15

Türk Dili

2
• fiive • A¤›z

Türkçe, konuflan insan say›s› bak›m›ndan dünyan›n beflinci büyük dilidir. Türkçe tarihte ve günümüzde Do¤u’da Pasifik Okyanusu’ndan Bat›’da Balt›k Denizi k›y›lar›na, Kuzey’de Kuzey Buz Denizi’nden, Güney’de Basra Körfezi k›y›lar›na kadar uzanan co¤rafi alanda konuflulmufl ve konuflulmaya devam etmektedir. Bu üniteyi tamamlad›¤›m›zda dilimizle ilgili bilgiler edinerek, afla¤›daki sorulara yan›t verebilece¤iz: Türkçe tarihte ve günümüzde di¤er diller aras›nda nas›l bir yere sahiptir? Türkiye Cumhuriyeti s›n›rlar› d›fl›nda yaflayan Türkler kimlerdir ve dilleri ne gibi özellikler göstermektedir? Türkiye içinde konuflulan farkl› a¤›zlar nas›l oluflmufltur?

Anahtar Kavramlar
• Lehçe

16

Türk Dili

TÜRK D‹L‹
AMAÇ

1

Türkçe tarihte ve günümüzde di¤er diller aras›nda nas›l bir yere sahiptir?

Türk dili, gerek tarihi dönemlerde gerekse bugün Do¤uda Pasifik Okyanusu’ndan Bat›da Balt›k Denizi k›y›lar›na, Kuzeyde Kuzey Buz Denizi’nden Güneyde Basra Körfezi k›y›lar›na kadar uzanan co¤rafi alanda konuflulmufl ve konuflulmaktad›r. Bu dil, birbirine s›n›r bölgelerde konufluldu¤u gibi bazen de aralar›nda büyük mesafeler olan yerlere de tafl›nm›flt›r. Bu nedenle gerek tarihi dönemlerde gerekse bugün için Türk dili ve lehçeleri aras›nda farkl›l›klar›n olmas› do¤ald›r. Türk yaz› dilinin ne zaman ve hangi flartlarda meydana geldi¤i konusunda kesin bir fley söyleyecek durumda de¤iliz. Çünkü, Türk yaz› dilini yaz›l›fl tarihleri belli olan Orhun Yaz›tlar›’ndan (VIII. yüzy›l) itibaren takip edebiliyoruz. Fakat yaz›ld›¤› y›l kaydedilmemifl olan yaz›tlar›n bir k›sm› belki daha eski y›llara aittir. Orhun Yaz›tlar›’ndaki dil yetkinli¤i de bu yaz›tlarda ifllenen dilin çok daha önceki yüzy›llarda yaz› dili olarak kullan›ld›¤›n› göstermeye yetecek türdendir. Orhun Yaz›tlar›’ndan daha eski bir döneme ait olduklar› anlafl›lan Yenisey Yaz›tlar› ise çok fazla afl›nm›fl olduklar› için yeterli bir dilbilgisi vermekten uzakt›r. Türk dili, ilk yaz›l› ürünlerinden bafllayarak Türkologlar taraf›ndan üç dönemde ele al›n›p incelenmifltir. Bir dili dönemlendirme ifli, yapay bir eylemdir. O dili konuflanlar taraf›ndan bafllat›l›p sona erdirilmifl de¤ildir. Türkologlar eldeki verilerin yani eserlerin dil özelliklerine bakarak böyle bir grupland›rmaya gitmifllerdir. Buna göre Türk dili VIII. yüzy›ldan günümüze de¤in flu bafll›klar alt›nda grupland›r›lm›flt›r: • Eski Türkçe (VIII-X. yüzy›llar) • Orta Türkçe (XI-XV. yüzy›llar) • Yeni Türkçe (XVI. yüzy›ldan bugüne kadar) XI. yüzy›la kadar temelde ortak bir yaz› diline sahip olan Türk dili, siyasi birli¤in kaybedilmesi ve Türk topraklar›n›n parçalanmas› nedeniyle giderek eski birli¤ini kaybetmifl ve bunun yerine bölgesel özelliklerin yaz›ya yans›d›¤› tarihi lehçeler geliflmifltir. Özellikle XIII ve XIV. yüzy›ldan itibaren farkl› yaz› dilleri görülmeye bafllam›flt›r. Türk dili konufluldu¤u dil alan›n›n do¤u kolunda Karahanl› Türkçesi (XI-XII. yy) ile devam› Harezm (XIV. yy) ve Ça¤atay Türkçeleri (XV-XIX. yy.), Güney-bat› kolunda ise Eski Anadolu Türkçesi ve devam› olan Osmanl›ca ile, Kuzey-bat› kolunda da K›pçak Türkçesi adlar› alt›nda geliflimini sürdürmüfltür. Gerek tarihi lehçelerde gerekse bugün Türk dili ve lehçeleri aras›ndaki dil farkl›l›¤› genelde ses bilgisi düzeyinde kalm›flt›r. Gerçi yaz›tlar dönemi için de baz› dil farkl›l›klar› söz konusudur. Örne¤in, Költigin (732) ve Bilge Ka¤an (735) Yaz›tlar›’nda birinci kifli ad›l› men iken Tunyukuk Yaz›t›’nda (720-725) ben biçiminde geçmektedir. Yine XI. yüzy›lda Orta Türkçe döneminin temel eseri olan Divanü Lûgati’t-Türk’te Kaflgarl› Mahmud, eseri için derlemeler yapt›¤› kendi dönemi Türk lehçeleri aras›ndaki farkl›l›klara da de¤inmifltir. Örne¤in, “O¤uzlarla onlara yak›n olanlar sözcükteki /t/ harfini /d/’ye çevirirler. Türkler (yani Karahanl› Türkleri) ‘deve’ye ‘tewey’, bunlar ‘devey’ derler.” Türk dili, XV. yüzy›ldan itibaren Do¤uda Ça¤atayca, Bat›da ise Osmanl›ca olmak üzere genelde iki yaz› dili olarak XX. yüzy›la kadar devam etmifltir.
DÜfiÜNEL‹M

Türk dilinin dönemlerinin üçe ayr›lmas›na temel olan tarihi ve co¤rafi nedenler nelerdir?

