You are on page 1of 1391

SBN:

ismailhakkialtuntas@gmail.com
http://ismailhakkialtuntas.com

Dizgi :H.smailHakkAltunta
Kapak :
Bask :
Cilt :

2011

DAITIM:

NYZMISR
KADDESELLHSIRRAHULAZZ
(16181694)

DVANILHYYAT
VE
AIKLAMASI

TAMMETN

hramczde
HacsmailHakkALTUNTA

a.e. :ayneser
a.g.e. :adgeeneser
b. :beyit
bkz. :baknz
bnz.bk. :benzeriiinbaknz
c. :cilt
d: :doumu
hzl. :hazrlayan
h.:hicri
hyt.:Hakkayrdtarih
mad. :madde,maddesi
m.:mildi
r. :rmi
trc. :tercmeeden
s. :sahife
vb. :vebenzeri

YaRab
Bizlere
zmeyip te
Acizliimiz
Rasl
krmz
Huzuru
tanmzHz.
timizidaim
Niyz
iinyardm
Hakika
ToprakSiva
Destek
dolayonla
Tevfikv


bb!
kendini tan
evbe kapsn
vegnahlar
llahsallallh
ziyadeletir
undaikicihan
.HalidbniZ
meyle.
i Msr kudd
mnzerimizd
at yolunda re
askaddesel
kleriniesirgem
ardanrazolm
vehidyetan

nttn. Hatala
ak tuttun
rmzlabiziaf
haleyhives
r.
nemniyetib
ZeydEbuEyy
dise srruhul
debkeyle.
ehberim ola
llhsrrahu
meyenbyk
mantemenn
ncakSenden

armz ve g
. Azaba ms
ffnalaykkl
sellememm
bulduumuz,
ybelEnsr
azizin mne
n Gavslz
ulazizeminn
kleriminved
nivedualare
ndir.

nahlarmz
stahak olsak
l.
metolmake
yolumuzdak
radiyallh
evi terbiyesin
zam hramc
netimiifdee
dierarkada
ederim.

grdn h
kta hep afv e
erefininasip
kiengellerik
anhnkaps
nden istifade
zde Hac s
etmemiiny
larmnyard
Hk

halde bizleri
eden oldun.
kldniin
kaldranSul
ndahizme
e edebilmek
smail Hakk
yardmcol.
dmlarndan
kPyMsr


lahsenitantanvesendenhaberverenbirdileazabetme!
Seninvarlnadelletedenilimlerebakangzlereazabetme!
Seninhizmetindekoanbiraya,
Rasl'nnhadisleriniyazanbireliazabnahedefetme!
RabbimzzetinHakkiinbeniCehennemesokma.
Ziraerbab,benim,senindininisavunduumubilir.
Allahmmemin,
mambnulCevz
1

NSZ
Yazanlaryazdklarndakendinianlatr.Anlattnda bahsettiieylerisebtn
denkendipaynadenksmizharetmektir.Birkonudabirkakiiayneyianlat
salar da hepsi ayn ekilde anlay gsteremez. er ksmdan dahi olsa, yollar ne
kadarokolursaolsunsonundahepsiAllahTelyavarmaktadr.nkerriner
olmas Hakkn emriyledir. Ancak kendini kaytlad eyler nedeniyle hesap gn
n yaratp bizlere ruhsat vererek hayatmz uzun klan Allah Telya hamd ve
krlerolsun.
Allah Tel insanlar ilediklerine karlk hemen yakalayverseydi, yery
zndebircanlbrakmamasgerekirdi.Amaonlarbellibirsreyekadarerteler.
Srelerigelincegereiniyapar.DorusuAllahTelkullarngrmektedir.
2

Kader gereidir ki her mahlk doru bildii yolda yrdn bilerek seyr ha
lindedir. Yolumuzun eriliini gidermesi iin Allah Teldan yardm dileyerek sz
bayaptk.

nsangereiaramal,hakikateynelmelidir.Gerekvehakikatfarklmdr?
Gnlk hayatmzda, konuma ve yazlarmzda, birbirinin yerine kullanmakla,
ayn anlam vermekle beraber, kapsam ve maksat bakmndan bu ikisi farkl
kavramlardr. Bilim olan tespit eder. Hlbuki insan dncesi, olmas gerekeni
de merak eder. Olan somuttur. Olmas gerekense soyuttur. Olmas gereken
idealdir.deallerinsannyaamasnanlamlklar.
Be duyumuzla temasa getiimiz, daha st melekelerimizle alglayabildii
miz, deney ve tecrbeyle bilgi haline getirebildiimiz, aklla kontrol edebildii
mizhereygerektir.Tabiatbirgerektir.Tabiattaolaneylerveolanbitenler,
yer ve gk, insan ve toplumlar gerektirler. Gerein ierisinde hemen grp
kavrayamadmz birtakm gizli gerekler de vardr. Bunlar da zamanla anla
labilir,renilebilirveaakarlmgereklerolurlar.
Gerekleri grmezlikten gelmek veya gereklere aykr dnmek akla ayk
rdr;insanadatoplumadazararverir.
Bu gerekleri de iine alarak, fakat bunlar aan gerei elde etme yol, me
tot, organ ve melekelerimizi de aan temel geree hakikat diyoruz. Bizi at

1
bnu'lCevz,Nakd'llmive'lUlemevTelbsubls.Kur'anveHadisegreBid'at,nsz,
s.7.H.nal.SabrnSonu,s.9,trcFarukBeer;AbulhayLeknevi,badetlerdeBidat,s.11
2
Ftr,45
8|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


halde bunun gerek olduunu nereden biliyoruz? Bu alana grecelik (izafilik)
kart dorudur. Fakat bunlarn iinde gerek olan tektir. Bu bize, kendine
mahsus yollarla bildirilir; ama sonuta biz buna inanrz. Gereklerle uyum ha
linde olan her hangi bir ey greceli olamaz. Suyun iinde dz bir ubuu dik
olarak braktmz zaman, ubuk su yzeyine dedii yerden krk grlr.
Onun krk grnmesi gerektir. Oysa hakikatte o ubuk krk ve eri deildir.
Evet, gerekte eri grlen ubuk, hakikatte dmdz ve dosdorudur. Gerek,
bilimin konusu; hakikat dinin konusudur. Gerein dorusu yanl olmaz. Ger
ek gerektir. Hakikat kelimesini Hakk ile beraber kullanrz. Hakk ve hakika
tindeil,hakikateynelmenindorusuyanlolur.Yanlolanabatldiyoruz.
Gereiaramal,hakikateynelmeliyiz.
nsansadecemaddarzularolanvebuyoldayaayanbirvarlkolamaz.G
nn gn etmek isteyen bir kimse isek, gerek ve hakikat bizim iin hibir ey
ifade etmez olur. Byle olmasak bile hakikate ait bir inancmz, onu anlamaya
dnkbirbilgimizveheleazmimizyoksahibireyiyerliyerinekoyamayz.s
tesek de hakikati gremez, doru karlatrmalar yapamaz, elikilerden ve
aknlktankurtulamayz.Bumudoru,omu?diyetedirginlikiindekalrz.
Bir esasa dayanmadan syleyen, hibir ey sylememi demektir. Kuran
Kerim, tekrar tekrar ve srarla bizden, kinatn, tarihin, insann ve toplumlarn
aratrlmasnistervebizibunlaranlamayaynlendirir.
3

Nedenveniin,NiyziMsrkaddesellhsrrahulazzinDivan?

Dilimizdekullandmztrikatvetasavvufherkesinainolduumevzudur.s
terbatlisterhakiktksmndaolsunsreklihayatmznbiryerindebuluruz.Ancak
birok eserlerde tasavvufun kelime manas zerinde ok durulduu halde trikat
kelimesinin Arapa yollar manasna geldii sylenerek basit bir ekilde izahatn
danbakabireydeyaplmamtr.Trikatkelimesiilekastedilenmanannyceli
inigzlernnesermekgerekmektedir.
TrikkelimesininbugnklehemizdekiyeriTrikkelimesibugnkTrk
emizdekiDorukkelimesiyleaynkymettedir.DorukdalarnTepesindekisivri
veplakyerlereverilenisimdir.Ekseriyakayalktrvesivridir.
Trik kelimesini ta ve rik olarak ikiye ayrabiliriz. Kurala gre t kelimesinin
sonunda bir veya o kategoriden bir konson bulunmas arttr. nk zaten
harfininzerindebirdeuzatmaiaretivardr.uhaldetakelimesiaslnda:Ta
idi.
TabtnTrklehelerindebildiimizdayanicebelmanasndadrFigre
manada ise byklk, ykseklik, s, kuvvet ve kudret irade eder. Da gibi
adam grledi gitti. Arkasnda da gibi hamisi var. Szlerinde geen da keli
mesininmanalargibi.
Rikveorijinalekliileirik tamamylavekuvvetle takarrrvetemerkz ma

3
(Heyet,2008),s.14
DivnlahiyyatveAklamas|9

nasverir.
Trke rik kelimesi Arapa ve Farsaya getii gibi, Hint ve Avrupa dillerine
degemitir.rade,kuvvet,hkimiyet,kudret,saltanat,nizamvetremanala
rn o dillerde de muhafaza ettii gibi Tarik kelimesindeki rol gibi sonuna ek
letii kelime anlamnn manasn kuvvetlendirmekte, arttrmakta ve mkem
melletirmektedir.
4

BirycelikolduunuanladmzTrikatvetasavvufurenmemizvebilmemiz
gerektiinihissettik.
Yine ak mektebinin bir snf olan Tasavvuf Yolu hayatmz boyunca insan
kendine mahkm kld. Ak hibir zamanda bendesini kapsndan azade klmad.
Dinlerinbirubesiolmaktasrarldaolmad.Ancak bazlarakvetasavvufehline
o kadar saldrdlar ki hayatn dnda grerek ileri zhd hayatnn temsilcisi tasav
vufuvernleriniinkretmeyebaladlar.

Rasldediki:EyRabbim;dorusukavmimbuKuranKerimiterkedilmi
olarakbrakt.
5

Buterknedir?
Tasavvufehlineyiterketti?
Tasavvufehliyenidenbireymiinetti?

nsannmistikarayverhnihtiyalarherzamanvehertoplumdavarol
duu iin slm kltr ve medeniyeti dairesinin olmazsa olmaz blmlerin
den bir tanesi de tasavvuf olmutur. nsanolunun, deiik corafyalarda ve
farklasrlardakurduumedeniyetlerkendiinansistemleriiindebudnyaya
imknhazrlam,ynvermiveyolgstermitir.
Mistik yorumlarn ele avuca smaz oluu ise her zaman tenkid ve tart
may gndemde tutmutur. Btn bu medeniyetlerde akl yorumlarla kalb
izahlarn farkl kulvarlarda yrdkleri bilinmektedir. Sz konusu durum s
reklikavgaanlamnagelmediigibi,daimsulhvesknmanasdatamaz.
nilivekldemekbelkiendorutespittir.
Bu nedenle, tasavvuf kltr ne btnyle makbuldr ne de maktuldr.
Genel izgi konuya scak bakldn gsteriyorsa da zaman zaman ok zecr
tedbirlerle yz yze gelen tasavvuf ehlinin says da azmsanmayacak kadar
oktur. Tasavvufun tekrar canlanmas iin bir atlm yapmak gerekir. Fakat ta
savvufehlininnndebirokengellervardr.
1. SEVENLER: Tasavvuf hayat ve dnceye toz kondurmak istemeyenlerin
bak. Tasavvuf hayat ve dnceyi btnyle temize karmak. Adeta tasav
vuflaslamzdeletirmek.

4
(TANKUT,1936),s.1923
5
Furkan,30
10|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


2. SEVMEYENLER: Baz ilim adam ve aratrclar ise tasavvufla irki zde
letirdiler.ucmlebirlahiyatprofesrneaittir:Tasavvufirktirbyled
nen birinin bu konuda yapt incelemeleri ciddiye almak zordur.
Modernizmin beynimizi altst ettiini, rasyonalizmin sultasn da unutmamak
gerekir.TasavvufkonularaneyzenbaklolanlarnbirgerekesideXX.yzy
ln banda slam dnyasnda grlen kme ve dalmann fatura adresini
bulmateladr.Fakattelapsikolojisiilegereiyakalamakmmkndeildir.
3. YNETENLER: Tasavvuf tarihini aratranlarn zaman zaman kalemlerinin
ucunakadargelipdeyazamadklarmeselelerinbirsebebideresmgrn
durumudur. Yani 1925te tekkelerin yasaklanmasyla beraber makbul halden
maktul hale gelen tarikatlarla ilgili kalem oynatmak zorlamtr. Tarikat
yaftasndankorkmayanvarm?OnbeinciasrdaBedreddin,onyedinciyzyl
daMelm,ondokuzuncu yzyldaBektayaftasdabyletehlikeliydi.Buan
lamdatarihtekerrrediyordenebilir.
4. BLMEYENLER: Tasavvuf ve tarikatlarla ilgili en olumsuz noktalardan biri
de bilenbilmeyen herkesin ahkm kesmesidir. Tarikatlarn yasak oluu onlara
hakaret yadrmay kolaylatrmakta, tarikat sulamas ile insanlar adeta
tehdit edilmektedir. Bu konuyu rant iin kullanan baz gazeteciyazarlarn
yanlveyanlbilgiveynlendirmeleri,gereklerinzerineatlankalnbirper
dehviyetinikazanmaktadr.
5. BLP SYLEYEMEYENLER: Tasavvuf Dalnda alan kimselerin bir bl
mdeerlieserlerkalemealmlar,almaktadrlar.
6. ANKETLER: Gnmz aratrmalarnda sk sk kullanlan metotlardan biri
deanketdir.Anketiyapanvedeerlendirenahsnkltryapsvebakas
dakonununproblemlerindenbirtanesidir.
Hulsa, Tasavvufu ve tasavvuf konular, slmla ve irkle zdeletirme
den, konjonktrel artlara alk tutmadan soukkanl bir ekilde inceleyerek
toplumunnneserenler;serenleritevikedenkiivekurulularkltrtarihi
mizde her zaman sayg ile anlacaklardr. Dn tabu haline getirmek ne ka
daryanliseyoksaymakdaokadarzararldr.
6

nsanlar arasnda dnce ve merep farklarnn bulunmas, yalnzca insan


larn hayatn rahatlatan, yaadklarn hissedilebilir klan bir frsattr. Dnce
vemerepfarklarnnentabiisonucuda,yakndncelerevebenzermerep
lere sahip insanlarn birer bek oluturmas, deiik insan gruplarnn ortaya
kmasdr.
nsanlarndavranlarzerindednceyrtmekisteyenler,budavranla
r birbirine uydurmakta, hepsini bir kalba sokmakta ektikleri zorluu hibir
yerdeekmezler.nkbudavranlarokzamanbirbirineyleaykrdrkiayn
tezghtan bu kadar eitli kuma kmas insana imknsz gelir. Acmazln
simgesi olan Neron'a; sarayn gelecei zerine bir idam ferman imzalatmaya

6
(KARA,2002)
DivnlahiyyatveAklamas|11

getirmiler;birinsanlmegndermekNeron'unyleyreiniyakmki:
Kekehiyazyazmasnbilmeseydimdemi;gelindebunuaklayn!Byle
rneklereherkeste,hattakendikendimizdeokadarokrastlarzki,aklban
dainsanlarnbizibirkalbadkmeyealmalarnaaarm;naslolurkiinsan
daenokveenakgrlenkusurzatenbirdaldadurmamaktr.
7

Bubakmdanmslmanlarnbirbirindenfarklmezheplereayrlmolmalar,
bir yanlln ortaya kmas ve belirginlemesi olarak anlalamaz. Deiik tu
tumlariindebirlikolunabileceininengzelrneinideyzyllarboyuncaya
ayanyzlercetarikatvermitir.Hertarik,yaniheryol,aynanayolayanieria
tavarr.Tpkherdereninrmaa,rmandaummanavarmasgibi.
Mslmanlar arasnda dnce farkllklar vardr. htilaflarn rahmet olma
sndadikkatedeceimiznokta,bizbtnmslmanlarnemirvenehiylerinta
nnp uygulanabilmesine bizzat hizmet edip etmediimizdir. Gemite gerek
fukaha gerekse meyih, bu konuda rnek alnabilecek tutumlar gstermiler
dir.Eerbirinsannkarlatmeseleler,bavurulankimseninitihatlarnave
ya merebine uyarak zme kavuamayacak gibiyse, o zat, mesele sahibini,
birdierbilginegnderebilmitir.Mslmanlarnkuvveti,anayolaulaanher
hangibiryolubulmaolgunluusayesindeartmtr.
Bir mslmann ilk dnecei de, iinde bulunduu davran tarznn bat
ln tutumuyla benzerlik tayp tamad olmaldr. Batl kovulmu eytann
iidir.Buyzdenbatlbtnkuvvetinikovulma,ayrlma,kopma,ayrmaveko
parma istikametinde gsterebilir. Batl, birlie armaz. Mslmanlarn ak
seik bildikleri gibi, insanlarn Allah Tel'ya olan teslimiyetlerine giden yol
zerine kan eytandr. Yoldan kma fikri ilk eytandan gelir. Onun yapaca,
kullar yollarndan azdrmaktan ibarettir. Bu anlay iinde toplum hayatnda
gzlediimiz birok olaya aydnlk getirebiliriz. Hangi glerin eytana mahsus
tutumu taklid ederek toplum hayatnda varlk kazanmaya abaladklarn anla
yabilirsek, istikametimizin dorultulmas iin kesin bilgilere sahip olmasa bile,
nelerden saknmakla kendimizi yanl istikametlerden koruyabileceimizi
farkedebiliriz.
yleyse deiik oluta, farkl oluta yanl bir zellik aramak uygun olmaz.
Buna karlk ayrlan ve ayran, kopan ve kopartan, azan ve azdran zellikleri
batlnvasflarnayaknsaymamzgerekir.
8

Allah Tely sevemeyen, anlayamayan, bilemeyen ve tanmayan vb. hayatn


hanginoktasndazevkveneeiindeolabilir?
Tasavvufu,birigenilemeolarakgrmekmmkndr.Haricigenilemeler
de vardr. Hangi kurum yoktur ki d etkiler, onun zerinde harici gelimelere
yolamamolsun.Amayinedetasavvufbiranlayilemeselafelsefeyimuka
yese edersek veya tasavvufi bir tevil ile ilmi bir tevil arasnda mukayese yapa

7
(MONTAIGNE),nsannKararszl
8
(ZEL,2008),s.17(Alntkonuyagreuyarland.)
12|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


cakolursak,tasavvufanlayveyate'vildeigenilemeninhkimolduunug
rrz.genilemeilemanaudur:
Ortada eyin ak bir manas var; ama yine de onun tesine gitme, mecaz
yakalamavederinineinerekzneyaklama,aslyakalamaabasszkonusu.
Sufiler,genelliklernekolunarakceviziverirler.Bilirsinizonunyeilkabuu,al
tndasertksmsonrabirzan,onuniindeyenilencevizii.zeulama,aynza
manda dini tecrbe ile gelien bir anlama, bir vukuftur. Zaten mutasavvflar
nemli lde bunun zerinde durmutur. Acaba ze ulamak iin ne yapmak
lazm? Bunun madd, objektif artlarnn yerine getirilmesi gerekir. Ama ayn
zamandabununruhanartlarvar.Maddiartlarolmazsaanlamannnken
diliindentkanr.Amazeancakruhanartlargtrr.Ruhanartlaryoluyla
biz anlamay kefederiz. Mesela, manay kefetmek Yani manay kefetme,
derunu kefetme. Bu ise, terminoloji deise bile, bir bakma beeri tecrbe
den,derinbirkaynaktangeleneylerinnekadarevrenselolduunugstermesi
bakmndannemlidir.
9

Yaamn amac da Tm insanlar sevmek, tm insanl karde bilmek


deilmidir?
10

Gnmzde ise insanlar yle karmak iletiim srecinde ldryoruz ve


zulmmzn sonularbizdenylesine titizliklesaklanyorkibu eyleminvahi
liine hibir snrlama gelmiyor. Bazlarnn dierlerine zulm, eine rastlanma
dkboyutlaraulancayadekdevamedecek,olduugrlmektedir.
Zalim Neron'un

bile giriemeyecei bir ie girien sradan bir mteebbis,


okbilmi doktorlarnn tavsiyesine kanan hastalkl zenginlerin banyo yapmas
iin insan kanyla dolu bir havuz yapmak isteseydi, kabul grd ve uygun
usullere riayet gsterdii takdirde hibir engele karlamadan bunu yapabilir
di.Amabunu,insanlardorudankanlarndanvazgemeyezorlayarakdeil,is
tenileni yapmadklar takdirde hayatlarnn tehlikeye girdii ihsas ederek ya
pard.
Bugnn dnyasnn insanlar, on dokuzuncu yzyl teknolojisinin gz alc,
eine rastlanmadk ve muazzam baarlarna ramen hayatlarndan lezzet ala
myor. phesiz ki tarihin hibir dneminde on dokuzuncu yzyldaki kadar
maddi baarya (mesela, insan tabiatnn kuvvetlerinin fethi gibi) ulalamad.
Fakat yine phesiz ki, tarihin hibir neminde, giderek canavarlaan imdiki
dnyamzdaki kadar ahlaksz, insann hayvani ihtiraslarna hibir kstlamann
getirilmedii bir hayat yaanmad. On dokuzuncu yzylda ulalan maddi iler
lemegerektenmuazzam;fakatbuilerleme,Atilla,CengizHanveyaNeron'un
zamanndabileahitolunmayanekildeahlaknentemelartlarnihmaletme
pahasnasatnalndvehalendesatnalnyor.
11


9
(AYDIN,1319Ocak1997),s.322
10
(TOLSTOY,2005),s.6
11
(TOLSTOY,2005),s.30
DivnlahiyyatveAklamas|13

Hasta den zihne ifa bulamam.
12
diyen madd yolun doktorlarnn aciz
kaldklaryerdekimlerbuinsanlarayardmedebilecek.
Biryandandafikirkirlilii artokadarfazlalatki, herkesherkonuhakknda
yorum yapyor, fikir beyan ediyor. Haberleme ve anlk bilgiye ulama snr ok
hzlanmtr. (Kresellementernet) Merhameti elden karm XXI. yzyl insan
korkutucuekildegemiindenkoparlarakyenidnyadzeninedorubilimkurgu
elemanlar bireylerinden olmas iin gizli bir fikir karmaas iinemi itiliyor. Hayal
dnyassnrlaryaratcykabullenmekteartkzorlanmaktadr.
Gemii olmayan bir nesil ve insanlk. Gemii ktleyen, gelecei de snrl,
duygusuz,sevgisiz,birbirineyaklamaktakorkanbirnesil.
Bunereyekadar?
13

Bizimdnyayagelmemizdekimaksatbirbirlerimizitanmamakm,anlamamak
m?
Dnyaya ne halimiz varsa grelim diye gelmedik: dnyaya geliimiz hali
mizinneolduunurenelimdiyedir.
14

Osmanl ilim geleneinin son halkalarndan biri olan M. Hamdi Yazr'n, yeni
lenmenin (tecdid) zarrliiveuslhakkndayazmolduubir makalesinde Bir
asln gelime seyrini takip etmeyen ve ilk vukua gelenin etrafnda bir tekml
silsilesi olmayan yenilikler tam bir lmdr diyen Yazr, deien artlara gre
lzumlu grd deime ve yenilenmenin artlarn u veciz ifdelerle ortaya
koymaktadr:

Her asrda dinimizin yenilenmesini


15
beklemek hakkmz ve bu yenilii ya
pacak olana nail olabilmek iin almak vazifemizdir (...) unu iyi hatrlamak
gerekirki,herzamansylediimgibi,yenilikdeimekvebozulmakdeildir.s
lam'daenbykdsturAllah'nbirliiolduuiin,btndieresaslarbuBirlik
dsturunun gelimesi bakmndan tesirli olacak ve btn yeniliklerde bu gr

12
(YALOM,etal.,2000),s.18
13
[Bunusylerkenhadisvesnnetitoptaninkretmehareketininilkdefaslmdnyasn
da deil de, Batl oryantalistler arasnda ortaya ktn unutmamak gerekmektedir, ilk
olarak ngiliz asll oryantalist Spenger, mslmanlarn birliini salamada nemli rol ol
duunugzlemlediihadislerintamamnauydurmadamgasnvurmu,diermeslektalar
da onu takip etmi ve zamanla bu dnceyi slm dnyasna ithal ihra edip amalarna
ulatklarn u cmlelerle ifade etmilerdir: Onlarn her eyini tahrip ettik; felsefeleri,
dinleri mahvoldu. Artk hibir eye inanmyorlar. Derin bir bolua dtler. Anari veya
intihariinolgunhalegeldiler.(KAHRAMAN,2002),s.131;Bilgiiinbk.Grmez,Mehmet,
KlasikOryantalizmiHadisAratrmalarnaSevkEdenTemelFaktrler,islmiyat,c.3,sy,
1., Snnet ve Hadisin Anlalmasnda Metodoloji Sorunu, s, 85vd.; Edward Said, Oryanta
lizm,7,46,446.]
14
(ZEL,2007),s.12
15
Yazr,dininyenilenmesiderken,buifadesiyledininaslnndeildednyorumlarnyeni
lenmesini kastetmi olmaldr. Zira dinin yenilenmesi reform anlam artrmaktadr ki,
Yazrbunazatenkardr.
14|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


mahfuz tutularak (mmetin Hviyeti) gzetilecektir. Bu suretle her asrda vu
kuagelenfikrvemaddhadiselertecrbeiletetkikedilipesaslarntatbikekil
lerine baklacak ve bu suretle, bir taraftan, tecrb ve istikra, dier taraftan,
amelveistintac
16
ikiynlbirseyirilebulumaeklinevarlacakveneticede,
mmetinhayatnauurluveyauursuzolarakgirenyenihadiselerindiniveer'i
sahih nesebi belirtilip tespit olunacak, tehlikeli araz olan bid'atlerle hayat se
beplerindenilerigelenyenigelimelerbirbirindenayrlp,birksmsilinecek,bir
ksmnda karar klnacak ve nihayet, akllar ile hisler birletirilecek vicdanlara,
yeniihtiyalartatminedenyenibiretaretveemniyetnevesiverilmesineiti
na edilecektir. Nass halindeki esaslar muhafaza edilecek ve fakat teferruat ve
tatbikatbakmndanyenilikleruslegelecek,daha dorusu,benimseyeceimiz
yeniliklerle benimsemeyeceimiz yeniliklerin hududu ayrlmak gibi vicdani bir
gelimeeldeedilecekvebuyoldanitimainefisfetretvenifaktankurtulacaktr.
Yenilik yapacak olan, birlii krmayacak, ikak artrmayacak, iin esasn inkr
etmeyecek, teferruat asldan ayrmayacak, istikametten sapmayacak, mcer
ret heveslere kaplarak mmetin vicdann yabanc vicdanlar gibi yapmaya a
lmayacak ve mmetin ahsiyetini ortadan kaldracak bid'atlere yol amaya
caktr. Yenilik bize nefret deil sevgi alayacak, korku ve endie deil gvenlik
getirecektir
17
.

Yazr'n bu dncelerini, deiim iinde devamllk ve deierek kendisi


kalmak eklinde zetlemek mmkndr
18
. Tarihte slam Medeniyetini kuran
mslman milletlerin kendi varlklarn srdrmeleri, insanla marufta
19
nclk
etmelerideancakbusayedemmknolabilir.
20

Konumuza dnecek olursak tasavvuf bize neyi kazandrmak istiyor. Belki ok


noksantarafdaolabilir.Ancakkeskinliigiderilmemifikirvesistemlerherzaman
kymetlievlatlarnyokederkendorulukvedrstlkadnayapmlarvebundan
rahatszda olmamlardr.
21
Bu trl gidiatlar devletlerin yklmasna sebep oldu
u gibi gerilemenin temellerini atmtr. Mesel; Osmanlnn ilimde gerilemesi
Molla Ltfi (hyt. 1494)nin idamyla balam ve devam etmitir. nk tenkit
edilmeyihazmedemeyenbirilimehlininyanldahasonrakalplancakaldrlmas
mmkn olmayan talar gibi olmu akan nehirleri duraanlatrp kokmu sular

16
stintac:Neticealmak.Neticekarmak
17
Yazr,Dibace(MetalibveMezhb'eyazdnsz),L.
18
Aynvurguiinbk.Apaydn,"NasslarAnlamadaYetkiveYntemSorunu",s,24.
19
Mruf:Bilinen;btnmahlkattarafndanbiliniptannanAllahTel.
20
(KAHRAMAN,2002),s.6
21
slm toplumlar da zaman zaman meden olmulardr. Fakat ne devri saadet ne drt
halife devri ne de Osmanl Devleti'nin ilk iki yz yl meden zamanlar deildir. Osmanl
Medeniyetimildn15.yzylndaenparlakzamanlarnyaamtrkibudnem,Devlet'in
slmumdelerindenuzaklamayabaladdnemdir.YineEmevveAbbasmedendevir
leri,toplumdarefahngetirdiislmdeilimleringlendiidevirlerdir.Debdebelisaray
inaedenveemrindeHristiyanaskerkullanmaktabirbeisgrmeyenSeluksaltanat,hi
phesizmedendiyevasflandrlabilir.(ZEL,2006),s.39
DivnlahiyyatveAklamas|15

haline getirmitir. Kii, kitaplardan rendiklerini, Molla Ltfi'nin kiiliinden ve
hayatndanrendikleriyletamamlamadkabiryaneksikkalacaktr.Kiininyaa
dka, kendi nefsiyle mcadele iinde olmas gerektiini renmesidir; kr nefsin
kendisinidrtpdurduutemelsizihtiras,kskanl,garaz,kendiyararnabaka
larnnzararnagzyummay,bunlargnahszinsanlarnlmneyolaacakker
teyegidecekolanbirkinderecesinevardrmaybtnbunlarkendisinetleyip
duranNefsiEmmreyiyenmesigerekmektedir.

Molla Ltf kaddesellh srrahulaziz (hyt. 1494) Sahn mderrisliinden


idam sehpasna giden yolda bir kskanlk kurban
22
olurken onun yardm
nayetimeyenkiilerdekinoksanlnneolduunuokiyidnmekgerekir.
Eerresmenzndkvemlhidilanedilmediivebusebeplehkmgiyme
dii iin eyh Bedreddn'i saymazsak, Osmanl ilmiye gelenei iinde 15. yz
yldaresmenzndklkvemlhidlikilesulanarakidamedilenilkahsiyet,Mol
la Ltf'dir. Ama o eyh Bedreddn'den farkl olarak, sfi evrelerle ilikisi ve
yaknlolmasnaramenonlardanherhangibirinemensupdeildi.
YaaddnemdemeslektalararasndaDeliLtfdiyemehurolduuna
baklrsa, kalplam Osmanl ulema tipinin olduka dnda bir karakter izen
MollaLtfinceMedreseiSbi'de,sonraMedreseiSmin'demderrislikyap
tanlalyor.Ancakonunbilgisinidatmakiinkendisiniaramaktavebekle
mekte olan rencilerine ve renmek isteyenlere her gittiinde, bindii hay
vann kapnn halkasna kendisi balayacak ve nne yemini kendisi koyacak
kadartabii;klkkyafetindenbirayrcalkbeklemeyecekkadargsteritenuzak
zavhirekarumursuzolmasarkadalarniledenkaryordu.Sahnmderris
liinin, Osmanl yksek ilmiyesinin hiyerarik sisteminde, nemli brokratik
mevkileregeimakamvebumakamnodevirdesekizkiilikdarbirkonten
janolduunubilmek,MollaLtf'ninrakiplerinekarhareketvedavranlarn,
rakiplerininkendisinekartutumlarnvenihayetbanagelenlerianlamakba
kmndan ok nemlidir. Molla Ltf, Sahn'daki meslektalarn kmse
mektedir. stelik bu konudaki hissiyatn onlarn gyabna veya yzlerine kar
sylemektendegeridurmamaktadr.BumizacsebebiylekaynaklarnLbl
ve ve meczbnak ve melmslb tekellfmeslb, Lbl ve rde
reng diye niteledikleri, biraz klk kyafetine olan ilgisizlii ve pejmrdelii, fa
kat daha ok ineleyici dili, herkesin iinde yapt kaba akalar yznden,
beyne'lmevlDeliLtfdimeklema'rf'MollaLtf,hiphesizkibutavr
larn yalnz meslektalarna deil, baz devlet adamlarna kar da sergiliyor ve
onlar da yldryordu.

zellikle Sahn'daki meslektalar ve tabii ayn zamanda


rakipleri Molla Arap, Molla zr diye mehur Ksm Germiyn, Molla
Ahaveyn lakabyla tannan Molla Muhyiddn b. Mehmed, Hatipzde Molla
Muhyiddn Mehmed ve ksaca Efdalzde olarak bilinen Molla Hamdeddn gibi
ulemannyazdeserlerhakkndaaalaycvekmseyiciifadeleri,onlari
ledenkaryorveMollaLtf'yedibiletiyordu.nkO,FatihSultanMehmet

22
(OCAK,1998),s.205227;(GKYAY,1987),s.115
16|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


ve II. Sultan Bayezit'in, meclislerinde, sarayn bir gelenei olarak toplanan ve
setikleri konular zerinde, huzurlarnda kendilerine tartmalar yaptrdklar
bilginler arasndayd. Ktphanesinin banda bulunduu zamanlarda olsun,
dahasonralarolsun,Fatih'leikiarkadagibiakalamalar,zeksnnnaslkvl
cmlar satn gstermektedir. O, kiiliini daha nceki bilginlerin, sonradan
gelenlerce tek elkitab bilinen, dokunulmaz saylan eserlerinde yanllar bula
cakkadarderinbilgisindeyebunlarortayakoyacakkadarcesaretindegsteri
yor deildir. O, bu yanllar doru saymay, grmezden gelmeyi nefsine yedi
remediiiin,aklamadanedememitir.
Ancakonunehidolmasnasebepolacakbirolaybulmakekemeyenlerita
rafndan zor da olmamtr. Her zaman olduu gibi Molla Ltfi, dersini verdik
ten sonra eyh Eb Vefa zaviyesine gider ve ikindi namazn kldktan sonra
oradaakamnamaznakadarSahihiBuhari'denhadislerokurveonlaraklar
d. Sahihi Buhari'yi at zaman gzyalarn tutamaz, bunlar kitabn zerine
iner ve kitap bitinceye kadar alard. Yine bir gn, her gn ikindi namazndan
sonra yapt gibi, eyh Vefa tekkesinde Buhar naklederken Hazreti Ali
kerremellhvecheyeaitbirhikyekt.
Hz. Ali kerremellh veche, gazvelerinden birinde vcuduna ok saplanm,
sava bitmeden ok krlm ve temren
23
vcudunda kalmtr; temrenin ztrab
cierine ilemitir. Alan yara bana iler amtr. Hazreti Ali kerremellh
veche canndan usanp bu tr bir bitmez, onulmaz derde uradndan iyice
dertlenmitir.Okanlhrszgizlendiiyerdencerrahlarkarpelegeirmekis
tedike Hazret dayanamayp inlemektedir. Cerrahi mdahalenin acsna daya
namayacananlayanHz.Alikerremellhveche,cerrahanamazadurmakis
tediini bildirmi ve bylece ok ancak o namazda iken karlabilmitir. Bunun
sebebi, Hz. Ali kerremellh vechenin namazda kendini tamamyla Allah Te
l'yavermesi,huuiindeibadetetmesidolaysylacerrahimdahaleninacsn
duymamasdr.MevlnLtfibukssayanlattktansonraalayaalaya
Hakikatihalsaltbudur.Yoksabizimkldumzamelkurukyamvein
hinadr.
24
Anda fyide yoktur (ite asl namaz budur; yoksa bizim kldmz
kurukalkpeilmedir,ondafaideyoktur),buyurmutur.
25

Ancak bu derste hazr olan ve hocalarna kin besleyen bir ksm talebe, bu
szn vk' hle muhalif nakl deyip bu sz frsat bildiler. Arap Molla,
Hatipzade, zri
26
bunu bir iftira ekline soktular. Zamann vezirlerinden s
kenderPaa'nn
27
gnldeMollaLtfi'yekrkolmasndandolay,MollaLtfi

23
Temren:Oklarnucunademirveyasardantaklanparayaverilenaddr.Menziloklarna
maden yerine kemik taklr ve ona da "soya" ad verilirdi. Temren ile soyann taklnda
farkvard.Temrenoka;okisesoyayataklrd.
24
nhina:Eilme,mnhaniolma,yaybiiminegirme,kavislenme.
25
HocaSdeddn,II,548;Hseyin,II,400b.
26
Mderrisler
27
skender Paa: Fatih Sultan Mehmed'in yakn adamlarndandr. 880/1475'de Bosna
beyi, 885/1480'de Bosna Beylerbeyisi olup 888/1483'de vezir oldu.890/1485'de tekrar
DivnlahiyyatveAklamas|17

dllvemudilidir,vcududinimbinimuhilldirdiyepadiahateftiolunma
sn arz eder. Padiah kendisine bu uydurma iftira anlatlnca bozulup 'bu, uy
durulmubiriftiradanbakabireydeildirdeyip'hayr,buhaberdorudeil
dir; bu szn ve bu konunun doru olmas ihtimalden uzaktr. Bu husus
grlsn'deyefermanetmitir.
Neticede limlerin en bilginlerinden Hatipzade, Efdalddin, Mevlna
Ahaveyn ve baka ileri gelenlerden meclis kurdular. Molla Ltfi'nin dersinde
hazr bulunan ders arkadalar, Molla Ltfi'yi teftie geldiklerinde ve o mahut
mecliste 'namaz dedikleri kuru kalkp eilmedir, ona itibar yoktur' dedi diye,
MollaLtfi'ninszngereeaykrolarakanlattlar.MecliskurulupdaMolla
Ltfi'yigetirdiklerindekendisinededilerki:
SenAllah'nbukadarlutfunamazharolmubirkiisin.infaziletlerledop
dolu bir bilgi hazinesi olduu halde, hidayet yolundan kp dalalet yoluna y
nelmisin.
MollaLtfi,hzihifiryeibilmirye
28
deyipylededi:
BenimAllahTeltarafndangelenimanmvedoruluum,AllahTel'
nnbundayazlolanemirlervenehiylerhakkndaimanmmuhakkaktr.Ben
esasta slam dinindenim, yedi kat gkler gibi hibir bozuk yanm yoktur ve
benimgzelitikadmngnei,zevalbulmaktanycedir.Benimdindarlmn
tad ilhad

zehriyle aclanmamtr; benim itikadmn kr zeval bulmaktan


uzaktr.Benimiinbuhusustasylenenleryalanvebolaftr.Hbendek
fr ve ilhad olsun, bu kfr kfirlerden baka ileyenler yoktur diye szn
bitirdi.
Bumeclisteikiyzkadarkimsevard.Herbiribirmaddenakledphakika
tenoHakilebatlayrtedenkfibirszdr;o,birakadeildir,diyegerek
mi gibi Molla'nn ilhadna ehadet eylediler. Molla Ltfi, o ahitlerin yalanlar
meydanda olan ehadetlerine kar onlarn, bu syledikleri hakknda hibir
bilgileri yoktur diye yalan ehadetlerini ileri srdyse de orada bulunan ve
onu mahkm etmek zere toplanm olan ulema(!) bu ahitlerin ehadetleri
eriata makbul ve bizim yanmzda geerlidir deyip gereini yapp imzalad
lar...BuulematakmndanHatipzade,Mevlnazri,hiduraklamadankatline
kararveripkannndklmesininmubaholduunahkmettiler.LakinMevlna
Efdalddin, Mevlna Ahaveyn tereddt edip ekinmeden idam edilmesine ve
ldrlmesine hkmetmeye cret etmeyerek haksz yere ldrlmesinden e
kindiler.SonraAhaveyndebirincilerekatld.Buhususpadiahaarzolundukta,
trl aratrmalardan sonra, ulemann ittifakyla hkmn yerine getirilmesine
ruhsatverilmitir.
skenderPaakol
29
olduMollaLtfiyiondokuzgnhapsetti.Kendisineg
cenmiolanbilginlerdenmlekizadeKemalelebivearkadalarbakaey

Bosna valisi 894/1488'de tekrar vezir oldu. 904/1498'de nc defa Bosna valisi olup
912/1506'dalmtr.Cesur,alkan,vazifesinedknbirvezirdi.
28
Bubiryalanszdr.
29
Kolaas:Eskidenmevcutolanyzbailebinbaarasndakirtbe.
18|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


leriarzedpbazhususlaradahiehadetederler.SultanBayezitdakatlinebir
eydiyemerekrzagsterir.
Lmiielebibudurumiinukt'aysylemitir:
Mlkn adaletli padiah Sultan Bayezid ki onun kahrndan fitne keye
sinmitir.
ZindanaLtfi'yihabsettikiilhadilesulanmt,onuntutuklanmasnaHak
tarafndanutariherimitir:
DoruyoldankmolanLtfizindanaatld.
30

Molla Ltfi, 1494 rebiylahrnn yirmi beinci sal gn ehid edilip Ebu
EyybEnsri radiyallh anh evresinde ve defterdar merhum Mahmut ele
bi'ninmescidiyaknndadefnedildi.
MollaLtfi,ldrleceiyeregiderkenyolunikitarafndaduranMslman
lar onun tekrar tekrar kelimei ehadet getirerek Mslmanln ve imann
dorulamtr. Hatta rivayet olunur ki ldrlp de can verirken mbarek ba
topraadncetemizdilindenAllahTel'nnbirliineehadetgetirmitir.
Molla Ltfi'nin idamna fetva veren Hatipzade ile onun iddetli aleyhtarla
rndan zri de onun lmnden sonra ok gemeden lmlerdir. Hatipzade
Molla Ltfi'nin katline fetva verip de akam evine geldii zaman yanllarn
meydana karacan iittii Haiyei Tecrid adl kitabn kastederek kitabm
elinden kurtardm demitir. Oysa Hatipzade kat'iyyen gcenmeyeceine ye
min ederek Molla Ltfi'den ekinmeden yanllarn gstermesini istemi; o da
bu kitaba bir reddiyye yazmtr. eyhlislam Efdalddin'in Molla Ltfi'nin ida
mngerektirecekbirsubulunmadnsyleyerekheyettenekilmesizerine;
Hatipzade'nin heyetin bana niin geldii ve Ltfi'nin katline neden fetva ver
dii,'kitabmkurtardm'demesiileakaanlalmaktadr.

nsanlnDeiimSreci
ngiliz tarihi Arnold Toynbee insanlk yolunun tarih ierisindeki deiimleri
hakkndabirbiriniizleyenmerhaledengetiiniaklar.
Tarih ncesine denk den birinci merhalede iletiim son derece yavat,
amabilginingeliimidahadayavailerliyordu,ylekibirbakayenilikarayagi
rinceyekadarheryenilikbtndnyayayaylacakkadarzaman buluyordu;bu
yzden insan topluluklar hissedilebilir biimde ayn evrim dzeyindeydiler ve
saylmayacakkadarokortakzelliklerivard.
kincimerhaledebilginingeliimiyaylmasndandahaabukoldu,ylekiin
santopluluklarheralandagitgidefarkllamayabaladlar.Tarih adnverdii
mizbumerhalebinlerceylsrd.
Sonra,okyakntarihlerdeyenibirdnembalad,bilgininkukusuzgitgide
daha hzl ilerledii ama bilginin yaylmas nn daha da hzl gittii bizim dne
mimiz,ylekiinsantopluluklarkendilerinigitgidedahaazfarkllambulacak
lar.

30
kelebi,106a.AslFarsadr.
DivnlahiyyatveAklamas|19

Hidurmamacasnayounlaanvehikimseninkontroledemezgibigrn
dbuevrenselgrntvefikirharmannnbilgilerimizi,alglaylarmz,dav
ranlarmz derinden ve ok ksa vadede, uygarlklar tarihi asndan dn
meuratacaaktr.htimallekendikendimize,aidiyetlerimize,kimliimize
bakmz da ayn derecede derinden farkllatracaktr. Toynbee'nin varsay
mndanhareketlehafifegenelletirerek,insantoplumlarnnfarkllklarnvur
gulamakiin,kendileriyletekileraramasnrlarizmekiinyzyllarboyunca
uydurduklar her eyin tam da bu farkllklar azaltmay, bu snrlar silmeyi he
defleyenbasklaraboyuneeceisylenebilir.
31

TarihiMarcBloch,nsanlarbabalarndanok,zamanlarnnocuklardr
diyordu. Bu kukusuz her zaman doruydu, ama asla bugnk kadar doru ol
mamt. Son birka onyldr her eyin nasl gitgide daha hzl gelitiini hatr
latmak gerekir mi? adalarmzdan hangisi eskiden bir yzyla yaylabilecek
deiikliklerinzamanzamanbiryadaikiyliindeyaandnfarkettiiizleni
minekaplmamtr?imizdendahayalolanlarocukluklarndakizihniyetleri
ne geri dnmek iin, edindikleri alkanlklar, artk vazgeemeyecekleri alet ve
rnleri kavrayabilmek iin, hafzalarn byk lde zorlama ihtiyacn bile
duyuyorlar.Genlersedahancekikuaklarnkibiryana,bykannevebabala
rnn nasl bir yaam srdkleri hakknda ou zaman en kk bir fikir sahibi
biledeiller.
Aslndabizleradalarmza,atalarmzaolduundanokdahafazlayaknz.
Size Prag, Seul ya da San Francisco sokaklarnda rastgele evirdiim biriyle,
kendi bykbykbabamla olduundan ok daha fazla ortak eyim olduunu
sylesem,abartmmolurum?Sadecedgrnte,kyafette,halvetavrda
deil, sadece yaam biiminde deil, ite, konutta, etrafmz saran aletlerde
deil,amaahlakkavramlarnda,dnmealkanlklarndada.
32

Bir zaman iin mkemmel bir ekilde ihtiyalar karlayan sistem zaman ieri
sindedeeryitirmesiveyayozlamasvb.durumubelkizamannenbykgetirisi
dir. Eer bir eyin terk edilir olabilirliini kazanmas veya verilmesi, snrnn nasl
izileceini belirlemek hususunda yaplacak essn temelini tayin iin btncl
davranmak en uygun olan gr olacaktr. Alanmz olmas itibar ile meyl konusu
gndeme gelse de ftratn derinlikleri gemiin izleri ile tekrar karlatn unut
mamaktayz.
Tekrar konumuza dnersek, tasavvufun gereklilii, terk edilmesi veya yenilen
mesikonusundaisetabbudiyetielealmakgerekir. Dinihkmlerindeimezliini
ifade eden bir kavram olarak taabbud ve taabbudilik var olduu biline bir husus
tur.

31
(AminMAALOUF,2006),s.78
32
(AminMAALOUF,2006),s.86
20|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Taabbud () kelimesi szlkte, boyun eme, alak gnll olma, itaat et
me, tapma, kulluk etme gibi anlamlara gelen a.b.d kelimesinden tremitir.
Kelime olarak, Allah Tel'ya ibdete ar gayret gstermek, ibdet etmek,
kendiniibdetevermek,boyunemekgibianlamlaragelentaabbud,insanz
ne klndnda, birinin kendisine ibdet etmesini istemek anlamn ifde et
mektedir. Allah Tel'nn zne olduu bir cmlede ise bu kelime, kullarn
ibdetvb.ykmllklerlesorumlututmasanlamnagelmektedir.
Din literatrde daha ok, mkellefin bir hkm alglay biimini, sorgula
madan teslimiyetini ve if edi niyetini ifde etmek iin kullanlan taabbud
33

ye bunun oulu olan taabbudyyt kavram, fkhlarn ve fkh uslclerinin


terminolojisindehkmlerleilikiliolmakzere balcauikianlamdakullanl
maktadr:
1.bdetvezhdeaitameller.
2.Meru klnmasnda, mkellefin kulluk ve teslimiyetini denemek
(taabbud)dndabakabirhikmetingzkmediihkmler.
Kul srf mkellef olduu iin bunlar yaparsa sevap kazanr, yapmazsa g
nahkrolurvecezayaarptrlr.
34

Tasavvuf hayat tarz taabbud olmad halde kulluun idmesinde insann Al


lahTelyakartaknacahalinyksekbirseviyeyekmasnsalamayaalt
grlmektedir. nk ehli tasavvufun aikr niyetindeki umm maksat Allah
Telnnrzasolduumuhakkaktr.
steribdetistersemuamelthkmolsun,slm'dahkmlerinhemdnyev
hem de uhrev yn iin niyete ok fazla nem verildii bilinmektedir. Raslllah
sallallh aleyhi ve sellemden nakledilen bir hadiste, Ameller niyetlere gredir

35
buyrularak niyetin ameller bakmndan nemi vurgulanmtr. slm limleri
tarafndanbuhadishemtasavvufihemdehukukbakmdanyorumlanmtr.Hadi
sintasavvufyorumunagre,amelancakAllahTel'nnrzasnkazanmakniyetiy
le yaplrsa makbul ve sevaba vesile olur. Hatta byle bir iyi niyet mubahlar bile
salih amel deerine ykseltebilir. Mesel, yrmek aslnda mubah bir fiil iken,
namaz klmak iin camiye veya darda kalm birinin yardmna gitmek sevap, her
hangibirktlkyapmakniyetiylebiryeregitmekisegnahtr.Szkonusuhadisi
hukuk bakmdan yoruma tabi tutan slm hukukular, bundan hareketle Bir
iten maksat ne ise hkm ona gredir
36
eklinde bir kural gelitirmilerdir.
Hanefiler bu hadisten hareketle gelitirilen sz konusu kural amellerin uhrevi

33
Taabbudi,er'ibirhkmnnedenveniingibiilletlerebalolmadansabitolmasdr.
Bir baka ifade ile illet ve maslahat idrak olunamayan hkmn sfatna y'y nisbetle
taabbuddenilir.
34
(KAHRAMAN,2002),s.7
35
Buhr,"Bed''lvahy",1;EbDavud,"Talak",11.
36
ibnNceym,elEbh,I,97;Suyt,elEbh,s,38;Mecelle,md.2.
DivnlahiyyatveAklamas|21

ynyleilikilendirmi,buna,Sevapancakniyetiledir

37
eklindebirkuraldaha
ekleyerek yorumlarn pekitirmilerdir. Ancak, bata Mlikler olmak zere dier
mezheplere mensup hukukular hadisin kapsamn geni tutarak pek ok dnyevi
hkm de kapsadna yani pek ok dnyev hkmn geerliliinin niyete bal
olduunahkmetmilerdir.
38

Tasavvuf yukarda saydmz ve sayamadmz tenkitler muvacehesinde s


lamnyaamasndamuhakkakgreviniyerinegetirmitir.Bubilinenbirgerektir.
Neticeolarak,buyoldangerikalmaktauygundmez.Hayatbiryol,ahiretva
rlacakyurtise,trikatkervanlarnarehberolmukiileriyeninesilleretantmakta
zerimizevazifedir.Ancak,

Ovehmekolan,dorucuysamecazisevgisi,kendisininihayethakikate
eker,gtrr.Busziyiceanlatmak,amaklzm;fakateskidnceliler
den,onlarnkhneanlaylarndankorkuyorum.
39

nsanlk duygularm deitirdiim iin Allah Tel bana duyu, anlay,


gr oldu. nk ben, ben deilim. Bu nefes ondandr. Bu szn karsnda
szsyleyen,inkrdabulunankfirdirdedi.
40

Bunedenle;
Bu sylenen szler yok mu? Senin anlayn miktar ancak ldm iyi ve
doru anlayn hasretinden! Anlay su dur, beden testi. Testi krlnca iin
dekisudklrgider!
41

Saylabilecek birok niyetler ile Niyzi Msr kaddeselh srrahul azzin di


vaniletasavvufunderyasndayolalmakdncemizvaroluncabualmavcu
dagelmitir.
Hlsa,kitabhazrlamakvetercihtekiniyetimiz;
Dedem Gavsl zam Hac smail Hakk hrm Sivas kaddesellh srrahul
aziz(hyt.1969)Hazretlerininokzenginbirktphanesivard.Edebiynkuvvetli
idi.stirahatettiizamanlardakitapokurdu.
Divn Hafz irzi, Sdi irzinin Bostan ve Glistann, Mesnev ve Niyzi
MsrDivn.
NiyaziDivniindehramczdesmailEfendiHazretleri;
Gardalarm! Drt ilh kitaptan sonra beinci bir kitap gelse Niyzinin
Divnolurdu
42

Otuz kusur sene bu divan koynumuzdan hi karmadk. Devaml okuduk,


haladaokuturvedinleriz.
43


37
ibnNceym,elEbh,I,51.
38
(KAHRAMAN,2002),s.136
39
Mesnevi,c.I,2760
40
Mesnevi,c.I,3125
41
Mesnevi,c.III,2098.
42
SeyfiPOYRAZ(hyt:2008)daniittim.
43
smailKILIASLANveTrkeliliMevlanaKkHseyinZDEMREfendideniittim.
22|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


NiyziMsrbykadamdr,dorusudabudur.
44

Gnlmznmatkab
45
diyebuyururdu.
GavslzamhramczdeEfendininihvnkirmdabukonudaaynduyarl
ltamokumuveokutturmulardr.Busebepleoyolundevamnsalamakta
birniyetimizolmutur.

44
VeliEN(hyt:1995),OrhanZARFOLU(hyt:2007)ndaniittim.
45
AbdullahKUCURdaniittim.

KTABIHAZIRLAMAKTAKSEBEPLERMZ

Birinci sebebimiz, Fatih Sultan Mehmed Hann trbedrlarndan ve


abniyyetarkatnnsondevireyhlerindenAhmetmkaddesellhsrrahul
azizEfendidebuyururlarmki;
Tasavvuf kitab okumayn. Onlar sizi idll (yanla gtrr) eder. Yalnz
Niyzi Divnn okuyun. Zira O, slk bitirdikten sonra sylemi ve yazmtr.
46

nktasavvufilmiveyolutenkitlerdenkurtaramadgibikitaplariindege
en mevzular kaygan zemin zerinde hareket etmek gibidir. Bu nedenle Niyzi
Msr kaddesellh srrahul azz gibi ehlullhn kitaplarn anlamak ve anlayan
bulmaktabuyoltalipleriiingereklihusustur.merBinelHattabradiyallhanh
buyurduki;
Dindefakiholmayankimsearlarmzdaticaretyapmasn.ZiraOancakfa
izyer
47
Bukelamniaretiiletasavvufubilmeyenlereyolverilmeyecei,bilenle
rindeyolgstermesigerektiibelirtilmektedir.

kinci sebebimiz, Enf Hasan Huls Efendi (hyt: 1724) bir Niyzi Msr
kaddesellh srrahul azz hayrandr. Msrnin kendisini dorudan tanmam
olmaklabirlikte,yetitirdiivehilafetegetirdiibazkiilerleahbapolmasnetice
sindeodneminenrenkli,cokun,lim,arifveakdaimsahibimutasavvflarn
danolanNiyziMsryeakderecesindebaldr.Hersenebirerbankaranve
Ramaznn sonunda itikfa giren bu zat bir gn bir mecliste Enf Hasan Aa ve

46
Yine nakledilmitir ki: Mevlnhazretleri, emseddin'le bulutuu ilk zamanlarda ge
celeriMtenebbidivannokurdu.MevlnemeddinTebrizi:
"Bu,okumaademez.Bunubirdahaokuma"diyebirikikezsylediysede,Mevln,
dalgnlndan onu yine okuyordu. Bir gece yine byle hararetle divan okuduktan sonra
uykuyadald.Ryasnda,medresedebilginlervefakihlerlebirtartmadabulunduvehep
siniyendiSonra:
"Bunu niinyaptm, buna ne lzum vard" diyerek medreseden kpgitmek istedi ve
tambusradauykudanuyandveMevlnemseddin'inkapdanierigirdiinigrdve:
"Bu biare fakihlere yaptn grdn m, ite bunlarn hepsi Mtenebbi divann
okumannuursuzluundandr"dediiniduydu.
YinebirgeceMevlnryasnda,Mevlnemseddin'inMtenebbi'yisakalndanyaka
layarakyannagetirdiiniveona:"Buadamnszlerinimiokuyordun"dediinigrr.
Mtenebbizayf,nahifvesesikskbiradamm.Mevln'ya:
"BenibuMevlnemseddinTebrizi'inelindenkurtar;artkbudivankartrma"diye
yalvarm. Nihayet Mevln, okutmay ve retmeyi brakt, lli sarn sard, hindiban
farecisinigiydisemveriyazetebaladveuiirisyledi:
"Ben,birmemleketinzahidivebirminberinvaiziidim:
Gnlmnkazas,beni,sanaellerinirppgelenbirkyapt."

(EFLK,etal.,1995),s.
199,b:(1415)
47
Tirmizi,485
24|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


KalcDelisi(hyt:1712)veNiyziMsrhakkndaunlaranlatr:
Her sene Ramaznn son on gnnde itikfta olmak detimizdi. 1127 senesi
Ramaznerifinsonongnnde(Kasm1715)itikfagirdik.Beinci,altncgn
bana bir keyfiyyet vki oldu ki, asla kendimi bir yerde bulamam. yle ki, erat
diresinde deil, tarkatda deil, marifetde deil, belki hakikt dairesinde dahi
bulamam. Bu haller ile birka gn geti. Birgn sabah ve irak namazlarn kldk
tansonramurkabeederkenbirkeyfiyyetzuhuretti:Sankivakit,lenamazvak
ti imi. Halk le namazna toplanm zannettim, yle grdm. Tekye kapsndan
ieri Hasan Basr ve Habbi Acem ve Dvud T ve Marf Kerh gibi birok
eskimeyhi,zamanmzagelincenekadarkigelmigemimeyhvarisegel
diler,yerliyerindeoturdular.VeHz.Msryikrsyekardlar.Vazetmeyebala
d.vaazdaZtHakkdanszsylemeyebalad.Hemenmeyhdanbiridediki:
YaeyhMuhammedMsr!ZtHakkdanszsylemekmenedilmitir.Baka
bahsege.deyince,hemenHz.Msr:
Zt Hakkdan ehil olmayan yannda sz sylemek yasaktr. Yoksa burada
olanlar ehlullhdandr. Burada nehl yoktur. Hussan cmlemiz bunu anlaya
cakdurumdayz,nebeisvar.deyip,olkadarZtHakkdanbahsedipszsyledi
ki, tbir olunmaz. Du edip krsden indi ve cmle meyh kalkp gittiler. Ancak
ben hi mihrb tarafna nazar etmemiim. Meer ehryr saf ile Haseneyni
mkerremeyn ve on iki imam ve byk ashb ile Raslllah sallallh aleyhi ve
sellem mihrb iinde otururlar imi. Onlar dahi kalkmlar, giderken bendelerine
hitbedipbuyurdularki:
Bak a eyh Hseyin! Benim olum Muhammedin hakknda bir daha kt sz
syleme.Varsaelbetteszndenvazge!diyetekrrtekrrtenbhbuyurdular.
Ve ol keyfiyyetden kendime geldim. Ter iinde kalmm, etrafma baktm. He
nzlenvaktinibirsaatgemi.
Ne garib! Bu Muhammed ne asl Muhammeddir ve ben kimseye kimsenin
hakknda mrmde bir fena sz sylediim yoktur. Bu ne hldir? diye iki saat
kadartefekkrdeiken,tekkeninkapsald.Banabirgadabgeldikibenbuelem
vekederdeiken:
Ykimdirbugelen?Yinemahalleihtiyarlarndanbiridmsylesegerek,ne
olacaktr? derken Kalc Delisi Seyyid Mehmed kapdan ieri girip, selm verdi,
reddiselmettim:
Ya eyh Hseyin! Nicesin? Bir dahi benim hakkmda sama sapan szler eder
misin? Benim hakkmda halka ne syledin? Bu saat yzme kar sylediin iste
rim.Yoksayzmesylemedikeafvetmem.dedi.
Bendedim:
Beheysultnm!Bensizinhakknzdadeil,bakasnnhakkndadahiktsz
szsylemedim.dediimde:
YaeyhHseyin!YabenimceddimMuhammedMustafyalanmsyler?
ki saat nce bu tekkeye btn ehlullh ile ehryr ve on iki imam ile terif
edip, eyh Msryi krsye karp, Zt Hakkdan sz syledi, meclis tamamnda
giderkensanademedimiki:
DivnlahiyyatveAklamas|25

Olum Muhammed hakknda bir dahi yakksz kt sz syleme, diye sana
tembihetmedimi?Benbunda deilmiidim?eyh Msrninvaznbtn bilirim,
nesylediyse!dedikde,yineinkreldenkoymadm.Oisesrarladerki:
Gyabmdanesyledinseyzmedahisylemedikeafvetmem.der.
Birokdefa tefekkrettim.Gile hatrmageldiki, drtbegn mukaddem,
baz ihvan ile sohbet ederken Kalc Delisini zikrettiler. Ve onun hallerinden sul
ettiler.Bendedimki:
Anlar delilerdir. Yeri g bilmezler. Bir alay gt boklu delidir. dedim idi.
Buszbanayznesyletmedikeafvetmedivedediki:
Saknbenimgyabmdabirfenaszsyleme.Benimhacetimdeil.Benafv
ederim. Lkin ceddim Muhammed Mustaf sallallh aleyhi ve sellem afv et
mez.deyip:
Gafil olma! diye tembih etti ve gitti, diye merhum Hseyin Efendi Hazretleri
ninkendilisneriflerindenokkereahbbilebylecedinledik.
48

ncsebebimiz,NiyziMsrkaddesellhsrrahulazzinBursadakald
mahallelerdenAraplarMahallesindeki
49
AraplarCamiinde1988yllarndaimamlk
grevivelojmanndasenekadarkalmolmamzveVelediEnbiyaCamii,eker
Hocamahallesinde
50
teneffsettiimhavabuakmzziyadeletirmitir.

Drdncsebebimiz,NiyziMsrkuddisesrruhulazzesevgimizincokunlu
unudahancedendivnhakkndayaplmaklamalarvegrdmzhikmet
leriyenidentertipvedzenlemeileyenibirerhyazmakisteiitiyakmzartrd.

Beinci sebebimiz, Tasavvufun anlalr bir hale gelmesini de istememizdir. En


son Hakka yryen sahb olmakla hret bulan Ebu'tTufeyl mir elLeys (hyt.
110/728), minberde iken Hz. Ali kerremellh veche den u sz iittiini syle
mektedir:

nsanlaraanlayacaklareylerisyleyin,yadrgayacaklareyleribrakn!Al
lahveRasl'nnyalanlanmasnistermisiniz?
51

nkinsanlarbilmedikleriveanlamadklareyleriinkrdaacelecivesabrsz

48
(YILDIZ,etal.,2007),s.19MetingnmzTrkesinetarafmzdanbirazuyarlanmtr.
49
YineNiyaziMsr,BursadaolduubuyllardaArapmehmetmahallesisakinlerindenve
kendi mritlerinden olan Hac Mustafa adlbir zatn kz kardeiyle evlenmi ve bu hanm
dan ocuklar dnyaya gelmitir. brahim Rakm, Vakiat, v. 1617; Mustafa Ltfi, a.g.e, s.
30;(AKAR,1997),s.71
50
Bugn,BursaUluCamiiningneyksmndayeralanehirpostanesininyerindeXX.asrn
banakadarayaktaolduunuanladmz,ekerHocaMahallesindekibumerkezderghn
birokdefalartamirdengetiinibiliyoruz.(AKAR,1997),s,86
51
Buhr, ilim, 49; bn Abdilberr, Cmiu beyni'llm, I, 540, II, 1003; Zeheb, age. II, 597.
YadrgayacaklareyleribrakncmlesiBuhr'dezikredilmez.(GLER)
26|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


drlar.BunedenleNiyziMsrkuddisesrruhulazziniirleriileilkmektebioku
mu bir kii dahi tasavvufun derin manalarna nfuz edebilmektedir. yle ki sde
szler ve adasz cmle yaps kiiye birok menfaati beraberinde sunmas onun
tasavvufun hakiktini anlatrken ne kadar baarl olduunu, meramn halk lisan
ilebeyanonunsahasndanekadaryksekseviyedeolduunugstermektedir.
52

TarikihalvetdekutbyezdnNiyazidir
UlularulusuhemeyhirabbaniNiyazidir
M.MuradNak

Noktannsrrnihsaneyleybzahiriden
SertcmkutbilemMsrdirgayetulu.
M.TbirMsr

Altnc sebebimiz, mridler mridleri iin bir ayna gibidir. Aslnda onlar mn
tesiplerini terbiye etmede ok hrsldr. Fakat bu hrslar talebesindeki kabiliyetin
denteyedegitmez.nkinsanabahedilmiolankmiltabiatntasarrufumr
idin elinde imi grnse de Allah Telnn izni msaadesi miktarnca tasarruf
etme yetkisi vardr. Raslllah sallallh aleyhi ve sellem dahi mmetinin hidaye

52
BirdneminiirveinshakkndadnceleriniaklayanZiyaPaa;
iir her kavimde tabidir. Ryi arzda ne kadar milel ve akvm gelmi ise, cmlesinin
kendilerinemahsusiirlerivaridi.Osmanllarniirlerinedir?
NectveBkveNefDvanlarndagrdmzbahrremelvehezecdenmahbnve
mctes kasid ve gazeliyyt ve ktat ve mesneviyyt mdr? Yoksa Hoca ve Itr gibi
mskinsnnrabtmakmteyledikleriNedimveVsfarklarmdr?
Hayr, bunlarn hi birisi Osmanl iiri deildir; Zir grlr ki bu nazmlarda Osmanl
irleri urayi rna ve rnler dahi Araplara taklid ile melez bir ey yaplmtr ve bu
taklid,yalnzslbinazmdadeil,belkiefkrmenyebilesiryetederek,bizimuary
yi eslf edy nazm ve ifdede ve haylt ve mende Arap ve Aceme mmkn mertebe
taklidesayetmeimarifdenaddetmilerveacaba,bizimmensupolduumuzmilletinbir
lisn ve iiri var mdr ve bunu slah kbil midir, asl burasn mlhaza etmemilerdir.
n yolunda da hl, tamamyla byle olmutur. Mnet Feridn ve sr Veys ve
Nerkisvesirmnetmutebereelealnsa,ilerindetebirTrkekelimebulunmazve
bir maslahat ifde ederken bedi ve beyan fenleri kartrlarak ibrz belat iin yle
mevve ve mtetbilizft ibreler yazmlarki Kmus ve Ferhenk beraber olmadk
a...manasnistihrcamuvaffakolamaz.
Buhlegrebizimmillettetabihlzreneiir,nedeinvardemekolur.Hayr!
Bizim tabi olan iir ve inmz, tara halk ile stanbul ahlisinin avm beyninde hl
durmaktadr...
(Ziya Paann Numunei Edebiyt Osmnye, (altnc basm, s. 288294den naklen:
FuadKprl,EdebiyatAratrmalar,Ankara,1999,s.302303.)
Ancaksmetzelindivanedebiyatiinolanugrunutmamakgerekir.
Divan edebiyat dnda bir edebiyat Trk milletini ayaklar altna almak isteyenlerin
bunubaaramayacaklarngstermekkastyladodu.TrkairleriTrkmilletininayaklar
altnaalnamayacannbirerkantlamasyd.(ZEL,2007),s.14
DivnlahiyyatveAklamas|27

tindesnrltutulduubilinmektedir.yleki;
Sen, sevdiini doru yola eritiremezsin, ama Allah Tel, dilediini doru
yolaeritirir.DoruyolagireceklerieniyiObilir.
53

Bu ayeti kerimeden anlalan mrid ayna gibi mridine kendini haber eder.
Mrid de ftrat gerei grdn anlayp onu tercih eder. nsann kendine nazar
etmesi mmkn olmad bilinen husustur. nsann noksann grmesi iin kmili
grmesigerekir.Kmilonaniinnedenlerihaberverir.NiyziMsrkaddesellh
srrahulazzinDivanlhiyyatdaokuyanlarabiraynaolduunubildiimizdenbu
aynann parlakln artrmak iin anlay perdesini aralamak gerekmekte idi. n
kbudivanntmiinaklamayazanlariseokazbulunmaktaolduundanak
lamaihtiyacdahslolmutur.

nsanngnlneyeakar,insanneyiseverse,onuncinsindendir;ancakosev
ginin bir maksada dayanmamas gerek, Sevgi, garezsiz olursa, Elest ahdndan
beri,onlarnbircinstenolduklarnadelildir,nkinsan,sevdiiyledir,Nite
kim Adamn ne biim adam olduunu sorma; kiminle dp kalkyor, onu
sordemilerdir.Herkesiyiyipitiieylerdentanrlarbunlardaikieittir:
Duygugdas,aklgdas.
Duygu gdas ekmektir, ettir, sudur, buna benzeyen eylerdir, Akl gdasysa
bilgilerdir, hikmettir. imdi, baz kiilerin gnlleri, fkha, bazlarnn mantka,
bazlarnn tefsire, bazlarnn da, Allah Tel ikisine de rahmet etsin, Attr ve
Sennin divnlarna akar. Bazlarnn gnlleriyse Enver, Zahri Fryb ve
Nizmniniirlerininbulunduudivanlareker.Envernin,brlerinindivanla
rnameyleden,bulemehlindendir;onubalkkavram,karmtr,AmaSen
veAttrndivanlarna,AllahTelbiziazizsrrylakutlasn,Mevlnnn,zn
dez,iindeiolanveSenileAttrnszlerininzzetibulunanfaydal
szlerine meyletmek, meyleden kiinin, gnl ehlinden ve veliler blnden
olduunadelildir.
54

Epiktetos demitir ki: Eer srlarla domuzlar konuabilselerdi, saman ve


yemdenbakaeykonuanlarlaalayederlerdi.diyor.

Hlsa, bizi de aan bir eser meydana geldi. Allah Tel faydal olmasn nasip
eder.
Bukitapyazmayaniyetlendiimde, netrdenolursaolsunherblmnkop
yalamayazorunluolduumudndmtekbirbiimialmadm.Konuylauzaktan
veyakndanilgilieserverenbtnyazarlarbirarayagetirdiktensonra,enuygun
grnenretilerinherbiriniseipayrdmvebylecedeiikzihinlerdenen m
kemmelfikirleriderledim. Bukaynaklar isterfelsef,istertasavvuf,istersedeher
ikisininkarmolsun.Sadecebirkaynaklasnrlkalmaypvesadecebirkimseyide
takipetmedik.Neyifaydalgrdysekistifadeyesunduk. Ortasn bulalmdiye, zt

53
Kasas,56
54
(VELED),balkCIV
28|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


fikirleridahikitabadercettik.nkhereyAllahTelyanlatmaktadr.
Aklamalarda dzensizlik sadece grnten ibrettir. Bir birini takip eden ve
aralarndahibirilgiyokmugibigzkenaklamalararasndayaknbirbavardr.
Fakatoldukagizliolanbumnasebetinfarknavarabilmekiin,bilgilerincesive
sonrasylabirletirebilecekbirnazarasahipolmakyerindeolur.
Aklama yazlrken zaman ve bilgisi ile beraber kendiliinden olumutur. Bu
nedenle hangi bilgi nereye konacaksa Niyzi Msr kaddesellh srrahul azzin
bizzathimmetvetasarrufuileolduunaeminizdir.
Aklamalarda byklerin fikirleri ve eserleri Mr ml
55
olarak grrz. Al
dmz bilgiyi ve cmleyi dahi kendimize mal etmeden beyan etmeyi de unutma
dk. nk kendimize hasredeceimiz bir ilmimiz muhakkak ki yoktur. nk bil
gimizin sermayesi de ancak onlardr. Bu konudaki emsi Tebrzi kaddesellh
srrahulazizin(srlandtarih:1245)dnceleriniaktarmakuygunolacaktr.

VezirNusretuddinbykbirtoplanttertipetmiti.lerigelenbirbyeyh
likyerineoturtmulard.Toplantdabtneyhler,bilginler,arifler,emirler,hkim
ler hazr idiler. Bunlardan her biri trl ilimler, hikmetler, fenlerden konuup tar
tma yapyorlard. Tebrizli emseddn de bir kede sessiz sedasz onlar seyredi
yordu.Ansznkalkarak,ykseksesleonlaraylededi:
Nezamanakadarfalannfilannszleriniaktarmaklavneceksiniz?
BenimkalbimedeAllahTelyleilhamettidiyenezamanhaberverecek
siniz?
Hadis,tefsir,hikmetolarakkonuupdurduunuzbuszler,odeviradamlar
nnszleridir.Buadamlardanherbirikendizamanlarndamevkinsahibikim
seler idiler. Kendi hallerinin derdindenmanalar sylemilerdi. Sizler de bu an
adamlarolduunuzagre,sizlerinsrlar,szlerineredekald?
56

Hz.MuhyiddniArabkaddesellhsrrahulaziz

Herasrda bellibirkiivardr.Buasrdahayattaolanbukiiitebenim
Zamannsonundabizimiingnegibiaakanbirdevletvardrki,or
tlemez.Kimkibizdendirvebizimsylediimizisylyordur,Onumjdele.O,
dnyaveahirettedemjdelenmitir.
57

buyurarak,velayet meydannnbyk birmridi kmiliolduklarnaiaret etmi


lerdir.BuszegrezamannveetrafnaanvestninsanlarnolmasAllahTe
lnnbiremridir.NiyziMsrkuddisesrruhulazizde

55
Miri:devletmal,devlethazinesinemensup.
56
(KK,2001),s.29
ems, bireyin kendi orijinal ve taze fikirlerini unun bunun dedikodularna kurban etme
mesigereineinanmt.Yoksailimlernaslgeliebilirveinsantaklittennaslkurtulabilirdi.
Bu yzden ems, Mevlny bile babasnn eserini okumaktan zaman zaman men dahi
ediyordu.
57
(VASSAF,etal.,2006)(Kadiriyyebl.)SleymaniyeYazmaBalar,23052309,c.1
DivnlahiyyatveAklamas|29

Her vakitde hatmlevliy birdir, bu vakitde Allah sbhnehu ve tel
hatmlevliyolmaMsriyevirdi.
58

buyurarak durumunu aikr etmitir. Bizimde byklerimiz hakknda ki itikadmz


buekildedir.
Abdulvahhaba'ran,elYevaktve'lCevahirfZikriAkaidi'lEkbir1/9da
unlaryazyor:
Muhyiddn Arab kaddesellh srrahulazizin el Fss kitabndaki: Onun
yaptherey,ancakRaslllahsallallhaleyhiveselleminhuzurundaizin
aldktansonravukubulmuturifadesihakkndaHafzEbuAbdullahZeheb'ye
sorulmu, u cevab vermitir: Bu eyh gibilerinin yalan syleyeceine inan
myorum. Bilindii gibi Zeheb, eyh Muhyiddn ile Sofiye taifesine kar en
iddetli olan kimsedir. Gerekten bu konuda en kat davrananlardan birisi
Zehebi'ninkendisidieridebniTeymiyeradiyallhanhdr.
mam Syt, Kam'u'l Muarid f Nusrati bni'l Farid adl kitabnda unlar
yazyor:
ayet Zehebinin byle ileri geri konumas seni yanltyorsa, buna ama
mak gerek. nk o bundan daha bykleri olan mam Fahruddin ibn Hatb,
hattabundandabykolanveKtu'lKulbsahibiEbTalibMekkihakknda
vehattabunlardandahabykbirzatolaneyhEbu'lHasanelE'rhakknda
dailerigerikonumutur.HlbukiHasanE'arki,nhertarafaulamtr.Ki
taplarbununakrneidir.BueserlerielMzan,etTarh,Siyeru'nNbel
gibi eserlerdir. Dilersen onun szlerini bunun szleriyle karlatr. Vallahi ye
minlesylyorum,onunbuzatlarhakkndakiszlerigeersizdir.Bizsadecebu
radaonlarnhakknveriyoruz.Bakaeydeil.
inaslndabtnbuargibigzkenhususlar,mamZeheb'ninarvera'
sahibi olmasndan ve din ynnden pek fazla ihtiyata nem vermesinden t
rdr.O,bubakmdanmazurdurvehattaeriatakesinolarakbelliolanesasa
gredeecirbilekazanmtr.
59

Bizedenszisebuyolbyklerinindoruolduunainanmakveonlaryalnz
brakmamaktr.
Bu kara yzl smail, Niyzi Msr kaddesellh srrahul azzin kapsnda
nndeyatpkalkankpeklerigibidir.Onuneiindebenimduruumokpekle
rinduruukadar,fazladadeildir.
60

KtmrNiyaz
hramczdesmailHakk
04.12.2009

58
(EEN,2006),s.39
59
(AbdullahLeknev,1984),s.118119
60
BuszaslndaNiyziMsrkaddesellhsrrahulazzinbykleriinsylediiszden
uyarlanmtr.

Bikudretillhissettr
bizlergrmezseksizlergresiz.
bizimMsriMuhammedDervi
neUkaveneBurusaya
veneahardiyreve
nebtndnyyasardeildir.
Kibarukmmeldenmadd
birmridipritihrolsa
gerekdr.
61

61
(brahimRAKIM,1750),v.12a;(VASSAF,etal.,2006),v.77,(s.76);
HazretimmiSinankaddesellhsrrahlazz.NiyziMsrEfendimiziindubu
yurdularki:
En ok gizleyen ve rten Allah Telnn kudreti ile bizler grmezsekte sizler grr
snz.
BizimMsriMuhammedDervineUakaveneBursayavenebakadiyrlaravene
debtndnyyasardeildir.
Byklervekmillerdensaylanbirbykhretesahipbirmridolacaktr.

NYZMISRkaddesellhsrrahulazzin
YAADIIASRAGENELBAKI
62

ASiyasveEkonomikDurum
Niyzi Msr kaddeselh srrahul azzin yaad dnem (1027/1618
1105/1694)Osmanldevletininsiyasyndengerilemeyebaladdevreyerastlar.
Yedi Osmanl hkmdarnn hkm srd bir dnemde yaamtr. Bu Osmanl
padiahlarnnsaltanatsrelerisrasyla;
SultanOsmanII.(16181622),
SultanMustafaI.(ikincidefaolarak,16221623),
SultanMuradIV.(16231640),
Sultanbrahim(16401648),
SultanMehmedIV.(16481687),
SultanSleymanII.(16871691),
SultanAhmedII.(16911695).
Bu yzylda, IV. Murad dneminde ran, Osmanl iin mesele olmaya devam
etmektedir. IV. Murad 1045/1635 ylnda, Revan Seferine kar ve Revan Kalesini
alp, problemi geici olarak halleder. Daha sonra Badat Seferi yaplm, 1638 y
lnda Badat fethedilmitir. Sultan IV. Muradtan sonra, yerine kardei Sultan b
rahim1049/1640ylndapadiaholur.SultanbrahimdnemindeGiritAdasaln
mtr. Sultan brahimin yetersizliinden dolay limler ve devletin ileri gelenleri
Fatih Camiinde toplanarak bahis konusu durumu bir son verilmesi gerektiine
karar vererek, yerine, ocuk yataki byk ehzade Sultan IV. Mehmedi tahta
geirirler.Yenierivesipahilerinanlaarakdzenlediklerivebirokinsannaslma
sylasonulananVakayVakvakiyye(narVakas),SultanMehmeddneminin
en nemli tarihi olaylarndandr. Hemen bu olaylarn arkasndan, Osmanl devlet
ynetimindeuzunsreszsahibiolacakKprllerDnemibalar.
XVI. mild asrdan itibaren balayan dhil k, d zaferler veiddetli ted
birlerle durdurulmaya alan Kprl ailesi yirmi seneye yakn devlete hizmet
etmilerdir.
XVII. yzyln son eyreinde Osmanl Devletinin saltanat krk yl Sultan IV.
Mehmedkalmtr.Sadrazam,MerzifonluKaraMustafaPaadr.Buesnada,daha
nce Kprl Fazl Ahmed Paa zamannda yaplm Avusturya Anlamas bozul
muveAvusturyayakarsavailanedilmiti.PadiahIV.Mehmedindeordusu
nunbandabulunduuvetariheViyanaBozgunu(1094/1683)olarakgeecekbu
kuatma,ikiaykadarsrerveOsmanlordusuyenilir.

62
MustafaAKAR,NiyziMsrHayat,EserleriveTasavvufAnlay,Ankara,1997,(Dok
toraTezi)s.1939,st.2004;OrhanBAI,NiyziMsrDivanndaDinveTasavvuf,Yksek
LisansTezi,YK41442,Ankara,1995,s,711
34|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Bu dnemde, siyas ve idar yapy etkileyen en nemli meselelerden biri de,
devletynetiminesaraydakiPadiahevevalidelerininkarmassonucuidarenin
bozulmasdr.
BudnemdeOsmanllarniindebulunduuekonomikdurum,siyasdurumdan
pekdeiyideildir.Buekonomikkriz,tabiiolarakdevletinsiyasveitimayapma
dayansmtr.
XVII.yzyl,OsmanlDevletiiin,siyasveekonomikskntlarnyanndayangn
larnokolduuvebuyndedebykfelketlerinatlatldbirdnemolmutur.
Buyzyldaenby24Temmuz1660daolmakzereonbirkezyangnk
mvebudnemtarihkaynaklardaTarihiIhrkKebrbalylakaydedilmitirO
dnemin tarihisi Abdurrahman Abdi Paa, 1062/1652 ve 1070/1660 iki byk
yangndanbahsetmektedir

BlmveEdebDurum
Osmanl Devletinde en yksek lm messese bilindii zere medreselerin Ku
rulu dneminde Molla Fenar (hyt.834/1431) gibi gayretli mderrislerin sayesin
dekurulmumedreselerdeki,kelmvefelsefesaslaradayalFahrettinRazekolu,
zamanlasilinmeyebalam,yerinitepkicibirzihniyetesahip,aklvefelsefilimle
rekarbiranlayaterketmeyebalamtr.Ayrcabazeyhlislmlarntelkiniile
hikmet dersleri denilen matematik, felsefe ve kelam gibi akl derslerin terk edil
mesi, bir ksm ilim adamlarnn ocuklarna on be yandan nce mderrislik
bertnnverilmesi,

talebeleriniyibireitimgrmedenrvetveparailemderris
olmalarmedreselerinbozulmasnadorudanetkietmitir.
XVII. yzyldan nceki yzyllarda tabii ve felsef ilimlerin retim yeri olan
medreselerde, birok ansiklopedik temelli bilgin yetimiti. Bu yzyldan itibaren
medreselerde akl ve msbet ilimler itibardan dm ve dersler daha ok fkh
alanna kaymt. Matematik, astronomi, felsefe gibi dersler, tamamyla ortadan
kalkmasabilenemverilmiyordu.
XVI.yzylnikinciyansna gelindiindeOsmanlmedresesistemindeRazeko
lundan daha farkl bir mektep daha ortaya kt ki, bu ekol Osmanl ilim ve fikir
tarihiboyuncasanldndanokfazlaetkilivenemliolmutur.Tesirlerignm
ze kadar srm olan bu ekolun kurucusu Birgiv Mehmed Efendi
(hyt:981/1573)dir. te bu ekolun zihniyeti bundan byle tarihte hi grlmedik
bir boyutta, Osmanl din ve ilim hayatm asrlar boyu megul edecek, Kadzadeli
Sivas ekimelerinin tohumlarn atacaktr. Dier taraftan medresenin gerileme
siylebirlikteilmiyesnfdabozulmayabalamtr.
OsmanlDevletininDuraklamadnemiiindemtalaedilenbuasrda,birok
sahada grlen durgunluk ve gerileme eitli ilimlerde de kendini hissettirmeye
balamt. Bu dnemde genellikle belli bir konuda mstakil eserler yerine, lim
lerce kabul grm baz eserlere erh ve haiyeler yazldn grmekteyiz. Btn
buolumsuzluklariinde,XVII.asrdalimler,birasrevvelkilergibimdekkik,mu
hakkik olmasalar bile; kalem sahibi mni limler olduka oktur. Ancak btn
bunlararamen,edebiyatdnyasnnetkilenmediiveedebiyattayenibykair
DivnlahiyyatveAklamas|35

lerin ortaya kt bir devirdir. Bu asrda Nef, eyhlislm Yahya, eyhlislm
BahayveNabgibidivanairleriyetimitir.

CDinveFikrDurum
Bilindii gibi, Osmanl devletinin Kurulu Dneminde devlet ve sufler arasnda
biryaknlktanbahsedilir.Osmanltarihininilkdevirlerindebuekildehkmdarla
rnumumiyetletasavvufakarbirmeyilduyduklargrlr.Dneminilmyapsn
anlatrken bahsettiimiz gibi, XV. yzyl balarndan itibaren ilmye snfndaki ta
savvuf cereyanlar, kuvvetli bir biimde yaylmaya balam, bunlar, Osmanl Dev
letinin muhtelif blgelerinde kendi trikatlarnn inan ve merasimlerini yaymak
frsat bulmulardr. Kadir, Halvet, Bayram ve dier trikatlar, XV. yzyln ikinci
yarsndan,XVI.yzylnortalarnakadarolanzamanzarfnda,memlekettemevcut
fikrmsamahasonucu,yaylmakfrsatnbulmulardr.Aynekilde,Nakibendiye
trikat da, XV. yzylda girmi ve Trk insannn din ve manev hayatnda nemli
bir rol oynamtr. Ayn ekilde ilk dnemdeki ulemmeyih ilikilerine bir gz
atlrsa,oldukayksekseviyedebiruyumgzearpar.nkilkOsmanlmder
risi Davud Kayser (hyt:751/1350), bn Arabnin FususulHikemine bir erh yaz
mtr. Buna benzer bir durumda, ilk Osmanl eyhlislam Molla Fenar
(hyt:834/1431), Sadreddini Konev (hyt:674/1274)nin MiftahulGayb adl tasav
vufeseriniokumuveokutmuolmaklaberaber,kendidnemindekiHalvetiyeve
ZeyniyeTrikatlarndanbizzatistifadeetmi,Osmanlfikirtarihindenemlibiryeri
olanvahdetivcdanlaynbenimsemitir.BurneklerdenanlyoruzkiOsmanl
devletinin kurulu dneminde ulemameayh ayrm gibi bir durum sz konusu
deildir.AncakgerekDevletmutasavvflararasgerekseulemameayiharasnda
ki ilikiler byle devam etmemitir. Geen zaman ve asrlar boyunca dengenin
Mutasavvflar aleyhine bozulmaya baladn gryoruz. zellikle I. Mehmed e
lebi dneminde ortaya kan eyh Bedreddin Olay (823/1420) ile birlikte devlet
adamlarnntasavvufevrelereduyduklargvenazalmayayztutmu,onlarhak
knda mtereddit davranmaya balamlard. 848/1444 ylnda, Sultan II. Murad
dneminde Molla Fahreddin Acemi, bir Huruf eyhini dinsizlikle itham etmitir.
eyhin idam istenmi, neticede eyh idam edilip, taraftarlar datlmtr. Yine
eyhlislamEbussuudEfendininfetvasyla,BosnaleyhHamzaBalkaddesellh
srrahulazz969/1561ylndaidamamahkmedilmitir.Aynekilde,Olaneyh
denilen smail Mauk kaddesellh srrahul azz, zamann eyhlislam
Kemalpaazdenin fetvasyla 935/1529 ylnda on iki mrdi ile birlikte idam edil
miti. Bu idamlarn sebebi, kendilerinden kaynaklanan, an szlerinin cahil halk
tarafndanyanlanlalp,halkdalaletesevkedebileceidncesieklindeak
lanabilir.Buasrlardaulemmeyhilikilerierevesindecereyanedenbuidam
fetvalar, ferd olaylar olup, kitlelere yansm deildir. Mutasavvfulem ilikileri
birgerilimdneminegirmeklebirlikte,yinedeksmbirmsamahadanbahsedile
bilir.
63


63
KemlPaazdekaddesellhsrrahlazzraksvedeveranadakardr.Bukonudaaz
evvelszedilenbirderisaleyazmtr.O,sofiyedenakidesibozukHalvetidervilerinin
36|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


XVII.yzylagelindiizaman,izahetmeealtmzbumsamahannokda
ha azalm olduunu ve tasavvuf ehline lzumundan fazla dmanlk gsteren bir
vaizler snfnn ortaya ktn gryoruz. Bir nceki yzylda, risale ve kitaplarla
yaplan mcadele, XVII. asra gelinince fiiliyata dnmt ve bu mcadele, bun
dan byle Osmanl fikir tarihinde asrlar boyu srecek olan, vaiz snfnn ban
ektiiveyzlercebelkibinlerceinsanmeguledecekKadzdelilerHareketiveya
KadzadeliSivasekimesiolarakortayakacaktr.Buolaylarkrkleyenvaizler,
zahiren de olsa Birgiv (hyt: 981/1573) Trikati Muhammediye adl eserini ken
dilerine esas almlard. Birgiv kanaatlerini ekinmeden syleyen, dneminde
grd bidatlarla mcadele eden ve gerektiinde tarikatlarn yozlamaya bala
m ynlerini aka eletirebilen bir kimseydi. Aslnda Birgiv Mehmed Efendinin
kitap ve risale olarak yazd eserler incelendiinde bata bni Teymiye olduu
halde talebesi bni Kayym elCevziyyenin etkileri pek ak ekilde grlr. Her
halkarda Birgiv nin eserleriyle Kadzdeliler hareketinin fikr temelleri hazrlan
m ve bir r alm Sonu olarak talebeleri hocalarnn fikirlerini yayarak belli
birzmreoluturmulard.BirgivininbueserleriXVII.yzyldakibazvaizlerinelle
rinegemiolup,suretihaktangrnerekvebueserleresnarakbazmenfaat
lereldeediyorlard.
Kadzadelilerin banda mehur Kk Kadzde denilen Balkesirli Mehmed
Efendi gelmekte olup, sonradan, kendisi gibi dnenlere bu lakap verilmitir.
KkKadzde1041/1631ylndaAyasofyadavaizidi.Busradadevletingenellik
leskkolandurumundanistifadeedip,eriatsavunmaadnaortayakm,halk
eriata aykr addettii trikatlara cephe almaya davet etmiti. Kadzde hayat
boyunca bidat zerinde ok durmu ve onlardan iddetle kanmak gerektiini
savunmutur. Katib elebinin ifadesiyle Kadzde, raks ve devr hususunda eski
davay tecdid etmiti. Bu arada Kadzde IV. Murada memleketin durumunu
anlatanmanzumbirkasideyazarvetmOsmanltopraklarndattnyasakoy
mu olan IV. Murad destekleyerek, ttnn haramlna dair fetvalar verir. Bu
yzdenhaklhakszpekokadamldrlmtr.
Kadzdenin asl hedef kitlesi mutasavvflar olmutur. Ayrca devran ve se
manharamolduunuiddiaetmitir.KendisiylezamannSivasTekkesieyhlerin
den Sivas Efendi diye mehur mutasavvf Abdulmecd Efendi kaddesellh
srrahul azz (hyt:1049/1639) arasnda tartmalar kmtr. Katib elebi, IV.
Murad dneminde Sivas Efendi ile Kadzdenin Yeni Camiide bir mevld mna
sebetiyle vaaz ettiklerini, halkn Sivas Efendiye, padiahn Kadzdeye tevecch
edip, onun etkisiyle kahve ve meyhanelerini tahrip ettirdiini kaydeder. Btn

kestiklerinin yenilip yenilmeyecei konusundaki bir soruya: elcevb yenmez, haramdr,
diyerekbirtakmsfgrnlkimselerimahkmetmitir.

KemlPaazdevahdetivcdinannnkabaveyanlyorumlarna,maddecipante
izmeklindeanlalmasnakardr.Konuylailgilibirfetvasndayleder:
Zeyd,vcdvhiddrdese,muradmyerinvegn,anungayrununhernekimvar
ise Allah Talnn vcdudur, Allahdur, zr Allahdan gayru ey yokdur, dese eran
Zeydetecddimngerekr.(KONUR,1992),s.13
DivnlahiyyatveAklamas|37

bunlardan sonra, Kadzde Mehmed Efendinin grnrde bidat ve hurafelerle
mcadeleediyorgrnmesineramen,Mutasavvflarlatarttmeselelerinsevi
yesine bakarak onun mevk ve hret yakalama peinde olduunu rahatlkla sy
leyebiliriz.

Kadzdelilertartmasndavizlerdenvesflerdennplanakanerkii
bulunmaktadr.Bunlar
1. Kk Kadzde Mehmed Efendi (hyt.1045/1635) ve karsnda
AbdlmecdiSivsEfendi(hyt.1049/1639),
2.stvnMehmedEfendi(hyt.1072/1661)vekarsndamellifimizAbd
lehadNrEfendi(hyt:1061/1651),
3. Vn Mehmed Efendi (hyt. 1096/1685) ve karsnda Niyazi Msr (hyt
1105/1694).
64

DnemintartmalarzerineayrcabireserkalemealanKatibelebi,Miznl
Hakk f htiyrilEhakk adl bu eserinde, KadzdelilerleSivasler arasndaki tart
makonularnkitabndabalklarhalindeverir.

1Mspetilimlerinbuaradamatematiintahsilimerumudur,deilmidir?
2Hzrpeygambersam,deilmi?
3Ezanvemevldvesaireylerinmakamlaokunmascaizmidir,deilmidir?
4Trikaterbabnndevranlarmerumu,deilmidir?
65

5Ttnvekahveimekharammdr,deilmidir?
6Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin anne ve babasnn imanl lp
lmedikleri?
7Fravununimanllplmedii?
8eyhi Ekber Muhyiddn ibnl Arab hakknda Kadzadelilerin ve mutasav
vflarngrleri.
9Hz. Hseyin radiyallh anhn ehadetine sebeb olan Yezide lanet edilip
edilmemesi.
10Raslllahsallallhaleyhivesellemdensonraortayakanbidatler.
11Kabirleriziyaretedipetmemek.
12CemaatlenafiIe,Kadir,Beraat,Regibnamazlarnnklnpklnmayaca.
13Byklerinelini,eteinipmeninhkm.

64
(BAZ,2004),s.51
65
Kadzde Mehmed Efendinin lmnden sonra onun krssne oturan vaizler, hret
sahibiolmakiin,haramlkatdelillerlesabitolmayanhalvefiillerihellsayanlarnkfir
olmad muteber kitaplarda aka belirtilmiken Elbette bu fiilleri irtikp eden kfir
olur diyerek tartmalar alevlendirdiler. Saray grevlilerinden de pek ounu etkileri
altnaaldlar.zellikleUstuvnMehmedEfendidiyebilinenbirvaiz,vaazlarndatasavvuf
ehlininkfirolduunusyleyipDevranyaplanbirtekkeyklptemelibirkaarnkaz
larak kan toprak denize dklmedike orada ibdet yaplamaz, diyordu. (KARA,
2002),s.28
38|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


14EmribilMarufveNehyianilMnkerbahsi.
15RvetBahsi.

Bu sorulara kar Abdulmecd Sivas kaddesellh srrahul azz, msbet ilim
lerintahsiliningerekliliini,
66
Hzrnhayattaolduunu,ezanvs.gibieyleringzel
seslevemakamzereokunabileceini,devrannvesemancaizolduunu,sigara
ve kahvenin haram olmadn, Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellem anne ve
babasnn iman ile vefat ettiklerini, bni Arabnin en byk slm mutasavvf ol
duunu,Raslllahsallallhaleyhivesellemdensonraortayakangzeladetle
rin kabul edilmesi gerektii eklindeki kanaatlerini vaaz ve risaleleriyle beyan et
mitir.AyrcaKadzdelizihniyetodnemdeyalnzttnvekahveiendeil,kak
ileorba,billurbardakilesuien,pantolongiyenleri,hattacamilerinebirdenfazla
minare yaptran padiahlar bile kfrle itham ederlerdi. Yine Niyazi Msrnin
Kadzdeliler cephesinden kendisiyle mcadele ettii Van Mehmed Efendi
(hyt:1096/1685)ileilgiliuolay,Kadzdelizihniyetinianlamakiinoldukaarp
cdr.VanEfendininhayranlarndanbirisionavaazlarndadnyannzevkvesefas
aleyhindeiddetlikonumalaryaptn,diertaraftankendisinin,altnvegme,
samur ve ipekli giysilere, cariyelere sahip olmasnn eliki olupolmadn sordu
unda,Vannincevabilgintir.(GnmzTrkesiyle)
Beheynadan,dnyaaslndairkinvektlenmideildir.Herkesindileive
rabeti bir nimete kavumaktr. Ktlenen yn kazanld veharcand yerdir.
Kazanmaveharcamadasenbanabenzervedenkdeilsin.Birlokmayemeksa
naharamikenilmkuvvetveakltasarrufgcmleilebanahellolur
Buradaunudahatrlatmaktayarargryoruz.Buradatartmakonusuedilen
bu meseleler gnmzden bakld zaman, tabii ki ok basit ve yavan konular
olarakkarmzakmaktadr.Ancakmeseleyednemintmdnyaapndakltr
vefikrdzeyindenbaktmzzaman,dnyanndierblgelerindedurumbundan
pekdefarkldeildir.
Kadzdelileriletrikatmensuplararasndakitemelanlamazlknoktalarndan
biri de zikir ve deverandr. Osmanl dneminde Hicr 800 yllarna kadar deveran
hakkndahikimsebireydememitir,lkdefabuhusustaYldrmBayeziddne

66
bn Arab kaddesellh srrahlazzin Firavunun imanyla alkal gryd,
AbdlmecidSvskaddesellhsrrahlazzbugrvecihleaklyordu.
Birinci: bn Arab Mliki idi ve Mlik mezhebinde mn yeis muteberdir. Dolaysyla
bnArabMlikmezhebinigrehkmvermitir.
kincisi:desise(hle,oyun)olmasmuhtemeldir.Svsbuihtimalzerindeyorumyap
myor.
ncs:buszmevveldir.Yanitevlivardr.yleki;Msaaleyhisselmdanmurat
ruh, Firavundan murat nefsi emmaredir. Harun akldr. Karun eytandr. Vcut Msrna
Firavunun pdih olmas, lemi sadrda nefsi emmrenin istils demektir. ecerei
Msann kuvvei sy esma mhedesiyle imana gelmeleri, kuvy nefsniyyenin ruha
tebaiyetiileerhedilir.AsnnejderolupFiravunahamleetmesiesmannkuvvetiileerh
edilir.(KARA,2002),s.27
DivnlahiyyatveAklamas|39

milimlerindenbniBezzazadylaanlanHafizuddinMuhammedbinMuhammed
bin ihab fetva vererek sufilerin deverann red ve yapanlar tekfir etmitir. Bun
danbylegereksufilertarafndangerekseulematarafndanseslizikrinmeruiyeti
vedeveranhakkndabirokolumluolumsuzfetvalarverilmi,risaleleryazlmtr.
Bunlardan XVII. yzylda Kadizdelileri temsilen aleyhte yazlan en sert risale
lerden birisi stvan Mehmed Efendi (hyt.1072/1661)ye aittir. Buna kar dne
min Halvet eyhlerinden Abdlehad Nur (h.y.t 1061/1658) yazd eserleriyle
Kadzdelilerle kar devran ve cehr zikri savunur. Bu hususta dikkat ekici bir
noktada,butrdeveranvecehrzikrisavunanrisaleveeserleryazanlarn,genel
likle trikat olarak, cehr zikir metodunu benimseyen Halvet, Kadir ve Mevlev
eyhleri olduunu gryoruz. Bu sebeple olsa gerek, Kadzadelilerin karsna ge
nellikle Halvet eyhleri kmlardr. KadzadeliSivas mcadelesinde hemen her
dnemde her iki taraftan da kendi taraflarn savunan bir isim tarih sahnesine
kmtr. Kadzadeli Mehmed Efendinin karsnda Sivas Abdulmecd Efendi
varken, bunlardan sonra, ayn iddette Kadzdelileri temsilen stvan Mehmed
Efendi (hyt:1072/1661)yi, sufleri temsilen de karsnda Halveti eyhi Abd
lehad Nuri (hyt:l061/1651)yi gryoruz. Padiah yannda hnkr eyhliine
kadar ykselen stvan, sarayda elde ettii nfuzu mutasavvflar aleyhinde kul
lanmayaaltysadabaarlolamad.
Bumcadele,itebusralardafiilibirsafhayaintikaletmi,saraydanalnanc
retsonucuKadzdeliler,tekkeleribasmayavedervileridatmayabalamlardr.
Kadzdelilerin bu durumlar gittike daha kt bir ekilde devam ederek, devlet
ilerine mdahale eklini alm; bu hal Kprl Mehmed Paann veziri
azamlnakadardevamedegelmitir.Kprlnnveziriazamoluununsekizin
ciCumagnFatihCamiindeCumaNamazesnasndamezzinler,nterifokur
larkenKadzdelilerdenbirgrupbunlarnmakamlaokunmasnmenetmekistemi
ler,bununzerinekandklmesineramakkalmtr.
Kadzdeliler,buolaydansonra,trikaterbabnataarruzabalamlar,nekadar
tekke varsa ykmlar, sokaklarda rastladklar eyh ve dervilere tecddi iman
teklif edip, kabul etmeyenleri ldrmeye balamlardr. Daha sonra padiaha
giderek,btnbidatlerikaldrmayaizinistemiler,selatncamilerininbirermina
resini brakp dierlerini ykmaya, Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellem zama
nndan sonra ihdas edilen her eyi kaldrp, leme kendi zihniyetlerine uygun bir
nizam vermeye kalkmlardr. Bunlar kendilerine engel olmak isteyenlere kar
silahlakarkoymayakararvererek,FatihCamiiavlusundatoplanmakzeretaraf
tarlarnahabergndermilerdir.BudurumuhaberalanzamannveziriazamKp
rlMehmedPaa,derhalKadzdelilerinelebalarnahabergndermi,nasihatte
bulunmu, fakat sz dinlenmemitir. Bunun zerine Kprl ileri gelen ulemay
arm ve durumu onlara arz etmitir. Onlar Kadzdelilerin iddialarnn batl
olduunu, bu ekilde fitne karanlarn cezalandrlmalar gerektiini sylemiler
dir.BununzerineKprl,durumupadiahaarzetmi,ldrlmelerihususunda
emiralmtr.Buemrialmasnaramen,Kprl,ldrlmeleriynnegitmemi;
stvanMehmedEfendiileTrkAhmedveDivneMustafaadylahretbulmu
40|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


dier iki vaizi 1656 ylnda Kbrsa srm, tekkeleri ve eyhleri bir sre bunlarn
elindenkurtarmtr.
Zamann bakenti stanbulda bu olaylar olurken mutasavvfmz Niyazi Msr
3435 yalarnda olup, Elmalda eyhi mm Sinann tekkesinde manev eitim
den gemektedir. Niyazi Msrnin genlik dneminde stvan ile eyh Abd
lehadNuriliderliindedevameden,KadzdeliSivasatmalarnckuakta
NiyaziMsrileyinevaizolanMehmedVanEfendiarasndasrpgidecektir.
XV.yzyldagerginlemeyebalayanDevletMeayihveUlemailikileriNiyazi
MsrninyaadXVII.yzylagelindiindeiyicekutuplamtr.BudnemNiyazi
Msr de dhil pek ok mutasavvfn devlet tarafndan srgne gnderildii, eyh
ler asndan olduka anssz bir dnemdir. Ayn asrda Karaba eyh Ali
kaddesellhsrrahulazzEfendi(1090/1679)ylndaLimniadasna,yineOsman
FazlAtpazarkaddesellhsrrahulazz(1101/1690)tarihindeKbrstakiMagosa
kalesine, smail Ankarav kaddesellh srrahul azz (hyt: 1041/1631) de kaynak
lardayeribelirtilmeyenbiryeresrgngnderilmitir.
BudnemdedtakibirkayenilgidensonraAnadoludadabirtakmiisyanlar
vardr.1666daMusulcivarndaSeyyidAbdullaholuMuhammed,mehdliiniilan
eder,oketinbirsavasonucundayakalanr,stanbulagetirilirvetevbeeder.
1666 ylnda Sabetay Sevi
67
adnda zmirli bir yahdi Kudste Mesihliini ilan

67
SABETAYSEV
1626 Ylnda zmir'de dnyaya gelen Sabetay Sevi, gen yalardan balayarak kendini
Yahudimistisizmine,Kabbala'yakaptrmt.Bilinciniyitirdii,cokuludnemleryayordu.
Glkiiliiileevresinebirokmrittoplamaybaarmt.Henzyirmiikiyandaiken,
Kabbalacyorumlaradayanarak,kendisininbeklenenmesiholduunuilnetti.
Gelimelerdenhuzursuzolanhahambalk,Sevi'yizmir'iterketmeyezorlad.Sevin
ceeskibirKabbalamerkeziolanSelnik'e,sonraIstanbul'agitti.Bakent'te,saygdeerve
nlbirvaizolanAbrahamhaYakiniilekarlat.Yakini'ninelindeSevi'ninmesiholduu
nudorulayanKabbalacbirkehanetbelgesivard.KsasresonraIstanbul'dandaayrlan
Sevi,nceKuds'evesonraMsr'agitti.Kahire'deOsmanlvalisininhazinedarolangl
vevarlklRaphaelHalebi'yikendidavasnainandrd.
Maldesteksalamolarak,yandalarndanoluanbirmaiyetileKuds'emuzafferbir
biimde geri dnd. Burada, Gaza'l Nathan adnda yirmi yalarnda bir renci, Yahudi
geleneklerinde yer alan Mesih'in Mjdecisi roln stlendi. Nathan, coku iinde, srail
devletinin yeniden kuruluunun ok yaknda gerekleeceini ve Sevi'nin zaferi ile dnya
nnkurtulacanherkeseduyurdu.Nathan,Kabbalahesaplarnadayanarak,kyametgn
iin1666ylnbildirdi.Ancak,KudshahamlartarafndantehditedilenSevi,1665ylnda
sevinle karland zmir'e geri dnd. Bir ka yllk sre iinde, Sabetayclk akm hzla
glenerek Venedik, Amsterdam, Hamburg, Londra ve baz Kuzey Afrika kentlerine kadar
yayld.
1666Ylbalarnda,stanbulagidenSevi,Osmanlyetkilileritarafndantutukland.16
EyllgnEdirne'dePadiah'nhuzurunakarld.ncedenlmletehditedildiiiin,Sevi
dindeitirerekMslmanolmaykabuletti.Padiah,Sevi'ninadnMehmetEfendiolarak
deitirdi ve yksek bir maala kapcba grevini verdi. Ancak, bu din deitirme olay,
mritlerininounuhayalkrklnasrkledi.ZamanlaitibarnyitirenSevi,srgnolarak
gnderildiiArnavutluk'ta1676ylndald.
DivnlahiyyatveAklamas|41

eder,odayakalanpstanbulagetirildiindetevbeedipmslmanolur.
68
Buara
da stanbulda korkun bir taun hastal grlr. te btn bu menf hdiseler

Sevi'yi din deitirmesine karn terk etmeyerek etrafnda toplananlardan oluan
Sabetayclkadverilenakm,Sevi'nindinselyetkilerihakkndakiariddialarilesonradan
dindeitirerekYahudiinancnaihanetetmesielikisinigidermeabasiindedirler.Sadk
Sabetayclar, Kabbalac bir yaklamla, Sevi'nin din deitirmesini mesihliinin gerekle
mesi iin atlmas gereken son adm olarak yorumlarlar. Bu nedenle, nderlerini izleyerek
Mslmanla gemilerdir. Bu dnmeler (din deitirenler) iin, kiinin kendini kalpten
YahudihissetmesinemlidirvegrnrdeuygulananMslmanlnvebiimseleylemle
rin deeri yoktur. Zohar'n Luriac yorumundan yola karak, bir eit Kutsal Gnah ku
ramna ulaan Sabetayclar, Torah'n amalarnn tam olarak gereklemesinin ancak, ma
nev olmayan eylemler sonucunda Torah'n grnte ortadan kaldrlmas ile olanakl
olacanilerisrerler.(BORANOzan,http://www.sabataysevi.de/s.102)
68
BazsondnemaratrmaclarSabetaySeviileNiyziMsrkaddeselhsrrahulazzin
grtifadeleribulunmaktadr.
[NaslKabalacSabetaySeviileVahdetiVcudcuNiyaziMsryanyanagelip,bir
birlerinianlyorsa...
Peki,VanEfendiveyandalarnakar,YahudiKabalistlerileMslmansuflerna
slbirittifakyapt?
Sabetay Sevi ile Niyazi Msrnin yapt ittifak, daha sonraki yllarda hangi isimsiz
eyhler/Sabetayistler devam ettirdi? Soner Yaln, Beyaz Mslmanlarn Byk Srr
Efendi2,1.bask/Haziran2006]

NiyziMsrkaddesellhsrrahulazzinSebataySeviilebirgrmesiolmusavebir
etkilenme varsa bunu Sevi asndan dnmek gerekir. yleki, Fenton Judaism and
Sufism(YahudilikveTasavvuf)isimlimakalesindebukonuyayleeilimgsteriyor.
[abbatler(Sebetayclar)
Yahudilerle Mslman sfiler arasnda son nemli iliki, trajik kaderi dinini deitirip
slamagirmesineyolaanmistikmesihShabbatayZevinin(SebetaySevi)(.1675)neden
olduudinkarklkesnasndagereklemitir.
ShabbatayZevi,EdirnedezorunluikametetabitutulduudnemdegizliceYahudilikle
ilgili vecbeleri yerine getirirken bir taraftan Hzrlk Bektai tekkesindeki zikir yinlerine
katlmakta ve muhtemelen nl Halvet eyhi Muhammed elNiyaz (Msr) ile de gr
mekteydi. Kendisi gibi din deitiren ve Dnme olarak da bilinen mntesipleri,
yinlerindeokuduklaroksaydaTrkeiirivebazritellerikendilerindendevraldklar,
zellikle Bektai tarikat olmak zere, Trkiyedeki tarikatlarla yakn ilikilerini srdrm
lerdir.]
(FENTON, 2004); Fenton, Paul B., (1988), Shabbatay Sebi and the Muslim Mystic
MuhammadanNiyzi,ApproachestoJudaisminMedievalTimes,3,s.8188.
Aslnda Niyzi Msr kuddise srruhulazizin Yahudileri sevmedii gibi tahkir ettii
kimselerideyahudisfatileaalamasileonundnmelerkonusundafazlatavizkarolma
yacandndrmektedir.ylekimecmuasnda;
Ey taht bana kara olas dinsz yahdi o kdi degldr sensin ey chd sensin ey
mrted sensin benm hasmum kimse degldr ey yahdi olu yahudi oglu. Yahudi
sennbaunabumsrikyametdr.kymetdrkyametnedildentersent.Zalimsaya
senn 'advetn kadimdr sen 'isy rmha eken dinsz yahdisin. (Niyazi MISR,
1223),v.66a
42|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Vn Mehmed Efendi nazarnda bidatlerden kaynaklanyordu. Onun iin
bdatilerle ve bidatlerin ilenildii yerlerle mcdele edilmesi lzmd. Onun
telkinleriyleEdirnedeKanberBabatrbesiyktrld.
Yine bu asrda yaam mehur sfler arasnda Ahmed Cnn Dede, smail
Rm, mm Rabbn, Abdullah Bosnev, Aziz Mahmud Hdy, Himmet Dede,
ChidAhmedEfendi,GavsAhmedDede,SunullahGaybEfendi,smailAnkarav,
Karaba Vel, Mehmed Nazmi Efendi, San Abdullah Efendi, Lmekn Hseyin
Efendi (kaddesellh srrahumlazizn) gibi birok renkli ahsiyetleri grmek
mmkndr.
Niyzi Msr kaddesellh srrahul azz de bu alkantl asrn atmosferini te
neffsetmi,tasavvufakvecezbeiledopdoluolarakOsmanldnemininnemli
ahsiyetleri arasna girmitir. Verdii eserlerle etkileri gnmze kadar gelmi ve
aykr dnceleriyle de devrin dikkat ekici sofilerinden biri olmutur. syan ve
karklklarla dolu bir asr ile Niyzi Msrnin dalgal hayat arasndaki benzerlik
lerigrmekphesizzordeildir.

