BIỂN VỚI LỤC ĐỊA - THƯƠNG CẢNG THỊ NẠI (CHAMPA) TRONG HỆ THỐNG THƯƠNG MẠI ĐÔNG Á THẾ

KỶ X-XV1
Do Truong Giang Viện Nghiên cứu Đông Nam Á (ISEAS-VASS) và National University of Singapore

1. Vị trí của các thương cảng Champa trong mạng lưới hải thương khu vực Các nhà nghiên cứu lịch sử hải thương châu Á đều khẳng định vai trò, vị thế và sức ảnh hưởng của ba thị trường kinh tế lớn, cũng đồng thời là ba trung tâm văn minh lớn và sớm của Á châu, bao gồm Trung Hoa, Ấn Độ và bán đảo Arab. Các trung tâm văn minh ấy về cơ bản đều đã được triển nở tại những vùng châu thổ của những con sông vĩ đại, đồng thời kiến lập nên những vương triều vĩ đại. Sự kết nối giữa các trung tâm văn minh vĩ đại và thị trường rộng lớn đó đã dẫn tới sự hình thành của những “Con đường tơ lụa” trên bộ và trên biển. Sự hưng thịnh, suy tàn của các thị trường ấy, cũng như là những chính sách được thực thi bởi các vương triều ở những trung tâm văn minh lớn này luôn dẫn đến những tác động trực tiếp và sâu sắc đối với mạng lưới thương mại (cả trên bộ và trên biển) của khu vực, cũng như là tác nhân quan trọng dẫn tới sự ra đời, hưng thịnh và suy vong của nhiều quốc gia nằm trên các tuyến thương mại đó. Cho đến trước khi có sự xuất hiện của các thương nhân Âu châu sau thời kỳ phát kiến địa lý, thì những người nắm giữ vai trò chi phối đối với mạng lưới thương mại khu vực kết nối các khu vực với nhau, được ghi nhận rộng rãi, là các thương nhân Trung Hoa, thương nhân Ấn Độ, thương nhân Arab và những hải nhân Malayo-polinesian. Trong sự phát triển của nền hải thương Á châu, khu vực Đông Nam Á - đặc biệt là “Thế giới hải đảo Đông Nam Á” (Maritime Southeast Asia), có một vị trí vô cùng quan trọng: một trung gian điểm trong việc kết nối thị trường Đông và Đông Bắc Á với thị trường Nam và Tây Á, đặc biệt là sau khi Con đường tơ lụa trên bộ gặp nhiều khó khăn trong việc chuyển vận các nguồn hàng giữa các trung tâm và Con đường tơ lụa trên biển trở nên thiết yếu trong việc duy trì các mối liên hệ đó. Khi sự phát triển của
1

Những ý tưởng cơ bản của bài viết đã được trình bày lần đầu tiên tại the First Congress of the Asian Association of World Historians (May 2009, Osaka, Japan). Tác giả xin bày tỏ long biết ơn đối với Đại học Osaka (Osaka University) đã đài thọ mọi kinh phí để tác giả có cơ hội góp mặt tại Hội thảo và trình bày báo cáo của mình. Trong quá trình hoàn thiện bài viết cũng như tiến hành khảo sát thực địa tại Bình Định và một số tỉnh Nam Trung Bộ, tác giả đã nhận được những ý kiến đóng góp, ý tưởng khai mở của PGS.TS Nguyễn Văn Kim và PGS.TS Ngô Văn Doanh. Bên cạnh đó, GS. Momoki Shiro và GS. Bruce Lockhart cũng đã có những góp ý quan trọng cho việc hoàn thiện bài nghiên cứu. Nhân đây, tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn đối với sự quan tâm và những ý tưởng khoa học của các Thầy. Bài viết đã được công bố trong Nguyễn Văn Kim (ed.), Người Việt với Biển [Vietnamese and the Sea], The gioi Publishing House, Hanoi, 2011, pp.285-314.

1

mối giao thương giữa các trung tâm kinh tế lớn càng phát triển, thì các vùng biển của Đông Nam Á càng có những cơ hội để dự nhập vào mạng lưới hải thương khu vực, tận dụng môi trường kinh tế biển, kiến lập các Trung tâm liên thế giới để vận hành mạng lưới riêng của khu vực2. Sự suy yếu của một/hay đồng thời nhiều trung tâm kinh tế lớn, ở chiều hướng ngược lại, dẫn tới sự suy yếu, khủng hoảng và thậm chí diệt vong của nhiều Thể chế biển vốn phụ thuộc chặt chẽ vào sự vận hành của mạng lưới hải thương (sự diệt vong của các vương quốc biển Phù Nam, Srivijaya hay Malacca có thể được xem như là những ví dụ điển hình cho luận điểm này). Tuy nhiên, Đông Nam Á không phải /và không bao giờ là một khu vực lệ thuộc hoàn toàn và bị động vào sự vận hành của mạng lưới thương mại biển khu vực, được dẫn dắt bởi các trung tâm văn minh lớn và dưới sự điều hành của các thương nhân Trung Hoa, Ấn Độ hay Arab. Ngược lại, các nguồn sử liệu Đông Nam Á, cũng như sử liệu ngoài khu vực đã minh chứng sự chủ động, tích cực và vai trò của các chính thể vùng Đông Nam Á - đặc biệt là các chính thể đã từng tồn tại ở vùng Eo Malacca cũng như là các Thể chế biển trong khu vực, trong việc dự nhập vào mạng lưới hải thương châu Á cũng như sự vận hành của mạng lưới này. Vai trò chủ động và tầm hoạt động rộng lớn trên khắp các mặt biển châu Á của các thương nhân gốc Malayu đã là một ví dụ quan trọng cho tính chủ động của thương nhân Đông Nam Á3. Bên cạnh đó, Đông Nam Á còn được biết đến như những trung tâm cung cấp các mặt hàng thiết yếu cho các thị trường lớn, đặc biệt là các mặt hàng có nguồn gốc nhiệt đới như quế, trầm hương, long não, đinh hương, nhục đậu khấu, tô mộc…4. Các chính thể vùng Đông Nam Á là những chủ nhân và đồng thời là những người vận hành của các mạng lưới trao đổi nội địa, nội vùng và liên vùng ấy; thu gom các mặt hàng có giá trị cao trên thị trường (đặc biệt là các nguồn hàng có nguồn gốc từ các vùng Cao Nguyên), chuyển vận tới các cảng thị cận duyên và từ đó dự nhập vào mạng lưới thương mại khu vực và quốc tế.

2

Theo GS. Sakurai Yumio thì “trước thế kỷ thứ 10, Phù Nam, Srivijaya-Sailendra là những trung tâm liên thế giới có vị trí nổi bật ở khu vực Đông Nam Á. Trong thời đại thương mại các trung tâm vùng như Ayuthaya và Batavia đã phát triển thành các trung tâm liên thế giới”. Xem Sakurai Yumio: Thử phác dựng cấu trúc lịch sử của khu vực Đông Nam Á (thông qua mối quan hệ giữa biển và lục địa), Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á số 4, 1996, tr.41.
3

Về vai trò và ảnh hưởng của các cư dân Malayu trong lịch sử hải thương Á châu, đặc biệt là thế giới biển Đông Nam Á, có thể tham khảo công trình của GS. Leonard Y.Andaya: Leaves of the same tree – Trade and Ethnicity in the Straits of Melaka, University of Hawaii Press, Honolulu, 2008.
4

Anthony Reid: Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450-1680: The Lands Below the Winds. New Haven: Yale University Press, 1990; và Southeast Asia in the Age of Commerce: 1450-1680: Expansion and Crisis. New Haven: Yale University Press, 1993. Một tài liệu khác nghiên cứu về các nguồn hàng của Đông Nam Á trong trao đổi buôn bán với nhà Tống, có thể xem Paul Wheatley: Geographical Notes on Some Commodities Involved in Sung Maritime Trade, Journal of the Malayan, Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society, 32, 2. Kuala Lumpur, 1959.

2

Xét trên bình diện khu vực Đông Nam Á, một khu vực mà yếu tố biển được xem như một đặc trưng mang tính phổ quát cho toàn khu vực5. Nằm trên tuyến đường hải thương quốc tế kết nối với các trung tâm kinh tế lớn của thế giới, nên việc phát triển ngoại thương và dự nhập vào mạng lưới hải thương khu vực luôn có một sức hút lớn đối với các chính thể trong khu vực - bao gồm cả các Chính thể trọng nông (agrarian-based polities) như Java, Angkor hay Đại Việt và các Chính thể trọng thương hay Thể chế biển (Commercial-based polities/marine polities). Trong một bối cảnh lịch sử và điều kiện Địa - sinh thái và Địa - kinh tế như vậy, các hải cảng trong suốt chiều dài lịch sử, luôn giữ một vai trò quan trọng đối với các chính thể này6. Các thương cảng đó nắm giữ chức năng như các trung tâm đầu mối (entrepot) cho việc giao thương trong một khu vực và đồng thời kết nối các khu vực với nhau. Các dòng sông và tuyến đường mòn ven sông thường là kênh giao tiếp chính (đôi khi là duy nhất) đối với vùng nội địa và phụ thuộc vào địa hình của vùng duyên hải, sự hiện diện của các đầm lầy cũng như khả năng di chuyển của các thương thuyền lớn. Trong một số trường hợp, thủ phủ (capital city) có thể nằm cách xa bờ biển một vài dặm về phía nội địa7. Tính quốc tế của các Chính thể cảng (Port-polities) là một đặc điểm thể hiện sự phồn vinh của nó. Các cảng thị không chỉ là kinh đô về chính trị, thương mại mà còn là các trung tâm văn hóa của các chính thể…8. Một số cảng thị tiêu biểu của vùng Đông Nam Á trước khi có sự hiện diện của các đoàn thuyền buôn châu Âu có thể kể tới là: Srivijay Palembang, Melacca, Thi Nại (Champa) v.v... Sự hình thành, hưng khởi và suy tàn của các thương cảng, hay các Chính thể cảng thị của vùng Đông Nam Á, một mặt thể hiện các giá trị, đặc điểm chung mang tính phổ quát nhưng mặt khác cũng thể hiện sự phản ứng và thích ứng của những người đứng đầu các chính thể đó trước các cơ hội, thách thức của môi trường Địa kinh tế khu vực, thế giới. Trên con đường thương mại biển của khu vực và thế giới ấy, vùng biển Vịnh Bắc Bộ (biển Giao Châu) và cả vùng Biển Đông của Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử đã có một vị trí thiết yếu và có những đóng góp tích cực đối với sự chuyển vận của mạng
5

Theo giáo sư Sakurai Yumio thì chỉ số duyên hải ISCL của khu vực Đông Nam Á (bao gồm cả Đông Nam Á lục địa) là 5 (Area/ length of Sea Coastal Line). Chỉ số này có ý nghĩa là tính bình quân 1 km bờ biển chỉ che phủ 5 km2 đất liền. Trong khi đó ở Trung Quốc chỉ số này là 500. Thậm chí ngay cả ở Nhật Bản, được coi là “Đảo quốc” chỉ số này cũng còn là 20…Chính vì thế Đông Nam Á là khu vực có độ ẩm cao nhất thế giới và nóng ẩm đã biến Đông Nam Á thành “Thiên đường của thế giới thực vật”. Xem Sakurai Yumio: Thử phác dựng cấu trúc lịch sử của khu vực Đông Nam Á (thông qua mối quan hệ giữa biển và lục địa), Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 4, 1996, tr.38.
6 7 8

J.Kathirithamby-Wells and John Villiers (Ed.): The Southeast Asian Port and polity – Rise and Demise, Singapore University Press, 1990, pp.3 J.Kathirithamby-Wells - John Villiers (Ed.): The Southeast Asian Port and polity, Sđd, pp.3 J.Kathirithamby-Wells - John Villiers (Ed.): The Southeast Asian Port and Polity, Sđd, pp.4; tham khảo thêm công trình nghiên cứu của GS. Shigeru Ikuta: Vai trò của các cảng thị ở vùng ven biển Đông Nam Á từ đầu thế kỷ II TCN đến thế kỷ XIX; trong: Đô thị cổ Hội An, Nxb. Khoa học Xã hội, H., 1991.

