การบงชี้และการประเมินความเสี่ยง (ตอน 5

)
สุรชัย วิวัจนสิรินทร*
โสภณ สาริมาน**
ดร. วศิน มหัตนิรันดรกุล***

เราไดพูดถึงเครื่องมือที่จะนํามาใชในการประเมินความเสี่ยงและแผนงานบริหารจัดการความ
เสี่ ย งมาแล ว 5 ตั ว ในตอนนี้ เรามาศึ ก ษาถึ งเครื่ อ งมื อ ตั ว สุ ด ท ายกั น ต อ คื อ Hazard and Operability
Study (Hazop) ซึ่งเปนวิธีการศึกษาและชี้บงอันตรายและความไมมีประสิทธิภาพของระบบหรือ
กระบวนการ หากเราจะศึกษาโดยใชวิธี Hazop กับระบบการไหลเวียนโลหิตของรางกายมนุษย เรา
ก็สามารถทําได ยกตัวอยางเชน ศึกษาในเรื่องความดัน โลหิต ซึ่งโดยปกติคนเรามีความดันปกติ
ประมาณ 80-120 มิลลิเมตรปรอท ซึ่งถือวาเปนคามาตรฐาน หรือคาที่ออกแบบมาสําหรับมนุษย สิ่ง
ที่จะตองศึกษาก็คือ หากความดันโลหิตสูงเกินไปหรือความดันโลหิตต่ําเกินไปจากคามาตรฐาน จะ
เกิดอะไรขึ้น มีสาเหตุมาจากอะไร มีผลกระทบอยางไร เรามีมาตรการปองกันอยางไร และมีสิ่งใดที่
จะตองทําเพิ่มเติม เพื่อลดความเสี่ยงของอันตรายที่เกิดจากความดันโลหิตสูงหรือต่ําเกินไป ในโรง
งานอุตสาหกรรมหรือในกระบวนการผลิต ก็นํา Hazop Study ไปใชในการศึกษา เพื่อวิเคราะหและ
ชี้บงอันตรายไดทั้งกระบวนการแบบตอเนื่องหรือเรียกวา Continuous Process และกระบวนการที่
ไมตอเนื่อง หรือเรียกวา Batch Process
การศึกษาโดยวิธี Hazop Study นี้ ตองอาศัยกลุมคนที่มีความชํานาญ และมีประสบการณใน
สาขาที่เกี่ยวของหลายดาน เพื่อใชความรู ความสามารถ และประสบการณของทุกคนมาคนหาสิ่งที่
ผิดปกติหรือเบี่ยงเบน สาเหตุ ผลกระทบ มาตรการปองกัน และขอเสนอแนะตางๆ ยกตัวอยางใน
เรื่องเกี่ยวกับความดันโลหิตสูงก็จําเปนจะตองมีหมอที่มีความรูในเรื่องระบบการทํางานของรางกาย
มนุษย หมอโรคหัวใจ หมอเกี่ยวกับสมอง มาระดมสมอง เพื่อทําการชี้บงอันตรายที่ทําใหเกิดปญหา
ตอรางกาย เปนตน Hazop Study ใชไดกับโรงงานที่สรางใหม หรือโรงงานที่เดินเครื่องใชงานแลว
โดยการศึกษาวิเคราะหสิ่งที่ผิดปกติหรือเบี่ยงเบนของคุณสมบัติ ปริมาณ หรือกิจกรรม ที่เกิดขึ้นใน
กระบวนการ เปรียบเทียบถึงคาที่ออกแบบไว โดยใชคําชี้นํา (Guide Word) เปนตัวแสดงการเบี่ยง
เบนของคุณสมบัติ ปริมาณ หรือกิจกรรม ที่เกิดขึ้นในทิศทางใดทิศทางหนึ่ง เชน ไมมีอัตราการไหล
ของของไหลในทอ ซึ่งเบี่ยงเบนจากการออกแบบ เพราะการออกแบบตองการใหมีของไหลที่ไหล
ในทอ หรือมีอัตราการไหลแตอัตราการไหลมากเกินไปหรือนอยเกินไป สิ่งตางๆ ที่เบี่ยงเบนไปนี้
เราก็จะนํามาศึกษาเปนกรณีไปวา สาเหตุเกิดจากอะไร เกิดอะไรขึ้น มีผลกระทบอยางไร จะปองกัน
หรือลดอันตรายตอระบบหรือกระบวนการไดอยางไร