Ünite 2 - Türk Dili

17

BAfiLICA TÜRK LEHÇELER‹
AMAÇ

2

Türkiye Cumhuriyeti s›n›rlar› d›fl›nda yaflayan Türkler kimlerdir ve dilleri ne gibi özellikler göstermektedir?
“Ülkesini, yüksek istiklalini korumas›n› bilen Türk milleti, dilini de yabanc› diller boyunduru¤undan kurtarmal›d›r.” M. Kemal ATATÜRK

Türk dili bugün, yedi ba¤›ms›z Türk Cumhuriyeti’nde (Türkiye, Kuzey K›br›s Türk Cumhuriyeti, Azerbaycan, Türkmenistan, Özbekistan, Kazakistan ve K›rg›zistan) Türkiye Türkçesi, Azerbaycan, Türkmen, Özbek, Kazak ve K›rg›z Türkçesi adlar› alt›nda devlet dili olarak konuflulmaktad›r. Sovyetler Birli¤i’nin da¤›lmas›na kadar tek ba¤›ms›z Türk devleti olan Türkiye’ye A¤ustos-Aral›k 1991 sürecinde Orta Asya Türk Cumhuriyetleri de eklenmifltir. Türk Cumhuriyetleri d›fl›nda Türk halk›n›n yaflad›¤›, dolay›s›yla Türkçenin konufluldu¤u özerk cumhuriyetler ve bölgeler de vard›r. Bunlardan; Tatar, Baflk›rt ve Çuvafl Türklerinin bulundu¤u ‹dil-Ural Bölgesi, Do¤u Sibirya’da Kuzey Buz Denizi ile Baykal Gölü aras›ndaki Yakutistan, Altay Da¤lar› ile Baykal Gölü aras›ndaki Altay, Hakas, Tuva ve Çin Halk Cumhuriyeti’ndeki Uygur Özerk Bölgesi en yo¤unluklu nüfusa sahip olanlard›r. Bunun d›fl›nda Balkan ülkeleri ile Polonya, Ukrayna, Moldavya ve Avrupa’da, baflta Almanya olmak üzere pek çok ülkede Türk topluluklar› bulunmakta ve bütün bu alan içinde Türk yaz› dili kullan›lmaktad›r. 1995 y›l›ndaki verilere göre Türklerin dünyadaki toplam say›s› 190 milyona ulaflm›flt›r. Bu nüfusa göre, Türk dili, konuflanlar›n›n say›s› bak›m›ndan bugün dünya dilleri s›ralamas›nda Çince, ‹ngilizce, ‹spanyolca ve Hintçenin ard›ndan beflinci s›rada yer almaktad›r. Ancak, bu s›ralamalar›n yap›ld›¤› çal›flmalara bir dereceye kadar güvenilebilir. Çünkü özellikle belli bölgelerde, politik nedenlerle, Türkçe konuflan nüfusun tespiti hiçbir zaman sa¤l›kl› bir flekilde yap›lamam›flt›r. Günümüzde Türk halklar› genelde Latin, Kiril ve Arap alfabesi olmak üzere üç alfabe ile yazmaktad›rlar. 1990’dan beri Türk dünyas› için bafllayan yeni süreç içerisinde özellikle ba¤›ms›zl›¤›na kavuflan Türk Cumhuriyetleri’nden baz›lar› Latin alfabesine geçme karar› alm›fllard›r. Bu ülkelerde yeni alfabeye geçifl kademeli olarak uygulamaya konulmufl ve 1991’de Azerbaycan, 1993’te Özbekistan ve Türkmenistan, 1994’te de Karakalpakistan bu karar› alm›flt›r. XI. yüzy›lda Divanü Lugati’t-Türk’ün yazar› Kaflgarl› Mahmut’tan bafllayarak günümüze de¤in Türk dilinin pek çok grupland›rma denemesi yap›lm›flt›r. Bu çal›flmalarda bafllang›çta bir dil grupland›rmas›nda yer almamas› gereken ölçütler kullan›lm›flsa da giderek bu yöndeki çabalar, dillik ölçütleri de gündeme getirmifltir. Afla¤›da, bugüne kadar Türk dilinin grupland›r›lmas› denemelerinde belli ölçütler do¤rultusunda co¤rafi ve etnik adland›rmalarla bir grup alt›nda de¤erlendirilen ve tek bafllar›na ele al›nmas› gereken belli bafll› Türk dil ve lehçeleri s›ralanm›flt›r:

“Türk dilinin kendi benli¤ine, özündeki güzellik ve zenginli¤ine kavuflmas› için bütün devlet örgütümüzün bak›ml›, ilgili olmas›n› isteriz.” M. Kemal ATATÜRK

18
Harita 2.1

Türk Dili

Türk Dili’nin Yay›lma Alanlar›

Ünite 2 - Türk Dili

19

Çuvafl Türkçesi
Eski Volga Bulgarlar›’n›n torunu olan Çuvafllar, Çuvafl Özerk Cumhuriyeti’nde yaflamaktad›r. Ayr›ca ‹dil-Ural Bölgesi’ndeki öteki cumhuriyetlerde de Çuvafl topluluklar› vard›r. Bugün için toplam nüfusu yaklafl›k 4 milyondur. Türk lehçelerinin grupland›r›lmas›nda en baflta kullan›lan ölçüt ’r-z’ ve ’l-fl’ denkli¤idir. Bu denklikle ortak Türk dilinden Çuvaflça ad›yla bir kol ayr›lmaktad›r. Buna göre bütün Türk lehçelerindeki /z/ ve /fl/ sesleri Çuvaflçada /r/ ve /l/’dir. Bu özelli¤i ile ortak Türk dilinden ilk önce koptu¤u anlafl›lan Çuvaflça bugün Türk lehçeleri aras›ndaki anlafl›labilirlik bak›m›ndan en güç olan›d›r.