3

lưới này. Các vùng biển này nằm liền kề với các trung tâm thương mại lớn ở Nam Trung Hoa (cảng Quảng Châu) và nắm giữ vai trò cầu nối giữa thị trường Đông Bắc Á với các trung tâm kinh tế khác ở cả Đông Nam Á, Nam Á và Tây Á nên đã sớm được các thương nhân quốc tế xem như là một khu vực có vị trí chiến lược quan trọng cả về mặt địa-chính trị và địa-kinh tế9. Trong suốt một thời kỳ lịch sử dài lâu, vương quốc Champa đã được ghi nhận là chủ nhân của vùng bờ biển dài dọc theo bờ biển miền Trung Việt Nam ngày nay. Các hệ thống cảng biển ven bờ của Champa đã sớm được ghi nhận như những địa điểm dừng chân thường xuyên của các đoàn thuyền buôn nội địa cũng như là ngoại quốc10. Các cư dân cổ của vương quốc này đã tận dụng triệt để việc khai thác các nguồn tài nguyên của một hệ sinh thái phổ tạp (General Ecosystem), đồng thời tận dụng các nhân tố ngoại sinh do điều kiện quốc tế mang tới để gây dựng nên trên mảnh đất này những vương triều hùng mạnh, một nền văn minh đặc sắc với những dấu tích hiện còn lưu lại đến ngày nay. Một số nhà nghiên cứu cho rằng, trong suốt chiều dài lịch sử Champa chỉ đơn thuần là một Thể chế biển, lấy hoạt động kinh tế biển làm nền tảng và cũng là nhân tố quyết định sự tồn vong của vương quốc này. Quan điểm ấy dựa trên một thực tế là, vương quốc Champa đã hình thành và phát triển trên một không gian lãnh thổ dài và hẹp dọc theo ven biển miền Trung Việt Nam ngày nay, bị giới hạn về phía Tây bởi dãy núi Trường Sơn chạy dọc suốt chiều dài lãnh thổ, phía Đông là Biển Đông rộng lớn. Do tính chất địa hình núi và biển gần như nằm sát nhau, các con sông ở đây đều ngắn, đều chủ yếu chảy theo hướng Tây - Đông từ núi xuống biển, và mỗi con sông đều là một hệ thống riêng rẽ. Bờ biển miền Trung lồi lõm với rất nhiều vịnh nước sâu thuận lợi cho việc neo đậu của tàu thuyền. Bên cạnh đó còn có sự xuất hiện của những đảo, cụm đảo
9

Li Tana: A View from the Sea: Perspectives on the Northern and Central Vietnam Coast, Journal of Southeast Asian Studies, 37/1 (2006), pp. 83-102; John K. Whitmore: The Rise of the Coast: Trade, State and Culture in Early Đại Việt, Journal of Southeast Asian Studies, 37/1 (2006), pp.103-122.
10

Những ghi chép cụ thể về tuyến đường biển từ Quảng Châu của Trung Hoa đến các địa điểm của Champa có thể thấy trong Tân Đường Thư. Tài liệu này cho biết “Đời Đường năm Trinh Nguyên, Giả Đam chép rằng: đường Quảng Châu vào biển, đi về phía Đông Nam 200 dặm đến núi Đồn Môn, đi về phía Tây 2 ngày đến núi Cửu Châu Thạch. Lại đi về phía nam 2 ngày đến Tượng Thạch. Lại đi về phía Tây Nam 3 ngày đến núi Chiêm Bất Lao. Ở phía đông nước Hoàn Vương 200 dặm là trong biển. Lại đi về phía nam 2 ngày đến núi Lăng Sơn. Lại đi 1 ngày đến nước Môn Độc, đi một ngày nữa đến nước Cổ Đát, đi nửa ngày nữa đến châu Bôn Đà Lãng”. Dẫn theo: Nguyễn Văn Siêu: Đại Việt địa dư toàn biên, Viện Sử học và Nhà Xuất bản Văn hóa, 1997, tr.220-221. Sách An nam chí lược của Lê Tắc biên soạn vào năm 1333, phần Các dân biên cảnh phục dịch cũng đưa ra lời bình về vị trí tự nhiên của Chiêm Thành (Champa): “Nước này ở ven biển, những thuyền buôn của Trung Hoa vượt biển đi lại với các nước ngoại phiên đều tụ ở đây, để lấy củi, nước chứa. Đấy là bến thứ nhất ở phương Nam”, theo: Lê Tắc: An Nam chí lược, Viện Đại học Huế, 1961, tr.32. Một tài liệu Trung Hoa khác là Daoyi zazhi, cho biết “đối với các tàu từ Canton tới các phiên quốc (Barbarian countries), Champa là nước gần nhất, tàu thuyền có thể tới đó trong vòng 8 ngày nếu thuận gió”; Dưới thời nhà Nguyên, Qubilai Khan đã coi Champa như là một bàn đạp để mở rộng ảnh hưởng đến vùng Nam Dương (biển Đông Nam Á) và Ấn Độ Dương; những tư liệu ấy đã chứng tỏ vị trí chiến lược của Champa trong hệ thống hải thương khu vực. Dẫn theo: Momoki Shiro: Mandala Champa Seen from Chinese Sources; trong: Tran Ky Phuong and Bruce Lockhart (Ed.): The Cham of Vietnam – History, Society and Art, NUS Press, Singapore, 2001.

4

được hình thành trong quá trình tạo sơn như: Hòn Gió (Quảng Bình), đảo Cồn Cỏ (Quảng Trị), Cù Lao Chàm (Quảng Nam), Lý Sơn - Cù Lao Ré (Quảng Ngãi), Hòn Tre (Khánh Hoà), Phú Quý (Ninh Thuận - Bình Thuận)… Sinh thành và phát triển trong một điều kiện địa lý và môi trường sinh thái như vậy, các cư dân cổ Champa đã sớm lựa chọn cho mình con đường phát triển xuyên suốt trong lịch sử, đó là hướng biển, gây dựng một nền kinh tế biển bằng việc chủ động dự nhập vào mạng lưới hải thương của khu vực, và thực tế như đã được thừa nhận rộng rãi, Champa đã từng một thời là vương quốc biển điển hình của khu vực Đông Nam Á. Champa là một Thể chế biển, đó là một quan điểm đã được thừa nhận rộng rãi. Tuy nhiên, có phải trong suốt chiều dài lịch sử ấy, Champa đơn thuần “chỉ là một Thể chế biển” như nghi vấn đã được nêu lên bởi GS. Momoki Shiro11?. Địa hình lãnh thổ cổ xưa của mandala Champa được nhìn nhận như là một trong những vùng đất bị chia cắt bởi các đèo, dốc và núi ven biển. Các vùng đồng bằng nhỏ hẹp nằm ở châu thổ của những con sông ngắn, có độ dốc cao bắt nguồn từ dãy Trường Sơn đổ ra biển, cộng thêm với khí hậu nóng ẩm đã đưa tới nhận định cho rằng kinh tế nông nghiệp của Champa là kém phát triển. Tuy nhiên, không phải tất cả các đồng bằng ven biển đó đều là những vùng đồng bằng kém phì nhiêu, không thuận lợi cho việc phát triển một nền nông nghiệp bền vững. Các đồng bằng châu thổ sông Thu Bồn (thuộc tiểu quốc Amaravati - vùng Quảng Nam ngày nay), hay đồng bằng châu thổ sông Côn (thuộc tiểu quốc Vijaya - vùng Bình Định ngày nay) được ghi nhận như những vùng đồng bằng trù phú. Các vùng châu thổ lớn này đã tạo nền tảng cho sự phát triển một nền kinh tế nông nghiệp mang lại các nguồn thu ổn định và bền vững cho các tiểu quốc Amaravati và Vijaya. Dựa trên một nền tảng kinh tế nông nghiệp bền vững thuộc không gian châu thổ đó, các cư dân cổ tại các tiểu quốc này đã mở rộng và kết nối với các cư dân miền thượng thuộc không gian cao nguyên ở phía tây, cũng như các cộng đồng cư dân thuộc không gian duyên hải, và đương nhiên với cư dân của các vùng quần đảo xa hơn nữa. Các dòng sông - và nhánh của chúng như Thu Bồn hay sông Côn chính là trục chuyển vận và kết nối các không gian sinh thái - tộc người đó. Các cảng thị nằm ở hạ lưu của các con sông này nắm giữ vai trò là điểm kết nối giữa biển - “không gian cận duyên” và “không gian quần đảo”, với lục địa “không gian đồng bằng” và “không gian cao nguyên”. Dựa trên sự đa dạng và nối kết chặt chẽ của các môi trường sinh thái như vậy, trong suốt chiều dài lịch sử của mình, các tiểu quốc Amaravati và Vijaya luôn nắm giữ một vị thế trội vượt và thậm chí là thống trị đối với các tiểu quốc khác trong mandala Champa. Các tiểu quốc Amaravati cùng với Vijaya có thể coi như những ví dụ điển hình cho nhận xét của GS. Trần Quốc Vượng khi
11

Xem: Momoki Shiro: Chămpa chỉ là một thể chế biển? (Những ghi chép về nông nghiệp và ngành nghề trong các tư liệu Trung Quốc), Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 4 - 1999, tr.43-48.

5

ông nhấn mạnh rằng “người Chăm và văn hóa Champa trong khoảng 15-16 thế kỷ tồn tại đã thích nghi và ứng biến tài tình với mọi hệ sinh thái từ núi rừng tới biển khơi” 12. Và, “người Chăm cổ có cái nhìn về biển đúng đắn, biết cấu trúc một nền kinh tế tổng hợp đa ngành, tuy còn chất phác, thô sơ nhưng đã biết khai thác mọi tài nguyên trên nguồn rừng, dưới biển khơi… để xuất khẩu, có đội chiến thuyền và thương thuyền đủ lớn, đủ mạnh để ra khơi góp phần xây dựng Champa hưng thịnh một thời”13. Không chỉ riêng vùng hạ lưu của sông Thu Bồn và sông Côn, các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng, ở mỗi vùng hạ lưu của các hệ thống sông lớn trên lãnh thổ của mandala Champa xưa đều có dấu tích và sự hiện diện của các thương cảng cổ. Đầu thế kỷ XVII, khi ghé vào bờ biển miền Trung Việt Nam, C.Borri đã nhận xét: “Về hải cảng thì thật là lạ lùng, chỉ trong khoảng hơn 100 dặm 1 chút mà người ta đếm được hơn 60 cảng, tất cả đều rất thuận tiện để cập bến và lên đất liền là vì ở ven bờ có rất nhiều nhánh biển lớn” 14. Dựa trên những khảo sát chuyên sâu tại miền Trung Việt Nam, cùng với một dự cảm nghề nghiệp sâu sắc, cố giáo sư Trần Quốc Vượng đã đưa ra giả thuyết về sự hiện diện của cả một nền văn hóa cảng thị tại miền Trung của Việt Nam15. Nhận thức mang tính khai mở của GS. Trần Quốc Vượng đã được các nhà nghiên cứu, đặc biệt là các chuyên gia khảo cổ học kế thừa và đi sâu nghiên cứu. Chuyên gia khảo cổ học Champa - Lê Đình Phụng, dựa trên việc khảo sát các dấu tích cảng thị ven biển miền Trung ngày nay, đã liệt kê ra danh sách các thương cảng cổ của mandala Champa, bao gồm: Katligara nằm trên địa bàn tỉnh Quảng Trị ngày nay - có thể gần cảng Cửa Việt hiện đại; Jilina nằm trên địa bàn thành phố Huế - cảng Tư Hiền - Tư Duy ngày nay; Indrapura - một thương cảng quan trọng, cửa ngõ của kinh đô Indrapura vươn ra biển mà theo ông chính là Đại Chiêm cảng nằm trên vùng đất Hội An (Quảng Nam - Đà Nẵng); Vi Ja Sa hay Thi Nại (Cri Boneithilibi Nai) mà hậu thân của nó là cảng Thị Nại - Quy Nhơn (Bình Định) ngày nay; Lingaparvata có thể nằm ở địa bàn ven thị xã Tuy Hòa (Phú Yên); Kauthara có thể ven thành phố Nha Trang; và cuối cùng là Panduranga - cảng Phanrang ngày nay. Bên cạnh đó, tác giả cũng ghi nhận rằng, nhiều địa điểm /vụng biển khác ở miền Trung đều là những địa điểm thuận tiện cho tàu thuyền neo đậu như là Vũng Bàng (Quảng Ngãi), Vũng Rô (Phú Yên)…16 Tuy nhiên, dựa trên những bằng chứng khảo cổ và tài liệu lịch sử còn lưu giữ, tác giả đi đến kết luận rằng, chỉ có Đại Chiêm cảng (thuộc tiểu
12 13 14 15 16

Trần Quốc Vượng: Việt Nam - Cái nhìn Địa-Văn hóa, Nxb. Văn hóa Dân tộc, H., 1998, tr.330-331.

Trần Quốc Vượng: Theo dòng lịch sử - Những vùng đất, thần và tâm thức người Việt, Nxb. Văn hóa Thông tin, H., 1996, tr.536. C.Borri: Xứ Đàng Trong năm 1621, Nxb. Tp Hồ Chí Minh, 1998, tr.91. Trần Quốc Vượng: Về một nền văn hoá cảng thị ở miền Trung, Tạp chí Nghiên cứu Văn hoá Nghệ thuật, số 9, 1995. Lê Đình Phụng: Thương cảng Champa trong lịch sử, trong: Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 1996, Nxb. Khoa học Xã hội,H., 1997, tr.630.