KADIZDELLERNHAKKINDABRDNCE

Bu ekoln insanlarnn k sebepleri hakknda grnen akaidi esaslarn teme


linde yatan Kuran Kerimi kendine mihver alanlarn grleri ile ayn yerde bir
lemeleridir. nk bu kiiler bulamadklar bir hususu ve deeri dine uyumunu
salamaktan ise red yoluna bavurmalar ve iddeti caiz grmeleridir. Bir adan
dinde r aanlarn karsnda olan bu ekol aslnda dininin insandan uzaklaarak
ulalmaz bir yere yerlemesini istemektedir. nk dini halktan uzaklaarak ken
dilerineaitbirkuleyeekmekistemeleridir.
nkBabilKulesineekilensthayatefsaneletirerekulalmazolmasnsa
lamaktr.OgnlerdenbugneaynekolnmasolarakKadzdelereksilmegs
termeden devam etmektedir. Tasavvuf Ehline kar Mutezile, vahhabi ve Arap
Milliyetilii
69
yapanlariledevametmektedir.

69
Irklndinimizdeharamolduunubilenbukesim,TrkMilliyetiinearekildekar
karlarken Arap Milliyetiliini yapmaktan geri durmazlar. Bunu yaparken en ok kullan
dklarmetodiseAsrSaadetDevrinianlatrlar.Dierdnemlerinmesalabudineenbyk
hizmeti yapm olan Trklerden bir kere bahsetmek istemezler. Bu anlatta o kadar ileri
giderlerkislamodevirdenbakabirdnemdeyaamamgsterirler.Aslndabubilinalt
temizlemesindenbakabireydeolmadmuhakkaktr.
Sahaberadiyallhanhmhakkndahibirmslmannaykrdncesiolmadhalde
yalnzonesilinanlatmilekalmakbykbiryalnlkolacakdemektir.nksenelerdirart
niyetlidinmhraklarbiryeriykmakiinncevlmesinisalarlar.Dahasonrakardklar
yksek sivri tepeden aa ayan kaydrarak inanlarn sarslmasn salarlar. Bu her za
manbuekildeolmaktadr.Birilerininzerinearilgiilekazanlacakgveniykmakkolay
olmaktadr.
Meselatasavvuftatabiileritarafndankanlmazbirgerekolarakgstermegayretleri
Kadzdeli bir fanatik gurubu tahrik etmitir. Reddiyeci bir eyi red etmeye balayaynca
bazanburedetmeyeceieyidahireddevardrr.Sevmedededurumayndr.
Raslllah sallallh aleyhi ve sellem Akabe (talamas) sabah, bineinin zerindey
ken:
Bana(ta)toplayver!dedi.Bende(ehadetvebaparmaklarlaatlabilecekbyklk
te)ufaktalardanonuniintopladm.Avucunakoyduumsrada:
te bunlar gibi. Dinde arlktan saknn. Sizden ncekileri, dinde arlklar helk
etmitir!dedi.[Nes,Hacc217,(5,268).]
limlerDindearolmaynnasihatndahaumummnadaanlayarak:
Hibir eyde ifrat ve tefritedmeyin, sevdiinizi fazla sevmek, sevmediinize fazla
buzetmek yaramaz... Din meselelerin inceliklerine fazla inmeyin, sebep ve illetlerini
aramada ar gitmeyin... demiler, ifrat ve tefritin itikadda ve amelde olabileceine
dikkatekmilerdir.BizdenncekilerdenHristiyanlarnHz.saleyhisselmifratderecede
sevmesonucuilahlatraraksapkladtklerivebylecehelakolduklardamisalolarak
verilmitir.
Birkonudabtnunsurlarelealmannrahatlnakavuanmeselelerizerkenkurtu
luurahatbulur.
Yakn zamancemaatlerindemahede ettiimize gre mntesiplerin kavray ve anla
ma duyumlar srekli olarak tek merkezli tutulmas da ileriye dnk bu rlar tekrar a
44|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Harici zihniyetin temelinde mntesipleri yaptklar zulm Allah Tel rzas iin
yaptklarn unutmamak gerekir. Bu trl frkalarn tahribatlar ve zararlar daha
tehlikelidir. Zihniyetin sorgulamasnda bir yere kadar pheci olmak bazen gerek
lidir.nkzamanlakatmalarnolacabilgilerirdelenmesidegereklidir.Fakatbu
irdelemede arla gitmek ise tahrifat yapmakla da e deerlidir. nk batln
btn czleriyle batl olmas gerektirmez. Onun iin slmiyet itihat kapsn a
mas ile hak olan davasnda dininin ypranmasna kar zamann gerei esneklii
salamakiinmtehidlerinnnamtr.
Olaylarn ve insanlarn tenkidini yapanlarn madd ve mnev ilimleri beraber
kullanarakzmgetirmezlersesonutaelemvekayglardoluhayatnekillenme
sine sebep olur. Niyzi Msr kaddesellh srrahul azzin kabrinin gurbet diyar
larda kalmas (Limni Adas)
70
belki bu durumu ok iyi izah etmektedir. Hz. Ali
kerremellh vechenin kabrinin gaib olmas, bu fanatik Kadzdeli dncesinin
deiik versiyonlardr. nsanlar mezarlarn dahi emniyette his edememesi bu se
beptenmidir?Dnmekgerekmektedir.

mas muhtemeldir. Tedrisatlarda kanlmaz unsurlar Kuran Kerim ve Raslllah
sallallh aleyhi ve sellemin snnetidir. Dierleri iin bir mecburiyet getirilirse muhakkak
mntesipolangurupifratvetefritkmazlarndanbirinederekgdkkalacabilinmeli
dir.
70
LimniAdas,YunancaLimnos
EgeDenizindeYunanistan'aaitada.Aynaroz(Athos)DaileTrkiyekysnntamortala
rnda, teki adalardan uzak bir konumdadr. Ynetim asndan Lesbos (Midilli) iline
(noms)baldr.Bykldevolkanikkayalardanoluandalgalbatkesimi,Mrtzeflos
Burnunda(kra)430mykseklieular.Dahadzbiryapsolandoukesimiisekuzeyde
Purnia(Paradisos),gneydedeMondros(Mdhros)adlikiderinkrfezilebatdanayrlr.
Yzlm 476 km olan adann bats tmyle plaktr; ama vadiler ve doudaki ovalar
okverimlidir.
En byk kenti ve balca liman bat kysnda yer alan ve Kastro olarak da bilinen
Mrina'dr (Antik ada Myrina). Limni'nin ve gneydeki yios Evstrtios adl adann met
ropolitiburadaoturur.AdannikincibykkentiolanMondros,aynadlkrfezde,Ege'nin
eniyidoallimanlarndanbirindekurulmutur.Adadabykbirhavaalanbulunur.
4. yzylda Bizans'a bal bir piskoposluk olan ada, VI. Leon'un hkmdarl (928) sra
sndametropolitlikyapld.11.ve12.yzyllardaadayaVenediklitccarlaryerleti.1204'te
Bizans mparatorluu'nun buradaki gcn yitirmesi zerine ada, Venedik grandklerinin
eline geti, ardndan Cenovallarn denetimine girdi. stanbul'un fethinden bir sre sonra
Osmanl Devletinin ynetimine giren (1456) Limni, daha sonra birka kez Osmanllarla
Venediklilerarasndaeldeitirdi.1479'daikidevletarasndayaplanbirantlamasonun
da kesin olarak Osmanl topraklarna katld. 1670'ten sonra Osmanllarca bir srgn yeri
olarakkullanld.BalkanSavalarndan(191213)sonradaYunanistanKrall'nabaland.
I.DnyaSavasrasnda,ttifakDevletleri'ninbaarszanakkaleBoazkarmas(1915)
MondrosKrfezindenbalamt.MondrosMtarekeside(1918)geneaynyerdeimzalan
d.
Limni topra (Lemnia sphragis), Antik ada ylan sokmasna kar ve yaralar tedavi
etmek iin, 16. yzylda da vebaya kar ila olarak kullanld. Toprak, ylda bir kez
Hephaistiayaknlarndakibirtepedentrenlekazlarakkarlrd.
DivnlahiyyatveAklamas|45

Niyzi Msr kaddesellh srrahul azzin srekli zehirlenecei dncesinin
vezehirlenmesiiinsrekliolaraktertipleretedbir
71
dahionahuzurvermemitir.
Bunedenlesondnemlerdebykvelininskntbunalmektiinihabervermek
tedir.
72
BuAllahTelnnkuluiinbirrahmetolduuanlalmaktadr.

Kii,aklzevalbulmadkakendisizevalbulmaz.Yanikiiakilvebaliol
duka mkellef olma durumu devam eder. Akl zeval bulup gidince
mkellefyyetdeondankalkar.Bundandolaymecnunlarmkellefiyyetsnrn
dankmlardr.ylekiokatilolsaksasedilmez,ocukgibidir.BazAllahTe
l adamlar iin vaki olduu gibi lmlerinden bir gn veya iki gn nce beer
olmazelliklerialnmolsadameczuplardabyledir.Veyagnlercesenelerce
beerolma,onlardayiyen,ien,dokunan,glen,suratasangibieitlisnflar
dr.Bunlarnhepsiyaamanngerektirdiizahirbirdurumdur.Bundaaklnere
finin beyan vardr. phesiz onun lme yakn zamanlarda gemesi temkinin
emaretlerindendir. Temkin ise iki akldan birinin tekine bitimesidir. ki akl:
Aklma(yaamlailgiliakl)veAklmed(lmdensonravaracamzhayat
la ilgili akl) dr. Onlardan birisi tekine, ecelin gelmesine kadar karmaz. Bu
durum,ecelingelmesi,zamanndabirincisigider.kincisikalr.
73

mamGazzl(m:10581111)NiyziMsrkaddesellhsrrahulazzgibiskntl
dnemlergeirmitir.Buskntlardaonunfikirdnyasndabyketkilermeydana
getirmitir.

[Gazzl dank fikir ve bilgi sahibi birisi olarak grnyor. Kavidul


AkiddetamaklakarbirEarveHanbeloluyor.
ElktisdveMeariculKudsdeisetambirMutezilveMturidolarakakl
ileeriataynveeit,hattaakleriatntemelisayyor.Byleceortadakalyor;
birterkibevebirbtnlegidemiyor.
Gazzlyi izleyenler ve onun zerinde aratrma yapanlarn, Gazzlnin akl
kartl ynn yani hydaki, KavidulAkiddeki eriat tutumunu ne
karyorlar. Ondaki bu akl ve eriat atmasn srdryor ve bylece
Gazzlnin akl kartl slm dnyasnda gnmze kadar srp geliyor. He
nzbunakaraklcldininkaynaklarnntemelineyerletirenMturidzihni
yetiniciddolarakamaedinenvezerindeduruponuanlatmayaalanilahi
yatlarazorunluihtiyaolduunugrmedikevebunaemekvermedike,Ms
lmanlarda bir kalknma olmayacana yz yldan beri yanl abalamalar
kantsaylr.
GazzlBadatageldiindebiledamarlarndaKenzveyaganzbunalm,
(kuruntu,anxiety)hastalnnbelirtileriolduunumerFerruh,TrihulFikril
Arab(392)eserindesylyor.

71
Ehlullhhisynokkuvvetliolduundanentrikalarnemarelerinihemenhisseder.
72
Bkz.(MISR,1223)
73
(ETN,1999),s.72;(BURSEV),v.21a,17.Varidat
46|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Bu kenz veya ganz bunalm hastal, bedeni ve akl kuvvetlerde bir
azalma,iniolupinsandaruhbirkarasevdaveyaendie(melankoli)meydana
getirir.Genellikleotuzbeyalardansonraortayakar;ilealtaykadars
rer. Dr. mer Ferruhun dediine gre tedavi edilebilir bir hastalktr. Hastalk
srecincehastayahafifveyasertherbirineyaknveyauzaksreklinbetlerge
lir. Bu hastalkla, hafzada zayflk, rknt, umutsuzluk, hayatn sorumlulukla
rndan ve olaylardan kamakla beraber fikir dankl yan yana bulunur. Bu
hastalktandolayhastalanannyemesiveuykusuazalr,onaumutsuzlukvek
lelik,gurursuzlukhkimolur.
74

Gazzl Badattan yolculua kmazdan nceki hlini anlattn bir daha


dinleyelim:
(h.488m.195)ylnnilkRecepayndanitibarenaltaykadardnya,arzular
ilehiretinarcnedenleriarasndagittimgeldim.Buaydadurumumsemek
derecesini ap zorunlu oldu. Zira Allah Tel dilimi kilitledi ve okutmaktan tu
tuldu. Bana gelen insanlarn gnllerini ho etmek iin bir gn ders okutmaya
glkle katlanyordum. Dilim bir kelime sylemiyor ve kesinlikle gcm buna
yetmiyordu. Dildeki bu tutukluk gnlmde znt meydana getirdi. Bununla
beraberhazmgc,yemekveimeninholuu,kolaylgitti;ylekitiridibile
yutamyorvelokmayhazmedemiyordum.Budurumkuvvetlerinzayflamasna
sebep oldu. Dostlar tedaviden umutlarn kesti ve dediler ki: Bu kalbe inen bir
durum olup bedene (mizaca) da yaylmtr. Bunun tedavisi yoktur. Baa gelen
bu zntden kurtulmak iin seyahat etmekten baka are olmadn syledi
ler. Sonra aczimi anladm seeneim tamamen gitti. Skntda ve aresiz kalan
biri gibi Allah Telya sndm. Skntda olanlarn Kendisine bavurduu za
man,onacevapverdiigibi,benimmevkiden,maldan,ocuklardanvedostlar
danvazgemeyignlmekolaylatrd.Mekkeyegitmeazminigsterdim.Oysa
arkadalarmn ve halifenin amda ikamet etmemi bilmelerinden saknmak
iin, ama gitmeyi iimden ayarlamtm. Bir daha Badata dnmemek iin
Badattan k oyunlarm nazike tertipledim. Bundan btn Irak limlerini
hedeflemitim. nk onlarn arasnda, iinde bulunduum durumdan dn bir
sebepten dolay insanlardan bylesine yz evirmenin doru olmadn d
nenleri vard. Zira bunun, dinde en yksek dzeyde bir merakllk olarak san
yorlard.Onlarnilimdenulatklarderecebuidi.
75

Gazzlninkendisideanlattgibidnbirendiedenvedntakvdandola
y bunalma girmedii, siys toplumsal veya bilgisel olaylardan dolay rh bir
bunalmaveonunetkisiylebedenbirrahatszlauradndandolayaresizlik
sonucu Allah Telya yneldiini ortaya koyuyor. Bu bunalm Doktor mer
Ferruh, tam da Gazzlnin kendisini anlatt ekilde hastal tehis etmi ve
ona Arapa kenz veya knza ya da ganz adn vermiti. Ben de bu hastaln

74
MustafaGalib,elGazzl,Beyrut,1981,s.2223
75
elMunkz 174175; Abdulhalim Muhammed tahkiki, Msr, 1972.; Mustafa Glib, el
Gazl,2223.
DivnlahiyyatveAklamas|47

Trkede en uygun karl olarak bunalm kelimesini buldum. Demek oluyor
ki,Gazzlotuzsekizya olanh.488m.1095tarihindenlmolanh.505; m.
1111ylnakadarbuhastalktansonraonyediylyaamtr.ylesanyorumki,
bu srede yazd eserlerde bilimden ok dn yn ar basm ve tasavvufta
karar klmasna sebep olmutur. hyi UlmudDn (Din bilimlerinin canland
rlmas) adl kitabn Badattan ayrldktan sonra, yani bunalm dneminde ve
tasavvufa tam yneldii dnemde yazmtr. Rivayetlerde bir lt ve aykla
maya nem vermeden, sonucunun nereye vardn dnmeden bulduunu
orayaaktarmtr.
76
]
77

Son Osmanl eyhlislam Mustafa Sabri, Gazzl iin, Kuran Kerimde ge


enudeyimikullanyor:Erzeliumuraermi(Engszyanaulamtr!...):
AllahTelsiziyaratmtr,sonrasizildrrveiinizdenkimileridebilirken
bilmez olacaklar mrlerinin en gsz durumuna ularlar.
78
Bilirken bil
mez olan mrn ya belirtilmi olmadna gre, insan her hangi bir yata
unutkanolabilir.Gazzlbazengeliigzel,alakalemyazyorvedahanceyaz
dnunutuyor.
79


76
mmNevev(hyt.h.676m.1277)hykitabhakkndadiyorki:Nerdeiseveyaazkald,
hy Kurn olacakt! (Abdulhalm Mahmud, elMunkize olan tahkiki Mukaddimesi, s. 5,
Msr,972).
Nevevgibibykbirhadislimibylederse,onuKuranKerimeetutmayakalkr
sa; Abdurrahman molla Cmi (, m.1492) de Cellleddni Rmnin Mesnevsi iin Nebi
deildir, ancak kitab vardr. diyerek Mesnevyi Kuran Kerime denk tutmaya abalar.
Oysaherkesbilirki,KuranKerimHz.Raslllahsallallhaleyhiveselleminkitabdeil
di.YaniCelleddniRmyineredeyseAllahTelyadenktutacak!Hadisivetasavvufu
bylederdemslmanlarboyunbker,yaltaklkederse,decekleriukurbugnkslm
dnyasnnvemilletlerinindurumudur.(HseyinATAY,22ubat,2003)

Bu yorum ilk adan baklnca mantkl olmasna ramen unutulan bir husus, tasavvuf
bak as terk edilmektedir. Bu konuda objektif olmak gereklidir. Ancak seneler getii
halde bu bykleri insanlarn terk edememelerinin sebebi aratrlmyor. Bu kiiler yanl
zerindesrarmediyorlar.Budaayrbirsorudur.
Ayrcabykinsanlarnhalleriilebirtakminsanlarncahiliyyeduygularkarsndabu
nu engellemek iin yksek duvarlarn yklmas gerekmekir. Bir nedenle merkezin yklan
duvarndanierigirenbulmakisteidnceyeulaamayncadmanyoketmektenbaka
bir are bulamamtr. Bu nedenle byk kiilerin skntl hayat son dneminde doruk
noktasndadr.Buiseonlarnkorunmasnayardmcolanetkilerdir.
77
(ATAY,1:22003),s.25
78
Nahl,70
79
(ATAY,1:22003)BelkibutrlhallerinolumasndaAllahTelnnrahmetiningenili
ini grmek uygun olacaktr. nk Allah Tel dinine hizmet edenlere yardm edenlere
yardmedeceiszvardr.

Ey iman edenler! Eer siz Allaha (Allahn dinine) yardm ederseniz O da size yardm
eder,ayaklarnzkaydrmaz.(Muhammed,7)
48|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz

Bu aktarlanlardan anlalan kiilerin hallerinde olan deimeler kader izgisin


de fazla bir deiim gstermediidir. Belki ayn hal konuyu irdeleyen kiilerde de
zuhur edebilecektir. Bu ise kt bir ey olmayp hayrn bir gstergesinden baka
neolabilirki.

Eligndermedikeazapedecekdeiliz.
80

Bu yette geen eli kelimesini Ear nebi olarak alm, Mutezile ve


Mturdiakl olarakalmtr.Ayrcauayetdeaynanlamdadr:Rabbin,ken
dilerine yetlerimizi okuyan bir rasl memleketlerin merkezine gnderme
dike, o memleketleri helk edici deildir. Zaten biz ancak halk zalim olan
memleketlerihelketmiizdir.
81
Buayettekieli(rasl)kelimesininnebian
lamndaolduuaktr.
82

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurdularki:
Allah celle nh mahluktn olmasna hkmettii zaman Mslimin
rivyetinde: Allah mahlkat yaratt zaman yannda bulunan, Arn gerisin
deki bir kitaba unu yazd: Muhakkak ki rahmetim gazabma galebe almtr.
83

KuranKerimdedeAllahTeldavermediinivealdndankimseyisorumlu
tutmayacanadairszolduundanbudurumaakmoldu.
Allahkiiyeancakgcnnyeteceikadarsorumlulukykler.
84

Birkimseyeancakgcnnyeteceinegreykmllkveririz.
85

Allahkimseyeverdiiniaanbirykyklemez.
86

Herkesancakgckadarsorumlututulur.
87


80
sra,15
81
Kasas,59
82
(ATAY,1:22003),s.18
83
Buhri,Tevhid15,22,28,55,BedilHalk1;Mslim,Tevbe14,(2751);Tirmizi,Daavat
109,(3537).)
Buhrininbirdierrivyetinde:Rahmetimgazabmagalebealddenmitir.
BuhriveMsliminbirrivyetlerinde:(Rahmetim)gazabmgetidenmitir.
84
Bakara,286
85
Enm,152;rf,42;Muminn,62.
86
Talak,7.
87
Bakara,233.


NYZMISRkaddesellhsrrahulazzinHAYATI
88

Niyzi Msr kaddesellh srrahul azz Halvet trikatnn Niyaziyye veya


Msriyye kolunun kurucusu, byk bir mutasavvf ve eyhtir. Yunusun yolunu ta
kip eden Msr, cezbeli ve cokun bir airdir. Gen Osmann tahta kt yl, 12
Rebilevvel 1027 (8 ubat 1618) cuma gn Malatyada domutur. Hatrala
rnda fakir 1027 senesinde dnyaya gelmiim der. Yine ayn eserde Kadir sure
sinden baz yetlerin rakam deerini hesaplarken Arapa; 1027 tarihu viladeti
kemcebihayrilmakdemi1027diyerekcifirhesabyla1027dekendifecrinin
doduunuyanidnyayageldiinibelirtir.
Malatyada doduu kesin olmakla beraber neresinde, hangi ky veya ka
sabasnda doduu hl tartmaldr. Soanl ve Aspozide doduunu sy
lemektedir.
Niyzi Msr kaddesellh srrahul azzin asl ad Mehmeddir. Niyaz veya
Msrisemahlasdr.Niyazmahlasndnemindeyalnzkendikullanmtr.

Ve dahi Hazreti merhum vridt nefisei aybyeden mevzi dent


hikemiyyei vehibeden olan ilhiyytnda evvel Msr tehallus buyururlar imi
birgnesnysohbetlerinde
sultnmsizlereerikhMsrdeyuvekhNiyazdeyutehallusbuyurursz
lkingruhusaznevzndanbirkulunuzundahimahlasNiyzdir.Buhususda
sizlerileitirakimnsibgrmezizdenildikde
varn shibi mahlas merkuma bizden selm ihd idb bizim hatrmz
in bir ahar mahlas ihtiyar eylesin memnun oluruz buyurduklarnda filvk
selm selmet encamlarn tebli emnet ve ahs merkum dahi fera ve
Hazretimerhumakemyenbaarzubdiyyeteylemi
89

Mahlaslarnkullanleklindekirivayetleryledir;
Gece yazd iirlerinde Niyz, gndz yazd iirlerinde de Msr mahlasn
kulland;
Niyz mahlasn sluknden nce ve derviliinde; Msr mahlasn ise slk
sonraseyhliindekulland;
MsrmahlasnalmasuzunzamanMsrdakalmasveCmilEzherde
reniminiyapmasndandolayolduu;
nceleriMsrmahlasnkullanrken,mrnnsonunadorurakamsaldee
riHakkayryya78etekabledenNiyazmahlasnkullandtespitedilmi
tir.

88
Abdulbaki GLPINARLI, Niyzi Msr, arkiyat Mecmuas, c. VII, s, 183; Halil EEN,
Niyzi Msrnin Hatralar, st. 2006, s.15 Orhan BAI, Niyzi Msr Divannda Din ve
Tasavvuf,YksekLisansTezi,YK41442,Ankara,1995,s,1221;MustafaAKAR,Niyzi
MsrHayat,EserleriveTasavvufAnlay,Ankara,1997,(DoktoraTezi),s.41109
89
(brahimRAKIM,1750),v.34b
NiyziMsrkaddesellhsrrahulazzeEfendim,sizbazanMsrbazandaNiyazmah
lasnkullanyorsunuz.Niyazmahlasnkullananbakabiridahavardenilince,sizvarno
zatabenimselammsyleyin,kendisinebakabirmahlassesin.Demitir.
50|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz

Hazreti merhumun mtekarrib bendei drnelerinden


90
beynenns Kava
la eyhi dinmekle matuf ve hsn slkle mevsf esSeyyid Mustafa Efendi
denbuhakiringuzeddirki
91
HazretieyhMerhumkendlerininmrazizleri
nemikdrseneyebaliolacanabadelttlMsrtehalluslarnaNiyazimahlas
dahi zamm ihtiyar buyurdular. Zr Niyaz lafz mnfinin adedi ebcedsi
yetmi sekizdir ki adedinde mrleriyle beraberdir deyu beyn hikmet itmi
idiler.
92

( =50+10+1+7+10=78)

Babas eraftan Nakibend trikat mensubu Soanczde Ali elebidir. Msr


Hatralarnda; Ey hakm biz drt karndauz drdmz de bu yolda cn virsek
gerekdr. Der. Kendisinden baka kardeinin olduunu belirttii gibi Yunus
adnda bir amcasnn olduunu Hatralar belirtmektedir. Hatralarn eitli yerle
rinde,kardeiAhmedleberabertahsilyaptn,dahaocukdenecekkadarkk
yata iken Hseyin isminde Malatyal bir Halvet eyhine intisap etmitir. Ancak,
eyhininMalatyadanbakabiryeregetmesizerinebabaskendieyhineba
lanmasn isterse de Niyaz bunu kabul etmeyerek ziyaret ve tahsilini ilerletmek
maksadyla seyahate kar. (1048/16389) Diyarbakr, Mardin, Badat ve
Kerbelada dolaarak ziyaretlerde bulunur, buradaki limlerden fkh, hadis, man
tk,maani...vb.derslerokur.
1052/1642de Msra giden Niyaz, Kahirede eyhuniye denilen yerde, bir Ka
dir eyhine balanarak veya drt yl kalr. Bu srada Msrda Camilezhere
devam ederek Arapasn gelitirir, cami ve medreselerde vaaz ve nasihatlerde
bulunur.
Msrda bulunduu, renimini srdrd srada burada da baz yerlere se
yahat ve ziyaretlerde bulunduunu, bu arada bir buuk ay kadar skenderiyede
eyhbrahimadndabirKadireyhininyanndakaldnhatralarndananlyoruz.
Menakpnmelere gre Msrdan ayrlmasna orada iken grd yle bir rya
sebep olur: Kadiriye trikatinin kurucusu ve en byk Piri Abdlkadiri Geylan
kaddesellh srrahulaziz, byk bir ehirde padiah ve Niyaz de onun yakn
larndanimi.Niyazbirarasaraydankmakistersedekbulamazveoksklr.
Bu srada Abdlkadiri Geylan onu grr ve ey sofi gel diyerek yanna arr.
Sonrabirhademesine,Niyaziyiiaretederek,gitbirkesealtungetirvebunaver
diyeemreder.FakatadamdahagitmedenkendicebindenbirkesekararakNiya
ziyeverir.Niyazhemenoradakeseyiatndaiindenhalisaltnvegmpara
lar kar. Bunun manasn sorduunda, Abdlkadiri Geylan kaddesellh
srrahulaziz:Bunlarzahirvebatnilimleridir,senikisinidetakdiredilenkimseden

90
Dirin(E):f.Eski,kadim.
91
Gu:f.Kulak.Mc:itmek.
92
(brahimRAKIM,1750),v.34b
DivnlahiyyatveAklamas|51

yeterince reneceksin diyerek ksmetinin Msrda deil Anadoluda olduunu
syler. Sabahleyin ryasn eyhine anlatnca, eyhi; ryann ak olduunu syle
yerekhilafetvermekleoradaalkoymakistersedeNiyaz,hilafetinkendisinitatmin
etmediini mnasip bir lisanla eyhine syleyerek, mridini aramas iin kendisi
neizinvermesiniister.eyhininizinvermesizerineMsrdanayrlarakArabistan
ve Anadolunun byk eyh ve limlerini ziyaret ederek onlarla sohbet eder ve
nihayet 1056/1646 ylnda stanbula gelir. Sultan II. Ahmet zamannda erif Sad
isimli birinin maiyetinde stanbula gelerek Kadrgadaki Sokullu Mehmet Paa
Medresesindebirhcreyeyerleir,bu hcreyaknzamanlarakadarMsriyyekolu
ballar tarafndan ziyaret edilerek Msr hcresi diye anlr ve ziyaret edilirmi.
stanbulda fazla kalamayan Msr, daha sonra Bursaya geerek orada Veledi En
biya Camii kayym Sabba Ali Dedenin evinde, bazen de Ulu Cami yanndaki
medresede bir mddet kalr. Ancak Msr burada da grd bir rya zerine,
Bursadan ayrlarak yol zerindeki yerleri ziyaret ede ede 1061/1615 tarihinde
Uakagelir,buradaElmalleyhmmiSinannhalifesieyhMehmedintekkesi
ne misafir olur.
93
Bu misafirlik srasnda arad mridinin Mehmed Efendinin
eyhiSinanmmolduunu,gnlnegelenilhamlaanlar.
Bu arada eyh mmi Sinan kaddesellh srrahulaziz Uaka gelerek eyh
Mehmede,orayaMuhammedMsrismindebirderviingelipgelmediinisorar.O
da:Geldisultanmsizeteslimetmekiinemanetiyzder.SonraMsrye:Filan
yer ve vakitteki kalayc alacak biri deil mi? Diyerek ryasn kefedince de
hemenonateslimolur.eyhbirmddetUaktakaldktansonraMsryideyanna
alarakElmalyagider.
Niyaz, kendisi de mutasavvf bir air olan Elmall eyh mm Sinann manevi
terbiyesinde tam dokuz sene kalr. Burada kald sre iinde eyhinin oluna ve
diertalebeleredersverir,tekkedeimamlkvehatiplikyapar.Biraraeyhinoluy
labirliktestanbulveMalatyayagider.okzahmet veskntlareker.Deirmen
den mutfaa buday ve odun tarken srt yaralar iinde kalr. Nihayet 1066
(1656)da39yandaeyhtarafndanhrkagiydirilerekicazetverilirveiradame
mur edilir. Msr bu arada Uaka gitmeye hazrlanr. Bu srada tekkede bulunan
eyh efendinin mritleri, Niyazinin kendilerine ve Elmal halkna bir konuma
yapmalarnistemelerizerine,eyhinindemsaadesiyle,krsyekangenhali
fe,krsdebtnbildikleriniunutur.eyhimmSinanhazretlerinin;MsrEfen
dibundansonradurmavesusma,daimasyledemesizerinekonumayaba
larvebirokilahhakikatlervesrlardanbahseder.Msr,eyhininbuemrizerine
susmadankonutuunuvebundanbylehikorkmadnsylemitir.
MridininemriilenceUakagelenNiyaz,birmddetoradaeyhMehmed
Efendinin yannda kalr. Karahisarn al kazasndan bir hoca istemeleri zerine
oraya giderse de ok kalmayarak tekrar Uaka dner. Bu arada Ktahyadan bir

93
Rya yledir: Msr ryasnda bir kalaycya giderek abdest ibriini kalaylatmak ister.
Kalaycdkknmterilerledoluptamaktadr.SraMsryegelinceibriiikiyeblereki
vedngzelcekalaylarvesonradakolaycayaptrarakgeriverir.Sonra,Elmaldaeyh
mmiSinangrncekalaycnnoolduunuanlarveteslimolur.
52|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


eyh istemeleri zerine oraya giderek bir mddet kalr. eyhinin lm zerine
Uakatekrardner.FakatfazlakalmayarakBursayagiderveoradayerleir.
BursadabirmddeteskidostuSabbaAliDedeninevindekalrvesonraeker
HocaMahallesicivarndabirevetanr.Kendisinetekkeyaplncayakadarbuma
halledekicamideiradilemegulolur.
BursadaMehmedelebiadlbirininkzylanikhlanrsadaevlenmedenayrlr.
SonraHacMustafaadlbirininkzkardeinialrvebirerkekocuuolur.Buocu
un, sonradan yerine eyh olan Ali elebi olduu dnlmtr. Msr, olunun
16 aban 1087de doduunu belirtir. Ancak, Ali elebinin annesinin 1082de
vefatettiigznnealndndaMsrninsznettiiocukbakabirhanmn
danvebakabirocuuolmaldr.BirdeFatmakzocuuvardr.
Bir ara padiah fermanyla zikir, sema ve devran yasaklanr. Tekkeler kapatlr.
(1077/1666) Edirnede Kadiri eyhi, Bursada Erefzde Seyyid erefddin ve Hal
vetieyhiMuhyiddinleNiyziMsrkaddesellhsrrahulazzbuyasaauyma
yarak zikir ve devran brakmazlar. Niyzi, bu yasaa sebep olan padiah hocas
Vn Mehmed Efendinin (l.1096/1685) iddetle aleyhinde bulunur, vaaz ve soh
betlerinde Zikrullahda Vn olmayn der. Bir rivayete gre de Msrnin stan
bulda bulunduu srada bir cuma gn Ayasofyada, padiah IV. Mehmedin de
bulunduu cemaate, zikrin fazileti, trikat mensuplarnn din ve millete yapt
hizmetler ve tekkelerin birer ilim ve irfan merkezi olduuna dair verdii bir vaaz
zerinezikirvesemaserbestbraklr,camidehemendevranyaplr.
NiyziMsrkaddesellhsrrahulazzisevenleringndengneoalmasve
sohbetini dinlemeye gelenlerle ziyaretilerin artmas dolaysyla eski halvethane
kk gelmeye balad. Bunun zerine 1080/1669 ylnda Msrnin dervilerinden
tccar Abdal elebi isimli birisi Msr iin bir dergh yaptrarak trenle aar. Der
ghnkapszerine;

mmidnynngzidemefhariasrbudur
ekkeristnhakykderghMsrbudur

Yazskazdrlr.1083/1673deSadrazamKprlzadeFazlAhmedPaannda
veti zerine Edirneye gider. Edirnede ynetim aleyhinde konuur ve cifir ilmine
fazla deer verir. IV. Mehmed Lehistan seferi iin Niyzi Msr kaddesellh
srrahulazzidaveteder.Msrhalkcihadadavetederveetrafnabykkalabalk
toplar. Bu durumdan rken ynetim, Msrnin bir gn devlete ba kaldrabilece
indenkorkarveonuRodosasrer.DokuzaysonraaffedilerekBursayadner.
RodosagiderkenkendisinigtrengrevliAzbavu,
94
MsrEfendidegrd

94
AZBBABAkaddesellhsrrahulazz
Asl ad Mustafa Ahmet Efendi mahlas Azb= (TatlLatif) olup Ktahyaldr. Do
umtarihiileilgilihibirkaynaktabilgibulunmamaktadrlkreniminivemedresetahsili
niKtahyadayapmtr.Dahasonrabilgisiniarttrmakiinstanbulagitmitir.stanbulla
geldikten sonra Dergh liye saray avuluu ile grevlendirildi. Aada onun, hemen
DivnlahiyyatveAklamas|53


hemenbirbirinintekrarolanksahayathikyesiningetiiyazmavebasmakaynaklardaki
kaytlarverilmitir:

"Mustafa Dede elKtahyav elRm elSfi minhalifei'eyh Niyaz el Msr el


mtehallis. Be Azb elmteveff senei 1160" Badatl smail Paa, Hadiyyt alrifin,
EsmaalMellifnvesr'lMusannifin,stanbul,MaarifBasmevi,1955:II,446);
"TrkhMustafaDedeelKtahyavelmteveffasenei1160"(BadatlsmailPa
a,KefezZnnZeyli,M.E.B,1947,s.225);
"MustafaEfendi(DerviAzb):DerghAlavularndanikenNiyzMsrHazretlerin
degrdkemaleserlerinebakarakhizmetinibrakm,adgeenztaintisbetmi
tir. Doum yeri Ktahya'dr. 1160'ta vefat ederek skdar'n Nerdban Ky'ndeki
ahkuluDerghnadefnedilmitir."(MehmetTahir(Efendi),OsmanlMellifleri,Meral
Yaynlar,stanbul,2000:1,128)
"(Msr'ninEdirne'debulunuuanlatlrken)...hkmettarafndanAzbavuismin
de bir muhafz yanma tefrik olunmutur... Azb avu Hz. Msri'ye refakat ettike
kemltna meftun olup arz nispet etmi ve emrine mnkad olmutur... Hizmet y
nnden nili lutf olup hilfet almtr. Erenky'nde Merdivn kariyesindeki Bekta
derghndaseccdeninolmudu.Oradamedfundur."(Vassf:V,85),
"MsrRodos'asrlrkenyoldazincirlerinisilkipatarvedenizeatlar.Kendisinig
trenAzbokkorkar.Buaradadenizdebeyazbiratabinmibirer,parmaylaAzb'ye
susmasniareteder.Rodos'ageldiindeAzb,Msr'yilimandabulur."(KamilBEK,b
rahim Rakm Efendi, Vkat Niyz Msr (ncelemeMetin) Bursa: Uluda U. Baslma
mYksekLisansTezi,1997,s.XX)
Azb,NiyzMsryi1083/1673'teRodos'asrgnegtrengrevlimemurdur.Yannda
bulunduusrezarfndaondanetkilenmivekendisinentisapetmitir.Buintisapetmede
btn kaynaklar hemfikirdir. Ancak seyr slkunu onun yannda tamamlayp tamamla
mad,ondanhilafetalpalmadhususutartmaldr.EerMsr'ninRodos'ailksrgn
olan 1673'te onunla beraber olduu varsaylrsa, Msr'nin Hakka yry tarihi olan
1104/1694tarihinekadarbirlikteolmalarmuhtemeldir.Budayaklak21ylsreederki,
bir slikin seyr slkunu tamamlamas iin yeterli bir sredir. Dolaysyla ondan hilfet
almolmasgerekir.
MustafaKara,Azb'yiMsr'nin9.Halifesiolarakgstermektedir.Msr'ninlmzeri
nestanbulagelenAzb,bugnstanbulskdar'abalMerdivenky'debulunanahkulu
SultanBektaiDergh'ndapostninolur.Burada"Babalk"makamnakadarykselir.
Baba kelimesi ii ve Snni tasavvuf evrelerinde ortak kullanlan bir unvandr.
KalenderiyyeHaydariyyeveBektaiyyegibiiimereplitarikatlaramensupeyhlerleonla
rnhalifevedervilerinebabadenildiigibiitiyyeKbreviyyeveNakibendiyyegibiSn
ni tarikatlara mensup baz eyhlere de bu unvan verilmitir. Baba; Bektai, Kalenderi ve
Haydarigibitarikatlardaeyhyerinekullanlanibaredir.
Kimi kaynaklara gre 1149/1736'da kimilerine gre ise 1160/1747'de Hakka yrm
ve ad geen derghta srlanmtr. Bu ki farkl tarihin verilmesinde ve hangisinin kabul
edileceihususundakesindelilleryoktur.
Divan'daAzb'ninsrlannamamMustafatarafndandrlentarih1149'dur.Buta
rih,yinedivandageeneserinyazltarihinigsteren1160tarihiyleortadakielikiyidaha
daartrmaktadr.

TrihiimmMustafaezberyvefatHazreti
54|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz



Hanedanaeylemicnbahnedimiryr
Birelindetopuevgnbirelindez'lfekr
Hem'Alkurbndrhemsdkileteslimdir
Hazreti'Azbdirolkimeylemiuzletkarr
Bvefadehrinelindennicezehrinedip
steiyleazmiukbaeyledibuaikr
hMansrunernyandrppirakna
Hizmetinicndildeneyledileylnehr
Hemhulskalblebirferdidilgiretmedi
Vrnlemleremebzuledipkldnisar
Htif'laybfevtinetrihiniklmtamm
Senebinyzkrktokuzdaeylediazmigzr

Eserinteliftarihininverildii(215)aadakibeyitegreeserinyazltarihi1161'dir.
Bubeyitteverilentarihindoruluunukabulederseklmtarihininde1160/1747olmas
kuvvetlemuhtemeldir.nktarihingetiibuiirinAzb'ninkendidrdtariholmas
ihtimalifazladr.Hicritakviminmiladiyeevriliinde,arada1ylfarkolabilmektedir,
Azbcihandagelbireserko
Elhattbkvelmrfan(1161)
Azb'ninhayatylailgiligerikalanbilgileriDivan'ndaneldeedebilir.39numaraliirden
onun,muhtemelenirolan"Hakir"ve"Rv"mahlaslikiolununolduunutespitedebi
liyoruz.Ayrcaahkulu SultanBektai Derghndabulunan bir mezar tandaki "AzbDe
dezde"baresibumezartannoullarndanbirineaitolduunugstermektedir.
Yine iirlerinden birinde ifade ettii zere Elvan elebi'ye de intisap etmitir. Bektai
geleneinde "pri sn" olarak kabul edilen Balm Sultan'a da balln bu beyitte ifade
eder.
BudemElvanEfendimridimdir
BalmSultnnazaryladiriyim
Azb,NiyzMsr'ninDivan'ndakiTrkeiirlerinbirksmntahmisederekTrkEdebi
yat'ndaeineazrastlanrbireserortayakoymutur.Bu,hemtasavvufolarakhemdeir
olarak Msrden etkilendiini gsterir. Divan'da da ona balln ve sevgisini ifde eden
syleyileryeralr.
Bukudilininremzidirvcdumannehridir
MsrivcdummsrdrNiyzdirsultnbana

AzbHakkdantoluyumhasbeninglym
Niyzninkuluyumcnmdrmihmnbana

EtkilendiibirdierairdeHseyn'dir.Hseyn,16.yy.'dayaambirBektaozandr.
EdirneliolupgeiminihelvaclklakazandiinHelvacHseyinadylatannmtr.
Divan'daHseyn'ninbirgazeliterb,birgazelidetahmisedilmitir.

Eserleri

"DivanAzb/AzbBabaDerviMustafa"
eitliktphanelerde18adetnshasvardr.Bunshalararasndamellifnshasbu
lunmamaktadr. Umumiyetle pek ounun istinsah tarihi ve mstensihi belli deildir. Di
DivnlahiyyatveAklamas|55

kerametler zerine grevi brakp ona balanarak mridi olur. Hatta sonradan
eyh olur ve Msr Divannn tamamn tahmis eder. Msr Hatralarnda Rodosta
iken burada bulunan Krm hanlarndan Selim Giray Hann kendisine yemek gn
derdii,Msrnindebunlararkadalarylaberaberyiyerekzikirvedevranadevam
ettiini bilgi verir. Ayn zamanda iyi bir muskins olan Selim Giray Han, Niyzi
Msr kaddesellh srrahul azzin baz iirlerinin bestelenmesinde etkili olmu.
Hatralarnda Osmanlnn aleyhinde, Krm Hanlar lehindeki szleri de bu yakn
lamannbirsonucuolsagerektir.
95

Niyaz, Limniye yine ayn sebeplerden dolay srlm (1087/1676) ve


Limnide on sekiz yldan fazla srgn hayat yaamtr. (1103/1691m.ye kadar)
1691 Zilkade aynda affedilerek tekrar Bursaya dnmtr. Ayrlrken halk sevgi
gsterisindebulunurlar.
[YinebazerbbhasedindelaletiyleikincidefadaLimniyesrgn
buyurulur.Limnlerpekpekzgnolarak:
Efendim,Sizartkserbestbuyruldunuz,bufakirlerinizignldenkarma
yndiyericadabulunurlar.Buyururlarki:
benimmedfenimburadadr,yinegeliriz,grrz.Veyledeolmu
tur.]
96

NiyziMsrsrgnlerinianlatrkenbuyurduki;
Ben ali Osmnun penesine gireli dokuz yldur her ehri hurum
97


vanda toplam 248 adet manzume mevcuttur. Nshalarn pek ounda bu sayda iir bu
lunmamaktadr.DivanArapveyaLatinharfleriylebaslmamtr.

DivanTahmisiNiyzMsr
Msr'ninDivanlniyt'ndabulunanTrkegazelleribatansonatahmisettiidivandr.
TrkiyektphanelerindeyazmanshalarbulunmaklaberaberH.1284ylndaeskiharfler
le"Ktphneimire"debaslmtr.BueserdeMsr'nin142ilhinintahmisivardr.

(Sleymaniye Ktphnesi, Tahmisi Divan Msri / Mustafa DedeKtahyal Azbi


(1284)HacMahmudEfendi894,35003620
stanbulBykehirBelediyesiAtatrkKitaplTahmisiDerviT811.21284H./1868
OsmanlcaKitaplarBEL_OSM_K.01920MC_OSM_O.00871)

erhiGazeliMsr
BueserNiyzMsr'nin"ezeldennraklabenyanageldimcihanire"matlalga
zelininerhidir.SleymaniyeKtphanesiHacMahmutEfendiKitaplno:3056dabulu
nanbueser,43varaktr.
(EROL,2002),s.330denistifadeedilmitir.
95
defaKrmHanolanHacSelimGirayHankahramanbirhanolupRus,LehveAvus
turyallara kars Osmanllara ok byk destek ve yardm olmutur. Ancak kendisi 1086
1095/16771684 tarihleri arasnda Rodosta ikmete memur edilmiti. Niyzi Msr
kaddesellhsrrahulazzinRodostabulunduuylAdilGirayoradaikmetediyordu.Bu
durumda bir isim veya tarih karkl olabilir. (UZUNARILI), c III, s, 1925; (ERDOAN,
1998),s.LXXXVIII

96
(KABAKCI,2006),s.33
56|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


geldke, azbum ziyde iderlerdi. Allaha ve kitbu'llaha muhalefet bulunsun
diyiteyineehrihurumgeldiyarninallahzi'lk'dennibtidas
98
olmak
gerekhepsizndema'lmunuzolsungrn,
99

BuaradaAhmedGazzikaddesellhsrrahlazzehilafetverir.
100


97
slmiyettenevvelArabkabileleriarasndavurumannvemuharebeninharamklnd
Zilka'de,Zilhicce,MuharremveRecebaylar.
98
btid:balang,bataraf,evvel,ennce,bata.
99
(MISR,1223),v.7b
100
AHMETGAZZkaddesellhsrrahlazzinHAYATI:
AhmetGazzi,KudscivarndaGazzede1054(1643)ylndadnyayageldi.solu
Mferrecinoludur.DoumyerindendolayGazzdiyeanlmtr.Tamadyledir:
AhmedelGazzib.sb.MferrecPakb.AbdullahPaab.AbdulhalkPaabinAb
dullahb.HaimelHseyni(kaddesellhsrrahmlazz)
OldukaitibarlvedindarbiraileyemensupolanAhmedGazzmal,anvehretibir
kenarabrakarakbtngayretiyleilmeynelmitir.
Rivayetlere gre 24 evlad olmu 3 tanesinin dnda kalan 21 ocuk kendisi hayatta
ikenlmtr.KendileriHakk'ayrdzamanikikzvebirolununolukalmtr.O
daoluAbdullatifin(hyt.1143/1731)oluolanMustafaNesibdir.(hyt.1202/1787)
Ahmed Gazzoniki yanda iken yani (1066 /1655)de Msrdaki Ezhere gitti. Orada
bir odaya kapanp ilim tahsiline balad. Babas Ahmedin arkasndan adam gndererek
hasretinedoyamadngeriailesininyanna;Gazzeyednmesiniistedi.Gazzeyednme
sini istedi. Geri geldii takdirde kendisineher trl imknn seferber edileceini mektup
yazarak,eligndererekdefalarcabildirdi.FakatbuyolakesinkararverenAhmedGazz
gerek eliler vastasyla gerekse mektuplara yazd cevaplarda geri dnmesi konusunda
kendisinesraredilmemesini bildirerekbukararnannevebabasndanzrdileyerekilim
tahsilihususundakararnnkesinolduunubildirdi.
Tahsiline zamann en yetkili limlerinden olan Ahmed Beii (104l1096/16311685)
nin yannda devam etti. Ahmed Gazznin yedi sene tefsirhadis ve sair ilimlerde hocas
AhmetBeii(hyt.1096/1685)denistifadeederekdahasonraEzherehadishocasolarak
tayinolunmutur.
AhmedGazzkaddesellhsrrahlazzinMsrdageirdiisretoplam30yldr.Di
erbirifadeyleonikiyandaCamilEzheregelenAhmedGazzyediyllkbirtahsilhaya
t yaamtr. Onalt yanda iken nce ok mevzu hadis ezberlemi, daha sonra iki yl
iinde seksen bin hadis ezberleyerek onsekiz yanda ilm hadis dalnda mezun olmutur.
Daha sonra tefsir ile fkh ilminde ve sair ilimlerde ve irfanda iyi yetimi bir lim olarak
Msrulemasarasnakatld.CamilEzherdekihizmetlerinebalad.
Gazz, muallim ve mderris olarak dini ilimler de 100 (yz) den fazla kiiye icazet
iverdi.MsraverilenicazetnamelerininoundakisilsilelerdeAhmedGazzkaddesellh
srrahlazzadngrmekhidezordeildir.
Ahmed Gazznin nesebi konusunda da belirttiimiz gibi, dedeleri EmirlHac olup asl
vesekinolanslalesisebebiyledeherkeskatndaikramgren,deerverilensaygnbir
kiiliesahipolmalarndandolayMsristikametindenondrtdefahaccagittiler.Sonhac
seferindevedatavafyaparkengaybdenylebirsesduydu:
YaeyhAhmed,diyarRumdanasibinvar,orayagitkihakikatperdelerininsrla
rikicihandaaynelyakndenhakkalyakneulamaklagnlnadola,
DivnlahiyyatveAklamas|57


Nitekimkutsaltopraklardavedatavafnyaparkenulatbufikrigerekletirmekiin
grevyaptEzherednphemenbirgniindeoradakitalebelerini,mesaiarkadalarn
ve dier dostlarn brakarak yola kar. Artk Ahmed Gazznin Msrdan ayrl gerekle
mitir.
Ahmed Gazz kaddesellh srrahlazz hac esnasnda kararlatrd Anadoluya git
me fikrini gerekletirmek niyetiyle bir gemiye binerek Msrdan stanbula doru yola
kt. Yolculuk esnasnda hava artlar son derece kt idi. Ahmed Gazzi kaddesellh
srrahlazz geminin kamarasnda oturup Allah Telya ynelerek kasidei mnfericeyi
okumayabaladzamanona,bandaHalvetitacnndekuzukrkolanbirzatgele
rek:
KorkmaEyAhmed,selamettir.KehfsuresinedevametvebiziBursadabuldedi.

[Gelen kii Niyzi Msr kaddesellh srrahul azzdir. Ahmed Gazz iin fitneden ve
deccliyetinerrindeneminolmasiinbutavsiyedebulunmutur.KimKehfsuresinin
bandan on ayet ezberlerse Deccalin fitnesinden korunurMslim(1/555) Hkim
(2/399)Bizlerindebukonudaduyarlolmamzgerekmektedir.]

Gerektendebirazsonrafrtnadindive1086dastanbulaulat.Birmddetstan
bulda ikamet ettikten sonra Edirneye geerek oradaki meyh ziyaret edip daha sonra
Bursayageldi.AncakBursayagelmedenstanbuldageirdiignleresnasndaAyasofya
Camiindehadisilmiilemegulolduunadairkaynaklardabilgivardr.
Msrdan stanbula gemiyle gelirken tutulmu olduklar frtnadan kurtulmalar iin
yoldakendisinetavsiyedebulunanahsbulmakgayesiyle1087(1676)tarihindeBursaya
gelenAhmedGazzUluCamicivarndabirhocannevindemisafiroldu.Birikignsonra
ehirdenekadarmeayhvarsahepsiylegrt.
BuaraydevemederkenAhmedGazzieitlimedreselerdehocalkyapmayadabalar.
Bursaya geldii (1087/1676) senesinden Niyazi Msr ile bulutuu 1103 (1691) ylna
kadararadakionaltyllkzamandilimindemderrislikyaptyerlervegrevyapmaart
larhakkndakaynaklardabilgibulmakzordeildir.1087/1676daUluCamideilimdersi
nebalayarak,tefsir,hadisvefkhdersleriokutmutur.RivayetleregreoyllardaUlu
Camide5060dersiamvaridi.nceAhmedGazzyidinlerdahasonraisekendileriders
okuturlard.
Buzamanzarfndaehlitarkiledostlukkuramamtr,Hattabazsuflerintavrvedav
ranlarngrdkeonlarknarvemdahaleederdi.BirtaraftanCenabHakkdanozata
kavumaytemenniedipduaveniyazdabulunuyordu.
BuyllardaLimnidebulunanNiyziMsrkaddeselhsrrahulazz(hyt.1105/1694)
lehine ve aleyhine ok eyler iiten Gazzi, merebinde taasub galip olduundan Msrye
ok kzyordu. Limnide srgnde olan Niyzi Msr kaddeselh srrahul azz
(hyt.1105/1694) hakknda leh ve aleyhinde duyduu szlerden etkilenerek onun Bursaya
geleceiniduyuncakonuylailgilenmez.
Ancak Niyzi Msr kaddeselh srrahul azz ise dualarnda ona yer veriyordu.
yleki:
Ve dahi Hazreti Rasli Ekrem ve Nebiyyi Muhterem ve efii mem salllahu
tel aleyhi ve sellem Hazretleri evili biletlerinde Rabbi mtel celle celluh Haz
retleriderghndandinimbnikiertimutahharadr.mereyn(ikimer)inbiri
iletakviyevemazarratricasndaolubdularmakbulveHazretiadaletmebmer
ibniHattbradiyallhtelanhhazretleriislmilemmetierbainevslveanlar
58|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz



yznden bu kadar sr azime hsl old gibi ben kara yz Msri dahi Hudy
mucbddaevt brigh b itibhndan hl bu ehri Burusada rkni rakin ve
tarz u avrlar makbul u gzn iki Ahmed Efendi ki vardr. Biri fahrlmderrisnl
kirmshakHcesidinmeklematufAhmedEfendidirvebiriyinefahrlmderrisinl
zmGazevAhmedEfendidir.Buikidenbirinitakviyeitarikatvetemiyeiyniev
liya rh hidyet in isterim deyu nice (69a) defa taleb ricy manevde oldukla
rndansonrabutalebiilhmilerizibi mesmiahbbolubestizeiasrnefzallemi
musevvid menkb bendelerinin stz velerd mefharlmellifin ve kdvetl
musannifinmumaileyhfazletlshakHocasAhmedEfendimerhumundahibuhuss
guzedleri oldukda Hazreti eyhin bendegn u dostnndan bir mutemed zt erifin
delleti ile hakipylerin ziyarete zim ve sitnelerinde hcrei seniyyelerine vsl u
dhil olduklarnda destmllerin kend gerdenlerine talk ve iki avucun bir idb ve sa
eli ile t pghlarnda sultnm Hazretleri bu Ahmed kulunuz efendimin kemteri
abdi deremi hardesidir. Misilli edi hulsi nian ile desti meymn pirmenlerine
rml olmular. Anlar dahi lyk old vech zre ry dil kabul ve ber deti kadm
tevkr tazim buyurub o meclisleri vahyi lezizi enfs tayyibe ve cevhiri vridat
seniyye ile gzr ve nihayet ve sohbeti eriflerinden memnnen ve mahzzan
mufrakat ve sadethnelerine terif idb lkin badez Hazreti eyhe kemli
tekarrub ve zri dest terbiyelerine girmek myesser olmak zemn bir mikdr bery
maslahat mmtedd ve melhzlar olan fikirleri sedd old ezmn hillinde mrun
ileyheyhAhmedGazzHazretleriHazretieyhetlibribvetestgriinbet(70a)
ve y ruby himmet ve nili kimyy saadet inzr ftvvetleri olub zri desti
terbiyeveerbainvebaedehuhilfetbulubricyHazretieyhanlarhakknaibetey
lediitevatrbulmudur.HattHazretiMerhumdanmenkldrki
benim tarkatimde Ahmed nm benden sonra Br tel celle nuh drt aded
fzl ve biri birinden kmil lim ve mil zt mesned niin i meihat buyuracakdr
deyukefiilhambuyurmulardrkievveliHazretieyhAhmedGazziidgizahirveba
hirdir.(brahimRAKIM,1750),v.69a70a

Bu ekilde oluan muhabbet Ahmed Gazzininhilafetyolunu aacakt.Talebelerine bir


gnevvelMsriyikarlamayadeil,seyretmeyebilekmamalarntembihetmiti.Sabah
namazndansonradetizereCamiiKebiregelipdersebalad.Derstamamlanmakzere
iken Niyzi Msr kaddeselh srrahul azzi karlamaya kan dervilerin zikir ve tevhid
sadlarylaUluCamideiikbiratmosferegirmiti.
ByleceAhmedGazzninkulaklarnazikirsesigidipdima,canhereyizikirilem
zeyyen olur. Yllardr hasretiyle yanp tututuu zatn vuslat rayihas karsnda mbarek
vcudutitremeyebalaynca dnya ve onun iindekidnyev duygulargzndenkp bir
haleti zaide gelip hemen tahta bandan kalkp sana soluna bakmakszn Niyzi Msr
kaddeselhsrrahulazzinseyrinekar.ylebirkenardameczupsfatolurdu.Gittike
muhabbetiartpdururkenMsriEfenditahtrevaniindegrnr.AhmedGazzninolduu
mahalle gelince kendisi selm verir. Ahmad Gazz grr ki ilk defa Gazzeden gelirken ge
midezuhuredip,
Nasibin benim yzmdedir, gel bizi Bursada bul diyen o zatn ta kendisi olduunu
mahede eyleyince suratla varp tahtrevanda Niyzi Msr kaddeselh srrahul azzin
eliniptzamanGazzinineliniskcatutup:
Ahmedsiziokbeklettik,kaderbugneimideyipelinisalvermedenderghakadar
berabergeldiler.Kaynaklardaittifaklabildirilentarih(1103/1691)dir
DivnlahiyyatveAklamas|59


NiyziMsrkaddeselhsrrahulazzbirfatihaokuyarakAhmedGazzyiilehaneye
koyar.Bunugrentalebelerimeseleyikavrayamadklariinhocamzeldengittidiye
zldler.Krkgndeseyrslkgrprtbeikemltanailoluperbaininsonunakadar
rtbesinidoldurupmakamcemiulcemevasloldu.Ziradahancedenkendileritakva
nnkemliylemerrefidi.MridikmilolanMsrninelindenakarabniti.
1104(1693) ramazan aynn 23.gnnde erbainleri tamamlannca Msr, Bursadan
btnmeyhnCamiiKebiredavetediphilfetmeclisiolacanhaberverildi.Niyzi
Msr kaddeselh srrahul azz camiye geldiinde Ahmed Gazz kaddesellh srrahl
azz dervilerle zikir ve tevhid halindeydi. le namaz klndktan sonra krsye kan
Msr, yanlarna Ahmed Gazzyi de alarak oturtup bir miktar srr tevhidden bahsetti.
Daha sonra Taha 2930 ayetlerini Ailemden kardeim Harunu bana vezir yap ayeti
kerimesiniokuyup,buyurdularki:
Hz.Msa aleyhisselmn Firavunla mcadelesinden Hz. Harunun kendisine yardmc
olmasn anlatt. Daha sonra, Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellem slm anlatrken
kendisineyardmcolansahabeigziniveHz.merradiyallhanhnslamaktantebli
hizmetinianlattvehernekadarbuacizMsrizhartarikatoldumisedemincihetilbee
riyeacizdir.Daima14senedir,
Ya Rabb rahmetinden biri ile bu tarikat aliyyeyi teyid eyle zmrei mnker yine
mukabilolur,ilimveamelveeriatvetarikatvehakikatbirkavizatbanaihsaneyle
Diye niyaz eder idim. Ahmedlerden biri shak Hocas demekle mehur Ahmeddir. Biri
dahi Gazz Ahmed Efendidir. Nasib Ahmed Gazznin Elhamdlillah Gazzi Ahmed Efendiyi
bizeihsaneyledi.Kemlatilmiyyedebendenlimdir,kendizatmdaolansrrtarikatve
hakikatdahibunlaraihsaneyledi,btnvarmAhmedeverdim.Bundanbylebiziisteyen
Ahmedi bulsun. Bursada Ahmed Gazzden baka halifem yoktur. Varisi kmil ve ekmali
Ahmeddir deyip dahi bol tevhid ile Ahmed Gazziyi vasf edip irad meclisine mminleri
rabetattirip, hilfetnameleri okuyup ellerine teslim ve bana tac erif giydirip, tarikat
aliyyehrkasgiydiripduavesemavefatihaokurdu.
Ahmed Gazzi baz kaynaklarda Msrnin beinci halifesi bazlarnda ise yedinci halifesi
olarakgrlmektedir
Hilafetmeclisininnaklindeihtilafyoktur.YalnzMsrinhalifesiolanRakmEfendininri
vayetinegreMsrGazzhilafetmeclisiniIshakHocasAhmedEfendiduyduundaogn
akamlayatsarasndaMsrderghnavarp:
Aman efendim, bu Ahmed senin akn kabul eylemez. Ben de sana am ama bu
ana kadar izhar edemedim. hsan eyle veraset kmileyi bu kuluna ver diye alayarak
ayaklarnakapanpyalvarncaMsrylecevapverdi:
Ahmed Efendi, olan oldu ve veraset kamilen verildi, deiiklik mmkn deildir.,
nasib Ahmed Gazzi Efendinin imi. Bizim elimizde bir ey yoktur. Bizde olan emaneti
kbraysahibiGazzyeihsaneyledi.Amasendemeyusolma,daimamanevvelayete
birazsenideiradedelimdeyipshakHocasAhmedEfendiyedahitelkinizikirbuyurup
zmreibendegndivannakayteylediler.
Msr tarafndan Hilafet makam Ahmed Gazziye tevdi olununca kendi olu Aliyi de
Gazzyeteslimederek:
Ahmedefendievldmzahirenvebatnenterbiyeeylediyerekbtnsevenlerineve
muridlerinebundansonraMsr

debireykalmadbenimtmsrlarmAhmeddedir.Bizi
arayanAhmedibulsun.demilerdir.
Ahmed Gazz kaddesellh srrahlazz Msr derghnda seccadeniin olup olduktan
sonra ilmi faaliyetlerin yannda tasavvufi terbiyeye msait olan insanlar irad eyleyip
60|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz



halvetiyeesaslarnagreyetitirmitir.
1104/1693 ylnda Ulu Camide hilafet grevi alnca veMsr derghnda eyhlikgre
vine balamtr. Niyzi Msr kaddeselh srrahul azzin olu elebi Ali Efendi
(hyt.1125/1713)ninterbiyesiyledeyakndanilgilenmitir.
Niyzi Msr kaddeselh srrahul azz evval 1104/1693 tarihindeEdirneye vaaz et
mekzereSelimiyeCamiindebulunduuzamanLimniyesrlmesinedairgelenfermann
zerine camiden alnp Boazhisarindaki Kapudan Paaya sevk olunmu ve oradan
Limniyegnderilmitir.20Recep1105(hyt.17.III.1964)arambagnkulukvaktinde78
yandaikenHakkayrmveLimnidesrlanmtr.
AhmedGazzkaddesellhsrrahlazzinMsrderghndakipostniinliksresiyakla
k bir yl srmtr. nk MsrGazz hilfet meclisi ile (1104/1693) de balayan Msr
dergheyhlii1105/(1694)tarihindeMsrninHakkayrmesizerineNiyziMsrnin
evldelebiAliEfendinin(hyt.1125/1713)sarayamracaatlarzerinegelenemirlesona
ermitir.
1105 (1694) da Receb aynda Limnide Hakka yryen Niyzi Msr kaddeselh
srrahul azzin tek erkek evld olan elebi Ali Efendinin (hyt.1125/1713) etrafnda topla
nanbazkiilerelebiEfendininzaafndandaistifadeederekAhmedGazzininderghdan
kartlarak yerine kendisinin gemesini telkin etmeye balamlardr. Gazzizade
Abdullatifin(hyt.1247/1831)MenakbGazziisimlieserindenaktarlan:
Hz.Pir(NiyaziiMsr)bakayagt.TekkeelebiEfendiyegeti.Bursadaondokuz
kimesne balarna ta giyip biz Hz. Niyzi Msr kaddeselh srrahul azz
hulefasndanzdiyemeydanakp,Bursadaerbiribirkededavairadavehalvetiye
ayininiicrayabaladlarkibunlarnbazlarnnhilafetisahihidi,amamertebeiiradve
veraset bizzat Ahmed Gazziye ihsan olunduunda, hl silsilei tarikatn bunlarn y
zndenyrdgibiahiddir.
Bu artlar. Hz. Msrnin postunda olduunu ekemeyip oradan ihra olmasna suri
vemanevigayretleolupHz.Msrnineylediivasiyetleriniferamueylediler.
Ahmed Gazzinin Msr derghndan ihrac konusuna Glzar Suleha ile Sleyman Ha
lisinVefeyatndaveGazzizadeninMenakbGazzisindegenieyerverilmitir.
Msr dergh ina olunmadan evvel Niyazii Msr Geliboluda askerlik grevini ifa et
meyealrken,halifelerindenbiriryasndaBursadabirtekkegrr.Ryayagretekke
de Niyzi Msr kaddeselh srrahul azzin muhaliflerinden Ktahyal Mehmed Efendi
adndabirkiioturmaktadr.
BuryayMsryenaklettiklerindeucevabalrlar:
Olum o senin grdn tekke Bursada bizim iin bina olacak bir zaviyedir. Lakin
binasAllahTeliindeildir,mminlerarasndafitnekarmakiindir.Bizimhalifemiz
AhmedGazzyioradanihraederler
Ryann grld yl 1076/(1666) dr. Bundan dolay bu hadisenin btn
kaddesellh srrahlazzin kerametlerinden saylr. Ahmed Gazzinin tekkeden kmas
istendi. Gazzi bunu kabul etmedi. nk kendisini o makama Niyzi Msr kaddeselh
srrahulazzoturtmuidi.KendirzasylaksamerhumMsrruhaniyetimuberolurdiye
insanlarneitliazarlamalarnasabrvetahammletti.Ensonunda19kiininhepsielebi
Efendi(hyt.1125/1713)ninbanap:
Efendim sen Hz.Msr gibi bir zat erifin evldsn. Senin eyh Ahmed Efendiden
ders okumandan, ocuklar ile k oynaman evldr. Sen terbiyeye muhta deilsin.
KemltMsrzterifindeaikdrdiyetrltrlhileleryaptlarGenelebiEfendi
de terbiye altnda bulunmay nefsi istemedii iin teklifler houna gitti. Bunun zerine
DivnlahiyyatveAklamas|61

II. Ahmed devrinde (11021106 /16911695) Avusturyaya sefer ilan edilince
Bursada bulunan Niyzi Msr kaddesellh srrahul azz Allah Tel rzas iin
gazaya gideceini syleyerek yeni kaplca civarnda Bademli Baheye adr kura
rak200kadarmridinievresinetoplar.Ancak,mritlerioalaneyhlerinzaman
zamanisyanettiklerinidnenynetim,MsryebirHattHmayungndererek
Bursadaoturuphayrduailemegulolmasnister.
101
FakatMsrbuemrekulak

elebi Efendi (hyt.1125/1713) lisanndan o gnlerde sava hazrl nedeniyle Edirnede
bulunansadrazamveeyhlislmaylebirmektupyazdlar.
.Halen pederim merhum Hz. Msriden bana kalan zaviyeme eyh Ahmed Gazzi
mutasarrf olup, bize tasarruf ettirmez. hracna bir emri li niyaz olunur. Arzu hal
gereince
eyh Ahmed Gazziyi tekkeden ihra edin(karn) diye emri sultan geldi. Emir
AhmedGazzikaddesellhsrrahlazzeulanca
.Ha, ite imdi karm, zira ben kutbu batn emri ile oturdum, imdi kutb zahir
dahikmanzemireylemibizdenkabahatgittimemurmazurdurdeyiplempostve
kitaplarnalpderghdankarakekerHocamescidierifinetand.
DahanceMsrderghndabalamolduueyhlikgreviiletedenserisrdrd
ilim tedrisi faaliyetlerini aralksz olarak srdryordu.Ayrlm olduu Msri dergh aley
hine hi bir faliyette bulunmakszn eker Hoca Mescidinde almalarna devam eden
Ahmed Gazzi kaddesellh srrahlazze ahbablar ve akirdleri de daha uygun bir yer
aramafaaliyetlerinebalamlard.
AhmedGazzningyabndayerarayandostlarDuhtererefmescidinitamiredip,avlu
suna odalar ilave ederek derli toplu bir hale getirdiler. ler tamamlannca Ahmed Gazzi
nin hizmetine sundular. O da adetleri zere zikri tevhid ve tedrisi ulma burada devam
etti.(1105/1694).
Duhter eref mescidindeki almalaryla hreti daha da artt. Mescidin yaknnda bir
evalaraksalihabirhanmlaevlendi.
AhmedGazz,songnlerindeyaptvasiyetlerindekrksenedirinzivaeyledim,benim
cenazemi dar karp halka zahmet vermeyin diyerek hemen ykanp namaznn kln
masn ve defnedilmesini talep etmiti. Makamna torunu olan Mustafa (Nesib)in
(hyt:1202/1788) oturtulmasn istemi ve inallah feyzim onun yznden zuhur eder
demiti.(104)
Ahmed Gazznin Hakk'a yrmesi yaklatnda btn halife, talebe ve dervileri der
ghtatoplanmzikirlemegulidiler.BirtarafndaEnarldergheyhiSadrddinEfendidi
er tarafnda ise Nasuhizade Halil Efendi olduu halde iman dualarn okuyarak, Allah
Allah deyip, Kelimei tevhidi son nefesinde syleyerek ruhunu Hakka teslim ettiinde
tarih6evval1150/(6.12.1738)ylPazartesigecesisehervaktiidi.(TEKEL,1991),s.1636
101
Padiahn Niyzi Msr kaddeselh srrahul azze gnderdii mektup aynen y
ledir:

MsriEfendi!
Selammdansonraseferekasdveazimetinizolduumesmuihmayunumoldu.Sefere
tevecchnzdenisehalvetinizdeduayamegulolmanzensebdir.Mahallinizdenharekete
rzayihmayunumyoktur.Huzurihatrilezaviyenizdeoturupasakirislamiyyeveuzati
mcahidine tevecchi tam ile mansur ve muzaffer olmalar duasnda olmanz memuldr
vesselam.
62|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


asmaz ve Tekfur Dana kadar gider.
102
Padiah kendisine yeni bir Hatt
Hmynla silahor Arap Beir Aay, bir ko ve derviler iin para gndererek
buradakarlatr.EsasenPadiah,MsrEfendiyisevmekteveordununOnundua
sn alarak sefere kmasnda bir saknca grmemektedir.
103
Ancak eyhin Edir
neyeyaklamasvepadiahaibandabulunanbtnhainleribirbirhabervere
cei ayias, halkn bunu sabrszlkla beklemesi devlet adamlar arasnda byk
sabrszlk uyandrr. Sadrazam Bozoklu Mustafa Paa padiah ikna ederek, byk
fitne kacana inandrr. Bu arada Niyzi Msr kaddesellh srrahul azz 26
evval 1104 (30 Haziran 1693) Sal gn Edirneye gelip vaaz etmek iin Selimiye
Camiine indii zaman, halk camiin etrafn alm kalabalktan ieriye girilemez ol
mutur. Niyazi Msr, caminin iinde mihrabn yanna oturup, leden sonra
vaazederiz,namazdansonradaPadiahlabuluur,seferegiderizdiyerek,namaz

Niyzi Msr, padiahn bu isteini kabul edemeyeceini u mektubu ile bildirir:

Bismillahirrahmanirrahim.
Elhamdlillahi Rabbillemin. Vassalat vesselam ala Seyyidina Muhammedin ve alihi
vesahbihiecmain.VesselamalahalifetilMehdyyi.
Padiahm! nne mesele s kemeseli dem buyuruldu. Mmasili ilmlesmda y
ld. Kabul edene melek dendi, kabul etmeyene eytan dendi. Kezalik s, nzulnde
ilmlesmatalimeyledi.KabuledenemelekveMehddendi,etmeyeneeytanvedeccal
dendi. Ondan nzuli sya gelince ne kadar enbiya ve rsul geldiyse anlara muhalefet
eden padiahlardan kans behremend (nasipli) oldu, muradna erdi? Cmlesi makhur
oldular.
Padiahm! Muhale ferman vermek akil ii deildir. Bir kevkebe tulu etmesn deyu
fermanversenyahutborusu(ars)tutmuavretdoursapadiahaasiolurmu?
Padiahm!Benseniesirgerim!Sanabenimsuikasdmyoktur.Seninhayrhahnm.Se
nin dmenin, beni sanayanl bildirir. Bu dahi malumun ola ki enbiyada ve evliyadakizb
ve hilaf ve mdahene olmaz. Bizim sana sui kasdmz yoktur. Dediimize itimat edin ve
ndemadanbirisiniunuazlveyakatleyledemem.Buseninhizmetinelaykdeildir.Ancak
umumzreadleyledeyunasihatederiz,kabuledersenseninizzetinziyadeolur;azizolur
sun! Kabul etmezsen zarar kendinize edersiniz. s nzul etmesn deyu ferman verp
geru reddedemezsin. Ancak bir miktar taciz edersen, meyus olunca sonra nazar Hakk
eripolmeyusanecatverir..
ElHslenbiyayamuhalefetteolmaktanmenederim.Nasihatikabuledersen,tahtnda
sabitkadem olursun. s Aleyhisselam, kendi hakknda ala meleinnas haza Mehdyyz
zamandeyu ehadet eder. ehadetini Allah tal kabul eder,cmlehalk dahi kabul eder.
Veillamuhalefetinzararkenduyeaidolur,bilrsn.Nasihatimbudur.Bumektubukendu
eyhinegstermevereyiyleamilolma.eyhulslamaveulemayagster,anlarnreyiyle
amilol.limkavlieyhulslammirdir.AnlarniaretleriylemilolAhmedadedidir254
Vesselamalamenittebealhda.
(Vahdetname / Hseyin (. 1304 H.) Lamekani 297.7 LAM1341 H Osman Ergin Yaz
malarOE_Yz_000059/03AtatrkKitapl,stanbul,)
102
(Silahtar,tarih,II,704)
103
(Reid,tarih,II,216).
DivnlahiyyatveAklamas|63

vaktinibeklemeyebalar.Budurumkarsndasadrazam,MsrEfendieerderhal
srgn edilmezse, byk bir karklk kacan padiaha tekrar hatrlatr. kar
lan ferman Kaymakam Osman Paa ile Niyazi Msrye gnderilir. Osman Paa,
kalabal tahrik etmeden camiden ieri girer ve buyurun, sizi sultanmz isterler
diyerek dar karmak ister. Bunun zerine Niyazi Msr, naallah, namazdan
sonra varrz diyerek, yerinden kmldamaz. Arkasndan bir blk yenieriyle, bir
yenieri aas buyurun sizi padiahmz istiyor diye koltuklayp, tahtrevana bin
dirirler. Oradan Mirahor Sni Dilaver Aa ve leventlerle Geliboludan
Boazhisarnda Kaptanpaaya teslim edilerek tekrar Limniye srgne gnderilir.
Ancakbusrgnesebepolanlarnhepsicezalarnekmilerdir.20Recep1105(16
Mart1694)arambagnkulukvakti78yandaLimnideHakkayrrveoraya
defnedilir. Dnemin eserlerinden Tezkirei Safayide Niyazi Msr kaddesellh
srrahulazizinadadakikalmaktaolduucamiininmihrabnda,seccadesizerinde
kbleye ynelik iken Hakka yrd kaydedilmektedir. Yine o zaman ayanda
bukaolduuvekendisinibukailebirliktedefnedilmesinivasiyetettiibildirilir.
Mezarbatandazincirinresmivardr.
104

Kendisini sevenler tarafndan na Trkiye'ye istenmise de Yunanllar, o bizim


azizimizdirveremeyiz,diyeisteklerinireddetmilerdir.
105

VasiyetizerinecenazesiniLimnidekiderghneyhi,eyhMahmudEfendiy
kam ve Baltac Mehmed Paann mezar yanna srlanmtr. Kabir ta zerinde
ubeyitlerinyazlolduubildirilmektedir.
106

Mazharfeyzitrikatkifisrrullah
Mridiehlihakikatrifiprintibah,
mrntakvavezikrullahileittitemam
Cayaraydeildirbildikimbuhankh
TekyeghlemiMsrteniterkeyleyup,
lemilahtagittievkilebitibh
DiyiprevkiHasibsyleditarihi,
EyleMsrEfendiyekasriadnicygh
Sene1105

Hakkndabiroktarihdrlmtr.BunlardanKurnKerimdenvesebbit
akdmenveBursalBeli(hyt:1172/175859)inutarihiengzelidir:

KutblemHazretiMsrEfendimenzilin
Tekyegharsaimevdaihrazeyledi
Ddiretrafamatemdidilertarihini
RhMsrmahfeliliyepervzeyledi,


104
(VASSAF,etal.,2006),v.95,(s.89)
105
(AYKUT,1976),s.111
106
(AKAR,1997),s.105


NYZMISRKUDDSESIRRUHULAZZNTRBESNNSONDURUMU

Aada alnt yaptm iki gncel not trbenin vahim durumunu bize haber
vermektevebuekildedeifreolmasbizizmektedir.KomumuzYunanistannn
artk bu konuda tedbir alacan dnyoruz. nk Niyzi Msr Efendimizin
Osmanlya kar memnuniyetsizlii ile ilgili skntlarn neticesi kitabmz ierisinde
gemektedir.EerbukonudaYunanistangerekbirzveridebulunulursaumarm
kiAllahTeldostunayaplanhizmetinkarlnokksazamandagsterecektir.

Deerlidostlar.
Size trbe diye gsterilen yerin eski bir Osmanl hamam olduunu tahmin
ediyorum. Aklnza hamamlarda pencere olur mu? Diye bir soru gelebilir. Ayn
hamam Midilli Adasnda eski liman (kuzey liman yolu zerindeki Ermou cad
desinin yaknnda da grebilirsiniz. Trbe bugn Trk yals semtinde mevcut
olan (kaps ta ilemeli) market olarak hizmet veren binann iindedir. Bu ko
nuda elimde baz eski mbadele ncesi resimler mevcuttur.1930 lu yllarda
mezarbursabelediyesininBursayatamagiriimiolmufakatyunanyetkililer
adadaikametedenhalknsesinekulakvererekmezarnTrkiyeyenaklinekar
kmlardr.ZiraMsriyehristiyanhalktasempatiduymaktayd.Myrinahalkn
danrendiimkadarilezellikleyallardananlattklarkonuokfarkldr.
yle ki: trbe .09.1939 tarihinde belediyece yktrlm. Ayn gn
myrinada bir sinemada byk bir yangn km olup 250 civarnda insann
lmnLimnihalktrbeninyklmasnabalamtr.
Konuyubilgilerinizearzeder.Sayglarsunarm.
107

****
Niyazi Msr'nin kabrinin Limni adasnda olduu 1990 ylnda devrin Baba
kanMerhumTurgutzaltarafndanKltrBakanNamkKemalZeybek'etali
mat verilerek onarlmas istenmitir. Ancak, Kltr Bakanl kabrin bulunduu
yeriancaktespitedebilmivemteakiphkmetleryurtdndakikltrelvar
lklarmza ilgisiz kalnca Niyazi Msr'nin de mezar onarlamaz olmutur. T ki
20 ubat 2008de TBMMde kabul edilen ve 27 ubat 2008de yrrle giren
5737 Sayl Vakflar Kanunu kana kadar. Vakflar Genel Mdrl Yurtdn
daki Trk Kltr Eserlerinin onarlmasn bir btn olarak kabul etmi, bunun
iinbirdairekurmuveVakflarBtesinideyaklak37milyondan600milyon
YTLyekararakecdadn kltrel mirasnkorumayhedeflemitir.Haberioku
yuncasankiNiyaziMsr'nintrbesiyenikefedilmigibihaberyaplmasbuta
rihibilgileriyazmamabeniadetazorlamtr.UmarmVakflarGenelMdrl
Yurtd Daire Bakanl dier eserlerle birlikte planna alm olduu Niyazi
MsriTrbesinideonarmaybaarr.BenceNiyaziMsrninMsrldeilMalat
yal olduunu Yunanllara erkenden sylenmekle onarmn gecikmesine sebep

107
RuhiYGN,http://www.malatyaguncel.com/26Ekim2008Pazar21:32
DivnlahiyyatveAklamas|65

olunmutur. Zira Yunanistan bizden ayrlm bir lke olmas hasebiyle bize ait
btn eserleri korumasz ve bakmsz brakmay temel politika haline getirmi
tir. Tarihi eserlerin restorasyonu ile Yunan hkmeti ilgilenmemektedir. Onun
yerine bamsz hareket eden Antlar ve Tarihi Eserler Kurulu ilgilenmektedir.
Bukurumdadediimgibibizimeserlereoklakaytdavranmaktadr.BuiLimni
Belediyesinin ii deildir. yle ki Merhum zal 1990 da Patrikhaneye onarm
izni verdiinde Yunanllar Rodosta, aralarnda bir Malatyal Paann da mezar
bulunantarihieserlerinonarmnzamanayayarakkarlkllkilkesierevesin
deonarmaizinvermemilerdir.HattaKOslamMirasnKorumaMerkeziveya
Aa Han Vakf tarafndan Rodostaki camilerin onarm iin gnderilen paralar
dahi bankalarda bekleterek yerinde ve zamannda kullanmamlardr. Bu bilgi
ler zal zaman iindir. imdi Rodostaki Sleymaniye Camii ksmen onarm
grmtr. Bunu da imdiki Cumhurbakanmz Abdullah Gl'n Babakanl
vebilahareDileriBakanlndakltrelvarlklarmzasahipkmasnaborlu
yuz.SonzamanlardayurtdndakizellikleOsmanlEserlerionarlmaktadr.Bu
ii Vakflar Genel Mdrl Yurtd Daire Bakanl yapmaktadr. Bu i Be
lediyelere braklrsa Yunanistann Tarihi Antlar Kuruluna toslar ve 2 senede
yaplacak bir onarm 10 sene sonra yaplr. Bu bilgileri okuyucularla paylama
mn sebebi Niyazi Msr Trbesinin zal zamannda balayan hikyesini anlat
mak ve Rodos'ta bulunan kaptan Derya Murat Reis Paa haziresinde bulunan
vegzelmermerlerleyaplmMalatyalPaanndamezarnnonarmbekledi
inianlatmaktr.BenbubilgileriaynzamandaTBMMDileriKomisyonuye
si olan Malatya Vekilimiz Mehmet ahin'den duyduumda bir Malatyal olarak
sizlerlepaylamayuygungrdm.
108

Yazdeserlerdenbazlarunlardr:
ITrkeEserleri
1Divn
2Mecmualar
SleymaniyeKt.ReidEf.1218numaradakimecmua.
BursaSultanOrhanKt.690noluMecmuaiKelimtKudsiyyediyead
landrlanmecmua.
3Risaleleri
RisleiDevriyye
RisleiEsileveEcvibeiMutasavvufne
RisleiErtsSat
Tabirnme
RisleiHaseneyn
RisleiHzriyye
RisleiAriyye
Vahdetnme

108
AliZeybek,http://www.malatyaguncel.com/11Eyll2008Perembe15:35
66|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Risleiade
RisleiNokta
AkdetlMsr
RisalefDevrnSofiye
EtvrSeba
4erhleri
erhiEsmiHsn
erhiNutkYnusEmre
5Mektuplar
6AitOlduuSylenenDierEserveRisaleler
LbblLbveSrrusSr
CenbHakknhereyimuhitolduuhakkndarisale
ElzSofiye
Risalefiaretilvktfilfatihatierfe
Rsleiuslitrikat
Uslitrikatverumzihakikat
ErefoluRmyeaitbeyitlerinerhi
Birbeyitinerhi
Tefsiriduhakkndarisale
AhvltarkatHak
TuhfetIUakveTuhfetlMtk
EllevyihisulieyhMsri
Gneinmaribdennasldoduuhakkndarisale
Risleimantaklidivetahkiki
Tabrisadynks
Risleiftasvirilecsmvelerhm
Risleitrhiyye
Czilayetecezz
7YazdTefsirler
TefsrisreiYsuf
Tefsriinneradnalemnete
Tefsrilemyeknlleznekefer
Allhunrussemvtivelard
Tefsriyetizkalerabbke
Tefsriyetiinnallahe
IIArapaEserleri
Mevidlirfn;DevreiAriyye;TesbiKasdeiBre(Brde)
TefsriFtihatlKitb;Meclis
eyhleri
TasavvufkimliignmzekadaraksedenNiyziMsrkaddeselhsrrahul
azzbubaarsn,yeteneklerindenziydedeiikiklimlerdenfeyzaldeyhlerine
borludur. Trikatlarn revata olduu ve ehli tark olmann gelenek halini ald
birdnemdeyaamolmasayrbiranstr.Nakbirbabannoluolmaklabirlik
DivnlahiyyatveAklamas|67

te, Kadiri bir mutasavvuftan istifade etmi, Halveti Mehmed Efendi ile sohbette
bulunmuvenihyetindemmSinankaddesellhsrrahlazzdekararklm
tr.
HseyinHalvetikaddesellhsrrahlazz
Malatyadaikenbalandbumridi,hakkndabilgiyerastlayamyoruz.
brahimKadirikaddesellhsrrahlazz
Msrda CmilEzherde tahsile devam ettii sralarda intisb ettii Kadiri bir
eyhi.
MehmedHalvetikaddesellhsrrahlazz
UaktabulunduusralardammSinannhalfelerindenMehmedHalvetnin
sohbetinden istifade etmi ve Ona intisb etmitir. Dvnnda kendisine yazd
birmersiyesivardr.
mmSinankaddesellhsrrahlazz
NiyziMsrkaddeselhsrrahulazzkendisindekararkldeyhtir.Kendisi
de ayn zamanda bir mutasavvfirdir. Halvetliin kolundan olan mm Sinan,
Elmalldr.KendisiiinMsrnin,eyhim,azzimmmSinanElmalldakalbimin
devasn buldum. Kimyy hakkata vsl oldum.. dedii ve Dvnnda
medhiyyeleri
1
olan eyhtir. Niyzi Msr kaddeselh srrahul azz, Onun
mneviterbiyesindedokuzylkalmtr.
109

eyhinin Hakka yrmesi zerine yazd tarih manzumesinde bu zntsn


yledilegetirir.

Uradcanyinematemstne
Olmyabirnalenalemstne
Canudilmeksufumahzunoldular
Karagndodubuhanemstne
Feyziminsuyuyerindenodkar
Yaraurbanakiyanemstne
Yklpmeyhanehimeykalmad
Breikbulammyatamstne
GeldieyhiminNiyaztarihi
Sankyametkobdlemstne.
110

Silsilesi
NiyziMsrkaddeselhsrrahulazz,trikatsilsilesinibizzatbelirtmitir.
Mevidlrfnn40.sofrasndabildirdiinegresilsilesiyledir:
mmSinanHalveti
Erolu
AbdlvehhbElmalHalvet
Yiitba
AlauddinUk

109
(BAI,1995),s.39
110
(AKAR,1997),s.68
68|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


TacuddinKayseri
MollaPrErzincan
SeyyidYahyaeirvn
SadruddinmerHalvet
HcezzuddinHalvet
AhBayramHalvet
merHalvet
AhMuhammedHalvet
brahimezZhidelGeyln
CemlddinetTebrz
ihbddinetTirmz
RknddinMuhammedesSincn
KutbuddinelEbher
EbuNecibesShreverd
merelBekrelhalvet
VasiyyddinelHalveti
AhmedDineverelHalvet
MmdedDineverelHalvet
EbulKasmelCneydelBadd
SeriyysSakat
MarufelKerhelHalvet
DvudetTelHalvet
HabblAcemelHalvet
HasanelBasrelHalvet
AlibniEbTlibkerremllhveche
Muhammedsallallhaleyhivesellem
111


111
(BAI,1995),s.40

MECMUAKELMTIKUDSYYEHAZRETMISR

NiyziMsrkuddisesrruhulazizinsanata,hayatabakasneniyiyanstan
eserlerinden birisi de kendi el yazsyla yazlm nshas zamanmza kadar gelen
hatrattrmecmuasnnzmlemesiilebudurumdahaiyianlalacaktr.
112
[Gn gn kaydedilen notlardan oluan bu mecmua bir gnlk esprisiyle ya
zlmtr.Eserdeairinyaklak18ylsrensrgnhayatndabandangeenhadi
seler,duyguvednceleri,olaylara,hayatabaktarz,kendisineyaplanlarkar
sndaki dnceleri, tavr ve davranlar, endie, korku, phe vb. i dnyasnn
btn alkantlar, krgnlklar kzgnlklar, dmanlklar kendi ifadeleriyle kaytl
dr. Yani bu eserinde, yaayan, yiyip ien, hayatn iindeki Niyazi Msr ile kar
lamaktayz.Bueserinbirbakazelliideairinbaziirlerininhangiortamlarda,
hangi duygu younluu, hangi dnce atmosferinde yazldn, hangi olaylarn
iirlerin yazlmasnda etkili olduunu anlamamza yardmc olmasdr. Onun Van
Mehmet Efendi ile olan husumetini Kadzdeler denilen hogrszler gurubuyla
olanatmasn,tekkevezaviyelerinkapatlmasn,toplamolarakyaklak18yllk
srgn hayatnda ektiklerini bu hatratndan renemesek birok iirine nfuz
etmemizzorlaacaktr.
BueserindenNiyziMsrkuddisesrruhulaziz:
113
Zehirlendiini, kardeinin kendisinildrmek zere kandrlm olabilecei
ni,sonradakardeininldrlebileceiveikisindenbirdenkurtulunacan,(1b)

114

Souk gnlerde mest giydiini, kapsnn sopa ile dardan dayandn,


dnlerdeevineyemekgnderildiini,budnyemeklerininnormaldendaha
hafifolduunu(1b)
Msa Reis'in geldiini, kapy ald hlde onu ieriye kabul etmediini,9
gndrgemibeklediini,batakiidarecilerinclkyumurtagibiolduunu,(2b)
Kale'den camiye iniinin 1040. gn olduunu, Sleyman Paa'nn
28.gndelimanageldiini,(3a)
Hamzevlere kar olan an dmanln, (3b,4a) Sleyman Paa'nn 10
gnncelmolduunusylediklerihldeonungemiylegeldiini,(4b,5b)
MustafaPaazadeMuhammedBey'inkendisiniziyaretegeldiini,buhare
ketekarmemnuniyethislerini,(5b)
Ziyaretine gelen Bekir Paa'nn Kaptan Paa'dan bir mektup ve 50 kuru
hediyegetirdiini,fakatbunlarkabuletmediini,parann15kuruunubiraderi
ne, 10 kuruunu Ca'fer Bey'e ve Abdurrahman'a verdiini, kalann da Muham
medDede'yevekayymavermekiinayrdn,parannbirksmndaoknime
tiniyediiMustafaDede'yevermekistediini,(5b)

112
Niyazi Msr, Mecmuai Kelimat Kudsiyyei Hazreti Msr, Bursa Orhan Gazi Ktb. No
690.
113
(KAVRUK,2004),XXIVXXXII
114
BuradaverilenyknumaralanBursaOrhanGaziKtbNo:690'dakinshayaaittir.
70|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


zniolmadanSultanMustafa'nnhutbebileokutamayacan,padiahlarn
adaletlehkmetmesigerektiini,(6a)
Bursa'da iken eyhlerin kendisine mektup gnderdiklerini, nasl hareket
etmesi gerektii konusunda telkinde bulunduklarn, kendisinin bu telkinleri ka
buletmediinibildiinizdenkalmayndiyekarlkverdiini,bundandolayda
9yldreziyetekmekteolduunu,(6b)
Hkim ardn, kendine eziyet edilmemesi iin ona ihtarda bulunduu
nu,FyzelebimecmuasndanDerviolankgerekilhsiniyazdn,(7b)
Sleyman Paa'nn gemisiyle adaya Abdlcebbr adnda bir dervi geldii
ni,onunkendisineRodos'takieskibirahbabndanselamgetirdiini,(8a)
VanMehmedEfendi'yekarolandmanln,(8b)
Geceevinegirilipcebindenyazlktlarnnalndn(9a)
Sanotu zehiriyle zehirlendiini, hlbuki Slmen denilen zehirin daha
etkili olduunu ve attarlarda kolayca bulunabileceini, etkili olduundan kendi
sinidahaabukldrebileceini,(9a)
Evinintavannndelinerek,oradankendisinindevamltakipvekontroledil
diini(9b)
1027ylndadnyayageldiini(9b)
Birmiktarbademvefndkkrpyediini,(11b)
Ramazan adl bir dinsizin kendisine eziyet ektirmek ve ldrmek iin de
vamlaularverdiini,(12a)
ehzade Sultan Mustaf'nn validesinin, Sleyman adl birini kendisine ezi
yetiinadayagnderdiini,(12b)
Selanik'ten gelen birinin, iirlerinde yanllar olduunu syleyerek, onlar
beraber okumay arzu ettiini sylemesini, airin bu davran, kendini imtihan
olaraktelakkiettiini,(14a)
Eziyetlerden,ktdavranlardaniyicebunaldn,(15a)
Tavanbekisininikigndrkendisiniuyutmadiindayanamaypbirmik
targndzuyuduunu,(17a)
Dmanlarnn kendine su aldrmadklar iin susuzluktan yandn, susuz
luunu gidermek iin karpuz yediini, yedike hararetinin arttn ve karnnn
davuladndn,(17a)
Cuma gnleri zerine amdan koyulmak zere bir sandk yapldn, airin
bunukenditabutugibigrdn,(35a)
ncelericifirvb.eyleribilmediinifakathapsedilipBoazhisar'agnderi
lince btn kitaplarn yrttn, kendinden getiini, akl bana gelince boa
znda zincir, ayanda buka grdn, o anda esmi hurf ve kavidi
cifrinba'zsnnfetholduunu,(35b)
Sabah uykudan kalknca yznn i, dudaklarnn sarkm, yreinin ta
mamenimiolduunu,(38a)
Hediyeolarakevinebirmiktarkurbanetigetirildiini,(38b)
Balkavlamayagidildiini,(38b)
Kendisinehediyeolarakayakkabgnderildiinifakatonlarkabuletmedi
DivnlahiyyatveAklamas|71

ini,(42b)
ncelemesi iin kitap gnderildiini, fakat rahatszlndan dolay bakacak
takatininolmadn,(43b)
Gnderilen kitaplar sonunda inceleyebildiini, bunlarn en az 500 yllk ol
duunu,(44a)
Kendisine hakaret etmeleri iin dmanlarnn baz ocuklar zerine gn
derdiklerini,(44a)
Bazgecelercamidesabahladn,(44a)
Kendisineeziyetedenlerinkendindenzrdilediklerini,(44b)
Kprlzde Mustafa Paa'nn kendisine biriyle bir kitap gnderdiini,
(45b)
Zehirlendiini, yznn, dudaklarnn iip ayakta duramaz hle geldiini,
(53a)
stanbul'dan ziyaretine gelen iki kiinin Van Mehmet Efendi'nin casusu
olabileceklerinekanaatgetirdiini,(52a,52b)
Talebelerinden birinin, evi civarnda tkrerek kendisine hakaret ettiini,
bunuonayaktramadn,(53a)
Cahiller yapar anlarm, bu kii bu hareketi nasl yapar diye kendi kendine
yakndnveoldukazldn,(53a)
YunusAmcasnnhaccagittiini,(54a)
Nikhleiyleevlenmedenayrldn,(55a)
Hakszla uramasndan dolay ikyette bulunduu kadyla aralarndaki
anlamazl,(55a)
Krkgncamiiinde,skntlvaziyette,minberdeyatmakzorundakaldn,
(55a,56b)
Kald mescidin tavannn kendini kontrol etmek maksadyla dmanlar
tarafndandelindiini,yeretozdkldn,(56b)
Yazdklarnnevindenalnpkontroledildiini,(56b)
Tavannn dvlerek kendisinin devaml huzursuz ve rahatsz edildiini,
(56b)
Her skntsnn, rahatszlnn sebebinin Padiah ve Van Mehmed Efendi
olduunu,hereyinonlarnrzas,bilgisiveemriyleyapldn,(57b)
KendisineLimni'deskntektirenlerin(8'liler)eyh,hakm,Ramazan,kad,
dizdar,hatib,azabaasveVoyvodaolduunu,(59a,93a)
Osmanlpadiahlarndaniddetleyaknmasn,(60a)
Osmanllarn yerine Tatarn (Selim Giray) tahta gemesinin daha uygun
olacandndn,bununiinhalkasesleniini,(61b)
Dmanlarnn yanna gelip gidiini ve kendisinin takibini kolaylatrmak
iinevinintavannnikikapsndaatn,evininkapsndevamlakbrakma
sn,(63a)
Kaynbiraderivekardeininkendiniziyaretegeliini,(63b)
Drtkardeiolduunu,(67a)
Kardeiningelipevdezmyediini,(65b)
72|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Yannda devaml bir beki bulundurulduunu ve ondan ok rahatsz oldu
unu,(68a)
Zehirlenme korkusundan, yatarken yiyecek tabam bann altna koydu
unu,(70a)
Yemeinezehirkatarlarendiesiyletuzsuz,yaszvekarpuzsuyuylayemek
piirmesini,(72a)
Yemek yapmak iin suyundan faydalanmak zere, hayli karpuz aldn,
(72a)
Akamyemeiyemediini,yemekyemedennekadardayanabileceinid
ndn,(72a)
Zehirlenmedendolayiinindnnvurulmukoyungibiitiini,aknbir
vaziyette dolatn, bunun iin de samaladn; samaladndan dolay ma
zurgrlmesidileini,(72a)
Hkim tarafndan sus bire edepsiz diye azarlandn, halk iinde kk
drldn,(72b)
Dmanlar tarafndan yzne tkrldn, kendisine hakaret edildii
ni,(72a)
Cuma gn kendinden srarla nasihat etmesi talebini kabul etmediini,
(75a)
Kendisinitizcekldrmeleriiindmanlarnbazentahrikettiini,(75a,
91a)
Bindiieeitekmeleyipkfredenocuunhlini,(75a)
OluAli'nindoumunun1810'ncugnn,(78a)
Kendinetkrldnekzmasnvezntsn,(78b)
Mestininstnekandamlamasn,(80b)
Ylanzehiriylezehirlendiini,(90b)
Grdeziyetleri,ikenceyiveihaneti,(90b)
brahimadlhatibilearalarndakidmanl,(91a)
MderrisSebzEfendiileBursa'dakiilikilerini,(91b)
Padiahn adaletle i yapmaya baladn kendisine yaplan muameleden
anlamasn,(95a)
Limni'yegemigeldiini,(97a)kignsus
kntsektiini,(97a)
Kandrlarakzehirlikestaneileldrlmeendiesini,(97a)
Rodos'dabandangeenkpekhadisesini,(98a)
DokuzsenedirAliOsman'npenesindeazapektiini,(98b)
Ftratnnehlidnyailekonumaktanhazzetmediini,(98b)
Adaya gelen gemi sahibinin kendisine bir kelle eker ile bir bardak hediye
getirdiini,(99a)
Sabah kald yerden knca sofada bzlp oturan zavall birini grp
zlmesini,(100b)
Dmanlarnnkaldyerintavanndvpkendisinirahatszetmelerinive
kendiniylanzehiriylezehirlemelerini,(101b)
DivnlahiyyatveAklamas|73

Amcasnn 3 aylk yoldan adaya kendisini ziyarete gelmesini ve buna kar
duyduumemnuniyeti,(102a)
Evinde akma olmad iin mumunu yakamayp karanlkta oturduunu,
dahasonradadarktn,(102b)
Kendisinebirmakreme(havlu,elbezi,petemal)hediyegetirildiini,(102b)
Edirne'deBostancbailebandangeenolayhatrlamasn,(103a)
Geceyarsdmanlarnnanalarakkendisiniuyutmayprahatszetmele
rini,dmanlarnnanelleriylealdklarn,(104a)
Bursa'dadazehirlendiini,ruhununcesediniterkettiihldednptekrar
gerigeldiini,(104a)
Uak'ta da top dokunmas sonucu vcudunun tamamen dalp tekrar
toparlandn,(104a)
Allah ldrp ldrp diriltir inancnn kendisinde hkim olduunu,
(104a)
Mevid'lirfanadleserinin58yandahangidurumdayazldn,(104b)
Eserleriniyazarkendaimaimlhatasyaptn,buhatalaryapmasnnse
bebini,(104b)
merHayyam'danhalineuygunolarakseipverdiirubaimislini,(105a)
1083'tenberidokuzyldrdevamleziyetektiini,(105a)]
115


115
(KAVRUK,2004),XXIVXXXII

NYZMISRKUDDSESIRRUHULAZZNHAYATKRONOLOJS
116


116
KenanErdoan,NiyziMsrHayat,EdebKiilii,EserleriveDvnnnTenkitliMetni,
Ankara,1998,s.138
Ya Dnem Hicri Milad Olaylar
SultanII.Osman 1027 1618 Doumu
21 SultanIVMurad 1048 1638 Tahsiliinseyahatekmas
22 1049 1639 Diyarbakrdailimtahsili
23 1050 1640 Mardindeilimtahsili
23
Sultanbrahim
1050 1640 TahsiliinMsragelii
2327 Msrdatahsildnemi
27 1053 1644 Msrdanayrl
2730
SultanIV.
Mehmed 1056 1646 Anadoludadolamas
30 1056 1646 stanbulagelii
30 1056 1646 Bursayagelii
33 1057 1647 eyhmmSinanaintisab
40 1066 1656 Hilfetverilmesi
41 1067 1658 UakveKtahyadakihizmeti
42 1067 1658 eyhininvefat
45 1072 1662 Bursayagelipyerlemesi
50 1077 1665
Zikirvedeverannyasaklanma
s
51 1078 1667 eyhMehmedinvefat
53 1080 1670 Bursadaderghinas
55 1083 1672 Edirneyegidii
56 1083 1672
Rodosadasnasrgnedilme
si
57 1084 1673 Affedilmesi
61 1088 1677 Limniadasnasrgnedilmesi
75
SultanII.Sley
man 1100 1691 Bursayadn
76 SultanII.Ahmed 1104 1692 EdirneyegidiiLimnisrgn
78 1105 1694 HakkaYry

TarknbirCneydHazretiMsrEfendiye
KeremlereyleyAllhkermneselmeyle
DikimymerhabMsrsanayzbinselmolsun
Kemlihazretiakilesznaselmeyle
MustafaManev
117

GR

Niyzi Msr kuddise srruhulazizi tasarrufu ve eserleri ile gnmze kadar


varlunutturmayanbirmridikmilolduunugrmekteyiz.
Genellikletasavvufdncesindesfninmanevhlveduygularneniyiyan
stabildii saha, sembolik anlatma bavurulan, iir alandr. Niyzi Msr pek ok
mutasavvf eyh iin de olduu gibi, tasavvuf dncesini yanstan eserleri man
zumDvnvardr.
OnunDvnlhiyyatiinbirokerhleryaplmtr.Tarafmzdandayenibir
aklama istemi ile bir gayret hsl olunca temel dvn metni olarak Sleymniye
Ktp. Mehmed Murad Ef. 43/1 nsha esas alnm ve aklama bunun zerinden
ekillenmitir.
1993 ylnda Kenan Erdoan Beyefendi Dvnn akademik dzeyde tenkit ve
tahlilini yapmtr.
118
Bu almas da bavuru kitabmz olmutur. Bu ekilde baz
nshalardaki farkllklar bilerek asl divna ulamak kolaylamtr.
119
Bu ekilde

117
Mustafa Manev (d.10201611, hyt: Cemziyelhir 1114(EkimKasm) 1702)nin ba
bas, Meyihi Halvetiyyeden Karaba eyhi Ali Alaaddn Efendi olup daha ok
KarabVelismiylemehurdur.BuismibanasardsiyahHalvetsarvesahipoldu
uyksekderecelerebinaenalmtr.
118
KenanErdoan,NiyziMsrHayat,EdebKiilii,EserleriveDvnnnTenkitliMetni,
Erzurum1993(DoktoraTezi)
119
TespitleregreNiyziMsrDivan,nshasaysbakmndanoldukazenginbirdivan
dr.Divn,batastanbulSleymaniyeKtphanesiveAnkaraMillKtphaneolmakze
re Bursa, Konya, Erzurum, Balkesir gibi deiik yazma eser bulunduran ktphanelere
dalmvaziyettedir.Ayrcayurtdndadanshalarbulunmaktadr.Yazmaeserleriinde
Niyz Divannn kendi tr iinde hayli kabark bir nsha says olduu, bundan da ok
yazlp okunduu anlalmaktadr. Kalabalkbir nsha saysna sahip olanNiyz Divannn
karlatrmal metninin hazrlanabilmesi elbette bir seme ve eleme yapmakla mmkn
olacakt.Busebeplencebtnbunshalarnzellikleritektekmahallindebizzattespit
edilerek zelliklerine gre kendi, arasnda gruplandrma yoluna gidildi. Sonra bunlarn
iinden (biri tabask) 7 nsha seildi. Sonra Mecmuasndaki iirleri ilve edildi. Temsilci
diyebileceimizveesasaldmzbunshalarunlardr:
1SleymaniyeKtp.MehmedMurad43/1
2MillKtp.A.196O/1
3SleymaniyeKtb.MihriahSultan384/1
4S.zeeKtp.A.S.LevendKitaplar254
78|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


eksik olan ilhiler metne dhil edilerek Divan lhiyyatn noksanlar ikml edil
meyeallmtr.
Tasavvuf tarihinde nc devre Melm piri olarak bilinen Seyyid Muham
med NurulArab kuddise srruhulazizin (1305/1889) Divan lhiyyat erhi
120

aklamada en ok faydalandmz eser olmutur. Ayrca Abdullah aylolunun


hazrladNiyziMsrkaddesellhsrrahulazzinGazellerineYaplanerhler
121
de yeri geldike gnmz dil ve anlayna uygun olabilecek ekilde yeniden
uyarlanarakilgiliilhiaklamalarnakonulmutur.
Divan lhiyyatn metininde genellikle gnmz Trkesi kullanlmaya all
mtr.Butrldeiikliklervezindebozuklukoluturmuolmasramenokuyana
mana btnl vermesi dnlmtr. Yine manas anlalamayacak olan keli
melerin aklamas ise metin iinde ve dipnotta uygun bir ekilde yaplmtr. Baz
yerlerde tekrarlarn veya ayn konu hakknda deiik yorumlar olacaktr. Bunu
grzenginliiveanlayfarklarnaiaretsaymakuygunolacaktr.

Hz.MevlnkaddesellhsrrahlazzEfendimizbuyururki;
Buszn,tekrarlanmgibigzkmesi,sizinilkdersiniziiyiceanlamam
olmanzdandr.Buyzdenhergnayneyisylemekicapediyor.
122

Alnt yaptmz kaynaklardaki hadisi eriflerin mehazlar faydal olacandan


yaplan tahrileri ve bilgileri ile koymay uygun grdk. Kitaplar ve kaynaklardan
yaplaniktibaslarvezeteklindedahiolsasahibininiibrazetmeyealtk.



5Marburg2522(Berlin)
6SelukEraydnzelKitapl
7Tabask
8BursaOrhanKtp.690
(Kenan Erdoan, Niyzi Msr Hayat, Edeb Kiilii, Eserleri ve Dvnnn Tenkitli Metni,
Ankara,1998,s.CLXXXVI)
120
SeyyidMuhammedNur,MsrNiyaziDvnerhi,haz.M.SadettinBilginer,st.1982
121
(AYLIOLU,1994)
122
Mevln,FhiMFh,ev:M..Anbarcolu,s.52


79

DVANILHYYAT

VE

AIKLAMASI

Hz. eyh
Kutbulakt
kaddesell
dair aklam
snrnam

phe
AllahT

Bizim N
Onun yard
imanederi

Sulta
ycelik
sininkib
vey
Alla
mannd
der. Bun
rindeki

Daha g
himmeti,a

123
Mide,8
124
Mslim,
125
(YAZICI,1

h Mrids
tb, Ferd
h srrahul
ma yapmaya
mamasiinra
yokkiAllah
Teliinm
Niyzi Msr
dm ile yne
z.
an Veled Haz
veululukile
brideilhdir
yinebuyurdu
ah Telnn
daki seyrinde
nun ise, son
tasarrufuky
zeli ve idr
kniyazile

7
Birr,69(2588
1995),s.499

slikn, Mef
zzamn
azizin ilh
a alana Al
ahmetetsin.
hTelhadd
tevazolan
kaddesell
elerek akla
zretleri buyu
ebabamnte
r,ltfuda;
uki,birgnb
n velisi bu d
en yz bin k
nu yoktur. Bu
yametekad
kin tekrar
H

8);Tirmz,Birr

fhrulvsln
Muhamme
kelimt ku
lah Telnn
.
diaanlarse
birkimseyi
h srrahul
amaya ala
urdu ki: By
ecellisiisetev
babam:
nyadan g
kere fazla ol
u Allah Tel
darkalr.
125
tekrar tevel
r82,(2030);M


n, Sultnle
edlMsriy
dsiyyelerinin
n yardm etm
evmez.
123

AllahTel
azze sonsu
acaz. nk
k Mevln
vazuveltuf
t vakit
lur. nk o
l velisinin, m
5

lld niyeti,
Muvatta,Sada

evly, Burh
ylHalvetiy
n esrar ve ha
mesi, haddin
yceltir.
12
uz bir gven
ltuf sahib
(Bah Veled
fileidi.Allah
onun seyri,
o, Allah Tel
mritler ve
ricli gayb
aka12,(2,100

nlasfiy,
yylKdir
akkatlerine
ni bilmesini,
24

imiz vardr.
bi olduuna
)in tecellisi
hTelveli
, sal za
lda seyre
klar ze
ve erenler
00)


DivnlahiyyatveAklamas|83

A
126

1
Vezin:FiltnFiltnFiltnFiln

Eygnlgelgayridengeakaeyleiktida,
Zmreiehlihakkatanklmmukteda.
Cmlemevcudatumalmataakakdemdrr,
Ziraaknevvelinebulmadlaribtida.
Hemdahicmlefenabulduktaakbakikalr,
Busebebdendedilerkimakayokturintiha.
DilerimsendenHdayaeyletevfknrefik,
Birnefesgnlmseninakndanetmegelcda.
Masivayaknnsevdasngnlmdenal,
Akneyleikilemdebanaaina.
Akiletamudaolmakcennetidirakn,
Likcennetteolursatamudurakszana.
EyNiyaziMridistersenbuyoldaakauy,
Enbiyavevliyayaakolupturrehnma.

Eygnlgelgayridengeakaeyleiktida,
Zmreiehlihakkatanklmmukteda.
Eygnlgelbakalarndangeipakauy,
Hakkatehlicemaatakimamklm.
127

Ak,sarmakanlamnagelenkkelimesindenalnmtr.Sarmak,sarld
yerinaslkaplarsa,akdagirdiikalbihattainsannvcudunuylecesarar.
128

Ak, hem yaanan duygusal, yani varoluu (egzistansiyel) gereklii hem de


varlksal, yani ontolojik gereklii olan bir kavramdr. Baz airler anlamca ak
szcndendahagenikapsamlolankszcntercihetmitir.k'daha
okduygusalbirsevgiyivemuhabbetiifadeetmekiinkullanmasnaramen,k
ileulvvemanevisevgiyidilegetirmitir.Dolaysylaikieitak'tanszedilebilir.
Birincisiilhak,yanibeeraktr.BakabirdeyileAllahTelyayaratca
knailhakdiyebiliriz.nkvarlklarznbuaktanalmlardr,varlklarnz
AllahTel'nnyaratcak'nntakendisidir;ikincisiisevaroluuveyaananak,
yani egzistansiyel ak'tr. Varoluu ak insann znde gizli bulunan ak gerek

126
DivandakiilhilerindizimiArabElfbesinegredir.
127
Beyitler anlalabilirlii artrlmaya allm ve vezin dzeni aranmam, kelimelerin
gnmz Trkesine yakn olan olan ile tekrar yaplmtr. Niyzi Msr kaddesellh
srrahulazzdenilhilerineuygundecekmanalarvermesiiinlihimmetveaftemenni
ederim.(Yazan)
128
Eraydn,Seluk,TasavvufveTarkatlar,s.236.
84|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


duygu ve dncesine gerekse davran ve hareketlerine yanstmasdr. Bu ak,
insannbilgivebilinseviyesinebalolarakkomedikyadatrajikbiimdetezahr
edebilir. Tutku ve ihtiraslarn tatmini esasna dayanan insan gldrp elendiren
dnyalk ak'a biz komedik ak diyebiliriz. Gelip geici olan bu akn tam tersine,
dnyay ve insan dnyevi eylere balayan duygu ve dncelerin btnn yok
sayanbirbakaakvardr.Trajikak,gerekakbudur.Bunagre,insankendisini
dnyevi tutkularndan kurtard lde komedik ak'tan kurtulup, gerek ak'a,
ilahiak'aulaabilecektir.
129

AkkelimesiKurnKerimdezikredilmemitir.AncakMuhyiddnbnlArab
kaddesellhsrrahulazizegre,kinyeyoluylaoradayeraldsylenmektedir.
KurnKerimdekieeddihubb
130
ayetibunaiaretederdenilmektedir.
Kenzi mahf yani Ben gizli bir hazine idim. Bilinmeyi istedim, mahlkat
yarattm
131
hadisinegremuhabbet,balangtaAllahTeldanzuhuretmive
btnmahlkatnyaratlmasnasebepolmutur.KurnKerimdekiAllahonlar,
onlar da Allah severler.
132
ayetinde sevginin ve muhabbetin nce Allah Tea
ldangeldiianlalmaktadr.
bnlArabkaddesellhsrrahulazizde,sevgiyivarlnilkmiliveyaratl
sebebi olarak kabul etmitir. Yani Hakkn mevcdtn ayannda halk ile zuhuru
onlarnyoktanyaratlmalardeildir.Hakk,ezeldebilinmekistedi.Bilinmesiiinde
kemltnvarlkaynasndazharetmektenbakabakabiryololmadndanhalk
yarattvemahlkatnsretlerindetecelletti.Haricvcdaraclylazuhraolan
sevgisi,lemiyaratmasnasebepoldu.
133

Bu nedenle ak, her eyin temelidir ve kaintn ruhudur. nsanda ak yzn


denvaroluununilkkaynanageridnmeyeabalar.Akylebiratetirki,par
layncamuktanbakasnyakar.
RisaleiGavsiyedeAbdlkdirGeylnikaddesellhsrrahulazizHazretleri
buyurduki;
YaRabbi!Aknmanasnedir?
YaGavs!kolbana.kbenim,maukbenim,akbenim!Kalbinibenden
bakasndanevirveboalt.
Ya Gavs zm! Akn zahirne arif olursan, aktan da fena bulmalsn! Zira
akhicaptr,kilemaukarasndakihicb.
Gerek anlamda ak Allah Tely talep etmek ve Onu sevmektir. O halde
k bir anlamyla da taliptir. Hakk isteyen ve seven herkes k olabilir. Ancak
kkendignlnmaukiinboaltmas,aklbandankurtulupileminisevdi
inden baka dier btn isteklerden temizlemesidir. Aslnda ak akl aciz brakr.
Fakatonsuzdaolamaz.
Marifete yani ilah bilgiye ulaabilmenin yolu akl ve nazar deil ilh aktr.

129
(KO,2000)
130
Bakara,165
131
KefulHaf,2016
132
Mide,54.
133
EbullAff,Tasavvuf,s.207.
DivnlahiyyatveAklamas|85

AllahTelyaaklladeilancakaklaulalabilir.

Akntatlvehohibirpnaryokturki
Benimondadahatatlvehobirpaymolmasn
134

Felsefenin de en derin mevzusu aktr. Bergsona gre yaratl, bir heyecan


dan,derinsevgidenfkrmaktadr.
Ahlkvedininikikaynaadleserinde:nsan,kendi,kalbinden,AllahTelo
kalpten faydalanacak kadar temiz olmayan eyleri atmaldr. O zaman insan Allah
Tely kendi iinde hisseder. Fakat bu kfi deildir. Daha st dereceye trmana
rakinsan,AllahTelnnbiraksiyonletiolabilmelidir.Bumertebeyegeleninsan,
kendinde sonsuz bir hayat hamlesi sezer. Byk, iyi ilere sarlr. Ve baarr. Ve
hibiryorgunlukduymaz. Derinbirak iindekendiniaksiyona,insanlarahizmete
verir. Bu ak; insann Allah Telya ak deil, bundan ok daha st olan; btn
yaratklarakarolanAllahTelnnsevgiveakdr.
Ohalde,Bergsonagremkemmelinsan,gnlneAllahTelsevgivedn
cesitamakilekalaninsandeil,iradesini;AllahTelnninsanlarasevgisiyoluna
hizmetevakfedebileninsandr,
135

Aknura,akldaateebenzetirler.Aklnaydnlhernekadardakikveuza
gryorsa da akn atei, daha dakik ve daha fazla uza grebilir. Akln aydnl,
akn ateiyle birlikte hareket etmezse tek bana gnl evini aydnlatamaz. Ne
vakit akln nuru akn atei ile birleince o zaman gnl saray, tam anlamyla ay
dnla kavuur. Buna gre, Hakka ulamak ve ilah hakikati kavramak iin, bir
dereceye kadar akln rehberlii arttr. Akl, bizi madd lemin snrndan karp
manevveulvleminsnrnakadargtrebilir.Fakatondanteyegidemez.Bun
dan sonra akn rehberliine ihtiya var. Zira bizi ilah leme ulatran tek ara
aktr. Akn ykcl, bir anlamda yapclktr. nk akn atei, insann putlarn,
onu hakikatlerden alkoyan masivay yok eder. Bylece onu temizler. Akn atei,
insan, ayrmclktan ve eitli ekillerden alp tevhide ve gerek istikrara, okluk
tan,irktenkurtarpbirliegtrenbirgtr.Aklinsanavarlkkazandrrken,ak
ise insann varln ortadan kaldrr. nsan varlyla kald srece birliin gerek
lemesi mmkn deildir. kilik devam eder. Biri Allah Telnn varl, dieri de
insannvarldr.Hedefbirlikise,birlieulamakiindeakgereklidir.Ak,aklla
birleince yanar. Ak ve akln birlii, vahdet makamna yaklatrr. Dinlerin hkm
etkisindenkendiniuzaklatrr.bnlArabdebukonudaunlarsylemektedir:
SevgivemuhabbetkonusundabnlArabkaddesellhsrrahulazizinba
ka bir ifadesi de yledir: Muhakkak ki kalbim her sreti kabul etti: airlerin me
ras,keilerinhangh,puthaneveyatavafedeninKbesi;TevratnveyaKurn
Kerimin sayfalarn msavi grdm. Ben sevgi diniyle tedeyyn
136
ettim. Onun

134
(GEYLN,2005),s.132
135
MustafaRahmiBalaban,FilozoflarlaBirerSaat:MuhtasarFelsefeTarihi,st.1947,s.219
136
Tedeyyn:Dininisaknmak.(Deyn.den)Borlanma.Borcagirme
86|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


aralarnayneldim.Sevgibenimdinimveimanmdr.
137

bnlArabye gre muhabbet, ibadetin asl, srr ve cevheridir. nk


mabdmahbbuntakendisidir.Eersevgiolmasayd,insan,aa,yldzveyaput
gibi hibir eye ibadet edilemezdi. nk kemliyle hrmet duymadan bir
mabda ibadet edilmez. Abid de mabdu sevmedike ve sevgisinde fn olma
dka Ona hrmeti tahakkuk etmez. u halde vasflar farkllasa da mabd ve
mahbb ayn eydir. Bir ynyle mabd, bir ynyle de mahbb diye isimlendi
rilmektedir.Oysaherikitaraftadamsemmbirdir.
138

Akveansarholuuolmasayd
Nedinleyenolurdu,nesohbeteden.
139

Cmlemevcudatumalmataakakdemdrr,
Ziraaknevvelinebulmadlaribtida.
Btnbilinmimevcudattaennceolanaktr,
Ziraaknevvelinebalangbulmadlar.

Ak yolu, bir yoldur ki, ne ucu var, ne kys. O yolda can vermeden baka
birarebulunmaz.
140

Ak,AllahTelnnkendisioluncaevvelivesonudaolmaz.Hakknmahlkt
sevmesi kendini sevmesi, yaratlmlarn biribirlerini sevmeside Allah Tely sev
mektenbakabireydeildir.

Akmakamlidir,akkadimezeldir
Aksznsyleyencmlekudretdilidir
YunusEmrekaddesellhsrrahulaziz

Ak,kendindenbakabireyvermezvekendindenbakabireyalmaz.
Aknmal,mlkyoktur.Fakatkimsenindemal,mlkolamaz;
nkak,akiinyeter.
AkagiriftarolduunuzzamanAllahTelkalbiminiindedirdemeyin,ben
AllahTelnnkalbiiindeyim,demekdahayarar.
Siz,akayolgstereceinizisanmayn.nkak,sizdedeergrrse,her
yolugsterir.
141

Hemdahicmlefenabulduktaakbakikalr,
Busebebdendedilerkimakayokturintiha.

137
EbulAlAff,Tasavvuf,s.203.
138
EbulAlAff,Tasavvuf,s.203204.
139
mamRabbn,Mektbt,c.III,m.no:120.
140
(Hafziraz,1985),gazel.LXVIII,b.497
141
(HalilCBRAN,1970),s.28
DivnlahiyyatveAklamas|87

Hemdahihereyfenabulsaakbakikalr,
Dedilerki,busebebdenaknsonuyoktur.

imdi velilerin, sevenlerin, sevgililerin hali byle olunca, Son nedir? suali
neCneyd'inverdiicevapuolmutur:
Son,balangcadnmektir.Busznzahirmanalarndanbiriudur:Slik,
mrid, nasl ki, balangta aka ibadet, tesbih ve dua ediyor, bunlar perde
arkasndayapmyordu;bundansonradakendisine birhayranlkgeldiiiinar
tkoibadetleriihtiyarszyapamaz.
142

DilerimsendenHdayaeyletevfknrefik,
Birnefesgnlmseninakndanetmegelcda.
SendenHdayauygunarkadalkdilerim,
Birnefesgnlmseninakndanetmegelayr.

MuhyiddnbnulArabkaddesellhsrrahlazzeyhUryebilebirdier
eyhi olan eyh Eb mrn elMrtl arasnda tasavvuf ilminde nemli bir
neevetarzfarkolanbirkonuyudayleanlatmaktadr.
nsanln mevcut hli beni ok zyordu. Bir gn bu dncelerle hayli
dertli bir halde Uryebnin huzuruna girmitim. O, halkn Hakka olan muhale
fetlerindendolayzntlolduumuanlaynca
Evldm sen halka deil Hakka bak! dedi. Onun huzurundan ayrldktan
sonra daha ayn skntl hal zerimdeyken bu sefer eyh Mirtlnin meclisine
geldim.Benigrnceoise
Evldmsenkendinebak!dedi.Bununzerinebenartkdayanamadmve
Ey stadm! Biriniz Hakka bak diyor dieriniz kendine bak diyor, ben ikiniz
arasndaarpkaldm,ikinizdebuyolunkmilrehberlerisiniz,pekihangini
zinszdorudur?diyesordum.O;
Her ikimiz de hlimize gre sana yol gsterdik. Ama esas olan eyh
Uryebnindediidorudur.Umarmkibirgnonundediiomertebeyeerer
sin. Aslnda sana da bana da yaraan onun dediine kulak vermektir

dedi.
Ben onun bu drstlne hayran bir halde tekrar Uryebye gittim ve
Mirtlnindedikleriniaynenonanaklettim.Bununzerineoda
Ne gzel demi. Ben Yoldaa (refik) iaret etmitim o ise Yola (tarik)
iaretetmi. imdisenhemonundediinivehembenimdediimiberaberce
alrsanhemyoluhemdeyoldabirletirmiolursundedi.
143

Masivayaknnsevdasngnlmdenal,
Akneyleikilemdebanaaina.
Aknsevdasndanbakasngnlmdenalsn,
kilemdeaknbanatandkklsn.

142
(emsiTebriz,2007),(M.55),s.124
143
(KILI,1995),s.15
88|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Akiletamudaolmakcennetidirakn,
Likcennetteolursatamudurakszana.
kncennetidirakilecehennemdeolmak,
Lakinonaakszcennetcehennemdir
BirgnMevlnnnharemiKiraHatun(radiyallhanh):Cennethalknno
u aptaldr hadsinin manas nedir? diye sordu. Mevln kaddesellh
srrahulaziz:
Aptalolmasalard,CennetveCennetinnehirleriylenaslyetinirlerdi.Sevgili
nin yznn bulunduu bir yerde Cennetin ve nehirlerinin yeri mi olur. Bunun
iinCennethalknnouaptaldrveilliyyniseaklsahipleriiindirbuyurduve
urubaiyisyledi:
Eer Cehenemde senin zlfn elime geerse, cennetlik olmaktan utanrm.
Eersensiz,benicennetearalar,cennetsahrasyreimiskar.
144

[Ak,dinin,hayatnvebenliinmotorgcdr.Akhemsevenehemdesevile
nekiilikkazandrr.Kiilikbydkeak,akbydkekiilikbyr.
Bilim,aratrmaktalezzetbulur,akiseyaratmakta
Dinin ruhunu ak oluturduu iin, sevgiden yoksun gnllerin icra ettikleri
ibadetlerbirgsteridenteyegeemez.Allah'sevgizereveakiindearama
yanlarn,sayyavemeknasanibadetlerierdiriciolamyor.
kbaldiyorkiBenimniyazm,ikirektnamazasmaz.
145

klarnnamaznniyesoruyorsun?Onunrkudasecdesigibimahremdir.
Allahu Ekber'in alev alev yan be vakit namaza smaz. Aklarn namaznda
okuyu, iki dnyaya meydan okumaktr. Bu namazn bir rekt bile Mslman
lmszyapar.Buatesizveheyecanszasrnldrpmahvettiiinsanbylebir
namaznierdiikymetlerinerdenbilecektir!
146
]
147

EyNiyaziMridistersenbuyoldaakauy,
Enbiyavevliyayaakolupturrehnma.
EyNiyaziMridistersenbuyoldaakauy,
AkEnbiyaveevliyayaklavuzolutur
Aktan herkes bahseder. Lakin bunu yaayan binde birdir. Ancak adn bilmek
tenbakabirmeramdayoktur.Elemliakyolundacefasnakatlanmasgerektiini
oudabilmektenacizdir.Mevlnakaddesellhsrrahulazizbuyurduki;
Bir addan baka aktan ne biliyorsun ki? Akn yzlerce naz, edas, ululuu
var.Ak,yzlercenazlaeldeedilebilir.
148

Akn rehberlii olarak Aka uy da ki maksat ise akn elinde keml bulann
irdnavasloldemektir.Akmahallesinedelilsizayakatma.Bendelilsizgitmek
iinneleryaptmyinedegidemedim.(Hafziraz,1985),gazel.CC,b.1705

144
(YAZICI,1995),s.614
145
Cavidname,87
146
ArmaanHicaz,60
147
ZTRK,YaarNuri,27Nisan2001tarihliSTARGAZETES
148
Mesnevi,c.V,b.11631164
DivnlahiyyatveAklamas|89

2
Vezin:MefilnMefilnMefilnMefiln

Zihi
149
kenzihafkiandangelrhervarolurpeyd,
Gehizulmetzuhureder,gehienvarolurpeyd.
Zihderyayivahdetkimkesilmezhergizemvac,
Bukesretlemiandandoupnaarolurpeyd.
Nesihriblacebdirkimbuyzdengrnrayar,
Oyzdengayryoktenhagelirdildarolurpeyd.
Tanurgndeyzbincandemiklimineherdem,
Gelryzbindahiandanbulurimarolurpeyd.
Oyzdengrbenayandneremicemalinden,
Feleklerdegrpandneredvarolurpeyd.
Dniehayalat,iindazuhurat,
Birindenolbirinetuhfelerherbarolurpeyd.
OdevriylegelptrEnbiya,Mrselmeratibce,
Gehimminzuhuredergehikffarolurpeyd.
Tecellieyledikeolsaraysrrahfada,
Busuretlemiiresatpazarolurpeyd.
Annzatnagayet,sununahergiznihayetyok,
Annnherbirismindengelrbirkrolurpeyd.
Tecellieyleroldaimcellgehcemlinden,
Birininhslcennet,birindennrolurpeyd.
Cemalizhirolsatizcelliyakalaran,
Grrsnbirglalsayanndahrolurpeyd.
Busrdandrkibirkmilzuhuretsebulemde,
Kimiikrrederan,kimeinkrolurpeyd.
Veliarifcellirecemlinigrrdim,
Buharistanniindeanaglzarolurpeyd.
Nesrdrkimikikimsenazareylerbuekvana,
Biriancakgrrdr,biredeyyarolurpeyd.
iummanvahdettiryzsahrykesrettir,
Yzngrengrrayariindeyrolurpeyd.
Alanlezzatbirliktenhalsolurikilikten,
Niyazikandebaksaolhemnddrolurpeyd.
Grrolgencimahfidennicezhirolurey,
Bilrhernaksurettenniceesrrolurpeyd.

Zihkenzihafkiandangelrhervarolurpeyd,
Gehizulmetzuhureder,gehienvarolurpeyd.
Negzel;hervarolaneygizlihazinedengelirveaikrolur,

149
Zih:Zehu,bumnasnagelenmennesiaretzamiri.
90|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Bazenkaranlk,bazennurlarmeydanakar.

KenziMahfEdebiyat
Tasavvufta eitli kelime farkllklaryla birden ok rivayetleri bulunmakla
birlikte,busznenyaygnkullanmolan
150


Metni erevesinde geliip ekillenmitir. Hibir muteber hadis kitabnda
gemeyenburivyetleilgiliolarakAIiyylKr(1014/1605)unlarsyler:Fa
katmanasdorudur.AllahTelnn:
Ben, insanlar ve cinleri ancak bana ibdet etsinler diye yarattm
151
yetindenalnmtr.
Nitekim bn Abbas bunu bana ibdet etsinler diye (liyabdn)yerine
benibiliptanmalariin(liyarifn)yarattmeklndetefsiretmitir.
Sz konusu rivayetle ilgili olarak eyhi Ekber Muhyiddn bnulArab (560
638 / 11651240) Kefen sahh, fakat naklen sabit deildir dedii nakledilir.
Esasenbunun,hadisilmikriterlerineuygunolaraknaklensabitolmubirhadis
olduunu iddia eden bir mutasavvf da bilinmemektedir. zellikle bnl Ara
bninyukardakiszndensonra,konuedildiitasavvufliteratrndegenellik
le sahih olup olmad sorgulanmakszn kuts hadis olarak deerlendirme
eilimi belirmi ve bu zamanla genel bir kabule dnmtr. smail Hakk
Bursevinin (1137/1725) bu rivayet hakkndaki u deerlendirmesi, ayn za
mandagenelolarakmutasavvflarnyaklamtarzlarndayanstmaktadr
Kef ehline gre bu hadis sahihtir, isterse, hadis hafzlarna (ezbercilerine)
gresahiholmasn...Zirakefehliolanlar,bizzatRaslllahsallallhaleyhive
sellem Efendimizden alr sylerler. Hadis ezbercileri ise nakil yoluyla rivayet
ederler. Ayrca bir eyin belli bir senedi olmaynca, sabit olmadn icp ettir
mez.udakatdir:Kefitibariylesahiholanbirey,nakilyoluylagelendenda
hasahihtir.Zirakefhlindevehimvehaylolmaz.
152

Tasavvuf ehline gre kint, Allahn isim, sfat ve fiillerinin zuhr ve


tecellsindenibrettir.Mahlukt,AllahTelybilmekveehadiyyetsrrnanlamak
iinbulemegnderildi.Kinttanevarsaogizlihazneninmahsldr.Dolaysy
la Kenzi hafinin zuhruyla, nr ve zulmet ortaya kmtr. Burada ilk grnte
birztlkvargibigsterir.Ancakdnyahayatndahereyzddylakaimdirdenir.
nkerolmasahayrn,irkinolmasagzelin,zulmetolmasziynn,geceolma
sa gndzn kymeti tahakkuk etmezdi. Bir baka adan da srr teklif ve imti

150
Knt kenzen mahfiyyen feahbebt enurafe fehalaktlhalka liurafe Acln.
2/132; Aliyul Kari. 273: Manas doru olsa da hibir senedi olmayan bu szn hadis ol
madaktr.
151
Zriyt,56
152
(GKE,2000)
DivnlahiyyatveAklamas|91

handr. man ile kfr, mmin ile kfir beraber bulunacak ki imtihan yeri olan
dnynnyaratlgayesineuygundsn.
Mutasavvflar,zulmetvenruntecellsinihemkintta,hemdnyada,hemde
insanda mahede etmilerdir. Kintta Allah Telnn ceml ve keml
tecelllerini anlama kabiliyeti insana verilmitir. nsan mevcdtn z ve zetidir.
Cmi ismine mazhar olduu iin Allah Telnn esm, sft ve ztna tam ayna
olmakeyfiyetiinsandadr.
Zulmet ve ziynn ayn kaynaktan kmas Necmddn Daye kaddesellh
srrahulazizinMirsdlibdadleserindekibirhikyedeyleizahetmektedir:
Birekerciekeribirkakerekaynatpherkaynatndadahakesifbircinse
kereldeeder.Ensoneldeedilenekatare
153
derlerkibusiyahvekababirmaddedir.
Demek ki beyaz ekerde bu siyahlk ve kabalk var imi, gzkmyormu. Bunun
gibiNrMuhammedidenzuhredenmevcdtiinde nrvezulmetmevcuttur.
Ancak sekerdenbirinci,ikinci,nc.. .Derecelerdeeldeedilen maddelerilk kay
natlandan beyazlk ve siyahl nasibine gre alr. Ve her biri kendi makmnda
kemlihizdir,herbirininbirhassasvardr.Biridierininyerinekimolamaz.
154

Burada bahsedilen saf eker Hz. Muhammedin rhudur. Onun rhu, rhlarn
atasdr.Ennceonunrhuyaratlm,mevcdtdahasonrayaratlmtr.
Ben yaratlta nebilerin ilki, nebi olarak gnderilme ynndende sonuncu
suyum
155
hadsi bunu bildirir. Btn mevcdt onun yz suyu hrmetine yara
tlmtr. Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellem vesilesiyle yaratc tantlm,
dieryandankfrnneticesizulmetaikrolmutur.


153
Katare:Kuyudanveyabakabiryerdendamlayansu
154
Ali Nihat, Tarlan, Divan Edebiyatnda Tevhidler, Fasikl IV, stanbul niversitesi Yay.
No:24,(1936).s.34
155
MuteberkaynaklardayeralmayanburivayeteDeylemi,EbuNuaym.Sehavi.AliyulKri
veAclneserlerindeyervermilerdir.Bkz.Deylem.III/331:EbuNuaym,DelailuNbvve.
1/42;Sehavi.386:AliyulKri,269;Acln.II/129
92|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


YARATILIMERTEBELER
156

GENEL
DEERLENDRME
DRTL
TASNF
YEDLTASNF KIRKLITASNF
GAYBLEM
LAHTLEM LTAYYN l.Ztllahiyye
CEBERTLEM
BRNC
TAYYN
2.lktenezzlat

KNCTAYYUN
3.kincitenezzlt
4.Ulhiyyet
5.Rahmniyyet
6.Rubbiyyet
7.Mlikiyyet
8.EsmaveSftun
Nefsiyye
9.Cellsimleri
10.Cemlisimleri
11.Fiilisimleri:
a)CellFiilsimleri
b)CemliFiilsimleri
MELEKT
LEM
ERVHLEM
12.lemiimkn
13.Akllevvel
14.RuhulAzam
15.LevhlAzam
16.Krsi
17.UlvRuhlar
18.Mcerrettabiat
19.Hayal
20.Heba
21.CevheruiFerd
22.Mrettebat
23.AtlasFelei
24.ZhreFelei
25.FeleklEflk
26.SemaZll
27.SemaMteri
28.SemaBehrm
29.Semaems
30.SemaZhre
31SemiUtarid
32.SemaKamer
33.KreiAte
34.KrreiHava
35.KrreiSu
36.KrreiToprak
37.Maden
38.Nebat
39.Hayavn
40.nanlarlemi
MSALLEM
EHDETLEM NASTLEM
EHDET
LEM

Zihderyayivahdetkimkesilmezhergizemvac,

156
(YCER,1996),s.61
DivnlahiyyatveAklamas|93

Bukesretlemiandandoupnaarolurpeyd.
Neiyi;birlikdenizininhibirzamandalgalarkesilmez,
Buokluklemiondandoupmecburvarolur.

Kesretvevahdetilikisi
Muhyiddn ibn'l Arab kaddesellh srrahulaziz ile tasavvuf literatrnde
anlalmaya ve anlatlmaya balanan vahdeti vcd elikili ve ar konumuyla
ok sz sylenen ve neticeye varlmayan tarihi seyri ierisinde, deiik ekillerde
yorumlanmveokrenklibirdncesistemiolmutur.

Bizzat bnl Arab zel bir stlah olarak vahdetlvcd ifadesini kullan
maz.Dolaysylabutabironunyazlarnnmuhtevasndandolaydeil,takipile
rinin ilgisi ve kendisinden sonra gelien slm dncenin ynnden tr se
ilmitir. bnl Arab nin en etkili rencisi Sadreddin Konev (hyt. 673/1274)
bu terimi en az iki vesileyle kullanm, daha sonra Konevnin rencisi
Sadeddini Fergn (hyt. 695/1296), bnlFridin Taiyye si zerine yazd iki
nemlierhtebuterimi birokkez kullanmtr. AmaneKonev, nedeFergn
bu terimi daha sonraki yzyllar iinde kazand teknik anlamnda kullanm
lardr.BuaradabnSebin(hyt.669/1270)ileAzizddinNesef(hyt.700/1300)
gibi bnl Arab okulunun ikinci dereceden belli baz ahsiyetleri bu terimi,
sflerindnyagrlerinidolaylyollardananlatmakiinkullanmlardr.Vah
deti vcdu, bnl Arab nin doktrinini ifade etmek zere teknik anlamda ilk
kullanan kii bn Teymiyyedir. Nitekim o, vahdeti vcd ifadesini vahdeti
vcdehlieklindeteknikanlamdabirdoktrininadolarakkullanmtr.
157

Burada,uhusushibirzamangzdenuzaktutulmamaldr:Buanlayhan
gi ekilde ele alnrsa alnsn Tanrlem dualitesinden biri ypranmak zorunda
dr.nkbylebiranlayta;

YaTanrlemefedaedilecek,
YadalemTanryafedaedilecektir.
158

Bilindii zere yaratl meselesinin en nemli noktas maddenin ezel olup


olmamasnadairdir.EermaddeezeliiseAllahTelnniiomaddeilekinat
inaetmektenibaretolur.
Fakateermaddeezelideilse,AllahTellemiyokluktanhalketmitirki,
bunaibda,icdveihdasdiyorlar.OhldeAllahTelbirvaredendir.
Muhyiddn ibnl Arab kaddesellh srrahulaziz ise bu iki grn hibi
rineiltifatetmiyor.nkmeseleyidahabasit,dahakuatc,derinveetkilibir
ekildemuhakemeetmektedir.Onunnazarndahakikvarlk,sadeceAllahTe
lyamahsustur.Eyayagelinceonlarmutlakvarlneitlisuretlerdevegr

157
(AKMAKLIOLU,2005),s.7
158
(EVKBA,1994),s.9
94|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


nlerdetecellisindenibarettir.Bubakmdanartkmaddevarmdr,yokmu
dur,maddekavramnnmahiyetinedirvemaddeezelmidir?diyednme
egerekkalmaz.
MuhyiddnibnArabkaddesellhsrrahulazizHazretlerininbeyannag
re yaratl, Mutlak Varlkn Ltaayyn (grnmezlik) mertebesinden ta
ayyn(grn) mertebesinegemesindenveya bakabirdeyile,isimves
fatlarnhd(gr)sahasndatecellisindenibarettir.Vebusreklibiritir.
159

Yalnzunuiyihatrdatutmakgerekirkiherbirmertebeyinekadarmstakil
olarak ele alrsak alalm o bir btne aittir, o vcdun bir zsdr ve ancak o
btn ile gvde ile alkas erisinde bir mana tar. Tpk lemin (kozmos)
vcdunun aslnn Vcdu zorunlu (Vcibulvcd) olanla irtibatl (merbut)
olmas gibi o lemin paralar da kendi aralarnda bazs bazsna irtibatl, ba
lantldr. Ve i bunlar arasnda zincirleme(teselsl) bir balantyla gerekleir.
nsan, lem hakkndaki bilgisini her eyden evvel ite bylesi bir irtibatlar yu
mandanhareketlebireydendierbireyiistinbatetmeksuretiyleeldeeder.
tebuirtibatlarkurmabilgisidehssetenehlullhnilmindebulunur.
160

BinenaleyhsflerinVcudaynelikmetafiziktutumlarn,birtbiricaiz
sefelsefantropolojikvecihtendieriseontolojikvecihtenolmakzerekive
cihtenincelemekmmkndr.
Onlar bunu, bir noktadan kp yine ayn noktada biten bir vcd emberi
(diretlvcd) diyagram zerinde tarif ederler. Noktadan kan yarm dire
kavsi nzul (ini kavsi) adn alr. Noktaya doru giden dier yars ise kavs
urc (k kavsi) adn alr. Muhyiddn bnulArab kaddesellh srrahlazz
buyururki:
Bu konuyu anlatmak iin bundan sonra inaallh direler ve cedveller
yapacaz...kitlibolankiidebukonununfaydalanvemanalaryaknolsunve
bunlar kendinde mcessem bir suret hlinde tasavvur edebilsin. ...Vcd,
bir dire dir. Ve bu direnin balangc lk Akln (elAklulevvel) varldr. Bir
hadsi erifte vrid olmutur ki Allahn ilk yaratt ey lk Akldr. Yni bu
cinslerin balangcdr... Yaratl(Halk) ise insan cinsi ile son bulmu ve vcd
diresi tamamlanm, insan bu lk Aklla ittisal etmitir. Tpk direnin sonu
nun balangcna ulamas gibi. te dire budur. Ve bu direnin zerinde le
min cinslerinden yaratlm ne varsa, t ilk akldan ki buna ayn zamanda Ka
lem de denir en sonuncu mevcd olan nsana kadar bu ikisi arasnda her ne
varsa hepsi yer alr... Allah Telnn yaratt btn eyler bu direnin evre
sindekinoktalargibidir.Binenaleyhdireninortasndakinoktadankanizgi
lerin enberin her noktasna msv olarak kmas gibi Allah Telnn da b
tnvarlklaraolannisbetitekbirnisbettir.Buember(dire)aslndabirnokta,
sonrabirizgi(kavs)vebuizgininzhiinaynaltarzda(msenn)almasn

159
(AYN,1995),s.4547
160
(KILI,1995),s.202
DivnlahiyyatveAklamas|95

danolumutur:
161

Organbakmndansivrisineinfildenfarkyok!..
AdasndanbirdamladaNilgibidir...
Herdneniniindenyzlerceharmandoar;
Birdnya,budaydanesinesdrlm..
162

Nesihriblacebdirkimbuyzdengrnrayar,
Oyzdengayryoktenhagelirdildarolurpeyd.
Nealacaksihirdirki;buyzdenbakalargrnr
Oyzdenbakamevcutyoktur,yalnzsevgilivardr.

YukardaanlatlanlarileberaberVahdetiVcdanlayenakekliyley
leformleedilebilir.
Allahvardr,Ondannceveonunlaberaber,ondansonraveonunlabe
raber bir ey yoktur, Onun, nitelii, nicelii, bir eye gre ncelii ve sonral
da yoktur, Vakitte ve zamanda, bir eyin altnda ve stnde deildir, bir yerde
ve meknda da deildir. Buna bal olarak olutada deildir. (Fenomenol
163

lemdeki gibi bir oluu kastediyorum tecelli anlamnda, her an bir ite olduu
ayrcabelirtilecektir).Oimdidevardrbakabireyyoktur.
164

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
Nefsim elinde olan Allah'a yemin olsun ki en alttaki dnyaya, iple bir
adamsarktmolsanz,mutlakaAllahTel'nnzerineder..
165

bnlArabninFtuhatelMekkiyeadleserineatfenNihatKeklikArabnin
...varlktaancakAllahvardr...dediinibelirtmektedir.
...Muhakkak vcutta Allah vardr. Ondan bakas ise hayal, vcuttur. Hak
buhayalvcuttazahirolduuzamanoradaancakkendihakikatihasebiyleza
hirolur,hakikiVcduolanzatyladeil...
166

bnl Arabye gre, Allah Tel ruhlarn gelimelerinin her merhalesi iin
yeni bedenler yaratr; insanlarn berzah lemindeki bedenleri de berzah (ha
yal) bedenler olacaktr.
167
Ve lmden sonra dnyev bedenlerinden ayrlan
ruhlar bamszlklarn bu bedenlerle srdreceklerdir. Kendi ifadesiyle;

161
(KILI,1995),s.170
162
(eyhMahmdebster),b.147148
163
Fenomen:Olay,hadise,hadiseyeait.
164
(EVKBA,1994),s.9
165
Tirmizi Hadisin garib olduunu syler. Tirmizi. Tefsir, 57; bn. Hanbel. 2/370; bkz.
Sehavi.543:Acln.11/153
166
(KEKLK,1980),s.405.
167
bnulArab.elFuthtu1Mekkiyye,c.II,s.627.
96|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


ahiretteAllahTelburuhlariin,tpkbudnyadaolduugibi,tabibedenler
yaratr, fakat bu bedenlerin yaps (mizac) farkl olacaktr. Ruhu berzah bede
ninden alp ikinci yaratl bedenine nakleder ve bu ruhlarn bedenleri saye
sinde kazandklar farkllk ebediyyen devam eder, asla bir tek varlk olma du
rumuna dnmezler
168
te yandan, bnl Arab ye gre, insann berzah le
mindeki hayal varolu tarz, hemen hemen btnyle onun bu dnyadaki ya
ay tarafndan belirlenecektir. Hayat, ona gre, insann nefsini (kendini) bi
imlendirdiibirsreolduundan,lmdensonratabibedenaradanekilin
ce, insan da berzahta kazandklarnn elinde bir rehine ve yaptklarnn sureti
iindebirtutukluolarakkalacaktr
169
)
170

Tanurgndeyzbincandemiklimineherdem,
Gelryzbindahiandanbulurimarolurpeyd.
Tanrgndeyzbincanyoklukiklimineherzaman,
Geliryzbindahiandanbulurimarolur.

Varlk ve yokluk meseleleri, varoluu felsefenin ana konularndan biridir.


Bu konuda varlk ile yokluu derinlemesine ele alan Mevln, en doyurucu fi
kirleri ortaya koymutur. Mesel, J. Paul Sartre, yokluktan kaarken, Mevln,
yokluktanvarlnknnnemizerindedurmaktadr.
171

Nihat Keklik, bnl Arabnin Ftuhat Mekkiye adl eserinden bu konuda


unlar nakletmektedir. ...Hakkn vcdu karsnda sabit aynlar vard. Bunlar
ezelolarakadem(yokluk)ilevasflanmtrkibudakendisinde,AllahTelile
beraberhibireybulunmayankevndir.ukadarki,(Allahn)vcuduaynlar
zerine,feyz etmivekendisiiindeilfakatonlarnaynlariin(varlk)tekev
vn etmitir. yan Sabitenin ne olduu bu alntyla akla kavumu oldu
yleki;yanSabite;vasflaryoklukolan,Allahnvarlkarsndabulunan,
istidatlar (herhangi bir ey olmaya eilimli olma hali) dorultusunda Allahn
zerinetecellettiisabitrneklerdir.
172

Oyzdengrbenayandneremicemalinden,
Felekler
173
degrpandneredvarolurpeyd.
Oyzdengrenlercemalingneininetrafndadnerler,
Gklerdeonugrpdnerzamanlarmeydanagelir.

Dniehayalat,iindazuhurat,

168
bnulArab.elFuthtu1Mekkiyye,c.III,s.188
169
bnulArab.elFuthtu1Mekkiyye,c.I,s.307
170
(KO,1990),s.8788
171
(BAYRAKLI,2002),s.249
172
(KEKLK,1980)
173
Felek:Gk,gkkat,devir.Tli,baht.Bykvedireviolaney.Hergkseyyaresi
ningezdiilem.Dny,lem,Birzillilet.Yuvarlakktk,kzak.
DivnlahiyyatveAklamas|97

Birindenolbirinetuhfelerherbarolurpeyd.
Dniehayalleri,iindak,
Birindenolbirinehediyelerherdefaaikrolur.

ZahiriMnadaHayal
Hayalleriolanlaraslauyumaz.EerhayalleriolmasainsanAllahTelyana
slinanabilecekveahretyurdunahazrlkyapacakt.Hayalleritenyaninefsve
ruhun etkinlii ile olduu gibi, dtan kaintn unsurlar ile etkileerek insana
seyr hali kazandrdn unutmamak gerekir. Hayallerin son bulmas ilerlemeye
demaniolur.
Dnyann ilerlemesini, medeniyetin ilerleme hamlelerini hayale borluyuz.
Gzle grdmz eyleri baz insanlar gzden nce hayallerinde grm ol
masalard hl vahiler gibi maaralarda veya sazdan yaplm atlar altnda
yasayacaktk. Medeniyetin ilerlemesine en byk yardmlar dokunanlar kendi
zamanlarndamevcuteylerindahaiyilerinihayallerindegrmek,sonradaha
yallerinigereeevirmeyealmaksayesindebunlaryapabilmilerdir.
Beeri lemde Mimar Sinann en byk kubbeyi oturtma hayali, Hazerfen
Ahmetelebininumahayali,Edisonun1000denemedebileyaklmayanam
pulicatetmitir.Morsehayalindepostadandahaiyibirhaberlemearacg
rpinsanlatelgrafhediyeetmitir.Belltelgraftandahaiyisinihayaledebildii
iintelefonumuzolmutur.Fieldokyanusarhaberlemeiingemideniyiva
sta bulunabileceini hayalinde grebildii iin bugn ktalar denizalt kablola
ryla balanmlardr. Markoni kendi zamannda mevcut haberleme aracnn
hepsinden daha iyisini zihninde tasarlayp telsiz telgraf bulmutur. Bu keifle
okyanusunortasndabiryolcu,vapurundanektiitelgraflaoteldeodatutuyor
ve arabasn iskelede bekletmek emrini verebiliyor. Radyo, TV ve gelecekteki
dier keifler irade kuvveti ve alma azmi sayesinde hayalin gereklemesin
denibarettir.
Ruhumuzu besleyen mzik aheserleri byk bestekrlarn hayallerinden
kmtr. En nefis sanat eserleri byk sanatkrlarn hayalinde domutur.
Bunlar hep var olann daha iyisini hayallerinde tasavvur etmek suretiyle ahe
serlerini meydana getirmilerdir. Mevcut eylere bulunduklar halde bakmak
basit bir bakma iidir. Onlar bulunduklar durumdan daha iyi halde grebil
mek, hayale hakikat seklini vermek muhayyile gcne baldr. Basit dnen
ler bu gibilere hayalci derler, onlarla alay ederler, akllarnda dengesizlik oldu
unuiddiayayeltenirler.Hlbukienbykkeiflerbuhayalcilerinkafalarndan
kmlardr.Hayalcilerinsanlnetinhayatartlarndzeltmi,bizimaddiih
tiyalarmznstneykseltmi,esaretlerimizdenkurtarmlardr.Buhayalcile
re,budengesizlerednyannnebyknimetlerborluolduunukimsetahmin
edemez.Pekokkiihayallerinintesinegeerekbykkaraktersahibiolmu
lar, maddi ve manevi anlamda byk mevkiler elde etmilerdir. Anababalar
ocuklarn kendilerinden mesut olacaklarn dndkleri iin onlar kendile
rindendahayksekmertebeyeeritirecekekildeyetitirirler.Hayalkuvvetinin
98|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


hayat ykselmekte nasl nemli rol oynadn, basarnn ne tesirli mili oldu
unu, salk ve saadete ne kadar yardm ettiini gelecek nesiller daha iyi anla
yacaklardr. Zihinlerimize giren hayaller bizi aldatmak, artmak iin deil; ha
kikatseklinegetirebileceklerinigstermekiinbizeihsanedilmitir.Onlarhaki
katinkabataslakekillerindenbakabireydeildirler.Onlarykselmehrsmz
krklemek,biziileriyedoruyrtmek,varolanndahaiyisinibulmayatevik
etmekiinzihnimizegiriyorlar.Hayalkuvvetiaklnbirhlyasndanibaretdeil
dir,idealinesintisidir.
Byk dnceler, kuvvetli tasavvurlar nce hayalde doar; sonra emekle
rimizle hakikat haline getirilirler. Hayallerini bizlere salad imknlar dn
lnce manevi lemdeki hayallerini yksek ve ulv katnda Allah Telnn
cemlinigrmekiinolacakgayretintemelindehayalolmasmuhakkaktr.
174

Ancak hayalin istenilen bir hedef olmad geilmesi gereken bir kpr olduu
aklanmtr.Kprlerzorolantehlikelimenzilleriemniyetliekildeksazamanda
gemeyeyarar.Hayalleminingerekliliiyanndageilmesidegerekenbirmenzil
olduuunutulmamaldr.
YunusEmrekaddesellhsrrahulazizinseyrslkunuanlattbiriirinde
hayalmakamngemeningerekliliindenbahseder.

Sretdengelsftayoldasafbulasn
Hayllerdekalmaglyoldanmahrmkalasn

Manyolundasafabulmakistiyorsan,grnenbusret(ekiller)tensfata
(osretlesfatlanangerekvcda)gel.Busretler,birerhayl(aslvcdol
mayan birer glge)den ibarettir. Bu glgelerde taklrsan, man yolundan
mahrmkalr,hakikateulaamazsn!
Sretden kelimesi Divnn baz yazma nshalarnda Srtdan eklinde
gelmektedir.Beyitteikianakavramvardr:Sretlervehayller.
Sretler, dnya; hayller de misl (berzah) lemine aittir. Her iki lem de
gayb(zat)lemineengelveperdedir.Btnbulemlerise,sfatlarlemidir.
Sfatlar, (grntler, renkler, desenler, ekiller) leminden geip zata y
nelmelidir.Gerekte,hersretbirsrattr,geilmesigerekir.
175

BatnManadaHayaller
nsanda her seviyedeki bilginin oluma srecine baktmzda, tamamnn
sjedenkaynaklandngrrz.Beduyuyaekolarak,aratrma,hayaletme,
anlama, alglama, zerinde dnme, yarglama, karar verme, vs. tamamyla
insannkendibtnliindetakipettiibirsretir.
176


174
(MARDEN,2007)
175
(TATCI,2/4Fall2007)
176
(DZGN,2:12004),s.37
A.Sc
dakivar
ni, bak
kilded

I.ala
II

I.Bir
lar,obje
II.Di
oluur.
baklara
ropoloji
III. D
hayalin
grlme
yardml
nin, ne
ninkend
IV.B
yasdr.
bal ol
nr.
Tecr
Tenezz
Han
dn y
ketiniv
Allahm
kir. Kes
bu yce
himmel, fen
rlklartarafn
ka bir ifadeyl
avurduun
an:KutsalKit
II.alan
I.Alan:man
rincihalka,d
eler,KutsalK
inihayalvei
Tanrnn g
ak varlmaya
i,gelecekd
Dini tecrbe
resmettii T
elidir. Hrme
aryla,vs.bi
enin, payla
dinigsterdi
Btnhalkala
Buraya iliki
arak ruhsal t
be edilem
ltalMavsi
ngidurumda
ya da dn
esknunu,
mdervehak
sin olarak bil
e isim/sfatla
omenolojiyle
ndanaada
le ilahi olan
utespitetm
tap,Kutsalm
:AllahveVa
n,sevgi,hay
IV.al
ininkendini
Kitaplar,Kuts
mgelemind
rlmeyen va
allr. Alla
nyayailikin
dnyas: Bu
Tanrnn) aks
et, korku, g
zeaanAlla
ma hissinin,
iialandr.
arnmerkezi
in btn yar
tecrbelere
eyen Tevhi
iliyye(s.901
aolursanol,
me, zorunlu
,imknnve
kolansyle
l ki, lahi Za
arlarndan b
eilgili alm
akiemadag
n kendisini a
ektedir:
meknlar.Kut
hiyanlayn
yetveteslimi
an:MutlakT
gsterdiid
salabalola
nyas.Tanr
arlna ilik
ah anlay,
/eskatolojik
ras lahi ola
sine bir kar
ven ve kend
hatambirg
, kar konul
olandinino
rglarmz, bu
ve bu tecr
din son a
)adleserind
,isterhavad
u olarak lah
evarlnbe
er.Bunud
at kendisini s
biri altnda g
Divnla
masnda,Alla
gsterildii
aadaki ha

tsalolarakad
nnkendinig
iyetduygula
Tevhidalan.
nyadr.Kut
ntoplumlar
ryadairima
in yarglara
yaratma d
vb.dnce
ann akli ve h
lama ann
dini kurallar
gveningst
lamaz bir co
objektifdny
u alann da
beleri ifade
amas bala
deuyorum
daistersenk
i simlerin id
elirleyenbui
nnce,Alla
sana olduu
gsterir ve y
ahiyyatveA
hTelnn
ekliyletecr
alkalarda gs
dlandrlane
sterdiiala
rnncanland

salkabuledi
nbulunduu
ajlar,dnc
Onun grn
ncesi, kozm
elerbualana
hayali imajn
n da vurum
yla, ileriyle
terildii,zihi
okunun bir t
yas,ilahihak
vurumlarna
eden kavram
amnda bn
uyapmaktad
karada,bily
daresi altnd
isimdir.Veb
ahuEkber,d
u gibi gster
yine belki b
klamas|99

kendi dn
beedildii
sterildii e
eyleralan;
n;
dalan;
ilenmekn
ualandr.
elerburada
nen ilerine
moloji, ant
aittir.
nn (akln ve
mlar olarak
e, sevgisiyle,
ndinginlii
tama hissi
kikatindn
ve bunlara
mlara daya
Arab, Et
dr:
yadabilme,
dasn. Hare
buisimBen
emengere
rmez, ancak
yle olduu

100|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


iinAllahismininanlamnhibirzamanbilemeyeceksin.
177

OdevriylegelptrEnbiya,Mrselmeratibce,
Gehimminzuhuredergehikffarolurpeyd.
Odevirlenebilerverasllerderecelerlegelir
Bazenmminmeydanagelir,bazenkfirlermevcutolur.

Hkim Tirmiz, varln oluumu ile ilgili olarak grlerini ortaya koyarken
yle bir cmle ile ie balamaktadr: Allah vard. Onunla birlikte hibir ey
yoktu.
178
Sonrazikirvaroldu,ardndanilimortayaktvebunlartakiben
meet zuhur etti. fadelerinden anlald kadaryla bunlarn ardndan Hz.
Muhammedeaitniteliklervaredildi.(Hatmulevliy,s.337)
179

Tirmiz Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin dier enbiy arasndan zel


olarak seildiini (meczb) sylemektedir. Allah Tel, onu semi, ayrm ve
cezbetmitir.Dierenbiyyahikmet,beyanvehidayetverilmi,sonradaken
dilerinebiolarakgrevlendirilmilerdir.AncakHz.Muhammedsallallhaleyhi
vesellemAllahTeltarafndanzelolarakseilmitir.
180

Tecellieyledikeolsaraysrrahfada,
Busuretlemiiresatpazarolurpeyd.
Tecellieyledikeookgizlisrlarolansarayda,
Budnyalemiiindealverilermeydanagelir.
Tecell, mutlak vcdun zuhuru mnasna gelmektedir. Mutlak vcd,
Allah Tel nn ahadiyyet mertebesindeki ismidir. Bu mertebede Allah Te
l,gereksrftekvarlktr.Bunusfatitibrolmakszn,ancakkendisininbi
lebileceibirmhiyetteolanzattr.
Allah Telnn drt eit tecellsinin bulunduunu syleyebiliriz. Bu
tecelller:Zattecellsi,sfattecellsi,isimtecellsivefiiltecellsi.Ancak
Allahkulunakarsonderecemerhametliolduundanonazatylatecell
etmektedir
181


177
(DZGN,2:12004),s.32
178
Buhri, Bed'u'1Halk (59), 1, Tevhid (98). 22. Hadisin dier varyantlar iin bak: Durer,
127.Mevduat,263265.Haf,II,130131.
179
(FT,2003),s.256
180
(FT,2003),s.257
181
(ERGL,2002),s.162
DivnlahiyyatveAklamas|101

102|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Annzatnagayet,sununahergiznihayetyok,
Annnherbirismindengelrbirkrolurpeyd.
Onunzatnagayet,eserlerinehibirzamansonyok,
Onuniinherbirismindengelenbirimeydanagelir.
Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
Her ey zerinde dnn, fakat Allah Telnn zat zerinde fazla dn
meyin
182

AllahTelyesmsiletefekkredecekolursak;

Allah Tel bir tek ilhtr. Ulhiyyetinde ikincisi yoktur. Eten ve ocuktan
mnezzehtir. Her eyin sahibi ve mlikidir. Orta yoktur. yle bir sultandr ki
veziri yoktur. yle bir yapp yaratcdr ki beraberinde ilerinin dzenleyicisi ve
yardmcs yoktur. Vcib'lVcddur. Varl bir bakasnn varlna bal de
ildir. Bir bakasnn var etmesine htiyc olmadan vardr. O tek olarak kendi
kendine vardr. Varlnn balangc yoktur. Nihayeti de yoktur. O Bakdir. Hi
bir eye bal olmayan vcudi mutlaktr. Varlnn devam da kendindendir.
Belli bir mekna san, bir meknla snrlandrlan bir cevher olmad gibi, be
kas dnlemeyen araz da deildir. Ciheti ve yn olan bir cisim de deildir.
MahlkatkoruyupgzetmekO'nazorgelmez.Mahlkatyaratmassebebiyle,
kendisindedahanceden varolmayan birsfat kazanmdeildir.O'nun sfat
larhadisdeilkadmdir.SonradanolaneylerinO'nahulul,yadaO'nunson
radan olan eylere hulul gibi eylerden O mnezzehtir. O, hadis (sonradan
olan) eylerin O'ndan sonra olmas ya da O'nun onlardan nce olmas gibi bir
durumdanmberrdr.Ancak yledenilebilir:Ovard,ancakberaberinde hi
bir ey yoktu. ncelik ve sonralk O'nun yaratt zaman paralarn ifde eden
kelimelerden ibarettir. O'dur uyumayan (her eyin kendisiyle kaim olduu)
Kayym O'dur. Kendisine kimsenin zarar eritiremeyecei Kahhrdr. O'nun gi
bisiyoktur. EyayahkmetmesinidilediikimseyineancakO'nunlahkmeder.
Klliytbildiindepheyoktur.Doruvesalamgrserdedenulemannit
tifak ve icma ile cz'iyyt da tam olarak bilir. Bu varlk leminde ne varsa,
hepsi murad ilhinin bir neticesidir. Taatisyn, krzarar, klelikhrriyet, so
ukscak,hayatlm,elegeirmekfevtetmek,gndzgece,dorulukerilik,
karadeniz, ifttek, cevheraraz, hastalkshhat, zntsevin, ruhcesed, ka
ranlkaydnlk, yergk, birlemeayrma, azok, sabahakam, siyahbeyaz,
uykuuyanklk, akgizli, hareketlihareketsiz, kuruya, kabukz gibi byle
birbirine zt, ayn ve benzer ne varsa hepsi Cenb Hakk'n dilemesi neticesidir.
Nasl olmasn ki onlar hep Allah Tel yaratmtr. Dilemeyen, irade etmeyen
naslfliimuhtarolabilirki?...HaksbhnehuTel,hereyiezelolarakbildi
i gibi, ayn zamanda hkmetmi, murd etmi, tahsis etmi, takdir etmi ve
icad etmitir. Yine bylece, hareket edeni ve duran, grr, iitir. En alt ve en

182
Beyhaki, KitabulEsma vesSfat, s.210; Ebu Nuaym, HilyetulEvliya (el
Camiussairden naklen); Sehavi, Makasd, s.190,ha.342; Acluni, Kef, I,311,ha.1005;
Heysemi,Mecmauzzevaid,I,81
DivnlahiyyatveAklamas|103

ycelemlerintesindenkonuur.Uzaklk,duymasnaengeldeildir.nkO,
her eyden yakndr. Yaknlk, grmesine engel tekil etmez. Zira O, ayn za
manda uzaktr. Nefsin derinliklerindeki fsltlar iittii gibi, ok hafif bir do
kunmaylakansesidahiiitir.Gecekaranlndasiyahgrdgibi,suiinde
suyu grr. Karm, aydnlk, karanlk O'nun iin bir engel deildir. O Sem,
Basr'dir. Hak Sbhneh'nun konumas, skttan sonra olumu bir kelm
deil,yadavehmedilenbirsuskunluktansonragereklemibirkelmolmayp,
diersfatlargibiezelolan,ezelkelmsfatylaolmutur.Msaaleyhisselma
bu vasftaki sfatyla konumutur. Bu kelmn Yce Allah Tel, tenzil, Zebur,
Tevrat ve ncil diye isimlendirmitir. Bu kelm, harfsiz, savtsz, namesiz ve l
gatsiz olmutur. Yce Allah Tel, seslerin, harflerin ve lgatlerin de yaratcs
dr.NefisleretakvayvefcuruilhamedenOAllahTel'dr.Dilediininhatala
rndan vazgeer, cezalandrmaz. Dilediini de muaheze eder. Dnyada da ede
bilir,ukbadada.Adaleti,fazlveihsaniindedeerlendirilemediigibi,fazlve
ihsandaadaletiiindedeerlendirilemez.lemiikikabza(tecelli)halindevarlk
leminekarmveonlaraikikonakyeriyaratm,sonrada,unlarcennetlik,
unlardacehennemliktir,bakabireyealdrmambuyurmutur.BuradaO'na
hibirkimsekalkpdaitirazetmemitir.ZiraoradaO'ndanbakavarlksahne
sindehibireyyoktu.
183
Dolaysylabtnherey,O'nunesmasnntasarrufu
altnda olmutur. Bir kabzas Cell esmasnn, bir kabzas Ceml esmasnn ta
sarrufualtnagirmi,kiminimetleriinde,kimidebellariindeolmutur.Ken
disinden baka fil olmayan ve varl iin kendi ztndan baka bir varlk bu
lunmayanAllahTel'ynoksansfatlardantenzihvetebihederim.
184

Tecellieyleroldaimcellgehcemlinden,
Birininhslcennet,birindennrolurpeyd.
Herzamanbazencellcemlindentecellivardr.
Birindencennet,birindencehennemhslolur.

Cemalizhirolsatizcelliyakalaran,
Grrsnbirglalsayanndahrolurpeyd.
Cemalizhirolsahemenonucelliyakalar
Grrsnbirglalsayanndadikenmevcuttur..

Celalvecemaltecellileribirbirindenayrlmazdurumdadr.Birinin zuhurudie
rininvarlnasebeptir.AllahTelbuyurduki;
Demekki,zorluklaberaberbirkolaylkvardr.Evet,zorluklaberaberbirko
laylkvardr.
185


183
Allah mevcut idi. Onunla beraber hibir ey yok idi. (Buhri. Bedul Halk. 1; bn.
Hanbel.4/431;Hkim,Mstedrek.2/341;Acln,II/130,131)
184
Ebu Bekr Muhyiddin bn Arab, elFtuhtulMekkiyye, Darulktbililmiyye, Beyrut
1420/1999,c.I,ss.6265.(COKUN,2008)
185
nirah,56
104|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


AllahTeleytandmankldki,AllahTelyasnmak,nefsintahrikinide
yaratmkionaynelmenindevamiindir.Eercelalvecemalintecellisiberaber
olmasaydyaninefsinarzularolmasaydseyrsluktahakkuketmezdi.

[Tasavvuf ehli dikkatleri nce d lemin esrr ve gzelliklerine evirerek


"Tabiatlabark"halegelensfmuhayyilesi,dahasonra"ilhnefha"tayan
"kk lem"e ynelmi, mehullerini ma'luma dntrerek Mutlak geree
doruyolalmayabalam,"insanlabark"olmanndoyumsuzgzelliiniya
kalamlardr.
XXIII. Yzyllarda Anadolu topraklar byk sknt ile dervilerin ifadesi
ilecelaltecellilekarkaryakalmtr.
1.BatdangelenHalseferleri
2.DoudangelenMoolistilas
3.erdeortayakanBabailerhareketi
Sflerinkanatinegrekinattakitecelller,cemalvecelldiyeikieittir.
Ancakbunlarbirbirindenayrvekopukdeildir.Bununiinderviler"cellire
cemli, ceml ire celli" grmeye alrlar. Yukarda sralanan cell
tecellyi,cemlitecelltakipedecektir:
1.Bat'danAnadolu'yagelenMuhyiddinbnArab(hyt.1240)
2.Dou'danAnadolu'yagelenMevlanaCelaleddinRum(hyt.1273)
3.erdeyetienYunusEmre(hyt.1320)]
186

Niyzi Msr kaddesellh srrahul azz Mevidlrfn eserinde buyurdu


ki;
Bil ki: Dnyada mevcud olan her eyin iki ciheti (yn) vardr. Bakann
kabiliyyetinegrebiriyitaraf,birdekttarafvardr.AllahTel,insannbir
ey yapmasn isterse o eyin iyi tarafn ona gsterir, o da yapar. Bir eyi yap
mamasn isterse, o eyin kt tarafn gsterir, o da yapmaz. Bundan dolay
EbubekirradiyallhanhRaslllahsallallhaleyhivesellemEfendimize:
DnyadasendengzelkimseyokturyaRasulallahderkenEbucehil:
DnyadasendenktkimseyokturYaMuhammeddiyordu.
Kemalyollarvesebeplerideburadankar.Allahbirkimseyikemalderece
sine ulatrmak isterse ona yollarnn gzel taraflarn ve bunlarn sebeplerini
gsterir. Kul onunla megul olur, onun zddn terk eder. Bu suretle en yksek
gayeye ve makama ular. Mesela zikre devam etmek kemlata ulamann se
beplerindendir. Allah bir insan byklerin ulatklar kemallere ulatrmak is
terse,onazikredevametmeningzeltaraflarngsterir.Onuzikredevametti
rir ve onu mukadder olan kemallere eritirir. Dier vesileler de byledir. Bunu
uzak grme (hayal sanma). nk Allah Tel Hazretleri buna kadirdir. Bunun
bykbiraslvardrkiodaudur:
lemin zerrelerinden her biri zdlarn camidir (kendinde tar). nk Al

186
Geersizkaynakbelirtildi.,s.275
DivnlahiyyatveAklamas|105

lah Telnn Cemal ve Cell sfatlar vardr. Allah Zlcell, her zerrede tecelli
eder.HerzerredeOnunbtnsfatlarnneserivardr.Masiyetlerveaade
recelerdebyledir.AllahTel,omasiyetinkttarafnrterveonuileme
niniyitarafngsterirveinsandaonuniineder.
Herkesin,uyduubirynvardr
187
AllahTelbiradamiinikikalbya
ratmamtr.
188
Artkkalbleryledursun,herbirkalbi,baklaneyingzelli
ine eviren Odur. Kalb her an, eyadan biriyle beraber, tekilerden gafildir.
Huzuru Allah Tel ile gafleti masivadan olduu bir srada kalbinin tesinden
(verasndan) onu Allah Teldan baka bir dnce aldatr, megul ederse o
kimseninhasmAllahTeldr.Allahgereisyler,O,yolailetir.
189

Burada Allah Telnn celal niteliklerini onun bilinemez ve mutlakln


ifadeedenyn;cemalzellikleriniise,bilinmesivetaayynnifadeedenni
teliklerdir.Bununyansraherikiisminmtedahiloluudadikkateker.
190

Busrdandrkibirkmilzuhuretsebulemde,
Kimiikrrederan,kimeinkrolurpeyd.
Busrdandrkibulemdebirkmilzuhuretse
Onukimiikrrederkimiinkreder.

Bu konuda en gzel rnek bnlArab kaddesellh srrahul azzi (560


638/11651240)verebiliriz.Onaekber(enbykeyh)diyenlerolduugibi,ekfer
(enbykkfir)diyenlerbulunmutur.AllahTelbuyrduki;
AllahveRaslnnhkmetmediibireylehkmedenler,iteonlarkfirle
rintakendileridir
191

Hadisi erifte bildirildiine gre; "Mslmana svmek fsktr, onunla arp


makdakfrdr."
192
.
BunedenleeyhiEkberMuhyiddnbnulArabkaddesellhsrrahulazzit
hamedenlerindediklerindenuzaktr.Ancakszlerinvesylenin mansndan uzak
laldkaeitlianlaylarvenakilleriindenklmazdurumalncadoruvehaki
katkaybolupgitmitir.

187
Bakara,148
188
Ahzab,4
189
(ATE,1971)Ellibeincisofra
bnulArab,. elFtht, III/477; elFihrist, Mukaddime. ..erRhulEmn kalbimin
zerineininceterkibimdalyor...vebanazann,tahminvephedenrolanbilgilerveri
yordu.(etTenezzltulMevslyye,7).
Bu yzden olsa gerektir ki Muhyiddn bnulArab kaddesellh srrahlazz elFtht
ve Fuss kitabnn her blmnn sonunu phesiz Allah gerei syler ve doru yolu
gsteriribaresiyletamamlamaktadr.(KILI,1995),s.27
190
(DEMRL,2003),s.114;Bkz.bnlArab,Kitablcelalvelcemal,s.45
191
Mide,44.
192
Buhar,Fiten8,man36,Edeb44;Mslim,man116,(64);Tirmiz,man15,(2636);
Nesa,Tahrim27,(7,132).
106|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


bn Keml Paazadenn (14681534) fetvasnda bnlArabyi u ekilde v
mektedir.
Eyinsanlar!Bilinizki,bykeyh,ereflinder,riflerinkutbu,muvahhidlerin
imam, Endlsl, Htem Tayy kabilesinden Muhyiddin bn Arab kmil bir
mctehidvefzlbirmrid,taaccpedilecekhayathikyeleriveolaandhdi
seleriveoktalebesiolanbirzattr.limlerveilerigelenlerkatndakabulemazhar
olmutur. Onu inkr eden hata yapm olur. nkrnda srar ederse saptm olur.
Sultana, onu terbiye etmesi ve onu inancndan evirmesi gerekir. nk sultan
doruyuyaptrmakvektlktenmenetmeklememurdur.Onunbirokeserivar
dr. Bunlar iinde Fsslhikem ve elFthtlMekkiyye bulunur. Bunlardaki
meselelerin bir ksmnn sz ve manas belli, ilh buyrua ve eri Nebevye
uygundur. Bir ksm da zhir ehlinin anlayna gre gizli olup, kef btn ehlinin
anlayna gre aktr. Meramn anlamayana bu durumda susmak lazmdr. Zira
AllahTel:
Bilgin olmad eyin peine dme, nk kulak, gz ve kalbin her biri bu
davrantansorumludur.
193
buyurmaktadr.

eyhi Ekber Muhyiddn bnulArab, Lbnan Danda pe pee krk kere


halvetkarmt.ylediyordu:
eyhimvefatettiktensonrakmilbirzatiitsem nceykanyorum,elbi
selerimi ykyorum ve ona gidiyorum. Evvela yanmda bulunan eyleri kap
snda brakyorum ve sonra yanna giriyorum. Bylece (bu) mertebeye ula
tm.Sankibenimiinkpeklerevarncayakadarhervarlkeyhti.
194

Bu ekilde bnulArabyi onun peinden gidenleri anlamak biraz zordur.


Anlayamanlariineriatnzahirinesahipkarkentahkirvecahilnehareketlerden
kanarakhareketetmeleriuygundur.
NiyziMsrbubeyitlerdebeyanbuyurduuzereaslndakendidurumunuif
a ediyor. ektii skntlardan biride bu ekilde edilen ithamlardr. Bulunduu
toplumdakendinianlatamayanveyaanlalmayanlariinnekadarokzlnrse
zlsnokazkalr.

Veliarifcellirecemlinigrrdim,
Buharistanniindeanaglzarolurpeyd.
rifibillhlarcelliindecemlidevamlgrr.
Budikenliiniindeglbahesionugrr.

NiyziMsrkaddesellhsrrahulazzMevidlrfneserindebuyurduki;
Eyimanedenler,zandanoksaknnz.nkzannnbazsgnahtr.Bir
birinizin gizlisini aratrmaynz, biriniz, dierinizin gybetini etmesin. Biriniz
lm kardeinin etini yemek ister mi? Elbet bundan irendiniz. Allahtan

193
sr,36
194
(BAHADIROLU,2003),s.156
DivnlahiyyatveAklamas|107

korkunuz.phesizAllahbalaycvemerhametedicidir.
195

Bilki,gnenereyeynelse,karsndakaranlkgrmez.Karsnadenher
eyaydnlk(nur)grnr.Gneingrdnur,karsnadeneyayklan
drankendiyznnnurudur.Amazulmetinkarsndaaydnlkolmaz.Karanlk,
karsnda bulunan eyada daima karanlk grr. Bu karanlk, karsna den
eyaykarartankendikaranldr.Gne,kendinekyasla,btnleminnurdan
ibaretbulunduunuzanneder.Zulmet(karanlk)ise,kendisinekyasederekb
tneyannzulmettenibaretolduunusanar.
Gne,arifibillholanmuvahhidmmininmisalidir.Buzatenbtneya
da,kendiirfannn,tevhidinin,imannnveayannn
Hibir ey yoktur ki Allah hamd ile tesbih etmesin. Lakin siz onlarn
tesbihlerinianlayamazsnz.
196
Ayetininifadeettiigibiaksini,nurunugrr.
Hlbukiaslndaeyannbirksmndacehalet,kfrveisyanzulmetivardr.Fa
kat o mminin baknn nuru, btn eyay kaplar da o, hepsinde sadece nur
grr.Btninsanlaraiyizanbesler.Busfat,birinsana,ancakkemaleeritiren
birmridikmilinterbiyesialtndaitasfiyesiylemmknolur.
Zulmet ise cehalet ile kalbi kararm cahile benzer. Bu adam, btn eyada
bir eksiklik grr, herkeste bir ayp arar. Cahil neye baksa, cehaletinin ve
aybnnsiyahloeyeakseder.Bakteyneolursaolsunondamuhakkakbir
aypvenoksanbulur.Fukarabilmezkio,kendiaypvenoksandr,oradanken
dineaksetmitir.
Binaenaleyh,eyEhlullahyolundaslkedentalip,AllahTeldamcahede
etki,ruhunungneibattyerdendosun,tutulduuyerdenalsn,kalbinin
lemlerinurlansn,nuruyznevursunveseninyzndenkarndabulunanla
ra yansyarak hepsini aydnlatsn. Karnda bulunanlar, senin ilim ve irfannn
nurundanistifadeetsin,seninglgende,yanicismininvebedenininglgesinde
istirahatetsinler.tegzelhuyunkemalibudur.
197

Nesrdrkimikikimsenazareylerbuekvana,
Biriancakgrrdr,biredeyyarolurpeyd.
Bubirsrdr;ikikimsebulemenazareyler
Biriancakyurdu,dieriisesahibinigrr

AllahTelnninsanlarneliylesanaeziyetvermesininnedeniinsanlarag
venmemekiindir.Hereydenincinmeninnedenionlardanuzakkalmakiindir.
mamGazzlkaddesellhsrrahulazizbuyurduki;
Karnca,ktzerindekiyazlargrnce,bunlarkalemyazyor,der;nk
bankaldrpyukardakiparmaklar,elivebunlarhareketegeireniradeyi,in
san,sonrainsandairade,kudretyaratangrmez.nsanlarnouda,enaa,

195
Hucurat,12
196
sra,44
197
(ATE,1971)ncsofra
108|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


enyaknsebebigrmektedir.
198

iummanvahdettiryzsahrykesrettir,
Yzngrengrrayariindeyrolurpeyd.
ibirlikdenizi,yzokluksahrsdr.
Bazlaryzgrr,bakalariindeyrgrnr.

lem Varlk ve yokluk asndan deerlendirilince, Yce Allahn vcu


dundan bakas,safyokluktur...nkAllahvarl,kendihakikatisebebiyle,
kendiliindenvardr.AllahTellemlegrnektveOnunlabelirlendii
iin,btnvarlklarnaslolarakkabuledilmitir.
199

Vahdetinyoluvardr.
1Vahdetuhd: Mistik birleme burada bir ruh halidir ki onun dnda
eya birbirinden ayr ve Allah Teldan ayr grnr. Farabi ve mam Rabbani
kaddesellhsrrahulazizinnazariyesidir.
2VahdetelKusd: Mistik birleme yalnz bir mefhumlar birlemesi deil,
ayn zamanda insanlar arasnda bir iradeler birlemesidir. Sonunda, insann
arzusuveiradesiAllahTelnnarzusuveiradesiylebirolur.Bununlaberaber
Allahnvekinatnvarlayrtelkkiedilir.
3VahdetelVcut: rade ve tasavvur yolu ile birlemeye varlkta birleme
ilveedilir.Buvahdetinenyksekveenmkemmelderecesidir.
200

Alanlezzatbirliktenhalsolurikilikten,
Niyazikandebaksaolhemnddrolurpeyd.
Birliktenlezzetialan,ikiliktenhalsolur,
Niyzinezamanbaksaolhemensevgiliaikrolur

Allahdabuyurmuturki:ikiilhtutmaynoancakbirilhdr,onuniinben
denyalnzbendenkorkun
201

Grrolgencimahfidennicezhirolurey,
Bilrhernaksurettenniceesrrolurpeyd.
Niyzigizlihazinedengrr,niceeyzhirolur
Bilirhersuretinnakindennicesrlaraikrolur.

Sonuolarak;AllahTelygrememeninsebebiOnaokayaknolmaktandr.
Perdelenmi olmas ise O'nun zuhurunun iddetindendir. Gzlerden gizlenmi
olmasisenurununazametindendir.Gzkuvvetliktagrmeyikaybeder.

198
Gazzl,hy.,cilt:I,s.34.Aynrnekiinbkz.Gazl,KimyaySadet,s.42.
199
(KEKLK,1980)s.383386
200
(SAFA,2003),s.233
201
Nahl,51
DivnlahiyyatveAklamas|109

3
Merhabaehlenvesehlenmerhaba
Yabeiraladliminsultnina
Leysemengateleledferhart
BelbimehyeyteeralMustafa
nnemallezneetdayfenlekum
Matehillluhmuehliga
Vemnizmllemiillbiladli
Makyamladlibiddem
Kiftddurriytlkitbi
nekmelhkimneevznuh
Menblaftifddnyaelgudti
Medenilifsdifhlirti
Minyedissultniliezliladli
Mistidretfssememsidduha


Merhabahogeldinmerhaba

"Merhaba" aslnda farsa kkenli olup "benden size zarar gelmez" anlamna
gelmektedir.
lhininyazlddnemdepadiahtangeleneliyekarsylenmiilahiolabilir.
Padiahn IV. Mehmet
202
olma ihtimali yksektir. Bu dnemde rvet, jurnal vb.

202
IV.MEHMETDNEM(16481687)(KprllerDnemi)
lkedeisyanlarnsrd,rvetveiltimasnyaygnladvesadrazamlagetirilen
110|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


ktlkler artmtr. Niyzi Msr Efendimiz eliye hakknda yaplan iftiralara ina
nlmamas iin gelen eliyi uyaryor. nk ktlk yapan kiiler Niyzi Msrnin
manevhallerevukufiyetiniokiyibilmektedirler.
Ey seilmi, ey Allah Teldan raz olmu ve Allah Tel rzasn kazanm
kii,merhaba!Senkaybolursanhemenkazagelir,fezadaralr.
203


Sultanmznadaletmjdecisi


Sevincimdmanlarmldrendendeildir.

Niyzi Msr hakszlklarn giderilmesi asndan sevincini zhar ederken altta


gelenmsraileadaletintesisinindevletiingerekliolduunuaklamaktadr.

AslndasevincimeriatMustafannihyasndandolaydr.

NiyziMsrkaddeselhsrrahulazzRaslllahsallallhaleyhivesellemin
yolundaolmannvegetirdiiyolunihyaedilmesikonusundakiniyetiilednyevibir
rtbe veya menfaat dncesinin olmamas onun ehli hakikatten oluunun ema
residir. Btn evliyann niyetide hep bu minval zeredir. emsi Tebrizi
kaddesellhsrrahlazzbuyurduki,
KureyileKueyr(465/1072)vedahabakalardayzbinlerleyllargese
yinetatsz,yinezevksizdirler.Onlardabirzevkvebirmnabulunmaz.
204

Buradaki mana hayatn tatl ve gzellii ancak Raslllah sallallh aleyhi ve


sellemleolacadr.BtnkinatOnamedyunvemeftundur.Ehlihakikattebtn
niyetlerOnunevresindegeliir.

Sonrasizemisafirolarakgelenler.

devletadamlarnnbaarlolamad,bunalmnolduudnemdir.IV.Mehmet,devleti
iinedtbunalmdankurtarmasiinSadrazamlihtiyarvezirKprlMehmetPaa
ygetirerekykmnnnegemeyeallmtr.BudnemdeKprlMehmetPaadan
bakaaynailedenFazlAhmetPaa,MerzifonluKaraMustafaPaaveFazlMustafaPaa
larsadrazamlkyaptlar.
NiyziMsrninFazlMustafaPaailemektuplamalardevletilesorunyaadngs
termektedir.
203
Mesnevi:c.I,b.99
204
(emsiTebriz,2007),(M.277),s.367
DivnlahiyyatveAklamas|111

NiyziMsrkendisihakkndadevleterkannajurnalyapanlarnisimleriniiste
yen elileri Lt aleyhisselma gelen meleklerle eletirdi. Yani Burada anlatlmak
istenenbirsonrakibeytiniaretiylebelkiLtaleyhisselmamisafirgelenmelekle
rin kavmini helak iin ondan izin istemeleridir. nk Allah Tel cemiyet ile ilgili
olangnahlardaazabgenellikleahiretebrakmamtr.Ferdintekynlgnahile
Allah Tel afv kapsn daha ak tutarken cemiyetlerin durumunda azab ilahiyi
erkengndermitir.

ekavet
205
ehlininetleriniistemilerdir.

LtaleyhisselmnkavmiSodomhalkkfrveahlkszlktaokargitmi
ti. Onlarn arasnda her trl ahlkszlk yaygnd ve stelik bunlar alen olarak
yaplyordu. Bu kavim mensuplar, daha nce hi bir kavmin ilemedii byk
birktlkdecatetmilerdi.Ltkavmiylebirlikteanlanbunemliktlk,bi
lindiigibi,livata,yanihomoseksellikti.
Lt kavminin helaki iin grevlendirilen ve gzel yzl delikanl klna
girenmeleklerveonamisafirgitmilerdir.Herbirioldukayakklbirdelikanl
klndakimeleklerinkendisinemisafirolmas,Hz.Ltaleyhisselmsonderece
skmt. nk o, tanmad misafirlerinin melek olduunu bilmediinden, er
kekleredknolankfirlerin,bugzelyzldelikanllarasarkntlkyapmasn
dan korkuyordu. Bu sknt iinde misafirlerini sapklardan nasl koruyacan
dnyordu. Korkusu bouna deildi; nitekim onun evine gen delikanllarn
geldiiksasrededuyuldu.Pekoksapk,onlarasarkntlkniyetiyleonunevi
nin etrafnda toplanmt. Onlarn iren niyetlerini anlayan Hz. Lt
aleyhisselm, misafirlerini onlarn tecavznden korumak iin, onlara kzlarn
nikhlamay teklif etti. Akl banda olanlar kendisini anlamaya ve yardma a
rd. Ancak Sodomlu sapklar, onun bu teklifine raz olmadlar. Ona, kzlaryla
evlenmekgibibiristeklerininolmadn,neistediklerinidekendisininiyibildi
ini sylediler. Ahlkszlkta ne derece ileri gittiklerini, en iren gnah ile
mektenederecearszlatklarnortayakoyanbircevapverdiler.
Hz. Lt aleyhisselm, kendilerini kuatan tehlikeyi gen misafirlerine bildir
mek zorunda kalmt. Onlar savunmaktan ciz olduunu, kendisini destekle
yecek bir taraftar kitlesinin bulunmadn ve kendilerini koruyacak salam bir
snanmevcutolmadnakladvearesizliinidilegetirdi.
Bukavimsapklktaodereceilerigitmitiki,ehirlerinegzelyzlyabanc
delikanllarn geldiini duyunca, sevin iinde Lt'un evinin etrafna koumu
lard.lerindenbuahlkszlakarkanhikimseyoktu.Bylesineirenbir
istei,temizliiveiffetiylema'rufHz.Lt'asylemektenekinmemeleri,busu
un onlarn arasnda ne kadar yaygn ve ne kadar normal saylan bir davran
halinegeldiiniortayakoymaktadr.Onlarncinssapklklarnnderecesi,bui

205
Haydutlar,ekyalar
112|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


renfiiliilemekiinbykbirseviniindehemdetoplubirekildegelmele
rinden anlalmaktadr. Bu ahlkszlklarn aka yapmaktan ekinmemeleri,
normalinsanndnphayaledemeyeceibirahlkikntdr.
DiertaraftanCenabHak,busradaelisiHz.Ltaleyhisselm'dinlemeyip
onunevinegirerekmisafirlerinesarkntlkyapmayakalkankfirleringzlerini
krediverdi:
And olsun ki, onlar Lt'un konuklan olan melekleri elde etmeye kalkt
lar, bunun zerine gzlerini kr ediverdik. Azabm ve ikazlarm dinlememe
ninsonucunutadn,dedik.
206

SonutaLtKavmihelakoldu.
NiyziMsrninbukonuyuburadazikretmesininsebebineolabilirdiyed
nrsekmecmusndananlalmaktadr.

..sul ey msri sana emn nedendr bize syle t ki bize yakin hasl ola cevab
egeriemnvahyiledirvelakinhasmisktindelilgetrelmayetbudurLt,
Kekesizeyetecekbirkuvvetimolsaveyasalambiryeresnsam
207
dedi.
mdibenmadmdaLtdurbenilivtayasayetdkleriinAllahvereslLt
ile zikr etdiler. Her sonra gelen evvelkini cmi'dr lsiyyem hatmun ma'nas
odurkicemi peygamberlerivevelilericmi'drherbirinnsrrondabulunur
dimekdr.
208

Yukardaki drdnc msran iaretiyle Niyzi Msr kuddise srruhulazizin


LimnisrgnndeektiiskntlarnancakRaslllahsallallhaleyhiveselleme
olankuvvetlibailetelfiedebildiianlalmaktadr.


Dnyanndzeniadaletlemmkndr.

Kendinegeldeoktdalkes,buda.Bugzeldalasuverdetazelendir.
imdiikisideyeilamasonunabak.
Busonundabireyeyaramaz,brysemeyveverir.
Bansuyubunahelaldir,onaharam.
Aralarndakifarksonundagrrsnvesselam.Adaletnedir?
Aalara su vermek. Zulm nedir? Dikeni sulamak. Adalet bir nimeti yerine
koymaktr,hersuekentohumusulamakdeil.Zulmnedir?
Bireyiyerindekullanmamak,yeriolmayanyerekoymak.Budaancakbela
yakaynakolur.

206
Kamer,37;(Prof.Dr.smailYiit,PeygamberlerTarihi,KayhanYaynlar:279282)
207
Hud,80
208
(NiyaziMISR,1223),v.60b
DivnlahiyyatveAklamas|113

Tanr nimetini cana, akla ver, i arsna uram, dmlerle, skntlarla
dopdoluolmutabiatadeil.
209


Adaletintesisiisekanlammkndr.

Hz.Mevlnakaddesellhsrrahulazzbuyurduki;
Yaraydemeklazm.Deeceinyerdestnemerhemkorsanpisliikkle
tirmiolursun.Yarannaltndakietiyer.Yarfaydasolsaellitaneziyanolur.
210

eriattaihsandavarcezada.Padiah,bakeyegeer;atahrabalanr.
Adaletnedir?Bireyilykolduuyerekoymak.
Zulmnedir?Lykolmadyerekoymak.
Allah Telnn yaratt bir ey abes deildir. Kzgnlk, hilim, t, hile...
hepsi dorudur. Bunlarn hi biri mutlak olarak hayr deildir. Ayn zamanda
mutlakolarakerdedeildir.Herbirininyerindefaydasvardr,yerindedezara
r.Onuniinbilgivaciptir,faydaldr.
211


GamvekederigiderendeKuranKerimayetleridir.

KurnKerimgnllereifadr.AllahTelylebuyurdu;
Kurandan, mminler adna ifa ve rahmet olan ne varsa onu indiririz. O,
zalimlerinancakzarar/kayplarnartrr.
212



ayethkimlerartlarnariayetederlerse
Kurn Kerim, slm toplumunun bavuraca yegne yol gsterici (=hidayet
rehberi)dir.Hkimlerhkmdeonunkstaslarnalrsahkmdeyanlmalarolma
yacak kadar az olur. Kurn Kerimin kapsad ahkm iinde insanln zararna
sebepolacakbirhkmbulmakmmkndeildir.AllahTelylebuyurmutur:
Cahiliyye(t) yargsn m istiyorsunuz? Akleden bir kavim iin Allahtan daha
iyihkmedenkimolabilir!
213
YineAllahTelylebuyurmutur:
Eyinananlar;Allahaitaatedin,Reslevekendinizdenolanyneticilerinize

209
Mesnevi:c.V,b.10861093
210
Mesnevi,c.VI,b.26052606
211
Mesnevi,c.VI,b.25952599
212
sra,82
213
Maide,50
114|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


de itaat edin! Herhangi bir ey hakknda tartacak olursanz, onu Allaha ve
Reslne gtrn. Eer Allaha ve Ahiret gnne inanyorsanz, bu (yol) sizin
iindahahayrlveyorumbakmndandaengzelolandr.
214



Dnyadabelalarnkaynayarglardr.

[KendihlindeebedbirmuhalifolanNiyziMsrkaddesellhsrrahulazz
hikemiyat diliyle sosyal hayattaki skntnn birini perde arkasndan zamannda da
grm birisidir. Lisan hl ve kl ile bunlar sylemi: Dnyada ne bel varsa
kaynayarglarvekadlardr.Bozgunculuunsebebidervettir.
Busatrlaryneticelerinrvetleilgiliikyetinihatrlatr.Yanirvetinbirtrl
stesinden gelemediklerinden yaknrlar ve bunun suunu da bakalarna ykler
ler.Acabagerektendervetinstesindengelemezlermi,yoksagelmekisteme
dikleriiinrvetmionlarnstesindengelir?
NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz,dnemindekikadlardanvedolaysy
la Osmanl yarglarndan ikyet eder ve mizac onlarla elbette ki imtiza etmez.
Bununla birlikte onun bu ifadesi aslnda adil yarglarn azlna ve kibriti ahmer
gibi yokluuna iaret etmektedir. Bu da bir hadisi erifi dorulamaktadr:
Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki:
Kadlarsnftr.kisnfcehennemlik,birsnfdacennetliktir.Cehenneme
gideceklerden biri bilerek haksz hkm veren kad, teki de bilmeyerek haksz
hkmverenkaddr.Cennetlikolanise,hakkylahkmverenhkimdir.
215
]
216

Bu konu hakknda Hazreti Mevlna kaddesellh srrahulazizin adaletsiz h


kimlerinkazanlarhakkndakidncesinibilmekyerindeolacaktr.

Birahsa,karsNesylersemonuyapacaksnveeeryapmazsan talk
ile bo olaym diye yemin ettirdi. Kocas raz oldu. Kadn: Bir batman domuz
etiyemenlzmdrdedi.OMslmanbuvaziyetkarsndaarpkald.Hibir
bilginonunbumklnhalledemedi.Kalkp Mevlnhazretlerinegeldi.A
laypszlayarakdurumunubildirdi.Mevln
Kadnn (Yarg) mahkemesinden bir batman ekmek satn alp ye de bo
anmavkiolmasnbuyurdu.
217


Bozgunculuunkaynadarvettir.

214
Nisa,59
215
EbDvd,Akdiye;2(3573)
216
ZCAN,Mustafa,YENASYA,JritokrasiveFitne,08.04.2008
217
(YAZICI,1995),s.656(380)
DivnlahiyyatveAklamas|115

Rvet
SzlkanlamKamus'agrecret'tir(cu'l).Rearvetverdi,irtearvetald,
isterrvetistedianlamlarnagelir.
218

ElMisbahagre;rivet,birkiininhkimeveyabakasna,lehinehkmve
rilmesini salamak veya bir isteine taraftar etmek karlnda verdii maldr.
oulolarakria,raeklindekullanlr.
Rvetkitap,snnetveicm'agreharamdr.
Kur'anKerimdeAllahTelbuyuruyorki:
Aranzda mallarnz hakszlkla yemeyin; bildiiniz halde gnaha girerek in
sanlarnmallarndanbirksmnyemekiinonuhkimlereaktarmayn.
219

Bukonudapekokhadisvardr.Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurdu
ki;
Hkmde rvet alan ve rvet veren ve araclk eden kimseyi lanetlemi
tir.
220

Rvetdrtksmdr;
1) Her iki tarafa da haram olan rvet, yarg olmak iin verilen rvettir. R
veti veren yarg olamaz. Bu ekilde verilen rveti alana da rvet haramdr, bu
yollayargolmakdaharamdr.
2)Birdavadalehindebirhkmalmakiinyargcaverilenrvetde,bumna
sebetleverilenkararhaklolsunolmasn,herikitarafiinharamdr.
3)Canveyamalabirzarargelmesindenkorkularakverilenrvet,alaniinha
ram,vereniindeildir.
4) Bir kimse malna gz dikildiini anlayarak bu maln bir ksmn rvet olarak
verirse,rvetverenbakmndanhell,alanbakmndanharamdr.
Rvetegirmeyenhediyelerdevardr.Bunagre

Hediyelerdeeittir.
221

1)Hediyeeldenvehediyealanbakmndanhellolan.Dostlukvesevgiiinve
rilenhediyelerbumeyandadr.
2)kitarafbakmndandaharamolanhediye.Zulmeyardmiinverilenhediye
lerbudurumdadr.
3)Yalnzverenbakmndanhellolanhediyebirzulmnnnalmakiinveri
lenhediyedirkialaniinharamdr.

Sultannelindekudretoluncaadaletgitmez.


218
(SAHlLLOLU)
219
Bakara,188
220
Tirmiz,Ahkm9,(1336);EbuDvuddabuhadisisadecebnumerradyallahuanh'tan
tahricetmitir(Akdiye4,(3580).
221
(SAHlLLOLU)
116|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Sultann gl olmas adaletin tesisi iin gereklidir. Sultann g bulabilmesi
iindedevletinkurulmasvebulunmasgereklidir.Devletlemeninnemliolduu
nu Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin Medineye hicretinden sonra ilk uygu
lamasndananlamaktayz.
slam Devletinin temeli 620 ve 622 yllarnda yaplan Akabe biatleriyle balar.
620ylnda12MedineliMslmanelleriniRaslllahsallallhaleyhivesellemin
avucunakoyarak
gerekskntvemzayakavegereksesevinvesrurhalinde(sz)dinlemek
veitaatetmek(batagelir)ve(sen)bizimzerimizdebirtercihesahipolacaksn
ve biz emretme yetkisini tayan mire bunu kim elinde bulundurursa bulun
dursunitirazvemuhalefettebulunmayacaz.
AllahTelyolunda,bizikkgrenvehorlayankimseninbiziayplamasn
danekinmeyeceiz.
Allaha hibir eyi irk komayacaz, aramzda hibir iftirada bulunmayaca
zveseninhibiriyihareketindesanakaritaatsizliketmeyeceiz
demilerdir.Bubiatle,salambirdevletindoabilmesiiingerekliolanortamn
olumaya balamtr. ki yl sonra bu kez yetmi kii tarafndan ikinci kez biat ya
plmtr.
Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin uygulamasyla anlalan icrann kudreti
bulmusultanileolacadr.


Tkikulukgneisemdakaldmddete
emsd Duha kuluk gnei demektir ki, Raslllah sallallh aleyhi ve
sellemin ruhniyeti gnein en gzel parlad zamandaki durumuna benzetilmi
tir.SultanaeerRaslllahsallallhaleyhivesellemetabiolursakyametekadar
hkmnn srecei iaret etmitir. Fakat tarihi adan baklnca byle olmadn
grmekteyiz.
Raslllah sallallh aleyhi ve sellem hakknda Allah Telnn byk ihsanlar
vardr. Her halkarda Kurn Kerimde dile getirilmitir. Bunlardan birisi olan
DuhsuresiRaslllahsallallhaleyhiveselleminhakkndainmiveAllahTel
katndaOnaverilendeerianlatmaktadr.
FakihKadyaz(Allahonumuvaffakklsn)derki:Busurealtyndenpey
gamberimizinbykln,AllahTelindindekiyksekmevkiinibelirtmitir.
1AllahTelonunmevkiinibelirtirken,Andolsunkulukvaktine,insan
larnsknavarddemgeceyeki,
222
diyeyeminetmitir.Tabibu,derecele
rinenbydr.Onaverilenpayeninulviyetinibelirtmektedir.
2Nezdindeki yerini, huzurundaki deerini: (Habibim) Rabbin seni

222
Duh,12
DivnlahiyyatveAklamas|117

terketmedi.(Sana)darlmadda.
223
kavliilebelirtmitir.Yani,buudemektir:
Allah Tel seni brakmad, sana kzmad, seni kendisine eli edindikten sonra
aslaihmaletmedi.
3Cenb Hak; Elbette hiret senin iin dnyadan hayrldr.
224
buyur
mutur.
bnshak'ntefsiri:AllahTel'yadnnde,dnyadasanaverdiklerinden
daha iyileri ve daha stnleri vardr. Seni b. AbdullahTusteri: Yani gerek e
faatveMakamMahmutgibipayelerdenyanmdasakladmeylerseniniin
dnyadandahahayrldr.diyetefsiretti.
4MuhakkakkiRabbinsanaverecekdehonutolacaksn!
225
kavlicel
lindebelirtilenhusustur.Buyet(herikicihandada)Raslllahsallallhaley
hi ve selleme bah edilen birok ltuf, ihsan, saadet ve eitli ni'metleri cami
dir.
bnshak:Dnyadabaaryaerdirmek,hirettede,onabolsevabvermekle
onuhonutklacaktrdiyetefsiretti.Bazlarnagre:OnaefaatveHavzke
birivermeklehonutedecektirdiyetefsirolunmutur.
Raslllahsallallhaleyhiveselleminlindendiyebazlartarafndanriva
yetedilmitir.
KURNI KERM'DE BUNDAN OK MT VEREN BR YET DAHA YOK
TUR. Allah Resul, tabiidir ki, mmetinden hi kimsenin atee atlmasna raz
olmayacaktr...
5Busureninsonlarnadoru(gelenyetlerdesaylan)AllahTelnnona
hazrlamolduunimetler:
Onuhidyetetmi...Malyokkenkendisinizenginetmi...
nsanlariratetmeyeonumuvaffakklm...
Yahutkalbinetkenmeyenbirhazineyiandrankanaativermekleonuzengin
etmi..Yetimkenonudedesininterbiyesinevermitir...YahutdaAllahbizzatonu
himayesinealmtr.
226

Hulsa; buna benzer manalar verilmitir, mfessirler tarafndan bu srenin


yetlerine,Kimisideumanayvermitir:
Senin sayende, dallette olanlar hidayete erdirmitir. Senin sayende fakir
veyoksullarzenginklmtr.Yetimvekimsesizlerideyineseninsayendehima
ye ettirmitir. Evet, Allah ona, btn bu ihsanlarn hatrlatmtr. Yine bilinen
eylerdendir: Onu kklk, yetimlik annda yalnz brakmayan Allah Tel el
bettekibydkten,helehelerasulleerdirdiktensonradayalnzveyardm
szbrakmamtr.
6 O'na vermi olduu bunca nimeti aklamasn ve ondan bahsetmesini,
AllahTelonaemretmitir.Veylebuyurmutur:

223
Duh,3
224
Duh,4
225
Duh,5
226
Duh,610ayetleri
118|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


BununlaberaberRabbininnimetinidurmaypsyle(anlat).
227

Kiininkendisineyaplanin'amdanveyaiyiliktenbahsetmesi,birnevikrsaylr
elbette.Buhitab,pheyokki;Raslllahsallallhaleyhivesellemehasolmakla
beraberonunahsndatmmmetineamildir.
228


227
Duh,11
228
FakihKadyaz,ifierif,trc:NaimERDOANHseyinS.ERDOAN,BedirYay.s
tanbul,1975,s.4345
DivnlahiyyatveAklamas|119

4
Hamdenilahialamaentemelceuna
Mimmenetvehvegazbnnvemuhlikuna
Veleyseminsatvetissultanilafiun
llimmlHdelMehdyymngizn
Smmesleallellheynezzileh
Bibedrinmeriganveemsnmaribena
Evhileyyebihzelkavlilmelekn
Fhzihlleyletizzalmimelhemn
LtahsebinnezelMsrzveclin
Minkahridecclikumvallhiyensuran


Hamdsnakyerimolanilhmadr.

AllahTeldanbakasnahamdveteekkrmecazidir.Buradakullanlanhamd
snlmaszileAllahTelnnnimetleriniiinkrifadesidir.


Bizigazaplahelaketmekiingelecekolana

Dnya bizim helak olmamza sebep olacak her ey ile doludur. Helak olmakta
kazaileolanisevaktindennceolanyokolmadr.Kyametbuyokolmannenid
detlisidir. Bu korku mmin ve kfir iin dehet ifade eder. Sonsuzluk mmin ve
kfiriinmutlulukvermektedir.Kyametiseimtihanolanhayatnneticelenmesidir.

120|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Sultannvuruunakarbirefaatimdeyoktur.

Sultannvuruufiilekmiradedir.Hkmdensonrakidnolmayanirade
ye ancak teslim olmaktr.Kyametten nce olacak olaylar hakknda kimsenin de
kurtuluu yoktur. nk artk sonu verecek amellerin hepsi sonlanmtr. Artk
iaretler ak ekilde grlmeye balamtr. ok iddetli geecek zamanlarn ve
fitneninnnalacakkurtarciinbeklentilerdenbakabirarederetilmeyecei
anlalmaktadr.
Hz.EbuMsaradiyallhanhanlatyor:Raslllahsallallhaleyhivesellem
buyurdularki:
Kyametten hemen nce karanlk gecenin paralar gibi fitneler var. Kii o
fitnelerdem'minolaraksabahaerer,akamakfirolur;m'minolarakakama
erer, sabaha kfir kar. O fitnede oturan, ayakta durandan hayrldr. Yryen
koandan hayrldr. yleyse yaylarnz krn, kirilerinizi paralayn, kllarnz
da taa vurun. Sizden birinin evine girerlerse Hz. demin iki olundan hayrls
olsun(lenolsun,ldrendeil.)
229


AncakhidayetmamMehdkurtarcmzdr.

MEHDALEYHSSELM

MehdninSzlkAnlam
Arapa kkenli, (doru yolu bulmak, yol gstermek) kelimesinden ismi
mefulolupdoruyolailetilmi,hidayeteulatrlm,kendisine AllahTel tara
fndan yol gsterilen anlamlarna gelen Mehd genel anlamda kyametten nce
ortaya karak dnyada adaleti, dzeni salayacana inanlan ahs olarak tanm
lanmaktadr.

MehdnancnnDouu
Mehd inancnn douu hakknda farkl grler vardr. Bu grlerden birine
greMehdinancilkdefaSmerlilerdeortayakm,BabilveMsrdagelime
yedevamederekbuikimedeniyettendnyayayaylmtr.
Dier gre gre ise Mehd inanc her dinin kendi iinde tarihi, psikolojik ve
sosyolojik artlarna gre domu ve gelimitir. Nitekim Hindliler, Brahmann
tenashnde Vinunun vcuda geliini ve Hindluun Budizme hkim olaca

229
Ebu Davud, Fiten 2, (4259, 4262); Tirmizi, Fiten 33, (2205). Ebu Davud, "koandan"
kelimesinden sonra u ziyadeyi kaydetmitir: "Yanndakiler: "Bize ne emredersiniz (ey Al
lah'nResl!)?dediler."Evinizindemirbalarolun!"buyurdu."
DivnlahiyyatveAklamas|121

dnemibeklerler.
Moollarnda,CengizHannlmndenncekendileriniinesaretindenkur
tarmak zere sekiz ya da dokuz yz yl sonra tekrar dneceini sylediine hlen
inandklarbelirtilmektedir.
Yahudi inancnda lyas aleyhisselmn semaya kaldrld ve onun adaleti sa
lamakiinahirzamandayeryznetekrardneceianlaynakarnHristiyanlk
taHz.saleyhisselmn kyamettenncekurtarc olaraktekrardneceiinan
mevcuttur.HernekadarYahudilikveHristiyanlktakiMesihinancileslmklt
rndekiMehdinanctamolarakrtmesedeMesihveyaMehdningeliamala
rbakmndanortakolduklargrlmektedir.

slmKltrndeMehdnanc
slmdnyasnda,zellikleiinancnda,kurtarcanlaynemlibiryertutar.
ilikte bata Hz. Ali b. Ebi Talib kerremllh veche olmak zere birok kii
Mehd olarak kabul edilmi, hatta Ali b. Ebi Talib ve Cafer esSadk radiyallh
anhma gibi bazlarnn lmedii, tekrar ortaya kp dnyay slah edeceklerine
inanlmaktadr.
1300 yl
230
itibariyle i inancnn yaygn olduu kltrlerde dnyay yenileye
cek,karanlktankurtaracakenazdrtahsiyetvardr:
1Dokuzuncu yzylda ortadan kaybolan, gizli olarak yaamna devam eden
onikinciimam.
2Hilafetidnemindediniyenileyenbiriolarakortayakacakolanonikincihali
fe.
3Kyametten nce altn bir an gelmesine nclk edecek olan Mehd
aleyhisselm
4Yine dnyann sonuna doru askeri baarlar elde edecek olan Hz. s
aleyhisselm
slm dnyasnda eylem olarak ilk kan Mehdci hareketler olarak bilinen as
kerifaaliyetler,iinancnagreonikincimamnortayakacaiddiaedilenyz
ylda,yanihicri13.yzyldagrlmektedir.Szkonusu
Mehdcihareketlerolarakisimlendirilenisyanlarnmeydanageldiilkeler

KuzeyNijerya(1804)
Hindistan(1820,1828ve1880)
Java(1825)
ran(1844)

230
Malmolakibummetnmrionmie(100)dirkibinyzsenedr(1300).Zir
hlen ki elfi sninn yz otuz biridir.(1131) Tamm mie zuhr Mehd ve nzli s
vk olub nlarun devrleri dahi tamm mie sliseye mntehi (1300) olmadan mnkazi
olub lemi ekvn envr hakikdan cda db birh olan bedeni zulmni gibi kalsa
gerekdr.Zirinsnkmilrhlemdr.(ETN,1999),s.121;(BURSEV),v.98a,69.Vari
dat)

122|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Cezayir(1849,1860ve1879)
Senegal(1854)
Sudan(1881)

OsmanltoplumundadaMehdinanc
Osmanl Anadolusunda Mehdci hareketler olarak kabul edilen Rafz isyanlar
nemli yer tutmaktadr. Bu hareketlerin Trkiye tarihindeki ilk rnekleri 1240 y
lndakiBabaayaklanmas,sonrneiise1665tarihindekiSeyyidAbdullahisya
ndr.
II. Bayezid zamannda Safavilerin tahrikiyle Teke yresinde kan 1511 deki
ahkuluisyan,1520deaynyredekiBozokluCelal(ahVeli)ve1527tarihliah
KalenderisyanlarihtilalciMehdcihareketlerinnemlileriolup15251528tarihle
ri arasnda Adana ve Orta Anadoluda ortaya kan kk apl hareketler de var
dr.
Buhareketlerinyneticilerinintamamnayakn,dnemindeyrehalktarafn
dan eyh olarak grlmtr. Bu kiiler kendilerini Mehd ilan etmeden evvel, bir
maaraya ekilerek uzun bir sre inziva hayat yaar. nzivadan ktktan sonra
AllahTeliletemaskurduklarnveOnunkendisinigrevlendirdiiniaklayarak
Mehdlikleriniilanedipayaklanmaybalatrlar.
Bunun saydklarmzn yannda Osmanl padiahlarndan Kanuni Sultan Sley
mann Mehdi ahir ezzaman (son zamann Mehdsi) olarak sfatlandrlmtr.
Ayn ekilde nl tarihi Peevi brahim Efendi de (hyt. 1059/1649?) IV. Murad
(16221640)Mehdiahirzamanolarakvasflanmaktadr.

HadislerdeMehdnanc
Gerekslmdnyasnda,gerekOsmanltoplumundakyametlebalantlkarak
terlerinenndegeleniolanMehdKurandazikredilmezken,gvenilirhadiskitap
lar olarak kabul edilen alt hadis kitabnda ise Mehd ile ilgili snrl sayda hadis
vardr. Bu hadislere gre dnyann tek gnlk mr kalsa bile Allah Telnn o
gnuzatarak,adHz.Raslllahsallallhaleyhiveselleminadna,babasnnad
Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin adna uygun olarak (Ebu Davud 1992:
Mehd1,IV,474;Tirmizi1992:Fiten52,IV,505)Hz.Raslllahsallallhaleyhive
selleminzrriyetindengnderilecekolan(EbuDavud1992:Mehd1,IV,4745;bn
Mace 1992: Fiten 4085, II, 1367) Mehd, daha nce zulm ve hakszlklarla dolu
olanyeryznadaletveinsafladolduracaktr.Mehdfizikiolarakgenialnlolup
ince uzun burnunun ortas biraz yksektir ve yedi sene hkmeder (Ebu Davud
1992:Mehd1,IV,4745).
Yine Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve selleme Mehd ile ilgili u sz atfedil
mektedir:
Horasan tarafndan bayraklar ktn grdnzde, kar zerinde srnerek
deolsa.Obayraklarakatlnz,ziraierisindeAllahnhalifesiMehdvardr

MehdninknnAlametleri
DivnlahiyyatveAklamas|123

Mehd ncesi devirde dnyada erkeklerin azalaca, kadnlarn oalaca,
emanetehyanetinartaca,ikivebidatlerinoalaca,idareilerininehilolma
yanlara verilecei, erkeklerin karsna itaat edip annesine isyan, dostuna iyilik ba
basna eziyet edecei, kiiye ktlnden korkulduu iin sayg gsterilecei.
Ayak takmlarnn baa geecei, zelzele ve harp felaketlerinin grleceine dair
fikirler ileri srlmtr. Bunun yannda Mehdnin gelmekte olduunu gsteren
iaretlerhakkndadaeitlibilgilererastlanmaktadr.
Bu alametlerden bazlar Frat nehrinden altn bir da kmas. Ramazan aynn
ilkgecesindeay,onbeincignndegnetutulmas,skskdepremlerinmeyda
nagelmesi,doudanbykbirateinkmas,hertarafaydnlatankuyrukluyld
zn domas. Hz. Ali kerremllh veche neslinden byk csseli, gznde siyah
bir nokta bulunan am tarafnda Yabis denilen bir yerden Sryaninin kmasdr.
Mehdkmadanncemilletlerarasndaticariyollarkapanacak,insanlararasnda
kifitneartacaktr.Deiiklkelerdenbiroklimberaberindeki310kadarinsanla,
birbirinden habersiz ekilde Mehdyi aramak zere yola kacak ve sonunda her
kesMekkedebuluacaktr.Birbirlerineniingeldiklerinisorduklarnda.
Fitneleri nleyecek ve Kostantiniyyeyi (stanbul) fethedecek olan Mehdyi
aryoruz derler. Ayrca Mehd gelmeden nce doudan k veren bir yldz gr
necei.Ramazandaikidefaaytutulaca,semadanbirsesinonusesiylearaca
vebusesiuykudabileolsalarherkesinduyacadaiddiaedilmektedir.Mehdk
tnda, onun gerek Mehd olduuna dair iaret saylabilecek olaylarn da ileri
srldgrlmektedir.MehdkarkenbandabirsarkolacakvebirtellalBu
AllahnhalifesiolanMehddir.Onauyunuzeklindenidaedecektir.

MehdninkZaman
MuhyiddinibnArabikaddesellhsrrahulazizFatmaevladndanolacakolan
Mehdnin hicretten yl sonra, yani ebced hesabyla
(H=600)+(Cim=3)+(Fe=80)=683 ylnda zuhur edeceini iddia etmitir. Bu tarih
geldiinde Mehd grnmeyince bazlar bu tarihin Mehdnin doum tarihi oldu
unu,onunhicri710ylndansonraortayakacan,dolaysyla683ylndadoan
Mehdnin26yandaolacansylemilerdir.
231


231
Kimevlideilseam'agsn,nkbakaehirlerdeylekaranlkfitnelerkopacak
kioralardakihalknoununkurtuluugolacak(aynVasyyetnme'denterceme).
Sadreddin'instanbulda,AyasofyaKtphanesinde4849No.lumecmuadaMehdhak
kndabirrisalesivardr.Mecmuannsonrisalesiolanvecilttesahifelerikaranbukk
risale(168.a180.a),Sadreddin,bnlArabileEkberiyyemensuplarnnfikirlerinianla
makbakmndanpekdeerlidir.eyhiKebr,burisalede,

MM HASAN ALEYHSSELM SOYUNDAN OLAN MEHD'NN 613 RAMAZANININ


YRMYEDNCCUMAGECESDODUUNU(187.b),
654HCRDEKENDSGSTERDN(168.b),
666YILINDA,HALKIN,BROKAILACAKEYLEREAHDOLACAINI(180.a),
683YILINAKADARDASA'NINNECENBLDRMEDEDR(179.b).
124|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


mam arani de Mehdnin h.1255 yl aban aynda kacan sylemi, tarih
aksinigstermitir.
232

Bistm,CifrulCmadleserindeMehdninktarihiileilgiliuhesaplamay
yapar: Besmeledeki harflerin ebced hesaplamalarna (kk ebced) gre saysal
deeri784tr.Mehdninktarihihicri784olarakdnlsedebudorudeil
dir. nk bu hesaplamada sadece harflerin deeri toplanmtr. Hesaplamada
harflerin okunuundaki saysal deerlerin (byk ebced) gz nne alnmas ge
rektiini ileri sren yazar, bu hesaplama ile 1392 ve 1403 olmak zere iki sonuca
ulatnbelirtmekteveMehdninktarihininhicritakviminegrebutarihlerin
olabileceinisavunmaktadr.AyrcasonrakisayfalardaHz.Alikerremllhveche
yeatfedilenbirszaktarmaktadr:
BesmeledekiharflerinsayshicriylagretamamlansamamMehdnindo
umzamanolur.OnunkRamazanaynnakabindeolurBistmininnceki
hesaplamay Hz. Ali kerremllh vecheye atfedilen bu rivayete dayanarak yap
molmasmuhtemeldir.
Hz.AlikerremellhvechemehurdivanndaHz.Mehdvebazahirzaman
hadsatndan bahsetmitir. Bu divann Mtakzade erhinden aldmz bir ks
myledir:
Tercmesi: y olum! (...) c ettiklerinde (kaynadnda, kartnda...)
Mehdidil'emuntazirol...
...Kudemadan eyh Sa'deddin Muhammed Hamuli kaddesellh srrahul
azizzuhuruMehdhakkndakitakribeleri
YaniZamanhurufzrebesmeleiletamamdedimiktarnabaliolsaMeh
dkaimola.
Savm Ramazan akabinde hurucuna tesadf olundukta benden ona selam
isal eyle demek olur. Hesab bindrtyz tarihini tecavz, eder ki; muhakkikin
...
Yani tahtel lafz: Habibim! Senden sonra onlarn devam ihti
latvelfetlerikatildir. '
Pes mkerrerat hazf ile 1399 olup sinini kameriyenin mddeti
merkumede
233
ksurunuzamilehicretten1422yl3ay24gnolur.
Ehli velayet Hz. Mehd'nin huru zamann bu ayetten kef etmiler. Fakat
hadiseler vuku bulmadan evvel bu ayet ile Mehd arasnda mnasebet grle
miyordu. Bu ayetin evvelinde Cenab Hak Raslllah sallallh aleyhi ve
sellememealenylehitabediyor:

654ylndanbahsedilirken,vaktimizdenylncekayd,risalenin651deyazldn
aklar. Sadreddin'in bu risalesiyle bni Sina'nn risalelerini muhtevi ola bu mecmuada,
81. b ve 87. B de 697 hicrde, yazlan, dier bir nshayla mukabele edildiine dair iki
kaydnmevcudiyeti,mecmuanndeeriniarttrmadadr.(GLPINARLIA.,1985),s.235
232
(ERDOMU,2003),s.25
233
Merkum:Cem'olmu,toplanm,birikmi
DivnlahiyyatveAklamas|125

Kfirler sana vahy ettiimiz eyden seni evirmek istiyorlar ki eer sen
ta'viz verirsen seni dost tutacaklar. Sakn onlarn nevalarna uyup taviz ver
me,yoksasanadnyaveahirettekatkatazabederiz.Vesenta'vizvermedi
iniinsenimemleketindenkaracaklar.Amaseninardndanomemleketle
rindefazlakalamayacaklar.
234

te bu ayetler iaret ediyor ki Hz. Mehd'ye zemin hazrlayan ve onun bay


raktar olan insanlar, hibir kimsenin knamasndan korkmadan, btn dnya
nnhcumlarnaramentavizsizbirekildeeriatMuhammediye'yitatbiket
tikleriiinmemleketlerindenkarlacaklar.FakatoSfyanlervebid'atlaron
larnarkasndanomemlekettefazlalfetedemeyecekler.
Burada Mehd'nin kyam hakknda verilen tarih olan hicretten 1422 yl 3
ay24gnsonrasise;hicr1423tarihinin3.ayve25.gnetmektedir.Buda
milad2002ylnn6Temmuztarihinetekabletmektedir.
Fakatmetindedebelirtildiigibibuve'bunungibiistikbaldenhaberveren
tarihlertakribdir,tahdiddeildir.Busebeplebirkaayyahutbirkaseneevvel
veya ahir olmas haberin doruluuna zarar vermez. Bununla beraber tam bu
tarihdenitibarenbuhdiseninemarelerigrlmeyebalamtr.
235

BykmutasavvfSibgatullahiArvasi'ninyeeniAllameMuhammedHafid'in
bykAllameHafzMuhiddinenaklettiinegre;
Mehdnindoumu:1385
Zuhuru(kmas):1425'dir
...Mehdnindoumununhicri1385vezuhrununhicri1425olduuzuhurul
Mehd ve deccal adl eserde Mehd ile ilgili nakledilen bir hadiste aka sy
lenmitir.
Ayrca bu eserde; ''Mehdnin srtnda zerinde bu Allah Tel'nn halifesi,
beklenenMehddiryazlbirmhrolacaanlatlmaktadr.AyrcaMehdnin
mtehit(itihateden)okbykbirslamlimiolacadaoeserdegemekte
dir. Zuhrul Mehd ve deccal adl kitap Allame Resul Sibki'nin yazd en son
eserdir.
...MuhakkakAllah'n taraftarlargalipolanlarn takendileridir.Cmlesi
nincifirhesabndananlalyor.Bucmlenincifrhesab,hicri1428ediyor.Bu
tarih Mehdnin kmasndan sene sonradr. nk Mehd ktktan yl
sonrailkbykgalibiyetinialyor.Mehdninilkbykgalibiyetihicri1428ol
duunagreZuhrudaMehdliininilanedilmesihicri1425'tir...
..
...BudelillerdegalibiyetinMehdningalibiyetiolduuhangiverilerdenanla
lyor.ncekitarihlerdeolan,slamiyet'ingalibiyetlerindenherhangibiriolmaz
m?NiinilladaMehdsonucukartlyor...AyettekikelimeleriKur'anBelaga
ti ilmine gre incelediimizde, ayette geen galibiyetin Mehdnin galibiyetin
denbakabireyolmadnakagrmekteyiz.
nk ayette 4 tekid (pekitirme) vardr... En byk tekidin cmle de zikir

234
sra,7376
235
(GMEL,2003),s.1819
126|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


edilmesi cmledeki galibiyetin en byk galibiyet olduu aka bildiriliyor...
Tarihtebylebirgalibiyetbugnekadarolmamtr.FakatMehdmjdesinive
renhadislerbylebirgalibiyetinahirzamandaMehdsayesindeolacanak
ahaberverir...
Yaptm aratrmalar Mehdnin 2005'te kacan gsterdiine gre,
Sfyannda2004ylnnsonundakacangstermektedir.(SerkanTekin,Ku
ran'dagizlenentarihler,s.160202,NoktaYaynlar,2002)
236

Sleyman Bakrgani (Hkim Ata) kaddesellh srrahulaziz Ahir zaman Ki


tabkitabndakyametalametleriveMehdaleyhisselmnkzamanhakknda
unlaranlatmaktadr.

Zamanahrolsa,nelerolur,
Dnyaeiteitbelailedolar,
limlerikiier,zinayapar,
Bundanbakagaripeylerdeolur.
Nambyklimlerikiier,
Hellbrakr,haramiebular,
HakTelbelakapsntamamenaar,
Bundanbakagaripeylerdeolur.
Cimrilerharamlataknlkyapar,
Birokkadnelerineharamolur,
slambilmeyenbedbahtlarsevinir,
Bundanbakagaripeylerdeolur.
Zamanahrolsa,limleryoldankar,
Mminlerinocuklaresirder,
Kfirlerdurmadankibirlenir,
Bundanbakagaripeylerdeolur.
MelunDecclkar,Rumagider,
slambilmezbedbahtlarsevinir,
Mehdkar,Badattarafndasavar,
Bundanbakagaripeylerdeolur.
MslmanlarMehdtarafndatoplanr,
Gnetutulur,kavgabyr,lklaratlr,
Muhammedinmmetlerialamayabalar,
Bundanbakagaripeylerdeolur.
Mehdkar,Mekketarafnasefereder,
MuhammedinRavzasnayznsrer,
Ravzadanseskar,sder,
Bundanbakagaripeylerdeolur.

236
(GMEL,2003),s.9899
DivnlahiyyatveAklamas|127

siner,dokuzyznbitiminde,(900)(Milad:1495)
237

Decclldrrlerbilinbuzamanda,
Mehdniimamyaparsozamanda,
Bundanbakagaripeylerdeolur.
DokuzyzdeonbeteYecckar,(915)(Mild:1510)
Mehdilesvarr,Turuaar,
Okfirlerbudnyayyokederler,
Bundanbakagaripeylerdeolur.
Havadankulariner,talaratar,
OtalarYecclerihelakeder,
OAllahheybetiylehkmsrer,
Bundanbakagaripeylerdeolur.
Dokuzyzdeyinebireylerolur,
DabbetlArzkar,Kuranykselir,
Muhammedinmmetlerialamayabalar,
Bundanbakagaripeylerdeolur.
Dokuzyzdeyinegaripbireyolur,
srafilemirilesurunalar,
GkYerarasndadiricanlkalmaz,
Bundanbakagaripeylerdeolur.
srafilemirilesurunalar,
Azrailkendicannkendialr,
SonsuzbakikalanOAllahkendisikalr,
Bundanbakagaripeylerdeolur.
Krkylsonrasrafilsurunualar,
Onaikincisurunualdenir,
Kullarmyeryzneksndenir,
Bundanbakagaripeylerdeolur.
srafilemirilesurunualar,
Tmruhlarbedenleregir,gelir,
Gen,yalinsanoluayaakalkar,
Bundanbakagaripeylerdeolur.
O,Allahhkimolur,hkmverir,
Muhammedefaategelir,durur,
Melekler,nebilertitrer,durur,
Bundanbakagaripeylerdeolur.
..
KulSleymanitaatet,affeder,
Allahsebepleringlverir,
Ahiretteitaatilerahimeder,

237
Dokuzyzdenkasdedilenaynbirtarihmi?Belki19001915yldaolabilir.Buseneler
de I. Dnya harbinin olmas kyamete e deer olmas gibi mi? Belki 29002915 yllardr.
Allahualem.
128|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Bundanbakagaripeylerdeolur.
238

MehdninFizikiYaps
Mehdnin rengi Arab, bedeni srail olacaktr. Banda sar olacak olan Meh
dninsakalbolvesk,dileriparlakolacaktr.HadisleregreiseMehd,genialn
l, burnu ince uzun ve ortas biraz yksek (Ebu Davud 1992: Mehd 1, IV, 4745)
olarak geerken, 17. yy Osmanl yazar elHseyn (hyt. 1103/1691), Mehdnin
hilyesini, Arapa olarak yazd elratlertissati (Kyamet Alametleri) adl
kitabndauekildeaklamaktadr:
Akalnl,kkburunlu,irigzl,sksakall,uzunuyluklu.Araprenkli,dileri
parlak ve seyrek ve sa yananda inciyi andran yldz gibi yzn aydnlatan bir
iaret vardr. Yava ve ar konutuu zaman sa elini sol dizine vuran Mehdnin
zerinde iki pamuk abas vardr. Beraberinde Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve
selleminklc,gmleivezerindeelbiatlillah=AllahTeliinbiatyazlolan
sancabulunur.

MehdninAskerFaaliyetleri
Mehd, her sancan altnda on iki bin askeri bulunan seksen (veya on iki bin)
sancakl Rum askerlerin Antakyaya saldrmasndan sonra am, Hicaz. Yemen. K
fe. Basra ve Iraka gnderilecek, Mslmanlar onun etrafnda toplanarak amda
krk gn savaacaklar ve Rumlar yeneceklerdir. Kind, Mehdnin Kostantiniyyeyi.
Romay. Endls yarmadasn fethedeceini, yeryzne sahip olacan, onun
sayesindeMslmanlarnkuvvetleneceiniveslmiyetinykselerekdierdinlere
galipgeleceiniifadeeder.
Dnya hkimi bir hkmdar olacak olan Mehd. Mekke ile Medine arasnda.
Beydadenilenbiryerdekendisinesaldranbirorduyuyenecek,Arabistanyarma
dasnda hkmdarlk iddiasnda bulunacak olan Sfyannin ordusuyla defalarca
karlaarakonlarsonundayokedecektir.

MehdninHz.saleyhisselmileBulumas
Mehdnin Hz. s ile buluacana dair anlatmlar Osmanl kltrnde erken
dnemlerden itibaren bilinmektedir. 9. yzyl Osmanl yazarlarndan Ahmed
Bcana(hyt.870/1466dansonra)greMehd,Hz.saleyhisselmilebuluacak
tr.NamazvaktigelinceHz.saleyhisselmMehdye
GelyaMehd!Senimamol,namazkldr!dediindeMehdaleyhisselm
Senimamol!Senraslsn,imamolmaksanalayktr.diyecektir.Bununze

238
zbekesi iin bkz. Hakkul, brahimRafiddin, Sayfuddin, Bakirgon Kitobi, Takent
1991,s.5762.(AHMEDOVA,2006)
SleymanBakrganikaddesellhsrrahulaziz
BykTrkmutasavvflarndanbiriolanSleymanBakrganiXIIyzylnilkyarsndayaa
mtr.O,HarezmblgesininBakrganobasndadomutur.Doumtarihinetolarakbilin
memekle beraber tahminen 1186 senesinde olduunu syleyenler vardr. Asl ad Sley
manolupHkimAta,KulSleyman,Bakrganigibiisimlerledeanlmtr.
DivnlahiyyatveAklamas|129

rine
Sen imam ol, zira sen Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin olusun,
imam olmaya sen layksn eklindeki Hz. s aleyhisselmn cevabndan sonra
Mehdimamolacakvenamazklacaklardr

MehdninHakkaYry
Ahmed Bcann (hyt. 870/1466dan sonra) EnvrulAkn adl eserinde
DbbetlArznkndansonraMehdaleyhisselmninegideceibelirtilmek
tedir. ine varnca evlenecek olan Mehdnin bir olu olacaktr. Bu olan son o
cukolupondansonraksrlkyaylacak,halklmeyebalayacakveimanehlitke
necektir Hadislerde idaresi yedi ya da dokuz yl olacak olan Mehdnin sresi krk
yldr. mam aran ise Mehdnin mrne dair daha uzun bilgiler verir. arani
Mehd aleyhisselmn sresi krk yl olup, on yl batda, on iki yl Kfede, bir yl
Mekkedegeecektir.Dnyadanayrlansznolacaktr.nsanlarbudurumdayken
Decclnkthaberverilecek.
239

MehdlikPsikolojisi
Abdulbki Glpnarl Mehdyim diye meydana kanlar: Tasavvufla, mistik
inanlarla,Cefr,Hurfbilgilerigibiuydurmabilgilerle,griyzatlarlaaklden
geleriniyitirenler,kendikendileriniinandranlarvebazsafkiileridekandran
lar; hiretlerini dnyya satanlar, hkm ve hkmet peinde koanlar olarak
aklar.
Mehdnin bab ve naibi olduklarn iddia edenlerin, Mehdlik davasna giri
enlerin bir ksmnn, yeni bir din kurmaya, kendilerini Tanr tantmaya kalk
malarndan aka anlalyor ki bunlar Hukem tarafndan, Hindran, Yunan
Romadnceleriyleyorulanvezamanagremsbetbirtarzasokulmayaa
llanBtninanlar,buinanlarlakaynaanTasavvufunaranlaylarnbe
nimsemilerdir.Kanatleri,slmesaslarauymamaktadr.
240

BuszlerMehdlikanlaynndintarafolmasyanndapsikolojik,siyas,insn
vb.zelliklerinbiryansmasnnolduudur.

RnesanssonrasbalayanveAydnlanmahareketiiledoruknoktasnakan
Hristiyanlnnnegeilemezzlylebirlikte,Batdnyasndametafizi
i yaayamama gerilimi artm, dar bir varolu alanna skp kalan Avrupa
insanyenibirkurtarc,yenibirraslaraynagirmiti.Yani,metafiziiyaa
yamama gerilimi, insann iinde bulunduu dar varolu alanndan sklmas ve
birstkatakamamasnngetirdiigerilimdenkaynaklanmaktadr.teby
lebirdnemde,bilimvefelsefealanndaraandnrlerortayakmt.
Nevarki,ilahreferansyanivahiymesajortadankalkncahakikatparapar
a tezahr etmi, bilerek veya bilmeyerek her deha kendini rasl sanmt.

239
(YAMAN,Ekim,2002),s.2632
240
(F,2003),s.70
130|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Freud, Marx, Nietzsche, Darvin gibi dnrlerin tarzlar dikkate alndnda,
buraslkompleksiokbarizbirekildegrlmektedir.
Kendisi pek itiraf etmese de Freudun dnce sistemine derinden tesir
edenbirbakafilozofdaF.Nietzscheydi.Fechnerinyaamyksndegzlem
lenentrajediye,F.Nietzscheninyaamndarastlanr.Nietzschebirmddetok
ykseklerde utuktan sonra ar bir ruhsal bunalma girdi. Filozof, gen yata
dramatik bir ekilde Hristiyanlk inancn yitirdikten sonra, kurtuluu felsefede
arayarak, Schopenhauer ve Wagnere hayranlk duydu. Arka arkaya depresif
krizlere duar olduktan sonra, depresyonunun hafiflemeye balad dnem
lerde ki bu dnemler hastalk biyografisi adan byk bir ihtimalle sbmanik
dnemlerdi
241
, yeni ve dhiyane felsefi fikirler reterek kendisini bir kurtarc
gibiizleyenAvrupainsannhayretedrd.Nietzschencelikleognekadar
bilinentmgereklerireddederekgenelbirisyana,birokDalgasnayola
t.Nietzscheninhibirkavramkesinolarakdorudeil,hereymmknve
serbest eklindeki ifadesi, ilk bakta felsefi ve ahlaki bir nihilizmi temsil eder
gibigrnsedeaslndainsannyenidenyaplanmasveyenidendomasiin
tm bilinenlerin bir kenara braklmasnn gereine iaret eder. Bilinenler by
lecesorguladktansonrailerisrlebilecekentabiisoru,gereinneolduuve
bu gerei kimin bilebileceiydi. Nietzsche Mazdeizm dininin kurucusu Zer
dtndilindenkonuuyormugibiyaparakkendigrlerinibirrasledasyla
ifadeetmeyebalad.
Nietzsche, Byle BuyurduZerdt adl bayaptn drt blm hlinde kale
meald.Belirlizamanaralklarndayazlaneserde Nietzschenintemelfikirleri
nin yan sra yaad kanlmaz, trajik ruhsal kntnn izlerini grmek de
mmkn. Kitabn kahraman, ebedi tekrarn stad Zerdt, dadan inerek
mridlerinehayatadairderslerverir.TANRILMTR(GOTTSTTOD!)fa
kathayatdevameder.zmbabokalaninsannbireyselliinivehrriyetini
nasl yaayabileceinde gizlidir. Kitap aslnda yazarn, kendi kendini kurtarma
araynnbiryansmasolduuiin,kavramlarbirbirinekarr;birkasatrnce
sylenenler, biraz ileride inkr edilir. Tanr ld ise insan kendi anlamn yine
kendisi yaratmaldr. Anlatlanlara inanmamal, kendi yolunu kendi bana bul
maldr. Zerdt, Beni bile izlemeyin der! Ancak byle kahramanca bir varo
lubiimisayesindestninsanmeydanagelebilirvebustninsanlen
Tanrnnyerinegeebilir!Btnbudnceler,sonrakidnemlerdeortaya
kacakBatlvaroluufelsefenintemelinioluturacaktr.
Nihayet beklenen maalesef oldu. Tek kanatl ku, yani filozof Nietzsche,
gsterdii onca abadan sonra, kt ykseklikten tepetakla dverdi. Cesur
amabasiretsizbirinsanntrajikhayathikyesi...
242


241
Submanik:Yaadvuslatcokusuilevecd,kendindengemeiindednyayaveinsan
larayaklaanbirinsan,Depresyon:Yaadbuolaansthliiinesindirmekiinkonu
mayan,uzlet,halvet,inzivaarayaninsan,arbirvakashali.
242
Hz.Mevlnakaddesellhsrrahlazzfilozoflartekkanatlkularolaraktanmlar.
DivnlahiyyatveAklamas|131

BukonudaNiyziMsrkaddesellhsrrahulazzisebutrldncelerve
eylemleringereiniaklarkenugerekleridilegetiriyor.

EyVanarkandayandnduvaryklrsagrsnler.Ondansonraneyeda
yanrsn, bire cahil mahlk. Bir Hamziyye eyhi, dinsiz batla dm akabe
kads senin yannda mmin ve mtedeyyindir. Dinsiz kfir melun senin fe
lek benzerini getirmemitir. Hz. s aleyhisselmn, Mehdnin kmasna
sebebsensin.liOsmanntahtnberbdedensensin. denilen
zlimVndeilmisin.DemebirzliminKuranKerimdeadzikrolmam
tr.
243

Ey dinszler murdnuza ermezsiz. Her ne kadar kalkarsanuz yine izinze


dersizmehdinnzuhurisaleyhisselmnnzlsiznhareketnziledr.
sizndehelknzesebebkendialnmanuziledr.
Ehlihakikatderlerkieytnnerdban
244
enbiyveevliydursizdesile
mehdzuhrnavekemllerinnnihayetinebuluasebebsiznekadarhareke
tiziyadeetsenz,olkadarfthtilhiyyezuhrndanhlideldr.
245

Ey Kprl! Zalim Deccl linsin, zalim iken ben ana mehdi ismini tesmi
ye
246
etsem Allah Sbhneh ve Tel seni mehdi etmez. Zalim nasl mehdi
olur. Eer Msr ben mehdi olurum, halk benim bama toplansn desin der
sen,vallhlazm,dnyaycmleharabveviranetsin,sahipkmazm.Allah
Tel aciz deildir. Mlkn bana smarlamad. Bana ancak
demitir. Tebliinde kusur etmedim. Kolum kanadm yolundu. Yolunmu do
ana dndm. Makdurumu
247
bezl
248
ve mechd
249
eyledim. Sarf eyledim.
Onsekiz senedir, kuam zp yatmadm. Bir tatl taam yemedim. Bir tatl
suimedim.

250
Bukadarsenedenberitaammbu
dur.Suyumhamim
251
vegussadr.
252
Benimkadarteblietmivarmdr?Hak

243
(EEN,2006),s.93,(MISR,1223),s.52b(GnmzTrkesiileyazld)
244
Nerdban:Merdiven
245
(MISR,1223),v.76a
246
Tesmiye:simlendirme.Adverme.
247
Makdur:G.Kuvvet.Kudret.Takdirolunmu.AllahTel'nntakdiri.Dahaevvelden
takdirolunmu
248
Bezl:Bol.Bolbolverme.Esirgemedenvermek
249
Mechud:(Cehd.den)almuram,didinmi,cehdetmi.Kuvvet,kudret,g
250
Onlariinkurubirdikendenbakayiyecekdeyoktur.Nebeslernealktankurtarr.
Gaiye,67
251
Hamim:Scakvekzgnsu.Yaknhsm,soysop.Samimiarkada.
132|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


ayan oldu. Yeter imdiden geri hakka sahip kar, hayrolur. (26 Zilkade Cu
ma5833)
253

Hz.Mevlnayagre,
uhaldeherdevirdenebiyerinebirvelivardr,busnamakyametekadarda
imidir. Kimde iyi huy varsa kurtulmutur; kimin kalbi sradansa snmtr. te
dirivefaalimam,ovelidir;istermersoyundanolsun,isterAlisoyundan!Eyyol
arayan,MehddeOdur,HadideO.Hemgizlidir,hemseninkarndaoturmakta.
O, nura benzer; akl onun Cebrailidir. Ondan aa olan veli de onun kandilidir.
(Mevlna,beyitII,815820).

Bahsekonuileanlalan,dnyalemindekizddyetprensibigereiolarakMu
dilismininkanlmazkartHdnin birtecellisiolduunuaklamaktadr.nk
budnemde1666daMusulcivarndaSeyyidAbdullaholuMuhammed,mehdli
ini ilan etmi, ok etin bir sava sonucunda yakalanm, stanbula getirilip ve
tevbe ettirilmitir. Yine, 1666 ylnda Sabetay Sevi adnda zmirli bir yahdi Ku
dste Mesihliini ilan eder, o da yakalanp stanbula getirilmi tevbe ettirilmi
mslmanolmutur.
Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin buyurduu Mehd gelmeden birok
Mehd saf veya hileye ve eytniyete hizmet iin gelmesi elzemdir. Bu Allah Te
lnninsanhayatiingerekligrdbirhususolduumuhakaktr.

bni Haldun Mukaddimesinde Mehd konusunu akladktan sonra konuyu


uekildebalyor.
bniEbVtlylediyor:iilerbukiinin,Hz.Raslllahsallallhaleyhi
ve sellemin soyundan gelecek olan iyilerin Mesih
254
olduunu sylyorlar.
MutasavvflardanbazlardasaleyhisselmdanbakaMehdyokturhadi
sini bu ekilde yorumlamlardr. Yani onlarn yorumlarna gre bu hadisin an
lamyledir:
Hz. Msa aleyhisselmn eriatn nesh etmek (hkmn ortadan kaldr
mak)iindeil,onatbiolmakiingelenHz.saleyhisselmnkonumuneise,
Hz.Muhammedsallallhaleyhivesellemineriatkarsndadaaynkonum
daolanMehddenbakabirMehdgelmeyecektir.
tebunungibihibirdayanaolmayandelillerlevedeiikyarglarla,gele
cek kiinin kim olduunu, zamann ve yerini belirliyorlar, sonra belirledikleri
zamangeliportayasylenenlerdenhibirikmaynca,grlerinivesyledik

252
Gussa:Keder.Tasa.Gam.Boazataklanyemek.Aa,diken
253
NiyaziiMsrninVezirMustafaPaa'yamektub,T816NY1183HBelediyeYazmalar
DepoBEL_Yz_K.000502/06,v.(72b)
254
Mesih, hem doru szl hem de yalanc kii anlamlarna geliyor. Hz. s aleyhisselma
Mesih dendii gibi, (yalanc anlamnda) Deccle de Mesih deniyor. Dolaysyla iyilerin
Mesihi Hz. s aleyhisselm (veya buradaki yoruma gre Mehd), ktlerin Mesihi de
Deccloluyor.
DivnlahiyyatveAklamas|133

lerini yeniliyorlar. Bunu yaparken de yine bir takm lugav mefhumlar, hayal
konulara ve yldzlarla (gk cisimleriyle) ilgili hkmlere dayanyorlar. mrle
rinibugibieylerletketiyorlar.
255

amzdaki mutasavvflarn ou, dinin hkmlerini yenileyip diriltecek bir


adamn kacana iaret ediyorlar ve onun zaman amza yakn olduu iin
kna zemin hazrlyorlar.
256
Bazlar onun Hz. Fatma aleyhisselmn soyun
dan geleceini, bazlar da hangi soydan geleceini belirtmeden sadece byle
biriningeleceinisylyor
Hadis bilginlerinin Mehd hakknda naklettikleri hadislere ise gcmz ora
nndabaklncasabitolangereinuolmasgerekiyor:
Dinveyahkmdarlkadnaortayakanbirdavet,ancakonudestekleye
cekvekoruyacakglbirasabiyet
257
ilehedefineulaabilir.

255
On iki imamdan birisi olan beklenen Mehd, 1200 ylnn banda veya 1204 yllarnda
kyam edecek. Sonra Deccal de Mehdnin kyamnda ve huzurunda yedi senenin geme
sindensonraortayakacaktr.Deccaldenyirmisenesonradagne,battyerdendoa
cak.Bu,hayvanisfatlarn,insanlarzerindekigalebesineiarettir.phesizo,tabii,eh
vanikaranlklardandrtpkDeccalin,leminyarsnaiaretolmasgibi.Odacelaldir.n
k o krdr. s aleyhisselmn Hakk'a yrmesi sonraki zamanda bir hayr yoktur. O, s,
yeryzndekrksenebeklervebykalametlerinoudaOnunzamanndaolur.Yecucve
Mecucunkmasonlardandr.Bu,Rasulullahnuszyleiaretedileninsankmildir:
YeryzndeAllahAllahdenmeyinceyekadarkyametkopmaz.Yaniyeryzndebirbi
rini izleyen zikr ehli kalmayncaya kadar lemin cesedi iin ruh gibi. phe yok ki cesedin
yokolmas,ruhungitmesindensonradr.Mehdningelmesindenncezamannocuklarn
yaarlarsagrebilecekleribirokalametgelir.BeniAsfarnkmasalametlerdendir.Onlar
BosnayasaldranFrenklerdir.KaradeniztarafndanMoskovallar,onlarayardmedecekler.
eitli kfr milletleri de byledir. Bunlarn bazlar Allahn en yakn arzda (Rum, 12)
ayetinde delalet ettii gibi 1098de ktlar. Bu ayet iki kelimedir ve harflerinin says dok
san yedidir. Cihadda galibiyet ve malubiyet arasnda devreder durur. Birka ylda
(Rum,3)Builedokuzarasndadr.Buradabahsedilenbirka,kfirlercihetindenonda
vukubulmutur.Takibykyenilgidendolayolanolmutu.AllahTelizinverirse,galip
gelirler, sznn hkmnn aa kaca zaman gelecektir. Ve mslmanlar tarafndan
galibiyetvakiolacaktr.VeinsanlarAllahTelnnizinvereceizamanakadargvendeve
mutluluktaolacaklardr.SonraBizansehirlerininounda,namazklmannzorlaacabir
zamangelecek.Bilakisorannhalkamaintikaletmedeskntekecektir.Kfirlerinsald
rlar Halebe kadar ulaacak. Allah Tel, Halebi de am da onlarn istilalarndan koru
sun. phesiz mukaddes arz oraya delalet etmeyecektir. (ETN, 1999), s.143; (BURSEV),
v.134b,96.Varidat)
256
Hz.Kuddskaddesellhsrrahulazizbuyurduki:
imdi1842senesiki,kyametinyaklatzamandr.slmnneredeysesadeceismi
kaldvecihanhalkHz.Mehdhimmetinemuhtaoldular.(Kudds,Tarihsiz),s.32
257
Asabiyyetterimininmahiyeti,bnHaldununsiyasetteorisinincandamannoluturur.
Bu kavramn Mukaddime ierisindeki yerinin nemi ou aratrclar tarafndan kabul
edilmeklebirlikte,zerindekiyorumlarfarkllklargstermektedir.
De Slanenn Mukaddime evirisinde asabiyyeti esprit de corps olarak yorumlama
sndansonraGastoun
134|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz



BouthoulvedahasoraHowardBeckerveHarryElmerBarnesdaaynyorumusrdrm
lerdir.
A.F.VonKremerinyorumuisetoplulukduygusu(Gemeinsinn),hattamilliyetilik
fikri(Nationalitatsidee)olmutur.
te yandan, Hellmut Ritter, dayanma duygusu (feeling of solidarity) karln
kullanmtr.
SalahuddinKhudaBukshveHaroonKhanSherwanininhemenaynzamanlardakullan
dklarkarlkise,komnalruh(communalspirit)dr.
ErnestGellner,asabiyyetinifadeettiianlamsosyaliltisak(socialcohesion)yada
askerruh
(martialspirit)olarakgrmektedir.
ManfredHalpern,grupdayanmas(groupsolidarity)yorumunu,bazuzantlaryla
birliktebelirtmektedir.
H. Topuoluda tesantba, sosyalirtibatba, sosyabilite tanmlarn kullan
dbirtahliligelitirmektedir.
Ervvin Rosenthal, asabiyyeti bir dayanma (solidarity) ve vurucu g (striking
power)olarakirdelemektedir.
MuhsinMehdi,asabiyyetisosyaldayanma(socialsolidarity)olarakkarlamakta
ancak bu karln, kavramn genel anlam ierisinde deerlendirilmesi gerektiine iaret
etmektedir. F. Gabrieli ise asabiyyeti olduu gibi kullanarak mahiyetini aklamaya girien
yazarlarnbandagelir.
F. Rosenthal, (The Muqaddimah...) evirisi boyunca grup duygusu (group feeling)
teriminikullanmaktadr.
Z.K.Uganise(Mukaddime)evirisiboyuncaasabiyyetkavramnaynenkullanmaktadr.
Grld zere, zellikle ok snrl tuttuumuz bir dkmde bile, asabiyyetin deiik
tanmvekarlklarnarastlamaktayz.Aslndabtnbuvedierkarlklardeiikyazarla
rnyalnzcaasabiyyetkavramnkarlamakiinkullandklarbirerterimolmaktankmak
tadr.Yazarlar,Mukaddimezerineyaptklargenelyorumudorulayabilmekiinasabiyyet
kavramn da yer yer belirli bir deerlendirme szgeinden geirmektedirler. XVIII. XX.
Yzylgelimelerinetarihtengdmlbirbiimdedayanakaramakiinyaplanmilliyeti
lik vb. zorlamayaktrmalar bir yana braklrsa yazarlarn kullandklar karlklarda ve
yaptklar tanmlarda hakikat pay bulunmaktadr. Ancak bu hakikat paylar, ou
halde birer pay olmaktan teye gemektedir. Asabiyyetin; sosyal dayanma,
komnal duygu, asker ruh, sosyal birleimyapma (iltisak), vurucu g gibi
terimlerinifadeettiklerianlamlarbellillerdeiermekteolduusylenebilir.Bukarlk
larasabiyyetinaklanmasnayardmcsaylabilir.Fakatasabiyyetteriminingerekmahiye
tininbtnboyutlarylaanlalmas,bukelimeyibnHaldununkavramlatrmasnnbtn
ynleriyle incelenmesine ve buynlerin iilikilerinin aratrlmasna baldr. Asabiyyetin
bazgrnmleriveortayakbiimleriaraclylagerekilevineiaretedilmioluna
bilir,ancakMukaddimedekisosyalsiyasaldoktrindeincelenendeimesrecinimeydana
getiren ve btnletiren har, asabiyyet, yine de tam anlamyla kavranmam kalr.
Asabiyyetin ekonomik, sosyal ve siyasal gelimeyi belirleyen ve deitiren, bu gelime
karsnda deien bir gereklii yanstmas; Mukaddimede ele alnan retim ve sosyal
hayat tarzlarna, bedevlik (lde yaayan. Gebe. Medeni olmayan ve ehir hayat
yaamayan) ve hazarlik (Kyde ve kasabalarda yaayanlarn yaay ekli ve tarzlarna
ait.ehirli.Sulhveasyi,skunveistirahatzamanlarnamensubvemteallik.Barve
gvenle alkal.) e daha yakndan eilmemizi zorunlu klmaktadr. Bedevlik ve hazerliin
DivnlahiyyatveAklamas|135

Her taraftaki Fatim, hatta genel olarak Kurey asabiyeti tamamen ortadan
kalkm,bakatoplumlarnasabiyetleri,Kureyasabiyetinestnvehkimdu
ruma gelmitir. Sadece Hicazda, Mekke ile Medinenin civar blgelerinde Hz.
HasanveHz.Hseyinaleyhimesselm
258
veCaferradiyallhanhsoyundange
lenlerasabiyetsahibidirlervedalmbulunduklaroblgelerdestndurum
dadrlar. Ancak onlar, saylar binlere varan farkl blgelere, emirliklere ve g
rlereayrlmbedeviasabiyetlergrnmndedirler.
Eer Mehd gerekten ortaya kacaksa, davetinin baarya ulamas ancak
bu asabiyetler sayesinde olabilir. Allah Tel Mehdye tbi olduklar iin bu
asabiyetleri oluturanlarn kalplerini birbirine sndrp birletirir ve bylece
Mehd iin davasn baarya ulatraca ve insanlara davetini kabul ettirecei
gl bir asabiyet ortaya kar. Bunun dnda Hz. Fatma aleyhisselmn so
yundan gelen birinin, her hangi bir yerde, hibir gce ve asabiyete da
yanmadan, sadece ehli beyte mensup olduu iin byle bir davayla ortaya
kpbaaryaulamasdahanceortayakoyduumuzsahihdelillerdendeanla
lacagibimmkndeildir.Doruyubulacaklaraklvebilgidenyoksunolan
cahil kalabalklar, Mehdnin ne nesebinden ne de ortaya kaca mekndan
haberi olmadan ve konuda sylediimiz gerekleri de bilmeden, sadece halk
arasnda Hz. Fatma aleyhisselm soyundan birinin kacan duymu olmala
rndan dolay, byle iddialarla ortaya kanlarn pelerine taklrlar. Daha ok
Zb,AfrikaveSsgibidevletinmerkezineuzakolanblgelerdebuiddiaylaor
tayakarlar.
259

Basirettenuzakvezayfgrlpekokkiini,Mehdninkacansandk
lar Maribin Mse mntkasndaki bir yere giderler. Gittikleri bu mntka
MlessemnkabilesineaitolduuiinMehdnindeonlardanbiriolduunuve
ya onlarn Mehdnin davetileri olduuna inanrlar. Ancak bu hibir temeli ol
mayanbiriddiadanibarettir.Buiddiayainanmalarnnsebebi,butopluluklarn
cahil ve bilgiden uzak olmalar, o blgenin devlet merkezinden ve etki alann
danokuzakolmasvebuyzdendevletingkullanabileceisnrlarndnda
olanbumntkannMehdninknauygunbiryerolduuvehminekaplmala
rdr.

anlalmasise,insanlngeirdiigenelevrelerin,barbarlkveuygarlkn,birbirleriyle
ilikileri asndan ele alnmasn gerektirmektedir. Uygarln genel konumlan yapldktan
sonradr ki, bedevlik ve hazerliin bu genel ereve karsndaki durumu incelenebilir.
Burada zen gsterilecek nokta; uygarla geici ya da uygarlkla ilikiyi mmkn klan
barbarlk durumunun vurgulanmasdr. Paralel anlamda, bedevliin de vurgulanmas
gerekecektir. (bni Haldunun Metodu ve Siyaset Teorisi, mit Hasan, stanbul, 1998,
s.205209)
258
Enbiyadan (aleyhimssalt vesselam) bakas iin sallllah aleyke veya sallllah al
falan ibni falan demek caiz olur. Zira Hazreti Ali kerremellh veche Hazreti mer
radiyallhanhiinsallllahaleyke[Allahsanarahmeteylesindemektir],dedi.Raslllah
sallallh aleyhi ve sellem de: Allahmme salli al li Eb Evf deyip, li Eb Evf iin
bylesalteyledi.(GEYLN,1979),s.62
259
Asabiyetiolumamtopluluklar.
136|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Tamamenaklszlklarnnveahmaklklarnnbirsonucuolarak,(devletinet
kisinden uzak olan bu blgede) baarya ulaacaklar vehmine kaplan pek ok
kii de Mehdlik iddiasyla ortaya kmtr. Bunlarn ou ldrlmtr. sta
dmzMuhammedbinbrahimbalbanauolayhaberverdi:(Hicr)sekizinci
yzylnbanda,SultanYusufbinYakupzamannda,Mseninszkonusumn
tkasnda Tuveyzir olarak bilinen mutasavvflardan bir adam ortaya km ve
kendisininbeklenenFatm(Mehd)olduunuiddiaetmi.DleveKezlekabi
lelerine mensup Ss halknn ou ona tbi olmu ve bylece ii bym.
OnunbuhalininkendidurumlarnazararvereceindenkorkanMasmidereis
lerindenbiriolanSeksev,gecegizliceTuveyziryildrmesiiinbirinignder
mivebylecehareketisonaermi.
Yine hicr yedinci yzyln sonlarnda, doksanl yllarda, Gamrada Abbas
adnda bir adam km, beklenen Fatm olduunu iddia etmi ve Gamrann
cahil kalabalklar kendisine tbi olmu. Sonra kendisine tbi olanlarla birlikte,
iddet kullanarak Fasa girmi, orann arlarn yakm ve oradan da
Mezemmeblgesinegemitir.Ancakoradahileileldrlmtr.Bunungibi
rnekleroktur.
Yukarda adn zikrettiim stadmz bunun gibi garip bir olay daha anlatt.
stadmznanlattolayyle:
Hac yolculuunda iken, Tilmisn dann eteinde bulunan ve eyh Eb
Medyenin kabrinin bulunduu RibtulUbbdta aslen Kerbelada oturan ve
ehli beytten olan bir adamla karlatm ve yolculua birlikte devam ettik.
Adamtabileri,rencilerivehizmetindebulunanadamlarokfazlaolanbiriy
di. Gittii yerlerin ounda insanlar onu karlayp ihtiyalarn gideriyordu. Yol
boyuncadostluumuzgeliti,aramzdakisohbetkoyulatveonlarngerekdu
rumunu anladm. Kerbeladan buralara bu i iin, yani Maribte Ftimlik
(Mehdlik)iddiasndabulunmakiingelmilerdi.AncakMernoullardevletive
ozamankihkmdarYusufbinYakupolaynfarknavarpTilmisnayryn
ce,buzat,adamlarnayledemi:
Geridnn,yanlhesapyapmamzbizikkdrd.Buvakit,hareke
tegeeceimizvakitdeil.
Adamn sylemi olduu bu sz onun, bu iin ancak, o dnemdeki devletin
gcne denk bir asabiyet ile hedefine ulaabileceinin farknda olduunu gs
teriyor.Kendisininoblgedebirgcesahipolmayanbiryabancolduunu,bu
nakarlkMernoullardevletinin,Mariblilerdenhikimseninkarkoyama
yaca gl bir asabiyete sahip olduunu grnce, gerei kabullendi, doru
olan yapt ve g yetiremeyecei hrslarndan vazgeti. Ancak bir eyin daha
farknavarmasgerekiyor.Oda,FtmlerinvegenelolarakKureyinasabiyet
lerini kaybettiklerinin. zellikle de Maribte. Ancak taasublar, bu sz kabul
etmelerineizinvermez.AllahTelbilir,sizisebilmezsiniz.(Bakara,216)
Maribte, amza yakn dnemlerde Mehdlik veya baka bir dava gt
meden,sadecehakkadavetedenvektlkleriortadankaldrp,slmnsn
neteuygunbiimdeyaanmasnaarandavetilerkmtr.Evet,bukimseler
DivnlahiyyatveAklamas|137

sadece bunun iin ortaya kmlar ve ok sayda tabileri olmutur. Bedevi
Araplarn en fazla iledikleri bozgunculuk, yolcular ve kervanlar yamalamak
olduuiin,bukimselerdeenfazlayollarnveyolcularngvenliiyleilgilenip,
bu sahay slah etmeye nem vermiler ve glerinin yettii kadar ktlklere
engelolmayaalmlardr.
Ancak bu davetilerin almalar sonucu yolculara saldrp onlar yamala
maktanvazgeenvetvbeedenbuAraplardadinduygularvediniyaamsa
lambirdereceyeulamamtr.nkonlartvbeedipdinednmekten,sade
cegaspveyamaybrakmayanlyorlarvedinindieremirlerineyneliponlar
yerine getirmeyi dnmyorlar. Onun iin slm, snnete uygun olarak ya
amayaarandavetileretbiolanbukimseler,aslndadinyaamnherala
nndaonlarrnekalponlargibiyaamayaalmyorlar.Onlarnbtndindar
lklar, yolculara ve kervanlara saldrp onlarn mallarn yamalamaktan vaz
gemek,sonradabtngleriylednyamalkazanmayaynelmektir.
Oysa ahlaklarn dzeltip slah etmenin sevabn istemek ile dnya mal ka
zanmayistemekarasndanebykfarkvardrvebuikisininbirarayagelmele
ridemmkndeildir.Buyzdendindarlklarsalambirkonumagelmiyorve
bir btn olarak ktlklerden yz evirmeleri de istenilen dzeyde olmuyor.
Ancakktlklereokfazladadalmyorlar.
Sonuta dinin hkmlerine salam bir ekilde balanma ve onu yaama
noktasnda,davetiileonabalolanbuinsanlarndurumufarkllayor.Davet
i ld zaman tabileri dalp, asabiyetleri kayboluyor. Hicr yedinci yzylda
Afrikadaortayakan,SleymkabilesininKabboyundanolanKasmbinMrre
binAhmedin(vetbilerinin)durumudabyleolmutur.Ondansonragelenve
RiyhkabilesininboylarndanbiriolanMsellememensupSadeadndakida
vetinin durumu da ayndr. Sade, dini yaama ve nefsini slah etmede Kasm
birMrreyegreokdahaileridzeydeolmasnaramen,sylediimizsebep
lerdendolay,onuntabileride,onunlmndensonrazlpdalmlardr.
Buinsanlarda,slmsnneteuygunolarakyaamaadnakmolmalar
naramen,okazsylediigibiyayordu.Neonlarnedeonlardansonrage
lenlerbirhedefeulaamamlardr.
260

Konuhakkndafarklgrler
Mehd hakkndaki hadislerin tmnn uydurma olmad kesindir. Mehd
hakkndaki uydurma rivayetleri kabul etmeye de gerek yoktur. zerinde du
rulmas gereken asl olup Mehdden bahseden hadislerle ilerin inancnn
temellerindenolanMehdiMuntazarhakkndaonlarnuydurduklarhadisle
rinbirbirindenayrtedilmesigerektiidir.
mam Mehdnin geleceine inanan Mslmanlarn inanlarndaki arpklk
la, mam Mehdyi tamamen reddedenlerin inanlarndaki arpkln gerekle
olan balants ayn dzeydedir. Mslmanlar, hafzalarnda Mehdyi, eski za
mankyafetleriiinde,ruhbangrnl,elindetesbih,srtndacbbeveBen

260
(HALDUN,2004),s.431433
138|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Mehdyim,banauyun!diyebaracakbirisiolarakcanlandrmaktadr.Mehd
ktnda, bu zelliklere uyup uymadna bakp, bylece onun gerek Mehd
olup olmadn anlayacaklarn sylyorlar. Eer bu zelliklere uyuyor ise, ona
biatediponunemrettikleriniyerinegetireceklermi.Mehdningeldiiniduyan,
kedebucaktanekadar dervivarsakponatbiolacakm.Buaradakfre
kar yaplacak olan cihatta silhlar bir sembol olarak tanacakm. nk bu
silhlarkullanmalarnasebepolmayacakm.Kfirlerizikirlerle,dualarla,mari
fetbilgisiyleyerlebiredecek;birbaktaonlarntoplarn,tfeklerini,uaklarn
darmadanedeceklermi...vs.vs.Hlbukiaratrdmzdagreceizki,gerek
okfarkldr.
mam Mehd, geldii zamann en ideal komutan, lideri olacaktr. Buradaki
idealdenmaksatuolabilir.O,annbtngereklerinibilecek,tambiryne
ticiyeteneinesahipolacak,hepsindendenemlisi,kendizamannninsanlar
nn sorunlarn bilip zm yollar getirecektir. Bu ise, elbette ki slm ok iyi
bilmesine baldr. O, parlak bir zekya, geni bir zihn yapya, engin bir gr
yeteneine sahip bir insan olacaktr. Belki, onu ilk reddedecek olanlar gele
nekiulemasnfvesuftakmolacaktr.nkonlargreceklerdirki,buin
sann, tasavvurlarndaki Mehd ile hibir ilgisi yok. Onun kendisinin Mehd ol
duunuilnlaortayakmas,hereydenncekabuledilebilecekbireydeil
dir. yle ki, o kendisinin Mehd olduunu fark etmeyecektir bile. Ancak vefa
tndan sonra bir araya gelen mminler, onun yaptklarna bakp, onun Mehd
olduunuanlayacaklardr.
261

lemislmkitapmtercimininzeylindeBahaSaidBeykapananmedresele
rin,tekkelerin,telkinettikleriveitikatettirdikleriMehd
Felsefei Muhammediyece ne bir ahs ve ne de ahsiyeti mtevrise olup
bunmvesfatancakvastaihidyetveiratolanhakikiveilimvefennintim
salidirdiyor.
262

MehdyiTayinEdennsanlarm?
Tarih boyunca kendini Mehd tantanlardan ok, kabul edilenler olmaktadr.
Mesela Mustafa Kemal Atatrkn Mehdlik gibi itiyak ve gayreti olmad halde
onuMehdkabuledenlerolmutur.Bununaklamasbelkibutrlfikirlerdenge
lerin kaybolduu zamanlarda kmasdr. bni Haldunun yukardaki beyan duru
muengzelekildeaklamaktadr.
tebunungibihibirdayanaolmayandelillerlevedeiikyarglarla,gelecek
kiinin kim olduunu, zamann ve yerini belirliyorlar, sonra belirledikleri zaman
geliportayasylenenlerdenhibirikmaynca,grlerinivesyledikleriniyenili
yorlar. Bunu yaparken de yine bir takm lugav mefhumlar, hayal konulara ve
yldzlarla(gkcisimleriyle)ilgilihkmleredayanyorlar.mrlerinibugibieyler
letketiyorlar.

261
(TEKHAFIZOLU,2005),s.365
262
(BCZDE),s.124125
DivnlahiyyatveAklamas|139

Mehdlik fikri genellikle tasavvuf ve mistik hayatta yer bulmas da ayrca istis
marartrcunsurlardanbiriolduunugstermektedir.Bunedenledirkihidayetve
kurtulu fikrininin zmleri kii ve guruplarca ayr olunca her cemaat ve milletin
Mehdsideonatezahretmektedir.Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurdu
ki
Bireyisevmengzkr,kulasareder.
263

Budemektirki,birkiihakkndaMehdolabilirliiniisbatedebiliriz.Bunedenle
sebepsonu ve tarih felsefesini ve yorumunu yapanlar iin tevillerin hakikatini
umumbakasilegrmelidir.

MehdninkDevleteBaKaldrmannBirAdm?
Evet,Mehdninkdenenhareketlerbazendevletekaryrtlenisyanha
reketinbiraddaolmutur.BuekildegelmesigerekenMehdninkarizmatikgc
kullanlarak zayf bir topluluk bir devlete kar da kabilmitir. Niyetlerinde sami
miyetin olmas umulan bu kiilerin asabiyetleri yetersiz olunca bu olaylar feci e
kilde de sonulanm ve neticesinde devletin daha iddetli tedbirler almasna ve
dahabaskcbirynetiminhareketegemesinisalamaktanteyedegitmemitir.
Bu arada ezilen halkn bu hareketten bir menfaati olmam ve daha sonrada ge
lime ve ilerlemeye mutaf olacak hareketlere destek vermedii grlmtr. Bu
nedenleolgunlamambirhareketolanMehdlikinanczerineyorumvesylem
lerle hareket eden cemaatler neticede bekledikleri kurtarcy bulmak iin gster
diklerigayretleuzunvadedeyklmaeiliminegirdiklerigrlmektedir.Bunedenle
gayb bir hadise olan Mehdnin kn beklemektense Allah Telya gvenip
kendi grevimizi en iyi ekilde uygulamak daha karl olaca muhakkaktr. Bu ko
nuyuaklayacaksonKbeolaydurumabirazaklkgetirecektir.
Mehd'ninSuudArabistandaHicri1400ylnnilkgnnde,1Muharrem1400
(2021Kasm1979)tarihindekmasgibi.

Cheyman elUteybi ve arkadalar Kbeye snmlar (resmi sylem bas


kn)veburadafasidaddettikleriSuudynetiminekarbayrakamlard.Os
ralarda Kral Halid galiba hastalkl idi ve onun yerine bilvekale lkenin ilerini
Fahdtedvirediyordu.Bukalkmakanlbirekildesonaerdi.Operasyonsonu
cundabirksmlbirksmdacanlelegeirilmiveelebalaridamedilmiti.

263
Eb Dvd, Edeb, 116; Ahmed b. Hanbel, Msned, V, 194; Buhr, etTrhu'lkebr, II,
107 (1853);Tabern, elMucemlKebir, IV, 334; a. mlf, Msnedmiyyn, II, 340
(1454), 346 (1468); Ebu'eyh, KitblEmsl fi'lhads, s. 70 (115); Kud', Msned
ihb, I, 157 (151, 219). Her ne kadar bnlCevz ve San hadisin mevz' olduunu
sylemilersede,IrkveSehavgibilimlerbuhkmmblaalbulmulardr.IrkHa
dishakkndaEbDvd'unsktetmiolmasbizimiinyeterlidir.Mevz'deildir.Kaldki
za'fdaedddeildir,hadishasendirdemi,bnHacerdeIrk'ninbuhkmnekatlm
tr.Sonutaihtiyatlbirhkmleonunenazndanzayfolduusylenebilir.Bilgiiinbkz.
Irk, Tahrc ehdsi'lhy, III, 15; Acln, Keflhaf, II, 79 (1095); Elbn, Silsilet'l
ehdsedda'fe,IV,348(1868).(UYSAL,23Bahar2007)
140|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Kbebaskn'nakatlanlararasndayabanclardabulunuyordu.
264

Olayngeliimiksacauekildedir.
1979 Ramazannda Arabistann byk kentlerinde datlan bildiride Suudi re
jimieletiriliyor,devletindininiteliinikaybettiibelirtiliyor,lkedeyenibirslami
rejimin kurulmasnn gerektii anlatlyordu. Bu bildirilerin Cuheyman elUteybi
nderliindekiradikalbirsnnigrubaaitolduuMescidiHaram'nigalindenok
sonralar anlald. Tarihler 20 Kasm 1979'u gsteriyordu. Kbeye sabah namaz
klmayagelenbinlercekiinamaznbittiiandabiryandanAllahuekbersesleri
nibiryandandahavayasklankurunsesleriniduydu.Eylemcilermescid'inmikro
fon sistemini ele geirdi. Eylemcilerin lideri Cuheyman konumaya balad. Yann
da bulunan kayn biraderi Muhammed elKahtani'nin slam leminin beklenen
Mehdsiolduunusylyordu.Mehdliisalamdelillereoturtmakiinilgilihadis
leri detayyla anlatyordu. Cuheyman Suudi rejiminin dini niteliinin kalmadn
dolaysyla Mslmanlarn rejime itaat etme ykmllklerinin kalmadn syle
di.lkedekiktgidiatnnnegeilmesiiinhayatnheralanndaeraitintekrar
uygulanmaya balamasnn gerektiini vurgulad. Cuheyman bu konumasn ya
parkenadamlardaigaldennce mescidinaltkatlarnasakladklarsilahlarmes
cidinilkkatnakardlar.Silahlareylemcileredatld,dkaplarkapatld,yksek
minareleresilahlnbetileryerletirildi,mevzilerplanlaragrehazrland.eriye
giriklaryasakland.
Taleplerin ilanndan sonra HacerlEsved ile brahim makam arasndaki b
lmde Mehd Kahtani'ye biat etme merasimi dzenlenir. Kahtani'nin eli plp
sonunakadaritaatedileceibildirilir.
Sabah namazna gelen binlerce sivile kmakta serbest olduklar sylenir. o
unluu kar. Yaklak 30 kiinin eylemcilerle kald tahmin edilmektedir. gal
den 3 saat sonra Mescidi Haram evresine gelen Suudi askerleri ieri girme de
nemelerindeyounatelekarlkgrncegeriekilirler.
galin ilk gnlerinde Suudi hkmeti tam bir aknlk ve ne yapacan bile
meme durumu iindedir. eride rehine var mdr, varsa kimlerdir, ka kiilerdir?
Eylemciler kimler ve ka kiilerdir gibi hi bir bilgiye ulaamazlar. Kbeyi kuatan
KraliyetMuhafzAlaymutaaspaskervesubaylardanmteekkildir.nanlarndan
dolay Mescid'de silahl bir atmaya girmeyeceklerini beyan ederler. Suudi h
kmetibudnemdetambiraknlkdnemindedir.Kbeninkandklerekaln
masnnslamlemindeyaratacaolumsuzetkidenekinmektedir.
Suudi kral Halid hemen muhafzlar teftie gider. Kbenin Harici isyanclar ta
rafndan igal edildiini, grevlerinin Allah Telnn Evi'nin temizlenmesi olduu
nu, grevlerini yapmazlarsa Pakistanl paral askerleri kullanacan syler. Baz
muhafzlariknaolurolmayanlarisetutuklanr.
1979 Kbe baskn yapan eylemcilerin says en az 500 olarak tahmin ediliyor.
DevleteyaknSuudiulemasnnfetvasnarkasnaalanSuudiynetimibirazrahat

264
zcan,Mustafa,GerekHayatDergisi,Say:35220.07.2007
DivnlahiyyatveAklamas|141

lar. Fetva gerei nce igalcilere sre verilip teslim olmalarn ister. Cuheyman
bunukabuletmez.
Ardndanaskerioperasyonigalin6.gnbalar.ncekaplartutandirenii
lereyounateileuzaklamalardenenir.Kaplariyiistihkmedildiiiinbubaa
rlamaz.syanclardanMescid'inminareleriyerleenkeskinnianclarSuudiasker
leriniavlamayabalar.Ardndanarzrhlaralarlamescidinkaplarkrlarakieri
girilir. Bir yandan da helikopterlerden mescide indirme yaplr. ndirme srasnda
gene ok sayda Suudi askeri kaybedilir. Bu arada baz helikopterler mesciddeki
direniilerin zerine bombalar atar. Mescidin zemin ve st katlarndan gs
gsearpmalarsonucundaSuudiglerizeminkatvestkatlarelegeirir.
Eylemdenncekigecelerdebykmiktardayiyecekmalzemesi,ilkyardmmal
zemesi ve cephane Mescidi Haram'n alt katndaki mahzenlerde saklanmaktadr.
Bylece eylemcilerin ok uzun sre d destek almakszn direni yapabilmesi
mmknolacaktr.
Franszlar bu basknda Suud hkmetine yardm ederler. Oparasyona katlan
timkutsaltopraklaragirer.OperarasyondaFransztimiGIGN'dedorudandoruya
Kbeninalt katlaragirmeyidnmez.Bununyerinealtkatlara gzyaartc gaz
larverilirbugazlarnetkisiylekimidireniiteslimolurkimisielindesilahateede
rekdarkarvevurulur.Ancakaltkathalatemizlenememitir.Buseferaltkatla
ra tonlarca su boaltlr. Su iyice ykseldiinde ise yksek voltajl elektrik verilir. 5
Aralk 1979 gn Kbe igalcilerden kurtarlm olur. Mehd Kahtani lm
Cuheyman ise sa yakalanmtr. Franszlarn destei ise bir Fransz gazetesinin
haberizerineaakar.

Bilano:
OperasyondaSuudiglerindenlenlerinsays127,isyanclardanlenlerinsa
ys 117 olarak aklanmtr. Haclardan, namaza gelenlerden lenlerin says
26'dr. Yzlerce de yaral vardr. Yarglamalar sonucunda 63 kii idama mahkm
olur,kafalarkesilerekinfazedilir.Kbebasknbylecebitirilir.
1979 (Hicri 1400)'de gerekleen bu Kbe basknnn ardndan 7 sene sonra
Hicri 1407 ylnda, Hac srasnda ok daha byk kanl olaylar meydana gelmitir.
Bu olayda caddelerde gsteri yapan haclara saldrlarak 402 kii katledilmi, ok
fazlakanaktlmtr.

MehdliinlimlerzerindekiEtkisi
Mehdningeleceifikridevletsiyasetindenemliyertutangrlerdenolduu
kesinlikkazanmtr.Ancakgaybibirbilginindevletvemilletsiyasetindebykbir
yer tutmas insan ve siyaset bilmecesinden baka bir ey deildir. Raslllah
sallallhaleyhiveselleminhadislerini yanlanlayanlimleri bileiknaetmekzor
oluncahalkbutrlfikrisabitlerdenvazgeirmekdahazordur.

HazretiSultanMehmedFatih'istanbul'unfethimeselesindeenziyadete
vikedenve'Fatih'unvannalaykbirkisveyebrnmesindeihtimamvehimme
142|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


tini esirgemeyen kii elbette ki Akeyh namyla ma'ruf Akemseddin
kaddesellh srrahul azz Hazretleri (13901459) idi. Akeyh, fethin hem
maddihemmanevi,ikiyzolduununfarkndayd.
nk Fahr lem Raslllah sallallh aleyhi ve sellemden rivayet edilen
hadisieriflerhemkomutanveaskerlerdenmteekkilbirordununstanbul'u
fethinden, hem de silahsz, kan dkmeden; tevhid, tebih, tahmidlerle, vuku
bulacak; Ali Beyt'ten bir mbarek zatn kumandasndaki manevi bir ordunun
stanbul'u fethinden haber veriyordu. Buna binen Akeyh; stanbul'un, gele
cei hadislerle sabit olan Mehd eliyle ikinci kez fethedileceini gayet iyi bili
yordu.DevrinulemasnnhadislerinifadesindenyolakarakSultanMehmed'in
stanbul'u fethedemeyeceini sylemelerine mukabil, Akeyh bir deil, 'iki
fetih' vuku bulacandan hareketle, ulemann bu yndeki itirazlarna kar k
yor ve mtemadiyen Sultan Mehmed'e fetihname denebilecek mjdeli mek
tuplaryazyordu.
stanbul'u nce Mehmed fethedecek, sonra stanbul ehli salibin eline
geecek, daha sonra da Mehd stanbul'u tekrar fethedecek diye devrin ule
masnacevapveriyordu.(Risalet'nNuriye,Akemseddin,A.hsanYurd,stan
bul,1972).
tehadislerlesabitolanveAkeyh'indemjdelediiikincifethinkuman
dan Mehd ve yine hadisin ifadesi ile hibir knaycnn knamasndan e
kinmeyenkahramanaskerlerdenmteekkilnuraniordusu,evvelemirdekalp
lerdekiAyasofya'nnkaplarnaacakvefethinsembolnnibadetealmasile
ikincifetihgerekleecek.
265

MehdliinHalkzerindekiEtkisi
Gaybimeselelerinokkullanlmasilekitlelerinkontrolyapldbirokmisalle
sabittir. nk mitsizlie dldnde, kahredici, zalim idareciler, istillar, sr
gnler, basklar dneminde insanlar byle bir mide muhtatr. O sayede kt
artlarasabredilir,tahammledilir.OnuniinMehdinancbirnevikullanlmtr.
Mesela; Osmanl imparatorluunun yklmaya balad dnemlerde halk d
ncesinianlatanbualntdurumuokgzelbelirtmektedir.

Buhallerdenhalknruhundakieskiciddiyetiislmiyevecemiyetimilliyede
sene besene dar zaaf ve tebeddl olup seciyelerde meyusiyet ve zillet ve
meskenet temerkz etmeye yol alarak abeshuvrn zaviyedrn ve tekke
ninnn adetleri gnden gne arttka artp, mezarlar yanlarnda kulbeler
ihdsylakimi
Mekkeden,Medinedengelenhaclarngetirdikleridnmelerdengy
Hazreti Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin zaman hir gelmi ve kya
met pek yaklam olduundan ve sir gne alamt kyametten bahisle ak
am, sabah Mehdi li resuln zuhr edeceini ve Hazreti snn gkten

265
(GMEL,2003),s.8586
DivnlahiyyatveAklamas|143

inip Mehd ile birleerek dini Muhammed zerinde dnya ahlisini cem ve
icryadaletvegazvecihadrefleteminiemniyetveselmeteyleyeceini
destaneklindeokumaksuretiylekadn,erkekashabhamiyetvemerhameti
hasis menfaatlerine celp ve daveti i edinmi ve hurfec ve softaglarn
pazarrevcnayardmverabetgstermeealmvemuvaffakolmubu
lunuyorlard.
Hkmetin deviri mtenevviai mteekkilesinde mevki igal edenler ise
byleeylerimenedipdeterakkytmedeniyeizamaniyeyiiltizamvetakibe
ve cahil halk bu yola sevk ve tevike hasr himmet ve irad edecekleri yerde,
bilakis gaflet ve cehleti halktan ekseriyetle istifdei ztiye yollarn aryor
vednyorlard.
266

.halk dahi bir yeis ve mitsizlik iinde bouluyor ve kimseye bir ey diye
meyipyalnztedenberikendilerinevaizler,eyhlertaraflarndantelkinedilen
Mehd li resl intizren hkmet memurlarn daima ayr bir meslekte ve
dinsizlik tavrnda gryor ve onlara asla kalben muhabbeti ciddiye ve
muvenetifiiliyegstermiyordu.
267

zavallhalkbireydemeyevebirhakistemeyecesur,atlganolamaynca
hkmet ne isterse sormakszn onu veriyor ve oluk ocuunu a kalsa da l
meyecek kadar bir ekmek paras bulabilmek gayretinden baka bir ey d
nemiyor ve gecegndz yaknda geleceini haber veren kerametilerin inan
drdklarMehdiAdilibekliyor.Bunadaadaletveitaatkmilemanasverili
yor.Bunamlailnvemensubatnaarzkranbpyn(Sonsuzteekkret
me)olunuyordu.
268

O zaman da padiahn nfuzu stanbuldan baka mahallere cri olamaya


caktr. Bunun zerine dmanlar her taraftan ba gstererek Mehdi li resul
zuhredecek,btndnyahalkzerindeadilnehkmyrtecek,kurtileko
yun o zaman yekdiere saldrmakszn beraber gezecek ve ondan sonra kya
metkopacakderler.Gitgidehlburaddeyibulacakvehafazanallahdmanlar
etrafndansaracakolursastanbulskinleriovakitdryesvenedametola
caktr,
269

Bu anlatlanlarn altnda yatan niyet devletlerin halk kontrol, pasifize ederek,


smrmesidir.Dierbirbakasdayklmasistenendevletleredmandevlet
lerin ykc entrikalarnn alt yapsn meydana getirebilmek iin n hazrlk aama
sdr. Tarihte NGLZ SYASET VE HEGOMANYASI bunu en iyi kullananlardan ol
duuvebaardgrlmektedir.

266
(BCZDE),s.1617
267
(BCZDE),s.109
268
(BCZDE),s.20
269
(BCZDE),s.43
144|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Mehdlik hareketinin iyi olma ihtimali de yok deildir. Fakat hakkati ile zuhur
etmeyince de ok byk skntlar olduu da kesindir. Bu nedenle kiilerin Mehd
profili arkasnda hareket etmelerinin ok sakncal olduunu tarih srekli gster
mektedir.

MehdninTasavvufYorumu
Mehdninortayakveyapacailermanevadandayorumlanr.Bunag
re Mehdnin ortaya kyla kll akln ve en stn rhun tezahr kastedilir.
Maiyyei Muhammediyye denilen bu stn rh Ona rhumdan fledim
270

melindeki yetin srrnca, insn kmil olan mrid tarafndan kendisinden ma


nevrehberlikisteyentalibeflenir.
271

Mehd, Muhammed makamn sahibidir. Onun krk yl hkm srmesi, varlk


mertebelerinin saysdr. Onun dneminde gecelerin aydnlk olmas ve gndzle
rinyeilbahelerebenzemesi,irfansahibininmanengeliimisekr/manevsarho
luk ve beka veren sahv/ayklk iinde srp gitmesidir. Ziraatn bereketli ve bol
olmas, hayvanlarn stnn oalmas, ilah nimetlerin ve kerametlerin pe pee
gelmelerinebenzetilir.Emniyetlivehuzurluolmaktankastedileniseirfansahibinin
velayetmakamnaulamasveorannsslkaftanngiymesidir.
272

SonszMevlnakaddesellhsrrahulazizeverelim.

uhaldeherdevirdenebiyerinebirvelivardr,busnamakyametekadar
daimidir. Kimde iyi huy varsa kurtulmutur; kimin kalbi sradansa snm
tr.tedirivefaalimam,ovelidir;isterHz.mersoyundanolsun,isterHz.
Alisoyundan!
Eyyolarayan,MehddeOdur,HdideO.
Hem gizlidir, hem senin karnda oturmakta. O, nura benzer; akl onun
Cebrailidir.Ondanaaolanvelideonunkandilidir.
Bu kandilden daha aa derece de olan veli de kandil konan yerimizdir.
Nura mertebe bakmndan dereceler vardr. nk Tanr nurunun yedi yz
perdesi vardr. Nur perdelerini bu kadar kat bil! Her perdenin ardnda bir
kavminduravar.mamakadarbuperdelersafsaftr.Sonsaftakileringz
leri,zayflktannsaftakilerinnurunatahammledemez.nsaftakileringz
leri de gr zayfl yznden daha n saftakilerin nuruna takat getirmez.
lk saftakilerin hayat olan aydnlk, bu ann ruhuna azap ve fettir. a
lklaryava,yavaazalr;adamyediyzdereceyigetimidenizkesilir.Demiri
yahutaltnsfbirhalegetirenate,tertazeayvaveelmayayararm?Ayva
veelmanndaazbirhamlolabilir,fakatdemire benzemezler,hafifbirha
raret isterler. Hlbuki o hararet, o uleler, demir iin kfi deildir. nk de

270
Hicr,29;Sd,72.
271
(MEK,yl:8[2007],say:19,)Tokd,TeviliEhdisiErtSaa,vr.14b.
272
Cl,elnsanlkmil,c.2,s.54.
DivnlahiyyatveAklamas|145

mir,ejderhagibiolanateinyalmnister.
273

BedizzamanSaidNurskaddesellhsrrahulazizinMehdhakkndakig
rleri
Resuli Ekrem Aleyhissalt Vesselmn istikbalden haber verdii baz hdise
ler,czbirerhdisedeil;belki tekerrredenbirerhdiseiklliyeyi,czbirsu
rettehaberverir.Hlbukiohdiseninmteaddidvecihlerivar.Herdefabirvechini
beyaneder.Sonrarviihadsovecihleribirletirir,hilafvakigibigrnr.
Mesel:HazretiMehdyedairmuhtelifrivayetlervar.Tafsiltvetasvirat,ba
ka bakadr. Hlbuki Yirmidrdnc Szn bir dalnda isbat edildii gibi; Resuli
Ekrem Aleyhissalt Vesselm, vahye istinaden, her bir asrda kuvvei maneviyei
ehli iman muhafaza etmek iin, hem dehetli hdiselerde yese dmemek iin,
hem lemi slmiyetin bir silsilei nuraniyesi olan li Beytine ehli iman manev
rabtetmek iin, Mehdyi haber vermi. hirzamanda gelen Mehd gibi, herbir asr
liBeyttenbirneviMehd,belkiMehdlerbulmu.HattliBeyttenmadudolan
AbbasiyeHulefasndan,BykMehdninokevsafnacmibirMehdbulmu.
274

tebak!HazretiHasannneslindengelenaktablar,hususanAktabErbaave
bilhssaGavsAzamolaneyhAbdlkadiriGeylanveHazretiHseyininneslin
dengelenimamlar,hususanZeynelbidnveCaferiSadkki,herbiribirermanev
Mehdhkmnegemi,manevzulmvezulmatdatp,envrKuraniyeyive
hakaiki imaniyeyi neretmiler. Ceddi emcedlerinin birer vrisi olduklarn gs
termiler.
275

Hembenmteaddidinsanlargrdmki,birnevi Mehdkendilerinibiliyorlard
veMehdolacamdiyorlard.Buztlaryalancvealdatcdeiller,belkialdan
yorlar.Grdklerini,hakikatzannediyorlar.Esmailahninnaslkitecelliyat,Ar
Azamdairesinden tbirzerreye kadar cilvelerivarveoesmaya mazhariyetde,o
nisbettetefavteder.yledemazhariyetiesmadanibaretolanmeratibivelayet
dahiylemtefavittir.uiltibasnenmhimsebebiudur:
MakamatevliyadanbazmakamlardaMehdvazifesininhususiyetibulunduu
ve kutbu azama has bir nisbeti grnd ve Hazreti Hzrn bir mnasebeti
hssasolduugibi,bazmeahirlemnasebetdarbazmakamatvar.Hattoma
kamlaraMakamHzr,Makamveys,MakamMehdyettabiredilir.
te bu srra binaen, o makama ve o makamn cz bir nmunesine veya bir
glgesinegirenler,kendileriniomakamlahasmnasebetdarmehurztlarzanne
diyorlar. Kendini Hzr telakki eder veya Mehd itikad eder veya kutbu azam ta
hayyleder.Eerhubbuchatalibenaniyetiyoksaohaldemahkmolmaz.Onun
haddinden fazla davalar, atahat saylr. Onunla belki mesul olmaz. Eer
enaniyetiperdeardndahubbuchamteveccihise;oztenaniyetemalubolup,
kr brakpfahregirse,fahrdengitgide gurura sukut eder. Ya divanelikderece
sinesukutederveyahuttarkhaktansapar.nkibykevliyay,kendigibitelak

273
Mesnevi,c.II,b.815830
274
Mektbat,s.95
275
Mektbat,s.100
146|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


kieder,haklarndakihsnzannkrlr.Ziranefisnekadarmarurdaolsa,kendisi
kendi kusurunu derkeder. O bykleri de kendine kyas edip, kusurlu tevehhm
eder.Hattenbiyalarhakkndadahrmetinoksanlar.
te bu hale giriftar olanlar, mizan eriat elde tutmak ve Usld Din
lemasnn dsturlarn kendine l ittihaz etmek ve mam Gazal ve mam
Rabbangibi muhakkikni evliyanntalimatlarnrehberetmekgerektir.Ve daima
nefsini ittiham etmektir. Ve kusurdan, acz ve fakrdan baka nefsin eline verme
mektir. Bu merebdeki atahat, hubbu nefisten neet ediyor. nki muhabbet
gz, kusuru grmez. Nefsine muhabbeti iin, o kusurlu ve liyakatsz bir cam par
as gibi nefsini, bir prlanta, bir elmas zanneder. Bu nevi iindeki en tehlikeli bir
hataudurki;kalbineilhambirtarzdagelenczmanalarKelmullahtahayyl
edip, yet tabir etmeleridir. Ve onunla, vahyin mertebei ulyay akdesine bir hr
metsizlikgelir.Evetbalarsnnvehayvanatnilhamatndantut,tavamnsnve
havass beeriyenin ilhamatna kadar ve avam melaikenin ilhamatndan, t
havass kerrbiyyunun ilhamatna kadar btn ilhamat, bir nevi kelimat Rabba
niyedir. Fakat mazharlarn ve makamlarn kabiliyetine gre kelm Rabban; yet
mibinperdedetelemmuedenayrayrcilveihitabRabbandir.
276

Cenab Hak kemali rahmetinden, eriat slmiyenin ebediyetine bir eseri


himayet olarak, herbir fesad mmet zamannda bir muslih veya bir mceddid
veya bir halifei zan veya bir kutbu azam veya bir mridi ekmel veyahud bir
nevi Mehd hkmnde mbarek ztlar gndermi; fesad izale edip, milleti slah
etmi; Dini Ahmedyi sallallh aleyhi ve sellem muhafaza etmi. Madem deti
ylecereyanediyor,hirzamannenbykfesadzamannda;elbetteenbykbir
mtehid,hemenbykbirmceddid,hemhkim,hemMehd,hemmrid,hem
kutbu azam olarak bir zt nuranyi gnderecek ve o zt da Ehli Beyti Nebev
denolacaktr.CenabHakbirdakikazarfndabeynessemavelarzleminibulut
larladoldurupboalttgibi,birsniyededenizinfrtnalarnteskinedervebahar
iindebirsaatteyazmevsimininnmunesiniveyazdabirsaattekfrtnasnicad
eden Kadri Zlcell; Mehd ile de lemi slmn zulmatn databilir. Ve
vadetmitir, vadini elbette yapacaktr. Kudreti lahiye noktasnda baklsa, gayet
kolaydr. Eer dairei esbab ve hikmeti Rabbaniye noktasnda dnlse, yine o
kadar makul ve vukua lyktr ki; eer Muhbiri Sadktan rivayet olmazsa dahi,
herhaldeyleolmaklzmgelirveolacaktrdiyeehlitefekkrhkmeder.
277

Veeskidenberive imdideoksafdilvemakamperestztlar, Mehdolacam


diye dava ederler. Geri her asrda hidayet edici bir nevi Mehd ve mceddid geli
yor ve gelmi, fakat herbiri vazifelerden birisini bir cihette yapmas itibariyle,
hirzamannBykMehdnvannalmamlar.
278



276
Mektbat,s.447
277
Mektbat,s.440
278
EmirdaLhikas,s.267
DivnlahiyyatveAklamas|147

Hulsa:
BugnekadaryazlmkitaplardaherkesMehdaleyhisselmngelmesiveonun
askeriolabilmekkaygsiledoludur.AslndaMehdningelmesidemek,bireylerin
yanlgittiivekyametinkopmasdemekolduuunutuluyor.EerMehdgelecek
se,gelecektir.BizedenMehdningelmeyeceiortamhazrlamakvegayretgs
termektir. Bu ekilde biz gerek manada Allah Telya kul oluruz. Bize kalrsa
Mehdninbiranncegelmesiniisteyenleriinneticelenmesiniisteyereksorumlu
luktankayorlar.Mehdningelmesidemekzgrlmznbittiibirzamanola
cadr. O geldikten sonra almann ve kulluun ierii boalm demektir. Meh
dningelemeyeceiaAllahTeldanisteyipkulluktasrarcolmaknegzelbir
haldir. steyen bir tarih versin, Allah Tel bir kimsenin bulduu ve uydurduu
tarihte Mehd aleyhisselm gndermeyecei aikr olmutur. Bu ekilde bir e
yinolabilirliinikabuletmekhatavegnahtr.
Mehd aleyhisselm ac bir gerei gsterir ki, insanlk artk son bulacak de
mektir.Bugelibelkisevinilmeyecekbirdurumdanbakabireydedeildir.Allah
Tel bizi Mehd aleyhisselmn gelme zamanndaki imtihandan muhafaza buyur
sun.Bizivegeleceknesillerimizidebuolmastakdiredilenvaktinfitnesindenemin
eylesin.
bnu Mes'd radiyallh anh anlatyor: Raslllah sallallh aleyhi ve sellem
buyurdularki:
DnyanntekgnlkmrbilekalmolsaAllahTel,ognuzatp,benden
birkimseyiogndegnderecek.
279

AllahTelnnkyamettenazncebirzamanMehdaleyhisselmgnderecek
olmasn temenni etmek btn mslmanlarn biricik duas olmas gerekir. Bu
ekildebuskntlgnlerinzahmetindeneminolmakbykbirltufolduu bilin
melidir.
Tek gnlk mr belki Allah Tel katndaki gnler hesab ile olacak olursa bu
ise dnya yllarna gre bin yl
280
, elli bin yl
281
olur ki bu hadisenin olurluu bize
birokyorumlarayrcagetirmektedir.Ksamrldnyannyandadahikesinbir
bilgimizolmadnagrebuzamannhkmnAllahTelyabrakmakengzeli
dir.

HerkesMehdyibeklerken,bekledikleriMehdkimdi?
NeMehdgeldi,nedekendileriMehdoldu.
Bildimki,Mehdbinlerceylsonragelecek.
Raslllahsallallhaleyhiveselleminksazaman

279
EbuDavud,Mehd1,(4282);Tirmizi,Fiten52,(2231,2232).
280
Btnilerigktenyerekadartedbireder.Sonrao(i)O'nabirgndeykselir.Onun
(gnn)miktar,sizinsaydnzdanbinyl(kadar)bulunmutur.(Secde,5)
Ve senden azabn acele gelmesini isterler. Hlbuki Allah vaadinde asla hulf etmez ve
pheyokki,Rabbinindindekibirgn,sizinsayacaklarnzdanbinylgibidir.(Hac,47)
281
MeleklerveRhorayabirgndekarlarki,orannmesafesiellibinyldr.(Meric,
4)
148|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Dnyannyanagreidi.Onunnbvveti
Diernebilerinzamanndanuzunolmasgerekir.
nkOenfaziletlimizdir.
282



Umulurkisaleyhisselmindirir.

NiyziMsrninsaleyhisselmninmesinimuradederkenumutsuzluunuve
skntl dnemin bitmesini arzulamasndandr. Onun ehli keften olduunu bildi
imize gre bu isteyiindeki karamsarlk ektii skntlarn ar derecede artma
sndandr. Sosyal hayat zaman itibaryla bencillemi, madd ve manevyat ehli
hadleriniamadabiryaragirmilerdir.NiyziMsrdekyametkopsaneolurki,
diyerekdileklerinibeyanetmektedir.

HZ.SaleyhisselmnNZL
283

Hz.snnyeryzneinii ileilgili birdierterimise Mesihszcdr. Mesih


kelimesi. Arapaya ramca Meiha veya brnice HMehadan gemi olup
lmek, mesh etmek, gnahlardan temizlenmi, sddk (tereddtsz inanan),
yryen, seyahat eden anlamlarna gelmektedir. Olduka eski dnemlere uzan
makta olan kurtarc mesih inanc Mecusilik. Hinduizm. Budizm. Brahmanizm gibi
birok inan sisteminde grlmektedir. Eski Ahitte srailoullarndan bir nebi ge
lecei bildirilmekte (Tesniye: 18/3 5). Yahudiler bu kiinin Davud olu Mesih ola
cana, fakat ondan nce Yusuf olu Mesih geleceine inanmaktadrlar. Yeni
Ahitte Hz. s aleyhisselmn bulutlar zerinde ikinci defa geliinden aka bah
sedilmektedir (Matta: 26/64; Yuhanna: 4/2526). Hristiyanlar Hz. snn ahir za
manda yeryzne inerek bin senelik ilahi imparatorluunu Filistinde kuracana
inanmaktadrlar.

Kuran Kerimde ad geen ve srail oullarna gnderilen Hz. s


aleyhisselmn, doumu bir mucize olduu gibi yeryznden semaya kaldrlmas
daayrbirmucizedir.KuranKerimonundnyayageliiniylehaberverir:
Allah Tel katnda snn durumu, demin durumu gibidir. Allah Tel
onutopraktanyaratt.Sonraona:Ol!dediveoluverdi
284

Hz. dem aleyhisselm topraktan anasz ve babasz yaratan Allah Tel, s


aleyhisselmdababaszyaratmtr.Hz.saleyhisselmotuzyandaikenkendi
sine rasllk grevi verildiinde durumu hemen srailoullarna haber verdi. Hz.
saleyhisselmndavetinekulakvermeyenveellerindeki Tevrattahrifedip pek
ok deiiklikler yapan srailoullar s aleyhisselma inanmadlar. Hz. s
aleyhisselmmucizelergsterereketrafnainsanlartoplamayabalaynca

282
Yazan
283
(YAMAN,Ekim,2002),s.40
284
Alimran,59
DivnlahiyyatveAklamas|149

srailoullar kendisini ve ona inananlar durdurmak iin pek ok yol denediler,
sonundaHz.saleyhisselmldrmeyekararverdiler.AncakAllahTelonlarn
planlarn etkisiz hale getirdi. Yahudiler, Hz. s aleyhisselma benzeyen birini ya
kalayp astlar ve Hz. s aleyhisselm ldrdklerini sandlar. Bu durum Kuran
Kerimdeyleanlatlr:
Ve Allah Tel nn elisi Meryem olu sy ldrdk, demeleri yznden
(onlarlanetledik).Hlbukionuneldrdler,nedeastlar,fakat(ldrdkleri)
onlarasgibigsterildi.Onunhakkndaihtilafadenlerbundandolaytambir
kararszlkiindedirler;buhusustazannauymakdndahibir(salam)bilgileri
yoktur ve kesin olarak onu ldrmediler. Bilakis Allah Tel onu (sy) kendi
katna kaldrmtr. Allah Tel izzet ve hikmet sahibidir. Ehli Kitaptan her biri,
lmndennce ona muhakkak imanedecektir. Kyamet gnnde de O, onlara
ahitolacaktr.
285

saleyhisselmnismiKuranKerimdeyirmibeyerdegemektedir.Buayet
lerdenbirksmzerindefarklyorumlaryaplarakfarklanlaylarortayakonmu
tur. ounluk slam limlerine gre Allah onu kudreti ile manevi semalardaki hu
susi mevkiine kaldrmtr, kyametten nce tekrar dnyaya gnderecektir. O za
manbtnEhliKitaponunraslolduunainanacak,yanlinanlarndankurtula
caklardr. Bir baka anlaya gre, Allah Tel onu Yahudilerden korumu, eceli
gelince onu vefat ettirmi ve ruhunu semadaki yerine kaldrmtr. Kyametten
ncegelecekolandaonunruhudur.BizbubalkaltndaKevserninkonuileilgili
yorumvegrleriuekildedir.
saleyhisselmnsemayakaldrlmas(ref)vekyameteyaknyeryzneine
cei hadislerde de yer aldndan ilk kelm kitaplarndan balamak zere her d
nemdeyazlaneserlerdekyametinalametlerindenbirisideHz.saleyhisselmn
yeryzneiniiolduuifadeedilmitir.Konununuzamamasiinbizburadasadece
iki eserden alnt yapacaz. Hicri 150 de vefat eden mam Azam Ebu Hanife
rahmetullh aleyh yazd elFkhulEkber isimli eserinde: Deccln ve Yecc ve
Meccnk,gneinbatdandouu,saleyhisselmnsemadaniniisahih
haberlerle meydana gelecei haber verilen dier kyamet alametleri haktr ve
meydana gelecektir. demektedir. Taftazan (. 797/1395) de eserinde
deccalin,dabbetlarzn,YeccveMeccnk,saleyhisselmnsemadan
inii, gnein batdan douu gibi Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin kya
metalametiolarakhaberverdiieylerhaktrdemektedir.
Hz. snn ineceini inkr edenler Allah Telnn: Ey s! Seni vefat ettirece
im, seni nezdime ykselteceim, seni inkr edenlerden arndracam ve sana
uyanlar kyamete kadar kfirlerden stn klacam. Sonra dnnz bana
olacak. te o zaman ayrla dtnz eyler hakknda aranzda ben hkme
deceim.
286
AyetindegeenmteveffkekelimesiileBenonlara,ancakbana
emrettiini syledim: Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allaha kulluk
edin,dedim.lerindebulunduummddeteonlarzerinekontrolcidim.Beni

285
Nisa,157159.
286
Alimran,55.
150|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


vefat ettirince artk onlar zerine gzetleyici yalnz sen oldun. Sen her eyi hak
kyla grensin
287
ayetindeki teveffeyteni kelimesini ldrmek manasna alp,
Hz. s aleyhisselmn lm olduunu iddia ederler. Ayrca bilakis Allah onu
katnakaldrmtr,Allahizzetvehikmetsahibidir
288
ayetindekisemayakaldrl
masn, maddi bir kaldrl deil, manevi bir ykseli olarak yorumlarlar. Konu ile
ilgiliounluun grnekargr bildirenkiilerecevapolmakzerebir eser
yazanZhidelKevser,ilgiliayetleriyorumlayarakyledemektedir:
s aleyhisselmn semaya kaldrln bildiren ayette geen rafea kelimesi
ningerekmanasbireyiaadanyukaryanakletmekdemektirvesemayabizzat
kendisinin kaldrldn ifade eder. Ayette kelimeyi mecaz manaya hamletmeyi
gerektirenbirkarineyoktur.Dolaysylamecazmanayahamledipruhuykselmitir
denilemez
Kevser, s aleyhisselmn semaya rafnn ruhen olamayacan u yorumlarla
iddia etmektedir: Ayet, Yahudilerin: biz sy ldrdk szlerine cevap mahiye
tinde gelmitir. s aleyhisselmn ldrlmeyip semaya kaldrldn ifade eder.
Bazlarnn dedii gibi Hz. s aleyhisselmn ldrlp semaya ref edilenin ruhu
olduunu iddia etmek, Yahudilerin iddiasn reddetmek deil, onlar desteklemek
olur.Hlbukiayetonlarniddiasnrtmekiingelmitir.AyrcaHz.AllahHz.s
aleyhisselm, bedeni ve ruhu ile birlik olarak semaya ykseltmemi olup sadece
onuruhuileykseltmiolsayd,buHz.snnldrlmesineaykrolmazd.nk
nice peygamberler ldrlm, ehit edilmi sonra da ruhlar ykseltilmitir. Hl
bukibuayetteHz.saleyhisselmnykseltilipkaldrlmasldrlmesineztola
rakgsterilmi,ldrlmediinedelilgsterilmitir.Budurumgsteriyorki,Hz.s
aleyhisselmn ykseltilmesi ruh ve bedeni ile ykseltilmesidir. Hz. s
aleyhisselmn lmediini, hayatta olduunu gstermektedir. Kevser, yukarda
mealini verdiimiz ayetlerde geen teveffa kelimesinin lm anlamna deil,
kabzetmekvealmakanlamnageldiinidierayetlerlepekitirerekyleder:Al
lah, lenin lm zaman gelince, lmeyenin de uykusunda iken canlarn alr da
lmnehkmettiicanalr,tekinibelirlibirvaktekadarbrakr.pheyokki,
bunda iyi dnen bir kavim iin ibretler vardr.
289
Bu ayette geen teveffi
kelimesi lm deil almak manasna kullanlmtr. Eer lm manasna gel
seydi mevt kelimesinin, anlamsz olmas gerekirdi, hlbuki Allah Tel nn kel
mnda anlamsz kelimenin olmas dnlemez. Dolaysyla ayetlerde geen
teveffi kelimeleri lm anlamna deil huzura almak manasnadr. Hz. s lme
midiriolaraksemayakaldrlmtr.Kevser,EhliKitaptanherbiri,lmnden
nceonamuhakkakimanedecektir.Kyametgnndedeo,onlaraahitolacak
tr
290
ayetinde geen lmnden evvel kelimesinin yeryzne iniinden sonraki
lmolduunusylemektedir.phesizkio(s),kyametin(nezamankopa
cann) bilgisidir. Ondan hi phe etmeyin ve bana uyun; nk bu, dosdoru

287
Maide,117.
288
Nisa,158.
289
Zmer,42.
290
Nisa,159.
DivnlahiyyatveAklamas|151

yoldur
291
ayetindeki zamirin Hz. s aleyhisselma raci olduunu syleyen el
Kevser, ayette geen le lmn kelimesinin lealemn eklindeki kraatlarn da
gstererek Hz. s aleyhisselmn yeryzne iniinin, kyametin alametlerinden
olduunu da sylemektedir. Zhid elKevser bu bilgileri verdikten sonra Hz. s
aleyhisselmndiriolaraksemayakaldrldn,ahirzamandayeryzneineceini
syler. Bunun dndaki grlerin delile dayanmayan hayallerden ibaret olduu
nu, mtevatir hadislerin de s aleyhisselmn semaya diri olarak kaldrlp ahir
zamandaineceiniifadeettiinisylervemmetindeayninanzeredevamede
geldiinibelirtir.(Kevser,Nazratnbirah,s.105.)

saleyhisselmarmhtaldvesonrayenidendirildimi?
Asrlarboyuncasaleyhisselmnarmhtalplmediisorununaverilentek
bir doru kesin cevap asla olmamtr. Gerekte tefsircilerin geni apl ve bil
gincednceleriningsterdiigibi,busadeceevetyadahayrilecevaplanacak
bir sorun deildir. Mslmanlarn asrlardr verdikleri farkl cevaplar arasnda, H
ristiyanlarlaortakbirzeminbulmakiingnmzMslmanveyaHristiyanlarnn
sandklarndan daha fazla imkn vardr. Temel tefsirlerde bulunan yorumlarn ks
mibirlistesiaadadr:
1)lmebenzetilmeteorisi
2)uykuteorisi(armhtabilinciniyitirmedhil)
3)kabz
4)kronolojikdnm,eskatalojiklmveyenidendirilmeilebirlikte
5)AllahTelsaleyhisselmndnyahayatnasonverdi
6)AllahTelsaleyhisselmruhvebedenolarakbtnyleald
7)Nezamanveneredelmveykseliinvukubulduunoktasndabilinemez
cilik
8)Benliinvednyeviarzularnlm
9)TpkehitlergibisaleyhisselmgerektenldancakimdiAllahTelka
tndadiridir
10)Gerekzahirilmveyenidendirilme.
Kukusuzbtnbuyorumlarbirbirlerinidlamamaktadrlar.Szgelimi,3.,5.ve
6. klar ayn eyi syleyen farkl szler olarak kabul edilebilir. Bunun Mslman
Hristiyan diyalou ile ilgili imalar nelerdir? 10. k kukusuz Hristiyanlar ile ayn
zemine sahiptir. Ancak 3., 5., 6., ve 9. klar yine yakn zemine iaret etmektedir
ler.
292

saleyhisselmnNzulnnTasavvufYorumu
Mehmed Emin Tokadye gre, Hz. s aleyhisselmn yeryzne inii, akl
medn (uhrev akl) yakn nuru ile insanda grnmesinden kinyedir. Hz. s
aleyhisselmn indikten sonra Deccl ldrmesi ve onun ktlkleri yaymasna

291
Zuhruf,61.
292
CUMMNG,JosephL.saleyhisselmarmhtaldm?SnniTefsirKitaplarndas
aleyhisselmnDnyeviHayatnnSonuHakkndaTarihiDnceler
152|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


son vermesi ise akl meadn kt sfatlarn ortaya kmasn nlemesi eklinde
teviledilir.
293

Cilise,Hz.saleyhisselmnAllahTelnnruhu/ruhullaholduunuvehakk
temsilettiinibelirterek,hakbelirincebatlaaitolanlarnortadankalkacanifade
eder. Yani hak/gerek ortaya knca insana phe veren ve karklk meydana
getiren onun dndaki her ey yok olup gider.
294
Buraya kadar anlatlanlardan
hareketleDecclnktlveonuyaymay,Hz.saleyhisselmniseszkonusu
irkinliklerinortadankalkmasnveiyiliklerinmeydanagelmesinitemsilettiisy
lenebilir.
295

Bedizzaman Said Nurs kaddesellh srrahulazizin Hz. s aleyhis selmn


nzlhakkndakigrleri
hirzamanda Hazreti s Aleyhisselmn nzulne ve Deccl ldrmesine ait
ehadsisahihannmanayhakiklerianlalmadndan,birksmzahirlemalar,o
rivayet ve hadslerin zahirine bakp pheye dmler. Veya shhatini inkr edip
veya hurafevari bir mana verip deta muhal bir sureti bekler bir tarzda, avam
mslimne zarar verirler. Mlhidler ise, bu gibi zahirce akldan ok uzak hadsleri
serrite
296
ederek,hakaikislmiyeyetezyifkranebakptaarruzediyorlar.Risalei
Nur, bu gibi ehadsi mteabihenin hakik tevillerini Kuran feyziyle gstermi.
imdiliknmuneolarakbirtekmisalbeyanederiz.yleki:
Hazreti s aleyhisselm Deccl ile mcadelesi zamannda, Hazreti s
Aleyhisselm onu ldrecei vakitte, on arn yukarya atlayp sonra klnc onun
dizine yetitirebilir derecesinde, vcuda o derece Deccln heykeli Hazreti
sdan byktr, diye mealinde rivayet var. Demek Deccl, Hazreti s
Aleyhisselmdanon,belkiyirmimisliyksekkametliolmaklzmgelir.Burivaye
tin zahir ifadesi srr teklife ve srr imtihana mnaf olduu gibi, nevi beerde
cariolandetullahamuvafkdmyor.
Hlbuki bu rivayeti, bu hadsi, h muhal ve hurafe zanneden zndklar iskt
veozahiriaynhakikatitikadedenveohadsinbirksmhakikatlarngzlerigr
dkleri halde daha intizar eden zahir hocalar dahi ikaz etmek iin, o hadsin bu
zamandadaaynhakikatvetammuvafkvemahzhakmteaddidmanalarndan
birmanaskmtr.yleki:
sevlik Dini ve o dinden gelen dt mstemirresini muhafaza hesabna al
an bir hkmet ile resm ilnyla, zulmetli pis menfaati iin dinsizlie ve
bolevizmeyardmedip tervieden dierbirhkmetki,yinehasismenfaatiiin
slmlarda ve Asyada dinsizliin intiarna tarafdar olan fitnekr ve cebbar
hkmetlerlemuharebeedenevvelkihkmetinahsmanevsitemessletseve
dinsizlik cereyannnbtntarafdarlardabirahsmanevsitecessmeylese,
cihetle, bu mteaddid manalar bulunan hadsin, bu zaman aynen bir manasn

293
(MEK,yl:8[2007],say:19,)Tokd,TeviliEhdisiErtSaa,vr.14b.
294
(MEK,yl:8[2007],say:19,)Cl,elnsanlkmil,c.2,s.54.
295
(MEK,yl:8[2007],say:19,)
296
Serrite:f.pucu.Emre,delil.Vesile.Baakakmak.Maksad.
DivnlahiyyatveAklamas|153

gsteriyor. Eer o galib hkmet neticei harbi kazansa, bu iar mana dahi bir
manaysarihderecesine kar.Eertamkazanmasada,yinemuvafkbirmanay
iardir.
297

Hazreti dris ve s Aleyhimesselmn tabakai hayatlardr ki, beeriyet leva


zmatndan tecerrd ile melek hayat gibi bir hayata girerek nuran bir letafet
kesbeder. deta bedeni misal letafetinde ve cesedi necm nuraniyetinde olan
cismidnyevleriylesemavattabulunurlar.hirzamandaHazretisAleyhisselm
gelecek, eriat Muhammediye sallallh aleyhi ve sellem ile amel edecek mea
lindeki hadsin srr udur ki: hirzamanda felsefei tabiiyenin verdii cereyan
kfryeveinkruluhiyetekarsevlikdinitasaffiederekvehurafattantecerrd
edip slmiyete inklab edecei bir srada, nasl ki sevlik ahs manevsi, vahyi
semavklncylaomdhidinsizliinahsmanevsinildrr;yledeHazretis
Aleyhisselm,sevlikahsmanevsini temsilederek,dinsizliinahsmanevsini
temsiledenDecclldrr..Yaniinkruluhiyetfikrinildrecek.
298

te byle bir srada, o cereyan pek kuvvetli grnd bir zamanda, Hazreti
s Aleyhisselmn ahsiyeti maneviyesinden ibaret olan hakik sevlik dini zuhur
edecek, yani rahmeti lahiyenin semasndan nzul edecek; hli hazr Hristiyanlk
dini o hakikata kar tasaffi edecek, hurafattan ve tahrifattan syrlacak, hakaiki
slmiyeilebirleecek;manenHristiyanlkbirnevislmiyeteinklabedecektir.Ve
Kurana iktida ederek, o sevlik ahs manevsi tbi ve slmiyet metbu maka
mndakalacak;dinihakbuiltihakneticesindeazmbirkuvvetbulacaktr.Dinsizlik
cereyannakarayrayrikenmalubolansevlikveslmiyetittihadneticesinde,
dinsizlikcereyannagalebeedipdatacakistidadndaiken;lemisemavattacism
i beersiyle bulunan ahs s Aleyhisselm, o dini hak cereyannn bana gee
ceini, birMuhbiriSadk,birKadiriKllieyinvadineistinadederekhaberver
mitir. Madem haber vermi, haktr; madem Kadiri Klli ey vadetmi, elbette
yapacaktr.
Evethervakitsemavattanmelaikeleriyeregnderenvebazvakitteinsansure
tine vazeden (Hazreti Cibrilin Dhye suretine girmesi gibi) ve ruhanleri lemi
ervahtan gnderip beer suretine temessl ettiren, hatt lm evliyalarn okla
rnn ervahlarn cesedi misalyle dnyaya gnderen bir Hakmi Zlcelal, Hazreti
s Aleyhisselm, s dinine ait en mhim bir hsn htimesi iin, deil semai
dnyada cesediyle bulunan ve hayatta olan Hazreti s, belki lemi hiretin en
uzak kesine gitseydi ve hakikaten lseydi, yine yle bir neticei azme iin ona
yeniden cesed giydirip dnyaya gndermek, o Hakmin hikmetinden uzak deil..
belkionunhikmetiyleiktizaettiiiinvadetmivevadettiiiinelbettegnde
recek.
HazretisAleyhisselmgeldiivakit,herkesonunhakiksolduunubilmek
lzmdeildir.Onunmukarrebvehavass,nuruimanileonutanr.Yoksabedahet
derecesindeherkesonutanmayacaktr.
299


297
KastamonuLahikas,s.80
298
Mektubat,s.6
299
Mektubat,s.57
154|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Nasraniyet ya intifa veya stfa edip slmiyete kar terki silh edecektir.
Nasraniyet birka defa yrtld, protestanla geldi. Protestanlk da yrtld, tevhide
yaklat. Tekrar yrtlmaa hazrlanyor. Ya intifa bulup snecek veya hakik
Nasraniyetin esasn cmi olan hakaiki slmiyeyi karsnda grecek, teslim ola
caktr. te bu srr azme, Hazreti Peygamber Aleyhissalt Vesselm iaret et
mitir ki: Hazreti s nzil olup gelecek, mmetimden olacak, eriatmla amel
edecektir.
300

saleyhisselmnnzliinbizlerneyapmalyz?
Herkessaleyhisselmbeklerkenyukardaanlatlanlarabakarakdnlmesi
gereken Mehd aleyhisselmn gelmemesi ile s aleyhisselmn gelmesine al
mak gerektii gzlenmektedir. Bu nedenle slamn intiar karsnda seviyetin
mslman olmas gayreti bizlere hedef gsterilmektedir. Hz. s aleyhisselm ve
layetin mmessili olmas ile nbvvetin sona ermesi neticesinde slamn dnya
leminicemetmesiiinbatnnhidteyineyardmcolmakhermslmannvazife
sidir.
Beeri bir vcudun indirilmesi Allah Tel iin lemi yeni batan yaratmaktan
ok kolay olduu bir gerektir.
301
s aleyhisselmn diri olmas, srlanmas veya
tekraryeryznegeridnmesinemihaizbirmeseleolmaktanoktadmana
ynyle mslmanlarn istikamet ynn belirleyici bir husustur. yle ki
Raslllahsallallhaleyhivesellembizlerebatygstermivebaarnnburadan
geleceinibeyanetmitir.
Mesela Osmanl Beylii devletten imparatorlua geerken izledii istikamet yi
ne baty kendine katmak sevdas ile olmutur. Eyyb Sultan radiyallh anhn
ihtiyar halinde Medineden stanbula getiren g sy gkten yere indirmek iin
verilengayrettir.BuhareketsevilereHz.saleyhisselmtanrolmaypnebiola
rak anlatmaktr. Bunu onlara anlatacakta mslmanlardr. te o zaman s
aleyhisselmyeryzneinmiolacaktr.nksevilerinHz.sytanr,Musevile
rin tanr soyundan geldikler iin Yahud olduklarn kabul etmelerinden vaz geir
mek iin 1500 yl gemitir. Mslmanlar baarsz kalmtr. Bu durumlar hala
devametmektedir.Buhalinterkinisalamakiinbizmslmanlarnbykgayret
gstermelerigerekmektedir.
Raslllah sallallh aleyhi ve sellem dou milletlerinin topraa bamlln
bildii iin batnn srekli hedefte kalmasn salamak iin s aleyhisselmn
nzl ile iaret etmitir. Son zamanlarda mslmanlarn eitli sebeplerle batya
yneliiRaslllahsallallhaleyhiveselleminbirmucizesidir.
Hz.saleyhisselmnnzlsiyasalslamnbatya ynelmesiveonukendine
evirmesiiinverilenbirhedeftir.

smetzelslamBat'yaaitkabuledervederki;

300
Hutbeiamiye,s.113Mektubat,s.470
301
Sizin yaratlmanz da, tekrar diriltilmeniz de ancak bir tek kiiyi yaratp iade etmek
gibidir.pheyokkiAllahbihakkniiticidir,grcdr.(Lokman,28)
DivnlahiyyatveAklamas|155

Mslman olmak kesinlikle Hintli ve inli olmamak demektir. Bir zihniyet ola
rak.nsanzihnininileyibiimiolarakbizBatllarbirortakpaydayasahibiz.Hintli
ler ve inliler bu paydann dnda. Bizimki, Helenistik kltrle daha doru Atina
Kudseksenindeolumubireydir.
Siyasal slam dnyada daha gerek boyutlaryla yzn gstermedi. imdiye
kadarsiyasalslamadnabildiimizeylerbykldeBat'dakodlanmmuhale
fet olarak karmza kt. Bat kltrnn bir paras olarak slam yznden
domubirsiyasalslam'iermiyorbu.imdiyekadarkimanipleedilmibirsiya
sal slam'd. Henz dnyann kltrel yarasna merhem olmay neren slam si
yasalmanadabiimlenmedi.
302

Mslmanlarn durumu gz nne alnrsa, bu szlerden anlalan hala Hz. s


aleyhisselmnyeryzneinmediiveiniiiindedabinlerceylvarolduudur.