Saha (Yakut) Türkçesi
Yakutlar, Türk dünyas›n›n en kuzey-do¤usunda yaflayan Türk halk›d›r ve nüfusu 1 milyon civar›ndad›r. Yakut Türkçesi, Türk lehçeleri aras›nda anlafl›labilirlik bak›m›ndan Çuvafl Türkçesi ile beraber en düflük oran› kapsamaktad›r. Bunun bafll›ca nedenlerinden biri, Yakutçada %50 civar›nda Mo¤olcadan geçen al›nt› sözcük bulunmas›d›r.

Halaç Türkçesi
1968 y›l›nda Alman Türkolog Doerfer taraf›ndan keflfedilen Halaçça Orta ‹ran’da yaklafl›k 18.000 kifli taraf›ndan konuflulmaktad›r. Türk lehçeleri aras›nda Ana Türkçeye kadar uzanan arkaik özellikleri en iyi flekilde koruyan Türkçe, Halaççad›r.

Güney-bat› (O¤uz) Grubu Türk Lehçeleri
Gagauz Türkçesi
Türkiye Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesi ile birlikte O¤uz grubu Türk lehçelerinin bat› kolunu oluflturmaktad›r. H›ristiyan olan Gagauzlar›n büyük k›sm›, eskiden Baserabya ad› verilen bugünkü Moldavya Cumhuriyeti’nin Güney Bölgesi ile Ukrayna Cumhuriyeti’nin Odesa Bölgesi’nde yaflamaktad›r. Gagauz Türkçesinde, Slav dillerinin etkisiyle cümle bilgisi bak›m›ndan Karay Türkçesi d›fl›nda öteki Türk lehçelerinde görülmeyen birtak›m de¤ifliklikler oluflmufltur.
Foto¤raf 2.1 Gagauz Kad›nlar› Kaynak: Türksoy Türk Dünyas›, Kültür, Sanat, Bilim, Haber ve Araflt›rma Dergisi, Say›: 8, Ocak 2003.

20
Foto¤raf 2.2 Türkmen K›z› Kaynak: Dr. Tayfun Atmaca Özel Arflivi.

Türk Dili

Türkmen Türkçesi
Güney-bat› O¤uz grubu Türk lehçelerinin do¤u kolunu oluflturmaktad›r. Türkmence, bugün özellikle, Türkmenistan’da bunun d›fl›nda di¤er Türk Cumhuriyetleri ile komflu ülkelerde yaklafl›k 4 milyon kifli taraf›ndan konuflulmaktad›r.

Azerbaycan Türkçesi
Bu Türkçe, bugün Kuzey ve Güney Azerbaycan’da konuflulmaktad›r. Ayr›ca, Ermenistan ve Gürcistan’da da Azeri topluluklar› bulunmaktad›r. XIX. yüzy›lda yay›mlanmaya bafllayan Ekinçi Gazetesi’nde ça¤dafl Azerbaycan Türkçesinin ilk ürünleri verilmeye bafllanm›flt›r.

Türkiye Türkçesi
Türkiye Cumhuriyeti ile Kuzey K›br›s Türk Cumhuriyeti ve özellikle Balkan Devletleri ile Avrupa’daki Türk nüfus taraf›ndan konuflulan Türkçedir. Bu Türkçe, Anadolu’da XIII. yüzy›lda yaz›l› ürünlerini vermeye bafllam›flt›r. 1928’de Atatürk’ün gerçeklefltirdi¤i harf devrimine kadar Türkiye Türkçesi, Arap harfleriyle yaz›lm›flt›r.
Foto¤raf 2.3 Latin Alfabesine Geçme Haz›rl›klar› Yapan Gazetenin Okuyucular›na Sundu¤u Bafll›k Örnekleri (Cumhuriyet 1 Eylül 1928) Kaynak: Yaz› Devriminin 50. Y›l› Sergisi, Türk Tarih Kurumu Bas›mevi, Ankara, 1979.

Ünite 2 - Türk Dili

21
Foto¤raf 2.4 K›br›s Türkleri Kaynak: Türksoy Türk Dünyas›, Kültür, Sanat, Bilim, Haber ve Araflt›rma Dergisi, Say›: 8, Ocak 2003.

Güney-do¤u (Uygur) Grubu Türk Lehçeleri
Özbek Türkçesi
Büyük ço¤unlu¤u Özbekistan Cumhuriyeti’nde yaflamakta olan Özbekler’in yaz› dili Ça¤atay Türkçesinin devam› niteli¤indedir. Bugün 19-20 milyon kifli taraf›ndan konuflulan Özbekçenin birçok diyalekti vard›r.

Yeni Uygur Türkçesi
Uygurlar’›n büyük k›sm› Çin Halk Cumhuriyeti’nin Uygur Özerk Bölgesi’nde yaflamaktad›r. Bunun d›fl›nda di¤er Türk Cumhuriyetleri’nde de Uygurlar topluluklar halinde bulunmaktad›r. “Do¤u Türkçesi” olarak da adland›r›lan Uygur Türkçesi Özbekçe gibi Ça¤ataycan›n devam›d›r.

Kuzey-bat› (K›pçak) Grubu Türk Lehçeleri
Kazak Türkçesi
Yaklafl›k 10 milyon kifli taraf›ndan konuflulan Kazakça, XIX. yüzy›l›n sonlar›nda yaz› dili olmufltur. Dil özellikleri bak›m›ndan Kazakçan›n diyalekti kabul edilen Karakalpak Türkçesi 1917’den sonra yaz› dili yap›lm›flt›r. Karakalpak Türkçesi, Özbekistan’a ba¤l› Karakalpak Özerk Cumhuriyeti’nde konuflulmaktad›r. Kazak Türkçesini K›pçak grubu Türk lehçelerinden farkl› k›lan özellik söz bafl› /y/ ünsüzünün /j/’ye de¤iflmesidir. Bu gruptaki öteki Türkçelerde ise ortak Türkçe /y/ ünsüzü, baz› durumlarda korunmakta bazen de /c/’ye dönüflmektedir.

Tatar (Kazan) Türkçesi
Bu Türkçe, ço¤unlukla ‹dil-Ural Bölgesi’nde Baflk›rt ve Çuvafllara komflu olan Tataristan Özerk Cumhuriyeti’nde yaklafl›k 7 milyon kifli taraf›ndan konuflulmaktad›r. XIX. yüzy›l›n sonlar›na kadar Ça¤ataycay› yaz› dili olarak kullanan Tatarlar (Kazan Türkleri) bu yüzy›ldan sonra kendi lehçelerinde eser vermeye bafllam›fllard›r. Tatar Türkçesi, ilk hecede genifl yuvarlak ünlüleri darlaflt›rmas› ve dar yuvarlak ünlüleri geniflletmesi bak›m›ndan Baflk›rt Türkçesi ile benzerlik göstermektedir.

22
Foto¤raf: 2.5 Milli K›yafetiyle Bir Baflk›rt Kaynak: Türksoy Türk Dünyas›, Kültür, Sanat, Bilim, Haber ve Araflt›rma Dergisi, Say›: 8, Ocak 2003.

Türk Dili

Baflk›rt Türkçesi
Sovyet Devrimi’nden sonra yaz› dili olan Baflk›rt Türkçesini konuflanlar›n nüfusu 2.5 milyon civar›ndad›r. Baflk›rtça yo¤unluklu olarak güney Urallar Bölgesi’ndeki Baflk›rt Cumhuriyeti’nde konuflulmaktad›r. Baflk›rtçan›n yukar›da ortak yönünü aç›klad›¤›m›z Tatarcadan fark› sözcük ve ek bafl› /s/ foneminin /h/’ye dönüflmesidir.

Nogay Türkçesi
Türk lehçeleri aras›nda Kazak ve Karakalpak Türkçelerine yak›n olan Nogay Türkçesi, genelde Kuzey Kafkasya’da Stavropol Bölgesi’nde ve Karaçay-Çerkes Özerk Bölgesi’nde konuflulmaktad›r. Bugün 300.000 kifli taraf›ndan konuflulan Nogay Türkçesi 1917’den sonra yaz› dili olmufltur.

Karaçay-Balkar, Kumuk Türkçeleri
Karaçay Türkçesi bugün genelde Kuzey Kafkasya’daki Karaçay-Çerkes Özerk Bölgesi’nde 400.000 kifli taraf›ndan konuflulmaktad›r. Türkiye’de de küçük Karaçay topluluklar› vard›r. Dil özellikleri bak›m›ndan, Karaçay Türkçesine benzer baflka Türk yaz› dilleri Balkar ve Kumuk Türkçeleridir. Balkar Türkçesi, bafll›ca Kabardin-Balkar Özerk Cumhuriyeti’nde 200.000 kifli taraf›ndan konuflulmaktad›r. Genel olarak Da¤›stan Özerk Cumhuriyeti’nde 600.000 kifli taraf›ndan konuflulan Kumuk Türkçesi, Karaçay-Balkar Türkçeleri gibi Sovyet Devrimi’nden sonra yaz› dili olmufltur.

Karay Türkçesi
Türk topluluklar› aras›nda Hazarlar döneminden bafllayarak Musevili¤i kabul etmifl olan Karay (ya da Karayim) Türkleri küçük gruplar halinde Litvanya ve Ukrayna’da yaflamaktad›r.
Foto¤raf: 2.6 K›rg›z Kad›nlar› Kaynak: Türksoy Türk Dünyas›, Kültür, Sanat, Bilim, Haber ve Araflt›rma Dergisi, Say›: 4, Temmuz 2001.

K›rg›z Türkçesi
Türk dili s›n›fland›rma çal›flmalar›n›n ço¤unda Kuzeybat› grubunda de¤erlendirilen K›rg›z Türkçesinin bu grup Türkçelerinden ayr›lan önemli özellikleri vard›r. VIII. yüzy›l Orhun Yaz›tlar›’nda adlar› s›k s›k geçen K›rg›z Türklerinin ço¤u K›rg›zistan’da yaflamaktad›r. Öteki ülkelerde yaflayan K›rg›zlarla birlikte bu Türkçe bugün yaklafl›k 3 milyon kifli taraf›ndan konuflulmaktad›r.

Ünite 2 - Türk Dili

23

Kuzey-do¤u Grubu Türk Lehçeleri
Foto¤raf 2.7

Tuva-Karagas Türkçesi
Karagas Türkçesi, dil özellikleri bak›m›ndan Tuva Türkçesinin bir diyalektidir. Tuvalar›n ço¤u, baflkenti K›z›l olan Rusya Federasyonu’nun Tuva Özerk Cumhuriyeti’nde yaflamaktad›r. Bugün özellikle Kuzey Mo¤olistan ve Çin’in Uygur Özerk Bölgesi’ndeki Tuvalarla birlikte bu Türkçeyi konuflanlar›n say›s› 300.000’i bulmaktad›r.

Hakas Kad›n› Kaynak: Türksoy Türk Dünyas›, Kültür, Sanat, Bilim, Haber ve Araflt›rma Dergisi, Say›: 8, Ocak 2003.

Hakas Türkçesi
Yakut, Tuva ve Altaylar’dan baflka Sibirya’da yaflayan Türk halklar›ndan biri de Hakaslard›r. Hakas Türkçesi konuflanlar›n›n toplam say›s› 150.000 civar›ndad›r. Hakasça ile ayn› grupta de¤erlendirilen bir baflka Türkçe de Sar› Uygur Türkçesidir. Ancak, bu Türkçeyi konuflanlar Sibirya’da de¤il Çin’in Gansu Eyaleti’nde yaflamaktad›r ve bugün için toplam say›lar› 12.500’dür. Türkiye Cumhuriyeti s›n›rlar› d›fl›nda konuflulan Türk lehçelerinin bu kadar çok ve çeflitli oldu¤unu hiç düflünmüfl müydünüz?
DÜfiÜNEL‹M

ANADOLU A⁄IZLARI
AMAÇ

Türkiye içinde konuflulan farkl› a¤›zlar nas›l oluflmufltur?
Türkiye Türkçesinin A¤›zlar›: Türkiye içinde, çeflitli bölgelerde, ortak dilden farkl› özellikler sergileyen konuflma biçimleri ile Türkiye s›n›rlar› d›fl›nda kalan Rumeli, Balkan ve K›br›s Türk a¤›zlar›d›r.

3
Türkiye Türkçesi veya Türkçe denilince ilk olarak televizyon ve radyoda dinledi¤imiz, gazete, kitap ve dergilerde okudu¤umuz, ‹stanbul a¤z›na dayanan ortak dil (standart dil, yaz› dili) akla gelir. Bu dil ayn› zamanda edebi dilimizdir. Fakat Türkiye Türkçesi bununla s›n›rl› de¤ildir. Çünkü yurdumuzun her köflesinde ortak dilden farkl› özellikler sergileyen konuflma flekilleri yani a¤›z özellikleri vard›r. Türkiye s›n›rlar› d›fl›nda kalan Rumeli ve Balkan ile K›br›s Türk a¤›zlar› da Türkiye Türkçesinin a¤›zlar› olarak de¤erlendirilmektedir. Bunun nedeni de gerek K›br›s gerekse Rumeli ve Balkanlar’da yerleflmifl olan Türklerin Anadolu kökenli olmas› ve böylece dil özelliklerinin de Anadolu a¤›zlar›n›n bir uzant›s› olarak de¤erlendirilmesidir. Anadolu a¤›zlar›n›n s›n›rlar›n› çizmek son derece güçtür. Bu nedenle ço¤u zaman genel özellikleri bak›m›ndan co¤rafi bölgelere ayr›larak incelenmifltir. Fakat bu da sa¤l›kl› bir tutum de¤ildir. Çünkü birbirine komflu ilçe ve köylerin a¤›z özellikleri aras›nda farkl›l›klar oldu¤u gibi birbirinden uzak yerleflim birimleri aras›nda da benzerliklerin görülmesi bu konuda yap›lan çal›flmalarla ortaya konulmufltur.

24

Türk Dili

A¤›z özellikleri, bir bölgeye bir kavmin farkl› boylar›n›n yerleflmesinden kaynaklanmaktad›r. Anadolu a¤›zlar› da bu bölgedeki 23 O¤uz boyundan ileri gelmektedir. Ayr›ca kimi zaman a¤›zlarda çeflitli Türk lehçelerinin izleri de tespit edilmektedir. A¤›z özelliklerinin ortaya konulmas› o bölgedeki etnik yap›n›n aç›kl›¤a kavuflturulmas› ile efl anlaml›d›r. Örne¤in, K›br›s Türk a¤z› üzerine yap›lan incelemeler K›br›sl› Türklerin Konya, ‹çel, Antalya, Alanya gibi Güney Anadolu bölgelerinden geldi¤ini ortaya ç›karm›fl ve bu bilgiler arfliv belgeleri ile destek görmüfltür. Günümüzde kitle iletiflim araçlar›n›n çeflitlili¤i, ulafl›m kolayl›klar› ve e¤itim, ö¤retim gibi teknik ve kültürel olanaklar ortak dilin yani yaz› dilinin kullan›l›rl›¤›n› giderek art›rm›flt›r. Bunun yan› s›ra a¤›z özellikleri ise ayn› h›zda yok olmaktad›r. Bu nedenle, Anadolu a¤›zlar› üzerindeki çal›flmalar›n bir an önce tamamlanmas› gerekmektedir.
D‹KKAT

Anadolu a¤›zlar› Türkçenin zenginli¤idir. Ancak a¤›zlara özgü söyleyifl biçimlerini sürdürmek ve bu biçimleri yaz›ya tafl›mak do¤ru de¤ildir. E¤itimli kiflilerin günlük yaflamda ve yaz›flmalarda ortak Türkçeyi kullanmaya özen göstermesi, dil birli¤inin sa¤lanmas› aç›s›ndan önemlidir. Çeflitli televizyon kanallar›nda haz›rlanan yerli dizileri izlerken, daha çok hangi bölgelerimizin a¤›z özelliklerinin taklit edildi¤ine dikkat eder misiniz? Bir televizyon dizisinde kiflileri olay›n geçti¤i bölgenin a¤z›yla konuflturmak size göre dizinin ilgi çekmesini sa¤l›yor mu? Yan›t: Çeflitli televizyon kanallar›nda haz›rlanan yerli dizilerde, daha çok Ege, Karadeniz, Do¤u Anadolu ve Güneydo¤u Anadolu bölgelerinin a¤›z özelliklerinin taklit edildi¤ini görüyoruz. Televizyon dizisinde kiflileri olay›n geçti¤i bölgenin a¤z› ile konuflturmak program› daha gerçekçi yapabilir, ilgiyi çekebilir. Ancak, a¤›z özelliklerinin do¤ru verilmesi gerekir. Bu konuda dikkat edilmesi gereken en önemli nokta, ortak bir Türkçemiz oldu¤u ve günlük yaflamda ortak Türkçeyi kullanmam›z gerekti¤inin unutulmamas›d›r. Anadolu a¤›zlar› üzerine ilk çal›flmalar XIX. yüzy›l›n ikinci yar›s›nda A. Maksimov’la bafllam›flt›r. Türkiye’de bu yöndeki çal›flmalar özellikle 1932’deki Türk Dil Devrimi’nden sonra gündeme gelmifltir. Türkçenin yabanc› sözcüklerden ar›nd›r›lmas› ve yaz› dili ile konuflma dili aras›ndaki farklar›n giderilmesini amaçlayan bu çal›flmalar için ilk olarak halk a¤z› ya da eski metinlerdeki sözcüklerin tespiti çal›flmalar›na bafllanm›flt›r. 1932-1934’teki derleme seferberli¤i sonucu 6 ciltlik Türkiye’de Halk A¤z›ndan Söz Derleme Dergisi yay›mlanm›flt›r. Ancak bu yay›nlar ihtiyac› karfl›layacak nitelikte olmad›¤›ndan 1952 y›l›nda derleme çal›flmalar› Türk Dil Kurumu taraf›ndan yeniden bafllat›lm›fl ve sonuç olarak 12 ciltlik Derleme Sözlü¤ü yay›mlanm›flt›r. Derleme Sözlü¤ü d›fl›nda Anadolu diyalektolojisiyle ilgili çal›flmalara Ahmet Cafero¤lu öncülük etmifltir. Bugün için Anadolu a¤›zlar› konusunda türlü yönlerden pek çok çal›flma yap›lm›flsa da Anadolu’nun karmafl›k a¤›z yap›s› yüzünden bir dil atlas›n› ortaya koymak mümkün olamam›flt›r.

SIRA S‹ZDE

Ünite 2 - Türk Dili

25

Özet
AMAÇ

1

Türkçe tarihte ve günümüzde di¤er diller aras›nda nas›l bir yere sahiptir? Bat›da Balt›k Denizi k›y›lar›na, Kuzeyde Kuzey Buz Denizi’nden Güneyde Basra Körfezi k›y›lar›na kadar uzanan co¤rafi alanda konuflulmufl ve konuflulmaktad›r. Konuflan insan say›s› bak›m›ndan dünyan›n en büyük dillerinden biri olarak kabul edilmektedir. Türkiye Cumhuriyeti s›n›rlar› d›fl›nda yaflayan Türkler kimlerdir ve dilleri ne gibi özellikler göstermektedir?

AMAÇ

3

• Türk dili bugün Do¤uda Pasifik Okyanusu’ndan

Türkiye içinde konuflulan farkl› a¤›zlar nas›l oluflmufltur? • Yurdumuzun her köflesinde ortak dilden farkl› özellikler sergileyen konuflma flekilleri yani a¤›z özellikleri vard›r. • A¤›z özellikleri bir bölgeye bir kavmin farkl› boylar›n›n yerleflmesinden kaynaklanmaktad›r. • A¤›z özelliklerinin ortaya konulmas› o bölgedeki etnik yap›n›n aç›kl›¤a kavuflturulmas› ile efl anlaml›d›r.

AMAÇ

2

• Belli bafll› Türk dil ve lehçeleri: - Çuvafl Türkçesi - Saha (Yakut) Türkçesi - Güney-bat› (O¤uz Grubu) Türk Lehçeleri - Güney-do¤u (Uygur Grubu) Türk Lehçeleri - Kuzey-bat› (K›pçak Grubu) Türk Lehçeleri - Kuzey-do¤u Grubu Türk Lehçeleridir. • Türkiye Türkçesi, Güney-bat› (O¤uz) Grubu Türk Lehçeleri içindedir.

Bir fiey Var
Bir fley var aram›zda, Senin bak›fl›ndan belli Benim yanan yüzümden. Dal›veriyoruz arada bir ‹kimiz de ayn› fleyi düflünüyoruz belli Gülüflerek bafll›yoruz söze. Bir fley var aram›zda Onu buldukça kaybediyoruz isteyerek. Fakat ne kadar saklasak nafile Bir fley var aram›zda, Senin gözlerinde ›fl›ld›yor, Benim dilimin ucunda.
Nakit Ulvi AKGÜN

26

Türk Dili

Kendimizi S›nayal›m
1. Türkçe VIII. yüzy›ldan günümüze de¤in kaç temel dönemde incelenmektedir? a. l b. 2 c. 3 d. 4 e. 5 2. 1995 y›l›ndaki verilere göre dünyadaki toplam Türk nüfusu kaç milyon civar›ndad›r? a. 50 milyon b. 150 milyon c. 155 milyon d. 190 milyon e. 200 milyon 3. Afla¤›dakilerden hangisi gösterdi¤i özellikler bak›m›ndan tek bafl›na bir Türk lehçesi olarak ele al›n›r? a. Saha (Yakut) Türkçesi b. Özbek Türkçesi c. Kazak Türkçesi d. Hakas Türkçesi e. Karay Türkçesi 4. Afla¤›dakilerden hangisi Güney-Bat› (O¤uz) Grubu Türk lehçelerinden biri de¤ildir? a. Gagauz Türkçesi b. Türkiye Türkçesi c. Türkmen Türkçesi d. Yeni Uygur Türkçesi e. Azerbaycan Türkçesi 5. Hakasça ile ayn› grupta de¤erlendirilen di¤er Türk lehçesi afla¤›dakilerden hangisidir? a. Tuva-Karagas Türkçesi b. Sar› Uygur Türkçesi c. Nogay Türkçesi d. Türkiye Türkçesi e. Türkmen Türkçesi

6. Türkiye Türkçesi, Anadolu’da ilk yaz›l› ürünlerini hangi yüzy›lda vermeye bafllam›flt›r? a. VIII b. VII c. X d. XIII e. XV 7. Ortak Türk dilinden ilk önce kopan Türk lehçesi afla¤›dakilerden hangisidir? a. Halaç Türkçesi b. Karaçay-Balkar Türkçeleri c. Kumuk Türkçesi d. Çuvafl Türkçesi e. Baflk›rt Türkçesi 8. Bütün Türk lehçelerinde /z/ ve /fl/ olan sesler, afla¤›daki hangi Türk lehçesinde /l/ ve /r/ dir? a. Gagauz Türkçesi b. Azerbaycan Türkçesi c. Çuvafl Türkçesi d. Kazak Türkçesi e. Özbek Türkçesi 9. Küçük gruplar halinde Litvanya ve Ukrayna’da yaflayan ve Musevi olan Türkler afla¤›dakilerden hangisidir? a. Karay ( Karayim) Türkleri b. Nogay Türkleri c. Saha (Yakut) Türkleri d. Tatar (Kazan) Türkleri e. Tuva Türkleri 10. Afla¤›daki Türk lehçelerinden hangisi içinde %50 civar›nda Mo¤olca sözcük bulundu¤u için zor anlafl›lmaktad›r? a. Nogay Türkçesi b. Baflk›rt Türkçesi c. Gagauz Türkçesi d. Kumuk Türkçesi e. Saha (Yakut) Türkçesi

Ünite 2 - Türk Dili

27

Yaflam›n ‹çinden
Dil-Düflünme-Dünya ‹liflkisi
Son zamanlarda s›k s›k ortaya at›lan bir soru da flu: “Türkçe bilim dili olabilir mi?”. Türkçe yaz›n dili olabilmiflse, Türkçede öyküler, romanlar, oyunlar yaz›labiliyorsa, deneme yaz›lar›, felsefe yap›tlar› verilebilmiflse bilim alan›nda ayn› gidifl neden olmas›n? Do¤an›n evriminde yeni bir katman olarak ortaya ç›kan insan›n, kendisini hayvanlardan ay›ran ve insan› insan yapan en önemli ö¤enin dil oldu¤u, bugün art›k dirimbilimcilerce de insanbilimcilerce de kabul ediliyor. Dil derken bir iletiflim arac› olarak ele al›nan dili kastetmedi¤imi hemen söylemeliyim. Çünkü bir iflaretleflme ve iletiflim arac› olarak dil hayvanlarda da var. Hayvanlar bütün nitelikleriyle birlikte dünyaya geliyorlar. Yaln›z insan kendine özgü niteliklerini, do¤ufltan sonra bir y›l›n sonuna do¤ru kazanmaya bafllar ve bu nitelikleri ancak toplumsal çevrenin etkisi alt›nda oluflur; bu toplumsal çevrenin yard›m› ve arac›l›¤› olmadan tam insan olmaya do¤ru geliflme baflar›lamaz. Bu nitelikler de; dik durma, dil ve düflünmedir. ‹lk y›l›n sonunda insan olman›n belirtileri biçim al›r, bu ilk biçim alma da ancak toplumsal çevre içinde gerçekleflebilir, bu toplumsal çevre yöresinde dünyaya aç›lma, dünyayla iliflki kurma da geliflir. Buradan ç›kan önemli sonuç; insan›n hem toplumsal, hem de tarihsel bir varl›k oldu¤u, ayn› zamanda bu iki durumun s›k› s›k›ya birbirine ba¤l› oldu¤u ve dünyayla iliflki kurmay›, dünyay› kavramam›z› dilin sa¤lad›¤›d›r. ‹nsan dili bulmam›flt›r, do¤as›nda vard›r dil, ama yaln›zca yatk›nl›k olarak. Toplum içinde elde edilir ve tarih içinde geliflir. Bunlar 1950’lerde tart›fl›l›yordu, flimdi yeniden bafllad› ayn› tart›flma, biraz baflka aç›dan, özellikle e¤itim dilinin yabanc› dilde yap›l›p yap›lmamas› aç›s›ndan, ele al›narak. d›lar”. Dil-dünya iliflkisi bak›m›ndan çok önemli bir nokta bu. Dünyaya aç›lma, dünyayla iliflki kurma insan› öteki varl›klardan ay›ran ve onu özgür k›lan temel nitelik. ‹nsandan baflka hiçbir varl›¤›nbu anlamda dili de yok. Çevresini aflabilen, çevresinin d›fl›na ç›kabilen, do¤an›n ve kendisinin bilincine varan insandan baflka hiçbir canl› varl›k yok yeryüzünde. ‹nsan bu nitelikleriyle çevresini de¤ifltirmifl, do¤aya bir fleyler katm›flt›r. Do¤aya katt›klar› da bugün kültür dedi¤imiz fleyden baflkas› de¤il. ‹nsan›n do¤aya katt›klar›, binlerce y›l içinde olufla olufla bugüne dek gelmifl ve yar›nlara gitmekte. ‹nsan›n insan olmas› da, kendi yolunu kendisinin çizmesi de dili ile olmufltur böylece. ‹nsanl›k tarihinde de dilin geliflmesinin çok yavafl ilerledi¤i biliniyor. Nesnelere ad verme, bunlar aras›nda ba¤lant›lar kurma ve sonunda soyutlama ile kavramlar oluflmufltur. Bu da uzun bir süreci gerektirmifl, düflünme de bu süreçle birlikte geliflmifltir. Düflünme; ç›kar›mlar yapma, kavramlar ve önermeler aras›nda ba¤lant›lar kurmad›r. Kavram ve önermelerin içinde yer ald›¤› ba¤lam da, dilin bütününü oluflturur. Bu kavramlarla insan kendine bir dünya yarat›yor; kültür dünyas›. Sanat, felsefe, bilim hep kavramlarla, dille ba¤l›. K›saca dünyay› dil yoluyla kavr›yoruz. Prof. Dr. Bedia AKARSU

‹nsan›n dünyaya aç›lan penceresi olarak dil
Dünyaya aç›lmay›, dünyay› dil arac›l›¤› ile kavramay› felsefe tarihinde ilkin Herakleitos dile getirmifltir. Kendisinden kalan en önemli parça olan Fragment 1’de “logos” kavram› üzerinde durur. fiu k›sa tümcesi dil felsefesi bak›m›ndan çok önemli; “‹nsanlar onu anlamad›lar, onu iflitmeden önce”. Anlam› fludur; “Gerçe¤i, söz haline gelmeden, baflka deyiflle, dile dökmeden önce insanlar anlama-

‹nsan›n öz diline önem vermesi, ona özen göstermesi; eski dil-yeni dil kavgas›n›n çok berisinde bir sorundur. Düflünmenin tek olana¤› dildir...Dil, bilincimizin gerçeklik kazanmas›n›n, bütün bilinç olgular›n›n biçimine kavuflarak, d›fl›m›zdaki baflka bir özneye aktar›lmas›n›n tek güvencesidir. Dil olmadan bilinç yoktur. Olsa bile, bilinç denen fley, dilsel anlat›ma dönüflmedi¤i sürece, tek bir öznenin içinde tutsak kalan, soyut bir ruhsal olgudan öteye gidemeyen da¤›n›kl›kt›r. Dil, bütün bir insanl›k kültürünün içinde biriktirdi¤i bir araç de¤il kültürün kendisidir. Çünkü hiç bir düflünce, hiç bir duygu dile dönüflmeden var olamaz. Bedrettin CÖMERT

28

Türk Dili

Yararlan›lan Kaynaklar
Aksan, D. ( 1990). Her Yönüyle Dil - Ana Çizgileriyle Dilbilim-. C.1, Ankara: TDK Yay›n›. Aksoy, Ö.A. (Kas›m 1945). “Bölge A¤›zlar›”, Türk DiliBelleten. Seri:III, Say›: 4-5, s. 335-337. Dilaçar, A. (1968). Dil, Diller ve Dilcilik. Ankara: TDK Yay›n›. Dilaçar, A. (1964). Türk Diline Genel Bir Bak›fl. Ankara: TDK Yay›n›. Gencan, T.N. (2001). Dilbilgisi. Ankara. Korkmaz, Z. (1976), “Anadolu A¤›zlar› Üzerindeki Araflt›rmalar›n Dünkü ve Bugünkü Durumu ve Karfl›lafl›lan Sorunlar”, Türk Dilleri Araflt›rmalar› Belleten (19751976). s. 143-172, Ankara. Özdem, R.H. (1944). Dil Türeyifli Teorilerine Toplu Bir Bak›fl. Ankara. Tekin, T. - Ölmez. M. ( 1999). Türk Dilleri -Girifl-. ‹stanbul: Simurg Yay›n›. Türk Tarih Kurumu. (1979). Yaz› Devriminin 50. Y›l› Sergisi Kitap盤›. Ankara Türksoy, Türk Dünyas› Kültür, Sanat, Bilim, Haber ve Araflt›rma Dergileri, Ankara.

Yan›t Anahtar›
1. c 2. d 3. a 4. d 5. b 6. d 7. d 8. c 9. a 10. e Yan›t›n›z farkl›ysa “Türk Dilinin Bugünkü Durumu ve Yay›lma Alanlar›” bölümünü tekrar ediniz. Yan›t›n›z farkl›ysa “Bafll›ca Türk Lehçeleri” bölümünü tekrar ediniz. Yan›t›n›z farkl›ysa “Bafll›ca Türk Lehçeleri” bölümünü tekrar ediniz. Yan›t›n›z farkl›ysa “Bafll›ca Türk Lehçeleri” bölümünü tekrar ediniz. Yan›t›n›z farkl›ysa “Bafll›ca Türk Lehçeleri” bölümünü tekrar ediniz. Yan›t›n›z farkl›ysa “Bafll›ca Türk Lehçeleri” bölümünü tekrar ediniz. Yan›t›n›z farkl›ysa “Bafll›ca Türk Lehçeleri” bölümünü tekrar ediniz. Yan›t›n›z farkl›ysa “Bafll›ca Türk Lehçeleri” bölümünü tekrar ediniz. Yan›t›n›z farkl›ysa “Bafll›ca Türk Lehçeleri” bölümünü tekrar ediniz. Yan›t›n›z farkl›ysa “Bafll›ca Türk Lehçeleri bölümünü tekrar ediniz.