* ผูจัดการสวนความปลอดภัยและสิ่งแวดลอม บริษัท ปโตรเคมีแหงชาติ จํากัด (มหาชน)
** กรรมการผูจัดการบริษัทแพรคทิแคล ควอลิทิ จํากัด
*** วิทยาลัยเทคนิคอุตสาหกรรม สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกลาพระนครเหนือ

คําชี้นํา (Guide Word) ที่ใชโดยทั่วไป มีดังตอไปนี้
1. “ไม” เชน ไมมีการไหล ไมมีความดัน
2. “มากกวา หรือ สูงกวา” เชน อัตราการไหลสูงกวาที่ออกแบบ ความดันสูงกวาที่ออกแบบ
อุณหภูมิสูงกวาที่ออกแบบ
3. “นอยกวา หรือ ต่ํากวา” เชน อัตราการไหลต่ํากวาที่ออกแบบ ความดันต่ํากวาที่ออกแบบ
อุณหภูมิต่ํากวาที่ออกแบบ
4. “การยอนกลับ” เชน การไหลยอนกลับ ความดันยอนกลับ
นอกจากคําชี้นําหลักๆ ขางตนแลว ยังมีปจจัยอื่นๆ ที่นํามาพิจารณาการเบี่ยงเบนในกระบวน
การและมีผลตออันตรายที่จะเกิดขึ้น เชน
- การมีสวนประกอบของวัตถุดิบเปลี่ยนไป มีสวนประกอบบางชนิดมากไปหรือนอยไป
- การที่มีสภาวะที่แตกตางไปจากสภาวะที่ไดออกแบบไว เชน การทดสอบเครื่องและเริ่ม
เดินเครื่อง การหยุดเครื่อง การซอมบํารุง เปนตน ซึ่งสภาวะเหลานี้ แตกตางจากสภาวะที่
ได ออกแบบไว โดยปกติ ส ภาวะที่ ออกแบบจะเป น สภาวะที่ เดิ น เครื่องปกติ (Normal
Operation)
ทั้ งสองกรณี ก็ จ ะมี ผ ลทํ าให คุ ณ สมบั ติ ปริม าณ ในกระบวนการเปลี่ ย นไป ซึ่ งต อ งนํ ามา
พิจารณาอันตรายที่อาจจะเกิดขึ้นดวย
มีคําถามวา เราจะใช Hazop Study เมื่อไรดี มีการนํา Hazop Study ไปใชกับทุกขั้นตอนของ
การสรางโรงงานใหม หรือเมื่อมีการเปลี่ยนแปลงปรับปรุงในโรงงานที่เดินเครื่องใชงานแลว โดยมี
จุดประสงคในแตละขั้นตอน ดังจะกลาวตอไปนี้
1. เมื่อเริ่มดําเนินการโครงการในชวงของการออกแบบ เพื่อระบุมาตรการดานความปลอด
ภัยและสิ่งแวดลอม ทบทวนการออกแบบการไหลของของไหลในกระบวนการ ทบทวน
การออกแบบระบบทอและเครื่องมือวัด
2. ในระหวางการกอสรางและทดสอบการเริ่มเดินเครื่อง มีจุดประสงคเพื่อตรวจสอบการ
ดัดแปลง ปรับปรุง ระบบตรวจสอบ ความถูกตอง ของคูมือที่ใชในการทดสอบการเริ่ม
เดินเครื่องจักรอุปกรณ และการเดินเครื่องจักรอุปกรณปกติ
3. ใชตรวจสอบระบบหรือกระบวนการในกรณีที่เกิดเหตุการณ เกือบเกิดอุบัติเหตุ หรือ เกิด
อุบัติเหตุบ อยครั้ง หรือเมื่อตรวจพบวามีแนวโนมที่จะเกิดความไมปลอดภัยในระบบ
หรือกระบวนการจากผลของการตรวจประเมินดานความปลอดภัย
4. ใชตรวจสอบระบบหรือกระบวนการในกรณีที่มีความประสงคที่จะไมปฏิบัติตามมาตร
ฐานหรือ Code of Practice ที่กําหนด
* ผูจัดการสวนความปลอดภัยและสิ่งแวดลอม บริษัท ปโตรเคมีแหงชาติ จํากัด (มหาชน)
** กรรมการผูจัดการบริษัทแพรคทิแคล ควอลิทิ จํากัด
*** วิทยาลัยเทคนิคอุตสาหกรรม สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกลาพระนครเหนือ

เราไดทราบแนวคิดของ Hazop การนําไปใชงาน และความจําเปนที่จะตองนําไปใชงานแลว
คราวนี้เรามาดูตัวอยางการนําไปใชงาน ซึ่งจะขอยกตัวอยางเฉพาะที่นําไปใชกับกระบวนการแบบ
ตอเนื่อง (Continuous Process)
สมมุติมีการสงสารเคมีชนิดหนึ่งจากถังเก็บ (Storage Tank) ไปใชงานตามจุดตางๆ ภายใน
โรงงาน ปมที่ใชเปน Positive Displacement มีระบบและอุปกรณ ดังรูป

ถังสารเคมี
1,000 ลิตร

หมายเหตุ

D
PSV

PSV

PSV
A

Pump A/B

B

PCV

C

Plant

- สารเคมีสามารถติดไฟได
- A,B,C,D คือ Block Valve
- FCV คือ Control Valve ควบคุมจากหองควบคุม
- PSV คือ Safety Valve หากความดันในระบบเกิน จะเปดสงสารเคมีกลับถัง

ขั้นตอนในการทํา Hazop Study
ขั้นตอนที่ 1 จัดตั้งทีมงาน ซึ่งประกอบดวย
1. หัวหนาทีม รับผิดชอบในการนําและควบคุมการประชุม ตรวจสอบ อนุมัติ ราย
งาน และขอมูลที่จะนํามาใชในการประชุม ขอมูลเหลานี้ไดแก แบบทางวิศวกรรม
ตางๆ คุณสมบัติของสารเคมี ขอกําหนดในการออกแบบ รายละเอียดของอุปกรณ
ขั้นตอนการปฏิบัติงาน และขอมูลดานความปลอดภัย เปนตน
หัวหนาทีมนี้จะตองมีความเขาใจกระบวนการในภาพรวม มีความสนใจในราย
ละเอียด และมีความไวตอความรูสึกคน เพื่อที่จะสามารถกระตุน และควบคุมการ
ระดมความคิดเห็นใหบรรลุวัตถุประสงคของการประชุมได
2. ตัวแทนหนวยงานผลิต เปนผูมีความรูและประสบการณในการผลิต และเปนผูที่จะ
ตองดูแล ควบคุม การใชงานระบบและอุปกรณ
3. ตัวแทนหน วยงานดานเทคนิค เปน ผูมี ความรูในเรื่องกระบวนการผลิต มีความ
เชี่ยวชาญดานเทคนิค เพื่อเปนหลักในการคนหาสาเหตุ และผลกระทบที่เกิดขึ้น
จากการเบี่ยงเบน
* ผูจัดการสวนความปลอดภัยและสิ่งแวดลอม บริษัท ปโตรเคมีแหงชาติ จํากัด (มหาชน)
** กรรมการผูจัดการบริษัทแพรคทิแคล ควอลิทิ จํากัด
*** วิทยาลัยเทคนิคอุตสาหกรรม สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกลาพระนครเหนือ

4. ตัวแทนหนวยงานดานความปลอดภัย เปนผูใหความเห็นดานการใชอุปกรณความ
ปลอดภัย การชี้บงพื้นที่อันตราย และใหความเห็นในดานความปลอดภัย
ขั้นตอนที่ 2 เป น ขั้น ตอนการประชุมของที ม เพื่ อชี้บงอั น ตราย โดยทีมจะตองเลือกตําแหน งใน
กระบวนการ นํ ามาพิ จารณาทีละ Line ในตัวอยางจะเลือก Line จากถังสารเคมีผาน
Pump ผาน FCV สงสารเคมีไปที่โรงงาน นํามาศึกษาโดยวิธี Hazop หากมีหลาย Line
จะตองทําใหครบทุก Line
ทีมจะตองทําความเขาใจขอมูลทั้งหมด รวมถึงขั้นตอนการปฏิบัติงานในสภาวะตางๆ
โดยการอธิบาย อภิปราย และแลกเปลี่ยนความคิดเห็น จนมีความเขาใจชัดเจนดีแลวจึง
เริ่มพิจารณาสิ่งที่เบี่ยงเบนจากการออกแบบทีละประเด็น โดยใชคําชี้นํา (Guide Word)
เปนตัวชวยแสดงการเบี่ยงเบน เริ่มจาก
กรณีที่ 1
ไมมีการไหล หรือมีอัตราการไหล ในทอสงนอยเกินไป
สาเหตุที่ 1
อาจจะมาจากการที่ Block Valve A หรือ B หรือ C ถูกปดลง
ทําใหไมสามารถสงสารเคมีได
ผลกระทบ
มาตรการปองกัน ที่ใชอยูคือมีวิธีการปฏิบัติงานใหกับพนักงานเดินเครื่องชัดเจน
ขอเสนอแนะ
ในกรณีนี้ไมตองมีขอเสนอแนะเพิ่มเติม
หากในกรณี ที่ 1 นี้มีหลายสาเหตุ จะตองศึกษาใหครบทุกสาเหตุ เชน ในกรณี ที่ 1 มี
สาเหตุที่ทําใหไมมีการไหลหรือมีอัตราการไหลนอย เกิดจากทอแตก เนื่องจากการสั่นสะเทือนที่
บริเวณดานดูดเขาของปม ผลกระทบที่ตามมา ทําใหไมสามารถสงสารเคมี และสารเคมีเกิดการรั่ว
ไหลบริเวณดานดูดของปม ในกรณีนี้สมมุติใหมีมาตรการปองกันอยูแลว คือมี Bund กั้นรอบถังและ
ปม ทําใหสารเคมีที่รั่วไหลออกมาไมกระจายไปที่อื่น สําหรับขอแนะนําเพิ่มเติมที่ไดจากการระดม
สมอง อาจจะตองติดตั้ง Pressure Switch เพื่อติดตามความดันทางดานออกของปม เพื่อหยุดปม ปอง
กันไมใหปมเสียหาย และสงสัญญาณเตือนพนักงานเดินเครื่องใหมาแกไขใหทันทวงที
ในขั้นตอนถัดไป ทีมก็นําตัวชี้นําอื่นๆ มาพิจารณา เชนเดียวกับกรณีที่ 1 ซึ่งอาจจะเปน
กรณีอัตราการไหลมากเกินไป อัตราการไหลนอยเกินไป ความดันมากเกินไป ความดันนอยเกินไป
นํามาหาสาเหตุ ผลกระทบ พิจารณามาตรการปองกัน และขอเสนอแนะเพิ่มเติม เพื่อลดความเสี่ยง
จนครบทุกคําชี้นํา (Guide Word) ถึง ณ จุดนี้ ทีมไดศึกษาและชี้บงอันตรายของทอที่กําหนดแลว ขั้น
ตอนตอไปก็ใหเลือกตําแหนงอื่นในแบบนํามาพิจารณา ในที่นี้อาจจะนํา Line จาก PSV กลับถัง มา
* ผูจัดการสวนความปลอดภัยและสิ่งแวดลอม บริษัท ปโตรเคมีแหงชาติ จํากัด (มหาชน)
** กรรมการผูจัดการบริษัทแพรคทิแคล ควอลิทิ จํากัด
*** วิทยาลัยเทคนิคอุตสาหกรรม สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกลาพระนครเหนือ

พิจารณา ศึกษา ซึ่งขั้นตอนจะทําเชนเดียวกับขั้นตอนที่ 2 ทุกประการ เมื่อทําจนครบทุก Line แลว ก็
มาถึงการสรุปผลการศึกษา วิเคราะห
ขั้นตอนที่ 3 การสรุปผลศึกษาวิเคราะห อาจทําเปนรูปตารางแสดงสิ่งที่เบี่ยงเบน ผลกระทบ มาตร
การปองกัน และขอเสนอแนะของทุก Line และทุกกรณี เพื่อสะดวกในการวิเคราะห
และนําไปประเมินความเสี่ยงในเรื่องของโอกาส ความรุนแรง เพื่อชี้บงระดับของความ
เสี่ยง กําหนดแผนการควบคุมความเสี่ยง หรือแผนลดความเสี่ยงตอไป หรือหากความ
เสี่ยงอยูในระดับสูงมาก อาจจําเปนตองหยุดดําเนินธุรกิจ ปรับปรุง แกไข เพื่อลดความ
เสี่ยงทันที
จะเห็ น ว าขั้ น ตอนในการทํ า Hazop Study นั้ น ไม ย าก จุ ด สํ าคั ญ อยู ที่ ว า ข อ มู ล ที่ เรานํ ามา
ประกอบการศึกษา มีรายละเอียดครบถวนหรือไม และทีมงานมีขีดความสามารถเพียงพอหรือไม
หากมีครบถวน การทํา Hazop Study ก็ไมใชเรื่องยากเกินไป และไมจําเปนจะตองนําเขาที่ปรึกษา
ชาวตางชาติใหเสียดุลการคา เหมือนเปนอยูทุกวันนี้
ตารางที่ 1 Hazop Guide Word
Hazop Guide Word
ไม
(None)
มากกวา
(More)

ความบกพรองหรือผิดปกติในการทํางาน (Operating Deviation)
- ไมมีการไหล (No Flow)
- ไหลยอนกลับ (Reverse Flow)
- ไมเกิดปฏิกิริยา (No Reaction)
- อัตราการไหลเพิ่มขึ้น (Increase Flow)
- ความดันเพิ่มขึ้น (Increase Pressure)
- อุณหภูมิเพิ่มขึ้น (Increase Temperature)
- อัตราการเกิดปฏิกิริยาเพิ่มขึ้น (Increase Reaction Rate)
- ระดับเพิ่มขึ้น
- pH เพิ่มขึ้น
- ความเขมขนเพิ่มขึ้น
- สวนผสมเพิ่มขึ้น
- คาควบคุม (Control Parameter) อื่นๆ เพิ่มขึ้น

นอยกวา

- อัตราการไหลลดลง (Reduced Flow)

* ผูจัดการสวนความปลอดภัยและสิ่งแวดลอม บริษัท ปโตรเคมีแหงชาติ จํากัด (มหาชน)
** กรรมการผูจัดการบริษัทแพรคทิแคล ควอลิทิ จํากัด
*** วิทยาลัยเทคนิคอุตสาหกรรม สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกลาพระนครเหนือ

Hazop Guide Word
(Less)

ความบกพรองหรือผิดปกติในการทํางาน (Operating Deviation)
- ความดันลดลง (Reduced Pressure)
- อุณหภูมิลดลง (Reduced Temperature)
- อัตราการเกิดปฏิกิริยาลดลง (Reduced Reaction Rate)
- ระดับลดลง
- pH ลดลง
- ความเขมขนลดลง
- สวนผสมลดลง
- คาควบคุม (Control Parameter) อื่นๆ ลดลง

ปจจัยอื่นๆ ที่เกี่ยวของ
(part of, as well as other)

- การเปลี่ ย นแปลงส ว นผสมของวั ต ถุ ดิ บ (Change of Ratio of
-

Material Present)
การเปลี่ยนวัตถุดิบ (Different Material Present)
สภาวะโรงงานที่แตกตางจากการปฏิบัติอยางปกติ (Different
Plant Condition from Normal Operate)
การเดินเครื่องจักร (Start Up)
การหยุดเครื่องจักร (Shutdown)
การปลอยสารเคมี, ความดัน ฯลฯ (Relief)
การใชเครื่องมือ (Instrumentation)
การเก็บตัวอยาง (Sampling)
ความบกพรองของระบบน้ํา, ไฟฟา เปนตน (Utility Failure)
การกัดกรอน (Corrosion)
การซอมบํารุง (Maintenance)
การกัดเซาะ (Erosion)
ไฟฟาสถิตย (Grounding9Static)

ทั้งหกเครื่องมือที่ไดกลาวมาทั้งหมดนี้ อันไดแก
1. Checklist
2. What if Analysis
3. Hazard and Operability Study (Hazop)
4. Fault Tree Analysis
* ผูจัดการสวนความปลอดภัยและสิ่งแวดลอม บริษัท ปโตรเคมีแหงชาติ จํากัด (มหาชน)
** กรรมการผูจัดการบริษัทแพรคทิแคล ควอลิทิ จํากัด
*** วิทยาลัยเทคนิคอุตสาหกรรม สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกลาพระนครเหนือ

5. Failure Mode and Effects Analysis (FMEA)
6. Event Tree Analysis
ตางมีขอดีขอดอยของแตละวิธี ซึ่งการเลือกใชก็แลวแตชนิดของกระบวนการและความถนัด
ของแตละคน ซึ่งไดกลาวแลวขางตน จะเห็นไดวาการบงชี้ความเสี่ยงที่ดีจะตองใชความรูทั้ง 3 ดาน
คือ
- ความรูทางกระบวนการ
- ความรูทางดานความปลอดภัย
- ความรูในเรื่องการใชเครื่องมือขางตน
นั่นคือปจจัยของความสําเร็จ ซึ่งเราสามารถนํามาบงชี้ความเสี่ยงในมุมมองอื่นๆ ไดเชนเดียว
กัน เชน ความเสี่ยงดานการเงิน ความเสี่ยงดานการผลิต คุณภาพการผลิต หรือดานปญหาสิ่งแวด
ลอม ซึ่งขึ้นอยูกับความสามารถในการนําไปใชในมุมมองอื่นๆ ในจุดนี้ผูเขียนก็หวังเปนอยางยิ่งวา
จะเปนการจุดประกายความคิดของผูอื่นเพื่อนําไปใช เพื่อทราบถึงปญหาที่อาจเกิดขึ้นในอนาคต
เพื่อ “การปองกัน” เพราะที่พบกับชีวิตจริงหลังจากเปนที่ปรึกษามากวา 50 โรงงาน พบวา เราคุนเคย
กับ “การแกไข” มากกวา คือรอปญหาเกิดกอน ซึ่งพบวาจะสูญเสียมากกวากันเยอะ ก็ใหเลือกเอาก็
แลวกันวา จะทํา “Fire Fighting” กันอยูอยางนี้ หรือจะทํา “Fire Prevention” กันดี หรือจะลอมคอก
หลังวัวหาย

* ผูจัดการสวนความปลอดภัยและสิ่งแวดลอม บริษัท ปโตรเคมีแหงชาติ จํากัด (มหาชน)
** กรรมการผูจัดการบริษัทแพรคทิแคล ควอลิทิ จํากัด
*** วิทยาลัยเทคนิคอุตสาหกรรม สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกลาพระนครเหนือ

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful