You are on page 1of 70

ENDOKRN SSTEM

Hem. Glsn MEM, M.Sc.


Fizyoloji Anabilim Dal

ENDOKRN SSTEM
Vcutta zellemi hcre ve bezlerden

oluan; vcuttaki hcre, doku ve organlarn etkinliklerini ve iletiimini salayan sistemdir. Salgladklar hormonla tm dokulara tanarak, dokularn fonksiyonlarn dzenlenmesini salar.

HORMON NEDR?
Spesifik endokrin bezlerde retilen, ok kk konsantrasyonlarda kana braklan ve kendisine zg reseptrleri bulunduran organ ve

dokularda spesifik reaksiyonlara yol aan maddelerdir.

Hormonlarn fizyolojik rolleri


Hcresel sentez ve salglara

Hcresel anabolik ve katabolik sreler Kas kaslmas, gevemesi, metabolizmas reme organlarnn farkllamas, olgunlamas ve gametogenez Hcre farkllamasn uyarc veya basklayc norganik katyon ve anyonlarn emilim veya atlm Davranlar zerinde rol vardr.

HORMONLARIN KMYASAL YAPISI


Hormonlar kimyasal yaplarna gre 3 grupta incelenir. Peptid hormonlar Steroid hormonlar; Amino asit trevleri;

Peptid hormonlar;
n ve arka hipofiz bezinden, pankreastan (glukagon ve inslin), paratiroid bezinden (PTH) salnan hormonlar peptid yapdadr.

Gerek duyuluncaya kadar prohormon olarak salg vezikllerinde(golgi aygt) depolanr. Salglanmas ekzositoz yoluyla interstiyel svya yada direk kana karr. Suda znmeleri dolama kolay armlarn salar.

Steroid yapdaki hormonlar:


Adrenal korteks(kortizol ve aldesteron), overler (strojenve progesteron), testisler(testesteron), plesentadan(progesteron ve strojen) salglanr. Genellikle kolesterolden sentezlenir ve depolanmaz Lipitte znrler Lipit znrl nedeniyle yaplr yaplmaz kolayca kana kararak hedef dokuya giderler.

Tirozin amin trevi hormonlar;

Tirozin amino asitinden sentezlenir. Troid bezinden(tiroksin ve triiyodotironin) ve adrenal medulladan( epinefrin ve nroepinefrin) salglanr (nceden hazrlanan vezikller iinde salglanncaya kadar depo edilir). Tirozinden kaynaklanan iki grup hormonun(tiroid ve adrenal medulla) stoplazmasndaki enzimlerin etkisiyle oluur.

Hormonlar aras etkileimler


Antagonistik etki; iki hormonun etkisi birbirine zt(antagonist) olabilir. Parathormon ve kalsitonin bu etkiye rnek olarak verilebilir. 2. Sinerjik etki; iki hormonun etkisi birbiri zerine eklenebilir. Byme hormonu ve glukokortikoidlerin glukoz zerine etkileri. 3. Permisiv(izin verici) etki; Bir hormonun etkisini grebilmesi iin, bir dier hormonun varlna gereksinim duymasna permisiv etki denir.( epinefrinin enerji tketiminde etkii olmas iin troid hormonlarna gereksinim duyar.
1.

Hormonlarn salglanmalarnn dzenlenmesi


1) sinir sistemi 2) negatif ve pozitif feed-back mekanizmalar ile kontrol edilmektedir

Negatif feed-back -endokrin salg artt zaman hedef dokudan kaynakl baz faktrler geriye
endokrin beze ulaarak bazin salgsn azaltan nagatif etki gsterir.

Negatif feed-back

Pozitif feed-back

ENDOKRN SSTEM
HPOFZ

TROD
BBREK ST BEZ HORMAONLAR PANKREAS HORMONLARI PARATROD HORMONU VE KALSTONN SEKS HORMONLARI

HPOFZ

Hipotalamik-hipofizer sistem;
Hipotalamus ve hipofiz

fonksiyonel ve anatomik olarak ibirlii iindedir. Hipofiz; arka-nrohipofiz ve n-adenohipofiz olmak zere ikiye ayrlr. Hipotalamustan salglanp, hipofize tanan serbestletici(releasing) ve inhibe edici faktrler, n hipofizden salglanan hormonlar kontrol ederler.

Hipofizden Salglanan Hormonlar

n lob hormonlar Tiroid sitimulan hormon (TSH) Adrenokortikotrop hormon (ACTH) (Corticotropin) Follikl sitimulan hormon (FSH) Luteinizan hormon (LH) (ICSH) Prolaktin Growth hormon= GH=Byme hormonu)

Arka lob hormonlar ADH (Vasopressin) Oxytocin (Oksitosin)

Hipotalamus Hormonlar

Hedef Hipofiz Hormonlar

n hipofiz Hormonlar
-GH -TSH (tiroid uyarc hormon) -ACTH (adrenpkortikotrofik hormon) -FSH( folikl uyarc hormon) -LH( lteinletirici hormon) -PRL( prolaktin)

Byme Hormonu (GH)

Hipotalamus hormonlar tarafndan dzenlenir Byme hormonu-salglatc hormon(GNRH): salgsn uyarr.

Byme hormonu-basklayc hormon(GNIH); salgsn basklar Dokularda protein depolanmasn arttrr. Enerji iin ya kullanmn arttrr Karbonhidrat kullanmn azaltr Kkrdak ve kemik bymesini uyarr

Patolojik durumlar DEVLK(gigantism); GH ar salgs(byme plaklar kapanmadan) AKROMEGAL;GH ar salnm( byme plaklar kapandktan sonra HPOFZER CCELK( pituitary Dwarfism); GH az salnm( byme plaklar kapanmadan nce.

Byme Hormonunun Metabolik Etkileri

Yalanma ve byme hormonu

Tiroid Uyarc Hormon (Tirotropin-TSH)


Tiroksin(T4) ve triiyodotronin(T3)

ve kalsitonin salglar. Tiroid bezinin aktivitesinin %90 T4, geri kalan ise T3 tarafndan salanr. Tiroid hormonlar TSH etkisinde ve yeteri kadar iyot varlnda oluur. Fazla salglandnda bazal metabolizma hz %60-100 orannda artar, eksikliinde ise %50 orannda azalr.

Patoloji;
Hipertiroidizm (fazla troid salglanmas-tirotoksitoz) Zayflama, taikardi, sinirlilik, ar terleme, ellerde titreme, uykusuzluk, yorgunluk, ekzoftalmi. Hipotroidizm; troid hormonlarnn yetersiz

salglanmasdr.;bata gelen neden; iyot eksiklii.

imanlk, uyuukluk, ar uyku hali, bradikardi, ses kalnlamas, sa dklmesi ve zihinsel tembellik.

Kretenizm; Yeni doan ve ocuklarda grlen troid

hormon eksikliidir. Fiziksel ve mental geliimde gerilikle beraber, ccelik grlr. Endemik guatr; besinlerde iyot eksikliinden dolay troid hormonu yeterli troid sentezleyebilmek iin birka kat byr.

Paratroid Bezi;
Troid bezinin arkasnda bulunur,

parathormon(PTH) salglar ve bezin aktivitesi kalsiyum tarafndan kontrol edilir. PTH fonksiyonlar;

Kan Ca konsantrasyonunu (%9-11 mg/ml) sabit tutmak PTH, kan Ca dzeyini ykseltip, fosfat dzeyini azaltr. Kemik ykmn uyararak kemiklerden Ca alp kana vermeyi salar. Ca barsaktan emilimini ve D-hormon yapmn arttrr. D-vit eksikliinde PTH etkisini gstermez.

Adrenokortikotropik Hormon (Kortikotropin-ACTH)

Gonadotropinler
Gonodotropinler- Folikl uyarc hormon(FSH) ve lteinletirici hormon(LH) KADINLARDA LH,FSH ile birlikte ovaryan folikllerin olgunlamasn salar -LH tek bana ovulasyonu tetikler -LH strojenler ve progesteronun sentez ve salnmn kontrol eder.

-over ve testislerin fonksiyonunu dzenler


-FSH eey hcrelerinin retimini arttrr.

Puberte ncesinde kanda tespit edilemez


ERKEKLERDE -LH testisin testesteron sentezleyen interstisyel hcrelerini uyarr

-LH, interstisyel hcreuyarc hormon(ICSH) olarak da bilinir

Prolaktin (PRL)

Antidiretik hormon (ADH/vasopressin)


Uygunsuz ADH salgs sendromu(SIADH -Bbreklerden suyun geri emilimi
-drarla su kayb azalr -n hipofizden ACTH salgsn uyarabilir -Vazopressif etkisi ile kan basncn arttrr Bozulduu durumlarda Diabet nsipidus: ADH az salgs, gerekli su tutulumunun salanamamas, sv kayb art ADH ar salnr Ar su tutulur

ADH salgsnn dzenlenmesi

Oksitosin
-Doum eyleminde uterus kaslmalarn uyarr -Annelik duygusu oluturur -Meme bezi alveollerinin kaslmalarn uyarr( st fkrma refleksi -Prolaktini uyarr -Erkeklerde ve emzirmeyen kadnlarda cinsel uyarlma ve haz almada rol alr -Duktus deferens ve prostat etkileyerek ejekulasyonda rol alr -Beslenme davrannda etkilidir.

TROD BEZ HORMONLARI


Triiyodotironin (T3) ve Tiroksin (T4)dir. Esas etkili formu T3 dr. T4 aktivitesi

ok snrl olan bir prohormondur.

Etkisini gsterebilmesi iin T3 e dnmesi

gerekir. Sekresyonu:Lizozomal proteazlarla T3 ve T4 serbest hale getirilir. Bazolateral zardan egzositoz ile hormonlar kan dolamna aktarlr.

T3 VE T4N KANDA TAINMASI


% 99 orannda tayc proteinlere (TBP)

balanr; TBG (TBGlobulin), TBPA

(TBPrealbumin) ve TBA (TBAlbumin).

T3 VE T4 N FONKSYONLARI
Sadece T3 etkili formdur. Byme ve gelimeyi salar Metabolizmay dzenler (Enerji

metabolizmas, s oluumu, Kh-, ya ve protein metabolizmas)

ENERJ METABOLZMASI VE KALORJENK ETKS

Dokularn bazal metabolizma hzn ve O2

kullanmn artrarak s yapmna katkda bulunur (Beyin, dalak, lenf yumrular, testis, uterus ve hipofiz bezi bunlarn dnda kalr.

KARBOHDRAT METABOLZMASI ZERNE ETKS


Glukozun emilimi ve hcre iine alnp

deerlendirilmesini artrr. Kk dozlarda bile glukojen sentezini artrr. KC, iskelet kas ve kalp kasnda glikogenolizisi artrr, kanda glukoz miktar artar. Yksek dozda, kh. katabolizmasna neden olur. Glkojenin glukoza paralanmasn artrr. Kh olmayan bileiklerden de glukoz oluturduundan diabeti daha da kt duruma sokar.

PROTEN METABOLZMASINA ETKS


Fizyolojik dozlarnda protein sentezini

artrr, bu yzden byme zerine etkilidir, zellikle ftal ve postnatal devrede nemlidir.
Nitrojen atlmna neden olur ve kilo kaybna yol aar.

Yksek dozlarda protein yklmn artrr.

LPT METABOLZMASINA ETKS


Ya dokuda lipitlerin paralanmasn artrr. Kanda serbest ya asitleri artar ve okside

olurlar. Lipit depolar boalr. Kanda lipit dzeyi der. Kolesterol dzeyini de drr. Kolesterol ya dk ile atlr veya KC de tutularak safra asitleribe dntrlr.

VTAMN METABOLZMASINA ETKLER


Vitamin sentezine katlr.
Karoten, vitamin A ve retinen'e tiroid

hormonu etkisi ile dnr.

Riboflavin, tiroid hormonu ve

flavokinazlarla koenzimlerine (FMN ve FADN) dnr.

TM ORGANZMA ZERNE ETKS


Sinir sisteminde refleks sresini ksaltr.

Sempatiklerin etkisini glendirir.

Tiroksin, adrenalin ve noradrenalinin

etkisini artrarak kalbin dakika hacmi, vurum says ve vurum hacmi artarlr.

Hipotiroidizm
Byme engellenir.

Guatr ortaya kar.


Soua kar hassasiyet artar. Uyarlabilirlik azalr, kaslar gszleir, yorgunluk

balar. Miksdem, sa veya ty dklmesi olur. EKG de P-R aralnda uzama vardr. P ve QRS dalgalarnda alalma, dzlemi veya tersine dnm T dalgas gzlenir

Hipertiroidizm
Bazal metabolizma artmtr. Kilo kayb, hiperfaji, sya duyarllk vardr. Morbus Basedow: Otoimmun hastalktr.

Taikardi, sinirlilik hali ve egzoftalmus

gzlenir.

Tirotoksikozis (Thyrotoxicosis)
Adenohipofizden srekli olarak TSH salnm

vardr.
Kanda Ig (otoimmun antikor) bulunur. Bu da srekli

TSH salgsna neden olur.


Is ve enerji retimi artar.
drarda fazla nitrojen ve kaslarda zayflk vardr. Kolesteroln hem sentezi ve hem yklm

artmtr.

Paratiroid hormonu Parathormonun etkileri


Kemikler zerine: Kemiklerden Ca braklr (Kemik

yklm). Mevcut osteoklastlar hzla aktive ederek veya, Yeni osteoklastlarn oluumunu salayarak kemik resorpsiyonuna yol aar.

Bbrekler zerine: Ca geri emilimini uyarr, PO4 geri

emilimini nler; atlmn artrr. Vitamin D3 aktivitesini uyarr: Vitamin D3, KC ve bbreklerde hidroksile edilerek 1,25Dihidroksikolekalsiferol oluturulur.

Parathormonun etkileri
Bu hormon barsaklardan Ca resorbsiyonunu

aktive eder. Ar D vitamini alnmas parathormon gibi etki gsterir ve kemiklerin erimesine yol aar. etki gsterir.

Vitamin D3, Parathormonla birlikte sinerjik D vitamini yokluunda parathormon aktivitesi

de azalr. Az miktarda D vitamini ise kemiklerin mineralizasyonunu artrr.

Parathormonun etkileri-3
Ayn zamanda Na, K ve amino asit iyonlarnn

geri emilmesini azaltrken, Mg++ ve H+ iyonlarnn geri emilimini de artrr. son ksmlar ile toplayc kanallarn ilk ksmlarnda artrlr.

Bbreklerde Ca emilimi zellikle distal tubuln

Ca metabolizmas parathormon, kalsitonin ve

Vitamin D3 ile dzenlenir.

Pankreas Hormonlar

Pankreasn fizyolojisi
1. 2. -

ki tip dokudan oluur Pankreasn ekzokrin blm: asinuslar Pankreasn endokrin ksm: langerhans adacklar

Hormonlar Langerhans adacklarnda A () hcreleri (Glukagon), B () hcreleri (Insulin), C ( ) hcreleri (Somatostatin) ve F (PP) hcrelerinde (Pankreatik polipeptit = Fonksiyonu henz bilinmiyor) Salglanr.

NSLN
Insulin kana salglandnda hemen tamamen serbest

halde bulunur. Plazmadaki ortalama yar mr sadece 6 dakikadr ve 10 - 15 dakika sonra kandan tamamen temizlenir. Reseptrlere balanm olanlar hari, insulinin tamam bata KC olmak zere bbrekler ve kas ve dier dokularda insulinaz enzimi ile ykmlanr.

Insulin etkisi
KARACERDE Glikoliz, Glikojen sentezi, Protein sentezi, Glukozdan ya asitleri sentezi artar, bu ya asitleri dk younluklu lipoproteinler ierisinde trigliseritler halinde paketlenir ve ya dokuda biriktirilir Glukoz ve amino asit alnmas ve K alnmas artar, Protein yklmas azalr. Kas glukojeni halinde depolanr
Glukoz

KASLARDA

YA HCRELERNDE

alm artar, Lipoprotein lipaz ve ya sentezi artar. Bylece keton cisimlerin oluumu nlenmi olur.

Insulinin serbest braklmas


Kanda glukoz art ile birlikte glukoz, pankreasn

hcrelerine girer ve ATP oluturarak metabolize olur. ATP ye duyarl K+ kanallar kapatlr ve K+ hcre dna kamaz. Hcre zar depolarize olur. Ca++ un hcre iine girmesi ile insulin ieren granller egzositozla hcre dna verilir. Sonra K + kanallar alarak K + tekrar hcre dna verilir. Hcre d glukoz dzeyi halen yksekse bu dng birka kez tekrarlanr.

insulin salnmasnn dzenlenmesi

Kan glukoz dzeyi ile dorudan ilikilidir. Az yoluyla alnan glukoz, enjekte edilen glukozdan daha fazla insulin salglanmasna neden olmaktadr. Sempatik sinirler ve somatostatin insulin braklmasn engeller.

Kan glukoz dzeyinin ayarlanmas

GLUKAGON
Glukagon pankreas hcrelerinden

braklr. Etkisini KC hcrelerinde glukogenoliz balatlr. Glikojen glukoza dntrlr.

SOMATOSTATIN
Somatostatin; insulin, glukagon ve PP

(Pankreatik polipeptit) sekresyonunu inhibe eder. Insulin sekresyonunu artran uyarlar, somatostatin sekresyonunu da uyarrlar (glukoz ve amino asitler).

Bbrekst(adrenal) Bez Hormonlar

Bbrekst bezleri
Adrenal korteks 2. Adrenal medulla olmak zere iki blmden oluur
1.

Fonksiyonel anatomi

ADRENAL MEDULLA
Adrenal medulla hcreleri; salglarn kana

verirler. Salgs adrenalin ve noradrenalindir (katekolaminler). Tirozin aminoasitinden oluurlar.

Adrenalin ve Noradrenalinin etkileri (stres hormonlar)


1: Kalp, ya dokusu, Macula densada 2: Kan damarlar, akcier, karacier, uterusda bulunur. 1 reseptrleri ile: vasokonstriksiyon, intestinal sfinkterlerin kaslmas, uterus kontraksiyonu ve pupilla dilatasyonu salanr.

Adrenalin ve Noradrenalinin etkileri (stres hormonlar)


2 reseptrleri ile: Noradrenalin salnmas presnaptik

olarak engellenir. Sempatik tonus drlr. Intestinal geveme (Asetil kolin serbest braklmasnn engellenmesi) salanr. 1 reseptrleri ile: Kalp kaslma kuvveti ve frakans artrlr. Lipoliz ve renin serbest braklmas artrlr. 2 reseptrleri ile: Vazodilatasyon, bronkodilatasyon salanr. Glikogenoliz artrlr. Uterus gevemesi, termogenez (oksijen kullanm ve metabolik hz artar) ve intestinal geveme salanr.

Katekoaminlerin dier etkileri


Ter, gzya ve tkrk salgs artar.

Noradrenalin kalp atm saysn azaltr.


Adrenalin insulin antagonistidir.

Glukogenolizisi ve kanda glukozu artrr.

Adrenal Korteks Hormonlar


GLUKOKORTIKOIDLER: kortizon, cortisol,

kortikosteron

MINERALOKORTIKOIDLER: Aldosteron SEKS HORMONLARI Kortikoid hormonlar kolesterinden

sentezlenirler .

GLUKOKORTIKOIDLERIN ETKISI
Glukoneogenezin aktivasyonu (KC de aa ve ya

asitlerinden glukoz sentezi)


konsantrasyonun artrlmas

Glukoz yklmnn engellenmesi, kan glukoz

Lipoliz uyarlr ya asitleri enerji


Immun basklama, antiinflamatuvar anti-allerjik

etki Bilinmeyen bir mekanizma ile eritrositlerin yapmn artrr, yokluunda anemi geliir. Kortizol, hipotalamus ve hipofizde negatif feedback ile etkili olur.

ADRENOGENITAL SENDROM: Kortizol ya da korteks

Hipoaktivite

hormonlarnn sentez enzimlerinden birisi kusurlu olursa daha ok androjen sentezlenir. Androjen kz ocuklarnda erkekleme, erkek ocuklarda erken olgunlamaya yol aar. hormonlarnn tmnn noksanlnda ortaya kan durum. Daha ok mineralokortikoid yokluuna bal belirtiler ortaya kar; korteks hormonlar dzeyi dk olduundan (+ ) geri bildirimle srekli ACTH braklr korteks hcreleri uyarlr. Melanosit hormon benzeri etki yapar ve deride pigmentleme gzlenir. Srekli su ve tuz kaybedilir. Kan basnc der. Hipoglisemi vardr. Kilo kayb + kaslarda zayflama vardr.

ADDISON HASTALII (Morbus Addison): Korteks

reme Sistemi Hormonlar

TEEKKRLER