6

quốc Amaravati) và Thị Nại cảng (thuộc tiểu quốc Vijaya) là những thương cảng thực và có vai trò quan trọng đối với lịch sử Champa, còn các địa điểm khác có chức năng chính là bến nước - nơi tàu thuyền dừng chân lấy nước ngọt17. Nhà nghiên cứu Hoàng Anh Tuấn, qua kết quả của các cuộc khai quật khảo cổ học, đã hoàn thành một chuyên luận khoa học quan trọng về thương cảng Cù Lao Chàm (tỉnh Quảng Nam ngày nay), trong đó tác giả khẳng định vị trí quan trọng của Cù Lao Chàm cũng như vương quốc Champa trên tuyến đường tơ lụa quốc tế từ Đông sang Tây thời xưa. Theo đó, “những phát hiện quý giá về khảo cổ học là những bằng chứng xác nhận: trong suốt ngàn rưỡi năm dưới quyền kiểm soát của Champa, Cù Lao Chàm là thương cảng số một, là cửa ngõ thông thương của vương quốc Champa với bên ngoài” 18. Các tác giả Trần Kỳ Phương, Vũ Hữu Minh trên cơ sở khảo sát thực địa cũng đã nhấn mạnh tới vai trò của cảng thị tại vùng Cửa Đại - Cửa Đại Chiêm ở lưu vực sông Thu Bồn (tỉnh Quảng Nam ngày nay). Các tác giả cho rằng “dưới thời vương quốc Champa, thương thuyền ngoại quốc ghé đến cửa Đại Chiêm - Lâm Ấp phố để buôn bán, trao đổi những đặc sản hoặc để lấy thêm lương thực, thực phẩm, đặc biệt nước ngọt để uống, trên tuyến đường từ A Rập, Ấn Độ, Đông Nam Á sang Trung Quốc, Nhật Bản và ngược lại”19. Bên cạnh đó, nghiên cứu về lịch sử hải thương khu vực Đông Nam Á, các học giả quốc tế cũng quan tâm tới một cảng thị quan trọng khác của Champa là Panduranga (thuộc tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận ngày nay). Kenneth Hall cho rằng Panduranga đã từng là nơi có sự hiện diện của cộng đồng thương nhân Hồi giáo từ đầu thế kỷ XI và Panduranga là một trong những cảng chính trên bờ biển vùng nam Champa từ giữa thế kỷ X về sau…20. Như vậy, có thể thấy rằng, trong suốt chiều dài lịch sử, dựa trên những điều kiện sinh thái và địa lý nhân văn đặc thù, các tiểu quốc Champa đã dày công kiến lập nên một hệ thống các cảng thị ven biển, những tiền đồn để dự nhập vào mạng lưới hải thương của khu vực, quốc tế, kiến tạo những mối liên hệ cả về mặt chính trị, kinh tế, văn hóa đối với các mandala khác trong khu vực cũng như với các trung tâm văn minh, kinh tế lớn của thế giới như Trung Hoa, Ấn Độ và Arab.
17 18

Lê Đình Phụng: Thương cảng Champa trong lịch sử, Sđd, tr.631.

Hoàng Anh Tuấn: Cù Lao Chàm và hoạt động thương mại ở Biển Đông thời vương quốc Champa; trong: Khoa Lịch sử - Một chặng đường nghiên cứu Lịch sử (1995-2000), Nxb. Chính trị Quốc gia, H., 2000, tr.124. Tuy nhiên, trong một chuyên luận của mình, chuyên gia khảo cổ học miền Trung, Lâm Mỹ Dung nêu lên một quan điểm khác cho rằng “khác với kết luận trước đây, chúng tôi cho rằng bản thân Cù Lao Chàm không phải là cảng, mà Đại Chiêm hải khẩu mới là cảng. Cù Lao Chàm trước hết là bến đậu dừng nghỉ của các thuyền và có nhiều khả năng Cù Lao Chàm là nơi trung chuyển hàng hóa xuất và nhập”. Tham khảo Lâm Mỹ Dung: Vị thế của Cù Lao Chàm trong lịch sử thương mại Việt Nam; trong: Việt Nam trong hệ thống thương mại châu Á thế kỷ XVIXVII, Nxb. Thế giới, H., 2007, tr.101.
19

Trần Kỳ Phương - Vũ Hữu Minh: Port of Great Champa in the IVth–XVth Centuries, trong: Ancient Town of Hoi An, The National Committee for The International Symposium on The Ancient Town of Hoi An held in Danang on 22nd– 23rd March 1990, The Gioi Publishers, H., 1991, pp.105-110.
20

Kenneth Hall: Maritime Trade and state Development in Early Southeast Asia, University of Hawaii Press, Honolulu, 1985, pp.183.

7

2. Biển với lục địa - Thương cảng Thị Nại trong nagara Vijaya Trong quan điểm nghiên cứu truyền thống về Champa, được khởi nguồn từ các học giả Pháp và được nhiều thế hệ các học giả sau này kế thừa, Champa được nhìn nhận như là một vương quốc thống nhất với lãnh thổ truyền thống trải dài từ nam Đèo Ngang cho đến nam Bình Thuận, với một hệ thống hành chính thống nhất từ trung ương đến địa phương, toàn bộ vương quốc được đặt dưới sự trị vì của một quốc vương có quyền uy tối cao21. Cách nhìn nhận đó, do các học giả đã áp dụng một mô hình của Trung Hoa và Đại Việt đối với trường hợp Champa, có lẽ đã chưa phản ảnh chân xác bản chất thực sự của hệ thống chính trị - kinh tế - văn hóa và tộc người của vương quốc cổ Champa. Dưới ảnh hưởng của sự thay đổi cách viết sử trong khu vực từ những năm 197022, việc nghiên cứu về lịch sử vương quốc Champa cũng đã có nhiều thay đổi đáng kể. Những nhận thức cũ của các học giả tiên phong được các thế hệ nhà nghiên cứu kế tiếp kế thừa và bổ xung thông qua việc cập nhật các nguồn tư liệu mới, cũng như là việc áp dụng các mô hình lý thuyết mới hướng tới những nhận thức mang tính chân xác hơn về một thể chế đã từng vận hành và đạt tới tầm mức của một nền văn minh ở miền Trung Việt Nam thời cổ xưa. Khái niệm mandala Champa giờ đây được sử dụng rộng rãi trong giới nghiên cứu và các tiểu vùng được ghi nhận trong lịch sử Champa như Amaravati hay Vijaya được xem như các tiểu quốc, các nagara nằm trong hệ thống mandala Champa23. Cách nhìn nhận như thế dẫn tới những cách diễn giải mới về lịch sử Champa
21

Xem Georges Maspéro: Le royaume de Champa, rev.ed. Paris and Brussels: Van Oest, 1928; R.C.Majumdar: Champa – History and culture of an Indian colonial kingdom in the Far East, 2nd-16th century A.D, P. Gyan Publishing House, New Delhi, 1927.
22

Từ những năm 1970, môi trường học thuật quốc tế nghiên cứu về khu vực Đông Nam Á đã có những thay đổi đáng kể, chuyển từ khuynh hướng ngoại sinh (externalist tendency) sang khuynh hướng nội sinh (indigenous tendency) – trong đó thế hệ học giả mới xét lại những nghiên cứu trước đó của các học giả tiên phong thời thực dân, và đặc biệt nhấn mạnh tới việc sử dụng các nguồn tài liệu bản địa thay vì các nguồn tư liệu ghi chép phương Tây, đồng thời nhấn mạnh tới vai trò của các nhân tố nội sinh đối với sự phát triển của các thể chế trong khu vực thay vì quá nhấn mạnh tới các nhân tố ngoại sinh như trước đây. Các khái niệm mới, mô hình mới vốn có nguồn gốc và hiện sinh tại chính khu vực Đông Nam Á thời cổ xưa đã được nghiên cứu và cổ xúy cho việc sử dụng rộng rãi trong nghiên cứu về lịch sử các chính thể trong khu vực. Chính trong bối cảnh đó, các khái niệm mới, mô hình mới đã được các học giả hàng đầu về Đông Nam Á học đưa ra, như là khái niệm mandala, Negara để khảo tả cấu trúc và phương cách vận hành của các chính thể Đông Nam Á cổ xưa, hay mô hình “riverine exchange network” để nghiên cứu mô hình trao đổi kinh tế đặc trưng mang tính phổ quát đối với các thể chể cận duyên ở Đông Nam Á.
23

Giáo sư O.W. Wolters là người đầu tiên đã giải thích mandala như là một thuật ngữ dùng để diễn tả một hệ thống chính trị kinh tế đã được phát hiện tại hầu hết các quốc gia cổ ở Đông Nam Á. Thuật ngữ mandala cũng được sử dụng để miêu tả một trạng thái chính trị riêng biệt và thường là không ổn định trong một khu vực địa lý được xác định mơ hồ vì không có những đường ranh giới cố định, tại đó những trung tâm nhỏ hơn vì lý do an ninh nên có xu hướng vươn ra mọi phía. Các mandala sẽ mở rộng hay thu hẹp lại theo cách thức này. Theo O.W. Wolters thì mỗi mandala bao gồm một số chính quyền chư hầu (tributary rulers), nhưng mỗi chư hầu như vậy có thể từ bỏ địa vị chư hầu của họ khi có cơ hội và nỗ lực xây dựng một mạng lưới chư hầu của riêng họ, theo: O.W.Wolters: History, Culture and Region in Southeast Asian Perspectives, Institute of Southeast Asian Studies, 1982. Có thể tham khảo thêm Đỗ Trường Giang: Mandala trong nhận thức và cách nhìn của các học giả quốc tế, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 2, 2009. Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu cũng đã sử dụng nhiều thuật ngữ

8

khác so với những nhận thức đã được nêu lên bởi G.Maspero và các học giả tiên phong trước đây. Các nguồn tài liệu cổ bia ký và của Trung Hoa đều ghi nhận về việc hình thành của một trung tâm chính trị-tôn giáo-kinh tế mới trong lãnh thổ của mandala Champa từ cuối thế kỷ thứ X và đầu thế kỷ XI, cách xa trung tâm cũ ở vùng Amaravati về phía Nam24. Lịch sử Champa từ sau giai đoạn này cũng ghi nhận sự trội vượt và thống trị của tiểu quốc Vijaya (nagara Vijaya - vùng Bình Định ngày nay). Người đứng đầu của nagara Vijaya được chính sử Đại Việt và Trung Hoa xem như là Vua - người trị vì của toàn bộ vương quốc Champa. Sự hiện diện của cả một hệ thống các di tích thành cổ, đền tháp tôn giáo, lò gốm và cảng thị tại vùng Bình Định ngày nay đã là minh chứng rõ nét nhất cho sự phồn vinh và thịnh vượng của tiểu quốc Vijaya cho đến cuối thế kỷ XV. Như ở trên đã trình bày, trong suốt chiều dài lịch sử của mandala Champa cho đến cuối thế kỷ XV, nagara Amaravi (vùng châu thổ sông Thu Bồn - Quảng Nam) và nagara Vijaya (vùng châu thổ sông Côn - Bình Định) luôn thể hiện vị thế vượt trội của mình. Từ cuối thế kỷ X đến cuối thế kỷ XV, đứng trước những thay đổi địa-chính trị và địa-kinh tế mang tính phổ quát trên toàn khu vực Đông Nam Á, đặc biệt là áp lực của quốc gia Đại Việt đang lên ở phía Bắc và những biến chuyển của mạng lưới hải thương khu vực, nagara Amaravati đã đánh mất vị thế của mình. Từ đây, nagara Vijaya vươn lên thể hiện vị thế trội vượt cả về mặt chính trị, tôn giáo, quân sự và kinh tế đối với các tiểu quốc khác. Sự trội vượt về mọi mặt của nagara Vijaya, một phần là do những cơ hội mà môi trường khu vực và quốc tế mang lại, nhưng cơ bản và quan trọng hơn, đó là do nội lực và những nhân tố nội sinh vốn có của tiểu quốc này đã góp phần dẫn tới sự phồn vinh cho tiểu quốc Vijaya. Nghiên cứu toàn diện lịch sử cổ xưa của mandala Champa, có thể nhận thấy, cùng với nagara Amaravati ở phía Bắc, thì nagara Vijaya được xem như một phức thể (complex) toàn diện nhất với đầy đủ những tiềm năng nội lực và nhân tố ngoại sinh có
có gốc bản địa khác để chỉ về sự hình thành các nhà nước, các trung tâm và cấu trúc quyền lực của thế giới Đông Nam Á và coi các chính thể tồn tại trong lịch sử cổ trung đại như là những chính thể thiên hà (galactic polity), chính thể mặt trời (solar polity), hay các negara, tham khảo các công trình nghiên cứu như: Geertz, Clifford. Negara: The Theatre State in 19th Century Bali. Princeton: Princeton University Press. 1980; và Lorraine Gesick (ed.): Centres, Symbols, and Hierarchies: Essays on the Classical States of Southeast Asia, Monograph No. 26, New Haven, Connecticut: Yale University Southeast Asia Studies.
24

Chúng ta biết được sự dịch chuyển kinh đô của Champa từ phía bắc về vùng Vijaya qua tư liệu Tống sử. Một phái đoàn triều cống của Champa năm 1007 đến triều đình nhà Tống đã tấu rằng “nước của thần trước ở Jiaozhou, sau đó chuyển về Foshi, 700 dặm về phía nam vị trí cũ”. Vùng đất Vijaya được gọi là Tân Châu để phân biệt với Cựu Châu (Simhapura - vùng Quảng Nam). Tuy nhiên, dựa trên việc khảo sát lại các nguồn tài liệu bi ký của cả Champa và Angkor, cũng như đối chiếu với các tài liệu chính sử của Đại Việt và Trung Hoa, nghà nghiên cứu Vickery nêu lên quan điểm cho rằng, việc liên hệ giữa “Foshi/Phật Thệ” với Vijaya là không chính xác, và theo ông thì, địa điểm Phật Thệ có thể là ở khu vực Đồng Dương (Quảng Nam) chứ không phải là Bình Định và Vijaya chỉ thực sự trở thành trung tâm của mandala Champa từ thế kỷ thứ XII với những ghi chép chính thức trong bi ký cổ. Michael Vickery: Champa Revised, Asia Research Institute, Working Paper Series, no.37, 2005, pp.38-47.

9

thể dẫn tới sự phồn vinh cho tiểu quốc này. Cũng giống như hầu hết các tiểu quốc khác thuộc mandala Champa, nagara Vijaya có sự hiện diện của ba không gian sinh thái chính, đó là không gian đồng bằng (plain space) ở trung tâm của nagara, không gian thượng nguyên (highland space) ở vùng cao nguyên phía Tây, và cuối cùng là không gian duyên hải (coastal /littoral space) ở phía Đông25. Mỗi một không gian như vậy có một đặc trưng riêng về địa lý môi sinh, môi trường hoạt động kinh tế của các cư dân bản địa và có những vai trò/chức năng khác nhau/và tương hỗ nhau trong việc đóng góp vào sự phát triển của toàn bộ chính thể. Các không gian địa lý, các cộng đồng cư dân, các trung tâm kinh tế như vậy được kết nối với nhau và vận hành trong một tổng thể thống nhất, hài hòa. Ở trung tâm của phức thể ấy là một không gian đồng bằng rộng lớn, với trọng tâm là kinh thành của hoàng gia - Thành Cha26 và thành Chà (Đồ) Bàn27, và một hệ thống các đền tháp tôn giáo dày đặc và mang nét đặc trưng sâu sắc của tiểu quốc này 28. Các
25

Hầu hết các sử gia nghiên cứu về Đông Nam Á thường có nhận thức mang tính lưỡng phân (dichotomy) về khu vực này, đặc biệt là vùng lục địa, bao gồm highland và lowland, điều này tương ứng với sự phân chia về mặt xã hội trong nghành nhân học đối với những nền văn minh cận hải/ven sông (coastal/reverine civilizations) của vùng lowland và/với người miền núi (hill peoples) ở inland/upland. Tuy nhiên, vùng bao quanh Tonle Sap, vùng cao nguyên Khorat, vùng Thượng Miến, hay vùng Java lục địa, là vị trí của những vùng trung tâm (core areas) của các thể chế trọng nông/hướng nông (rice-oriented) cổ xưa. Bởi thế, giáo sư Fukui Hayao nhận xét rằng: nhìn từ khía cạnh địa lý học hay nhân học thì một sự nhận thức tam phân (trichotomy) bao gồm thượng lưu (highland), trung lưu (middleland) và hạ lưu (lowland) thì có vẻ hợp lý hơn là nhận thức lưỡng phân, tham khảo: Fukui Hayao: An overview - The Scope of the Dry Areas Study, trong: The Dry Areas in Southeast Asia: Harsh or Benign Environment, biên tập bởi Fukui Hayao, The Center for Southeast Asia Studies (CSEAS), 1999, pp.3-4.
26

Theo GS. Ngô Văn Doanh thì, “qua nghiên cứu tổng thể những di vật và di tích của Thành Cha, của các địa điểm liên quan xung quanh khu vực thành Cha, chúng tôi cho rằng, thành Cha có thể chính là thành Chà Bàn ban đầu. Chỉ mãi sau này, do nhiều lí do, các vua chúa Champa đã xây dựng lại kinh đô Chà Bàn của mình, nhưng ở một địa điểm khác cách tòa thành cũ không xa…. Các bằng chứng vật chất đã cho thấy thành Đồ Bàn có niên đại muộn hơn niên đại của Thành Cha chừng cả hơn trăm năm”. Xem Ngô Văn Doanh: Thành Cha -Thành Đồ Bàn ban đầu (qua những phát hiện mới); trong: Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 1996, Nxb. Khoa học Xã hội, H., 1997, tr.821.
27

Đại Việt sử ký tiền biên chép về thành Đồ Bàn “Thành Đồ Bàn ở huyện Tuy Viễn, phủ Hoài Nhơn, tỉnh Quảng Nam, dựa vào núi Long Cốt làm thế vững. Nay có 12 tòa tháp gọi là tháp Nữ Nhi”, Đại Việt sử ký tiền biên, Nxb Khoa học Xã hội, H., 1997, tr.414. Đồ Bàn Thành Ký cũng cung cấp những thông tin chi tiết về thành Đồ Bàn: “Nói về quy chế và địa thế, thì thành Đồ Bàn, được xây dựng vào trung tâm của nước, tựa vào thế vững của núi Long cốt, non xanh bày hàng trước mặt nước biếc uốn réo chung quanh, thành xây hình vuông, tường xây bằng gạch, phía ngoài có lớp chông già, 4 mặt có mở 4 cửa, chu vi rộng hơn 10 dặm, có tháp đá để hộ vệ, không cần hào sâu mà vẫn kiên cố, bên trong co lầu các lan can, tháp núi là từng án thứ nhất, bên hữu lấy núi Phong làm lũy, bên tả lấy bể làm hào, núi Cù Mông như rồng guộn khúc ở phía trước, bến Thạch Tân như cọp hùng cứ ở mặt sau, quả là nơi hiểm trở thiên nhiên vậy”, tham khảo tư liệu “Đồ Bàn Thành Ký”, trong: Tập San Sử Địa, số 1920, Sài Gòn, 1970, tr.241-242.
28

Đại Nam nhất thống chí chép về các di tích Champa tại Bình Định: “Tháp cổ Chiêm Thành: có 8 cái: 1) Tháp Dương Long, ở thôn Vân Tường huyện Tuy Viễn 2) Tháp Đồng, ở thôn Thủ Lương, 3) Tháp Cánh Tiên ở thôn Nam An, 4) Tháp Đôi, ở thôn Hưng thịnh huyện Tuy Phước, 5) Tháp Thanh trúc, thôn Bình Lâm, 6) Tháp Long Triều ở thôn Xuân Mỹ, 7) tháp Thị Thiện, có 4 cái ở trên núi đất chỗ giáp giới bốn thôn Đại Lộc, Hoàng Kim, Vạn Bảo và Phong niên, 8) Tháp Phúc Lộc, ở trên núi đất chỗ giáp giới hai thôn Phú Thành và Châu Thành huyện Phù Cát”, xem: Viện Sử Học: Đại Nam nhất thống chí, Tập III, Nxb. Khoa học Xã hội, H., 1971, tr.36; tham khảo thêm công trình khảo sát của Lê Đình Phụng: Di tích văn hoá Champa ở Bình Định, Nxb. Khoa học Xã hội, H., 2002. Trong công trình nghiên cứu này, tác giả đã khảo sát các dấu tích vật chất của nền văn hoá Champa còn tồn tại ở vùng Vijaya xưa (nay là tỉnh Bình Định) và cho biết tại Bình Định hiện còn dấu tích của

10

trung tâm chính trị và tôn giáo đó được bao bọc bởi một cộng đồng cư dân sinh tụ và phát triển trên một vùng đồng bằng trù phú, một bệ đỡ về lương thực cho cả vùng Vijaya29. Xét trong bối cảnh chung của khu vực Đông Nam Á cổ xưa, việc tự cung cấp lúa gạo có thể được coi như một nhân tố nội tại quan trọng để duy trì sự phát triển và thịnh vượng của một cộng đồng cư dân, hay rộng lớn hơn là của cả một mandala30. Đặc biệt đối với các cảng thị, các thương nhân quốc tế trong quá trình giao thương thường ở lại Đông Nam Á một thời gian dài để đợi gió mùa, bởi vậy một cảng thị có nguồn cung cấp hoa lợi nông nghiệp được coi là thiết yếu đối với thành công của chúng. Sự phồn vinh trong một thời gian dài của mandala Phù Nam ở Đông Nam Á được cho là có sự đóng góp quan trọng của năng xuất nông nghiệp cao và ổn định ở châu thổ sông Mekong, dẫn tới sự vượt trội vủa Phù Nam so với các tiểu quốc khác đương thời. Một ví dụ khác có thể kể đến, đó là sự thịnh vượng và trội vượt của Srivijaya Palembang đối với các đối thủ ven biển Sumatra khác là bởi nguồn cung cấp lúa gạo từ vùng đồng bằng tương đối rộng lớn dọc theo sông Musi31. Trong trường hợp của nagara Vijaya và thương cảng Thị Nại, với bệ đỡ về lương thực - hay “hậu phương” cho cảng thị như cách dùng của GS. Trần Quốc Vượng32 được cung cấp một cách ổn định từ vùng châu thổ sông Côn chắc chắn là một tiền đề quan trọng và thiết yếu cho sự phát triển của tiểu quốc này, cũng như tiền đề cho sự trội vượt và chiếm ưu thế của Vijaya trước sự cạnh tranh của các tiểu quốc láng giềng khác. Nếu xét trong bối cảnh Champa thường xuyên được ghi chép trong chính sử của Trung Hoa và Đại Việt như là một vùng đất khô cằn và không thuận lợi cho việc phát triển một nền nông nghiệp bền vững hay một nguồn cung cấp lương thực ổn định33, thì có thể thấy rằng, sự trù phú của vùng đồng bằng Bình Định chính là một sự khác biệt lớn và ưu thế quan trọng của Vijaya đối với các tiểu
bảy cụm tháp cổ, bao gồm mười ba tháp cổ, phân bố dọc theo các nhánh của sông Côn.
29

Theo Đại Nam nhất thống chí thì đồng bằng lưu vực sông Côn “ruộng đất màu mỡ rộng rãi, xưa gọi là “Tiểu Nông trại”, nhân dân đông, phẩm vật nhiều, thuyền xe tụ tập, buôn bán đông vui, trong ngoài sông núi bao vây, đánh hay giữ hai đường đều tiện, thật là đất xung yếu ở Tả kỳ vậy”, theo Đại Nam nhất thống chí, sđd, tr.11-12. Bên cạnh đó Đại Nam nhất thống chí cũng cung cấp các thông tin khác cho thấy độ trù mật của cư dân và mức thuế đối với cư dân vùng Bình Định: về hộ khẩu thì “năm Gia Long thứ 18, số đinh hơn 38.400 người, nay 57.349 người”, về thuế ruộng “ruộng đất 107.705 mẫu, ngạch thuế là: 79.850 hộc thóc, 123.698 quan tiền, 11 lạng đồng và 2 phân vang, 4.898 lạng bạc”, theo Đại Nam nhất thống chí, sđd, tr.16. Để có một cái nhìn đối sánh và thấy được sự trội vượt về mọi mặt của vùng Đồng Bằng Bình Định, chúng ta có thể xem các thông tin cũng được cung cấp trong Đại Nam nhất thống chí, chẳng hạn ở Phú Yên: “Hộ khẩu: Năm Gia Long thứ 18, số đinh có 7.651 người, nay 10.465 người”, “Thuế ruộng: ruộng đất 27.963 mẫu linh, ngạch thuế là 14.620 hộc thóc, 13.786 quan tiền” theo Đại Nam nhất thống chí, Sđd, tr.64; ở Khánh Hòa: “Hộ khẩu: Đời Gia Long, số đinh hộ 5.000 người, nay 8.563 người”, “Tô ruộng: ruộng đất 12.593 mẫu, ngạch thuế là 6.539 hộc thóc, 16.431 quan tiền, bạc 111 lạng”, theo Đại Nam nhất thống chí, Sđd, tr.64.
30 31 32 33

Fukui Hayao: An overview - The scope of the dry Areas study, Sđd, pp.9-10.

O.W.Wolters: Early Indonesian Commerce: A Study of the Origins of Srivijaya. Ithaca: Cornell University Press, 1967. Trần Quốc Vượng: Việt Nam - Cái nhìn Địa - văn hóa, Nxb. Văn hóa Dân tộc, H., 1998, tr.348 Lĩnh Ngoại đại đáp thế kỷ XII chép rằng “đất đều là cát trắng, đất cày được rất ít. Không có dê, lợn, rau cỏ. Nhân dân đi lấy hương làm kế sinh nhai” (Q.2, Ngoại quốc môn, Quyển thượng – Chiêm Thành).

11

vùng khác của mandala Champa. Trong bối cảnh đặc trưng của một vùng khô (dry area), người Chăm đã có những sáng tạo của riêng mình để thích ứng, duy trì và phát triển. Giống “lúa Chiêm” như được ghi chép trong Tống sử, có thể coi là một sự thích ứng của người Chăm trong việc phát triển nông nghiệp. Hơn thế, người Chăm là những người rất thạo trong việc làm thủy lợi, dẫn nước vào các ruộng cao bằng hệ thống guồng nước, hay xây đắp hệ thống đập nước để trữ nước cho nông nghiệp34. Dựa trên nền tảng của một cộng đồng cư dân nông nghiệp ổn định, các trung tâm thủ công nghiệp đã ra đời và phát triển trong không gian đồng bằng thuộc vùng châu thổ sông Côn. Một hệ thống các lò gốm Gò Sành được phát hiện đã minh chứng cho sự hoạt động và phồn vinh của nghề thủ công sản xuất gốm mang đặc trưng của tiểu quốc Vijaya35. Sự hiện diện dày đặc của các trung tâm sản xuất gốm Gò Sành ở lưu vực sông Côn có thể dẫn chúng ta tới nhận thức rằng, nghề sản xuất gốm của Vijaya xưa đã ở một trình độ phát triển cao cả về quy mô và chất lượng, và chắc chắn rằng, hệ thống các lò gốm ấy đã được vận hành bởi một cộng đồng thợ gốm chuyên nghiệp – cho dù còn có những tranh cãi về chủ nhân của các lò gồm này là người Chăm hay người Hoa. Sự hiện diện của các thợ thủ công chuyên nghiệp như vậy chắc chắn đã góp phần quan trọng đối với việc xây dựng các công trình đền tháp dày đặc và đạt đến tầm mức thẩm mỹ cao của vùng Vijaya. Trong một thời gian dài, các sản phẩm gốm Gò Sành đã trở thành một nguồn hàng quan trọng của Champa cùng với các sản phẩm lâm sản đặc trưng khác. Nếu chúng ta đồng ý với quan điểm cho rằng, sự bắt đầu và phát triển của các lò gốm Gò Sành ở vùng Bình Định nằm trong xu thế phát triển chung của các lò gốm Đông Nam Á trước sự đóng cửa của nhà Minh36, thì có thể thấy rằng chính thể Vijaya đã năng động như thế nào trong việc nắm bắt thị trường quốc tế và chủ động dấn thân vào mạng lưới giao thương quốc tế, đặc biệt là mạng lưới trao đổi gốm sứ trên biển37. Chính thể trung tâm, bằng sức mạnh vương quyền và thần quyền, cũng như sức mạnh về kinh tế và quân sự của mình, nắm vai trò tổ chức và điều phối cả hệ thống kinh tế, liên kết và bảo trợ cho các cộng đồng cư dân miền thượng trong hoạt động trao đổi kinh tế với các cộng đồng cư dân ở vùng đồng bằng và vùng duyên hải.

34

Lâm Mỹ Dung: Các công trình khai thác nước dùng đá xếp ở Quảng Trị, Tạp chí Khảo cổ học, số 2, 1993, tr.67-79; về kỹ thuật thủy lợi của cộng đồng người Chăm tại tỉnh Ninh Thuận ngày nay, có thể tham khảo công trình mới xuất bản của Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa Chăm Ninh Thuận: Lễ nghi nông nghiệp truyền thống tộc người Chăm-Raglai Ninh Thuận, Nxb. Nông nghiệp, Tp. Hồ Chí Minh, 2010.
35 36 37

Đinh Bá Hòa: Gốm cổ Champa Bình Định, Nxb. Khoa học Xã hội, H., 2008.

Dương Văn Huy: Nhìn lại chính sách “Hải cấm” của nhà Minh (Trung Quốc), Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 10-2007, tr.71-78, và số 11-2007, tr.65-71. M.Brown Roxanna: The Ceramics of Southeast Asia: Their Dating and Identification. Oxford University Press.- Singapore, 1988, pp.36-39; Aoyagi Yoji: Production and Trade of Champa Ceramics in the XVth – XVIth Century, 14-17 July, H., 1998.

12

Nằm về phía Tây của kinh đô Vijaya, vượt qua đèo An Khê38 là một Không gian cao nguyên rộng lớn bao gồm những cánh rừng già bạt ngàn với nguồn lợi lâm thổ sản dồi dào làm bệ đỡ kinh tế các cộng đồng cư dân miền thượng, những người sinh sống và hoạt động trong một môi trường kinh tế trọng lâm (forest-oriented economy). Sự dồi dào các nguồn lâm sản của “châu Thượng Nguyên” này được ghi chép trong các hồi ký du hành của các thương nhân Arab39 và các bộ chính sử sau này của Đại Việt40. Các cộng đồng cư dân ở vùng thượng nguyên ấy lấy việc khai thác các sản phẩm lâm thổ sản, các nguồn hàng trù phú của cao nguyên (như trầm hương, quế, đồi mồi, sừng tê, ngà voi…) để trao đổi với bên ngoài làm hoạt động kinh tế chính của mình41. Việc nhận lại các loại hàng hóa của cư dân vùng đồng bằng, cũng như các hàng hóa của cộng đồng cư dân ven biển có thể coi như là động lực quan trọng thúc đẩy hoạt động kinh tế, trao đổi của các cộng đồng cư dân miền thượng. Vai trò và vị thế của các cộng đồng cư dân sống ở vùng thượng lưu là rất quan trọng đối với chính thể trung tâm ở vùng đồng bằng. Những nguồn hàng từ vùng thượng lưu được sử dụng phổ biến trong cộng đồng cư dân miền xuôi, và đặc biệt là trở thành một trong những nguồn hàng chính của Champa trong mạng lưới giao thương khu vực42. Andrew Hardy đã có lý khi cho rằng, trầm hương
38

Với vị trí là cầu nối giữa không gian đồng bằng với không gian cao nguyên, An Khê được ghi nhận như là một vị trí thương mại quan trọng, đặc biệt trong việc kết nối các tộc người Bahnar, Jorai, Choreo với các cư dân vùng xuôi, và “chỉ có An Khê là có thể sánh được với Cam Lộ (Quảng Trị)”. Xem Li Tana: Xứ Đàng Trong – Lịch sử Kinh tế - Xã hội Việt Nam thế kỷ XVII và XVIII, (bản dịch của Nguyễn Nghị), Nxb. Trẻ, Tp. Hồ Chí Minh, 1999, tr.176.
39

Một ghi chép của thương nhân Arab thế kỷ XII về Champa ghi nhận trên lãnh thổ Champa “sản xuất ra gỗ lô hội và các loại nước hoa khác… các bờ biển là lãnh thổ của một ông vua được gọi là Maharadja, người sở hữu nhiều hòn đảo với cư dân đông đúc, phì nhiêu và bao gồm nhiều đồng cánh đồng [lúa] và đồng cỏ, và [trên các đảo này] sản sinh ra ngà voi, long não, nhục đậu khấu, đinh hương, gỗ lô hội, bạch đậu khấu, cây tiêu thuốc (cubeb) và các sản vật khác, đó là các mặt hàng được tìm thấy ở đó và có nguồn gốc bản địa ở đó”. Xem Edrisi: Livre de la recreation de l’homme desireux de connaitre les pays, được viết vào năm 1154, dẫn theo Champa and the archaeology of My Son (Vietnam), ed. Andrew Hardy, Mauro Cucarzi and Patrizia Zolese, NUS Press, Singapore, 2009, pp.113.
40

Đại Nam nhất thống chí chép về vùng thượng nguyên của tỉnh Bình Định cho biết: “Nguồn Phương Kiệu: ở cách huyện Tuy Viễn hơn 150 dặm về phía tây, thủ sở ở địa phận thôn An Khê, trước có trường giao dịch, lại có các đồn Trà Đình, Xuân Viên, Tam Giang, Hương Thủy, Trúc Lâm, Vụ bản, Đài Tiền, 7 sở. Xét: Thôn An Khê nguyên trước là trại của Tây Sơn, đất đai bằng phẳng và màu mỡ, ở phía trên sông Ba mấy dặm đã thuộc sách Man”, tham khảo: Viện Sử Học: Đại Nam nhất thống chí, Tập III, Nxb. Khoa học Xã hội, H., 1971, tr.38.
41

Phan Huy Chú trong Lịch triều hiến chương loại chí, Phần chép về phủ Hoài Nhân cho biết: “Của cải trong một phủ, có phần đầy đủ, cùng với phủ Tư Nghĩa, phủ Thăng Hoa, đều gọi là hạt giàu có. Sản vật có nhiều, như: Trầm hương, tốc hương, sừng tê, vàng, bạc, đồi mồi, châu báu, sáp ong, đường, mật, dầu, sơn, cau tươi, hồ tiêu, cá, muối và các thứ gỗ đều rất tốt; thóc lúa không biết bao nhiêu mà kể. Ngựa sinh ra ở trong hang núi, có từng đàn đến trăm nghìn con”, tham khảo Phan Huy Chú: Lịch triều hiến chương loại chí, Tập I (bản dịch của Viện Sử học), Nxb. Giáo Dục, H., 2005.
42

GS. Momoki Shiro dựa vào thư tịch cổ đã cung cấp một danh mục hàng hoá Champa đã xuất khẩu sang Trung Hoa, gồm có “Vàng, bạc, thiếc, sắt, ngọc “baomu”, ngọc trai “Chengshuichu”, ngọc trai lửa, hổ phách, pha lê, ốc tiền?, các loại đá “pusashi”, sừng tê, ngà voi, mai rùa, trầm hương, gỗ đàn hương, long não, xạ hương, trầm, hồng thuỷ, dầu lửa, bông, vải “Zhaoxia”, vải có vẽ màu, vải bông trắng, chiếu lá cọ, “mingjjao”? “wujjao”? sáp ong vàng, lưu huỳnh, gỗ vang, gỗ mun, tre “guanyin”, gạo, tổ yến, hạt tiêu, cau, dừa, mít, cây “haiwuzi”, cây anit, ớt lựu, nhục đậu khấu, tê giác, sư tử, voi, vượn, khỉ trắng, voi trắng, chim “chiji”, vẹt, chim “shanji”, chim “guifei”, rùa”, dẫn theo: Momoki Shiro: Champa, chỉ là một thể chế biển?, Sđd, tr.45. Về các nguồn hàng và thương phẩm

13

(eaglewood) đã từng đóng vai trò trung tâm trong hệ thống kinh tế của Champa43. Chủ nhân và là người vận hành mạng lưới trao đổi của miền thượng nguyên là các tộc người bản địa, những cư dân có truyền thống khai thác lâm thổ sản. Bi kí cổ Champa cũng đã đề cập tới các cộng đồng này dưới tên gọi Rade, Mada, hay Mlecch’a…44. Các tài liệu của các Thừa sai người Pháp vào cuối thế kỷ XIX cho ta biết rằng, người Sedang là những người cung cấp tất cả các dụng cụ bằng sắt và khí giới cho cả khu vực này, họ là những người có kinh nghiệm về việc khai thác các trầm tích sắt. Trong khi đó thì người Renjao và người Bahnar là những người cung cấp vải vóc. Các hoạt động trao đổi giữa người Bahnar Alakong với người Việt ở miền xuôi cũng được ghi nhận45. Henri Maitre dựa trên những khảo sát thực địa tại Tây Nguyên cũng đã nhận định rằng, các bộ lạc vùng cao nguyên đã góp phần quan trọng vào nền kinh tế của Champa, họ đã dự nhập tích cực vào việc săn bắt voi và tê giác, trong việc tìm kiếm các nguồn lâm thổ sản, đặc biệt là trầm hương46. Theo cố GS. Đào Duy Anh, thì khu vực này “là địa bàn sinh tụ của các bộ lạc phần lớn là thuộc chủng tộc Anhđônêdi, … Trong số các bộ lạc lớn ấy có ba khối lớn là khối Bana, khối Ra Đê và khối Sơ Ma… Các bộ lạc Ba Na cùng các bộ lạc Xê Đăng, Đá Vách ở miền Tây Bình Định và Quảng Ngãi đã dựa vào núi rừng hiểm trở của họ mà sống tự do từ lâu”47. Với tư cách là một bộ phận [nằm ở vùng biên /rìa] của khối Zomia Đông Nam Á rộng lớn, vùng thượng nguyên của Champa chia sẻ đầy đủ các đặc trưng cơ bản của một Zomia, và mối liên hệ giữa các cộng đồng cư dân miền thượng ấy với các chính thể trung tâm ở vùng đồng bằng cũng tương tự như những gì diễn ra ở các địa điểm khác của khối Zomia48. Nhận thức rõ tầm quan trọng của các cộng đồng cư dân vùng thượng
chính được sử dụng trong thời đại Đàng Trong, có thể tham khảo công trình nghiên cứu: Nguyễn Văn Kim: Các nguồn hàng và thương phẩm của Đàng Trong. Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 4 (420), 2011, tr.3-17.
43

Andrew Hardy: Champa and archaeology of Myson, Sđd, p.118. Borri trong một ghi chép vào thế kỷ XVII đã ghi nhận về việc các nguồn trầm hương có giá trị cao đã được mang đến từ các vùng núi của Kemois (kẻ mọi/người vùng cao), bên cạnh đó Aymonier đã miêu tả cách thức mà người Roglai đã trao đổi buôn bán trầm hương với người Chăm vào thế kỷ XIX. Xem Gerald Hickey: Sons of the Mountains – Ethnohistory of the Vietnamese Central Highlands to 1954, Yale University Press, New Haven and London, 1982, pp.117. Tham khảo thêm: Ngô Văn Doanh: Cây trầm hương trong đời sống thương mại và văn hóa của người dân Champa xưa và người Việt tỉnh Khánh Hòa ngày nay; trong: Việt Nam trong hệ thống thương mại châu Á thế kỷ XVI-XVII, Nxb. Thế Giới, 2007, H., tr.78-88.
44 45 46 47 48

R.C.Majumdar: Champa – History and culture of an Indian colonial kingdom in the Far East, IInd-XVIth century A.D. Book III. The Inscriptions of Champa.P. Gyan Publishing House, New Delhi, 1927, pp.194. Li Tana: Xứ Đàng Trong – Lịch sử Kinh tế - Xã hội Việt Nam thế kỷ XVII và XVIII, Sđd, tr.177. Henry Maitre: Rừng người Thượng, Lư Đình Tuân dịch, Nxb Tri Thức - Viện Viễn Đông Bác Cổ, H., 2008.

Đào Duy Anh: Đất nước Việt Nam qua các đời – Nghiên cứu địa lý học lịch sử Việt Nam, Nxb. Thuận Hóa, Huế, 2006, tr.375. Zomia, một thuật ngữ chỉ các cư dân vùng cao phổ biển trong các ngôn ngữ Tạng Miến được sử dụng ở vùng biên giới giữa Ấn Độ - Bangladesh-Miến Điện. Trong đó, Zo với nghĩa là “xa xôi” (remote), hàm ý là sống ở các vùng đồi núi; Mi nghĩa là “người” (people). Ở Đông Nam Á, Mi-zo hay Zo-mi hàm chỉ cư dân ở vùng đồi núi xa xôi hẻo lánh. Zomia được hiểu như là “không gian không-nhà nước rộng lớn nhất hiện tồn (nonstate space)”. Khu vực núi rừng rộng lớn này nằm trên các đường biên của Đông Nam Á lục địa, Trung Quốc, Ấn Độ và Bangladesh

14

nguyên, cũng như sự đóng góp vô cùng lớn của các nguồn hàng có nguồn gốc từ cao nguyên, những người đứng đầu của chính thể Vijaya đã dày công kiến lập và duy các mối liên hệ với các cộng đồng cư dân đó. Những dấu tích vật chất hiện còn tới ngày nay ở vùng cao nguyên, đặc biệt là sự hiện diện của khá nhiều các đền tháp cổ Champa có thể xem như là một minh chứng về mối liên hệ bền chặt này49. Thắng lợi của cuộc chiến chống lại quân Mông Nguyên vào thế kỷ thứ XIII của Champa cũng đã chỉ ra được tầm quan trọng và vị trí của vùng cao nguyên trong những thời khắc chiến tranh ác liệt. Mối liên hệ giữa người Chăm và cư dân đồng bằng cũng còn được lưu giữ khá đậm nét trong tâm thức dân gian của các tộc người Cao Nguyên50. Cuối cùng, nằm ở rìa phía Đông của nagara Vijaya là một không gian duyên hải với đường bờ biển trải dải, các dãy núi tầm trung chạy sát mặt biển, các bán đảo và hệ đảo ven bờ. Không gian duyên hải chính là địa bàn sinh sống của cộng đồng các cư dân ven biển lấy hoạt động khai thác và trao đổi kinh tế biển làm động lực phát triển chính. Những sản phẩm có được từ biển không chỉ cung cấp cho cư dân vùng duyên hải, mà còn là nguồn lương thực quan trọng cung cấp cho cư dân đồng bằng. Những sản phẩm đặc trưng của hệ sinh thái ven biển như muối, hải sản đồng thời cũng là sản phẩm quan trọng trong việc trao đổi buôn bán với các cộng đồng cư dân miền Thượng. Nổi bật lên trong vùng duyên hải ấy là hoạt động và vai trò của thương cảng Thị Nại và một hệ tiểu cảng ven bờ. Chính bởi vai trò và vị trí của mình mà thương cảng Thi Nại đã sớm được ghi chép khá nhiều trong các thư tịch cổ của cả Đại Việt và Trung Hoa. Kinh thế đại điển tự lục đã chép về cảng Thị Nại: “Cửa cảng phía Bắc liền với biển, bên cạnh có 5 cảng nhỏ thông với Đại Châu của nước ấy, phía Đông Nam có núi ngăn, phía Tây có thành gỗ”51. Đại Việt sử ký Toàn thư cũng có chép về thương cảng này: “Tỳ Ni bến cảng của Chiêm
trải rộng trên diện tích khoảng 2.5 triệu km2 – một khu vực rộng lớn tương đương diện tích của Châu Âu. Các cộng đồng cư dân của Zomia có những mối liên hệ đặc biệt và cũng đóng góp quan trọng vào sự phát triển của các chính thể đồng bằng, và trong suốt chiều dài lịch sử “các nhà nước vùng đồng bằng (cả mandala [cổ xưa] và hiện đại) luôn luôn tồn tại cộng sinh với cộng đồng cư dân miền ngược”, tham khảo công trình nghiên cứu của James Scott: The art of not being governed: an anarchist history of upland Southeast Asia (Yale Agrarian Studies Series), Yale University Press, 2009.
49

Các di tích đền tháp Champa trên cao nguyên có thể kể đến di tích Kon Klor, Tháp Yang Mum, tháp Yang Prong và một số các di tích khác nằm rải rác ở Đắc Lắc, Gia Lai, Kon Tum. Chi tiết về các di tích này có thể tham khảo công trình nghiên cứu: Gerald Hickey: Sons of the Mountains, Sđd, pp.91-107.
50

Chẳng hạn như huyền thoại của người Mạ còn ghi nhận rằng họ đã từng phải cống nạp cho Champa các sản phẩm như là mai rùa, ngà voi, vải vóc; chính họ cũng là những cư dân đã nắm trong tay việc buôn bán trao đổi muối với người đồng bằng, một món hàng vô cùng quý giá đối với các cư dân miền Thượng. Ở chiều ngược lại, người Chăm trở thành những người bảo trợ cho họ; tham khảo: Gerald Hickey: Sons of the Mountains, sđd, pp.110. Những người Chru hay Bahna cũng được xem như là những chư hầu phải triều cống hàng năm đến triều đình Champa các sản phẩm như là thỏ, dê, ngựa… Những cư dân này cũng phải hành hương đến các đền tháp Chăm như Po Nagar hàng năm để thể hiện lòng tôn kính đối với triều đình Champa, xem: Gerald Hickey: Sons of the Mountains, Sđd, pp.112-113.
51

Kinh thế đại điển tự lục. Dẫn theo Hà Văn Tấn - Phạm Thị Tâm: Cuộc kháng chiến chống xâm lược Nguyên Mông thế kỷ XIII, Nxb. Quân đội Nhân dân, H., 2003, tr.145.

15

Thành, nơi tụ tập các thuyền buôn… chỗ này người buôn bán tụ họp phức tạp, lại là chỗ bến tàu xung yếu”52. Đến thời nhà Minh, Sách Doanh Nhai Thắng lãm có chép rằng: “Chiêm Thành có cửa biển gọi là cảng Tân Châu, bờ cũng có tháp đá làm mốc, thuyền đến đấy thì buộc vào, có trại gọi là Thiết Tỉ Nại”53. Trong các bộ sử của nhà Nguyễn, Thị Nại và các vùng duyên hải của Bình Định được ghi chép khá đầy đủ. Theo Đại Nam nhất thống chí thì tấn Thị Nại (hay vịnh Thị Nại) “ở phía Đông huyện Tuy Phước, rộng 197 trượng, thủy triều lên sâu 4 trượng 7 thước, thủy triều xuống sâu 4 trượng 4 thước, thủ sở ở địa phận thôn Bình Chính, có bảo đất, chu vi 48 trượng 4 thước, cao 6 thước, mở một cửa. Về phía Đông cửa biển, có pháo đài Hổ Ky, chu vi 27 trượng, mở một cửa, có một kì đài và 12 lỗ sung…” 54. Các sự kiện quan trọng cả từ thời Champa đến thời nhà Nguyễn liên quan tới vịnh Thị Nại cũng được Đại Nam nhất thống chí ghi chép đầy đủ “năm Thái Hòa thứ 4 [1446]: đời Lê Nhân Tông, đánh Chiêm Thành, bình chương Lê Thụ và thiếu phó Lê Khắc Phục kéo quân đến các xứ Ly Giang và Cổ Lũy đánh tan được quân giặc, thừa thắng hạ luôn thành Thị Nại, rồi tiến vây thành Chà Bàn, bắt được chúa Chiêm Thành là Bí Cai. Đời Lê Thánh Tông, năm 1471 đánh Chiêm Thành, tiến quân đánh Thị Nại, vây thành Chà Bàn, bắt được chúa Chiêm Thành là Trà Toàn. Tiếp đó, năm Nhâm Tý [1792] đầu đời Trung Hưng, đại binh đánh Quy Nhơn, nhà vua thân đem châu sư đóng ở cửa biển Thị Nại, thì đô đốc giặc là Thành bỏ chạy, nhà vua đóng quân ở chợ Thị Nại, phủ dụ nhân dân rồi rút quân về; năm quý sửu [1793] đại binh lại tiến đánh Quy Nhơn, thuyền vua đóng ở cửa biển Thị Nại, sai Võ tánh đánh phá được bảo giặc ở chợ Thị Nại; năm Kỷ Mùi [1799], thuyền vua đóng ở cửa biển Thị Nại, tiến quân hạ được thành Quy Nhơn, sai Võ Tánh làm lưu thủ…” 55. Ở cửa biển Thị Nại cũng còn lưu lại những trầm tích và dấu vết văn hóa về những mối liên hệ giữa Đại Việt và Champa thời cổ xưa, đặc biệt là sự hiện diện được chép trong sử sách của đền Uy Minh Vương. Đền Uy Minh Vương “có tên nữa là đền thần núi Tam Tòa, ở cửa biển Thị Nại. Thần họ Lí, húy là Nhật Quang, là con thứ tám của Lí Thái Tông, được phong Uy Minh Vương, coi phủ Nghệ An, có chính tích tốt, nhân dân mến phục. Bấy giờ có bộ lạc ở Chiêm Thành làm phản, vua Chiêm Thành cầu viện, quân của vương đóng ở dưới núi Tam Tòa, vua Chiêm Thành đón rước. Bộ lạc Chiêm Thành được tin, đều đến cửa quân sụp lạy và cam đoan xin theo lệnh vua Chiêm, không dám hai lòng. Vương đem
52 53

Ngô Sĩ Liên và các sử thần nhà Lê: Đại Việt sử ký toàn thư, Tập II, Nxb. Khoa học Xã hội, H., 1993, tr.87.

Dẫn theo Hà Văn Tấn, Phạm Thị Tâm: Cuộc kháng chiến chống xâm lược Nguyên Mông thế kỷ XIII, sđd, tr.169. Theo các tác giả của sách này thì Thiết Tỉ Nại tức Thi Lị Bì Nại trong Việt sử lược và là Thị Nại, tức cửa Quy Nhơn. Bản dịch tiếng Anh của sách Doanh Nhai Thắng Lãm có thể xem: Hsing-ch’a Sheng-lan – The overall Survey of the Star Raft by Fei Hsin, chuyển ngữ sang tiếng Anh bởi J.V.G.Mills, Harrassowitz Verlag – Wiesbaden, 1996. Phần viết về Chiêm Thành từ trang 33 đến trang 39.
54 55

Quốc sử quán triều Nguyễn: Đại Nam nhất thống chí, Sđd, tr.39-40. Đại Nam nhất thống chí, Sđd, tr.40.

16

quân về, người Chiêm Thành nhớ công đức, bèn lập đền thờ ở dưới núi Tam Tòa. Lúc vua Lê Thánh Tông đi đánh Chiêm Thành, đóng quân ở cửa biển Thị Nại, cầu đảo thường được ứng nghiệm; hạ được thành Chà Bàn, phong cho vương làm thần núi Tam tòa”56. Trong không gian duyên hải với điểm nhấn là Cảng Thị Nại và đầm Thị Nại như thế, còn có cả một hệ thống các thủy lộ, cửa biển và các hệ đảo ven bờ. Đó là Hòn Thanh Châu “ở thôn Chính Thành, phía nam huyện, tục gọi núi Cù Lao, là trấn sơn của cửa biển Thị Nại”57, là Ghềnh Hổ “ở phía ngoài cửa biển Thị Nại, phía Đông huyện Tuy Phước”58. Các dòng sông từ thượng nguồn đổ về cửa biển Thi Nại có sông Tam Huyện “ở địa phận ba huyện Tuy Viễn, Tuy Phước và Phù Cát nên gọi tên thế; có ba nguồn: một nguồn từ núi Phong Sơn chảy về Đông Nam 66 dặm dến thôn Trinh Tường; một nguồn từ núi Kiền Kiền ở nguồn Lộc Động, chảy về Đông Bắc 16 dặm đến thôn Trinh Tường thì hợp nhau, lại chảy về phía Đông 35 dặm đến thôn Hòa Phong thì chia làm hai nhánh, phía Nam chảy về phía Đông Nam 2 dặm… nhánh phía Bắc thì chảy về phía Đông Bắc 5 dặm đến thôn Tân Kiều… Bốn dòng nói trên đều đổ vào đầm Biển Cạn và chảy xuống cửa biển Thị Nại”59. Bên cạnh đó có đầm Biển Cạn “ở phía Đông huyện Tuy Phước, chu vi hơn 9.500 trượng, nước đầm đổ vào cửa biển Thị Nại, trong đầm có núi nhỏ, tục gọi tháp Thầy Bói, phía tả là ghềnh Hổ, phía hữu là Bãi Nhạn; lại phía tả có Vũng Tầu, Ghềnh Triệu, là Bãi Sò, là mũi Cổ Rùa, phía Bắc có thôn Hoàng Giản. Lại có đầm Cầu Đá, ở phía Đông núi Khố Sơn thuộc thôn Xuân Quang, nước đổ vào sông Hưng Thịnh, chẩy đến đầm Biển Cạn”60. Một hệ giếng nước ngọt - vốn là “đặc sản” của bờ biển Champa và cũng là một nguồn hàng đáng kể của Champa cũng được ghi nhận tại đây, chẳng hạn như địa danh Giếng Vuông tọa lạc “ở thôn Lạc Đức phía Tây đường trạm, về phía Tây huyện, vuông một trượng, bốn bờ xây đá, quanh năm không cạn, gặp năm hạn hán, nước giếng có thể tưới hơn chục mẫu ruộng, dân địa phương được nhờ” 61. Tại các vùng biển của vùng Vijaya cũng được ghi nhận như những địa điểm có các sản vật biển quý giá, đặc biệt là yến sào. Cùng với cảng Thị Nại thì thành Thị Nại cũng đã được xây dựng để vừa bảo vệ cho hoạt động trao đổi buôn bán diễn ra tại vùng biển của Vijaya, nhưng đồng thời cũng là tiền đồn bảo vệ cho kinh thành Chà Bàn ở phía Tây trước các cuộc tấn công của các nagara khác trong mandala, cũng như của các nước láng giềng của Champa. Dựa trên
56 57 58 59 60 61

Đại Nam Nhất thống chí, Sđd, tr.46. Đại Nam Nhất thống chí, Sđd, tr.30. Đại Nam Nhất thống chí, Sđd, tr.30. Đại Nam Nhất thống chí, Sđd, tr.32-33. Đại Nam Nhất thống chí, Sđd, tr.35. Đại Nam Nhất thống chí, Sđd, tr.35.

17

các khảo sát điền dã, thì hiện dấu vết của tòa thành này vẫn còn được lưu giữ tại hạ lưu sông Côn, gần với địa điểm tọa lạc của Tháp cổ Bình Lâm62. Sự hiện diện của thành Thị Nại cùng với tháp cổ Bình Lâm tại vùng hạ lưu sông Côn, tiếp giáp với phía bắc của vịnh Thị Nại ngày nay cũng gợi cho chúng ta những nhận thức cơ bản về vị trí cổ xưa của thương cảng Thị Nại. Xét theo địa hình duyên hải Bình Định ngày nay thì vịnh Thị Nại chỉ có 1 cửa thoát ra biển ở cửa Quy Nhơn. Tất cả thuyền bè muốn lưu thông ra vào vịnh Thị Nại đều phải đi qua cửa bể này. Tuy nhiên, qua những khảo sát thực địa thì có thể thấy rằng dải cát ở phía Bắc của đầm Thị Nại, nối dài bán đảo /dãy núi Phương Mai ở phía Đông với đất liền, bao phủ xung quanh vịnh Thị Nại có lẽ có niên đại gần đây [thời nhà Nguyễn?] (ở vị trí tiếp giáp giữa huyện Phù Cát với hai xã Nhơn Hội và Nhơn Lý của bán đảo Phương Mai ngày nay). Trong suốt thời kỳ lịch sử của Champa, bán đảo/dãy núi Phương Mai dài gần 20km chạy song song với bờ biển của Vijaya và không nối liền với đất liền ở bất cứ điểm nào. Sự hiện diện của dãy núi Phương Mai chạy dài như vậy trở thành một tấm bình phong chắn gió cho tàu thuyền lưu thông trong vùng biển Thị Nại, đặc biệt tàu thuyền có thể ra vào từ cả cửa biển phía Bắc cũng như cửa biển phía Nam (cửa Quy Nhơn ngày nay). Nhận định này càng trở nên chắc chắn bởi cho đến cuối thế kỷ XVII, Giáp Ngọ Niên Bình Nam Đồ khi vẽ về Nước Mặn Hải Môn của phủ Quy Ninh vẫn cho thấy rõ sự chia tách giữa bán đảo Phương Mai với đất liền63. Việc xác định một vị trí chính xác tuyệt đối của thương cảng Thị Nại thời Vijaya là tương đối khó khăn. Trong khi chờ đợi những kết quả khai quật khảo cổ học tại vùng vịnh Thị Nại - Quy Nhơn sẽ góp phần làm sáng tỏ hơn các tầng lớp văn hóa vật chất còn
62

Theo khảo sát của chuyên gia nghiên cứu phố cảng Đàng Trong là Đỗ Bang thì Thi Nại được xem như “là đô thị cổ đại duy nhất và lớn nhất của Champa tồn tại trong suốt năm thế kỷ (từ thế kỷ X đến thế kỷ XV)”, Đỗ Bang: Dấu tích của Thành Thi Nại của Champa (Nghĩa Bình), trong: Những phát hiện mới về Khảo cổ học, 1986, tr.383. Nhà khảo cổ học Đinh Bá Hòa thì nhận định rằng “tên gọi Thị Nại hình thành từ thế kỷ X đến thế kỷ XV, hiện nay có 31 tên gọi khác nhau… niên đại của thành Thi Nại (hay cảng Thi Nại) được xây cất sớm nhất là vào năm 803, niên đại muộn nhất là năm 1000, khi người Chàm dời vào đóng đô ở Đồ Bàn thì đã có thành này rồi. Thành Thi Nại vừa là cảng buôn bán, khi kinh đô dời vào thì thành này là thành bảo vệ tiền tiêu cho kinh đô…Hiện tại ước tính chu vi của vòng thành khoảng 1km2 bởi nhân dân trong hai xã Phước Quang và Phước Hòa trong khi sản xuất đào chỗ nào cũng có rất nhiều gạch. Có lẽ thành này bị phá vào năm 1471, khi Lê Thánh Tông vào Champa”. Xem Đinh Bá Hòa: Về vị trí của thành Thị Nại, trong: Những phát hiện mới về Khảo cổ học, 1986, tr.386. Nhà khảo cổ học Lê Đình Phụng cũng nhấn mạnh tới vai trò kép về kinh tế và quân sự của thành Thi Nại. Xem Lê Đình Phụng: Vài ý kiến về thành cổ Chămpa ở Bình Định, trong: Văn hoá Bình Định, chuyên san Văn hoá Chàm trên đất Bình Định, 1993, tr.9. Một số nghiên cứu khác về Thành/cảng Thi Nại có thể tham khảo các công trình nghiên cứu: Đinh Văn Hạnh: Về các cảng khẩu bên đầm Thi Nại, Luận văn cử nhân, Khoa Lịch sử, Đại học Tổng hợp Huế, 1986; và Đỗ Bang: Phố cảng vùng Thuận Quảng, Nxb. Thuận Hóa, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Hà Nội, 1996. Đặc biệt công trình của nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Nhân thông qua các khảo sát thực địa vùng Gò Bồi, Nước Mặn, cửa Cách Thử… cũng góp phần làm sáng tỏ nhiều khía cạnh về thương cảng Thi Nại – Nước Mặn thuở phồn vinh. Xem Nguyễn Xuân Nhân: Tìm hiểu thương cảng Nước Mặn thuở phồn vinh, Bình Định, 2002. Nhân đây, xin chân thành cảm ơn tác giả đã cung cấp cho cá nhân tôi tài liệu nghiên cứu, khảo sát quan trọng này.
63

Tham khảo tài liệu David Bulbeck và Li Tana (dịch): Maps of Southern Vietnam, c.1690 – Giáp Ngọ Niên Bình Nam Đồ [Maps of the Pacified South in the Year of Giáp Ngọ]; trong: Li Tana và Anthony Reid: Southern Vietnam under the Nguyen – Documents on the Economic History of Cochinchina (Đàng Trong), 1602-1777, Institute of Southeast Asian Studies (ISEAS), Singapore, 1993, pp.38-54.

18

tồn lưu dưới lòng đất và lòng đầm Thị Nại64, thì chúng ta chỉ có thể đưa ra những giả định dựa trên những bằng chứng lịch sử cùng với khảo sát điều kiện địa chất - sinh thái của khu vực ven biển Quy Nhơn. Tuy thế, một cái nhìn đơn tuyến cho rằng thương cảng Thi Nại trong lịch sử của “nagara” Vijaya đã luôn luôn tồn tại ở một vị trí cố định và không thay đổi thì cần phải được nhìn nhận lại. Chắc chắn rằng, cùng với sự đổi dòng của các nhánh sông Côn, cũng như là các biển đổi về địa hình (đặc biệt là sự bồi lấp của cửa biển phía Bắc, dần dần nối liền đất liền với dãy núi/đảo Phương Mai ở phía Đông), thì vị trí của thương cảng Thị Nại cũng đã có những sự thay đổi cho phù hợp. Bên cạnh đó, xét trong một cái nhìn đối sánh đồng đại với sự vận hành của các thương cảng khác trong khu vực Đông Nam Á như Vân Đồn ở phía Bắc của Đại Việt65 hay Palembang Srivijaya ở Sumatra, cũng như thông qua việc khảo sát địa hình địa mạo của vùng vịnh Thị Nại, có thể bước đầu nhận xét rằng: Thương cảng Thị Nại nằm ở trung tâm của một hệ tiểu cảng ven bờ. Theo cách diễn giải đó, một thương cảng Thị Nại nằm ở vị trí trung tâm là khu vực hoạt động nhộn nhịp của các đoàn thuyền buôn và nơi diễn ra các hoạt động buôn bán chính, cũng như là nơi đặt trị sở kiểm soát của chính thể Vijaya. Mỗi vùng cửa sông của các nhánh sông Côn cũng như là các vụng biển nằm ở phía Tây của dãy núi/đảo Phương Mai đều có thể trở thành nơi bến đậu tránh gió của các tàu thuyền, cũng như là nơi diễn ra các trao đổi buôn bán nhỏ. Chúng tôi hi vọng rằng, những khảo sát thực địa và các cuộc khai quật khảo cổ học trong tương lai sẽ cung cấp cho chúng ta những nhận thức chân xác và cụ thể hơn nữa. 3. Thương cảng Thị Nại trong mạng lưới trao đổi ven sông của nagara Vijaya Với đặc trưng về địa sinh thái (không gian duyên hải kéo dài dọc theo lãnh thổ) và Địa - nhân văn (sự tụ cư và cộng cư của các tộc người có nguồn gốc Mã Lai đa đảo), nên các nhà sử học Đông Nam Á gần đây có xu hướng đặt mandala Champa trong không gian lịch sử của vùng quần đảo Đông Nam Á, hay nói cách khác xem Champa như một bộ phận của thế giới Malayu66. Trong ý nghĩa ấy, lịch sử cổ xưa của vương quốc Champa chia sẻ nhiều giá trị chung và gần gũi với thế giới hải đảo Đông Nam Á,
64

Trên thực tế, đã có một số cuộc thám sát khảo cổ học quy mô nhỏ, cũng như các cuộc điều tra khảo sát thực địa được tiến hành tại khu vực vịnh Thi Nại, tham khảo tài liệu: Đinh Bá Hòa: Đào thám sát thương cảng Nước Mặn, tư liệu lưu trữ tại Bảo tàng Tổng hợp Bình Định.
65 66

Nguyễn Văn Kim: Hệ thống thương cảng Vân Đồn qua tư liệu lịch sử, điền dã và khảo cổ học, Tạp chí Khảo cổ học, số 4, 2006, tr.46-65. Keith W.Taylor gợi ý rằng, khái niệm (concept) Champa nên được định nghĩa lại (redefined), rằng Vương quốc Champa nên được hiểu như một không gian văn hóa chính trị vùng quần đảo (archipelagically-defined cultural-political space) và 5 khu vực dọc theo bờ biển Champa có thể được xem như là “các vùng đảo” (Islandclusters), xem: Keith Taylor: The early kingdoms, trong The Cambridge history, Nicholas Tarling et al, pp.153154. Kenneth Hall thì cho rằng, sự thay đổi các trung tâm hoàng gia Cham (capital) tương ứng với việc chuyển giao (transfer) quyền lực từ một elite của một hệ thống châu thổ sông này sang một mạng lưới khác, khi một elite của một mạng lưới sông có thể thống trị các trung tâm đô thị ven cửa sông khác trên bờ biển Champa, tham khảo: Kenneth Hall: Maritime Trade and state Development in Early Southeast Asia, Sđd, pp.183.

19

thế giới biển, và thế giới của các cư dân gốc Mã lai Đa đảo. Trong thế giới hải đảo ấy, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh tới sự năng động của các Thể chế biển, tới sự tích cực của các mandala này vào sự dự nhập của mạng lưới hải thương của khu vực, đặc biệt là vai trò chủ động của các thương cảng cận duyên nắm giữ vị thế như những tiền đồn cho sự hội nhập của các thể chế khu vực vào mạng lưới giao thương quốc tế. Các thương cảng đó, dưới sự bảo trợ của các chính thể trung tâm, trở thành điểm kết nối giữa thế giới lục địa, mạng lưới trao đổi của thị trường nội địa với thế giới biển, với mạng lưới vận hành của thị trường quốc tế. Mạng lưới giao thương nội địa, được định danh như là Mạng lưới trao đổi ven sông (Riverine exchange network) được xem như là một đặc trưng mang tính phổ quát của thế giới hải đảo Đông Nam Á67. Theo lý thuyết của B.Bronson, hệ thống trao đổi ven sông điển hình có một trung tâm thương mại ở ven bờ biển, thường nằm ở vùng cửa sông, như là một entrepôt. Sẽ có những trung tâm trao đổi ở sâu trong lục địa và vùng cao nguyên xa xôi, đóng vai trò như những điểm thu gom hàng hóa (feeder station), hay những địa điểm thu gom hàng hóa đầu tiên từ những vùng đầu nguồn xa xôi của dòng sông. Những cư dân sống ở những bản làng cao nguyên hay đầu nguồn con sông sản xuất và vận chuyển những hàng hóa lâm sản tới trung tâm trao đổi vùng cửa sông, nơi có đông cư dân sinh sống hơn, qua đó họ có thể dự nhập vào một nền kinh tế hiệu quả hơn và có kỹ thuật cao hơn. Mô hình Mạng lưới trao đổi ven sông phổ biến trong thế giới hải đảo ấy đã được một số các nhà nghiên cứu áp dụng và đã mang lại những kiến giải thú vị về sự vận hành của mạng lưới giao thương nội địa trong lãnh thổ của các tiểu quốc Champa. Sông Thu Bồn ở vùng Amaravati đã được ghi nhận như một sợi dây kết nối quan trọng của một mạng lưới trao đổi ven sông kết nối vùng rừng núi và các tộc người thượng ở miền Tây Amaravati (Quảng Nam ngày nay) với vùng cửa sông Thu Bồn, nơi có cảng Đại Chiêm, hay xa hơn nữa là thương cảng Cù Lao Chàm, rồi từ đây các nguồn hàng nội địa bắt đầu dự nhập vào thị trường khu vực và quốc tế68. Việc áp dụng mô hình ấy vào việc nghiên cứu các mạng lưới trao đổi nội địa của vùng Vijaya dọc theo các nhánh của dòng sông Côn, cũng như các con đường mòn ven sông chắc chắn cũng sẽ gợi mở nhiều kiến giải chân xác và thú vị. Dòng sông Côn và các nhánh của nó bắt nguồn từ vùng núi cao nguyên phía Tây Bắc, chảy qua các làng mạc vùng đồi trung du và đồng bằng trù phú, cuối cùng đổ ra biển ở vịnh Thi Nại. Cũng giống như sông Thu Bồn ở phía bắc, dòng
67

Brenneth Bronson: Exchange at the Upstream and Downstream Ends: Notes toward a Functional Model of the Coastal State in Southeast Asia; trong: Economic Exchange and Social Interaction in Southeast Asia: Perspectives from Prehistory, History and Ethnography, edited by Karl L. Hutterer, University of Michigan, 1977.
68

Trần Kỳ Phương: Riverine exchange network: An exploration of the historical cultural landscape of central Vietnam, trong biblioasia, Vol 4, Issue 3, Singapore, 2008; tham khảo thêm công trình nghiên cứu của William Southworth: River settlement and coastal trade: Towards a specific model of Early State development in Champa, trong: The Cham of Vietnam, Sđd, pp.102-119.

20

sông Côn được coi như một sợi dây liên kết, một con đường chuyển vận văn hoá cũng như các mối giao thương về kinh tế giữa miền ngược với miền xuôi của vùng Vijaya. Các nguồn hàng được thu thập tại các bản làng trên cao nguyên, sau đó theo tuyến đường thuỷ dọc sông Côn được tập trung về thương cảng Thị Nại. Từ đó, các hàng hoá này lại được luân chuyển đi các vùng khác trong vương quốc, và trở thành hàng hoá xuất khẩu của Champa. Ở chiều ngược lại, những hàng hoá của miền xuôi, vùng ven biển và cả những hàng hoá được nhập từ thuyền buôn ngoại quốc lại được chuyển vận tới các cộng đồng cư dân miền ngược. Trong ý nghĩa đó, thương cảng Thị Nại đã trở thành một Trung tâm vùng (regional-center), một trung tâm giao thương, nối kết các cộng đồng cư dân, các không gian sinh thái và kinh tế. Các nhánh sông Côn cùng các đường mòn dọc theo các dòng sông trở thành sợi dây liên kết giữa các không gian sinh thái và tộc người ấy. Dân gian vùng Bình Định cho tới ngày nay còn lưu truyền câu ca: Ai về nhắn với nậu nguồn Măng le chở xuống, mắm chuồn gửi lên. Nối dài của mạng lưới trao đổi nội địa, đó là các tuyến giao thương xuyên biên giới, và Thị Nại trở thành điểm cuối của tuyến đường băng qua đèo An Khê, Play Ku, và đến sông Mekong ở Stung Treng ở nơi mà hiện nay là phía Bắc Campuchia, nơi nối kết với mạng lưới giao thương tỏa ra từ Ayutthaya - Bangkok. Thương mại di chuyển dọc tuyến đường này, nối Thị Nại và Vijaya với những mối quan tâm buôn bán của người Khmer và người Xiêm. Tuyến đường này cho đến thời các chúa Nguyễn vẫn còn được vận hành và có vai trò quan trọng69. Ở một chiều hướng khác, Thị Nại cũng trở thành một điểm đến quan trọng của các tuyến hải thương khu vực và Quốc tế. Một mối liên hệ bền chặt của chính thể Vijaya với các tiểu quốc thuộc vùng quần đảo Philipinnes đã sớm được thiết lập thông qua việc trao đổi các hàng hóa thương phẩm có giá trị cao70. Mối liên hệ ấy giữa Vijaya với các chính thể vùng quần đảo càng trở nên mật thiết hơn từ khi gốm Gò Sành trở thành một nguồn hàng chính và quan trọng của Champa. Những hiện vật khảo cổ phát hiện trong các địa điểm khai quật của Philippines với sự hiện diện của vô vàn các hiện vật gốm Gò Sành đã minh chứng cho mối giao thương mật thiết ấy 71. Lê Tắc trong An Nam Chí Lược thế kỷ XIII cho chúng ta biết về vị trí quan trọng của mandala Champa - hay chính là vai trò của thương cảng Thị Nại trong mạng lưới giao thương biển của người Trung Hoa: “[Chiêm Thành] lập quốc tại mé biển, thương thuyền Trung Quốc vượt bể đi qua các nước phiên phục, thường tập trung tại đấy để chứa củi và
69 70 71

Keith W.Taylor: Thuận Quảng và Bình Định trong cuộc xung đột vùng miền ở Việt Nam, Tạp chí Xưa và Nay, số 270, 10-2006, tr.8. Peter Burns, Roxanna M.Brown: Quan hệ ngoại giao Chàm-Philippinese thế kỷ XI, trong: Đô thị cổ Hội An, Nxb. Khoa học Xã hội, H., 1991, tr.101-106. Brown Roxana: The ceramics of Southeast Asia – their dating and Identification, Oxford University Press, Singapore, 1988, tr.36-39. Tham khảo thêm Allison I. Diem: Bằng chứng về quan hệ buôn bán gốm giữa Champa và Philippinese; trong: Một thế kỷ Khảo cổ học Việt Nam, Tập II, Nxb. Khoa học Xã hội, H., 2005.

21

nước, là bến tàu lớn nhất tại phía Nam”. Nhận định ấy của Lê Tắc được khẳng định rõ hơn bởi loạt các sự kiện trong thế kỷ XV. Dưới thời nhà Minh, trong vòng 28 năm (từ 1405 đến 1433), nhà Minh đã phái cử Trịnh Hòa thực hiện các chuyến thám hiểm của mình xuống các nước Đông Nam Á và Nam Á bằng đường biển72. Trong cả bảy lần viễn dương đó, đoàn thương thuyền của Trịnh Hòa đều đã tới Champa73. Từ những ghi chép của Lê Tắc, đối chiếu với các chuyến hải trình của Trịnh Hòa, có thể thấy rằng, thương cảng Thị Nại của vương quốc Champa đã trở thành một điểm đến quen thuộc của các thương thuyền trên tuyến hải thương khu vực. Trong ý nghĩa đó, Thi Nại trở thành Trung tâm liên khu vực (Inter-regional center), kết nối các trung tâm thương mại lớn của khu vực và quốc tế.

72

Trịnh Hoà đã thực hiện 7 cuộc viễn dương vào các năm 1405, 1407, 1409, 1413, 1417, 1421 và 1431. Trong đó, cuộc viễn dương lớn nhất gồm có trên 300 tàu với nhiều kích cỡ khác nhau và trên 27.000 người; thậm chí chuyến viễn dương được xem là có quy mô nhỏ nhất cũng có khoảng 40-50 tàu. Ba cuộc viễn dương đầu tiên đi xa tới bờ biển phía Tây Ấn Độ; lần thứ 4 xa hơn, tới vịnh Ba Tư, lần thứ 5 và lần thứ 7 đã tới bờ biển phía Đông châu Phi; tham khảo công trình nghiên cứu của Dương Văn Huy: Về những đợt thám hiểm của Trịnh Hoà ở Đông Nam Á, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 2 (77), 2006, tr.69-74.
73

Doanh nhai thắng lãm, hay: Hsing-ch’a Sheng-lan – The overall Survey of the Star Raft by Fei Hsin, chuyển ngữ sang tiếng Anh bởi J.V.G.Mills, Harrassowitz Verlag - Wiesbaden, 1996. Xem phần viết về Chiêm Thành tr.33-39.

22

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful