tr v t ch t.

L ch s V t lí th k 20

◊ 36

Th t áng kinh ng c, nh ng phát tri n l n nh t trong ngành v t lí lư ng t xu t hi n t nư c c, m t qu c gia b i tr n th m h i, b b rơi v chính tr , có n n kinh t l ch th ch. N n khoa h c v t lí và hóa h c ã n i ình n i ám ó trong th p niên 1920 như h ã t ng làm trư c chi n tranh – b t ch p l nh c m các nhà khoa h c c không ư c tham d nh ng h i ngh qu c t l n trong m t vài năm sau khi hành vi thù ch ã k t thúc. V i ý nghĩa t hào qu c gia, Einstein ã ư c chào ón là m t thiên tài ngư i c khi ông giành gi i Nobel v t lí năm 1921 (cho cách gi i thích c a ông v hi u ng quang i n là m t hi n tư ng lư ng t ), m c dù ông ã t ng t b tư cách công dân c. Th t tr trêu, sau này ông l i b khư c t m t l n n a vào th p niên 1930 dư i ch bài Do Thái c a c qu c xã.

T nguyên t Bohr đ n cơ h c lư ng t
Ph n nhi u s phát tri n c a cơ h c lư ng t ư c chi ph i b i nh ng n l c tìm hi u quang ph v ch c a nh ng nguyên t khác nhau. Thuy t nguyên t c a Bohr ã thành công r c r vi c d oán quang ph hydrogen dư i nh ng i u ki n bình thư ng, nhưng nó c n ph i s a i gi i thích hi n tư ng tách v ch quang ph . Thi t t i n trư ng và t trư ng làm cho m t s v ch trong quang ph hydrogen tách thành nh ng ám v ch, m i v ch có t n s hơi khác v i v ch ban u. Khi cư ng trư ng ngoài tăng lên, thì d ch chuy n t n s tr nên l n hơn. Các qu o electron trong lí thuy t cơ b n c a Bohr ư c mô t b ng m t s lư ng t ơn, n, và t n s c a m t v ch cho trư c trong quang ph có th tính ra t giá tr n c a các qu o trư c và sau bư c chuy n ti p c a electron. gi i thích s tách v ch ph , Arnold Sommerfeld (1868 – 1951), m t giáo sư v t lí t i trư ng i h c Munich c, ã m r ng mô hình electron c a Bohr trong các nguyên t theo m t cách c bi t quan tr ng. Theo trình t th i gian, s m r ng c a Sommerfeld thu c v chương 2, vì ông ã th c hi n ph n nhi u công vi c này t năm 1913 n 1916, nhưng nó ư c k ra ây trình bày th ng nh t s ơm hoa k t trái c a v t lí lư ng t . S i m i c a Sommerfeld là thêm cái tương ương v i nh lu t chuy n ng hành tinh th nh t c a Kepler vào lí thuy t Bohr: y là qu o c a chúng là nh ng elip. Nh ng qu o tròn, mà Bohr s d ng trong các phép tính c a ông, là trư ng h p c bi t khi hai tr c c a elip b ng nhau. Các phép tính c a Sommerfeld xem n c a Bohr là s lư ng t “chính”, và thêm m t s lư ng t “ph ”, k, tương ng v i s thuôn dài c a elip. i v i qu o tròn, k b ng không, nhưng lí thuy t Sommerfeld còn cho phép nh ng giá tr l n hơn c a k và do ó cho phép nh ng qu o thuôn dài hơn. Cơ s toán h c c a ông cho phép các qu o elip ư c mô t b i nh ng giá tr k là toàn b nh ng s nh hơn n. Ch ng h n, thay vì có m t qu o tròn ơn i v i n = 3, toán h c Sommerfeld cho phép m t vòng tròn i v i k = 0 và hai elip v i thuôn dài tương ng v i k = 1 và k = 2. Ông s m b sung thêm m t s lư ng t “t ” th ba, m. Xem h t nhân là m t qu c u có m t tr c nam-b c, lí thuy t trên cho phép m nh n toàn b nh ng giá tr s t zero cho n k. Các giá tr m tương ng v i nh ng nghiêng khác nhau c a qu o electron gi a c c và xích o. Giá tr c a m dương ho c âm, tùy thu c vào qu o là cùng chi u hay ngư c chi u kim ng h khi nhìn t phía trên c c b c. Khi không có i n trư ng hay t trư ng ngoài, t t c qu o electron trong nguyên t hydrogen có cùng s lư ng t chính có năng lư ng như nhau cho dù các giá tr k và m c a chúng b ng bao nhiêu. Như v y, thí d , t t c electron rơi t qu o v i n = 3 xu ng qu o v i n = 2 t o ra lư ng t ánh sáng có t n s như nhau. Nhưng khi có m t i n trư ng, thì các năng lư ng qu o, và do ó t n s c a lư ng t ánh sáng thu ư c, ph

L ch s V t lí th k 20

◊ 37

thu c vào s thuôn dài c a qu o elip ( c trưng b i các giá tr k c a chúng) trư c và sau chuy n ti p qu o. i u ó mang l i k t qu là s tách v ch ph trong i n trư ng m nh, m t hi n tư ng ư c quan sát th y l n u tiên b i nhà v t lí ngư i c Johannes Stark (1874–1957) vào năm 1913 và ã không ư c gi i thích thành công cho n khi có nh ng tính toán c a Sommerfeld.

gi i thích s tách v ch ph , Arthur Sommerfeld ã trau chu t thuy t nguyên t Bohr b ng cách thêm hai s lư ng t m i, ngoài s lư ng t chính n: s lư ng t ph k tương ng v i s thuôn dài c a elip; và s lư ng t t , m, tương ng v i góc tr c dài c a elip h p v i t trư ng ngoài.

L ch s V t lí th k 20

◊ 38

S lư ng t t gi i thích cho s tách v ch ph trong t trư ng, l n u tiên ư c chú ý t i b i nhà v t lí ngư i Hà Lan Pieter Zeeman (1865–1943) ánh sáng natri vào năm 1896. Lí thuy t Bohr-Sommerfeld gi i thích hi u ng Zeeman hydrogen như sau: M t electron ang quay tròn có th xem là m t vòng dây i n nh xíu và do ó tác d ng gi ng như m t nam châm i n. Hư ng c a qu o, cùng chi u ho c ngư c chi u kim ng h (tương ng v i giá tr dương ho c âm c a m), xác nh chi u nh hư ng c a c c b c và c c nam c a nam châm i n nh xíu ó. Khi có m t t trư ng ngoài, qu o cùng chi u kim ng h có năng lư ng khác v i qu o gi ng h t nhưng ngư c chi u kim ng h , vì nó nh n công s p th ng hàng c c c a nam châm i n v i hư ng trư ng ngoài. Trư ng ngoài càng l n thì s khác bi t càng n i b t. Hi u ng Zeeman còn là l n nh t khi nghiêng m t ph ng qu o c a electron (tương ng v i các giá tr c a m) là g n xích o nh t, và nh nh t khi nó g n c c nh t. Ba s lư ng t là gi i thích a s quang ph v ch, nhưng v n còn ó nh ng thách . M t trong s này là cái g i là hi u ng Zeeman d thư ng, trong ó t trư ng phân tách các v ch ph c a m t s nguyên t thành nhi u nhánh hơn so v i cái có th gi i thích b ng n, k, và m. M t k t qu còn gây n tư ng hơn n a phát sinh t m t thí nghi m c a các nhà v t lí ngư i c Otto Stern (1888–1969) và Walther Gerlach (1889–1979) vào năm 1922. H cho m t chùm nguyên t b c i qua m t t trư ng m nh d n t dư i lên trên theo phương th ng ng. N u như t ng t hóa c a m i nguyên t là t ng các giá tr m c a t t c 47 electron c a nó, thì h trông i t trư ng s làm phân tr i chùm tia h p thành m t d i r ng. Thay vì v y, nó l i tách thành hai chùm, m i chùm h p như chùm ban u. S t hóa c a m i nguyên t b c rõ ràng là như nhau. N u nó s p th ng hàng v i t trư ng, thì các nguyên t b l ch theo m t chi u; n u nó s p ngư c l i v i trư ng thì chúng b l ch theo chi u ngư c l i. M t s nhà v t lí lí thuy t, áng chú ý nh t là nhà v t lí g c Áo Wolfgang Pauli (1900–58) t i trư ng i h c Hamburg, c, ã c g ng gi i thích k t qu ó. Năm 1924, Pauli xu t r ng t tính c a m t electron không ch thu ư c t chuy n ng qu oc a nó gi ng như m t hành tinh quay xung quanh M t tr i, mà còn t “spin” c a nó hay chuy n ng quay xung quanh tr c riêng c a nó. Thí nghi m Stern-Gerlach xu t r ng m i electron có m t s lư ng t spin, s, có th nh n giá tr + 1/2 và – 1/2, thư ng ư c hình dung là spin up và spin down. Trong m t nguyên t b c, 46 trong s 47 electron trong nguyên t b c dư ng như t nhóm l i thành 23 c p up-down có s t hóa ngư c nhau c ng l i b ng không. Electron còn l i s cho nguyên t spin toàn ph n 1/2, nó có th là up ho c down. Vào năm sau ó, Samuel Goudsmit (1902–78) và George Uhlenbeck (1900–88) thu c trư ng i h c Leyden Hà Lan ã ch ng minh b ng toán h c r ng spin electron có th gi i thích ư c hi u ng Zeeman d thư ng. V i b ng ch ng không th ch i cãi r ng spin là m t tính ch t v t lí th t s c a các electron, Pauli ã ưa ra gi thuy t táo b o sau ây v s ghép c p rõ ràng c a các electron spin-up và spin-down trong m t nguyên t : Không có hai electron trong m t nguyên t có cùng m t tr ng thái lư ng t , nghĩa là có cùng b b n s lư ng t (n, k, m, s) như nhau. Ông g i ây là nguyên lí lo i tr , và nó ưa ông n giành gi i Nobel v t lí năm 1945. Theo lí thuy t Pauli, các electron trong m t nguyên t chi m y các m c năng lư ng dư i d ng các c p spin-up/spin-down t m c năng lư ng th p nh t lên, b t u v i n = 1, k = 0, m = 0; r i n = 2, k = 0, i = 0; r i n = 2, k = 1, m = 0; r i n = 2, k = 1, m = +/-1; và c th . M c năng lư ng ti p theo, v i s lư ng t chính n = 2, ch a t i 8 electron. M c n = 3 ch a 18 electron, 8 electron có k = 0 ho c 1, và 10 electron có k = 2.

L ch s V t lí th k 20

◊ 39

Khi có m t i n trư ng ho c t trư ng, các m c năng lư ng electron i v i m i giá tr c a s lư ng t chính, n, tách thành t p h p nh ng m c năng lư ng, mang l i t p h p tương ng các v ch ph trong quang ph nguyên t . M t lo i tách v ch ph i ư c g i là hi u ng Zeeman d thư ng vì nó không th ch gi i thích b ng các s lư ng t ph và lư ng t t , k và m. Nó khi n Wolfgang Pauli xu t ra tính ch t c a spin, s lư ng t tương ng s c a nó, và nguyên lí lo i tr gi i thích b ng tu n hoàn các nguyên t .

Pauli b t u xem xét m t hình nh nh c ông t i b ng tu n hoàn các nguyên t . Các ch t khí trơ helium, neon, argon, krypton, xenon, và radon có 2, 10, 18, 36, 54, và 86 electron, tương ng v i các m c năng lư ng ã l p y lên t i nh ng giá tr n/k nh t nh. Helium, ch ng h n, có hai electron n = 1/k = 0, m t v i spin up và m t v i spin down. Neon là helium c ng thêm các electron n = 2. Argon là neon c ng thêm các electron n = 3 v i k = 0 ho c 1, và c th . Nh ng ch t khí trơ này có th cho là nh ng l p v kín g m các electron ã ghép c p. Nh ng nguyên t khác có nh ng electron n m bên ngoài nh ng l p v khép kín ó, cái xác nh hóa tr và nh hư ng n các th c chúng hình thành nên nh ng h p ch t và tinh th . Thí d , các kim lo i ki m (sodium, potassium, rubidium, cesium, francium) u có nhi u hơn l p v khép kín m t electron và hành x r t gi ng nhau trong các tương tác hóa h c. Tương t , các phi kim halogen (fluorine, chlorine, bromine, iodine, và astatine) thi u m t electron có l p v khép kín. Như v y, nh ng i m i c a Pauli v s lư ng t spin, s, và nguyên lí lo i tr làm ư c nhi u vi c hơn là gi i thích các hi u ng t , ví d như hi u ng Zeeman d thư ng và thí nghi m Stern-Gerlach. Chúng còn làm sáng t m t câu cũ ã n a th k tu i; chúng là nh lu t t nhiên chi ph i hành tr ng tu n hoàn c a các nguyên t . V i nh ng s tinh ch nh c a Sommerfeld và Pauli, mô hình nguyên t Bohr ã i m t ch ng ư ng dài. Tuy nhiên, nhi u nhà v t lí v n g p r c r i b i m t v n chính chưa ư c gi i trong thuy t lư ng t , v n ã ám nh h k t khi Rutherford l n u tiên xu t m u hành tinh nguyên t . Theo h phương trình Maxwell, các electron ang quay tròn s phát ra sóng n t . T i sao yêu c u ó l i b lo i tr v i nh ng qu o nh t nh? Tương t , b n thân nguyên lí lo i tr có v như tùy ti n. B ng ch ng quang ph cho th y rõ ràng r ng không có hai electron nào có th chi m cùng m t tr ng thái lư ng t , nhưng không có i m nào trong lí thuy t xu t t i sao nó ph i như th c .

L ch s V t lí th k 20

◊ 40

tr l i câu h i b c x , h chuy n sang m t ý tư ng mang tính cách m ng xu t vào năm 1924 b i chàng trai tr ngư i Pháp tên là Louis de Broglie (1892–1987). De Broglie b t u b i vi c lưu ý r ng n n v t lí g n ây ã ch u m t s gi i thích l i tri t v b n ch t c a năng lư ng i n t (ví d như ánh sáng). Trong hàng th k , ngư i ta ã i tìm câu tr l i cho m t câu h i: Ánh sáng là sóng hay là m t dòng h t? Thí nghi m n i ti ng năm 1801 c a Young ã thuy t ph c h r ng ánh sáng là m t hi n tư ng sóng, và h phương trình Maxwell cho th y sóng ánh sáng truy n là sóng n t . Quan i m ó v n v ng ch c mãi cho n nh ng năm áp cu i c a th k 19, khi phát minh toán h c c a Planck – lư ng t - cho th y ánh sáng có b n ch t h t. Không lâu sau ó, vi c khám phá ra hi u ng quang i n ã ưa Einstein n ch tuyên b r ng câu tr l i cho câu h i là-cáinày-hay-cái-kia v ánh sáng là “c hai”. N u như các sóng n t , ví d như ánh sáng, có th hành x gi ng như nh ng dòng h t, thì nh ng h t ó có mang xung lư ng cũng như năng lư ng hay không? Thuy t tương i Einstein nói là có, nhưng n năm 1923 thì xung lư ng c a lư ng t ánh sáng m i ư c quan sát th y trong m t thí nghi m. Nhà v t lí ngư i Mĩ Arthur Holly Compton (1892–1962; gi i Nobel v t lí 1927) ang nghiên c u m t chùm tia X h p truy n qua các kh i graphite. Toàn b tia X t i có t n s b ng nhau, nhưng tia X i ra thì không. Graphite ã làm phân tán chùm tia, và tia X i ra có t n s th p hơn tia X t i. Chùm tia X b tán x ra kh i hư ng ban u c a nó càng xa, thì gi m t n s c a nó càng l n. Nó gi ng như th là ông chi u ánh sáng tím ơn s c qua m t mi ng th y tinh và t o ra m t ph phân tán v i màu tím chính gi a và các d i màu phân tán ra phía ngoài b t u v i màu lam, ti n tri n qua màu l c, vàng, cam, và cu i cùng t t i màu ngoài cùng. Tia X rõ ràng ang b tán x kh i cái gì ó và l y c a nó nhi u năng lư ng hơn khi góc tán x l n hơn. V y thì chúng tương tác v i cái gì trong graphite, và chúng tương tác như th nào? Compton qu quy t r ng tương tác ó có th xem là s va ch m gi a hai h t, m t lư ng t tia X ang chuy n ng t c ánh sáng và m t electron ang chuy n ng ch m hơn r t nhi u nên ông có th xem là nó ang ng yên. i v i lư ng t tia X, ông s d ng năng lư ng cho b i nh lu t Planck và xung lư ng do thuy t tương i tiên oán. Sau ó, ông áp d ng các nguyên lí b o toàn xung lư ng và năng lư ng tính ra m i liên h gi a năng lư ng c a lư ng t i ra và hư ng c a nó. K t qu c a ông phù h p v i cái ông trông th y trong thí nghi m c a ông. Như v y, thí nghi m Compton ã ch ng minh r ng lư ng t ánh sáng có năng lư ng và xung lư ng gi ng như b t kì lo i h t nào khác (Năm 1926, các nhà khoa h c ang g i lư ng t ánh sáng là photon, tên g i do nhà hóa h c ngư i Mĩ Gilbert Lewis [1875–1946] xu t). V i b n ch t lư ng tính sóng h t c a lư ng t ánh sáng ã ư c xác l p, de Broglie xu t r ng lư ng tính sóng h t tương t cũng úng i v i electron hay b t kì cái gì khác mà các nhà v t lí thư ng mô t c trưng là các h t. Sau ó, ông phát tri n m t lí thuy t s d ng sóng electron lo i b bài toán các qu o không b c x . Ông vi t l i công th c Planck cho lư ng t ánh sáng m t d ng th c khác. Công th c c a ông liên h bư c sóng v i xung lư ng c a m t lư ng t thay vì năng lư ng c a nó. R i ông áp d ng công th c ó cho các electron, và k t qu th t b t ng . i v i nguyên t hydrogen, chu vi c a qu o electron có năng lư ng th p nh t c a Bohr úng b ng bư c sóng c a electron ó. iv i qu o th p nh t th hai, chu vi b ng hai bư c sóng, và c th . Chu vi c a qu o th n c a Bohr úng b ng n l n bư c sóng c a m t electron trong qu o ó.

L ch s V t lí th k 20

◊ 41

Louis de Broglie ã ưa các nhà v t lí n m t l trình m i khi ông m r ng b n ch t lư ng tính sóng-h t c a ánh sáng cho i tư ng v t ch t. Ông xu t r ng m i electron có m t bư c sóng ph thu c vào xung lư ng c a nó, và các qu o ư c phép c a electron trong nguyên t tương ng v i nh ng sóng d ng tương t các phách t o ra b i m t nh c c .

N u electron có các tính ch t sóng, thì i u có ý nghĩa là các electron trong nh ng qu o ch a toàn b nh ng bư c sóng. Tương t như hi n tư ng sóng d ng ho c c ng hư ng ph bi n trong th gi i v t lí. Ch ng h n, m t thùng organ t o ra m t âm cơ b n tương ng v i m t bư c sóng b ng kho ng cách gi a hai u m c a nó. Nó còn t o nh ng h a âm mang l i âm s c riêng c a nó, m t h n h p các n t có bư c sóng ng n hơn chính xác hai, ba, b n l n, ho c m t s l n l n hơn kho ng cách ó. N u electron là sóng d ng thay vì m t v t ang quay tròn, thì không c n ph i duy trì v trí c a nó trong nguyên t , và do ó nó không b gia t c. Không có s gia t c, thì ch ng có s b c x . Ý tư ng c a De Broglie ã lo i tr m t ph n bác nghiêm tr ng i v i m u hành ting nguyên t , nhưng ph i tr giá là thay th các h t electron b ng sóng electron. a s các nhà v t lí ch ng l i ý tư ng ó vì nó i ngư c l i tr c giác c a h v c u trúc h t c a v t ch t. Tuy nhiên, h v n ch p nh n b n ch t lư ng tính c a ánh sáng vì các thí nghi m c a h cho h bi t như th . Trư c khi h uy tín c a gi thuy t De Broglie, h bi t ã n lúc xem xem nó có th d n t i cái gì. H l n theo nó theo hai hư ng: m t l trình toán h c và m t l trình th c nghi m. Năm 1926, nhà v t lí ngư i c Erwin Schrödinger (1887–1961) tìm ra m t cách xem xét các sóng. Thay vì mô t v trí c a m t h t là m t i m trong không gian, ông mô t nó là m t hàm sóng. Hàm sóng là m t bi u th c toán h c khi v ra là m t t p h p nh ng g n sóng ng tâm xung quanh m t i m tròn trong không gian. i m ó s là v trí c a v t n u nó là m t h t. Nhưng nh ng g n sóng tr i ra xung quanh i m ó, hàm ý v t còn có s hi n di n ki u sóng, r ng hơn. Gi ng h t như các nh lu t chuy n ng c a Newton và Einstein tiên oán ư ng i chính xác c a m t h t, phương trình Schrödinger cho phép các nhà v t lí mô t hàm sóng tương ng và cách th c nó bi n i theo th i gian. Phương trình sóng t ra r t thành công, và nhi u nhà v t lí ã thích nghi v i cách gi i thích hàm sóng lo i b s khác bi t gi a h t và sóng. Trong cách th c m i nhìn nh n v n v t, h t và sóng là như nhau, m c dù ngư i ta c m nh n chúng khác nhau. N u hàm sóng b phân tán, thì ngư i ta th y chúng dư i d ng sóng. Nhưng, vào cu i nh ng năm 1920, cho dù ngư i ta có c m nh n chúng như th nào, thì hành tr ng c a các hàm sóng ã bi t tuân theo các nh lu t c a m t ngành v t lí m i g i là cơ h c lư ng t .

L ch s V t lí th k 20

◊ 42

Erwin Schrödinger ã d a trên lư ng tính sóng-h t de Broglie thi t l p nên m t phương trình trung tâm c a cơ h c lư ng t . ( nh: AIP Meggers Gallery of Nobel Laureates)

Tìm hi u vũ tr lư ng t
M c dù cơ h c lư ng t ã cung c p m t n n t ng lí thuy t, nhưng nhi u nhà v t lí không th nào ch p nh n b n ch t lư ng tính c a electron mà không có s xác nh n th c nghi m. i u ó m t không lâu ã xu t hi n. Nh ng d u hi u u tiên xu t hi n năm 1926, khi các nhà v t lí ngư i Mĩ Clinton Davisson (1881–1958) và Lester Germer (1896–1971) tìm th y nh ng k t qu có ph n khó hi u trong m t thí nghi m nghiên c u c u trúc tinh th c a nickel. H cho ph n x các electron kh i b m t c a m t m u kim lo i và nh n th y nh ng bi n i không th gi i thích n i trong nh ng k t qu c a h . T i m t h i ngh khoa h c, Davisson ã mô t các thí nghi m c a ông v i nh ng nhà v t lí khác, và m t s ngư i xu t r ng có l ông ang trông th y m t hành tr ng ki u sóng. Năm sau ó, Davisson và Germer ã có câu tr l i. Các nguyên t nickel t o thành nh ng l p bên trong tinh th , và rõ ràng h ã quan sát th y hình nh giao thoa t o b i s ph n x các sóng electron t nh ng l p khác nhau. Trong khi ó, nhà v t lí ngư i Anh George P. Thomson (1892–1975), con trai c a J.J Thomson n i ti ng, ang làm thí nghi m v i các chùm electron i qua nh ng tinh th r t m ng. Ông cũng quan sát th y s giao thoa. Trong s kì qu c c a l ch s , Thomson, ngư i có cha ã t ng giành gi i Nobel v t lí năm 1906 cho vi c ch ng minh tia ca-tôt không ph i là sóng mà là m t dòng h t, gi l i cùng chia s gi i thư ng Nobel năm 1937 v i Davisson cho vi c phát hi n ra r ng chính nh ng h t y ru t cu c l i có tính ch t sóng. Như thư ng x y ra trong v t lí lí thuy t, có nhi u hơn m t phương pháp toán h c mô t các hi n tư ng lư ng t . Trong khi Schrödinger ang phát tri n cơ h c sóng c a ông, thì m t nhà v t lí ngư i c khác tên là Werner Heisenberg (1901–76) ã b t u s d ng m t kĩ thu t khác d a trên các ma tr n và vec-tơ. M t ma tr n là m t s s p x p hàng c t c a nh ng con s hay nh ng bi u th c toán h c, và vec-tơ là t p h p nh ng con s ho c bi u th c s p x p trong m t hàng ho c c t. Lo i vec-tơ quen thu c nh t mô t kho ng cách và hư ng t m t i m trong không gian t i m t i m khác b ng ba con s tương ng v i s chênh l ch tính theo tr c ông-tây, b c-nam và trên-dư i.

L ch s V t lí th k 20

◊ 43

B t c cái gì phương trình Schrödinger tính ư c thì công th c Heisenberg cũng có th tính ư c, nhưng nh ng phương pháp toán h c khác nhau mang l i nh ng cái nhìn v t lí khác nhau. Phương pháp Heisenberg không yêu c u các h t có b n ch t sóng, nhưng nó d n t i nh ng k t lu n tương t . Năm 1927, Heisenberg ưa ra m t trong nh ng k t lu n n i b t nh t v vũ tr lư ng t và mang l i t m quan tr ng m i cho h ng s Planck. Nó ư c g i là nguyên lí b t nh, và nó ch d n cho các nhà v t lí ti p t c ti n vào nh ng a h t m i, k c ngày nay. Không lâu sau, Heisenberg lưu ý th y b n ch t lư ng t c a vũ tr t ra nh ng gi i h n trên cách th c o chính xác v trí và xung lư ng (hay v n t c) c a m t v t. M i phép o v trí ho c v n t c c a m t v t u không xác nh vì không có thi t b nào là hoàn h o, nhưng ó không ph i là cái nguyên lí b t nh mu n nói. Nguyên lí b t nh có nghĩa là có m t gi i h n t nhiên i v i cách th c nh ng i lư ng ó có th ư c o chính xác ng th i, cho dù thi t b có ư c ch t o t t bao nhiêu chăng n a. M t cách nhìn vào nguyên lí b t nh là như th này: Ho t ng o nh hư ng n i lư ng ang ư c o. o v trí ho c xung lư ng c a m t, m t thi t b ph i tương tác v i v t ó – nghĩa là tác d ng ít nh t là m t l c r t nh lên nó. Tương tác ó làm thay i c v trí và xung lư ng c a v t, mang l i sai s cho c hai. V n ó không th gi i quy t b ng cách làm cho tương tác y u hơn. Trong khi làm như th s gi m sai s gây ra b i tương tác, nhưng nó cũng s t o ra m t tín hi u y u hơn, làm tăng sai s c a b n thân thi t b . M t cách khác nghĩ t i nguyên lí b t nh là hãy xét xem vi c o ng th i v trí và xung lư ng c a m t v t có ý nghĩa gì. o xung lư ng nghĩa là o t c mà v trí c a nó ang thay i. tăng chính xác c a m t thi t b xác nh v trí c a v t, thì thi t b ph i phát hi n ra h t trong m t kho ng th i gian r t ng n. M t tương tác ng n òi h i nh y cao hơn, gây ra sai s l n hơn xung lư ng o ư c c a v t. Tương t , m t thi t b o xung lư ng chính xác hơn òi h i tương tác v i v t trong m t kho ng th i gian nào ó, vì th d n t i sai s l n hơn v v trí c a nó.

Cách ti p c n ma tr n c a Werner Heisenberg v i cơ h c lư ng t b sung cho phương trình Schrödinger và d n n nguyên lí b t nh n i ti ng thư ng mang tên ông. ( nh: AIP Emilio Segrè Visual Archive)

L ch s V t lí th k 20

◊ 44

Heisenberg bi u di n nguyên lí b t nh d ng th c toán h c, nhưng nó có th ư c phát bi u như sau: b t nh v v trí nhân v i b t nh v xung lư ng không bao gi nh hơn h ng s Planck. i v i m t electron trong nguyên t , b t nh v trí c a nó tương ng v i c qu o c a nó hay bư c sóng c a nó, cho nên i v i m i m c ích th c ti n, nó có th ư c xem là sóng. Vi c th xem electron là m t h t b ng cách o v trí c a nó chính xác hơn s có m t h qu kì l . Nguyên lí b t nh thúc ép m t s b t nh l n v xung lư ng c a electron n m c qu o c a nó không th nào xác nh ư c. Phương pháp Heisenberg không áp t lư ng tính sóng-h t, nhưng nó có h qu tương t . Heisenberg còn nh n ra m t m i liên h tương t gi a b t nh năng lư ng c a m t v t và kho ng th i gian c n thi t o năng lư ng ó. Sau này, trong th k 20, các nhà v t lí s s d ng nguyên lí ó khi h phát tri n các lí thuy t vũ tr h c mô t ngu n g c c a vũ tr t cái rõ ràng ch ng có gì. Nó cũng s ch d n cho h trong vi c tìm hi u b n ch t c a các l c cơ b n liên k t các nguyên t và h t nhân l i v i nhau. V i công trình này, Heisenberg ư c trao gi i Nobel v t lí năm 1932. Cơ s toán h c c a Heisenberg và Schrödinger còn ưa n m t l i gi i thích c a nguyên lí lo i tr . Khi các nhà v t lí s d ng các phương trình trên xác nh hàm sóng c a nh ng h h t có spin -1/2 gi ng như các electron trong nguyên t , thì nh ng nghi m kh dĩ có th có không th nào hơn m t electron trong m i tr ng thái lư ng t . Nguyên lí lo i tr tr c ti p tuân theo phép c ng spin v i nh ng b s lư ng t c n thi t mô t m t tr ng thái trong m t nguyên t . Ngoài công trình c a h v thuy t lư ng t vào th p niên 1920, Heisenberg và Pauli còn có nh ng óng góp quan tr ng cho vi c tìm hi u t tính c a v t ch t. Công trình c a Heisenberg c bi t quan tr ng i v i vi c tìm hi u hi n tư ng s t t , hay kh năng c a nh ng ch t li u như s t phát tri n t tính vĩnh c u. Pauli ã nghiên c u v s thu n t , m t tính ch t ph bi n c a nhi u ch t khi t trong t trư ng. Chúng b t hóa t l v i cư ng c a trư ng ngoài, nhưng t tính bi n m t ngay khi trư ng không còn n a. C hai d ng t tính ó là do spin c a electron. Trư ng ngoài t o ra m t l c có xu hư ng s p th ng hàng các spin, d n t i hành tr ng thu n t . Nhưng trong nh ng liên k t tinh th nh t nh, Heisenberg lưu ý, các c c t c a electron s s p th ng hàng v i nhau, t o ra nh ng vùng t tính v n còn t n t i ngay c khi trư ng ngoài t o ra s s p th ng hàng ã b lo i b . Hi n tư ng ó là nguyên nhân c a tính s t t .

Thuy t tương đ i, spin, phân rã beta, và các h t đã tiên đoán
Khi Schrödinger phát tri n phương trình sóng c a ông, ông ã b t u v i m i liên h toán h c gi a năng lư ng và xung lư ng phát sinh t các nh lu t chuy n ng c a Newton. M c dù lí thuy t t ra thành công, nhưng các nhà v t lí nh n th y nó c n ph i ư c s a i vì nh ng lí do mà Einstein ph i phát bi u l i các nh lu t Newton trong lí thuy t tương i c a ông. Hơn n a, phương trình Schrödinger, khi áp d ng cho các electron, bi u di n chuy n ng qu o c a chúng, tương ng v i các s lư ng t n, k và m, nhưng nó không nói vì v spin. Các nhà v t lí lí thuy t t h i không bi t hai thi u sót ó có liên h v i nhau không, và vào năm 1928, nhà v t lí ngư i Anh Paul A. M. Dirac (1902–84) ã i t i m t phương trình sóng tương i tính cho th y chúng có liên quan. M c dù Dirac không bao g p spin vào trong nh ng tính toán c a ông, nhưng phương trình c a ông, khi áp d ng cho m t electron trong t trư ng, tiên oán spin s t n t i – r t k t qu r t hài lòng. Nhưng ó không ph i là tiên oán duy nh t c a nó. M i hàm sóng th a mãn công th c Dirac là b n chi u thay vì ba chi u, k t h p không gian và th i gian thành không th i gian gi ng như thuy t tương i r ng ã làm. Ngoài ra, m i nghi m hàm sóng ghép v i nghi m khác cũng
L ch s V t lí th k 20 ◊ 45

th a mãn phương trình Dirac. Nghi m th hai bi u di n m t h t gi ng h t v i h t th nh t nhưng mang i n tích ngư c l i. Ngày nay, chúng ta g i nh ng h t y là ph n v t ch t. Dirac, gi ng như a s các nhà v t lí, ph n ng trư c tiên oán kì l này b ng cách g i nó là m t quái d toán h c ch ng có gì làm v i vũ tr th c. Ông ã sai! D n gi i c a ông hóa ra gi ng m t cách kì l v i ph n ng c a Max Planck trư c phát minh toán h c c a ông v lư ng t ánh sáng vào năm 1900. Năm năm sau phát minh ra lư ng t b ng toán h c c a Planck, Einstein ã hi n th c hóa r ng lư ng t ánh sáng là có th c và ã ư c phát hi n ra trong hi u ng quang i n. Tương t , như chương ti p theo lưu ý, h t ph n v t ch t u tiên, ph n electron tích i n dương (hay positron), ư c phát hi n ra vào năm 1932, 4 năm sau khi Dirac phát tri n phương trình c a ông. Năm sau ó, ông và Schrödinger cùng nh n Gi i Nobel V t lí. Trư c khi th p niên th ba c a th k m i k t thúc, Pauli còn tiên oán m t h t h nguyên t chưa ư c phát hi n ra. Trong trư ng h p c a ông, nó không xu t phát t m t quái d toán h c, mà t s c tư ng tư ng l c léo c a ông. i u ó thư ng x y ra trong v t lí h c, nơi s ng y bi n và tính c áo thư ng i song hành v i nhau, c bi t khi các k t qu th c nghi m òi h i m t phương pháp m i nhìn nh n th gi i v t ch t. Trong trư ng h p này, các thí nghi m là nghiên c u năng lư ng mà các h t beta phát ra t các ch t phóng x . Khi m t ch t phóng x nh t nh phát ra nh ng h t alpha, chúng u mang năng lư ng như nhau. Năng lư ng như nhau cũng úng v i các tia gamma. Nhưng phân rã beta thì khác: Các h t phát ra có m t ngư ng năng lư ng t g n b ng không cho n m t giá tr c c i. Vì nh lu t b o toàn năng lư ng ã ư c xác l p quá t t, nên các nhà v t lí nh n th y năng lư ng c a b c x phát ra ph i tương ng v i s thay i kh i lư ng c a h t nhân phóng x . H t nhân t bi n i trong khi phát x , b t u là m t ng v v i m t kh i lư ng nh t nh và k t thúc là m t ng v khác v i kh i lư ng nh hơn, và kh i lư ng th t thoát th hi n năng lư ng c a b c x phát ra. V y thì t i sao năng lư ng c a toàn b nh ng h t beta phát ra l i không b ng nhau? Pauli i n cái ông g i là “phương thu c tuy t v ng” trong m t lá thư ông g i t i nh ng ngư i tham d m t h i ngh năm 1930 Tübingen, c. Ông vi t thư vì ông không th tham d cu c h p, nhưng ông mu n trình bày quan i m c a mình. Gi thuy t c a ông là trong phân rã beta, h t nhân phân tách thành ba ph n, ch không ph i hai ph n, nhưng m nh th ba chưa ư c phát hi n ra. H t chưa phát hi n ra ó ph i trung hòa i n và có kh i lư ng r t nh . Hơn n a, vì cơ h c lư ng t ưa các nhà v t lí n v i nh ng nh lu t b o toàn m i, trong ó có s b o toàn spin, nên h t chưa bi t ph i mang spin ½. Cu i cùng, nó ph i d dàng i xuyên qua v t ch t v i các tương tác hi m khi x y ra nên chưa t ng ư c trông th y. Trong lá thư c a ông, Pauli th a nh n “Hi n t i, tôi chưa tin tư ng b n thân mình công b b t c i u gì v quan i m này”, nhưng ông nghĩ nh ng ngư i t i h i ngh có th i t i m t phương pháp phát hi n ra nh ng h t trung hòa, nh xíu này mà ông g i là “neutron”. (H t neutron n ng hơn nhi u mà Rutherford tiên oán v n chưa ư c phát hi n ra, cho nên cái tên v n không òi h i m t h t h nguyên t ã bi t nào) ó là m t xu t y khêu g i s s n sinh nhi u thành qu trong th p niên ti p theo – nhưng khi ó h t chưa bi t trên s có m t cái tên khác, ó là neutrino.

V t lí h nguyên t
M c dù s n r c a cơ h c lư ng t ã áp o n n v t lí h c trong th p niên 1920, nhưng nghiên c u quan tr ng cũng ang di n ra trong nh ng lĩnh v c khác. Phòng thí nghi m Cavendish trư ng i h c Cambridge, dư i s ch o c a Rutherford, ti p t c vai trò hàng u c a nó trong nghiên c u các hi n tư ng h nguyên t . c bi t, các nhà

L ch s V t lí th k 20

◊ 46

khoa h c Cavendish ã c i ti n thi t b và kĩ thu t quan sát ư ng i c a các tia phóng x và nh ng h t h nguyên t khác. Phòng thí nghi m trên ã d n u nh ng kĩ thu t ó ít nh t là t năm 1911, khi Charles T. R. Wilson (1869–1959) phương trình bu ng mây u tiên. Ông xây d ng nó d a trên m t khám phá ông ã th c hi n trong m t d án khí tư ng h c h i cu i nh ng năm 1890. Ông mu n tìm hi u cách th c nh ng gi t nư c hình thành trong khí quy n, nên ông ã ch t o m t cái bu ng ch a y không khí r t m, sau ó làm cho nó l nh i nhanh chóng b ng cách cho nó giãn n . Ông ý th y các gi t nư c hình thành u nh t xung quanh các ion. Vì các tia phóng x làm ion hóa không khí mà chúng i qua, nên bu ng mây s cho bi t ư ng i c a chúng. Bu ng mây tr thành m t công c quan tr ng trong th p niên 1920 khi các nhà khoa h c Cavendish phát tri n nh ng phương th c c i ti n i u khi n và t ng hóa s ho t ng c a nó, và phát minh c a Wilson ư c ghi nh n v i gi i thư ng Nobel v t lí năm 1927. Trong khi m t s nhà v t lí ti p t c s d ng nó nghiên c u s phóng x và các va ch m gi a h t nhân và nh ng h t alpha ho c proton, thì nh ng ngư i khác ang khám phá nh ng ng d ng khác. c bi t, năm 1930, t i Caltech (Vi n Công ngh California) giáo sư Robert Millikan (1868–1953; ngư i giành gi i Nobel v t lí năm 1923 cho m t thí nghi m năm 1909 o i n tích mang b i các h t electron) ã giao cho m t nghiên c u sinh tên là Carl Anderson (1905–91) nhi m v phát tri n m t bu ng b t nghiên c u tia vũ tr . Các k t qu , s mô t trong chương sau, th t xu t s c.

Các sao, thiên hà, và tên l a
Hai khám phá thu c lĩnh v c thiên văn h c trong th p niên 1920 hóa ra c bi t quan tr ng i v i xu hư ng v t lí sau này trong th k 20. Kh o sát b u tr i m t cách có h th ng c a nhà thiên văn h c ngư i Mĩ Edwin Hubble’s (1889–1953) ã ưa ông n nh ng k t lu n y s c m nh. Năm 1927, sau khi quan sát nh ng thiên hà xa xôi trong m i hư ng, ông nh n th y M t tr i ph i là b ph n c a m t thiên hà, và toàn b nh ng ngôi sao trên b u tr i êm cũng là b ph n c a thiên hà ó trông t i m nhìn trên Trái t. D i Ngân hà, n m v t qua b u tr i êm và mang l i cho thiên hà cái tên c a nó, là m t d i nh ng ngôi sao xa t i rìa thiên hà. Khi Hubble o ph c a nh ng thiên hà khác, ông phát hi n th y, v i ngo i l áng chú ý là các thiên hà g n như tinh vân Tiên N và các ám mây Magellan, ánh sáng c a tca nh ng thiên hà khác u b l ch v phía . C d ch v phía c a thiên hà cho nhà thiên văn bi t nó và D i Ngân hà ang chuy n ng ra xa nhau bao nhanh. Hubble phát hi n th y nh ng thiên hà càng xa thì b d ch v phía càng nhi u so v i nh ng thiên hà g n hơn và do ó ang ti n ra xa nhanh hơn. Hơn n a, t c lùi ra xa t l v i kho ng cách: So sánh d ch c a hai thiên hà, thiên hà n m cách xa D i Ngân hà m t kho ng g p ôi thiên hà kia, thì thiên hà xa hơn ang lùi ra xa nhanh g p ôi thiên hà kia; thiên hà xa g p ba thì lùi ra xa v i t c nhanh g p ba. Năm 1929, Hubble k t lu n r ng s t l gi a d ch và kho ng cách là b ng ch ng cho th y vũ tr ang giãn n . Có l h ng s vũ tr h c Einstein r t cu c là không c n thi t. T i th i i m này trong th k 20, v n còn quá s m phát bi u k t lu n ó m t cách ch c ch n. Tuy nhiên, rõ ràng là khám phá c a Hubble ã m ra m t lĩnh v c nghiên c u hoàn toàn m i, ngày nay g i là vũ tr h c, hay nghiên c u b n thân vũ tr . Trong khi ó, t i trư ng i h c Harvard, Cecelia Payne (1900–79; sau này là Payne-Gaposchkin) ang làm lu n án ti n sĩ c a cô, dư i s c v n c a nhà thiên văn h c danh ti ng Henry Norris Russell (1877–1957). Phân tích c a cô v quang ph m t tr i ưa cô n k t lu n r ng M t tr i ch y u c u thành t hydrogen và helium. K t lu n ó mâu thu n v i nghiên c u trư c ó c a Russell và nh ng nhà khoa h c l i l c khác, h ã xác nh M t tr i g m ch y u là s t. R i vào năm 1925, khi n lúc b o v lu n án c a mình

L ch s V t lí th k 20

◊ 47

(m t bài lu n dài c quy n sách trình bày d án nghiên c u c a cô) trư c h i ng th m v n g m các v giáo sư, cô ph i i m t trư c m t c t a không ư c thi n chí. H không th bác b r ng k t lu n c a cô là phù h p v i d li u c a cô, nhưng h bu c cô ph i thêm m t phát bi u vào lu n án r ng có th m t s hi n tư ng khác cũng là nguyên do. N u cô không ch p thu n h và khăng khăng r ng M t tr i không ph i ch y u g m toàn s t, thì cô s không ư c c p b ng ti n sĩ. Câu chuy n ó làm sáng t thêm v vai trò th y u c a các nhà khoa h c n t i th i i m ó trong lĩnh v c nghiên c u sao. Vì cô Cecelia Payne là n , nên ngư i ta không yêu c u cô ph i rút l i nh ng k t lu n c a mình. Cách ánh giá lu n án c a cô là m t v t en trong s nghi p n u không thì ã r t xu t chúng c a Russell. Nhưng v i danh d c a mình, sau này ông ã công nh n sai l m c a mình và ã ti n hành kh c ph c thi t h i. Ngay khi ông th y nghiên c u khác ng h cho các k t lu n ban u c a Payne, ông ã tr thành ngư i ng h m nh m công trình nghiên c u c a cô, cái cu i cùng ã d n n s hi u bi t sâu s c chu kì s ng c a các ngôi sao và ngu n g c c a các nguyên t . Th p niên 1920 cũng áng nh v i s ra i c a tên l a h c. Các nhà khoa h c nhi u nư c ang tích c c phát tri n các tên l a hóa h c, nhưng Robert Goddard (1882– 1945) c a nư c Mĩ ư c công nh n phóng thành công tên l a u tiên vào năm 1926. Tên l a h c s có nh ng ng d ng n i tr i sau này trong th k 20, c trong lĩnh v c ng d ng quân s l n trong thám hi m vũ tr dân s . Tìm hi u hàm sóng
Phương trình sóng n i ti ng c a Erwin Schrödinger xây d ng trên m t cách c bi t mô t chuy n ng c a m t v t trong m t trư ng l c, ví d như m t hành tinh chuy n ng trong trư ng h p d n c a M t tr i hay m t electron chuy n ng trong i n trư ng c a m t h t nhân. Trong c hai trư ng h p, trư ng l c có th xem là m t gi ng hình nón v i nh ng m t cong có hình d ng c bi t g i là hyperbol. V t có th xem là m t qu c u ang lăn không ma sát d c theo thành bên trong c a gi ng. Không có ma sát, cơ năng toàn ph n c a v t (th năng và ng năng) ư c b o toàn. Gi i các phương trình chuy n ng b ng toán h c, các nhà v t lí tìm th y nh ng ư ng i ư c phép nh t nh mà v t có th tuân theo, tùy thu c vào cơ năng toàn ph n c a nó. M t v t có kh i lư ng b t kì t m t h t cát nh xíu cho n m t hành tinh kh ng l , chuy n ng dư i tác d ng c a l c h p d n c a M t tr i nhưng không năng lư ng thoát ra kh i h m t tr i, s i theo m t qu o elip. V m t toán h c, kh i lư ng ư c bi u di n là m t h t v i m t v trí và xung lư ng xác nh t i m t th i i m xác nh. Nghi m thu ư c cho các phương trình trên là nh ng elip có m i kích c và d t. Hình dung dư i d ng m t qu c u ang lăn theo thành cong bên trong c a gi ng, nó có th có qu o tròn n u nó v n duy trì m t m c c bi t. Ho c nó có th chuy n ng hư ng vào trong và hư ng ra ngoài trên qu o elip, ch m d n khi nó leo lên các thành cho n khi nó t t i kho ng cách c c i c a nó, r i tăng t c khi nó chuy n ng hư ng vào trong. Cu i cùng, nó t t i m t kho ng cách c c ti u, nơi t c c a nó nhanh cho nó trèo ra ngoài tr l i. Các h t giàu năng lư ng hơn chuy n ng trong nh ng elip l n hơn, nhưng m i hình d ng và d t c a elip, v i m i năng lư ng lên t i năng lư ng thoát, u là có th . (N u năng lư ng l n hơn năng lư ng thoát, thì nó i theo m t qu o hyperbol ti n ra xa vô h n) Tuy nhiên, trong th gi i lư ng t , các nhà v t lí ang nh n th y các electron không th xem là h t ư c. Chúng có th n m ngoài khuôn kh mô t các v t quay xung quanh M t tr i có m t v trí và xung lư ng xác nh vì bư c sóng lư ng t , theo công th c de Broglie, nh hơn b n thân v t n m c khó hình dung ra. (Xung lư ng càng l n thì bư c sóng càng nh ; cho nên các hành tinh có bư c sóng nh hơn nhi u so v i các h t h nguyên t ) Nhưng bư c sóng electron có th so sánh v i c qu o c a chúng, nghĩa là b n ch t sóng c a chúng th ng tr bên trong nguyên t . B ng cách bi u di n electron là nh ng hàm sóng m nh t thay cho các h t rõ ràng, phương trình Schrödinger cung c p cho các nhà v t lí m t phương th c xác nh các qu o ư c phép. H nh n th y ch nh ng qu o và nh ng m c năng lư ng nh t nh là có th . Tương ng v i m i qu o là m t hàm sóng mô t electron không ph i là m t h t có m t xung lư ng xác nh t i m t v trí xác nh mà là m t th c th d ng sóng có m t xác su tnh t nh o ư c trong m t vùng cho trư c. Tương t , hàm sóng c a electron mang l i m t xác su t nh t nh c a xung lư ng c a nó trong m t vùng nh t nh. Trong m t nguyên t , các hàm sóng có th là sóng d ng, gi ng như n t c a phím àn organ ho c dây àn violin. Electron d ng sóng có th tìm th y m i

L ch s V t lí th k 20

◊ 48

nơi trong vùng qu o c a nó. Trong nh ng trư ng h p trung gian, ví d như trư ng h p th hi n ây, electron v n có nh ng tính ch t d ng sóng, nhưng c c i trong hàm sóng khi n ngư i ta có th xem nó gi ng m t h t hơn. Cơ h i phát hi n ra electron g n c c i c a hàm sóng c a nó s l n hơn, nhưng v n có th tìm th y nó m t trong cái uôi c a hàm sóng. T m quan tr ng c a k t qu này s tr nên rõ ràng trong chương 5, 6 và 9.

Phương trình Schrödinger mô t các h t b ng hàm sóng c a chúng, nghĩa là chúng không th nh v chính xác trong không gian ho c xung lư ng c a chúng không th nào xác nh chính xác ư c. Phép phân tích ma tr n c a Heisenberg mang l i k t lu n tương t d ng nguyên lí b t nh.

Nhà khoa h c c a th p niên - Wolfgang Pauli (1900–1958) Ch n ra m t nhà khoa h c n i tr i trong s nh ng nhà khoa h c l i l c có công trình óng góp cho lí thuy t lư ng t không ph i là vi c d dàng, c bi t vì nhi u ngư i trong s h ti p t c có nh ng óng góp cho v t lí h c trong nh ng năm sau này. Tuy nhiên, tư li u l ch s và nh ng quan h thư t trong th i kì ó l i ít nghi ng r ng con ngư i xu t chúng ó chính là Wolfgang Ernst Pauli. Pauli sinh Vienna, Áo, vào ngày 25 tháng 4 năm 1900, là con trai c a ông Wolfgang Joseph Pauli, m t giáo sư hóa lí t i trư ng i h c Vienna, và bà Bertha Schütz Pauli, m t phóng viên báo chí xu t thân t m t gia ình âm nh c n i ti ng Vienna. Wolfgang Joseph, ngư i ban u có tên là Pascheles, l n lên trong m t gia ình Do Thái danh v ng Prague. Tôn giáo không quan tr ng trong cu c i c a ông, và ông bi t ông s có cơ h i thu n l i hơn trong s nghi p h c thu t c a mình n u như tên tu i và c tin c a ông không ph i là Do Thái giáo. Cho nên ông ã i tên là Pauli và chuy n sang o Cơ c khi ông tr thành giáo sư Vienna.
Wolfgang Pauli, ngư i khám phá ra spin electron và nguyên lí lo i tr . S l i l c c a ông ã mang l i cho ông danh v ng giáo sư trong khi còn tu i ôi mươi. ( nh: AIP Emilio Segrè Visual Archives, Goudsmit Collection)

Th i tr , Wolfgang là m t sinh viên xu t s c và thư ng th y l p h c c a ông t i trư ng Döblinger Gymnasium không có gì th thách năng l c c . Trong khi h c bi t t i d , còn ông thì c nh ng bài báo m i ăng c a Einstein nói v thuy t tương i r ng. Ông công b bài báo u tiên c a mình trên m t t p san v t lí v ch ó lúc tu i 18, hai tháng sau khi t t nghi p. Mùa thu năm ó, ông b t u h c cơ h c lư ng t v i Arnold Sommerfeld t i trư ng i

L ch s V t lí th k 20

◊ 49

h c Munich, ngư i ã phân công cho chàng sinh viên y năng khi u nhi m v vi t m t bài báo bách khoa v thuy t tương i. Ông ã nghiên c u bài báo trên trong khi làm lu n án ti n sĩ, hoàn thành lu n án c a ông vào năm 1921 và 237 trang ch m c bách khoa vào hai tháng sau ó. Sommerfeld ã g i nó là “quá hách d ch”, m t quan i m Einstein cũng tán thành. Cu i năm ó, Pauli tham gia nhóm c a nghiên c u c a v giáo sư danh ti ng Max Born t i trư ng i h c Göttingen, cũng c, nơi Born ánh giá ông “ch c ch n là thiên tài s m t”. M t năm sau, Pauli chuy n n Vi n Neils Bohr Copenhagen, an M ch. C Bohr và Pauli u thích tranh lu n v v t lí. H ng ý r ng s tranh lu n có tính phê phán là cách t t nh t trau chu t m t ý tư ng, và Pauli nhanh chóng thu ư c ti ng tăm là nhà phê bình trình bày quan i m c a mình khá th ng th n. Ngay c sau khi Pauli chuy n i Hamburg và r i, tu i 28, tr thành giáo sư danh ti ng t i trư ng i h c Công ngh Th y Sĩ (ETH) Zurich, ông và Bohr v n có s ng thanh tương ng ư c nhi u ngư i bi t t i, trong ó h ti p t c d a lên nhau phê bình. Pauli không ph i là ngư i có mi ng lư i s c s o khi nói v công trình mà ông xem là chưa t tiêu chu n và m t s l i bình lu n c a ông mang tính huy n tho i. Sau khi c m t bài báo mà ông nh n xét có giá tr th p và văn vi t t , ông bình lu n, “Th m chí nó không sai”. Và có l n ông nói v i m t ng nghi p, “Tôi không ý anh có ch m suy nghĩ không, nhưng tôi làm công vi c mà anh cho công b nhanh hơn anh suy nghĩ n a”. Tuy nhiên, ông lúc nào cũng chân th t trong nh ng quan i m c a mình và thư ng có th nhìn vào m t lí thuy t sâu s c hơn nhà v t lí ã nghĩ ra nó. Khi nh ng ý tư ng m i xu t hi n trong cơ h c lư ng t , không ai xem công trình y là hoàn ch nh n u không có s ng ý c a Pauli. Ngay c khi ông không có m t, thì h cũng h i l n nhau, “Không bi t Pauli s nghĩ gì nh ?”

óng góp áng k nh t c a Pauli cho v t lí h c là nguyên lí lo i tr , nguyên lí v n mang tên ông, nhưng có m t câu chuy n khôi hài lan truy n trong c ng ng v t lí v “hi u ng Pauli”. N u ông có m t trong phòng thí nghi m, thi t b s h ng không th gi i thích ư c. Nh ng s trùng h p ng u nhiên như th dư ng như c i theo ông, k c t i m t h i ngh áng nh , các nhà v t lí khác ã l p s n m t cái èn nhi u ng n cho rơi xu ng khi ông bư c vào. Nhưng thi t b l p ráp b m c k t, và câu chuy n ùa ti p di n trong s nh ng ngư i ã lên k ho ch th c hi n trò ùa y. Sau khi gia nh p ETH, v i ngo i l 5 năm t i Vi n Nghiên c u Cao c p trư ng i h c Princeton trong Th chi n th hai, Pauli ti p t c s ng và làm vi c t i Zurich cho n khi qua i vào hôm 15 tháng 12 năm 1958. Không lâu sau ó, các nhà v t lí ã phát minh ra câu chuy n Pauli cu i cùng. H mô t cu c g p g u tiên c a Pauli v i Chúa, trong ó ngài ư c yêu c u ph i gi i thích giá tr c a m t h ng s v t lí c bi t. Chúa bư c n trư c b ng en và b t u vi t. Pauli ã nghiên c u các phương trình và s m b t u l c u.

L ch s V t lí th k 20

◊ 50

1931 - 1940 Các h t cơ b n và n n chính tr th gi i

Khi nh ng năm 1920 k t thúc và nh ng năm 1930 b t u, ng n èn v t lí ã chuy n t tay các nhà lí thuy t, nh ng ngư i ã phát tri n cơ h c lư ng t , sang các nhà th c nghi m và các khoa h c tinh thông quan sát ang khám phá th gi i h nguyên t . Trong khi ó, b u không khí chính tr ang t i en châu Âu khi Adolf Hitler (1889– 1945) và ng Qu c xã lên n m quy n l c lãnh o nư c c và sau ó là Áo. Tri t lí c a ng Qu c xã mang tính dân t c thu n túy ã ư c bi t rõ, nhưng a s gi i trí th c nghi ng r ng Hitler có th chuy n sang căm ghét cái g i là nh ng ngư i th p kém và ưa nó vào chính sách qu c gia. H ã sai l m m t cách th m h i. Nh ng tai ương kinh t c a cu c i Kh ng ho ng và s b m t c a nư c c trong Th chi n th nh t khi n nhi u ngư i c bình thư ng trông ngóng m t anh chàng bung xung. Dư i quan i m bài Semit – thành ki n ch ng l i ngư i Do Thái – ã s c sôi t lâu châu Âu, nên th t d cho Hitler ch tay l a vào h . Quan i m bài Semit s m tr thành lu t. Ngư i Do Thái b c m gi nh ng a v nh t nh và b tư c m t nhi u quy n công dân c a h . i m t trư c s c m nh và s hăm d ac a ng Qu c xã, ngay c nh ng ngư i không ch ng i Do Thái cũng gi thái im l ng. Năm 1938, nh ng tên côn Qu c xã ã phá h y nhà c a và cơ s làm ăn c a ngư i Do Thái, và chính ph thì t ch thu tài s n c a ngư i Do Thái. Năm 1939, quân i c a Hitler b t u xâm lư c các nư c láng gi ng, và th gi i m t l n n a vào tình tr ng chi n tranh. Như trư ng h p 20 năm trư c, n n văn hóa m c a nghiên c u v t lí mâu thu n v i ch nghĩa qu c gia. Nhi u nhà v t lí hàng u nh ng vùng nói ti ng c thu c châu Âu là ngư i Do Thái (như Einstein) ho c có t tiên là ngư i Do Thái (như Pauli). Khi quy n l c c a Hitler l n m nh d n trong nh ng năm 1930, nhi u ngư i trong s h ã cao ch y xa bay sang nư c Anh, Scandinavia, và Mĩ. Nh ng nhà v t lí v n l i c, trong ó có Heisenberg, ph i i u ch nh công vi c c a h cho phù h p v i nh ng m c tiêu c a ch th ba, như ngư i ta g i chính quy n c m i lên. Nh ng công ngh m i d a trên các ng d ng v t lí có t m quan tr ng sâu s c c hai phương di n khi th gi i ang d n ti n t i m t cu c chi n tranh. Có l khám phá áng k nh t là s phân h ch h t nhân, quan sát th y trong m t phòng thí nghi m c và ư c gi i thích b i m t thành viên m i b u i c a i, m t nhà v t lí n g c Do Thái tên là Lise Meitner (1878–1968).

L ch s V t lí th k 20

◊ 51

Bên trong h t nhân
Lá thư n i ti ng c a Wolfgang Pauli g i t i h i ngh Tübingen năm 1930 (xem chương 3) ghi a ch g i th ng t i Lise Meitner và Hans Geiger và gián ti p t i “quý ông bà phóng x ” khác có m t. Và m c dù nh ng ngư i tham d g m nh ng chuyên gia hàng u th gi i v các thí nghi m x lí phân rã beta, nhưng không ai trong s h có th nghĩ ra m t thi t b phát hi n các h t khó n m b t mà ông g i là neutron. Tuy nhiên, n u nh ng h t chưa phát hi n ra ó không t n t i, thì các nhà v t lí i m t trư c m t l a ch n còn li u lĩnh hơn n a: t b nh lu t b o toàn năng lư ng c p h nguyên t . xu t c a Pauli có v th t kì c c, nhưng nó là cái t t nh t h làm ư c. Cho nên, trong khi các nhà th c nghi m ang tr m tư tìm cách ch p l y nh ng bóng ma v t ch t nh xíu ó, thì các nhà v t lí nghiên c u vi c trau chu t lí thuy t c a h v phân rã beta bên trong h t nhân. Như thư ng x y ra trong khoa h c, nh ng d u hi u u tiên c a l i gi i cho bài toán xu t hi n t m t công trình dư ng như ch ng có liên quan gì. Trong hơn m t th p k , Ernerst Rutherford ã dùng thu t ng neutron khác. Neutron c a ông không ph i là nh ng h t nh xíu mà Pauli xu t, mà là nh ng h t trung hòa có th so sánh v kh i lư ng v i proton. Trong lí thuy t c a ông, neutron và proton gây ra kh i lư ng c a h t nhân. a s các nhà v t lí bác b quan i m ó, h tin r ng h t nhân g m có nh ng proton và electron. S có m t c a electron bên trong h t nhân gi i thích cho hi n tư ng phân rã beta, h nói như v y. Rutherford không tán thành. Ông v n b thuy t ph c r ng vi c giam gi m t electron và m t proton bên trong m t h t nhân nh xíu s mang l i m t l c hút i n vô cùng l n, nên chúng s h p nh t l i thành m t h t trung hòa.

Thí nghi m năm 1930 do nhà v t lí ngư i c Walther Bothe (1891–1957) và chàng sinh viên c a ông, Herbert Becker, th c hi n ã cung c p d u hi u u tiên r ng Rutherford có l ã úng, m c dù h không nh n ra nó ngay vào lúc y. H ã dùng m t chùm h t alpha b n phá kim lo i nh beryllium và phát hi n ra m t chùm h t trung hòa có tính âm xuyên cao xu t hi n. H oán ch ng chùm ó là tia gamma. ôi v ch ng ngư i Pháp Irène Curie (1897–1956; con gái c a Pierre và Marie Curie) và Frédéric Joliot (1900–

L ch s V t lí th k 20

◊ 52

58) ã ti p t c thí nghi m Bothe-Becker. H cũng gi s chùm tia xu t hi n là tia gamma, nhưng th t b t ng phát hi n th y nó có kh năng ánh b t proton ra kh i paraffin, m t h p ch t giàu hydrogen. H công b k t qu c a mình vào tháng 1 năm 1932, và ngư i ng nghi p c a Rutherford, James Chadwick (1891–1974), t i Phòng thí nghi m Cavendish l p t c ng r ng chùm tia ó là neutron. ki m tra ý tư ng này, ông ã cho chùm phát x trung hòa ó va ch m v i các ch t khí hydrogen, helium và nitrogen. B ng cách o s n y tr l i c a các phân t ch t khí ó, ông có th xác nh xung lư ng và năng lư ng truy n b i chùm tia. K t qu th t rõ ràng: Chùm tia không g m các photon gamma mà g m các h t trung hòa i n có kh i lư ng có th sánh v i proton. V i vi c phát hi n ra neutron, Chadwick giành Gi i Nobel V t lí năm 1935, cùng năm Joliot-Curies nh n gi i Nobel hóa h c.

Thành ph n cơ b n c a nguyên t cu i cùng ã ư c bi t. chính gi a c a nguyên t là m t h t nhân g m các proton và neutron xác nh s nguyên t và kh i lư ng nguyên t c a nó. Bao xung quanh h t nhân là các electron xác nh hành tr ng hóa h c c a nó. Tuy nhiên, nh ng câu h i chính y u v h t nhân v n chưa ư c tr l i. Cái gì gi chúng l i v i nhau; cái gì làm cho m t s chúng phát ra b c x alpha, beta và gamma; và các electron c a phóng x beta sinh ra t âu? Trư c khi các nhà v t lí hi u ra thành ph n c u t o c a h t nhân, l c h p d n và l c i n t là gi i thích m i tương tác ã bi t gi a các i tư ng v t ch t. Nhưng m t vài tính toán ơn gi n cho h bi t r ng l c hút h p d n gi a các proton và neutron c a m t h t nhân nh hơn r t nhi u so v i l c y i n gi a các proton. Ph i có m t l c liên k t h t nhân trư c ây chưa ư c nh n ra. L c ó có th gi i thích phân rã alpha: T p h p hai proton và hai neutron có th liên k t v i nhau v i cư ng nh t nh và r i phá v ra như m t ơn v t h t nhân b m . Nhưng nó không cho bi t i u gì v phân rã beta. Nhà v t lí ngư i Italy, Enrico Fermi (1901–54), làm vi c t i trư ng i h c Rome, là ngư i u tiên i t i m t lí thuy t v phân ra beta. Trong bao g p c ‘neutron’ c a Pauli, cái ông g i là neutrino, ti ng Italy có nghĩa là “ti u neutron”. Ông ã vi t m t bài báo và trình lên t p san Anh Nature vào tháng 12 năm 1933, nhưng nó không ư c ăng vì quá mang tính suy oán. Năm sau, nó ư c ăng

L ch s V t lí th k 20

◊ 53

hai kì trên t p san c Zeitschrift für Physik (t m d ch là Th i báo V t lí, [Physics Times]), và nó thư ng ư c xem là công trình l n nh t c a m t trong nh ng nhà v t lí vĩ i nh t c a th k 20. Lí thuy t ó mô t phân rã beta là s bi n i c a m t neutron thành m t proton b ng cách phát ra m t electron và m t neutrino. Lí thuy t c a Fermi d a trên m t l c th hai trư c ây chưa bi t t i, l c này là nguyên nhân gi neutron l i v i nhau. L c ó s gây ra s o ngư c l i c a phân rã beta – s hình thành m t neutron t m t proton, m t electron và m t neutrino – khi nh ng h t ó ti n n nhau g n k t h p tr l i. Ông nh n ra r ng s tái k t h p như v y ph i luôn luôn x y ra bên trong m t h t nhân không phóng x . Nhưng bên trong m t h t nhân phóng x , electron và neutrino th nh tho ng s thoát ra. Khi chúng làm như v y, m t proton s l i ch v trí c a neutron, t o ra m t h t nhân con có kh i lư ng nh hơn b m . Kh i lư ng b m t dư ng như là m t lư ng tương ương c a ng năng (theo phương trình n i ti ng c a Einstein) mang b i electron và neutrino. Neutrino là c n thi t, Fermi gi i thích, vì cơ h c lư ng òi h i không ch năng lư ng mà spin cũng ph i b o toàn. M t neutron có spin ½, electron và proton cũng th . Vì các h t thu ư c ph i có t ng spin b ng v i neutron ã phân h y, nên h t spin ½ ph i ư c phát ra. Xét trư ng h p trong ó neutron phân h y có spin up. Khi ó hai trong s ba h t phát ra s có spin up, còn h t th ba s có spin down, mang l i t ng spin up ½.

D a trên các nguyên lí b o toàn năng lư ng và xung lư ng, và thêm s b o toàn spin, Enrico Fermi ã quy năng lư ng còn thi u trong phân rã beta cho m t h t r t nh , trung hòa i n, mà ông t tên là “neutrino”. M c dù neutrino không ư c phát hi n ra mãi cho n nh ng năm 1950, nhưng b ng ch ng th c nghi m gián ti p r ng chúng t n t i th t s có s c thuy t ph c.

L c do Fermi xu t s m ư c g i tên là l c h t nhân y u vì l c c n thi t gi h t nhân l i v i nhau thì m nh hơn nhi u. Lúc này, không ai xu t m t lí thuy t gi i thích l c h t nhân m nh, nhưng các nhà v t lí bi t nó ph i khác thư ng so v i các tương tác i n t và h p d n v n ã ư c hi u rõ. L c h p d n, l c i n và l c t u gi m theo kho ng cách theo m i quan h t l ngh ch bình phương. N u kho ng cách gi a hai v t tương tác tăng lên g p ôi, thì l c gi a chúng gi m i b n (hai bình phương) l n. N u kho ng cách c a chúng tăng g p ba, thì l c gi m i còn b ng m t ph n chín. Vì tương tác i n t và h p d n gi a các v t u là các l c t l ngh ch bình phương, cho nên t s gi a hai l c v n không i, cho dù hai v t g n ho c xa nhau bao nhiêu chăng n a. Thí d , l c y i n gi a hai proton luôn luôn át tr i l c hút h p d n c a chúng. Vì h t nhân ư c gi l i v i nhau, cho nên l c h t nhân m nh rõ ràng m nh hơn nhi u so v i l c i n t khi các proton và neutron (g i chung là nucleon) n m bên trong nh ng kho ng cách h t nhân. Nhưng nh ng kho ng cách l n hơn, l c i n t ph i m nh hơn l c h t nhân. N u không thì m i nucleon trong vũ tr s h p l i v i nhau thành m t h t nhân kh ng l . Vì th , l c h t nhân m nh ph i gi m nhanh hơn khi kho ng cách tăng lên so v i m i quan h ngh ch o bình phương. Trong s nh ng nhà v t lí lí thuy t c g ng phát tri n m t lí thuy t gi i thích l c m nh là Hideki Yukawa (1907–81) Kyoto, Nh t B n. Vào năm 1935, ông xu t r ng l c m nh là k t qu c a các nucleon ang trao i các h t h nguyên t cho n khi y chưa ư c phát hi n ra. Các h t y có kh i lư ng

L ch s V t lí th k 20

◊ 54

c m t ph n b y kh i lư ng c a m t nucleon, hay kho ng 250 l n kh i lư ng c a m t electron. Lí thuy t c a Yukawa và các h t mà nó tiên oán ã không ư c bi t t i và hi u úng giá tr châu Âu và Mĩ. Như lưu ý trong ph n ti p theo, i u ó s s m thay i, nh m t s khám phá b t ng trong nghiên c u tia vũ tr .

Các h t h nguyên t m i
V i s phát hi n ra neutron và b ng ch ng m nh m r ng neutrino cũng có th c, các nhà v t lí nh n ra r ng th gi i h nguyên t ph c t p hơn so v i cái h ã tư ng tư ng. Có th nào vi c khám phá ra hai h t trung hòa ó là s kh i u c a m t xu th m i? Nghiên c u v tia vũ tr trong th p niên 1930 s cho th y r ng áp án cho câu h i ó là m t ti ng ‘yes’ vang r n! Như ã lưu ý trong chương 3, nhà v t lí ngư i Mĩ Card Anderson t i Caltech ã b t u nghiên c u c a ông v tia vũ tr vào năm 1930 khi còn là h c trò c a v giáo sư danh ti ng Robert Millikan. Anderson s m n i lên là m t trong nh ng nhà nghiên c u tia vũ tr hàng u c a th gi i. Không gi ng như nh ng nhà khoa h c trư c ó ã phát hi n ra tia vũ tr cao phía trên b m t Trái t, Anderson ch t o thi t b nghiên c u chúng trong m t phòng thí nghi m trên m t t. Millikan ã c qua m t s v t tích bu ng mây h p d n trong các thí nghi m 1927-28 th c hi n b i Dmitri Skobeltzyn Leningrad, Liên Xô (ngày nay ư c g i theo tên nguyên g c c a nó là Saint Petersburg, Nga). Skobeltzyn ang nghiên c u tương tác c a tia gamma v i electron. Ông t bu ng mây c a mình trong m t t trư ng m nh, làm cho các h t tích i n i theo qu o cong. Các h t tích i n sinh ra ion khi chúng i qua bu ng, và khi áp su t gi m t ng t, nh ng gi t hơi nư c nh xíu hóa c xung quanh các ion, ti t l ư ng i c a các h t. Hư ng cong c a qu o cho bi t chúng tích i n dương hay âm, và hình d ng cong cho phép ông tính ra xung lư ng c a chúng. Xung lư ng c a chúng càng l n, thì chúng b cong càng ít. Các h t trung hòa không t o ra b t kì ion nào, nên chúng không l i v t tích. Ngoài vi c lưu ý ư ng i c a các electron, Skobeltzyn báo cáo có m t vài qu o h u như là ư ng th ng. Cho dù cái gì t o ra chúng thì cũng ang chuy n ng r t nhanh. Ông lí gi i r ng nh ng h t y là electron ã b va p b i nh ng tia gamma vũ tr năng lư ng r t cao, nhưng ông không th nói thêm i u gì hơn th . D án c a Anderson là xây d ng m t bu ng mây có th nghiên c u nh ng h t năng lư ng cao ó. Nó òi h i t trư ng m nh hơn nhi u so v i bu ng c a Skobeltzyn. V i s h tr c a m t s kĩ sư, ông ã ch t o ra m t nam châm i n làm ngu i b ng nư c r t m nh. Nh ng k t qu u tiên c a ông xu t hi n năm 1932, và chúng r t áng chú ý. Các nhà v t lí ã gi s r ng tia vũ tr ch y u là nh ng electron b ánh b t ra kh i nguyên t b i tia gamma n t vũ tr bên ngoài, nhưng Anderson phát hi n ra s lư ng h t mang i n dương và âm b ng nhau. Lúc u, Millikan nghĩ r ng các ion dương là nh ng proton ang chuy n ng ch m. Nhưng nh ng h t chuy n ng ch m l i v t tích dày hơn cái Anderson ang trông th y. Anderson xu t r ng chúng là nh ng electron ang chuy n ng hư ng lên thay vì hư ng xu ng như h trông i. Các ư ng i có th nhìn th y, nhưng không có gì cho các th c nghi m bi t ư c các h t ã i theo ư ng nào. H c n có nh ng phép o t t hơn ưa ra k t lu n ch c ch n. Anderson ã c i ti n cơ c u thí nghi m c a ông b ng cách thêm m t t m chì làm ch m các h t khi chúng i qua. B ng cách ó, ông có th nói ư c chúng ang chuy n ng hư ng lên hay hư ng xu ng. K t qu cho th y c Anderson l n Millikan không có ngư i nào hoàn toàn úng c , cũng không có ngư i nào hoàn toàn sai. Các h t y mang i n dương và ang chuy n ng hư ng xu ng như Millikan nói, nhưng, úng như Anderson nghĩ, chúng l i nh hơn nhi u và ang chuy n ng nhanh. Nh n m c nào?

L ch s V t lí th k 20

◊ 55

Kh i lư ng c a chúng hóa ra b ng v i kh i lư ng electron. Chúng là positron, ph n h t c a electron mà lí thuy t c a Dirac ã tiên oán nhưng không ai trông i chúng t n t i! Cho khám phá ó, Anderson cùng nh n gi i thư ng Nobel V t lí năm 1936 v i Victor Hess, ngư i ã xác nh n s t n t i c a tia vũ tr b ng cách can m bay lên nh ng cao l n trong m t khí c u không khí nóng vào năm 1912.

nh ch p u tiên v t tích h t mang i n dương l i c a Carl D. Anderson, cái xác nh n s t n t i c a các ph n h t. ( nh: C. D. Anderson, AIP Emilio Segrè Visual Archives)

Năm 1936 còn là m t năm áng nh i v i Anderson xét theo m t ý nghĩa khác. Ông và ngư i ng nghi p Seth Neddermeyer ang nghiên c u tia vũ tr trong bu ng mây c a h thì h quan sát th y m t lo i h t có kh i lư ng lưng ch ng gi a kh i lư ng c a electron và proton. H g i nó là mesotron bi u th kh i lư ng trung bình c a nó. Mesotron xu t hi n c hai bi n th dương và âm, và c hai bi n th có cùng kh i lư ng, g n v i giá tr Yukawa trông i cho các h t trong lí thuy t c a ông. Khám phá này ã mang s chú ý thích áng n cho công trình c a nhà lí thuy t ngư i Nh t, nhưng khi Anderson và nh ng ngư i khác càng kh o sát kĩ v mesotron, các h t y càng kém phù h p v i lí thuy t c a Yukawa. N u chúng là nguyên nhân cho l c h t nhân, thì chúng có l ph i tương tác m nh v i h t nhân, nhưng không có tương tác nào như th ư c trông th y. “Ai ã s p x p cái ó?”, nhà v t lí h t nhân ngư i Mĩ Isidor I. Rabi ã h i câu h i n i ti ng ó khi ngư i ta bi t rõ r ng mesotron hành x gi ng như nh ng h t electron và positron c l n. Câu h i ó v n m cho n năm 1947, khi các h t tiên oán c a Yukawa cu i cùng ư c tìm th y (xem chương ti p theo). Mesotron ư c t tên l i là muon, vì các nhà khoa h c ang g i nh ng h t l c m nh c a Yukawa là meson. Sau này, thu t ng meson ư c m r ng bao g m toàn b h hàng các h t h nguyên t , k c các h t c a Yukawa, chúng ư c t tên là pion, hay meson pi. Năm 1949, công trình c a Yukawa ư c ghi nh n v i gi i thư ng Nobel v t lí.

Các máy gia t c h t
Vào u nh ng năm 1930, các nhà v t lí không còn th a mãn v i các h t năng lư ng cao phát ra t phân rã phóng x và tia vũ tr mà t nhiên mang l i n a. H mu n t o ra các h t năng lư ng cao hơn và nh ng chùm h t cư ng m nh hơn, có th i u khi n ư c cho nh ng thí nghi m c a h . T i Phòng thí nghi m Cavendish năm 1932, John Cockcroft (1897–1967) và Ernest Walton (1903–95) ã xây d ng m t c máy t o ra m t chùm proton năng lư ng cao có th va ch m v i nh ng nguyên t khác và phá v h t nhân

L ch s V t lí th k 20

◊ 56

c a chúng. M c dù Cockcroft và Walton tr thành nh ng ngư i u tiên phân tách ư c nguyên t , nhưng m t c máy do giáo sư v t lí Berkeley, Ernest Orlando Lawrence (1901– 58) nghĩ ra và ch t o m t năm trư c ã s m làm lu m thành t u ó. Lawrence g i d ng c c a ông là cyclotron, và nhi u máy gia t c h t to l n s d ng ngày nay là d a trên nh ng ý tư ng ban u c a Lawrence. Vào cu i th p niên, m t s phòng thí nghi m cyclotron ã ư c xây d ng trên kh p th gi i, và cu c ua b t u là xây d ng nh ng c máy to hơn và năng lư ng cao hơn. Lawrence, ngư i vào năm 1939 giành gi i thư ng Nobel v t lí cho phát minh c a ông (12 năm trư c Cockcroft và Walton cùng chia s gi i thư ng y), ư c m b o tài tr xây d ng m t c máy mà ông hi v ng có th t o ra m t chùm h t alpha giàu năng lư ng n m c chúng s gi i phóng các meson c a Yukawa kh i h t nhân. ó có l là v n may, vì Lawrence s p vư ng ph i m t tr ng i công ngh không th vư t qua n u không có nh ng ti n b th c hi n trong Th chi n th hai. Nguyên lí ho t ng c a cyclotron khá ơn gi n. Nó g m m t bu ng chân không hình bánh k p tách thành hai vùng hình ch D. Các h t ư c ưa vào bu ng g n tâm c a nó t i m t bên c a khe tr ng. Cơ c u ư c bao quanh b i m t nam châm i n m nh t o ra m t t trư ng th ng ng bên trong bu ng. M t ngu n i n xoay chi u t o ra m t i n trư ng trong khe tr ng. Như v y, khe tr ng hành x gi ng như pin o c c c a nó nh ng th i i m cách nhau u n.

Ernest Orlando Lawrence t i bàn i u khi n c a m t cyclotron sơ khai. ( nh: AIP Emilio Segrè Visual Archives)

Bên trong cyclotron, t trư ng làm cho các h t tích i n i theo qu o tròn. Khi chúng gia t c n nh ng t c cao hơn, chúng chuy n ng trong nh ng vòng tròn l n hơn, nhưng m i vòng tròn m t th i gian chuy n ng như nhau. Khai thác th c t ó, Lawrence ã thi t k c máy c a ông sao cho t n s c a dòng i n xoay chi u úng b ng t n s chuy n ng tròn c a các h t tích i n. M t h t alpha i t i b dương c a khe tr ng ngay lúc i n trư ng t c c i s tăng t c qua khe và sau ó i vào n a vòng tròn l n hơn t c cao hơn, theo “hình ch D” khác. Nó s i t i khe tr l i úng lúc i n trư ng t c c i theo chi u ngư c l i và tăng t c qua phía bên kia. N u có 1000 volt gi a hai

L ch s V t lí th k 20

◊ 57

bên khe, và 1000 l n i qua, nó s gi ng như là m t h t ư c gia t c b i 1 tri u (1000 x 1000) volt. Năng lư ng c a h t s tăng theo m i vòng quay cho n khi bán kính qu o c a nó b ng v i bán kính c a bu ng. Lúc y, nó s r i kh i cyclotron và lao vào m c tiêu c a nó. mang l i cho m t h t năng lư ng cao hơn, ho c cyclotron ph i to hơn ho c t trư ng ph i m nh hơn. (M t t trư ng m nh hơn mang l i m t qu o cong ch t hơn cùng t c ). M t y u t n a h n ch năng lư ng mà c máy có th phân ph i là do tính tương i. Kh i lư ng c a m t h t năng lư ng tính b t u tăng áng k khi t c c a nó tr thành m t ph n áng k c a t c ánh sáng. Lúc y, ph n nhi u năng lư ng mà h t thu ư c lúc i qua khe s chuy n thành tăng kh i lư ng thay vì tăng v n t c, và h t m t nhi u th i gian hơn hoàn thành vòng tròn l n hơn. T n s chuy n ng tròn c a nó không còn kh p v i i n trư ng xoay chi u. M i l n i qua khe mang l i s tăng năng lư ng ít hơn so v i l n trư c ó, và không bao lâu thì không còn tăng ư c n a. Cho n khi các nhà khoa h c có th nghĩ ra m t cách ng b hóa t n s c a i n xoay chi u v i chuy n ng c a h t, thì năng lư ng mà cyclotron có th phân ph i b h n ch b i tính tương i. cho Lawrence xây d ng cyclotron m nh mà ông hình dung ra vào năm 1939, ông s c n m t th h m i c a công ngh m i gia t c, cái ư c g i là synchrocyclotron khi cu i cùng chúng ư c ch t o sau chi n tranh.

Cyclotron t o ra nh ng chùm h t tích i n năng lư ng cao i u khi n ư c b ng cách s d ng t trư ng l n bu c chúng i theo qu o tròn và i n trư ng m nh tăng t c chúng hai l n trong m i vòng quay.

Phóng x nhân t o và s phân h ch h t nhân
Các nhà v t lí thư ng xây d ng s nghi p c a h trên công trình th c nghi m ho c lí thuy t, nhưng Enrico Fermi thì ch n c hai. Sau khi phát tri n m t lí thuy t gi i thích phân rã beta, ông chuy n sang nghiên c u th c nghi m làm sáng t các l c v t lí tác d ng bên trong h t nhân.

L ch s V t lí th k 20

◊ 58

Nh ng báo cáo m i ó t phòng thí nghi m Joliot-Curie Paris ã khêu g i tính hi u kì c a ông. H ã b n phá nh ng nguyên t khác nhau b ng h t alpha năng lư ng cao, và h ã t o ra nh ng ng v phóng x chưa h ư c trông th y trư c ó. Fermi nghĩ v cái c n thi t cho quá trình trên ho t ng. Fermi nh n ra r ng khi h t alpha ch m t i h t nhân bia, chúng ch u l c y i n r t l n. Tr khi chúng ti n n cho m t va ch m g n như tr c di n, b ng không thì h t alpha có kh năng s b l ch ra ngoài trư c khi chúng ti n t i g n gây ra nh ng s bi n i h t nhân. Quá trình y ph i r t không hi u qu . Vì ý tư ng là kh o sát bên trong h t nhân v i nh ng viên n h nguyên t , nên ông quy t nh ông s lo i tr l c y i n b ng cách s d ng m t chùm neutron. Là m t nhà khoa h c có phương pháp, Fermi ã b t u v i hydrogen (th t ra là nư c) và ti p t c làm vi c v i nh ng nguyên t khác trong b ng tu n hoàn. Ông ch ng có gì th c hi n công vi c c a mình và g n như s p b cu c sau khi th nitrogen, s nguyên t 7, nhưng ông quy t nh th thêm l n n a. Ông b qua s nguyên t 8, oxygen, vì không có gì th c hi n thí nghi m c a ông g i các chùm neutron vào nư c, và ông chuy n sang s nguyên t 9, fluorine. L n này, các neutron k t h p v i m t h t nhân fluorine bình thư ng t o ra m t ng v phóng x . V i nh ng k t qu y h a h n ó, Fermi và các c ng s c a ông b t u m r ng nghiên c u vào s tương tác c a chùm neutron v i nh ng h t nhân khác nhau. H s m có m t s k t qu kì l gi i thích. Khi b n phá b c, h quan sát th y s phóng m nh hơn khi m c tiêu t trên m t cái bàn thí nghi m b ng g so v i trên bàn á c m th ch. Suy nghĩ u tiên c a Fermi là t m t mi ng chì hình nêm gi a ngu n tia và m c tiêu. Nhưng có cái gì ó khi n ông lo l ng, và ông khăng khăng r ng mi ng chì c n ph i ư c gia công c n th n. Sau ó, không c n ch l y mi ng chì t ti m máy v , Fermi ã hành ng trên cái ông mô t v i m t phóng viên là m t cơn b c ng. Ông “l p t c l y m t s mi ng parafin cũ và t nó ch mi ng chì”. K t qu là m t s tăng m nh s phóng x .

Enrico Fermi, trí tu l i l c c v t lí lí thuy t l n th c nghi m ã ưa n s hi u bi t v phân rã beta và là ngư i u tiên i u khi n ư c ph n ng h t nhân. ( nh: NARA, AIP Emilio Segrè Visual Archives)

Vài gi sau, ông ã hi u ư c cái gì ang x y ra. Các neutron trong chùm tia ban u ang chuy n ng nhanh n m c a s chúng s rít băng qua mà không b b t l i. Vi c cho n y m t neutron ra kh i m t h t nhân n ng trư c, như trong chì ho c các nguyên t bàn á c m th ch, s gây ra chút khác bi t. Nó s i hư ng, nhưng t c c a nó v cơ b n v n không i, gi ng như m t qu bóng b t kh i tư ng. Tuy nhiên, parafin và g ch a

L ch s V t lí th k 20

◊ 59

nhi u nguyên t hydrogen. M t neutron ch m trúng m t h t nhân hydrogen – m t proton – s hành x gi ng như m t qu bi-a ch m trúng qu kia. Nó có th d dàng truy n a ph n năng lư ng c a nó cho proton, ch m l i cho h t nhân b c b t l y nó. Parafin ho c bàn g tác d ng như cái các nhà khoa h c h t nhân ngày nay g i là ch t i u ti t, bi n i neutron nhanh thành neutron ch m. Hi n tư ng trên d n n m t kĩ thu t m i g i là phân tích ho t hóa neutron v n s d ng ngày nay xác nh thành ph n hóa h c và ng v c a m t ch t. Fermi và nhóm c a ông ã thi t l p n n t ng cho phương pháp phân tích ó b i vi c nghiên c u s b n phá neutron c a toàn b các nguyên t thu c b ng tu n hoàn và o phóng x thu ư c. Khi h b n phá h t nhân uranium 238 (92 proton và 146 neutron) v i các neutron ch m vào năm 1934, k t qu thu ư c không phù h p v i b t c cái gì h t ng th y trư c ó. Trong m t n ph m năm 1935, Fermi ã mô t ba s phát x khác nhau, mà ông ph ng oán là k t qu c a nh ng phân rã t uranium 239 (92 proton, 147 neutron, sinh ra t uranium 238 b t l y m t neutron) và nh ng s n ph m phóng x ti p theo c a nó. Ông ã lí thuy t hóa r ng phân rã u tiên t o ra m t h t beta và m t h t nhân phóng x m i có 93 proton và 146 neutron (sau này t tên là neptunium). Phân rã th hai, cũng là m t phân rã beta, t o ra m t h t nhân có 94 proton và 245 neutron (sau này t tên là plutonium), h t này sau ó s phân rã thành uranium 235 b ng cách phát ra m t h t alpha. Nhóm c a Fermi không th th c hi n phân tích hóa h c c n thi t ch ng minh r ng h th t s t o ra ư c h t nhân c a nh ng nguyên t m i. Nh ng nguyên t m i y s ph i tách kh i hàm lư ng l n hơn nhi u c a uranium, và i u ó s khó vì s phân rã phóng x oán ch ng nhanh chóng c a chúng thành m t nguyên t khác có nh ng tính ch t hóa h c khác. Ba phát x y có chu kì bán rã – th i gian n a s lư ng h t nhân phân rã – 15 giây, 13 phút, và 100 phút. Tuy nhiên, các k t qu th t n tư ng nên Fermi ư c trao gi i Nobel v t lí năm 1938 cho s khám phá ra nh ng nguyên t phóng x m i. Th t tr trêu, m c dù Fermi r t x ng áng ư c nh n gi i vì s b n phá neutron ch c ch n ã t o ra h t nhân mà ông mô t , nhưng nh ng phát x phóng x mà ông o n t nh ng ng v phóng x chưa bi t c a nh ng nguyên t quen thu c t o ra b i m t quá trình h t nhân khác – s phân h ch – v n chưa bi t t i. Khi chu kì bán rã c a uranium 239, neptunium 239, và plutonium 239 cu i cùng ã o ư c, thì chúng ư c tìm th y tương ng là 23,5 phút, 2,35 ngày, và 24.360 năm. M t tr trêu n a là m t nhà hóa h c ngư i c tên là Ida Noddack (1896–1978) ã ch trích gi thi t c a Fermi r ng b c x n t nh ng nguyên t m i trên uranium trong m t bài báo ăng trên t p chí ti ng c Zeitschrift fur angewandte Chemie (T p chí Hóa h c ng d ng). Bà cho r ng h t nhân uranium thay vì th có th b phá v thành m t vài m nh v l n. Bà không có thêm b ng ch ng nào ng h cho gi thuy t thay th c a bà v s phân h ch (m c dù bà không s d ng thu t ng ó), và danh ti ng c a bà b b i ho i b i m t kh ng nh không chính xác trư c ó cho m t khám phá quan tr ng. Như v y, a s m i ngư i ch p nh n l i gi i thích c a Fermi, và vi c khám phá ra s phân h ch chuy n sang tay nh ng ngư i khác, như ph n sau nêu rõ. Nghiên c u c a Fermi v các nguyên t chuy n ti p ã kích thích r t nhi u nghiên c u m i nơi, trong ó có phòng thí nghi m Paris c a Irène Joliot-Curie. Bà và ngư i ng nghi p x Nam Tư, Pavel Savitch, b cu n hút b i tính ch t hóa h c c a nh ng nguyên t ó, cho nên năm 1938, h ã áp d ng các kĩ thu t chi t tách và phân tích hóa h c v i các s n ph m c a uranium b b n phá b i neutron. M t trong nh ng s n ph m phóng x ó hành x v m t hóa h c gi ng v i nguyên t lanthanum nh hơn nhi u, s nguyên t 57, nhưng không h n là ng v b n lanthanum 139. N u ng v phóng x này th t s là lanthanum, thì dư ng như h t nhân uranium b tách thành hai n a x p x nhau. K t qu kì d c a h ã thôi thúc trí tò mò c a Lise Meitner, nhà hóa h c ng nghi p thâm

L ch s V t lí th k 20

◊ 60

niên c a bà Otto Hahn (1879–1968), m t nhà hóa h c phân tích c ng s tr tên là Fritz Strassman (1902–80) Berlin. Do s tăng cư ng àn áp ngư i Do Thái c, nên Meitner ph i s p x p bay sang Scandinavia và bà ph i ra i trư c khi Hahn và Strassman có th l p l i thí nghi m c a Joliot-Curie và Savitch. Kho ng th i gian y, Fermi cùng ngư i v Do Thái c a ông, Laura (1907–77) ang ch n tr y chính sách bài Do Thái mà chính quy n Italy c a Benito Mussolini (1883–1945) m i thông qua sau khi liên minh v i ch th ba c. Sau khi Fermi nh n gi i Nobel Stockholm, ông cùng v không quay v Rome n a. Thay vì th , h xu ng tàu i th ng sang thành ph New York, ó ông ư c phong hàm giáo sư t i trư ng i h c Columbia. Không bao lâu sau khi Meitner ra i, thí nghi m c a Hahn và Strassman b t u mang l i nh ng k t qu h p d n. H ã tách ư c các ng v c a m t nguyên t phóng x mà h bi t không ph i là radium – chu kì bán ra c a nh ng phân rã a d ng y quá ng n – nhưng ph i là m t ch t có quan h g n gũi v m t hóa h c. Phân tích thêm n a c a Strassman cho bi t nó là barium, n m ngay dư i lanthanum trên b ng tu n hoàn. Làm th nào có th như v y? Hahn ã vi t m t b c thư g i m t ng nghi p v t lí mô t s h ng thú và b i r i c a ông v nh ng k t qu y. B c thư n tay Meitner Th y i n ngay trư c ngày Giáng sinh. Bà tr m tư v nó khi ngư i cháu trai yêu quý và cũng là nhà v t lí, Otto Frisch (1904–79), n thăm nhân d p ngh l , hăm h k v i bà v công vi c ông làm cùng v i Bohr Copenhagen. Bà khăng khăng r ng ông nên c lá thư y trư c. Cái gì có th làm cho m t h t nhân uranium phân rã? Frisch có m t s suy nghĩ, và h th o lu n v i nhau lúc i b trong khu r ng tuy t. Bohr ang th c hi n m t s nghiên c u thú v v i m t nhà lí thuy t tr ngư i Nga n thăm tên là George Gamow (1904–68) v cách th c m t h t nhân có th ư c gi l i v i nhau. H tư ng tư ng nó hành x gi ng như m t gi t ch t l ng có th thon dài khi các nucleon bên trong nó chuy n ng. N u như nó b căng, thì nó có th hình thành hai cái thùy n i l i b ng m t c ch t l ng gi chúng l i v i nhau b i s c căng b m t t o ra b i l c h t nhân m nh. Frisch lí gi i r ng m t neutron thêm vào có th làm cho gi t h t nhân căng ra n m c nó có th v làm hai. Khi ó, không còn l c h t m nh gi chúng l i v i nhau, hai m nh v , c hai u có i n tích dương l n, s y nhau ra và hư ng theo hai chi u ngư c nhau v i lư ng ng năng kh ng l . Năng lư ng ph i ư c b o toàn, cho nên s tăng ng năng ph i i cùng v i s gi m năng lư ng m t d ng khác. Hai nhà v t lí ng ng i b , ng i xu ng trên m t thân cây, l y ra vài t gi y và b t u tính toán. Mô hình gi t ch t l ng Bohr và Gamow th t ra có th v thành hai h t nhân nh hơn v i m t s neutron còn dư n a. Khi h tính t ng kh i lư ng c a các m nh thu ư c, hóa ra nó nh hơn kh i lư ng c a h t nhân ban u. Và khi nhân kh i lư ng còn thi u ó v i bình phương c a t c ánh sáng theo công th c n i ti ng c a Einstein, thì k t qu thu ư c gi i thích cho s tăng ng năng. M t khi Meitner và Frisch công b k t qu c a h và t tên cho quá trình trên là s phân h ch h t nhân, th i gian không còn lâu cho các nhà khoa h c và chuyên gia quân s nh n ra nh ng ng d ng có th có c a nghiên c u c a h . N u m t neutron phát ra trong s phân h ch c a m t h t nhân ch m trúng m t h t nhân th hai, thì nó có th làm cho h t nhân ó cũng b phân tách. M t s ki n phân h ch có th châm ngòi m t ph n ng dây chuy n, gi i phóng m t lư ng năng lư ng không tư ng tư ng n i. V i th gi i ang trên b v c c a m t chi n tranh l n, khoa h c ã ti t l m t kĩ thu t có th d n n m t qu bom kh ng khi p.

L ch s V t lí th k 20

◊ 61

Lise Meitner và Otto Hahn, nh ng ngư i b n h p tác lâu năm và cùng khám phá ra s phân h ch h t nhân, khá s m trong s nghi p c a h . ( nh: AIP Emilio Segrè Visual Archives)

Nh ng phát tri n khác trong th p niên 1930
M c dù các hi n tư ng h nguyên t ã th ng tr ngành v t lí trong th p niên 1930, nhưng công trình r t h p d n ang di n ra trong m t phân ngành khoa h c khác. Thiên văn h c v t lí là ho t ng ư c vun x i c bi t. Năm 1931, nhà toán h c và thiên văn v t lí ngư i Anh g c n Subrahmanyan Chandrasekhar (1910–95) ã phát tri n cácthuy t mô t chu kì s ng c a nh ng ngôi sao và d oán s t n t i c a nh ng l en hàng th p k trư c khi chúng ư c phát hi n ra. (Ông giành gi i Nobel v t lí năm 1983) Trong m t bư c nh y v t ki n th c tương t vào năm 1934, hai nhà thiên văn quê quán châu Âu làm vi c California, Fritz Zwicky (1898–1974) ngư i Th y Sĩ, và Walter Baade (1893–1960) ngư i c, ã d oán nh ng ngôi sao siêu c c u t o hoàn toàn g m neutron. Ch m t vài nhà khoa h c m t chú ý, cho n năm 1967 thì pulsar u tiên ư c phát hi n. M t s ngư i gi i thích s thăng giáng cư ng u n c a pulsar là m t tin nh n vũ tr n nh ng gi ng loài thông minh, nhưng hóa ra nó là b ng ch ng u tiên cho s t n t i c a sao neutron. M t ti n b thiên văn v t lí n a xu t hi n trư ng i h c Cornell, nơi vào năm 1939 Hans Bethe (1906–2005) ã phát tri n m t lí thuy t gi i thích các quá trình h t nhân x y ra bên trong lõi c a nh ng ngôi sao bình thư ng khi chúng tr i qua nh ng giai o n khác nhau c a cu c s ng c a chúng. Bethe có m là ngư i Do Thái, nên ông ph i s m b qu c t ch c ngay t u th p k . Trong khi v n châu Âu, cùng v i Fermi, Dirac, và nhi u nhà v t lí lí thuy t l i l c khác, ông ã ph i v t l n v i m t v n l n. H t h i làm th nào các n n t ng lí thuy t c a i n t h c do Maxwell thi t l p có th thích nghi v i cách hi u tương i tính và lư ng t c a th gi i v t ch t. Công trình c a h th t quan tr ng, và cu i cùng nó ã góp ph n cho m t lí thuy t thành công là lí thuy t i n ng l c h c lư ng t (QED) vào nh ng năm 1940. Nhưng cách ti p c n lí thuy t c a h trong nh ng năm 1930 luôn g p ph i nh ng ch trũng toán h c. Vì th , công trình ó ch ư c nh c t i ây, ch không ư c mô t chi ti t trong quy n sách này. V t lí h c cũng óng góp áng k cho s phát tri n c a nh ng lĩnh v c khác trong nh ng năm 1930. Nhà hóa h c Linus Pauling (1901–94), ngư i giành gi i Nobel hóa h c năm 1954 và gi i Nobel hòa bình năm 1962, ti p t c công trình quan tr ng mà ông ã b t u t h i cu i nh ng năm 1920 v quan i m cho r ng cơ h c lư ng t d n n m t s hi u bi t tr n v n hơn v các liên k t hóa h c. M t lo i liên k t x y ra khi m t nguyên t

L ch s V t lí th k 20

◊ 62

cho i electron hóa tr c a nó, nh ng electron n m bên ngoài l p v khép kín, hoàn ch nh l p v ngoài cùng c a m t nguyên t khác. i u ó mang l i m t liên k t ion – các ion liên k t i n v i l p v ch a y electron. Liên k t c ng hóa tr thu ư c t s chia s electron hóa tr c a các nguyên t hoàn ch nh l p v electron c a chúng. Năm 1935, nhà a ch t h c Charles Richter (1900–85) ã phát tri n chu n o n i ti ng c a ông o cư ng ng t. Và các kĩ sư ngư i c ã ch t o thành công máy bay ph n l c u tiên vào năm 1939. S xu t hi n c a v t lí lư ng t còn d n n nh ng phát tri n quan tr ng trong ngành v t lí v t ch t hóa c vào cu i nh ng năm 1920 và nh ng năm 1930, c v lí thuy t l n công ngh . Lúc y, thuy t lư ng t ã ư c xác l p c p nguyên t , cho nên m t vài nhóm nghiên c u châu Âu và Mĩ ã tìm cách áp d ng nh ng kĩ thu t toán h c c a nó cho các electron trong tinh th : s s p x p ba chi u u n c a các nguyên t . Nh th , công trình trên có áp d ng r ng rãi tìm hi u cơ s v t lí c a ch t r n. các ơn nguyên t , thí d như hydrogen, thuy t lư ng t d oán nh ng m c năng lư ng ư c phép nh t nh. Trong tinh th , m i nguyên t có nh ng m c năng lư ng riêng c a nó i v i electron trong nh ng l p v ch a y. V i nh ng electron còn l i, thay cho m t t p h p r i r c nh ng m c năng lư ng ư c phép, có hai d i năng lư ng ư c phép v i m t khe tr ng gi a chúng. D i năng lư ng th p hơn ư c g i là d i hóa tr , và các electron c a nó chi m gi nh ng tr ng thái lư ng t thu c v nh ng nguyên t riêng l . D i kia là d i d n, và các tr ng thái năng lư ng c a nó thu c v tinh th nói chung. Trong kim lo i, d i hóa tr không có nh ng tr ng thái lư ng t ư c phép cung c p cho nh ng electron ngoài cùng c a tinh th (nh ng electron n m bên ngoài l p v ch a y). Cho nên m t s electron i vào d i d n. Chúng ch ng thu c v nguyên t c bi t nào và vì th chuy n ng t do, mang i n tích và năng lư ng theo cùng v i chúng. ó là nguyên do vì sao kim lo i là ch t d n i n và d n nhi t t t. Các ch t cách i n và ch t bán d n có ch cho m i electron l p ngoài cùng trong d i hóa tr . Tính ch t d n i n và d n nhi t c a chúng tùy thu c vào s tr ng thái lư ng t chưa ư c l p y trong d i hóa tr và kích c c a khe năng lư ng gi a hai d i. Trong công ngh , có l ng d ng lư ng t n i b t nh t là chi c kính hi n vi i n t u tiên, ch t o năm 1931 Berlin, c, b i Ernst Ruska (1906–88), ngư i giành gi i Nobel v t lí 1986 và Max Knoll (1897–1969). S c m nh t o nh c a kính hi n vi b h n ch b i bư c sóng c a năng lư ng nó dùng chi u sáng m u ang nghiên c u. Bư c sóng c a ánh sáng kh ki n to g p hàng nghìn l n nguyên t và phân t , cho nên kính hi n vi quang h c có th hé l r t ít v s s p x p tinh th bên trong c a các nguyên t d ng r n. Nhưng các electron năng lư ng cao, theo công th c de Broglie, có bư c sóng ng n hơn nhi u và do ó mang l i ti m năng t o nh c a nh ng c u trúc tinh th và nghiên c u hành tr ng c a nh ng sai l ch và khi m khuy t trong tinh th . Trong nh ng th p k sau này, khi công ngh này ã phát tri n, kính hi n vi i n t không nh ng tr thành m t d ng c trong phòng thí nghi m mà còn là m t công c công nghi p r t quan tr ng i v i vi c ch t o các ch t li u và d ng c công ngh cao. M t hi n tư ng v t ch t hóa c khác ư c quan sát th y l n u tiên vào năm 1937 và 1938 b i nhà v t lí ngư i Nga Pyotr Kapitsa (1894–1984), ngư i giành gi i Nobel v t lí 1978. Ông ã tư ng thu t tính ch t kì l c a helium l ng g i là tính siêu ch y. Gi ng như m t ch t siêu d n m t h t i n tr i v i dòng i n ch y qua nó nhi t r t th p, helium m t h t nh t – s c n tr c a nó i v i dòng ch y. Do ó, l c căng b m t làm cho nó trư n lên trên thành bình ch a ho c ch y qua cái l nh bé nh t. Cu i cùng, các nhà v t lí gi i thích ư c c s siêu ch y và siêu d n là h qu c a nh ng hi u ng lư ng t c p nguyên t t bi u hi n chúng trên m t quy mô l n hơn nhi u. S siêu d n s ư c trình bày thêm trong chương 6 và chương 9.

L ch s V t lí th k 20

◊ 63

Nhà khoa h c c a th p niên Lise Meitner (1878–1968) N u ch nh ng thành t u chuyên nghi p là i u ki n ch n m t nhà khoa h c l i l c, thì ngư i ư c ch n cho th p niên 1930 s là Enrico Fermi. Nhưng công vi c khoa h c có th nh hư ng và b nh hư ng r t nhi u b i các y u t xã h i, chính tr và l ch s . Và trong s nh ng nhà v t lí hàng u c a th p niên 1930, không ai có cu c i minh h a t t hơn cho s nh hư ng c a th i i lên công vi c nghiên c u, ngoài Lise Meitner. Câu chuy n Meitner không thu c riêng v th p niên 1930. Th t ra, vào lúc bà cùng Otto Frisch phát tri n lí thuy t u tiên c a s phân h ch h t nhân năm 1938, bà ã i qua l n sinh nh t th 60 c a mình và ã xây d ng ư c m t s nghi p có ti ng trong làng v t lí. Và m c dù s ngư c ãi mà bà i m t vì là m t ngư i thu c dòng dõi Do Thái là m t ph n c a m t n i kinh hoàng l n hơn nhi u chưa h gi m i chút nào, nhưng ó không ph i là quãng ư ng th i gian duy nh t trong cu c i mình bà ph i vư t qua s phân bi t ix i n thành công. Bà sinh ra là m t ngư i ph n trong m t th i kì, vào ngày 7 tháng 11, 1878, và m t nơi, Vienna, Áo, mà s phân bi t truy n th ng i v i ph n b thúc ép b i nh ng t p quán xã h i, và th nh tho ng b i lu t pháp n a. Lise là con th ba trong tám ngư i con c a lu t sư Philipp Meitner và bà Hedwig. Là m t trong nh ng gia ình Do Thái trung lưu, phóng khoáng, ư c giáo d c t t nh t th i y, căn b n h là ngư i Áo và l y làm t hào có ư c di s n văn hóa phong phú mà Vienna mang l i. Lise s ng chan hòa trong tinh th n h c t p và ngh thu t. Ngư i ch gái c a bà, Auguste (“Gusti”), là m t th n ng âm nh c, và tr thành nhà so n nh c và ngh sĩ dương c m. Lise cũng yêu âm nh c, nhưng ni m yêu thích c a bà i v i toán h c và v t lí h c th t cu n hút, ngay t tu i lên 8. Do ó, m c dù chương trình h c v n ph thông c a bà d ng l i tu i 14, gi ng như m i ngư i con gái khác, Lise ã nh m t i m c tiêu h c i h c. Bà c nhi u – gia ình ùa r ng lúc nào bà cũng mang theo m t quy n sách – và v i s giúp c a m t gia sư, bà ã thi vào trư ng i h c Vienna năm 1901 tu i mà nhi u ngư i con trai còn chưa h c xong ph thông. Th t may m n, Lise có cơ h i nghiên c u v t lí cùng v giáo sư danh ti ng Ludwig Boltzmann (1844–1906), ngư i “ ã cho bà m t t m nhìn xem v t lí là m t tr n chi n i tìm s th t t i h u, m t t m nhìn bà không bao gi ánh m t”, theo l i c a ngư i cháu trai và ng nghi p c a bà, Otto Frisch. Bà còn h c h i t các b n sinh viên – c bi t là Paul Ehrenfest (1880–1933), ngư i t mình tr thành m t nhà v t lí lí thuy t có ti ng. Ehrenfest n tư ng trư c nh ng ghi chép chi ti t c a Meitner v nh ng bài gi ng c a Boltzmann, và h thư ng nghiên c u cùng v i nhau. Các ghi chép c a Meitner cho th y s h ng kh i c a Ehrenfest i v i bà có l vư t ra kh i biên gi i v t lí h c, nhưng bà v n r t rè và ch t phác và gi s t p trung c a bà vào nh ng nghiên c u c a h . Năm 1905, bà không nh ng thành th o v v t lí lí thuy t, mà còn hoàn thành m t d án nghiên c u phòng thí nghi m nguyên g c. Bà là ngư i ph n th hai ư c nh n danh hi u ti n sĩ t i trư ng i h c trên, và b ng c p c a bà ã mang l i s tr ng v ng kh dĩ cao nh t. Gi i khoa h c hàn lâm không nhi t tình chào ón ph n cho l m vào th i y, nhưng Meitner quá say mê lĩnh v c bà nghiên c u nên bà t ng trên ôi chân c a mình. Bà xem v t lí là công vi c ưu tiên hơn c , và bà tránh né nh ng v c v n và ng nghi p mu n quan h v i bà c p con ngư i. ó ch c ch n là trư ng h p khi bà r i Vienna sang Berlin nghiên c u v i Max Planck. i v i Meitner, Planck dư ng như ng ngh ch v ph n gi ng như nh ng nhà khoa h c chuyên nghi p, nhưng m c cá nhân, ông th t c i m và hi u khách. Hai ngư i con gái song sinh c a ông tr thành nh ng ngư i b n t t c a bà, và bà thư ng d nh ng bu i t i chơi nh c nhà h v i cha c a h trên cây àn piano và, th nh tho ng, Einstein n chơi violin. Thư ng xuyên n trong s nh ng v khách khác có Otto Hahn, m t nhà hóa h c tr v a m i nghiên c u v i Rutherford Montreal v . Trái ngư c v i s kín áo t nhiên c a
L ch s V t lí th k 20 ◊ 64

Meitner, Hahn thì thân m t, tho i mái. Bà thích ch t gi ng nam cao và tính thân thi n c a ông và hăm h ng ý tham gia nghiên c u các ch t phóng x cùng v i ông. S tinh thông v t lí h c c a bà là s b sung t nhiên cho s thành th o c a ông v chi t tách hóa ch t, và ông ã mang l i cho bà m t cánh c a n v i nghiên c u hàn lâm. Nó là cánh c a n n t ng cho m t công vi c không ư c tr công (bà s ng d a vào s ti n tr c p khiêm t n do gia ình g i n), nhưng nó là m t cơ h i hi m có cho m t ngư i ph n . Hahn làm vi c t i Vi n Hóa h c, trư ng i h c Berlin, do nhà hóa h c t gi i Nobel 1902 Emil Fischer (1852–1919) ng u. Fischer không cho phép ph n vào làm vi c trong vi n, m t ph n vì ông xem ki u tóc c a h là d bén l a gây nguy hi m, nhưng Hahn ã thuy t ph c ông c i t o gian g cũ v i m t l i i bên ngoài thành không gian làm vi c cho Meitner. Bà không ư c phép bén m ng n b t kì ch nào khác bên trong vi n và ph i s d ng m t phòng ngh g n nhà ăn. Khi các ng nghi p trông th y bà i v i Hahn, câu chào c a h là “Guten Tag, Herr Hahn,” như th bà không có m t, và bi t t p quán xã h i ngày y, Hahn ch ng làm gì s a h c . Nhưng tình b n và s h p tác c a h thu hút s chú ý, m c dù trong 16 năm u h luôn g i nhau là Herr Hahn và Fräulein Meitner. D n d n các trư ng i h c c tr nên thân thi n hơn v i ph n . Năm 1909, ph n ư c ch p nh n là sinh viên, và Meitner ư c phép có m t trong nh ng phòng thí nghi m khác c a vi n, nơi y cu i cùng ã có m t phòng c a quý bà. Năm 1912, Hahn ư c thăng ti n và lãnh o m t nhóm nghiên c u phóng x Vi n Hóa h c Kaiser Wilhelm, và ông ã mang Meitner n ó v i tư cách m t nhà v t lí khách m i không ư c tr lương. Cũng th i gian y, Planck giao cho bà m t v trí ư c tr công là tr lí x p lo i các bài vi t cho ông. Vài năm sau ó, Fischer giao cho Meitner m t v trí tương t như Hahn nhưng v i ti n lương ít hơn nhi u. Năm 1917, ông cho phép Meitner quy n t nghiên c u v t lí và tăng lương c a bà cho phù h p v i lương c a Hahn, v i ngo i l m t món ti n tr c p k t hôn. Và năm 1919, Meitner tr thành có l là ngư i ph n u tiên c mang ch c danh “giáo sư”. Trong nh ng năm 1920, phòng thí nghi m c a bà tr nên n i ti ng vì nghiên c u v phân rã beta. Nhưng, như ã mô t trong chương này, công trình áng k nh t c a bà (s phân h ch) xu t hi n trong nh ng năm tháng mu n hơn sau này, ngay khi s h p tác trong phòng thí nghi m c a bà v i Hahn b bu c ph i ch m d t. Trong 8 năm u t n t i c a chính quy n phát xít, Meitner ư c b o v b i tư cách công dân Áo c a bà. i u ó ã thay i khi ng Qu c xã lên n m chính quy n Áo vào năm 1938. Lúc y, m c dù bà ã c i o sang Tin lành trư c ó 30 năm, nhưng bà v n là i tư ng c a chính sách kìm hãm Do Thái c a chính quy n phát xít. Bà th m chí còn b tư c h chi u, khi n cho vi c s p x p tr n ch y ra nư c ngoài c bi t khó khăn. V i s giúp c a m t ngư i ng nghi p út lót cho m t viên sĩ quan biên gi i Hà Lan, và nh món quà c a Hahn là m t chi c vòng kim cương th a k khi n bà không ph i lo l ng v m t tài chính, bà có th l i vài tháng Hà Lan. Không lâu trư c khi phát xít c thâu tóm qu c gia này, bà ã chuy n i Stockholm. ó là nơi bà nh n ư c lá thư tr ng y u t phía Hahn ưa bà và Frisch n mô t s phân h ch h t nhân. Bà ư c m i tham gia chương trình vũ khí th i chi n c a Mĩ, nhưng bà t ch i làm b t c vi c gì v i vi c ch t o bom. Vì lí do ó, bà là nhà v t lí h t nhân quan tr ng nh t mà báo chí có th ph ng v n sau v n bom nguyên t Hiroshima. M t s phóng viên th m chí còn vi t (không chính xác) r ng bà ã mang theo bí m t v bom nguyên t khi r i kh i nư c c. i u ó c bi t m a mai vì ch m t mình Hahn ư c trao gi i Nobel hóa h c năm 1944 cho vi c khám phá ra s phân h ch h t nhân. úng ra ph i ghi nh n công lao v t v c a Meitner trong bu i u s nghi p c a bà, Hahn thư ng phát bi u như th khám phá y do m t mình ông th c hi n.

L ch s V t lí th k 20

◊ 65

Tuy nhiên, Meitner v n duy trì tình b n lâu dài v i Hahn khi h còn s ng. Bà m t hôm 27 tháng 10, 1968, m t vài ngày trư c sinh nh t l n th 90, ư c mai táng trong m t nghĩa trang thôn quê g n Cambridge, Anh, bà yên nghĩ ó tám năm trư c khi n m g n ngư i cháu trai c a bà, Otto Frisch. Bà không còn s ng nhìn th y tên c a nguyên t t ng h p s 109 Meitnerium ư c t tôn vinh bà. Kho ng th i gian ó, nguyên t s 105 chính th c ư c mang tên Dubnium, theo tên thành ph Dubna, nơi nó ư c phát hi n ra. Trong nhi u năm, nó ư c g i tên không chính th c là Hahnium.

Lise Meitner, ngư i ph n tiên phong nghiên c u khoa h c, n thăm sinh viên trư ng Bryn Mawr College lúc bà ã l n tu i. ( nh: AIP Emilio Segrè Visual Archives)

L ch s V t lí th k 20

◊ 66

1941 – 1950: V t lí h c trong th i kì chi n tranh
Khi th p k th năm c a th k 20 m màn, c máy quân s c ã xâm chi m ph n l n l c a châu Âu, và quân Nh t ang kh ng nh s th ng tr c a h châu Á và Thái Bình Dương. Trong s nh ng qu c gia quân s hùng m nh nh t th gi i, duy ch có Hoa Kì v n chính th c trung l p, m c dù rõ ràng chính ph nư c này ng h s bành trư ng c a quân c và quân Nh t. Ngày 8 tháng 12, 1941, m t ngày sau s ki n Nh t t n công căn c quân s Mĩ t i Trân Châu C ng, Hawaii, nư c Mĩ ã tham chi n v i Nh t, ng thái t nhiên ưa n s liên minh v i Pháp, Anh và Liên Xô, ch ng l i nư c c và kh i liên minh c a nó. Mâu thu n ã phát tri n thành Th chi n th hai, và nó không ch làm thay i cu c s ng c a các nhà v t lí, mà còn làm thay i n n văn hóa khoa h c c a h .

Như ã mô t trong chương trư c, th p niên 1930 là nh ng năm tháng bi n chuy n i v i n n v t lí h c qu c t khi nhi u nhà v t lí ph i tìm cách tr n ch y kh i s c m nh quy n l c c a Hitler. i v i nh ng ngư i có g c gác ho c bà con Do Thái, ó th t s là v n s ng còn; nh ng ngư i khác thì ra i vì ph n i s hi n di n c a Qu c xã, nhưng ph n l n nh ng nhà v t lí ngư i c phi Do Thái v n l i trong nư c. ph n còn l i c a châu Âu, các nhà v t lí ang hư ng sang Mĩ vì nh ng cơ h i tài chính và khoa h c bên ó. a s các trư ng i h c tr ng y u c a nư c Mĩ lúc này có nh ng chương trình nghiên c u c nh tranh ho c vư t tr i so v i các phòng thí nghi m và trung tâm h c thu t l n châu
L ch s V t lí th k 20 ◊ 67

Âu. Nghiên c u công nghi p c a nư c Mĩ m i và các chương trình phát tri n cũng ang b t u xu t hi n. Trung tâm thu hút i v i v t lí h c ã xuyên i Tây Dương chuy n d ch sang phía tây, và nh ng s ki n x y ra trong th p niên 1940 càng làm tăng thêm t c di cư ngư i và s c m nh trí tu sang bên kia i dương. Nhu c u công ngh th i chi n ã chi ph i nghiên c u khoa h c và tăng cư ng thêm xu th ang xu t hi n hư ng n nh ng chương trình “khoa h c l n”, t n kém òi h i nh ng i khoa h c ông úc, h p tác xây d ng nh ng thi t b c l n như cyclotron và lò ph n ng h t nhân. Cho dù không có chi n tranh chăng n a, thì n n văn hóa bánh xe t do c a nư c Mĩ v n thích h p i v i xu th này hơn so v i các trư ng vi n châu Âu n ng v kinh i n. S se duyên c a v t lí và công ngh trong th i chi n ã d n n s th ng tr c a nư c Mĩ trong c hai lĩnh v c trên xuyên su t ph n còn l i c a th k 20. Vào cu i th p niên 1940, nư c Mĩ d n u rõ ràng v công ngh h t nhân, nh vào s phát tri n bom th i chi n c a nó d a trên s phân h ch h t nhân (thư ng g i là là bom nguyên t ). K t thúc th p niên này, nư c Mĩ ã có ư c nh ng ti n b áng k hư ng n nh ng thi t b nhi t h ch h t nhân, hay bom khinh khí, mang l i nhi u năng lư ng hơn hàng ch c n hàng trăm l n so v i nh ng thi t b phân h ch c a nó. Cho dù công ngh c ã th ng tr nh ng lĩnh v c ó trư c ho c trong cu c chi n, nhưng máy bay ph n l c và tên l a ã tr thành th m nh c a nư c Mĩ, m t ph n nh s u hàng c a nh ng nhà khoa h c tên l a Qu c xã hàng u, ph n l n trong s h ã ư c s p x p có cân nh c b quân i Mĩ b t gi , thay vì b b t gi b i i th c nh tranh toàn c u ang xu t hi n c a nư c Mĩ, Liên Xô. M t công ngh th i chi n quan tr ng n a là radar, v i nh ng phát tri n quan tr ng c Mĩ l n Anh qu c. Nhi u nhà s h c ánh giá công ngh radar quan tr ng hơn nhi u so v i b t kì n l c th i chi n nào khác cho dù là tên l a ho c bom. S d n u c a nư c Mĩ trong lĩnh v c này ã ưa n s th ng tr trong ngành i n t h c trong nh ng th p niên sau ó. Nhưng t p sách này nói v v t lí h c ch không ph i công ngh hay chính tr . Cho nên, d u bi t t m quan tr ng c a chính tr và công ngh mang l i xu th m i cho nghiên c u v t lí giai o n 1941 – 50, nhưng tiêu i m c a t p sách v n là b n thân khoa h c, trong ó có s xu t hi n c a m t nhà v t lí tr n t Far Rockaway thu c ngo i ô thành ph New York tên là Richard Feynman (1918–88), ngư i không ch óng góp cho n l c th i chi n mà còn t n n t ng cho vi c gi i thích l i i n t h c theo các nguyên lí c a thuy t lư ng t .

L ch s V t lí th k 20

◊ 68

QED: Đi n đ ng l c h c lư ng t
i v i các nhà v t lí, vi c n m b t t m quan tr ng c a vũ tr lư ng t không xu t hi n m t cách d dàng. Gi ng như thuy t tương i c a Einstein trong nh ng th p niên u c a th k , thuy t lư ng t ang thách th c nh ng b n năng c a h và nh ng gi thuy t cơ s c a n n khoa h c c a h . Tuy nhiên, bư c sang u nh ng năm 1940, s thành công c a lí thuy t m i y là không th ch i cãi ư c. Các nhà v t lí ph i ch p nh n quan i m lư ng t kì l nhưng thâm thúy v vũ tr . H không còn có th phân bi t r ch ròi gi a h t và sóng ư c n a. H ph i ch p nh n nh ng h n ch c h u t lên tính chính xác c a nh ng phép o v t lí và trên kh năng d báo toán h c v vũ tr . Gi ng như m t s ngư i ã ưa thích chi c ng h vũ tr quen thu c h i cu i th k 19, h hi u r ng n n khoa h c c a h không còn ưa ra nh ng quy lu t sai khi n hành tr ng c a vũ tr ư c n a. Thay vào ó, ngư i ta ang quan sát vũ tr và suy lu n ra nh ng quy lu t chi ph i hành tr ng c a nó. M t lí thuy t c a th k 19 v n không ư c nh hình l i tr n v n tương thích v i th c t i m i: ó là thuy t i n t . Như ã lưu ý trong chương trư c, m t s nhà v t lí châu Âu l i l c ã có m t s ti n b hư ng t i m t lí thuy t i n ng l c h c lư ng t , hay QED, nhưng không ai trong s h có th hoàn thành công vi c ó. QED rõ ràng là yêu c u c a m t quan ni m t phá. Nh ng i m i k ch tính như th trong tư duy khoa h c h u như luôn luôn phát sinh t trí tu c a nh ng nhà khoa h c tr tu i nh t, vì h không b ràng bu c nhi u b i nh ng quan ni m cũ xưa. i u ó ch c ch n úng i v i n n v t lí th k 20. Einstein, Bohr, de Broglie, Pauli, Schrödinger, Heisenberg, Dirac, và nhi u nhà tiên phong khác c a v t lí lư ng t ang trong tu i ôi mươi khi h th c hi n công trình sáng giá nh t c a mình. Và h u như trong m i trư ng h p, s i m i c a h xây d ng trên m t cách nhìn m i vào m t hi n tư ng v t lí ã bi t rõ. Cho nên ch ng có gì ng c nhiên là m t t phá quan tr ng xu t hi n trong năm 1942 ra i t nghiên c u c a Richard Feynman, m t sinh viên v t lí chưa t t nghi p 24 tu i t i trư ng i h c Princeton. Feynmann ã mang l i m t phương pháp x lí m t c i m toán h c phi n toái trong nh ng n l c trư c ó nh m mô t các hi u ng i n t theo thu t ng lư ng t . H phương trình Maxwell ã th ng nh t thành công các lí thuy t i n h c, t h c, và ánh sáng, nhưng nh ng công th c th k 19 ó xây d ng trên gi thuy t r ng i n tích và năng lư ng ánh sáng là nh ng i lư ng liên t c, nghĩa là chúng có th o ra b t kì lư ng bao nhiêu gi ng như ch t l ng. Nh ng nghiên c u th k 20 c a v t lí h nguyên t và quang ph cho th y gi thuy t ó không còn giá tr . C i n tích l n năng lư ng ánh sáng u xu t hi n thành t ng bó lư ng t , gi ng như nh ng h t cát. Các nhà v t lí áp d ng cơ h c lư ng t và thuy t tương i cho i n t h c ã thành công áng k - nhưng không hoàn toàn – trong vi c mô t các tính ch t và hành tr ng c a electron. R c r i v i nh ng phép tính c a h không n m các lí thuy t hay phương trình trên mà n m mô hình toán h c mô t cách th c i n tích phân b bên trong electron. Các phép tính y có m t bi u th c toán h c cho m t i lư ng g i là năng lư ng t thân c a electron, năng lư ng phát sinh t i n tích c a electron tương tác v i trư ng i n t riêng c a nó. Năng lư ng t thân c a electron ph thu c vào chi ti t c th c a mô hình phân b i n tích c a electron. Th t không may, khi nh ng yêu c u c a thuy t tương i ư c ưa vào mô hình ó, thì s h ng năng lư ng t thân luôn luôn vô h n, làm cho các phép toán s tr nên vô nghĩa. Quan i m sâu s c c a Feynmann là sáng t o ra m t d ng th c m i c a cơ h c lư ng t . Phương pháp c a ông không t p trung vào phương trình Schrödinger và Dirac, mà chú tr ng vào nh ng quá trình cơ s khác có th d n n nh ng s ki n quan sát ư c. Thí d , hãy xét m t electron chuy n ng t m t i m A th i i m này n i m B

L ch s V t lí th k 20

◊ 69

th i i m khác, làm thay i xung lư ng c a nó trong quá trình trên. S chuy n ti p ó có th là do nhi u tương tác khác nhau v i các photon. Quan i m c a Feynmann là tìm cách m t cách c ng l i t t c nh ng tương tác có th có, t o ra cái các nhà v t lí g i là biên xác su t c a chuy n ti p trên. Kĩ thu t này thay th hàm sóng cơ lư ng t b ng t p h p nh ng gi n tương tác h t, nhưng mang l i nh ng xác su t chuy n ti p gi ng như cũ. Cũng âu ó Princeton, Albert Einstein c bi t hài lòng khi ông bi t ư c phương pháp m i y t John Archibald Wheeler (1911– ), c v n nghiên c u c a Feynmann. Einstein thư ng ch trích mô t cơ lư ng t c a các h t dư i d ng hàm sóng, vì nó bu c các nhà v t lí ph i ch p nh n m t m c ng u nhiên trong các nh lu t v t lí. “Chúa không chơi trò xúc x c v i vũ tr âu”, ông ã phát bi u như th . Phương pháp c a Feynmann cũng mang l i m c ng u nhiên tương t như v y trong các k t qu , nhưng nó thu v t m t t p h p nh ng tương tác có th tiên oán trư c. Einstein b o Wheeler, “Tôi v n không th tin Chúa l i i chơi xúc x c, nhưng có l tôi cũng có quy n ph m sai l m ch ”.

Các gi n n i ti ng c a Feynmann ã tóm t t m i tương tác có th có gi a electron và photon, và ã cho phép ông phát tri n m t lí thuy t y c a i n ng l c h c lư ng t .

Lu n án c a Feynmann không mang l i m t lí thuy t QED hoàn ch nh ngay t c th i, mà nó t n n t ng cho m t lí thuy t hoàn ch nh sau này trong th p niên 40, sau m t th i gian gián o n ã làm ch ch hư ng chú ý c a Feynmann sang m t v n c p thi t hơn: phát tri n bom nguyên t . Sau chi n tranh, Feynmann tr thành giáo sư t i trư ng i h c Feynmann, t i ó ông quay l i nghiên c u v QED. T i m t h i ngh ch có khách m i m i ư c tham d t ch c t i m t khu ngh dư ng trên o Shelter, New York, vào mùa hè năm 1947, có 25 nhà v t lí hàng u tham d , Willis Lamb (1913– ) trư ng i h c Columbia ã trình bày k t qu c a nh ng phép o r t th n tr ng c a ông v quang ph c a hydrogen nguyên t (khác v i hydrogen phân t , là h n h p c a hai nguyên t hydrogen

L ch s V t lí th k 20

◊ 70

liên k t v i nhau). Các thí nghi m c a ông hé l m t s phân tách r t nh c a các v ch ph do s chênh l ch năng lư ng gi a hai tr ng thái lư ng t khác nhau. S chênh l ch này tr nên n i ti ng là d ch chuy n Lamb và ã mang n gi i thư ng Nobel v t lí 1955 dành cho Lamb. Nó bu c các nhà v t lí xét l i thuy t lư ng t . Phương trình Dirac tiên oán năng lư ng c a hai tr ng thái ó s chính xác b ng nhau. B t kì s chênh l ch nào, cho dù nh bao nhiêu i n a, cũng h t s c quan tr ng tìm hi u th gi i h nguyên t . Li u có th nào công trình m i nh t v QED gi i thích ư c d ch chuy n Lamb hay không? Feynmann và nh ng nhà v t lí khác t i h i ngh , trong ó có m t ngư i New York n a cùng tu i v i Feynmann tên là Julian Schwinger (1918–94), có m t s ý tư ng tri n khai th c hi n. T i m t cu c h p H i V t lí Hoa Kì trong năm sau ó, và t i m t h i ngh khách m i khác t ch c Núi Pocono thu c Pennsylvania, m t l i gi i thích toán h c ã t xu t hi n. T i h i ngh Pocono, Schwinger, m t giáo sư t i trư ng i h c Columbia, ã th c hi n m t bài thuy t trình tài gi i g m toàn toán h c cao c p. Toán h c là th ngôn ng mà m i ngư i tham d h i ngh u hi u, nhưng các phép tính quá ph c t p và chi ti t cho nên ch vài ba ngư i có th theo k p ông trình bày cho n lúc k t thúc. Tuy nhiên, h công nh n r ng, phương pháp i m i c a ông, g i là tái chu n hóa, th t s làm n i nh ng vô h n c a các phép tính năng lư ng t thân và cho phép ông tính ra các m c năng lư ng c a hydrogen nguyên t . K t qu c a ông tái t o l i d ch chuy n Lamb. Giá như cơ s toán h c c a ông ít ph c t p hơn và liên h rõ ràng hơn v i các hi n tư ng v t lí, thì cách ti p c n c a Schwinger v i QED s ư c ch p nh n r ng rãi. Bài thuy t trình c a Feynmann di n ra sau ó. Phương pháp tr c quan c a ông có ưu i m d th y và rõ ràng trói bu c v i nh ng hi n tư ng v t lí, nhưng v i nh ng nhà tư tư ng toán h c ng i trong gh c t a, nó c như th ông ang nói gi ng nư c ngoài. Ông suy lu n ra các l i gi i tr c ti p t nh ng gi n c a ông mà không s d ng phương trình nào h t. Cho nên, m c dù ông cũng i n s d ch chuy n Lamb t lí thuy t c a ông, nhưng c t a v n thích cách ti p c n ph c t p hơn nhưng d ghi nh n c a Schwinger hơn so v i phương pháp ơn gi n hơn nhưng kém quen thu c hơn c a Feynmann. M i ngư i công nh n r ng c Schwinger l n Feynmann u có nh ng ti n b áng k , nhưng ch có vài ba ngư i th a mãn r ng m t trong hai ã phát tri n m t lí thuy t ho t ng tr n v n c a QED. C n có cái nhìn c a m t ai ó không có m t trong gh c t a t i m t hai h i ngh ưa hai lí thuy t l i v i nhau. Ngư i ó là chàng trai tr ngư i Anh Freeman Dyson (1923– ), ngư i vào năm 1947 ã n Mĩ t trư ng i h c Cambridge nghiên c u v i Bethe t i Cornell. M t trong nh ng c v n Cambridge dày d n kinh nghi m c a ông ã mô t ông là “nhà toán h c xu t s c nh t Anh”, nên ch ng ai l y làm l trư c vi c ông thích thú x lí bài toán QED. Sau khi c nh ng lưu ý c a Wheeler t nh ng bài thuy t trình c a Schwinger và Feynmann t i h i ngh Pocono, ông hăm h tìm hi u c hai ngư i h . Ông ghi danh tham d m t seminar hè v QED mà Schwinger ang có k ho ch t ch c t i trư ng ih c Michigan. T i Cornell, ông có cơ h i nói chuy n v i Feynmann, ngư i tr thành ngư i b n thân thi t ng th i là th y c a ông. Khi mùa hè b t u, Feynmann m i Dyson cùng ông chu du n Albuquerque, New Mexico. M c tiêu c a Feynmann là theo u i m t cô b n gái và có m t vài chuy n phiêu lưu trên hành trình y. (Chi ti t xem ph n gi i thi u v Feynmann cu i chương) Dyson bi t ông có m t chút máu du l ch, nó th hi n cao trong chương trình hè c a ông, và có nhi u th i gian khai thác trí tu c a Feynmann v các gi n c a ông và QED. Ông nhanh chóng ng ý. T Albuquerque, ông ã ón xe buýt Greyhound n Ann Arbor, Michigan, nh m thư ng lãm c nh p và tham d seminar c a Schwinger. C hai m c tiêu c a chuy n i u phù h p v i cái Dyson ang hi v ng. V i u óc c a ông ang ch a y các gi n Feynmann và các phương trình Schwinger v QED,

L ch s V t lí th k 20

◊ 71

ông c n có m t kì ngh dư ng. Ông lên tàu i v phía tây Greyhound, tr i qua m t ít th i gian San Francisco và Berkeley, California, sau ó i tr v mi n ông. Ông không suy nghĩ gì nhi u v QED trong hai tu n, nhưng b t ng t i âu ó Nebraska, ý tư ng ch t p n. Nh ng hình v c a Feynmann và phương trình c a Schwinger cùng p n trong tâm trí c a ông. Ông nh n ra r ng c hai phương pháp u xây d ng trên nh ng ý tư ng gi ng nhau, và ông nhìn th y m t phương th c k t h p chúng thành m t lí thuy t chính xác toán h c c a QED d a trên nh ng ki n th c sâu s c rõ ràng th hi n d ng gi n . Khi Dyson trình bày quan i m c a ông t i cu c h p c a H i V t lí Hoa Kì vào tháng 1 năm sau ó, 1949, ông ã tr thành m t nhân v t ti ng tăm trong làng v t lí. Schwinger, Feynman, và Dyson s m tìm th y s chia s ti ng tăm QED c a h v i m t nhà v t lí khác, Sin-Itiro Tomonaga (1906–79) c a t nư c Nh t B n. Trong khi Th chi n th hai ã làm gián o n công trình c a Feynmann, thì Tomonaga v n có th ti p t c công trình nghiên c u c a ông t i Riken Kenkyusho, Vi n Nghiên c u V t lí và Hóa h c Tokyo. Giám c Riken, Yoshio Nishina (1890–1951), ngư i ã nghiên c u châu Âu lúc cao trào c a s phát tri n cơ h c lư ng t , ã khuy n khích nghiên c u c a Tomonaga v QED và b o v ông kh i ph i ph c v quân d ch. K t qu là m t lo t bài báo ăng trên t p chí ti ng Nh t có tên d ch ra là “Ti n b v v t lí lí thuy t”. Nh ng n ph m ó ã t ra chính nh ng ý tư ng cho QED mà Schwinger ã dùng làm cơ s cho cách ti p c n toán h c chi ti t c a ông. ó là vào năm 1943, 4 năm trư c khám phá quan tr ng c a Lamb và 5 năm trư c n ph m c a Schwinger. Vì lí do chi n tranh, công trình c a Tomonaga v n không ư c bi t n bên ngoài nư c Nh t. Ông th m chí còn không nh n ra t m quan tr ng c a nó mãi cho n khi ông c ư c công trình c a Lamb trên t p chí Newsweek năm 1948. Lúc y, ông ã liên h v i J. Robert Oppenheimer (1904–67), ngư i ã ưa n nh ng n l c khoa h c c a d án bom nguyên t Mĩ. Oppenheimer ngh Tomonaga trình m t b n tóm t t cho t Physical Review, t p chí mang công trình c a ông vào s chú ý c a các nhà khoa h c ngư i Mĩ. Tomonaga ư c m i làm khách trong h i ngh khách m i ti p theo v QED vào năm 1949, và năm 1965, ông cùng nh n gi i Nobel v t lí v i Schwinger và Feynman. Vì không th có hơn ba ngư i cùng nh n m t gi i thư ng Nobel, cho nên b t ch p nh ng óng góp quan tr ng c a ông cho QED, tên tu i c a Dyson không ư c nh c n trong gi i thư ng.

S phân h ch h t nhân, “N n khoa h c l n”, và Bom
V i m t th gi i ang có chi n tranh, vi c tìm hi u và ng d ng s phân h ch h t nhân tr thành m t ưu tiên hàng u i v i nh ng bên tham chi n. M c dù nh ng nghiên c u ban u cho bi t m t ph n ng dây chuy n là có th x y ra v m t lí thuy t, nhưng không rõ làm th nào gây ra ư c m t ph n ng ki u như v y trong th c t . Như ph n này ã trình bày c th , m t s tr ng i kĩ thu t c n ph i ư c vư t qua ch t o m t qu bom. T vi n c nh l ch s , khoa h c là m t thành t u m i so v i công ngh . Công ngh thì xưa cũ hơn b n thân n n văn minh. Trái l i, th c t có h th ng c a khoa h c ch m i b t u trư c ó vài trăm năm mà thôi. Tuy nhiên, vào gi a th k 20, khoa h c và công ngh rõ ràng là ph thu c l n nhau. Các kĩ sư và nhà kĩ ngh ang áp d ng ki n th c khoa h c trong công vi c c a h , và nhi u câu h i khoa h c òi h i ph i nâng c p kĩ thu t i v i nh ng thi t b ph c t p. Gi ng như a s nh ng xu th chính y u trong l ch s , th t khó mà xác nh c th th i i m b t u c a “n n khoa h c l n”, nhưng s phát tri n c a cyclotron vào cu i nh ng năm 1930 ch c ch n là m t thí d như v y. N u như các máy gia t c h t ánh d u s ra i c a n n khoa h c l n, thì s phát tri n qu bom h t nhân u tiên vào u n

L ch s V t lí th k 20

◊ 72

gi a th p niên 1940 i di n cho tu i thanh xuân c a nó, và ph n còn l i c a th p niên 1940 và 1950 có th mô t là th i kì trư ng thành thu n th c c a nó. D án bom òi h i r t nhi u nhân v t tài gi i, c ng v i s qu n lí dày d n ph i h p nh ng tài năng ó. Ki n th c m i ph i áp d ng h u như ngay khi nó ư c phát tri n, nghĩa là v t lí h c và các nhà v t lí là trung tâm i v i s nghi p ch t o bom trên m i phương di n c a s mâu thu n toàn c u. Mĩ, d án bom nguyên t ã b t u tri n khai t trư c khi nư c này tham chi n. Hè năm 1939, Leo Szilard (1898–1964), Eugene Wigner (1902–95), và Edward Teller (1908–2003), c ba ngư i u bay t quê hương Hungary sang Mĩ tr n ch y s e d a c a c qu c xã, ã th o m t b c thư thúc gi c t ng th ng Franklin D. Roosevelt (1882– 1945) b t u m t n l c thi t y u phát tri n bom. H ã thuy t ph c Einstein, ngư i thư ng nghiêng v ch nghĩa hòa bình, kí vào b c thư. M t năm sau, m t t ch c nh tên g i là y ban C v n v Uranium b t u i vào ho t ng. Sau s ki n Trân Châu C ng, chính quy n Mĩ ã nhanh chóng cho leo thang nh ng n l c c a h . D án Manhattan ư c ưu tiên cao ã mang nhi u ho t ng nghiên c u khác nhau l i cùng nhau và t p trung nhân l c, v t l c vào ch t o bom nguyên t . Nghiên c u v ph n ng dây chuy n ã và ang tri n khai m t s phòng thí nghi m. cho m t ph n ng dây chuy n x y ra, trung bình ph i có ít nh t m t neutron sinh ra t m i s ki n phân h ch gây ra thêm m t s ki n phân h ch khác. u nh ng năm 1940, các nhà v t lí bi t r ng uranium xu t hi n trong t nhiên không th duy trì m t ph n ng dây chuy n. Uranium t nhiên ch y u g m hai ng v . Ph bi n nh t, chi m 99,27% s nguyên t , là 238U; nó có 92 proton và 146 neutron, mang l i kh i lư ng nguyên t 238. G n như toàn b nh ng nguyên t còn l i là 235U. Hai ng v hành x r t gi ng nhau trong các ph n ng hóa h c, nhưng tương tác c a chúng v i neutron thì hơi khác. S phân h ch c a m t h t nhân 238U có th x y ra, nhưng nó hi m n m c m t ph n ng dây chuy n là không th . i a s trư ng h p, khi m t neutron tương tác v i m t h t nhân 238 U, nó ch b t tr ra, và th nh tho ng thì nó b h p th t o ra m t h t nhân 239U có th i 239 gian s ng ng n. H t nhân U nhanh chóng phân rã b ng cách phát ra m t h t beta và tr thành neptunium (239Np), h t này hóa ra sau ó l i phân rã b ng cách phát ra m t h t beta n a, và tr thành plutonium, 239Pu. S phân h ch x y ra thư ng xuyên hơn khi m t neutron ch m trúng m t h t nhân 235U. S ki n ó mang l i hai h t nhân nh hơn, kích c ngang ng a nhau, ng th i sinh thêm ba neutron n a có th gây ra nh ng s ki n phân h ch khác n a. Tuy nhiên, nghiên c u c a Fermi cho bi t các neutron nhanh, gi ng như nh ng neutron sinh ra b i s phân h ch, hi m khi tương tác v i h t nhân uranium. N u không có m t ch t i u ti t làm cho chúng ch m l i, thì a s neutron d dàng thoát ra th gi i bên ngoài. M t khi các nhà v t lí hi u rõ hành tr ng khác nhau c a hai ng v uranium chính, h nh n ra có hai l trình d n n m t ph n ng h t nhân dây chuy n. M t l trình ng d ng ch t o lò ph n ng h t nhân, hay “c t ph n ng”, m t s s p x p các m u uranium và ch t i u ti t. Các neutron sinh ra t s phân h ch trong m t m u uranium s ư c ch t i u ti t làm cho ch m l i, sau ó i vào m t m u uranium khác, nơi chúng gây ra thêm nh ng s ki n phân h ch khác. Các neutron phân h ch có th b th t thoát do thoát ra ra kh i c t, ho c b h p th b i h t nhân khác, thí d 238U, mà không gây ra s phân h ch. i u then ch t là phát tri n m t c u hình s p x p trong ó m t lư ng l n s neutron sinh ra trong s phân h ch ti p t c gây ra s phân h ch khác n a. ây là phương pháp Fermi cho tri n khai t i Columbia. C t ph n ng y qu l n và quá ph c t p phát tri n thành m t th vũ khí, nhưng nó r t có giá tr ti n hành nh ng phép o làm tăng thêm ki n th c c a các nhà v t lí v nh ng tính ch t c a h t nhân uranium và quá trình phân h ch. Hóa ra nó còn là m t ti n thân c a nhà máy i n h t nhân, m c dù t p trung chú ý c a các nhà nghiên c u d n vào nh ng ng d ng khác c p bách lúc b y gi .

L ch s V t lí th k 20

◊ 73

Khi m t h t nhân l n ch u s phân h ch, nó phát ra m t vài neutron, chúng có th ho c không th gây ra nh ng s ki n phân h ch khác.

M t phương pháp khác gây ra ph n ng dây chuy n là tách h t nhân 235U “phân h ch” ra kh i uranium t nhiên. Các tính toán cho th y cho dù không có ch t i u ti t, thì gây ra ph n ng các neutron nhanh trong 235U g n như tinh khi t cũng có cơ h i t t phân h ch ti p t c. V n là có m t m u uranium l n cho m t neutron có kh năng ch m trúng v i m t vài h t nhân 235U trư c khi nó i t i b m t, nơi nó có th thoát ra ngoài. M u uranium càng l n, thì m t neutron càng có kh năng gây ra thêm s phân h ch và ít có kh năng thoát ra ngoài hơn. Do ó, các nhà v t lí nói t i m t “kh i lư ng t i h n” cho m t ph n ng dây chuy n x y ra. i v i 235U tinh khi t, kh i lư ng t i h n ch kho ng 10 kg, nh d dàng ưa vào m t qu bom. Plutonium 239 cũng d dàng ch u s phân h ch, nhưng s n xu t nó lư ng v a t 238U òi h i m t ph n ng dây chuy n i u khi n ư c trong m t c t nguyên t , sau ó là chi t tách hóa h c. D án Manhattan bao g m các nghiên c u v bom uranium l n bom plutonium. Hai ng v uranium không th nào tách ra b ng phương pháp hóa h c ư c, cho nên các nhà khoa h c và kĩ sư ã phát tri n m t kĩ thu t tách chúng ra b ng phương pháp v t lí. Kĩ thu t này ho t ng vì uranium ph n ng v i fluorine t o ra m t ch t khí g i

L ch s V t lí th k 20

◊ 74

là uranium hexafluoride, hay UF6. Gi ng h t như tr ng l c tách riêng d u và gi m trong m t m l n x n thành t ng l p m t, cho ch t khí UF6 i qua m t c t khu ch tán s tách nh ng phân t ch a ng v 235U nh hơn ra kh i nh ng phân t ch a 238U n ng hơn. (Công ngh hi n nay s d ng c t li tâm thay cho c t khu ch tán) S phân tách không hoàn toàn như trong trư ng h p dung d ch d u, vì không gi ng như gi m và d u, các phân t khí có xu hư ng v n hòa l n vào nhau. ng th i, lư ng phân t 235U trong uranium t nhiên r t nh mà b t u phân tách. Vì th , vi c thu ư c 235U tinh khi t cao d ng khí là m t quá trình nhi u giai o n.

M t ph n ng dây chuy n x y ra n u trung bình có ít nh t m t neutron sinh ra t m i s ki n phân h ch làm cho m t h t nhân n a ch u s phân h ch. N u trung bình có úng m t neutron, thì quá trình ti p t c gi i phóng năng lư ng m t cách u n, như trong nhà máy i n h t nhân. N u trung bình có hơn m t neutron, thì s lư ng s ki n phân h ch s tăng lên r t nhanh và gi i phóng m t lư ng năng lư ng kh ng l trong m t th i gian ng n – trư ng h p bom nguyên t .

L ch s V t lí th k 20

◊ 75

Khi chi n tranh bùng n , chính quy n Mĩ b t u cho xây d ng m t nhà máy s n xu t 235U Oak Ridge, Tennessee. Gi ng như m i ho t ng núp dư i cái ô D án Manhattan, ch có m t vài ngư i bi t chính xác m c ích c a nó, m c dù không th nào che y m t d án c a quy mô l n như th . D án Manhattan còn tài tr cho m t d án chính t i trư ng i h c Chicago dư i s ch o c a Arthur Compton (1892–1962). D án trên ph i xây d ng m t “ ơn v thi t y u”, m t c t nguyên t có kh năng thu ư c ph n ng dây chuy n có i u khi n. Nghiên c u trư c ó c a Compton, cũng như nghiên c u c a Fermi t i Columbia, là d a trên các c t dư i t i h n. D án ã c ng c nh ng n l c c a hai nhóm t i Chicago, nên Fermi b t c dĩ ph i r i Columbia vào năm 1942 theo u i giai o n ti p theo c a nghiên c u c a ông. Cu i năm y, trong cái g i là Phòng thí nghi m Luy n kim trong sân v n ng c a trư ng i h c Chicago, ông ã t o nên l ch s v i ph n ng h t nhân dây chuy n i u khi n ư c u tiên c a th gi i. B ph n bí m t nh t c a D án Manhattan di n ra Los Alamos, New Mexico. ó là nơi bom nguyên t ư c phát tri n, v i Oppenheimer ang lãnh o nhóm khoa h c. Bethe lãnh o nhóm v t lí lí thuy t, nhóm này s m có thêm Feynmann, ngư i v a m i hoàn thành lu n án ti n sĩ mang tính t phá c a mình. Sau chi n tranh, ông tr thành ng s c a Bethe t i Cornell. M c dù các phép tính h t nhân là cơ s v t lí m i nh t dùng trong vi c ch t o bom nguyên t , nhưng nh ng tính toán khác cũng th t quan tr ng. Làm th nào qu bom phát n ? Thi t b s ph i ch a m t kh i lư ng uranium t i h n, nhưng s ư c phân chia sao cho ph n ng dây chuy n s không b t u cho n khi các m nh ti n l i sát nhau. Sau ó, khi ph n ng dây chuy n b t u, làm th nào các m nh uranium v n l i v i nhau? N u qu bom t th i tung ra quá nhanh, thì ph n ng dây chuy n s ng ng l i trư c khi a ph n năng lư ng ư c gi i phóng. Gi i pháp là s d ng nh ng ch t n thông thư ng lái cái m nh uranium l i v i nhau t c cao. M i s thay i trong các phép tính h t nhân s d n n nh ng thay i thi t k kĩ thu t c a qu bom, bao g m hình d ng c a nó, và i u ó s làm thay i qu o c a nó m t khi nó ư c th ra. Các i v t lí ang s d ng các máy tính cơ tiên oán m i th h c n ph i bi t v m i thi t k có th có c a qu bom. M t s ngư i s d ng các máy tính i n t m i ư c phát tri n v i công ngh ng chân không m i nh t, ư c thi t k c bi t dành cho h . (Máy tính i n t thương m i u tiên v n chưa xu t hi n, mãi cho n năm 1946). Cu i cùng, trong sa m c New Mexico, ngày 16 tháng 7, 1945, qu bom nguyên t u tiên ã ư c th thành công. Chi n tranh châu Âu ã k t thúc vào mùa xuân, nhưng cu c chi n v n ang ti p di n Thái Bình Dương. Nh ng ngư i ng u nư c Mĩ quy t nh m t phương th c nhanh nh t k t thúc cu c chi n là s d ng bom. Hai cu c t n công ã bu c Nh t B n ph i u hàng: m t qu bom uranium th xu ng Hiroshima hôm 6 tháng 8, và m t qu bom plutonium th xu ng Nagasaki ba ngày sau ó.

L ch s V t lí th k 20

◊ 76

Uranium bình thư ng không th duy trì m t ph n ng dây chuy n vì ch m t lư ng nh h t nhân là 235U có kh năng phân h ch. a ph n h t nhân còn l i là 238U n ng hơn m t chút. s n xu t bom, các nhà khoa h c ph i tách hai ng v ra, m t quá trình nhi u giai o n khó th c hi n liên quan n s t o thành ch t khí uranium hexafluoride (UF6). Công ngh ngày nay s d ng các máy li tâm t c cao tách nh ng phân t UF6 n ng hơn ch a 238U ra kh i nh ng phân t UF6 nh hơn ch a 235U. D án Manhattan d a trên nh ng ô khu ch tán ch t khí l n hơn nhi u t t i cái tương t . N u m t “kh i lư ng t i h n” uranium ã làm giàu n m m t nơi, thì ph n ng dây chuy n s b t u, nhưng có kh năng nó s t th i tung các m nh ra ngoài trư c khi s n sinh ra nhi u năng lư ng. S n xu t m t qu bom yêu c u m t phương th c gi m t kh i lư ng t i h n l i v i nhau lâu cho ph n ng dây chuy n x y ra lái các m nh uranium l i v i nhau là v i a s h t nhân 235U. Dùng ch t n thông thư ng m t gi i pháp.

Chương trình h t nhân c a ngư i Mĩ không d ng l i sau chi n tranh. M c dù s t n th t kinh hoàng v con ngư i Hiroshima và Nagasaki ã làm ch n ng tinh th n nhi u nhà khoa h c và ưa h n ch ng h ch nghĩa hòa bình ho c ch ng l i vũ khí h t nhân, nhưng nh ng ngư i khác thì l i th y vi c phát tri n xa hơn n a c a vũ khí h t nhân là c n thi t cho s d n u c a qu c gia h và t n t i trong m t th gi i y thù ch. c bi t, Teller là ngư i ng h và thi t tha v i th h ti p theo c a vũ khí h t nhân: cái g i là bom khinh khí. Ngu n g c s c m nh c a lo i vũ khí ó là s nhi t h ch h t nhân, chúng gi i phóng năng lư ng khi nh ng h t nhân nh như hydrogen k t h p l i hình thành nên h t nhân l n hơn, thí d như helium. Hi n tư ng ó ã c p năng lư ng cho m t tr i và các sao. Th t tr trêu, Bethe, m t trong nh ng ngư i ph n i vũ khí h t nhân th i h u chi n n ng nhi t nh t, l i là tác gi c a nhi u bài báo lí thuy t quan tr ng v các ph n ng h p nhân, b t u t h i ông còn c trong nh ng năm 1930. Ông ư c trao gi i Nobel v t lí cho nh ng óng góp c a ông cho lí thuy t ph n ng h t nhân vào năm 1967. Khi y, bom
L ch s V t lí th k 20 ◊ 77

khinh khí ã qua 15 năm tu i, và th gi i ang h ch.

gi a cu c ch y ua vũ trang vũ khí nhi t

Qu bom nguyên t th xu ng Nagasaki, Nh t B n, ngày 9 tháng 8, 1945, s d ng plutonium làm ch t phân h ch.

Nh ng nư c khác cũng có chương trình h t nhân bí m t c a mình trong th i chi n, nhưng không có chương trình nào l n và có thành t u như chương trình c a Mĩ. Quân i Nh t ã nghiên c u v lò ph n ng h t nhân c p i n cho nh ng con tàu chi n c a h , nhưng h s m t b vì chi phí dư ng như quá cao và l i ích thì quá không ch c ch n. Nishina ã lãnh o m t nhóm nghiên c u phân tách 235U t i trư ng i h c Tokyo, nhưng ti n b c a h ch m quá. Liên Xô thì có m t phiên b n nh hơn nhi u c a D án Manhattan. “Phòng thí nghi m s 2” c a h có 74 nhân s , g m 25 nhà khoa h c, trái h n v i con s 2000 ngư i làm vi c t i Los Alamos. M c dù h v n còn lâu m i có m t qu bom khi chi n tranh k t thúc, nhưng h ã ti p t c nh ng n l c s n xu t bom c a mình v i c nghiên c u và ho t ng tình báo. Trong nh ng năm 1950, chương trình vũ khí h t nhân c a h ã tr thành m t i th áng g m i v i s th ng tr h t nhân c a ngư i Mĩ. S th t b i c a chương trình vũ khí h t nhân c a nư c c ti p t c làm mê ho c các nhà s h c. Vào nh ng năm u c a cu c chi n, v i s lãnh o c a Heisenberg và công trình c a nhi u nhà nghiên c u và kĩ sư l i l c, ti n b c i v i vi c phân tách 235U có l ã b t k p v i Mĩ và Anh. Tuy nhiên, sau năm 1942, nh ng ngư i ng u c máy chi n tranh c ã chuy n s ưu tiên c a h sang nơi khác, và thay vào ó Heisenberg t p trung vào chương trình nghiên c u lò ph n ng h t nhân. N u h bi t m c thành công c a ngư i Mĩ hư ng t i vi c tinh l c 235U, thì s ch n l a c a h có l ã khác. B b t sau chi n tranh, nhi u nhà khoa h c c kh ng nh h ã th t b i có ch ích vì s c m nh h y di t c a thi t b là quá kh ng khi p, nhưng có kh năng ó ch là l i gi i thích có tính toán trư c nh m gi th di n và bào ch a cho hành ng c a h mà thôi. Phán quy t l ch s là ch th ba là m t trong nh ng chính quy n x u xa nh t t ng ng u m t qu c gia, nhưng các nhà khoa h c h t nhân ngư i c t ng làm vi c cho chính quy n ó ư c phán xét m t cách lư ng hơn. a s h , k c Heisenberg, không h là thành viên c a ng Qu c xã ho c là ngư i ng h h tư tư ng c a nó. H th y b n thân mình là nh ng công dân yêu nư c, s d ng tài năng xu t chúng c a b n thân vì l i ích c a qu c gia, dân t c. Theo ý nghĩa ó, ng cơ làm vi c c a h ch ng khác gì m y v i a s các nhà v t lí trong D án Manhattan ã thành công trong lĩnh v c ngư i c không thành công. Tuy nhiên, cho dù h không bi t v nh ng tr i t p trung gi t chóc c a phát xít c, thì h cũng ph i bi t nh ng lu t l và hành ng hà kh c c a chính quy n nư c h
L ch s V t lí th k 20 ◊ 78

i v i ngư i Do Thái và nh ng ngư i b cho là ê hèn, th p kém. Sáu mươi năm sau, ngư i ta v n còn tranh lu n v cái nên làm dư i nh ng tình hu ng như th . Và ngư i ta v n t h i không bi t th gi i s trông như th nào n u như cu c ch y ua ch t o bom nguyên t có k t c c ngư c l i v i l ch s ã qua.

Tia vũ tr và các h t h nguyên t
Cách ti p c n QED c a Feynmann có m t y u t thú v phù h p v i lí thuy t c a Yukawa v l c h t nhân m nh. C hai u nh n th y nguyên lí b t nh lư ng t ưa nh lu t b o toàn năng lư ng ra trư c m t ánh sáng m i. Trong lí thuy t c a Feynmann, photon ho c nh ng h t cơ b n khác có th l p lòe vào và ra kh i s t n t i. Ch ng nào tích s c a th i gian s ng v i năng lư ng (hay kh i lư ng) c a nh ng h t “ o” ó còn nh hơn h ng s Planck, thì s t n t i c a chúng không vi ph m nguyên lí b t nh. Năng lư ng có l không ư c b o toàn trong kho nh kh c, nhưng nguyên lí b t nh phát bi u r ng ch ng có cách nào phát hi n ra i u ó. Như th hi n trên nh ng gi n Feynmann minh h a trang trư c, nh ng s ki n h t o này ph i ư c tính n trong các phép toán QED. Trong lí thuy t c a ông v l c m nh, Yukawa áp d ng m t hư ng suy nghĩ tương t như v y. Ông nh n ra r ng vi c giam c m m t h t trong h t nhân t ra m t b t nh r t nh v trí c a nó. i u ó mang l i m t b t nh l n tương ng xung lư ng c a nó – và do ó là năng lư ng ho c kh i lư ng c a nó. ó là cách ông tính ra kh i lư ng c a nh ng h t meson lí thuy t, h t trao i trong nh ng tương tác h t nhân m nh gi a các nucleon.

Hideki Yukawa, ngư i phát tri n lí thuy t tương tác m nh, cùng v c a ông, Niels Bohr (trái) và J. Robert Oppenheimer, nhà lãnh o khoa h c c a D án Manhattan. ( nh: Niels Bohr Archive; AIP Emilio Segrè Visual Archives)

Trong lí thuy t Yukawa, nh ng meson ó gi ng v i nh ng h t o c a Feynmann. Chúng t n t i và r i bi n m t nhanh n m c ngư i ta không th nào o ư c s tăng b t

L ch s V t lí th k 20

◊ 79

kì nào c a kh i lư ng h t nhân. Tuy nhiên, n u như m t h t nhân ch u m t va ch m năng lư ng m nh, thì m t ph n năng lư ng ó có th làm b t ra m t meson nơi nó có th phát hi n ra ư c. Nh ng s ki n thu c lo i như th có l ã x y ra bên trong các cyclotron ho c nh ng ranh gi i t ng cao c a b u khí quy n Trái t, nơi các h t t c cao t vũ tr n ang sinh ra các tia vũ tr . Các kĩ thu t dò tìm h t liên t c ư c c i ti n, trong ó có nh ng ch t nhũ tương nhi p nh m i nh y v i nh ng ion sinh ra b i các electron và nh ng h t h nguyên t khác i qua. Khi r i phim ã ch p, ư ng i c a các h t l i là nh ng v t t i. Năm 1947, các nhà v t lí Cecil Powell (1903–69) và Giuseppe Occhialini (1907–93) trư ng i h c Bristol, Anh qu c, ã mang m t s kính nh v i m t ch t nhũ tương tiên ti n lên m t phòng thí nghi m tia vũ tr cao trên Dãy Pyrenees nư c Pháp và ã th c hi n m t khám phá tuy t v i. H trông th y nh ng v t ng n t nh ng h t thu c m t lo i trư c nay chưa rõ. Kh i lư ng c a chúng nh nh hơn m t chút so v i mesotron, h t electron quá c phát hi n b i Anderson và Neddermeyer vào năm 1937 (xem chương trư c). Nơi m t v t do m t trong nh ng h t lo i này l i k t thúc, thì m t v t khác b t u theo m t hư ng khác. Powell và Occhialini ghi nh n v t m i ó và k t lu n r ng h t ban u ã phân h y thành hai m nh: m t mesotron và m t h t trung hòa i n không l i v t tích. V n s m tr nên rành m ch là h t ban u y chính là h t meson mà lí thuy t c a Yukawa ã tiên oán, nó phân h y thành m t mesotron và m t neutrino. Khi nhóm ngư i Anh ang khám phá ra meson c a Yukawa, thì George Rochester (1908–2001) và Clifford Butler (1922–99) t i trư ng i h c Manchester ang lúng túng trư c hai quan sát bu ng mây kì l , m t quan sát t ngày 15 tháng 10 năm trư c, và m t quan sát t ngày 23 tháng 5. Cu i cùng, nh ng quan sát này ghi nh n nh ng h t n ng hơn phân n a kh i lư ng proton m t chút. Thu t ng meson, nghĩa là m t h t có kh i lư ng trung bình gi a m t electron và m t proton, b t ng xâm chi m nhi u lãnh th hơn ngư i ta lư ng trư c. Nh ng h t do Rochester và Butler tìm th y, gi ng như nh ng h t do Powell và Occhialini tìm th y, ph n ng v i l c h t nhân m nh. H t mesotron thì không. ã n lúc làm sáng t thu t ng . Cu i cùng, mesotron tr nên ư c bi t là muon, và tên g i meson dành cho m t h h t bao g m các pion ư c t tên l i (hay meson pi), tìm th y b i các nhà khoa h c ngư i Anh, và các kaon (meson K) do nhóm Manchester tìm th y. Các quan sát kaon tìm th y nh ng h t không ch có i n tích dương và âm mà còn có nh ng kaon trung hòa n ng hơn m t chút. Powell và Occhiliani không tìm ra các pion trung hòa, m c dù lí thuy t c a Yukawa tiên oán s t n t i c a chúng. Ch tr ng ó trong lí thuy t ã ư c l p y vào năm 1949, khi R. Bjorkland và các ng s phát hi n ra pion trung hòa t i cyclotron m i nh t c a Berkeley. Khi ó ngư i ta m i bi t vì sao h t này l i khó phát hi n như v y. Không ch trung hòa i n, nghĩa là nó ch có th ư c tìm th y qua s phân h y c a nó, nó còn ch t n t i ng n trong th i gian ch ng m t trăm ph n tri u th i gian s ng c a nh ng ngư i anh em pion tích i n c a nó. Rõ ràng, nh ng chi c máy gia t c m i và kĩ thu t dò tìm m i ã mang l i vũ ài m i cho vi c khám phá ra nhi u h t hơn. Nh ng khám phá ó s ti p t c trong ph n còn l i c a th k , và chúng s ưa n nh ng lí thuy t v b n ch t c a v t ch t mang y tính thách th c như cơ h c lư ng t v y.

Nh ng lĩnh v c v t lí khác trong th p niên 1940
Trong khi công ngh ang t p trung vào ng d ng c a nh ng h t nhân không b n (phóng x ho c phân h ch), thì nhi u nhà v t lí chú tâm nhi u hơn vào nh ng h t nhân b n. c bi t, h hi u kì mu n bi t vì sao nh ng nguyên t nh t nh l i d i dào hơn và có nhi u ng v xu t hi n trong t nhiên hơn so v i nh ng nguyên t khác. Trong nh ng

L ch s V t lí th k 20

◊ 80

năm 1930, m t vài nhà v t lí ã cho r ng các proton và neutron trong h t nhân có th l p y nh ng l p v tr ng thái lư ng t gi ng h t như các electron v y, nhưng h không có lí thuy t nào có s c m nh gi i thích t i sao 2, 8, 20, 50, 82 và 126 là nh ng con s th n kì, thu t ng có l do Wigner t ra. Lí thuy t ch c ch n u tiên xu t hi n c l p t hai nhà nghiên c u trong năm 1948-49, nhà v t lí c g c Ba Lan Maria Goeppert-Mayer (1906–72), ngư i ã di cư sang Mĩ năm 1930, và nhà v t lí ngư i c Hans Jensen (1907– 73), cùng hai ng nghi p. Lí thuy t c a h xây d ng trên các s lư ng t và hàm sóng thay cho mô hình gi t ch t l ng ã t ra khá thành công trong vi c gi i thích s phân h ch. Năm 1963, Wigner, Goeppert-Mayer, và Jensen cùng nh n gi i Nobel v t lí cho nh ng lí thuy t c a h v c u trúc h t nhân nguyên t . M t trong nh ng ng l c c a Goeppert-Mayer là tìm hi u xem hi n tư ng gì ã gây ra s d i dào tương i c a các nguyên t trong vũ tr . Công trình nghiên c u c a bà t ra c bi t có ích i v i Gamow và ngư i h c trò c a ông, Ralph Alpher (1921– ) trong vi c tính ra t s c a helium so v i hydrogen trong mô hình c a h v vũ tr sơ khai. H xu t r ng vũ tr ã ra i v i m t v n kh ng l và ã d n d n giãn n và ngu i i k t ó. Năm 1950, nhà thiên văn h c ngư i Anh Fred Hoyle (1915–2001), ngư i ã phát tri n m t xu t khác cho ngu n g c c a nguyên t g i là gi thuy t tr ng thái b n, ã t cái tên ch gi u quan i m c a Gamow là “big bang” (v n l n). Cái tên y ã sa l y, và m t cu c u gay go gi a hai quan ni m vũ tr h c ã ti p di n trong hàng th p k ti p theo. S phóng x b t u có vai trò quan tr ng trong nh ng lĩnh v c khoa h c khác trong th p niên 1940. Thí d n i ti ng nh t là vi c s d ng ng v carbon 14 phóng x nh tu i nh ng v t ã t ng s ng ư c tìm th y nh ng a i m kh o c . ng v này có chu kì bán rã tương i ng n (5730 năm) và s không còn t n t i trên Trái t n u không ư c cung c p thêm b i tia vũ tr tương tác v i h t nhân các ch t khí trong khí quy n. M t khi sinh v t ch t i, nó không còn nh n thêm carbon dioxide m i t không khí n a. Do ó, t s gi a các nguyên t C14 v i C12 thư ng g p hơn gi m d n nh ng v t ch t s ng trư c ây và gi vai trò là m t cách th c nh tu i m t a i m kh o c . Nh ng ti n b chính trong công ngh bay ti p t c di n ra sau chi n tranh, khi các kĩ sư áp d ng v t lí ch t o máy bay siêu thanh u tiên và máy bay ph n l c thương m i u tiên. Nhưng có l s phát tri n công ngh n i tr i nh t c a giai o n cu i nh ng năm 1940 không ư c ghi nh n r ng rãi vào lúc y. Năm 1948, William Shockley (1910–89), Walter H. Brattain (1902–87), và John Bardeen (1908–91) t i Phòng thí nghi m Bell New Jersey phát minh ra m t d ng c bán d n g i là transistor. Ch tám năm sau ó, v i cu c cách m ng thu nh và c i ti n các d ng c i n t , công chúng ch ng có gì b t ng khi bi t b ba trên ư c trao gi i thư ng Nobel v t lí. Công trình này ư c mô t chi ti t hơn trong chương ti p theo. Nhà khoa h c c a th p niên: Richard Feynman (1918–1988) Richard Feynman s luôn luôn ư c bi t n là m t thiên tài, ngư i ã hình dung l i l c i n t là m t hi n tư ng lư ng t và là ngư i ã thay th nh ng phương trình ph c t p b ng nh ng bi u ơn gi n. Nhưng ông s còn ư c nh t i là m t “nhân v t hi u kì”, ó là cách ông t mô t b n thân mình trong ph n ph d n c a quy n h i kí best selling c a ông, Ch c ch n Ngài ang ùa, Mr Feynmann, xu t b n năm 1985, và Cái b n quan tâm có là cái ngư i khác nghĩ hay không?, xu t b n ch vài tháng trư c khi ông qua i, năm 1988. Feynmann không ch là ngư i hành quân theo nh p ánh c a m t tay tr ng khác, như nh ng ngư i theo ch nghĩa cá nhân thư ng ph i làm. B n thân ông chính là m t tay tr ng khác. Nói r ng Feynmann sinh ra và l n lên thành ph New York là úng, nhưng không chính

L ch s V t lí th k 20

◊ 81

xác. Ông l n lên trong m t ngôi làng bình dân xóm Far Rockaway ngo i vi thành ph , trên b bi n phía nam c a o Long Island. Cha c a ông, Melville Feynman, có l s h c khoa h c n u như ông có s c vào trư ng i h c. Thay vào ó, ông ã nuôi s ng gia ình t nhi u công vi c làm ăn m o hi m chưa bao gi mang l i thành công mĩ mãn như ông hi v ng. Melville c cho Richard nghe quy n Encyclopaedia Brittanica, gi i thích m i th khi cha con i cùng v i nhau. Trong nh ng năm 1960, nh cao s nghi p c a mình là giáo sư v t lí t i Vi n Công ngh California (Caltech), ông m nh n nhi m v gi ng d y các khóa v t lí i cương. Các bài gi ng c a ông nhanh chóng tr nên n i ti ng vì tính rõ ràng và trình bày s ng ng c a chúng. Chúng ư c in thành sách và phát hành trên kh p th gi i, và chúng tr thành cơ s c a m t b sách ba t p c i n năm 1963 g i là Các bài gi ng c a Feynmann v v t lí. Ngày nay, các nhà khoa h c g n ngh hưu thư ng nh n nh ng t p sách ó t nh ng ngày xuân tr c a h , nh hình nh tác gi ang chơi tr ng gõ cũng như n i dung h p d n c a chúng. N u Melville ư c ghi công cho tính sáng t c a nh ng bài gi ng ó, thì m c a Feynmann, Lucille, x ng ng ư c tôn vinh cho phong cách trình bày c a chúng. Feynmann ã mô t bà trong quy n Cái b n quan tâm có là cái ngư i khác nghĩ hay không? “M tôi không bi t chút gì v khoa h c, [nhưng] bà có s nh hư ng l n i v i b n thân tôi. c bi t, bà có ng i u hài hư c r t tuy t v i, và tôi h c ư c t bà nh ng d ng th c cao nh t c a s nh n th c mà chúng ta có th t t i là ti ng cư i và lòng tr c n”. S xu t chúng c a Feynmann th hi n rõ ngay tu i còn nh . Lúc còn là h c sinh ph thông, ông ã t h c gi i tích và ki m ti m b ng cách i s a radio cho hàng xóm láng gi ng. Trong quãng i thanh niên, ông luôn b xa nh ng h c sinh xu t s c khác trong các l p h c v t lí c a mình. u óc nhanh nh n c a ông ã cho phép ông có nhi u th i gian ‘nghiên c u’ cái có l là s thích l n nh t c a ông: b n gái, c bi t là di n viên và ngh sĩ Arline Greenbaum, ngư i ông g p lúc c hai m i có 13 tu i. Mùa thu năm 1935, Feynman ư c nh n vào làm sinh viên chuyên ngành v t lí t i Vi n Công ngh Massachusetts (MIT). Trong nh ng năm tháng sinh viên c a mình, ông ư c nh n vào m t khóa h c v t lí lí thuy t tiên ti n thư ng ch dành cho sinh viên năm cu i và sinh viên t t nghi p, và ông nhanh chóng n i tr i h n lên. Trong lu n văn năm cu i c a mình, ông ã phát tri n m t kĩ thu t cơ lư ng t khéo léo mà ông ã cho ăng trên t p chí Physical Review và kĩ thu t ó tr thành m t công c toán h c chu n cho các nhà hóa lí. Sau ó, ông vào trư ng i h c Princeton, t t nghi p và th c hi n lu n án ti n sĩ n i ti ng ã mô t trong chương này. Trong khi ó, s c kh e c a Arline ngày càng y u. B t ch p m t ch n oán b nh lao h b ch huy t – m t cái ch t ch m – hai ngư i v n quy t nh k t hôn. H cư i nhau vào tháng 6 năm 1942 và d t nhau i v hư ng tây n New Mexico sau khi Feynmann hoàn thành lu n án c a ông. Arline s ng trong m t vi n i u dư ng Albuquerque, còn ch ng bà làm vi c t i Los Alamos và n thăm bà vào cu i tu n. Bà qua i vào mùa xuân năm 1945. T i Los Alamos, Feynmann ư c chú ý vì nh ng phân tích sâu s c c a ông, tính thi n chí s n sàng tranh lu n v i b t kì ai – trong ó có Hans Bethe, ngư i sáng l p nhóm v t lí lí thuy t – và s m o hi m c a ông, t b nhi m mình là ngư i giám h an toàn. Ông s d ng nh ng kĩ năng b khóa an toàn c a mình qua m t s b o v k t qu bí m t c a nh ng ngư i khác, l i gi y ghi chú cho h bi t ông ã làm như th b ng cách nào. Sau chi n tranh, ông h p tác v i Bethe làm vi c t i khoa lí thuy t t i trư ng i h c Cornell Ithaca, New York. Vài năm sau, ông ã chán ng y th i ti t y bão tuy t ó. M c dù ông h i ti c là ã b Bethe, nhưng ông ch p nh n m t v trí t i Vi n Công ngh California (Caltech) Pasadena, năm 1951.

L ch s V t lí th k 20

◊ 82

Trong s nh ng s c hút c a Caltech là s g n gũi c a nó v i Sunset Strip. Trong Ch c ch n Ngài ang ùa, ông ã vi t v “nh ng câu l c b êm, các quán bar và các ho t ng”. Caltech cho phép ông b t u m t kì ngh m t năm t i Rio de Janeiro, m t thành ph ông mu n tr l i k t chuy n n thăm sáu tu n h i năm 1949. Ông thuy t gi ng vào bu i sáng, còn bu i chi u và t i thì g p g nh ng ngư i ph n thân thi n trên nh ng bãi bi n và quán bar n i ti ng c a thành ph Rio. Phát hi n ra nh ng d u hi u s m c a ch ng nghi n rư u, ông ã s m ngh u ng, nhưng ông v n lui t i các quán bar. M t ngày n , ông ưa m t ngư i ph n tr n khu v c Ai C p h c c a m t vi n b o tàng và chia s m t s th c t thú v ông h c ư c t Mary Louise Bell, m t ngư i b n gái cũ Ithaca ã chuy n n g n Pasadena. Trong phút b c ng, ông ã c u hôn cô y b ng thư tay. H l y nhau vào tháng 6 năm sau (1952) và li d năm 1956. Cu c hôn nhân l n th ba c a Feynmann, v i Gweneth Howarth, kéo dài su t ph n còn l i c a i ông. Ông ý m t cô gái v n b áo n t bikini trên m t bãi bi n t i H Geneva và l p t c b hút h n. H k t hôn năm 1960 và có hai ngư i con, và là m t gia ình bình thư ng mà m t nhân v t khôi hài như Richard Feynmann có th làm ch . Ông qua i sau m t tr n chi n dài ngày v i căn b nh ung thư vào năm 1988, nhưng thành t u cu i cùng c a ông chưa d ng l i ó. Ông ư c yêu c u tham gia y ban nghiên c u v n năm 1986 c a tàu con thoi vũ tr Challenger. M c dù ông ang b nh n ng, nhưng Gweneth khuy n khích ông nên ng ý. y ban c n n m t ai ó như ông l c l i trong m nát. Th i kh c áng nh nh t c a s nghe ngóng ó x y ra khi Feynmann ch ng minh ư c r ng m t vòng ch O quan tr ng ã m t tính linh ho t c a nó nhi t th p. Ông nhúng m t mi ng cao su vào trong m t c c nư c óng băng và cho th y nó tr nên c ng như th nào. T ó v sau, không ai có th nghi ng r ng th m k ch Challenger là do v phóng tàu di n ra trong m t ngày hi m g p Florida, khi nhi t gi m xu ng dư i i m óng băng. Richard Feynman, tay chơi tr ng n i ti ng, ã gõ nh p cho ph n còn l i c a nghiên c u.

Richard Feynman, n i ti ng v i tinh th n t do c a ông, cũng như tính sáng t o c a ông, là m t tay chơi tr ng gõ. ( nh: Tom Harvey, Phòng thí nghi m qu c gia Brookhaven)

L ch s V t lí th k 20

◊ 83

1951 – 1960 V t lí h c và S phát tri n nh ng công ngh m i
Vào gi a th k th 20, các nhà v t lí t th y h ng t i giao l gi a m t bên là nhà khoa h c, và m t bên là ngư i công dân. N n khoa h c c a h ã gi m t vai trò quan tr ng trong vi c k t thúc Th chi n th hai, nhưng lúc này nhi u nhà phát tri n c a bom nguyên t ã i vào ho t ng chính tr ph n i chương trình nghiên c u vũ khí h t nhân. H c nh báo v m t lo i hình chi n tranh m i có th phá h y b n thân n n văn minh c a chúng ta.

Nh ng ngư i khác thì xem vi c ng ng nghiên c u vũ khí là m t sai l m. Không có qu c gia nào có th ngăn nh ng k thù mình phát tri n nh ng h th ng vũ khí có nhi u s c m nh hơn. Do ó, nghiên c u vũ khí h t nhân là c n thi t t v . Trong th gi i th i h u chi n, nh ng kh i liên minh m i, ng u là Mĩ và Liên Xô, ang tăng cư ng bư c vào m t lo i hình kình ch m i. Chi n trư ng c a cái g i là chi n tranh l nh này là h tư tư ng, ch nghĩa tư b n ch ng l i ch nghĩa c ng s n. M i bên lúc này ang trút h t tài nguyên c a mình thành công ngh ch ng minh cho s ưu vi t c a h th ng chính tr c a bên mình. H ang ch y ua phát tri n bom khinh khí – nh ng thi t b nhi t h ch, gi ng như M t tr i, t o ra t nh ng ph n ng h p nh t h t nhân – và nh ng tên l a n o có th mang nh ng qu bom ó i xa n n a vòng trái t.

L ch s V t lí th k 20

◊ 84

Cho dù có tham gia ho t ng chính tr hay không sau khi chi n tranh k t thúc, a s các nhà v t lí v n hăm h quay l i v i nh ng h ng thú nghiên c u th i ti n chi n c a mình. M t s thì theo u i khoa h c cơ b n, còn nh ng ngư i khác thì thích nghiên c u ng d ng công ngh . Trong nh ng năm 1950, nghiên c u v t lí ã mang l i s chia s b t ng c a nó cho các nhà khoa h c và công chúng nói chung. Như chương này s trình bày, các máy gia t c h t và nh ng detector m i ã d n t i s khám phá ra nhi u h t h nguyên t trư c ó không tư ng tư ng n i. Nhưng t vi n c nh l ch s và văn hóa, s phát tri n có liên quan n v t lí n i tr i nh t trong th p niên này là trong lĩnh v c i n t h c bán d n, c bi t là transistor. Nó b t u cho m t cu c cách m ng v truy n thông và máy vi tính ti p t c 50 năm sau này. i v i các nhà v t lí ch t r n, nh ng năm 1950 hóa ra là m t th p niên áng nh th t s . Không nh ng transistor ã mang s chú ý c a công chúng n cho nh ng ng d ng thu c lĩnh v c nghiên c u c a h , mà m t t phá lí thuy t còn gi i ư c bí n c a s siêu d n, 46 năm sau khi hi n tư ng ư c phát hi n ra. C hai thành t u u mang l i gi i Nobel v t lí – năm 1956 cho transistor và năm 1972 cho s siêu d n. C hai gi i thư ng u chia s cho i khoa h c g m ba nhà nghiên c u. Và thiên tài lí thuy t ng ng sau c hai thành t u chính là John Bardeen, ngư i tr thành ngư i u tiên (và là ngư i duy nh t t trư c n nay) giành hai gi i Nobel thu c cùng m t lĩnh v c.

V t lí ch t r n và Công ngh
Các nhà v t lí và kĩ sư ã nhìn th y trư c tác ng c a transistor ngay khi nó ư c phát minh ra vào năm 1948 t i Phòng thí nghi m Bell, nhưng mãi cho n gi a th p niên 1950 thì nó m i i vào cu c s ng thư ng nh t c a m i ngư i. Vì lí do ó, và vì th p niên 1940 b át tr i b i chi n tranh và s c ng l c h c lư ng t , nên ph n trình bày v nghiên c u d n n transistor gác l i cho n chương này. Vào u nh ng năm 1950, ch vài ba ngư i n m ngoài gi i khoa h c và công nghi p i n t t ng nghe nói t i transistor. Nh ng ngư i quen thu c v i công ngh hi u r ng transistor s b t u thay th cho các ng chân không trong m i lo i d ng c i n t .

L ch s V t lí th k 20

◊ 85

Radio ng chân không có kích c ch ng b ng cái lò nư ng bánh hi n i, và ti vi thì n m trong nh ng cái h p dài ch ng vài foot, cao và r ng ít nh t ch ng 2 foot. Máy vi tính thì l n như phòng . Chúng u ch a y bên trong nh ng ng chân không có dây tóc lóe sáng cháy lên u n gi ng như các bóng èn. i u ó b t u thay i vào tháng 11 năm 1954, khi công ti Regency b t u bán ra s n ph m radio b túi TR-1 có transistor thay cho ng chân không v i giá 49,95 USD, c b ng s ti n trung bình m t ngư i công nhân ki m ư c trong m t tu n. Trong vòng vài năm, các nhà s n xu t ã h c ư c nh ng cách s n xu t transistor v i chi phí th p hơn nhi u. Nh ng máy radio transistor bu i u ph bi n n m c vào u nh ng năm 1960, t transistor h u như tr nên ng nghĩa v i “radio b túi”. Ngư i ta nói t i vi c nghe “transistor” c a h . Mư i năm sau ó, ng chân không không còn ư c s n xu t n a, ngo i tr dùng trong thi t b chuyên d ng. Vào cu i nh ng năm 1950, a s m i ngư i ã bi t r ng transistor ang thay th ng chân không trong các b ti vi, nhưng ít ngư i bi t v m t s bi n i áng k hơn nhi u trong ngành công ngh ch t r n. V i transistor thay th cho ng chân không, các máy vi tính nhanh chóng òi h i ít năng lư ng c p và b o dư ng hơn, ch y nhanh hơn nhi u, và có nhi u kh năng hơn. Cu c cách m ng s ã b t u. Như ã lưu ý, William Shockley, Walter Brattain, và John Bardeen cùng nh n gi i Nobel v t lí 1956 cho vi c phát minh ra transistor khi h u ang làm vi c t i Phòng thí nghi m Bell. Nhưng lúc h i Stockholm nh n gi i, h không còn chung m t i n a. Bardeen ã tr thành giáo sư t i trư ng i h c Illinois, và chuy n i ã làm gián o n nghiên c u c a ông cùng v i hai ngư i h c trò, Leon Cooper (1930– ) và J. Robert Schrieffer (1931– ), khi h ang bên b khai phá m t trong nh ng bài toán xưa nh t và quan tr ng nh t trong ngành v t lí ch t r n, ó là cơ ch c a s siêu d n.

Các nhà phát minh ra transistor (t trái sang ph i): John Bardeen, William Shockley, và Walter Brattain trong phòng thí nghi m. ( nh: AIP Emilio Segrè Visual Archives)

Bardeen luôn theo u i nh ng d án v a thách th c v m t lí thuy t, v a quan tr ng v m t th c ti n. Trong s nh ng th ông say mê nh t là cái g i là bài toán nhi u v t, và không có lĩnh v c con nào c a v t lí h c l i òi h i phân tích nhi u v t sáng t o
L ch s V t lí th k 20 ◊ 86

hơn v t lí ch t r n. Có l nhi u hơn b t kì khoa h c nào khác, v t lí h c ph thu c vào các mô hình toán h c bi u di n và mô t nh ng hi n tư ng t nhiên. Các nhà v t lí thư ng b t u b i vi c lưu ý m i liên h toán h c trong m t t p h p phép o. Sau ó, h i tìm nh ng nguyên t c v t lí cơ b n gi i thích chúng. Chuy n ng hành tinh là m t thí d căn b n. Johannes Kepler lưu ý th y ba m i liên h toán h c hay “ nh lu t” áp d ng cho qu o c a các hành tinh. L i gi i thích v t lí xu t hi n hàng th p k sau ó t ngài Isaac Newton. Các nh lu t c a ông v chuy n ng và h p d n ã t o ra các công th c Kepler là m t h qu . Các nh lu t Newton suy ra các phương trình chính xác c a Kepler ch là m t trư ng h p c bi t, ó là s tương tác c a hai v t như M t tr i và m t hành tinh. H m t tr i th t s có nhi u hơn m t hành tinh, và vi c tính toán tr n v n s chuy n ng c a chúng thì ph c t p hơn nhi u. M i hành tinh có tác ng lên nhau, và qu o thu ư c hơi b l ch kh i d oán c a Kepler. Vì các hành tinh nh hơn M t tr i nhi u l n, nên nh ng sai l ch ó là nh và không ư c lưu ý cho n khi có nh ng công c o chính xác hơn. Như v y, phép phân tích hai v t, ch không ph i nhi u v t, lúc u như th là . M t tình hu ng tương t phát sinh trong v t lí lư ng t . Các nhà v t lí ã ý n khuôn m u toán h c trong quang ph hydrogen (thí d d i ph Balmer). Thuy t lư ng t ban u xem nguyên t hydrogen là m t h hai v t (m t proton và m t electron), và các phép tính mang l i s phù h p t t c bi t cho quang ph thu ư c. Nhưng chuy n t hydrogen sang nh ng nguyên t l n hơn, cơ h c lư ng t c n ph i mô t tr ng thái c a nhi u electron. Các phép tính tr nên càng ph c t p. Khi i m t trư c tính ph c t p, các nhà v t lí thư ng tìm s g n úng. Trong trư ng h p này, i v i m i electron trong m t nguyên t nhi u electron, h l y trung bình l c y i n t t t c electron và xem ó là m t nhi u lo n – m t hi u ch nh th y u – i v i l c hút i n c a h t nhân. Nói cách khác, h thay phép toán h nhi u v t b ng m t t p h p nh ng phép toán hai v t cho m i electron tương tác v i m t h t nhân b bi n i. i u ó làm cho các phép toán d thao tác hơn và mang l i nh ng k t qu khá không chính xác – nhưng h t s c có ích. Nó có tác d ng vì m t electron trong nguyên t ch u m t l c át tr i t phía h t nhân và nhi u l c nh hơn t nh ng electron khác. Toán h c nhi u v t tr nên ph c t p hơn nhi u khi không có m t l c át tr i nào. Thí d , nh ng electron nh t nh trong m t ch t r n tương tác v i nhi u hơn m t h t nhân, nên vi c tính toán các tr ng thái lư ng t và các m c năng lư ng c a chúng òi h i nh ng phép tính nhi u v t c i ti n. Phân tích ó mang l i ba lo i hàm sóng electron khác nhau. Lo i th nh t là i v i nh ng electron liên k t v i m t nguyên t , ví d nh ng electron thu c l p v ã l p y. Hàm sóng và m c năng lư ng tương ng c a chúng có th tính toán ra t mô hình bài toán hai v t ch g m m t electron và h t nhân c a nó. Hàm sóng cho m t electron như v y t p trung xung quanh qu o c a nó trong nguyên t mà nó thu c v ó. Nh ng electron trong nh ng liên k t hóa h c có lo i hàm sóng th hai. Nh ng hàm sóng ó có th tính ra t mô hình toán h c liên quan n m t s ít v t – các electron tham gia trong liên k t c ng v i h t nhân nguyên t mà chúng k t h p chung. Hàm sóng thu ư c t p trung trong vùng các liên k t, như mô t trong ph n b sung “Các m c năng lư ng và hàm sóng electron ch t r n” trang sau. Nh ng electron ó có các m c năng lư ng n m trong d i hóa tr , ã mô t chương 4. Ph n b sung ó cũng mô t lo i hàm sóng electron th ba, tương ng v i các m c năng lư ng trong d i d n (như ã mô t trong chương 4). Các electron d n thu c v m i nguyên t như nhau. Do ó, hàm sóng c a chúng tăng và gi m gi ng như sóng n i trên m t i dương vô h n, v i hình d ng nh sóng và hõm sóng phù h p v i d ng tinh th c a nguyên t trong ch t r n.

L ch s V t lí th k 20

◊ 87

Khi các nhà v t lí c t công tìm hi u nh ng tính ch t c a ch t r n, v n tr nên rõ ràng là nhi u hi n tư ng – trong s chúng có s d n nhi t và i n; s ph n x , truy n, và h p th ánh sáng; và hành tr ng t tính c a v t li u – có liên quan n các electron. Nguyên lí lo i tr Pauli yêu c u m i electron có m t tr ng thái lư ng t duy nh t và m t m c năng lư ng tương ng duy nh t, ho c bên trong l p v ch a y c a m t nguyên t , là b ph n c a m t liên k t hóa h c v i m c năng lư ng c a nó n m trong d i hóa tr , ho c là m t electron t do v i m c năng lư ng n m trong d i d n.

Ch t d n đi n, Ch t cách đi n và Ch t bán d n
tìm hi u l ch s c a ngành i n t h c bán d n, trư c tiên c n tìm hi u nh ng tính ch t c a ch t r n. Nghĩa là quy n sách này t m th i, nhưng c n thi t, i ch ch hư ng kh i l ch s v t lí sang nói v l ch s khoa h c. Các ch t r n chia thành ba lo i khác nhau tùy theo cách mà chúng d n i n: ch t d n i n, ch t cách i n, và ch t bán d n. Các ch t d n i n thư ng là kim lo i, và chúng cho dòng i n i qua chúng m t cách d dàng. c p nguyên t , chúng có các electron trong d i d n c a chúng. Các electron d n chuy n ng trong ch t d n i n m t cách ng u nhiên, th nh tho ng b b t trúng các nguyên t và thay i hư ng và t c . Khi n i m t ch t d n i n v i m t ngu n i n áp, thí d như pin hay máy phát, thì chuy n ng c a các electron không còn hoàn toàn ng u nhiên n a. M c dù chúng v n chuy n ng b t quy t c, nhưng các electron d n nói chung ch y ra kh i i n c c âm (ca-tôt) và ch y v phía i n c c dương (a-nôt) c a ngu n i n áp. Ngay khi nh ng electron ó i vào a-nôt, thì nh ng electron khác t ca-tôt ch y vào trong ch t d n i n thay th cho chúng. Ngo i tr trư ng h p c bi t c a s siêu d n, các electron m t m t ph n năng lư ng khi chúng va ch m trên ư ng i t ca-tôt sang a-nôt trong ch t d n i n. Hi n tư ng ó là nguyên nhân gây ra i n tr . i n tr c a m t ch t d n i n thư ng tăng khi nó nóng lên. Các nguyên t c a m t ch t r n luôn luôn dao ng xung quanh “nhà” c a chúng hay v trí cân b ng. Khi v t li u nóng lên, các nguyên t c a nó dao ng nhanh hơn, làm cho va ch m c a m t electron v i nh ng nguyên t ó l y i nhi u hơn năng lư ng chuy n ng c a nó. Khi nhi t càng cao, electron càng ph i i quãng ư ng dài hơn, zic z c hơn sang a-nôt, nghĩa là nó g p s c n tr i n nhi u hơn. Nh ng phép tính cơ lư ng t nhi u v t cho các ch t r n luôn mang l i m t d i hóa tr và m t d i d n v i m t khe tr ng gi a chúng. Kích c c a khe tr ng ó cho bi t m t ch t li u có là ch t cách i n t t hay không. Ch t cách i n không d n i n, nhưng không có ch t li u nào hoàn toàn cách i n c . Khi nhi t tăng lên, năng lư ng trung bình c a các electron trong m i nguyên t tăng lên. M t s electron không l i trong nh ng m c năng lư ng th p nh t n a. Trong các ch t cách i n, d i hóa tr có nhi u tr ng thái năng lư ng cao s n sàng h tr s tăng năng lư ng nhi t. nh y kh i d i hóa tr sang d i d n, các electron c n năng lư ng l n nên i u ó h u như không bao gi x y ra. Vì th , a s electron trong ch t cách i n v n liên k t v i các nguyên t c thân. H u như toàn b các electron còn l i óng vai trò là electron liên k t gi a các nguyên t - nghĩa là năng lư ng c a chúng n m trong d i hóa tr - nên chúng không t do ch y thành dòng ư c. i u ó có nghĩa là ch t cách i n ch n dòng i n l i g n như hoàn toàn. M t cách nói khác là i n tr c a m t ch t cách i n là c c kì cao. Trong các ch t bán d n, các m c năng lư ng electron d i hóa tr g n như ã l p y, và khe tr ng gi a d i hóa tr và d i d n là nh . Khi nhi t c a m t ch t bán d n tăng lên, thì m t s electron thu năng lư ng nh y kh i d i hóa tr sang d i d n. Vì th , i n tr c a m t ch t bán d n là cao nhưng không cao l m, khi n nó ch ng ph i ch t d n i n t t, cũng ch ng ph i ch t cách i n t t. i n tr c a m t ch t bán d n gi m (hay

L ch s V t lí th k 20

◊ 88

d n c a nó tăng lên) khi nhi t ch t d n i n.

c a nó tăng lên; i u ó ngư c l i v i hành tr ng c a m t

Tính ch t quan tr ng nh t c a m t ch t bán d n i v i i n t h c là phương th c mà d n i n c a nó có th thao tác ư c. Ch t bán d n ư c s d ng thông d ng nh t là nguyên t silic, nó có 4 electron hóa tr trên m i nguyên t . Silic tinh khi t hình thành nên nh ng tinh th liên k t c ng hóa tr trong ó m i nguyên t silic chia s m t trong nh ng electron hóa tr c a nó v i m t trong b n nguyên t láng gi ng. S s p x p ó mang l i cho m i nguyên t trong tinh th m t l p v l p y có tám electron. Tuy nhiên, vì nh ng electron ó là dùng chung gi a vài nguyên t , nên l p v l p y ó không liên k t ch t ch như nó v n có n u như toàn b tám electron u thu c v m t nguyên t . D i hóa tr ư c l p y, và khe tr ng gi a nó và d i d n không còn l n l m. Vì th , cho dù nhi t phòng cũng có năng lư ng nhi t ưa m t vài electron hóa tr liên k t l ng l o vào trong d i d n. Vì các electron mang i n tích âm, nên m i nguyên t silic m t m t electron sang d i d n s còn th a l i i n tích dương. Th t ra thì electron trong d i d n ã t o ra m t l tr ng tích i n dương i cùng v i m t nguyên t silic. L tr ng ó có th hút m t electron t m t nguyên t lân c n. Khi i u ó x y ra thì l tr ng ã di chuy n sang ch lân c n. Do năng lư ng nhi t trong tinh th , nên các c p electron-l tr ng sinh ra m t t c n nh. S c p s tăng d n tr khi m t electron d n ư c t o ra m t nơi th nh tho ng b t g p m t l tr ng âu ó và l p y nó. Hi n tư ng ó g i là s ki n h y c p vì nó làm cho electron l n l tr ng cùng bi n m t. Khi t c h y c p electron-l tr ng b ng v i t c t o c p electron-l tr ng, thì s lư ng m i lo i i n tích không tăng n a, và c hai lo i di chuy n t do trong tinh th v i s lư ng b ng nhau. N u như hai i n c c c a pin ư c n i v i hai bên c a m t tinh th silic, thì các electron ch y v phía anode và i vào anode, còn nh ng l tr ng thì ch y v phía cathode, ó chúng ư c l p y b i nh ng electron t pin n. Dòng i n nh hơn nhi u so v i trư ng h p khi hai c c c a pin ư c n i qua m t dây kim lo i, nhưng silic rõ ràng không hành x gi ng như m t ch t cách i n. Cho n ây, tr m t o n c p ng n g n n nh ng khi m khuy t tinh th chương 4, quy n sách này v n xét các tinh th như th chúng là nh ng s s p x p h t s c u n c a các nguyên t . Th t ra, nh ng ng d ng công ngh quan tr ng nh t c a các ch t bán d n thu ư c t vi c ưa có ch ích nh ng t p ch t vào trong m t tinh th n u không thì ã g n như hoàn h o c a m t ch t li u bán d n. Gi s thêm m t chút phospho – láng gi ng c a silic trong b ng tu n hoàn v i nhi u hơn m t proton và m t electron trên m i nguyên t - vào silic. Các nguyên t phospho th ch nh ng nguyên t silic trong c u trúc m ng. Chúng chia s 4 trong s 5 electron hóa tr v i nguyên t silic lân c n, và electron th 5 s i vào trong d i d n mà không t o ra l tr ng nào h t. Do các electron trong d i d n, nên silic pha t p ch t là m t ch t d n i n t t hơn, nhưng lúc này ch d n b i dòng nh ng h t mang i n âm. Vì lí do ó mà nó ư c g i là ch t bán d n lo i n. M t khác, gi s t p ch t ư c pha thêm là m t láng gi ng khác c a silic, nhôm, nguyên t thi u m t proton và m t electron so v i silic. Khi m t nguyên t nhôm th ch m t nguyên t silic, nó ch có 3 electron hóa tr chia s , và tinh th tr thành m t ch t bán d n lo i p v i s dư th a nh ng l tr ng tích i n dương. M t l n n a, kh năng d n i n c a nó ư c tăng cư ng, nhưng l n này n lư t l tr ng mang dòng i n. N i m t ch t bán d n lo i p v i m t ch t bán d n lo i n s t o ra m t d ng c g i là diode. N u anode c a pin ư c n i v i phía lo i p, thì hi u i n th s làm d ch chuy n nh ng l tr ng trong phía lo i p và nh ng electron trong phía lo i n v phía ch ti p xúc, t i ó chúng g p nhau và h y l n nhau. Anode hút l y các electron và t o ra nh ng l tr ng

L ch s V t lí th k 20

◊ 89

m i phía lo i p, còn cathode g i nh ng electron m i vào phía lo i n. K t qu là m t dòng i n u n. Diode như th ư c g i là phân c c thu n.

S có m t c a nh ng nguyên t t p ch t có th làm cho m t ch t bán d n có th a electron (lo i n) ho c l tr ng (lo i p).

L p ti p xúc gi a m t ch t bán d n lo i p và m t ch t bán d n lo i n có th tác d ng như m t diode, d ng c cho phép dòng i n ch y ch theo m t chi u, không cho ch y theo chi u ngư c l i.

L ch s V t lí th k 20

◊ 90

Nhưng n u o ngu n ngư c l i, thì hi u i n th làm cho các electron c a phía lo i n ch y v anode, và các l tr ng c a phía lo i p thì ch y v cathode. L n này, các i n tích trái d u hình thành bên ngoài c a diode và làm trung hòa hi u i n th c a ngu n. Không có i n tích nào d ch chuy n qua l p ti p xúc, và vì th không có dòng i n ch y, và ngư i ta nói là diode b phân c c ngư c. Như v y, diode là m t cái van m t chi u i v i dòng i n: Nó th t có ích cho vi c bi n i dòng i n xoay chi u thành i n m t chi u. Transistor là nh ng d ng c bán d n tác d ng như nh ng b khu ch i ho c công t c i n có th i u khi n ư c. Ngày nay, chúng có nhi u d ng, nhưng m t trong nh ng lo i u tiên ư c ch t o – và d gi i thích nh t – là gi ng như hai diode lưng- i-lưng, t o thành ba l p xen k c a ch t bán d n lo i p và lo i n. Hình v bên dư i cho th y s ho t ng c a m t transistor n-p-n, trong ó các electron có th ch y t cathode vào m t vùng lo i n g i là emitter (c c phát), qua m t vùng lo i p g i là base (c c g c), sang m t vùng lo i n th hai g i là collector (c c thu), và r i ch y sang anode. (Các l tr ng có th ch y theo hư ng ngư c l i) Dòng i n có ch y qua hay không và cư ng bao nhiêu là tùy thu c vào m t hi u i n th bi n thiên nh (ngư c chi u v i hi u i n th chính) gi a hai bên l p ti p xúc base-colletor. Không có hi u i n th ó, l p ti p xúc base-collector s ch n dòng i n l i gi ng như m t diode phân c c ngư c; nhưng n u hi u i n th ó l n, thì l p ti p xúc y b phân c c thu n, và các electron s i qua.

Transistor là m t d ng c bán d n trong ó m t s thay i nh v hi u i n th t vào có th i u khi n m t s thay i l n dòng i n, khi n nó có vai trò là m t b khu ch i ho c m t công t c i n có th i u khi n ư c.

Nói cách khác, có m t hi u i n th base-collector ngư ng t i ó x y ra s bi n i dòng i n transistor. N u ngư ng ó d c ng, thì s bi n i hi u i n th tác d ng gi ng như m t cái công t c chuy n transistor gi a on và off. N u ngư ng ó tăng t t , thì
L ch s V t lí th k 20 ◊ 91

transistor có th là m t b khu ch i, nó ph n ng v i s thay v i s thay i l n v dòng i n c a nó trong vùng ngư ng.

i nh v hi u i n th

Vào cu i nh ng năm 1940, nhi u nhà v t lí ang kh o sát lí thuy t lư ng t nhi u v t c a ch t r n, c bi t khi áp d ng nó cho các ch t bán d n. T i Phòng thí nghi m Bell, John Bardeen n i lên là m t ngư i lãnh o vì ông cũng hi u rõ nh ng v n kĩ thu t th c hành c a vi c ch t o nh ng d ng c i n t bán d n. Ngư i ta nói t i vi c pha t p ch t vào m u silicon v i nh ng lư ng nh ch t o nh ng l p k p p-n-p ho c n-p-n v i nh ng tính ch t như mong mu n. Ngư i ta c n n s hòa tr n c a ki n th c toán h c, kĩ năng th c hành và s t phá công ngh th t s ch t o ra m t transistor. Như ã lưu ý chương trư c, i khoa h c c a William Shockley, Walter H. Brattain, và Bardeen là nh ng ngư i u tiên hoàn thành kì công ó, và nó ã mang l i cho h gi i thư ng Nobel v t lí năm 1956. Các m c năng lư ng electron và hàm sóng trong ch t r n
ây là ph n trình bày ã ơn gi n hóa v m t s cơ s toán h c mà các nhà v t lí ã phát tri n x lí các tương tác nhi u v t mà các electron tr i nghi m trong ch t r n. B t u v i tương tác hai v t c a electron v i h t nhân c a nó. V m t toán h c, các nhà v t lí bi u di n tương tác ó dư i d ng m t th ba chi u c a th năng c a electron, th tăng lên khi electron di chuy n ra xa h t nhân, nhưng minh h a ây ch th hi n th m t chi u. K t qu là ph n trên c a hình minh h a A), m t “gi ng th ” v i h t nhân chính gi a. Các ư ng n m ngang trong gi ng bi u di n nh ng m c năng lư ng mà cơ h c lư ng t cho phép, chúng ti n n g n nhau hơn khi electron n m xa h t nhân hơn. Kho ng cách gi m d n ó gi a các m c năng lư ng có nghĩa là có m t s vô h n nh ng tr ng thái lư ng t cho electron trong nguyên t c a nó.

Ph n trên c a bi u này bi u di n m t ơn nguyên t dư i d ng m t gi ng th c c sâu v i h t nhân n m ngay gi a. Các thành c a gi ng bi u di n lư ng th năng mà m t electron ph i có t i kho ng cách ó tính t tâm ra. Các ư ng ngang bi u di n các m c năng lư ng electron, m t trong s ó ư c nh n m nh b ng cách v m. Ph n dư i c a bi u bi u di n hàm sóng c a m t electron chi m gi m c năng lư ng ã nh n m nh trên. Hàm sóng ó t c c i nh n t i kho ng cách b ng v i bán kính qu o cho m c năng lư ng ó. i u ó có nghĩa là electron có xác su t tìm th y r t cao t i kho ng cách này tính t h t nhân ra, m c dù nh ng kho ng cách khác cũng là có th .

Ph n dư i c a hình minh h a A) là m t bi u di n c a hàm sóng electron cho m t tr ng thái lư ng t c bi t và m c năng lư ng tương ng c a nó. Nó t c c i s c nh n t i kho ng cách tính t h t nhân tương ng v i bán kính qu o cho tr ng thái lư ng t ó, bi u th r ng xác su t tìm th y electron d c theo qu o ó là cao, và xác su t tìm th y nó nơi khác là r t th p. Trong ch t r n, các nguyên t quá g n nhau nên nh ng electron ngoài cùng c a m t nguyên t có th ch u m t l c hút i n t h t nhân láng gi ng cũng m nh như l c hút c a h t nhân c a nó. Trong trư ng h p ó, không th nói là nó thu c v nguyên t nh t nh nào. Nó có th thu c v hai (ho c vài) nguyên t . Nh ng nguyên t ó khi ó liên k t v i nhau theo liên k t c ng hóa tr

L ch s V t lí th k 20

◊ 92

ho c liên k t ion, như ã mô t

chương 4.

Hình minh h a B) th hi n cái x y ra khi các nhà v t lí áp d ng cơ s toán h c c a cơ h c lư ng t cho hai nguyên t chia s các electron. Gi ng th c a các nguyên t ó ch ng l n lên nhau và t o ra m t gi ng hõm kép v i c c i gi a th p hơn các c c i bên ngoài. Gi ng ó c t t ph n trên c a hai gi ng ban u nơi chúng ch ng l n và l i m t s lư ng nh , h u h n nh ng tr ng thái năng lư ng ơn nguyên t ư c phép. Theo nguyên lí lo i tr Pauli, không có hai electron nào có th có tr ng thái lư ng t như nhau. Trong nhi u trư ng h p hai-nguyên-t , s lư ng tr ng thái ơn nguyên t nh hơn s electron có trong các nguyên t . i u ó có nghĩa là m t s electron ph i chi m gi m t t p h p m i g m nh ng m c năng lư ng thu c v c hai nguyên t . Nh ng m c ó t o nên d i hóa tr ã trình bày chương 4. Hàm sóng c a chúng không có m t c c i nh n trong m t vùng qu o xung quanh nguyên t này hay nguyên t kia; thay vào ó chúng tr i r ng kh p vùng mà gi a ó s liên k t hình thành. i u ó có nghĩa là m t electron liên k t úng là có kh năng g n m t nguyên t này hay nguyên t kia, và ng th i có xác su t cao có m t gi a chúng.

N u hai nguyên t g n nhau cho gi ng th c a chúng ch ng l n lên nhau, thì k t qu là m t gi ng hõm kép v i m t s m c năng lư ng th p cho nh ng tr ng thái trong ó electron thu c v m t nguyên t c ng v i nh ng m c d i hóa tr năng lư ng cao hơn trong ó nó ư c chia s b i hai nguyên t trong m t liên k t c ng hóa tr . Hàm sóng cho m t m c năng lư ng d i hóa tr có m t c c i r ng, cho th y electron ó có kh năng ư c tìm th y cao nh t trong vùng gi a các nguyên t .

Minh h a C) th hi n bư c ti p theo, khi xét n toàn b v t r n. Gi thì ngay c nh ng thành bên ngoài c a gi ng th hai v t cũng h th p xu ng. i u này làm suy gi m d i hóa tr xu ng m t s h u h n nh ng tr ng thái lư ng t . Trong nh ng ch t li u nh t nh, thí d như kim lo i, s tr ng thái ơn nguyên t c ng v i s tr ng thái d i hóa tr nh hơn t ng s electron. M t s electron ph i ch ng thu c v b t kì nguyên t nào hay liên k t nào gi a chúng, mà thu c v toàn b các nguyên t . Các m c năng lư ng c a chúng n m trong d i d n, và chúng ch y t do bên trong ch t li u. Ph n ánh xác su t m t electron d n ư c tìm th y âu ó bên trong ch t li u, hàm sóng c a nó tăng và gi m theo m t ki u phù h p v i s s p x p tinh th c a các nguyên t .

L ch s V t lí th k 20

◊ 93

Trong m t tinh th , ngoài nh ng m c năng lư ng ơn nguyên t và hai nguyên t , còn có m t t p h p cao hơn g m nh ng m c năng lư ng thu c v t t c các nguyên t . ây là d i d n, và hàm sóng c a các electron c a nó có m t lo t c c i r ng, th p, nghĩa là chúng có th ư c tìm th y g n b t kì nguyên t nào trong tinh th .

L ch s V t lí th k 20

◊ 94

S siêu d n
Năm 1951, John Bardeen r i Bell Labs n làm giáo sư kĩ thu t i n t i trư ng i h c Illinois. T i ó, ông quy t nh ương u v i m t trong nh ng v n thách th c nh t trong ngành v t lí ch t r n: ó là s siêu d n. Như ã mô t trong chương 2, hi n tư ng trên ư c phát hi n ra vào năm 1911 và s m mang gi i thư ng Nobel v t lí v cho Heike Kamerlingh Onnes, nhưng 40 năm sau v n chưa có ai i t i m t l i gi i thích cho nó c . Ngay c khi các nhà v t lí b t u tìm hi u xem cơ h c lư ng t và s s p x p tinh th c a các nguyên t và phân t trong ch t r n có th t o ra s d n i n c a chúng như th nào, h v n chưa th i t i m t cơ ch cho m t electron truy n qua m t ch t d n mà không b m t mát năng lư ng. i u ch c ch n x y ra là các electron s ch u nh ng va ch m v i các nguyên t c a ch t r n, và m i va ch m s mang l i m t s trao i năng lư ng. S d ng cơ h c th ng kê, các nhà v t lí tính ư c r ng tác d ng trung bình c a nh ng va ch m ó là s suy gi m chút ít năng lư ng c a electron có th o dư i d ng i n tr . Năng lư ng th t thoát s th hi n dư i d ng nhi t trong ch t r n. Các tính toán d báo r ng vi c làm l nh ch t r n i s làm gi m i n tr c a nó. th bi u di n s thay i i n tr theo nhi t s là m t ư ng th ng kéo dài i qua nhi t không tuy t i không th nào t t i. Xu hư ng gi m i n tr ó th t ra là cái Kammerlingh Onnes trông th y cho n khi các dây d n c a ông l nh t i m t nhi t t i h n nh t nh, t i ó i n tr t ng t gi m xu ng b ng không. Các electron v n va ch m v i các nguyên t trong ch t r n, nhưng chúng b t tr ra mà không h th t thoát năng lư ng. Bardeen không ơn c trong vi c nghĩ r ng cơ h c lư ng t có th mang l i l i gi i thích cho hi n tư ng này. V i tư cách giáo sư, ông giám sát m t s nghiên c u sinh, phân công h th c hi n nh ng v n nghiên c u s mang n nh ng ki n th c sâu s c v nh ng tính ch t cơ lư ng t c a ch t r n.

John Bardeen (trái), Leon Cooper (gi a), và John Robert Schrieffer (ph i) t i l trao gi i Nobel công nh n s phát tri n lí thuy t BCS c a h cho s siêu d n. ( nh: AIP Emilio Segrè Visual Archives)

M t tính ch t như v y liên quan n nh ng dao ng trong m ng tinh th . Các nhà v t lí ã sáng t o ra nh ng mô hình toán h c bi u di n các tinh th dư i d ng m t m ng lư i nguyên t và phân t liên k t v i nhau b ng nh ng lò xo. N u m t phân t b t u dao ng – ong ưa t i lui, thì các lò xo s truy n dao ng ó sang nh ng phân t lân c n. Không lâu sau thì toàn b tinh th s dao ng. Phân tích cho bi t ch có nh ng mode và cư ng dao ng nh t nh m i có th duy trì ư c. Gi ng như cơ h c lư ng t ã liên h năng lư ng c a các photon cho nh ng chuy n ti p gi a nh ng tr ng thái electron

L ch s V t lí th k 20

◊ 95

ư c phép v i nh ng s lư ng t , phân tích m i cho bi t năng lư ng dao ng cũng xu t hi n thành t ng gói tương ng v i nh ng chuy n ti p gi a nh ng tr ng thái ư c phép c a dao ng m ng. Các nhà v t lí g i các gói năng lư ng dao ng ó là phonon, vì chúng tương ng v i sóng âm truy n qua tinh th . Bardeen, Cooper, và Schrieffer nghĩ r ng s siêu d n có th thu ư c t nh ng electron t o ra và h p th nh ng phonon khi chúng va ch m v i các nguyên t . Thay vì trao i năng lư ng v i m t ơn nguyên t trong m t va ch m, i u gì s x y ra n u như electron trao i năng lư ng v i m ng tinh th nói chung? H ã ph i ch t v t v i m t s ý ki n cho n khi Schrieffer th c hi n m t t phá – m t cách khác nhìn vào hàm sóng electron – và trình bày nó v i Cooper. Cooper tán thành r ng ý tư ng c a Schrieffer s ho t ng, và ông b sung thêm m t c trưng quan tr ng cho nó. Hãy tư ng tư ng m t c p electron có t p h p s lư ng t như nhau, tr ch spin ngư c chi u nhau, ang truy n cùng nhau trong m ng tinh th . M t h t s tương tác v i m ng t o ra m t phonon, còn h t kia thì h p th phonon. Chúng s cùng b t i, tương tác v i m ng mà không m t năng lư ng ch ng nào chúng v n còn ghép c p và trao i phonon. Ho t ng nhi t trong tinh th có xu hư ng làm phá v các “c p Cooper”, nhưng gi ng như nư c ông c thành băng dư i m t nhi t nh t nh, t c hình thành c p s vư t quá t c phá v khi m i th l nh. i u ó gi i thích cho nhi t t i h n. Nh ng tính toán m r ng thêm cho th y hàm sóng c a Schrieffer và các c p electron c a Cooper cũng gi i thích ư c nh ng tính ch t khác c a các ch t siêu d n. Ngay khi lí thuy t Bardeen, Cooper, và Schrieffer (BCS) c a s siêu d n xu t hi n trên các t p chí vào năm 1957, ch ng m y ai nghi ng nó s có t m c nh n gi i thư ng Nobel. Chưa ai t ng ư c trao gi i Nobel hai l n trong cùng m t lĩnh v c, ngo i tr Bardeen. B ba tác gi c a lí thuy t BCS ư c trao gi i Nobel v t lí năm 1972.

V t lí và công ngh h t nhân
M c dù v t lí ch t r n ã l n lư t tiêu i m khoa h c trong th p niên 1950, nhưng v t lí h t nhân v n ti p t c có s phát tri n ngoài s chia s chú ý c a nó. Khi chi n tranh l nh ngày càng di n ra m nh m , hai lĩnh v c c thù c a ngành công ngh h t nhân ang làm chuy n bi n n n qu c phòng và công nghi p s n xu t i n. Như ã lưu ý chương trư c, th p niên 1940 ã k t thúc v i v th hàng u c a nư c Mĩ trong s phát tri n vũ khí nhi t h ch. Năm 1952, Hoa Kì cho n thành công qu bom khinh khí u tiên, nó s d ng m t qu bom phân h ch làm ngòi n cho m t ph n ng nhi t h ch h t nhân không ki m soát. Liên Xô nhanh chóng thách th c s ưu tr i c a Mĩ và b t u cho n nh ng lo i vũ khí nhi t h ch riêng c a mình. Năm 1960, rõ ràng là c hai qu c gia trên có kh năng tiêu di t l n nhau. Trong khi s nhi t h ch h t nhân ang ư c khai thác cho các m c ích ph h y, thì các nhà v t lí cũng nh ng kĩ sư ang phát tri n nh ng ng d ng h u ích cho s phân h ch h t nhân. Khi lò ph n ng Fermi l n u tiên ư c ch ng minh, ngư i ta không nh ng có th t o ra ph n ng h t nhân dây chuy n mà còn i u khi n và duy trì ư c nó. Vi c xây d ng nh ng nhà máy phát i n t năng lư ng c a lò ph n ng phân h ch có i u khi n ch còn là v n kĩ thu t mà thôi. Năm 1954, con tàu ng m Nautilus c a Mĩ tr thành con tàu u tiên ư c c p ngu n b ng m t lò ph n ng h t nhân, và vào năm 1957, nhà máy i n h t nhân thương m i u tiên b t u i vào ho t ng Shippingport, Pennsylvania, cách Pittsburgh 25 d m. Trong khi m t s nhà v t lí và kĩ thu t ang h c cách ng d ng s phân h ch và nhi t h ch h t nhân, thì nh ng ngư i khác g ng s c i tìm hi u nh ng hi n tư ng ó m t cách c th hơn. N m trong s h là nhà thiên văn h c ngư i Anh Fred Hoyle. Như ã lưu
L ch s V t lí th k 20 ◊ 96

ý chương trư c, Hoyle là ngư i ã h nghi mô t c a Gamow-Alpher r ng không th i gian, th i gian, và vũ tr ra i trong m t v n kh ng khi p c a v t ch t và năng lư ng, theo sau ó là s giãn n và l nh i ti p di n cho n muôn i. Ông ã g i mô hình ó là “big bang” (v n l n) và t nó tương ph n v i lí thuy t “tr ng thái b n” c a riêng ông, theo ó v t ch t và năng lư ng ư c t o ra liên t c, gi cho m t v t ch t c a vũ tr không i ngay c khi nó giãn n . Nhưng cho dù vũ tr có ang giãn n ti p sau m t v n vũ tr hay vì s sinh ra t t và u n c a v t ch t m i, các nhà v t lí v n ng ý r ng các nguyên t hóa h c ngoài hydrogen và helium ã ra i trong nh ng ph n ng nhi t h ch h t nhân c p ngu n cho nh ng ngôi sao. T năm 1953 n 1957, Hoyle cùng nh ng ng nghi p c a ông ã nghiên c u m t lí thuy t chi ti t c a s nhi t h ch sao, bao g m c nh ng thay i thành ph n c a ngôi sao và nh ng ph n ng x y ra bên trong chúng khi chúng già i. Tháng 10 năm 1957, trên m t s c a t Reviews of Modern Physics, Hoyle, nhà v t lí h t nhân William A. (“Willy”) Fowler (1911–95) Caltech, ôi v ch ng ngư i Anh Geoffrey (1925– ) và Margaret Burbidge (1919– ) trư ng i h c Cambridge, ã công b m t bài báo n i ti ng tính ra s lư ng c a m i ng v , t hydrogen cho n uranium, ư c trông i có m t trong nh ng ngôi sao d a trên l ch s cu c i c a chúng. Các k t qu tính toán c a h phù h p v i nh ng phép o t t nh t m t cách tuy t v i, và Fowler cùng chia s gi i Nobel v t lí năm 1983 v i Chandrasekhar cho công trình nghiên c u này.

“Vư n bách thú” h t h nguyên t
Th p niên 1950 cũng ánh d u m t s bùng n tăng trư ng trong lĩnh v c nghiên c u các h t h nguyên t . Năm 1952, m t lo i máy gia t c m i ã ư c phát minh và ch t o. G i tên là synchrocyclotron hay synchrotron, nó b sung cho nh ng h n ch tương i tính trong thi t k cyclotron ban u như ã lưu ý chương trư c. Như v y, ngư i ta có th b t chư c s s n sinh nh ng h t tia vũ tr trong t ng trên khí quy n. Cùng năm ó, Donald A. Glaser (1926– ) thu c trư ng i h c Michigan phát minh ra m t lo i máy dò h t m i và nh y hơn g i là bu ng b t. S k t h p nh ng c máy gia t c m i t t i năng lư ng cao hơn và c i ti n các máy dò o ư ng i c a nh ng h t h nguyên t có th i gian s ng ng n – chúng thư ng phân h y thành nh ng h t khác – d n t i s khám phá ra m t vài lo i h t m i có s t n t i mang tính thách như câu h i cái gì chi ph i h t muon. Các nhà khoa h c ã t tên cho t ng h t m i và l p danh m c kh i lư ng, i n tích, spin, th i gian s ng c a nó, và tương tác c a nó v i/ho c bi n i thành nh ng h t khác. V i ngo i l neutrino và ph n neutrino, toàn b nh ng h t m i phát hi n thu c th p niên 1950 ít nh t cũng n ng như proton và neutron. Các nhà v t lí g i nh ng h t ó là baryon, t ti ng Hi L p có nghĩa là n ng. Baryon m i u tiên ư c phát hi n, vào năm 1951 b i nhóm nghiên c u tia vũ tr Butler t i Manchester (ngư i trư c ó ã tìm ra kaon), là m t h t trung hòa i n, n ng hơn neutron kho ng 20%. H t tên cho nó là lambda do nh ng v t tích ti t l s t n t i c a nó trong m t bu ng mây. Kí hi u vi t hoa c a ch cái Hi L p ó trông như ch “V” ngư c. Vì nó không mang i n, nên h t lambda ch ng l i v t tích gì trong bu ng mây, nhưng nó phân h y thành m t c p h t tích i n l i v t tích hình ch lambda c trưng trên ư ng i qua c a chúng. Theo th t phát hi n, nh ng baryon khác ư c tìm ra trong th p niên th sáu c a th k 20 là xi tr (1952), sigma c ng và sigma tr (1953), ph n proton (ngư i ta trông i nhi u nhưng t i năm 1955 m i phát hi n), ph n neutron (cũng ư c trông i, nhưng ch n năm 1956 m i l di n), sigma không (1956), ph n lambda (1958), và xi không (1959). Không có meson kh i lư ng trung bình m i nào ư c phát hi n ra trong th p niên 1950,

L ch s V t lí th k 20

◊ 97

nhưng năm 1956, Clyde Cowan (1919–74) và Frederick Reines (1918–98) thu c Phòng thí nghi m qu c gia Los Alamos Mĩ, phát hi n ra neutrino và ph n neutrino ã ư c tiên oán t lâu nhưng hay l ng tránh, trong m t lò ph n ng h t nhân. Hai thành viên m i này c a h hàng h t nh lepton gia nh p cùng v i electron, positron, muon, và ph n muon. Các khám phá Cowan-Reines s m ư c g i tên chính xác hơn là neutrino electron và ph n neutrino electron. Lí do thêm t electron vào tên c a chúng là vì phát hi n ra s phân rã phóng x beta – trong ó m t neutron bi n i thành m t proton, m t electron (h t beta), và m t ph n neutrino electron – ch là m t thí d c a s bi n i h t sơ c p do l c h t nhân y u chi ph i. Các bu ng b t và synchrotron không nh ng cho phép các nhà v t lí có th phát hi n ra nh ng baryon m i, mà còn nghiên c u nh ng tương tác và bi n i a d ng mà nh ng h t ó tr i qua. H phát hi n th y nh ng baryon l n phân h y tương t như các neutron trong phân h y beta, nhưng chúng sinh ra m t muon và m t neutrino muon (ho c ph n neutrino muon) thay vì m t electron và neutrino c a nó. Gi thì ã có câu tr l i cho câu h i cái gì chi ph i h t muon, nhưng nó mang theo s tiên oán m t lo i neutrino m i chưa ư c phát hi n ra. Các nhà v t lí s m i m t trư c m t lo t h t v i nh ng tính ch t bi n thiên a d ng như các loài trong vư n bách thú. Nó nh c h nh t i tình hu ng trong ngành hóa h c trư c khi khám phá ra b ng tu n hoàn c a các nguyên t . H hi v ng m t Mendeleyev th i hi n i s xu t hi n trong th p niên 1960 khám phá ra m t khuôn kh tr t t nh m s p x p các thành viên c a “vư n bách thú h t cơ b n”, và m t Pauli m i tìm ra nguyên t c xây d ng tr t t ó. Murray Gell-Mann (1929– ) hóa ra s là c hai hi n thân v a nói. Gell-Mann l n u tiên gây s chú ý r ng rãi v i m t khám phá có nhi u thành qu vào năm 1954, khi ông là m t v giáo sư tr t i trư ng i h c Chicago. Nhà v t lí ngư i Nh t Kazuhiko Nishijima (1926– ), m t cách c l p, ã i n ý tư ng tương t , g n như là ng th i. M i ngư i xu t m t con s lư ng t m i mô t nh ng tương tác gi a nh ng h t kì l m i ư c phát hi n ra ó: h t kaon trong h hàng meson, và lambda, xi và sigma trong nhóm baryon. V i m t chút khôi hài c a m t nhà v t lí tiêu bi u, Gell-Mann g i tên ó là s l . M c dù Gell-Mann và Nishijima u không rõ tính ch t v t lí mà con s lư ng t m i ó bi u di n là gì, nhưng h ch c ch n nó là quan tr ng vì nó ư c b o toàn trong các tương tác liên quan n l c h t nhân m nh: Cho dù x y ra s bi n i nào i n a, thì t ng s l c a các h t có liên quan lúc sau b ng như lúc u. Các nh lu t b o toàn luôn luôn bi u th cái gì ó có t m quan tr ng v t lí sâu s c. Như s trình bày trong chương sau, kh năng c a Gell-Mann nhìn th y tính ngăn n p gi a các h t trong vư n bách thú không nh ng mang n s hi u bi t v tính l mà còn nh nghĩa l i cái các nhà v t lí xem là m t h t cơ b n c a v t ch t.

Nh ng phát tri n khác trong th p niên 1950 - V t lí và công ngh
B t ch p hành vi thù ch chính tr c a cu c chi n tranh l nh, th p niên th sáu c a th k 20 v n ư c ghi d u b i nh ng n l c qu c t n i tr i mà, n u không hoàn toàn mang tính h p tác, thì cũng nghiêng v m t cu c thi u i n kinh hơn là m t tr n chi n. Thí d t t nh t là Năm V t lí a c u Qu c t (IGY) 1957, không nh ng mang l i b ng ch ng cho cái ư c g i là s ki n t o m ng. S hi u bi t hi n i v Trái t là m t hành tinh nhi u l p, v i l p v á m ng c a nó t gãy thành các m ng trôi gi t t t trên m t l p bao dày, nóng, d ng n a r n, xu t hi n t nhi u d án IGY a d ng. Cu c c nh tranh IGY cũng có nh ng hàm ý quân s , c bi t trong cu c ch y ua ưa lên qu o v tinh nhân t o u tiên c a th gi i, ph n th ng ã nghiêng v Liên Xô khi h phóng thành công Sputnik I vào ngày 4 tháng 10, 1957. Nư c Mĩ không u i k p kì

L ch s V t lí th k 20

◊ 98

công ó, mãi cho n ngày 31 tháng 1, 1958. Vào cu i th p niên, hai qu c trên ang ch y ua v i nhau tr thành nư c u tiên ưa ngư i lên qu o và quay v m t cách an toàn. Trong nh ng phát tri n khác liên quan n v t lí h c, t năm 1951 n 1953, Rosalind Franklin (1920–58) thu c trư ng Cao ng Hoàng gia London, ã s d ng tinh th h c tia X nghiên c u c u trúc c a phân t acid deoxyribonucleic (ADN), phân t ư c bi t là mang thông tin di truy n n m trong nhân c a các t bào s ng. Bà ã trên ư ng suy lu n ra c u trúc xo n kép n i ti ng c a ADN khi Francis Crick (1916–2004) và James Watson (1928– ) trư ng i h c Cambridge công b nh ng k t qu c a h trên t p chí Nature vào ngày 25 tháng 4, 1953. Nhi u nhà s h c kh ng nh bà s là ngư i u tiên khám phá ra c u trúc ADN n u không có m i quan h r t b t ng v i ngư i ng nghi p t i trư ng Cao ng Hoàng gia, Maurice Wilkins (1916– ). Watson, Crick, và Wilkins cùng chia s gi i thư ng Nobel y khoa hay sinh lí h c năm 1962 cho nh ng thành t u c a h . Franklin có l còn x ng áng hơn c Wilkins, nhưng bà ã qua i vì b nh ung thư bu ng tr ng vào năm 1958. Gi i Nobel ch trao cho ngư i còn s ng và không bao gi ư c trao chung cho hơn ba ngư i. Th p niên 1950 cũng ch ng ki n m t s thành t u công ngh có liên quan n v t lí. Trong s này có laser u tiên, do Theodore Maiman (1927– ) phát minh ra vào năm 1960. Laser là t vi t t t c a light amplification by stimulated emission of radiation (s khu ch i ánh sáng b ng s phát b c x c m ng). Albert Einstein l n u tiên mô t hi n tư ng phát x c m ng v m t lí thuy t vào năm 1917, nhưng nó không ư c hi n th c hóa trong th c ti n cho n khi nh ng ngư i anh em r Charles Townes (1915– ) và Arthur Schawlow (1921–99) thu c trư ng i h c Columbia phát minh ra maser, tương ương vi sóng c a laser, vào năm 1954. Townes cùng chia s gi i Nobel v t lí năm 1964 cho công trình ó và m t công trình khác có liên quan n s phát tri n c a laser và maser, còn Schawlow chia s gi i thư ng Nobel v t lí năm 1981 cho công trình c a ông liên quan n quang ph h c laser. Năm 1959, Robert Noyce (1927–90) Công ti Ch t bán d n Fairchild và Jack S. Kilby (1923–2005) T p oàn Thi t b Texas phát minh ra m ch tích h p, thư ng ư c g i là vi chip, trong ó m t s lư ng l n transistor và nh ng m ch n i c a chúng ư c t o ra trên m t m u silicon (ho c m t ch t li u bán d n khác). Kilby cùng nh n gi i thư ng Nobel v t lí năm 2000 cho thành t u ó, và nó là cơ s cho máy tính và công ngh vi n thông ngày nay.

Nhà khoa h c c a th p niên: John Bardeen (1908–1991)
Trong n a u c a th k 20, v t lí h c b th ng tr b i nh ng ý tư ng mang tính t phá: thuy t tương i hòa h p không gian v i th i gian, v t ch t và năng lư ng; cơ h c lư ng t làm lu m i s khác bi t gi a sóng và h t, và thay th s t t nh b ng s b t nh; và v t lí h t nhân d n n bom nguyên t . Nh ng khám phá mang tính bi n i th gi i này, cùng v i nhân cách và t m nh hư ng c a Einstein ã làm cho cái t nhà v t lí ng nghĩa v i thiên tài l p d trư c m t a s công chúng. Hình nh c a nhà v t lí trong con m t công chúng là như th này: thông minh nhưng h p hòi, nói b ng nh ng phương trình ho c làm vi c v i nh ng “máy va ch m nguyên t ” kh ng l , ho c là m mình trong công vi c và quên m t cu c s ng i thư ng. Nhưng gi ng như th p niên 1950 ã chuy n hư ng n n v t lí vư t kh i nh ng t phá lí thuy t sang nh ng m i quan tâm th c nghi m, th p niên trên cũng mang n m t lo i cá nhân khác bi t n i lên trong lĩnh v c trên. Nhà khoa h c chính c a chương này, John Bardeen, theo u i nh ng ng d ng công ngh và th c ti n hư ng t i cu c s ng thư ng nh t. Ông không ph i, như ngư i ta nói, là “m t Einstein”. Thay vì v y, ông là m t

L ch s V t lí th k 20

◊ 99

thí d c a cái mà các tác gi vi t ti u s c a ông g i là Thiên tài ích th c, m t trí tu i m i, l ng l n i b t lên hàng u trong s nh ng ng nghi p c a ông. Ông là m t ngư i tr m tính có công trình nghiên c u v cơ h c lư ng t c a ch t r n ã kh i phát cu c cách m ng bán d n và làm sáng t cơ ch n n t ng c a s siêu d n. John Bardeen sinh Madison, Wisconsin, vào ngày 23 tháng 5, 1908. Cha m ông là nh ng ngư i tin tư ng tuy t i vào giá tr c a s giáo d c. Cha c a ông, Charles Bardeen (1871–1935), là ngư i sáng l p ra khoa Y t i trư ng i h c Wisconsin và là v ch nhi m khoa u tiên. M c a ông, Althea Harmer Bardeen (1875–1920), là giáo viên t i m t trư ng th c nghi m ti n b thi t l p b i John Dewey (1859–1952), ngư i thư ng ư c xem là m t trong nh ng nhà c i cách giáo d c vĩ i nh t cu i th k 19 và u th k 20. Charles và Althea cùng nh n ra và khuy n khích nh ng kh năng ngo i h ng c a John, c bi t là v toán h c. Althea qua i khi John m i 11 tu i, nhưng ông ã ư c nuôi d y t t. Ông hoàn thành nh ng khóa h c c n thi t c a mình t i trư ng trung h c trong trư ng i h c lúc tu i 13, và b t u tham gia nghiên c u t i trư ng i h c Wisconsin năm lên 15 tu i.

John Bardeen, trong nh cùng v i ngư i cháu trai Chuck, vào năm 1968, không xem gì quan tr ng hơn gia ình, m c dù golf có l m t s l a ch n th hai. Ông n i ti ng ã nh n hai gi i thư ng Nobel. ( nh: The Bardeen Family Archives)

Vì ông phân vân khó ch n hư ng nghiên c u v t lí và toán h c chính trư c khi nghiêng v x lí kĩ thu t i n, nên ông ã m t 5 năm l y b ng c nhân vào năm 1928. Ông có th áp d ng m t s ch ng ch b sung c a ông h c lên th c sĩ, và ông ti p t c l i Wisconsin hoàn t t h c v n c a mình. tài lu n văn c a ông là s d ng các kĩ thu t i n phát hi n ra các tr m tích d u. Sau khi hoàn thành lu n văn Wisconsin, ông ăng kí chương trình nghiên c u ti n sĩ t i trư ng Trinity College thu c i h c Cambridge nhưng không ư c ch p nh n, và ông ph i l i m t năm h c thêm các khóa n a. Sau 7 năm h c t i Wisconsin, ông ã có d p ư c h c v i m t s nhà v t lí danh ti ng, bao g m Werner Heisenberg, Paul Dirac, và Arnold Sommerfeld. Năm 1930, John ch p thu n m nh n m t v trí t i các phòng thí nghi m nghiên c u thu c Công ti D u m Vùng v nh Pittsburgh, Pennsylvania, nghiên c u v nh ng kĩ thu t m i tìm ki m d u m . Sau 3 năm, ông ã s n sàng tr l i trư ng cũ. L n này, ông ăng kí và ư c nh n vào m t chương trình nghiên c u ti n sĩ toán h c t i trư ng i h c Princeton. Không lâu sau ó, ông làm vi c v i m t s v t lí lí thuy t gi i nh t th gi i v cơ s toán h c h nhi u v t c a các electron trong ch t r n. Khi ông hoàn thành công trình nghiên c u vào mùa xuân năm 1935, ông bi t r ng nó gây ư c s chú ý c a H i ng

L ch s V t lí th k 20

◊ 100

trư ng Harvard danh ti ng. H m i ông n ph ng v n và c p cho ông m t su t h c b ng 3 năm nghiên c u v t lí b t u vào mùa thu năm ó. John ã có th chia s nh ng tin t c t t lành cùng v i cha ông, Charles, lúc này ang b nh n ng. John tr l i Madison vào tháng 5, và cha c a ông qua i vào hôm 12 tháng 6. Sau l tang, John quay l i Princeton, vi t hoàn t t lu n án c a ông, và trình nó cho giáo sư hư ng d n c a ông phê chu n. Nh ng năm tháng t i Harvard ã hư ng John vào con ư ng s nghi p chuyên nghi p n i ti ng s bao g m nghiên c u giành gi i Nobel t i Phòng thí nghi m Bell và trư ng i h c Illinois, như ã mô t chi ti t trong chương này. Nhưng câu chuy n cu c i c a ông s không hoàn ch nh n u không nh c t i v c a ông, Jane (1907–97), ngư i ã có v i ông 3 a con. Vào cái êm trư c khi ông r i Pittsburgh vào năm 1933, John ã t ch c m t b a ti c t i t i nhà c a m t ng nghi p t i Công ti Vùng v nh; v c a ngư i ng nghi p này có m t ngư i b n tên là Jane Maxwell, ngư i mà bà nghĩ John s thích g p. Cu i bu i t i hôm y, bà ch nhà t t b ng ã có th nói r ng công vi c m i mai c a bà ã thành công. John, Jane nhìn th y m t ngư i àn ông kh e m nh, p trai v i mi ng cư i quy n rũ. Ông chín ch n, dí d m, và t tin v i s tài hoa mà ông th hi n qua thái tr m l ng c a mình. John cũng b gây n tư ng không kém. Trên hành trình dài lái xe n New Jersey vào ngày hôm sau, ông không th nào d ng suy tư ng n nhà n sinh h c thu hút và ăn nói lưu loát kia. Ông quy t nh l Giáng sinh s quay l i Pittsburgh ó là m t ý ki n hay. Vì xa cách và vì công vi c, nên m i quan h gi a h ti n tri n ch m hơn Jane mong mu n, nhưng cu i cùng thì h cũng l y nhau vào năm 1937 và có m t cu c s ng gia ình h nh phúc cho n khi John qua i vào ngày 30 tháng 1, 1991. Trong su t i mình, John Bardeen luôn tìm th i gian tiêu khi n. Khi còn là m t sinh viên chưa t t nghi p t i Wisconsin, ông ã lãnh o i bơi c a mình m c dù xét v tu i, ông tr hơn a s nh ng ngư i b n bơi c a mình. Ông thích hơi bowling và billard, nhưng b n bè và gia ình thì hay nh t i món golf iêu luy n c a ông. Không bao lâu sau khi nh n gi i thư ng Nobel l n th nh t, ông ã nh n ư c m t trong nh ng m c tiêu tr n i khác n a, ó là m t su t chơi trong sân golf c a trư ng i h c. “Ông nghĩ i u ó h u như tuy t v i như gi i Nobel v y”, ngư i h c trò và ng nghi p c a ông, Bob Schrieffer, nh n xét. Nh ng năm sau này, sau khi ã nh n gi i Nobel l n th hai, John nói v i b n mình r ng, “À, có l hai gi i Nobel thì áng giá hơn m t su t chơi golf ch ”. Th t ra, nh ng câu chuy n mà ngư i ta nh t i như v y v John Bardeen cho th y Thiên tài ích th c này l i m t di s n không nh ng là thành t u v t lí h c, mà còn là m t thí d c a l i s ng cân b ng gi a m t con ngư i thiên tài và m t con ngư i.

L ch s V t lí th k 20

◊ 101

1961 – 1970 K nguyên chinh ph c và thám hi m

M c dù chương trình Apollo và l n t chân u tiên c a con ngư i lên M t trăng s luôn luôn ư c ghi nh n là nh ng thành t u khoa h c và công ngh vĩ i nh t c a th p niên 1960, nhưng các nhà v t lí v n theo u i m t chương trình ngh s r ng rãi hơn. Công trình c a h , c lí thuy t và th c nghi m, tr i t h nguyên t cho n vũ tr . Vào cu i th p niên 1960, gi thuy t v n l n cho ngu n g c c a vũ tr ã nh n ư c s ch p nh n r ng rãi, ph n l n nh vào nh ng tính toán b sung c a Fred Hoyle và các ng s c a ông, ng th i cũng nh vào nh ng tín hi u kì l do m t kính thiên văn vô tuy n vô tuy n phát hi n ra mà ban u ngư i ta ng oan cho nh ng c c phân chim b câu trên chão ănten l n c a kính.

Trong khi ó, nhà khoa h c n i b t c a chương này, Murray Gell-Mann, xu t m t s t ch c cơ b n c a “vư n bách thú” h t h nguyên t d a trên m t s i x ng toán h c, cái ưa ông n ch xu t ra m t h hoàn toàn m i c a các h t dư i h t nhân g i là các quark và m t s mô t m i tương ng c a cơ ch n n t ng c a l c h t nhân m nh. Nh ng nhà v t lí khác thì ang trau chu t ki n th c v l c h t nhân y u, t n n t ng cho m t lí thuy t s h p nh t nó v i l c i n t vào th p niên 1970. Tuy nhiên, nh ng ngư i

L ch s V t lí th k 20

◊ 102

khác thì v n ang kh o sát sâu hơn vào các hi n tư ng lư ng t trong ch t r n và ng d ng c a chúng trong i n t h c.

Như v y, th p niên 1960 th t s là m t th p niên khám phá trong lĩnh v c v t lí h c. Các khám phá xu t phát t sâu bên trong nguyên t và t nh ng gi i h n c a vũ tr , t nghiên c u có th th c hi n b ng nh ng công ngh m i và nh ng s m nh vũ tr , và t nh ng lí thuy t cách tân mang l i nh ng vi n c nh m i v s ho t ng bên trong c a t nhiên.

Các h t cơ b n và các l c cơ b n
Có l xu hư ng n i tr i nh t c a ngành v t lí th p niên 1960 là vi c nh nghĩa l i các h t nào và l c nào ư c xem là cơ b n. K t th i Newton, các nhà v t lí ã hi u r ng nh ng v t th l n b hút l i v i nhau b i s h p d n, m t l c tác d ng lên kh i lư ng c a các v t. Vi c tìm hi u s h p d n cho phép h tìm hi u ng l c h c c a h m t tr i. Vào th k th 19, h b t u tìm hi u các l c i n t . Vào u th k 20, h hi u ư c r ng các nguyên t cùng nh ng h t thành ph n c a chúng mang i n tích và t tính, và r ng l c i n tác d ng lên i n tích c a các electron và h t nhân gi chúng l i v i nhau bên trong các nguyên t . Nó cũng liên k t các nguyên t l i v i nhau thành các phân t và, v i l ct ng hành c a nó, là cơ s c a năng lư ng ánh sáng. Khi các nhà v t lí b t u tìm hi u s phóng x , h nh n ra hai l c tác d ng bên trong h t nhân, nhưng h không th nh n ra ngay nh ng tính ch t v t lí tương ng v i kh i lư ng và i n tích mà nh ng l c ó tác d ng lên. H cũng nêu ra câu h i sau ây: Có ph i b n l c ó – l c h p d n, l c i n t , tương tác h t nhân m nh và y u – là t t c nh ng gì t nhiên ph i có, và có nên xem chúng là cơ b n hay không? Nghiên c u trong th p niên 1960 s ưa các nhà v t lí i n nh ng câu tr l i b t ng cho câu h i ó, chúng ư c mô t cu i ph n này và trong chương 8. Nh ng câu h i i lo i như v y cũng ang xu t hi n trong th gi i h nguyên t . Trong th k 19, các nhà v t lí và hóa h c nghĩ t i các nguyên t là nh ng viên g ch c u trúc cơ b n c a v t ch t. Sau ó, vào nh ng năm cu i c a th k 19, các khám phá v s phóng x và electron, h t h nguyên t u tiên ư c bi t t i, ã nêu lên v n ph i nh nghĩa l i s cơ b n. Nghiên c u trong ba th p niên u c a th k 20 s m lo i i m i nghi
L ch s V t lí th k 20 ◊ 103

ng : V i vi c khám phá ra h t nhân nguyên t và các h t thành ph n c a nó, proton và neutron, các nhà v t lí ã ch ng minh ư c r ng có nh ng th c th còn cơ b n hơn c các nguyên t . Ngoài proton, neutron và electron, vào gi a th p niên 1930, các nhà v t lí còn tin r ng neutrino cũng là m t b ph n c a b ng kê các h t h nguyên t , m c dù nó không ư c phát hi n ra v m t th c nghi m mãi cho n năm 1956. Vào th p niên 1960, do danh sách m r ng d n c a các h t h nguyên t , nhi u h t trong s ó dư ng như không thu c v các nguyên t , nên l i n i lên m t câu h i m i. Nh ng h t nào trong s ó nên xem là cơ b n, và nh ng h t nào còn c u t o g m nh ng h t nh hơn n a? Lí thuy t l c m nh c a Yukawa cho các pion m t ch ng bên trong h t nhân. Nhưng còn muon, kaon và các h t l m i phát hi n trong nh ng năm 1950 thì phù h p v i nh ng ch nào trong khuôn kh nguyên t ? M t trong nhi u nhà v t lí b t u nh n ra r ng “h nguyên t ” không ng nghĩa v i “cơ b n” là Murray Gell-Mann Caltech. Gi ng như Mendeleyev ã làm khi phát tri n b ng tu n hoàn các nguyên t hóa h c, Gell-Mann và nh ng ngư i khác b t u tìm ki m nh ng khuôn m u trong tính ch t c a các h t trong “vư n bách thú” h nguyên t . N u h có th tìm ra m t khuôn m u, thì h có th lu n ra cơ s cho nó, gi ng như các tính ch t c a proton, neutron và electron trong các nguyên t cu i cùng ã gi i thích cho nh ng khuôn m u mà Mendeleev ã tìm th y trong s các tính ch t c a các nguyên t hóa h c. M t phương pháp yêu thích i v i các nhà v t lí là i tìm các i x ng toán h c. Nh ng i x ng này liên quan n nh ng toán t toán h c th c hi n trên m t h t o ra m t tr ng thái trông y h t sau khi tác d ng gi ng như nó ã th c hi n trư c ó. Thí d , trong mô t các tính ch t lư ng t c a ch t k t tinh, các nhà v t lí ã vi n n s i x ng t nh ti n, hay s i x ng c a chuy n ng theo m t hư ng c bi t. H mô t tinh th là m t s l p l i vô h n c a các ô ơn v trong không gian ba chi u. Khi h áp d ng các phương trình c a v t lí lư ng t , thì hàm sóng thu ư c t i m t i m b t kì trong m t ô ơn v ph i gi ng như t i i m tương ương trong b t kì ô nào khác. ó là i x ng t nh ti n, và áp d ng c a nó trong cơ h c lư ng t c a các ch t r n d n n nh ng ý tư ng h u ích như các d i hóa tr và d i d n cho các electron và các khe năng lư ng gi a chúng. M t i x ng quen thu c n a là i x ng quay. M t l n n a, các tinh th cung c p m t phương pháp h u d ng tìm hi u hi n tư ng này. i x ng quay òi h i m t tr c i x ng, xung quanh ó tinh th quay tròn. N u các ô ơn v là nh ng h p l p phương, thì vi c quay tinh th i m t ph n tư vòng tròn xung quanh m t tr c i qua c nh c a m t ô mang l i m t c u hình gi ng h t như i m xu t phát. S i x ng ó ư c g i là i x ng quay b c b n. N u các ô ơn v là nh ng kh i r n tam giác ch không ph i l p phương, thì ki u m u l p l i sau m t chuy n ng quay n a vòng tròn – i x ng b c hai. M t lo i i x ng n a là i x ng ph n x - gi ng như m t nh qua gương. i x ng ó không ơn gi n như trông nó th , vì các chuy n ng quay không ph n x theo ki u gi ng nhau như chuy n ng th ng. Ngư i ta nh nghĩa b n i m nh v chính trên Trái t sao cho hư ng ông là hư ng m t tr i m c, và các hư ng theo chi u kim ng h là b c- ông-nam-tây. ó ư c xem là c u hình thu n, vì n u các ngón tay c a bàn tay ph i u n cong theo chi u quay c a hành tinh, thì lòng bàn tay ch hư ng b c. M t cách hình dung khác là hãy tư ng tư ng ang t vũ tr nhìn xu ng a c c c a hành tinh ang quay ngư c chi u kim ng h . a c c ang nhìn ó ph i là c c b c. Hành tinh nh qua gương s quay theo chi u kim ng h , nghĩa là ho c a c c ang nhìn là c c nam, ho c là th t hư ng b c- ông-nam-tây là ngư c chi u kim ng h , m t th gi i ngh ch. Hình v trang sau hư ng ngh ch c a hành tinh Trái t và nh qua gương c a nó. c p lư ng t , spin c a m t h t không ph i là chuy n ng quay th t s , mà là nó hành x v m t toán h c gi ng như th . Khi s lư ng t spin ư c ưa vào các phương

L ch s V t lí th k 20

◊ 104

trình lư ng t mô t các electron trong nguyên t , thì k t qu là nguyên lí lo i tr Pauli n i ti ng! i u ó ch ng minh s i x ng quan tr ng như th nào trong v t lí h c.

Các nhà v t lí i tìm s i x ng trong t nhiên, thí d như i x ng (chuy n ng) t nh ti n và i x ng quay c a các c u trúc tinh th , và s d ng nó trong mô t toán h c c a h cho các hi n tư ng t nhiên.

S i x ng toán h c không ch áp d ng cho hình h c, mà còn cho b t kì i lư ng v t lí nào có th bi u di n trên th . Gell-Mann là m t trong nh ng nhà v t lí u tiên áp d ng các ý tư ng i x ng cho các h t h nguyên t . Ông t proton, neutron và các baryon khác lên trên m t th v i s lư ng t l trên tr c ng và m t s lư ng t khác g i là isospin trên tr c ngang. Tên g i isospin ph n ánh tính ch t hành x khi t trư c s ph n x toán h c; ó là, theo ki u gi ng như chuy n ng quay ho c m t c p c c t . i v i l c h t nhân m nh (không tác d ng lên kh i lư ng hay i n tích), các proton và neutron là nh ng h t gi ng nhau v i s lư ng t isospin ngư c d u (- ½ cho neutron, + ½ cho proton). K t qu , như minh h a trong gi n trên, là m t bi u v i m t lo i i x ng g i là SU(2). SU là vi t t t c a c m t “nh t th c bi t”, k t h p i x ng quay và i x ng ph n x . S 2 có nghĩa là i x ng quay là b c hai. N u các h t trên bi u quay i n a vòng tròn thì isospin ư c thay th b i nh qua gương c a nó (thí d , proton tr thành neutron, và ngư c l i), k t qu gi ng y h t như hình ban u. Nói cách khác, i x ng SU(2) ã cho phép Gell-Mann t ch c các h t h nguyên t thành nh ng nhóm tám – hay octet – thí d như trong bi u bên dư i: Proton và neutron có s l 0 và isospin ½ (tr ng thái lư ng t ư c phép cho proton là + ½, và cho neutron là – ½); h t lambda trung hòa s l 1 và isospin 0; h t sigma có s l - 1 và isospin 1 (cho phép ba tr ng thái lư ng t , - 1, 0, + 1, tương ng v i h t sigma âm, trung hòa, và sigma dương); và h t xi có s l -2 và isospin ½ (cho phép tr ng thái lư ng t ± ½ , tương ng v i xi âm và xi trung hòa). Khi ông công b lí thuy t c a mình vào năm 1961, ông g i nó là phương pháp bát o, vay mư n m t thu t ng c a Ph t giáo. (Lưu ý: D u âm c a s l là do m t s ch n l a tùy ti n mà Gell-Mann ã th c hi n khi l n u tiên ông ưa ra thu t ng trên. Giá tr nêu ra ây chính xác, m c dù nó có th khi n m t s c gi c m th y b i r i).

L ch s V t lí th k 20

◊ 105

S ph n x t o ra m t lo i i x ng khác o l n bên trái v i bên ph i trong các hi n tư ng gi ng như chuy n ng quay.

Gell-Mann qu quy t r ng i x ng SU(2) c a bát o ch là s b t u c a câu chuy n. Th t ra, nó là m t ph n c a m t i x ng b c cao hơn là SU(3), gi ng như l p chính gi a c a m t cái bánh ba l p. Nh ng l p ngoài cùng s cho phép isospin l n c 3/2 và do ó có th dung dư ng cho m t nhóm 10 h t – decuplet – như th hi n trong bi u dư i ây. M t viên ch c quân s ngư i Israel tên là Yuval Ne’eman (1925–2006), ã r i nư c sang nghiên c u v t lí London, cũng xu t s i x ng SU(3) trong kho ng th i gian trên.

Murray Gell-Mann nh n ra m t tính ch t ư c b o toàn mà ông g i là tính l trong s nh ng tính ch t c a “vư n bách thú” c a các h t h nguyên t ã ư c khám phá. V i tính l trên m t tr c c a th và isospin (m t tính ch t liên quan n tương tác y u) trên tr c kia, ông ã nh n ra m t i x ng toán h c g i là SU(2) gi a nh ng t p h p g m 8 h t.

L ch s V t lí th k 20

◊ 106

Các nhà v t lí ã thoáng trông th y b n h t delta trong bi u ó và xem chúng là “s c ng hư ng” hay nh ng tr ng thái kích thích c a proton và neutron. S t n t i c a chúng là cái khi n Gell-Mann và Ne’eman i kh o sát SU(3) thay vì SU(2). Lí thuy t trên cung c p cho các nhà v t lí máy gia t c h t m t ý tư ng v nơi tìm ki m nh ng s c ng hư ng khác, cái h ã nhanh chóng tìm ra và t cho chúng nh ng tên g i m i b ng cách thêm d u hoa th cho các h t sigma và xi trong bi u SU(2). Ch có h t omega tr là v n hay l ng tránh vì kh i lư ng ư c cho là l n c a nó (lí thuy t c a Gell-Mann tiên oán nó n ng g p 1800 l n proton), òi h i nh ng va ch m có năng lư ng r t cao m i t o ra ư c. Khi m t i nghiên c u t i Phòng thí nghi m qu c gia Brookhaven công b ã khám phá ra nó vào năm 1964, v i kh i lư ng c a nó g n chính xác như giá tr Gell-Mann tiên oán, thì rõ ràng i x ng SU(3) là m t phương th c h u hi u mang tr t t n v i vư n bách thú h t.

Gell-Mann và Yuval Ne’eman s m nh n ra r ng i x ng SU(2) ã th y th t s là m t b ph n c a m t m c i x ng cao hơn g i là SU(3). Tám h t y gi ng như l p chính gi a c a m t mi ng bánh ba l p, v i các nhóm 10 h t (decuplet) t o nên nh ng l p bên ngoài.

Quark mùi và L c “màu” m nh
Như ã lưu ý trên và minh h a trong bi u SU(2), s 2 mô t m t s i x ng quay b c hai. Nhưng b qua các nhãn (p, n, lambda, sigma, xi), thì b mư i h t trong bi u ó t o thành m t hình l c giác và do ó còn có th có i x ng b c ba, ho c c i x ng quay b c sáu. Nhưng sao không là SU(6)? 10 h t nhóm l i trong bi u SU(3) cho câu tr l i ó. Chúng t o thành m t tam giác, nó ph i quay qua m t ph n ba vòng tròn trư c khi tr l i th ng hàng như cũ. M t ph n sáu vòng tròn thì không . i u này trông có v như ang chơi m t trò chơi toán h c, ngo i tr ch các h t h nguyên t không l p v a vào m t m u như v y. Th thách ti p theo cho các nhà v t lí là tìm hi u cơ s v t lí cho m u hình ó. Vi c phát hi n ra SU(3) là m t thành t u l n, gi ng như vi c Mendeleev nghĩ ra b ng tu n hoàn các nguyên t , nhưng úng là gi ng như công trình c a Mendeleev, nó ch là bư c u tiên tìm hi u tr n v n. Nguyên nhân cho s s p x p tu n hoàn c a các nguyên t không ư c làm sáng t mãi cho n khi phát hi n ra proton, neutron, electron và cơ h c lư ng t . Các nguyên t và k c các h t nhân hóa ra ch ng ph i là cơ b n. i u tương t y có úng cho các baryon, g m proton và neutron, hay không? Câu tr l i hóa ra là “ úng”, và trí tu l n c a Gell-Mann là ã nhìn th y s i x ng SU(3) c a baryon có ư c t vi c m i baryon g m ba h t thành ph n. Nhà lí thuy t Caltech ng chí c a Gell-Mann, George Zweig (1937– ) ã phát tri n ý tư ng

L ch s V t lí th k 20

◊ 107

tương t m t cách c l p và CERN Geneva, Th y Sĩ.

ng th i khi ang làm vi c t i trung tâm h t nhân châu Âu

D a trên ý tư ng ó, Gell-Mann ã phát tri n m t lí thuy t y c a l c m nh. Các ý tư ng c a ông quá căn nguyên cho nên ông ph i phát tri n toàn b kho t v ng m i làm vi c v i cơ s toán h c. Ông ch n ngôn ng d nh theo s khôi hài c a nó cũng như t m quan tr ng v t lí c a nó. i v i các h t thành ph n y, ông quy t nh t tên chúng là quark. Zweig g i chúng là quân xì [quân át trong bài tây], nhưng tên g i c a GellMann th ng th . Như Gell-Mann gi i thích trong quy n sách c a ông mang t a H t quark và Con báo m, ban u ông i n v i t kwork. Ông ã vay mư n cách ghép v n t m t dòng trong quy n Finnegans Wake c a nhà vi t ti u thuy t James Joyce, “Ba quark cho ngài Mark” và r i i n ch gieo v n nó v i t “Mark”. phân bi t ba quark, các nhà v t lí s m nói n các mùi khác nhau c a chúng – lên (up), xu ng (down) và l (strange). Lí thuy t òi h i quark lên (u) mang i n tích 2/3 i n tích proton (+2/3), còn quark xu ng (d) và quark l (s) có 1/3 i n tích electron (-1/3). Ngư i ta mô t thành ph n c a proton là “uud” và c a neutron là “ddu”. S lư ng t l c a m t h t ph thu c vào có bao nhiêu quark l ch a trong h t ó. H t lambda, ch ng h n, có c u t o là uds, i u ó gi i thích s l c a nó là 1 và i n tích c a nó là 0. M t tr ng i l n i v i lí thuy t trên là không có m t thí nghi m nào t ng phát hi n ra m t h t có i n tích khác ngoài m t s nguyên l n i n tích proton hay electron – không phân n a, không m t ph n ba hay b t kì t l nào khác. Có th là các quark liên k t v i nhau theo ki u sao cho chúng không bao gi tách r i nhau? M t v n n a là làm th nào mô t l c h t nhân m nh n u các proton và neutron (th t ra là m i baryon) là nh ng h t có c u trúc ch không ph i nh ng h t ơn nh t. Có ph i lí thuy t r t thành công c a Yukawa c n ph i thay i hay không? Xét câu h i th hai trư c, câu tr l i n m b n ch t c a các meson. Các meson, không gi ng như các baryon, ch g m có hai quark, hay c bi t hơn, m t quark ghép c p v i m t ph n quark. Thí d , h t pion trung hòa là m t quark u ghép c p v i m t ph n quark u ho c m t quark d ghép c p v i m t ph n quark d. H t pion c ng là g m m t u c ng v i m t ph n d, và h t pion tr là m t d c ng v i m t ph n u. Trong lí thuy t c a Yukawa, l c m nh gi h t nhân l i v i nhau có ngu n g c t ch các proton và neutron trao i các pion o – nh ng h t lúc n lúc hi n và vi ph m nh lu t b o toàn năng lư ng nhưng ch t n t i trong m t kho ng th i gian ng n mà nguyên lí b t nh cho phép. M t proton có th nh n m t pion tr do m t neutron phát ra, bi n proton thành neutron và neutron thành proton. Trong lí thuy t m i c a Gell-Mann, h t pion âm ư c xem là m t c p quark, m t quark d và m t ph n quark u. Neutron ddu g m m t quark d nhưng không có ph n quark u. Tuy nhiên, nguyên lí b t nh cho phép m t c p u/ph n u i vào t n t i t hư vô n u th i gian s ng c a nó ng n. Ph n quark u k t h p v i m t quark d t o ra m t pion âm và i tác quark u c a nó l i trong neutron ddu ban u. K t qu chung là ddu m t m t “d” và thêm m t “u”, bi n nó thành uud – m t proton. Pion âm là m t h t o, nên nó ch trong tíc t c (th i gian quá ng n mà o) gia nh p v i proton ban u. Ph n quark lên c a pion phân h y m t trong các quark lên c a proton, và còn l i quark xu ng t pion. K t qu là proton uud ã tr thành neutron ddu.

L ch s V t lí th k 20

◊ 108

Gell-Mann ã phát tri n m t lí thuy t m i c a tương tác m nh d a trên i x ng SU(3) ã ư c quan sát th y. Lí thuy t ó phát bi u r ng proton, neutron, và các baryon khác c u t o g m ba quark, và chúng tương tác b ng cách trao i các meson o, chúng g m m t quark và m t ph n quark.

Nh ng s trao i tương t x y ra v i các h t pion dương o do proton phát ra và b h p th b i neutron ho c các pion trung hòa o tráo i gi a các c p proton ho c các c p neutron. N u m t va ch m c p năng lư ng, thì m t pion không còn là o n a và có th b run l c kh i h t nhân. Khi i u ó x y ra v i pion trung hòa, thì quark và ph n quark c a nó nhanh chóng h y l n nhau, và k t qu là m t c p tia gamma ho c m t electron và m t positron v t ra t c cao theo hai hư ng ngư c nhau. Các pion tích i n có m t quark và ph n quark thu c hai mùi khác nhau (m t lên, m t xu ng), nên chúng không h y l n nhau. H t pion ó t n t i trong kho ng 26 nano giây, gi l i v i nhau b ng l c h t nhân y u, trư c khi phân h y thành các muon và muon neutrino (phát hi n ra l n u tiên t i Phòng thí nghi m qu c gia Brookhaven năm 1962). Trông như ng n ng i, nhưng th i gian ó b ng 300 tri u l n th i gian s ng c a các pion trung hòa và lâu cho các pion tích i n chuy n ng nhanh l i nh ng v t tích d nh n th y trong bu ng dò tìm. Ph n quan tr ng nh t c a lí thuy t trên là l i gi i thích c a nó cho câu h i các quark liên k t v i nhau như th nào và t i sao liên k t ó l i ch t ch t i m c không ai t ng phát hi n ra m t h t v i i n tích phân s . Không gi ng như l c h p d n và l c i n t , chúng tác d ng lên các tính ch t c a v t ch t có th o i v i các v t th hàng ngày – kh i lư ng và i n tích – l c h t nhân tác d ng lên m t tính ch t ch t n t i trong các

L ch s V t lí th k 20

◊ 109

quark. Các nhà v t lí không có tên g i cho tính ch t ó, nhưng rõ ràng là nó có ba d ng, nên Gell-Mann g i nó là màu và ã t ra các tên , l c và lam, gi ng như s phát sáng t ng h p c a ba ch m t o ra hình nh truy n hình màu. Lí thuy t c a ông phát bi u r ng m i mùi c a quark xu t hi n v i ba màu. Các ph n quark xu t hi n v i các ph n màu. Khi ba quark thu c nh ng màu khác nhau n chung v i nhau như t o ra màu tr ng, thì chúng bi u hi n m t l c hút kh ng khi p lên nhau, t o ra m t baryon. Tương t , n u m t quark v i m t màu c bi t ti n n v i m t ph n quark có cùng ph n màu, thì chúng liên k t m nh, t o ra m t meson. Không gi ng như l c h p d n và l c i n t , chúng gi m khi các h t chuy n ra xa nhau, l c màu hành x gi ng như m t cu n lò xo, hút các quark l i v i nhau v i cư ng tăng d n khi chúng càng ra xa nhau. ó là nguyên do vì sao các quark liên k t không th chia tách ư c. Lí thuy t ó t ra thành công n m c Gell-Mann ư c t ng thư ng Gi i Nobel V t lí năm 1969 cho “nh ng óng góp và khám phá c a ông v s phân lo i các h t cơ b n và các tương tác c a chúng”. Trích d n trên không nh c n các quark, vì khi y, không ai có b ng ch ng xác th c r ng chúng th t s t n t i. Gi ng như các photon và ph n v t ch t khi l n u tiên ư c xu t, các quark t ra là nh ng c u trúc toán h c h u d ng cho dù chúng có m t hay không dư i d ng m t th c th v t lí ích th c. Nhưng không gi ng như Planck và Dirac, ho c có l ã rút kinh nghi m t h , Gell-Mann tin ch c các quark không ph i là th b a t trong lí thuy t c a ông.

Ph n quan tr ng c a lí thuy t quark là l i gi i thích t i sao các quark không t n t i riêng l . Chúng có m t tính ch t mà GellMann g i là “màu”; màu có ba giá tr - , lam và l c – và chúng k t h p v i nhau t o ra màu tr ng. Thay vì y u d n gi ng như l c h p d n, l c màu tăng lên khi các quark càng cách xa nhau, i u ó gi i thích vì sao chúng luôn luôn liên k t v i nhau.

Các nhà v t lí khác tán thành và b t tay vào tìm ki m chúng. u năm 1968, t i Trung tâm Máy gia t c Th ng Stanford (SLAC), các nhà nghiên c u i theo con ư ng gi ng như Rutherford ã dùng tìm ra h t nhân. H hư ng m t chùm electron năng lư ng cao vào các proton và nhìn vào hình nh tán x . Các thí nghi m c c kì khó th c hi n

L ch s V t lí th k 20

◊ 110

vì các electron c n ph i ư c gia t c n nh ng t c cao sao cho bư c sóng c a chúng nh hơn các proton (Các electron trong nguyên t có bư c sóng có th sánh v i kích thư c qu o c a chúng, l n ch ng b ng 100.000 l n proton). Ngoài ra, như trong thí nghi m Rutherford, a s các electron s i qua mà không ch m trúng h t nhân. Các nhà v t lí t i CERN ã ti n hành nh ng thí nghi m tương t s d ng neutrino. Năm 1972, các k t qu thí nghi m ã sáng t . S tán x electron và neutrino kh i proton là không u. Nh ng so sánh c n th n các k t qu cho th y các proton dư ng như vón c c l i theo ki u gi ng như lí thuy t quark tiên oán, g m ba h t v i i n tích phân s .

Quark duyên và l c đi n y u
M t khuôn kh có s c m nh trong l ch s v t lí có th g i là s ơn gi n hóa qua th ng nh t. Xuyên su t th k cho n nh ng năm 1960, nh ng thí d n i b t nh t c a khuôn kh ó là b ng tu n hoàn các nguyên t , thuy t i n t Maxwell, thuy t tương i Einstein, và cơ h c lư ng t . Lí thuy t quark c a Gell-Mann ti p t c xu hư ng ã b t u v i b ng tu n hoàn. B ng tu n hoàn mang tr t t n cho danh sách tăng d n c a các nguyên t , và lí thuy t quark thu n hóa vư n bách thú h nguyên t ngang bư ng. H phương trình Maxwell th ng nh t các l c i n và t trư c ó tách r i nhau m c dù rõ ràng là có liên h v i nhau và, như m t h qu , ch ng t r ng ánh sáng là m t hi n tư ng i n t . Thuy t tương i Einstein ch ng minh r ng không gian và th i gian, cái con ngư i c m nh n là nh ng th c th khác nhau, là nh ng m t th t s khác bi t c a m t không th i gian ơn nh t. Tương t , công trình c a ông ã th ng nh t kh i lư ng và năng lư ng. Cơ h c lư ng t thì lo i b nh ng khác bi t gi a h t và sóng, m c dù con ngư i c m nh n hai th c th ó khác nhau. Do thuy t tương i và cơ h c lư ng t thách cách th c hàng ngày nhìn nh n th gi i t nhiên, nên nhi u ngư i có th g i chúng là ph c t p, nhưng các nhà v t lí nh n ra chúng là m t ph n c a m t khuynh hư ng ti n t i s ơn gi n hóa toán h c. Khám phá ra hai l c h t nhân c a th k 20 – l c m nh và l c y u – dư ng như hư ng t i s gi n hóa. Tuy nhiên, a s các nhà v t lí t n r ng các l c cơ b n có th th ng nh t, và s ngư i trong h ã i tìm m t khuôn kh toán h c th c thi nhi m v ó. u th p niên 1960, Sheldon Glashow (1932– ), m t giáo sư tr t i Stanford và r i t i i h c California, b t u tìm cách h p nh t l c i n t và l c h t nhân y u. Ông chuy n n i h c Harvard vào năm 1966, nơi ông ti p t c công trình ó cùng v i giáo sư Steven Weinberg (1933– ). ng th i, t i trư ng Cao ng Hoàng gia London, v giáo sư ngư i g c Pakistan, Abdus Salam (1926–96), ang t n công vào bài toán ó m t cách c l p.

Các nhà v t lí th ng nh t l c i n t và l c h t nhân y u. T trái sang: Abdus Salam, Steven Weinberg, Sheldon Glashow. ( nh: AIP Emilio Segrè Visual Archives)

Năm 1969, John Iliopoulos và Luciano Maiani n Harvard và cùng nghiên c u v i Glashow. Năm 1970, h phát tri n m t lí thuy t l c “ i n y u” k t h p l c h t nhân y u và

L ch s V t lí th k 20

◊ 111

l c i n t . Gi ng như nhi u lí thuy t m i, nó mang l i m t s b t ng . Trong s ó n i b t nh t là s tiên oán m t mùi th tư c a quark mà Glashow g i là duyên. Khi Glashow, Salam và Weinberg cùng chia s gi i Nobel V t lí 1979, các h t ch a quark duyên ã ư c phát hi n ra. Chương ti p theo s nh c l i câu chuy n khám phá n i ti ng ra m t h t u tiên như v y hai phòng thí nghi m n m hai bên b Thái Bình Dương.

Các boson chu n, trư ng Higgs và ngu n g c c a kh i lư ng
Khi Gell-Mann cân nh c không bi t các proton và neutron có là h t cơ b n hay không, thì Peter Higgs (1929– ) trư ng i h c Edingburgh t i Scotland t h i không bi t vì nh ng h t ó và nh ng h t khác n a l i có kh i lư ng trong khi photon thì không có. Năm 1964, ông xu t r ng vũ tr ch a y m t lo i trư ng l c th ba, ngoài trư ng i n t và trư ng h p d n. Các h t có kh i lư ng c a chúng thông qua tương tác c a chúng v i trư ng ó, các các nhà v t lí g i là trư ng Higgs theo tên nhà v t lí ã nghĩ ra nó. Trư ng Higgs cũng d n n s tiên oán c a m t h t m i, hay có l m t t p h p nh ng h t m i, g i là các boson Higgs. Nguyên nhân cho tiên oán ó là vì các l c cơ b n khác u i cùng v i các h t mang l c, cái các nhà v t lí g i là các boson chu n. Trong i n ng l c h c lư ng t (QED), l c i n t có t s tráo i các photon. Lí thuy t i n y u thì xây d ng trên m t c p h t W, m t dương và m t âm, là h t mang l c. Lí thuy t i n y u b sung thêm h t Z trung hòa cho khuôn kh lí thuy t. Và lí thuy t y ư c g i là s c ng l c h c lư ng t (QCD), mô t l c m nh theo ki u gi ng v i QED, xây d ng trên các boson chu n mang tên kì quái là gluon. Như hai chương ti p theo s mô t , các gluon, W và Z, u ã ư c th c nghi m phát hi n ra. Các h t Higgs cho n nay v n chưa ư c tìm th y, có kh năng là vì không có máy gia t c nào có th t m c năng lư ng l c chúng ra kh i trư ng Higgs. Nhi u nhà v t lí v n hi v ng khám phá y r i s n, nhưng trong khi ch i, thì h t Higgs v n ch ng gì hơn là m t khái ni m toán h c mà thôi.

Các máy dò h t m i
M c dù nghiên c u lí thuy t át tr i tin t c nh ng năm 1960 v n l c tìm hi u các h t h nguyên t , nhưng th p niên này cũng có m t s phát tri n áng k trong kĩ thu t dò tìm h t. c bi t, các nhà v t lí ã phát tri n hai d ng c r t khác nhau dò tìm các s ki n h nguyên t . Th nh t là bu ng tia ch p do các nhà v t lí t i CERN thi t k và tinh ch nh trong su t th p niên này. Các cơ s máy gia t c h t khác s m theo k p v i các bu ng tia ch p c a riêng h . Các nh ch p bu ng b t ti t l các ư ng i c a h t h nguyên t , nhưng các nhà th c nghi m ph i ch p s lư ng l n nh trong nh ng kho ng th i gian ch ng m t giây – th i gian c n thi t tái sinh bu ng cho m t quan sát m i – v i hi v ng tìm ra b ng ch ng c a nh ng s ki n hi m hoi và r t ng n ng i. Trong a s trư ng h p, s ki n x y ra khi bu ng ang tái sinh và do ó thoát kh i s dò tìm. Bu ng tia ch p có th i gian tái sinh ng n hơn nhi u so v i bu ng b t. Các b ph n chính c a chúng là các t m kim lo i nhi m i n v i m t ch t khí xen gi a. Khi máy dò nh n th y m t h t ang tìm i qua, nó g i tín hi u tích i n các t m kim lo i và kích ho t m t s phóng i n (và m t camera) nhanh n m c v t ion hóa l i phía sau trong ch t khí chưa k p m i. Các tia l a i n i theo nh ng ư ng d n ion hóa, và các nh ch p cho bi t các tương tác ã x y ra. Như v y, bu ng tia ch p cho các nhà v t lí m t kĩ thu t ch p l y nhi u s ki n ang quan tâm hơn. Giá tr c a bu ng tia ch p ư c nh n ra ngay t c th i, nhưng m t d án nghiên c u khác v i m t máy dò h t m i dư ng như hơi b t thư ng, và s ph n h i khoa h c c a nó có v kém rõ ràng hơn. Năm 1967, sâu dư i lòng t trong M vàng Homestake South

L ch s V t lí th k 20

◊ 112

Dakota, Raymond Davis, Jr. (1914–2006), thu c Phòng thí nghi m qu c gia Brookhaven, ã xây d ng m t máy dò h t neutrino có b ph n “kh ng” nh t là m t b ch a 100.000 gallon ch t t y r a. Lí do s d ng ch t t y r a là vì hàm lư ng l n các nguyên t chlorine c a nó. H t nhân thu c m t ng v chlorine c bi t, trong nh ng trư ng h p hi m (nhưng ph bi n hơn a s các h t nhân khác), s b t l y m t neutrino. S b t gi bi n i m t trong các neutron c a nó thành proton – m t s ki n phân h ch ngư c. B n thân h t nhân ó tr thành m t ng v c a argon. Lí do t máy dò h t dư i lòng t là che ch n nó kh i các tia vũ tr . t á phía trên máy dò h t s ch n d ng l i h u như m i th , nhưng các neutrino thì i qua u n vì m t s ki n phân h ch ngư c òi h i m t s va ch m g n như tr c di n lên trên m t neutron bên trong h t nhân. Davis xem d ng c c a ông là m t máy dò neutrino t M t tr i n. M t tr i phát ra vô s neutrino là h qu c a các s ki n nhi t h ch h t nhân s n sinh năng lư ng c a nó. Các ngôi sao khác cũng phát ra neutrino, nhưng chúng quá xa nên các neutrino c a chúng cũng ch ng áng quan tâm. a s các neutrino i xuyên qua Trái t mà không tương tác gì c , nên c n m t th tích l n dò tìm d u ch là vài ba s ki n. Máy dò neutrino Homestake là cái th hai Davis xây d ng. Ông ã xây d ng m t cái nh hơn t i qu ng á vôi Ohio vào năm 1961. Máy dò h t ó ch ng t các neutrino có th phát hi n ra ư c, nhưng Davis bi t ông c n m t d ng c l n hơn mang v nh ng k t qu áng k . Nguyên do chính dò tìm neutrino m t tr i là ki m tra lí thuy t v nh ng ph n ng nhi t h ch a d ng c p ngu n cho các ngôi sao. Lí thuy t ó tiên oán s lư ng neutrino ư c trông i i qua Trái t trong m i giây. T con s ó, các nhà v t lí có th tính ra lư ng argon trông i trong ch t t y r a sau m t s l n phơi x lâu. Các k t qu th c nghi m c a máy dò h t trên mang l i m t b t ng : S lư ng neutrino m t tr i phát hi n ra ít hơn nhi u so v i trông i. Các máy dò neutrino khác, l n hơn ã ư c xây d ng, áng chú ý nh t là Kamiokande và sau này là Super-Kamiokande thu c Trung tâm Qu c t V t lí H t Sơ c p, i h c Tokyo, Nh t B n, dư i s ch o c a giáo sư Masatoshi Koshiba (1926– ). Nh ng máy dò h t này xác nh n s thi u h t neutrino và mang l i m t ư c tính chính xác hơn r ng hai ph n ba lư ng neutrino m t tr i ã không ư c trông th y. Ho c là lí thuy t nhi t h ch m t tr i sai, ho c là các neutrino không b b t gi như trông i, ho c là các máy dò h t không phát hi n ra các s ki n b t gi . Bài toán “thâm h t neutrino” không có l i gi i áp mãi cho n năm 2001 (xem chương 11), và l i gi i ã mang l i cho các nhà v t lí s tin tư ng r ng h ã nh n ra t p h p y c a các h t sơ c p. Năm sau ó, Davis và Koshiba ư c trao gi i thư ng Nobel v t lí 2002 “cho nh ng óng góp tiên phong cho thiên văn v t lí h c, c bi t là s dò tìm các neutrino vũ tr ”.

B ng ch ng vũ tr h c cho Big Bang
Trong khi nhi u nhà v t lí ang làm vi c trong a h t h nguyên t , thì công vi c c a nh ng ngư i khác ưa h vào m t thái c c khác – ó là toàn b vũ tr . Vũ tr h c ang trên hành trình c a nó tr thành m t lĩnh v c nghiên c u chính cho các nhà v t lí, m t xu hư ng s xuyên su t th k 20 và cho n ngày nay. T i Caltech, nhà nghiên c u khách m i Robert Wagoner (1938– ) làm vi c v i Willy Fowler và Fred Hoyle, s d ng các kĩ thu t ( ã mô t trong chương trư c) mà Hoyle, Fowler, và Burbidges tìm ra ã khá thành công trong vi c tính ra phong phú c a các ng v trong các ngôi sao. L n này, h áp d ng lí thuy t ó cho Big Bang và cho mô hình tr ng thái d ng c a Hoyle, tính ra ư c s phong phú như trông i c a hydrogen, deuterium, và helium trong các vùng n m gi a các sao. Các con s tính toán c a h cho

L ch s V t lí th k 20

◊ 113

mô hình Big Bang phù h p khá t t v i các ch t khí gi a các sao ã quan sát th y – t t hơn nhi u so v i các tiên oán c a mô hình tr ng thái d ng c a Hoyle. Hoyle không nghi ng các tính toán ó, nhưng ông v n nh n th y lí thuy t Big Bang khó mà ch p nh n. Trong ph n còn l i c a quãng i làm vi c thâm niên c a mình, ông ã tóm l y nh ng d li u m i cho th y nh ng v t r n hi n hi n trong lí thuy t ó và xu t nh ng c i ti n cho nó ho c cho cách ti p c n tr ng thái d ng c a ông. B t ch p nh ng quan i m phi chính th ng c a ông v Big Bang, các nhà vũ tr h c, k c ngày nay, v n ti p t c tôn kính Hoyle và công trình c a ông. H ang b n r n thu th p và phân tích nh ng d li u m i v i nh ng thi t b m i, và các k t qu có nh ng nút th t lòng thòng r ng các quan i m c a Hoyle cho n nay không th nào bác b hoàn toàn. Trong năm trư c ó, 1965, hai nhà khoa h c t i phòng thí nghi m Bell, Arno Penzias (1933– ) và Robert Wilson (1936– ), công b m t lo i quan sát r t khác ng h mô hình Big Bang. H ang chu n b m t anten ĩa vi sóng, m t b ph n cũ c a m t h vi n thông v tinh trư c ây, dùng làm kính thiên văn vô tuy n. Cho dù h nhìn theo hư ng nào, h th t b t ng phát hi n ra m t tín hi u m nh bư c sóng kho ng 7 cm. Ban u, h cho r ng h ang phát hi n ra s nhi u i n t do b n thân thi t b , m c dù nó ư c cho là r t nh y và do ó không b nhi u. Th m chí h còn nghi ng và ki m tra, lau s ch các v t phân chim b câu trên anten, nhưng tín hi u v n còn. Cu i cùng, h bác b m i ngu n g c khác ngoài m t b c x th t s t không gian vũ tr n. Hơn n a, h nh n th y cư ng c a nó là như nhau theo m i hư ng và bư c sóng c a nó phù h p v i cái ư c trông i t nh ng tàn dư xa xôi c a Big Bang, n u m t s ki n như v y th t s ã t ng x y ra.

Arno Penzias (trái), Robert Wilson, và chi c kính thiên văn vô tuy n ã phát hi n ra b c x n n vũ tr . ( nh: AIP Emilio Segrè Visual Archives)

Năm 1978, khi Penzias và Wilson cùng chia nhau n a gi i Nobel v t lí, thì các nhà thiên văn khác ã phát hi n ra nh ng bi n thiên nh xíu trong b c x n n vũ tr này, mang l i nh ng g i ý c a s phát tri n ban u c a vũ tr . Khi các kính thiên văn ngày m t l n hơn và nh y hơn ư c ưa vào khai thác, các nhà thiên văn vô tuy n th k 21 ti p t c s c s o n n vũ tr i tìm nh ng ti ng v ng c a v n th i c xưa ã d n n tr ng thái hi n nay c a vũ tr .

L ch s V t lí th k 20

◊ 114

B ng ch ng tăng d n cho Big Bang ã khi n Andrei Sakharov (1921–89), m t nhà v t lí Liên Xô (nay là Nga), phát tri n m t lí thuy t liên h vũ tr h c v i th gi i h nguyên t . Không có gì trong lí thuy t lư ng t hay các lí thuy t h nguyên t khác thiên v v t ch t ho c ph n v t ch t. Nhưng vũ tr hi n nay có th a th i v t ch t thay vì có lư ng b ng nhau c a v t ch t và ph n v t ch t. cho m t tình hu ng như v y ti n tri n, Sakharov nh n ra r ng các i x ng và các nh lu t b o toàn nh t nh ph i b phá v dư i các i u ki n c c oan c a Big Bang. B ng ch ng th c nghi m sau ó ch ng t r ng quan i m này là úng. Ngoài v t lí h c, Sakharov còn ư c bi t t i nhi u hơn v i tài lãnh o c a ông trong hai lĩnh v c khác. Ông ã lãnh o các n l c Xô Vi t phát tri n bom khinh khí (năng lư ng nhi t h ch) trong nh ng năm 1950, nhưng vào th p niên 1960, ông ngày m t dính líu nhi u hơn v i các v n luân lí c a công trình ó và nh ng tác ng sinh h c nghiêm tr ng phát sinh t vi c ki m tra các thi t b nhi t h ch h t nhân, ch chưa nói t i m t cu c chi n tranh năng lư ng nhi t h ch. Ông phát bi u và công b các bài báo v nh ng v n ó, d n n ch ông b rút quy n l c và các c l i nghiên c u trong các phòng thí nghi m quân s . Sau này, ông thêm quy n con ngư i vào danh sách các v n chính tr mà ông quan tâm. Năm 1975, trư c s khinh r c a chính ph nư c ông và s tôn vinh c a a ph n còn l i c a th gi i, Sakharov ư c trao gi i thư ng Nobel hòa bình. Nhà khoa h c c a th p niên: Murray Gell-Mann (1929– ) T th i thơ u, Murray Gell-Mann ã làm lóa m t m i ngư i trư c s xu t s c c a ông. Lên 3 tu i, ông ã có th nhân nh ng con s l n v i nhau trong u mình. Lên 7 tu i, ông ã th ng trong cu c thi vi t chính t v i m t h c sinh l n hơn ông 5 tu i. a s ngư i l n không bi t nên làm gì v i ông. Không bi t cha m ông nên nuôi m t ngư i con như v y ra sao? Và làm sao các th y giáo có th ch b o cho m t c u h c trò có nh ng ý tư ng m i ngay t c thì và vư t xa các b n h c n ba bư c? Cha c a Murray là m t trí th c th t chí. Isidore Gellmann sinh Vienna, nư c Áo; ông b t u h c tri t h c và toán h c ó khi cha m c a ông, ã di cư sang B ông Manhattan, thành ph New York, c n s giúp c a ông. New York, ông l y cái tên kém mùi Do Thái hơn là Arthur và thêm m t d u g ch n i làm cho tên ông n i b t hơn. Ông h c ti ng Anh nhanh chóng và nh n th y kh năng ngôn ng c a mình s là t m vé d n ông n thành công. Ông l p trư ng Arthur Gell-Mann d y nh ng ngư i Anh di cư khác. ó là m t ý tư ng tuy t v i, nhưng Arthur là m t th y giáo nghiêm kh c và c oán. H c trò c a ông c n h c t v ng cơ b n và c u trúc câu thích nghi v i l i s ng Mĩ, nhưng ông c khăng khăng gi ng d y m t danh sách dài ngo n các quy t c ng pháp và thu t ng . Ngôi trư ng c a ông ã không tr qua n i i Kh ng ho ng. Năm 1932, Arthur tìm ư c công vi c t t nh t mà ông có th tìm, làm b o v ngân hàng. Ông gi tích c c cho u óc mình b ng cách nghiên c u thuy t tương i c a Einstein, nhưng r i ông ph i b cu c vì gia ình và cu c s ng thư ng nh t. Trong khi ó, v c a ông, Pauline, b t u lâm b nh tâm th n. Tr n tránh nh ng khó khăn trư c m t, bà thoát vào m t th gi i ư c mơ không có phi n mu n. Bà cư i cư i nói nói m t cách quái n, cho dù m i th ang di n ra không úng xung quanh bà. C u trai tr Murray s m bi t ph i chuy n sang d a vào ngư i anh trai, Ben, thay vì vào cha m mình. Ben, l n hơn Murray g n 10 tu i, là m t ngư i ham h c và hai c u con trai tr thành nh ng ngư i b n ng hành t t c a nhau. i thăm các b o tàng và công viên thành ph New York tr thành ho t ng yêu thích c a h và khám phá các trò tiêu khi n yêu thích. Murray cũng c n ư c giáo d c chính th ng, nhưng rõ ràng ch c a ông không ph i là m t trư ng h c bình thư ng. Các th y giáo trong l p c a ông ch ng bi t làm gì v i ông c . May thay, th y giáo d y piano c a ông ã ưa c u Murray 8 tu i n g p ngài hi u trư ng trư ng Columbia Grammar, m t ngôi trư ng tư nhân giàu có B Tây Manhattan.

L ch s V t lí th k 20

◊ 115

Ngài hi u trư ng nh n ra các năng khi u c a c u con trai và ã s p x p m t su t h c b ng tr n gói. C b m ang qu n trí c a ông cũng nh n ra ây úng là cái con trai h c n, và h ã chuy n n m t căn chung cư cùng dãy v i ngôi trư ng trên. ây không ph i là cơ h i duy nh t mà Arthur gi vai trò quan tr ng trong vi c hư ng d n s h c hành c a ngư i con trai. Arthur ã khuy n khích s thích toán h c c a Murray và can ngăn con trai thi vào kh o c h c hay ngôn ng h c trư ng i h c. Nhưng ch nghĩa c u toàn kh t khe c a Arthur cu i cùng ã tr thành m t gánh n ng cho Murray trong nh ng năm tháng i h c c a ông.

Murray Gell-Mann nh n ra m t tính ch t ông g i là “tính l ” ư c b o toàn trong các tương tác do l c h t nhân m nh gây ra. Tính ch t ó ưa ông n m t i x ng toán h c gi a các tính ch t c a baryon và sau ó xu t r ng các baryon và meson là nh ng h t c u t o t các quark. ( nh: AIP Emilio Segrè Visual Archives)

T i Columbia Grammar, các b n h c c a Murray và c th y giáo c a ông không th u i k p ông. V n quan tâm xa r ng, ông ch ng h c ư c gì ó. Có kh năng hơn, ban giám hi u trư ng ã cho Murray cái ông c n t h c, và r i h bư c ra kh i hành trình c a ông. Ít ra thì Columbia Grammar cũng cho ông cơ h i vào trư ng i h c Ivy League. tu i 15, Murray vào trư ng i h c Yale v i m t su t h c b ng tr n gói, m c dù trư ng này khi y v n có h n ng ch kh t khe 10% cho sinh viên Do Thái. M c dù ít nh t là tr hơn 3 tu i so v i các b n cùng l p, nhưng trong khi a ph n trong s h ph i ch t v t m i n m b t k p chương trình m i, thì Murray nh nhàng tr i qua các khóa h c c a mình, c v toán cao c p và v t lí h c. R i ông v p ph i rào c n khi n lúc vi t lu n văn c a mình. Ông không nh c v n c a mình giúp , vì ông bi t r ng ông không bao gi có th vi t cái gì t t cho ngư i cha yêu ngôn ng c a mình. Không có lu n văn, ông xin vi c ư c Yale và m i trư ng i h c Ivy League khác, tr trư ng Harvard, không có trao h c b ng. Ông mi n cư ng ch p nh n m t l i m i t MIT, Vi n Công ngh Massachusetts. Nó ã và v n là m t trong nh ng chương trình ào t o v t lí t t nh t Mĩ, nhưng nó không ph i là trư ng thu c h th ng Ivy League. Ông tâm s như th này: “M t chút suy nghĩ ã thuy t ph c tôi r ng tôi có th th MIT, và r i t t sau n u như tôi mu n, ch không còn cách nào khác”. Chương trình c a MIT phù h p t t v i ông, và ông hoàn thành lu n án ti n sĩ ó lúc tu i 21, m c dù lu n án c a ông ã g p tr c tr c hoãn l i 6 tháng. Trên ti n trình ó, ông ã h c ư c m t lí thuy t có chút ít giá tr là n u nó không phù h p v i b ng ch ng quan sát hay th c nghi m, thì ông s u tranh cho tính ơn gi n toán h c trong các lí thuy t c a ông h khi nào có th . ó là tri t lí sau này ã ưa ông n v i các quark, và bát o, và gi i thư ng Nobel. Ông ư c yêu c u thuy t gi ng khi nh n gi i Nobel, nhưng m t l n n a

L ch s V t lí th k 20

◊ 116

hòn á t ng l i xu t hi n trên ư ng, và ông chưa bao gi sưu t p Nobel.

trình m t b n vi t nào cho b

Murray Gell-Mann luôn có s thích r ng, c trong khoa h c và trong cu c s ng riêng tư. Trong khi làm vi c t i Vi n Nghiên c u Cao c p i h c Princeton, ông ã g p m t ph n tr ngư i Anh, Margaret Dow, tr lí cho m t nhà kh o c h c ó. Murray v n thích kh o c h c, m c dù cha c a ông ngăn không cho ông nghiên c u nó trư ng. Và kinh nghi m c a ông các công viên New York bi n ông thành m t ngư i quan sát chim chóc say sưa, m t s ng c m mà Margaret chia s . Trong m t chuy n i áng nh cùng v i nhau, h ã n m t hòn o n m ngoài khơi Scotland tìm ki m chim h i âu r t c . H ch nhìn th y m t con, nhưng th ã là . Sau ó, h ã k t hôn vào năm 1955, và chim h i âu r t c tr thành m i nhân duyên c a h . Hôn nhân ã làm thay i con ngư i Murray Gell-Mann. Trư c khi g p Margaret, ông th t l i l c và thư ng t mình vào trong công vi c nhi u hơn trong cu c s ng. Cái ch t c a bà vì căn b nh ung thư vào năm 1981 ã tàn phá con ngư i ông, và nó n ng th i khi ông ang v t l n gi nguyên v n m i quan h c a ông v i ngư i con gái ã tham gia vào nh ng ho t ng chính tr h t s c b t h nh. Vài năm sau ó, ông l i g p khó khăn gi quan h v i ngư i con trai c a mình. Murray Gell-Mann tái hôn vào năm 1992 khi ang gi a m t nhi m v vi t lách khó khăn khác n a, m t quy n t truy n. Ông ã b l th i h n cu i cùng, và dù v i s h tr c a ngư i v c a ông, Marcia Southwick, ông không th nào vi t nên m t b n th o hài lòng. Nhà xu t b n cho ình ch d án. May thay, m t nhà xu t b n m i và s h tr biên t p ã cho phép ông hoàn thành H t quark và Con báo m, câu chuy n c a cu c i ông và s nghi p khoa h c c a ông, mà ông t tít con là Nh ng cu c phiêu lưu vào Th gi i ơn gi n và ph c t p, năm 1994. Hi n nay, ông ã oàn t v i các con, và tr i qua ph n l n th i gian trong m t ngôi nhà thoáng ãng Santa Fe, New Mexico, ch a y các tác ph m văn hóa, ngh thu t, và sách v .

Nh ng phát tri n khác trong th p niên 1960 V t lí và công ngh
Khi m màn th p niên 1960, chưa có con ngư i nào t ng ư c phóng vào qu o xung quanh Trái t. Vào cu i th p niên ó, con ngư i ã bay trên qu o và i b trên M t trăng. Các nhà v t lí tham gia h u như vào m i khía c nh c a các s m nh ó, nhưng công vi c ch y u mang tính kĩ thu t và công ngh và do ó không ph i là tiêu i m c a t p sách này. Danh sách c thêm cu i chương này có k l i chi ti t m t s câu chuy n l ch s thú v c a s thám hi m vũ tr chi m ph n l n các thành tích c a th p niên 1960. Nh ng kì công ó không ch có s thám hi m c a con ngư i trên M t trăng và Trái t, mà còn có m t s con tàu vũ tr g i n nh ng hành tinh khác. Thám hi m vũ tr không ph i là lĩnh v c công ngh duy nh t tr i qua s ti n b n kinh ng c trong th p niên 1960. Ngành i n t h c bán d n ti n b nhanh khi ngày càng có nhi u transistor và các nguyên t m ch i n khác có th gói ghém vào trong các m ch tích h p. M i ti n b trong công ngh d n n kh năng th c hi n các phép toán toán h c ph c t p hơn trong th i gian ng n hơn, s d ng ít năng lư ng hơn. Năm 1970, các máy vi tính ã tr nên thi t y u không ch cho khoa h c và kĩ thu t mà còn cho a s công vi c hi n i và làm ăn tài chính. Máy tính cá nhân và Internet s chưa xu t hi n trong m t th p k n a, nhưng các chuyên gia ang hình dung ra nh ng ti n b ó. Nh ng o n tương t như o n này có th xu t hi n trong nh ng chương còn l i c a quy n sách này, nhưng chúng s không cung c p thêm thông tin gì c bi t: Quy n sách này không ư c d tính là m t quy n l ch s công ngh và do ó s thi u nh ng chi ti t c n thi t gi i thích tr n

L ch s V t lí th k 20

◊ 117

v n các phát tri n thu c ngành i n t h c. Thay vào ó, tr ng tâm óng góp chính mà các nhà v t lí ã mang n cho i n t h c.

ây là bàn v nh ng

M t óng góp như v y xu t hi n năm 1962 t m t chàng nghiên c u sinh 22 tu i ngư i x Wales t i i h c Cambridge, nư c Anh. Brian Josephson (1940– ) nh n ra r ng cơ h c lư ng t cho phép electron t o nên các c p Cooper (xem chương trư c) băng qua m t khe cách i n m ng gi a hai l p siêu d n. Ông d oán hi n tư ng ngày nay g i là hi u ng Josephson c c kì nh y v i s thay i t trư ng và mô t nh ng hi u ng ó có th khai thác như th nào trong các c u trúc i n t nh ư c g i m t cách t nhiên là l p ti p xúc Josephson. Năm sau ó, các nhà khoa h c t i Phòng thí nghi m Bell ã ch t o ra ti p xúc Josephson u tiên, và năm 1964, các nhà khoa h c t i Phòng nghiên c u Ford ã phát minh và ch t o ra d ng c giao thoa lư ng t siêu d n u tiên (SQUID), cho phép h o nh ng bi n thiên trong t trư ng nh hơn nhi u so v i trư c ó. Ngày nay, SQUID ư c s d ng th c hi n b t kì phép o nh y nh t nào trong khoa h c và công ngh , và các kĩ sư ang hư ng n m t công ngh m i c a các máy tính lư ng t ho t ng trên ti p xúc Josephson. Công trình c a Brian Josephson ã mang l i cho ông quy n chia s gi i Nobel v t lí 1973.

L ch s V t lí th k 20

◊ 118

1971 – 1980 B t u m t s t ng h p m i
Trong b y th p niên u c a th k 20, các nhà v t lí ã ch ng ki n m t s chuy n bi n ngo n m c c a n n khoa h c c a h . Các nh lu t Newton, các phương trình Maxwell và thuy t nguyên t không còn nói lên toàn b câu chuy n c a v t ch t và năng lư ng n a. Gi thì thuy t tương i và cơ h c lư ng t n m t i trung tâm c a lí thuy t v t lí; các nguyên t ư c bi t là có c u t o g m nh ng h t còn nh hơn n a, m t s h t ó tương tác thông qua các l c h t nhân y u và m nh trư c ây chưa bi t t i; và các nhà v t lí ã tìm th y nhi u h t khác còn nh hơn c h t nhân nhưng không là b ph n c a b t kì v t ch t nào ã bi t. Bát o c a Gell-Mann mang tr t t n cho th gi i h nguyên t , nhưng m t s v t lí v n nghĩ các quark ch ng gì hơn ngoài nh ng công c toán h c h u d ng. Ngay c s tiên oán m t mùi quark th tư (duyên) vào năm 1970, cái d n n s th ng nh t l c i n t và l c h t nhân y u, cũng không th ng n i nh ng ngư i thu c ch nghĩa hoài nghi cao . Vì th , lúc b t u th p niên th tám c a th k 20, nghiên c u v các h t h nguyên t di n ra m nh m . Nhưng vào cu i th p k ó, các quark ã ư c quan sát th y nhi u baryon, và ã có b ng ch ng c a m t mùi quark th năm và kh năng áng ng c a m t quark th sáu. T vi n c nh l ch s , toàn b nh ng b ph n chính c a cái g i là mô hình chu n c a v t lí h t ã có m t vào cu i th p niên 1970. Nhưng lúc ó, các nhà v t lí v n nghi v n không bi t n n khoa h c c a h có ang ti n t i m t kho kem ch a y mùi quark, gi ng như vư n bách thú h t trư c ó hay không. Kh năng ó v n m cho n nh ng năm u c a th k 21, khi các nhà v t lí tìm th y b ng ch ng ch c ch n r ng không có nhi u hơn sáu lo i quark mà h ã bi t ho c ã nghi ng trong 25 năm qua. Nhìn l i quá kh , có th nói r ng nh ng năm 1970 ã ánh d u m t th i kì chuy n ti p: th i kì c ng c và áp d ng nh ng ý tư ng m i, s b t u c a m t th i kì t ng h p. T t nhiên, nh ng i m i trong v t lí h c v n ti p t c sau ó, nhưng a s nh ng phát tri n m i là nh ng ng d ng ch không ph i nh ng t phá lí thuy t. Chương này cũng mang tính quá . Ph n còn l i c a quy n sách này s nh n m nh vào các ng d ng c a v t lí nhi u hơn là vào các ý tư ng gây chuy n bi n. Vì lí do ó, nhà v t lí c a th p niên 1970 là m t ngư i ã phân thân gi a nghiên c u cơ b n và ng d ng, Luis Alvarez (1911–88) t i Phòng thí nghi m Lawrence Berkeley thu c i h c California. Alvarez giành gi i Nobel v t lí 1968 cho nh ng cách tân trong công ngh bu ng b t d n n s khám phá ra vô s h t h nguyên t , nhưng có l ông ư c nh t i nhi u nh t cho s làm chuy n bi n ki n th c khoa h c c a s tiêu kh i trên Trái t. Năm 1980, ông và i nghiên c u c a mình ã báo cáo b ng ch ng r ng m t ti u hành tinh c b ng ng n núi ã lao vào hành tinh chúng ta cách ây 65 tri u năm trư c. M t v va ch m như th s làm kh i phát m t chu i s ki n làm tuy t di t nhi u gi ng loài. Nó trông như

L ch s V t lí th k 20

◊ 119

m t ý tư ng iên r khi l n u tiên xu t, nhưng ngày nay nó ư c ch p nh n r ng rãi là l i gi i thích h p lí nh t cho s k t thúc c a th i i kh ng long.

Các quark: t đáy đ n đ nh
Như ã lưu ý chương trư c, vào năm 1972, các nhà v t lí ã gián ti p quan sát th y các quark. Các quark không th tách r i l n nhau, nhưng m t lo t thí nghi m tán x electron t i Trung Tâm Máy gia t c Th ng Standford (SLAC) California và các thí nghi m tán x neutrino t i CERN Th y Sĩ ã ti t l c u trúc n i c a các proton, neutron và các baryon l . T t c nh ng h t ó gi ng như nh ng cái bư u ch a ba th c th c l p, gi ng h t như lí thuy t Gell-Mann ã tiên oán. V y thì các quark lên, xu ng và l ã vào ch c a chúng trong s nh ng thành ph n cơ b n c a v t ch t cùng v i electron, neutrino, và các lepton khác. Nghiên c u ti p t c i v i quark duyên. Vào sáng hôm 11 tháng 11, 1974, t i m t cu c h p nh kì c a y ban c v n t i SLAC, hai nhà v t lí b t u nh n ra r ng h ã tìm th y nó. Samuel Chao Chung Ting (1936– ) thu c Phòng thí nghi m qu c gia Brookhaven Long Island, New York, g p g Burton Richter (1931– ) thu c SLAC và loan báo, “Burt à, tôi có m t s chuy n v t lí thú v k cho anh nghe ây”.

Richter áp l i m t cách thân tình. “Sam à”, ông nói, “tôi có m t s câu chuy n v t lí mu n k cho anh nghe”. Trong các thí nghi m khác nhau hai phía c a B c Mĩ, m i ngư i trong hai ngư i ã tìm th y b ng ch ng c a h t m i gi ng nhau. i nghiên c u c a Richter t tên cho nó b ng kí t Hi L p psi, còn Ting thì ch n ch J, trông t a như kí t Trung Qu c cho ch Ting. H nhanh chóng i n th ng nh t kí hi u chung là J/psi, tên g i h t v n mang cho n ngày nay. Richter và Ting bi t r ng nó có kh i lư ng hơn ba l n kh i lư ng m t h t proton và thư ng phân h y thành nh ng h t khác sau kho ng m t trăm ph n t t c a m t giây. Th i gian ó th t ng n ng i, nó kéo dài kho ng b ng 1000 l n cái h trông i cho m t s c ng hư ng n ng, hay tr ng thái kích thích, c a m t h t khác ã bi t (gi ng như các c ng hư ng sao delta, sigma và sao xi ã mô t chương trư c. ó là cái khi n nó th t h p d n. N u nó không ph i là m t tr ng thái kích thích, nó ph i là m t h t m i, và nó ph i có m t tính ch t làm hoãn l i s phân h y c a nó. Sau vài tháng làm thí nghi m và l p lí thuy t b sung, các nhà v t lí i n m t nh t trí. Tính ch t chưa bi t c a J/psi ph i là tính duyên, và h t ó là m t meson c u t o

L ch s V t lí th k 20

◊ 120

g m m t quark duyên và m t ph n quark duyên. y ban Nobel ã ch ng trì hoãn công nh n thành t u này. Richter và Ting c n nh n gi i Nobel v t lí 1976.

Các nhà v t lí h t b t u t hoan nghênh nhau là ã hoàn thành cây h hàng c a v t ch t. Các quark lên và xu ng k t h p v i các lepton quen thu c – electron và neutrino electron – c u t o nên v t ch t bình thư ng. Tính l và tính duyên c u t o nên b ôi quark n ng hơn và có các i tác lepton nh lu t muon và neutrino muon. Khuôn kh ó dư ng như bao g m t t c các h t h nguyên t ã bi t. Nhưng ng th i khi Richter, Ting, và nh ng ngư i khác ang khám phá ra h t J/psi và suy lu n ra nó có tính duyên, thì m t i nghiên c u t i SLAC, ng u là Martin Perl (1927– ), ang phát hi n ra s ki n u tiên trong m t chu i s ki n khó hi u. Cu i cùng, h nh n ra r ng h ã khám phá ra m t lepton m i n ng g p kho ng 17 l n muon và kho ng 3500 l n electron. H t tên cho nó b ng kí t Hi L p tau. Vi c khám phá ra nó ưa n cho Perl chia s gi i Nobel v t lí năm 1995 “cho nh ng óng góp tiên phong v i ngành v t lí lepton”, cùng v i Frederick Reines, ngư i cùng v i Clyde Cowan l n u tiên phát hi n ra neutrino electron (xem chương 6).

Burton Richter (ph i), ngư i ng khám phá ra quark duyên, ang xem màn hi n th s ki n h nguyên t cùng v i Martin Perl (gi a) và Gerson Goldhaber (trái). ( nh: Interactions.org, SLAC)

L ch s V t lí th k 20

◊ 121

Lepton m i ó không có các quark phù h p nào ã bi t ho c m t neutrino tương ng, nhưng khuôn kh c a v t lí h t cho th y ph i có c hai th ó. Neutrino s khó tìm nhưng d t tên (neutrino tau). Các quark ó s m ư c kí hi u là t và b, tương ng v i m t trong hai b tên g i: nh (top) và áy (bottom), ho c s th t (truth) và p (beauty). Cho dù chúng ư c g i là gì i n a, thì cũng c n năng lư ng cao hơn mang chúng vào t n t i (Cu i cùng các nhà v t lí ã kh ng ch ư c quark nh và áy). Năm 1977, m t i do Leon Lederman (1922– ) ng u, t i Phòng thí nghi m Máy gia t c Qu c gia Fermi (Fermilab) Batavia, Illinois, g n Chicago, ã phát hi n ra m t h t h g i là upsilon và s m xác l p r ng nó là i tác xinh p c a J/psi duyên dáng. Nó m t meson g m m t quark áy và ph n quark tương ng c a nó. Các i Fermilab cu i cùng còn tìm ra quark nh vào năm 1995 và neutrino tau vào năm 2000. Lederman chia s gi i Nobel v t lí 1988, không ph i cho khám phá ra quark áy, mà cho s tiên oán trư c ó c a ông v s t n t i c a neutrino muon. Nh ng ngư i nh n gi i chung v i ông là Melvin Schwartz (1932–2006) và Jack Steinberger (1921– ), c hai u làm vi c t i i h c Columbia thành ph New York, nh ng ngư i ã phát hi n ra neutrino muon trong m t thí nghi m t i Brookhaven năm 1962. M t khám phá áng chú ý khác trong ngành v t lí h t xu t hi n năm 1979 t i phòng thí nghi m Deutsches Elektronen Synchrotron (DESY) Hamburg, c. Các nhà nghiên c u ó ã quan sát th y b ng ch ng có s c thuy t ph c u tiên c a các gluon, các boson chu n ư c cho là ư c các quark tráo i làm h t mang l c m nh.

Các lí thuy t th ng nh t l n
S khám phá ra quark duyên là b ng ch ng th c nghi m mà các nhà lí thuy t, như Sheldon Glashow và các ng nghi p c a ông (xem chương trư c) c n n ng h cho s th ng nh t c a h i v i l c i n t và l c y u. Chi ti t c th c a lí thuy t i n y u c a h quá ti n b so v i quy n sách này nhưng có th mô t m t cách khái quát. Gi ng như lí thuy t l c m nh c a Gell-Mann, lí thuy t y th ng nh t l c i n t và l c h t nhân y u d a trên s i x ng toán h c. i v i các nhà toán lí, thành công ó ã ưa h n ch tìm ki m m t s i x ng còn sâu s c hơn n a bao hàm c l c h t nhân m nh. H g i m c tiêu ó là Lí thuy t Th ng nh t L n, hay GUT. Glashow và nhi u ngư i khác ã xu t m t s phương pháp khác nhau tt i m t GUT, nhưng không m t xu t nào t ra thành công. M t s công th c dư ng như ph c t p không c n thi t và ưa ra các tiên oán không th nào ki m tra trên th c nghi m. M t n l c r t h p d n – và có th ki m tra – hư ng t i GUT ưa các nhà v t lí n v i m t lo t thí nghi m trong ó h s d ng các máy dò neutrino tìm ki m các phân h y proton. Trư c khi lí thuy t ó ư c phát tri n, các nhà v t lí xem proton là b n v ng mãi mãi, nhưng gi thì m t s ngư i t h i không bi t proton có phân h y trong nh ng d p c c kì hi m hay không – hi m n m c có l m t proton trong cơ th ngư i s phân h y trong th i gian ngang ng a v i m t i ngư i. Các máy dò neutrino c l n s làm sáng t nh ng s ki n hi m như v y, nhưng sau m t s thí nghi m ch ch t, không có s phân h y proton c thân nào ư c xác nh n. Các n l c GUT không hoàn toàn b b rơi. Th t ra, m t phương pháp ã ưa n m t vài th p niên nghiên c u lí thuy t và vì th áng ư c nh c t i ây và trong nh ng chương sau. Dư i s ch o c a John H. Schwarz (1941– ), làm vi c t i khoa v t lí Caltech sau khi hoàn thành lu n án ti n sĩ t i i h c California, Berkeley, phương pháp y ư c g i là lí thuy t dây. Lí thuy t ó mô t các h t sơ c p b ng m t s tương ương toán h c v i m t s i dây, m t i tư ng m t chi u có th dao ng trong không gian ba chi u. Các phiên b n ban u c a lí thuy t dây có 10 chi u (9 chi u không gian c ng v i 1

L ch s V t lí th k 20

◊ 122

chi u th i gian), và nó tiên oán các h t h nguyên t là m t t p h p nh ng dao phép c a s i dây ó.

ng ư c

Lí thuy t dây mô t các h t h nguyên t là các c ng hư ng trên m t s i dây nhi u chi u, gi ng h t như m t s i dây àn có th dao ng theo nhi u m t t o ra các n t khác nhau. Các m t c a s i dây m t chi u bi u di n ây u có các nút (các i m c nh) t i hai u dây, nhưng bư c sóng c a dao ng có th bi n thiên. N t cơ b n trên cùng c ng hư ng v i m t o n lên-xu ng trên s i dây. N t b i th hai, n m ngay bên dư i v i hai o n, có bư c sóng dài b ng phân n a n t cơ b n. Các n t b i khác có hai, ba, b n, ..., chín và nhi u o n hơn. M t cách ti p c n toán h c tương t v i nhi u chi u mang l i các tính ch t c a các h t h nguyên t , ví d như proton và neutron, và các c ng hư ng c a chúng, ví d như các h t delta ã trình bày chương 7.

c bi t, s i dây y có th dao ng theo nhi u m t và t o ra các âm khác nhau – n t cơ b n c ng v i m t lo t n t b i (xem gi n hình trên). Tương t , m i m t trong 9 chi u c a lí thuy t dây tương ng v i m t tính ch t c a v t ch t, và các m t dao ng ư c phép tương ng v i các h t h nguyên t khác nhau. M t lí do chính cho s h p d n cao c a lí thuy t dây là nó không ch bao hàm các tương tác i n y u và tương tác m nh, mà còn bao hàm c tương tác h p d n. Schwarz công b bài báo u tiên c a ông v lí thuy t dây vào năm 1971, nhưng nó c n có s ch p nh n r ng rãi c a cơ h c lư ng t hay thuy t tương i. Lí thuy t dây khi y và hi n nay v n trong giai o n trung gian gi a xu t và xác nh n th c nghi m. Nó gi ng như lư ng t Planck trư c khi có công trình c a Einstein v hi u ng quang i n, hay tiên oán c a Dirac v ph n v t ch t trư c khi khám phá ra positron. Các k t qu toán h c c a nó dư ng như áp d ng ư c cho v t lí, nhưng không có hi n tư ng th c nghi m nào có th ràng bu c nó m t cách tr c ti p.

S vư ng víu lư ng t
Năm 1969, John F. Clauser (1942– ) i h c Columbia cùng v i các ng nghi p i h c Boston và Harvard, ã xu t m t phương pháp s d ng ánh sáng phân c c ki m tra m t trong các tiên oán b t thư ng và gây tranh cãi nh t c a cơ h c lư ng t , ó là hi n tư ng vư ng víu. Albert Einstein có m t tên g i khác cho nó, “tác d ng ma qu t xa”. Th t ra, nó là ch trích chính y u c a ông i v i thuy t lư ng t , ngoài câu nói n i ti ng c a ông, “Chúa không chơi xúc x c”(xem chương 5). S vư ng víu ư c hi u t t nh t b ng cách kh o sát m t thí d c bi t. ây không ph i là thí nghi m mà Clauser

L ch s V t lí th k 20

◊ 123

xu t, vì gi i thích i u ó s c n dành m t o n gi i thích ánh sáng phân c c và spin c a các photon. Thí d này miêu t s vư ng víu c a các h t spin –1/2, ví d như proton, neutron, hay electron. Gi s hai h t, i qua cùng m t i m trong khi ang chuy n ng theo hai hư ng ngư c nhau, tương tác sao cho spin c a chúng hư ng ngư c chi u nhau, m t hư ng sang ông và m t hư ng sang tây. M t th i gian sau, m i h t trong chúng i qua m t máy dò h t o spin theo hư ng b c-nam. Theo cơ h c lư ng t , hàm sóng h t c thân cho m i h t là s pha tr n ngang nhau c a các tr ng thái spin b c và spin nam. Do ó, m i máy dò có kh năng ghi nh n m t spin hư ng v b c b ng v i kh năng ghi nh n m t spin hư ng v nam. Spin c a h t theo hư ng b c-nam không ư c xác nh cho n khi các phép o x y ra. Vì hai h t bây gi phân cách nhau trong không gian nhưng spin c a chúng ư c o ng th i, nên không có cách nào cho m t máy dò spin b c-nam nh hư ng n máy kia. Như v y, s d ng các hàm sóng h t c thân, phân tích mang l i kh năng ngang nhau cho hai phép o spin là cùng chi u (b c h t ho c nam h t) ho c ngư c chi u (m t b c, m t nam). Nhưng khi th c hi n phân tích s d ng hàm sóng hai h t, k t qu là các spin v n ngư c chi u. Trư c khi các h t i vào máy dò tương ng c a chúng, không có h t nào có m t hư ng ưu tiên b c-nam c bi t h t. Nhưng vi c phát hi n m t spin là hư ng b c bu c spin kia là hư ng nam. Các h t ó, m c dù cách xa nhau, có spin c a chúng b vư ng víu vĩnh vi n. V i Einstein, tác d ng này là “ma qu ” vì không có th i gian truy n thông tin t h t này xuyên kho ng cách n h t kia, nhưng h t kia v n ph n ng t c thì trư c phép o c a h t này. Năm 1974, Clauser và i c a ông ã xây d ng m t thi t b mà ông và các ng nghi p Harvard và Boston c a mình xu t h i năm 1969. H hi v ng bác b s vư ng víu lư ng t , vì nó dư ng như vi ph m các quy lu t tương i tính c a s nhân qu , nhưng thay vì th , h phát hi n ra nó là m t hi n tư ng có th t. Cho n ngày nay, m t s nhà v t lí v n tranh lu n r ng thí nghi m trên là không hoàn thi n, nhưng khi m i s phê bình ư c x lí, thì hi n tư ng vư ng víu lư ng t v n t n t i. Khám phá ó ã m ra m t s kh năng công ngh quan tr ng, c bi t trong lĩnh v c ngày nay g i là i n toán lư ng t .

Các ng d ng c a v t lí và liên h v i các khoa h c khác trong th p niên 1970
V t lí n i ình n i ám trong nh ng năm 1970 không nh ng vì nh ng khám phá liên t c trong a h t h nguyên t , mà còn vì nhi u ng d ng c a v t lí trong các khoa h c khác, trong kĩ thu t và công ngh . Trong ngành i n t h c, các kĩ thu t vi ch t o m i, nhi u trong s ó d a trên s phát tri n c a các v t li u m i và các d ng c tân ti n như laser, ưa n các m ch tích h p có tính ph c t p ngày m t tăng d n. Toàn b các ơn v x lí trung tâm c a các máy vi tính có th t n m trên m t con chip. Công su t tính toán ã có l n c n n nh ng căn phòng i u hòa không khí to l n v i d ch v i n riêng c a chúng gi có th t trong nh ng d ng c nh mang theo ngư i. Năm 1971, Texas Instruments b t u bán ra nh ng chi c máy tính i n t b túi u tiên. Các kĩ sư, ã t ng ư c nh n d ng qua các bàn trư t chính xác eo bên th t lưng c a h , gi ã có các d ng c i n t c m tay có th tính toán nhanh hơn và chính xác hơn. Vào gi a th p niên 1970, k nguyên c a i n toán cá nhân ã b t u kh i ng, v i Apple II d n u cu c ua vào năm 1977.

L ch s V t lí th k 20

◊ 124

S vư ng víu lư ng t , cái Einstein g i là “tác d ng ma qu t xa”, ã ư c xác nh n trong các thí nghi m như thí nghi m này. N u như m t tính ch t c a hai h t có th ưa vào m t m i liên h c bi t khi các h t tương tác, thí d như s s p th ng hàng hư ng spin c a chúng ngư c nhau theo chi u ông tây, thì s vư ng víu lư ng t phát bi u r ng m i liên h ó v n ti p t c ngay c khi hai h t cách xa nhau. Thí d , n u spin c a m t h t sau ó ư c o theo hư ng b c-nam, thì cơ h c lư ng t tiên oán r ng nó có kh năng ngang nhau hư ng theo chi u b c ho c chi u nam. N u hàm sóng lư ng t c a các h t là c l p, thì các spin b c-nam c a chúng s có kh năng hư ng theo hai chi u là ngang nhau. Nhưng hóa ra spin c a các h t b vư ng víu qua m t hàm sóng lư ng t hai h t. Do ó, vi c o m t h t là hư ng b c bu c h t kia là hư ng nam, m c dù không có th i gian g i thông tin t h t này n h t kia t c ánh sáng.

Hi u qu c a s c m nh i n toán m i còn ưa n m t ng d ng y khoa m i c a m t kĩ thu t mà các nhà v t lí và nhà hóa h c ã s d ng nghiên c u c u trúc bên trong c a ch t r n, ó là sjw c ng hư ng t h t nhân, hay NMR. Kĩ thu t này ho t ng trên th c t là các proton và neutron, gi ng như electron, có spin. Các tính ch t t quen thu c c a m t s ch t, ví d như s t, thu ư c t spin c a các electron. Trong khuôn kh lư ng t c a v n v t, các electron spin lên có xu hư ng ghép c p v i các electron spin xu ng, nhưng c bi t n u có m t s l electron, thì không ph i electron nào c a m t nguyên t cũng có i tác. Khi c u trúc tinh th là thích h p, thì các spin electron chưa ghép c p có xu hư ng s p th ng hàng, t o ra t tính m ng. ng th i, trong h t nhân, các proton và neutron v i spin ngư c nhau cũng ghép thành c p. M t l n n a, c bi t khi có m t s l proton ho c neutron, thì h t nhân còn l i m t ho c nhi u spin chưa ghép c p và do ó có th tác d ng như m t nam châm nh xíu. Các nam châm h t nhân s p th ng hàng v i t trư ng n i c a v t li u, và chúng còn ph n ng v i t trư ng ngoài. N u như t trư ng ngoài quay, thì h t nhân có th hành x gi ng như m t con quay b nghiêng. Tr c t c a nó s v ch ra m t qu o tròn m t t n s t nhiên nh t nh. Khi t n s c a t trư ng quay kh p v i t n s t nhiên ó, thì h t nhân h p th năng lư ng. ó là hi n tư ng c ng hư ng – trong trư ng h p này là c ng hư ng t h t nhân – gi ng như ã trình bày nh ng ph n trư c c a quy n sách này. Các t n s t nhiên và hư ng c a NMR cho phép các nhà khoa h c xác nh t trư ng n i c a v t li u và t ó hi u rõ hơn v c u trúc tinh th c a nó. Vi c khám phá ra NMR và l i ích c a nó trong vi c tìm hi u các tính ch t c a ch t r n ã mang gi i thư ng Nobel v t lí 1952 v cho Felix Bloch (1905–83) và Edward Purcell (1912–97).

L ch s V t lí th k 20

◊ 125

Nhưng ngoài c ng ng nghiên c u khoa h c, NMR không nh n ư c s thu hút l n trong nh ng năm 1970 cho n khi Paul Lauterbur (1929–2007) thu c trư ng i h c Bang New York Stony Brook xu t m t kĩ thu t s d ng các phép o NMR t o nh c a m t lát m ng v t ch t. Peter Mansfield (1933– ) thu c trư ng i h c Nottingham, Vương qu c Anh, ã m r ng các kĩ thu t c a Lauterbur cho các c ng hư ng c a h t nhân hydrogen trong v t ch t s ng và phát tri n các kĩ thu t ch p nh nhanh. Raymond Damadian (1936 - ) ã thành l p T p oàn FONAR vào năm 1978 s n xu t các máy quét NMR u tiên. Do xu hư ng chung c a công chúng hay liên h t h t nhân v i các r i ro v s c kh e và vũ khí, cho nên các d ng c y khoa ó nhanh chóng ư c t tên là d ng c ch p nh c ng hư ng t (MRI). Lauterbur và Mansfield cùng nh n gi i Nobel sinh lí h c hay y khoa năm 2003. Damadian, tin r ng nh ng óng góp công ngh c a ông cho MRI x ng áng ư c vinh danh ngang như các thành qu c a Lauterbur và Mansfield, ã ch y c m t trang in trên t New York Times, kh ng nh r ng y ban xét gi i ã không công b ng v i ông, vì ã cho ông ra rìa.

Hi n tư ng c ng hư ng t h t nhân (NMR), minh h a giá tr : ch p nh c ng hư ng t h t nhân (MRI).

ây, là chìa khóa d n

n kĩ thu t y khoa h t s c có

M t phát tri n khoa h c ch ch t n a liên quan nhi u n v t lí h c là k t qu công b c a nhà v t lí t gi i Nobel Luis Alvarez thu c trư ng i h c California, Berkeley, r ng ông; con trai c a ông, nhà a ch t Beekeley Walter Alvarez (1940– ); các nhà hóa h c Berkeley Frank Asaro (1927– ) và Helen Michel (1933?– ) ã làm sáng t nguyên nhân c a s tuy t ch ng hàng lo t vào cu i k Creta, cách nay 65 tri u năm. K t lu n c a h là m t ti u hành tinh l n c nh Everest ã lao vào Trái t và gây ra m t lo t th m h a toàn c u ã quét s ch nhi u loài, trong ó có loài kh ng long. Nghiên c u trên b t u tri n khai khi Walter Alvarez t Italy tr v m i m t m u á ch a m t l p m ng tr m tích tách bi t r ch ròi các hóa th ch khác nhau thu c k Creta (Ph n tr ng) và k Tertiary (k th ba) trong l ch s Trái t, cái g i là ranh gi i K-T. Ông ã h i cha mình xem có cách nào o xem l p tr m tích ó l ng ng m t bao lâu hay không. Luis Alvarez là m t chuyên gia v tia vũ tr , và ông nh n th y ông có th s d ng cơn mưa h t u n t vũ tr n tr l i câu h i c a con trai ông. c bi t, nguyên t hi m iridium, m t thành viên thu c h hàng b ch kim, có th phát hi n ra b ng m t kĩ thu t g i là phân tích ho t hóa neutron (xem chương 4). Khi m t neutron năng lư ng cao va ch m v i m t h t nhân iridium, thì iridium sinh ra m t tia gamma c trưng. Vi c o

L ch s V t lí th k 20

◊ 126

lư ng iridium trong l p ó, ông k t lu n, s cho phép h tính xem l p ó hình thành m t bao lâu. T m t b ng ch ng a ch t khác n a, Walter Alvarez bi t r ng l p tr m tích ó m t vài nghìn năm tích lũy. S d ng ư c tính c a Luis Alvarez v lư ng iridium tiêu bi u, các chuyên gia ho t hóa neutron Asaro và Michel không ch c ch n nó có o hay không. Tuy nhiên, h v a m i có m t h ho t hóa neutron tiên ti n trong phòng thí nghi m c a mình và hăm h b t tay vào vi c. Phép o c a h th t s ng s t. Iridium có trong l p m ng ó nhi u b ng lư ng tích góp bình thư ng trong n a tri u năm. H ã ki m tra và xác nh n các phép o c a mình. Sau ó, h b t u nêu gi thuy t cho cái có th gây ra “d thư ng iridium” ó. Ý tư ng duy nh t ư c nghiên c u c n th n là gi thuy t ti u hành tinh. Có v th t kì c c, nhưng có th ki m tra nó b ng cách o các lo i á ranh gi i K-T khác l y t nh ng a i m khác. Vì th , năm 1980 h ã công b các k t qu c a mình và ch i các phép o khác ng h ho c thách th c gi thuy t c a h .

Luis Alvarez (ph i) cùng i khoa h c c a con trai ông, Walter Alvarez, Frank Asaro, và Helen Michel (t ph i sang trái), ã s d ng phép phân tích ho t tính neutron phát hi n ra cái g i là d thư ng iridium ưa n m t lí thuy t ư c ch p nh n r ng rãi r ng m t v va ch m v i ti u hành tinh ã gây ra s tuy t ch ng hàng lo t ã k t thúc k Creta và th i i c a kh ng long. ( nh: AIP Emilio Segrè Visual Archives)

Các l p K-T khác l y t kh p nơi trên th gi i th hi n nh ng k t qu tương t . Cu i cùng, các nhà khoa h c không nh ng ch p nh n các k t lu n c a nhóm Berkeley, mà còn tìm ra cái h tin là mi ng h va ch m ti u hành tinh y, ã b xói mòn nhưng v n có th nh n ra qua các sai l ch tinh vi c a t trư ng và trư ng h p d n, t i Chicxulub, trên Bán o Yucatán thu c Mexico. M t lĩnh v c khác trong ó các nhà v t lí gi m t vai trò n i b t trong th p niên 1970 là thám hi m vũ tr , c bi t là h m t tr i. Các s m nh m t trăng Apollo ti p t c cho n năm 1972, m t vài phi thuy n ã thám hi m Kim tinh và H a tinh, và hai s m nh Voyager ã kh o sát các hành tinh nhóm ngoài, M c tinh, Th tinh, Thiên vương tinh và H i vương tinh cùng các v tinh c a chúng. Thông tin thêm v nh ng s m nh này, c gi có th tìm th y các tài li u tham kh o li t kê cu i sách.

L ch s V t lí th k 20

◊ 127

Nhà khoa h c c a th p niên: Luis Alvarez (1911–1988)
Nói ng n g n, Luis Walter Alvarez là a tài. Cho dù là tham gia truy tìm các h t h nguyên t , s phòng v c a qu c gia ông, nghiên c u v v án m ng c a t ng th ng John F. Kennedy, tìm ki m các căn bu ng n trong m t kim t tháp Ai C p, hay khám phá và gi i thích các manh m i v s tuy t ch ng c a loài kh ng long trong m t l p m ng tr m tích, “Luie” (như tên g i h u h t m i ngư i trong c ng ng khoa h c dành cho ông) có m t phương pháp c áo xem xét các v n , cái mang l i cho ông nh ng gi i pháp h t s c sáng t o. Sinh San Francisco, ngày 13/06/1911, Luis có t tiên g c gác Tây Ban Nha, nơi ông bà n i c a ông chào i trư c khi di cư sang Los Angeles qua con ư ng Cuba, và Ireland là quê hương x s c a h hàng truy n giáo nhà bên ngo i c a ông. Cha c a ông, Walter Clement Alvarez, là m t bác sĩ và nhà nghiên c u y khoa thành t, ngư i ã cho phép c u bé Luis th a s c khám phá các công c và thi t b trong phòng thí nghi m c a ông. Năm lên 10, c u Luis ã bi t cách s d ng toàn b các thi t b nh trong phòng thí nghi m ó và có th n i m ch i n. Năm 1925, gia ình Alvarez chuy n n Rochester, Minnesota, ó, ti n sĩ Alvarez m ương m t ch c v trong B nh vi n Mayo n i ti ng. Th i h c trung h c, Luis làm vi c b nh vi n v i vai trò ngư i h c ngh mùa hè trong c a hàng thi t b , và sau khi t t nghi p, ông vào i h c Chicago, nơi ông khám phá th gi i v t lí. ó, ông ã có cơ h i hi m hoi s d ng thi t b và làm vi c v i các kĩ thu t viên c a nhà v t lí huy n tho i Albert A. Michelson (1852–1931), ngư i có nh ng phép o chính xác c a t c ánh sáng l n u tiên gây ra s nghi ng i v i s t n t i c a ch t ête th m m vũ tr (xem Gi i thi u và chương 1). May m n có m t trí nh ngo i h ng và s say mê tài nghiên c u c a nhà v t lí y, Alvarez ã c và tóm t t m i bài báo mà Michelson ã vi t. Trong khi v n còn là m t sinh viên, năm 1934, Luis ã h c lái máy bay và có th t i u khi n ch sau ba gi ch d n. Kinh nghi m tr n m c c a ông ã phát huy tác d ng trong Th chi n th hai và ông v n là m t phi công tích c c cho n năm 73 tu i. Sau khi t t nghi p i h c Chicago năm 1936, Luis Alvarez ch p thu n l i m i t Ernest Orlando Lawrence (xem chương 4) n ti p t c h c t i Berkeley, ó, cu i cùng ông ã tr thành m t cán b gi ng d y. Các m i quan h gia ình ã h tr , vì cha c a Alvarez ã giúp xin thêm ti n tài tr cho m t trong các cyclotron c a Lawrence, và ch c a ông thì làm vi c cho Lawrence v i vai trò thư kí ngoài gi . Nhưng tài năng c a ông nhanh chóng ch ng minh cho l i m i ó. Ông ã c ng u nghi n m i bài báo vi t v v t lí h t nhân. Hàng năm sau ó, ông ã làm ng c nhiên các nhà khoa h c b i vi c tái d ng m t th hay nh l i m t s ki n m m t, và trích d n tham kh o g c c a các tác gi , t p chí và năm xu t b n. Th nh tho ng, ông cho h bi t chính xác quy n t p chí ó t t i ch nào trong thư vi n và h s tìm th y n i dung ó trang phía bên trái hay bên ph i. Nhưng không ph i ch có trí nh t t. Trong nghiên c u c a mình, Luis Alvarez quy t nh th c hi n m t phép o mà Hans Bethe (xem chương 4) nói là không th nào th c hi n, và ông ã ch ng minh Bethe sai l m. Trong b n năm, ông còn th c hi n m t vài khám phá quan tr ng khác, bao g m s phóng x c a ng v tritium c a hydrogen (s nguyên t 3: 1 proton + 2 neutron) và m t d ng bi n i phóng x g i là s b t electron, trong ó m t proton h p nh t v i m t trong nh ng electron trong cùng c a nguyên t t o ra m t neutron. Năm 1940, Th chi n th hai ã làm gián o n nghiên c u c a ông v v t lí h t nhân. Ông n Phòng thí nghi m B c x thu c Vi n Công ngh Massachusetts (MIT),

L ch s V t lí th k 20

◊ 128

ó ông nghiên c u v các h radar cho n năm 1943. Ông ã phát tri n hai phát minh quan tr ng, m t cho h th ng ánh bom radar, và m t ánh l a oàn th y thù c a tàu ng m k thù dư i m t nư c nghĩ r ng m t máy bay t n công ang bay ra xa. Sau ó, ông n Chicago và r i Los Alamos s d ng trí tu l i l c c a ông cho bài toán làm th nào kích n các qu bom nguyên t (xem chương 5). Năm 1946, nư c Anh ã tôn vinh Alvarez cho nghiên c u c a ông t i MIT. Khi chi n tranh k t thúc, Alvarez tr l i Berkeley, nơi ông ã phát minh ho c phát tri n m t vài kĩ thu t gia t c các h t h nguyên t và phát hi n ra các s n ph m c a nh ng tương tác năng lư ng cao mang l i. áng chú ý nh t là m t c i ti n cho kĩ thu t bu ng b t, cái mang n s khám phá ra nhi u h t h nguyên t và các c ng hư ng. Không có nh ng khám phá ó, cái mang v cho ông gi i thư ng Nobel v t lí 1968, Murray Gell-Mann s không bao gi có th nghĩ ra bát o c a ông.

S nghi p a tài c a Luis Alvarez. T trái sang ph i: Là sinh viên nghiên c u tia vũ tr năm 1933 cùng v i c v n c a ông, Arthur Compton t i i h c Chicago. V i màn hi n th bu ng b t t i Berkeley. Nh n Huy chương Khoa h c Qu c gia t t ng th ng Lyndon B. Johnson.

Alvarez có ni m am mê và ki n th c r ng, i u ó ưa ông n v i m t vài d án h p d n sau này trong s nghi p c a ông. Năm 1964, y ban nghiên c u v ám sát t ng th ng John F. Kennedy năm 1963 ã m i ông phân tích hình nh chuy n ng nghi p dư n i ti ng c a v b n t a. ng th i, ti c nu i nhu c u c a ông v i kính hai tròng, ông ã phát minh ra th u kính có tiêu c bi n thiên, cái mang n m t công ti kinh doanh thi t b quang h c h t s c thành công. Vài năm sau ó, ông ã nghĩ ra m t cách s d ng các muon tia vũ tr kh o sát ph n bên trong c a kim t tháp Chefren tìm các món bí m t. Các k t qu c a ông cho th y không có căn bu ng n nào, nhưng d án v n thu hút s tư ng tư ng c a nh ng ngư i nghe nói v nó. Năm 1977, khi bư c vào tu i ngh hưu, Luis Alvarez b t u i ch ng minh cái là công trình h p d n và áng nh nh t c a ông. B t u t m t hòn á mang n cho ông như m t món quà c a ngư i con trai Walter, m t giáo sư a ch t h c t i Berkeley. Hòn á y có ch a m t l p t sét hay tr m tích ánh d u ranh gi i gi a hai th i kì a ch t, k Ph n tr ng và k Th ba. K Ph n tr ng rõ ràng ã k t thúc t ng t v i s tuy t ch ng c a nhi u loài, trong ó có loài kh ng long. Nhưng t ng t như th nào thì Walter l y làm nghi ng . Ph i chăng có cái gì ó trong l p tr m tích y mang l i m t d u hi u nào ó? Như ã c p trong ph n chính c a chương này, ki n th c c a Luis v tia vũ tr ã mang h nm t k t qu b t ng và m t ki n th c m i v l ch s c a s s ng trên Trái t và vai trò mà các v va ch m vũ tr có th có i v i nó. Richard A. Muller, m t ng nghi p Berkeley và là m t trong nh ng ngư i h c trò thành công nh t c a ông, ã vi t v Luis Alvarez như sau:

L ch s V t lí th k 20

◊ 129

Tôi luôn nh Luis Alvarez là m t ngư i thích suy nghĩ hơn m i th khác... Ch m t trong mư i ý tư ng, ông nói, là áng theo u i thôi. Ch m t ph n mư i trong s này s kéo dài m t tháng. Ch m t ph n mư i trong s ó s d n n m t khám phá. N u nh ng con s này là úng, thì Luis ph i có hàng ch c nghìn ý tư ng. Nhi u ý tư ng c a Luis Alvarez – nhà khoa h c t gi i Nobel, ngư i nh n Huy chương Khoa h c qu c gia [Mĩ], và là ngư i yên ngh trong nhà tư ng ni m các nhà phát minh qu c gia – ã làm thay i n n v t lí và làm bi n chuy n th gi i.

L ch s V t lí th k 20

◊ 130

1981 – 1990 M r ng t m nh hư ng

Như ã lưu ý trong chương trư c, 20 năm cu i c a th k 20 dư ng như n i b t lên v i các ng d ng c a v t lí hơn là nh ng lí thuy t m i hay nh ng thí nghi m t phá không th tin n i. T dư ng như trong câu v a nói là r t quan tr ng. M t câu h i h p lí là không bi t ây th t s là m t xu hư ng l ch s hay ch ơn thu n ph n ánh s thi u vi n tư ng l ch s . Có l 20 năm thì không nh n ra b n ch t cách m ng c a m t lí thuy t hay khám phá m i. Tuy nhiên, khi nhìn ngư c v nh ng năm 1980 t u th k 21 th t cho th y s quan tâm ngày càng nhi u c a công chúng i v i v t lí h c và vai trò c a các nhà v t lí trong xã h i. Ph n nào, i u ó có th quy cho b n ch t c a các khám phá, thí d như gi thuy t c a i Alvarez v v va ch m v i ti u hành tinh. Nó cũng có th liên quan n n n chính tr ang bi n chuy n, ưa n s tài tr c a chính ph dành cho các ng d ng c a khoa h c thay vì cho nghiên c u m i. Nhưng có l y u t quan tr ng nh t trong s nh n th c c a công chúng b t ngu n t m t s thay i trong b n thân c ng ng v t lí h c. Nhi u nhà v t lí nh n ra r ng s ng h c a công chúng dành cho khoa h c c a h s có l i n u h ưa ra nhi u liên h hơn v i nh ng ngư i không làm khoa h c háo h c mu n tìm hi u v nh ng ý tư ng và nh ng khám phá m i c a th k trong lĩnh v c v t lí và thiên văn h c.

c bi t, hai nhà v t lí r t khác nhau v i cách ti p c n và s thích r t khác nhau ã t n d ng s ham hi u bi t ó theo nh ng cách th t áng chú ý. Ph n l n qua lo t phim truy n hình Vũ tr c a ông và qua các sách v c a ông, v giáo sư thiên văn h c t i trư ng i h c Cornell, Carl Sagan (1934–96) ã n i lên là m t th n tư ng vi t v vũ tr . Bên kia

L ch s V t lí th k 20

◊ 131

i Tây Dương, t i trư ng i h c Cambridge nư c Anh, Stephen Hawking (1942– ), giáo sư toán h c ng ch Lucasian, chi c gh t ng thu c v Isaac Newton vĩ i, ã th ng lĩnh s yêu thích c a công chúng dành cho thuy t tương i và cơ h c lư ng t v i vi c xu t b n m t cu n sách gây s t b t ng , Lư c s th i gian. Khán gi truy n hình yêu thích s say mê chân th t c a Sagan v vũ tr , và ông tr thành ngư i n i ti ng; nhưng ti ng tăm c a ông cũng mang l i s ch trích. Nh ng ngư i ph báng xem tác ph m truy n hình c a ông là t lăng xê, ư c s n xu t khu y ng n i s hãi trong trí tu c a Carl Sagan như nh ng kì quan c a vũ tr . Nhưng h ch là thi u s . Cho dù ng cơ c a ông là gì i n a, thì Sagan ã giành ư c ph n l n s hoan nghênh c a công chúng là khích l s am mê khoa h c. Ông còn dùng nó xúc ti n v n ng chính tr , như mô t ph n dư i. Ti ng tăm c a Hawking m t ph n vì ông dám th gi i thích các khái ni m gây thách th c c a cơ h c lư ng t và thuy t tương i v i c gi ph thông mà không c n s d ng các công th c toán ph c t p, và m t ph n vì ông có m t câu chuy n i tư h p d n. Vì lí do ó, và vì tác ph m c a Sagan ch y u mang tính thiên văn h c ch không thu c v v t lí, cho nên Hawking là nhà khoa h c chính c a chương này.

V t lí h t cơ b n và Các hi u ng lư ng t
Ti n b trong ngành v t lí h t ti p t c trong th p niên 1980 v i vi c xây d ng ho c nâng c p các máy gia t c h t t o ra các va ch m năng lư ng ngày càng cao ho c có nh ng kĩ thu t dò h t t t hơn. Các h t m i phát hi n ra trong nh ng năm 1980 không có gì b t ng . Thay vào ó, s dò tìm ra chúng ã xác nh n các tiên oán trư c ó. Thí d , năm 1983, các i nghiên c u t i CERN phát hi n ra các h t W và Z, các boson chu n trao i trong tương tác y u. M c dù nh ng h t này ã ư c lư ng trư c, nhưng vi c phát hi n ra chúng th t hào h ng. Như ã lưu ý trong chương 7, lí thuy t tương tác y u òi h i các h t W dương và âm. Công trình c a i Sheldon Glashow k t h p tương tác y u v i tương tác i n t còn ưa n các tiên oán ra m t mùi quark m i (duyên) và h t Z trung hòa. Vi c khám phá ra h t J/psi vào năm 1974 ã xác nh n s t n t i c a quark duyên, cho nên vi c dò tìm ra h t Z ư c háo h c trông i là m nh cu i cùng c a b ng ch ng ng h cho s th ng nh t i n y u.

S phân h y c a m t h t Z thành m t electron và positron, s ki n Z u tiên ư c ghi nh n b i các máy dò UA1 t i CERN vào hôm 30/04/1983.

M t khám phá n a n t i h c Cornell, nơi các nhà nghiên c u ã xây d ng m t d ng c g i là Vòng Tr Electron Cornell (CESR) vào cu i nh ng năm 1970. Năm
L ch s V t lí th k 20 ◊ 132

1979, CESR t o ra nh ng va ch m electron-positron u tiên c a nó. Năng lư ng cao sinh ra khi m t electron và positron h y l n nhau khi n ngư i ta có th t o ra và phát hi n các h t ch a quark áy, c bi t là hai lo i meson B ã ư c phát hi n ra vào năm 1983: B0 trung hòa i n (m t quark áy c ng v i m t ph n quark xu ng) và B- tích i n âm (m t quark áy c ng v i m t ph n quark lên). Các nhà v t lí c bi t quan tâm m t tính ch t c bi t g i là s vi ph m i x ng CP, cái ư c trông i và th t s bi u hi n b i các boson B0. (CP là vi t t t cho “tính ch n l i n tích”, s k t h p c a i n tích o ngư c và nh qua gương). Tính ch t ó l n u tiên ư c quan sát th y các meson K0 (m t quark xu ng c ng v i m t ph n quark l ) và c n thi t cho vi c phát tri n ki n th c phân bi t gi a v t ch t và ph n v t ch t. Cũng trong th p niên 1980, s tích góp d li u d n d n trong các máy dò neutrino l n, dư i lòng t, ti p t c ng h nh ng k t qu ban u c a Raymond Davis (xem chương 6). V i các nâng c p thi t b , s lư ng neutrino m t tr i phát hi n ư c ã t t i con s 2000, và t l ó v n ch b ng m t ph n ba cái ngư i ta trông i. Năm 1987, ánh sáng ã i n Trái t t m t s ki n sao siêu m i trong ám mây Magellan L n láng gi ng ( xa 170.000 năm ánh sáng). Theo các lí thuy t thiên văn v t lí v sao siêu m i, ngư i ta trông i tìm th y m t lu ng neutrino. Các nhà v t lí, ng u là Masatoshi Koshiba t i thí nghi m Super-Kamiokande m i c a nư c Nh t ã phát hi n ra 12 neutrino n t ngôi sao xa ang bùng n ó, xác nh n s hi u bi t c a các nhà thiên văn v t lí v quá trình sao siêu m i và mang s tín nhi m n cho d li u c a các máy dò kh ng l c a h . Năm 1989, Koshiba tư ng thu t r ng nhóm c a ông ang phát hi n ra các neutrino m t tr i t c cao hơn Davis ã có, nhưng v n còn kém hơn trông i nhi u. Vi c phát hi n ra các neutrino n t sao siêu m i 1987° ch ng t r ng máy dò h t không th m nh n cho các neutrino m t tr i còn thi u, và lí thuy t c a các quá trình h t nhân trong các ngôi sao có v không n. T ó, các nhà v t lí nh n ra ki n th c c a h v hành tr ng neutrino là không hoàn ch nh. M t cái gì ó ang x y ra v i các neutrino gi a M t tr i và máy dò h t, nhưng ó là cái gì?

B ng ch ng ng h cho m t hi n tư ng khó hi u khác, s vư ng víu lư ng t , cũng phát tri n trong nh ng năm 1980. Năm 1982, t i Vi n Quang h c Orsay, Pháp, Alain Aspect (1947– ) nghĩ ra m t thí nghi m ki m tra s vư ng víu theo m t cách khác v i Clauser ã làm (xem chương trư c). C thí nghi m Aspect l n Clauser u là nh ng thí d c a s ki m tra các b t ng th c Bell, thi t l p năm 1964 b i nhà v t lí CERN ngư i g c Belfast, John Bell (1928–90), xác nh xem s vư ng víu lư ng t có th t s x y ra

L ch s V t lí th k 20

◊ 133

hay không. Thí nghi m Aspect gi i quy t nh ng m i ng v c nh t nh v giá tr c a thí nghi m Clauser và s gi i thích c a nó. gi i nh ng thí nghi m ó, các m i quan tâm ây òi h i m t trình bày tri t lí và toán h c n m ngoài khuôn kh c a quy n sách này. Tuy nhiên, i u quan tr ng là các k t qu c a nhóm Aspect ng h cho k t lu n ban u c a Clauser. Thí nghi m ó ã thuy t ph c a s nh ng ngư i còn nghi ng r ng t nhiên th t s b chi ph i b i các nguyên lí cơ lư ng t d n t i s vư ng víu, cho dù hi n tư ng ó có “ma quái” như th nào chăng n a i v i m t s ngư i.

GUT, Lí thuy t siêu dây và S l m phát vũ tr
S vư ng víu lư ng t không ph i là khám phá duy nh t c a th p niên 1970 và 1980 mà nhi u nhà v t lí xem là khó hi u, kì qu c, hay ma quái. Các phép o chi ti t c a b c x vi sóng vũ tr (xem chương 7) theo nh ng hư ng khác nhau u phù h p v i nhau n kì l . T i sao l i khó hi u như th ? Hãy xét m t nhà quan sát ng trên m t t nhìn vào nh ng hư ng i di n nhau trên b u tr i và o nhi t c a b c x n n vũ tr . T i nơi c c nh t, hai a i m cách nhau kho ng cách b ng hai l n quãng ư ng ánh sáng ã truy n i k t th i Big Bang. Tình hu ng ó s luôn luôn úng cho nh ng vùng mà t i m i th i i m trong quá kh vũ tr là giãn n , tr khi s giãn n ó nhanh hơn ánh sáng. Vì thuy t tương i c m các h t chuy n ng nhanh hơn ánh sáng, cho nên nh ng vùng ó không bao gi có th trao i năng lư ng ho c tác ng lên nhau. Phân tích cơ h c th ng kê c a Big Bang tiên oán m t lư ng bi n thiên ng u nhiên nh t nh trong nhi t gi a nh ng vùng không gian khác nhau. i v i nh ng vùng g n truy n thông tin ho c trao i năng lư ng l n nhau, s chênh l ch nhi t c a chúng s gi m b t; nghĩa là chúng s t t i s cân b ng nhi t v i nhau. Tuy nhiên, v i nh ng vùng không gian cách nhau nh ng kho ng r ng l n, thì s bi n thiên ã t n t i t th i Big Bang ó s v n hi n di n. Nhưng nó không hi n di n. S bi n thiên o ư c trong nhi t c a b c x n n vũ tr cho th y ngay c nh ng vùng không gian cách nhau xa r ng nh t cũng ã t t i s cân b ng nhi t. Chúng không th truy n thông tin v i nhau trong lúc này, nhưng chúng ph i trao i năng lư ng vào lúc nào ó trong quá kh . Làm th nào i u ó l i x y ra như v y? Năm 1981, Alan Guth (1947– ), m t giáo sư v t lí t i Vi n Công ngh Massachusetts, xu t m t l i gi i thích cho k t qu kì l ó. Ý tư ng c a ông, cái ông g i là s l m phát, hòa tr n m t lí thuy t th ng nh t l n (GUT) v i cơ s v t lí c a s chuy n ti p pha, thí d như s ông c hay nóng ch y. Như ông gi i thích, trong kho ng th i gian ng n không tư ng tư ng n i sau Big Bang, toàn th vũ tr tr i qua m t s bi n i pha trong ó b n thân không gian giãn n t c l n hơn nhi u so v i t c ánh sáng. Trư c khi có s chuy n ti p pha ó, toàn b v t ch t/năng lư ng là th ng nh t. i u ó d n t i s cân b ng nhi t gi a t t c các vùng c a vũ tr , k c nh ng vùng quá xa nhau truy n thông tin sau s chuy n ti p ó. ng th i khi Guth xu t s l m phát vũ tr , John Schwarz và Michael Green (1946– ) ã s a i lí thuy t dây b ng cách thêm vào m t chi u n a và g i nó là lí thuy t siêu dây. Khi th p niên này trôi qua, các nhà v t lí khác ã thêm vào nhi u chi u n a – s lư ng chính xác thì tùy thu c vào phiên b n c a lí thuy t siêu dây mà nh ng nhà v t lí ó ưa thích. S lư ng nhà v t lí tham gia nghiên c u lí thuy t dây tăng nhanh trong giai o n 1984-1986, khi h nh n ra cơ s toán h c ó có th mô t m i h t h nguyên t và các tương tác c a chúng. GUT, lí thuy t siêu dây và s l m phát vũ tr mang l i nh ng mô t toán h c h u ích trói bu c vũ tr h c – ngành khoa h a nghiên c u hành tr ng c a vũ tr như m t th c th - và v t lí h t h nguyên t l i v i nhau. Nh ng phương pháp ó ã ư c phát tri n mang l i m t n n t ng cho m t s a d ng c a nh ng hi n tư ng v t lí ã quan sát th y, nhưng không có lí thuy t nào trong s chúng cho n nay ưa n m t tiên oán m t hi n tư ng có th ki m tra nhưng chưa ư c trông th y. Cho n khi i u ó x y ra, m t s nhà

L ch s V t lí th k 20

◊ 134

v t lí v n mi n cư ng xem b t kì m t trong nh ng cách ti p c n ó là m t “lí thuy t” ang n hoa, vì các nhà khoa h c thư ng dành tên g i cho nh ng ý tư ng không nh ng ư c s ng h c a m t lư ng l n b ng ch ng mà còn ch ng minh ư c s c m nh tiên oán c a chúng. T p sách này tuân theo các thu t ng ph d ng, s d ng “lí thuy t dây” và “lí thuy t th ng nh t l n” làm thí d , m c dù vi c g i chúng là nh ng lí thuy t có l là cư ng i u quá m c.

Đôi nét v các sách ph bi n ki n th c v t lí và khoa h c trong th p niên 1980
Cu i th p niên 1980, v t lí h c ã t t i cao i m l ch s c a nó gi ng như h i cu i th k 19. Cơ h c lư ng t , thuy t tương i và các lí thuy t tương tác h t nhân ã thay th cho cơ h c Newton, h phương trình Maxwell và thuy t nguyên t là n n t ng cơ s c a v t lí h c, nhưng các lí thuy t siêu dây và l m phát vũ tr xu t nh ng ý tư ng cơ b n khác cho n b y gi chưa phát hi n ra. Li u các lí thuy t m i có hoàn thành t m th m thêu v t lí, hay chúng s làm cho nó tháo r i ra t ng s i ch m t, gi ng h t như s phóng x và lư ng t Planck ã làm trong nh ng th p niên u c a th k 20? Nh ng câu h i ki u như th ã lèo lái nghiên c u c a Stephen Hawking t i Cambridge. Hawking còn b mê ho c b i câu h i nêu ra b i nh ng ngư i có h c nhưng không ph i là nhà v t lí, và ông c t công i tr l i nh ng câu h i ó. K t qu là quy n sách năm 1988 mang t a Lư c s th i gian: T Big Bang t i các l en. Khi c gi xem qua các trang sách trên, h b t g p nhi u ý tư ng thách th c quan i m tr c giác c a h v không gian, th i gian, và v t ch t. i v i nhi u ngư i, quy n sách mang l i m t chuy n du ngo n trí tu thú v , nhưng r t cu c h g p khó khăn vi c gi i thích cái h v a h c ư c. Tuy nhiên, phong cách hành văn cu n hút c a Hawking khi n c gi i gi i thi u quy n sách y v i b n bè c a mình. Quy n sách trên l p t c tr thành sách bán ch y nh t, m c dù a s m i ngư i mua nó chưa bao gi c tr n v n ho c xem qua h t các i m trình bày tr ng y u nh t c a nó. i v i h , th là chia s v i s nhi t tình c a Hawking dành cho nh ng câu h i và tranh lu n c a ông v th i gian, không gian, v t ch t và năng lư ng. c gi còn th y quy n sách y n i ti ng vì s n l c khi Hawking vi t nó. Hawking b li t c tay chân nên ông ph i nói chuy n v i s h tr c a m t máy vi tính và m t máy phân tích gi ng nói, ông i u khi n chúng v i s h tr c a m t d ng c ph n ng v i nh ng c ng nh c a bàn tay ông. M t con ngư i t t nguy n mà v n làm công tác khoa h c và vi t m t cu n sách như v y cho ông o công chúng th t s là áng kính n . M c dù Lư c s th i gian thu hút s chú ý c a công chúng, nhưng Hawking không ph i là nhà khoa h c n i ti ng nh t c a th p niên 1980. Vinh quang ó thu c v Carl Sagan, m t tác gi c a nhi u quy n sách khoa h c thư ng th c và các bài báo ăng trên các t p chí nói v khoa h c, trong ó có quy n sách năm 1979 c a ông, Trí tu Broca, nói v s s ng ngoài hành tinh và s s ng nhân t o, tác ph m giành gi i thư ng Politzer, m t trong nh ng gi i thư ng danh giá nh t trong gi i ngh thu t và văn chương. Sagan còn là m t nhân v t truy n hình v i s xu t hi n khá thư ng xuyên v i tư cách khách m i trong chương trình Tonight Show with Johnny Carson c a hãng NBC và là ngư i ch o lo t phim truy n hình Vũ tr , tác ph m mang l i t p sách bán ch y nh t có cùng tiêu . Ni m am mê khoa h c l n nh t c a Sagan là dành cho tìm ki m s s ng trên nh ng th gi i khác, cái ông thư ng liên h v i các v n môi trư ng trên Trái t. Lu n án ti n sĩ c a ông vào cu i th p niên 1950 bao g m m t phân tích khí quy n c a Kim tinh, nơi ông cho r ng giàu carbon dioxide n m c nó gây ra m t hi u ng nhà kính không ki m soát n i, hi n tư ng trong ó b u khí quy n c a m t hành tinh tác d ng như th m t

L ch s V t lí th k 20

◊ 135

nhà kính th y tinh. B u khí quy n y trong su t v i năng lư ng m t tr i d ng ánh sáng kh ki n, chúng truy n qua và làm nóng b m t c a hành tinh, nhưng nó gi l i ánh sáng h ng ngo i phát ra b i b m t nóng c a hành tinh. Trên Kim tinh, Sagan k t lu n, hi n tư ng ó d n t i nhi t b m t nóng làm tan ch y nhôm. Li u m t s ph n tương t có x y n v i Trái t không? T lâu trư c khi s m lên toàn c u tr thành m t tài chính tr nóng b ng trên th gi i, Sagan là m t trong nh ng nhà khoa h c u tiên gióng lên ti ng chuông c nh báo v t c ang tăng d n c a s t nhiên li u hóa th ch. S t nhiên li u ó ã t o ra s gia tăng có th o ư c lư ng carbon dioxide khí quy n trên Trái t. S gia tăng trong tương lai làm tăng thêm r i ro c a s m lên toàn c u và phá v khí h u c a Trái t. Cu i th p niên 1980, m t s nhà khoa h c ã th y nh ng d u hi u r c r i r ng nh ng bi n i y ã b t u, m c dù các quan sát ó cũng có th gi i thích là s bi n thiên thông thư ng thôi. Cho dù m t xu hư ng như th ã b t u, nhưng hãy còn quá s m nói các ho t ng c a con ngư i, như s t d u m và than á, có là nguyên nhân cho nh ng bi n i ó hay không.

Carl Sagan n i ti ng v i các sách ph bi n khoa h c và lo t phim truy n hình Vũ tr . ( nh: i h c Cornell, AIP Emilio Segrè Visual Archives)

Trong khi ó, Sagan và các ng s c a ông nhìn th y m t nguy cơ còn l n hơn n a cho s s ng trên Trái t, m t hi n tư ng g i là mùa ông h t nhân mà h cho r ng s là k t c c cho m t chi n tranh h t nhân trong ó các bên tham chi n cho n h t các kho vũ khí nhi t h ch c a mình. Trong m t bài báo khoa h c tr nên n i ti ng là TTAPS, vi t t t 5 kí t u c a các tác gi (S là Sagan), các nhà nghiên c u ã ưa ra m t phân tích d a trên k t qu c a i Alvarez và nh ng ngư i khác v nh ng s bi n i khí h u toàn c u di n ra sau v va ch m ti u hành tinh ã k t thúc K Ph n tr ng. S ki n ó ã t o ra m t ám mây b i toàn c u và m t cơn bão á r c r th i tung lên không gian và rơi tr vào Trái t dư i d ng các thiên th ch, làm các cánh r ng kh p toàn c u cháy lên r ng r c. Trong

L ch s V t lí th k 20

◊ 136

nhi u năm, m t màn khói b i bao ph ch n h t a ph n ánh sáng m t tr i, và mang l i th i ti t băng giá trên kh p hành tinh. TTAPS cho r ng m t cu c chi n tranh h t nhân có th làm dâng lên m t ám mây b i tương t v i k t c c không kém ph n th m kh c. Như thư ng x y ra v i nh ng kh ng nh mang tính k ch tính như v y, bài báo TTAPS v p ph i nhi u ch trích b i nh ng ngư i không tán thành quy mô c a s bi n i khí h u do mà m t cu c chi n h t nhân có th gây ra. Tuy nhiên, các d báo TTAPS ã b sung thêm m t xu hư ng m i vào nh ng cu c thương thuy t qu c t v s ph bi n h t nhân. Nó thư ng ư c xem là m t y u t quan tr ng trong ng thái ưa các qu c gia ti n n hi p ư c c t gi m vũ khí h t nhân trong th p niên 1980. Sagan có v là ngư i th năm trong 5 tác gi c a nghiên c u y, nhưng rõ ràng ông là ngư i giành ư c nhi u s ng h c a công chúng. Th t tr trêu, các l p lu n c a ông ng h cho các k t lu n c a nghiên c u trên ã phá v m t nguyên t c mà nh ó ông tr nên n i ti ng: “Các kh ng nh không bình thư ng òi h i b ng ch ng không bình thư ng”. B ng ch ng cho mùa ông h t nhân không ph i là không bình thư ng, và Sagan bi t th . Nhưng theo quan i m c a ông, các h quá m i là th m kh c – còn t i t hơn c s tàn phá không th tư ng tư ng n i mà b n thân các qu bom s gây ra. Th gi i s không có cơ h i ki m ch ng xem k t qu TTAPS l thư ng ó có úng hay không.

Các đ t phá trong ngành v t lí v t ch t ngưng t
Vào u th p niên 1980, a s các nhà v t lí b t u g i ngành v t lí ch t r n b ng m t tên g i m i, ngành v t lí v t ch t ngưng t , sau s tiên phong c a nhà khoa h c t gi i Nobel Philip W. Anderson (1923– ), ngư i ã i tên nhóm nghiên c u c a ông vào năm 1967, và H i V t lí Hoa Kì, cơ quan ã t l i tên cho Phân vi n V t lí Ch t r n cũ vào năm 1978. Cho dù tên g i là gì, thì ây là lĩnh v c có hai trong nh ng t phá quan tr ng nh t trong ngành v t lí h c trong th p niên 1980, c hai thành t u u nhanh chóng ư c công nh n b i gi i thư ng Nobel. t phá th nh t xu t hi n năm 1981, khi hai nhà nghiên c u t i Phòng Nghiên c u IBM Zurich Th y Sĩ, Gerd Binnig (1947– ) và Heinrich Rohrer (1933– ) phát minh ra m t d ng c cho phép các nhà khoa h c t o ra hình nh c a t ng nguyên t m t trên b m t c a m t ch t li u, ó là kính hi n vi quét chui h m (STM). STM khai thác l i ích c a hi n tư ng cơ lư ng t g i là s chui h m, k t qu c a b n ch t sóng c a các i tư ng thư ng ư c xem là h t. Thí d , a s electron trên b m t c a m t ch t r n thư ng ư c xem là thu c v nh ng nguyên t nh t nh, nhưng th t ra hàm sóng c a chúng tr i r ng ra kh i ph m vi nguyên t . Khi u c a m t cái kim b ng kim lo i r t nh n t r t g n b m t ó, thì hàm sóng c a các electron t i u nh n c a kim và c a các electron trên b m t ch t li u ch ng l n lên nhau. Các phép tính cơ lư ng t mang l i k t qu này: T i m i th i i m, có cơ h i tìm th y m t electron t kim nh n trong ch t li u và ngư c l i. Cái kim càng g n b m t, thì cơ h i x y ra i u ó càng l n. Thông thư ng, m t i n áp ion hóa nh t nh s là c n thi t hút m t electron ra kh i u kim ho c b m t và băng qua khe tr ng gi a chúng, nhưng hi n tư ng cơ lư ng t ó cho phép s truy n electron x y ra ngay c giá tr i n áp th p hơn nhi u. Nó gi ng như là các electron chui qua m t hàng rào mà chúng không có năng lư ng vư t qua và hi n ra phía bên kia. Khe tr ng càng nh , thì dòng i n chui h m càng l n.Vì th , n u như cái kim quét t i lui trên m t b m t, thì c c a dòng i n chui h m ph n ánh cái kim g n m t nguyên t n m c nào. Binnig và Rohrer ã hoàn thi n m t kĩ thu t phát hi n ra dòng i n chui h m và hi n th nó ki u như hình nh ti vi. Vào lúc hai nhà nghiên c u trên nh n gi i Nobel V t lí năm 1986, m t s bi n th c a kĩ thu t STM ã mang l i nh ng k t qu h t s c giá tr . Các kính hi n vi l c nguyên t

L ch s V t lí th k 20

◊ 137

ang o và hi n th s bi n thiên c a l c i n gi a u kim và b m t, và nh ng d ng c khác th m chí còn di chuy n t ng nguyên t m t t o ra nh ng c u trúc nhân t o ( ch ng minh kh năng ó, IBM ã vi t tên hãng mình v i các nguyên t xenon trên nickel b ng các kí t ch m ma tr n cao vài nguyên t ).

Gerd Binnig (ph i) và Heinrich Rohrer, cùng v i thi t b ã d n t i s phát tri n c a kính hi n vi quét chui h m (AIP Emilio Segrè Visual Archives)

Kính hi n vi quét chui h m khai thác l i ích c a hi n tư ng lư ng t g i là s chui h m t o ra nh c a các nguyên t trên b m t c a m t m u v t.

Giành m t gi i Nobel V t lí ch trong 5 năm khám phá là m t thành t u n i b t, và các ng s khoa h c c a Binnig và Rohrer t i IBM Zurich ã t ch c ăn m ng tin t t lành y. H có chút ng v c r ng h s l i có d p ăn m ng tương t vào năm sau ó cho J. Georg Bednorz (1950– ) và K. Alexander Müller (1927– ), nh ng ngư i ã xào n u ra m t công th c cho m t khám phá giành gi i Nobel khác. Công trình c a h vào năm 1986 ã mang n m t làn sóng toàn c u nghiên c u các ch t siêu d n m i và m t gi i thư ng Nobel năm 1987. Không như a s các nhà nghiên c u s siêu d n ang làm vi c v i các h p kim, Bednorz và Müller l i nghiên c u hi n tư ng ó trong các ch t li u ceramic, v n là h p ch t c ng nhưng giòn c a kim lo i và phi kim, bao g m c các oxide.

L ch s V t lí th k 20

◊ 138

S d ng cùng các nguyên lí ã d n t i s phát tri n c a kính hi n vi quét chui h m (STM), có th thao tác v i t ng nguyên t m t, như th hi n trong nh ch p STM này c a các nguyên t xenon l p thành ch IBM trên m t tinh th nickel (IBM).

i v i a s các nhà khoa h c yêu thích s siêu d n, i u ó dư ng như là m t s l a ch n kì c c, vì c lí thuy t l n th c nghi m u cho bi t nhi t t i ó ceramic tr nên siêu d n th m chí còn l nh hơn c nhi t c n thi t i v i các kim lo i. Như ã lưu ý trong chương 2, Heike Kamerlingh Onnes ã khám phá ra hi n tư ng trên vào năm 1911 m t s i m ng th y ngân ông l nh nhi t th p – nh nh hơn 4°C (39°F) trên không tuy t i m t chút thôi – n m c m i ch t khí, k c helium, u bi n thành ch t l ng. Khi trình bày s siêu d n, các nhà v t lí và nhà khoa h c khác mô t nhi t theo thang o kelvin, ho c Celsius trên không tuy t i, và t p sách này s tuân theo s ch n l a ó. Ví d , nhi t chuy n pha siêu d n c a th y ngân là 4,3 K. Lí thuy t Bardeen, Cooper, và Schrieffer (BCS) năm 1957 (xem chương 6) cho bi t cơ ch cơ lư ng t c a s siêu d n là s trao i các phonon (các lư ng t dao ng hay năng lư ng âm) gi a các c p Cooper c a các electron. Lí thuy t BCS hư ng các nhà khoa h c và kĩ sư v t li u (các nhà nghiên c u chuyên v ch t o và nghiên c u các v t li u m i) n các h p kim tr nên siêu d n nh ng nhi t ngày m t cao hơn. Vào th p niên 1970, h ã phát tri n các h p kim có nhi t chuy n pha cao n 23 K. nhi t hãy còn băng giá ó, s ti n b b ch ng l i. M c tiêu kì v ng là t o ra s siêu d n m t nhi t có th thu ư c v i nitrogen l ng (77 K ho c cao hơn) dư ng như n m ngoài t m v i.

J. Georg Bednorz (trái) và Alexander Müller, nh ng ngư i có nghiên c u v s siêu d n các v t li u ceramic mang l i cho h gi i Nobel V t lí năm 1987, m t năm sau khi nh ng ngư i ng nghi p IBM c a h Binnig và Rohrer nh n gi i (IBM Corporate Archives)

L ch s V t lí th k 20

◊ 139

Lí do mong ch m c tiêu ó th t ơn gi n. S n xu t helium l ng thì t ti n hơn nhi u so v i nitrogen l ng. làm ch m s bay hơi c a helium quý giá, toàn b h th ng helium l ng th c t ph i ư c bao quanh b i nitrogen l ng. i u ó làm h n ch các ng d ng công ngh c a s siêu d n ch v i m t vài ng d ng khai thác t trư ng r t cao t o ra b i các nam châm i n ch t o b ng các cu n dây siêu d n. c bi t, các h p kim siêu d n có tính kinh t th c ti n trong phép ch p nh c ng hư ng t (xem chương 8) và trong các nam châm m nh c n thi t i u khi n các chùm h t trong các máy gia t c h t. Vi c lo i b nhu c u helium l ng s làm cho các nam châm ó kém ph c t p i nhi u và gi m chi phí xây d ng và i u hành. V y thì t i sao Bednorz và Müller l i kh o sát các ceramic ch không ph i các h p kim? M t ph n câu tr l i ơn gi n là vì s hi u kì, h mu n xem lí thuy t BCS có áp d ng ư c cho nh ng v t li u khác ngoài h p kim ra hay không. H s m nh n th y là nó không th . M t trong các ceramic mà h kh o sát có nhi t chuy n ti p pha siêu d n cao hơn áng k so v i lí thuy t BCS tiên oán. Vì nhi t chuy n ti p v n r t th p, nên s chênh l ch o theo thang kelvin là r t nh , nhưng nó là áng k khi tính theo t su t ph n trăm. H nhìn th y k t qu ó là m t g i ý cho m t l trình m i d n t i s siêu d n ngoài các c p Cooper và các phonon, và h b t u tìm ki m các ceramic khác v i i m chuy n ti p cao hơn áng k . u năm 1986, h phát hi n th y s siêu d n m t h ceramic g i là perovskite. c bi t, lanthium-barium- ng oxide siêu d n lên t i 35 K, tăng 50% so v i b t kì ch t siêu d n nào ư c bi t trư c ó. K t qu ó ã kích thích m t cu c ua i tìm các ceramic siêu d n cao hơn nhi t c a nitrogen l ng. Trong vòng nhi u tháng, các nhà khoa h c ã thành công. Th t b t ng , m c tiêu m i là nhi t phòng (ch ng 300 K), nhưng s ti n b ti p t c b ch ng l i kho ng 130 K, không cao hơn bao nhiêu so v i nhi t chuy n ti p c c i ã thu ư c khi Bednorz và Müller giành gi i thư ng Nobel V t lí năm 1987. Vì v t li u ceramic có tính giòn, nên chúng khó ch t o thành dây s i, làm h n ch nh ng ng d ng th c ti n c a chúng cho n nay. S siêu d n nhi t phòng dư ng như v n là m t m c tiêu không th t t i vì hai nguyên do. Th nh t, cho n nay các nhà v t lí chưa phát tri n ư c m t lí thuy t m i hay m t s trau chu t c a lí thuy t BCS gi i thích cái ang x y ra trong nh ng ceramic này. Th hai, ã ch ng có s ti n b nào hư ng n s siêu d n nh ng nhi t cao hơn k t cu i nh ng năm 1980. D a trên l ch s c a s siêu d n, lĩnh v c trên có l còn mang l i nhi u gi i thư ng Nobel n a n u có m t ai ó th c hi n m t bư c t phá thu c m t trong hai lĩnh v c v a nói.

Nhà khoa h c c a th p niên: Stephen Hawking (1942– ) Ngày 8 tháng 1 năm 1942, Stephen Hawking chào i trong m t b nh vi n Oxford, Anh qu c. B m c a ông, Frank và Isobel Hawking ã ch n Oxford làm nơi cho c u con trai c a h , thay vì g n nhà h Highgate, vùng ngo i ô phía b c thành London, tránh n n c ném bom. M c dù Th chi n th hai ang di n ra, nh ng không l c c và Anh u th ng nh t không ném bom các trung tâm i h c c a hai phía, Oxford và Cambridge, Heidelberg và Göttingen. C hai nơi ó và năm tháng chào i c a Hawking u quan tr ng. Ông h c i h c Oxford và l y b ng ti n sĩ Cambridge, nơi sau này ông m nh n v trí t ng là ch c a ngài Isaac Newton, ngư i tính n khi y v a m i qua l n sinh nh t th 300. Có l còn trùng h p c bi t hơn n a là ngày 8 tháng 1 là k ni m ngày m t l n th 300 c a Galileo Galile. V i vi c hư ng chi c kính thiên văn c a ông lên b u tr i, Galileo ã làm thay i nh n th c c a loài ngư i v nh ng hành tinh khác và v trí c a Trái t trong

L ch s V t lí th k 20

◊ 140

vũ tr . Trong s nghi p c a mình, Hawking s tr thành m t trong nh ng nhà v t lí th k 20 làm thay i ki n th c khoa h c v b n thân vũ tr . i v i các ng nghi p c a ông, trí tu l i l c và các n ph m khoa h c c a Hawking là nh ng óng góp quan tr ng nh t c a ông, nhưng i v i xã h i r ng rãi hơn bên ngoài, thì Hawking n i ti ng và ư c ánh giá cao v i các quy n sách ph bi n khoa h c c a ông và v i s l c quan không th d p t t c a ông trư c s ph n b nh t t nghi t ngã. Stephen n i b t vì trí thông minh xu t chúng và tinh th n t do t nhiên. Cha m ông u t t nghi p trư ng Oxford, nhưng h g p nhau t i h c vi n y khoa nơi Frank ang nghiên c u b nh h c nhi t i, còn Isobel thì ang làm thư kí. H b xem là có ph n l p d St. Albans, cách London 20 d m v phía b c, nơi h chuy n n lúc Stephen lên tám. Isobel là m t trí th c có m i giao ti p xã h i r ng và nghiêng v các l c lư ng chính tr cánh t , còn Frank thì tham m n m c áng trách. Ông ít chi ti n cho vi c trưng di n ho c cho chi c xe hơi c a gia ình, m t chi c taxi London cũ ông mua v i giá 50 b ng. Trong nh ng năm tháng trung h c c a Stephen t i trư ng St. Albans danh ti ng, ông là m t h c trò bình thư ng và không có gì xu t s c. Ông làm t t các bài thi hơn là bài t p nhà, vì ông thích xây d ng các mô hình và phát minh ra các trò chơi ph c t p hơn là làm bài t p nhà. Trư c m t, ông nh m t i m c tiêu là m t nhà nghiên c u gi ng như cha mình. Stephen thích toán và v t lí, nhưng Frank thuy t ph c ông theo h c ngành hóa, cái ông xem là có tính th c ti n hơn, so v i toán h c. Khi Stephen b t u h c thuy t tương i, vi c thi u các khóa h c toán chính th ng ã gây cho ông không ít khó khăn, nhưng i u ó khi n ông có hư ng suy nghĩ tr c quan hơn trong các phương trình. i u ó t ra là m t l i th l n i v i ông khi b nh t t p n và vi c vi t ra các bi u th c toán h c ngày m t tr nên khó khăn.

Stephen Hawking, nhà v t lí danh ti ng, tác gi quy n Lư c s th i gian ( nh: AIP Emilio Segrè Visual Archives, Physics Today Collection)

quy t nh, và gi ng như nhi u b n h c cùng l p, ông ã thi . Ba năm sau, ông s n sàng t t nghi p. Trư ng Oxford có b n m c b ng c p, và ông ư c x p gi a m c h ng nh t và h ng nhì. Ông trình bày v i h i ng xét duy t r ng Hawking vào trư ng Oxford năm 1959, lúc ông d nh làm nghiên c u khoa h c 17 tu i, vào th i i m khi mà s tài hoa c a Cambridge n u như ông t t nghi p h ng m t sinh viên ư c xem là có giá tr hơn s cao nh t, và h i ng ã ng ý c p n l c h t mình. Ch có các kì thi m i là b ng h ng nh t cho ông. Khi Hawking b t u làm nghiên c u t i Cambridge, thì th m k ch p n. Ông bi t ông b m c ch ng xơ c ng cơ v n ng (ALS), m t ch ng b nh t n công các cơ, cu i cùng d n t i b i li t và cái ch t. ó là căn b nh ã cư p i m ng s ng c a ngôi sao bóng r danh ti ng Lou Gehrig và xóa s cái tên Gehrig kh i làng th thao nư c Mĩ. D oán c a bác sĩ là ông ch s ng hai năm n a thôi. Lúc u, Hawking th y mình ch ng có nguyên do gì ti p t c d án ti n sĩ, vì ông ch ng có th i gian hoàn thành nó. Tuy nhiên, s l c quan

L ch s V t lí th k 20

◊ 141

c h u c a ông cu i cùng ã th ng th . Ông nh n ra r ng h ch ng nào ông còn s ng và có trí tu sáng su t, ông nên s ng vì m t cái gì ó. Ông bi t b n thân mình s c n s h tr , nhưng ông quy t nh làm vi c trong a ph n th i gian nào mà ông còn có ư c. Không ai giúp ông nhi u hơn Jane Wilde, ngư i ông g p trong m t bu i ti c vào năm 1963, không lâu sau khi tri u ch ng b nh ALS c a ông kh i phát. B nh t t tàn kh c không làm tr ng i con ư ng tình yêu, và ông cùng Jane s m tr thành v ch ng. Các tri u ch ng ALS c a ông ti n tri n nhưng t c ch m hơn nhi u so v i d oán, và ông l y b ng ti n sĩ vào mùa hè năm 1965. C p tình nhân tr làm l cư i vào tháng 7 năm ó. Hawking xin vào làm nhà nghiên c u v t lí lí thuy t t i Cambridge, và ông ư c nh n vào. B t ch p b nh t t hoành hành, ông và Jane v n c g ng s ng m t cu c s ng bình thư ng như bao ngư i, k c vi c có con. Trong công vi c, ch ng m t bao lâu th i gian ông thu hút s chú ý c a các nhà v t lí danh ti ng. Ông ch n nghiên c u các l en, i tư ng ã ư c tiên oán h i th p niên 1930 (xem chương 4) nhưng chưa bao gi ư c quan sát th y. Ông mu n hòa gi i mô t toán h c c a m t l en, cái tiên oán m t “kì d ” m t vô h n t i tâm c a nó, v i th gi i v t lí trong ó các kì d là chuy n không th . H p tác v i Roger Penrose (1931– ) thu c trư ng Oxford, ngư i có năng khi u toán h c b sung cho trí tu v t lí c a ông, Hawking ã phát tri n m t lí thuy t mô t cơ s v t lí c a các l en nhưng tránh ư c i m kì d . Vào u th p niên 1970, các nhà thiên văn phát hi n ra m t v t th phát ra tia X n m trong chòm sao Cygnus, và h t tên cho nó là Cygnus X-1. Năm 1974, Hawking và a s các nhà thiên văn v t lí bi u hi n 80% ch c ch n r ng v t th ó là m t l en v i m t ngôi sao quay xung quanh nó. Các tia X là k t qu c a s phát x t các ch t khí c a ngôi sao trên khi chúng b hút vào trong l en và b nung nóng lên nh ng nhi t cao kh ng khi p. V n ranh mãnh, Hawking ã t c p cho mình m t “h p ng b o hi m” n u như ông ph m sai l m. Ông ánh cư c v i ngư i b n thân, Kip Thorne (1940– ), m t nhà thiên văn v t lí t i Caltech, h a t mua cho Thorne m t năm t p chí Penthouse n u Cygnus X-1 hóa ra có ch a m t l en. N u không thì ông s có mi n phí b n năm t p chí Private Eye c a Anh. Năm 1990, m c ch c ch n r ng Cygnus X-1 là m t l en ã tăng lên 95%, và Hawking ã thua cu c. Năm 1982, i m t trư c nh ng kho n chi tiêu l n cho phí chăm sóc s c kh e c a ông và ti n h c phí c a con ông, Hawking chuy n sang tìm ngu n thu nh p b sung. Ông luôn luôn thích chia s nghiên c u c a mình v i m t c ng ng c gi r ng rãi hơn là ch v i các ng nghi p và sinh viên c a mình, và ông tin tư ng r ng ông có th vi t m t quy n sách ng n cho c gi ph thông, nói v các quan i m c áo c a ông v vũ tr . T p sách Lư c s th i gian: T Big Bang t i các l en ã không xu t hi n thu n l i như ông nghĩ – nó không ư c xu t b n mãi cho n năm 1988, nhưng s thành công c a nó ã vư t ngoài s trông i l c quan nh t c a ông. B t ch p tình tr ng b nh t t, Hawking luôn xem cu c s ng c a ông là “bình thư ng”, ngay c sau t ph u thu t m khí qu n kh n c p ã cư p i gi ng nói c a ông vào năm 1985. Ngư i bình thư ng th nh tho ng hay li hôn, và Jane cùng Stephen Hawking ã li d vào năm 1990. Ông và m t trong nh ng ngư i y tá c a mình, Elaine Mason, b ch ng b v n s ng v i nhau, và cu i cùng thì l y nhau. Ch ng c a Elaine, David, ã thi t k ph n c ng máy tính cho chi c xe y c a Hawking. Ngày nay, Stephen Hawking v n ang ti p t c nghiên c u và vi t lách. Năm 2002, trư ng i h c Cambridge ã t ch c k ni m sinh nh t l n th 60 c a ông v i m t h i ngh chuyên mang tên Tương lai c a V t lí lí thuy t và Vũ tr h c, xu t b n các bài thuy t trình dư i d ng m t quy n sách, và phát chúng trên ài truy n hình BBC. Hawking ch ng ánh cư c là ông còn t ch c sinh nh t ư c bao nhiêu l n n a, nhưng rõ ràng ông mu n s ng lâu hơn b t kì d oán nào mà các bác sĩ c a ông nêu ra.

L ch s V t lí th k 20

◊ 142

1991 – 2000 Các k t n i vũ tr
Th p niên 1990 không gi i quy t gì ư c nhi u nh ng câu h i còn b ng c a lí thuy t dây và nh ng n l c khác nh m th ng nh t các l c cơ b n. Có m t s ti n b nhưng ch ng b t ng trong ngành v t lí h t cơ b n. Vi c phát hi n ra quark nh (trên) và neutrino tau t i Phòng thí nghi m Máy gia t c Qu c gia Fermi (Fermilab), Batavia, Illinois, ã hoàn t t mô hình chu n c a ngành v t lí h t, công trình nh i m khơi ngu n b i GellMann t n 30 năm v trư c. ó cũng là giai o n mà nh ng khám phá quan tr ng trong nh ng lĩnh v c khoa h c khác ư c th c hi n b i s ti n b công ngh không ng ng. Nh ng ngư i c các sách ph bi n khoa h c c a Hawking ã có nh ng câu h i vũ tr h c m i thư ng th c, mang l i b i m t ài thiên văn ang quay trên qu o g i là Tàu kh o sát N n vi sóng Vũ tr (COBE) và nh ng k t qu u tiên t d án y tham v ng Kh o sát B u tr i s Sloan (SDSS). Nh ng ai chia s b u nhi t huy t c a Sagan v n n văn minh ngoài a c u có cái quan tâm v i á sao H a, còn nh ng ai chia s m i quan tâm n môi trư ng c a ông (thư ng cũng là nh ng ngư i trên) thì lo âu b i b ng ch ng tăng d n c a s m lên toàn c u do ho t ng c a con ngư i gây ra. Ki n th c v t lí ngày m t tr nên quan tr ng trong chính sách năng lư ng toàn c u và chính sách môi trư ng.

c bi t nư c Mĩ, vi c gi ng d y khoa h c tr thành m t v n chính tr nóng b ng. Nhà khoa h c n i b t c a chương này, c u giám c Fermilab, Leon Lederman, luôn

L ch s V t lí th k 20

◊ 143

luôn xem tr ng vi c ào t o. Lúc v hưu, ông ã d c b u nhi t huy t c a mình và tranh th các cơ h i t o ra s i m i phương th c tu i tr h c t p khoa h c. Ông s d ng uy tín nhà khoa h c t gi i Nobel c a mình và a v c a ông trong c ng ng v t lí h c t o i u ki n thu n l i cho công trình m i c a ông ưa n m t chương trình ào t o khoa h c m u m c các trư ng công Chicago và m t kho tài nguyên giáo d c qu c gia v v t lí h t cơ b n t i Fermilab và trên trang tr c tuy n.

V t lí h t cơ b n: Hoàn t t Mô hình Chu n
Sau vi c khám phá ra meson J/psi và quark duyên vào năm 1974, các nhà v t lí ã có m t c m giác ng n ng i r ng h ã hoàn t t b c tranh h nguyên t (xem chương 8). Lúc y, h bi t hai “th h ” h t sơ c p. Th h th nh t g m các h t c u t o nên v t ch t bình thư ng: các quark up (lên) và down (xu ng) k t h p thành proton, neutron và các pion c a lí thuy t l c m nh Yukawa; c ng v i hai lepton, electron và neutrino c a nó. Th h th hai g m thêm hai quark n a (quark l và quark duyên) và hai lepton n a (muon và neutrino c a nó) gi i thích cho tính ch t mà Gell-Mann g i là tính l và tính duyên c n thi t th ng nh t l c i n y u. C m giác hoàn t t b v tan tành vào năm 1975 v i s khám phá ra m t lepton m i, h t tau. i u ó g i ý r ng còn t n t i m t th h h t sơ c p th ba, bao g m m t c p quark khác (quark nh/s th t [top/truth] và quark áy/ p [bottom/beauty]) và m t neutrino tau. Không bi t th h ó có hoàn t t cái ang g i là mô hình chu n c a các h t h nguyên t hay không? Các máy gia t c ang t t i các năng lư ng ngày m t cao hơn, cho nên câu h i sau ây t nhiên phát sinh: Có m t th h h t sơ c p th tư, r i th năm, th sáu, vân vân, hay không? Khi bư c sang th p niên 1990, quark nh và neutrino tau v n chưa ư c phát hi n ra, và ã 15 năm trôi qua k t khi Lederman và i c a ông tìm ra b ng ch ng c a quark áy d ng h t upsilon (xem chương 7). Các nhà v t lí b t u nghi ng r ng th h th ba có l ã là cu i cùng, nhưng h luôn n m lòng m t câu ng n ng quan tr ng trong khoa h c: “Không có b ng ch ng không có nghĩa là b ng ch ng c a không có”. Vào cu i th p niên 1990 và th k th 20, h v n thi u b ng ch ng r ng ba th h h t như th là ,

L ch s V t lí th k 20

◊ 144

nhưng h có ý tư ng v nơi c n kh o sát: i sâu vào lòng l n (xem chương 11).

t v i các máy dò neutrino c

Các phòng thí nghi m máy gia t c tr ng y u trên kh p th gi i liên t c phát tri n các kĩ thu t và d ng c dò tìm m i, và kh o sát nh ng va ch m năng lư ng ngày m t cao hơn. Khi năng lư ng càng cao, nó mang l i cơ h i s n sinh ra các h t v i kh i lư ng càng l n. Quark nh ư c kì v ng n ng g p 40 l n quark áy, nhưng vào năm 1995, công ngh dò tìm nó m i xu t hi n. Vào năm ó, hai i nghiên c u t i Fermilab ã tìm th y b ng ch ng thuy t ph c c a các quark nh trong các thí nghi m va ch m năng lư ng cao c a h . hoàn thi n th h th ba c a các h t sơ c p h nguyên t , ch có neutrino tau v n chưa ch u xu t u l di n. M t l n n a, chính các nhà nghiên c u Fermilab ã th c hi n khám phá quan tr ng trên vào năm 2000, năm cu i cùng c a th k 20. Không có d u hi u nào c a m t th h n a c a các h t sơ c p h nguyên t xu t hi n chân tr i, nhưng v n có s c hút qu c t trong vi c xây d ng nh ng c máy gia t c h t v i năng lư ng c n thi t tìm ki m boson Higgs (xem chương 7). Mĩ, d án Siêu máy va ch m Siêu d n (SSC) b t u nh hình vào nh ng năm 1980 và ư c chính ph phê duy t vào năm 1987. Nó òi h i các nam châm siêu d n kh ng l cho phép các h t chuy n ng trong m t ư ng h m tròn chu vi 54 d m (87 km). Gi a năm 1990, m t m u thi t k kĩ thu t y ã hoàn t t, và vi c xây d ng b t u tri n khai không bao lâu sau ó. Vào năm 1993, sau khi ã chi 2 t USD cho d án và ã làm xong 14 d m (22,5 km) ư ng h m, Qu c h i Mĩ ã h y b d án. Các nhà khoa h c chuy n hư ng sang CERN tìm ki m s ti n b ti p theo v năng lư ng, nơi Máy Va ch m Hadron L n ư c trông i i vào ho t ng vào năm 2007. MÔ HÌNH CHU N Ba th h v t ch t Th h 1 Lên (Up) Quark Xu ng (Down) Neutrino electron Electron Th h 2 Duyên (Charm) L (Strange) Neutrino muon Muon Th h 3 nh (Top) áy (Bottom) Neutrino tau Tau H t mang l c Photon (L c i n t ) Gluon (L c h t nhân m nh) Boson Z (L c i n y u) Boson W (L c h t nhân y u)

Lepton

Trong khi ó, các nhà lí thuy t ang v t l n v i bài toán thi u h t neutrino và câu h i neutrino có kh i lư ng hay không. Kh i lư ng neutrino có th ti n m t hành trình dài gi i thích v n thi u h t neutrino m t tr i. Vào nh ng năm cu i cùng c a th p niên 1990, m t s nhà lí thuy t b t u xem neutrino electron, neutrino muon và neutrino tau không ph i là ba h t khác nhau mà là ba m t c a cùng m t h t. cho gi thuy t ó phù h p v i lí thuy t v t lí, neutrino (hay các neutrino) ph i có kh i lư ng và kh i lư ng ó ph i thay i khi neutrino bi n i m t c a nó. N u các neutrino th t s là các m t ch không ph i là nh ng h t riêng l , thì chúng s dao ng gi a các m t khi chúng truy n trong không gian. S dao ng như v y có nghĩa là neutrino m t tr i, phát ra dư i d ng các neutrino electron, s i t i Trái t v i m t h n h p b ng nhau c a c ba m t. N u các máy dò neutrino ch ph n ng v i neutrino electron, thì hai ph n ba s neutrino m t tr i ó s thoát kh i ph m vi dò. i u ó th t s là úng, nhưng ph i sang th k m i thì k t qu r ch ròi m i xu t hi n (xem chương 11). K t qu ó cũng bác b m t th h th tư c a các h t sơ c p h nguyên t , chúng òi h i m t m t neutrino th tư, mâu thu n v i b ng ch ng
L ch s V t lí th k 20 ◊ 145

m nh m hi n nay cho ba m t. Mô hình chu n c a ngành v t lí h nguyên t dư ng như ã hoàn t t v i ba th h c a b n h t: m t lepton và m t neutrino tương ng c a nó, c ng v i m t c p quark.

Nh ng b t ng trong vũ tr h c
Nh ng khám phá trong ngành v t lí h t cơ b n trong nh ng năm 1990 là có th oán trư c, nhưng còn lĩnh v c có liên quan g n gũi nh t, vũ tr h c, hóa ra l i ch a y nh ng b t ng . Làm th nào cơ s v t lí c a vũ tr xem như m t t ng th l i có quan h g n gũi v i ngành v t lí h t cơ b n? Câu tr l i n m ch s n l c tìm hi u b n thân Big Bang. Trong nh ng th i kh c u tiên như khoa h c bi t v nó, toàn b v t ch t trong vũ tr t p trung vào m t th tích r t nh . Th i kì l m phát vũ tr k t thúc khi vũ tr kho ng m t ph n trăm c a m t ph n tri u tri u tri u tri u tri u giây tu i. Sau ó, trong vài micro giây (ph n tri u c a giây) u tiên còn l i, v t ch t c a vũ tr không còn nóng và b nén nên các meson và baryon không còn chung v i nhau n a. Thay vào ó, toàn b v t ch t trong vũ tr trong m t d ng g i là plasma quark-gluon. Vào gi a th p niên 1990, nh ng c máy gia t c h t m nh nh t th gi i ã có kh năng t o ra m t tr ng thái c a v t ch t tương t như th . Các nhà v t lí không th ng nh t v i nhau ư c r ng các plasma quarkgluon th t s có ư c t o ra trong nh ng c máy gia t c ó hay không, nhưng h hi v ng nh t nh Máy Va ch m Hadron L n s t o ra ư c kì công như v y. Khi i u ó x y ra, h hi v ng có th thi t k các thí nghi m nghiên c u các i u ki n t n t i ngay trư c khi các meson và baryon – nh ng h t sơ c p mà chúng ta bi t – i vào hi n h u. Nói cách khác, m c tiêu là ki m tra các lí thuy t c a t ng th vũ tr trong các phòng thí nghi m c a m t hành tinh bé nh . S c cu n hút i v i công vi c ó ngày m t tăng d n trong th p niên 1990 khi các nhà thiên văn phát tri n các công c trau chu t b c tranh c a h v Big Bang b ng cách nghiên c u ánh sáng r t sơ kh i và nh ng ngôi sao u tiên. Ánh sáng u tiên ã r i kh i ngu n phát c a chúng cách nay bao lâu r i? tr l i câu h i ó òi h i ph i xét kĩ hơn v các s ki n x y ra sau th i kì plasma quarkgluon, khi các quark trong vũ tr ang ngu i i hình thành nên các c p (meson) và các b ba (baryon). Khi v t ch t ó ngày m t l nh i và phân tán r ng ra hơn, l c i n t và l c h p d n b t u gi m t vai trò quan tr ng hơn. Sau kho ng 380.000 năm (kho ng 1/36.000 cái tu i 13,7 t năm c a vũ tr ), v t ch t vũ tr ã ngu i i t i i m các nguyên t có th hình thành. T i i m ó, vũ tr tr nên trong su t, cho nên ó là tu i c a ánh sáng le lói c xưa nh t trong phông n n vũ tr . Sau ó, l c h p d n hút các nguyên t l i v i nhau, t o thành các ám mây khí và các ngôi sao. S ki n ó x y ra lúc kho ng 200 tri u năm – chưa t i 2% tu i c a vũ tr . B c x n n vũ tr ch a các thông tin v nh ng s ki n sơ khai ó, cho nên chúng có th ư c nghiên c u tr c ti p. Trong th i gian trư c ó, t lúc vũ tr là m t plasma quark-gluon cho n lúc nó tr nên trong su t, các nhà v t lí thu c th p niên 1990 ã và ang phát tri n các lí thuy t mô t s ti n tri n c a nó. Các nhà v t lí h t hi v ng nghiên c u plasma quark-gluon ó trong các máy gia t c h t c a h , còn các nhà thiên văn thì hi v ng phát hi n ra ánh sáng sơ khai nh t và nh ng ngôi sao u tiên v i nh ng ti n b công ngh m i nh t c a h . M t lí thuy t gi i thích thành công c hai h th ng quan sát có th h p nh t t t c các l c cơ b n, toàn b v t ch t và năng lư ng, và bao trùm l ch s c a toàn b vũ tr t sơ c p cho n vĩ mô. ó ch c ch n s là m t kì công, m t lí thuy t c a t t c ! M t lí thuy t thì không m nh hơn h d li u mà nó xây d ng trên ó. Các nhà vũ tr h c nh n ra r ng h c n có m t b c tranh c th hơn nhi u c a vũ tr xa xôi, bao g m c phông n n vũ tr . Vào ngày 18 tháng 11 năm 1989, NASA ã cho phóng v tinh Tàu kh o sát Phông n n Vũ tr (COBE) vào qu o g n a c c c a Trái t cho phép ba thi t

L ch s V t lí th k 20

◊ 146

b khoa h c ch ch t c a nó kh o sát toàn b b u tr i trong hành trình m t năm. Nó ti p t c ho t ng cho n cu i năm 1993. Nó không nh ng mang l i b ng ch ng rõ ràng ng h cho lí thuy t Big Bang, mà nó còn làm sáng t r ng vũ tr có m t c u trúc tương t như các b t bóng xà phòng n i l i v i nhau. Các nhà thiên văn v n bi t r ng các thiên hà t p trung thành các ám, nhưng COBE ti t l d u hi u c a các siêu ám – t c các ám t p trung c a các ám thiên hà – tr i ra t a như nh ng t m v t ch t m ng kh ng l bao xung quanh nh ng kho ng tr ng r ng mênh mông. L i gi i thích có kh năng nh t cho c u trúc ó là nó có nguyên do t s không ng u trong s phân b v t ch t sơ khai nh t hình thành lúc Big Bang, b th i ph ng lên b i s c hút h p d n. Nh ng khám phá ó ã mang l i Gi i Nobel V t lí năm 2006 cho nh ng ngư i ng u nhóm khoa h c COBE, John C. Mather (1946– ) và George F. Smoot (1945– ). Các k t qu c a COBE th t khó hi u, và các nhà vũ tr mu n có nhi u thông tin hơn. Vào năm 1995, h b t u lên k ho ch cho m t d án y tham v ng, Tàu kh o sát Vi sóng Phi ng hư ng Wilkinson (WMAP), l pb n phông n n vũ tr m t cách s c nét hơn. NASA ã phê chu n, ng ý cho phát tri n s m nh ó vào năm 1997, và nó ã ư c phóng lên qu o vào ngày 30 tháng 6 năm 2001. Các k t qu sơ b áng chú ý c a d án ang tri n khai này, trong ó có vi c xét l i nhu c u c n có h ng s vũ tr Einstein (xem chương 2-3), ã ư c mô t trong chương 11. C COBE l n WMAP không d nh phát hi n hay o lư ng t ng thiên hà m t. Nói chung, chúng thu c v các nghiên c u n m trong m t r ng nghiên c u kh ng l , nhưng tr khi có ai ó ch tên ư c t ng b i cây riêng l , còn không thì các k t lu n v n áng nghi ng . ó là ng l c cho d án Kh o sát B u tr i S Sloan (SDSS) b t u vào năm 1998 là m t d án 5 năm, nh m t ng i u tra dân s thiên hà trong m t ph n tư c a b u tr i. D án bao g m m t s lư ng l n các ài thiên văn m t t l n nh t trên th gi i, và Kính thiên văn vũ tr Hubble, t t c u ang kh o sát nh ng gi i h n c a s quan sát. Gi ng như WMAP, SDSS ã mang l i nh ng k t qu áng k (xem chương 11), và c hai hi n ang làm sáng t cho các nghiên c u vũ tr h c.

Các phát tri n khác liên quan đ n v t lí trong th p niên 1990
Nghiên c u và ti n b ti p t c phát tri n trong m t s lĩnh v c công ngh liên quan n v t lí trong th p niên 1990, nhưng không có nh ng t phá l n nào. S phát tri n công ngh i n t ti p t c trên con ư ng d th y rõ c a nó, nhưng các thành t u ch y u t p trung vào các kĩ thu t x lí ch t li u d n t i s thu nh kích c và tăng t c , ch không ph i nh ng nguyên lí v t lí m i. Nh ng ti n b ó ã làm tăng thêm nhu c u s d ng và s lư ng i n tho i, và s bùng n c a Internet và World Wide Web. Nh ng ngư i chưa bao gi nghe nói t i e-mail và “lư t net” vào năm 1991, thì ch vài năm sau ã tr thành nh ng ngư i dùng thư ng xuyên. Tương t , nghiên c u ti p t c tri n khai trong lĩnh v c siêu d n, nhưng không ai th c hi n bư c t phá nào, ho c là tìm ra nh ng h ch t li u siêu d n m i, ho c là phát tri n m t lí thuy t ki u BCS áp d ng cho các ch t siêu d n nhi t cao m i c a th p niên 1980. Th p niên 1990 ã b t u v i ni m hi v ng dùng s nhi t h t nhân làm m t ngu n c p i n t i h u. Năm 1991, d án Torus Liên minh châu Âu (JET) ã t o ra nh ng xung năng lư ng duy trì u tiên t m t lò ph n ng nhi t h t nhân có i u khi n. D án ti p t c tri n khai, nhưng tính kh thi thương m i tương lai c a nó v n h t s c mơ h . Th t không may, vì vào cu i th p niên 1990, m t s t ch c khoa h c chính y u ã tuyên b r ng vi c t các nhiên li u hóa th ch là m t v n toàn c u nghiêm tr ng. M t s nhà khoa h c c nh báo r ng nhi t ang tăng d n, c bi t B c C c, là d u hi u c a nh ng v n

L ch s V t lí th k 20

◊ 147

l n thách th c s n nh chính tr và s phát tri n kinh t trong th gi i th k 21. quan tr ng là i tìm các ngu n năng lư ng không s n sinh ra carbon dioxide.

i u

Trong các ngành khoa h c v t ch t, m t vài s ki n quan tr ng trong lĩnh v c thiên văn h c hành tinh ã thu hút s chú ý c a công chúng. Năm 1994, “chu i cư m” kì l c a sao ch i Shoemaker-Levy 9, ã phát hi n ra trư c ó m t năm, lao vào các chóp mây c a M c tinh, t o ra c nh tư ng hoành tráng khi á vũ tr va ch m thư ng xuyên v i các hành tinh. Khi ó, l i gi i thích c a i Alvarez v s b t thư ng iridium là h qu c a m t v va ch m ti u hành tinh h i 65 tri u năm trư c ư c ch p nh n r ng rãi. a s các nhà khoa h c xem h Chicxulub là “v t súng”. S k t h p c a hai s ki n ngo n m c ã làm tăng thêm nh n th c c a công chúng trư c s nguy hi m r t th c t nhưng xa xôi c a các v va ch m vũ tr . Các nhà văn vi n tư ng ã sáng tác nhi u ti u thuy t và k ch b n phim (thí d như Ch m trán Kh c li t and Quy t chi n) d a trên các va ch m n t vũ tr , nhưng i u quan tr ng hơn, m t s chính ph ã tăng thêm tài tr cho các d án nh n d ng cái g i là các v t th g n trái t có nguy cơ va ch m v i hành tinh chúng ta. M t khám phá hành tinh h c ình ám khác xu t hi n vào năm 1996, khi m t nhóm nhà khoa h c NASA ưa ra m t công b y k ch tính v m t thiên th ch mà h ang nghiên c u. Tên g i là Thiên th ch ALH84001, t ng á trên trư c ó ư c nh n d ng là m t m nh c a sao H a ã b n v t vào vũ tr do m t cú va ch m thiên th ch và cu i cùng rơi xu ng Trái t. Nó là m t t ng á c và ph c t p v i m t l ch s a ch t h p d n, trong ó có nh ng gi t tr m tích nh l ng ng b i nư c ch y trong l ch s sao H a th i sơ khai. Các nh ch p hi n vi i n t và phân tích vi cơ cho th y các khoáng ch t và c u trúc ư c xem là nh ng d u hi u c a s s ng vi sinh trong m t t ng á trên Trái t. Có th s s ng ã phát sinh trên sao H a ng th i v i lúc nó phát sinh trên Trái t chăng? B ng ch ng th t trêu ngươi nhưng không có s c thuy t ph c. Các nhà phê bình thì ưa ra nh ng l i gi i thích khác, và các lu n c xác th c cho k t lu n ban u ti p t c ư c nêu ra. M c dù không có bên nào có ư c k t lu n cu i cùng, nhưng c hai phe u th ng nh t r ng c n có thêm b ng ch ng m i có th k t lu n d t khoát ư c. M t b ng ch ng như v y có th s xu t hi n trong vòng ch ng vài th p niên t i, là k t qu c a các s m nh rô bôt (và có kh năng c con ngư i n a) lên sao H a. Vào gi a th p niên 1990, s chú ý c a công chúng chuy n sang các hành tinh n m ngoài H a tinh và M c tinh. M t vài i nghiên c u thiên văn ã phát tri n các kĩ thu t nh n d ng các hành tinh ngoài h m t tr i, nghĩa là các ng hành hành tinh c a nh ng ngôi sao khác, ngoài M t tr i c a chúng ta ra. Vào cu i th k 20, ngư i ta ã bi t có hàng ch c ngôi sao có các hành tinh, và rõ ràng nh ng h hành tinh như th là ph bi n. Công ngh kính thiên văn chưa phát tri n t i m c có th nh n d ng ra các h hành tinh có th ch a nh ng v t th gi ng Trái t, nhưng m t s thi t b săn lùng hành tinh t trên m t t và trong không gian ã và ang ư c phát tri n khi th k m i và thiên niên k m i b t u vào năm 2001. Nhà khoa h c c a th p niên: Leon Lederman (1922– ) i v i Leon Lederman, s thành công b t u v i m t chút khôi hài. Như ông tr l i m t phóng viên h i năm 1992, khôi hài là “m t k t qu gây s c kì l , m t i m nút cho câu chuy n anh k , và ó là cái th hi n trong nghiên c u [khoa h c]”. Như a s các h sơ trong t p sách này nh c t i, các nhà khoa h c thành công thư ng không gi i nh ng bài toán khó ch v i nh ng kĩ năng siêu h ng. Nhi u con ngư i l i l c v i nh ng kĩ năng ó ã ch ng tìm ra m t gi i pháp nào. ó là m t bư c ngo c trí tu khác thư ng, kh năng nhìn th y m t v n t m t góc khác mà trong a s trư ng h p, thư ng thì nó m ra m t cánh c a trư c y ch ng ai ý th y. Trong cu c i thành công nhi u c p - khoa h c, qu n lí và d ch v công – Lederman luôn có s trư ng ti n th ng t i trung tâm c a

L ch s V t lí th k 20

◊ 148

m tv n

và theo u i nh ng cái khác mà nó cũng có th gi i quy t.

Leon Lederman chào i thành ph New York, vào ngày 15 tháng 7 năm 1922, là con trai th hai trong m t gia ình dân di cư Do Thái g c Nga. M c dù cha m ông ch ng có ngư i nào i h c, nhưng h xem tr ng s giáo d c và ã khích l Leon vào trư ng Cao ng thành ph New York, nơi ông theo u i chuyên ngành hóa h c và t t nghi p vào năm 1943. Sau ó, ông ph c v ba năm trong quân i Mĩ, nơi ông nghiên c u v radar. Khi r i quân ngũ, ông vào trư ng i h c Columbia và nghiên c u v t lí. Vi c thích nghi v i trư ng l p qu th t khó khăn sau kho ng th i gian ph c v trong quân i th i chi n, và các i m s năm nh t c a ông th t t . Ông s m l y l i n n t ng c a mình, t t nghi p c nhân vào năm 1948, và ti p t c h c lên ti n sĩ vào năm 1951. Ông có m t s l i m i công tác, trong ó có l i m i l i trư ng Columbia, nơi h v a m i b t u phát tri n m t chương trình v v t lí h t cơ b n. Ông ã kh i ng m t s d án thu c lĩnh v c ó và quy t nh l i ó trong vài ba năm gi tinh th n nhi t huy t. M t vài năm ó hóa ra ã thành s nghi p c a m t i. Ph n l n nh vào nghiên c u c a Lederman, trư ng Columbia ã tr thành m t trong nh ng trung tâm nghiên c u v t lí năng lư ng cao hàng u th gi i. Vào cu i nh ng năm 1950 và u nh ng năm 1960, ông là m t ph n c a i khoa h c ã phát hi n ra s vi ph m i x ng CP trong s phân h y c a kaon ( ã mô t ng n g n trong chương trư c khi nói v meson B). Năm 1962, Lederman và các ng nghi p c a ông t i Columbia ã phát tri n m t phương pháp t o ra và phát hi n các muon neutrino, công trình mà nh ó, 26 năm sau, h ã giành Gi i Nobel V t lí.

Leon Lederman vào sáng hôm trao gi i Nobel V t lí năm 1988 ( nh: Interactions.org và Fermilab Visual Media Services)

Lederman là m t trong nh ng ngư i n l c sáng l p Fermilab, và ông b t u làm vi c ó trong khi v n gi cương v ngư i ng u Phòng thí nghi m v t lí năng lư ng cao Nevis danh ti ng c a trư ng Columbia. Năm 1977, ông lãnh o i khoa h c tìm ra h t upsilon, ch ng minh s t n t i c a quark áy (bottom). Ông r i trư ng Columbia vào năm 1979 n làm giám c Fermilab, ch c v ông gi liên t c trong 10 năm. V i vai trò giám c, Lederman là m t v lãnh o tr i sinh. Ông s d ng ti ng tăm hài hư c c a mình mà tuyên b r ng ông không nghiêm túc cho l m, nhưng các d án là nh ng công vi c quan tr ng và òi h i s sáng t o nh t và làm vi c c t l c nh t c a m i ngư i. Lederman ti p c n nghiên c u khoa h c v i a ph n kinh nghi m giáo d c c a m t nhà khoa h c, m t n n giáo d c không bao gi d ng l i mi n là nhà khoa h c còn s ng. Là m t v giáo sư, ông gi ng d y và h c h i t hơn 50 sinh viên. T i Columbia, n u ông ngh m t h c kì dành th i gian cho công trình th c nghi m c a mình, thì khi tr l i, ông luôn gi ng d y v i chương trình tăng cư ng và n ng t i hơn. Ông tin r ng m i ngư i tr tu i áng ư c hư ng m t n n giáo d c nghiêm túc và ông ý th y nhi u trư ng ti u h c và

L ch s V t lí th k 20

◊ 149

trung h c không làm tròn b n ph n giáo d c khoa h c như th . Ông mu n làm m t cái gì ó cho n n giáo d c, và ông ã giành Gi i Nobel năm 1988 vì ã bi n i u ó thành có th . “Tôi không mu n th y m i ngư i nhìn nh n v n này v i s s hãi như th ”, ông tr l i v i m t phóng viên báo chí. “Tôi th t s ã có chút ý nghĩ thoáng qua v nó. Trên h t th y, anh nên tr thành m t chuyên gia v m i th . Ngư i ta ph ng v n anh. “Ngài nghĩ gì v món n c a t nư c Brazil, hay an ninh xã h i, hay chi c áo m c a ph n ?” Ông nh n ra r ng lúc này ông ã có cơ h i t t. “N u anh mu n làm cái gì ó qua con ư ng giáo d c, hay chính sách khoa h c, hay... thay i các i u lu t, hay làm cho m i ngư i tích c c lên, thì chàng trai tr à, vi c có m t gi i Nobel s giúp anh r t nhi u! Anh có th ti p c n nh ng nơi bình thư ng r t khó ti p c n”. Không ch có gi i Nobel m ra nh ng cánh c a m i ó cho Leon Lederman. Không bao lâu sau khi ông r i Columbia n i u hành Fermilab, ông b t u th y nh vi c gi ng d y và ông nhanh chóng tìm gi i pháp tr l i tham gia vào công tác giáo d c. Ông kh i xư ng m t chương trình dành cho h c sinh trung h c g i là chương trình V t lí Sáng Ch nh t. Như thư ng l , Lederman không ch gi ng d y, mà ông còn h c h i n a. Ông phát hi n ra r ng nhi u giáo viên không có s chu n b chu áo x lí v i nh ng h c sinh có năng khi u. Ông b t u nhìn vào h th ng giáo d c h khi nào công vi c cho phép ông có th i gian. Năm 1988, ông chuy n n Chicago, nơi h th ng giáo d c công l p có 400.000 h c sinh, và quy t nh th c hi n m t s i m i. S trư ng nhìn nh n v n m t cách khác i c a Lederman ưa ông n v i câu h i này: V i r t nhi u h c sinh trong h th ng trư ng l p, vì sao có ít ngư i trong s chúng d n thân cho khoa h c? a s thanh niên bư c vào trư ng h c v i nhi u câu h i, và câu h i v n là b n ch t c a khoa h c. Cái gì x y ra v i chúng trên con ư ng h c v n? Lederman nh n ra cái thư ng x y ra, không ph i cái x y ra mà là cái không x y ra. Có quá ít giáo viên ư c ào t o toán h c và khoa h c, và vì th h ch ng bi t nên làm th nào khích l h c sinh. Thư ng thì h th y các câu h i th t áng s , và h hăm h d p t t trí tò mò c a h c sinh. H không ph i là nh ng giáo viên t , mà ch vì không ư c ào t o t t. Lederman t ch c m t ho t ng nh m ch ng t cho các giáo viên th y ni m vui khoa h c qua m t chương trình m u g i là Vi n hàn lâm Giáo viên. N u nó có tác d ng Chicago, thì nó cũng có tác d ng nh ng thành ph khác.

Leon Lederman th hi n s hài hư c c a ông bên c nh m t s n ph m trưng bày c a Fermilab: máy i u l nh, d ng c c n thi t duy trì nhi t r t th p c n thi t cho các nam châm siêu d n dùng t o ra t trư ng nh m i u khi n ư ng i c a các h t h nguyên t trong các máy gia t c h t. ( nh: Fermilab Visual Media Services)

L ch s V t lí th k 20

◊ 150

Vai trò lãnh o c a Lederman Vi n hàn lâm Giáo viên thành công ch kém gì công vi c c a ông Fermilab, cho nên s nh hư ng c a ông v n còn ti p t c sau khi ông không còn m ương tr ng trách n a. Năm 1995, sáu năm sau khi ông ngh hưu không làm giám c Fermilab n a, các nhà khoa h c Fermilab ã phát hi n ra quark nh (top) tìm ki m b y lâu, và vào năm 2000, các nhà nghiên c u Fermilab khác ã hoàn t t mô hình chu n c a ngành v t lí h t cơ b n v i vi c phát hi n ra neutrino tau. S nghiên c u sôi n i như v y ch là m t ph n c a s c nh hư ng và di s n c a Leon Lederman. T i Trung tâm Khoa h c Lederman và Trung tâm Tài nguyên Giáo viên c a Fermilab, các tình nguy n viên và các chuyên gia v n ang th c hi n t m nhìn giáo d c c a ông; và trong các trư ng công nhi u thành ph Mĩ, giáo viên và h c sinh ang nhìn nh n khoa h c theo nh ng phương pháp m i. Cha m c a ông, nh ng ngư i d y ông v giá tr c a s giáo d c, h n là r t t hào.

L ch s V t lí th k 20

◊ 151

K t lu n: Các thách th c mang tính toàn c u và vũ tr trong th k 21
M c dù con s 100 không có t m quan tr ng c bi t gì trong t nhiên, nhưng loài ngư i v i bàn tay 10 ngón v n xem nh ng th k m i và nh ng l k ni m trăm năm là nh ng s ki n h a h n, là nh ng th i i m h p lí nhìn l i quá kh và hư ng t i tương lai. i u ó luôn luôn là t t p, vì vi c tìm hi u quá kh mang l i nh ng cái nhìn sâu s c, m i m cho tương lai. Nh ng th k m i và nh ng l k ni m trăm năm thư ng d n t i nh ng quy n sách như quy n này, ho c nh ng quy n sách khác trong b sách N n khoa h c Th k Hai mươi. Năm 2005 ư c ghi nh c bi t cho các nhà v t lí. Các hi p h i khoa h c chính ã ch n năm 2005 là “Năm V t lí Qu c t ” k ni m s ki n 100 năm trư c ó m t nhân viên thu c s c p b ng sáng ch tên g i là Albert Einstein ã công b ba bài báo tr ng y u làm ch n ng các n n t ng c a ngành v t lí h c. Ki n th c c a nhân lo i v không gian, th i gian, v t ch t và năng lư ng ã thay i v căn b n và d n t i m t cu c cách m ng v khoa h c và công ngh v n ti p di n cho n ngày nay.

Lúc b t u th k 20, lí thuy t v t lí xây d ng trên các nh lu t Newton c a chuy n ng và h p d n, h phương trình i n t h c Maxwell, và b n ch t nguyên t c a v t ch t dư ng như ã mang l i s hi u bi t g n như hoàn ch nh v t nhiên. Nh ng lí thuy t ó gi i thích h u như m i th , ngo i tr m t vài hi n tư ng m i như tia X, s phóng x , công c toán h c c a Planck g i là lư ng t , các “ti u th ” h nguyên t c u t o nên tia cathode, và các thí nghi m u th t b i trư c vi c phát hi n ra ch t ê te th m m toàn vũ tr . Tuy nhiên, ch ng ai trông i b t kì hi n tư ng nào trong s ó òi h i s thay i căn b n trong b n thân n n v t lí. a s các nhà v t lí c m th y h và ngành khoa h c c a h có m t n n t ng lí thuy t ch c ch n và ang khép l i các lí thuy t cho t t c v n v t.

L ch s V t lí th k 20

◊ 152

Ngày nay, các n n t ng m i c a v t lí h c là thuy t tương i, thuy t lư ng t , và mô hình chu n c a ngành v t lí h nguyên t . Nh ng lí thuy t này ã thành công r c r trong vi c mô t và tiên oán a s các hi n tư ng t nhiên, mang l i nh ng phép o và nh ng d ng c có kh năng s n sinh ra nh ng chi ti t mà trư c ó ngư i ta không th tư ng tư ng n i. Gi thì các nhà v t lí nghĩ r ng m t “lí thuy t c a t t c ” có th ã trong t m v i c a h . Lí thuy t ó s k t h p th gi i lư ng t r i r c v i không th i gian trơn tru c a thuy t tương i, và nó s th ng nh t th gi i h nguyên t v i vũ tr mênh mông b i vi c h p nh t c ba l c cơ b n – l c h p d n, l c tương tác i n y u (l c i n t c ng v i l c h t nhân y u), và l c h t nhân m nh – thành m t l c. Nhưng có m t s khác bi t to l n gi a các nhà v t lí ương i ang i tìm m t lí thuy t c a t t c v i các ng nghi p c a h h i u th k 20, nh ng ngư i t ng nghĩ r ng v t lí h c ã t t i các lí thuy t cho t t c v n v t. S khác bi t ó là l ch s ư c k l i chi ti t trong quy n sách này. Nhìn ngư c v nh ng phát tri n áng kinh ng c trong ngành v t lí h c th k 20, m t vài nhà v t lí s b t ng n u như m t s cơ c u l i các n n t ng c a ngành khoa h c c a h l i n m phía trư c, trong th k th 21. Nh ng năm u c a th k m i này ã ch ng minh các nhà v t lí ã h c ư c r t nhi u v vũ tr , tuy v y h v n chưa hi u n i r t nhi u th khác.

B n ch t c a v t ch t đư c xét l i
K t năm 2000, ph n nhi u trong s nh ng k t qu m i n i b t nh t trong ngành v t lí h c l i n t các quan sát thiên văn. Nh ng chi c kính thiên văn m i t trên qu o ã cho phép các nhà thiên văn quan sát vũ tr trong nh ng vùng ph i n t mà trư c ây không th thâm nh p do s h p th x y ra trong khí quy n. Ngay c trong nh ng vùng ph mà thiên văn h c truy n th ng ã nghiên c u, nay các nhà thiên văn cũng thu th p ư c vô s d li u và hình nh m i t nh ng chi c kính thiên văn m t t l n hơn, v i năng su t ư c c i thi n b i s truy n thông hi n i t c cao và các kĩ thu t quan tr c tiên ti n. Các d án như Tàu thăm dò Vi sóng Phi ng hư ng Wilkinson (WMAP) và Chương trình B u tr i S Sloan (SDSS), ã mô t trong chương trư c, ã ưa các nhà v t lí n v i nh ng câu h i m i v v t ch t. Trái l i, n n thiên văn h c neutrino ã hóa gi i các bí n c a chúng r ng th h quark và lepton th ba ã hoàn t t mô hình chu n c a ngành v t lí h t cơ b n. Như ã lưu ý trong chương cu i, các nhà v t lí lí thuy t b t u xem các neutrino electron, muon và tau không ph i là nh ng h t riêng bi t mà là nh ng m t khác nhau c a cùng m t h t. Theo các lí thuy t c a h , các neutrino do M t tr i phát ra xu t phát dư i d ng các neutrino electron, nhưng s dao ng gi a các m t trên hành trình c a chúng i n Trái t. Khi chúng i t i máy dò neutrino t trong m vàng Homestake, ch m t ph n ba trong s chúng là neutrino electron, ph n còn l i là neutrino muon và neutrino tau, v i s lư ng ngang nhau. Máy dò h t Homestake ch nh y v i các neutrino electron, thành ra nó ch ghi nh n ư c m t ph n ba s neutrino n so v i khi không có dao ng m t. K t qu ó ã xác nh n ch c ch n hơn khi các nhà v t lí hi u ch nh lí thuy t ph n ng nhi t h t nhân c a m t tr i. Trong khi ó, máy dò neutrino Super Kamiokande Nh t B n thì có ph n nh y v i các neutrino muon. i u ó gi i thích cho s lư ng s ki n phát hi n nhi u hơn c a nó. Các nhà v t lí c n có thêm d li u xác nh n s dao ng neutrino, và k t qu ó xu t hi n vào năm 2001 t ài thiên văn Neutrino Sudbury Canada, nơi các nhà khoa h c ã thi t k và xây d ng m t máy dò neutrino nh y v i c ba m t neutrino. Mô hình chu n ã th t s hoàn ch nh v i ba th h quark và lepton. Mô hình có v ã hoàn ch nh, nhưng li u có kh năng là có nh ng h v t ch t hoàn toàn chưa ư c khám phá ra trong vũ tr , m i h có m t t p h p h t sơ c p riêng c a nó, hay không? Câu h i ó có v hơi gư ng g o, nhưng nhi u nhà v t lí ang xem xét nó m t

L ch s V t lí th k 20

◊ 153

cách nghiêm túc. Các lí gi i c a nó n t lí thuy t l n quan sát. Lí thuy t ó là lí thuy t dây. Vì nó hình dung ra các chi u dư, nên nó còn cho phép các i x ng khác n a, mang n nh ng kh năng lí thuy t g i là v t ch t gương và siêu v t ch t. Các quan sát ph n l n n t WMAP và SDSS và cái h nói v lư ng kh i lư ng trong vũ tr , nhưng nh ng ý ki n th o lu n s m nh t có t m t bài báo mang tính bư c ngo c c a các nhà thiên văn Vera Rubin (1928– ) và William K. Ford vào năm 1970. Quan sát t c quay c a m t thiên hà g n, h có th ư c tính ra l c hút h p d n c n thi t tác d ng lên các ngôi phía ngoài c a nó. T giá tr gia t c ó, h có th xác nh kh i lư ng c a thiên hà. Sau ó, b ng cách i u tra t ng s ngôi sao trong thiên hà ó, h có th ư c tính kh i lư ng ó t a sáng bao nhiêu. Trư c s b t ng c a h , kh i lư ng c a các ngôi sao chi m ch hơn 10% t ng kh i lư ng m t chút. G n 90% là v t ch t t i thu c m t thành ph n chưa bi t. Hàng th p k ã i qua k t k t qu c a Rubin/Ford, v t ch t t i dư ng như là m t thành ph n c a m i thiên hà mà t c quay có th o ư c.

ài thiên văn Neutrino Sudbury, nơi xác nh n hi n tư ng dao ng m t neutrino h i năm 2001. ư c nh kích c , hãy ý nh ng ngư i ang ng t i l i i bên dư i. ( nh: Phòng thí nghi m qu c gia Ernest Orlando Lawrence Berkeley)

M c dù th t h p lí n u gi nh r ng ph n nhi u v t ch t t i c u t o g m các h t sơ c p c a mô hình chu n, nhưng cho n nay ch ng ai ki m tra ư c gi thuy t ó. Nó có th là cái gì ó kì l hơn. Kh năng ó còn áng tin hơn n a trong ánh sáng c a nh ng k t lu n g n ây t d li u WMAP và SDSS. Ngay khi các nhà khoa h c nh n ra r ng vũ tr ang giãn n , h ã b t u nghi v n s ph n cu i cùng c a nó s i v âu. Khi các thiên hà tách ra xa nhau, l c hút h p d n l n nhau c a chúng s gi m y u d n. Có ba k ch b n kh dĩ, tùy thu c vào t ng kh i lư ng c a vũ tr . Có th hi u các k ch b n ó b ng cách so sánh chúng v i s ph n kh dĩ c a m t qu n pháo phóng th ng lên t b m t Trái t. N u qu n pháo chuy n ng chưa t i t c thoát (kho ng 40 000 km/h khi phóng lên t m t t), thì cu i cùng nó s ng ng chuy n ng i lên và rơi tr xu ng m t t. N u nó chuy n ng nhanh hơn v n t c thoát, thì nó s chuy n ng ch m d n n m t v n t c t i thi u nh t nh và ti p t c chuy n ng ra xa mãi mãi. N u nó chuy n ng úng b ng t c thoát, thì nó không rơi tr xu ng nhưng t c c a nó gi m d n v zero. V n t c thoát ph thu c vào kh i lư ng và kích c c a Trái t. N u hành tinh chúng ta có kích c b ng như v y nhưng kh i lư ng l n hơn, thì qu n pháo c n ư c phóng lên t c cao hơn m i thoát ra ngoài ư c. i u tương t úng i v i vũ tr . Không bi t kh i lư ng c a nó có l n o ngư c s giãn n b t u v i v n l n và d n t i m t v co l n (vũ tr “ óng kín”) hay không? Kh i lư ng c a nó có quá nh nên s giãn n s ti p t c mà không b h n ch (vũ tr m ) hay không? Hay kh i lư ng c a nó úng v a v n, cái g i là vũ tr Goldilocks hay vũ tr ph ng, cho nên nó s t t i m t tr ng thái g n như n nh? Khi th k 20 k t thúc,
L ch s V t lí th k 20 ◊ 154

các phép o t t nh t cho th y vũ tr không có kh năng g n v i ph ng, và d li u WMAP dư ng như xác nh n k t lu n ó. Có th có m t nh lu t v n v t nào ó mà chúng ta chưa bi t ch c h n d n t i m t vũ tr ph ng ch không óng kín ho c m hay không? Tuy nhiên, m t s phép o SDSS c a các sao siêu m i xa xu t m t k t lu n khác hoàn toàn. Thay vì ang ch m i, t c giãn n c a vũ tr dư ng như ang tăng lên! N u úng như v y, thì còn có cái gì ó, ngoài l c h p d n ra, ang tác d ng. Có l có m t d ng v t ch t nào ó chưa bi t, không nhìn th y, t o ra m t l c y hay m t hi u ng ph n h p d n, cái các nhà khoa h c ang g i là năng lư ng t i. Có l s giãn n kì l như trên là do h ng s vũ tr c a thuy t tương i t ng quát Einstein. Ông ã t ng g i h ng s ó là sai l m ng ng n nh t c a mình m t khi s giãn n c a vũ tr ư c phát hi n ra, nhưng có l s sai l m ó là vi c quá nhanh chóng g t b h ng s ó ra kh i các phương trình c a ông. Có l còn có nh ng hi u ng v t lí chưa bi t ang d n t i s hi u không úng d li u. Rõ ràng lí thuy t ó có m t s u m i l ng l o. Ngư i ta s còn khám phá ra i u gì n a khi h c g ng ưa vào nh ng manh m i ó nh ng cách ti p c n m i và các phép o m i? Rõ ràng l ch s không k t thúc t i i m k t c a m t th k !

“M i th ” là gì?
Nh ng k t qu khó hi u ó còn nh hư ng n quá trình hư ng n m t “lí thuy t c a t t c ”. Khi lí thuy t dây phát tri n, nó ph i i n ch mô t nhi u vũ tr có kh năng x y ra, m i m t vũ tr trong s ó có m t t p h p khác nhau c a nh ng h ng s cơ b n (như h ng s Planck, h ng s liên h các kh i lư ng v i l c h p d n gi a chúng, t c ánh sáng, i n tích nguyên t và kh i lư ng c a các h t sơ c p). Có ph i vũ tr ã bi t là vũ tr duy nh t t n t i, hay không th i gian trong ó loài ngư i sinh s ng ơn thu n là m t lát m ng b n chi u c a m t th c t i r ng l n hơn nhi u? N u ây là vũ tr duy nh t, thì t i sao nó l i có nh ng h ng s c bi t như th ? M t s nhà v t lí xem nhi u kh năng th hi n trong lí thuy t dây là có tính khích l . M t s ngư i khác thì xem nó là h t s c áng ng vì nó có th i u ch nh kh p v i m i quan sát, và cho n nay nó chưa mang l i nh ng tiên oán có th ki m tra ư c. Có l nh ng u m i l ng l o trong lí thuy t dây có liên quan n nh ng khám phá kì l trong th i gian g n ây trong ngành vũ tr h c. i u ó có ý nghĩa gì cho tương lai c a lí thuy t dây và, th t v y, toàn b các lí thuy t v t lí? Câu k t lu n h p lí duy nh t là tương lai c a khoa h c là không th d báo trư c như cách nay 100 năm v trư c n a. David Gross (1941– ) thu c Vi n V t lí Lí thuy t Kavli trư ng i h c California, Santa Barbara, ng ý như v y. Gross cùng chia s Gi i thư ng Nobel V t lí năm 2004 cho s phát tri n lí thuy t s c ng l c h c lư ng t (phiên b n l c m nh c a i n ng l c h c lư ng t ) trong nh ng năm 1970 và t ng là m t ngư i xư ng m nh m cho lí thuy t dây. Công trình nghiên c u c a ông ã khi n ông là ngư i ư c ch n phát bi u b m c t i H i ngh V t lí Solvay l n th 23, t ch c t i Brussels, B , vào tháng 12 năm 2005, m t s ki n uy tín v i l ch s t n năm 1911, năm Rutherford công b khám phá c a ông v h t nhân nguyên t . “Nhi u ngư i trong chúng ta nghĩ r ng lí thuy t dây là m t b c phá r t ngo n m c v i các quan ni m trư c ây c a chúng ta v thuy t lư ng t . Nhưng nay chúng ta bi t r ng lí thuy t dây r t l i ch ng mang tính b c phá nhi u như th ”. Ông so sánh tr ng thái hi n t i c a lí thuy t dây v i các khám phá gây hoang mang dư lu n c a s phóng x , do Becquerel phát hi n ra vào năm 1896, ư c Rutherford và Soddy mô t chi ti t trong th p niên u c a th k 20, nhưng không ư c gi i thích cho n khi cơ h c lư ng t ư c phát tri n. Các nhà v t lí “ ang thi u cái gì ó cơ b n tuy t i” vào lúc t ch c H i ngh Solvay l n th nh t, ông lưu ý như th . “Có l chúng ta cũng ang thi u cái gì ó tương t như v y”.

L ch s V t lí th k 20

◊ 155

M t s ngư i có th xem các l i l c a Gross v tương lai c a v t lí h c là bi quan, nhưng h không nên hi u như th . Thành ph n lí thuy t còn thi u ó là m t thách th c, ch không ph i là m t th t b i. Các nhà v t lí luôn luôn d n thân vào nh ng công cu c truy v n khó khăn. Nh ng Einsteins, Rutherfords, Paulis, Meitners, Feynmans, Bardeens, Gell-Manns, Alvarezes, Hawkings, và Ledermans m i ã vào cu c, tìm ki m nh ng phương pháp m i xem xét nh ng bài toán cũ. Không bi t n n v t lí th k 21 có thu v h t Higgs, m t lí thuy t siêu d n nhi t cao, hay m t lí thuy t c a t t c hay không? Không bi t các công ngh phát sinh t v t lí h c có mang n i n năng nhi t h ch, các máy tính lư ng t , hay các ch t li u m i l hay không? Câu tr l i cho nhi u câu h i trong s ó h u như ch c ch n là có.

L ch s V t lí th k 20

◊ 156

PH L C
B ng tu n hoàn các nguyên t hóa h c
Năm 1869, Dmitry Mendeleyev ã nghĩ ra các hàng và c t c a các nguyên t hóa h c, nhóm chúng l i theo các tính ch t c a chúng. Ông g i nó là b ng tu n hoàn các nguyên t . B t u t i góc trên bên trái v i nguyên t nh nh t, hydrogen, ông t có kí hi u hóa h c vào c t u tiên c a b ng theo tr t t kh i lư ng nguyên t tăng d n. Sau ó, ông di chuy n sang ph i t c t này sang c t ti p theo, t các nguyên t có các tính ch t v t lí và hóa h c gi ng nhau li n nhau trong các hàng. B ng tu n hoàn hóa h c hi n i, có trang sau, o ngư c l i vai trò c a các hàng và c t so v i cách s p x p c a Mendeleyev. S s p x p ó ã ph c v các nhà khoa h c trong g n m t th k rư i qua, mang l i ch tr ng b sung thêm các nguyên t m i khi chúng ư c khám phá hay t ng h p ra. B ng tu n hoàn hóa h c là m t thành t u l n, nhưng nh ng câu h i quan tr ng v n còn ó. Cái gì phân bi t các nguyên t thu c nguyên t này v i các nguyên t thu c nguyên t khác, và làm th nào nh ng khác bi t ó mang l i tính quy cũ c a b ng tu n hoàn? Câu tr l i n t nh ng bư c t phá trong ngành v t lí h i cu i th k th 19 và m t ph n tư u c a th k 20 – c bi t là s khám phá ra electron và h t nhân nguyên t , và s phát tri n c a cơ h c lư ng t . M nh ghép cu i cùng c a câu là xu t h i năm 1924 c a Wolfgang Pauli v spin electron và nguyên lí lo i tr c a ông vào năm 1925. Cùng v i nhau, nh ng thành t u này ã mang l i cơ s cho hành tr ng tu n hoàn c a các nguyên t .

L ch s V t lí th k 20

◊ 157

L ch s V t lí th k 20

◊ 158

L ch s V t lí th k 20

◊ 159

Các nhà v t lí đo t gi i Nobel
V t lí h c không ph i là m t khoa h c ơn c. Nó có quan h m t thi t v i hóa h c qua thuy t nguyên t , v i sinh h c qua các kĩ thu t o lư ng quan tr ng như quang ph h c và tinh th h c, v i thiên văn h c qua vũ tr h c và s nhi t h ch, và v i các khoa h c v t ch t khác như a ch t h c và khí tư ng h c. Tương t như v y, các thành t u khoa h c hay công ngh quan tr ng u có g c r c a chúng v t lí h c. Vì th , gi i thư ng Nobel V t lí thư ng trao cho các nhà khoa h c v căn b n là làm vi c trong nh ng ngành khoa h c khác, và m t s nhà v t lí l n ã giành gi i thư ng Nobel trong nh ng ngành khoa h c khác, và c gi i thư ng Nobel Hòa bình danh giá n a. Danh sách dư i ây g m nh ng ngư i giành gi i Nobel V t lí t năm 1901 n năm 2000 cung c p m t b ng danh m c g m nhi u nhà v t lí l n thu c th k th 20 và các thành t u c a h . Nhi u thành t u khoa h c to l n c a nh ng năm sau này c a th k th 20 v n chưa giành ư c gi i Nobel và có l ch ng bao gi nh n ư c s ghi nh n như th . Nh ng thành t u khác, như công trình c a Raymond Davis v thiên văn h c neutrino ã giành gi i Nobel vào năm 2000. Website c a Qu Nobel (http://nobelprize.org) cung c p y thông tin v ti u s và bài thuy t trình Nobel c a t t c nh ng ngư i trúng gi i. Các mô t ng n c a các gi i thư ng dư i ây ư c trích d n t website trên. Qu c t ch c a nh ng ngư i trúng gi i ư c tính t i th i i m trao gi i. 1901 Wilhelm Conrad Röntgen (1845–1923), Công nh n nh ng l i ích mang tên ông. 1902 Hendrik Antoon Lorentz (1853–1928), Hà Lan, và Pieter Zeeman (1865–1943), Hà Lan Công nh n l i ích c bi t mà h mang l i b i các nghiên c u c a h v tác c a t trư ng lên các hi n tư ng b c x . 1903 Antoine-Henri Becquerel (1852–1908), Pháp Công nh n nh ng l i ích x t phát. c bi t mang l i b i vi c khám phá ra hi n tư ng phóng ng c

c bi t mang l i b i vi c khám phá ra các tia sau này

và Pierre Curie (1859–1906), Pháp, và Marie Curie, tên thư ng g i Sklodowska, (1867– 1934), Pháp Công nh n nh ng l i ích c bi t mà h mang l i b i nh ng nghiên c u chung c a h v các hi n tư ng b c x mà giáo sư Henri Becquerel ã phát hi n ra.

L ch s V t lí th k 20

◊ 160

1904 Ngài Rayleigh (John William Strutt, 1842–1919), Anh Cho các nghiên c u c a ông v t tr ng c a các ch t khí quan tr ng nh t và cho khám phá ra argon c a ông cùng v i nh ng nghiên c u này. 1905 Philipp Eduard Anton von Lenard (1862–1947), Cho công trình c a ông v tia cathode. 1906 Joseph John Thomson (1856–1940), Anh Công nh n nh ng giá tr to l n c a các nghiên c u lí thuy t và th c nghi m c a ông v s d n i n b i các ch t khí. 1907 Albert Abraham Michelson (1852–1931), Mĩ Cho các thi t b quang chính xác c a ông và các nghiên c u quang ph và o lư ng ư c th c hi n v i s h tr c a chúng. 1908 Gabriel Lippmann (1845–1921), Pháp Cho phương pháp tái d ng màu s c nhi p nh d a trên hi n tư ng giao thoa. 1909 Guglielmo Marconi (1874–1937), Italy, và Karl Ferdinand Braun (1850–1918), 1910 Johannes Diderik van der Waals (1837–1923), Hà Lan Cho công trình c a ông v phương trình tr ng thái cho các ch t khí và ch t l ng. 1911 Wilhelm Wien (1864–1928), 1912 Nils Gustaf Dalén (1869–1937), Th y i n Cho phát minh c a ông v các máy i u ch nh t ng dùng k t h p v i các b tr khí th p sáng các ng n h i ăng và phao bi n. 1913 Heike Kamerlingh Onnes (1853–1926), Hà Lan Cho các nghiên c u c a ông v các tính ch t c a v t ch t nhi t n, không k nh ng l i ích khác, s s n xu t helium l ng. th p mang c nh lu t chi ph i s b c x nhi t. c c

Công nh n nh ng óng góp c a h cho s phát tri n c a i n báo không dây.

Cho nh ng khám phá c a ông v các

L ch s V t lí th k 20

◊ 161

1914 Max von Laue (1879–1960), 1915 William Henry Bragg (1862–1942), Anh, và William Lawrence Bragg (1890–1971), Anh Cho nh ng óng góp c a h trong s phân tích c u trúc tinh th b ng phương ti n tia X. 1916 Không trao gi i. 1917 Charles Glover Barkla (1877–1944), Anh Cho khám phá c a ông v b c x Röntgen 1918 Max Karl Ernst Ludwig Planck (1858–1947), c c trưng c a các nguyên t . c

Cho khám phá c a ông v s nhi u x tia X b i các tinh th .

Công nh n nh ng l i ích mà ông mang l i cho s ti n b c a V t lí h c b i khám phá c a ông v các lư ng t năng lư ng. 1919 Johannes Stark (1874–1957), c các tia ng và s tách v ch ph

Cho khám phá c a ông v hi u ng Doppler trong i n trư ng. 1920 Charles-Édouard Guillaume (1861–1938), Th y Sĩ

Công nh n l i ích mà ông mang l i cho các phép o chính xác trong V t lí h c b i khám phá c a ông v các d thư ng trong h p kim thép nickel. 1921 Albert Einstein (1879–1955), c và Th y Sĩ c bi t là cho khám phá c a

Cho nh ng óng góp c a ông cho V t lí Lí thuy t, và ông v nh lu t quang i n. 1922 Niels Henrik David Bohr (1885–1962), an M ch

Cho nh ng óng góp c a ông cho s nghiên c u c u trúc c a các nguyên t và s b c x phát ra t chúng. 1923 Robert Andrews Millikan (1868–1953), Mĩ Cho công trình c a ông v i n. i n tích nguyên t c a i n h c và v hi u ng quang

L ch s V t lí th k 20

◊ 162

1924 Karl Manne Georg Siegbahn (1886–1978), Th y i n Cho nh ng óng góp c a ông và nghiên c u v quang ph h c tia X. 1925 James Franck (1882–1964), c, và Gustav Ludwig Hertz (1887– 1975), nh lu t chi ph i tác c

Cho khám phá c a h v các nguyên t . 1926

ng c a m t electron lên

Jean-Baptiste Perrin (1870–1942), Pháp Cho công trình c a ông v c u trúc r i r c c a v t ch t, và c a ông v s cân b ng tr m tích. 1927 Arthur Holly Compton (1892–1962), Mĩ Cho khám phá c a ông v hi u ng mang tên ông. và Charles Thomson Rees Wilson (1869–1959), Anh Cho phương pháp c a ông làm cho ư ng i c a các h t tích i n có th nhìn th y qua s ngưng t c a hơi. 1928 Owen Willans Richardson (1879–1959), Anh Cho công trình c a ông v hi n tư ng phát x nhi t electron và khám phá ra nh lu t mang tên ông. 1929 Louis-Victor-Pierre-Raymond de Broglie (1892–1987), Pháp Cho khám phá c a ông v b n ch t sóng c a các electron. 1930 Ngài Chandrasekhara Venkata Raman (1888–1970), n Cho công trình c a ông v s tán x ánh sáng và cho vi c khám phá ra hi u ng mang tên ông. 1931 Không trao gi i. 1932 Werner Karl Heisenberg (1901–76), c c bi t cho vi c c bi t cho khám phá

Cho s sáng t o ra cơ h c lư ng t , mà ng d ng c a nó, không k nh ng l i ích khác, ã d n t i s khám phá ra các d ng thù hình c a hydrogen. 1933 Erwin Schrödinger (1887–1961), Áo, và Paul Adrien Maurice Dirac (1902–84), Anh Cho s khám phá ra các d ng th c h u ích m i c a thuy t nguyên t .

L ch s V t lí th k 20

◊ 163

1934 Không trao gi i. 1935 James Chadwick (1891–1974), Anh Cho s khám phá ra neutron. 1936 Victor Franz Hess (1883–1964), Áo Cho khám phá c a ông v b c x vũ tr . và Carl David Anderson (1905–91), Mĩ Cho khám phá c a ông v positron. 1937 Clinton Joseph Davisson (1881–1958), Mĩ, và George Paget Thomson (1891–1975), Anh Cho khám phá th c nghi m c a h v s nhi u x electron b i các tinh th . 1938 Enrico Fermi (1901–54), Italy Cho nh ng minh ch ng c a ông v s t n t i c a các nguyên t phóng x m i sinh ra b i s chi u x neutron, và cho khám phá có liên quan c a ông v các ph n ng h t nhân gây ra b i các neutron ch m. 1939 Ernest Orlando Lawrence (1901–58), Mĩ Cho s phát minh và phát tri n cyclotron và cho các k t qu thu ư c v i nó, bi t là các nguyên t phóng x nhân t o. 1940-42 Không trao gi i. 1943 Otto Stern (1888–1969), Mĩ Cho s óng góp c a ông i v i s phát tri n c a phương pháp tia phân t và khám phá c a ông vè moment t c a proton. 1944 Isidor Isaac Rabi (1898–1988), Mĩ Cho phương pháp c ng hư ng c a ông dùng nguyên t . 1945 Wolfgang Pauli (1900–58), Áo Cho s khám phá ra Nguyên lí Lo i tr , còn g i là Nguyên lí Pauli. ghi các tính ch t t c a h t nhân c

L ch s V t lí th k 20

◊ 164

1946 Percy Williams Bridgman (1882–1961), Mĩ Cho s phát minh ra m t thi t b t o ra nh ng áp su t c c cao, và cho nh ng khám phá ư c th c hi n v i nó trong lĩnh v c v t lí áp su t cao. 1947 Ngài Edward Victor Appleton (1892–1965), Anh Cho các nghiên c u c a ông v cơ s v t lí c a b u khí quy n t ng cao, cho s khám phá ra cái g i là l p Appleton. 1948 Patrick Maynard Stuart Blackett (1897–1974), Anh Cho s phát tri n c a ông v phương pháp bu ng mây Wilson, và nh ng khám phá c a ông cùng v i phương pháp ó trong lĩnh v c v t lí h t nhân và b c x vũ tr . 1949 Hideki Yukawa (1907–81), Nh t B n Cho d oán c a ông v s t n t i c a các meson trên cơ s công trình lí thuy t v các l c h t nhân. 1950 Cecil Frank Powell (1903–69), Anh Cho s phát minh c a ông v phương pháp nhi p nh nghiên c u các quá trình h t nhân, và nh ng khám phá c a ông v các meson ư c th c hi n v i phương pháp này. 1951 Ngài John Douglas Cockcroft (1897–1967), Anh, và Ernest Thomas Sinton Walton (1903– 95), Ireland Cho công trình tiên phong c a h v s bi n t c a h t nhân nguyên t gây ra b i các h t nguyên t gia t c nhân t o. 1952 Felix Bloch (1905–83), Mĩ, và Edward Mills Purcell (1912–97), Mĩ Cho s phát tri n c a h v nh ng phương pháp m i dùng trong các phép o t h t nhân chính xác và nh ng khám phá liên quan v i nó. 1953 Frits (Frederik) Zernike (1888–1966), Hà Lan Cho minh ch ng c a ông v phương pháp tương ph n pha, c a ông ra kính hi n vi tương ph n pha. 1954 Max Born (1882–1970), Anh Cho nghiên c u cơ b n c a ông v cơ h c lư ng t , th ng kê c a ông v hàm sóng. và Walther Bothe (1891–1957), C ng hòa liên bang c c bi t cho cách lu n gi i c bi t cho phát minh c bi t

L ch s V t lí th k 20

◊ 165

Cho phương pháp ng u nhiên và nh ng khám phá c a ông th c hi n v i phương pháp y. 1955 Willis Eugene Lamb (1913– ), Mĩ Cho nh ng khám phá c a ông v c u trúc tinh t c a quang ph hydrogen. và Polykarp Kusch (1911–93), Mĩ Cho s xác 1956 William Bradford Shockley (1910–89), Mĩ, John Bardeen (1908–91), Mĩ, và Walter Houser Brattain (1902–87), Mĩ Cho các nghiên c u c a h v ch t bán d n và khám phá c a h v hi u ng transistor. 1957 Chen Ning Yang (1922– ), Trung Qu c, Tsung-Dao Lee (1926– ), Trung Qu c Cho nghiên c u s c s o c a h v cái g i là các nh ng khám phá quan tr ng v các h t sơ c p. 1958 Pavel Alekseyevich Cherenkov (1904–90), Liên Xô, Ilya Mikhailovich Frank (1908–90), Liên Xô, và Igor Yevgenyevich Tamm (1895–71), Liên Xô Cho s khám phá và lu n gi i v hi u ng Cherenkov. 1959 Emilio Gino Segrè (1905–89), Mĩ, và Owen Chamberlain (1920–2006), Mĩ Cho khám phá c a h v ph n proton. 1960 Donald Arthur Glaser (1926– ), Mĩ Cho s phát minh ra bu ng b t. 1961 Robert Hofstadter (1915–90), Mĩ Cho các nghiên c u tiên phong c a ông v s tán x electron trong h t nhân nguyên t và cho nh ng khám phá thu ư c t ó c a ông v c u trúc c a các nucleon. và Rudolf Ludwig Mössbauer (1929– ), C ng hòa liên bang c Cho các nghiên c u c a ông v s h p th c ng hư ng c a b c x gamma và khám phá c a ông trong m i liên h này v i hi u ng v sau mang tên ông. 1962 Lev Davidovich Landau (1908–68), Liên Xô Cho các lí thuy t tiên phong c a ông v v t ch t ngưng t ; c bi t là helium l ng. nh lu t ch n l ã ưa n nh chính xác c a ông v moment t c a electron.

L ch s V t lí th k 20

◊ 166

1963 Eugene Paul Wigner (1902–95), Mĩ Cho nh ng óng góp c a ông i v i thuy t h t nhân nguyên t và các h t sơ c p, c bi t qua s khám phá và ng d ng các nguyên lí i x ng cơ b n. và Maria Goeppert-Mayer (1906–72), Mĩ, và J. Hans D. Jensen (1907–73), C ng hòa liên bang c Cho các khám phá c a h v c u trúc l p v h t nhân. 1964 Charles Hard Townes (1915– ), Mĩ, Nicolay Gennadiyevich Basov (1922–2001), Liên Xô, và Aleksandr Mikhailovich Prokhorov (1916–2002), Liên Xô Cho công trình nghiên c u cơ b n trong lĩnh v c i n t h c lư ng t , cái ã mang n s xây d ng các máy dao ng và máy khu ch i d a trên nguyên lí maserlaser. 1965 Sin-Itiro Tomonaga (1906–79), Nh t B n, Julian Schwinger (1918–94), Mĩ, và Richard P. Feynman (1918–88), Mĩ Cho công trình nghiên c u cơ b n c a h v i n h qu sâu s c i v i ngành v t lí h t sơ c p. 1966 Alfred Kastler (1902–84), Pháp Cho s khám phá và phát tri n các phương pháp quang dùng c ng hư ng Hertz trong nguyên t . 1967 Hans Albrecht Bethe (1906–2005), Mĩ Cho nh ng óng góp c a ông i v i lí thuy t ph n ng h t nhân, c bi t là nh ng khám phá c a ông v s s n sinh năng lư ng trong các sao. 1968 Luis Walter Alvarez (1911–88), Mĩ Cho nh ng óng góp mang tính quy t nh c a ông i v i ngành v t lí h t sơ c p, c bi t là s khám phá ra m t lư ng l n các tr ng thái c ng hư ng, th c hi n qua s phát tri n c a ông v kĩ thu t s d ng bu ng b t hydrogen và phân tích d li u. 1969 Murray Gell-Mann (1929– ), Mĩ Cho nh ng óng góp và khám phá c a ông v s phân lo i các h t sơ c p và các tương tác c a chúng. 1970 Hannes Olof Gösta Alfvén (1908–95), Th y i n Cho công trình nghiên c u cơ b n và nh ng khám phá v t th y ng l c h c v i nh ng ng d ng phong phú trong nh ng lĩnh v c khác nhau c a ngành v t lí plasma. nghiên c u các ng l c h c lư ng t , v i nh ng

L ch s V t lí th k 20

◊ 167

và Louis-Eugène-Félix Néel (1904–2000), Pháp Cho công trình nghiên c u cơ b n và nh ng khám phá v tính ph n s t t và s t t mang n nh ng ng d ng quan tr ng trong ngành v t lí ch t r n. 1971 Dennis Gabor (1900–79), Anh Cho s phát minh c a phát tri n c a ông v phương pháp nh n i ba chi u. 1972 John Bardeen (1908–91), Mĩ, Leon Neil Cooper (1930– ), Mĩ, và John Robert Schrieffer (1931– ), Mĩ Cho lí thuy t phát tri n chung c a h v s siêu d n, thư ng g i là lí thuy t BCS. 1973 Leo Esaki (1925– ), Nh t B n, và Ivar Giaever (1929– ), Mĩ Cho nh ng khám phá th c nghi m, tương ng, c a h v các hi n tư ng chui h m trong ch t bán d n và ch t siêu d n. và Brian David Josephson (1940– ), Anh Cho nh ng d oán lí thuy t c a ông v các tính ch t c a m t siêu dòng ch y qua rào ch n ư ng h m, c bi t là nh ng hi n tư ng thư ng ư c g i là hi u ng Josephson. 1974 Ngài Martin Ryle (1918–84), Anh, và Antony Hewish (1924– ), Anh Cho s nghiên c u tiên phong c a h v thiên văn h c vô tuy n: Ryle, cho các quan sát và phát minh c a ông, c bi t là kĩ thu t t ng h p m ; và Hewish, cho vai trò quy t nh c a ông trong s khám phá ra các pulsar. 1975 Aage Niels Bohr (1922– ), an M ch, Ben Roy Mottelson (1926– ), an M ch, và Leo James Rainwater (1917–86), Mĩ Cho s khám phá ra m i liên h gi a chuy n ng t p th và chuy n ng h t trong h t nhân nguyên t và s phát tri n lí thuy t v c u trúc c a h t nhân nguyên t d a trên m i liên h này. 1976 Burton Richter (1931– ), Mĩ, và Samuel Chao Chung Ting (1936– ), Mĩ Cho công trình tiên phong c a h v s khám phá ra m t h t sơ c p n ng thu c m t lo i m i. 1977 Philip Warren Anderson (1923– ), Mĩ, Ngài Nevill Francis Mott (1905–96), Anh, và John Hasbrouck van Vleck (1899–1980), Mĩ Cho các nghiên c u lí thuy t cơ b n c a h v c u trúc i n t c a các h t tính và m t tr t t .

L ch s V t lí th k 20

◊ 168

1978 Pyotr Leonidovich Kapitsa (1894–1984), Liên Xô Cho nh ng phát minh và khám phá cơ b n c a ông trong lĩnh v c v t lí nhi t th p. và Arno Allan Penzias (1933– ), Mĩ, và Robert Woodrow Wilson (1936– ), Mĩ Cho s khám phá ra b c x n n vi sóng vũ tr . 1979 Sheldon Lee Glashow (1932– ), Mĩ, Abdus Salam (1926–96), Pakistan, và Steven Weinberg (1933– ), Mĩ Cho nh ng óng góp c a h i v i lí thuy t tương tác y u và tương tác i n t th ng nh t gi a các h t sơ c p, trong ó, không k nh ng th khác, có s tiên oán dòng trung hòa y u. 1980 James Watson Cronin (1931– ), Mĩ, và Val Logsdon Fitch (1923– ), Mĩ Cho s khám phá ra các vi ph m c a các nguyên lí h y c a các meson K trung hòa. 1981 Nicolaas Bloembergen (1920– ), Mĩ, và Arthur Leonard Schawlow (1921–99), Mĩ Cho s óng góp c a h i v i s phát tri n c a quang ph h c laser. i v i s phát tri n c a quang ph h c electron phân và Kai M. Siegbahn (1918– ), Th y i n Cho s óng góp c a ông gi i cao. 1982 Kenneth G. Wilson (1936– ), Mĩ Cho lí thuy t c a ông v các hi n tư ng t i h n liên quan 1983 Subramanyan Chandrasekhar (1910–95), Mĩ Cho các nghiên c u lí thuy t c a ông v các quá trình v t lí có t m quan tr ng v i c u trúc và s phát tri n c a các sao. và William Alfred Fowler (1911–95), Mĩ Cho các nghiên c u lí thuy t và th c nghi m c a ông v các ph n ng h t nhân có t m quan tr ng trong s hình thành các nguyên t hóa h c trong vũ tr . 1984 Carlo Rubbia (1934– ), Italy, và Simon van der Meer (1925– ), Hà Lan Cho nh ng óng góp có tính quy t nh c a h cho m t d án l n mang l i s khám phá ra các h t W và Z, h t trung chuy n c a tương tác y u. i n các chuy n ti p pha. i x ng cơ b n trong s phân

L ch s V t lí th k 20

◊ 169

1985 Klaus von Klitzing (1943– ), C ng hòa liên bang Cho s khám phá ra hi u ng Hall lư ng t . 1986 Ernst Ruska (1906–88), C ng hòa liên bang c c

Cho công trình nghiên c u cơ b n c a ông v quang h c electron, và cho s thi t k ra chi c kính hi n vi i n t u tiên. và Gerd Binnig (1947– ), C ng hòa liên bang 1987 J. Georg Bednorz (1950– ), C ng hòa liên bang Th y Sĩ c, và K. Alexander Müller (1927– ), các ch t c, và Heinrich Rohrer (1933– ), Th y Sĩ Cho s thi t k c a h v kính hi n vi quét chui h m.

Cho bư c t phá quan tr ng c a h trong vi c khám phá ra s siêu d n li u ceramic. 1988

Leon M. Lederman (1922– ), Mĩ, Melvin Schwartz (1932–2006), Mĩ, và Jack Steinberger (1931– ), Th y Sĩ Cho phương pháp chùm neutrino và minh ch ng c a c u trúc kép c a các lepton qua s khám phá ra neutrino muon. 1989 Norman F. Ramsey (1915– ), Mĩ Cho s phát minh ra phương pháp trư ng dao ng tách bi t và công d ng c a nó trong maser hydrogen và các ng h nguyên t khác. và Hans G. Dehmelt (1932– ), Mĩ, Wolfgang Pauli (1913–93), C ng hòa liên bang Cho s phát tri n kĩ thu t b y ion. 1990 Jerome I. Friedman (1930– ), Mĩ, Henry W. Kendall (1926–99), Mĩ, và Richard E. Taylor (1929– ), Canada Cho các nghiên c u tiên phong c a h v s tán x sâu, phi àn h i, c a các electron lên proton và các neutron liên k t, hi n tư ng có t m quan tr ng thi t y u i v i s phát tri n c a mô hình quark trong ngành v t lí h t cơ b n. 1991 Pierre-Gilles de Gennes (1932– ), Pháp Cho s khám phá ra các phương pháp phát tri n cho vi c nghiên c u các hi n tư ng tr t t trong các h ơn gi n có th khái quát hóa cho các d ng ph c t p hơn c a v t ch t, c bi t là cho các h tinh th l ng và polymer. 1992 Georges Charpak (1924– ), Pháp c

L ch s V t lí th k 20

◊ 170

Cho s phát minh và phát tri n c a ông v các máy dò h t, a dây. 1993 Russell A. Hulse (1950– ), Mĩ, Joseph H. Taylor Jr. (1941– ), Mĩ

c bi t là bu ng t l

Cho s khám phá ra m t lo i pulsar m i, khám phá ã m ra nh ng kh năng m i cho nghiên c u s h p d n. 1994 Bertram N. Brockhouse (1918–2003), Canada, và Clifford G. Shull (1915–2001), Mĩ Cho nh ng óng góp tiên phong i v i s phát tri n c a các kĩ thu t tán x neutron dùng trong nghiên c u v t ch t ngưng t , Brockhouse cho s phát tri n quang ph h c neutron, và Shull cho s phát tri n kĩ thu t nhi u x neutron. 1995 Martin L. Perl (1927– ), Mĩ, Frederick Reines (1918–98), Mĩ Cho nh ng óng góp th c nghi m tiên phong i v i ngành v t lí h c lepton. Perl cho s khám phá ra lepton tau, và Reines cho s dò tìm neutrino. 1996 David M. Lee (1931– ), Mĩ, Douglas D. Osheroff (1945– ), Mĩ, và Robert C. Richardson (1937– ), Mĩ Cho s khám phá c a h v s siêu ch y 1997 Steven Chu (1948– ), Mĩ, Claude Cohen-Tannoudji (1933– ), Pháp, và William D. Phillips (1948– ), Mĩ Cho s phát tri n các phương pháp làm l nh và b y nguyên t b ng ánh sáng laser. 1998 Robert B. Laughlin (1950– ), Mĩ, Horst L. Störmer 1949– ), C ng hòa liên bang Daniel C. Tsui (1939– ), Mĩ c, và helium-3.

Cho s khám phá c a h v m t d ng ch t l ng lư ng t m i v i các tr ng thái kích thích tích i n phân s . 1999 Gerardus ’t Hooft (1946– ), Hà Lan, và Martinus J. G. Veltman (1931– ), Hà Lan Cho s gi i thích c u trúc lư ng t c a các tương tác i n y u trong v t lí h c. 2000 Zhores I. Alferov (1930– ), Nga, Herbert Kroemer, (1928– ), C ng hòa liên bang Jack S. Kilby (1923–2005), Mĩ c, và

Cho công trình nghiên c u cơ b n v thông tin và công ngh vi n thông. Alferov và Kroemer cho s phát tri n các c u trúc lai bán d n dùng trong i n t h c t c cao và quang i n t h c, và Kilby cho ph n óng góp c a ông cho s phát minh ra m ch tích h p.

L ch s V t lí th k 20

◊ 171

Thu t ng
bài toán nhi u v t – s phân tích c a m t mô hình v t lí liên quan hơn hai v t, thí d như hành tr ng c a các electron trong ch t r n. n tương tác c a nhi u

b ng tu n hoàn các nguyên t hóa h c – m t s s p x p các nguyên t hóa h c thành các hàng và c t th hi n s tương ng tính ch t v t lí và hóa h c c a chúng. baryon – m t h t h nguyên t n ng ít nh t b ng m t proton, c u t o g m ba quark và ph n ng v i l c h t nhân m nh. bát o – thu t ng vay mư n t Ph t giáo baryon. bi n t - s bi n mô t s i x ng toán h c n n t ng c a các

i h t nhân này thành h t nhân khác do s phân h y phóng x gây ra.

boson (boson chu n) – nói chung, là m t h t h nguyên t có spin nguyên; c bi t, m t boson chu n ư c trao i t o ra m t l c cơ b n, thí d như photon i v i l c i n t , gluon i v i l c h t nhân m nh, và các h t W và Z i v i l c y u. bu ng mây – d ng c trong ó s ngưng t c a m t ch t hơi làm hé l ư ng i c a các ion như các ion sinh ra trên ư ng i c a m t h t h nguyên t tích i n; bu ng mây ư c s d ng trong các nghiên c u bu i u v tia vũ tr và các h t h nguyên t . b c x v t en – năng lư ng i n t phát ra b i m t v t là h qu c a nhi t c a nó. ch t bán d n – ch t li u có các tính ch t i n n m gi a tính ch t c a ch t cách i n và ch t d n i n; d n c a m t ch t bán d n có th i u khi n b ng cách t o ra nh ng thay i nh trong thành ph n c a nó. ch t bán d n lo i n – m t lo i ch t bán d n có s electron nhi u hơn s l tr ng. ch t bán d n lo i p - m t lo i ch t bán d n có s l tr ng nhi u hơn s electron. chu n hóa l i – m t kĩ thu t toán h c áp d ng cho i n ng l c h c lư ng t , cho phép x lí các vô h n trong các phương trình trư c ó không gi i quy t ư c. chuy n ng Brown – m t hi n tư ng trong ó nh ng h t nh , thí d như các h t b i ho c ph n hoa, chuy n ng theo nh ng qu o b t quy t c khi lơ l ng trong m t ch t khí ho c ch t l ng. c ng hư ng – hi n tư ng x y ra v i m t t n s t nhiên tương thích v i t n s kích thích, thí d như dao ng c a m t s i dây ho c c t không khí trong m t nh c c . cơ h c lư ng t - m t phân ngành c a v t lí h c xây d ng trên mô t lư ng t c a v t ch t và năng lư ng có b n ch t lư ng tính sóng-h t. cơ h c th ng kê – m t phương pháp toán h c áp d ng cho v t lí h c nh m liên h các tính ch t vi mô như chuy n ng c a t ng nguyên t ho c phân t trong m t ch t khí v i các tính ch t vĩ mô (t ng th ) như nhi t và áp su t. cyclotron – d ng c làm gia t c các h t h nguyên t lên nh ng năng lư ng r t cao khi chúng i theo m t qu o xo n c bên trong m t t trư ng r t m nh. d i d n – m t t p h p g m các m c năng lư ng electron x p khít nhau trong ch t r n, trong ó các electron không thu c m t nguyên t c bi t nào và do ó có th chuy n ng t do bên trong ch t li u.

L ch s V t lí th k 20

◊ 172

d i hóa tr - m t t p h p g m các m c năng lư ng electron sít nhau trong m t ch t r n, trong ó các electron ư c chia s gi a m t vài nguyên t và do ó tham gia vào liên k t hóa h c trong ch t li u. d ch chuy n Lamb – m t s phân tách nh trong quang ph c a hydrogen, l n u tiên ư c quan sát b i Willis Lamb và là y u t c n thi t tìm hi u i n ng l c h c lư ng t . diode – m t d ng c i n t ch cho phép dòng i n ch y qua theo m t chi u. i n ng l c h c lư ng t (QED) – m t phân ngành c a v t lí h c xây d ng lí thuy t Maxwell cho tương thích v i b n ch t lư ng t c a v t ch t và năng lư ng. i n tr - m t tính ch t c a v t ch t c n tr dòng i n i qua nó. ng v - các h t nhân có cùng s nguyên t nhưng khác nhau s kh i. electron – m t h t h nguyên t nh , tích i n âm, phát hi n ra trong tia cathode vào năm 1897, và sau này ư c bi t là cái xác nh hành tr ng hóa h c và i n h c c a nguyên t và là cơ s cho thu t ng i n t h c. ê te truy n sáng – m t ch t gi thuy t t ng ư c cho là tràn ng p không gian, là mang sóng i n t . i tư ng

giao thoa - hi n tư ng x y ra khi các sóng ch ng ch t lên nhau; i v i hai sóng ánh sáng có cùng bư c sóng, hi n tư ng này mang l i m t d i vân sáng và t i. gluon – boson chu n trao l c h t nhân m nh. i gi a các quark, nh ó tác d ng như m t h t trung chuy n

hàm sóng – m t bi u th c toán h c dùng trong phương trình Schrödinger mô t v trí c a m t v t b ng m t bi n d ng sóng trong không gian thay vì m t i m c nh. h ng s Planck – m t t s cơ b n trong t nhiên liên h năng lư ng c a m t lư ng t v i t n s c a sóng i n t tương ng c a nó. h ng s vũ tr - m t i lư ng phát sinh trong mô t toán h c c a thuy t tương i r ng Einstein; giá tr và d u i s c a nó xác nh vũ tr ang giãn n hay co l i, và ang giãn n hay co l i nhanh như th nào. h phương trình Maxwell – m t t p h p g m b n công th c mô t m i liên h tương h gi a i n h c và t h c và d oán s t n t i c a sóng i n t truy n i t c ánh sáng. h quy chi u – m t i m g c và t p h p các hư ng trong không gian (thí d b c-nam ông-tây, trên-dư i) trên ó v trí và chuy n ng tương i c a m t v t có th mô t ư c. Ch t ê te truy n sáng t ng ư c gi nh là m t h quy chi u tuy t i, b t ng, mãi cho n khi thuy t tương i h p c a Einstein ch ng minh r ng không t n t i h quy chi u nào như v y c . h quy chi u tuy t h quy chi u tương i – xem h quy chi u i - xem h quy chi u

hi u ng nhà kính – hi n tư ng trong ó khí quy n c a m t hành tinh cho phép năng lư ng m t tr i i vào nhưng ch n b t b c x h ng ngo i phát ra, ưa n m t nhi t hành tinh cao hơn áng k so v i trư ng h p khi hành tinh không có khí quy n. hi u ng quang i n – hi n tư ng trong ó vi c chi u ánh sáng có th làm cho các electron thoát ra kh i m t b m t kim lo i. hóa tr - m t tính ch t c a nguyên t , bi u di n b ng m t con s dương ho c âm mô t cách th c nguyên t nh n thêm và cho i electron trong m t ph n ng hóa h c.

L ch s V t lí th k 20

◊ 173

h p ch t – ch t hóa h c c u t o t m t s k t h p

c bi t c a các nguyên t .

h y c p – s ki n trong ó hai h t tương tác và phân h y l n nhau, thí d như s k t h p c a m t electron và m t l tr ng trong ch t bán d n, ho c s k t h p c a m t h t và ph n h t c a nó. ion hóa – s t o thành các nguyên t tích i n g i là ion. isospin – m t tính ch t cơ lư ng t c a các baryon có cùng lo i i x ng gương là s quay ho c s t hóa; thí d , proton có isospin +1/2, còn neutron có isospin -1/2. kaon (meson K) – m t lo i meson phát hi n ra vào năm 1947 và sau này ư c tìm th y có ch a m t quark “l ”. không th i gian – s k t h p b n chi u c a không gian và th i gian thu ư c t thuy t tương i Einstein. l m phát – m t lí thuy t gi i thích s ng u b t ng c a b c x n n vũ tr vào m t th i kì r t ng n ngay sau Big Bang, khi vũ tr và b n thân không th i gian giãn n t c nhanh hơn t c ánh sáng nhi u l n. lepton – h t h nguyên t nh không ph n ng v i l c h t nhân m nh; lepton bao g m electron, muon, tau, và các neutrino và ph n neutrino c a chúng. lí thuy t dây – m t phương pháp toán h c ư c nghĩ ra th ng nh t các l c cơ b n và gi i thích các h t cơ b n là nh ng dao ng ư c phép trên m t s i dây 10 chi u. lí thuy t siêu dây – m t c i ti n i v i lí thuy t dây, b sung thêm m t chi u th 11. lí thuy t th ng nh t l n (GUT) – m t m c tiêu c a các nhà v t lí lí thuy t, nh ng ngư i ang tìm ki m m t lí thuy t th ng nh t t t c các l c trong t nhiên. liên k t c ng hóa tr - m t lo i liên k t hóa h c trong ó các nguyên t tham gia cùng chia s electron. liên k t ion – m t lo i liên k t hóa h c trong ó các nguyên t tham gia trao i các electron, nh ó tr thành các ion tích i n dương ư c gi l i v i nhau b ng l c hút i n. l en – m t ngôi sao co l i sáng. m c t i m c không gì có th thoát ra kh i nó, k c ánh

l tr ng – m t vùng trong ch t bán d n trong ó thi u m t electron, và hành x như th nó là m t i n tích dương, linh ng. l p v - m t t p h p các m c năng lư ng tương ng v i các s lư ng t nh t nh. Tính ch t hóa h c c a các nguyên t và các tính ch t v t lí nh t nh c a h t nhân th hi n s tu n hoàn do cách th c các electron, proton, và neutron l p y l p v . l c i n t - m t l c cơ b n c a t nhiên, bao g m l c i n và l c t , và là cơ s c a sóng i n t , trong ó có ánh sáng. l c h t nhân m nh – m t l c cơ b n c a t nhiên tác d ng gi a các quark và gây ra s liên k t proton và neutron bên trong h t nhân. l c h t nhân y u – m t l c cơ b n c a t nhiên tác d ng bên trong h t nhân và chi ph i quá trình phân rã beta. l c h p d n – m t l c cơ b n c a t nhiên t o ra s hút gi a hai v t b t kì mi n là có kh i lư ng. lư ng t - gói năng lư ng do Planck nghĩ ra gi i thích hình d ng c a ph b c x v t en; sau này ư c khái quát hóa thành m t gói c a b t kì th c th v t lí nào, thí d như i n tích ho c xung lư ng góc c a m t h t, chúng bi n thiên t ng b c ch không liên t c.
L ch s V t lí th k 20 ◊ 174

màu – tính ch t c a m t quark tương tác v i l c h t nhân m nh, tương ương v i i n tích dương ho c âm i v i l c i n t . meson – m t h t h nguyên t kh i lư ng trung bình g m m t quark và m t ph n quark; tên g i s d ng lúc u là pion. mesotron – tên g i ban u dùng ch các muon, h t u tiên ư c khám phá ra có kh i lư ng trong ngư ng trung gian gi a kh i lư ng c a electron và c a proton. mô hình chu n c a v t lí h t cơ b n – m t s mô t c a các h t cơ b n c u t o nên toàn b v t ch t mà chúng ta bi t dư i d ng ba th h lepton và quark c ng v i các boson chu n là h t trung chuy n các l c h nguyên t cơ b n. mùi – m t thu t ng dùng phân bi t nh ng lo i quark khác nhau; mùi c a m t quark có th up (lên), down (xu ng), strange (l ), charm (duyên), top ( nh), ho c bottom ( áy). muon – m t h t h nguyên t là tương ương th h th hai c a electron trong mô hình chu n. neutron – h t h nguyên t có kh i lư ng l n hơn kh i lư ng proton m t chút nhưng không mang i n; các nhân c u t o g m các proton và neutron liên k t v i nhau b ng l c h t nhân m nh. nguyên lí b t nh – m t h qu c a b n ch t lư ng t c a v t ch t và năng lư ng do Werner Heisenberg khám phá ra, phát bi u r ng s t n t i c a các gi i h n t nhiên trên chính xác c a phép o các c p i lư ng năng lư ng và th i gian, ho c v trí và xung lư ng. nguyên t - ch t hóa h c c u t o t ch m t lo i nguyên t . nguyên t phóng x - các nguyên t hóa h c có s nguyên t l n hơn giá tr 92 c a uranium. nguyên t - h t nh nh t c a m t ch t có th nh n ra dư i d ng m t nguyên t hóa h c. nhi u lo n – m t thay i nh v các tình hu ng v t lí thư ng mang l i m t s hi u ch nh nh i v i m t lí thuy t ã bi t, thư ng là bư c u tiên trong m t phân tích bài toán nhi u v t. nhi u x tia X – hi n tư ng trong ó tương tác c a tia X v i m t ch t r n t o ra hình nh ti t l thông tin v c u trúc tinh th c a ch t r n ó. nucleon – m t proton ho c neutron; s kh i c a m t h t nhân b ng t ng s nucleon mà nó ch a. ph n v t ch t – m t lo i v t ch t có nh ng tính ch t y h t v i c a nó, ngo i tr mang i n tích và tính ch n l ngư c l i. i tác v t ch t bình thư ng

ph n ng dây chuy n – m t chu i phân h ch trong ó các neutron sinh ra trong m t s ki n phân h ch có th làm cho m t ho c nhi u h t nhân khác phân rã, mang l i m t s gi i phóng năng lư ng nhanh chóng và d d i. phân h ch – m t quá trình phóng x trong ó m t h t nhân chia tách thành hai h t nhân nh hơn và gi i phóng m t vài neutron. phân rã alpha – xem tia alpha phân rã beta – xem tia beta phân tích ho t tính neutron – m t kĩ thu t dùng xác nh thành ph n hóa h c và ng v c a m t ch t li u b ng cách b n phá nó b ng các neutron và o s phóng x thu ư c.

L ch s V t lí th k 20

◊ 175

phân t - m t s k t h p c bi t c a các nguyên t c u t o nên h t nh nh t c a m t ch t có th nh n d ng là m t h p ch t nh t nh. phonon – m t lư ng t hay m t gói năng lư ng dao ng. phóng x - m t quá trình h nguyên t trong ó m t h t nhân phát ra các h t giàu năng lư ng ho c tia gamma. photon – m t lư ng t hay m t gói năng lư ng ánh sáng. pion – meson trao i gi a các nucleon, t o ra l c h t nhân m nh. positron – ph n h t c a electron. proton – h t h nguyên t có m t ơn v i n tích dương và m t ơn v s kh i; h t nhân c a hydrogen bình thư ng là m t h t proton. pulsar – m t lo i sao phát ra ánh sáng sao neutron ang quay nhanh. d ng xung r t u n, ngày nay ư c bi t là m t

quang ph - nh ng màu s c khác nhau ch a trong ánh sáng, ho c t ng quát hơn là các bư c sóng a d ng trong các sóng mang năng lư ng b t kì, thư ng ư c trình bày là m t bi u liên t c c a cư ng theo bư c sóng ho c m t d i v ch c trưng cho cư ng nh ng bư c sóng nh t nh. quang ph k - d ng c quang phân tách ánh sáng (ho c m t sóng i n t khác) thành các bư c sóng thành ph n c a nó và o cư ng c a chúng. quang ph liên t c – xem quang ph . quang ph v ch – xem quang ph . quark – m t lo i h t h nguyên t ư c xem là viên g ch c u trúc c a các baryon và meson, nghĩa là các h t tương tác thông qua l c h t nhân m nh. sao neutron – m t ngôi sao siêu thành neutron (xem pulsar). m c trong ó toàn b v t ch t c a nó u b nén

s c ng l c h c lư ng t (QCD) – lí thuy t mô t l c h t nhân m nh là h qu c a các quark ang trao i m t lo i boson g i là gluon. s t t - m t tính ch t c a nh ng lo i v t ch t nh t tri n và duy trì m t t trư ng vĩnh c u. nh, thí d như s t, cho phép nó phát

siêu ch y – m t tính ch t cơ lư ng t quan sát th y helium l ng trong ó nó m t h t nh t, s c n tr i v i chuy n ng ch y, khi dư i m t nhi t nh t nh nào ó. siêu d n – m t tính ch t cơ lư ng t c a nh ng ch t nh t tr khi dư i m t nhi t nh t nh. nh làm cho chúng m t h t i n nh c a hai

sóng d ng – hình nh ng yên c a dao ng thu ư c t s giao thoa n sóng ho c là m t hi n tư ng c ng hư ng. s kh i - m t con s neutron mà nó có.

c trưng cho kh i lư ng c a m t h t nhân, b ng t ng s proton và

s lư ng t - m t giá tr mô t m t tính ch t v t lí có th nh n các b i s nguyên c a m t giá tr cơ b n, thí d như h ng s Planck (ho c giá tr n a nguyên, như trong trư ng h p spin). s nguyên t - m t con s c trưng cho v trí c a m t nguyên t trong b ng tu n hoàn hóa h c, b ng s lư ng proton có trong h t nhân c a nguyên t ó.

L ch s V t lí th k 20

◊ 176

spin – m t tính ch t cơ b n c a các h t h nguyên t , bi u di n b ng m t s lư ng t kí hi u là s, tương ng v i t tính c h u c a chúng. s tách v ch ph - hi n tư ng trong ó m t v ch ph tách thành m t s v ch khi có s tác d ng c a m t trư ng ngoài như i n trư ng ho c t trư ng. s vư ng víu – xem s vư ng víu lư ng t . s vư ng víu lư ng t - hi n tư ng trong ó vi c xác nh tr ng thái lư ng t c a m t h t ngay t c thì nh hư ng n tr ng thái lư ng t c a h t kia cách xa, vì m i quan h gi a nh ng tr ng thái ó ã ư c xác l p trư c ó; khi l n u tiên ư c tiên oán, Einstein ã g i hi n tư ng này là “tác d ng ma qu t xa”. tán x - hi n tư ng trong ó m t dòng h t ho c năng lư ng b ch ch hư ng do tương tác v i m t t m bia. Hình nh thu ư c ti t l các chi ti t c a t m bia, thí d như s tán x c a h t alpha cho bi t c u trúc h t nhân c a nguyên t . tia alpha (hay h t alpha) – d ng phóng x có tính âm xuyên kém nh t. H t alpha là h t nhân helium, và quá trình t o ra chúng thư ng ư c g i là phân rã alpha. tia beta (hay h t beta) – m t d ng phóng x có tính âm xuyên m nh hơn tia alpha, nhưng kém âm xuyên hơn tia gamma. H t beta là electron và quá trình t o ra chúng trong h t nhân thư ng ư c g i là phân rã beta. tia cathode – m t dòng h t âm phát ra t m t i n c c b t nóng trong ng chân không, phát hi n ra vào năm 1897, có b n ch t là các h t electron. tia gamma (hay b c x gamma) – d ng phóng x có tính âm xuyên cao nh t. Tia gamma là các photon năng lư ng cao. tia vũ tr - các h t năng lư ng cao i n Trái t t nh ng ph n xa xôi c a vũ tr ho c k t qu t s tương tác c a các h t như th v i ranh gi i trên cùng c a b u khí quy n Trái t. tinh th - m t ch t r n ư c nguyên t c a nó. c trưng b i s s p x p ba chi u, l p l i u n c a các

tính ch n l - thu c tính thu n trái ho c thu n ph i c h u c a m t h t h nguyên t ch có th quan sát trong các quá trình liên quan n l c h t nhân y u, thí d như phân rã beta. tính l - m t tính ch t cơ lư ng t ư c tìm th y là b o toàn trong s bi n i c a các h t h nguyên t dư i tác ng c a l c h t nhân m nh; sau này ư c công nh n b ng t ng s quark l . transistor – m t d ng c i n t c u t o t ch t li u bán d n có th ho t khu ch i ho c m t công t c i u khi n ư c. ng như m t b

v t lí ch t r n – m t phân ngành c a v t lí h c nghiên c u các tính ch t c a ch t r n: sau này ư c m r ng bao hàm c ngành v t lí v t ch t ngưng t . v t lí v t ch t ngưng t - m t phân ngành c a v t lí h c, m t s khái quát hóa c a v t lí ch t r n bao g m m i ch t có các tính ch t ph thu c vào s tương tác l n nhau c a nh ng t p h p l n c a các nguyên t , bao g m các ch t l ng, các ch t r n k t tinh, và các ch t r n vô nh hình. vô nh hình – m t lo i ch t r n trong ó các nguyên t không có s s p x p tr t t c a m ng tinh th . vũ tr h c – nghiên c u khoa h c v vũ tr xem như m t t ng th .

L ch s V t lí th k 20

◊ 177

Tài li u tham kh o
Sách
Adams, Steve. Frontiers: Twentieth-Century Physics. New York: Taylor và Francis, 2000. Alvarez, Luis W. Alvarez, Adventures of a Physicist. New York: Basic Books, 1987. Alvarez, Walter. T-Rex and the Crater of Doom. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1997. Bodanis, David, v i l i nói Famous Equation. 2001. u m i c a Simon Singh. E=mc2: The Biography of the World’s Most

Bortz, Fred. Collision Course! Cosmic Impacts and Life on Earth. Brookfield, Conn.: Millbrook Press, 2001. Bortz, Fred. The Electron. New York: Rosen Publishing, 2004. Bortz, Fred. Martian Fossils on Earth? The Story of Meteorite ALH84001. Brookfield, Conn.: Millbrook Press, 2001. Bortz, Fred. The Neutrino. New York: Rosen Publishing, 2004. Bortz, Fred. The Neutron. New York: Rosen Publishing, 2004. Bortz, Fred. The Photon. New York: Rosen Publishing, 2004. Bortz, Fred. The Proton. New York: Rosen Publishing, 2004. Bortz, Fred. “What Killed the Dinosaurs?” Chap. 2, To the Young Scientist: Reflections on Doing and Living Science. Danbury, Conn.: Franklin Watts, 1997. Breithaupt, Jim. Teach Yourself Physics. Chicago: NTC/Contemporary Publishing, 2002. Bromley, D. Allan. A Century of Physics. New York: Springer, 2002. Burrows, William E. The Infinite Journey: Eyewitness Accounts of NASA and the Age of Space. New York: Discovery Books, 2000. Burrows, William E. This New Ocean: The Story of the First Space Age. New York: Random House, 1998. Calaprice, Alice, v i l i nói u c a Freeman Dyson. The New Quotable Einstein. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 2005. Calder, Nigel. Einstein’s Universe: The Layperson’s Guide. New York: Penguin, 2005. Cassidy, David. Uncertainty: The Life and Science of Werner Heisenberg. New York: W. H. Freeman, 1991. Cathcart, Brian. The Fly in the Cathedral: How a Group of Cambridge Scientists Won the International Race to Split the Atom. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2004. Cernan, Eugene, v i Don Davis. The Last Man on the Moon. New York: St. Martin’s, 1999. Chapple, Michael. Schaum’s A to Z Physics. New York: McGraw-Hill, 2003. Charap, John M. Explaining the Universe: The New Age of Physics. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 2002. Chown, Marcus. The Magic Furnace: The Search for the Origin of Atoms. New York: Oxford University Press, 2001. Close, Frank, Michael Marten, và Christine Sutton. The Particle Odyssey: A Journey to the Heart of Matter. New York: Oxford University Press, 2002 Cole, K. C. The Hole in the Universe: How Scientists Peered over the Edge of Emptiness and Found Everything. New York: Harcourt, 2001. Cornwell, John. Hitler’s Scientists: Science, War, and the Devil’s Pact. New York: Viking, 2003.

L ch s V t lí th k 20

◊ 178

Cropper, William H. Great Physicists: The Life and Times of Leading Physicists from Galileo to Hawking. New York: Oxford University Press, 2001. Dauber, Philip M., và Richard A. Muller. The Three Big Bangs: Comet Crashes, Exploding Stars, and the Creation of the Universe. New York: Perseus Books, 1997. Dennis, Johnnie T. The Complete Idiot’s Guide to Physics. Indianapolis, Ind.: Alpha Books, 2003. The Diagram Group. The Facts On File Physics Handbook. New York: Facts On File, 2000. Dyson, Marianne. Space and Astronomy: Decade by Decade. New York: Facts On File, 2007. Einstein, Albert, v i l i gi i thi u m i c a Brian Green. The Meaning of Relativity. 5th ed. 1954. Reprint, Princeton, N.J.: Princeton University Press, 2005. Falk, Dan. Universe on a T-Shirt: The Quest for the Theory of Everything. New York: Arcade Publishing, 2002. Fleisher, Paul. Relativity and Quantum Mechanics: Principles of Modern Physics. Minneapolis, Minn.: Lerner Publications, 2002. Fermi, Laura. Atoms in the Family: My Life with Enrico Fermi. Chicago: University of Chicago Press, 1954. Feynman, Michelle. Perfectly Reasonable Deviations from the Beaten Path: The Letters of Richard P. Feynman. New York: Basic Books, 2005. Feynman, Richard. The Feynman Lectures on Physics. 3 vols. Reprint, Boston: Addison-Wesley Longman, 1970. Feynman, Richard. QED: The Strange Theory of Light and Matter. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1986. Feynman, Richard. Surely You’re Joking, Mr. Feynman: Adventures of a Curious Character. New York: W. W. Norton, 1985. Feynman, Richard. What Do You Care What Other People Think? Further Adventures of a Curious Character. New York: W. W. Norton, 1988. Frisch, Otto. What Little I Remember. Cambridge: Cambridge University Press, 1979. Gell-Mann, Murray. The Quark and the Jaguar: Adventures in the Simple and the Complex. New York: W. H. Freeman, 1994. Gleick, James. Genius: The Life and Science of Richard Feynman. New York: Pantheon, 1992. Gribbin, John v i Mary Gribbin. Stardust: Supernovae and Life; The Cosmic Connection. New Haven, Conn.: Yale University Press, 2001. Griffith, W. Thomas. The Physics of Everyday Phenomena. 4th ed. Boston: WCB/McGraw Hill, 2004. Gundersen, P. Erik. The Handy Physics Answer Book. Detroit: Visible Ink Press, 1999. Hahn, Otto. Otto Hahn: My Life, The Autobiography of a Scientist, b n d ch c a Ernst Kaiser và Eithne Wilkins. New York: Herder and Herder, 1970. Hawking, Stephen. A Brief History of Time. New York: Bantam, 1988. Hawking, Stephen. The Universe in a Nutshell. New York: Bantam, 2001. Heppenheimer, T. A. Countdown: A History of Space Flight. New York: John Wiley, 1997. Hoddeson, Lillian, Ernest Braun, Jürgen Teichmann, và Spencer Weart. Out of the Crystal Maze: Chapters from the History of Solid-State Physics. New York: Oxford University Press, 1992. Hoddeson, Lillian và Vicki Daitsch. True Genius: the Life and Science of John Bardeen. Washington, D.C.: Joseph Henry Press, 2002. Holton, Gerald James, và Stephen G. Brush. Physics, the Human Adventure: From Copernicus to Einstein and Beyond. New Brunswick, N.J.: Rutgers University Press, 2001. James, Ioan. Remarkable Physicists: From Galileo to Yukawa. New York: Cambridge University Press, 2004.

L ch s V t lí th k 20

◊ 179

Johnson, George. Strange Beauty: Murray Gell-Mann and the Revolution in Twentieth-Century Physics. New York: Random House, 1999. Kragh, Helge. Quantum Generations: A History of Physics in the Twentieth Century. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1999. Launius, Roger D., và Howard McCurdy. Imagining Space: Achievements * Predictions * Possibilities, 1950–2050. San Francisco, Calif.: Chronicle, 2001. Leighton, Ralph, biên t p. Classic Feynman: All the Adventures of a Curious Character, by Richard Feynman. New York: W. W. Norton, 2005. Leiter, Darryl J. A to Z of Physicists. New York: Facts On File, 2003. Lightman, Alan. The Discoveries: Great Breakthroughs in 20th Century Science, Including the Original Papers. New York: Pantheon, 2005. McCurdy, Howard E. Space and the American Imagination. Washington, D.C.: Smithsonian, 1997. McGrath, Kimberley A., biên t p. World of Physics. Farmington Hills, Mich.: Thomson Gale, 2001. Mehra, Jagdish. The Beat of a Different Drum: The Life and Science of Richard Feynman. Oxford: Oxford University Press, 1994. Moore, Walter. Schrödinger: Life and Thought. Cambridge: Cambridge University Press, 1989. Morton, Oliver. Mapping Mars: Science, Imagination, and the Birth of a World. New York: Picador, 2002. Rhodes, Richard. The Making of the Atomic Bomb. New York: Simon & Schuster, 1986. Rigden, John S. Einstein 1905: The Standard of Greatness. Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2005. Rosen, Joe. Encyclopedia of Physics. New York: Facts On File, 2004. Schumm, Bruce A. Deep Down Things: The Breathtaking Beauty of Particle Physics. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2005. Seife, Charles. Alpha & Omega: The Search for the Beginning and the End of the Universe. New York: Viking, 2003. Siegfried, Tom. Strange Matters: Undiscovered Ideas at the Frontiers of Space and Time. Washington, D.C.: Joseph Henry Press, 2002. Sime, Ruth Lewin. Lise Meitner: A Life in Physics. Berkeley: University of California Press, 1996. Smolin, Lee. The Trouble with Physics: The Rise of String Theory, the Fall of a Science, and What Comes Next. New York: Houghton Mifflin, 2006. Suplee, Curt. Physics in the 20th Century. New York: Harry N. Abrams, 1999. Trefil, James. From Atoms to Quarks: An Introduction to the Strange World of Particle Physics. Rev. ed. New York: Anchor Books, 1994. White, Michael, và John Gribbin. Stephen Hawking: A Life in Science. New York: Dutton, 1992. Woit, Peter. Not Even Wrong: The Failure of String Theory and the Search for Unity in Physical Law. New York: Basic Books, 2006.

L ch s V t lí th k 20

◊ 180

Web Sites
Academy of Achievement. http://www.achievement.org. April 21, 2006. American Institute of Physics, Center for History of Physics. http://www.aip.org/history. March 27, 2006. American Physical Society. A Century of Physics. http://timeline.aps.org/APS. April 25, 2006. American Physical Society. Physics Central. http://www.physicscentral.com. April 25, 2006. CWP and Regents of the University of California. “Contributions of 20th-Century Women to Physics.” http://cwp.library.ucla.edu. April 25, 2006. Fermilab Education Office. http://www-ed.fnal.gov/ed_home.html. April 21, 2006. Feynman Online. http://www.feynman.com. April 3, 2006. Garwin, Richard L. “Memorial Tribute for Luis W. Alvarez.” http://www.fas.org/rlg/alvarez.htm. April 20, 2006. Lawrence Berkeley National Laboratory. Nuclear Science Division. “The ABCs of Nuclear Science.” http://www.lbl.gov/abc. April 25, 2006. Lawrence Berkeley National Laboratory. Particle Data Group. “The Particle Adventure: The Fundamentals of Matter and Force.” http://particleadventure.org/particleadventure. April 25, 2006. National Inventors Hall of Fame. http://www.invent.org. April 18, 2006. Nobelprize.org. http://nobelprize.org. March 27, 2006. Reyer, Steve. 1954–2004: The TR-1’s Golden Anniversary. http://people.msoe.edu/~reyer/regency. September 19, 2005. Robbins, Stuart. Journey through the Galaxy. http://home.cwru.edu/~sjr16/. April 21, 2006. Schwarz, Patricia. The Official String Theory Web Site. http://www.superstringtheory.com. April 21, 2006. The Science Museum. http://www.sciencemu-seum.org.uk. March 27, 2006. The Science Shelf, Books for the World Year of Physics 2005. http://www.scienceshelf.com/WorldYearofPhysics.htm. April 26, 2006. Sloan Digital Sky Survey. SDSS Sky Survey/SkyServer. http://cas.sdss.org/dr4/en. April 21, 2006. Watt, Robert D., W. Peter Trower, M. Lynn Stevenson, Richard A. Muller, and Walter Alvarez. “Luis W. Alvarez, Physics: Berkeley.” http://ark.cdlib.org/ark:/13030/hb967nb5k3. April 20, 2006. Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP). http://wmap.gsfc.nasa.gov. April 21, 2006. World Year of Physics 2005. http://www.phys-ics2005.org. March 27, 2006.

L ch s V t lí th k 20

◊ 181

L ch s V t lí th k 20
Alfred B. Bortz Tr n Nghiêm d ch Phát hành tháng 12/2010 t i thuvienvatly.com