Dolunaydoumuzdagnebatmzdandoar
Gnein batdan domas baz sfler tarafndan rhun bedenden ayr kal
maseklindeyorumlanmtr.nsan,rhunuaalktabiatlardan kurtarpme
lektsemalarnaykseltmesigerekir.nsannbuekilderuhunusemalarayk
seltmeiinigerekletirebilmesiiin,ikikeredomuolmasgerekir.Birikendi
anasndan, dieri de kendinden domasdr. ki kere domayan bir kii, nesne
lerinzn/hakikatinikavrayamadgibi,kendinefsiniveHakkdatanyamaz.
Ancak insanlardan yeterli manev olgunlua eriememi olan avam seviyesin
dekilerin bunlardan haberi yoktur. Bu yzden neblerin ve vellerin szlerini
hakkyla anlayabilmek iin insan kmil olmak gerekir.
303
Fakat burada unu
ifadeetmekgerekir:Sflerinikincidoumlakastettii,ruhg(ruhg,te
nash)anlaynsavunanlarniddiaettiigibildktensonrabakabirbedenle
dnyayagelmekdeildir.
304

Sflerin anlad tarzda ikinci doum, kendi geici varlndan geip fenya
eren sfnin ilah hakikati kefederek bek ile varlk bulmasdr. Ksaca kiinin
kendi znn/hakikatinin farkna varmasyla Kendini tanyan Rabbini tanr
sz tecelli eder. Bylece farkndalk haline eren sfnin kendinden yeni bir
olu ve doum gerekleir. Gerekleen bu yenilenme olay da sfler tarafn

302
http://www.milliyet.com/2000/09/25/haber/hab03.html
303
Tokd,TeviliEhdisiErtSaa,vr.15a.
304
Sflerin devr anlay Biz Allaha aidiz ve sonunda Ona dneceiz. (Bakara, 156)
ayetinden esinlenerek gelitirilmi bir anlaytr. Bu anlaya gre lah varln yansmas
olaninsansonundatekraryansdyerednecektir.Vahdetivcutusflerinsavunduu
bu anlay tasavvuf edebiyatnda Devriye adyla bir tr oluturacak derecede nemli yer
tutar.
156|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


danikincidoumolarakdeerlendirilir.
305

Clgneinbatdandomasnvarlnbatsndadoanvekefolarakkabul
edilen insann mahede gneine benzetir. Sz konusu olay gerekleip kii
kendisininneolduunuvekimliinibildiktensonrahakikivasflariletahakkuk
eder.Bylecehakikateerenkiiremizleri(srlar) zerekmanartleriniaar
vekurtulanlarakarr.Kiibuhaleerdiktensonra,ayrlkvevuslatsergisidr
lr. Kyamet annda tvbe kaps kapand ve imann faydas olmayaca gibi
burada da artk baka bir ey sz konusu olmaz. Bir eye iman etmek veya
inanmakiinonungaipteolmasgerekir.Aradanrtnnkalkphereyortaya
ktzamangaiplikhalidegider.Bylecebuaamadaolaybizzatgeekleirve
imann herhangi bir hkm kalmaz. Kyamet esnasndaki gibi byle bir manev
makamda maddi manada tvbe kabul edilmez ve gnah balanmaz. nk
gnah ve balanma ikilik mahalline ait eylerdir. Fakat eriilen teklik/birlik
makamikiliklerdenveonlaraaitolaneylerdenmnezzehtir.
306

Dier bir yaklama gre de gnein batdan douu, ruhun ilk merkezine
dndr. Bu olay gerekletikten sonra tvbe kapsnn kapan ise can bo
aznagelenkiinintvbesikabulolunmazeklindeyorumlanmtr.
307

Daha nce belirttiimiz gibi Niyzi Msr kaddesellh srrahul azz Mehdyi
beyan ederken kendisindeki Mehdyyet ve seviyyetten de haber vermektedir. Bu
nedenle gnein douunun batdan olmasna sebeb yine kendi varl olduunu
daayanetmektedir.Buehlulllahiinnormalhallerdendir.nkonlarAllahTe
lnn btn olarak tecelli ettii kullardr. Onlarda Hd, ve Hay sfatlar tecelli
ederkenkarlolmasgerekenMdilsfatdamecburenzuhureder.nkdn
ya artlarnda zddyet sebebiyettir. Niyzi Msr efendimizde o zamann ss ve
HatmlEvliyasolduunuoukezaikretmitir.
Bu anlattmzn bir benzerlerini smail Hakk Bursevi kaddesellh srrahul
azizuekildeanlatmaktadr.
Arz mukaddeseden sonra muteber olan ehr Konyadur. Zira erefl
mekn bilmekn hasebince hatmlenbiynun srr azmi olan hatml
evliynun ferzendi dilbendi olan eyhi yhuddny Sadreddin (Konevi)
Hazretleriandasdedr.Veanunmakdnolanculmiklliyyevecziyyeve
tecelliytlhiyyevetelifatnefseiaybiyyekimseyemyesserolmamdur.
Pes, hazreti hatmlevliy gibi kendi dahi beynelasfy lem ve feyzi n
mtenhide bir okyanus ve alemdr. Ve andan sonra didei itibrda grnen

305
Sflerin ruh g/reenkarnasyona (tenash) baknn tespiti iin bk. Mustafa Akar,
Reenkarnasyon/Tenash Meselesi ve Mutasavvflarn Bu Konuya Baklarnn Deerlendi
rilmesi,Tasavvuf,Ankara2000,say:3,s.100;AdnanBlentBalolu,slmaGreTekrar
Dou:Reenkarnasyon,KitabiytYay.,Ankara2001,s.141.
306
Cl,elnsanlkmil,c.2,ss.5455.
307
Cl,elnsanlkmil,c.2,s.55.
DivnlahiyyatveAklamas|157

Kbrsdur
308
srrburadazikrolunmaz.
309


Buszlerimelekbanavahyetti

Melekkelimesininrislet:elilikanlamnagelenikiayrkkten,birdekuv
vet manasndaki melk kelimesinden tredii hakknda aklamalarn olduu
grlmektedir. Melekler, Allah Telnn emirlerini yerine getirmekle ve Ondan
aldklar emirleri yerlerine ulatrmakla grevli olduklar iin onlara bu isim veril
mitir.Bunagremeleklgatbakmndankuvvetli,kuvvetsahibidemektir.
Kurn ayetlerinin iaretine gre melekler, hem ilm ve kelm bir rh tebli
yapmakta, hem de bir fiil, ilh kudret ve yaratmann da teblicisi olmaktadrlar.
Meleklerin, durumlarna gre insanlarla zel iliki ve irtibatlar vardr. Melekler,
nebilerinvemminlerinenbykyardmclardr.Onlarinananlarmanendestek
ler,cennetlemjdelervemminleriinduaveistifarederler.
NiyziMsr,Mehdvesaleyhimesselmileilgiliszlerininnefsniolmad
nbazilhamveiaretlerlebusonucaulatnbildirerek,yanlanlayadmeyin
demektedir.


Karanlkgecedebizeilhamolarakgeldi.
Eb Yezd elBistm (hyt. 234 veya 261 / 874), bu makam ve doruluu
hakkndarusmlimlerinehitabederekderki;
Sizilminizilnnlden(rivayetiolarak)aldnz.Biziselmimizi,hil
meyen diriden aldk. Bizim gibiler; Kalbim Rabbimden rivayet eder ki.. di
yoruz.Sizlerise;
Filanca bana rivayet etti ki.. diyorsunuz. Hlbuki o, nerede? diye sordu
umuzda;Old.derler.Filancadanrivayetetti.dediklerinde de, bu se
feronerede?diyesorulur.Cevap;odald.olur.
310
(Kelimt,
311
152154)
Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
M'mininferasetindensaknnz,nkoAllahTel'nnnuruilebakar
312


308
phesizkiherDeccaliinsveherFiravuniindeMsavardr.Binylndansonraki
yzyln bandaki mceddidi batn ve hatta zahir cihetinden tandk. O da zamannn ala
meti ve vaktinin kutbu, Kostantniyyede oturan hazreti eyhim El Seyyid Osman El Fazl
kaddesellh srrahulazizdr. Ondan, birinci yzden, sonra iki sene iinde Hakk'a yr
d. O, ikinci yzylda ilk Mehddir. kinci ise, ikinci yzyln banda beklenendir.
(BURSEV),v.134b,96.Varidat
309
(BURSEV),v.156b,114.Varidat
310
(ATA,1993),s.412;
311
erhu KelimtisSfiyye verRed al bn Teymiyye min Kelmieyhil Ekber
MuhyidddnbnilArab,MahmdMahmdelGurb,SuriyeDmak,14021981.
312
Hadis bn mer. Ebu Said el Hudri. Ebu Umme, Ebu Hureyre gibi sahabelere izafeten
158|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


HacsmailHakkhrmSivaskaddesellhsrrahulaziz;
Gardalarm!Raslllahsallallhaleyhivesellemdebuyurduki:
Bizimle nbvvet son erer, vahiy kesilir, ilham devam eder. Allah Telnn
yeryznde halifeleri olur ilhamla doruyu haber ederler ferasetle gizliyi kefe
derler.
313
Buyurarakilhamndevamettiinimjdelemilerdir.

Msrykorkakbirizannetmeyin

Allah Teldan korkmak, ulu bir duraktr; hls sahipleri pek byk tehli
kededir denmitir. Fare, arslandan hi korkmaz; farenin korkusu kedidendir.
Dnyaehlifaresfatldr,AllahTeldankorkmamertebesineerememilerdir,
Onlar,kendi cinslerinden olanahneden,osestenkorkarlar.Akl,budnyann
terzisidir. Aklsz adamda anlay yoktur; pisi temizden ayrdedemez. Akl da,
yalnzca her eyi ayrdedemez, meerki Hakk derdi, ona yardmc ola. O dert,
akla, dorudzen ayrt edi kaabiliyeti verir de bylece Allah Tel ya varan
yoluaar,kavumaduranaerer.
Dert,hiretdilemek,AllahTelyakavumakiinaklkendisinearaedinir,
Veliden bakas, nerden Allah Teldan korkacak? Bir karncack, ejderhadan
korkmay ne bilsin? Fare, kedinin nne kahramanca gidemez; ama arslann
karsnakorkmadangider.
Pis fare kediye lyktr. nat arslan fareye saldrmaz. Halk, ahneden, o
sestenkorkar.Hakktankorkansaeibulunmayankiidir.Ancak,kzadamdan
veyastemenocuk,ylandan,akreptenkorkarmhi;
Kiminaklfazlaysakorkusudafazladr.Bilmeyenkiiyeysemelhemdebir
dir, yara da. Korkmak, rkmek, akln iidir; akl olmayann iyiden, ktden ha
beri bile yoktur. Akl gerek ki onlarn arasndan aalk kiiyle yce kiiyi
ayrdetsin. Ama akln ayrdedii de tam deildir; nk derdi olmayan akl,
hamdr. Akl, dertle e oldu mu, ondan sonra onun reyi salamlar. Dertsiz
akl,dnyayaklavuzdur;amaderdedtm,hiretinHayderiolur.Akla,be
enilenyoluseecekgz,grveren,derttir,
Bylesiakl,boyunaAllahTelylamegulolur.Boboaz,ktilinefsee
olmaz. Aalk himmeti ycelir; artk ne padiahtan korkar ne validen. Gn
ycesindemeleklerleuar.Hersoluktayenibirbayrakaar.Akmushafncan
dan okur, onun bildiini kim bilebilir, kim anlayabilir ki? Ebed saltanata nail
olur;meknlemindemeknszpadiahkesilir,Byleolureycan,belkideyz
misliolur;onunhliszleanlatlamaz.
314


rivayet edilir. Ancak her rivayette de zayf, metruk ve hadisi kabul edilmeyen ravilerin
olduu belirtilir. Ahmet b. Hanbel. Yahya el Kattan, Buhr, Ebu Davud. Nesa. Darekutn,
bn. Hibban gibi mdakkik ve muhakkik hadisilerde ayn grtedirler. Bkz. bn. Cevzi.
Mevzuat.III/145147:bn.Arrak.II/305.306;Sani.51
313
(ZDEMR,2008),s.8
314
(VELED),balkCXII,b.5040..
DivnlahiyyatveAklamas|159


YeminolsunAllahTelnnyardmDecclinkahrnakarvardr.

DECCLINIKII
Masdar deveyi katranla oka yalamak oulu Deccl olan
Arapa szlklerde yalanc mesih, bys ve yalanlar ile hakk batl ile kart
ran, yalan syleyen, gz boyayan, hak ile batl kartran anlamlarna gelmek
tedir.braniceszlklerdedeyeralanDeccl,Kzgnlklakarlad,aldatt,terk
etti anlamlarna gelen dagala kelimesinden tretilmitir. Daggl yalanc,
szndedurmayanmanasndadr.KlasikkaynaklardaDecclahirzamandaonaya
kp gsterecei harikulade olaylar sayesinde baz insanlar dalalete srkleye
ceine inanlan kii eklinde tarif edilmektedir. Deccln bir lakap olduu, ok
yalanc, gizleyici, sahtekr olmas, hakk btl ile rtme hususunda olaanst bir
gcbulunmasnedeniylebulakabnyaktrlddasylenmektedir.
Deccllailgiliinanlarnilkdefanezamanveneredeortayaktnsylemek
mmkn deildir. Tarih boyunca dou toplumlarnn anlayna gre yaratc ile
ktler arasnda srekli bir mcadele olmu, onlarn inanlar bu yapda ekillen
mitir.Buanlaynkutsalkitaplardadayeraldgrlmektedir.
Hristiyan kltrnde, s Mesih dmanlarn ifade etmede Antikrist (Mesih
Dman)terimikullanlmaktadr.AntikristaynzamandaahirzamandaHristiyan
l ykmaya alacak olan eytan ahsiyet (Deccl) olarak dnlmtr. Matta
ncilinde Deccln karl olarak mesiha daggala. nabiyya daggala gibi
ifadeler kullanlmtr. akirtleri Hz. s aleyhisselma dnyann sonunun yakla
masnn alametinin ne olduunu sorduklarnda o da mesihin kendisi olduunu
syleyen yalanc mesihlerin kacan, bu kiilerin byk alametler ve harikalar
yapacaklarn,bazlarnsaptracaklarnsyler.
TarihtegerekHristiyandnyasndagerekslmdnyasndaeitliahsiyetlerin
Decclolarakdnldgrlmektedir.
HristiyanlnilkyllarndaNeron(.9Haziran68)Decclolarakdnlrken.
HalseferlerisrasndaYahudilerTrkleriDecclolarakgrm,Trklerinsrailin
intikamn alarak Hristiyan kiliselerini ahra evireceini dnmtr. Vahiy kita
bndaDecclnsimgesi666dr:Hikmetburadadr.Anlayolan,canavarnsay
sn hesap etsin: nk insan saysdr ve onun says alt yz altm altdr
(KitabMukaddes1988:Vahiy.XIII.13).Eskidensaylarifadeiinharfkullanlmas
ve Neronun ismindeki harflerin 666ya eit olmas Neronun Deccl olarak d
nlmesine neden olmutur. Sonraki dnemlerde gerek Martin Luter (14831546)
gerekse John Jewel (16221571) tarafndan Papa ve papaln Deccl olarak tarif
edildiigrlmektedir.
1760l yllarda Hz. Muhammed sallallh aleyhi ve sellemin Deccl olduu id
diaedilmi,hattabuiddialarndesteklemekamacylaMuhammedismini666sim
gesiylezdeletirmekiinMoametiseklindedeitirmilerdir.SondnemHris
160|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


tiyanlkdnyasndaDecclolarakdnlenisimlerunlardr:
HenryVIII(12071272),
GreatPeter(12391285),
QueenMary(15151560),
OliverCromwel(15991658),
NapoleonBonaparte(17691821),
NapoleonIII(18081873),
VilademirLenin(18701924),
KayserWilhelm(18781945),
AdolfHitler(18891945),
JosephStalin(18791953),
FriedrichNietzsche(18441900).
Trihi Cihan G yazar Alaaddin Ata Melik Cveyn (. 4 Zilhicce 681/1283)
eserinde Harizm devletinin idarecilerinden erefeddin Harezm yi, Deccle ben
zetmekte,HorasanageliiniDecclingeliinebenzetmektedir.TarihiMustafali
(15411600)III.MuraddnemisadrazamlarndanSinanPaayDeccalolarakgs
terirken zellikle yirminci yzylda Afrikal Mslmanlar Avrupal smrgecilerin
Deccal olduuna inanm, hatta bu inan Mslmanlarn fanatizme ynelmesine
vehareketegemesinenedenolmutur.
315

ERTISAAT(KIYAMETALMETLER)RSALES
Eyilhisrratalipolan!
316

Bil ve haberdar ol ki lemi fakta (dtaki lem) her ne var ise elbette lemi
enfste (i lemimizde) de vardr. nk insan byk nsha olduundan iki yn
de iine alr. Bu sebepten iki lemin sultan Raslllah sallallh aleyhi ve sellem
Hazretlerinin iaret ve beyn buyurduu ert saat (Kyamet almetleri) de i
lemdemevcutolmaklazmdr.mmetinariflerineisevcuttaolanbilmeklzm
dr. Yoksa dta kyamet olacan beklemekten bir ey hsl olmaz. Her nebi
mmetini deccal ile korkutmutur mealindeki hadsi erifde iin enfsi olacan
iaretetmitir.ZiraenbiyaHazretlerideccalnkendizamanlarndakmayacan
bilirlerdi.
EvvelBenAsfarkmas,insandahayvanisfatlarnmeydanakmasndaniba
rettir.nkinsandaenevvelyaratlmolanbusfatt.
kinci olarak Ye'cc Me'cc kmas, insanda yerilmi sfatlarn, bozuk fikirlerin
btnylemeydanakmasndanibarettir.
ncolarakDeccalkmas,insandaaklmaan(Dnyaiinigrenakl)Tanrlk
veycelikisteiilemeydanakmasdr.
DrdncolarakHz.s'nninmesi,aklmedn(Ahretiinigrenakl)kat'inan

315
(YAMAN,Ekim,2002),s.3240
316
Niyazii Msri, Risalei erat saat [Kitap]. Atatrk Kitapl, stanbul: [s.n.]. Cilt
297.453NYBEL_Yz_K.000502/02;2977MC_Yz_K.000339/06.
NiyziMsrSadeletiren:ErdemMEMOLU,RisleiErtSaat[KitapBlm]//
EhlibeytAkveNiyziMsr.Ankara:maj,2003,s.7174

DivnlahiyyatveAklamas|161

nuruilemeydanakmasdr.VeDecclldrmesionunhkmnibtletmekten
ibarettir. Nitekim eyh Sadrettin Konev Hazretleri buyurmutur: Deccal dnya
nn hakikatinin mazhardr. Onun iin sa gz krdr. Yani Hakk grmez. Hz.
siseahirethakikatininmazhardr.Onunortayak,Hakkndouuzaman
dr.Zirahernezamankiaklmedzuhurederelbetteaklmaamahvolur.
Beinci olarak Mehd aleyhisselmn k, akl kll (ilhi akl) ve ruh zamn or
tayakndanibarettir.OruhmmetinhaslarnaRahmannnefhas(frmesi)ile
olur. Herkese olmaz. Ve Kur'an'da onu
dzenlediim insan ekline koyduum ve ona ruhumdan flediim zaman, siz
hemen onun iin secdeye kapann
317
buyurduu bu ruha iarettir. Bu cihetle
mridlerinsdktaliplerefledikleriMuhammedimayaruhuiteburuhtur.
AltncolarakDabbetlarz'nkmas.nefsilevvmezuhurundanibarettir.Bir
elinde Msa aleyhisselmn asas, dierinde Sleyman aleyhisselmn mhr ol
duu.Asilemminlerinyznsvaypehlicennetidiivemhrkfiryzne
vurmakla kfir ve cehennemlik olduu belli olmak iindir. Demek nefsi
levvmenin (ktlkten sonra ie huzursuzluk, rahatszlk veren nefis) bir yz
nefsi mlhimeye (ilham eden nefis) dier yz nefsi emmreye (insan ktle
srkleyennefis)dnkolduunuiaretettirmekiindir.Ynisadveakolmaya
istidadveimknvardr.Tabolursasid,solursaakolduuyzdenzahirolur.
Yedincisigneinbatdandomas,ruhunbedendenayrlmasndanibarettir.Ve
ondankinayedir.Ziranezamankiruhcismetaalluk
318
ettiozamandodudemek
tir.Veayrlndaisebatdandodudemekolur.
EytlibiirfanMuhammediolanklar!Buszlerianlayabilmeleriiintabiat
esfelnden melekt semlarna vlc
319
etmeleri yani iki kere domalar ile mm
kn olur. Birisi anadan dieri kendinden domasdr. Nitekim Hz. s aleyhisselm
Men lem yled merreteyni len yelice melektissemvti vel arz. Yani ki kere
domadan eyann cevherini anlayamaz. buyurmutur. Ayn zamanda nefsin
hakkntanyamaz.mdibuartlarnhakikatinianlamakehlislkolmaamuhta
tr.Ziraavambuinceliklerdenhabersizdir,

320

Andolsunki,cehennemiindebirokcinveinsanyarattk;onlarnkalblerivar
dramaanlamazlar,gzlerivardramagrmezler,kulaklarvardramaiitmez
ler,itebunlarhayvanlargibihattadahadasapktrlar.bunlarnanndadr.
Elhaslenbiyveevliyannrumuzunuanlamakinsnkmilemlkiolmaklahsl
olur.Bakatrlolmaz.Vesselam.

317
Hicr,29
318
Taalluk:Ballk.Mnasebet.Alkalolu.Aitolma.Dnyaalkas.Sevme.
319
Vluc:Girme,sokulma,duhuletme.
320
A'rf,179
162|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


5
VebadihamdelilhialenNebiyyissalati
Muhammednmustafhvehveefdalun
Velihittayyibnvesahbihittahirn
Ensarudnmubninvekulluhumhayruna
SmmessalatallvelminHimin
Smmiyeismunebiyylllhekvmn
Vednuhhayrudnullhmuntesran
Veseyfuhlazmugufluhmufettihun
Veilmuhilmunvehkemuhuhukmuna
VeadluhadlunmakmuhMsrun

SonraAllahTelyahamdveNebiyesaltolsun

zerimize farz olan vazifelerden biri Allah Telnn Resul, Mevlmz Mu


hammed sallallh aleyhi ve selleme salt ve selm getirmektir. Bu amelimiz iba
detlerimizin kabulolmasnaveAllahTelnnrzasnkazanmayasebepolan ma
yadr.
Saltveselmnzifadesi;RaslllahsallallhaleyhivesellemEfendimizeta
zim gstererek, Allah Telya kar kendimizi emniyete almaktr. nk Allah
Telnn Zat yaratlmlardan ayr ve ulalmaz olmas bir uurumun varlna
neden olduundan, bu ayrl Fahri lem Raslllah sallallh aleyhi ve sellem
Efendimizilegidermioluruz.
AllahTelnnhuzurunavaracakbiricikyolEfendimizesaltveselmgetirme
yoludur.SaltveselmlarileOnundostluunukazanrveAllahTelyaularz.
nk kul, salt ve selm dahi yaparken Allah Telnn zatna havale ederek
Onun yapmasn ister. Bu ise Raslllah sallallh aleyhi ve sellem Efendimizin
AllahTelnnyanndakibyklnaakarr.Yani,kulRaslllahsallallh
aleyhiveselleminmertebesinikavrayamadgibi,AllahTelyhikavrayamad
ngsterir.
DivnlahiyyatveAklamas|163

BizimEfendimizesaltveselmgetirmemizAllahTelnnbizesaltveselm
getirmesinesebepolurki,sonucucennettir.YaptmzsaltveselmlarEfendimi
zeulatndanneticesindekyametteefaathakknakavumuoluruz.
Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurdularki:
Kimbana(birkere)saltokursaAllahTeldaonaonsaltokurveong
nahnaffeder,(mertebesini)ondereceykseltir.
321

YineNes'deEbTalharadiyallhanhdangelenbirrivyetyle:
BirgnRaslllahsallallhaleyhivesellemyzndebirsevinolduuhalde
geldi.Kendisine:
Yznzdebirsevingryoruz!dedik.
Banamelekgeldiveumjdeyiverdi:
Ey Muhammed! Rabbin diyor ki: Sana salavt okuyan herkese benim on
rahmette bulunmam, selm okuyan herkese de benim on selm okumam sana
(ikramolarak)yetmezmi?
322

Hayatmz boyunca salt ve selm okumann frsatlarn aramal bo ve dolu


zamanlarmz bu zikirle doldurmalyz. Salt ve selm zikri bulu ana kavuma
yanlarn ve kendi bana yol gsterici birinin olmadan yapabilecei zikirlerdendir.
Allah Telnn zikri ise, tecrbeli bir kiiye ihtiya duydurur. nk feyzi Cell
ynndenvenuruyakcdr.SaltveselmnnuruiseCemalynndenolduuiin
yakcvezararvericiolmaz.
Byklerimizbuyurdularki;
Raslllah sallallh aleyhi ve sellem Efendimizi vesile ederek bir kul ihtiyac
iin Allah Telya dua ederse, bu dua melekler vastas ile Efendimize ulatrlp,
filan kii haceti iin Sizi vasta klarak Allah Tel katnda arac olmanz istiyor.
Efendimizdeonuniinaracolur.AllahTeldabuisteigerievirmez.
Allah Telya hamd edersek, Onun rzasn, Mevlmz Raslllah sallallh
aleyhivesellemesaltveselmedersekhacetimizinolmasndaAllahTelkatn
daefaatveyardmcbulmuoluruz.
Kyametgnbanainsanlarnenyak n ,banaenoksalvatokuyandr.
323

Yine Tirmiz'de Hz. Ali kerremellh vecheden kaydedilen bir rivyette yle
denir:Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurdularki:
Gerekcimri,yanndazikrimgetiihaldebanasalavtokumayandr.
324

Naslolurki;birkiipadiahnkapsn,vezirinigemedenalabilir.Maddiyatta
byleoluncamanevlemdebudahameakkatlivezordur.
Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki:
Kimbanasalvatokumay unutursa,cennetinyolunuterketmi olur:
325


321
Nes,Sehv55,(3,50).
322
Nes,Sehv55,(3,50).
323
Tirmiz,Salt357,(484).
324
Tirmiz,Daavt110,(3540).
164|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


badetlerimizi salt ve selm ile ssleyip kabul olmasnn yollarn aramalyz.
yleki;
Raslllah sallallh aleyhi ve sellem Efendimiz dahi Zat Muhammediye iin
saltveselmederduaederdi.
Hz.Fatmaradiyallhanhadanrivayetedildiki:
Raslllah sallallh aleyhi ve sellem mescide girdii zaman Muhammed
(sallallhaleyhivesellem)esaltveselmokur,sonrada:
Rabbim!gnah m affet,rahmetkaplarn banaaderdi,karkendeyine
Muhammed(sallallhaleyhivesellem)esaltveselmokur,sonrada:
Rabbim!Gnah m affet,ltufkaplarnbenimiinaderdi.
326

Hulsa
EfendimizRaslllahsallallhaleyhivesellemeinsanlarnmrlerindebirke
resaltveselamokumalarfarzdr.
Raslllahsallallhaleyhivesellemokunansalvatkabuledilir.stersegste
riiinolsun.
KuranKerimde
Onlar,nefislerinektlkettiktensonra,eersanagelerek,AllahTeltan
afv dilerlerse, Allah Telnn Resul de, onlar iin afv dilerse, Allah Tely
tvbelerielbettekabuledicivemerhametedicibulurlar
327
buyuruldu.
Allah Telm Seni sevdiimiz gibi sevgilin Raslllah sallallh aleyhi ve
sellemEfendimizideseviyoruz.Busevgiyznebizleriaffet.


OnunsetiiMustafakibizimenfaziletlimizdir.
Hkim Tirmiz kaddesellh srrahulazize gre nbvvet, perdeyi kaldrp,
gaybn srlarna vkf olarak Allah Tely bilmektir. Nbvvet, Allah Telnn
nuruyla mestur olan eyaya nfuz eden bir gzdr. Byle olduundan dolay
Muhammed sallallh aleyhi ve sellem sdk admyla gelmeye muktedir olabil
mitir.AllahTel,cdvekeremindenonanbvvetverdiiveonumhrledi
i iin hibir dman ona zarar verememi ve nefs de ondan payna deni
alamamtr. (Hatmulevliy, s. 342343) Tirmiz buradaki htem kelimesi
zerindezellikledururveyleder:
Allah Tel, nbvvetin btn czlerini Muhammed sallallh aleyhi ve
sellemde toplam, tamamlam ve mhryle de mhrlemitir. Allah Tel
onun delilini gizli tutmamtr. Zahir mhr iki omuzu arasnda beyaz bir g

325
mam Beyhknin ubul mandan tahri ettiini mam Suyut Menhil s. 70de kay
detmitir.
326
Tirmiz
327
Nisa63
DivnlahiyyatveAklamas|165

vercineklindeydi.Btnbuhaberlerekarkrolankii,buradakihtemke
limesinin son anlamna geldiini zanneder. Bu ahmaka bir dncedir.
Hatmulevliy,s.340341
Tirmiz,htemulenbiynn,AllahTelnn,insanlaradeliliolduunusyler.
ZiraAllahTelylebuyurmaktadr:
nananlaraRablerikatndayksekmakamlarolduunumjdele(Yunus,
2). Ayetin yorumunda kendine zg slubuyla yle demektedir: O gn Allah
cellveazametiylegrndndeyleder:Eykullarm,bensizikullukiinya
rattm.Kulluunuzugetirin.Bumakamnkorkusundanhikimsedehisvehare
ketkalmaz.YalnzcaMuhammedsallallhaleyhivesellemhari.Obtnne
bilerin nne geer. nk o, kulluun sdkyla birlikte gelmitir. Allah Tel
onu kabul eder ve onu krsnin yanndaki Makm Mahmda gnderir. Bu
nunzerineonunmhrnnzerindekiperdekalkarvemhrnnuruveaydn
lonuaydnlatr.KalbindendilinebirvgykselirkidahancehikimseAl
lah Tely byle tesbih etmemitir. Nebiler anlarlar ki Raslllah sallallh
aleyhi ve sellem onlara Allah Tely haber vermektedir. O, ilk hatiptir, ilk e
faatidir.Onalivulhamdvekeremanahtarlar(meftihulkerem)verilir.Liva
mminlere, dieri ise nebileredir. Htemi nbvvet derin bir konudur.
(Hatmulevliy,s.338)
328


Tayyib
329
alineveTahir
330
ashabnada
331
saltolsun

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurdularki:
nsanlarn en hayrllar benim asrmda yaayanlardr. Sonra bunlar takip

328
(FT,2003),s.256258
329
Tayyib:yi,ho.yidavran.Temiz.Hz.RaslllahsallallhaleyhivesellemeCenab
Allah(C.C.)engzelkokularvermitir.BuyzdenkendisineTayyibdenilmitir.Fk:Hellin
hertrlphelerdenuzak,safvetemizksmnadenir.
330
Tahir:Temiz.Pk.Abdestibozacakveyaguslicabettirecekeylerdenbirisiylezrl
olmayan. Zhir ve btnda btn ayp ve kirlerden temiz, pk olduu iin Hz. Raslllah
sallallhaleyhivesellemebuisimverilmitir.Mzikte:Makamismi.
331
Ashab:(Eshb)(Sahib.C.)Arkadaolanlar.Sahipolanlar,kullanmayetkisinesahipkii
ler.Halk,ahali.Sahabeler,yaniRaslllahsallallhaleyhivesellemigrmvemmin
olarakonaveonunmesleinebalkalmolanzatlar.Bukiiler,insanlk,dorulukveher
trlfaziletlerdeenileriseviyedebulunanahsiyetlerdir.OnlarRaslllahsallallhaleyhi
vesellemiheranyaknalkailetakipederlerveOna,hercihetleittibaaalrlard.Dima
sdkvesadakatten,dorulukvefazilettenayrlmamakcehdiiindeidiler.slmiyetinneir
ve tmimi iin her eit fedakarlktan ekinmezlerdi. Risalei Nur Klliyatndan Mektubat
isimlieserdedenildiigibi:lveAshbnmndabuzevatkirm,nevibeerinenbiya
dansonrafersetvediryetvekemltlaenmehur,enmuhterem,ennmdar,endin
darveenkeskinnazarltifeiazimesidirler.
166|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


edenlerdir,sonradabunlartakipedenlerdir.
332

Benigrenveyabenigrenigrenbirmslmanaatedemeyecektir.
333

Ashabma sebbetmeyin (dil uzatmayn). Nefsim elinde olan Zt Zlcell'e


yeminolsun(sizden)biri,Uhuddakadaraltninfaketse,onlardanbirinininfak
ettiibirmdd'ehattayarmmdd'ebedelolmaz.
334

Hz.EbuMsaradiyallhanhanlatyor:Raslllahsallallhaleyhivesellem
ile beraber akam namaz klmtk. Aramzda: Burada oturup yatsy da onunla
birlikteklsakdedikveoturduk.Derkenyanmzageldive:
Halaburadamsnz?buyurdular.
Evet!dedik.
yi yapmsnz! buyurdu ve ban semaya kaldrd. Ban ska semaya kal
drdveylebuyurdu:
Yldzlarsemannemniyetidir.Yldzlargittimi,vaatedileneysemayagelir.
Ben de Ashabm iin bir emniyetim. Ben gittim mi, onlara vaat edilen ey gele
cektir. Ashabm da mmetim iin bir emniyettir. Ashabm gitti mi mmetime
vaatedileneygelir.
335

BiryerdelenAshabmdanhibirisiyokturki,Kyametgnorannahalisine
birnurveonlara(cennetesevkte)birrehberolmasn.
336

Said bnu'lMseyyeb, Hz. mer radyallahu anh'tan naklediyor: Demiti ki:


Ben Raslllah sallallh aleyhi ve sellemi dinledim, buyurmutu ki: Ben, Rab
bimden Ashabmn benden sonra decei ihtilaf hakknda sordum. Bunun ze
rineylevahyetti:
EyMuhammed!SeninAshabnbenimnezdimde,gktekiyldzlargibidir.Ba
zlardierlerindendahakavidirler.Herbiriiinbirnrvardr.yleyse,kimonla
rn ihtilaf ettikleri meselelerden birini alrsa, o kimse benim nazarmda hidayet
zeredir.
Hz.merderki:Raslllahsallallhaleyhivesellem(devamla)ilaveetti:
Ashabmyldzlargibidir,hangisineuyarsanzhidayetibulursunuz.
337



Onlardinimbninensar
338
vehepsienhayrllarmzdr.

332
Buhari,ehadat9,Fezailu'lAshab1,Rikak7,Eyman27;Mslim,Fezailu'sSahabe,214,
(2535); Tirmizi, Fiten 45, (2222), ehadat 4, (2303); EbuDavud, Snnet 10, (4657);Nesai,
Eyman29,(7,17,18).
333
Tirmizi,Menakb(3857).
334
Mslim,Fedailu'sSahabe221,(2540).
335
Mslim,Fedilu'sSahbe207,(2531).
336
Tirmizi,Menakb(3864).
337
Rezin tahri etmitir. (Hadisin birinci ksmn Cmi'u'usSair'de Suyuti kaydeder
(Feyzu'lKadr4,76).kinciksmdabnuAbdi'lBerr,Cmi'u'llm'dekaydetmitir(2,91).
DivnlahiyyatveAklamas|167

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurdularki:
ayetEnsarbirvadiyeveyageideslketsebendemutlakaEnsar'ngittii
vadiye ve geide slk ederim. (Eer hicret olmasayd ben Ensr'dan biri olur
dum.)
EbuHreyreradiyallhanhderki:Onaannemvebabamfedaolsun.(Bus
zyle haddi am, Ensarn hakkndan fazlasn onlara vererek) zulmetmi deildir.
(Zira)onlarO'nubarndrdlarveO'nayardmettilerveyabirbakakelime(ileifa
de edilecek) yardmlar yaptlar. Mallaryla kendisine ve Ashabna muvenette bu
lundular.
339

Benim kendisine sndm srdam ehli Beyt'imdir, dayanam da


Ensar'dr. yleyse onlarn (Ehli Beyt ve Ensr'n) kusurlularn affedin, faziletli
olanlarnadasarln.
340

AllahTel'yaveahireteimanedenkimseEnsr'abuzetmesin.
341

Ensardayanamdr,srdamdr.nsanlarsaycaartarkenonlarazalacaklar.
yleyseonlarniyilerineyapn,kusurlularndaaffedin.
342


SonrasaltHiminVelisiHz.Alikerremellhvecheheolsun.

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurdularki:
EyAli,sendnyadaveahiretteVeli'msin
343

Alibenden,bendeAli'denim,kendisitmmminlerinVeli'sidir
344

EyAli,senmminlerinVeli'sisin
345


338
Ensr: (Nsr. C.) Yardmclar. Mdfiler. Raslllah sallallh aleyhi ve sellem Mek
kedenMedineyehicretindeOnunmcadelesineitirakediponayardmc,mdfi,muha
fz vaziyetini alan ve CenbHaktan ve Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellemdenyar
dm ve nusret dileyen Sahabei Kiram hazerat. Bu Zevat Kirm Medinedeki Evs ve
Hazrekabilesindendirler.(R.Anhm)Ensrullahdadenir.
339
Buhari,Menakbu'lEnsar2,Temenni9.
340
Tirmizi,Menakb,(3900).
341
Tirmizi,Menakb,(3903).
342
Buhari, Menakbu'lEnsar 11; Mslim, Fezailu'sSahabe 176, (2510); Tirmizi, Menakb,
(3901).
343
Sahihi Mslim c.2, s.24Hz.Ali'nin faziletleri babnda / elHakim'in "Mstedrek es
Sahihayn"c.3,s.109/Tabari'nin"Riyad'ulNadara"c.2,s.203/Tirmizi"Kenz'ulUmmal"c.6,
s.152'dentahricetti./bniHacer'in"Sevaik'lMuhrika"s.107/TalhiselMstedreks.26
/MsnedelBezzar/MsnediAhmetbinHanbel
344
elMttaki elHindi'nin "Kenz'ul Ummal" c.2, s.607 / elMnavi' nin "Knz elHakaik"
c.1, s.71 / elKunduzi elHanefi'nin Yenabi'l Mevedde" s.179 / erh'l Erczat s.293 /
s'aferRabins.177,178/ElZehebi'nin"TalhiselMstedrek"
345
SneniTirmizic.6,s.267/MsnediAhmetbinHanbelc.4,s.468
168|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin gzetiminde zel yetien Eb'l
HasenAlib.EbTlibelKuraelHim'nin(hyt.40/661),Allah'nyetlerinin
ve hikmetin okunduu
346
evinde geliip olgunlat bilinmektedir. phesiz
onun iinde bulunduu bu ortam ve yaad evre artlar, Kur'an ve Snnet
konusunda onun geni ilim sahibi olan, Vallhi, Kur'an'dan inen yetlerin ne
hakkndanzilolduunuokiyibilmekteyim.phesizRabbimbanaakleden
bir kalp ve konuan sdk bir dil balamtr
347
ve Benim yanmda olan
ancakAllah'nkitabveyamslmanbiradamaverilenanlamavesezmeka
biliyetidir
348
diyerekAllahTel'nnkendisineltfettiiilim,hikmet,akl,idrak
vesezgigibinimetveimknlardilegetirendir.
Medine'ye hicret edecei srada Raslllah sallallh aleyhi ve sellemi l
drmeye gelecek dmanlar oyalamak maksadyla Mekke'de Onu brakmas,
hicretinbeinciayndateesssedenmuht
349
esnasndaonukendisinekarde
olaraksemesi,onunBedir,Uhud,HendekveHaybergazvelerineitirakederek
Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin sancaktarln yapmas, emsali g
rlmemi kahramanlklar gstererek zafer ve fetihler elde etmesi, Uhud ve
Huneyn gazvelerinde eitli yerlerinden yara ald halde Raslllah sallallh
aleyhi ve sellemi koruma ve kollamada olaanst gayret gstermesi, Onun
tarafndan ona verilen Eb Trb knyesi/ lakab yannda onun, el
Murtaz ve Esedullhi'lglib gibi lakaplarla anlmas, Hz. Raslllah
sallallhaleyhivesellemektiplik/sekreterlikvevahiyktipliiyapmas,hicre
tinaltncylndaFedek'teSa'doullarnagnderilenseriyyeyi,
350
onuncuyln
da da Yemen'e dzenlenen seferi sevk ve idare etmesi, Tebk Gazvesi'nde
Raslullh'n vekili olarak Medine'de kalmas, Mekke'nin fethinden sonra K
be'yi putlardan temizleme iini stlenmesi, Hz. mer'in Filistin ve Suriye seya
hati esnasnda Medine'de asker vali olarak kalmas, slm tarihinin Cemel,
Sffn, Nehrevan gibi talihsiz vak'alar sonunda gzya dkp muhaliflerinin
iman ve hidayetleri iin dua edecek kadar hassas, takv sahibi ve idealist bir
mminveimammzveefendimizdir.
351


AllahTelnnNebsiOnuenkuvvetlimizolarakisimlendirdi.

346
Ahzb,34
347
Suyt, Celleddn Abdurrahman b. Eb Bekr, Trhu'lhulef (thk. Muhammed
Muhyiddn Abdlhamd), Beyrut 1416/1995, s. 210. Kr. bn Abdilberr, Eb mer
YsufenNemerelKurtub,elstibfma'rifeti'lashb(thk.AliMuhammedelBicv),
Kahire,ts.,III,1107.
348
Buhr,lim,39.
349
Muahat:Kardelikedinme
350
Seriyye:Dmanzerinegnderilensvarimfrezesi
351
(GLER)
DivnlahiyyatveAklamas|169

Hz. Ali kerremellh veche kuvvetlimiz olunca bir imtihan vesilesi olmas da
mukadderoldu.BazlarOnunkuvvetvecazibesinekaplarakoksevdiler.Bazlar
dainkrettiler.nkkuvvetyerinegrebykkazanolduugibibyksorum
luluklardagetirdi.Buekildeifratvetefridaakt.
Hz. Ali kerremellh vechenin u sz, ifrat ve tefritin bir helak sebebi ol
duunugstermektedir:
Benim hakkmda iki ahs/zmre helak olacaktr: Ar derecede seven
kimse ki, beni bulunduum makamn dnda bir yere koyar ve bende olma
yan vasflarla beni ver. ftira derecesinde buzeden kimse ki, beri olduum
eyleribanaatar/isnadeder
352


Onundini
353
AllahTelnnenhayrlyardmedilendinidir.

Cabir radiyallh anhn rivayetine gre Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve


sellem Taif gn Hz. Ali kerremallh vecheh ile uzun uzun yapt zel bir g
rmeyi gren imanlar Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve selleme bu konuma
nnuzunsrmesininhikmetinisoruncaHz.Raslllahsallallhaleyhivesellem
Onunla gizli konuan ben deilim, Fakat Allah onunla gizlice uzun konu
mamemirbuyurdu.der.
354


Onunazametliklckilitlerimiziacdr.

Zlfekr(Arapadaentikliyada.boumlu),ZLFKRolarakdabilinir,
slam geleneinde Hz. Ali kerremellh vechenin simgesi olan atal kl.
Zlfakar... Fikar deil, fekar'dr aslnda... stndr harekesi... Z, sahib de
mek...Zlfakar;ukurlu,gediklidemek...Yaplndandolay,sanatndandolay

352
Ahmedb.Hanbel,I,160;bnEbi'lHadd,erhuNehci'lbela,V,6;XX,40.(GLER)
353
Din:Ceza,ivaz.manveamelmevzuuolarakinsanlaraCenabHakktarafndanteklif
olunanHakvehakikatkanunlarnnheyetimecmuasdr.Din,kinatn,dnyannhayatn
ve insann yaratl gayeleri ve var olu ekillerini aklyarak, onlar mnaszlktan ve
abesiyetten kurtarr. nsanlarn cemiyet hayatnda bar iinde ve kardee yaamalarn
salar, hakiki saadete ulatrr. Dinin zayflad cemiyetlerde rklk ve ihtillci ideolojiler
yaylr.Milletinbirlikvedirliibozulur.CenabHakknDerghUluhiyyetinekullukeda
snavesilevemedarolanibadet,slm,eriat.Millet.det,hl,siyaset.Hesab.Kahr,
galebe,istil.Mlikolmak.Azizolmak.taatetme.Ver,takv.Msiyetveikrahvehiz
met. Hkm, kaz ve ihsn. Bir eyi det eylemek, deb. Siret ve tarikat. Tedbir ve
tevhid. Melik, mlk. Birisini holanmad eye sevketmek. Ist: Allah ile kul ve kullar
arasndakimnasebetleritanzimedennizam.
354
TirmizibuhadisiHasenGaribolaraknitelendirir.Bkz.Tirmizi.Menakb.20
170|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


stnn byle gedik gedik olmasndan, girintili kntl olmasndan dolay
Zlfekardiyeadlandrlm.
355

BedirSava'nda(624)ldrlen mriklerden Munebbih bin elHaccaces


Sehmi'ninyadaoluelAsbinMunebbih'inklcyken,ganimetolarakelegei
rildikten sonra Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellem tarafndan Hz. Ali'ye
verilmitir. Gerekte dz ve iki azl bir Arap klc olduu halde, azlarnda
entikler alm olduu iin Zlfekr olarak adlandrld sanlmaktadr. nl
tarihiAsm'i,TsehrindeHlifeReid'i,klcbelinetakmolarakgrdn
veklcziyaretetmekisteyipistemediinisormu,kendisininbylebirarzusu
nun var olduunu syleyince klc knndan kararak kendisine gsterdiini ve
klcn aznda on iki boum bulunduunu kaydeder.

Ama halk arasnda atall


birklolarakbetimlenmiveyleefsanelemitir.
SonolarakAbbasileregeenklcnstndelayuktalmuslimbikfir(hibir
Mslman bir kfiri ldrd iin ldrlemez) biiminde son bulan bir yaz
olduuna inanlr. Hz. Ali'nin ad evresinde yaylan efsanelerle birlikte
Zlfekr'ndanemiartmtr.SffinSava'nda(657)klcnikiucunundman
askerlerinin gzlerini kr ettii, Hz. Ali'nin onunla inanlmaz zaferler kazand
ve500'aknkfirinbankopardyadagvdesiniortadanikiyeayrdan
latlr.
mm a'ran, Bedri Mnir'de klta boumun, ilenip sslenmi olmak
tankinayeolduunuyazar.Hattgzelliiniartrmakiinnaklararasndayer
yerukurlarbulunup,kkcevherlerlesslyd.
mm Hasen Basri, Urfe'den, o da mm Cafer Sadk aleyhisselmn Mu
hammedismindekikardeindenrivayet ederek:Bedirsavannyapldgn,
Rzvan isminde bir melek gkten nida edip yle der: Ali'den daha cesur bir
genveZlfikr'dandadahagzelbirklyoktur.Fakatbuszhalkarasnda
deiiklie urayarak baz irler onu vezin kalplar iinde deiik ekillerde
ifadeetmeealmlardr.
Eskiden slam lkelerinde deerli kllarn stnde la seyfe illa Zlfekr
(Zlfekr'danbakaklyoktur)yazsyeralr,bunugenelliklevelafetaillaAli
(Ali'denbakayiityoktur)szleriizlerdi.

EyFatma,Zlfekr'mbanaverkisavavearpmagnndebenimye
gneyavervearkadamancakbukltr.
Zlfekr,dahasonraHazretiAli'deneldeitirerek,ehitolanHazretiH
seyin'in olu Hasan'n olunun olu Muhammed bin Abdullah'a gemitir.
MansurDevanikileyaptsavaesnasndaehitedilinceeldeitirmiveBeni

355
M.EsatOAN,29.12.1993MelbourneSohbetinden
DivnlahiyyatveAklamas|171

Neccr kabilesinden birisine drtyz altn bor karlnda teslim edilmitir.
Zlfekr'onaverirken,unlarsylemitir:BuklcEbTalib'inocuklarndan
kimeverirsenver,sana,buklcnkarlnverirler.
CaferbinSleymanbinAlibinAbdullahbinAbbs,YemenveMedine'yevali
tyinedilinceklcelindebulunduranahshuzurunaararakdahancetak
dir edilmi olan paray vererek ondan alm; kl ondan da olu Mehd'ye inti
kal etmi ve Abbas Devleti'ne geerek bu devlet tarafndan muhafaza edil
mitir.
356


OnunilmidirilmimizOnunhikmetidirhikmetimiz

Hz. Ali kerremallh veche Efendimiz sahabeyi kiram arasnda ilmi ve srlara
vukufiyeti babndan en yksek seviyede olduu kabul edilen bir gerektir. Hz.
merradiyallahanhnbukonudazelbeyanvardr.Onuniinlimlerilminiona
dayandrmakmecburiyetindeolduklarndandolayNiyziMsrkuddisesrruhul
azizdebusenediikraretmitir.
Hikmet
MuhyiddnbnulArabkaddesellhsrrahlazz,TasavvufveHikmetirti
batnageerekyleder:
Tasavvuf ahlktan ibarettir. Tasavvuf ahlakyla bezenmi kimsenin H
kimolmasarttr,olmazsaonuntasavvuftannasibiyokdemektir.nkta
savvufhikmettir,hikmetiseilminebevdir.
Butespitlerdensonrameseleyimuallktabrakmayarakkendinegredoru
Hikmetinyerinideylebelirler.
lerivehkmlerigerekkonulduklaryere,sebepleridegerekmeknla
rna yerletiren ve yerlerinden oynatlmas gerekenleri de yerlerinden karan
gerek Hukem; melmetiyyedir ki bunlar Allah Tel yolunun yolcularnn
seyyidleri ve imamlardr, nderleridir. lemin Seyyidi de (lemin Efendisi) on
lardandrveonlarladrkiodaAllahTelnnResulHz.Muhammedsallallh
aleyhi ve sellem dir ve ...ite bu Hikmette ve ehlullh yni resuller ve veliler
degerekHkimlerdir.(bnulArab,elFtht,II/16,523)
357

Hikmet mminin yitiidir; nerede bulursa alr.


358
Sz, bu konuda
mslmanlar iin nemli bir uyar niteliindedir ve sz sylemek de dahil, her
iin kuralna uygun, isabetli ve doru yaplmasn tleyen slami bir kuraldr.
Deerlibiraratrmac,birkonferansnda,buszn,hadisdeil,mantkbtn
lnden yoksun uydurma bir sz olduunu, nk mminin hibir zaman
hikmetiyitirmediini,ziraKuranvesnnetinbizatihibirerhikmetolmalarha
sebiyle, bunlarn dnda bir baka yerde hikmet aramann mmin iin mm

356
AnaBritannica,ZlfekarMaddesi.(Hz.Ali,1981),s.194195
357
(KILI,1995),s.88
358
KefulHafa,Beyrut,1351,I/363364.
172|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


kn olamayacan sylemiti. Oysaki bu hadiste, hikmetin yitirilmesinden de
il, hikmet karsnda mminin taknaca tavrdan ve muameleden bahsedil
mektedir. Esasen hikmeti, Kur'an Kerim ve Snnet naslaryla snrlamann da,
bizzatKur'anKerimveSnnetegredoruolmadndaunutmamakgerekir.
359


Onunadletidiradletimiz.OnunmakmbizimMsrmizdir.

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki:
Aliinsanlarnenhayrlsdr,bundanpheedenkafirolur
360

Hz.Alikerremellhvecheyirahmetveduaileydetmekonusundakendi
sineborlukalndnbirkezdahahatrlatmalyz.
Bizdenistifadeedipdebizirahmetveduaileydetmemek,siziniinhi
dehoolmazvebykbirkusurolur.
361

Onun makm bizim Msrmizdir deki mana maneviyat ilimlerinin kayna


Hz. Ali kerremellh veche Efendimizdir. Niyzi Msr de bu kaynaktan imekte
dir;demektir.Hz.Alikerremellhvechebuyurdularki;
Banasorunuz,vallahiKyametekadarneydensorarsanzsizehaberveri
rim.BanaAllahnkitabndansorunuz,herayetingecemi,gndzm,dalk
tam,dzlktemiindiinibilirim
362

Sorunbendenbeniyitirmeden,banagkyollarnsorunuz,onlaryeryz
yollarndandahaiyitanrm
363

Gayb srlarndan bana sorunuz, mrsel nebilerin tm ilimlerine varisim


ben
364

Bil ki tm semavi kitaplarn esrar Kur'an'da toplanmtr, Kur'an'n tm


esrarFatiha'dadr,Fatiha'nntmesrarBesmelededir,Besmelenintmesra
r'B'harfindedir,'B'harfinintmesrardaonunaltndakinoktadadr.Daha
sonraylebuyurdu:'B'harfininaltndakinoktabenim.
365


359
(ICIK)
360
elMttaki elHindi'nin "Kenz'ul Ummal" c.11, s.625, Hadis no: 33045 / elMnavi'nin
"Knz elHakaik" s.92 / elKunduzi elHanefi'nin "Yenabi'l Mevedde" s.180,247 / el
Badadi'nin"TarihiBadat"c.7,s.421
361
(GLER)
362
Tabari'nin"Cami'lBeyan"c.1,s.114/elSuyuti'nin"Tarih'lHulefa"s.214/Feth'lBari
c.8,s.485/Miftah'sSeadetc.1,s.400/eltkanc.2,s.319
363
bni Ebi Talha'nn "Metalib's Sl" s.26 / elKunduzi elHanefi'nin "Yenabi'l
Mevedde"s.66/Tefsir'lFatihas.52elEzherbas.
364
elKunduzielHanefi'nin"Yenabi'lMevedde"s.69
365
ElKunduzi elHanefi'nin "Yenabi'l Mevedde" s.69 / Kemaleddin elHaleb eafii'nin
"edDarr'lManzum"
DivnlahiyyatveAklamas|173

6
KaderakteddnyabiemsiMevln
Feemslehbedrunvelbedrusveydn
Velbahrulehkatrunvelkatrulenbahrun
Veddrrlehnecmnvennecmsreyyn
Elalembildersinkelaribilkrsin
Fessadrulehlevhunvellevhumahyanen
Velilmulehhlnvelhllehvasln
Velvaslulehcezbnvelcezbhmynen
Menknelehevkunevetehakun
Felyetihatnenyesterciurayynen
Ezzillesultnvelvuslatirfn
Menknebihhayyenfehvebihahyanen
Kaderagamuyiddnizelkalbibihzaddni
zcekeYMsryykeemsiliMevlna

MuhakkakdnyaemsiTebrizveMevlnaileaydnland.

Mevlna Celleddin Rum kaddesellh srrahulazizi (30 Eyll 1207 Belh17


Aralk 1273 Konya) ksa bir blmle anlatma smayaca iin geni kaynaklara
mracaatedilmesiricaolunur.zrdileriz.
Mevln kaddesellh srrahulaziz, Sultanmz Raslllah sallallh aleyhi
ve sellem hazretleri slihlerin anld yerde rahmet yaar buyurmutur.
Sonra:
174|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


FakatbizimanldmzyerdeAllahTelyaardedi.
366

Niyzi Msrnin Hz.Mevlna kaddesellh srrahulaziz hakkndaki grn


buibaresiengzelaklamaktadr.

VedahirvtsahihatalkelimtdanmenkldrkiHazretiMerhumkesri
nefs babnda ol rtbede imiler ki iftihrulbild veleklim olan evliyi kibar
Hazertandan (byk evliyalar) mesel Hazreti Emir Sultn ve Hazreti
ErefzadeAbdullahRmiveHazretiUftdeMehmedEfendirahimehmullh
telvebunlaremsaliekbirimmetzikrolundukda
bukarayzliMsrlanlarkapularnndeyatubkalkankelbcegizlerigi
biyim anlar yannda benim vakm o kelbcegizler vakii kadardr ziyde deil
dir
367

deyu kerraran ve merraran anlara bu uslb zre arz mehabbet ve huls


taviyyetbuyururlarimi.
368



emsiTebrizOnunyanndadolunaydr.Dolunayisekalbininsveydasdr.
369

EMSEDDNMUHAMMEDTEBRZ,(Tebriz?Konya1247).
(emsiTebriz)denir,ranlmutasavvftr.Babas,MelikdadoluAli'dir.ann
bilimlerini rendi. Tebriz'de sepetilikle geinen eyh Ebubekir Selebaf'a mrit
oldu. Onun yanndan ayrldktan sonra birok yer gezdi; Badat'ta Evhadettin
Kirmn, am'da Muhyiddin ibnl Arab kaddesellh srrahulaziz ile tasavvuf
konulan zerinde grmeler yapt. Allah Tel, din, ibadet konularn eriat yo
lundan farkl biimde yorumlad. Akla dayanan, akln kabul etmediklerini yads
yan felsefecilere kar kt. Hakikat'e ulamann ancak akla salanabileceini
savundu. Bilginin ama deil, insann gerei anlamadaki aczini gsterecek bir
araolduununesrd.
1244'te geldii Konya'da cokulu szleri, takn davranlaryla Mevlna

366
(YAZICI,1995),s.300
367
bu kara yzl Msrl anlar kapular nnde yatub kalkan kpekleri gibiyim onlar
yanndabenimduruumokpeklerinduruundankadardrfazladeildir
368
(brahimRAKIM,1750),v.67b
369
Sveyda:(Sevdlkalb,Sevdlkalb)Kalbinortasndavarlkabuledilensiyahnokta.
Kalbdekigizlignah.BunaHabbetlkalb,Esvedlkalbdedenir.Kalbdekibasiretmahalli
diye bilinir. Eskiden bir ksm muhakkikler, kalbin mezkr mahalline; Mahalli ulumu
diniyyedemiler.Ekseriyyetlemahalliidrakvebasiretolarakkabuledilir.Birksmlimler
de Kalbin dhili olan akldan ibarettir demiler. (Kamus) Kalbdeki bu mezkr nokta:
KfirlerveAllahTelyaisyanedenleriinekavetvegnah,mminleriinise:Basiretve
idrakmahalliolarakbilinir.
DivnlahiyyatveAklamas|175

Celaleddin Rumi kaddesellh srrahulaziz zerinde etkili oldu. Onunla yakn
dostluu,Mevlna'nnakvecezbeyeynelerekdersi,vaaz,fetvavermeyibrak
masnayolat.rencilerin,mritlerintepkileriyzndenems,Konya'danayr
larak (1246) Halep'e, daha sonra am'a gitti. Onu getirmek zere Mevln' nn
gnderdii olu Sultan Veled'le birlikte geri dnd (1246). Mevln'nn evlatl
Kimya Hatun ile evlendi. Onun Hakka yrmesinden sonra da aralarnda Sultan
Veled'in kardei Aleddinin bulunduu bir grup tarafndan gizlice ehid edildii
rivayetivardr(1247).Mevlna'nnDivankebiradlyaptnadnceleri,Konya'
dan ayrl, srlan esin kayna oldu. Grleri, Mevln ve baka tasavvuf
adamlarylasyleileri,tlykleri,farsaMakalatadleserindedir.
370

Sveyd
Kalbinortasndaolduudnlensiyahbenektir.nanagrekalbiniinde
gnl, gnln iinde sveyd bulunur. Bu siyah benek en stn anlay nokta
sdr.AllahTelveonuntecellsiolankinatanlayansveyddr.lahakbu
radatecelleder.Sveyddagizliolandelilik,yaniayarasdr.Yarakalbiniin
degizlioluncaonamerheminetkietmeyeceidoaldr.nkmerhemstten
srlr.Ayrcaakyarasmerhemle,ilalaiyiletirilemez.Kaldki,elmassertbir
maddedir.Elmaszerresikartrlmmerhemyaraybsbtnazdrr.
371


emsiTebrizderyasOnadamla,odamlaisebizederyadr.

Tuhfat alasri Bursa Mevlevi eyhi Mehmed Dedenin de Niyazinin halifesi


olduunu ve Niyazinin, Mevlevihneye gelip mukabelede bulunduunu, ney
dinlerken alayp feryd ettiini, dervilerini de mevlevihneye gnderdiini
yazarNiyz:

matlailebalayanArapaiirindeMevlnydilegetirmitir.
Yine Niyazi Msrnin trikati aliyyei Mevleviyyeyi medh babnda yle
sylediinigryoruz:
KemaliyleirfnHudacellevealyeintisabtahsilitmekisteyenmerdi
slik Hazreti Mevln kuddise srrahu el aziz Hazretlerinin Mesneviyi erif
lerin g canla istima eylesin bu bbda andan ala bir kitab dahi olamaz
diyerek tevik ederken kendi bendelerinin de her hafta Mevleviye hankahna
gidipMesnevdennasihatvetdinledikleridenaklediliyor.
372


370
BykLarousse.
371
(PEKTEN,1986)
372
(KARA,1997)s.XXVII
176|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz



emsiTebrizincisiOnayldziken,OyldzbizeSreyyaYldz
373
dr.

PleiadesbirYldzkmesidir.Pleiadesplakgzle6yldzdanoluanokkk
birkepeeklindegrlr.Pleiadesokdikkatekicibirgrupturve"lker","S
reyya","YediKzKarde"gibiisimlerleanlr.
"RaslllahsallallhaleyhivesellemCumasresinitilavetbuyurdu:
"Onlardandierbirgrupgnderdiki(fazilete)birincilereyetie
memilerdir"
374
yetinegelince,birsahabe:
"EyAllah'nResl!Bizekavuamayacakolanbunlarkimlerdir?"diyesordu.
AleyhissaltuvesselmeliniSelmanradiyallhanhnzerinekoyarak:
"RuhumukudretelindetutanZatZlcell'eyeminolsun,eerimanSreyya
yldzndaolsayd,ona,bununkavmindenbazkimseleryinedeulaacaklard.
"Birdierrivayette:"Fars'tanbazkimseler"buyurdu.
375

NiyziMsrburadaemsiTebriziyi,Hz.Mevlanannsemasndaparlayanyl
dzkenbiziminyolgsterendir,demektedir.


Alem
376
izsizolmadgibiartakrsisizolmaz.

GsOnalevhaikenolevhabizehayatolmutur.

[SeyyidBurhneddinkaddesellhsrrahlazzMaarifkitabndadediki;
Allah Tel'nn kitab eyhin gnlndedir. Onun ehli, soyusopu ise eyhin d
ndadr. Kitap, eyhin gnlnde gizlenen manadr. Ehli, soyusopu ise eyhin cis
midir.Sendekitapokumayaehliyetyoksasoysopokitabnsrrnsanasyler.]
377



373
Sreyya:lker(Pervin)yldz.Yedi(veyaalt)yldzlardrki;ikierikierkarlkldurur
lar ve Ayn getii yerlere yakn grnrler. Gerdanla benzemesinden Felekiytta Ikd
Sreyyatabiredilir.
374
Cum'a,3
375
Buhar,Tefsir,Cum'a1;Mslim,Fezilu'sSahbe(2546);Tirmiz,Menkb,(3229)

376
Alem:Bayrak.Nian,iret.zelisim.Mc:Yksekda.Byklim.stdudakta
olanyark
377
(KARABULUT,1984),s.64
DivnlahiyyatveAklamas|177


lmiOndahaldir.Vuslatdahiondahaldir.
Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
nsanlarnenlimi,bildiiyleameledendir.
378

Kyamet gnnde bir adam getirilir ve Cehenneme atlr. Cehennem bu


adam,deirmentandndreneeinsreklidndgibiateiniindedn
drr.BudurumgrenCehennemhalkbuadamnbanatoplanrve;Eyadam
senbizednyadagzeleyleriemredip,kteylerdensakndrmazmydn,diye
sorarlar.Bununzerineadam;Evet,ancaksizeiyiliiemrederkendimyapmaz
dm,ktlktennehyederkendimyapardm,der.
379

emsi Tebrizinin btn ilmi Hz. Mevlanann hallerinde ve onunla olmasda


kendinekavumasdr.


VuslatOndacezbedir.Cezbeisekalkandr.

Allah Telya en yakn yol cezbe yoludur denilmitir. Allah Telya kavu
turacak yollar yaratlmlarn nefesleri saysncadr. Cezbe ve irfann okluuna
bakp,biridierinegalipgelirse,onanisbetederek,bucezbeyolu;budairfanyolu
derler.Cezbelihaldeedebinmuhafazasokzordur.BunedenleHz.MevlnaMes
nevisinde

EzHodcymtevkfedeb
BedebmahrmmandezlutfiRab
Ezedebprnrgetestnfelek
Ve'zedebma'smupkmedmelek

Allah Teldan tevfiki edeb arayalm, zira edebsiz Allah Telnn ltfundan
mahrumkalmtr.
Bufelek,edebtennurladolmutur,melekdeedebdendolaymasumvepkya
ratlmtrdemitir.
Cezbeyivuslatyollarndambtedileriinaknokunluundanolduuiinku
surlu tutmamak terbiye uslnde uygundur. Ancak sona doru bu cezbeli haller
hokarlanmaz.


KimdeOnakarevkveyasusuzlukderecesindeakvarsa

378
Drim,Mukaddime,32
379
Buhr,Fiten,17,Buhr,BedlHalk,10
178|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Akn olduu yerede hibir sorgu aranmamtr. Hz. Mevlna kaddesellh
srrahulazzbuyurdu;
[ Ve sarholuk o balardaki mahmurluk, ne be vakitle yatr, ne be yz bin
vakitle.Beniazziyaretetszklaragredeildir.Doruzlklarncan,
peksusuzdur.
Beni az ziyaret et sz, balklara gre deildir. nk onlarn canlar, deniz
olmadkahibireylensiyetedemez.Budenizinsuyupekkorkunturamabalk
larnmahmurluunagrebiryudumcuktur.abiranayrlk,birylgibigelir.Bir
yllkvuslatbileoncabirhayaldenibarettir.
Ak susuzdur, susuzu arar. Bunlar, geceyle gndz gibi birbirinin ardna d
mlerdir.Gndzgeceyektr,onsuzolamaz.Fakatbakarsangrrsnkigece,
ona, ondan ziyade ktr. Onlar, birbirlerini aramadan bir lhza bile durmazlar.
Daima, birbirlerinin ardndan koup dururlar. Bu onun ayana yapmtr. O, bu
nun kulana. Bu, ona hayrandr, o, buna k. Sevgilinin gnlnce herkes ktr,
herkesi k grr o. Azra'nn gnlnde daima Vamk vardr. n gnlnde de
sevgiliden baka kimse yoktur. Onlarn aralarnda ne az, ne ok fark edici bir ey
olamaz, onlar birbirinden ayracak kimse bulunamaz. Bu iki an bir devededir.
ArtkburayaAzziyaretetsznaslsar?Hikimse,kendisine
Beni az ziyaret et der mi? Hi kimse kendisine nbetle zamanla dost olur
mu?Bubirlikaklnalacaeydeildir.Bunuanlamak,insannlmnebaldr.
Eerbu,akllaanlalsayd,insannnefsinildrmesinedenvacipolurduki?]
380


yleisesusamolarakgelsinmuhakkaksuyakanmolarakdner.

Zelilliksultanmzdr.Vuslatirfnmzdr.

EerbiridiriiseoOnunladirilmitir.

Hz.Mevlnakaddesellhsrrahulazzbuyurdu;
Tanrya kul olan, Tanr glgesidir. O bu lemden lm, Tanr ile dirilmi
tir.
381


NihayetbudindekalpsahibiMuhyiddinolarakdodun.

Muhyiddindinehayatveren,yenileyen(mceddid)demektir.Yaniseninlebu

380
Mesnevi,c.VI,b:26702689
381
Mesnevi,c.I,b:423
DivnlahiyyatveAklamas|179

dinhayatbulacaktr.Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
Allahbummete,heryzylbandadiniyenileyecekkimselergnderir
382

Buhadisierifteherasrdaveherzamandademektir.Hadistekimenifa
desi,birokmceddidinolabileceiniortayakoymaktadr.Ancak,bidatvehurafe
yedestekverenlerilemukallidlerinmcedditolamayacandapheyoktur.Aksi
ne,szkonusumcedditler,KuranveSnnetilimlerinde mtehasssolanveilim
leriyle amel eden kimseler olmaldr. Bunlarn telif ve eserleri az veya ok olsun,
hretleri kendi asrlarnda bilinsin ya da bilinmesin fark etmez. Yine Kuran ve
hadis ilimleriyle megul olduklar halde, dirayetsiz ve tahkiksiz, sadece rivayet ve
nakil ile itigal edenlerin de mceddit olabilme ihtimali yoktur. Hadisi erif,
mcedditleri ilim ve tasavvuf deil, dini ilgilendiren btn konularda
mcedditolarakdnmeliyizzikretmektedir.


EyMsrsanadaMevlnannemsigibibirigelir.

Hz.NiyziMsriingelendostunkimolduuhususundadierrisalelerindede
birbilgiyekavuamadk.AncakbukiinineyhimmiSinankaddesellhsrrahul
azz(?1657)olmasdnlmektedir.nkNiyziMsronunlakarlatktan
sonrabtndnyasvehayatdeimitir.


382
EbuDavud,Melahim1,no:4291,IV.481

180|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


7
Yarahimelusatknrahiymen
lilmznibilfakriczellen
mrmadveleysefeyn
Sivalmefdulivelhevaaslan
Vebyazzavechcmletenvezkn
Veleyseflfudiminheyen
Mataatillrayyavesmate
Femvecedtminhumahulusan
Vemetathalisanlirabb
Vemaalimtmuhlisanmutan
YaRabbabdikezzellet
Bikllienvilhevaallen
Minkesretizzunubileysevechn
Lehuyecuileykeyalimen
Velkinitimadehukaviyyn
Alismikelafvvyakerimen
Azyimzznbiminust
Sairatenledeykeyhalimen
Femlidnadevnill
DivnlahiyyatveAklamas|181

MinfazlikelammiYHakmen
FecdalalMsryyifazlacdin
Minbahricdikelverammen
Vedllenilrizikemevl
Feentehayrunlirrzadelilen


Eyasilererahmeteden,mehametliolmanistiyoruz.

Zelilliklegelenfakirlerevegnahkrlaradarahmetistiyoruz.

mrmbireyedemezekildegetigitti.

Kur'anKerimdeGerekteninsanzerindenyleuzunbirsregelipgetiki
oanlmayadeerbireybiledeildi?!
383
buyurulmassrizamanndeersizliini
beyandr. nsan gemiine nazar kldnda hep hsran iinde kalmaktadr. Asra
yeminederimkiinsangerektenziyaniindedir.
384


Aslhevavedeersizdir,bakadaolmad

nsannmrtkenmeyedorugittikegemiininskntlarvedeersizliionu
rahatsz eder. Bu hal btn insanlar iinde geerlidir. Raslllah sallallh aleyhi
vesellembuyurdularki:
Bensizingrmediinizigrr,iitmediiniziiitirim.Nitekimsemauuldad,
uuldamak da ona hak oldu. Semada drt parmak sacak kadar bo bir yer
yoktur, her tarafta Allah Tel'ya secde iin alnn koymu bir melek vardr. Al
lah'ayeminolsun,benimbildiimisizbilseidinizazgler,okalardnz,yatak
lardakadnlarlatelezzzetmezdiniz,yollara,lleredklr,(belanzdefetmesi

383
nsan,1
384
Asr,12
182|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


iin)Allah'ayalvaryakarolurdunuz.
EbuZerrradiyallhanhilveetti:Kekesklenbiraaolsaydm.
385

nsan, dier bir insann kabrinden geerken: Keke onun yerinde ben olsay
dm!DemedikeKyametkopmaz
386

nsan neden kendine eziyet etmekten, kendini sulamaktan, yaralamaktan


zevkalr?
Zevk alr, nk o an ne kadar alaldmzn, ne kadar deersiz ve nemsiz
biriolduunuzunbilincinevarrsnz.Zevkinizinkaynabubilinceulamaktri
te.
Nekadarmitsizolduunuzu,olduunuzdanbakabirinsanolamayacan
z,deimeyegerekteninanyorolsanzvebununiinyeterlizamannzolsabi
le,bunuistemeyeceinizianlamolmannverdiizevktendahabykbirzevk
olabilirmi?
Diyelimkideimekistediniz,neolacaksnzki?
Belki de sizin iin gerekten baka kar yol yoktur. Yani olduunuz gibi ol
maktanbakaalternatifinizyoktur?
yleysenedenbounadeimekiingayretsarfedesinizki?
Btnbunlar,derinanlayntabiatgereince,kendiliindenortayakmak
tadr. O yzden brakn

deimeyi, yapabileceiniz en ufak bir ey dahi yoktur.


Derin anlay yasalarna gre yle bir sonuca varabiliriz buradan: Sefil bir in
san, sefilliinin derecesinin farkna varabiliyorsa eer, bundan kendine bir
vnmepaydahikarabilir.
387



Yzmnhepsiveenembeyazlad.

mr alevi en ok sa ve sakalda kendini gsterir. Hangi renkte olursa olsun


ateteyananeyalarnbakiyesiklrengiolanbeyazlkiaretiilebelirir.Beyazrenk
safiyeteiaretolduundannureczasdaenok beyaziletemsiledilmitir.Cenne
tintopradahiuneklindebirtopraktr.

KalbimdeiseSendenbakaeydeyoktur.

YalnzlkpsikolojisiveAllahTeldangayrikimseilemuavenetinolmadnan
lamak ancak mrn son deminde anlalr. Kalp dayanaklarn ancak lme yakn

385
Tirmiz,Zhd9,(2313);bnuMce,Zhd19,(4190).
386
SahihiMslim'dekihadisnumaras:5175
387
(Dostoyevski,2004),s.18
DivnlahiyyatveAklamas|183

kaybettiini hisseder. sterse bu manev haller iinde olsun. nk beerin yok
olmahissiyatntatmasancakihtiyarlktabirazkendinigsterir.Bunedenletopra
n sevgisi arttndan mlk zerindeki isteklerine gem vuramaz. Bu hali terk et
mekiinyksekbirterbiyegereklidir.
Niyzi Msr kaddesellh srrahul azz bazen kendisinin Mehd ve s oldu
unu sylerken bu hallerin aslnda geici olduunu belki bu makamda daha iyi
tefekkretmektedir.


Taatmdaancakriyavehrettir.

Riya,eytannennemlisilahlarndanbiridir.Riyaibadetteolduugibiherite
olabilir.Bunudaancakihlslkiilerinanlayabilir.Riya,gafletvegybettohumlar
nnyeermesinesebeptir.
Riyaate,amellerisamangibidir.Birateparas,birharmannaslyakarsariya
da gzel amelleri ylece yakar. Yine riya sel, ameller bina; riya yel, ameller kl;
gibidir.
Yokdenecekkadarazbirriyaokagzelamelibirandabitirir.Riyannilacnn
ise,ilimveameldir.
Riyaehlininalmetivardr.
Birincisi;okiihalktanuzakolduundaibadetindenzevkalmazveibadetlerinde
gevektir.
kincisi;okiivgvegzellikleriittiindesevinir.Amelindenyinedegafildir.
ncs; halktan yeterince ilgi grmezlerse onlarda ibadetlere kar bkknlk
vebezginlikbalar.

Buikisin(hretveriya)dendolayihlslolamadm


Bunedenlaihlslaitaatedemedim

taatkrveihlslameldeileyemedim.


EyRabbimhuzurunazelilliklegelenkulunda

184|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz



Nefsinbtnhastalklarbulunmaktadr.

Allah Tel, Kurn Kerimde kalbin hidyetten uzaklamas


388
, paslanmas
389
,
hastalanmas
390
,katlamas
391
perdelenmesi
392
,krelmesi
393
vemhrlenmesi
394

gibi birok hastal bulunduunu bildirince nefsin hastalklarn saymak ok zor


dur.


Gnahlarnnokluuyzndenbakacakyzyoktur.

YaAlm,sananaslgeldiinideokiyibilirsin.

limsfatinsanlarndanitelendiisfatlardandr.AllahTeldakiilimsfatise
anlam itibariyle birbirine denk deildir. nk Allah Telnn ilmi huzr, beerin
ilmiisehusldir.
AllahTelnndiersfatlardabyledir.


388
Musa milletine: Ey milletim! Beni niin incitirsiniz? Oysa, benim size gnderilmi
Allah'n bir peygamberi olduumu biliyorsunuz demiti. Ama onlar yoldan sapnca,
Allahdaonlarnkalblerinisaptrmt.Allah,yoldankanmilletidoruyolaeritirmez.
(Saf,5)
Rabbimiz!Bizidoruyolaerdirdiktensonrakalblerimizieriltme,katndanbizerahmet
bala;phesizSensonsuzbatabulunansn.(limran,8)
389
Kazanageldikleri ve kr saydklar gnahlar, onlarn kalplerini paslandrmtr
(Mutaffifn,14)
390
Kalblerinde hastalk olanlarn ise pisliklerine pislik katmtr; onlar kafir olarak l
mlerdir.(Tevbe,125)
391
Allah kimin gnln slam'a amsa, o, Rabbi katndan bir nur zere olmaz m?
Kalbleri Allah' anmak hususunda katlam olanlara yazklar olsun; ite bunlar apak
sapklktadrlar.(Zmer,22)
392
Rabbininayetlerikendisinehatrlatlmkenonlardanyzevirenvencedenyaptk
larn unutan kimseden daha zalim var mdr? Kuran' anlarlar diye kalblerine rtler,
kulaklarnadaarlkkoyduk.Senonlardoruyolaarsandaasladoruyolagelmez
ler.(Kehf,57)
393
nksanayetlerimizgeldide,senonlarunuttun.Bugndeaynekildeunutulu
yorsun.DoruyoldansapanveRabbnayetlerineinanmayanlar,itebylecezalandr
rz(Th,123127)
394
Kalplerinikapatpmhrlerizdebireyduymazlar.(Araf,100)
DivnlahiyyatveAklamas|185


nkSanagvenitamdr.

Tevekkl;acizlikgstermek,bakasnagvenipdayanmaktr.AllahTel'yag
venme,O'nunhkmnnmutlakameydanageleceinekesinolarakinanmaktr.
Her kim Allah'a tevekkl ederse O ona yeter. Kesinlikle Allah emrini yerine
getirir.
395

Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin, devesini salvererek Allah Tel'ya te


vekkl ettiini syleyen bir bedeviye "Onu bala da yle tevekkl et."
396
buyur
masndakigizlimana,tecelliedecekolaynhakikatteAllahTelnnbilgisindeve
hkmndebulunmasdr.
Her ne ekilde zuhur edecek eyde isyana dmemek ve Allah Telya kt
zandan emniyette olmak iin tevekkl emredilmitir. nk Allah Tel emin ve
emniyet hususunda kavi ve kuvvet sahibidir. Allah Tel emanete ihanet etmez.
FakatkulkendisorumluklarnnsonucundaacizliiniAllahTelyaykleyipisyana
dmemesi iin Raslllah sallallh aleyhi ve sellem bu ekilde emir buyurmu
tur.YoksaEfendimizin;
"Eer siz Allah Tel'ya hakkyla tevekkl ederseniz, o sizi kuu
rzklandrdgibirzklandrr."
397
hadisiboszdenibaretkalrd.
Hlbuki Allah onlarn yardmcs idi. Mminler, yalnz Allah'a dayanp g
vensinler.
398


YaKerimSeninisminiindeAfvvdevardr.
AllahTelAfvdr.
AffokolanancakAllahTeldr.
AllahTelgnahlarsilen,onlarhiyokmugibikabuledendir.
Bumanayagrebuisim,Gafurismineyakndr.Ancakaradaufarkvardr:
Gufran,Gnahlarrtvermekdemektir.Afvise,gnahlarkkndenkazmak
tr.Gnahlarkkndenkazmak,oeyirtmektendahaiyidir.Kulunkendisinden
vemeleklerdendahisaklamasdr.


Hernekadarasileringnahlarbykolsada.

395
Talak,3
396
Tirmiz,Sfat'lKyme60
397
bnMce,Zhd14
398
limran,122
186|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz



YaHalmSeninyanndaokkkkalr.

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
Allahsevdiiniateteyakmaz
399

Beer yaratl ile noksan olduu iin Allah Tel eer sevgisini baladysa,
balamayacakolsaidi,yaratmazd.Bunedenlemahlkatkendisineyneldiinde
balayc olmaktan baka aresi yoktur. nk byklk nianesi olan zellikler
den biri karlksz ihsan edebilmektir. Burada bir sknt zuhur edecek olursa o
mahlkatn ynelme ve uzlama sorunudur. Bu imkn ise bazen Allah Tel tara
fndangadabtecellisinemazharolur.Meselaeytandaolduugibi.Budurumbize
uzlamasorunuolduundandr.eytankendiniafvettirmekisteiilehibirzaman
Hakkhuzurunavarmamtr.
Eer birkulAllahTelya afviinynelse,AllahTeldaonuafv etmemiol
mas diye bir eyin dnlmesi imknszdr. Muhakkak Allah Tely afv edici
olarakbulur.
EbuZerr(CndebbnuCndeelGfr)radiyallhanhhazretlerianlatyor:
Hz.Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurdularki:
Bana Cebril aleyhisselam gelerek mmetinden kim Allah'a herhangi bir
eyiortakklmadan(irkkomadan)lrsecennetegirermjdesiniverdidedi.
Ben(hayretle)zinavehrszlkyapsadam?diyesordum.Hrszlkdaetse,zina
dayapsacevabnverdi.Bentekrar:
Yani hrszlk ve zina yapsa da ha! dedim. Evet, dedi, hrszlk da etse, zina
dayapsa!
Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellem drdnc keresinde ilve etti: Ebu
Zerrpatlasadacennetegirecektir.
400


Benimhastalklarmndevasancak


YaHakmSeninummfazlndadr


Msryefaziletvecmertliinileikrmet.

399
bn.Hanbel.III/235
400
Buhr,Tevhid33;Mslim,man153,(94);Tirmiz,man18,(2646).
DivnlahiyyatveAklamas|187

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
phesiz Allah Tel bir kulu sevdii zaman, Cebrail'i arr ve: Ben filan
seviyorum, sen de onu sev diye emreder. Cebrail de onu sever. Sonra Cebrail
semadaseslenip:Allahfilankimseyiseviyor,binaenaleyhsizdeonuseviniz!der.
Artk gk ahalisi de onu severler. Sonra yeryzne onun iin (Allah tarafndan)
kabulkonulur.AllahbirkulabuzedincedeCebrail'iarrve:Benfilansevmi
yorum, sen de onu sevme diye emreder. Cebrail de onu sevmez. Sonra Cebrail
gk halk iinde: Allah Tel filan kimseyi sevmiyor, siz de onu sevmeyiniz diye
nida eder. Gktekiler de o kimseyi sevmezler. Sonra onun iin yeryzne (Allah
tarafndan)buzvenefretkonulur.
401


Ummveyksekcmertlikdenizinden

[Kadn deilsen erlik et ve cmertlik elini a! Zira altn erkee ihsan, kadna
zinetiindir.]
402


Deki:Rabbiminrahmethazinelerinesizsahipolsaydnz,tkenirkorkusuy
layinedecimrilikederdiniz.Zateninsanlarpekcimridir.
403



Allah Tel Hazretleri mnezzehtir, (halde ve szde) nezh olan sever;
nziftir, nezfeti sever; kermdir, keremi sever; cevvaddr
404
, cmertlii sever.
yleiseavlularnztemizleyinveyahudilerebenzemeyin.
405

Raslllahsallallhaleyhiveselleminbuhadisierifinsonundabuyurduuav
lularbelkibizimgnllerimizolmaktadr.
AllahTelnncmertliininenokgrleceiyer60ylmrkarlverdii
sonsuzahirethayatdr.AllahTelksabiralmayabaladkarlkgerekten
okfazlaolduunugrmektedir.

401
Buhri, Edeb, 41, Bedul Halk, 6, Tevhid, 33; Mslim, Birr, 157; Malik, age, iir, 15;
Tirmizi,TefsiruSure,19,7;bn.Hanbel,II/267,341,413.480
402
Flk'lEbhrfierhiLcceti'lEsrr;5.lcce:(KARABULUT,1984),s.270
403
sra,100
404
Cevvad:okokihsaneden.okcmert
405
Tirmiz,Edeb41,(2800)
188|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


YaRabbibizlerinhalinebakpbizikendindenuzakklma.min


EyEfendimSeninrzanbanagster

Cenb Hak, Kim benim kaza ve kaderime raz olmazsa, benden baka bir
Rabarasn.
406

Rzamakamnnsrralncaolanbtnhadiselerdehonutluunverdiikabul
lenme ile irkinlik kalmaz. er ile hayrn farkna varmak bazen insan terk eder.
Bazen kfre dahi raz olunurmu gibi hal zuhur eder. Aslnda bu rza Allah Te
ldanrazolmaktr.
Ezeldeneoldu,eyhamadam?
Niinu,MUHAMMEDoldu,budaEbuCehil?
Allah'nlerihakknda;NaslveNiin?diyenkimse.
BirmrikgibiO'nayakkszbireyinisbetetmitir...
NeveNiin?diyesormakO'nunnndadr...
Kulunitirazhakkolmaz!
407

Dnmbahaseyisevenbirisi,banabirsualsordu.Dediki:
Kfre raz olmak kfrdr. Bunu Raslllah sallallh aleyhi ve sellem
syledi,onunsylediiszdedorudur,yerindedir.Sonradayine
Mslman olan kiinin her trl kazaya raz olmas lazmdr buyurdu.
KfirlikvemnafklkdaAllahTelnnkazavekaderiyledeilmi?Fakatbuna
raz olursak( ilk hadise gre) ktlk etmi olmaz myz? Raz olmazsak o da
suPeki,ikisininarasndahangiareyebavuralm.Onadedimki:
Bukfr,AllahTelnntakdiriyledir,amaAllahTelnnhkmyle,Allah
Telnn emir ve rzasyla deildir. Bu kfr yalnz kaza ve kaderin eserlerin
dendir.Hocam,AllahTelnnkazavekaderini,AllahTelnnbilgisiolarakbil
depheve teredddnkalmasn.Kfrederazyz,nkAllahTelnnbil
gisine muvafktr, fakat bizim fenalmzdan, bizim ktlmzden meydana
geldiinden de raz deiliz. Kfr Allah Tel bilgisi olmak bakmndan kfr
deildir,Hakkakfirdeme,buradadur!Kfr,cahilliktenmeydanagelir,fakat
kfrntakdiri,AllahTelnnbilgisidir,(AllahTel,kfirinkfirliiniezeldebi
lir, bildii gibi de zuhur eder). Rya ve mlyimlik mnasna gelen hilm ile s
mkmnasnagelenhilmnaslbirolur?irkinresim,ressamnirkinliiniicap
ettirmez ya. irkini de yaptna, yapabildiine bir delil olur ancak. Hatt hem
irkinresmi,hemdegzelresmiyapabildiindenressamn,kuvvetlibirressam
olduuna delildir. Bu bahsi aar, dzp koarsam sual ve cevaplar uzar gider.

406
Camiussair,II,181;Acluni,KefulHafa,II,102
407
(eyhMahmdebster),b.548550
DivnlahiyyatveAklamas|189

Bendeaknktesininzevkinikaybederim.AllahTelyahizmet,bakabirek
ledner,maksathidayettendalletolur.
408


MuhakkakSenrzagsterenlerinenhayrlsn.

OnlarnRablerikatndakimkfat,iindetemellivesonsuzkalacaklar,ile
rinden rmaklar akan Adn cennetleridir. Allah onlardan razdr. Onlar da Allah'
tanrazdr.Bu,Rabbindenkorkankimseyedir.
409


408
Mesnevi,(V.zbudakTerc.)III,110111,beyitler:13621375
409
Beyyine,8
190|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


8
Seknivechimahbubiaraben
Fekntlyevmememlensevben
Fetemmelkastuvettaatindel
Mahyabilginlemmatecell
Felyetilkavlhatrun
Minelesmaivelevsafikatan
Velusiyeilkavlinsivh
Velaynterflkevnigayren
Velfgayrilhubbivesafin
VelfssrrazmngayrMevla
Kelmruyetsmmeistim
Lehiyyhminhintiklen
Fefenhubbehlmsrkllen
Feebkasmmeebksmmeebk

Sevgilininyzbanaarapsundu.

arapolarakbahsedilenadzmdensklanmayideildir.Maneviyatbahsinde
alnan riyasz ve gnah ksmna dmeyen zevktir. Yoksa mahzenlerde akl alan
merubatn bu arapla alakas yoktur. Ancak bir benzerlii var gibi grnen d
yn ile sarholarn halidir ki, akl aldndan riyasz ve kibirsiz bir halin
nevesidir.
410
Bu misal olarak tevd edilmekte olduundan gafleti mucip bir halin

410
Neve:(NiveNve)Sevin,keyif.Bymekveyetimek.Koklamak.Rayiha.Bir
eyitekrarlamak.Mestvesarhoolmak.yiceduyupvkfolmak
DivnlahiyyatveAklamas|191

itiyaknehlullahhibirzamantemennidahietmez.Onlariinbatntathiretmek
zahirdenkolayolduunubildiklerindeniikirlenmikiilerinkarsndaduyduklar
taaccbsarholardaduymamlardr.
arapla gnl yapmaya bak. Bu harap dnya, topramzdan kerpi yap
masevdasnda
411

Meyhane kapsna gitmek tek renkli kiilerin harcdr. Kendilerini beenip


satanlaraarapsatanlarmahallesineyolyoktur.
Meyhanepirininkuluyumonunltfudim.Yoksazahiteyhinltfubazan
var,bazanyok.
412

Meyhneeiineyolbulanarapkadehindenfezalddatekkelerdealan
srlaranlad.
413

Hafz,doruiarabatapmadr.Kalkdoruiesalamyreklesarl.
414



Bugnonuiyilikledolubuldum


Niyetimtamamlandvetaatm


Hayatbulmularyanndaayettecellietse


Kalbimebirphegelmez.

Katiyyenisimlerdenvesfatlardan


Ondanbakaszedekulakasmayacam.

411
(Hafziraz,1985),gazel.XXXIV,b.305
412
(Hafziraz,1985),gazel.LXXXVI,b.743744
413
(Hafziraz,1985),gazel.LV,b.486
414
(Hafziraz,1985),gazel.CDV,b.3396
192|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz

Zatn kendisiyle megul olup sfat ve fiiller ile megul olmayacam. nk bu


hallerancakztaulamayavesiledir.

Kinattabakasnadabakcgzmolmayacak

Arifinbak,gr,AllahTelyadr,zhidinsekendimeline;zahit,neyapa
ymder;rifse,bakalm,AllahTelneyapacakder;o,kendiniunutmutur,hatt
varlkalmamtr;AllahTeldayokolupgitmitir.
Arifindilei,gayreti,Rabbine,zhidinsenefsinedir.
415


Sevgilidenbakasvevasfndanbaka(niyetimyok)


imdekiazmimMevlamdanbakasdadeil


Szmbakmsonraiitmem


OnaOndaOndandolar.


OnunsevgisiMsryitamamenfenkld.


Beksonrabeksonrabkioldu

NiyziMsrkaddesellhsrrahulazzbekmenzilindenbahsediyor.


415
(VELED),balkXXIX
DivnlahiyyatveAklamas|193

BEKBLLAHMERTEBELER
aCem Makam: Hakk zahir, halk batn olarak mahede etmek. Bu makam
da,halkaynaolup,oradanHakzahirolur.Bumakamda,vahdetuhdugaliptir.
bHazretlcemMakam:Halkzahir,Hakkbatnolarakmahedeetmek.Bu
radaHakkaynasndan,halkzahirolmutur.
c Cemulcem Makam: Kesret ve vahdeti cemeden bir makamdr. Zahir ol
sun, batn olsun etimle var olann Hakk olarak mahede edildii yer diye ifade
edilir.Zahirolanmukayyed,batnolanmutlaktr.Mukayyeddediimizde,mutlak
dediimizdehepsiHaktrdiyezevkolunur.
Bu makamdan sonra Ahadiyyetlcem Makam gelir. Bu makam, makam
Muhammeddir.Mukayyedolanvarlktankaydnkaldrldyerdir.Gerekimann
son dura burasdr. Bundan sonra bakaca bir makam yoktur. nk buras en
ycemertebedir.
416


416
(KUMANLIOLU,1988)
194|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


9
Vezin:MstefilnMstefilnMstefilnMstefiln

Eyderdedermnisteyenyetmezmiderddermnsana,
Eyrhatcnisteyenkurbnolandrcnsana.
Yamaedersinvarlngidergnlndendarln,
Mahveylesenayarlnyrolisarmihmansana.
Sermyebuyoldahemanteslimolurbunainan,
SdkileAllhadayanetmezmigrihsnsana.
Tevhidetapurznkimseyeamarzn,
eyhizinetutyzneyhinyeterbrhnsana.
Eynkiiyolalamazmaksdunuhergizbulamaz,
Beklemarifkapusunyzgstereirfnsana.
Dnyileukbykolileuhryko,
VarolkurusevdykomatlabyeterSbhnsana.
Candantalepklyrinivercanbuldidrn
Yokeylekendivrnkimvarolacnansana.
rklerinhepsaolurzehrinkambalyaolur,
Dalaryemilibaolurcmlecihnbostnsana
GtrkatHakknyoluderghhemgyetulu,
Sdkileolmazsankuluetmezyoluasnsana.
Kulluabelbalarisenmuseheralarisen,
Sulargibialarisentizbulunurummnsana.
Blblolubentegrglgibialttegr,
Akodunacanatagrglzrolurnirnsana.
YznNiyzieylehkderdileklbarnk,
KalbinsaryneylepkyetgeleSultnsana.

Eyderdedermnisteyenyetmezmiderddermnsana,
Eyrhatcnisteyenkurbnolandrcnsana.
Eyderdedermnisteyenyetmezmiderddermnsana,
Eycnrahatisteyen,sanacnkurbnolandr.

Derdin ifa oluu zahirde ann varl iledir. Mnev hallerde ise derd insann
hzdr.Raslllahsallallhaleyhiveselleminbvvetgelmedenncekiderdionu
makamna vasl kld. Senelerce Hirann plak kayalarnda paralanan ayaklar ile
onbeylgeeninzivahayatoderdinifabulmasilenihayeteermi,vahiygeldik
tensonrabirdahaorayakmaihtiyachissetmemitir.
417

Yamaedersinvarlngidergnlndendarln,
Mahveylesenayarlnyrolisarmihmansana.
Varlnyamaedersengnlndengiderdarln,

417
(BNNEB,2003),s.65
DivnlahiyyatveAklamas|195

Senayarlnmahveylersenyrsanamisafirolur.

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
AllahTelbirkulunahayrmuradedince,onunnefsininayplarnonags
terir
418
AllahTelkulunvarlndankurtulmasiinkendisrrnkendinehaber
verir.

Sermyebuyoldahemanteslimolurbunainan,
SdkileAllhadayanetmezmigrihsnsana.
Sermyebuyoldahementeslimolmaktrbunainan,
SdkileAllhadayanetmezmigrihsnsana.

Teslimiyetdemekvazgemekdemektir.Fikirlerinden,ilerindenvekendinden.
KendiniterkedincedeAllahTelyzgstermekiinkullarnvastaklarakkendi
nibulduracaktr.

[emsiTebrz'nin,Mevln'nnSeyyidBurhneddin'ekargsterdiisevgi
vesaygyadetakskanmaktaveona:
Benimidahaokseviyorsun,yoksaSeyyidBurhneddin'imi?diyesorular
sorard. Hatta emsi Tebrz'nin Mevln Celleddin'le bulumasndan sonra
Mevln'nnriyztlapekfazlamegulolmasnatahammledemeyenems:
Bendenaslaayrlmayacaksn!Beninaslbrakrdakadnlarnaybadetle
riilemegulolursun?diyerektembihtebulunmutur.ZiraVelilerin,riyazatlar
sayesindekerametgstermeleri,yineVelilernazarndakadnlarnaybahalle
rine benzetilerek makbul saylmamtr. Bunun adna da Hayz rical
demilerdr.nkVelilerdeaslolan,havadaumak,denizdeyrmekgibike
rametlergstermekdeil;onlardanistenen,Allahyolunda,dni mbnislm
urundaolaanstgayretlergstererekhalkiradeylemektir.]
419

Tevhidetapurznkimseyeamarzn,
eyhizinetutyzneyhinyeterbrhnsana.
Tevhideuydurznkimseyeamasrrn,
eyhinizinetutyzneyhinyeterdelilsana.

Cneyd dedi ki: Tevhid ilmi Tevhidin vcduna terstir. Tevhidin vcdu da
ilmineterstir...Cneyd,bizimilmimizKitabveSnnetlemukayyettirdedi.te
bu mizandr. Fakat bu mizan her eyin Kitab ve Snnette zikredilmi olmasn
gerektirmez.
demaleyhisselmdanHz.Raslllahsallallhaleyhivesellemegelinceye
kadarhanginebininlisanzeregelmiseokavminbunlaristerkitabtanolsun

418
Mnvi. I/26: Beyhki. Enesten: Bezzar bn. Mesuddan rivayet etmilerdir. bkz.Acln,
I/78
419
(KARABULUT,1984),s.47
196|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


istersnnettenolsunbirarayacemetmesigerekir.Fakatmeseleleroktur.Her
akln kabul etmeyecei baz meseleler de evliyann kefine braklmtr. ...
(Bkz. elFtht, II/316, 597, III/8, 55, 161; Fuss, 225: Ayrca bkz. S.Ate,
CneydiBadad:Hayat,EserleriveMektuplar,79,85.
420

Bazzamanlarkabulmmknolmayanveyayanllkimsverenkelamlarii
tilince eer kii inanmak mecburiyetinde kalnrsa o rivayeti inkr yerine o kiiye
maletmekuygunolur.nkbazeylerinisbatmmknolmamaktadr.Mridin
szlerini kabul etmekte skntl durumlar olma ihtimali ok yksektir. Onun iin
tasavvuf yolunda Allah Telnn yardm ok gereklidir. nk Hakkn yardm
olmazsa eytann ivas ve nefsin naksl ile neticesi ar olan haller meydana
gelir.

Babasunlarsyledi:Oulcuum!Ryankardelerineanlatma,yoksasa
natuzakkurarlar;ziraeytaninsannapakdmandr.
421

AncaksamimiyetveteslimiyetinbereketiileAllahTelkulunayardmedecei
de muhakkaktr. Bu konuyla ilgili olan hadis rivayetleri de ayn ekilde durum arz
etmektedir.
Hz. Ali kerremellh vechenin Bir hadis rivyet ettiinizde onu size rivyet
edenkimseyeisnadediniz.ayetorivyetgerekiselehinize,yalanisenaklede
nin aleyhine olur
422
kelm bu konuda samimiyetin kurtarc olduunu gster
mektedir.

Eynkiiyolalamazmaksdunuhergizbulamaz,
Beklemarifkapusunyzgstereirfnsana.
Acelecikiiyolalamazmaksdunuaslabulamaz,
marifkapsnbeklersenirfnsanayzgsterir.
MridlerHakkyolundailkbatahamveacelecidirler.NiyziMsrbukiilere,
Hakkvehakikatevusuliinaceleetme,demektedir.nkyksekevekmakiin
dahi merdiven zerinde basamak basamak yrmek gerekir ve bu suretle eve
kmakmmknolur.

Pr Veli Dede denilen yal bir mrdi, emseddin Sivs herhangi bir sefere
ktnda gider evinde beklerdi. Yine bir defsnda emseddin Sivs sefere
kmvefakatmrdigeciktiindenkapdakalmt.Kapnnkilitliolduunug
rncedednmeyerek,beklemeyebalamt.Nihyetierden;
Kapdakimvar.diyesesleneneyhininsesiniduydu.Bununzerine;

420
(KILI,1995),s.108
421
Yusuf,5
422
Kleyn,age.,I,103.(GLER)
DivnlahiyyatveAklamas|197

Kaplardabekleyenkulunum.diyecevabverdi.Sestekrargelerek;
Kaplarda bekleyene kap kapanmaz. dedi. Bunun zerine kap ald.
eriyegirdiindekimseyibulamad.Akabindearatrdkieyhidahaoseferden
dnmemiti.
423

360 halfe yetitiren Kastamonulu eyh abn Veli kaddesellh srrahul


aziz Efendi (d. 1497; hyt.5 Mays 1568) deiik blgelere onlar gndermi ve
onlar vastasyla tarkat ok geni muhite yaylmtr. deti bir yere sadece bir
halifegndermekolmutur.
Ali Dede nm bir halfesi Seccadesinde erkn srerken her yere gidip Sec
cadehli kalmaksemtigrndkdeve dervilerindenbazsyerinehalfeiste
diklerinde hazreti Sultn dah velayet ehrinin hkimi hakimi olmala sakin
olupirdetdiki;
hneghnda hrkasndan ve gayr metndan (onun eyasndan) hi bir
nesnesivarmdrdiyp
vardrdiyecevaplarndansonrahazretdah
Derviler, bir halfenin yerine bir eski hasr ve postu olsa tezide yerine
halfegnderilmez.Olmnsebetlebuyurdularki
bir kk ehirde ve bir kasabada erkn srp ird eder iken bir her
(baka) halfenin ol yere tevecch ve onda oturmas asla caiz deildir. Ma
demki cmleye res olmaya ve res hkmnde olmaya ol kasabaya uradkda
kendiseccadesinbrakpnamazklmakedebemuhlifdir;Meeronlarnfer
mukarrerolupyhudmuhalifhlizuhuredipazlemstehkola.Olvakitcm
leye res olup seremede kimi makam olan red edip yerine gayri kimse
oturmaa hkm ede. Veyhud bir ehri azm olup her mahallesi bir kasaba
hkmndeola.Olvakitcaizdir.Vebuhusustamamedecekyerdirbuyurdular.

424

J. Paul Sartre LEtre et le Neantda, nsan Tanr olmay zleyen varlktr


demektedir.
425

Dnyileukbykolileuhryko,
VarolkurusevdykomatlabyeterSbhnsana.
Dnyileahreti,evvelilesonraybrak,
Varolankurusevdybrak,Sbhnistemekyetersana.

Allah Teldan bir ey istemek onu sulamaktr. Onu istemek ondan gaip ol
maktandr. Allah Tel perdelenmi deildir. Perdeli olan senin bakndr. Allah
Teleyikuatanvestndr.
Drt terkin neticesinde Allah Tel var olacak demektir. Zahir, batn, evvel,

423
(AKSOY,Sivas)
424
(FUAD),v.35b36a
425
(MURDOCH,etal.,1983),s.75
198|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


ahirterkedilinceyoklukzuhureder.BudrtAllahTelbirolarakvarikenkullar
da yok olmasyla netice hsl olur. Yokluun varl ile Allah Tel yannda var ol
makmmkndr.

Candantalepklyrinivercanbuldidrn
Yokeylekendivrnkimvarolacnansana.
Sevgilinicandaniste,cemalinigrmekiincanver
Kendivrlnyokeyleki,cnanvarlortayaksn.

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
Kiisevdiitopluluklaharedilir
426
Kiisevdiiileberaberdir.
427
Kiisev
diinicandansevmeliveistemelidir.Gzelamellergzelhallerinneticesidir.

Ey Msr emn oldum dirsin nin olursn olmam dimedm bunlara sinelim
didm ben lrsem dnm lmez peygamberler malub olmazlar dimek
dnlerini yama itdrmezler dimekdr yohsa s aleyhisselm rmha
ekdiler Circis ve Zekeriy ve Yahya aleyhimsselm ve dahi nicelerini ehd
itdiler maluben lmediler cesedlerini virdiler dnlerini ihya itdiler. Nesimnn
bir dervii isi soylurken savmaasna gelr Nesimyi ulnda grr meydna
varur

derisini soyarlar grr birka kerre varur gelr sonra Nesim dir ki derv
ne ok geldin gitdn dir; sultnum ben hayretde kaldum ne hldur meydnda
derisini soyalar sen bunda fariulbl oturrsn dir ki; bir alay kilbun elinden
hals olmaa bir deri ile sulh olduk deri onlarn olsun ide biz gitdk diyerek
postnesininealupHalebnonkapusndandaselmidpkupgitmi.Bizm
de neb isek muciztumuz vel isek kermetmz ldmzden sonra zuhur
ider elhamdu lillh zlimlerin iltifatlar yzini grmezz grrsek de kabul
itmezzaldanmazuzkibetehdolncasa

yiderz.
428


426
Mstedrekalessahhayn,III/19.
427
Buhr,Edeb,96;Mslim,Birr,165;Ahmedb.Hanbel,Msned,III,104,IV,107.(UYSAL,
23Bahar2007)
428
(MISR,1223),v.62b
EyMsremnoldumdersinniinolursun,olmamdemedim.Bunlarasinelimdidim.ben
lrsem dinim lmez peygamberler malub olmazlar demek dinlerini yama ettirmezler,
demekdir. Yoksa s aleyhisselm rmha ekdiler. Circis ve Zekeriy ve Yahya
aleyhimsselm ve dahinicelerini ehdettiler. Maluben lmediler cesedlerini verdiler
amadnleriniihyaettiler.
Nesimnn birdervii derisi soyulurken ibadet yerihcresine gelir. Nesimyi iinde g
rr,meydnavarr

derisinisoyarlargrr.Grrbirkakerrevarrgelir.SonraNesimder
ki
dervineokgeldingittinder;
sultnm ben hayrette kaldm ne hldir meydnda derini soyalar sen bunda endiesiz
oturursun.derki;
biralaykpeklerinelindenkurtulmaabirderiilesulholdukderionlarnolsunide
bizgittikdiyerekpostunusrtnaalpHalebinonkapusndandaselmveripkpgitmi.
DivnlahiyyatveAklamas|199

rklerinhepsaolurzehrinkambalyaolur,
Dalaryemilibaolurcmlecihnbostnsana
rklerinhepsalamolurzehrininhepsibalyaolur,
Dalaryemiliba,btncihnsanabostnolur

rk beden ve dnyadr. Zehir kanlamak iin ektiin ile ve rzktr. Bunlar


iindnyanverirsin.Yacennetibulursun,yadacehennemi.
Beden dnyada amel ileyerek Allah Tel rzasn murat ederse kann aslnda
senin iini tiksindiren bir maddeler yn iken sana verdii g ile senden gzel
ameller kmasna sebep olur. Fakat kan bozuk denilen birisi isen kulluun d
nda bir hale vasl olursun ki zehrin daha zehir olarak ahiret hayatnda zakkum
yemiiolaraknnegelir.
Yadabununaksibirhalilecennetmeyveleri.
Hz.Mevlnakaddesellhsrrahulazizbuyurduki:
Mminlermaherdederlerki;Eymelekler,cehennemmterekbiryoldeil
miydi?
Mmindeorayaurayacakt,kfirde.Fakatbizbuyoldanedumangrdk,
neate.
te buras cennet, emniyet yurdu. Peki o aalk urak nerede?
Meleklerderlerki:
Hani geerken filn yerde grdmz o yemyeil bahe vard ya. Cehen
nem, o iddetli azap yurdu, ite orasyd. Fakat size balk, bahelik, yeillik bir
yeroldu.Siz,bucehennemhuylu,ktsuratl,atemereplinefsi.alp,aba
layp tertemiz bir hale getirdiniz; Tanr iin atei sndrdnz: ulelenip duran
ehvet ateini takva yeillii, hidayet nuru haline soktunuz; Hrs ateiniz hilim,
bilgisizlikkaranlilimoldu;
Hrs ateini attnz; o ate diken gibiydi, gl bahesine dnd..
Mademki siz kendinizdeki btn ateleri bizim iin sndrdnz, bu suretle de
zehir,balhalinegeldi.
Mademkiateemensupolannefsibirbaheyapporayavefatohumlarekti
niz. Oradaki zikir ve tespih blblleri, yeillikte, rmak kysnda gzel bir tarzda
tmeyekoyuldular.
Tanrya,aranaicabetettiniz,nefiscehenneminesuserptiniz.Bizimcehen
nemimizdesizeyeillik,glbahesi,aalkhalinegeldi.
Oul,ihsannkarlnedir?Ltuf,ihsanveendeerlisevap.
429

GtrkatHakknyoluderghhemgyetulu,
Sdkileolmazsankuluetmezyoluasnsana.
Hakknmakamveyolugtr.Derghgyetuludur,

Bizim de neb isek muciztmz vel isek kermetimiz ldmzden sonra zuhur ider
elhamdulillhzlimleriniltifatlaryzngrmeyizgrrsekdekabuletmeyizaldanmayz
kibetehdoluncayakadargayretederiz.

429
Mesnevi,c.II,b.25542570
200|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Sadkkuluolmazsanyolukolayklmazsana.

nsanlklemi,ruhleminigereklemlerdendir.Bu ikilemintemasagel
diiyeriseahlklemidir.Ahlklemiruhunarnm,sekinlemivestnbir
hedefeevrilmiolanfiillerininlemidir.Oradayalnzfiillervehedeflervardr.
Buhedeflerunlardr:
1. Hedef birliktir. Orada atmalar, kinler kalkm, her ey birle
mitir.(Fen)
2.Hedefkendineyetmedir:Eksiklerinbirbirinitamamlamas,birlikhalin
deleminyetkinolmasdr.(Bek)
3. Hedef skndur. Ruh, tamln verdii bir skn ve rahatla varacak
tr.(Vahdet)
4. Hedef mertebelerdir.Birbirine geme imkn olan mertebeler kurula
caktr.(Seyr)Hedefadalettir.(TasarruftandpAllahTeldanrazolmak
tr)Gerekdzenevemertebelereuygunhareketetmektir.
430

Kulluabelbalarisenmuseheralarisen,
Sulargibialarisentizbulunurummnsana.
Kulluabelbalarsan,akamsabahalarsan,
Sulargibialarsan,ummnsanatezbulunur.

Suyunvasfakmak,oaldkayolbulmakvevaslolmaktr.Akacakvermak
olacaksuyasahipolaniinderyayakavumakkanlmazsonutur.
Adamn biri yllardan beri kendine bir mrid aryordu. Her kimi iitse ko
ard ama hibir kap almyordu. Bir gn ban bir tula stne koyarak uyu
du.Aradndndegrmt.Uyanncahementulaypmeebalad;kol
tuuna kstrarak her nereye gitse asla yanndan ayrmaz, o olmadan namaz
klmaz,misafirlieonsuzgitmez,basalna,dnehattuyumayaheptu
laileberabergiderdi.Birigelsedekendisinivmekistesederdiki:
Bununcebenimutulama,ucevherimesyle!
Yannabirziyaretigelsedeeliniskmakistese,
nceeliniutulayasr,derdi.
Bunedir?diyenlere,
Bulunmaz bir eydir, ancak iyi kiilerde bulunur, fena kiilerde bulunmaz;
otuz sene idi ki bir eyi kaybetmitim, dn gece bam bu tulann zerine
koyuncaonutekrareldeettim,derdi.
431

Blblolubentegrglgibialttegr,
Akodunacanatagrglzrolurnirnsana.
Blbloluptegr,glgibialttegr,
Akateinecanatagrcehennemsanacennetolur.

430
(SANAY,1986),s.82;AkAhlk,s.117Parantezaklamalarbizimyorumumuz.
431
(emsiTebriz,2007),(M.310),s.399
DivnlahiyyatveAklamas|201

Blbl/Andelb/Hezr
EnmehurtckuolanblbliinDnyadahibirmzikaletiyokturki,
sukuunazndanktkadargzelseskarsn.denmitir.
Sesiningzelliiylenlbutcku,tanyeriaarrkenter.tarmoni
veseszenginliibakmndanesizdir.
Boyu 16 cm olan blbller kl renginde olur. Blbllerin uular dengesiz
dir. Blbller, aydnlk ormanlarda, korularda, hatta byk park ve bahelerde
bulunur.Dahaokbitkilerlebeslenir
Gzelveyanktyletannanbukudevrigldiyedetabiredilenbahar
mevsiminde(veyanevruzda)grlr.Glendeveyaemenliktekurduuyuva
snskdallveyapraklaadallarna,okaglocaklariineyaparnkby
le yerlerdeki yuvalara ylanlar kamazlar. Ylan, ku yavrularnn etine haristir.
Bakaaalarayaplmyuvalaraylanlar,aacasarlarakkolaycakar
Elemiolanyalblbl,nekadariyibaklrsabaklsn,kafesteyaayamaz,
lr. Elemeden nce yakalanan gen blbl kafeste beslenebilir. Blbller
havalar snmaya, gller amaya balad zaman iftleirler. Diisiyumurtadan
kalkncaya kadar yalnz kalan erkek ekseriya gn batarken balayp gece yar
sndansonralarakadarter.
Blbl, Trk ve ran edebiyatlarnda bata k oluu ve sesinin gzellii ol
makzere eitlizelliklerisebebiyleaden okgeenkutur.AslFarsaolan
blbl kelimesi sonradan Arapaya da girmitir. Trkesi sanalva olan blb
lnArapasandelb,Farsashezrvecemileriandilile
Hezrndr.Blbliinandelbvehezrdanbakasesiningzelliidolaysy
la,hohn(gzelokuyan),hog(gzelsyleyen),hoheng(gzelsesli)ke
limeleri de kullanlr. Bunlarn yannda zendhn (gzel sesli ku), zendvf,
zendbf,zendlf(blbl),mrgibg(bahekuu),mrgiemen(imenkuu),
ebhn(gecetenku),mrgisebhz(geceuyankduranku),hezrvz(bin
birsesli)gyyemengibikelimeveterkiplerdeblblifadeeder.
Ayrcabelbilkelimesi,blbllervetasalar,kuruntular,vesveseleranlamna
gelerekcinaslkafiyeoluturur.
Btn dnya folklor ve edebiyatlarnda geni bir yer tutan blbl motifinin
zellikleDouedebiyatlarndanemlibiryerivardrBumotifdivanedebiyatn
daherairtarafndan,skskkullanlr;halkairi,blbl,dahaserbestbirmu
hayyile ve hassasiyetle iledii hlde, divan airi, onu, daima ayn kadro dhi
linde ele almtr; yani bu edebiyatta, dier unsurlar gibi, blbl de bir maz
mundur.Bumazmunagre,divanedebiyatndadaklasikDouedebiyatlarnda
olduugibi,glnsevgiliolarakdnlmesiileblblsembolizeederve
kendisine daima naz ve cefa eden gle ktr. Terennm ya gle akn ilan
veyastrabnifadeiindir.Budurumuylaaaokbenzeyenblbl,akyla
ryla alayp inleyen, durmadan sevgilisinin gzelliklerini anlatan ve ona ak
szleriarzedenbirntimsalidir.Onungzelsesideangzelszleri,iir
leridir.Naslblblglszolamazsa,kdamauksuzolamaz.Glndikenleri
naslblblncierinidelerse,sevgilinineziyetlerideanbarndeler.Yani
202|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


blbltehisyoluylanbtnzelliklerinihavidir.nblbletesbihiise
sevgilininveyayznngle,dudanngoncaya,bulunduuyeringlene(gl
bahesi) tesbihi cihetiyledir. Blbln glendeki t n ahna benzetil
mitir.Gl(sevgili),blble(k)daimacefaettiindenblblsabahlarakadar
uyuyamaz.Edebiyatmzdablbldaimaglilebirliktezikredildiiiineskiair
lerimizneredebirglgrseler,mevsimebakmadan,derhalbirblbltahayyl
ederlermi.Blbldenayrdnlemeyengliseieklerinenmakbulveho
kokulusudur ve saysz nevi vardr. Blbl seher vaktinde gl karsna alarak
ter. Gl, onun iin yapraklar yeni alm bir kitaptr. deta blbl o kitab
okur. Bazen gl yaprandan bazen de mushaftan ayetler yahut Glistndan
beyitlerokuyanblblnbtnneesiglilekaimdir.Gldenayroluncainle
yileriindekalr.Glgrnceisemestolur.Herzamanniyazdurumundayal
varanblblnkarsndagldaimanaziindedir.
Kularn yaadklar yerler farkl farkldr. Kargann lei, baykuun viraneyi
sevdigi gibi blbl de glzr sever. Bada, bahede, iekler arasnda dolasa
da blbl daha ziyade gl dallar ve yapraklar arasnda grlr. Blbln
tahtgh, mahfil, syeban, sgar, kekl adlarn alan yuvas da buradadr. Gl
blbl beraberlii,glnrengiitibariyleateiartrdndan eitlitasavvur
laroluturur.
Gl Hz. Msa aleyhisselma Tur danda grnen atei Msya benzetil
diinde,blblHz.Msannkelimsfatilekarmzakar.Gzelsesindendo
layblblileHz.Davutaleyhisselmarasndadailgikurulur.Ayrcaglcamiye,
serviminareye,blbliseKur'anKerimokuyankiiyebenzetilir.
432

YznNiyzieylehkderdileklbarnk,
KalbinsarayneylepkyetgeleSultnsana.
Niyziyzntoprakeyle,derdilebarnyar,
Kalbsaryntemizlersen,sanaSultngelir.

Kalbin iki yz vardr: Bir yz insann sol brndeki yree mteallik ol


duundan sadr denmitir ki ou eytan havtr buradan girer. Kalbin bu y
znde zulmn perdeler (hicbt) vardr. Dier yz Hazreti Hakka mtevec
cihtirkibunedenlekalpdenmitir.lhfeyzbuyzdengelir.Kalbinbuyzn
dedesaysznrnperdevardr.
433

smail Hakk Bursev, KitabunNetice adl eserinde kalbin kazand ehem


miyetli mevkyi belirtmek ve onun bir takm mhim hususiyetlerinden bahset
mekgayesiyleunlarsylemitir:
nsann yz Rahmann aynasdr. Ayn ise Allah Telnn esrarndandr.
nk ayn, lemi emirden, vcud lemi halktandr. Fakat birbirine ok kuv
vetlebaldrlar.nsannikigz,Hudannnurundanayvegnegibidir.Biri
lemizat,birilemisfataremzdir.Cesedinmaverasndaruh,ruhuntesin

432
(ESKGN,2006),blm4.1
433
(GKE,2000),s.187;YiitbaVel,AtvrnmeiSeba,v.39a
DivnlahiyyatveAklamas|203

deayn,aynintesindesrvardrkibtnmertebeleribuihataedicisrgizler.
Sr vliddir. Srrn tenezzl rh, ruhun tenezzl ceseddidr. Cesedin batn
lemihalk,ruhunbtniselemiervahtr.Ruhzev,cesedzevcegibidir.ki
sinin izdivacndan kalp ve dier kuvvetler domutur. nsann kalbi, ruhi kuv
vetlerdendir. Kalp ismi azamn tahtgh, vsi Allah Telnn cilveghdr.
Vcudlkesindehilfetkalbindir.Ondanulunesneyoktur.Kalbinruhayaknl
vardr.Buyaknlkyzndenondannuralrveheykeleverir.Kalbinaslme
lekttan,cesediselemimilktendir.
Semavat yedi tabakadr. Herbirinde baka bir emri rahman ve srr
subhanvardr.SftSeba;hayat,ilim,basar,semi,iradet,kudret,kelm
dr.Nzulitibariyleyedisifeleklkamerdir,mazharkelmdr.
Kalbinmertebesideyedidir.Bunaetvrsebaderler.Yedincisisadrdrki
felekikamermertebesidir,mahallihitaptr,akrabmenzildir.Sadr,kalbin
zahiridir,vehmvehayalleykldr.Rahmet,feyzihssilhdir.Onunnzu
lyok,kalptenzuhuruvardr,fakatdsebepleryzndeninzaldenir.Fetih
de kalbin kapsnn fethidir, gaybm kapsnn fethidir. Kalbin batn ruhtur,
gayb izafdir. Ruhun batn srdr, gayb mutlaktr. Kalbin zahiri sadrdr,
ehadetizfiyyedir.Sadrnzahirideceseddir,ehadetimutlakadr.Kalpiki
taraf arasnda araf gibidir. Zahiri nr gibi zulmni, batn ise cennet gibi
nrnidir.Bundanmminincenneteduhlnnbatnilekfirincehennemegi
riininzahiriileolduuanlalr.Zirasonundabn zahir, zahir debtnolur.
434

Kalb saryn temizlemenin gerekli olduuna iaretle remzen Raslllah


sallallhaleyhivesellembuyurduki;
indekpekveyaresimbulunanevemeleklergirmez.
435

Sultanalaykolansaraydaoturmaktr.Mmininkalpsaraytemizlenincesultan
terifeder.Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
Mmin hurmaya veya arya benzer; ar temiz yer ve temiz retir. Yine
mminsomaltnparasgibidir;ateeatlpzerineflenir,yinesomaltnola
rakkar.
436

Srkargayrgnlden,ttecelledeHakk
Pdihkonmazsaryahnema'mrolmadan
emsSivskaddesellhsrrahulazz

434
(ELK,1994),s.31;A...F.,ED1975/2ErdoanFuat,KitabunNeticevensan,s.216
217.
435
EbuDavud.Taharet.89.Libas.129:Nesai.Taharet.167.Hayl.11:Darm.tstizam.34:
bn.Hanbel.1/80.83.107.139
436
Hkim, elMstedrek ale'sSahhayn, I, 147 (253); bn Eb eybe, Eb Bekir Abdullah,
Msannef, 1. bsk. thk. Muhammed Abdsselm hin, Dru'lktb elilmiyye, Beyrut,
1995, VII, 89 (34414, Hadisin birinci ksm); Beyhak, u'ab'lmn, V, 58 (5765, Hadisin
birinci cmlesi); Kud', Msned'ihb, II, 278 (1354). Rmhurmz, Kitb emslil
hads,III,66,67;Ebu'eyh,Kitblemsl,s.232(343).(UYSAL,23Bahar2007)
204|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


10
Vezin:FiltnFiltnFiltnFiln

kikanarasndaektihattistiva,
(Allemelesma)ytalimettiolhattanHd.
ZatilmeMustafa,esmayademdiremin,
kisindenzhirolmuturulmienbiya.
Zatuesmvsfateflusarcmleten,
Herzamandabirvelininvechinebunlarziya.
SecdeeyledemetakimHakkakulolasn,
EdendemdenibHakkdandahiolducd.
Kenzilayefnaybilmezkandedirillafakir,
Bahrbipayanbulmazetmeyenterkisiva.
SuretagrdlerAllahdiyeniolmufakir,
SandlarAllahfakirdirkendilerdiraniya.
RavzayhadraybilmezHzrayoldaolmayan,
Abhayvanbuzulmgrmeyenlersandm.
Bilkiseddeynikikaskenderortasndadr,
CemicemlcemilefetholduebvbHd.
KandebulurHakkinkreyleyenbuMsryi,
ZhirolmukenyzndenriZtKibriy.

kikanarasndaektihattistiva,
(Allemelesma)ytalimettiolhattanHd.
kikanarasndaektidzbirhatekti,
AllahTelbtnisimlerirettiodzizgiden.

Bu beyti tahkik idevz t ki evliyanun [43a] kelmlarn her bir mukallid


zu
c
mncabirmanvirmeyelerdahiveyailhmsuzmuhalidginbiluptahrifitme
yeler.imdiikikadanmurddrdvvdurhkez herikisibirkavsdur,ikisinn
mbeyninde elif vardur zira isimdr, ikisinde yokdur zr ztdur. Lev ce sitte
ba

de sitte dimek sitte bade sitte dimekdr zr altdur mesel vv 13


437

vecede 13
438
Allah 66
439
13+66= 79 vechi her bunlar mertebei mitda

437
=6+1+6=13
438
=6+3+4=13
439
=130+30+5=66
DivnlahiyyatveAklamas|205

2500+25= 2525 mertebei hdda 25 bu kadardur vechi her hatt

adedde
berberdrmertebeimitdavehddaharfininelifiilekiistivaodurzr
olur.6,9,1,9=9+1+9+6=25mertebeimitdahatmaalelif
2500+25= 25252 istiva istivai hatt vehsl iki alt altm alt olur iki alt bir
elif on olur yan iki alt birbirinn ardna konursa altm alt olur birbirinn
stine karsa on iki olur elif ile on olur haz man kbe kavseyn vechi heri
kbe4kavseyn166166+4=170166ikisibukadardur166+4+166+4=340evedn
harfiednydurzerine koyncayzellioluranunn evile getrdiki yz
krkdayzellideMsradedidridmilevefekkiidmilevechiheredn
altmbedrMsrnnsinniimdialtmbededrbunugrenlerltfidpnsha
sn alabilrse Vnye ve musahibe gndrsnler ki pdihun sevindrmege
mayaladunicenurdursevindrmekmmkinmdrbilsnedebileolursaolsun
olmazsa simden sonra bilmi olsun Allah kendini sevindrr uakl delikanll
kounveillkendibilrfeizsevveytehudaolanikivavbuvavlarairetdrkabul
itmeyeneytandur.
440

Ka lafz ekser kullanta kavs lafz ile tebih ve temsl eder. ki kavsdan
muratkavsvcbvekavsimkndr.
AllemelesmytalmettiolhattanHudadiyebuyrulmas;

440
(MISR,1223),v.43a
Bu beyti tahkik ideyiz t ki evliyann [43a] kelmlarn her bir mukallid zumnca bir
man vermeyeler dahi veya ilhmsz muhal idiin bilup tahrif etmeyeler. mdi iki kadan
murd drt vvdr hkez her ikisi bir kavsdr, ikisinn mbeyninde elif vardr zira
isimdir,ikisindeyokdurzrzttr.Levcesitteba

desittedemeksittebadesittedemek
tir zr altdr mesel vv 13
440
vecede 13
440
Allah 66
440
13+66= 79 vechi her
bunlar mertebei mitta 2500+25= 2525 mertebei hdda 25 bu kadardr vechi her
hatt

adeddeberberdirmertebeimittavehddaharfininelifiilekiistiva
odurzr olur.6,9,1,9=9+1+9+6=25mertebeimittahatmaalelif
2500+25=25252istivaistivaihatttoplamikialtaltmaltolurikialtbirelifon
olur yan iki alt birbirinin ardna konursa altm alt olur birbirinn stne karsa on iki
olurelifileonolurhazmankbekavseynvechiherikbe4kavseyn166166+4=
170 166 ikisi bu kadardr 166+4+166+4= 340 ev edn harfi edn ydur zerine koyunca
yzellioluronuniinevilegetirdikiyzkrkdayzellideMsradedidiridmile
veidmamakilebakabirynileednaltmbedirMsrnnyaimdialtmbededir
bunugrenlerltfidpnshasnalabilirseVnyevemusahibegndersinlerkipdihn
sevindirmee mayalat nice nurdur sevindirmek mmkn mdr bilsin edeb ile olursa
olsunolmazsasimdensonrabilmiolsunAllahkendinisevindiriruakldelikanllkoun
ve ill kendi bilir feiz sevveytehu da olaniki vav bu vavlara irettir kabul etmeyen ey
tandr.
206|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Benyeryzndebirhalfe(banamuhatapbirmahlk,dem)yaratacam...
441
kelamyla meleklerin.. Bizler hamdinle seni tesbih ve seni takdis edip durur
ken, yeryznde fesat karacak, orada kan dkecek insan m halife klyorsun...
442
ddialarna karlk ... sizin bilemeyeceinizi herhalde ben bilirim...
443
Allah
demebtnisimleri,(eyannadlarnveneieyaradklarn)retti.
444
Beya
nhakikatiledeminyceliiniaikreyledi.
Allah Tel ... eer siz sznzde sadk iseniz, unlarn isimlerini bana bildi
rin...
445
buyuruncameleklerYaRab!Seninoksansfatlardantenzihederiz,se
ninbizerettiklerindenbakabizimbilgimizyoktur;phesizalmvehakmolan
ancaksensin...
446
diyekabulettikleriaklaynca,AllahTelEydem!Eyann
isimlerini meleklere anlat dedi. dem onlarn isimlerini onlara anlatnca, Ben
size muhakkak semvt ve arzda grnmeyenleri (oradaki srlar) bilirim. Bundan
date,gizliveakyapmaktaolduklarnzdabilirim,dememimiydim?dedi.
447

Bubeytdemaleyhisselmdaolanmazhariyyetinilhisimlerin hepsini top


ladna iarettir. Yani Allah Telnn muttasf olduu sft sbtiyyesi zere
halkeyledi.nkhayt,ilim,irde,semi,basarvekelmsfatlarylamuttasfdr.
Bir baka mana iki kadan murd cell ve ceml sfatlardr. Cell sfat kahr
ve gazabla alakal olan sfttr. ceml sfat rz ve lutfla alakal olan sfttr. hatt
istivazlcellivelikrmntmzuhuryeriolanHakkatiMuhammediyedir.Allah
Teln ztnn cell ve cemline sftna mazhar olan ilh isimlerin hepsine ka
vumudemektir.
Ona ekil verdiim ve ona ruhumdan flediim zaman...
448
ayetiyle fle
nen ruhun izafeti cell ve ceml olan feyzi Muhammeddir. Hz. dem feyzi
hakkatimuhammediyyeyemazhariyyetilemazharcellvecemloldu.
yedeynden de murat sfat cell ve cemldir. Bu nedenle cell mazhar olan
eytn,demaleyhisselmasecdedenimtinaedince:
iki elimle yarattma secde etmekten seni men eden nedir? Bbrledin mi,
yoksa ycelerden mi oldun? ...
449
hitbyla muhtab olduu Hz. dem
aleyhisselm cell ve cemli cami olduunu aklamaktadr. Btn ilh isimlerin
merkezi cell ve ceml sfat olduu cihetle Hz. dem aleyhisselm hakkati
Muhammediyyefeyzivstaolmaklaisimlerinhepsinirenicioldu.Yaniisimlerin
hepsinin mazhar tam oldu. Btn isimleri bilmek hilfet gerei olduuda ayr bir
hakikattir. Kinatta bulunan her ey birey ilh isimlerden bir hakikatin terbiyesi
altndazuhureder.Buekildeolmasaidihakkatimuhammediyyeileilhiisimle

441
Bakara,30
442
Bakara,30
443
Bakara,30
444
Bakara,31
445
Bakara,31
446
Bakara,32
447
Bakara,33
448
Hicr,29Sd,72
449
Sd,75
DivnlahiyyatveAklamas|207

rinmazharnakadirolamayphalifeolmaktanderdi.
BirbakamanaHz.demaleyhisselmveHavvavalidemizolupikisininizdiva
cndannesillerinvcdagelmesidir.
Birbakamana;demdeolanaklvenefisczlerininbulunmasveimtizave
birlemesindenkalbindomasileHakikatiMuhammediyyeyeistidadkazanmasy
la hakkati muhammediyye feyzi ile ilh isimlerin hepsine mazhar olup hakikati
muhammediyyevekiloldu.

ZatilmeMustafa,esmayademdiremin,
kisindenzhirolmuturulmienbiya.
Raslllah sallallh aleyhi ve sellem Allah Telnn Zat ilmine, dem
aleyhisselmisimlerinemazhardr.
Enbiyannilmibuikisindenmeydanagelmitir.

zt nefsiyle kim olana denir. sim ve sfat ztn mefhmudur. Beere tam
bir kabiliyet verilmedi ki; Allah Telnn ztnn asln ve hakkatini idrk eyleye.
Onun iindir ki Allah Telnn fiilleri idrk olunur ondan sonra istdd kadarda
sfat ve zt idrk olunur ondan sonra hayretsthayretdir ki; bu dediimiz
sliknin tarkidir. Bazlar idrk olunur derlerse de yine hakikt asndan yine
noksandr.AllahTelnnbildiimizdenbakaolmaskendivasfdr.Onuniindir
kiAllahTelnnsfat,ztnayndeilgayrdahdeildir.
isim: konulan veya tayin edilen bir eyin almeti olan eye derler. Baz
meyih yannda isim lafz ve yazlan ey deildir. Belki isimden murat konulann
kendisidir.
Zt ilme Mustaf, esmaya demdir emin beyti, geen beyti tefsir ve ak
lamas gibidir. Yani Hakkat Muhammediyyeden ibaret olan hatt istivadan
deme esmay talm ettiini bu beyit aklamadr. nk vsta olmada kalem
mesabesinde olan Hakkati Muhammediyye ile zat ilmi levhi mahfuza karp
demaleyhisselmahakikatleriverdidemektir.
Hakkatimuhammediyyeilmiztileruhlarnhakikatlerinibelirsizlikleminden
bilinirlie vsta olduu ve rhun hakkati muhammediyyeden izaf olmasyla
RaslllahsallallhaleyhivesellemebulervhveHz.demAleyhisselmebul
beerolmaklancekilervesonrakileresilsileileenbiyveevliyayaonlardanintikl
etmitirdemekolur.

Zatuesmvsfat,eflusarcmleten,
Herzamandabirvelininvechinebunlarziya.
Ztnisimlerivesfat,eflveeserlerinhepsi,
Herzamandabirvelininyznebunlarziyadr.
Bu beyit tevhidin mertebelerini beyndr. Tevhidin tarfinde birok aklama
vardr. Hepside birbirine yakn ve tasdik eden ekildedir. Bazlar demitir ki;
tevhidlgattabireyintekolduunubilmekvehkmetmektir.Hakikatstlhnda
zt ilhiyyeyi fen ile tasavvur ve zihin ve vehimlerde hayal olunan her eyden
208|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


tecridetmektir.
Bazlardemitirki;tevhidokluuvehmolunanveyabilinenvehissedileneyi
tekklmaktrBubilmeisesfattavezttaolur.
Bubeyttevhidinbtnzamanlardakmilbirvelivemkemmilinyzndeai
kr olduunu haber veriyor.. simlerin tevhidi ve hilfet rtbesinin mazhar olan
zt her asrda biri olur. Bu zt Hakikat Muhammediyye verset ile halfetllah
olan kutbulaktb ve gavs azam denilen kiidir. Bu nedenle Her zamanda bir
velninvechinebunlarziyadiyebuyruldu.

TEVHDMERTEBELER
kiblmdeincelenmektevedeerlendirilmektedir.

lkblmFenafillhmertebeleriolarakisimlendirilir.
Bublm3mertebedenmeydanagelmektedir,Bunlara,TerakkiMakamlar
dadenir,Srasyla;
aTevhidiEfl,
bTevhidiSfat,
cTevhidZttr.

kinciblmBekabillhmertebeleriolarakisimlendirilir.
mertebedenibarettir,TedellMakamlardiyedeadlandrlmaktadr.
aCem,
bHazretlcem,
cCemulcem,
d Ahadiyyetlcem: Raslllah sallallh aleyhi ve sellem Efendimize has
veOnaaitbirmakamdr.Telkinedilemez.Edilsedeanlalamaz.

FENAFLLAHMERTEBELER
aTevhidiEfl:Fiillerinbirliianlamnagelir.Bumertebedegzetilenedebi
Fiillerin hepsini yani bize nisbetle iyisini de ktsn de Hakka nisbet etmek
esastr.nkonlarniyiliivektlbizegredir.YoksaHakkanisbetedil
diinde hepsi hayrdr ve isimlendirilmemitir, Fiillerin iyilii ve fenal, kula
nisbetedildiindebelirlenirvebuzamanda,iyivektdiyeadlandrlr.
b Tevhidi Sfat: Sfatlar Hakkndr. Yani diri olan, iiten, gren, syleyen,
irdeedenveyegnekudretsahibiAllahTeldr.
c Tevhdi Zt: Vcd Hakkndr. Bu makamda salik hissen, aklen ve haya
len gerek efl, gerek sfat ve gerek zt aynalarndan vcdullaha balanp,
cmleeyannvcdHakkolduunumlhazaedervebuesnadaistirakh
slolur.

BEKBLLAHMERTEBELER
aCem Makam: Hakk zahir, halk batn olarak mahede etmek. Bu ma
kamda,halkaynaolup,oradanHakzahirolur.Bumakamda,vahdetuhduga
DivnlahiyyatveAklamas|209

liptir.
bHazretlcemMakam:Halkzahir,Hakkbatnolarakmahedeetmek.
BuradaHakkaynasndan,halkzahirolmutur.
c Cemulcem Makam: Kesret ve vahdeti cemeden bir makamdr. Zahir
olsun,batnolsunetimlevarolannHakkolarakmahedeedildiiyerdiyeifa
de edilir. Zahir olan mukayyed, batn olan mutlaktr. Mukayyed dediimiz de,
mutlakdediimizdehepsiHaktrdiyezevkolunur.
d Ahadiyyetlcem Makam: Bu makam, makam Muhammeddir.
Mukayyed olan varlktan kaydn kaldrld yerdir. Gerek imann son dura
burasdr.Bundansonrabakacabirmakamyoktur.nkburasenycemer
tebedir.
450

SecdeeyledemetakimHakkakulolasn,
EdendemdenibHakkdandahiolducd.
SecdeeyledemetakimHakkakulolasn,
EdendemdenibHakkdandahiolducd.

Mridi kmil ve mkemmil Allah Telnn halfesi olur ki; hakikati eriate
tatbkveilahisimlerinhepsinitahkikiledeminmnsdr.
Secde,tazmtevazuileitaatveboyunemedir.Yaniyukardagetiizere
ilhisimlerinhepsinetammazharolandemimnyasecdeeder.
Kim Rasle itaat ederse Allaha itaat etmi olur. Yz evirene gelince, seni
onlarn bana beki gndermedik!
451
Gereince basiretli mrid Raslllah
sallallh aleyhi ve sellemin vekili olduu itibriyle mridine itaat ve balanan
Raslllah sallallh aleyhi ve selleme itaat ve boyun emitir. Raslllah
sallallh aleyhi ve selleme itaat ve boyun een Allah Telya itaat ve boyun e
miolur.

nsannYaratl
452

Btnyaratlolaylarierisindeinsannyaratlbykbirnemesahiptir.
nsann yaratlnn, Kur'an Kerimin zerinde srarla durduu ve iman esas
olarak kabul ettii ahirete imanla ok yakn bir ilikisi vardr. lk yaratl
ahiretteki yaratltan daha hayatidir. Ahiretteki yaratma ise ilk yaratmann
tekrarndanibarettir.
nsann yaratln kelamclar dem aleyhisselmn yaratl ile zdeletir
milerdir. Kur'an Kerimde dem aleyhisselmn nasl yaratldn belirten
ayetlerbulunmaktadrlar.
...Allahdemitopraktanyaratt,sonraonaoldediveoluverdi.
453

Sizibiramurdanyaratan,sonralmzamanntakdiredenancakOdur.

450
(KUMANLIOLU,1988)
451
Nisa,80
452
(GEDOAN,2005),s.72
453
limran,59
210|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


...
454

nsann amurdan yaratldn ifade eden ayetler ayn zamanda bu amura


farkl nitelikler yklemektedirler. Yapkan amur, kuru amur, pimi
amur,ekillenmikarabalkifadelerinikullanmtr.
455

nsann topraktan yani eitli sfatlara sahip amurdan yaratldktan sonra


ona ruh flenmesi aamas vardr. Kelamclar topraktan yaratlmay birinci
aama,ruhunflenmesinideikinciaamaolarakdeerlendirip,yaratmanniki
aamadanmteekkilolduunudnmektedirler.
Ayetlerde geen ruhun flenmesi ifadesi insann yaratln anlamada
nemli bir yer igal etmektedir. fleme anlamna gelen nefh kelimesi
Kur'anKerimdefarklayetlerdefarklbalamlardagemektedir.
Ona ekil verdiim ve ona ruhumdan flediim zaman siz hemen onun
iinsecdeyekapann.
456
ffetinikorumuolanmrankzMeryemideAllah
rnekgsterdi.Biz,onaruhumuzdanfledikveRabbininszlerinivekitapla
rntasdiketti.Ognldenitaatedendir.
457

Sonraonutamamlaypekillendirmi,onakendiruhundanflemitir.Ve
siziniinkulaklar,gzler,kalpleryaratmtr....
458

Sura flendii zaman artk aralarnda akrabalk balar kalmamtr,


birbirlerinidearaypsormazlar.
459

...Benimiznimleamurdan,kueklindebireyyapyordundaonafl
yordun,hemenobirkuoluyordu.
460

Bu ayetlerde fleme kelimesi farkl balamlarda kullanlm olsa da, ke


limeye verilen anlam ayndr. Bu ayetlerde geen fleme kelimesi ile nesneye
hareketvecanllnverilmesikastedilmitir.Yukardarnekolarakverdiimiz
ayetlerderuhunflenmesiileilgilibakamzynlendirecekvedierayetleri
anlamamza yardmc olacak ayet Hz. Meryem rneidir. nk bu ayet fle
menin anlamn net olarak aklamaktadr. Meryeme ruhumuzdan fledik
ifadesi klasik ruh anlay erevesinde dnlrse problem oluturmaktadr.
nk bu flenen ruhla Meryemin canlanmas gerekirdi ki bu mmkn deil
dir,ziraMeryemhayattadr.OzamanbuifadedenanlalmaktadrkiMeryeme
ruhunflenmesiilesyaratlmtr.
Sonu olarak ilk insann yaratl hem cins hem de bir ey olarak byk
nem tamaktadr. Yukarda aklanan yaratl evrelerinin en nemli aamas
ruh flenmesi aamasdr ki, bu farkl anlaylara yol amtr. Ancak bu aama
insanncanllnifadeedenbiraamadr.Yoksafelsefikabullerinekillendirdi

454
Enam,2.
455
Sd,7172;Saffat,11;Hicr26;Rahman,14;Saffat,11;Hicr,28;Rahman,14;Hicr,
26
456
Hicr,29
457
Tahrim,12
458
Secde,9
459
Mminun,101
460
Maide,110
DivnlahiyyatveAklamas|211

iinsaninsanyapan,stnvesoyutbircevherdeildir.

Hz.demaleyhisselmaSecde
Kur'an Kerim'de Allah Tel'nn emriyle meleklerin Hz. dem
aleyhisselmasecdeettiklerindenhaberverilmektedir.Ancaksecdeninkeyfiye
ti ve secde olgusuna eri literatrde yklenen anlam gz nne alndnda,
MeleklerinHz.demaleyhisselmanaslveneekildesecdeetmiolabilecek
lerisorunuilekarkaryakalmaktayz.AynzamandaKuranbirkavramolan
'secde'yeyklenenfarklanlamlardabusorunuyorumaakhalegetirmekte
dir.eriatrfnde,AllahTeliinalnyerekoymakveYceYaratcnnhuzu
runda yerlere kapanmak anlamna gelen secde yalnzca Allah Tel'ya kar
yaplmasgerekenbireylemolarakkabuledilmi,AllahTel'danbakasnaya
plmasiseyasaklanmtr.Halbyleoluncakarmzausorularkmaktadr:
Meleklerin Allah Tel'nn emriyle dem aleyhisselma yaptklar secdenin
mhiyetnedir?Keyfiyetinasldr?
demaleyhisselmayaplanbusecde,biribdetsecdesimidir,yoksadem
'instnlnvurgulamaadnayaplanbirtazimgsterisimidir?
dem'ebusecdeninyaplmasnnnegibihikmetleriolabilir?
Buvebenzerisorulardahadaoaltmakmmkndr.

SecdeKelimesnnSzlkVeTerimAnlamlar
Arapa kkndentremibirisimolansecdekelimesi,itaatetme,bo
yuneme,sayggsterme,baneeme,selamlama,alnyerekoyma,ibadet
kastylaeilme,teslimolma,birkimseninhkmranlaltnagirmegibianlam
laragelir.
Araplar, meyvesinin bolluundan dolay dallar yerlere eilen hurma aac
na,'nahletnscidetn'(secdeeden/sarkanhurmaaac)derler.
Rb elsfehn (502/1108), secde kelimesinin lgatte; eilmek, kendini
kkgrmek,sondereceitaatkrolmakanlamlarnageldiinisyleyerek,sz
konusu bu kelimenin Allah Tel karsnda kendini kk grerek (tezelll),
Ona boyun eip ibdet etmeyi, kulluk yapmay ifade etmek iin kullanldn
belirtmektedir.
Terim anlamna gelince: Ksaca secde, aln yere koymaktan ibarettir diye
tanmlanmtr. Hatta bunun ibadet niyetiyle olmasnn da art olmad sy
lenmitir. Ancak yine de secdenin namaz ibdetinin bir rkn olarak kavram
latn grmekteyiz. Buna gre secde denilince namazda aln, burnu, elleri,
dizleriveayakularnyerekoyarakAllahTel'nnhuzurundayerlerekapanma
akla gelmektedir. Buna gre aslnda terim olarak mutlak anlamda yere kapan
maanlamnagelmesinevegenibiranlamasahipolmasnaramendinilitera
trdesecdeninnamazibadetindekibirrknlezletetirildiianlalmaktadr.

212|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


KkVeTrevlerininKurandakiAnlamlar
A.AllahataatEtmek,EmrineBoyunEmek
B.SaygGstermek,SaygleSelamlamak
Meleklerin Hz. dem aleyhisselma ve kardelerinin Hz. Yusuf
aleyhisselmasecdelerindenszedenayetlerdegeensecdekavramnaverilen
anlamlardanbiriside,selamlamakvesayggstermektir.
C.AllahabadetMaksadylaBoyunEmekveAlnYereKoymak
D.Eilmek,BaEmek;AlakGnllOlmak;SayglOlmak
E.NamazKlnanYer
Kur'an Kerimde toplam yirmi sekiz yerde ismi mekn formu ile geen
mescid ve mescid kelimeleri bu anlamdadr. Kuran Kermde secde kavra
mnaverilenbuanlamlarn,lgattabukelimeyeverilenanlamlarladayakndan
ilikiliolduugrlmektedir.

KuranKermdeYerAlanSecdeeitleri
A.ZorunluSecde(TeshrSecde)
Bu grupta yer alan varlklarn secdesi, irdesiz ve zorunlu olarak yaplan bir
secdedir.Bitkilerin,hayvanlarn,dalarn,glgelerin,gkcisimlerininAllahTe
l'yasecdeetmelerindenbahsedenayetlerde,szkonusucemdt,nebattve
hayvantn bizim anladmz anlamda dilsel suskunluklarna ramen, bizzat
varlklarylagereihaykrdklarveyaratlgayelerineuygunhareketetmeleri.
B.steeBalOlarakYaplan(htiyr)Secde
Rbelsfehn(502/1108),zorunlu(teshr)secdeninkartolarakihtiyar
secdeyizikretmivebununyalnzcainsanahasolduunusylemisedemelek
lerinvecinlerinsecdelerinidebugruptadeerlendirmitir.

MeleklerinHz.demaleyhisselmaSecdesi
Kur'an Kerimde Meleklerin Hz. deme secdesi, yedi ayr srede anlatl
maktadr.AllahTelmeleklerdenHz.demaleyhisselmasecdeetmeleriniis
temi,onlardahibiritirazdabulunmaksznbuemriyerinegetirmilerdir.
Kur'an Kerimdeki ayetlerden Hicr ve Sd srelerindeki ifadelerde, melek
lerin secde ile emrolunduklar kimse iin, dem ismi zikredilmemi, bunun ye
rinebeerifadesikullanlm;
Bakara,Arf,sr,KehfveThsrelerindeiseakademismineyerve
rilmitir. Yine Hicr ve Sd srelerindeki ayetlerde meleklerden secde etmeleri
istenenkiiyeruhfrlmesindenszedilirken, diersrelerdeki ayetlerdebu
konudanszedilmemektedir.
Buna gre, kendisine secde edilmesi istenen kiinin dem, demin ise, bi
im verilmek suretiyle yaratl tamamlanan, kendisine ruh flenen, bylece
beden ve ruh birliktelii ile tam ve uurlu bir varlk olan insan olduu anlal
maktadr. Bu deerlendirmeler karsnda asl problem olarak zerinde durul
masgerekensorularmzdauekildesralayabiliriz:
DivnlahiyyatveAklamas|213

aMelekler ne zaman secde ile emrolundular? Bu secde emri dem


aleyhisselmn yaratlndan ve ruhunun flenmesinden nce mi, yoksa sonra
mdr?Szkonusubuemirmeleklertarafndannezamanyerinegetirildi?

b Secde emri meleklerin tamamn m yoksa bir ksmn m kapsamaktadr?


Meleklerinhepsibusecdeyeitiraketmilermidir?Meleklerinsecdesiaynanda
m,yoksafarklzamanlardamgereklemitir?
Meleklerin Hz. dem aleyhisselma secde etmelerini konu alan tm ayet
lerdemelike(melekler)kelimesininoulolarakgelmesivezellikleHicr,30ve
Sd,73ayetlerindeDerkenbtnmeleklertoplucasecdeettiler.tekidifa
desiolarakyeralankllhm(meleklerintamam)veecman(topluca)kelime
lerinin kullanlmas, sz konusu secdenin btn melekler tarafndan yapldn
gstermektedir. limlerin byk ounluu da bu grtedir. Pe pee gelen
bu tekid ifadeleri meleklerin bir ksmnn secde etmemi olabilecei ihtimalini
ortadan kaldrd gibi, meleklerin tamamnn ayn anda, bir defada ve topluca
secdeettiklerianlamndahadapekitirmektedir.
Gazzl (505/1111), Rz (606/1209), Muhyiddin bnlArab (638/1240),
Mevdd(hyt.1979)gibibirgruplimHz.demaleyhisselmasecdeedenme
leklerin yalnzca yeryz melekleri olduu, bir ksm meleklerin veya gkteki
meleklerin ise dem aleyhisselma secde ile emrolunmad grndedir.
BulimlerdenGazzl,demaleyhisselmasecdeedenmeleklerin,insancin
sinin koruyucusu olan yer melekleri olduunu, gkyz meleklerinin ise Hz.
demesecdeetmediinibelirtirmektedir.

c Secde emri yalnzca Hz dem aleyhisselmn ahsyla m snrldr, yoksa


Hz.demaleyhisselmoradainsannevinimitemsiletmektedir?
Allah Tel insanoluna bahettii nimetleri sayarken, bunlar arasnda me
leklerin dem aleyhisselma secde etmelerine de yer vermektedir. A'rf
sresinin 10 ve 11. ayetlerinde bu husus aka yer almaktadr. Sz konusu
ayetlerin mealleri u ekildedir: Andolsun ki (ey insanlar), sizi yeryzne ger
ekten(bollukiinde)bizyerletirdikvesizeoradageiminizisalayacakeyler
verdik.(Halbyleyken)nekadarazkrediyorsunuz!Evet,gerektendesiziya
rattk, sonra size biim verdik ve sonra da meleklere demin nnde secde
edin! dedik. Bunun zerine, blisin dnda, onlar(n hepsi) secde ettiler. (Bir
tek)osecdeedenlerinarasndayeralmad.Buradagrldzerehitapin
sanlarn tmn iermektedir. Bu durum sz konusu secdenin, sadece Hz.
demaleyhisselmnahsilesnrlolmayp,insanlnbabaskabuledilenHz.
dem aleyhisselmn ahsnda btn insan cinsini kapsadnn bir iaretidir.
Ayrcakonuileilgiliayetlerdeyeralanbeerlafznn cinsifadeedebileceigz
nndebulundurulduundada,busecdeninyinedemaleyhisselmnahsile
snrlkalmayp,insancinsinikapsadsonucunaulalabilir.

214|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


d Bu ayetlerde anlatlan secdenin mhiyeti nedir? Bu secdeden maksat e
riat rfnde bilinen ibadet secdesi gibi bir secde midir? Yoksa szlk anlamla
rndayeralanbirselamlamaveyasaygileeilmeyahutitaatetmeeklindebir
secdemidir?BusecdeileHz.Yusufaleyhisselmayaplansecdearasndanegi
bibirbenzerlikvardr?
Mfessirlerimiz meleklerin Hz. dem aleyhisselma secdelerinin tpk kar
delerinin,Yusufaleyhisselmayaptklarsecdegibiibadetkasttamadze
rindeittifaketmeklebirlikte,onlarnbusecdelerininkeyfiyetivemahiyetihak
kndafarklgrlerilerisrmlerdir.
Mfessirlerinbukonudakigrleriniuekildezetlemekmmkndr.

1.Meleklerinsecdesininyerekapanmaksretiylegerekletiigr
2.Meleklerinsecdesininyerekapanmaeklindegereklemediigr
3.Meleklerinsecdesininsembolikbirsecdeolduugr

eBusecdeninhikmetinedir?
Yce Yaratcnn en gzel bir biimde yaratp kendi ruhundan fledii ve
yeryzndehalifekldHz.demaleyhisselmveonunahsndatemsiledilen
insan erefli bir varlktr. Onun bu deeri, stlendii misyonunun da nemini
gstermektedir. Allah Telnn tm emirlerini itirazsz olarak yerine getiren
Melekler,demaleyhisselmasecdeetmekleonunstnlntesciletmiler
vebusayglarndainsanolununyararlardorultusundabirtakmileristle
nereksergilemilerdir.Genelolarakinsanlnhayatnsrdrmesineimknta
nyantabiatolaylarnnbellibirdzenierisindeyrmesinisalamak,zelola
rakdainsanlarkorumakiinde;onlariyivegzeleynlendirmede;onlarnya
pp ettiklerini kayt altna alma ve benzeri pek ok konuda melekler zerlerine
deni hakkyla yapmaktadrlar. dem aleyhisselma secde emrini veren Yce
Allah Tel'dr, dolaysyla bu emri yerine getirmekle bizzat Allah Tel'ya iba
detedilmitir.demesayggsterisiolarak,bakabirritelindeildezellikle
'secde'ninistenmesi,secdeibadetininneminivesayggsterisindekiyerinior
tayakoymaktadr.Buyzdensecde,kulunRabbineenyaknolduueylemola
raknitelendirilmitir.AllahTelnnemriniyerinegetirmediiiindeblis,kf
redenlerden olmutur. blisin kfr, secde emrinin Yce Allah Tel'nn emri
olduunu ve O'nun tm yaptklarnda ve emirlerinde saysz hikmetler bulun
duunubildiihalde,srfinat,kibirvekskanlndantrsecdeyevarmam
olmasndan dolaydr. Buna gre secdenin, meleklerle blisin denenmeleri iin
olduuveimtihanhikmetinemebniolarakemredildiianlalmaktadr.
Sonu
Kuran Kerimde Allah Telnn meleklere, yeryznde halfe olarak yara
tacademaleyhisselmasecdeetmeleriniemrettiinedairayetlerdenvebu
ayetlerin bir arada deerlendirilmesinden ortaya kan hususlar u ekilde
zetlenebilir.
1 Bu secde emri, meleklere Hz. dem aleyhisselm yaratlmadan nce ha
DivnlahiyyatveAklamas|215

berolarakverilmi,demaleyhisselmnyaratlmastamamlanpruhflenme
sindenvemeleklerdenstnolduunugsterenisimlerinretilmesindenson
ratmmeleklertarafndantoplucaveaynandagerekletirilmitir.
2 dem'e secde emrini veren ayetlerde geen lam harfi ceri, meleklerin
bizzatdemaleyhisselmnahsnasecdeileemrolunduklarngsterir.Buem
riverenAllahTelolduuiinyaplansecde,aynzamandaAllahTelyaita
attir.Buemriyerinegetirmeyenblis,meleklerdenayrlarakAllahTelyakar
gelenlerdenolmutur.
4 Bu secde ibdet secdesi anlamnda deildir. Allah Teldan bakasna
yaplmasemredilensecdeyceltmeveselamlamaanlamndadr.
3 Sz konusu secde, terim anlamnda gereklemi olabilecei gibi, lgav
anlamda veya daha farkl bir ekilde de gereklemi olabilir. Bizim byle bir
eyitespitimknmzyoktur.Hakikatinitamolarakbilemediimizvarlklarolan
melekler ayn zamanda fiziksel bir anlam da tayan secdeyi kendi varlklaryla
mtensipbirtarzdayerinegetirmilerdir.Ancakburadameleklerinsecdesinin
ekilselliideildeonunierdiianlamnekarlmaldr.OdaAllahTelnn
emri gerei meleklerin, dem aleyhisselmn ahsnda, insana sayg sunma,
onuyceltmeveselamlamalardr.AllahTel,meleklerindemaleyhisselma
secdesini, sayg gsterme, yceltme ve itaatn en yksek ekli saylan secde
kavramylabizeanlatmaktadr.
461

Kenzilayefnaybilmezkandedirillafakir,
Bahrbipayanbulmazetmeyenterkisiva.
Tkenmezhazineyibilmeyenfakirdenbakanedir,
Bakaeyleriterketmeyensonsuzderyaybulamaz.

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurdularki:
Benimnazarmdaenziyadegbtaetmeyedeerkimseuevsaftayankim
sedir:(Dnyeviykve)hlihafif,namazdannasibifazla,insanlariinde(adem
ihretle)gizlikalmvekendisine(cemiyette)iltifatedilmemimmindir.Onun
rzk(zaruriihtiyalarna)yetecekkadard,obunasabretti,lmdeabukgeldi,
azmirasbrakt,kendisiiinmtemtutankadndaazoldu.
462

SuretagrdlerAllahdiyeniolmufakir,
SandlarAllahfakirdirkendilerdiraniya.
Allah!Diyenizahirdefakirolmugrenler
KendilerinizenginAllahTelfakirdirzannettiler.

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
En ok belalara denler nebilerdir. Sonra onlara en fazla benzeyenler,
sonraonlarabenzeyenlerebenzeyenlerdir

461
(KESKN)Makalesizetlenerekalnmtr.
462
Tirmiz,Zhd,35;bnMce,Zhd,4;Ahmedb.Hanbel,V,252.
216|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Musibetleriinsylenilmiengzelszlerdenbiriolanbuhadisierifinmanas
iyilik sahibi olmann, doruluk gereine gre yaamann mutlu olmak ile doru
orantlolmaddr.
Herbela,skntbirbahiaar.(Hermihnetilebirhediyegelir).Hakikatte
kahrnaslndaltufgizlidir.HattbirkimseyeduaedenAllahTelslheyleye,
insaf vere dese Allah Tel beln vere demek gibi olur. Terbiye cell perdesi
yznden zuhur etmektedir. Bu nedenle bel lutufun asl olup rahmete kavutu
rur.
Kahrvelutfinsanlarntabiatnagredir.Birkimsenintabiatnakahrolan,te
kinintabiatnagrebirlutftur.
MuhyiddinibnlArabkaddesellhsrrahulazizbuyurduki;
Allah Telnn her bir hediyesi gzeldir; sen hev ve hevesine uygun olan
hayr, hev ve hevesine uygun olmayan da er kabul edersin. Her ey Allah ka
tndandr de. Hevna uygun olan her hediye sknt, hevna uygun olmayan
herskntisehediyedir.
Dnya hayatnda olan olaylar hakknda kesin olarak nedeni udur denilecek
birsebepbulmakokzordur.nkAllahTelO,hergnyenibirtecellidedir
463
buyurarakbirdefatecelli ettiinde ikincisinitekrarklmamtr. AllahTeltek
olduu gibi yaratt mahlukatda her ne ekilde olursa olsun tek ve yalnz bir bi
reydir.nsanlarndahirettikleristandarteyalardahibenzergrnsedehepsitek
vebenzersizdir.Bubahsedileneylerianlamakgnmziinzorolsadagelecekte
dahaiyifarkedeceiz.
YaratlntekolmasAllahTelnntekvebirolmasnnenbykdelilidir.Ki
natta yaratld gnden bei tekrar eden benzer hibir mahlk yoktur. Mesela Hz.
Mevlna kaddesellh srrahul azz bir tanedir. Onun ikincisi bir daha gelmeye
cektir.NiyziMsrdetekdironunbirikincisigelmeyecektir.
BeyitteAllahTelyzikredenlerinfakirolarakgrnnetaklanlarnhakikat
ynne vakf olamayanlarn grdr. Zenginlik ve fakirliin madd boyuttaki
snrlarmseccelisedemanaboyutundabirayrmvesnflamayoktur.Raslllah
sallallh aleyhi ve sellem, Allah Telnn sevdii bir kulu iken bildiimiz hayat
dnyev skntlarla dolu olmas gerein grdmzden baka olduunu gster
mektedir.
AllahTelbuyurduki
Gerekten Allah fakir, biz ise zenginiz. diyenlerin szn andolsun ki Al
lahiitmitir.
464

ZenginedendeyoksulklandaO'dur.
465

RavzayhadraybilmezHzrayoldaolmayan,
Abhayvan,buzulmgrmeyenlersandm.
Ravzayhadra(YeilBahe)yibilmezHzrayoldaolmayan,

463
Rahman,29
464
Alimran,181
465
Necm,48
DivnlahiyyatveAklamas|217

BukaranlktagrmeyenlerAbhayvan(AbHayat)sandbasitbirsu.

Abhayat(Hayvan),Farsabirkelimeoluphayatsuyuanlamnagelir.
slam kaynaklarda ve edeb eserlerde Aynl hayat, nahrl hayat, b
cavidni, b cvan, b zindei, b zindegni, b hayvan, b hayvani, b
baka,hayatkayna,hayatemesi,diriliksuyu,hayatpnar,bengisuisimleriy
le de anlmakta; bazen skendere atfen b iskender bazen de Hzra atfen
bHzrdenilmektedir.
nana gre bu sudan ien kii, ebed bir hayata kavuur, bu suya deen her
nesneveyalmhercanltekrarhayatbulur.
b hayat yni sonsuzluk suyu, btn mitolojilerde mevcd bir kavramdr.
b hayatn varlna inananlar olduu kadar inanmayanlar da bulunmaktadr.
Hayatn ksal, bunakarnyaamaarzusununokkuvvetlioluu,insanadaima
sonsuz olma fikri vermitir. Ve bu eilim eitli toplumlarda baz mitolojik mah
sullerindouunadazeminhazrlamtr.Nitekiminsanlarnebedbirhayatara
makiinverdiklerimcadeleyianlatanGlgamdestanveskenderefsnesi
debukonuyagzelbirmisaltekileder.Burneklerdesu

nplanakarlmtr.
Bu, gerek hayatta da suyun hayat verici, diriltici, yapc ve canllk kazandrc
zelliinden dolaydr. Nitekim, yeti kerme de .. ve biz btn canl eyleri su
dan yarattk
466
buyrulmutur. te suyun bu zellikleri b hayat efsanesinin
douunazeminhazrlamtr.
Btnbuefsnelerindndaslmlahiyatlitaratrndebhayata.ilkde
fa rastlanan yer, Kuran Kerimde geen MsHzr kssasdr. Tasavvufta b
hayat, Allahn el hayy isminin hakkatinden ibarettir. Bu ismi z vasf haline
getirenkimse,bhayatimiolur.ArtkoHakknhayysfatylahayattaoldu
u gibi dier canllar da onun sayesinde hayat kazanr. Bu mertebedeki insann
hayatHakknhayatdr,bhayat,eitlislammilletlerininhalkedebiyatmah
sullerinebirmotifolarakgirmiveyzyllarcakullanlmtr.
b hayat, aslnda cansz nesnelere can veren yda ien kiiye ebed hayat,
baheden bir su deildir. O su, mecazi mnda Allah Telnn hayy sfatdr ki o
dilediine bu sfatyla karlk verir. Artk o varlk, onunla canlanr ve ebedlik ka
zanr.
467

Hzrhakkndabirokszsylenmitir.Enmehuruabhayatsuyunuien
vebastyerleryeerenkiidir.
Yine Hzr aleyhisselm hakknda b hayt sebebiyle diri olduu bazlarn
irdiincesediylezuhurettii,misliolarakrhununcesetlendii,grnd
kiinin ykselen sfatlaryla kendi ruhunun ekillendii ve rhulkudstr de
miler.
Sadreddn Konev kaddesellh srrahulaziz demi ki; Hzr, misl lemin
dedir. Sf stlhtnda Hzr basttan kinayedir ve lys kabzdan kinayedir de

466
Enbiya,30
467
(ZLER,2004),s.66
218|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


miler.
Beyitteanlatlmakistenen;
Hzrdanmuratmridikmildir.Mrideyoldaolmayanravzaihadry
bimezvemakmilhamaerimez.
zulmetteki b haytdan murat olan ilmi lednn ne olduunu bilme
yendir. lmi lednnyi grmeyenler b hayat, basit su sandlar. b
haytdanmuratilmilednnolduuiinAllahTelHzrhakkndaYineona
tarafmzdan bir ilim retmitik.
468
Buyurdu. nk ruhun kvam ve de
vamilmilednniledir.lmilednnvstaszilhamlaolduuecildenHz.Hzr
aleyhisselmBenbunudakendiliimdenyapmadm...
469
Deyipkendinini
lediifiileriAllahTelnnemriileyaptnbeyneti.lmilednnnveravza
i hadrdan murat mertebei ilhamn ne olduunu bilmek istersen muhabbet
yolundamrideitaatveboyunemektir.

Bilkiseddeyn,ikika,skenderortasndadr,
CemicemlcemilefetholduebvbHd.
Bilkiikised,ikika,skenderortasndadr,
AllahTelyakavuacakkaplaramakCemicemlcemiledir.

skenderi Zlkarneyn aleyhisselm hakknda gelen, Gerekten biz onu yer


yzndeiktidarvekudretsahibikldk,ona(muhtaolduu)hereyiinbirse
bep (bir vasta ve yol) verdik. O da bir yol tutup gitti. Nihayet gnein batt
yere varnca, onu kara bir balkta batar buldu. Onun yannda (orada) bir kav
merastlad.Bununzerinebiz:
Ey Zlkarneyn! Onlara ya azap edecek veya haklarnda iyilik etme yolunu
seeceksin, dedik. O yle dedi: Hakszlk edeni cezalandracaz; sonra o, Rab
bine gnderilecek; sonra Allah Tel da ona korkun bir azap uygulayacak.
man edip de iyi davranan kimseye gelince, onun iin de en gzel bir karlk
vard. Ve buyruumuzdan, ona kolay olann syleyeceiz. Sonra yine bir yol
tuttu.Nihayetgneindoduuyereulanca,onuylebirkavimzerinedoar
buldu ki; onlar iin gnee kar bir rt yapmamtk. te bylece gerekten
biz,onunyanndaolan(her)eyibilgimizlekuatmtk.Sonrayinebiryoltuttu.
Nihayetikidaarasnaulatndaonlarnnnde,hemenhibirszanlama
yanbirkavimbuldu.Dedilerki:EyZlkarneyn!BumemleketteYeccveMecc
bozgunculuk yapmaktadrlar. Bizlerle onlar arasnda bir sed yapman iin sana
birvergiverelimmi?
470
ayetikerimesive
Ufuklarda ve kendi nefislerinde insanlara ayetlerimizi gstereceiz ki o
(Kuran)ngerekolduu,onlaraiyicebelliolsun...
471
enfsmanasndaniktibas
vehiyle enfsde olan seddeyn ve skenderi murd buyururlar ki; fakta olan

468
Kehf,65
469
Kehf,82
470
Kehf,8494
471
Fussilet,53
DivnlahiyyatveAklamas|219

seddeyndenmuratenfsteikikatrki;skenderolikikanmeynndadr,dedi.
Zlkarneyn den murat nefsi natkadr. nefsi natkann iki doumu vardr.
Biri anadan domas ve dieri de kalbden doduu zamandr. Bu nedenle Hz. s
aleyhisselm iki defa domayan kimse semvtn melektuna giremez buyur
mutur.
seddeynden murat iki katr. ki ka tan murad rhniyyet ve bee
riyyettir. iki kan ortasnda olan skenderden murat nefsi ntkadr. Ve
rhniyet ile beeriyyet arasnda olan akl, hayl, eytn ve fesat fikirlerden mu
hafazaiinortalarndabireydir.

Gavsl zam Hac smail Hakk hrm Sivas kaddesellh srrahulaziz


(hyt.1969)ikikaarasndabulunanskenderdenbahsedilirkeninsannikika
arasnda bulunan ve grnmeyen aynadan bahsetmi ve bunun adnn sken
derAynas
472
olduunusylemitir.
473

CemicemlcemilefetholduebvbHd.Kullukvazifeleriniyapmaklave
beer hallere layk olan eyden kulun kesbi fark olandr. Fark olmayann
ubdiyyetiolmazvecemiolmayannmarifetiolmaz.
(Rabbimiz!) Ancak sana kulluk ederiz.
474
kulluk ... ve yalnz senden medet
umarz.
475
cemi talebdir. Cem ise onun nihayetidir ve cemulcem, cemden
yksek ve son makamdr. nk cem eyay Hakkla uhddan ibarettir. cemul
cem eyann btnyle fenasndan ibarettir, denilmitir. Bazlar tarifin tersini
syleyerekcem:Hakkhalkszuhddanibarettir.cemulcemhalkHakklabera
beruhddanibarettir,demiler.

KandebulurHakkinkreyleyenbuMsryi,
ZhirolmukenyzndenriZtKibriy.
BuMsryi,inkreyleyenHakknerdebulur
ZtKibriynnnruyzndezhirolmuken.
Hz.merradiyallhanhbirgnKbeyebakarakyleder:
Sennebyksn,seninannneycedir.M'mininAllahTelkatndakie
refiisesendendahabyktr
476

ZtKibriynnnruyzndezhirolmasAllahTel,demebtnisimler

472
skenderAynas:HakmAristo'nunihtiraettiibiraynadr. skenderiyeehrindebir
kalezerinekonmutur.Buaynannhususiyeti, ehrehcumedecekolandman100
milden ziyade bir mesafeden gstermesi idi. Bir gece, nbetiler gafil bulunmu ayna
dmanlar tarafndan alnp, denize atlmtr. Aristo'nun aynay tekrar denizden
kardrivayetolunur.
473
ZekeriyyaAkglisimliihvanndaniittim.
474
Fatiha,5
475
Fatiha,5
476
TirmiziHasenGaribdiyenitelendirmi,ancakbenzerrivayetlerinolduunudabelirtmi
tir.Bkz.Tirmz.Birr.85
220|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


(eyannadlarnveneieyaradklarn)retti.
477
demektir.
Niyzi Msr kaddesellh srrahulaziz Allah Telnn sfatlarnn mazhar
olmas ve cemli mutlak nurlar ile cillanm iken hidyet olduunu inkr eden
Hakkn birliini nerede bilebilir. Hlbuki hakkat mertebesine ancak tevhidi zta
mazhar olan mridin yardmyla eriilir. mridi kmili inkr eden hakkat tev
hidenaslyolbulur,demekolur.
Niyzi Msr kaddesellh srrahulaziz Zt esma v sfat, efl sr
cmleten, her zamanda bir velnin vechine bunlar ziya dedikten sonra Kande
bulurHakkinkreyleyenbuMsryi.Zahirolmukenyzndenrztkibriy.
ilebitirdi.


477
Bakara,31
DivnlahiyyatveAklamas|221

11
Vezin:FiltnFiltnFiltnFiln

Habsiingeldi,gelrtlkiinfermnbana,
Evvelkikahr,hiriihsnederSultanbana.
Erbinimntammoldudahiongngeer,
Hatmolurmenzilmertibcanolurcannbana.
(Kbekavseynievedn)yzellidirbilin,
DodugnmaribdenatzulmetiSbhnbana.
GeldiHakk,btlfirarettidolatmaribe,
ZhiroldugizlisrlarverdiHakkbrhanbana.
OldumsmilgibiteslimiHakkettihemin,
kibinyzdahiyetmibetebirkurbanbana.
478

Anladmzebhiazmebirirettirbuko,
HemberettirgeleYahyilemihmnbana.
HalklemdedilersyaMsrbirzaman,
DahbundanzgemevhdediKuranbana.

Habsiingeldi,gelrtlkiinfermnbana,
Evvelkikahr,hiriihsnederSultanbana.
Hapisiingeldi,kurtuluumiinfermnoldubana,
Sultanncekahreder,sonucuihsndrbana.

NiyziMsrkaddesellhsrrahulazizinLimnidebulunduundadomubu
ilhzamaniinKarabaVel
479
kaddesellhsrrahulazizinKaraMustafaPaa

478
Bindrtyzkanatatm,altyzdahikotum,
Tonbeedekutum,buhleteerince.
Budediimvakaancakbuyznbandadr
Ellibinyzdhiyzyetmidebirfermanbana
Baz nushalarda olan bu iki beyit Niyzi Msr kaddesellh srrahulaziz tarafndan
yazlmadnzannediyoruz.(KenanErdoan,NiyziMsrHayat,EdebKiilii,Eserlerive
Dvnnn Tenkitli Metni, Erzurum 1993; Niyzi Msr, MecmuaKelimt Kudsiyye, s.84a
(Trkesi:Hatralar,HalilEEN,st.2006,s.129)
479
Karaba Vel (eyh Ali Aleddin Atvel) kaddesellh srrahulaziz (h.y.t. 1097/1686)
479

Halvetaban byklerinden, Karabaiyye kolunun kurucusu ve asrnn mceddidi


eyh Ali Aleddin Atvel, 1020 Muharrem/l611 Martnda Arapgirde dnyaya gelmitir.
KarabaVel,yediyandaozamanDiyarbekirsancanabalolanArapgirdenKastamo
nununankrkazasnabalolanKonrapayagelmiveburadaailesiylebirsreoturduk
tan sonra renim amacyla Ankaraya ve stanbula gitmitir. Kastamonuda abaniyye
erknndan seyru sulkunu tamamladktan sonra tekrar stanbula dnm ve burada
yaamtr.
KarabaVelninfizikzellikleriMenkbnmedeyletespitedilmektedir:eyh,ok
gzel yzl olup sarya mail esmerdir. Kalarnn aras aktr. Gzleri siyah ve ekme bu
222|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz



runludur. Sakallar beyaz, seyrek ve uzundur. Vcudu nahf ve lldr. Uzun boyludur,
BusebepleAliAtveladylanmsalmtr.Ellerioklatiftir.Halimselimbirtabiatsahiptir.
okgzelkonumaktadr.
Uzun boylu olduu iin AliyylAtvel; manev mertebesinin yceliinden tr Aled
din,bandaabantarkininsiyahtcseriliyledolatiinKarabaVellakabylah
ret bulmutur. Btn bu isim ve lakaplaryla o, eyh Ali Aleddin elAtvel b. Mahmud el
Kastamonknyesiyletannmtr.
GenliindeilimarzusuylastanbulagelenKarabaAliEfendi,birsreFatihMedrese
sinde eitim grd. Medrese renimi srasnda da sfilerin meclislerine devam etmek
teydi.KarabaVelninMuhammedNazmyebizzatanlattnagre,BayezidCamiivaiz
lii yapmakta olan Abdlahad Nuri (h.y.t. 15941651) ile 1647 ylnda grmt. Kara
ba Vel Abdlahad Nuriyle grt 1057/1647 ylnda renimine ara vererek stan
buldan ayrlm ve evvela Ankaraya gitmitir. Burada Hac Bayram Vel derghnda bu
lunduusrada,Hz.RaslllahsallallhaleyhiveselleminmanevbiriaretiveHacBay
ram Vel kaddesellh srrahul azzin manev feyizleriyle Kastamonuya ynelmi ve o
zamanKastamonudabulunanHalvetabanmridlerindenorumlusmailEfendi(h.y.t:
1057/l6478)ye intisap etmitir. ankrdaki grevinden sonra yeniden Kastamonuya
dnen Karaba Vel, sulkunu tamamlayarak, eyhi Mustafa Muslihddin tarafndan bu
kez bir mridi kmil olarak 1080/1669 tarihinde stanbula gnderilmitir. nce sk
darda Rum Mehmed Paa Camiinde drt yl kadar inzivaya ekilen eyh, sonralar
Atik Valide Camii yanndaki Mihrimah Sultn Halveti zaviyesinde irad ile megul olmaya
balamtr.
Karaba Vel, irad grevini srdrmekteyken, Kara Mustafa Paann sznn kanun
olduu 1090/1679 ylnda Beyazzdenin hccetiyle Limniye srlmtr. Karaba
VelninmntesiplerindenolduubilinenIV.Mehmed(Saltanat:16481678)eramenbu
srgnn nasl gerekletiini anlamak zorsa da, Beyazzde gibi devrin, tasavvuf, devrn
vezikirkartulemasylaKaraMustafaPaaarasndakigizlibiranlamasonucundabyle
birolaynmeydanagelmiolabileceitahminedilebilir.
Yukardabelirttiimizgibi,IV,Mehmed,KarabaVelyegnldenbalbirpadiahtr.
CumanamaznAtkValideCmiindeklmakta,herhaftahemvazdinleyip,hemdeeyh
ilegrmefrsatbulmakladr.eyhinvaazlarnnetkisiylegzyadkmekteveBuey
hinvazbanaokadartesirederki,brahimibnEdhemgibitahtterkedipdalarad
mekisterimdemektedir.
eyhin Limniye srlmesinin dedikodu kabilinden baz sebepleri anlatlmaktaysa da
menkbnme yazan brahim elebinin eyhi nsden duyduuna gre esas sebep,
eyhindevletadamlarnnilgisindensklmasvezellikleIV.Mehmedinsfliemeyledip
siyasiktidarnnzaafauramasendiesidir.
Buyllarda,dnemintannmHalvetimutasavvfNiyziMsrkaddeselhsrrahul
azzde,Limniyesrgnegnderilmitir.KarabaVelninMsrilebelkiMsrstanbula
davetedildiindebalayanilikisiLimnidedevametmitir.
Bilindii zere Niyzi Msr (1617/1694) dnemin siysetinden en ok etkilenen mu
tasavvflarndan birisidir. Aslnda Karaba Vel mntesiplerinden olan IV. Mehmed,
Msrnin de muhiplerindendir. Ancak ehzade hocalndan huzur dersi hocalna ve so
nunda eyhlislmla kadar ykselen devrin tannm vaizlerinden Van Mehmed Efendi
(. 1096/l684) nin de telkinleriyle Padiah ve dier baz yneticiler, Msr ve Karaba
Velninvahdetivcud,sema,devrn,melmet,Mehdlik,kutupluk,Hamzavlik,tekkele
DivnlahiyyatveAklamas|223


rinkapatlmasvezikrinmenedilmesigibitarikatvetasavvufaaitbazkonulardakigr
lerindentrLimniyesrgnegnderilmelerinekararvermilerdir.
VnMehmedEfendinin,Hamzavlerinvemlhidlerinreisiolduunu,tekkelerinbuzt
yznden kapatldn ve zikrin onun yznden men edildiini syleyen Niyzi Msr
kaddesellhsrrahulaziz,KarabaVelnindeHamzavlergibidndnvehmeder.
Hlsabutaife,kendisinindmandr.
Msr, Hatralarnda, Karaba Velnin kendisine Nefaht, Tedbrt ilh ve erhi Hikem
adlesergnderdiinisyler.BunlardanerhiHikem,KarabaVelninkendieseridir.
Dier ikisi eyhlEkber Muhyiddin Arab kaddesellh srrahulazize aittir. Msri,
LimnidegnderilenbueserleriincelediktensonraKarabaVelninbirsihirbazolduunu
iddia etmitir. Dier taraftanMsr, hatralarnn baka biryerindeKaraba Velnin, ken
disinin ilhilerinde yanllar var dediini, oullarndan birisini imtihan kasdyla yanna
yolladnsylediktensonra,KarabaVelninsbenimdediinibelirtir.Msryegre
ilmi Kurn ve tevarihi Kuran nzul eder, fakat adam ldrtmekle, hastalk kartmakla
tasarrufatekvnhslolmaz.Nevarki,MsrninzannncaKarabaVelmanevtasarru
funubuyoldakullanmaktadr.
Bu konuda,Karaba Velnin halifesi eyhNashEfendinin yetitirdii Sennin yaz
dMenkbnmededeksacaubilgiverilmektedir:
Karaba Efendi dahi Hz kaddesellh srrahulazizin yanna nefy olundukta bir gn
Hz. Niyzi Msr kaddeselh srrahul azz yalanc eyh geliyor diyesylerler imi. Ve
bendelerinden olan azzin murad vardr, Bundan, elbette zuhur eder diye mterakkblar
iken Hz. Nash Mudurnudan bir kutuya ine koyup azizlerine getirirler imi, Limniye
geldikdeKarabaEfendihabervermilerki,NashEfenditerifbuyurdular,dedikdeibtid
Hz.NiyziMsrkaddesellhsrrahulazizevarsn,sonragelsindediklerinde,onlardahi
Hz. Msrye vardkda halvet edip esrr lhiyyeye mteallik ok sohbet etmiler. Sonra
azizlerineterifetmiler.Hattahikyeolunurki,herzamanHz.MsrileKarabaEfendibir
yere geldikte hizmeti eriflerine Nash Efendi tayin buyurur imi. Bir gn Hz. Msr ha
mamateriiedipvehamamdanktktansonrayanlarndaakebulunmamvelkinizhr
dahietmemiler,VelkinNashEfendianlaypyanlarndanekadaryzparavarsausuly
lembarekdizlerialtnakoymularveolvakityzparavarimi.Tamamenolparalarver
dikte Nash Efendiye tevecch edip buyurmular ki, Olum, Allahu azmana rica
ederim ki, sana dahi ol derece feyzi Muhammedi versin ki, sen dahi mmet Muham
medebylecetedesin,diyeduabuyurmularveHz.Nashbuyururlarmiki,oztno
vakitduasnnoksrvelutfunmahedeeyledim,diyenaklbuyururlarimi.
MsrninKarabaVelyiolumsuzszlerleanmasnakarlk,NashninMsriyiolum
luolarakanlatmasbirelikigibigrnmekteysede,NiyziMsrkaddeselhsrrahul
azzin tavr, Karaba Vel ile yz yze gelmezden nce iinde bulunduu manev haliyle
aklanabilir
KarabaVelnindrtylkadarsrenLimnidekisrgnhayatl683desonaerer.eyh
yenidenskdaradner.1685ylndadenizyoluylahaccagider.KarabaVel,hacgre
vindensonraMedinedeHz.Raslllahsallallhaleyhiveselleminravzaipkiniziyaret
etmi, onun huzurunda son halifesi Edirnede metfun Mustafa Efendiye hilfet vermi,
MsrkafilesiyleMsradnmtr.
Karaba Vel, Msra konak mesafede krk bin hacnn konakladklar yerde hava
gayetakolduuhldebirselgeleceinikefederekdurumuhaclarabildirmiveselden
kurtarmtr.Buolaydanksasresonrahicrtarihegreyetmiyediyandayken,8Safer
1097/5Ocak1686cumagnsaatsekizdeHakk'ayrmtr.
224|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


nn sznn kanun olduu 1090/1679 ylnda Beyazzdenin hccetiyle Limniye
srgn edildii zamana kadar 350 gemi olduunu Hatralar kitabndan anlyo
ruz.
480

Evvelkikahr,hiriihsnederSultanbana.
phesizhabsiinAllahTelnnfermnsbhngeldiindevcudzindann
dan kurtulmak iin dahi emri eriti. Bu hapsin ncesi kahr, sonu ihsan olmutur;
demekistemektedir.
hsannnmns,AllahTelygrrgibikulolmaktanibarettirkimahe
dedeyerindekullanlmtr.

Cibrilhadisindeslmntarifiyleyaplmtr:
CebrailRaslllahsallallhaleyhiveselleme(gelerek);
slmnedir?diyesordu.Raslullah:
Allahtan baka ilah olmadna ve Hz. Muhammed sallallh aleyhi ve
sellemin Onun kulu ve elisi olduuna ehadet getirmen, namaz klman, ze
kt vermen, Ramazan orucunu tutman ve gcn yettiinde hac yapmandr,
buyurdu.Cebrail:

Kabri,birrivayetegreMsrnhacyolundaKahireyekonakmesafedekiNahlKale
siiindekieyhMuhammedGazzlnintrbesiyleyanyana;dahadoruolduusylenen
ikinci rivayete gre ise, sz konusu trbeyle Nahl Kalesi arasndadr. Buras Kahireye
konak,yaniyetmisaatmesafededir.
(TasavvufDergisi,6Mays2001,KarabaVelMakalesi,CemalKURNAZ,MustafaTATCI,
s.3559))

NYZMISRKUDDSESIRRUHULAZZN
KARABAIALEFENDYEMEKTUBUDUR.

BSMLLAHRRAHMANRRAHM
Mu'cizt enbiy ve kermt evliya ve cemii havrk dta (bade'zzevk heme
ost)
479
biltevilkabulne,yetienrefvzurefnnayaklaraltnaMsr'ninyztop
raktr.Tevilyknnaltnagirenkmaz.Zirahangiyerinmehurmeselidir.
"Zrva tevil kabul etmez ve isim ayn msemma olduuna bade'lilm aynen ve
zevkan ve kalbinden himmetin ve dildeki zikrin ve iksrnn niyyetiyle ve keyfiyeti
mahssa zere hareketi a'znn hatta eldeki kalemin tesirinin ve eya biribirinin ayn
olduununaynilemahedeetmekzevkiniAllah(azzevecelle)myessereyleye.
Benimcanm!
Heranaakidokunasn,kendisadsndangayrsadvermez.Gayrbildiimizyok
tur.Nazarola.Bundangayrmarifetidahisgdahietmeyiz.
Cemiikmmelin(bade'zzevkhemeost).Bundakararetmilerdir.Nefs'lemirdeka
raryokisededireninnoktaisaniyesinoktaievveleyetimeyincedairetamamolmaz.
Ziracemiiimarifbuemsilmariftir.AllahTelasizevebizezevkinimyessereyleye.
Amin.
MuhammedMsr
480
HalilEEN,NiyziMsrninHatralar,st.2006,s.130
DivnlahiyyatveAklamas|225

mannedir?diyesordu.Raslullah:
Allaha, meleklerine, kitaplarna, resullerine, ahiret gnne ve kaderin
hayrnaveerrineinanmandr,buyurdu.Cebrail:
hsannedir?diyesordu.Raslullah:
hsan;Allahgryormusungibiibadetetmendir.Senonugrmesenda
hiosenigrr,buyurdu.
Abdullahb.merinrivayetettiihadisteiseutarifyeralr:
slm be esas zerine kurulmutur: Allahtan baka ilah olmadna,
Raslullahn Onun elisi olduuna ehadet getirmek, namaz klmak, zekt
vermek,orututmak,gcyetenleriinhacyapmak.
481

Erbinimntammoldudahiongngeer,
Hatmolurmenzilmertibcanolurcannbana.
Halvettekrkgntamamoldudahiongngeer,
482

Mertebelerbitmicanancanolurbana.

Her kim Allah iin krk gn ihlsl olursa, hikmet pnarlar dilinde zuhr
eder.
483
Hadsierifibudurumadelildir.

Bu krk sabah, mminin gnlnn anahtardr. Yoksa yz bin sabahn bile


onafaydasolamaz.
484


481
BuhadissahihdirBuhar1/49damerfuolarak.8/183demevkufolarak,(rivayetinh
reti sebebiyle merfu olduu tasrih edilmemitir.) Mslim (1/176177). Nesa (8/107108),
Tirmiz (5/56), Ahmed. Musnedinde (1/78), Beyhak. Sneninde (4/199). Humeyd
Musnedinde(2/308)eitliyollarlabnimerdenmerfuolaraktahricetmlerdir.
482
Baz erhlerde mahkmiyetin sebebi olarak s aleyhisselm meselesi yznden Azz
Mahmd Hdynin olduu yazlmtr. Sehven yaplan hatann dzeltilmesi gerekmekte
dir.
AzzMahmdHdykaddesellhsrrahulaziz
(h.948/1541) ylnda ereflikohisarda dodu. Bursada Muhammed ftde hazretle
rindenfeyzald.(h.1007/1598)deskdardacmivederghyaptrd.(h.10381628)de
Hakkayrmtr.Kabri,stanbulskdardakendiderghyanndakitrbesindedir.
Niyzi Msr kaddesellh srrahulaziz ile Azz Mahmd Hdy kaddesellh
srrahulazizarasndabirgrmelerdenbahsedilenrivayetlervardr.Bunlarnyanloldu
umuhakkaktr.Hayatlarileilgilitarihlerbunuakagstermektedir.

A.MahmdHdykaddesellhsrrahulaziz(d.948/1541;h.y.t:10381628)
NiyziMsrkaddesellhsrrahulaziz(d.1027/1618;h.y.t:1105/1694)

AyrcaMevidlrfanisimlieserindeOtuzuncuSofradageeneyhMahmutskdr,
skdarlCelveteyhiGafurMahmudEfendidir.(AKAR,1997),s.116
483
EbNuaymHilye5,189;KeflHaf,II,224;Suyut;CamiusSagr,II,137
484
(emsiTebriz,2007),(M.89),s.171
226|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


hls:Bireyibireyekattrmayphlisklmaktanibarettir.Pesihls,srve
efl ve sfat ve ztta olur. Bundan dolay suf stlhnda tevhid mertebeleri drt
olup,tevhidisr, tevhidiefl,tevhidisfatve tevhidizt derler.erbain
485
:
Drthalvettenibarettir ki;drtaded,onadedigerektirdiinden ...
hepsi tam on gndr...
486
hesbnca her halveti on gn olur. nk 4+3+2
adedlerinintoplam10saysnaular.AllahTelnnztondediimizdealtyn
veevvelveahirveczvekldenibarettir.
Halvetinbirincisinefsitezkiyeiindir,neticesitevhidiasardr.
kincisiahlkdzeltmeklekalbtasfiyesiiindir,neticesitevhidiefldir.
ncsruhyceltmekiindir,neticesitevhidisfattr.
Drdncs msivdan temizlemenin srr iindir, neticesi izf sfatlar dr
mekle ile tevhidi zttr. Bu menzile fenafillah ve makam cem tabir olunur ki;
katre olan beeri vcudununu, vahdet denizinde mahv ve mstarak etmekten
ibarettir.BundandolayErbinimntamamolurbuyurdular.
Halvetin beincisi; dah on gn geer buyurduklardr. Bu halvet mahvdan
sahv (ayklk)a ve cemden farka gelip cemi cemi esma ile btn mertebeleri
tamamlamakiindir.Vahdet,kesretivekesret,vahdetiperdelemeolmaksznkes
ret aynalarnda cemli srr vahdeti mahededen ibarettir. Bu nedenle Hatm
olur menzil mertib cn olur cnn bana buyurdular. Nitekim Cenb Hakkn
(Bana ibadet etmesi iin)
Msayaotuzgecevdeverdikveonaongecedahailaveettik;bylecerabbinin
tayin ettii vakit krk geceyi buldu.
487
yeti kerimesi buna iarettir. Onlarn
drt halvetten ibaret olan bir erbain ile olmalar enbiyi izam aleyhimsselmn
sulklar emmreden olmayp mutmainneden olmas nefsin tezkiyesi iin zevke
gerekkalmaz.nkonlarmasumlardr,bizimgibiktahlaknvasflarndanuzak
trlar.

(Kbekavseynievedn)yzellidirbilin,
DodugnmaribdenatzulmetiSbhnbana.

485
ERBAN: Krk gnlk riyzet. Madd balar azaltp, mnev taraf kuvvetlendirmek ve
kalbaynasnparlatmakiin,tasavvufbykleritarafndankonanusllerdenbiri;krkgn
azyemek,azimek,azkonumak,okibdetetmek.Bunaile(krk)dedenir.
Ehli snnet yolunun bykleri, halvet yni yalnz bana kalmak ve erban yerine, in
sanlar arasnda kalbini Allah Tel ile bulundurmak sedetine kavumulardr. Snnetleri
yaparak ok kymetli eyler elde etmiler ve bidatlerden (dine sonradan sokulan
hurfelerden)saknarakyksekderecelerekavumulardr.(mmRabbnkaddesellh
srrahulaziz)
486
Bakara,196
487
Araf,142
DivnlahiyyatveAklamas|227

(Kbekavseynievedn)
488
yzellidirgndrbilin,
489

gnebatdandoduAllahTelkaranlbendenald.

BubeytAllahTelnn sonra(Muhammede)
yaklat, derken daha da yaklat. O kadara ki (birletirilmi) iki yay aras kadar
hatta daha da yakn oldu. ayeti erifinin kelimenin aded ebced hesab zerine
remz buyururlar. Her kavsda iki kb vardr. Bu nedenle bazlar demiler ki;
kbekavseyn kbeykavsini manasnadr.Butakdirdekavsn
birlii murd olunur ki; kbe eymeni (sa ucu) vcub leminden ve kabe eyser
(sol ucu), imkn leminden ibarettir. yzelli olmas kbe kavseynden murd
kavsivcibiimkndrki;toplamyzdr.Evedndenmurd Nn.
Kaleme....andolsunki
490
deolunnndurki;ebcedhesabndakideerielli
dir.
Baz mfessirler demiler ki; nundan murat zt ilminden alnm olan mu
kaddes kalemden kinyedir. Bu itibr ile kbe kavseyn evedn, yzelli aded
olur.
Dodu gnmaribden diye buyurdular. Ruh gneinin bat, vcud dann
karanlndan ve bulutun bulanklna iarettir. Douu ise, perdeleri benlik kay
dnkaldrp,leminkorkutucueylerdenklandranvevcudglgesininvehmini,
vahdete nuruna katmaya remz ve iarettir. Bu nedenle at zulmetti, Sbhn
banadiyebuyurdular.

488
KBE KAVSEYN: Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin Mrac gecesinde bilmediimiz
bir ekilde Allah Telya yaknlndan kinye olan bir tbir.
KurnKerimdemelenbuyrulduki:
O (Muhammed sallallh aleyhi ve sellem) Rabbine Kbe Kavseyn veya daha yakn
oldu.(Necmsresi:9)
Ehli snnet limleri buyurdu ki: Mrc, ruh ve cesed birlikte olarak Mekkei
mkerremeden Kudse ve oradan yedi kat ge, sonra Sidre denilen yere ve Sidreden
Kbe Kavseyn makmna uyank olarak, gece bir anda gtrlm ve getirilmitir. Bunu
yapan,AllahTeldrveancakOyapabilir.(AbdlhakmArvs)
Raslllah sallallh aleyhi ve sellem Kbe Kavseyn makmna varnca ne Cebril
aleyhisselm ve ne de baka hibir vsta olmadan dorudan doruya Allah Tel Ona
vahyetti,bildireceinibildirdi.BevakitnamazbusradaFarzklnd.(FahreddnRz)
KbeKavseyntahtnnSultnsen,benbirhiim,Misafirinimdememisaygszlksaya
rm.(MevlnHlidiBadd)
489
Talaa vel aded fi 2175 yevml isneyn [erbanm Msrdr 340 on gn de geince
Msr350olurveefhemKarabageleliyarn350drbumsradaaertmit350ve
fathazretieyh:1105]HalilEEN,NiyziMsrninHatralar,st.2006,s.130
490
Kalem,1
228|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


GeldiHakk,btlfirarettidolatmaribe,
ZhiroldugizlisrlarverdiHakkbrhanbana.
GeldiHakk,btlfiraretti,batyayneldi
AllahTelgizlisrlarakladvebanayolgsterdi

Ruh gnei yce ufuktan doup ve karanlk gecenin arln giderip okluk
zulmetinden vahdet nuruna kavuturur.
Andolsunsenbundangafletteidin;derhalbizseninperdenikal
drdk.Bugnartkgznkeskindirdenir.
491
Gereincehakikatnurununaslnn
gznden srmesi gaflet gznn arsn izle ve Hakk gren gzn penceresi
kudsnurhavalesiileHakkvcudununnruiimibirekildekaplad.Btlvcudun
zulmetine yer kalmayp Yine de ki: Hak
geldi;btlyklpgitti.Zatenbtlyklmayamahkmdur.
492
hakkatyzgste
rip akl deliller ile tasdik ve hccet derecesine kavumu esrr inkiaf ve aikr
oldudemektir.

OldumsmilgibiteslimiHakkettihemin,
kibinyzdahiyetmibetebirkurbanbana.
OldumsmilaleyhisselmgibiHakkaettiteslimoldum,
(hicri:1275m.1859)benimiinHakkakurbankesilir.

Niyzi Msr kaddesellh srrahulaziz Allah Telya gereken emneti tes


lim iin maneviyt yolunda olmalar sebebiyle Hz. smil aleyhisselm gibi Hakka
teslmicnettim,btnskntlararazymdemektedir.
Derhlikibinyzyetmibedebanabirkurbnetti.
Melamiler bu beytin seyyid Muhammed Nur kaddesellh srrahulazizin
mehurolduutarihi1275olaraktebireylediinekanidirler.
493

Niyzi Msr kaddesellh srrahulazizin Mecmusnda bu tarihlerin 2175


benzeritarihlerbulunmaktadr.
494
Butarihinkarlkgeldiizamanbirimininmild
olarak karl tam olarak sylemek mmkn deildir. Ancak 1275 olarak d
nldnde,tarihiuolayrivayetederler.
Varyantlararasndabirokkkfark bulunandieryaygn birrivayetisey
ledir:
495


491
Kaf,22
492
sra,81
493
AbdulbakiGLPINARLI,Melmiler,st,1931,s.247
494
HalilEEN,NiyziMsrninHatralar,st.2006,s.130
495
Buradaki anahtarn Fransz, ngiliz ve talyann Osmanl tarafn tutmasn temsil
etttii sylenmektedir. (Yard. Do. Dr.Kenan ERDOAN, iirEfsaneMenkbe ilikisi Ve
DivnlahiyyatveAklamas|229

anahtargibimasalmotiflerininveformelrakamlarnbulunduuaada
ki1275tarihinden,kurbanvekotan,Yahyadanvegelecektenbahsedenilgin
vekehanetdoluilhihakkndaisebazkkfarklarlaikiayrrivayetvardr.
Biri udur: Krm Savana karar veren Sultan Abdulmecd, baz ulema ve
eyhlerin de duasn almak istemi ve mabeyinci muhasibi Yahyay, devrinin
mehur eyhlerinden Kuadal brahim Halvetye bu maksatla gndermi.
Kuadal, hayattayken kendisine iyi davranlmayan ve Osmanl aleyhinde bed
duasbulunan,hatta
Osmanlnninkraziindrdncsemyabirkazkaktm,bendenba
kaskaramaz
diyen ve ayanda bukas ile defnedilen Niyzi Msr kaddesellh
srrahul azzin gnlnn alnmas gerektiini syleyerek kl (baka bir riva
yette anahtar) vermi. Padiah, Yahyay 40 koyun ve bir ko ile birlikte
Limniyegndermi,bunlarkesilerekfakirleredatlm.Yni,birnevizrdi
lenerek rzas alnm. Msrnin ayandaki buka (pranga) zlm. Sava ka
zanlm.
Buka ile birlikte, orada bulunan ve getirilip tefel edilen Niyz Divan
ndakiuesrarengizilhininanlamdazlm:

OldumsmilgibiteslimiHakkettihemin,
kibinyzdahiyetmibetebirkurbanbana.
Anladmzebhiazmebirirettirbuko,
HemberettirgeleYahyilemihmnbana.

Bununla ilgili dier bir rivayette ise Sultan Abdulmecd, 1260da Selanike
giderken frtnaya tutularak Limniye gelmi, trbeyi ziyaret ederek bilgi alm,
duaetmivesavankazanlmasiinmanevhimmetveyardmistemi,orada
bulunan NiyzDivannntefelndeyukardakibeyitleringetiigazelkm.
Savan kazanlmasndan sonra da ko kurban ederek, trbeyi tamir ettirmi
tir.
496

Konu hakknda Niyzi Msr kaddesellh srrahul azz hakknda bir yabanc
tarihiolanDimitriKANTEMRin
497
kitabnadercettiibuhususubizimyerlitarih
ilerimizin gz ard etmeleri ok ac olduu gibi, birde bu tarih kitabnn 1980 de
Diyanet lerinin Din leri Yksek kurulu tarafndan yasaklanma tavsiyesinin bu
lunmas gariplikler yurdu olan memleketimizin yalnz d gler tarafndan ypra
tlmadkendikendimizeokyaptmznhatalargrmekasndannemlioldu

Niyzi Msrnin Menkabelerine Gre Baz iirlerinin Hikyesi Sosyal Bilimler Yl:2003
Cilt:1Say:1,s.48)
496
(KenanErdoan,NiyziMsrHayat,EdebKiilii,EserleriveDvnnnTenkitliMetni,
Ankara,1998,s.XCI)
497
DimitriKANTEMRtrc.Dr.zdemirOBANOLUOsmanlmparatorluu'nunYkseli
vekTarihi[Kitap].stanbul:aYaynlarCumhuriyetKitapKulb,4.Bask2001.
230|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


unu belirtmek isteriz. Kitaptan aldmz blmde Niyzi Msr kaddesellh
srrahul azzin Rodosa srgn gidiini bir yabanc gzyle okumanz iin burada
alntladm.
37MISREFEND'NNTAKDREDLMEYEDEERTUTUMU:
498

Sadrazamn sava hazrlklaryla urat ve hatta kentin dnda karargh kur


duu bir srada, Bursa eyhi Niyzi Msri Efendi
499
, kendisinin ilahi yardmna

498
(DimitriKANTEMR,4.Bask2001),c.II,771774;Aklamalar:968970
499MsrEfendi:BiroubununHristiyandininienoksevenlerdenbiriolduunusanma
larna karn, Trkler arasnda dindarl yznden ok tannm birisidir. Bu kany, kendi
sinin yaymlayp da camilerde okunmasn emrettii birok dinsel iir dorulamaktadr.
Birounun kansna gre bedenleme gizine ilikin olan bazlarn, Trkeden szck sz
ckevirdimveburayaaktarmayalaykolduklarnsanmaktaym:

(Orijinalilhibuekilde)

Olmenemkimvkfesrrilmidemim,
Kifigencihakikathemhaytlemim.
Bendemahfoldugayblgaybnesrrhemn,
Bendedirsremnetanakenzimbhemim.
BencemliHakkcmleeydezhirgrmem,
Bumeryyaanniinbaktmcahurremim.
Herszmmifthkuflikntkenzolmudurur,
Hemdemisileherbirnefistemahremim.
Cmlemevcdtverdimbenvcdvhide,
Ztuesmvesftnilehlyekdemim.
Yerdegktehernekimvarbaludurbbana,
ikrevnihnebentlsmzmm.
BenoMsryemvcdumMsrnaholmuam,
Hdisimgerivelmandesrrakdemim.
(Tercmebuekildeyaplm)

"nsansalanlayngizlerinibilenbenim
Adaletinhazinelerinibenlerimvednyannyaambenim
Tmgizlieylervetmgizlieylerinesrarbendesakldr
Banasrverildivebenonuiimdesaklarm
Ben,ilahigzelliiherkestendahaaydrgrdm
Bundantrbugrntygrdkesevintencoarm
Gktekiveyerdekihereybanabamldr
Tmgrlenvegrlmeyeneyleraynayayansrgibiiimeyansr
Ben,tmyaratklarazvebiricikvarlmadadm
Bensonsuzadeks'daymvesonunadekonunlabirlikteyim
Ben,vcudumdanMsr'dakralolanMsr'yim
Kehanetimokderindirveonungizliyorumundaebedibirsriermektedir"

DivnlahiyyatveAklamas|231


Aadakitalamadaayneyleriimaettiisanlmaktadr:

(Orijinalilhibuekilde)

Esmiilhiyyedebhadhnerimvar,
Herdemdesemvathurfaseferimvar.
Gnlmgnnyldzdrhiadediyok,
Herburtabenimbingnebinkamerimvar.
limlerebcedhacesiolmakolurr,
Alakgrnenebcedelnazarmvar.
Arusemvatulmunbudurelhak,
Hemdahizeminindetkenmezgherimvar.
BununlabiroldudemisileMsr,
Gnlmedahinegelirimnegiderimvar.

(Tercmebuekildeyaplm)

"Allahakna,benimbilgimsonsuzdur
Yaammsresincekutsalbilimleriinalrm
Yreiminsemasndasayszyldzlarvar
Herburtaben,binergneveaysayarm
Bunlarabakarak,gkkubbeninvetekigezegenlerinbilgisikmsenmeli
Zirabenimyeryzndedesreklivarlklarmvardr
Dnyaalfabesininustasolmaktanutanyorum
Fakatdnyadaokazsaylanbualfabeninkymetinibilirim
ZirabununlaMsrilesarasndakibakurulmaktadr
Bundantrhibirarzumyokturvehibireyimeksikdeildir."

Budizelerinierdiiakitiraflar,MsrEfendi'ninsaleyhisselmaduyduuitenduygu
larhakkndabirfikiredinmekiinyeterliolurfikrindeyim.BunakarnMsrEfendihakkn
da bizzat istanbul Patrii Kallinikos'un azndan iittiim any belirtmeye deer olduunu
sanrm.Buyksekrtbelipapaz,Bursa'daruhanireisolduubirsrada,kentinmollasolan
MsrEfendi,bununladostolmuveskskbununevinegidermi.Birseferindemetropoli
tegittiinde,masannstndeYunancabirkitapgrrvebununneolduunusorar.Ruha
nireisdebununncilolduunusyler.BununzerineMsrEfendi,
"Ey pek aziz metropolitim, Allah Tel'nn sana ltuf olarak verdiini yaadka ko
rumalsn;zirasilencil,AllahTel'nnkelamdrlar"der.
Msr'nin bu duyarllndan dolay Trkler, kendisinin yrekten Hristiyan olduunu
sanmalarna karn, yine de nn kltmemilerdir. rnein, yukarda naklettiim bu
dizeler, Hristiyan Ortodoks mezhebine gre mi, yoksa Kuran retisine kart olarak m
dzenlenmi olup olmadklarn kararlatrmak iin mftye gsterildikleri zaman, mft
resmenbildirmektekararszlkgsterirveufetvaylaikianlamlbircevapverir:
"Bu dizelerin anlamn ancak Allah Tel ile Msr bilir. Bu karar, bir kfir tarafndan
verilmesine karn, bunun doru olduuna inanyor ve bu insann derin bilgisi hakknda
yorumdabulunmannokzorolduunuanlyorum."
232|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


inananderviadaltndabindenokgnllybayranaltnatoplar.Budervi
ler, kendisinden ne maa, ne de baka geim gereksinmesi istemeyerek, nereye
gtrmekisterseorayagitmeyehazrolduklarnsylyorlard.eyhbudervilerle
denizyoluylaRodos'agider;buradandakarayoluylaEdirne'yegelirvekentevarr
varmaz yandalaryla birlikte doru Selimiye Camii'ne gider. Burada le namaz
iin gelen halka rastlar. Msri Efendi de byk bir gayret ve dindarlkla ibadette
bulunurveaayukarumealdehalkahitapeder:
"Almanlara kar yeni bir ordunun kurulduunu rendim. Bugnk durum
karsndaMslmanlarniyiliivekaniinKuranKerim'inkurallarnagrene
yapabileceimi uzun boylu dndm durdum. u anda Osmanl ordusunun
bugne dek Hristiyanlar tarafndan urad byk kayplarn sebebinin ne ola
bileceiniaratrdm.BudncelerimarasndabizzatAllahTelgkten,aralk
sz sren bu byk bozgunlarn nedeninin, ne Almanlarn cesareti, ne de Trk
halknn gnah olduunu; aksine gvurlarn ruhu, iman ve ananelerinin etkisi
altnda kalarak, kfirlere kar byk saydaki ordu deil, fakat Allah Tel'ya
imanl, temiz yrekli ve uyrua kar doru drst olmak lazm geldiini bilme
yenimparatorluunonyedivaliveilerigelenlerininuygunsuzdavranlarsebep
olmutur.
mparatorluumuzu yok olmaya srkleyen bu kiileri bilmek istemez misi
niz? Pekl, trban ve Mslman giysileri iinde almla aramzda dolamaktan
utanmayanbugvurlarnadlarnilhihikmetbanaaklad.Bunlarunlardr:
Vezir,yenieriaas,kaymakam
500
,defterdar
501
,reisefendiveisimleriylead

Buarada,mftnnbubeyanatndansonraMsrEfendi'ninbudizeleri,halkayaylm
ve tm Trkler, Bunlarn gerek Ortodoks olduklarn kabul etmilerdir. Buna ramen bu
dizelerinihtiyatlaokunmasnaizinverilirveyaymlanannshalarnbandaaadakiuyar
vardr:
"BudizelerinvezlszlerinyazaranlmayadeerMsrEfendi'dir.Bunlarniindes
lamdinineuygundmeyenveHristiyanlarnkulaklarntrmalayanbazkararveanlatm
larvardr.Bununlaberaberbunusaltyazarncokusunavermelidir.Buanheyecansaye
sindebazMslmanlarngerekinanlarnbozmutur.Bablibunlardanhaberiolduu
zaman, mftye Msr'nin arklarn ve iirlerini bir cilt halinde toplatlmasn ve incele
meye gnderilmesini emreder. Mft, bunlar okuduktan sonra yakmtr ve aadaki
fetvayvermitir.
Msr Efendi gibi konuan ve dnenler bu atete yansnlar; ancak Msr Efendi
yanmasn, zira cokunun egemen olduu kimselerin zerine fetva karlamaz. Bu Msr
Efendi'ninhakaretincnalmakiinbundanncesznettiimkarklklarkard
anlalmaktadr.
500
Kaymakam: Yani Osman Paa olup, kken bakmndan Girit'te domu bir Rum'du.
Kandiye'nin kuatlmas dolaysyla Kprl Ahmed Paa'nn eline tutsak olarak der ve
bununtevikiyleMslmanlkabuleder.Bundansonragidereksadrazamlakadaryk
selir.okakllydvedurumagrehareketetmesinibilirdi.
501
Defterdar: Bu sralarda defterdarlk grevini Trklerin devlet ilerindeki byk beceri
sindenvedeneyimindendolay,bugnedekycelttikleriKirliismailEfendigryordu.

DivnlahiyyatveAklamas|233

landrabileceimtekibykdevletmemurlar.
Btn bunlar lmle cezalandrlmadka, gvurlar yenme midini ta
yamayz. Hatt imparatorluun top yekn yok olmas beklenebilir. Bu amala,
AllahTel'nnemriylesaylanazolmasnavehenzsilahlarolmamasnakarn,
ilahi kudretten hz alarak din bilgisiyle donatlm, gnahsz ve lekesiz bir yn
Mslman toplam bulunuyorum. Bunlar sayesinde saysz kfir ordusuna salt
karkoymakdeil,fakatOsmanlmparatorluu'nunsnrlarndantmyleps
krtebileceimisanyorum."
Buhaberhertarafaokadarabukyaylrki,olaylarameraklbulunansalthalk
deil,fakatbyksaydayenieri,sipahivetekiaskerimemurlarcamiyekoarlar.
Cami ok geni olmasna karn, bu kadar kalabalk dinleyiciyi iine alamayp tm
d salonlar dahi dolar. Bunca kalabaln toplandn gren szc, o kadar ok
coarkidinnasihatleritamdrtsaatsrer.Birayaklanmaolurkorkusuylasadra
zama haber verilir. Vezir de herhangi bir olasl zamannda nlemek amacyla
kaymakam,eyhMsriEfendi'yegnderirvebireylertebliedilmekzerekendi
sine kadar gelmesini rica eder. Kaymakam, en derin sayg ile iltifatlarla grevini
yerinegetirdiktensonraMsriEfendikendisine,
"Ben, Allah Tel'nn bana gkten aklad eyleri kullarna sylemek iin
gnderilmibirkuluyum.Vevezirinnegvuruolabileceinibilememvegrevimi
brakp da onu dinlemeye sebep grmyorum" yantn verir. Kaymakam, kendi
sinidikkatledinleyenbukadarkalabalkbirhalkynnnevresinisarmolduu
nu grnce, toplanty datmak iin kuvvet kullanmaktan baka are olmadn
anlayarak, sadrazama geri gider ve kendisine grdklerini ve duyduklarn syler
ve ayn zamanda ktl nlemek ve bu halk topluluunu datmak iin derhal
gerekli nlemleri nerir. Zira eyhin batan sonuna kadar vaizi salt devletin ileri
gelenlerine kar deil fakat bizzat sultana kar halk ayaklandrmaktan baka
amagtmyordu.Bunlardansonrasadrazam,yenieriaasnveeyhinkfirlikle
sulad tm tekileri artr ve hepsini bekleyen ortak tehlikeyi belirterek, ken
dilerini tehdit eden olay nlemek iin ne gibi tedbirler alnmas gerektiini sorar.
Ortaya atlan tm kanlar gz nne alndktan sonra, nceden sultann onay
alnmadanhibireyinyaplmamasgerektiisonucunaoybirliiylevarlr.Bununla
beraberbuaradaeyhikenttenuzaklatrmakiintmnlemlerinalnmaslazm
dr.Buamaladerhalsultanabirtelhisgnderirlervebununladervigiysisiiinde
byk bir asker etesiyle birlikte bir eyhin kente geldiini ve Selimiye Camii'ne
giderekhalkahitapettiinivekararszcemaatiayaklanmayakkrttnvedevle
tinilerigelenlerinelekesrmektenvehattasultanadahiirenisimlertakmaktan
geri kalmadn; kendilerini kfir diye adlandrarak ve aka Osmanl Almanlar
nn,imparatorlukAlmanlarnakarsavaettiklerinivebundandolayAllahTel'
nn, Osmanl saray zerinde ltf beklenemeyeceini diyerek, sadrazam ve teki
subaylardancnaldnbildiriyordu.Buvebunungibibakayapmackiaretler
yznden sultan o kadar ok hiddetlenir ki, derhal asinin yakalanmasn emreder
ve kulland yeil trbanna olan saygsndan tr kendisini lme mahkm
edemediinden tm etesiyle birlikte Bursa'ya gnderilmesini emreder. Bylece
234|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


sadrazam,istediinisultanadnayerinegetirmekyetkisinieldeetmiolduunase
vinerek kaymakam bir defa daha camiye, fakat bu sefer yenieri aas ve byk
saydaaskerineliindegnderir.Kaymakamlayenieriaas,yenierileridarda,
sokakta brakarak hl vaazda bulunan eyhin yanna giderler ve sultan adna se
lamlayarak,sultannkendisininkutsallvenhakkndaokgzeleyleriittiini
vebunlarkendisineduyurmakistediini,bundandolayoyalanmadansarayagel
mesini rica ettiini haber verirler. Msri Efendi ise, ya bunlarn amacnn farkna
varryadasamanaltndakiylangibi
"Burayagelmenizinsebebidediinizgibisultanndeil,fakateytann
502
gn
derdiinisanyorum"der.
Mamafih Allah Tel urunda savatm iin insanlarn ne vgleri, ne de
saldrlarbenirahatszetmez.Buitibarlabuslamcemaatineherhangibirhaka
rette bulunmamak ve sultann emirlerine boyun emek istemiyor sanlmasn
diye istediiniz yere gitmeye hazrm. Bununla beraber btn bunlar ne kendi
isteimlevedefenaamaladeil,fakatilahivahiylekonutuumakanaatgetir
meniziin,ite benimburadan ayrlmamdanbirka saatsonra tankolacanza
daha imdiden bildiririm" cevabn verir. Bunlar syledikten sonra camiden kar
ve kapda kendisini bekleyen sultann faytonuna biner ve muhafzlarn eliinde
her yandan koarak gelen byk saydaki halkn sayg gsterileri arasnda gider.
Fakat halk kendisini izleyemeyecek kadar uzaklatktan sonra kapal bir arabann
iinekoyarlarveilkinRodos'a,sonradaBursa'yagtrrler.
38MISRIEFEND'NNUZAKLAMASINDANSONRAZLENENMUCZE:

eyhin batl kehaneti hakikaten gerekleir, zira onun ayrlmasndan iki gn
sonra leye doru yenierilerin ve subaylarn tm adrlarn devirecek kadar
iddetli bir kasrga kar. Rastlant olarak bu sralarda le yemeini piirmek iin
birok adrda te yanyordu. Frtnadan devrilen adrlar ate alr ve abucak
tekileredeyaylarak,birsaattenazbirsreiindeyksekrtbelisubaylarnpav
yonlarylabirliktebindenfazlaadrklolurgider.Halkbugrntkarsndase
yirci kalyor ve sadece: ite bu gerein kantdr ve kulunun haksz yere srgn
edilmesinden dolay Allah alyor diye haykryor ve atein sndrlmesi konu
sunda hibir yardmda bulunmuyordu. Sonun da askerler byk glkle ordug
hn bir ksmn atein alevlerinden kurtarmay baarrlar. Bizzat sultan bile byk
birkorkuyakaplrveeyhesaygdolubirmektupyazarak,hainvezirleritarafndan
aldatldnitirafeder,kendisiniaffetmesiniricaedervetekrarEdirne'yegelme
siniveorduyukutsamasnistediinibildirir.BunakarlkMsriEfendiise,kendisi
ninsrgniindesultanndeil,fakatsarayarabozucularnnkabahatiolduunut

502
Sultan deil, fakat eytan (sultandan, eytandan): Msr Efendi'nin bu deyii, bundan
sonra iki trl yorumlanmtr. lk nce motamo (kelime kelime) anlamnda, yani sultann
kendikusurlarnayplayanbirinsannyaamnasonvermekiin,eytanibirruhtarafndan
kkrtld;sonraikianlamlolarakyaniMsrEfendi'nin,kendisiniuyarmakiingelenlerin
sankisultantarafndandeilde,kendisinibusuuilemeyeiteneytantarafndangnde
rilmitir.
DivnlahiyyatveAklamas|235

batan bildiini; buna karn bu hakszl unutarak herkesi baladn, fakat
Edirne'yednemeyeceini,nkilkkezEdirne'yegitmesiyleimdikiarasndaok
farklbirdurumolduunusyler.](DimitriKANTEMR)
Konuzerindebiryabancnnbukadarhasasdavrandolayyerlikaynaklara
uygun anlatna baklnca durumun vahameti aka grnmektedir. Aada
anlatlacak mevzu ile devletimizin Niyzi Msr kaddesellh srrahul azzin
kabrihakkndaalmalarabalamasnnelzemolduugrlmektedir.Ayrcabu
hususun Yunan Hkmeti tarafndan kendileri asndan yine belirteceimiz bil
giler yznden Niyzi Msr kabri hakknda uygulad hakareti bir an nce
telafietmelerigerektiinigrmekteyiz.nkKocaOsmanlydarmadaneden
Ahnonlaradadokunacandnmektenkendimizialamyoruz.

[17MART1694'TEN18MART1915'EVEYAMONDROS'TAATILANMZA]
Bu bal yle de atabiliriz: 17 Mart 1694'ten 18 Mart 1915'e veya aya bu
kalbirerenin30Ekim1918deMondros'taattrdimza.
XVII.asrnsonlarndayz.
Devir kinci Ahmed devridir. Hazreti Niyazi'nin i banda bulunan hainleri Pa
diaha tek tek bildirecei ayias, devlet adamlar arasnda, zellikle de
Kdzdelilerden Vni Cn lakapl Mehmed Efendide tela uyandrr. Sadrazam
BozokluMustafaPaa,MsrEfendininduasnalmakisteyenvesonraseferekl
masn mnsip gren Sultn II. Ahmed'i, bu zt geldii takdirde byk bir fitne
zuhuredeceiyolundakitelkinleriylefikrindenvazgeirir.
HazretiPr,30Haziran1693SalgnEdirne'yegelipva'zetmekzereSelimi
ye Camiine indii zaman, halk caminin etrafn doldurmu kalabalktan ieriye
girilemez olmutur. Bu durumu gren Sadrazam, Niyzi Msr'nin eer derhl
tutuklanp srgn edilmezse byk bir karklk kacan pdiha telkin eder;
Msr'ninLimni'yesrgnhususundabirfermanalr.BununzerineHazretiMsr
tekrarLimni'yesrlr(1693).HazretiPrbuseferincinmitirvegiderken:
"OSMANLI'NIN NKIRAZI (K) N DRDNC KAT SEMYA BR KAZIK
AKTIM. BU KAZII BENDEN BAKA KMSE IKARAMAZ." der ve ayandaki bu
kailebirkouarabayabindirilippalaspandrasyolakarlr.Vebirmddetson
raadada(17Mart1694)vefateder.
Yl18Mart1915ngilizAgamemnonzrhlsanakkaleBoaznagirerveMeci
diye tabyasna lm kusar; ancak anakkale'yi geemez. sabet alp geri ekilir.
Birinci Dny Sava sonunda atekes isteyen Osmanl Devleti ile tilaf Devletleri
arasnda30Ekim1918ylndaLimniAdasndaNiyziMsr'ningmldyere
bakanMondrosLimanndaAgamemnonzrhlsndayaplanantlamaileOsman
l'nninkraz(k)tesciledilir.
mdi,sadedegelelimvericlidevletednpsoralm:
Biz imdi Hazreti Msr'den zr dileyip Mondros'ta ayamza geirilen bu
kadankurtulalmm,kurtulmayalmm?
Buzat,zamannnbykvellerindenolupkerametlerizahirvebahirdir,nebu
236|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


yurmusahepsiayniylevukubulmutur.]
503

Anladmzebhiazmebirirettirbuko,
HemberettirgeleYahyilemihmnbana.
Anladmbykkurbanabirirettirbuko,
HemdemjdedirgelirYahyilemisafirolurbana.
Hz.ibrahimaleyhisselmkssasndaAllahTelnn Bizolu
nabedelonabykbirkurbanverdik.
504
KelamnngereinceAnladmzebhi
azmibiriarettirbukobuyurdular.Yanikurbanolankounazimsfatylavasf
nnsebebvehikmetinianladmdemekolur.

HalklemdedilersyaMsrbirzaman,
DahbundanzgemevhdediKuranbana.
HalkdedilersaleyhisselmabirzamanNiyziMsrdediler
DahbundanayrKurnKerimvahyedildidedibana.

Evliyann hepsinin yolu Kuran Kerim, hadistir ve erat sahibi mtehidlerin


ictihadlarylealdklaryoldur.
Beyitlerde zikir olunduu zere hakkn vcd elbisesi kabiliyetime uygun ol
duubuyuruldu.Velyetsrrnnmutlakasevmakamdaolduundanmeshsrra
mazhariyyetimitbariyle benden kanHazretis aleyhisselm srrikensrrna
mahrem olmayan halk bana s demeyip Msr dediler. nk htemi velyeti
mutlakaHz.saleyhisselmndr.Bunedenlesmerebindebiradamdemeleri
nin sebebi, s aleyhisselm gibi kendisine de ilhi vahiy gelir demelerindendir.
NiyziMsrkaddesellhsrrahulazzbuyururki;
Bugn bu kadar tevfkt
505
ve tatbikat Allahun kudreti ve Hazreti s
aleyhisselmn mucizat ve Msrnn kermtdur. Kabl iden mmindr ka
buletmeyenhamziyyedrkfirdrmrikdrmlhiddrdinszdr.
506

Dah bundan zge mevh dedi Kurn bana yani seyri slkm
mahbbiyetmenzilindeRaslllahsallallhaleyhivesellemeeriipvarisivelyet
veMuhammedhssailekutbilemoldumdemeyeremzveiarettir.nkba
kalamak ve deimekten beri olan ezel kutb ve ebed bilittifk rhu Muham
med sallallh aleyhi ve sellemdir. Futhtta akland zere Shibi saadet
Raslllah sallallh aleyhi ve sellem Efendimiz Hazretlerinin teriflerinden
ahirete kadar zaman shibi olan lemin kutbu ve Rahmann halfesi olan gavsi
azam hazretleri her halinde velyeti hssai Muhammediyeye vris olmaya
muhttr.

503
(TATI,2010)
504
Sfft,107
505
Tevfk:C.(Tevfkt)AllahTel'nnkulunayardmetmesi.
506
(MISR,1223),v.4b
DivnlahiyyatveAklamas|237

12

Vezin:FiltnFiltnFiltnFiln


507

Salikirahhakikatakaeyleriktida.
508

Cmleeyayabirerhletkonulmuturmdm,
Birbirindenbaznaksbaznistidadtam.
Merebialolanneenedirhslkelm,
Aktrolneeikmilkimandandrmdm.
Meydetevirihararetneydetesirisada.
509

Glenivahdetkalbiemrirmaktr,
Lezzetivuslathemanancakmermaktr.
Terkikevneyneyleyenmestimdmaktr,
Vadiihayrethakikattamakamaktr.
nmahhasolmazolvadidesultandangeda.
Arifinakilhdenyeolmazhemdemi,
Nuedipsahbayzatcanolurherbirdemi.
Mazharanaaynizhirgrnrgidergam,
Eylemezhalvetsaraysrrvahdetmahremi.
Akmaukdan,maukuaktancda.
EhliHakkolmakdilersenzerkitaatterkinet,
inisafeyleyigrvarkyafetterkinet.
Pendigueylebasiretlesefahetterkinet,
Eykiehliakasylersenmelmetterkinet.
SylekimmmknmdrtayirtakdiriHd.
Varlnmahvetmekolduayinierknsadka,
Kalbiniyakmakgerekanndemadembrika.
koldurgitmeyeherdembandansaika,
Akkilkiektihatlevhvcudiaka.
KimolasabitHakkisbatndanefyimada.
EyNiyaziibtidaszzevkbuldunaktan,
Yrinisbatnda(La)szzevkbuldunaktan.
Daimbkifenaszzevkbuldunaktan,

507
nnelirRahmanitarfenkadrienfasilvera,
Kllmerinsaliknbehcenkadimenbilheva.
MenlehuaklnselmnyektedibilMustafa,
KadenarelakliluakminhacilHda.
508
Fuzlkuddisesrruhulazizeaitgazelintahmisi.
509
AltizilibeyitlerFuzlkuddisesrruhulazizeaittir.
238|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


EyFuzuliintihszzevkbuldunaktan.
ByledirherikiHakkadylaolaibtid.


Rahmanaulatranyollarnefeslersaysncadr.

AllahTelyaulatranyollarnefeslersaysncaolduumehurbirszdr.
Hazreti Raslllah sallallh aleyhi ve selleme daima, iman nedir? diye
sorarlard. O da sorann haline gre cevaplar verirdi ki ona layk bir cevap ol
sun.Birdefasnda
Mslman,elindenvedilinden,Mslmanngvendeolduukimsedir
buyururlar.Dierbirdefasnda,
Namazn klan, zektn veren kimsedir, cevabn verirlerdi. Biz de bir
arebulalm,aresizdeiliz.
leminaresinibizbulalm.BirElifinneolduunubilsenbtnKurnKe
rimibiliyorsundemektir.
510

BudurumungerekolduuPsikiyatriasndandageerlidir.Onuniinokolan
yollarnmridlerininbulunmagerekliliikanlmazdr.

rvin D. Yalom, psikiyatr olarak btn hastalarna, hikyeleri ortaya ktka


bir aknlk duygusuyla yaklat. Her hastann benzersiz bir hikyesi olduuna,
buyzdenhepsiiinfarklbirtedaviuygulamakgerektiineinand.Bututumu,
yllargetikeonubugnekonomikglertarafndanfarklynlereekilenpro
fesyonelpsikiyatriden,semptomlaradayaltanveherkesiintektip,ksasre
litedavidenuzaklatrd.
511

Eer ruhn hayatn terbiyesi kitaplar sayesinde olabilecei muhakkak olsa


idiAllahTelnebilerinigndermeyipkitaplarileyetinirdi.BuradanRaslllah
sallallh aleyhi ve sellem Efendimizin hayatmzn her annda bize gerekli ol
duudaaakmaktadr.


Btnhakikaterenlerindekikadim
512
gzelliklerihevalar
513
iledir.

510
(emsiTebriz,2007),(M.301302),s.390
511
(YALOM,etal.,2000),s.3
512
Kadm:Eskizaman.Balangcolmayan.Uzunzamandanberivarolan.Evvelibilinme
yenhlvekeyfiyet
DivnlahiyyatveAklamas|239

Yaratln gzellii nefse yardmc olur. Bu yolda Allah Telnn kullar iin bu
ekildeki muratlarntayin etmekmmkndeildir. Raslllahsallallhaleyhi ve
sellemiin
phesiz sen byk bir ahlaka sahipsindir.
514
buyurulmas yaratl ynn
denmkemmelliineiarettir.Buradausoruaklagelirse
Peki,niin,AllahTelbuimknherkuluiinmuratetmedi?
AllahTelmahlkatyaratrkenolmasgerekenimeiyyetdairesindeengzel
ekilde ve noksansz yaratmtr. Eer bir noksanlk var gibi grnyorsa o Allah
Telnn dilemesi yannda o mahlk iin olabilirliin en yksek seviyesidir. Hz.
Mevlnakaddesellhsrrahulazizbuyuruyorki:

Eer sen ktlkler de ondandr dersen yledir, ama bundan onun kemaline
noksanmgelirki?
Buktlkihsandaonunkemalindendir.Dinleulukii,sanabirmisalgetire
yim:
Meselressamikitrlresimyapar:
Gzellerinresimleriyle,irkinresimleri.
Yusufun, yaratl gzel hurinin resmini de yapar, ifritlerin, irkin iblislerin
resminide.kitrlresimdeonunstatlnneseridir.
Bu,ressamnirkinliinedelilolamaz,bilkisstatlnadelildir.
irkini gayet irkin olarak yapar, o derecede ki btn irkinlikler, onun etra
fnda dner, rlr.Bu suretle de bilgisindeki kemal meydana gelir, statln
inkredenrsvayolur.Eerirkininresminiyapmaybilmezseressam,nkstr.
tebuyzdenTanrhemkfirinyaratcsdr,hemmminin.Buyzdenkfrde
Tanrlnaahittir,imanda.kisideonasecdeeder.Fakatbilkimmininsecde
sidileyerektir.nkmmin,Tanrrzasnarar,maksadonunrzasnalmaktr.
Kfir de istemeyerek Tanrya tapar, ama onun maksad bakadr.
Padiahn kalesini yapar, ama beylik dvasndadr. Kale, onun mal olsun diye
isyaneder,fakatnihayetkale,padiahnelinegeer.Mminseokaleyipadiah
iintamireder,makamsahibi,mevkisahibiolmakiindeil.irkin,Eyirkini
deyaratanpadiah,sengzelideyaratmayakadirsin,irkinideder.
GzeldeEygzellikpadiah,benibtnayplardanarttnder.
Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin nasihat etmesi ve hastaya dua
retmesi.Raslllah,ohastayadediki:
Sen,unusyle;Tanr,senbizeglklerikolaylatr.Dnyayurdundabize
iyilik ver, ahiret yurdunda da. Yolumuzu gl bahesi gibi ltif bir hale getir, ey
YceTanr,konamzzatensensin.
515


513
Heva: stek. Nefsin istei. Dknlk. Gelip geici olan heves. Nefsin zararl ve gnah
olanarzular.
514
Nun,4
515
Mesnevi,c.II,b.25352554
240|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz



Mustafaileaklselimtabiiolur.
Akl ile Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin beraber zikredilmesi eriat ma
kamnnaklilesorumlututulmasndandr.
Akl balamak kknden gelen bir kelimedir. Anlamak ve idrak etmek, d
nme ve muhakeme etme ve doruyu bularak onu salam bir yere balamak
anlamna gelmektedir. Akl eyay olduu gibi anlama ve anlamlandrma, gzel ve
irkiniayrtedebilme,doruyuveyanlkavramakabiliyetidir.
Akl selim, ise hkm ve kararlarda iki hayrdan daha iyi olan hayr, iki er
denehvenierribilebilmezelliidirvekmilaklaverilenisimdir.Bunasadu
yudemekdemmkndr.AllahTelbuyurduki;
Yzn Allahn ftrat zere yaratt hak ve hanif dini olan tevhide ve s
lama ynelt. Ki Allah insan bu ftrat zere yaratmtr. Allahn kadim kanunu
olanyaratlndabirdeiimszkonusuolamaz.Doru,sabitvehakdinveyol
budur.Amanevarkiinsanlarnoubunubilemezler
516

Aklselim,yaratltaAllahninsankalbinekoyduuilahhakikatlerivegerei
kabuletmeyeyatknolankabiliyetanlamndadr.

Hdyoluakateiniklarayakt.

Allah Tel kendine kavuma yolununun evk ve itiyakn klarna tattrd.


nk akn hallerinde eriata muhalif hallerin bulunmaktadr. Bu haller k iin
hogrlrkendierinsanlarbuhallerindendolaysorumluolurlar.

Salikirahhakikatakaeyleriktida.
Hakikatyolununsalikiakyolunauyar.

Hakiki kn ak yurduna adm att ilk yer, zahitlerin ve bitlerin gelebil


diklerisonyerdir.Denilmitir.Hakikateulamakisteyenakyolunarapolmal
dr. Ak, ebediyeti arayan ruhun, dnyev aldanmalardan kurtularak derun girda
badmesidir.Akyoluhakikateulamadadieryollardanksadr.Bunuksaln
u sebeple anlarz ki; k hakikat yolunda bir anda uzun mesafeleri at hlde
dnn murad edince ald mesafede ayn masal kahramanlarnn da yllarca
srenyolculuklarnn,birarpaboyunugememesigibidir.Geenzamannuzunlu
unun aksine, alnan yolun ksal hatta hilii, an yolculuunun zahire uygun
olmamasndandr.
NiyziMsrhakikateulamakisteyeneakyolunutarifetmesibundandr.


516
Rum,30
DivnlahiyyatveAklamas|241

Cmleeyayabirerhletkonulmuturmdm,
Btneyayabirerdeimeyenbirhalkonulmutur,
Eyannasliindrtunsurbahsedilir.Atesuhavatoprak.Buunsurlardanbiri
eyadabasknolursaozellikkendinidahaokgsterir.
nsan ruhu Ben Adem'in yaratln tamamladm zaman ona rhumdan
frdm.
517
ayeti kerimesinin ifadesine gre ilah menelidir. nsan ruhu ten
kafesine girdikten sonra madd ve zulman bir hicab ile perdelenmitir. nsann
hamurundaanasrerbaadenilentoprak,su,havaveatetenoluandrtunsur
vardr. Bunlardan toprakla su, zulman zellie sahiptir. Et ve kemikten meydana
gelen insan vcdunun temel unsuru toprak ve sudur. Bu yzden tasavvufta
zulmanhicabsaylanbedeninvebedenihtiyalarnriyazatvemcahedeileincel
tilmesigerekir.
Budrtunsuramellercihetindedetecellieder.
ahs ruhu tekil eden drt unsur, ruhun tecelli efale nisbetle kalbden
iktibs ettii ansr maneviyedir. Yani toprak mukabilinde olan namaz yemek
gibidir. Hava mukabilinde olan hac ile ate mukabilinde olan zekt ile fi
seblillah verilen bir malda bir kesme maneviye vardr. Su mukabilinde olan
orutur.Zirasavmdabirnevihayatvardr.tebuanasrmaneviyeimesrde
ile ruh kendisine bir vcutu mektebei maneviye yani vcudu imni tekil
eder. Nitekim Cenb Hakk brahim aleyhisselma yle ise drt tane ku ya
kala,onlaryannaal.Sonrakesipparalaherdanbanaonlardanbirpar
akoy.SonradaonlarkendinearkoaraksanagelirlerBilkiAllahazizdir,
hkimdir,
518
buyurdular. Yani Drt da, hakikatte olan kalp, ruh, sr, hafi ze
rinedrtunsurvazolunarakmecmuruhuntasarrufunamutvemunkadolup
daruhamuracaatettikleriveruhvcudunsurutekilettiigibikalpdeniktibas
ettiianasrerbaamaneviyeiiledevcudmuktesibeimaneviyeitesiseder.
Vebubeyandaruhaibrahimitlkiyetmnsibolur.
519

Birbirindenbaznaksbaznistidadtam.
Birbirindenkiminoksankiminininkaabiliyetitam.

EyHakktalipleribilinki,yukardaanlatlanmridikmillerindndakalan
ve eyh denilen kiiler, er'i erifi reten, ilme'lyakn sahibi zhd ve takva
eyhleridir. Bunlar arasnda da yalan syleyip biz falan sultnn ve filn efen
dinintarkatindeniz.Yetkiveseyrslkbizdedirdiyerek,kendilerininbuyo
lun ehli olduunu syleyenler, o gm azizlere ve ilimlerine bhtan ederler.
Kuran'dabugibiyalanceyhleriinYalanlayanlarnvayhaline!
520
denmek
tedir.
Bilinmelidir ki, insn kmiller, kendilerine uymayan kiileri, tarkat

517
Hicr,29
518
Bakara:260
519
Tezkire,v.6a6b;simliyazmabireserdenfaydalanlmtr
520
Tur,11
242|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


slkundan, ayne'l yakn ve hakke'lyakn bilgilerden mahrum brakrlar. Sonra
bu yoldan sapanlar, o hakkat ehlinin seyr suluklarna, vahdetlerine,
tecelllerine, tesellilerine, muklemelerine, mahedelerine inkra derler.
Bumanlarolsa,bizimeyhimizdedeolurdu.derler.Kmillerdenduyulmu
tur ki, yetmi bin eyh, mridiyle dergha yz kara varp mes'l ve muazzeb
olup cehenneme gireceklerdir. Cenb Hak bizleri, myeli bir mridi kmile
hizmetetmeyenogibikiilerdenkorusun.
Bugibisahteeyhler,mchidolupslketmemitir.Btngayevegayret
leri,mlvemlkedinmek,nmveriyasetiindir.Vaizlergibihalkanasihatede
rek mridi kmilim diye geinirler. Mridi kmile ermeden, ayne'lyakn ile
seyr slk etmeden, yedi direde nefsin yedi ban mchede ve gaza ede
rek kesmeden, ayne'lyakn ile grlen terkiplerin enfs tabirlerini bilmeden
hilfetegelinmez.Veyine,tarkatintekmilinde,beyne'nnevmve'lyakazayani,
uyur uyank bir hlde iken, Hakk'n emriyle, Habibi Ekrem sallallh aleyhi ve
sellem yznden tarkatten ird seccadesi zere hilfet verilmeyen kii
tarkatveseyrslkehliyimdiyedavaklarsa,hemzllhemmuzilldir.Bu
kiilerden gafil olunmamaldr. Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellem,
amelsizilimvebaldirveilimsizameldalldir.demitir.Herilimehlindeng
rlmeklazmdrki,azmaya.
Buna gre eyhlerde bir vebal vardr. Bunlardan, ehli insaf ve ehli takva
olanlar,mridlerine,kardeler,bizsizier'ierifyznden,ilme'lyaknden,
amel, zhd ve takva ile buraya kadar slk ettirdik. Ancak, bundan sonra
ayne'lyaknden seyr slk ile hakikate yol isteyeniniz varsa, gidip bir
mridi hakik bulsun, lem bo deildir. Bizden yana kskanlk sz konusu
olamaz, Biz mrmz ilme sarf etdik. Seyr slku ve btn ird yolunu
ehlinden grmedik. demelidir. Bu gibi kiiler, ancak bu szleri sylerlerse ve
baldenkurtulurlar.
Ey Hak talibi olan klar, eer hakkate ulamak istiyorsanz, mutlaka bir
mridikmilbulmalveonateslimolmalsnz.nsanancakbirkmilerenye
di deryadan geirip darb tevhd ile yuyup artabilir. Zira darb tevhd,
usldendir. Kudret topudur. Nefsi hanns, nefsi emmre, her trl kt ah
lk,aklmaavenefsimaankuvvelerivetahsilleridarbtevhdinveesmann
ateiyleyokolur.Nefsbuzikirlokmaylaslaholur.Nefsihannstevhidikabul
edip m'min olur. Akl maa, akl maada; nefsi maa, nefsi maada dnr.
Darb tevhdin kemli budur. Bu usl nebilerden kalmtr; san'at nebev ve
san'atevliyadr.Nevarki,baznoksanaklllar,darbtevhdevedarbHzik
rine dahi edip kar karlar. Bu tr insanlar nefs davranp, Allah sar mdr
sessizzikredinceiitmezmi?derler.Ogibiinkrclaracevapbudur:
Evet, Cenb Hak, sem'dir, Basr'dir, Alm'dir, Habr'dir, Allame'lguyb
pdiah'dr. Ztn zikretmei gnlmze gelmeksizin bilir. Ancak, bizim nefsi
miz, hannsmz, akl maamz ve nefsi maamz sar, kr ve childir. Zikri,
onlara iittirelim, onlarn gzn aalm, onlara Hakkn emrini bildirelim diye,
candan,ykseksesleveikiyanasalnarakkalbzerehareketleyaparz.Ayrca,
DivnlahiyyatveAklamas|243

insanlarn kalbi dnya ve msiv fikriyle kararm ve pekimitir. Adeta, taa
veya demire dnmtr. Darb tevhd, kalbin pasn siler. Ta ve demir gibi
kalbleriyumuatr.Zikrikabuleder.
521

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
mmetimhakkndasaptrcnderlerdenkorkarm.
522

hir zamanda birtakm insanlar kacak, dini dnyaya alet edecekler ve in


sanlara yumuak grnmek iin kuzu derilerine brnecekler. Onlarn dilleri
sekerdentatlkalpleriisekurtgibidir.
AllahTelylebuyuruyor:
Onlarbenimhilmimemialdanyorlar,yoksabanakarscretkarlkmedi
yorlar.Kendiadmayeminediyorumki;onlarakendilerindenylebirfitnegn
dereceimkiilerindenhlimolanbilehayretedrecektir.
523

Merebialolanneenedirhslkelm,
Yksekmerebolangnldesonsznedir,

NiyziMsrenyksekyaratlnedirdiyesoruyor.Bununcevabngelenms
radaakolarakaklyor.

Aktrol,neeikmilkimandandrmdm.
Akgnlnkmilhalidir,devamdaondandr.

Meydeteviri
524
hararetneydetesirisada.
kidegizlibirate,neydeetkilises.

Mevlnakaddesellhsrrahulazizmesnevisinde.
"Ak ateidir ki neyin iine dmtr, ak cokunluudur ki arabn iine
dmtr."
525

Rivayete gre Raslllah sallallh aleyhi ve sellem ilhi ak srrn Hz. Ali
kerremallh vecheye sylemi. Bu srrn yk altnda ezilen Hz. Ali kerremallh
veche gidip Medine dndakrbirkuyuyabusrr anlatm. Krkuyubusrlak
prpcomuvetamtr.Suheryerikaplayncakenarlarndakamlaryetimi.
Oralardaki bir oban bu kamlardan birini kesip muhtelif yerlerinden delerek
flemeye balam. kan ses kalplere coku ve heyecan verip lahi srr anlatr
olmu. Her mecliste her cemiyette alayan, inleyen ney iyilerin de ktlerin de
dostuolmu.Herkeskendisindenbireylerbulmuneyde.

521
(EroluNuri,2007),s.78
522
Tirmz,2230
523
Tirmiz,37/Zuhd,59(IV,522,h.no:2404).
524
Tevir:indebulunma.inealma,iinealpgizleme.Satlkolanhayvanpazarakarp
gsterme.
525
Mesnevi,c.I,b:10
244|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Mzik
526

Milleti meydana getiren kltr unsurlarn ifade ettik; ama kltrn e


kirdei diyebileceimiz dil, din, mzik zerinde zel olarak durmak gerekir. Dil
vedinfazlacavurgulandiinbunlarbilinenunsurlardr.Mzikdeestetikde
erlerin, kiitoplumtarih btnleme izgisinde, ok nemli bir yere sahip,
duyguyu en fazla ahsletiren ve ahsiyetletiren, millletiren bir karaktere
sahip,kolayifadeedilen,dilvedingibiheryerdeberaberimizdetanabilenbir
kltr unsurudur. Aslnda btn kltr unsurlar dilde toplanmlardr. Dile
yansmayan kltrn yaamas mmkn deildir. Mzik de byledir. Mziin
dilinotalarlaseslendirilir.Buseslerruhagdaverir.Mzikinsannduyguved
ncelerinin, inanlarnn ruhunda seslendirilmi halidir. Ruh bu sese kulak ve
rir; coar, zlr, sevinir, duygulanr. Sokrates, hocasndan rendii u bilgiyi
bize aktarr: Bir toplumu deitirmek istiyorsanz, mziini deitiriniz. Ger
ektentarihtecrbedebunugstermektedir.
527

Mzik,eskizamanlardanberiinsanlarzerindenemlibiryerigaletmitir.
nsanlar zntlerini, sevinlerini, kahramanlklarn, heyecanlarn, sevgilerini,
vbounluklamziksanatnkullanarakifadeetmeyealmlardr.
Mzik insanlar bir hipnoz hali oluturarak etkilemi ve kitlelere zaman za
man yn vermitir. zellikle mzik, duygular younlatran bir zellie sahip
olduundan, pek ok medeniyetlerde dini duygularn glenmesinde, hastalk
larntedavisindeoldukayaygnbiryntemolarakkullanlmtr.
slam Medeniyeti tarihinde zelikle tasavvuf ekol mensuplar(sufiler) m
zikle uram, kullanm ve savunmulardr. Sufiler, akli ve asabi hastalklarn
mzikiletedaviedildiindenbahsetmilerdir.
Bu dnemde yaam byk Trkslam limleri ve hekimleri Zekeriya Er
Razi (854932), Farabi (870950) ve bn Sina (9801037) mzikle tedavinin bil
hassamziinpsiikhastalklarntedavisindeilmiesaslarnkurmulardr.
Farabi, Musikiulkebir adl eserinde mziin fizik ve astronomi ile olan
ilikisiniaklamayaalmtr.
Trk Mzii makamlarnn ruha olan etkileri Farabiye gre yle snfland
rlmtr:

1.Rastmakam:nsanasefa(neehuzur)verir.
2.Rehavimakam:nsanabeka(sonsuzlukfikri)verir.
3.Kuekmakam:nsanahznveelemverir.
4.Bzrkmakam:nsanahavf(korku)verir.
5.Isfahanmakam:nsanahareketkabiliyeti,gvenhissiverir.
6.Nevamakam:nsanalezzetveferahlkverir.
7.Uakmakam:nsanaglmehissiverir.
8.Zirglemakam:nsanauykuverir.

526
(SOMAKCI,152003/2)
527
(Heyet,2008),s.29
DivnlahiyyatveAklamas|245

9.Sabamakam:nsanacesaret,kuvvetverir.
10.Buselikmakam:nsanakuvvetverir.
11.Hseynimakam:nsanasknet,rahatlkverir.
12.Hicazmakam:nsanatevazu(alakgnlllk)verir.

FarabiTrkmziimakamlarnnzamanagrepsikolojiketkilerinideue
kildegstermitir:

1.Rehavimakam:yalancsabahvaktindeetkili
2.Hseynimakam:sabahleyinetkili
3.Rastmakam:gneikimzrakboyuetkili
4.Buselikmakam:kulukvaktindeetkili
5.Zirglemakam:leyedoruetkili
6.Uakmakam:levaktietkili
7.Hicazmakam:ikindivaktietkili
8.Irakmakam:akamstetkili
9.Isfahanmakam:gnbatarkenetkili
10.Nevamakam:akamvaktietkili
11.Bzrkmakam:yatsdansonraetkili
12.Zirefkendmakam:uykuzamanetkilidir.

Byk slam bilgini ve filozoflarndan bn Sina (9801037) Farabinin eserle


rindenokyararlandnvehattamusikiyideondanrenerektpmesleinde
uyguladnifadeetmiveyledemitir:
Tedavinineniyiyollarndan,enetkililerindenbirihastannaklveruhg
lerini artrmak, ona hastalkla daha iyi mcadele etmek iin cesaret vermek,
hastannevresisevimli,hoagiderhalegetirmekonaeniyimusikiyidinletmek
veonusevdiiinsanlarlabirarayagetirmektir.
bn Sinaya gre ses varlmz iin zaruridir. Ahenkli bir dzen iersinde,
belirlibirekildeayarlanmolansesler,insanruhu zerindeokderintesirler
yapar.Sesinetkisiinsansanatilezenginletirilir.
Yine bn Sinaya gre, ses tonu deiiklikleri insann ruh hallerini belirtir.
Mzik bestelerini bize ho gsteren iitme gcmz deil, o besteden eitli
telkinler karan idrak yeteneimizdir. Bunun iin seslerin dzenli olarak birbi
rine ahengi, besteleri, ahenkli vurularn dzenli ve kaideye uygun olular, in
sanderindenderinecezpeder.
bnSinannmehureseriElKanunfittbbiadleserinitercmeedenTo
katl Mustafa Efendinin talebesi Hekimba Gevrekzade Hasan Efendi (18.yy)
yazd eserinde bn Sinann eserinden ok faydalandn ifade etmitir. He
kimba, Gevrekzade Hasan Efendi Emraz Ruhaniyeyi Negama Musikiye
adleserinde,ocukhastalklarnahangimakamniyigeldiiniylebahsetmi
tir:
IrakMakam:ocuktakimenenjithastalnafaydaldr.
246|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


IsfahanMakam:Zek,zihinaklverirvesoukalgnlveatelihastalk
lardankorur.
ZirefkendMakam:Felvesrtarsnaiyigelir,kuvvethissiverir.
Rehavi Makam: Tm ba arlarna, burun kanamasna, az arpklna,
felvebalgamhastalklarnaiyigelir.
BzrkMakam:Beyin,kulunarlarnaiyigelir,kuvvetsizliiortadankald
rr.
Zirgle Makam: Kalp, beyin hastal, menenjit, mide harareti, karacier
ateineiyigelir.
HicazMakam:draryoluhastalklarnaiyigelir.
BuselikMakam:Kala,baarsvegzhastalklarnaiyigelir.
UakMakam:Ayakarlarveuykusuzluaiyigelir.
Hseyni Makam: Karacier, kalp hastalklarna, nbet, gizli hummalara iyi
gelir.
Neva Makam: Blu ana ulam ocua, kala arsna, gnl sevincine
iyigelirdiyeifadeetmitir.

Enderun hastanesinde, ocuk yataki talebelerin mzikle tedavi edildiini,


1675 de Baron Topkap Sarayn tarif ettii eserinde belirtmitir. Musiki stad
Safyiddingnnbellivakitlerinderastgelemakamlarnicraedilmeyeceini,bu
vakitlerde belli makamlarn icra edilmesinin insan ruhunu dinlendireceini, in
sanhuzurakavuturacanyleifadeetmitir:

1.Rehavimakam,fecirdennce
2.Hseynimakam,tanyerininaardzaman
3.Rastmakam,kulukvaktinde
4.Zirglemakam,levaktinde
5.Hicazmakamnamazarasnda
6.Irakmakamikindivaktinde
7.Isfahanmakam,gnbatarken
8.Nevamakam,akamvaktinde
9.Bzrkmakam,yats
10.Zirefkendmakam,uykuvaktinde

Her nekadar gnn belli vakitlerinden, belli makamlarndan sz edilmise


de, ayrca gnn yirmi drt saatinin drde blerek, bu zamanlarda hangi ma
kamlarn okunup, dinlenecei de aratrlmtr. Ayrca makamlarn hangi ulus
lara ne etkisi yapt, astrolojiyle balants da baz hekimlerce aratrlm ve
incelenmitir.

Makam ve fasllarn eitli uluslar zerindeki etkileri olduunu kabul eden


eskiTrkhekimlerinegre:
1.HseynimakamAraplara
DivnlahiyyatveAklamas|247

2.IrakmakamAcemlere
3.UakmakamTrklere
4.BuselikmakamRumlaradahaokdinletilmitir

Duygusalolarakmakamlarninsanzerindekitesirlerihekimlerceyleak
lanr:

1.Irakmakaminsanatatveeni
2.Zirglemakamuyku
3.Rehavimakamalama
4.Hseynimakamgzellik
5.Hicazmakamalakgnlllk
6.Nevamakamyiitlik
7.Uakmakamglmehisleriverir.

Astrolojikolarakdayineherburcunbirmakambulunmutur.EskiTrkhe
kimlerinden uurinin Tadili Emzice adl kitabnda musikinin btn hastalk
vearlaraiyigeldiiniilimvefenadamlarnndesteinialarakbeyanetmitir.
Sonu olarak, slam medeniyeti dneminde, ErRazi, Farabi, bn Sina gibi
Trkslamhekimleri,psikolojikhastalklarntedavisinde;ilavemzikletedavi
yntemlerini kullanmlar, bu yntemler, gerek Seluklu gerekse Osmanl he
kimleritarafndantatbikedilerek18yzylakadargelitirilmitir.
Mzik sadece bir takm hastalarda tedavi arac olarak kullanlmakla kalma
yp, koruyucu olarak ta insanlara byk faydalar salayabilir. rnein kent ya
antsndaki stresli insan tipi iin, fabrikada iilerin i retim miktarn artra
bilmek iin ve hatta hayvanlarn st ve yumurta gibi retimlerini artrabilmek
iinseilecekuygunmziktrleriolumluetkileryaratabilir.
528

badetindeMzik
Toplucayaplandinibadetler,genelliklemzikeliindeyapldiinibadet
ve mzik birbiriyle yakndan ilikili kavramlardr. Bu balamda mziin, teki
dnya/otherworldly dncesine dalmay simgeledii, dindeki lm tesi
inanc ifadelendirdii, esrar veya sihrin deneyimini belirttii sylenmektedir.
te yandan yinler esnasnda mzik, dans ile birlikte icra edilmektedir. ark
sylemevedansetme;grubundiergruplarayaklamasna,bireylerinduygula
rnkontroletmesineveonlarortakhareketetmekiinhazrlamasnayardmc
olmaktadr (E. O. Wilson, 1975; sh. 564). Bu sebeple ilkel insanlar iin dans
etme, kurban kesmekten ok daha nemli bir riteldir (ayinle ilgili) (Heiler,
1961).
Ayin esnasnda kullanlan mziin, bireyin duygular zerinde yapt etkiye
ilikin yaplan aratrmalarda; mziin, yinlere katlanlar ok rahatlatt ve

528
(SOMAKCI,152003/2)
248|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


onlarzerindeglbirpsikolojiketkimeydanagetirdiitespitedilmitir.Daha
sonrabireylerzerindeetkiuyandrmakiinmzik,laboratuarortamndaeit
liaratrmalardauygulanmakzerekullanlmtr.Biz,bireylerzerindemziin
gcnkullanarak,sestonlarnnfarklseviyeleriylemutlu,zgnvb.psikolojik
durumlarmeydanagetirebiliriz.zgnbirey,alaksesle,dahadkbirtonda
ve yavaa konuur. Buna karn mutlu birey ise, daha hzl ve yksek bir per
dedennazikbirtondakonuur(Scherer&Oshinsky,1977).
teyandanbireylerzerindemeydanagelendinbirduygu,dinmziktara
fndan uyandrlm olabilir. Bu balamda Goodwin Watson (1929), yinin er
genler zerindeki etkilerine ilikin yapt bir almasnda; yin esnasnda yo
unveacklbirtarzdaicredilenmziin,ergenlerdeoldukayksekdzeyde
birhuyandrdntespitetmitir.teyandanmzik,bundandahaiyipsiko
lojik faydalar salayabilir. Yani mzik, evlenme ve cenaze trenleri, paskalya
dan nce gelen byk perhiz veya paskalya yortusu rneklerinde olduu gibi
yerinde kullanld zaman, psikolojik adan birey zerinde olumlu farkl din
duygularmeydanagetirebilmektedir.
529

Glenivahdetkalbiemrirmaktr,
Akvahdetbahesindekikalbinitaatidir,

Lezzetivuslathemanancakmermaktr.
Aknisteihemenancakkavumalezzetidir.

Terkikevneyneyleyenmestimdmaktr,
Daimasarhoedenakikidnyayterkettirendir,

Vadiihayrethakikattamakamaktr.
HakikattaHayretvadisiakmakamdr.

ksevgilisinikavrayamadndandolayhayreteder,nkonuntecellleri
sonsuzdur.Buhayretisehayretiilmiyyevehayretiuhdiyyedir(ilmihayretler,
grdklerindehayreteduroluu).

Sadreddin Konev kaddesellh srrahulaziz, sfnin hakikat karsndaki


tepkisinin bir eit hayret olduunu belirtmektedir. Bu hayret, bilgisizlikten
deil, hakkatin eliik ve paradoksal mhiyetinden kaynaklanan bir hayrettir.
Bu noktada bnlArabnin grlerine bavurursak, hayretin iki kknn ayrt
edildiini grmekteyiz. Bunlardan birisi, cehalet ve bilgisizlikten doan aklc
kimsenin hayretidir ki, bunu zellikle filozofun slkn tasvir ederken ortaya
koymutur.bnlArabyegrebuhayretinsebebi,aklcnnslkeveyahaki
kate ulamaya balarken umduuyla tam anlamyla elien bir ey elde etmi

529
(ARGYLE,etal.,2000)
DivnlahiyyatveAklamas|249

olmasdr. Bu durumda ise, tam bir hsran ve aknlk iinde kalmaktadr.
bnlArab, bunu kt bir durum olarak niteler. Bunun karsnda ise, bnl
Arabnin Muhammed hayret diye isimlendirdii ikinci bir hayret vardr. Bu
hayret,hereydeHakkgrensfninhayretidir.Sf,biriok,oubir,evveli
hir,hirievvel,zahiribtn,btnzahirolarakgrr.Bugibielikilidurumlar
mahede etmesiyle de hayrete der. Fakat bu hayret, phe ve anlamama
hayretideil,varlkalanndahareketetmeyealannefsinkendihlindekihay
retidir. Bu nefis, direnin evresinin hangi noktasndan harekete balasa,
direninmerkeziolanHakkaular.Buradazerindedurmamzgerekenbirhu
sus, bnlArabnin bu hayreti Muhammedi hayret diye isimlendirmesidir.
Buisimlendirmeninikisebebivardr:
Birincisi, Allah Telnn mutlak ve kmil bilgisinin tarzn tekil eden tenzh
vetebiharasndakibilgininMuhammedibirtavrolarakgrlmesidir.bnl
Arab, Nuh Fassnda bu meseleyi ayrntl ele alr ve buradan peygamber ve
mmetinin ayr ayr eksikliklerine iaret eder. bnlArabye gre, Allah Tel
hakkndaaklvevehimgleriningerektirdiihkmaynandaverebilmek,Al
lahTelnnbtnmtekbilisimlerininmazharolanHz.Raslllahsallallh
aleyhiveselleministidadnamahsusturvesdeceonuneratbuhkmgeti
rebilir.
BuhayretinMuhammedi hayretdiyeisimlendirilmesininikincisebebiise,
sflerin aktardklar bir rivayettir. Bu rivayette Hz. Raslllah sallallh aleyhi
ve sellem, Rabbim, sana dir hayretimi artr demitir. Bylece hayret,
sdecekarlalanbirdurumveyamruzkalnanbireydeil,aksinetalepedi
lenbireyolmaktadr.Bu anlamdahayretinidealbirmertebeolduudaanla
lmaktadr.
530

nmahhasolmazolvadidesultandangeda.
Ziraovadidesultanvefakirgibiahsiyetolmaz.

Arifinakilhdenyeolmazhemdemi,
Arifinilhaktanbakacancierarkadaolmaz,

Nuedipsahbayzatcanolurherbirdemi.
Sahbayzatien,herzamancanolur.

Mazharanaaynizhirgrnrgidergam,
Kavuuncaaslhakikationagrnrvegamgider,

Eylemezhalvetsaraysrrvahdetmahremi.
Vahdetsrrnnsarayndanmahremhalvetegiremez

Akmaukdan,maukuaktancda.

530
(DEMRL,2003),s.143
250|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Aksevgiliden,sevgiliktanayr.

EhliHakkolmakdilersenzerki
531
taatterkinet,
532

Hakkehliolmakdilersenirkinszletaatisilme,

Hz. dem aleyhisselmdan itibaren enbiyaya stn bir dil kabiliyeti verildi
ini; Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin ise muhatap olduu toplumun
zelliinden dolay mkemmel bir dil birikimi ile donatlmtr. Hz. Raslllah
sallallhaleyhiveselleme
gzelliknerededir,diyesorulduundaOnun
dildedir eklinde cevap vermesi, dili ne kadar nemsediinin gstergesi
dir.
533

Beyandabyleyicilikvardr
534

Beyandabyleyicilik,iirdehikmetvardr.
535

inisafeyleyigrvarkyafetterkinet.
inisafeyleyigrvarkyafetilebozma.

Zahirelbiseningzelliisenialdatmasn,demektir.Kiiyeasaletverenkmilta
biatdr.Dierleriiseancakbellibirzamaninsanoyalar.Bakiyesiiseyelgibidir.
Niyzi Msr kuddise srruhulaziz Enbiynun ve evliyanun ekserisi
mmilerdr.
536
buyurmasanadangeldiigibisafolanlarnbuyoldabaarlola
can beyan ederek, sonradan alnan kyafetin bir deeri olmadn aklamakta
dr.

Pendigueylebasiretlesefahetterkinet,
Basiretlenasihatakulakverelenceilesilme,


531
Zerk:irkinszsylemek.Kuunterslemesi.
532
Terkin:Boyama,yazma.Bozulma,bozma.izme,silmeBellibirsaatteveyerdebu
lumaiinszleme.
533
M. Akif ZDOAN, Dinbilimleri Akademik Aratrma Dergisi V (2005), Say: 4; bn
Kuteybe, Uynlahbr, nr. Muhammed Abdulkdir, elMatbaatlasriyye, Beyrut,
1999,I,184;elHafc,Sirrulfesha,61;bnRek,elUmdefmehsiniiirvedbihve
nakdih,nr.MuhyiddnAbdulhamd,Drlcl,Beyrut,1972,I,241.
534
M.AkifZDOAN,DinbilimleriAkademikAratrmaDergisiV(2005),Say:4;Chiz,el
Beyn,I,157.
535
M.AkifZDOAN,DinbilimleriAkademikAratrmaDergisiV(2005),Say:4;Kudme
b. Cafer, Nakdnnesr, ne. Abdlhamd elbd, Drlktbililmiyye, Beyrut,
1982,77. Nair, bu eseri Kudame (337/948)ye izafeten neretmisede Kudameye ait de
ildir.
536
(MISR,1223),v.104b
Enbiynnveevliyannoummilerdir
536

DivnlahiyyatveAklamas|251

Ey
537
kiehliakasylersenmelmet
538
terkin
539
et.
Eykii;akehlinesylediindemelmetileszle.

Yaniakehlininhalininszileifadeedilemediiiinyaplanhareketlerinzahiri
nealdanmademektir.

SylekimmmknmdrtayirtakdiriHd.
SyleAllahTelnntakdirinideitirmekmmknmdr?

Varlnmahvetmekolduayinierknsadka,
Sadkavarlnmahvetmekaslusuloldu,

Kalbiniyakmakgerekanndemadembrika.
Onunkalbiniskskimekparltsyakmakgerek.

Akndeprasyonlarvestresiolmadantazelenmeveolgunlamayoktur.

koldurgitmeyeherdembandansaika,
kherzamanbandanyldrmgitmeyendir,

Akkilkiektihatlevhvcudiaka.
Akkalemiaknvcudunaizgiekti.

KimolasabitHakkisbatndanefyimada.
KimHakkisbatndasabitolursanefyibraka.

lemlemegulolmaybrakmazsanHakkisbatedemezsin.CmleeyadaHakk
grennefyiterketmidemektir.

EyNiyaziibtidaszzevkbuldunaktan,
EyNiyaziaktancesiolmayanzevkbuldun,

Eerbize:Tasavvufuniptidasnedir?Diyesorarlarsa,ylederiz:
mannalterknvardr.Bunlarsrasile:AllahTealannvarlnavebirli
ine, meleklerine, neblerine, kyamet gnne, hayr ve er Allahn takdiri ile
olduunaDilileikrarvekalbiletasdikdir.
540

Akta ise teklif hkmleri yoktur. man konusunda klarn mezhebi yrin

537
Ey: (Arabada) Bak, dinle, dikkat et, yahut, demektir ki mnalarna gelir. Bir ibareyi
tefsiriinkulanlr.Trkede:Yaknnidiindir.
538
Melmet:Knanmlk.tabveserzenilik.Rezillikversvaylk.
539
Terkin:Bellibirsaatteveyerdebulumaiinszleme.Boyama,yazma.Bozulma,
bozma.izme,silme
540
NiyziMsr,RisaleiEsileveevcibeiMutasavvfne,BRNCSUALVECEVABI
252|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


vechidir.

Yrinisbatnda(La)szzevkbuldunaktan.
Aktanyrinisbatnda(La)szzevkbuldun.

Daimbkifenaszzevkbuldunaktan,
Daimaaktanfenasolmayanzevkbuldun,

EyFuzuliintihszzevkbuldunaktan.
EyFuzuliaktansonsuzzevkbuldun.

ayetbize:Tasavvufunintihasnedir?Diyesorarlarsaucevabveririz:
Tasavvufunintihas;kezabirincisualdegeenalterkn,dilileikrar,kalbile
tasdiktirNitekim Cneydi Badad kaddesellh srrahlazz Hazretlerine bir
gn:
Tasavvufunintihasnedir?.Diyesorduklarnda,ucevabverdi:
ptidasdr.
541

ByledirherikiHakkadylaolaibtid.
HeriHakkadylabalarsabyledir.


541
NiyziMsr,RisaleiEsileveevcibeiMutasavvfne,KNCSUALVECEVABI
DivnlahiyyatveAklamas|253

13
Vezin:MstefilnMstefilnMstefilnMstefiln

Eyarhdnnettimsanahivermedinrhatbana,
Gldrmedinndensonaahmihnetvahmihneta
Bendindenzadetmedin,ferydmaddetmedin.
Birdembenidetmedinahveyletvahveylet.
ErimedidostaelimRahmnavarmadyolum
kmadbaamenzilimahgurbetvahgurbet
Krmdrrderdilegamgitmezbamdanhielem,
Gldencdbirblblmahfirkatvahfirkat.
MecnnvehedeyimFerhdvevhedeyim,
Buvirdiherghedeyimahhasretvahhasret.
Varmazsayolumeyhime,sarmazsamerhemyreme,
Olmazsarederdimeahhayretvahhayret.
YanarNiyzderdilehikimseyokhlinbile,
Nlnolupgirdiyolahrhletvhrhlet

Eyarhdnnettimsanahivermedinrhatbana,
Gldrmedinndensonaahmihnetvahmihneta
Eyalakdnyanettimsana,hibanarhatvermedin
ndensonakadargldrmedinahskntnavahmusibetine

Burada arhtan murad bahttr, yani ey baht dnum,


542
bana hi rahat ver
medin, beni hi gldrmedin skntdaym vh, vh. Beni benden ayrmadn,
benimferydmaerimedin,benihisevindirmedinvh,vh.
Niyzi Msr kaddesellh srrahul azz niin ah ektiini beyan ediyor. Ah
vcudunbiryangsdrkiyakcbirinleyitir.

MuhyiddinibnlArabkaddesellhsrrahulazizbukonudaubilgilerive
rir:
Allah Tel bir kulunun kalbine zikir ve sem hlinde iken vecd vastasyla
birtakmmarifetlerindirmekisterse,onunbildiimizetparasndanmteekkil
kalbizerinebirkurbserinliignderir.Kalbinsttabakasndakibuserinhava
aayadoruiner;kalbinkendiscaklisestekarvebuserinlikilescakl
nbirbiriylesrtnmesindendolaybirate/harretaakar.Buhararetbir
geit bulabilirse dar kacaktr. te zikir srasnda hl sahibi birinin kard
hsadsilebuhararetdarkar.Yok,eerbirkyolubulupdarka
mazsa, kalbin st tabakasnda oluan kurb bulutunun souk ksmndan onun
nemi ile kararak kiinin alamasna sebep olur. Eer bu ate kan vastasyla

542
Dn:sfat,eskimi(du:n)Arapadn
1.Alak,aa,aalk.
2.Altta,aada.
254|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


kalptencierlerebulapcieripiirirse,ozamanhlsahibininhdiyekar
dnefestenyankkokusuduyulur.Buateinvehararetiniddeti,tazyiklekalp
boluunu, yni kalbin dier organlara deen ksmlarn ayr ve yarar. te o
zaman tencerede kaynayan suyun fkrtsna benzer bir ses duyulur ki buna
vecbe,sayhaverecfeadverilirvebuvakittehlsahibindensayhazuhur
eder.(bnlArab,Tedbrt,s.419422)
udurumda,zikirdensonraiilecekzelliklesouksu,zikirdenhslolanbu
hararetilebirleirsekalpveciergibiorganlarharapedebileceinden,zikirden
hemen sonra su imemek; mutlaka imek gerekiyorsa da en azndan lk su i
mekgerekmektedir.
543

Bendindenzadetmedin,ferydmaddetmedin.
Birdembenidetmedinahveyletvahveylet.
Kleliktenzadetmedin,ferydmaihsanetmedin.
Biranbenisevindirmedinaheziyetlerinevahyazklarolsun.

ErimedidostaelimRahmnavarmadyolum
kmadbaamenzilimahgurbetvahgurbet
Elimdostaerimedi,yolumRahmnavarmad
Menzilimbaakmad,ahgaripliimvahgurbetim

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
slamgaribbalad,garibbitecektir.Nemutluogariplere!
544

Ceylanyavrusununeeklerahrnadpmahpusolmas,eeklerinogariple
gh savaarak gh alay ederek elenmeleri, gdas olmayan kuru ot yemeye
mecbur oluu Bu, Allah Telnn has kulunun sfatdr, o da dnya, hava ve
hevesveehvetehliarasndabuhaledmtr.slamgaripbalargaripbi
ter.Nemutlugaripleredenmitir.Raslllahsallallhaleyhivesellemido
rusylemitir.
Avcnn biri, bir ceylan tuttu. O merhametsiz herif, ceylan ahra kapatt.
Ahr,kzlerle,eeklerledoluydu.Oherifdeceylan,zalimlergibibuahrahap
setti. Ceylan, rkekliinden her yana kamakta idi. Avc, geceleyin eeklere
samanveriyordu.Herkz,hereek,alndansamanekergibiyiyor,eker
den de ho buluyordu. Ceylan, gh bir yandan bir yana kayor, gh tozdan,
dumandan yzn eviriyordu. Kimi, zdd ile bir araya koyarlarsa onu, lm
azabna uratm olurlar. Sleyman da Htht, gitmeye mecbur olduuna dair
kabul edilebilecek bir zr getirmezse, Ya onu ldrrm yahut da sayya gel
mezbirazabauratrmdemiti.
Eygvenilirkii,dn,oazaphangiazap?Kendicinsindenolmayanlarlabir

543
(GKE,2000),s.169
544
Muslim, man,232;Tirmizi, man,13; bn Mace, Fiten,15; Darimi, Rikak,42; Musnedi
Ahmed,I,398
DivnlahiyyatveAklamas|255

kafesekapatlmak!Eyinsan,bukafesteazapiindesin.Cankuun,seninlecins
olmayanlara tutulmu. Ruh, doan kuudur, tabiatlarsa kuzgundur. Doan ku
u,kuzgunlarlabaykulardanyaralanr.
545

Krmdrrderdilegamgitmezbamdanhielem,
Gldencdbirblblmahfirkatvahfirkat.
Bamdanhielemgammgitmez,iimderdile
Gldenayrdmbirblblm,ahayrlkvahayrlk.

kincibeyittegldenmuradedilenrhlarlemidir.Demekistenirkiburhlar
leminde uzak dm bir blblm. Msr efendi eyhi Sinn mm Mehmet
efendinin emriyle hakkat ilimlerini tahsil iin Msra gitmi idi. Orada tahsilde
ikeneyhivefatettiindenseyrislkgsteremedi.tebeyitlerbunuterennm
eder. Ancak Niyzi Msr kaddesellh srrahul azz yetimek iin gayretini b
rakmam,sonundammiSinankaddesellhsrrahulazizeteslimolmutur.

ki gz olmadka birisi, birini grebilir mi? yahut biri, aa olmakszn


meyva yiyebilir mi? Buna imkn yok. Bilgisizliktendir bunu mmkn grmek;
vazgebundan;birdahadabudnceyehikaplma.Balktandarolang
nl,sendengibidir;gnlnabenzero,Onadorucanlabalakoardu
rursunamaondanhibirhazduyamazsn,uhlde,yenieyharamak,yolsuz
lukturderlerya,buszyanltr.
lk eyhe smsk yap; onu brakp bakasna gitmek erlik deildir. lkinden
hondoldunsa,feyzeerdinseandndadur,vefakrlkdeildir.Ondansonrabir
bakaeyhemridolamazsnderlerya:busz,nazarehlinedorudeildir.Ku
lakasma,busznaslyoktur.Bylesinebirzehirzakkumuserbetdiyeime
ye kalkma da, Allah Tel hazinesinden mahrum olmayasn. Kt kiiler gibi
knanmayasn,Yenibireyhemridoldagamdankurtul.Katren,onunbakyla
deniz kesilsin, Ama olgun eyhe, tertemiz, ar duru, bilgin ve bilgisiyle amel
eden eyhe mrd ol. Onda insan sfatlar lm olsun: onda ereti naktan
hibir eser bulunmasn. Gz, Hakkla grsn: varl tammiyle bitmi olsun:
AllahTelvarlnabulunsun.
Herkeseelvermekcaizdeildir.Byleolmayankiiyemrdolmak,yerinde
birideildir.Yoldayzbinlercedavacvardr.HepsideboyunaAllahTeldan
szederdurur,Soluktansoluabaklardabulunuruz:ihsanlarederiz:yokluk
yolundayzlerceazmzvarderler,Amahalleri,szlerineuymaz.Gecegn
dz bunun aksine hareket ederler. Bir iki lokma ekmek iin bu eit yzlerce
kii,hepbyleszlersyler.Dinyolundaiyiceihtiyatldavran:heraalkkiiyi
ba etme, babu seme. Ondan ilk eyhinin kokusunu ara. O kokuyu buldun
mu,bilkieyhinodur.Ondagrnengerek,eyhinin,eyhindekinintpksdr.
Ondanbakasdeildiro:yaponuneteine.Testideitiysermansuyude
imediya.Ekingibionunardurusuyunuimeyebak.degnlndegller

545
Mesnevi,(V.zbudakTerc.)V,70,beyitler:832842
256|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


bitsin:gnln,glbahesikesilsin.Varlndan,tikenebenzeyennefsindenkur
tulasn,Bylecesenindecangzn,onunkigibialsn,onungibisendeherso
lukta ycelesin, Adm atmadan vuslat gne varasn. Noksandan kurtulup ol
gunlua eresin. Ahmaklk eder de onun elini tutmazsan, bil ki gafletle yolu yi
tirdingitti.Ustaslenkuyumcura,gecegndzonuanpdursa,Buan
lakendiniyakaryandrramasanatndandahibireybelleyemez.Onunyeri
nebirbakaustayarakolmadkakuyumculuklagnlsevinceeremez.
546

MecnnvehedeyimFerhdvevhedeyim,
Buvirdiherghedeyimahhasretvahhasret.
MecnngibihedeyimFerhdgibivhedeyim,
Buvirdiheryerdeedeyimahhasretvahhasret.

Varmazsayolumeyhime,sarmazsamerhemyreme,
Olmazsarederdimeahhayretvahhayret.
Yolumeyhimevarmazsa,yrememerhemsarmazsa,
Derdimereolmazsaahhayretvahhayret.

Eer benim yolum eyhimin yoluna varmazsa ve eyhim yarama merhem sar
mazsaveyahutderdimebirreolmazsavahhayret,vahhayretdemitir.
Niyz Msri skdarda oturduklar srada kendisine man leminden bizzat
Raslllahsallallhaleyhivesellemseyrislkettirdi.BazenmmHasanve
mm Hseyin efendilerimiz dahi gelip tevhid makmlarn gsterirler idi. Bir
slik sdkiyle slk ederse, ceml cemde Raslllah sallallh aleyhi ve sellem
efendimiz ana gelir. Bilhassa Ahadiyet makm n bizzat Raslllah sallallh
aleyhi ve sellem efendimiz telkin ederler. Zir bu makmn shibi ancak odur,
bakakimsetelkinedemez.tebirkimseninmeylvemuhabbetiolduuvakitson
nefesteolsunanaslkgsterilir,anCenbHakkkabulederveslikisemakm
gsterilir.BirsliktevhidmakmlarndanilkiolanTevhidiEfalgrpdeeyhi
vefatetse,gerekbulemdevegerekhiretleminde,yanikabirde,hairdene
irde ana tekmili makmat ettirilir. Bunu ya eyhi vey dier Veliler yaparlar.
Hazretibrahimaleyhisselmtevhidinbabasolmasitibariylebu gibisliklere en
ncekendisimakmlargsterir,sonradierVelileritayinediposlikinmakmn
tamamlatr.

YanarNiyzderdilehikimseyokhlinbile,
Nlnolupgirdiyolahrhletvhrhlet
Niyzderdileyanarkenhlinbilenhikimseyok,
nleyerekbuyolagirdihsefervhyolculuk


546
(VELED),b.27202750
DivnlahiyyatveAklamas|257

14
Vezin:MefilnMeflnMeflnMefln

Uyangafletteneygfilsenialdatmasndny,
Yakanalelindenkimsenisonraklarrsv.
Nesandnsenbugaddrkitbyleansevdin,
Anherkimkisevdiysedininieylediyam.
Advetklmakimseylesananefsinyeterdmn
Kiaslasendenayrlmazmrhiroluncat.
ittinHakkRaslndenniceytuahbr,
Velindemkikretmezbutlersanaasl.
Buzhirgznrtpbanatutcnilegnln
Kiherbirszniindeduyasncevheriman.
KelmMustafzevkindimndabulagrkim
Muadilolmazolzevkehezranmenileselv.
KemlidevletistersenokuaytKurn
KiherharfiniindevarNiyzbindrriyekt

Uyangafletteneygfilsenialdatmasndny,
Yakanalelindenkimsenisonraklarrsv.
Eygfiluyangaflettensenialdatmasndny,
Elindenkurtulki,sonraseniklarrezileder.

Firavun,kyametgnndemilletinenclkeder,onlarcehennemegt
rr.Gittikleriyernektyerdir!
547

Nesandnsenbugaddrkitbyleansevdin,
Anherkimkisevdiysedininieylediyam.
Byleonuoksevdiinbuzaliminesandn,
Kimonusevdiysedininiyameyledi.

Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellem hadislerinde kulluu Allah Tel'dan


bakasnahasredenlerinakbetlerindenbahseder:
Yarn kyamet gnnde insanlar bir araya toplanacak. Allah, her kim, her
neye tapyorsa onun ardna dsn buyuracak. Artk kimi gnein, kimi ayn ve
kimilerideTautlarnardnadpgideceklerdir.
548

Advetklmakimseylesananefsinyeterdmn
Kiaslasendenayrlmazmrhiroluncat.

547
Hud,98
548
Buhari,Ezan139;Mslim,man81.
258|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Nefsindmanolarakyeter,kimseyedmanolma
Nefsinmrnbitenekadarsendenaslaayrlmaz.

Dman olarak belirlenmi iin tek yaplacak hedef hazrlkl bulunmaktr. Eer
buhazrlkbirekildetehirveyaertelenirsehelakolmakumulur.

Macchiavelli dman kesinlikle saldrmak niyetindeyse, bir komutan sa


vatankaamaz,
549
demektedir.

ittinHakkRaslndenniceytuahbr,
Velindemkikretmezbutlersanaasl.
Raslllahsallallhaleyhivesellemdenniceayetlerivehaberleriniiittin,
Veli!Neyapaymkibutlersendeetkibrakmaz.

Bir hadisi eriflerinde Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellem nbvveti de


erveneminiylebelirtir:
Benimleinsanlarnmislibirateyakankimsegibidirki,ateetrafnaydn
latt zaman atein evresinde bulunan hayvanlar ve kk kelebekler atee
dmeyebaladlar,okimsebuhayvanlarateedmektenmenetmeyebala
d. Fakat hayvanlar o zata galebe ederek dncesizce, sratle atee dyor
lard.Sizdncesizvetedbirsizolarakateederkenbeneteklerinizdenyaka
laypateedmektensizikurtarmayaalyorum.
550

Buzhirgznrtpbanatutcnilegnln
Kiherbirszniindeduyasncevheriman.
Budnyevigznkapatpbanagnlncniletut
Byleceherbirszniindemancevherleriniduyarsn.

Kurn Kerimin Allah Tel tarafndan indiini ve dzenli bir ekilde kontrol
edilerek zamann ihtiyalarna kar ayn ini hz ile olduunu anlamak ile Allah
Tel kelmnn yceliini anlarsn denilmitir. Kurn Kerim nasl Raslllah
sallallh aleyhi ve selleme nzl ediyorsa senin ahsn iin de dzenli bir iniide
vardr.

549
(MaxHORKHEMER,2005),s.430
550
Mnvi,emseddin,Feyzu'lKdirerhuCmii'sSair,Beyrut,1972,c.5,s.518.
Buhesa
uyuum be
olmaktave
aplamalarve
eklenmeksizi
enzulerisi
egrafiinizi
n her halk
itmyleb
midoruysa
rda yeterli
kmszbir
Divnlah
a(ki%100'l
bir yaklakl
izgiolmasa
hiyyatveAk
kbirshhatv
kta sahihlik
dagenelan
klamas|259

vekmilbir
sz konusu
nlamdado

260|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


rusalbiryaparzetmektedir)nzulerisininsabitbireimesahipoluuunemli
sonucudaortayakoymaktadr:
Hz.Raslllahsallallhaleyhivesellemetmvahiydnemleriboyuncaher
ylnazilolmuvahyinkelimesayssabitolup;budeer,heryliin3670kelime
civarndaseyretmitir.
Herylvehergnndeyeniolaylarvegrevlerinortayakt,slamNebisinin
saysz iman, ahlak, sosyal, idari siyas ve hatta ailev problemlerle kar karya
olduu ok youn Medine dnemlerinde bile; nispeten youn olmayan ve Hz.
Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin genlik yllaryla e zamanl Mekke dne
mindeki ilk gszlk ve gariplik dnemlerindeki gibi ayn sayda kelime nazil ol
mutur.Buvaka;rnlerikiisel,dartlaravezamanlabalantlmeguliyetlere
gre farkl evresel tepkilere paralel olarak iniklar gsteren ve te yandan
kendi aheserlerinin nemli bir blmn snrl olgunlama ve duyumsay d
nemlerine borlu olan yazar, sanat ve idarecilerin durumuyla elimektedir.
Raslllahsallallhaleyhivesellemiinse,vahiysrecinietkileyecek(busrece
birtrdhidebulunacak)butrkiiselruhihaller,konum,koulvegereksinimler
mevcutdeildir!.Dolaysylabuncllersonucunda,Hz.Raslllahsallallhaley
hiveselleminahsnnvemuhitininstndekibirvarlkvesyleyicinin

Kuran',insanlaraararokumaniin,blmblmindirdikveonugerek
tike indirdik.
551
emri mucibince

Kurn Kerim'i kesintisiz acelesiz, sabit bir


orandavetarihselbirardklklanazilbuyurduuortayakar!
Kur'anieriineitliliivebuKitab'ncmleseldzenligeliimine(2,11dee
rinden 42,13'e kadar art gstermi olan ortalama ayet uzunluklar asndan)
deindiktensonra;KurnKerim'inbuzelliklerineilavetentmbeerikitap,yaz
ve szler karsnda esiz olduu gibi, nzul srecinden yararlanlmakszn tetkiki
olduka g olan vahyin nzulne ilikin zamansal kesitlerdeki kelime saylarnn
dasabitoluugereiylekarlamaktayz.
552

KelmMustafzevkindimndabulagrkim
Muadilolmazolzevkehezranmenileselv.
MustafKelmnnzevkinidimndabulankimseye
binlercekudrethelvasilebldrcnetiozevkeeitolamaz
MENVESELV:
Msa aleyhisselmn duas ile Allah Telnn sriloullarna gkten yadrd
kudrethelvas(men)vebldrcneti(selv).
Bulutlasiziglgelendirdik,kudrethelvasvebldrcnindirdik,Verdiimizr
zklarniyivegzelolanlarndanyiyindedik.OnlarBizedeil,fakatkendilerine

551
sr,106
552
(BAZERGN,1998),s.142143
DivnlahiyyatveAklamas|261

yazkediyorlard.
553

sriloullarThsahrsnadtklerindeyiyecekistediler.Msaaleyhisselmn
dus bereketiyle Allah Tel onlara men indirdi. Men'in ne olduu hussunda
deiikrivyetlervardr.
Allah Tel bu men'den her gece yapraklar zerine her kii iin yetecek mik
tardayadrd.Bunuyiyensriloullar;
EyMsa!Tatlyemektenusandk.AllahTelyaduetdebizeyiyeceketver
sindediler.Msaaleyhisselmduetti.AllahTelonlaraselvindirdi.Herkii
menveselvdanbirgecevebirgnyiyeceikadaralrd.sriloullarbunimetin
dekymetinibilmediler.Menveselvdanbktk;bakla,soan,gibieyleristeriz
dediler. Nimete kretmediler. Men ve selvy da depo edip biriktirmeye balad
lar.Fakatbunlarkurtlanpbozuldu,yiyemediler.

KemlidevletistersenokuaytKurn
KiherharfiniindevarNiyzbindrriyekt
BykkemlatistersenKuranKerimayetlerinioku
nkNiyzherharfiniindebinlerceesizincilervardr

Kurn Kerim, Allah Telnn kelam olduu iin sonsuz manalar havidir. Bu
iseehlinedahigizlikalmtr.
Vahiymetninin,AllahTel'nnkelmsfatnnmutlakvesonsuzluununbir
aynasolarak,snrszanlaylaramevzuolabilmeyetkinliivardr.rneinSehl
b.Abdullah'n,KurnKerimmetnihakkndakiuifadesi,bugereinbirba
kabiimdeanlatmsaylabilir:
Eerkula,KurnKerim'inherbirharfiiinyzanlayverilsedahio,Allah
Tel'nn, kitabnda tek bir ayete yerletirmi olduu anlamlar (imknn)n so
nunabilevaramazd;nko,AllahTel'nnkelamdr.Kelamise,O'nunsfa
tdr. Nasl ki, Allah Tel'nn sonu, snr yok ise, bunun gibi, O'nun kelamm
anlamanndasonu,snryoktur
554

Hayranlk uyandran ynleri hi tkenmez; onun nihayetine ulalamaz.


Ona,rfkvesempatiyleynelen,kurtulur,sertlikleynelenseayakayaryok
olur.
555
ifadesiilebirbakabyksahabiAbdullahb.Mesudradiyallahanha
atfedilen,
Kim,ncekilerinvesonrakilerinilminesahipolmayarzularsa,o,Kur'an'

553
Bakara,57:Araf,160
554
Zerkei,elBurhanfiulumi'lKur'an,thk.Muhammed,Ebu'1Fadlibrahim,Daru'lMa'rife,
Beyrut,ts.1/9Aynekilde,"Kur'anTercman"ve"Hibru'lmme"(mmetintmDeryas)diye
nitelenen bn Abbas radiyallah anh nisbet edilen, "Kur'an'da eitli dallar (zu cn), fenler
(funn),akvesaklanlamlarbulunmaktadr.
555
Alusi,Rhu'lmeani,Beyrut,ts.1/7
262|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


harmanlasn, onu iyice tedebbr etsin
556
tesbiti, Kurn Kerim'in znde,
teki, monist bir anlam dnyasn deil, ama mteaddit ve de ok deiik bir
manalarpotansiyelinikapsadngsterir,
Bu iki anlayn deerlendirilmesine gelince: her eyden nce, nass'n ken
dinde anlamn gzetmeyerek, hkmleri tamamen znel ve greli bir yn
temle oluturmak, bizi tam bir bilinmezlik ve solipsizme [zne'ye gre, bizzat
kendisinden baka hi bir realitenin olmamas
557
srklerken, muhtemel ve
mmkn yorumlan sadece lafzn formuna snarak reddetmek de, tam bir
dogmatizmveibarecilikolacaktr.
558

KiherharfiniindevarNiyzbindrriyektNiyzherharfiniindebinlerce
esizincilervardr,dakimanaiin(Elif)harfineyaplanyorumlarhatrlayalm.

(Elif)harfindeAllahTel'nnsfatlarndanaltsfatbulunmaktadr:
(Birincisi) ibtid (ilk, balang olmak). nk elif ilk harfdir. Nitekim Allah
Teldavarlnilkidir.
(ikincisi) istiva (dmdz, dosdoru olmak). nk elif aslen dmdz olup,
herhangibireyeeimlibulunmamaktadr.NitekimAllahTeldaadalethusu
sundadosdoruolup,bundansapmamaktadr.
(ncs)infird(teklik,birlik).nkeliftektir.(NitekimAllahTelda
tektir)
(Drdncs) inkta (kopukluk) ve ittisal (bitiik olmak) nk elif hibir
harfebitimezken,btnharfleronabitimektedir.NitekimAllahTelda,her
eydenuzakolmasnaramenhereyonabaldr.
(Beincisi) istina (hibir eye muhta olmama) ve ona ihtiya duyulmas.
nkelifhibirharfeihtiyaduymaz,ancakbtnharfleronamuhtatr.Ni
tekimAllahTelda,hibireyemuhtaolmamasnaramen,hereyonaihti
yaduymaktadr.
(Altncs) lfet (yaknlk) nk elif, kelimelerin biribirlerine yaknlamala
rna ve snmalarna sebeptir. Nitekim Allah Tel da, mahlktn biribirlerine
yaknlamalarnnsebebidir.
559

Kn bu hususta yle der : Burada ince bir hakikat bulunmaktadr:


Enbiy aleyhisselm hec harflerini, mevcudatn mertebeleri hizasna koymu
lardr.saleyhisselmAlikerremllhvechevebirksmsahabeninszlerin
de bu hususa iaret edilmektedir. Bundan dolay Mevcudat, Besmelenin ba
'sndan zuhur etti denilmitir. nk bu harf (ba harfi), zatullah in hizasna
konulmu olan (elif) harfine bitiiktir. Bu ise, Allah Tel'nn ilk yaratt ey

556
Gazzal,hyaulmi'ddin,Daruthyi'lKutubi'lArabiyye,ts.,1/290;ezZerkei,elBurhan,
II/154)
557
Paul Foulquie, Dictionnaire de la Langue Philosophique, PUF., Paris 1969, s. 685
solipsisme"mad9
558
(KILI,24ubat1996),s.3132
559
(ERGL,2002),s.150
DivnlahiyyatveAklamas|263

olanaklevveleiarettir.Bismillhi'rrahmni'rrahmcmlesindetelaffuz
edilen harfler onsekizdir. Yazl olan harfler ise, ondokuzdur. Cmle ierisinde
yer alan kelimeler biribirlerinden ayrldklarnda, harfler de yirmi ikiye ayrlr.
Bunlardanonsekizharf,onsekizbinlemolarakifdeedilenlemlereiarettir.
nkbinrakam,diersaymertebeliniihtivaedentambirsaydr.Busaynn
stnde bir say olmayp, mertebelerin anasdr. Bu say (on sekiz says) ile
lemiceberut,lemimelekt,ar,krs,yedisem,drtunsur(hava,su,ate,
toprak)vemevldiselse(Ma'den,nebat,hayvan)denibaretolanlemlerin
analar (asllar) ifde edilir. Bu lemlerden her biri, kendi ierisinde ksmlara
ayrlrlar.On dokuz harf,mezkrlemlerlebirlikteinsanleme deiaret eder.
nk insan lem, her ne kadar hayvan lemine dhil olsa da, varla hasre
dilmiolmas,hereyiihtivaetmesiveerefiitibariylebalbanabircinsolup,
deerivedeliliolanbakabirlemdir.MeleklerineveCebrail'e(Bakara,98)
yetindeifdeedilenmeleklerarasndakiCebrlgibi.
Kelimelerin biribirlerinden ayrlmalar hlinde oluan (22) yirmi iki saysnn
tamamlaycsolangizlielif(sm,AllahveRahmankelimelerindeyazlmayan
elifler), zat, sfat ve ef'l itibariyle gizli ilh leme iarettir. Bu gizli ilh lem,
tafsiltitibariylelemolmasnaramen,gerektetekbirlemdir.Yazlolan
elifise,bulemlerininsanenbyktecellightazuhurunaiarettir.Builh
lemin gizliliinden dolay, Raslllah sallallh aleyhi ve selleme Rahman
kelimesinin elifinin nereye gittii sorulduunda, ilh hviyetin, yaygn rahmet
suretinde gizlendiine; ancak ehlinin bilebilecei bir ekilde insan bir surette
zuhurunaiaretolarak,Raslllahsallallhaleyhivesellemonueytannal
dnsylemiveonunyerine(Bismillah)'inba'snnuzatlmasnemretmiti?:

GrldgibiKnonsekizbinleminbulunduunu,ondokuzrakamnn
ise,insanlemlebirliktedieronsekizbinlemearetettiinibelirtmektedir.
Bunlar vcdun, cz'yyat itibariyle olan mertebeleridir. Vcdun kll merte
beleriisezat,sfatvefiilmertebeleridir.
Kaanyegrezat,sfatveeflitibariylegizliolanbulemler,tafsiltitiba
riyleolmasnaramengerektetekbirlemdir.Bulemancakehlininanla
yabileceiekildeinsansurettetecelletmektedir.Budainsankmildir.(Be)
harfi,ztullahnhizasnakonulmuolan(elif)harfinebitiiktir.Buharf,mev
cudatnzuhursebebiveAllahTel'nnilkyaratteyolanaklevveldir.
560


560
(ERGL,2002),s.157158
264|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


15
7+7=14

Bahriindekatreyimbahrolduhayrnbana,
Feriindezerreyimarolduseyrnbana.
Dostgrndnaynkalmadbireynihn,
Tfnolursacihnbirkatretufnbana.
Srettenemvarbenimsrettedirmadenim,
Kopsakymetbugngelmezperinbana.
KfdilAnksymsrrninsym,
Endielerhsymadolduinsnbana.
NiyznindilindenYnusdurursyleyen,
HerkesecangerekYnusdururcnbana.

Bahriindekatreyimbahrolduhayrnbana,
Feriindezerreyimarolduseyrnbana.
Deniziindebirdamlaymamadenizhayrndrbana,
Yeryzndeiindezerreyimamaarseyrnoldubana.

Bki bunu u ekilde tasvr ediyor: Kimse grm m ola bahri habb
561
ire
nihn yani (Denizi bir damlann iine sm ve saklanm olarak kimse grm
mdr?)
Evet Niyzi Msr kaddesellh srrahul azz insan bu ekilde grd ve in
sannhakikatininyceliinibeyanediyor.

Dostgrndnaynkalmadbireynihn,
Tfnolursacihnbirkatretufnbana.
Dostakagrndbireyigizlikalmad,
Tfnolursacihnbirkatretufnolmubana.

AllahTelnntecelliyatnzahirenvebtnenfarketmekdemektir.Zahiren
vucdiyye,batnenuhdiyyemezhebinegirer.

Srettenemvarbenimsrettedirmadenim,
Kopsakymetbugngelmezperinbana.
Aslitedirzmbenimsretteneyimvar,
Bugnkymetkopsagelmezperinlkbanaolmaz.

Srettedirmadenmdemek,hereyomadendenzuhurgelirdemektir.Ya
ratlhakikatinevaslolaniinzntvekederyoktur.


561
Habab:(Habbe)Sonderecemuhabbet.Suzerindekihavakabarc

DivnlahiyyatveAklamas|265

KfdilAnksymsrrninsym,
Endieler
562
hsymadolduinsnbana.
GnlKfDannAnkkuuyumsrrninsym,
Dncelerhsyminsnadoldubana.

te birinci dnce sahipleri ac bir azap ierisindedirler. nk onlar


kalblerini durmadan deien glgelere balamlardr. Onlar, eriilemeyen bir
glgenin peinden komaktadrlar. te dnyaya ve dnya adamlarna gnl
balayan da byledir. teki tasavvur sahipleri ise daimi bir rahat ve ebedi bir
huzurierisindedirler.nkonlar,kalblerinidevamlolanahiretinsalihamel
lerinevermilerdir.Bu,ylesalambiriptirkionatutunankopupdmez.te
avam,daimaserapgibiyalanc,sslbatlsuretlerleuraarak,letafettarafla
rnkesafettaraflarndamahvettiklerindendolay,sankibuaslndaolmayanal
datcahsiyetlerinvegrnrheykellerinkendilerihalinegelmilerdir.Havass
(sekinler) e gelince bunlar da daima hakikatlere uygun suretlerle uramak
dolaysylakesafetleriniletafetlerindekaybettiklerinden,sankiohakikatlerinve
ovcudunkendisiolmulardr.nkinsan,dndnnayndr.Bununiin
biriArapa,biriFarsa,biriTrkeolanbeyitsylenmitir:
Ey Fazl kardeim, sen dncenden ibaretsin, yoksa byttn et ve
kandeilsin.
Ey karde, sen dncesin, kemik ve akl deilsin. Eer dncen gl ise
glsn;dikeniseklhansn.
demi dedikleri endiedir, gayri dem ustuhan riedir (Adam olmayan
kemikvetydr.)deminendiesiolsalatif,phesizzatolurannerif.
563

Her eyden phe ettiimiz halde varlndan phe etmediimiz bu ruhu


muz veya dncemizden edindiimiz kavram bedenden edindiimiz kavram
danncegelir
564

Dedinkibana:Sylenedirdnce?
nk,anlamhakkndahayretleriindeyim!,.
Dnce;btldanHakk'agitmektir,
Parayda,snrszmutlakbtndegrmektir.
565

NiyznindilindenYnusdurursyleyen,
HerkesecangerekYnusdururcnbana.
NiyznindilindensyleyenYnustur,
HerkesiincangerekseYnusbenimcnmdr.


562
Endie:f.Dnce.Korku.Merak,keder,kuruntu.
563
(ATE,1971)Beincisofra
564
(KO, 1990) s,30; Descartes,Felsefenin lkeleri,(ev, M.Karasan),M.E.G.S.Bakanl
yay.,ist.1988,s.2829; Descartes.Metafizik Dnceler
t
(cev. M. Karasan),
M.E.Basmevi,st.1967,6.dnce.
565
(eyhMahmdebster),b.6970
266|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Yunuskelimesini,buradaAllahTelolaraktadnebiliriz.ilhikelimesiile
kasdedilenmanevmenbadanneetedenszlerolunca,herszsyleyen
Hakktr.

DivnlahiyyatveAklamas|267

16
Vezin:FiltnFiltnFiltnFiln

Hatmicemilmrselininfahrdrfakrufen,
Hatmodurkimbirolayanndahemhged.
Devletidnysenibirrtbeyemuhtaceder,
Devletoldursanaherbirrtbedenveregn.
BelkiMsytelemmzeyleseetmezkabl,
Hzrilehemrholankeseylemeznuer
Dersinaklndanalursunbilsanaolmazdelil,
DersinivarHakkdanalkimilminolarehnm.
zzetistersenyrvarbeklezilletkapsn,
Ateiadilekaynaoluncakimya.
KbeKavseynievedndaikmeteyleme,
Ztbahtnrunayan,bulmakmmnteh.
Msryehatmilmakmatolduhereydenfer,
ZhirubtndakalmadebedillHd.

Hatmicemilmrselininfahrdrfakrufen,
Hatmodurkimbirolayanndahemhged.
Btnmrselerinsonuncusununvncfakrufen,
hveklesonnebininyanndabirolandr.

Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin makam olan fakru fendan bahs


edilmektedir. Varln ve yokluun kymetini kaybettii makam olan fakru fena
vastasyla Raslllah sallallh aleyhi ve sellem miraca kavumutur. Varlk, yok
lukilebilindiinden,kulunyokluubulmasilevarlkaakar.Dahancedebe
lirttiimizgibiAllahTelnnvarlndanbakabireyevarlkvermekyanltr.Her
nevariselemdeHakknvarlnamuhtaolmasileikiliktenbirliedmtr.

Devletidnysenibirrtbeyemuhtaceder,
Devletoldursanaherbirrtbedenveregn.
Dnydevletisenibirrtbeyemuhtaeder,
Asldevletsanaherbirrtbedenyeterlilikverendir.

Yokluk makamna haiz olan iin meselenin bitiidir. Madd ve manev keyfiyet
lervekemiyetlerarttkaskntlardaartar.Unutulmamasgerekenmeselekazan
cnyokluudeil,kavramnyokluudur.okzenginvardrki,gnlmalilemegul
deilken,okfakirinbtndncesikarnndaoyurmaktanbakabireydeildir.

BelkiMsytelemmz
566
eyleseetmezkabl,
Hzrilehemrholankeseylemeznuer

566
Telemmz:Talebeliketmek.mezliketmek.(Bak:Tilmiz)
268|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


BelkiMsaleyhisselmrenciklsakabuletmez,
Hzrileyolarkadaolankiidenaslveniinolmaz

lmiLednmektebinearifolannhallerindezahiriilimehlininhalleribulunma
dndanarkadalklarksavemddetliolmaktadr.Nbvvetyoluvelyettenulv
olsadabuyolmecburolmadndanayrlkvkidir.Msahabetiitirazetmektir.

Dersinaklndanalursunbilsanaolmazdelil,
DersinivarHakkdanalkimilminolarehnm.
Bilkidersiniaklndanalrsansanayolgstereciolmaz,
KimHakkdandersinialrsailmionayolgsterir.

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
limlergkyzndekiyldzlargibidir.Karadavedenizdeonlarsayesindeyol
bulunur.Yldzlarsnverirse,klavuzlarnyoldankmalaryakndemektir.
567

Her ilim sahibinin yldz dieri iin yolkesicidir. Bu nedenle Raslllah


sallallh aleyhi ve sellemin buyurduu zere limin eteini tutmakta esas olan
talebenin okuduu mektebin istikametini tayindir. Burada yol gsterecide hak
olanbulmakgerekir.

zzetistersenyrvarbeklezilletkapsn,
Ateiadilekaynaoluncakimya.
zzetistersenyrvarzilletkapsnbekle,
Macunedenateiledemircioluncakimyaolursun.

Maddeninhakikatineeremeyeninmanevhakikattenhangisineulamasd
nlebilir. Allah Tel bir kulunun yetimesini murat etti mi, ortamn hazrlar de
mektir.
BeeriilkkimyaiiniAllahTeldemaleyhisselmyaratrken,yerzyzndeki
topraklarlsnemuvafkekildemeleklerinetarifederekuygulatt.Mutasavvf
lardankimyaehlioktur.
568
NiyziMsr,dekimyailmiileilgilenmitir.

KbeKavseynievedndaikmeteyleme,
Ztbahtnrunayan,bulmakmmnteh.
KbeKavseynievedndakarareyleme,
AllahTelnnnurunayan,sonmakambul.

567
Ahmed b. Hanbel, Msned, III, 157; Rmhrmz, Kitb emsli'lhads, s. 87 (51)
(UYSAL,23Bahar2007)
568
Cabir bn Hayyan (721 815 M .), Caferu'sSadk (hyt. 759 M .), Halid Ibn
Yezid(hyt.708),Znnn elMsr (hyt. 859 M .), ahin elHalvet, Abdurrahman esSf
(903 986 M .), Gazali (1055 1111 M .), Erzurumlu brahim Hakk (1703 1780 M .),
Kutbeddineiraz(12361311M.),Akemseddin(13901459M.),MevlanaCelaleddin
iRm(12071273M.)
DivnlahiyyatveAklamas|269

Bu konuda Seyyid Muhammed Nurul rabi kaddeselh srrahul azzin


RSLEMRDLUK

hatrlamakuygunolacaktr.

mnnmertebesivardr.
1stidll iman: delil getirmek, bir delile dayanarak netice karmak, zihnin
eserdenmessireveyamessirdenesereintikli.Buimanilmelyaknileolur.
kiyeayrlr.
aMisalile;Yan,kulunsfatlarolan;hayt,ilim,kudret,irade,semi,basar,
kelm dell klp benzerlerini Hakka isbt etmektir. Zra keml sfat, yaratclk
ile aa kar. Allah demi kendi suretinde yaratt
569
buna hiddir. Yani,
Allh Tel sretiyle demi halketti. Sreti demek, sfatlardr. Hayt, ilim,
kudret, irde ve gayrileri. Lkin abdin sfatlar cziyyedir ve tesirsiz ve sonra
danyaratlmtr.Hakknsfatlarncesiyok,messiredir,klliyedir.Buneden
le birbirlerine benzemez. Aslnda bir gibidir. Mesel kudret, Hakka ve halka
nisbet olmaynca kadm ve hdis hkmolmaz. Hakka nisbet olmakla kadm ve
messireolur.Halkanisbetlehdisvetesirsizolur.
b Bizzddr. Onun benzeri hibir ey yoktur.
570
Ayeti hiddir. Yan,
bireyHakkabenzeryoktur.Mesel,kul,cizvemuhtavefnvehdis.Hak
Tel Kdir ve Mstan ve Kadm ve Bkdir. imdi, bu delil ile mn ile
mmin olan, Mabd; hayallerinde cd eyledikleri srettir. Lkin manlarnda
mazrdurlar. Hak Tel indnde makbldr. Zra akl gyeti budur. Ben yere
ge smadm, ancak m'min kulumun kalbine sdm
571
kablindendir.
Zrakalbesdsrethayldir.O,Hakkntecellytndandr.Tenzhleritebh
oldu.
2 mn yn
572
dir. Bu aynelyakn ile olur. Mridi kmil telkniyle
makmlarzevkeder.Yedimakamdr.

makmFenfillhtr.
aTevhdiEflveFeniEflveTecelliEfldir.
Omakmdaslik,hissenveaklenvehaylenidrkeylediibtnfiilleriAl
lahTelyanisbetedip,ofiilaynasndanAllahTelyarbtaolupzikrederve
istirkhslolur.Hattbirkimsevursaovururuu,AllahTelyanisbetedip,
vurananisbetetmeyipLFileillllhneticesizhirolup,gfilolmaz.

bTevhdiSftveFeniSftveTecelliSfttr.
O makmda slik, hissen ve aklen ve haylen idrk eyledii keml sft

569
Buhr. stizan. 1: Mslim. Birr. 110. Cennet. 28:.bn. Hanbel. II/244. 251. 315. 323.
434.463.519
570
ura,11
571
Bkz.Sehv.589.590:Acln.11/195Hadisinaslmuteberkaynaklardabulunamamtr.
572
Ayan:(yn)Aikr.Belli.Herkesinbilebileceivegrebilecei.iftiletlerindenolan
sabanokununbilezii.
270|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Hakka nisbet edip, o sft ynasnden Allah Telya rbta olup, istirk hsl
eder.LMevsfeillllhnetcesihslolur.
cTevhdiZtveFeniZtveTecelliZttr.
O makmda slik, hissen ve aklen ve haylen gerek efl ve gerek sfat ve
gerek zt ynalarndan vucdullha rbta olup, cmle eyda bir vcd
Hakkmlhazaeder.stirkhslolur.LMevcdeillllhnetcesihsldr.
Sekritmolur.Vahdetle,kesrettenkurtulmuolur.
Bu kesret nedir? Diye sorulsa cevb vermez. Sonra, sahve
573
, makm
Bekbillhadhilolur.OvakitHazertiHamseilhiyyeolan;
HazretiZtlGayb
HazretiSftlLht
HazretiEsmlCebert
HazretiEcsmnNst,
lebucmlelerbirbirlerinebirbirininmazharolmaamhedeeder.Hull
yoktur.Vahdet,kesretmhedeolduundanittihdyoktur.

HakkalYaknmertebeleriisedrttr.
1 Vahdet uhdu glib olmaa MakmlCem ve SeyrlMuhibb derler.
Bu makmda Kulun lisanndan Semiallah limen hamideh diyen odur. vrid
olur.VebumakmnlisnAllahtanncebakahibireygrmedim.Der.
2 Zahir olmu okluun uhdu glib olunca, buna HazretlCem ve
SeyrlMahbb derler. Bu makmda hadsi kudsde vrid oldu ki:
Kulum kendisine farz kldm eylerden daha sevimli bir eyle bana yak
lamamtr. Kulum bana devaml nafile ibadetleri ile yaklar. Bunun sonu
cundabenonuseverim.Birkereonusevdimmibenonuniitenkula,gren
gz,tutaneliveyryenayaolurum.Eerbendenbireyisterseonuveri
rim.Banasnrsamuhakkakonukorurum.
574

VelisnAllahtansonrabakahibireygrmedim.Der.
3 Hem vahdet ve hem zuhur eden eden okluun ikisini mhede eder.
BunaCemulCemveKbeKavseynderler.LisnAllahlaberaberbakahi
bireygrmedim.
4 Vahdetveokluufnedip,yanvahdetaynikesretvekesretaynivah
detmhedeedip,bunaMakmAhadiyyetlCemEvednmakmdenir.
VelisnAllahtanbakahibireygrmedim.dr.

HakkimnolupHakkalyakndedhilolur.Hakkalyaknbirmakmdr.Buna
Makm Temkn ve Makm Hitm ve Makm ttihd denir. Burada ne kes
retvenevahdetvenetihitbsbitolur.
MakmnlisnGrnenhereyAllahTeldrder.


573
Sahv:Aylma,ayklk,aklbandaolmak.Hastanniyilemesi.Tas:Kendindengeme
hlininsonaermesi,hisleminetekrardnmek.Uyanklk
574
Buhr.Rekaik,38;lbn.Mce.Fiten.16.38
DivnlahiyyatveAklamas|271

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
Gkleriaydnlatankerimvechininnurunasnrm.
575

Msryehatmilmakmatolduhereydenfer,
ZhirubtndakalmadebedillHd.
Msrhereydenkurtuluncamakmlarnsonunubuldu,
ZhirvebtndaulalacakancaksonsuzAllahTelkald.

VedahihatmmertibzerinedrcmledenalvuevlReslullhdurcem
kemltinsniyyeondahatmolmdur,
Ondan sonra Ebbekrdr ki onun hakknda buyurdular ki Ebbekrin mn
cemehlimnunmnileveznolnsaEbbekrinmnargelrdididi,
Ondansonraadaletmerdehatmoldkiolnakydadaletiterkitmedi,
OndanhfzKurnvetedebbriKurndahatmOsmnradiyallhanhki
kibet stinde ehd old camiulKurn idi. Sul itdiler Tebbet sresini
hlsunstineningerdndiy.Buyurdlarkilevhimahfuzdaeylegrdm
diy.
ilmi esrr nbvvet ve esrr Kuran da imm Alde hatm old mer
radiyallhanhhakkndalevlAliyylehelekemer
576
didiolvaktdekibir
kimseye bir avrat zina thmet itdi. mer recm emreyledi mm Al tuyd
zniyenn karnnda olana sul eyledi benm babam falan obandur bu adam
mazlumdur didi. [33a] Ol vakt Hazreti mer radiyallh anh buyurdlar ki
levlAliyylehelekemer
ve dahi tufliyyet hlinde mertibi insniyetde hatm imm Hasan ve
imm Hseyndr ki bir gn bir pri grdiler abdest alur ve yanl alur birbirine
didilerkibunabumbirrfkiletalmidelmincinmesndidiler.
mmHasanyediyandaidimmHseynbeyandaidiimmHseyne
sen abdest al bunun gibi ben sana talm ideym bu da grensn didi eyle
itdilerkocacktuydollarsizkimnevldszdidihabervirdilersizngibiglo
bedengayryerdebitmezdiyalayurakgitdi.
577


575
Bu hadisi erif, uzun bir hadisin parasdr. Hadisi Taber Trihinde c. II, 345de zikret
mitir,
576
Aliolmasaydmermahvolurdu.
577
(MISR,1223),v.33a
VedahihatmmertebecezerindecmledenlveevloanRaslllahsallallhaleyhi
vesellemdir.Btninsnkemallerondahatm(son)olmtur,
Ondan sonra Ebubekrdir ki onun hakknda buyurdular ki Ebbekrin mn btn ehli
mnnmniletartlsaEbubekrinmnargelirdidedi,
Ondansonraadaletmerdehatmoldukiolunakydadaletiterketmedi,
Ondan hfz Kurn ve tefekkr Kurnda hatm Osmn radiyallh anh ki kibet
stinde ehd oldu camiulKurn idi. Sul ettiler Tebbet sresini hlsn stne niin
geirdindey.Buyurdlarkilevhimahfuzdaeylegrdmdey.
ilmiesrrnbvvetveesrrKurandaimmAldehatmoldumerradiyallhanh
hakknda levl Aliyy leheleke mer
577
dedi ol vaktte ki bir kimseye bir kadn zina
272|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


thmetetti.merrecmemreyledimmAlduyduzniyennkarnndaolanasuleyledi
benm babam falan obandr bu adam mazlumdur didi. [33a] Ol vakt Hazreti mer
radiyallhanhbuyurdlarkilevlAliyylehelekemer
vedahiocuklukhlindemertibiinsniyettehatmmmHasanveimmHseyndir
kibirgnbirihtiyargrdlerabdestalrveyanlalrbirbirinededilerkibunabumbirrfk
iletalmedelimincinmesindediler.
mmHasanyediyandaidimmHseynbeyandaidiimmHseynesenabdest
albunungibibensanatalmedeyimbudarensindedieyleettilerkocackduyduoullar
sizkiminevldsnzdedihaberverdilersizingibiglobedengayryerdebitmezdey
alayarakgitti.

DivnlahiyyatveAklamas|273

17
Vezin:FiltnFiltnFiltnFiln

EyMuhammedmmetisenHakkaeyleiktid
Bucihnadoduruhennraslsfiy
Gsterphermuciztevvelbildirdi
BuncayazlankimanbikriKurnnola
Birbilinmezemririmedidahibuyzdekim
HattKurneklisylersanabirbirasliy
BuNiyzinpgkdenbirmansyledi
Glleriadfenasndafarkileresmiy

EyMuhammedmmetisenHakkaeyleiktid
Bucihnadoduruhennraslsfiy
EymmetiMuhammedHakkauy
Buasltemiznurcihnaruhendodu

NiyziMsrkaddesellhsrrahulazzdodu,demektir.

Gsterphermuciztevvelbildirdi
BuncayazlankimanbikriKurnnola
Btnmucizelerincebildirdivegsterdi
BuncayazlanmaneldememiKurnndr.

NiyziMsrkaddesellhsrrahulazzrisleiHasaneyndebildirdiizere:
Hicri 1103 senedir bu an gelince devir devir mtehidler geldi. Bunlarn
birine mam Hasann ve mam Hseyinin cemi Kur'an Kerim ayetlerine
balang olunan olduklarn bildirmedi ve bildirdiklerine
dahiaklamayaizinverilmedi.AllahTelTakiMsrgelenekadartevkf
578

eylediiiinFahriMsryebykvntr.
579

gibikimseninncedenhabervermediinihaberverdi.

Birbilinmezemririmedidahibuyzdekim
HattKurneklisylersanabirbirasliy
Birbilinmeyecekemirerimedidahibuyzdenkim
KuranKeriminyazeklibirbiresaslarnsanasyler


578
Tevkf:Alkoyma,tutma.Hapisolarakbekletme.Vakfetme.Arafattamevkafolanyer
dedurdurmak.Birkimseninkolunabileziktakmak.
579

274|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Kur'an Kerim hatt kendi bana bir mucizedir. Son dnemlerde kan
tevfuklu Kur'an Kerimler buna iarettir. Bunun srrna vakf olmak isteyen ise
NiyziMsryemracaatetmelidir,denilmektedir.

BuNiyzinpgkdenbirmansyledi
Glleriadfenasndafarkleresmiy
BuNiyzgkdeninipbirmanasyledi
fenamakamndaglleriatfarkileresmhaledt

Niyzi Msr kaddesellh srrahul azz seviyet makamnda olduunu haber


vermek yannda Allah Telnn ilhi ihsan olduuna Hazreti s aleyhisselmn
asleten makm cem makm idi ki, Hakkat makmdr. Buradan farka d
tnizahbuyurdu.


DivnlahiyyatveAklamas|275

B
18
Mzibetdumiaynteskub
Kadetmineevkiileykmtezheb
Nrulfudulemtendafmensekh
zkllemciretvehiyetetelehheb
Miniddetissevdifleyletilfirak
Malsivhevkimminmzhebin
Hayyertumbilfirakatilkalbilmekbi
Yleytenminbadibadeakrabin
Muhtasaruntahlshalbilbeyni
Magulthmutavvelnvemutnibn
Dlfiragleysemintbbeleh
llmuvasiletelhabbirreyrabi
Ercuminallhilkerimilmsten
lcedihicrinhzelmznibi
Kadvedattilkelkasdetnebezetn
Minelbeynivelbedilerabi
Yevmentezkurunbikummuhabbetin
Hakkatinkelmmehativelebi
276|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Rafetesevbennazmilalykum
Kelhulletilmfeddadilmzehhebi
Cembikumcemunmusahhahnbih
Kulbunamevsletunltuhcebu
Billmiahyakumilhlkinati
Mzerrearikunvelahakevkebun


Sevgilisininkaybolmasndangzmnyadklyor


evkveitiyaktanneredeysesanagidesimgeldi.


Kalbiminateialaymdandolaydasnmedi


Hepsideaktlsaoyinetutuur


Gecevaktindeayrlkaranlnniddetinden


Benimiinyaldzlparlayndanbakabireyfkelenmeleri

Mahzunkuruntularailelereboulmukalbinayrlhayretedrd.

DivnlahiyyatveAklamas|277


Kekebundansonraakrabiyettendahayaknolayd.

Kocamustafapaa Dergh eyhlerinden Yakub Germiynnin zaman za


man iir sylediinden ve mevzun
580
kelm ettiinden bahseden olu ve
MenkbnmeyazarSinnddinYusuf,babasnn;

Bennehidmetkrnemahdmolaydumkki
Gelmeyeydmlememadmolaydumkki

beyitinisylemesizerineniinmadumiyetitercihettiisorusunaucevab
verdigininakleder:
1Evvel: bu kelm, lemi vahdetin lezzetinden mfrakt
581
elemi te
zekkrolunduuzamandalisnhldenklegemidr.
2sniyen; eryiti nimeti vcd ki edsnda nice ehli uhd ciz ve mer
tebeikemleazkimsehizgrld esndamakmaczdevridolmu bir
kelmdur.
3slisen; bu kelm, makm klde denilmi deildir. Muktedy baz
hldrkibumertebedefahrilemsallallhualeyhivesellem
Keke Muhammedin Rabbi, Muhammedi yaratmasayd. diye buyur
mular.DhHazretiAlikerremellhveche,
hikimseyirek[gpta]etmezemilladnyayagelmeyenlererekederem
demiler.
Dhniceevliyykibrnherbirinnbumakmdabirkelmvardur.
582


Buhaliminbeyannnmuhtasarnmuhtasardr.
Buanlattklarmkelimeyesanlardr.Smayanlariinseszkafgelmedi,de
mektir.

Onunlasylediklerimizuzunvedayanlmazdr.



580
Mevzun:Vezinli.ll.Tartl.Dzgn.Yakkl.Herbirvasfllvei'tidalzere
bulunup,srfiyivegzeleylerenilolan.
581
Mfarakat:Ayrlk.Biryerebrakpgitmek.Dostlarndanayrdmek.
582
Yusuf b. Yakup, Menkb Serif ve Tarikatnmei Pran ve MeayihiTarikat Aliyyei
Halvetiyye,stanbul1290.s.70.
278|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Ayrlkacsnntbdabirilacyoktur.


Ancakrabetedilensevgiliyekavumay


Kerimvemsten
583
olanAllahTeldanmitediyorumki


Ayrlkderdininilacbuarlgidersin


Bukasideyebirparakoydum


Beyan
584
,bedi
585
vegarib
586
eylerden


Birgnkimuhabbetinnaslolduunuhatrlatt.


Muhabbetinhakikatiaynannelervebabagibidir.

Benimiinbunazmngzelliiniycelt


583
Mstean:(Avn.dan)Kendisindenyardmbeklenen,yardmistenen.
584
Beyan: zah.Aklama. Anlatma. Ak syleme. retme. Fesahat ve belgat. Edb:
Belgat ilminin hakikat, mecaz, kinye, tebih, istire gibi bahislerini reten ksm. (Bak:
Belgat) Sz olsun, i olsun; vuk bulan eyden muradne olduunu o ey ile alkas ve
mnsebetibulunanbirszleveyabirfiilileaklamaktr.
585
Bed:eibenzeriolmayanhayretvericigzellikteolan,hrika.
586
Garib:Hayretverici.Tuhaf.Kimsesiz.Zavall.Gurbetteolan.
DivnlahiyyatveAklamas|279

Altnvegmlebezenmielbisegibi

Onlarnseninletopluluushhatlitopluluktur.

Bizimkalplerimizsanakavutuuiinperdelenmez.
ByezidBistmikaddesellhsrrahulazizdaimahaccagiderdi.Vardbir
ehirde nce oradaki eyhleri ziyaret etmeyi sonra da baka ilerle uramay
detedinmiti.Basra'dabirderviinyannaurad.Dervionasordu:
YaByezid,nereyegidiyorsun?Byezidcevapverdi:
Mekke'ye,Tanreviniziyaretegidiyorum.
Yanndanekadaryolharlvar?
kiyzdirhem.
yleisekalkyedidefabenimevremdedolan.Oparalarbanaver!
Byezidyerindenfrladparaknkuandanzdperekeyhinnne
brakt,eyhtekrarszebalad.Yinesordu:
Ey Byezid! Nereye gidiyorsun? Gidecein yer Tanr'nn evidir ama u be
nimgnlmdeTanrevidir.UluTanrhemoevinhemdebuevinsahibidir.O
evi yaptrdktan sonra orada hi oturmamtr. Ama bu ev yapldktan sonra
hibirzamanburadanayrlmamtr.
587


Kaintilhnnilmiilesizehayatveren


Gneindouuveyldzlarndouugibidir.

587
(emsiTebriz,2007),(M.321),s.411
280|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


19

Mevldinsanaherfaslubab,
588


Seninvasfndavardrherbirinde,

Dahdareynileberzahyznde

Ulmsretmanhakikat,

ndensrrmadimeriir,

Kisenbenodemektengeeneyok,

Sftuztuismncehlieydost,

Heminztusftesmnbilmek,

Bunlardangrnenhalknvcdu,

Niyzcismkalbrhkidenir,

ubab,
589
Mevldinsanaherfasl

588
Vezin:MeflnMeflnMefln
589
(Fasl)kieyarasndakiekyeri.Mafsal.Haksz.Hakilebtlnarasnfarkvetemyiz
ile olan hkm ve kaza. (Buna Faysal da denir) Halletmek. Ayrlma. zme. Blm.
DivnlahiyyatveAklamas|281


Doularnseniniinherblmvealtksmlar
Kitabniinde,onuniindekikitaptaveonuniindekikitaptadr.

lkncensnKmilveVeledikalpterimleriniinceleyelim.

nsanKmil
slmDncesindehicriyedinciyzylakadarkmilyadamkemmelin
santabirikullanlmdeildir.ButabiriilkdefakullananahsnbnlArbol
duukabuledilmektedir.AncakbaziddialaragreisensanKmilfikribnl
Arabye hvan Safdan gemitir. nk hvan Saf iki tr insan bulundu
undanbahsetmektedirler.
Bunlardan birincisi kmil insan olup, bilgi ve yaratl bakmndan mkem
melolanbirvarlktr.
kincisi ise snrl insan olup, yeryznde bulunan insandr. Bu insan, Kmil
insansebebiyleyaratlmtr.
nsan Kmil fikrinin slm Dncesinde farkl biimlerde yorumlandn
grmekteyiz. Ancak biz bu yorumlardan, insann ulamas gereken olgunluk
olarak kabul edilen fikri deil de, lah simler (Esm)in ilk zuhura k sebebi
olmashasebiylemkemmelbirekildeyaratlan,AllahTelnnbtnisimve
sfatlarkendisindemahedeedilen,vahiyveilhmgibihertrlbilgininkay
na olan ve baz ilim adamlarnca Hakikat Muhammediyye, Simurg, Bahri
Muhtdedenilenmetafizikbirvarlkolaraktabahsedilmektedir.
Baz mutasavvflara gre nsan Kmil, bizim bildiimiz manada, bir sretle
varolanvebeeradnalaninsandeildir.nsanKmil,leminvarlnnse
bebivekoruyucusuolanbirilkrnek(prototip)olup,kendisineilkakl(aklev
vel) mertebesi verilmi ve bilmedii eyler retilmitir. Bu varla lk nsan
(elnsanulEvvel) de denilmekte ve bu insann her ynyle cisman insandan
daha kuvvetli olduu kabul edilmektedir. nk cisman insan, ilk insann idol
(sanem) olduu iin derece ve zellikler bakmndan daha az yetkindir. Eer
cisman insan, ilk rnei olan insana benzemek isterse, ilim ve fazilet bakmn
dan kendisini yetkinletirmesi gerekir. nsan Kmilin, Kmil Tabiat
590
ile ben

Mevsim. Ayn makamda alnan ark. ocuu memeden kesmek. Birini zemmetmek.
Gybet.
590
KmilTabiatnneliihakkndatambirgrbirliibulunmamaktadr.Ziraherdnr
bu kavram, kendince tanmlam ve bylece birok gr ortaya kmtr. Ancak Kmil
Tabiat ile ilgili gr belirtenlerin ounluu, Aristotelese atfedilen Estimahs adl eseri
referans gstererek bir tanmlamaya gitmilerdir. ddialara gre bu eserde Aristoteles
KmilTabiat,filozofunilminivehikmetiniartran,onailhamverenveonuilimvehikmet
bakmndan olgunlatran ruhan bir kuvvet olarak tanmlamtr. Aristotelese atfedilen
iddialaragre,bugcefilozoflardanbakasmuttaliolamaz.nkfilozoflarKmilTabiat
gizlibirsr(essrrulmektm)olarakkabulederler.
282|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


zetii baz hususlar bulunmaktadr. Hatta A. Bedevnin iddiasna gre, Kmil
Tabiat ile nsan Kmil ayn eydir. Bu iki fikrin benzetii noktalarn banda,
KmilTabiatvemetafizikanlamdakinsanKmilinherikisinindecismande
il,ruhanvarlklarolduufikrigelmektedir.
Molla Sadrya gre nsan Kmil, insan trnn ilk rnei olan semav bir
insandr.Onagrehervarlkgiderekkendisemavilkrneineyaklaacak;by
lesi bir insan berzah olma niteliine ulaarak semav bir insan (insan kmil)a
dnecektir.KmilTabiatilensanKmilarasndakinemlibirbakabenzer
lik de her iki varln Allah Telnn yeryzndeki halifesi olarak grlmesi
dir.
591

VelediKalb
VelediKalbtabiri,tasavvuftaenderkullanlanterimlerdenbiridir.Tasavvuf
terimlerini ihtiva eden eski szlklerin hi birinde bu terim yoktur. Ancak sz
konusu terimi sadece Abdulkadir Geylan kaddesellh srrahulaziz
(hyt.1165)nin kullanmtr.
592
Geylanye gre, bir ksm tasavvuf ehli kutsal
mnhallerine,tflyadaveled(ocuk);buhallerinneticesindeoluandurum
lara ise tfl mn (mn ocuu) veya veledi kalb (kalp ocuu) demilerdir.
Nakbendlere gre, ruhunu riyazet ve gzel ahlak ile temizleyen kiilerin kal
binde bir yetenek olutuu ve bu yetenein, kiiyi ilim ve hikmet sahibi kld
eklinde bir kanaat bulunmaktadr. Bu kanaate gre, uzun yllar riyazet ve
mcahede yapan kiilerde, Rabbn Mevhibe denilen bir yetenek meydana
gelir.Buyetenekmeydanageldiktensonra,bukiiler,deiikklklarkabulet
me yetenei vastasyla istedii biime girebilirler. Tayy mekn ve tayy za

Kmil Tabiat hakkndaki bu farkl grlerin ortak zelliklerinden hareketle onun,
ruhnbirvarlkolduunu,filozoflaraveyatminsanlarabilgivehikmetverdiini,insanl
nilkrneiolduunuveAllahileinsanarasndaelilikyaptnanlamaktayz.
zetolarakKmilTabiat,insannilkrnei,dierbeni,koruyucusu,manevretmeni
olarakkabuledildiigibi,insanruhlardaonunmanevevladolarakgrlmektedir.Ayrca
buterim,ortakzelliklergsterenFaalAkl,KutsalRuh,VelediKalb,RefkiAl,Daimon
veAdamKadmongibiterimlerledebulunmaktadr.
Hermesdediki;
Bananesnelerinilminigetirenmanevbirvarlklakarlatm.
Senkimsin?dedim.
BenseninKmilTabiatnmdedi(ERDOAN,7[2006],say:17)
591
(ERDOAN,7[2006],say:17)
592
Hz. Kudds kaddesellh srrahulaziz, tarikat dersini ilk nce, Nakbend Tarikatna
mensup olan babas eyh Hac brahim Efendi'den almtr. Hz. Kudds, bunu, Nasihi
Kuddsisimlieserindeyleanlatr:
"Ey oullarm! Sizin ceddiniz kmil ve mkemmel bir zt idi. Allah Tebreke ve Tel'nn
tevfkiiledahakkyalarmdaikenbabambanakelimeitevhditelkineyledi.Bana;
"Ahmed! Benim bu gnmde al, gayret et."diye emretti ve ben de altm. Ksa za
manda veledi kalp (kalp ocuu) dodu. Sol mememin altnda veledi kalbin hareket
ettiinirahmetlianamdabizzatmahedeederdi."(Kudds,Tarihsiz),s.7
DivnlahiyyatveAklamas|283

mangibihareketlerinhepsibuyeteneksayesindeolur.
593

Niyzi Msr kaddesellh srrahul azz kinatn bir doular lemi olduu
nunfarkndadr.Bundantrmevalidkavramnkullanaraksunmaktadr.
Mevalid kelimesi, domular anlamna geldii gibi doulan yerler anla
mna da gelmektedir. Bir olaydan baka bir olayn domasn da dikkate alarak
domular kavramn sadece canllarla ilgili olacak lde dar kapsaml grme
yen Niyazi, btn realitelerin her fasln (yani blmn) ve bunlarn da btn
bablarn (ksmlarn) dikkate almtr. Bunu da aklayan bilgilerde derecelendir
meolduunuhatrlatarakkitaplarntaksimatnyapmtr.
Birolaydanbakabirolayndomassebepsonuilikisidir.Bunagrebueni
ilmibilenlerbtnsebepsonuilikilerindeotevhitilminibulunur.

Kklem(mikrokozmos)insancomposebirvarlktr,yanimlkvemele
ktolmakzereikilemdenmrekkebdir.Mlklemicisimvebeden,melekt
lemicanveruhtur.Mlklemiev,melektlemiiseevsahibidir.Buevsahi
binin mertebeleri ve her bir mertebede de bir ad vardr. Bir mertebede ad
tabiat, bir baka mertebede nefs, dierinde akl, baka birinde de
nurullahdr.
Birincimertebeolantabiattaneymeydanagelir.Biriimaret,bayndrlk
veitaatetmek;birifesat,ykclkvetaatetmemek;dieridekibirlenme,ken
dini beenmilik ve serkelik etmektir. Bundan dolay peygamberler bu ev sa
hibineisimvermi;mamuredip,itaatettiiiinmelek,fesatkarpykt
veitaatetmediiiineytan,kibirlenipkendinibeendiiveboyunemedii
iin de blis adn koymulardr. Bundan dolay, her insann onunla birlikte
olup,onunlaberaberyaayanbireytanvardr,denilir.
uhaldeinsan,hilkatinde blisinhakikati,eytaninhakikativemele
in hakikati olmak zere hakikati cem etmitir. Buna gre her insanla be
rabergrevlibireytandoarhadisindeifadeedileneytan,isterontikbirvar
lk olarak, ister insann tabiatndan bir cz, isterse her ikisi olarak ele alalm,
hepsindedemterekneticevehakikatudur;ktlnkaynaveilkesiolan
eytan insan ile birlikte var olmutur ve insan eytanlar ile kastedilen de
insann grnmeyen, gizli olan, eytan ynleridir. nsan, grnmeyen bu ey
tanetinihalvehareketleriyleizhredinceinsaneytanolarakvasflanmakta
ve ifade edilmektedir. Buna gre Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin
eytaninsanolunundamarlarndakannaktyerdenakarhadisinideinsa
nntabiatndakigizlieytanetiolarakyorumlayabiliriz.
594

lkdoumukadderoldu,udnyyageldinya:ikincidoumadaalkinur
olasn,CannHakkyolunakoydabyleceAllahTeldandersal.
595


593
(ERDOAN,7[2006],say:17)
594
(AKMAK,1994),s.34
595
(VELED),b.70
284|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


te, insnn Yaratc Kudretle vstasz diyalogu gerekletirebilecei duyu
lar ve madde st plnlara gzn aabilmesi kinci Doum (Vildeti Sniye)
veya Mnev Doum (Vildeti Mneviye) dediimiz olayla gerekleir. Mnev
doum,madddoumunvcdverdiietvekanocuunakarlkbirKalpo
cuu(VelediKalb)vcdagetirir.Bedenseldoumunanayurdurahim,mnev
doumunanayurduisednyadr.MnevdoumunannevebabalnMrid
i Kmil yerine getirmektedir. Kmil bir Mridin eliyle gerekletirilen doum,
sonuta nsn Kmil

i yni Raslllah sallallh aleyhi ve sellem Vrisi insn


ortayakarr.

nsanbebeklikdnemindemutludur.nkarzularveiktidardengeha
lindedir.Yanieldeetmesineyetecekkadargcesahiptir.

596

lmi Lednn bir hedefi de Raslllah sallallh aleyhi ve sellem Vrisi


insnyetitirmektirvensnKmiliancakbirnsnKmilyetitirir.
bnlArab,skskinsankmilinaynzamandaKur'anKerimolduunu
syler. Bu sebeple onun Kuran anlaynn ve Kur'an Kerimi yorumlama me
todununbelirlenmesiaynzamandadilvarlk/insanarasndagrdparalelli
intespitiasndannemlidir.
597

BunoktadabnlArab,eyhiEbuMedyeninusznnakleder:Arad
her eyi Kuranda bulamayan mrd gerek bir mrd olamaz. Bu derecede bir
ummlikvekuatclkvasfntamayanherszdeKur'anKerimdeildir.
598

BenKuranmvesebulmesnyim
Zamanlarndeilrhunruhuyum
Mhedeettiiminhuzurundamukmdirkalbim
Onumhedeederim(hlbuki)sizinlelisnm.
599

Seninvasfndavardrherbirinde,

Seninyaratlnnsfatlarnnherbirinde
Bucevaplariieolarakvardr.


596
JeanJacquesRousseau
597
(AKMAKLIOLU,2005),s.237
598
bnlArab,Ftht,c.V,s.190;c.V,s.137
599
bnlArab bu iiri, esrarengiz bir vakasnda karlat fetya atfen zikreder.Bkz.
bnlArab, Ftht (thk.), c. I, s. 70. iir iin ayrca bkz., A. mlf., Kitbulsr (Resil), s.
158.(AKMAKLIOLU,2005),s.237
DivnlahiyyatveAklamas|285


GaybnanahtarlarOnunkatndadr,onlarancakObilir.Karadavedenizde
olanbilir.Denyapra,yerinkaranlklarndaolantaneyi,yakuruyukiapa
kKitaptadrancakObilir.
600

lim konusunda bnu mer radiyallh anhn koyduu u kide herkesce be


nimsenmitir.
"AllahTelbilirdemekkiininilmindendir."ylebuyururlar:
"Kii sorulan eyi iyi bilirse cevap vermeli, iyice bilemezse "Allah daha iyi bilir
(Allahulem)"demelidir.nkkiininbilmediihususlarda"Allahua'lem"deme
sionunilmindendir.Raslllahsallallhaleyhivesellembukonudadahasarihbir
ifadekullanmaytavsiyeeder.
"Bilmiyorum."Aynenylederler:"limtr:"Kur'nKerim,yaayansnnet
vebilmiyorum(Ledri)demek."
Rivayetler, keza sorulara Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin da "bilmiyo
rum"diyecevapvererek,bubabtabataulem,btnmmetinernekolduunu
gstermektedir:bnumerradiyallhanhanlatyor:
"BiradamRaslllahsallallhaleyhivesellemegelerek:
EyAllah'nResul!Hangiyerdahahayrldr?diyesordu.Raslllahsallallh
aleyhivesellem:
"Bilmiyorum(Ledr)"dedi.Adam:
"Pekl,hangiyerktdr?"diyesoruncaRaslllahsallallhaleyhivesellem
yine
"L edr (bilmiyorum)" cevabn verdi. Bir mddet sonra Cebrail aleyhisselm
geldi.Raslllahsallallhaleyhivesellemonasordu:
"EyCibrilhangiyerdahahayrldr?"Oda:
"Bilmiyorum"diyecevapverdi..."NeticedecevapCenabHakk'tangeliyor:
"Hayrlyerlermecsidlerdir,erliyerlerdearpazardr."
Raslllah sallallh aleyhi ve sellem bu konuda da rnek alan slm limleri
kendilerine sorulan sorularn ounluuna "L edr (bilmiyorum!)" diye cevap
vermektenarduymamlardr.
Niyzi Msr burada cevabn iinde cevap diyerek dorunun ou zaman fark
edilemeyeceidir.

Dahdareynileberzahyznde

Dahiahiret,dnyaveberzahlemleri
Birbirlerindenperdeliolarakgizlidir.

Dreyn,dnyavehirettir.Berzahisebirlemdirki,dnyilehiretarasn

600
Enam,59
286|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


dadr,anniinonaberzahlemidenildi.
nsandahil,tmyaratklariteyerdetoplanrlar:
Biri dem aleyhisselmn yaradlndaki, dem aleyhisselmn zahrndan latif
suretler halinde kp drt saf tekil etmi olarak Allah Telnn huzurunda top
landmzvakittir.CenbHakkn
Elest biRabbikm, Rabbiniz deilmiyim hitabyle muhatap olduumuz
vakitSaidlerveaklertoplanmtk.
kincisi berzah leminde toplanrz. Bu dnyada hi kimse kalmaz. Bu halde
yzylkalnr,sonrakrkgnyamuryaar,herkestminsanlarkabirlerindedo
rulurlar.
ncsmaherdetoplanldzamandr.
AllahTelnnnikbvardr.
Biri dny lemindedir ki bu nikptan mahcup Onu gremez. Biri de hiret
lemindeki nikptan ki, bu dnyada Onu gremeyen, gerek cehennemde, ge
reksecennetteolsungrmezler.
Kfrehliveirkehlilholarakedindiklerisuretlerilecehennemegirerler.
HicapehliyanibunlarevvelcehayatlarndaHakkrezzaktr,gafurdur,rahmdir,
yledir,byledirdiyeinanmolanlaryalnzcumadancumayaveyaaydabirkere
inanlarvechlegrrler.
Ancakrifler,yaniTevhitehliheryzdengerekdnydagerekberzahlemin
devegereksehiretlemindedimaAllahTelymhedeederler.

manhakikat, sret Ulm



limlerzahir,batnvehakikattenoluur.
Bunlarsrasylaiilmesigerekenaraplardr.
limler de suret (sebepsonu ilikileri), mn (soyut mn eksenleri) ve haki
kat(tevhidgerei)ileilgiliilimlerolmakzeresnftr.
limler lmelyakne, sretler Aynelyakne ve mani hakkat da Hakkal
yakneirettir.
lmelyakn;Tevhidiefal,
AynelyaknTevhidisft,
HakkelyakndeTevhidizattr.
Slik olan kimse nce Tevhidi efalde bir arap Tevhidi sfatta bir arap ve
Tevhidizattabirarapier,yanibumertebedebirermanevarapilemahmur
vemtelezzizolur.Slikmanenitiibuarabtandimasrrnailhmyoluyla
gerekefalgereksfatvegereksezatmertebelerindehitabaeriir.
ndensrrmadimeriir,


DivnlahiyyatveAklamas|287

Builimdenbenimbatnmabilgilerular.
Bunlarrya,ilhamvevahiyolarakbulurum

lhfeyzsreklidir.Nbvvetinbirblmolanryayoluylamjdelerin(el
Mubeirt)kapskapanmamtr.
601

Bir rivayete gre Niyazi Msr, evresiyle olan bu youn ilikisi nedeniyle
manev eitimini ihmal etmee balar. Bunun zerine eyhi, onu Elmalnn d
na bir i iin gndermek ister. Bunu renen Niyazi Msrnin hatrna, ey
hinden uzak kalaca sre iinde, manen bir zayflk olupolmayaca eklinde
tereddtler gelir. Ayn gece bir rya grr, ryasnda zerine korkun bir ay
saldrr.Ayilebirmddetbouup,midinikestiibiranda,eyhimmiSinan
belirirveNiyaziMsryibuzordurumdankurtarr.Ryasnertesigneyhine
anlatr. eyhi de Niyazi Msrye hitaben, olum Mehmet! o ay yabandan
deildir der. Grld gibi ruh tezkiyesini ve nefis terbiyesini esas alan ta
savvufeitimderyalaroldukanemlibiryertutmaktadr.Buryadaanlatl
mak istenen eyhinin uyarsna kar tereddt geiren Niyazi Msr bylece
uyarlmolmaktadr. Tasavvuf!Yorumlaragre,ryadagrlen hertrlhay
van, insandaki hayvan nefsi sembolize eder ve nefsin olgunlamadnn belir
tisikabuledilir.NiyaziMsrkendiyazdtabirnamesinde,ryadaaygrme
nin nefsin olgunlamadnn ve o kiinin hayvan sfatlarnn insan sfatlarna
stn geldiinin alameti eklinde yorum yapar. (Bkz. Niyazi Msr, Tabiratl
Vaktt, Sleymaniye Ktphanesi, Hac Mahmud Efendi Bl., no: 3346/10, v.
63b)
602

Raslllahsallallhaleyhivesellemiryadagrme
Ryasndabenigren,(hakolarak)benigrmtr,nkeytanben(imsu
retim)lehayalegiremez.
603

Beni ryada gren, hakikaten grmtr, nk eytan benim eklime gire


mez.
604


601
(ATA,1993),s:413;
Nbvvelin krk alt blmnden birisi olan salih ryaya dair hadisler farkl rakamlar ve
lafzlarla; Ubde b. esSmit (r.), Enes b. MaIik (r.) Eb Hureyre (r). bn mer (r.). Eb
ReznelUkayl(r.),Abdullahb.Mesd(r.),Abdullahb.Abbs(r.).Abdullahb.mer(r.).
Abdullah b. Amr (r.). Eb Katade (r,), Huzeyfe b, Esd (r.). Avf b. Mlikden (r.) rivayet
edilmitir.
Mesela:Ubdeb.esSmit(r.)rivayetiiinbak:Buhar,Tabr(92).4.Mslim.Ry(42),
1. 7. hd. no. 2264. Eb Dvd, Edeb (35), 96, hd. no: 5018. Tirmiz, Ruy (35). 1, hd. no:
2271.Musned,S,316,319.uab,4,186,hd.no:4755.
Nbvvetin krk alt blmnden birisi olan salih ryaya dair hadislerin mtevatir olduu
dasylenmitir.
602
(AKAR,1997),s.82,
603
Buhr,Tabir,10/13.
604
Mslim,R'y,1/10.
288|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Beni ryada gren, hakikaten grm olur. Zira eytan, benim suretimle
temessl edemez. Bir de, benim zerime bilerek yalan uyduran, cehennemdeki
yerinehazrlansn!
605

Tasavvufehliryakonusundasrekliolarakduyarldr.Bunedenleenetkilir
yalardanbiriRaslllahsallallhaleyhivesellemigrmektir.Fakatburyalardaki
uyulmasgerekennemlihususlarbilmekbirmridvemridiingereklimhim
meslelerdendir. nk birok kii bu ryalarna istinaden hayatnn ynn ve
fikirlerinideitirmektedir.
Ryada nemli husus grmek olmayp, doru olmak, tevilini bilmek ve hakika
tine ermektir. nk yalan rya ve yorumunu bilmemek hata yaplmasna neden
olur.
Grmedii bir ryay grdn iddia ederek yalan syleyen, (kyamet g
n) iki arpa tanesini birbirine dmlemekle mkellef klnr ve bunu yapama
masndandolayonaazapedilir.
606

Buhadisieriflerinizahyledir:Birkimse,Hz.Raslllahsallallhaleyhi
ve sellemi kendi ekli ve sureti ile grrse, gerekten Hz. Peygamberi grm
olur. nk eytana Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin ekline girerek
birini aldatabilme gc verilmemitir. Bu aklamay Muhammed b. Sirin yap
mtr.mamBuharonunusznnakletmektedir:
Raslllah sallallh aleyhi ve sellemi ryada grmek, kiinin onu ancak
hayatndavasflandsuretizeregrdzamangerekleir.
607

AllmebnHacer,salamsenetlerleylerivayetetmektedir:Birkimsebn
Sirine,
Ben ryamda Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellemi grdm deyince
ne ekilde, ne biimde grdn sorard. O kimse Hz. Raslllah sallallh
aleyhi ve sellemin ekline ve emailine uymayan bir biim sylerse, bn Sirin
ona:
Sen Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellemi grmemisin derdi. bn
Abbasradiyallhanhntutumuvedavrandaaynyd.NitekimHkim,sene
diylebununakletmitir.Dorusuuki:
Hadisin szleri de bu manay tevsik ve ispat etmektedir. Bu hadisin sahih
senetlerlenakledilenszlerininhepsindenanlalaney,eytannHz.Raslllah
sallallh aleyhi ve sellemin ekline giremediidir. Yoksa herhangi bir ekle gi
rerek,insanHz.Raslllahsallallhaleyhivesellemigrdnzannettirerek
aldatmasdeil.
608

Demekki,sahiholanryaRaslllahsallallhaleyhiveselleminsahihbir
nakillesabitolansuretinigrmektir.ayet,biribusurettenbakabirsurette
Raslllah ryasnda grdn zannederse; o, Raslllah sallallh aleyhi

605
Buhr,lim,39/51.
606
bnMce,Tabir,3/2907.
607
Buhr,Tabir,10/12.
608
EbulAl elMevdd, Meseleler ve zmleri (Resil ve Mesil), ev. Yusuf Karaca,
RisaleYaynlar,stanbul1990,4/910.
DivnlahiyyatveAklamas|289

vesellemigrmemitir.
609

Bazkimseler,Eereytannhilesindenkorunmak,Hz.Raslllahsallallh
aleyhi ve sellemi sadece kendi asl ekli ile grlmesi artna bal olsayd, o
zaman bu koruma, ancak salnda Raslllah sallallh aleyhi ve sellemi
grmolankiileriinmmknolurdu.Dahasonrakidnemlerdegelenkimse
ler, ryalarnda grdkleri ahsn suretinin Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve
sellemeveyabakabirkimseyeaitolduununaslbilebilirler?diyesoruyorlar.
Bylebirsorununcevabudur:
Daha sonraki dnemlerde gelen kimseler, ryalarnda grdkleri ahsn Hz.
Raslllahsallallhaleyhivesellemolduunutambirgvenlesyleyemezler.
AmaryalarnnmanasnnvekonusununKur'anKerimveSnnetinbildirdik
lerineuyupuymadnkesinolarakbilebilirler.Eerburya,KitabaveSnnete
uygunluk gsteriyorsa, o zaman gerekten ryasnda grd kimsenin Hz.
Raslllah sallallh aleyhi ve sellem olmas ihtimali ok daha fazladr. nk
eytanbirkimseyedoruyolugstermekiindeiikeklegiremez.
610

Rya ve rya tabiri hakknda mam Rabbani kuddise srruhulazzin 273.


Mektubundakiaklamauekildedir.

Sual: Ryada, Raslllah sallallh aleyhi ve sellem grlrse, o rya do


rudur. eytann aldatmasndan korunmutur. nk eytan, onun ekline gire
mez.Bylebildirildi.Onuniin,kardelerimizinryalarnndoruolmaslazm
dr.eytannaldatmasolmazdeilmi?
Cevap: (Fthati Mekkiyye) kitabnn sahibi, yani Muhyiddni Arab
kuddisesrruhulazz Hazretleri,eytan,Mednei Mnevverede metfunbulu
nan Muhammed aleyhisselamn kendi ekline giremez diyor. Baka suretlerde
de, Raslllah olarak grnemez diyenleri kabul etmiyor. Raslllah sallallh
aleyhivesellemkendiekliniveheleryadatanyabilmekokgolacamey
dandadr. Bunun iin, ryalara nasl gvenilebilir? limlerin ounun dediine
uyarakveRaslllahsallallhaleyhiveselleminyksekannayakacakze
re,eytannhibirekildeoServerinismiilegrnemeyeceinisylersek,oe
kilden emirler almak ve onun beenip beenmediini anlamak kolay deildir.
Meln eytan dmanln burada da gsterebilir. Araya kararak, olmayan
eyi olmu gibi gsterebilir. Rya greni artr. Kendi szlerini ve iaretlerini,
o eklin Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin szleri ve iaretleri imi gibi
gsterir.
oumuzun bildii gibi, bir gn Seyyidlbeer aleyhi ve ala alihi ve
eshabissalatvesselamAshabileoturuyordu.Kureyinilerigelenlerivekfir
lerin efleri orada idiler. Seyyidlbeer aleyhi ve ala lihissalat vesselam
onlara (Vennecmi) sresini okudu. Onlarn putlarn anlatan ayeti kerimeye

609
eyh Aladdn, mam Nevevnin Fetvalarnn erhi, ev. Abdlbari Polat, Kahraman
Yaynlar,stanbul1988,342.
610
Mevdd,Meselelervezmleri,4/1011.(TEKHAFIZOLU,2005),s.1721
290|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


gelince, meln eytan putlar ven birka sz, o Serverin aleyhi ve ala
alihissalat vesselam szne ekledi. Dinleyenler, bunlar da o Serverin sz
sandlar.eytannszleriniayetikerimedenayramadlar.Oradabulunankfir
ler barmaya balayarak, Muhammed aleyhissalat vesselam bizimle sulh
yapt,putlarmzvddediler.Oradabulunanmslmanlarda,okunanszlere
aakaldlar.OServeraleyhissalatvesselameytannszlerinianlamad.(Ne
oluyorsunuz?)diyesordu.Ashabkiram,sizokurkenbuszlerdearayakart
dediler. O Server aleyhi ve ala alihissalat vesselam dnceye dald ve ok
zld. Hemen Cebrali emn ala nebiyyina ve aleyhissalat vesselam vahy
getirdi. O szleri eytann kartrd, btn Nebilerin szlerine de kartrm
olduunu bildirdi. Allah Tel, o szleri ayeti kerme arasndan kard. Kendi
kelamnsapsalamyapt.
Grlyor ki, o Server aleyhi ve ala alihissalat vesselam hayatta iken ve
uyank iken ve Ashab kiram arasnda, eytan lan o Serverin aleyhi ve ala
alihissalat vesselam szne kendi bozuk eylerini kartryor ve hi kimse
bunu ayramyor. O Server aleyhi ve ala alihissalat vesselam vefat ettikten
sonra bir kimse uykuda hisleri almaz iken ve yalnz iken, nasl olur da, rya
nneytannkarmasndankorunduunuveonundeitirmediinianlayabilir?
unu da syleyelim ki, mevlid okuyanlarn ve dinleyenlerin zihinlerinde
Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin bu iten raz olduu yerlemi bulun
maktadr. nk vlen kimseler, venleri beenir. Bu dnce, hayallerinde
yerleerek,hayallerindekiekli,sretiryadagrebilirler.Buryadoruolma
dgibi,eytandakarmdeildir.
unu da bildirelim ki, ryalar doru olsa bile, ara sra grnd gibi kar.
Mesela,ryadabirisigrlrse,okimseninkendisianlalr.Doruolanryalar,
ok olur ki, grld gibi kmaz. Bundan baka bir ey anlamak, yani tabir
etmeklazmgelir.Mesela,ryadaAhmedgrlr.AhmedileMehmedarasnda
skbalantolduundan,buryadanMehmedanlalr.Bubildirdiklerimizgs
teriyor ki, oradaki sevdiklerimizin grdkleri ryalara eytan karmam olsa
bile,buryalarn,grldgibi,olduuneredenanlalr?Bunlartabiretmek
lazm olmad ve baka eyleri gstermedikleri nasl sylenebilir? Demek ki,
ryalarakymetvermemelidir.Herey,insanuyankikenvardr.Bunlaruyank
ikengrmeealmaldr.Uyankikengrlen,bulunaneyleregvenilir.Bun
lar,tabiretmekistemez.Ryadavehayaldegrleneylerde,ryavehayaldir.
611


Kisen,ben,odemektengeeneyok,

Sen,benveodemektenkurtulana

611
mamRabban,Mektubat,trc,H.HilmiIk,stanbul,1977,s.450452
DivnlahiyyatveAklamas|291

Dnyada,berzahtavemizandahesapyoktur.

Burada btn ilimlerin en i tabakas bize tevhid gereini bildirmektedir.


OnuniinSen,ben,odemektengeenehesapyoktur.

Fitnekalmayp,yalnzAllahndinikalanakadaronlarlasavan.Eervaz
geerlersebilsinlerkiAllahonlarniledikleriniphesizgrr.
612


Allahnnurunuazlarylasndrmekisterler.KfirleristemesedeAllahnu
runumutlakatamamlayacaktr.
613


uismncehlieydost, uzt Sft

Sfat,zatveisimleribilemeyendost
iddetliazab,eziyet,cezaypeepeegrmektir.

nkcehaletnimetinoksanlatrr.Zat,sfatveesmybilmeksevaptr;akid
(itikadolunaneyleryaniinanlar)dir.

usftesmnbilmek, Heminzt

HemenZat,sfatveesmaybilmek
Dnyadahuzur,berzahtarahatlk,ahirettecennetileoyalanr.

MuhyiddinibnArabkaddesellhsrrahulazizbuyururki:
nsan Hakk dell cihetinden asla bilemez. Sdece onun varln ve tek
mabud olduunu bilebilir. nk idrk eden insan, herhangi bir eyi, o eyin
benzerikendisindebulunmadanidrkedemez.ayetbudurumolmasayd,hi
kukusuzoeyineidrkedebilirvedetanyabilirdi.Dolaysylainsan,sdece
kendisinde benzeri bulunan bir eyi idrk edebilir, bu durumda gerekte
sdece kendisine benzer ve ayn olan bir eyi idrk edebilir. Bari Tel ise,
hibir eye benzemez ve hibir eyde onun misli bulunmaz. Dolaysyla Hakk
insan asla bilemez bnlArabnin Allah Telnn hibir eye benzemedii
iinherhangibirekildemhiyetininbilinemeyeceidir.
614


612
Enfl,39
613
Tevbe,32
614
(DEMRL,2003),s.89;bkz.bnlArab,elFthtlmekkiyye,c.II,102
292|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz



Bunlardangrnenhalknvcdu,

Bugrdnmahlktnvarl
Perdeleraltnadakalmseraplardr.
Varlk yoktur. nsanlar sadece niyetlere sahiptirler. Fakat tek varlk Cenab
Hakktr. sim, sfat ve ahslar olarak grnen halkn vcudu ise serabn iindeki
serabniindekiseraptr.
Sfat, esm, efal ile zat bilinmez, ama zat ile bunlar bilinir ve zt bilmek se
vaptr.nkzat,sfat,esmdangrnenHakkvcdukemlihararettekar
dansugibigrnr,anaserapdenir.Onunyaknnagidersenizbireyyoktur.Biz
ohalihararetinkemlinden(yksekliinden)ylegrrz.Efalaynasndang
rnenHakknvcduiteuzaktangrnenserapgibidir.Efalaynasndanzanne
dersin ki Hakkn vcdu oradadr. Yani sfat ve esmda, hlbuki bunlar birer
tabirdenibarettir.

Allah Telnn ve kulun fail ve mnfil bulunduklar bu bilgi srecinin en


nemlikavramsalifadesi,kurbnevafilvekurbferaizdiyeisimlendirilen
ikiterimdekendisinibulmaktadr.Buterimlerbirhadistenalnmtrvehadiste
Hz.Raslllahsallallhaleyhivesellem,kulunbirtakmibdetlerleAllahTe
lyayaklaacan,onayaklancada kendisiniseveceini,bununardndan ise
Hakknkuluniitmesi,grmesi,tutmasvs.gibibtnuzuvlarolacanbelirtir.
Btnbusrecinardndanisekul,artkAllahTelilebilen,AllahTelileg
renveAllahTelileiitenhlegelmektedir.Sfler,budurumueitliifadele
riyledilegetirmilerdirki,bunlarnpekouudur.
AllahTelancakAllahTelilebilinir
AllahTelyaenakdellkendisidir
GrdmhereydensonraAllahTelygrdm

zzet perdesindeki hakikati itibariyle kendisi ve masiva arasnda hibir iliki olmad
iin,iaretedildiigibi,buvecihtenHakkadalmakveonutanmayaabalamak,vakitzayi
etmek,eldeedilmesiimknszbireyiaramakveancakicmlolarakeldeedilebilecekeyi
istemektenibarettir.
Bilinmelidir ki: Kevnin Ztn bilgisine asla taalluku olamaz. Kevnn bilgisinin konusu,
mertebeyi bilmektir ki, o da, Allahtr. Mertebeyi bilmek, lhn bilgisine ve de onun sahip
olmas gereken fiillerin isimleri, celal zelliklerine sevkeden, rknleri korunmu bir delil
dir.;
BizegreZtnbilinemeyeceindehibirgrayrlyoktur.Aksine,hadessfatlar
nntenzihlerionaverilir.Ztnkadimliivevarliinsylenenezelbile,evveliyetvehadis
lielaykolaneylerinnefyindentenzihanlamtarlar.Eariler,bukonudabizekark
mlardr. Onlar, zannetmilerdir ki, Hakkn nefsi sbti sfatlarm bilebilirler. Nerede! Biz
ise,EbuSaidHarazndediigibi,AllahancakAllahbilirderiz.
DivnlahiyyatveAklamas|293

HereydennceAllahTelygrdm
HereyiAllahTelilebildim
HereyiAllahTeldabildim
Onlar,AllahTelybilmilervehereyiAllahTelilebilmilerdir.
615


rhkidenir, kalb Niyzcism

Cisim,kalbveruhdenentaksimNiyazidir.
Taraflargenindedir.

nsan kendi varlnda yani cisminin, iindeki kalbi ve iindeki ruh da, Hakkn
grntsnniindekigrntnniindekivarlktr:

[Ruh
Ruh kelimesi Arapa bir kelimedir. Kelimenin kk harflerinden
olumaktadr. Arapada bu kk harflerinden oluan kelimelerin temel an
lamvardr.Bunlar:Rzgar,koku,rahatlamadr.
Butemelanlaynyansraruhkelimesining,esenlik,hzgibimecazi
kullanmlar nn olduunu da belirtilmektedir. Ayrca Arapa szlklerde ruh
iininsannkendisiyleyaadeyeklindebirtanmlamadayaplmtr.Ayn
zamanda Arapa szlkler, ruh kelimesinin vahiy, Kuran, Cebrail, s, rah
metgibianlamlardadakullanldnaiaretetmektedirler.Szlkyazarlarnn
ruh kelimesine bu anlamlar yklemelerinde ki en nemli etken Kur'an Ke
rimderuhkelimesininbuanlamlardakullanlmolmasolsagerektir.
Trkede ruh kelimesine canllk, duygu, en nemli nokta, bedeni etkin k
lancanllkilkesi,bedeninhayatgc,esansanlamlarverilmitir.Ruhkelime
si Arapa bir kelime olmasna karn Trkelemitir. Felsefe literatrnde ise
ruhkiininbenliinimeydanagetirenentelektel,ahlakiveduygusalyetilerin
tm,blnmeztz,bedenihareketegeirenaktifilke,pasifvecanszolanbe
den zerinde etkide bulunan g, can ile bir tutulan tinden ayr yaam ilkesi

615
(DEMRL, 2003), s. 117; Bkz. Konev, Fatiha Tefsiri, s. 249da (cz lbeyn, s. 309)
yle demektedir: uhaldekim Hakk tam olarak bilirse, bu durumda tazammun (ier
me) ve iltizam yoluyla her eyin hakikatini bilebilir. Hak ve insn kmilin dndaki
eylerde ise durum, akladmz tarzdadr. nk Allah Telnn kullarndan bzlar,
Hakknfethininkaynaolabilir,bylelikleokimse,HakkHakilebilir.BudurumdaHak
knbilgisivemhedesiyletahakkukedip,bubilgininvemahedeninhkm,okimse
nin varlnn mertebelerine sirayet eder. Bylelikle o kii, kendisine en yakn ey olan
nefsinevarncayakadar,hereyiHakilebilir.Buvebenzeriifadelervebunlarhakknda
deerlendirmeiinbkz.bnlArab,Kitablalm,s.23
294|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


olaraktanmlanmtr.
slmdnyasndaruhkonusundadahabakagrlerinolduunudaburada
hatrlatmadan gemeyelim. Bununla birlikte, ok farkl ekillerde anlalan bu
grleri teki ya da ikici nsan anlaylarndan biri iinde mtalaa etmek de
mmkndr.yleanlalyorki,ruhgrnnzarrtdiniyyedenolmad
grnden yola klarak, slam dnce tarihinde bu konuda serbeste fikir
yrtlmtr. Ruhun mahiyeti konusunda ne srlen grleri u ekilde
gruplandrmakmmkndr:
1Ruhbalbanavarolanvecismaniolmayanmcerretbirvarlktr,
2glsuyununglesirayetigibibedenekaranlatifbircisimdir,
3ruhbedendenibarettir,
4ruhkalp,beyinvecierlerdekiglerdir,
5mizatr,
6mizatakidengedir,
7nicelikvenitelikedrtunsurunuyumlubirkarmdr,
8mutedilkandr,
9beyindir,
10latifcisimdenoluanbirtoplamdr,
11beyinyadakalptebulunanblnmezbirparadr,
12havadr,
13tabiisdr,
14manevbirnurdur,
15hayattr,
16arazdr,
17cisimdir.
616

RuhunYaratl
RuhunBedendennceYaratlGr
617

Bu dncenin ekillenmesinde yabanc kltrlerin etkisi ok byktr.


zellikledeYunankltrnnbyketkisivardr.Ruhunbedendennceya
ratldn iddia edenlerin en nemli delili Araf suresi 172 ve 173. ayetleridir ki
buayetler;
Rabbndemoullarnnbellerindenzrriyetleriniald.Onlarkendilerine
ahit tuttu. Ve Ben sizin Rabbiniz deil miyim? dedi. Onlar da Evet, ahit
oldukdediler.Sizkyametgnndebizbundanhabersizdikvedahance
babalarmzAllahaortakkotu,bizdeonlardansonragelenbirnesildik,batl
ileyenleryzndehelakedecekmisin?dersiniz
AncakArafsuresi172173.ayetlerinanlalmasileilgiliikifarklgrmev
cuttur.Bunlardanbirincisiayetinzahirianlamylaanlalpyorumlanmas,ikin
ci gr ise ayetin ftr bir gerei ortaya koyduu yorumudur. Bu konuda ilk

616
(KO, 1990),s,29; Bu konuda daha ayrntl bilgi iin bkz, EbulHasen elEar, Kitabu
MakltilslmiyynvehtilfilMsalln,(yav.H.Ritter),st.l929,s.3334vd
617
(GEDOAN,2005),s.76
DivnlahiyyatveAklamas|295

grdesteklemedeayetlerdenziyadefazlasylahadisieriflerkullanlmtr.
Bu konu ile ilgili hadislerde bu yorumu destekleyen muazzam rnekler sunul
maktadr. Kad Abdulcebbar, bu ayetlerin ruhlarn bedenlerden nce yaratl
ddncesineiaretetmediibelirtir.Onagremisakalabilmekiinhayatta
veakllolmakgerekir.
618
Kelamclarruhlarnbedenlerdennceyaratldan
layn kabul etmemektedirler. Byle bir dnce onlara gre imknszdr. Sz
konusu ayet insann inanma, Allah Telnn varlna ulama duyusuyla yara
tldnbildirmektedir.
RuhunBedendenSonraYaratlGr
619

Bu gre gre beden nce yaratlmtr. Ruhun yaratlmas bedenin varl


ndansonraszkonusuedilebilir.BugrnennemlisavunucusubnKay
ymdr.Onubylednmeyeitenennemlietkeninsannyaratlnelealan
ayetlerdir.nsanlnatasHz.demAleyhisselmnyaratlmasbyledir.yle
ki;YceAllah,Cebrailiarzagnderdi.Yerdenbiravutoprakald.Onuyou
rarakhamurhalinegetirdi.Sonraonaekilvererekruhfledi.Ruh,amuragi
rinceamuretoldu,kanoldu,hayatbularakkonutu.
Ruh kelimesinin stlahi anlamna baktmzda kelamclarn ruhu farkl
ekilde anladklar grlmektedir. Bunlar cevher, araz olarak kabul edenler ve
iseruhulatifbircisimdir.Bufarklgreksacadeinmekgerekir.
1Ruhucisimolarakkabuledenler;
BugrMslmanlararasndaruhuncisimolduugr,onunarazveya
soyutcevherolduugrnegrekronolojikolarakncevedahaarlklola
rakkarmzakmaktadr.Buanlayagreruhbiratom,paralanamayanen
kkparaolaraktanmlanmtr.Ruhblnemeyenenkkparadr.
2Ruhunarazolduunukabuledengr:
Bu gr savunanlara gre ruh cisim deildir, maddi bir cevherin arazdr.
Bu kelamclarn grne gre ruh cismi meydana getiren arazlardan bir araz
dr.Ruhuarazolaraktanmlayanbugr,ruhucisimolaraktanmlayang
rtenayranunsur,bugrsavunanlarnruhuncisimolmadfakatcisimde
kaimbirhal olduunusylemeleridir. Ruh daarazdrvedierarazlargibiza
maniindeyokolur.
3Bu gre gre ruh ne cisim ne de arazdr. Ruh soyut bir cevherdir. Bu
grnkaynaEskiYunanFelsefesidir.Bufelsefeyegreruhcevherdir.zel
likle de Eflatun ruhu ide olarak kabul etmekle bu dnceye kaynak tekil et
mektedir. Ve bu dnce baz kelamclar tarafndan benimsenmitir. bn Kay
ymbugreuekildeiareteder:Bazlarda:Nefisnecisimdirnedearaz
dr.Nefsinbiryeri,boyu,eni,derinlii,rengiveherhangibirczyoktur.Ayr
ca o ne lemin iindedir ne de dndadr. Ona yakn da deildir, ona aykr da
deildir. Meailerin gr budur. Eari bunu, Aristodan hikye etmitir.
Onlar, ruhun bedenle olan ilikisinin, ruhun bedene girmesi, ona yakn olmas,
beraberbulunmas,onayapkolmasyadakartolmaseklindebulunmad

618
KadAbdulcebbar,TenzihulKurananilMetain,Beyrut,thz.,s.153
619
(GEDOAN,2005),s.78
296|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


n iddia etmilerdir. Bu grn Ehli Snnet iindeki en iddetli savunucusu
Gazzalidir. Ona gre ruh soyut bir cevherdir ve bunu TehafutulFelasife adl
eserindeayrntlbirekildeelealpaklamaktadr.

Ruhunlmszl
620

Ruhun lmsz olduuna ilikin grler uzun bir tarihi gemie sahiptir.
EskiSemitiklerolarakifadeedilenAsurveSmerlereaittabletlerdekiiaretler
denanlalmaktadr.nsannyapsileilgilibufarkltanmlararamenEskiM
srda da insann ruhbeden ayrmna tabi tutulduunu grmekteyiz. Ayn d
nce Hint kkenli dinlerde de mevcuttur. Brahmanizm, Budizm, Caynizm,
Sihizmbudinlerinennemlileridir.Budinlerderuhbedenayrmnetbirekil
de karmza kmaktadr. Ayn zamanda ruhun lmszl anlay burada
farkl bir anlaya yol amtr ki bu tenash retisidir. nsan ruh ve beden
olarakparalayandalistinsananlaynnmimarlarEskiYunanfilozoflardr.
slam filozoflar da ruhu lmsz olarak kabul etmektedirler. Bunlar ara
snda bn Rd ve Shreverdiyi zikredebiliriz. Mslman filozoflarnn byle
dnmesindeki en nemli etken, Eflatunun fikirlerinden tercme faaliyetleri
sonucu haberdar olmalar ve bu fikirlerden etkilenmeleri olsa gerektir. Ms
lmanfilozoflaragreruhcevherdir.Busoyutcevherinvarlksahasndakendi
ni gsterebilmesi ise ancak bir bedenle bedenlenmesine baldr. Ayn gr
tasavvufulardabenimsemitir.Hattatasavvufunvazgeilmeztemelesiru
hunlmszbiryapyasahipolmasdr.lmszolmasdolaysylaruhaslvar
lk, beden ise ruha arz olan lml bir varlktr. Bu anlayn sonucu olarak in
sann bedeni aalanm, hakir grlmtr; ruh ise stn, yce, lm zle
yen bir varlk olarak kabul edilmitir. Bu anlay dorultusunda tasavvufular
lm;ruhunbedendenayrlmas,ruhilebedenarasndakiilikininsonaerme
siolarakanlamlardr.Mslmanfilozoflarvetasavvufularruhunlmsz
lnkabulederken,bazkelamclarlmleruhundabedenlebirlikteyokol
duu anlayn benimsemilerdir. Mslman kelamclarn ruhun lmszl
ne dair fikirlerine baktmzda kelamclardan bir ksm ruhu araz olarak kabul
etmektedirler. Bu anlaylarnn sonucu olarak ruhun da bedenle birlikte yok
olduunu kabul etmilerdir. Cevher ruh anlayna sahip kelamclar ise ruhun
lmsz olduunu dnmektedirler. Ruhun cevher olarak kabul edilmesi ke
lamclarnfelsefecileringrlerindennekadaretkilendiklerininbirgstergesi
dir. Cevher ruh retisini kabul eden Mslman kelamclarn grlerini de
erlendirmekiinkullandklaraklivenaklibirokdelilbulunmaktadr.

RuhlarnMekn
621

Ruhlarnbirmekndaolacafikriruhunlmszlinancnnbirbakayan
smasdr. Hayat boyunca ruhun bulunduu mekn insann bedeni idi. Ruh her
nekadarbedendebulunmaktan,onahapisolmaktanmemnundeilisedebe

620
(GEDOAN,2005),s.86
621
(GEDOAN,2005),s.93
DivnlahiyyatveAklamas|297

denle birlikte olmaya mecburdur. Fakat lmle birlikte beden yok olunca ruh
kendineyenibirmeknbulmakzorunda.EskiYunanfilozoflarndansistemlibir
ruh anlayna sahip olan Eflatuna gre daha ncede ifade ettiimiz gibi be
dendenayrlanruhhadesolarakisimlendirilenyeregider.Hadestebelirlibir
sregeirenruhdahasonradnyadakihayatnagretekrarbedenlenir.Ms
lmankelamclarnruhlarnmeknnadairgrlerinebaktmzdabirbirinden
farkl grlerle karlamaktayz. Her ne kadar ruhun lmszl konusunda
Eflatunun anlayn kabul ediyor olsalar da kendi dncelerine gre ruha bir
mekn oluturmulardr. nsan lm sonrasna dair ayrntl bir bilgiye sahip
deildir.nsannlmvetesiileilgilibilgisiKur'anKeriminbizebildirdiiile
snrldr. Kur'an Kerimde de bu konu ayrntl bir ekilde ele alnmamtr ve
verilen bilgiler de olduka snrldr. Durum byle olunca insann en ok merak
ettiilmdensonraneolacaileilgilispeklasyonlardevreyegirmitir.nsan
larn lm ve sonras ile ilgili fikirlerini daha nceki inanlar, felsefi akmlar ve
insann hayal gc ekillendirmektedir. Mslman kelamclarn ruhlarn me
knileilgilinesrdklerifikirlerbirbirindenoldukafarkldr.
Bazlar, Mminlerin ruhlarnn cennetin kapsna yakn bir yerde olduk
larn, cennetten de nimet ve rzklarnn geldiini ileri srmtr. Bazlar da
ruhlarnkabirlerininucundaolduunuiddiaetmilerdir.
mam Malik rahmetullahi aleyh der ki: Bana ulatna gre ruh salveril
mitir, istedii yere gider. Bazlar da Mminlerin ruhlar zemzem kuyusun
dadr.KfirlerinruhlariseHadramevttebulunanBerhutKuyusundadr.
bn Hazm ruhlarn kabirlerin banda olduu grnn AshabulHadis ve
EhliSnneteaitbirgrolduunubildirmektedir.Aynzamandaruhlarnye
il renkli kularn kursaklarnda bulunduuna dair bir gr mevcuttur. Aslnda
bugrehitlerinruhlariindnlrkendahasonrabtnMminleriiine
alacakekildegeniletilmitir.Ruhlarnmeknileilgilibirdiergrise
Mminlerin ruhlarnn dem aleyhisselmn sanda, kfirlerin ruhlar
nn ise dem aleyhisselmn solunda yer alaca dncesidir. Bu grn
kaynaRaslllahsallallhaleyhiveselleminmirahadisesidir.Bugreg
reHz.Raslllahsallallhaleyhivesellem,Hz.demaleyhisselmilekarla
nca Mmin ruhlar Hz. dem aleyhisselmn sanda, kfir ruhlar ise Hz.
demaleyhisselmnsolundagrmtr.Bugrlerinhepsihabervehadis
lere dayandrlmaktadr. Kur'an Kerimdeki hibir ayet bu grleri onayla
mamaktadr.
Ruhlarn mekn retisinin kabul edilmesinin temelinde Eflatunun ve eski
dini inan ve kltrlerin etkisi olduunu grlmektedir. Bunu temsilen birok
durumlakarlalmaktadr.

Kur'anKerimdeRuhKavram
Kuranda ruh kelimesi farkl ayetlerde olmak zere 21 yerde gemektedir.
Bu kelime getii ayetlere gre farkl anlamlara gelmektedir. Genel olarak bu
anlamlar grupta toplanabilir. Bunlar: melek zelde Cebrail; vahiy ve Hz.
298|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


sdr. Ruh kelimesi melek anlamnda Kuranda birok ayette gemektedir.
zeldeiseCebrailolarakkullanlmtr.
...Meryem olu sya ak mucizeler verdik ve onu RuhulKuds ile g
lendirdik...
622

O gecede, Rablerinin izniyle melekler ve Ruh, her i iin iner dururlar.

HerikiayettedegeenRuhkelimesiniElmall,Cebrailolarakyorumlamtrve
dier limlerin de ayn grte olduunu belirtmitir. Fakat dier baka ayet
lerde Cebrail anlamnda ruh farkl sfatlarla kullanlmtr. Bu tamlamalarda
Cebrail, RuhulKuds
623
ve RuhulEmin
624
olarak sfatlandrlmtr. Cebrailin
kudsveemingibisfatlarlanitelenmesiniElmalluekildeyorumlamaktadr.
Kfirleriniftiralarniddetlereddetmekzere nebilerintemizliiniveaziz
liiniaklayptespitetmekanlamylailgilidir.Yani:
EyMuhammed!Kuranylemukaddesbirkitaptrki,bunusanahibirnok
san ile lekelenme ihtimali bulunmayan RuhulKuds, yce Rabbinden indir
mekte, hem de hibir yanla yer vermeyecek biimde hak ile indirmektedir.
BusfatlarCebrailiinkullananAllahmesajndoruluunuteyitetmek,vahyin
kfirlerin itiraflarndan uzak olduunu ifade etmek iin bu sfatlarla destekle
mitir. Yukarda geen ayette ifade edildii gibi Hz. s aleyhisselm destekle
mekiindeCebrailgnderilmiveyineKudssfatilenitelenmitir.
Kuranda geen ruhena, RuhulKuds, RuhulEmin kelimeleri Cebrail
anlamndakullanlmtr.
625

Kurandaruhkelimesineverilenbirdieranlamisevahiydir.
626

Kuranda ruh kavramnn dier bir kullanm ekli ise flemek anlamna ge
lennfhfiiliilebirliktekullanlmasdr.ayetteinsannyaratlileilgiliola
rakdierikiayetteiseHz.snnyaratlmasileilgiliolarakbeayettegemek
tedir.
627

Elmall Enbiya Sresi 91. ayeti iki ekilde yorumlamtr; Yani De ki ruh
Rabbimin emrindendir sra Sresi 85 ifadesince emrimizden olan ve deme
flediimiz ruhtan fledik; iinde sy hayatlandrdk. Yahut ruhumuzdan de
mekruhumuztarafndademektirki,CebraildierbirdeyiileRuhulKudsvas
tasylafledikdemekolur.MeryemSresi17.ayetbuanlamdestekler.
628

AslndaruhismiCebraileaitikenbuisimhemHz.saleyhisselmahemde
Kur'an Kerime verilmitir. Bu onlarn Cebrail ile yakn alakalarnn bulunmas
dolaysyladr. Yakn alaka diyoruz; nk btn insanlarn ve hatta canllarn
Cebrail ile alakas vardr; ancak bu alaka Hz. dem ve Hz. s
aleyhisselmnnkinenispetledahauzaktr.Yukardaifadeettiimizayetleribir

622
Bakara,253
623
Nahl,102
624
uara,193
625
Meryem,17;Nahl,102;uara,193
626
Mmin,15;ra,52
627
Secde,9;Hicr,29Sd,72;Enbiya,91
628
Yazr,HakDini,c.5,s.297
DivnlahiyyatveAklamas|299

btnlk ierisinde deerlendirdiimizde grlmektedir ki, Cebrailin temelde
ikigrevivardr.BunlardanbiriAllahTelnnizniileinsanlaracanflemekdi
eri Allah Telnn kelamn nebilere iletmektir. Yaratlla ilgili olarak Hz.
dem aleyhisselm ve Hz.s aleyhisselmn yaratllarnn zikredilmesinin se
bebi ise ikisinin de yaratllarnn dier insanlarn yaratllarndan farkl ancak
birbirinebenzerolmasndankaynaklanmaktadr.Hz.demaleyhisselmnana
babaszyaratlmas,Hz.saaleyhisselmnisebabaszyaratlmasndaAllahTe
lnnizniyleCebraildevreyegirmiveonlaracanllkvermitir.
MeryemolusAllahnMeryemeilkaettiikelimesiveOndanbirruh
tur.
629
...Onaruhumuzdanfledik.
630
Buikiayetbalamnndndavebu
konu ile ilgili dier ayetlerle btnlk iinde deerlendirilmedii zaman doru
anlalmas zor grnmektedir. Dier ayetlerle btnlk iinde anlaldnda
bu glk ortadan kalkmaktadr. yle ki: Evvela mezkur iki ayeti emrinden
olanruhukullarndandilediineilkaederMminSresi15.ayetiileAllahka
tndasnnrnei,demaleyhisselmnmisaligibidir;onutopraktanyaratt,
sonraonaoldediodaoluverdilimranSresi59.ayetiaklamaktadr.n
k bu ayetler gsteriyor ki, Allah Telnn kelime ilka etmesi eli melei olan
Cebrailiolemriniiletmekzerebazinsanlaragndermesindenbakabirey
deildir.Yaplanbuaklamalardankansonuudur;
Kur'anKerimdeinsannvarliinruhkelimesikullanlmamtr.Buanlam
ifadeetmekiinnefskelimesikullanlmtr.nsanaruhflendiifadesiyanltr;
dorusu ruh tarafndan flendi demektir. Burada fleyen paralanmyor, hulul
etmiyor,sadeceetkiediyor.nsanaruhumuzdanfledikifadesiyukardaakla
dmz tarzda anlalmadnda Allah Tel ile insan arasnda ontolojik bir ba
olmaktadr ki bu da imknszdr. Bu anlaya gre herkes Allah Teldan bir
paratamaktadrkibuAllahTelnnbizeifadeettiianlayatamamenzt
tr. Allah Tel flemekten mnezzehtir. Bu itibarla ruhun Allah Telnn bir
parasolmas,tevhidinancnaaykrdr.BylebirdurumuKurannonaylamas
mmkn deildir. Sonu olarak ruh kavram Kuranda Cebrail'in ad olarak
gemektedir. Baz mfessirler ve kelamclar bu anlam fark etmiler ve
KuranntevhidkonusundakihassasiyetinidikkatealarakruhkelimesiniCebrail
olarak anlam ve yorumlamlardr. limlerin bir ksm ise Yunan Felsefesinin
ve dou dinlerinin etkisinde kalarak Kur'an Kerimin bildirdiinden ziyade ya
banc kltrlerin bak asyla Kur'an Kerimi yorumlamlar ve problemli bir
ruhanlaynbenimsemilertoplumundabenimsemesineyolamlardr.]
631

Buraya kadar anlatmaya altklarmzdan da anlalaca zere, ruhla be


deni birbirinden ayrmak mmkn olmad gibi, mutlak anlamda ayr kabul
edersek, bunlar bir arayagetirmek de imknsz denecek derecede g olmak
tadr. te yandan, bedene bal zelliklerimizle ruha bal zelliklerimiz birbi
rindenayrlmadndanveyabakatrlsyleyecek olursak,kimliimizve kii

629
Nisa,71
630
Sd,72
631
(GEDOAN,2005),s.5867
300|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


liimiz asndan beden de son derece nemli olduundan, cevher ruhun
beksn savunmak hi de insann lmszln savunmak anlamna gelme
mektedir.
Ksaca ifade etmek gerekirse, ruhla bedeni birbirinden ayr varlklar olarak
dndmzde, bunlar bir araya getirmek mmkn olmuyor. kisini bir tek
varlkolarakdndmzdedebirbirindenayrmakmmknolmuyor.Buna
ramen,kiiselzelliklerimizinkorunmasasndanaklaenuygunolangrn
ruh ve bedeni birbirinden ayramayacamz savunan gr olduu grlmek
tedir.
632


632
(KO,1990),s.45
DivnlahiyyatveAklamas|301

20
Vezin:FiltnFiltnFiltnFiln.

sterisenmarifetteolasnlicenb,
Ehliirfaneiindeyzneyletrb.
okdavermekendinidnyyabirdemekelin,
Dndremezsinbeimkatardrbudolb.
Buharbniceleraltmamuretmee,
Biryanntamirederkenbiryanolduharb.
okseirttigafletehlibuserbsusanp,
Bulmadlarhibiribusahradabirkatreb.
Birzamanyzvermednyaehlineuzletteol,
Aklufikrinbiryerecemetyzneeknikb.
Gzkulakdilkaplarnbalamuhkembirzaman,
OlakimHakkdanyanagnlndenolafethibb.
Gerlmdenkurtulamdersenyrvarkol,
Dnedneakoduylecismcnklkebb.
Girbuderdmeyhnesinekomaeldenkseyi,
Hiyrekkanndanzgeayokturarb.
HimmetindimbuolsunkimHakkanlayasn,
Hakkbilmektenyeolmazikilemdesevb.
Gerazbhirettenbulmakistersenhals,
Arifolkicehlodundankopsarcmleazb.
BuNiyzkendindendemezbuszeypser,
Hepansylerduyarsngkteninendrtkitb.

sterisenmarifetteolasnlicenb,
Ehliirfaneiindeyzneyletrb.
Marifetteyksekmakambulmakisterisen,
Yznehliirfaneiindeeyletoprak.

Toprak tevazuyu su sehaveti temsil eder. Tevazu benliin yok olmas olunca
kabn boluuna iaret ederki, onu dolduracak vasf bulmak mmkn olacaktr
demektir.

okdavermekendinidnyyabirdemekelin,
Dndremezsinbeimkatardrbudolb.
Kendinidnyyaokvermedebiraneliniek,
Beimkesinliklebudolabardrdndremezsin.

Sudeirmenin(kalbin)arkzerinedklecekfeyzpnarlarnnakmasveela
lesigrolmasiindnyailebalarnkesilmesigerekmektedir.Dnyaileolanba
larsunnekanbentlergibidir.
302|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz

Buharbniceleraltmamuretmee,
Biryanntamirederkenbiryanolduharb.
Buharabyerinicekiilerimaretmeealt,
Biryanntamirederkendieryanolduharb.

nsanhayatboyuncadnyasnmamuretmekiinhrslanrvestresegirer.Bu
gerginliksonucumaddvemanevhastalklarader.
insan, stres yaratan yaam tarz seerek farknda olmadan hasta olmay
semi olabilir. Bu stres iyice bydnde ya da kronikletiinde, baz organ
lartepkivermesineyolayor;migrenolmashalindedamarsistemideolduu
gibi. Bu yzden, sizin de anladnz gibi kastl olmayan bir seim vardr. Tam
olarak aklanacak olursa kiinin setii ya da tercih ettii ey hastalk deil,
strestir;hastalseeniseitebustrestir!
Bu yzden bizim dmanmz strestir ve doktorlara den grev de yaa
mnzdakistresiazaltmayayardmcolmaktr.
633

Bunedenledirkimaddvemnevidoktorlaraihtiyacmzvardr.Onlarsayesin
dekurtuluyoluancakbulunabilir.

okseirttigafletehlibuserbsusanp,
Bulmadlarhibiribusahradabirkatreb.
Buserbsusanpgafletehliokkotu,
Hibiribusahradabirdamlasubulamadlar.

Mridhalisniyetilebuyolagirer.Fakatbykbirtehlikeilekarlacaihtimali
ise samimiyeti miktar kadar fazladr. nk teslim olmann kart olan istismarn
kurban olmak ihtimalide o kadar bymeye balar. nk yol sonsuz ve tehlikeli
olmakla birlikte kapal bir kutu iinde bal yapan arnn ileyii gibi gizlidir. Eer
yaplanbaliinezehirkatlrsabununsrrnavakfolamayanHasanSabbahnfeda
ilerigibikurbanolurkengittikleriyolunakibetinibilmemilerdi.Samimiyetbuyol
damkemmelliinolumasnasermayedir.Ancakldekiserabnkymetininbede
liolmaktanAllahTelyasnmaktanemlihusustur.
[Cemaatinlideri,mridlerinibirlkye,birhedefe,birideolojiye,birtutku
yadorucanlandrrve/veyabatankarr.Bellibircanllaulamgrupsre
lerinin (burada, canllk ile dini, siyasi, ideolojik enerjik oluu) ounun teme
lindebunugrrz.Toplulukbirbtnolarak,amaaynzamanda,onuniindeyer
alan bireyler kendi ykleri ile topluluun kaderinin kesime noktalarnda liderin
iaret ettiini arzularlar. Liderin iaret ettii ile bir kondansasyona
634
yani youn
lamayaurar.Butryounlamamisallerinepekokdini,siyasiveideolojikolu
umdarastlarz.deolojimizinhedefi(veyaierii),liderimizinkiiliindesomut

633
(YALOM,etal.,2000),s.126
634
Condensation:(i.) ksaltma, zet; (kim), (fiz.) younlatrma, sklatrma, koyulatrma;
buu.
DivnlahiyyatveAklamas|303

lamtr ifadesi herhalde oumuza tandk gelmektedir. Byle bir ynelimin
doas aktarmdr. Cemaat yeleri olduka karmak versiyonlara brnebilen
ekillerde,narsissistik
635
velibidinal
636
yatrmlarlaliderlerinebalanrlar.
Bu topluluk ruhu, bir baka ifade ile, topluluu bir arada tutan bu telkin ve il
lzyon ortam, insanolunun yaz toprak ve mavi gk arasndaki belirsiz varolu
unda bir mitoloji yaratr ve ona belli bir destan verir. nsanlk tarihinin bebeklii
sayabileceimizdnemlerdebutipaktarmlarnyounbirekildevarolmasbou
nadeildir.
nsann doas ve bu doann ierdii drtler her zaman onu bu aktarmn
iindeki hareketlere doru iter. Bu aktarm sabit bir durumda kalamaz. Tatmin

635
Narcissism: (i.) kendine hayran olma, narkislik, narkisizm. Kendi cemaatlerinden baka
kurtulu yolu yok gibi dnceler. Mesela, cemaat liderinin kitabndan baka kitaplar
okumayan mridler gibi. slmiyette kanlmaz kitap Kur'an Kerim iken baz cemaatler
onubileterkekadarilerigittiklerizamanmzdagrlmektedir.
Bazcemaatlerisekitapdahiokutmamaktasrarlarokadarokturki,kendimecmuala
rvedergivb.lerinitavsiyedenilerigitmediklerigrlmektedir.

[lkemizdekibykdinicemaatlergnlkgazetevetelevizyonsahibiolmakistiyor.
Gl bir Mslman medyann kurulamamasnda bunun da rol vardr. Her cemaat,
hertarikat,herfrka,herhizip,hergrupkendigazetesini,kendidergisini,kendiTVsini
kurarsaelbetteglveniterbirmedyayasahipolamayz.
Gazetekonusunatemasederkenaboneyoluylayksektirajeldeetmeyedeparmak
basmalyz.Bugnylegazetelerimizvarki,normalsat30bin,abonelerlegenelsat
500binoluyor.Bupeksalklbirtirajdeildir.Abonelerdeyle:Cemaatebalzen
ginler50er,100er,200ergazeteninparasnveriyorlar,datclarbunlarapartman
lara,dkknlara,iyerlerinebrakyor.ouokunmuyor,hattaKardeim,istemiyoruz,
getirmeyin...diyenlerbilevar.
Mslmanlar,Trkiyedehlmedyasahasndabirinciolamamlardr.Bubirincilii
eldeetmekiinparalelvealternatifyollarbulunmaldr.
HazretiMbarekzihniyetiylemedyameselesinihalledemeyiz.
HazretiMbarekyleistedi,byleistedi...BirtaneHazretiMbarekyokki,bir
ynHazretiMbarekvar.
Bundan elli sene nce slm Gazete kartlabilirdi. Bu devirde artk Trkiyenin
btnnehitapeden,Trkiyeyibtnylekucaklayangazetelerkartlmaldr.Serma
yedarlar ve idareciler Mslman olacaktr, ama gazete Trkiyenin btnne hitap
edecektir.tebunubaarmakokzor...
Sanrm1951veya52idi.GalatasarayLisesindesonsnfrencisiyim,yatlokuyo
rum. stad Necip Fazl Byk Douyu gnlk kartyor. Byk Dou, devaml ka
mazd.Merhumstadtatccar,sermayedarzihniyetiyoktu.teBykDoununkt
aylarda,sabahleyin6.30daalankalkzilindenyarmsaatnceuyanr,elimiyzm
ykar, giyinir, aaya inerdim. Okula gnlk gazeteleri getiren bir hademe vard,
adetBykDougetirirdi,birinibenalrdm.BykDoukmadzamanlar,6buuk
ziliyleyataktandorulamazdm...
Gnlk gazeteler merakla, heyecanla, ak ve itiyakla beklenmeli ve okunmal.
(MehmetevketEygi,MilliGazete,15.12.2007)]
636
Libidinal:ehvetli.Sapktarikatlerdebuhaloktur.
304|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


yaantssreklilikarzedemez.Birzamansonra,toplulukruhuetkinindnado
ru tamaya balar. Baz durumlarda, balangta grubu batan karan ve ona
canllkverenaraamalarvebuetkibirevrimeurayamaz,zlemezvetop
luluuzamanszbirbirincilsrefanusunakilitlergrntsverebilir.
Buekildeki durumlarda,liderveonunlazdeletirilenideoloji,inanveyasi
yasetidealizeedilir.Topluluundrtlerkaynakltabiizlmetrevleriisetoplu
lukdnayanstlr.Liderveonunlazdeletirilenideolojitemiz vepakkalr; ze
rine phe bulutlarnn glgeleri dmez. Byle durumlarda, darda kt teki
ler bulunur. Gitgide kapanan topluluk, tekileri paranoid
637
bir ekilde gzet
lemeyebalar.
638

te, serap olan mrid elindeki topluluun aktarm srelerinde topluluun


hipnozuamasnsalayacakkimdir,nedir?
Builevgenelider/lkyounlamasndanmbeklenecektir?
Buradatopluluunbaklksistemialerjikbirtepkioluturabilir(alerjikreaksi
yon metaforu paradoksal bir duruma iaret eder. Bnyeyi hastalklara kar koru
yanbuolgu,bazenbalbanabirhastala,hattalmesebebiyetverir).
639
Top
luluk,tm bugrupiibilinykselmesinibirdalmatehdidiolarakyaayabilirve
hainlerilanetlilerbahesindekitekilerinyannapskrtebilir.Bylebirdurum
da, belli bir sre iin rahat edilir, dmanlar lanetlenir, lidere ve lkye tekrar
sadakat yeminleri edilir. Bir sonraki krize kadar. Ancak endieye gerek yoktur.
nkdnyadahaindenboleybulunmaz.]
640

Hulasa,buyolunenokkurbanverenbiryololduunuunutmamakgerekir.Bu
nuntekvekanlmazkurtarcsiseslamiyetinanakaynaklarolanKur'anKerim
veRaslllahsallallhaleyhiveselleminsnnetiolduunuunutmamakgerekir.
Vuslataermekiinalanlarnhepsimuradnakavuamad.Muradnaerienler
ise alanlar iinden kt unutulmamaldr. Kprler her zaman suya batan ta
larzerinekurulmaktadr.

Birzamanyzvermednyaehlineuzlette
641
ol,
Aklufikrinbiryerecemetyzneeknikb.
Birzamandnyaehlineyzvermeuzletteol,
Aklvefikrinbiryeretoplayzneperdeek.

637
Paranoid:paranoyak
Mesela, gel bizim cemaate, kurtulasn, bizim efendiyi tanmamak byk anszlk gibi
ifadeler.
638
Cemaatlerininitabuyapanlar.
639
Psikiyatrikhastalar,izofrenlervb.
640
Uygarlk,DinveToplum.ev.SelukBudak.tekiFreudDizisi(1997).bensizbizTop
luluk Zihniyetinin Psikanalizi. Ihtaki Yaynevi, 2002. Yavuz ERTENnin Ben'den biz'e ve
siz'e: "bensizbiz".Topluluk Zihniyeti zerine Dnmeye Psikanalitik Bir Davet. Makale
sindenuyarlanmtr.
641
Uzlet:Yalnzlk.nsanlardanayrlarakbirtarafaekilipyalnzkalmak.
DivnlahiyyatveAklamas|305

Halvet:(Yalnzlk.Tekbanakalmak.Tenhayaekilme.Gizlilik)kiininkendiile
babaa kalmas ve nefis terbiyesinde gemesi gereken hal ve makamlar daha
abukkatedebilmesiiinzikir,tefekkr,alkvemriditarafndantavsiyeedilen
hareketlerinbtnileterbiyeolmasdr.
nsan iin tavsiye edilen bu uzlet bir mridi kmilin emri ve msaadeleri ile
olmas gereklidir. nk bu trl yalnz kalmalarn ve halvetin usllerinden biri
kontroll olmak artdr. Halvete giren kiinin veya rabta, murakabe ve benzeri
uygulamalarn dier bir kii (mrid) tarafndan takibi elzemdir. Bu nedenledir ki
okkiilerinbireyselolarakbuhalvetlerindezayiolduudabirgrlmektedir.

Byle tam inzivaya ekilmek (olgunlama) gerginliini ortadan kaldrmaz,


aksine bunun kendisi bal bana bir strestir. Yalnzlk, hastalklarn reyebile
ceienuygunortamolur.
642

Normalhayattahalvetisenamaz,rabta,murakabe,zikir,tefekkr,duavb.ksa
sreli halvettir. nk bu trl ibadetlerde insanlarda toplumdan kopmalar var
dr. Bu trl kopmalar srekli olunca halvetteki kazanmlar uzun srelide olsa ka
zanldtecrbeedilmektedir.
Konu ile ilgili olacandan meditasyon konusu hakknda bilgi vermek gereini
uygungrdk.

Meditasyon
643
AnlamndaDua
Gelenekselolarakibadetteveyadintecrbedeyaplanmeditasyonunama
c,dahaokAllahTelileilikiyegiriponunhuzurundahazrbulunmaktr.Ayn
zamanda meditasyon (derin dnme), her ne kadar farkl din inanlar iinde
farkl tecrbeler gibi grnse de temeldeki amac din tecrbeler yaamaktr.
te yandan din muhteva tamayan meditasyonlar da vardr. Bunlar da, ayn
zamanda Deikmann vazo meditasyon deneyinde olduu gibi gl tecrbeler
meydana getirebilmektedir. Bu anlamda zen, yoga
644
ve transandantal medi
tasyon(derindnme)
645
gibibirtakmmeditasyonelpratikler,seklermedi

642
(YALOM,etal.,2000),s.128
643
Meditasyon / Meditation (derin dnme): Sessiz, ama derin dnme, belli imgeler,
vb.zerindeyounlamailetanmlananvegenelliklesessizbirmekndarahatpozisyonda
oturup, derin ve dzenli soluklanmayla ntr imajlar zerinde odaklanmay ieren bir gev
emetekniiveterapisidir.Buteknikle,psikolojikbalamdaihuzur,dinginlikvesakinlikle
tanmlanan farkl bir bilin durumuna ulald varsaylr. Budizm, Hinduizm gibi dinlerde
deyukardakianlamkastedilir.(Budak,PsikolojiSzl,s.501)
644
Yoga / Yoga: ngrlen ruh ve beden disiplini yoluyla yce varlkla veya yce ilkeyle
btnlemeyihedefleyenbirHindfelsefesidir.(Budak,PsikolojiSzl,s.842)
645
Transandantal Meditasyon / Transcendental Meditation: abasz ve doal bir derin
dnmetekniiolantransandantalmeditasyon,bugnkhaliylealtaamadanoluurve
gndeikikez20dakikasreylegzlerikapalbirekildeoturup,mantradenilenbirsz
tekrarlamaktanibarettir.Mantrannbuekildetekrarlanmas,bireyidikkatdatcdn
306|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


tasyon grubu iinde deerlendirilmektedir. Bu meditasyonlarn hepsi bireyde,
deiik bilin durumlarna yolat iinbirrahatlamameydana getirmektedir.
Belki de bu yntemlerden birou, dua ve zellikle de bireysel olarak yaplan
duagibifarklderecelerdedeolsadnceyeodaklanmaabasgerektirebilir.
Dier taraftan meditasyon, din bir aktivite gibi bireye din bir tecrbe kazan
drmayacaktr. Meditasyon tarznda yaplan dua, bavurulan dua eitleri ara
sndadahaazsklklayaplandualardanbiridirancak,butrduanndaduas
recindeglpsikolojiketkisinigrebiliriz.
646

DinPratikOlarakDua
Dinpratikolarakyaplan dualar,genelliklehalkarasndabilinenvemensu
buolduudinindingrevlisitarafndanbirkitaptanveyaezbereokunarakyap
lan dualardr. Bu dua trnde, ncelikle standart din pratik formllerini ihtiva
edenvebuformllerletakviyeedilmiolanistekveyaballkanlamntayan
kalplamifadeleryeralmaktadr.Bu tarzdualar,genelliklezelbirtarzdave
monoton bir sesle okunmaktadr. Ayrca duann ieriine bakldnda, yeteri
derecede ruhan bir duygu hissetmeksizin bu kalplam ifadelerin sylendii
grlr.
647
Ancak kalplam ifadelerle yaplan duayla psikolojik rahatlama an
lamndaki kazancn kaybedilme durumu, bizatihi dua etmenin meydana getir
diiduygusalgveetkilibirpsikolojikkazanmlatelafiedilmektedir.
648

MeditasyonRabta
649

Eskilerinmurakabedediklerikendiiinegmlme,ddnyadantecritolup
ruhsal derinliklere dalma hli demek olan medtasyonun tam bir trifini yap
mak olduka gtr. En klasik anlamnda, kiinin kendi benliinden syrlp bir

celerden uzaklatrr, onda bir geveme durumu yaratr ve bireyin zihnin derinliklerine
dalarak farkl bir bilin dzleminden imajlar ve dnceleri izlemesini salar. (Budak,
PsikolojiSzl,s.766767)
Mantra:Szleifadeetmekveyasreklisylenenveyabirduaveyasihirlisesolanszck
lerinbirlemesi
646
(ARGYLE,etal.,2000)
647
Wulff,D.M.(1997).PsychologyofReligion,2.Edition.NewYork:Wiley.
648
(ARGYLE,etal.,2000)
649
Buikiterimintemeldebenzerlikolmasndandolaybumakaleninfaydasolacad
nlerekalntzeindednrekokumaytavsiyeederiz.
Rabta; mride, Allah Telya kar derin bir sayg hlini beraberinde getiriyor. nk
naslbyklerimizinvesevdiimizinhuzurundalublolmuyor,onuncemliniseyretmek,
onunhrmetinemnfbireyyapmamakiintingsteriyorsak,tesbhttadaaynhli
taknmak ve Onun huzurunda olduunu; Onunyaknndaolduunu hissetmek gerekir ki,
bu, kiiye gre deiir; bazs huzurda, bazs yaknndadr. Rabta, zamane tabiriyle syle
yeceim,tamdaayneyikarlamazgeriamabirkonsantrasyonteminiiindiramamedi
tasyon deildir. Meditasyon baka bir ey. Kendinden gemek yoktur, kendine gelmek
vardrdervilikte.Dervilerkendilerindengemekiinderviolmazlar,kendilerinegelmek
iinderviolurlar.(NANER,2006),s.177
DivnlahiyyatveAklamas|307

nevi evrensel birlik (vahdet: unity) hissine kavumas iin yaplan eitli uygu
lamalarameditasyon(derindnme)denir;ouzaman,budereceyevarld
nda,birmistikyaantyaanr.BuyaantyaNirvanah,vecd,uniomisticagibi
pek ok isimler verilmitir ve tarif edilmekten ziyade, yaanarak anlaabilecek
birhal,yanibiryaant(experience:yaanlmtecrbe)olduuvurgulanmtr.
Uzakdou meneli pek ok meditasyon (derin dnme) yntemi mevcut
tur;bunlararasndayoga,Zengibipasifolanlarkadar,okatma,bellihaylid
v hareketlerinin yaplmas (kung fu, karate ve taekwondodaki kata ve
pumseler) gibiaktifolanlarsaylabilir.Batllarndahakolayanlamasveuygu
layabilmesiiingelitirilentekniklerdegittikeartarakpoplaritekazanmakta
dr (transandantal meditasyon gibi). eitli slm tasavvuf ekollerinde uygula
nanzikirlerdeaktifmeditasyonlardr.Bugibiritmiksolunumvebedenhareket
leriritellerininkiidehafifbiralkalozvepsiiktranshlimeydanagetirebildik
leri bilinmektedir. Kendi pozitivist episetmolojik anlay ierisinde lemedii,
standardizeedemediivelaboratuara,bilimselalmayadhiledemediiey
ler zerinde speklasyon yapmaktan kanan psikoloji ve psikiyatri bu gibi
mnev disiplinlerin doruluunu, yanlln veya felsefi boyutunu tartmaz
ama bunlar uygulayan kiilerin psiik durumlarn ve yaptklarnn kognitif
davran etkilerini inceleyebilir. Btn meditasyon (derin dnme) yntem
leri,yeterinceciddi uygulandklannda,kiininobjektifrealitedenkopup kendi
idnyasnagmlmesiyle,yaniotizmlekarakterizeyaantlarlasonulanr.B
tn mesele bu otizmin ve geici yaanclamann (alienation) ve
depersonifikasyonunun kontroll bir ekilde kiinin ego btnlne hizmet
etmesi,dissosiyatifdeilassosiyatifetkihasletmesidir.
Pekokgveniliraratrma,ruhsalsalyerindeveyahafifderecedenro
tik problemleri olan kiilerin bu gibi yntemleri uyguladklarnda bedensel a
dandadahasalklvemutluhalegelebildiklerini,hattabirtakmpsikosomatik
hastalklardan kurtulabildiklerini telkin etmektedir. Bilimin pragmatist yanyla
meseleyebakldnda,bununnebirzararvardrnedemahzuru!Fakatyukar
dabelirtildiigibi,kiilerinotistik
650
eilimlerinikamlayanbuyntemlerinza
ten otizm tehdidi veya gerei ierisinde olan kiilerde son derecede zararl
olabileceini asla akldan karmak gerekir. Bu bakmdan, psikotik, borderline,
izoid,izotipal,gereideerlendirmemelekesibozukvebenzerimajrzihinsel
bozukluu olan kiilerin kontrolszce meditasyon (derin dnme) yapmalar
psikiyatrikadandorudeildir.
Piyasada bu gibi disiplinleri reten kurumlarn bnyelerinde mracaat
edenlerinpsikiyatrikdurumlarnlaykyladeerlendirebilecek,uygunolmayan
larn refze edilmelerini salayacak tecrbeli psikiyatrlar veya psikologlarn
mevcutbulunmasgerekir.
651

Uyar

650
Autistic:otistik,iinekapal
651
(DOKSAT,1011Aralk1998)
308|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Meditasyonslamevrelerinhemenitarazettileribirusulolmasnaramen,ne
denirsedensin,yaniibadet,olgu,zikir,eitim,vb.eylerbunlarinsnieriibulu
nan ve her eyi ile inkr edilemeyecek bir yntem olduu muhakkaktr. nk
insan ilgilendiren ve hizmet eden usllerin ounda din hayat ele alndnda
ahslarnfarkllveanlaylarkarsndaokeitlieylereihtiyaduyduumuzu
unutmamalyz.
u konu da unutulmamaldr ki, ibadet kariyeri olmayan bir rabtay meditas
yondan da ok ayr ve farkl grmekte ok nemli deildir. Rabtay din bir emir
veya ibadet gibi grmek nasl yalnsa ve bunu dini temeller ierisinde gstermek
iin uramakta yanl tutumdur. nsann ruh halini ilgilendiren eyleri zorlayarak
kendisi hakknda az bilgiye sahip olduumuz ruh bilgisine, bunlar kartrarak bir
eyleryaptnzannedenlerindeyanlyaptklarkanaatindeyiz.nemliolaney,
Allah Telnn Kur'an Kerim ve Raslllah sallallh aleyhi ve sellem vastasyla
beyan buyurduu ibadetleri yaparken belki eski dinlerden kazanlm tecrbeler
den istifade etmek uygun bir tarz olsa gerektir. nk namaz ibadeti eski dinler
den beri var olduu dnlrse meditasyon gibi (aslndan uzaklam usuller)
tevhit erevesinde faydalanmaktan geri kalmamak lazmdr. nk Hikmet
mmininyitiidir;neredebulursaalr.
652
mslmannbirincigrevidir.
Tekrarhatrlatmakgerekirsehayatnierisindebazgzelliklerigrmekvebunu
dinin ierisinde hemen bir yere kondurmaktan ok onu insn bir ihtiya olarak
yaamakengzelidir.

Aklufikrinbiryerecemetyzneeknikb.

Aklkelimesininkktibryla(a.k.l.)balamakhapsetmek,muhafa
zaetmekgibianlamlarvardr.Araplarazgndeveyikontrolaltndatutupmu
hafazaetmekzerekullandklaripedeklderler.
653

Akli(ruhi)eylemlerilecismani(maddi)eylemlerarasndaahenkkurmak,in
sann ftratnda vardr. Bir ekilde bu ahengi kurmayan kii, huzur ve skna
eremez. Sz konusu ahenk iki ekilde kurulabilir. Birincisinde, kii, bir eylemin
yadaeylemleringerekliliiyadaarzuedilirliinekararvermekiinaklnkulla
nrvedahasonraaklnauyguneylemdebulunur.kincisinde,kii,duygularnn
etkisiyle eylemlerde bulunur ve daha sonra eylemler iin akli aklamalar veya
mazeretlericraeder.
654

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
Allah Tel akl yaratt, sonra ona: ynel dedi. Yneldi; geriye dn
dedi. Dnd; otur dedi oturdu; kalk dedi. Kalkt; konu dedi. Konutu;

652
KefulHafa,Beyrut,1351,I/363364.
653
bnlManzr, Cemlddin Muhammed, LisnlArab, (Drs Sdr), Beyrut 1954, c.
XI,s.458,459;
654
(TOLSTOY,2005),s.37
DivnlahiyyatveAklamas|309

susdedisustu;SonraAllahTel;zzetimcellim,kibriyam,saltanatmve
ceberutum hakk iin, mahlkat iinde senin kadar bana sevimli birey yok
turbuyurdu.
655

bnl Arab de kelimenin bu anlamndan hareketle akl, insan lkesini mu


hafaza edip kontrol altnda tutan, ekip eviren, ilerini dzenleyen vezir gibi
grr. Yine bu anlamndan hareketle akl, Allah Telnn hibe ettii marifeti
kabuledenvebumarifetibalaypmuhafazaedenbiryetiolarakgrr.
656

Sf, kef bilgisi vastasyla ulhiyyet hakknda tam bir bilgi elde eder. Zr
akl, Hakkn sadece tenzih ynn tanrken, sfnin kalb bilgisini ifade eden
kef, Onu hem tenzih hem de tebihi ynn tanr, hakikatin birlii ve oklu
unu ayn anda kll olarak idrak eder. Akl, tek olan Hakkn lk, Son,
Zhir ve Btn gibi bir birine zt vehelerini idrak edemez. Bu sebeple ras
yonel dnrler, Allah Telnn tenzihen olduu kadar, tecellleri tibryla
tebihynnidrakedemediklerindenAllahTelhakkndagerekvekuatc
bilgiyeulaamazlar.
Dier taraftan akl, dier btn sflerin de ortak kanaati olarak tasavvuf
bilgininmerkezinekoyduklarakidrakedemez.Hikimseaklngzetiminde
AllahTelyaakolamaz.
657

Gzkulakdilkaplarnbalamuhkembirzaman,
OlakimHakkdanyanagnlndenolafethibb.
658

Gzkulakdilkaplarnmuhkembirzamanbala,
SeniniingnlndeHakktarafnabirkapala.

Burada bir zaman krk gn demektir. Raslllah sallallh aleyhi ve sellem


buyurduki;
Krk gn sreyle Allah Tel'ya ihlsla amel edenin hikmet pnarlar kalbin
denlisannaakar.
659

Buradabalademekkelmngeldiiyeribilvesyleneneyinhakikatineg
re gre tedbirini al demektir. Yani szn geldii yerin Allah Tel kat olduunu

655
Ebu Nuaym. Hilye. 7/318; Hadisin mevzu olduu ittifakla kabul edilmektedir, bkz.
Sani,35;Sehvi163;Acln.1/263;Akllailgilitmhadislerinuydurmaolduusylenir.
Bkz.Jbn.Cevzi.Mevzuat.(EKER,1998),s.205
656
bnlArab,Tedbrt,s.157,158;Ftht(thk),c.II,s.100.
657
(AKMAKLIOLU,2005),s.75
658
Mhedeanlamagelir:
lkimahlktnAllahTeldamhedeedilmesi,
kincisiAllahTelnnmahlkttamhedeedilmesidir.
ncsisemahluktszkonusuolmaksznAllahTelnnmhedeedilmesidir.Buda
yaknin phesiz bir ekilde mhede edilmesidir. (bnlArab, Ftht (byr.), c. IV, s.
186.(AKMAKLIOLU,2005),s.161)
659
bn. Cevzi, Mevzuat. III/144. 145: Aliyul Kri. 315; Acln. 11/224; Sehavl 62021; Ebu
Nuaym,Hilye.V/189;Hadisinsalamkaynaklardayeralmamasihtiyatlayaklamaygerek
tirmektedir.
310|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


anlarsan kzmaz ve sana alan veya ynelen hikmeti zm olursun, demektir.
nkHakkkatndaerdiyebireyyoktur.
Ancakbazaninsanyanlszededer.Takiilimehlibileolsa.
nsanbazen,kendisininhibirsakncagrmedii,fakatAllahngazabnge
rektiren yle bir kelime syler ki, yle szler konuur ki o szlerle birlikte dibi
yetmiyllkmesafedebulunancehennemukurunainer.
660

[...Mevlnam'danKayseri'yegeldiizaman,byklimlerveariflerkar
lamaagittiler.Onuarladlar.SahipemseddinIsfehnMevln'ysarayna
gtrmekistiyordu,fakatSeyyidBurhneddinTirmizi:
Ulu Mevln Baheddin Veled'in (Mevln'nn babas) adeti medreseye
inmektidiyerekMevln'nnsarayagitmesinemsaadeetmedi.MevlnHaz
retlerikalabalktankurtulupyalnzbanakalncaSeyyidBurhneddinHazretle
riinayetyoluile;
Allah'ahamdveminnetolsunki,btnzahiriilimlerdebabandanyzkat
ilerdesin, fakat ledn ilmi nin incilerini de aklaman iin, mnevi ilimlere
de almanz istiyorum. Benim arzum; Senin, benim nmde bir halvet
karmandr buyurdu. Mevln Celleddin, Seyyid Burhneddin Hazretlerinin
buisteinisamimiyetlekabuletti.BununzerineSeyyidBurhneddin:
Yedignhalvetet!buyurdu.Mevln:
Yedi gn az olur, krk gn bri olsun dedi. Seyyid Burhneddin bir hcre
hazrlad, Mevln'y bu hcrede halvete koydu. Hcrenin kapsn da kerpile
kapad.Derlerki:
Hcrede bir ibrik su ve bir ka arpa ekmeinden baka hi bir ey yoktu.
Krk gn sonra Seyyid Burhneddin hcrenin kapsn at, ieri girince,
Mevln'y dnce kesinde tam bir huzur iinde, ban hayret yakas iine
sokmu,mnevilemlerindncelerinedalm,meknszlklemininalacak
eylerinimahedeilemegulve
Nefislerinde de ibretler vardr, fakat bunu grmezler yetinin srrna
ulambirvaziyettegrd.iir:
Senin dnda dnyada her ne varsa yoktur. Her aradm kendinde ara,
nkheraradnsendedir.]
661

Hikmetsahibikiilersktvehalvetyolunutecihetmilerdir.Ancaksktdeni
lincedeHakkkonumamaktadeildir.
Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
Birkuladnyadazhdveazkonumaihsanedildiinigrdnzzamanona
yaklanz.nkonahikmetverilmitir.
662

Kendisinezhdvezhdkonusundava'zetmekabiliyetiverilenkimseyigr
dnzdeonayaklan,ziraohikmettelkineder.
663


660
SahihBuhr,Rikk23;SneniTirmiz,Zhd12;SnenibnMce,Fiten12;Muvatt,
Kelm5;MsnedibnHanbel,2/334,3/369.
661
(KARABULUT,1984),s.1213
662
bn.Mce.Zhd.1:EbuNuaym.Hilye.10/405
663
bn.Mce.Zhd.1:EbuNuaym.Hilye.X/405
DivnlahiyyatveAklamas|311

Gerlmdenkurtulamdersenyrvarkol,
Dnedneakoduylecismcnklkebb.
Yrvarkol,eerlmdenkurtulmakistersen,
Dnedneakateiylebedeninivecnkebbkl.

Hz.AlikerremellhvecheninHabenlmnzerinegitmiimhalm
benim zerime gelmi, umursamyorum! (L bl sekatt ale'lmevt ev
sekata elmevt aleyy)
664
diyerek dile getirdii lm hakkndaki tasavvuru da
onun lme hazr bir rif veya lme meydan okuyan bir cengver ruh halini
yanstmaktadr.

Kebabpierkenevrilmesiileheryaneitpier.Eerkebabnsemasyoksabir
tarafyaokyadaazpierkiistenilendurumdeildir.Akateiilesemayadurmak
iledengeyevevuslataermekmmknolmaktadr.

Girbuderdmeyhnesinekomaeldenkseyi,
Hiyrekkanndanzgeayokturarb.
Koymaeldenkseyibuderdmeyhnesinegir,
ahiyrekkanndanbakayokturarap.

Derdden murad edilen ak, meyhneden murad edilen ise Mridi Kmilin
huzrudur.KsedenmuraddaknMridiKmildenistifadesidir.kkendi
sinitamamenyoketmedenonalezzetliarabyoktur.

HimmetindimbuolsunkimHakkanlayasn,
Hakkbilmektenyeolmazikilemdesevb.
665

HimmetinHakkanlamakdimiinolsun,
kilemdeHakkbilmektenstnsevabolmaz.

Himmet: Herhangi bir eyin ya da keml mertebesinin husle gelmesi iin


kalbin, btn rhn kuvveleriyle Hakka ynelmesidir. Kalb younlamay ifa
deedenbirterimdir.
666

Herkesanlamaktanbahseder.Fakatanlayannanlayndakiisabetnekadarol
duunubilmeknedir,bunubilmeklazmdr.Mesela;


664
Beydv, Nsruddn Eb Sad erz, Envru'ttenzl ve esrru'tte'vl, stanbul, ts., I,
76.(GLER)
665
Sevab: Hayr. Hayrl i. Allah Tel tarafndan mkfatlandrlacak doruluk ve iyilik
karl.AllahTelnnrzasnkazanmaamahsusiyiamel.
666
Crcn, etTarft, s. 258; Kn, RehzZll, s. 116; A. mlf., Tasavvuf Szl, ss.
567569(AKMAKLIOLU,2005),s.133
312|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


rihAhmetAvniKonuk,eyhlEkberineserlerindeakladmrifetlerin
nekadarinceveanlalmaszorolduuhususundaunlarsyler:
ou kimseler, eyhin aklam olduu hakikat ve mrifetlerden rkp
onlarinkrederler.
Ve birtakm kimseler ise anladklarn zannedip, kulluun gerei olan
tttenuzaklaarakdalletederler.
Buhakikatvemrifetler,kldanincekltankeskinbirsratmstakmdir.
lhtevfikrehberolmadkaaklnayannkaymakorkusuvardr.
667

bnl Arab nin ifadesiyle: Varlk btn ynlerden dim Ona ynelmi
durumdadr; O, bilinemese bile. Her himmetle dim arzulanan Odur; Ona
ulalamasabile.AynekildeherdildekonuulandaOdur,szleanlatlamasa
da. Perde kalkp gz grdyle birleince... insan ne iddetli bir hayret iine
der,nebykbirzlemduyar.teozamanO,kendinideiiksretlerdegs
terirdeKendisinetuzakkuranlaratuzakkurulur(mekr),mnedenkazanr,in
kredenkaybeder.
668

Gerazbhirettenbulmakistersenhals,
Arifolkicehlodundankopsar
669
cmleazb.
Eerhiretazbndankurtulubulmakistersen,
Arifolkicehlateindenmeydanakarcmleazb.

Makmmarifet,rutubetmakamolduundan,marifetindierbiraddafeyz
dir. Makm cehalet ise ybset (kuruluk) makamdr. Bu yzden chile zellikle
dezhid'ehuskvefersude(kuru,kabasabaveeskimi)derler.
Burada ya ve kurunun yan farkn anlamak gerekir. Ya odun kolay yanmaz.
Sadecezahirilimeleregirmektambircehalettir.Hatta
Deki:yleyseAllah'akousun;dorusubensiziO'nunazabileakauya
ranm.
670
daki koutan maksat; cehaletten, (ister hkmler ister hakikatlerle
alkal olsun) ilme koutur. Zira ilim, Cenb Hakk'n sfatlarndandr. Dnyda
ncekilerin ve sonrakilerin sahip olduklar btn ilimler, Allah Tel'nn ilmine
kyaslayedideryadanbirdamlagibidir.
Raslllah sallallh aleyhi ve sellem kyamet almetleriden bahsederken ilk
olarak ilmin gizlenmesi ve cehaletin izhr edilmesini haber vermitir. Yine Efen
dimizsallallhaleyhivesellembuyurduki:
Allah Tel ilmi (verdikten sonra), insanlarn (kalbinden) zorla skp almaz.
Fakat ilmi, lemay kabzetmek suretiyle alr. lema kabzedilir, yle ki, tek bir
lim kalmaz. Halk da cahilleri kendine reis yapar. Bunlara meseleler sorulur,
onlardailmedayanmakszn(kendireyleriyle)fetvaverirler,bylecehemkendi

667
Konuk,Tedbrterhi,s.27;(AKMAKLIOLU,72006)
668
bnlArab,KitbulFenfilMahede,(Resil),s.8.(AKMAKLIOLU,2005),s.157
669
Kopsar:1grltlveyatehlikelibireymeydanakvermek;2birdenbirebalamak
veyaortayakmak
670
Zariyat,51
DivnlahiyyatveAklamas|313

lerinihemdebakalarndalleteatarlar.
671

mamabirahmetullhialeyhdediki:
limcehalet,cehaletteilimoluncayakadarkyametkopmaz,btnbunlarahir
zamandahakikatlarntersinedndveilerinaksinedndeylerdendir.
Kul, ihlas sahibi olmaynca hakikata eremez. nk beeri sfatlar, ancak zat
tecelli ile sona erer. Cehaletin ortadan kalkmas, Allah Telnn zatna kar irfan
sahibiolmaklaolur.Budatahsilleeldeedilmez.AllahTelvastaszretir.Tpk
Hzraleyhisselmaolduugibi.
Kendikatndanilimverir;odaverdiioduyguilearifolurveihsanladaibadet
eder.Cehaletinzararlarsadecebununlasnrldeildir.Amellerinboagitmesine,
sevaplarnn azalmasna veya farknda olmadan haramlara girmeye de sebebiyet
verir.
Ancak;
Mademkioilim.senikendineitaatettiripboyunediremiyor,ohaldeoilim
insanabirzahmetveyorgunluktanbakabireyolmaz.
Seni,sendenalmyanilimdencehaletyzkeredahaiyidir.
672

BuNiyzkendindendemezbuszeypser,
Hepansylerduyarsngkteninendrtkitb.
Eyoul,Niyzbuszkendindensylemez
Duyarsnkigkteninendrtkitbhepbunusyler.

Hz.AlikerremellhvecheninSyleyeninkimolduunabakma,syledii
eye bak! veya Syleyene deil, sylediine bak!
673
kelmna dikkat edil
melidir.


671
Buhari,lim34,'tisam7;Mslim,ilm13,(2573);Tirmizi,ilm5,(2654).
672
(EFLK,etal.,1995),b.53,s.228
673
Ali elKr, Ebu'lHasen Nreddn Ali b. Sultn, elMasn' f ma'rifet'lhads elmevd'
(thk.AbdlfetthEbGudde),Haleb1414,s.169.(GLER)
314|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


21
Vezin:FiltnFiltnFiltnFiln.

Agzndildrabakrefolduyzndennikb,
Zulmetisrdkardarayerdenfitb.
olsakhmRabbhmhamrnlebindeniegr,
Katresinneyleyenukebedgrmezazb.
Otuzikiharfibildindrtkitbnasldr,
Safhaivechindeyazlmkambirtiyb.
Mektebiirfnagirokubuilminasln
Grkinicedercolupturbuilimdedrtkitap.
Herneokursannotuzikidentaradeil,
Yznnmetninierhederokuyanfaslbb.
HerneszkimsylenrlemdeTrkiyArab,
Tutkulankimsanadrcmledillerdenhitb.
Hernekimgrrgznandancemliyrebak,
nkgittieyNiyzkalmadaslahicb.

Agzndildrabakrefolduyzndennikb,
Zulmetisrdkardarayerdenfitb.
Agznsevgiliyebakyzndennikbperdeyikaldrd,
parlakyzarayerdenkaranlsrdkard.

Agzndildrabak,dildrdanmuratHakktr.Seninyzndenrtkalkt.
Hakzulmetisrd,kardaradan,ozamansendehereydeHakkapakgrr
sn.
Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
AllahTelhalknkaranlkiindeyaratmtr.
674

bnl Arab hakikati iki adan grr. Allah Tely btn grnen eylerin
z sayar ve Hakk adn verir, ya da bir adan grnen madde sayar ve
Halk olarak adlandrr. bnl Arabye gre, tek ve ok yalnzca bir hakikatin
ikiayrifadesininisimleridir.Butekhakikat,hakikibirlik,fakatdevrendem
ahedeedileneitliliktir.
675

Hakkdeimedenkaldhaldehalkodeimeyenvarlndeienvesayl
mayacakkadareitlilikgsterenzuhurvetecellisidir.bnlArab,Hakknok
eitliekillerialmasnurnekleizaheder:Su;buz,kar,buhar,dolu,yamur,
eme, dalga, rmak, deniz gibi ekiller ve adlar alr. Grntler farkl olsa da
bunlarnaslsudur.
676

bnl Arab Hakk ve evren ilikisini Hakkn dnda, evren denilen ey



674
Tirmz,2644
675
EbulAlaAfif,MuhiddinbnlArabdeTasavvufFelsefesi,stanbul1999,s.35
676
bnlArab,Fuss,s.26,68,122;SleymanUluda,bnArab,Ankara1995,s.124.
DivnlahiyyatveAklamas|315

Onunglgesigibidir,itebuglgemmknvarlklarnznoluturur.yley
se,esaseninsannidrakettiisadeceHakknvcudundan,buevrenolarakya
ylaneyden,yaniOnunzatndanibarettir.Ziraondanbakavarlkyoktur.
677

olsakhmRabbhmhamrnlebindeniegr,
Katresinneyleyenukebedgrmezazb.
sakhmRabbhmikisinidudandaniegr,
Katresinienklarebedigrmezazb.

Burada Rablerionlaratertemiziecekleriirir.
678

yeti kerimesine iret olunuyor. nk cennet ehli en nce cennette st


iecektir, zir st ilmin sretidir. Hatt bir adam rysnda st ise lim olur,
arap ise fsk, bal ise dim bir kararda durur, yani doduu gibi deimeden
vefateder.tearabtahrdan(temizarap)muradaknarabdr.Aknilk
katresiniiendnyvehiretazbndanber,yanislimolur.

Otuzikiharfibildindrtkitbnasldr,
Safhaivechindeyazlmkambirtiyb.
Drtkitbnaslnnotuzikiharfoduunubildin,
bhesizhepsiyznnsayfasndayazlm.

slmlemindeiseharflerinbazhussiyetleresahipolduuinancoldukaes
kidir.BuitibarlaKur'an'nyirmidokuzsresininbasndakiharflereeitlianlamlar
verilmitir. slm ulemas arasnda hurf ile uraanlarn banda Hallc Mansr
(hyt. 922) bn Nedim (hyt. 987)'den sonra bn'lArab (11651240), bni Haldn
(13321406), Abdurrahman Bistm (hyt. 1454) ve Sar Abdullah Efendi (1584
1660)gelir.
slm Dnyas'nda Hurflii bir inan sistemi, bir frka halinde yayan
EsterbdlFazlullhiHurf'dir.XlV.asrnsonlarndaran'daTimur'unsaltanatn
da (1370 1405), tarikat ehlinin byk msmaha grd zamanda Fazlillhi
Hurfi, bugn Gurgan diye bilinen, ran'n Hazar Denizi'nin gneydou kylarna
yaknEsterbdehrindefrkasnyaymayabalamtr.
Eski devirlerden beri batn akidelerin kk sald ran'da kendi fikirlerini bu
batn metodlarla kurmaya alm olan Fazlullhi Hurfi Btniyye'den eyh Ha
sani Cr (hyt. 743/13423) ve O'nun halifelerinin tesiri altnda kalarak frkasn
kurmutur. Fazlllh, Btnlerin te'vil metotlarn en iyi bir ekilde deerlendire
rek, harflerin nemini ve onlarn saylarla olan mnasebetlerini ortaya koymu,
dn emr ve hkmleri Arap ve Fars alfabelerindeki yirmisekiz ve otuziki harfe
irca etmitir. Allah Tel'ya ait srlarn harf ve saylarda gizlendii kabul edilen

677
bnlArab,Fuss,s.47.
678
nsan,21
316|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


manalarnzmeealm;gelecektekihadiselerincedenkefiinfaydalanlan
UlmigaribeveUlmiharfiyeyanndailmihurf'unesaslarnortayaatarakbu
bilgiyiorijinalbireklesokmutur.
FazlullhiHurf,otuzikiyandaikenkurduufrkay,nceleriTebrizvesfa
han'da yaymaya balam ve yapt ry tabirleriyle byk hret kazanmtr.
KurduuHurflikfrkasksabirzamandaran'nhertarafnayaylmtr.
679

FazlullhArapAlfabesindekiyirmisekizharfyerineFarsAlfabesindekiotuziki
harfi esas almtr. Kur'n Kerim'e karlk olmak zere, Farsa, Cvidnnme
ismiylekendifikirlerininanakaynakkitabolaneserinitelifetmistir.
Fazlullhi Esterbd'nin dini grleri yani akdesi eriata muhlif grld
nden,tevkifedilerekAlncakKalesi'ndeyaplanmuhkemesisonunda,Timur'un
oluMrnh(14041407)'nemriyle(796/1394)'deboynuvurularakkatledilmi
tir.
680

Bu beyitte Niyzi Msr kaddesellh srrahul azz, eski trke harflerin


yirmidokuzu Arap harfleridir, de yani pe, e, je Farsca harfleridir. Bu
otuzikiharfdrtkitabnasldr.Bunlar:
Zebr,Tevrat,ncilveKuranKerimdir.Arapharflerininherbiriilhmerte
beleribildirir.MeselhemzeNriMuhammediyyeye,beharfiNefsikl
e,teharfiHeylayavesireye,yaniherbirharfilhmertebelerdenbirmer
tebeyibeyneder.FarsaharflerdendeUlhiyyet,Ahadiyyet,Vhidiyyet
mertebelerinibildirir.

Mektebiirfnagirokubuilminasln
Grkinicedercolupturbuilimdedrtkitap.
rfnmektebinegirbuilminaslnoku
Drtkitabnbuilminasliinealdngrrsn.

retim ksmdr: okuma yazma, ihtisaslama eitimi ve irfan mektebidir.


lmin asln renmek istiyorsan irfan mektebine gir. Orada sana Mridi Kmil
evvelce rendiklerinden mesel, hemze budur, be udur diyerek ayr ayr
beyneder.
Gzn her ne grrse, andan hicb, yani perdeyi kaldr, Hakka bak, nk
herneeyegzneriirse,oeysanahitbeder(yleder):
Sakn bize aldanma, bizim mstakil vcdumuz var olduunu zannetme.
BizimhakikatimizolanHakkabak.Bizfitneyiz,senialdatrzdiyerekhepnid
ederler.

NiyziMsrkuddisesrruhulazizrfnsofralarndabuyurduki;
EyimanedenlerAllahtankorkunuz,OnavesilearaynzveOnunyolun
damcahedeedinizkifelahaeresiniz.(Maide35)

679
AbdulbakiGlpnarl,HurfilikMetinleriKatalou,s.7.
680
DnimandnAzerbaycan(s.387)Hurfyn(s.232)
DivnlahiyyatveAklamas|317

Bilkiahiretyolcusunaikiilimlazmdr:Zahirilim,batnilim.Zahirilim;sarf,
nahiv, mantk, maani ve dier alet kitaplarn okumak veya erbabndan dinle
mekle renilebilir. Batn ilim: halis amel, tehzibi ahlak, zikir, riyazet ve gece
gndzAllahTelyolundamcahedeilekalbitemizleyerekeldeedilebilir.Bi
rinci ilim kalbin cehaletini giderir ama nefsi emmarenin kibir, kendini been
me,kin,hasedgibiktsfatlarnmeydanakarr.kinciilim,nefsiemmares
fatlarngiderir,ruhun,af,ezziyetetahamml,ktlkedeneiyilik,herkesiniyi
liiniistemekgibisfatlarnortayakarr...
Birinci ilim, evin duvarna izilen nak gibidir. kincisi, birinci duvarn kar
sndakiduvardabulunancilagibidir.Bundakinakondagrnr.Onda,lem
deolanhereygrnr.HattaondaAllahTelnncemalidegrnr.
681

lmiZhirlmiBtn
lim, bilmek manasna gelen Arapa bir kelimedir. zerinde oka durulan
bukelimeyisfiler,ikiyeayrrlar.Birincisikazanmaklaeldeedilen(zhir)ilim.
Bunakesbilimdedenir.kinciside,vehb(batn)ilimdir.Mutasavvflar,ilmi
lednn(btn)szyle,kulavastaszverilenilmikastederler.Onlaragrebu
ilim, Allah Telnn ilham ve kuluna bir retisidir. Nitekim Allah Tel Hzr
aleyhisselma,Msaaleyhisselmvastaklmaksznbirilimvermitir.lmile
dnn,kulluun,emreuymann,AllahTel'yakarsamimivedoruolupOna
tambirekildeboyun emeninveRaslllahsallallhaleyhivesellemin me
alesindeilimeldeetmedebtngcsarfetmeninmeyvesidir...
lmibtndeninceeritndndaonaztbirilimanlalmamaldr.Zirailm
ibtn,eritnhakikati,zdrveerit'auymaksuretiileancakeldeedilebi
lenbirilimdir.Nitekimbukonudamama'ranyleder:eriatnahkmyla
halisane ibadet eden sf, zhir limlerin bilemeyecekleri yle ilimlere vakf
olurlar ki tarifi mmkn deildir. O, Kur'an ve Snnet'in zahirinden hkm
karmayamuktedirolduugibizhirbilginlerinanlamayacamanalaradaai
naolur.
682

Sfiler, ...Allahsizenimetlerinizahirvebtnola
rak bol bol ihsan etti...
683
yetinde geen btn nimetler'den, btn ilmini
anlamlardr. Bunun iindir ki bnl Arab kaddesellh srrahulaziz, insan
bilgisini akl ve marifet olmak zere ikiye ayrr. Ona gre bilginin kayna akl,
marifetin kayna ise nefs (ruh) dir. Marifet, Allah'a yaknlk kurmak sureti ile
eldeedilirveaklbilgidendahadeerlidir.Aklbilgi,ihtimalliiken,marifetkesin
bilgidirvelahkaynakldr.

lmiBtn'ner'iYn:
a) Kur'an Kerim'den Deliller: Yusuf aleyhisselmn ta Msr'dan kokusunu

681
(ATE,1971)Krkbeincisofra
682
(DZ,2006)
683
Lokman,20
318|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


alan Yakup aleyhisselm kendisini ayplayanlara
Yakup,'BensizeAllahtarafndan(banaverilenbirilimlle)sizinbileme
yeceiniz eyleri bilirim, demedim mi? 'dedi.
684
Bu yet ve zellikle Hz. H
zr'n, Hz. Msa aleyhisselma verilenden ayr gizli bir bilgiye sahip olduunu
gsterenHzr'laMsaksas,AllahTel'nnbazkullarnaltfettiimanevbir
kavrayvelednnbirilimolduunuispateder.
Yukarda belirttiimiz gibi, mutasavvflar, Biz ona (Hzr'a)
katmzdanbirilim(btn)rettik
685
yetinedayanarakzhirilmindenbaka
birdeledunnilim(btn)olduunukabuletmilerdir.OnlaragreHz.Msa'ya
melekvastasylagnderilenveyaherkeseteblietmekzereverilenilmibilgi
ler,zhirilimveeriatilmi;Hz.Hzr'adorudanvezelolarakverilendinibil
gileriseledunnilim,hakikatilmiveyabtnilmidir.

b)HadisieriflerdenDeliller:
Raslllah sallallh aleyhi ve sellem Harise radiyallh anha Her hakkn
bir hakikati vardr. Senin imannn hakikati nedir.? Diye sorduunda yle
cevapvermiti?:
Bennefsimidnyadanmenettim.Geceleriuykusuz,gndzlerisusuzge
irdim.SankibenRabbiminarnakagryorgibiyim.EhliCennetinbir
birlerini ziyaret edip durduklarn temaa ediyor gibiyim. Cehennemliklerin
barp birbirleri stne ykldklarn seyrediyor gibiyim Raslllah
sallallhaleyhivesellembucevapkarsndaylebuyurmutu:
Seniinfarknavarmsn.Anladnaiyisarl
686

Raslllah sallallh aleyhi ve sellem buyurdu ki: Eer siz benim bildikle
rimi bilseydiniz, az gler, ok alardnz, dekte kararnz kalmaz, dalara
kardnz.
687
Buhadisierif,Raslllahsallallhaleyhiveselleminbellibir
hutbesindesylenmitir.Serracderki:
'Hz.Raslllahsallallhaleyhiveselleminiaretettiibuilimherkesinbi
lecei halkarasndamutearefilimlerdenolsayd.'Benimbildiimibilseydiniz'
dediizamaniitenler,'seninbildiinibiliyoruz'derlerdi.

DemekkiRaslllah
sallallhaleyhiveselleminbahsettiiilimherkesebilinmeyenzelbirilimdi.

Mnlarkesinlikleharfleresmazlar,

684
Yusuf,96
685
Kehf,64
686
Ebu Nuaym, Hilyetul Evliya, Msr, 1933, X, 273; Suyut, Celaluddin Abdurrahman, ed
DrrlMensur,Beyrut,1993,III,163
687
Buhari,Kusuf,2,Nikah,107,Rikak28;Mslm,bnHaccacEbu'lHseyin,elCamiu's
Sahih,Kahire,1955,Kusuf,I,
DivnlahiyyatveAklamas|319

Okyanusubirkabakoymakmmknolmaz!..
Bizki,kendiszlerimizasndanskntdayz,
688

YineHz.Raslllahsallallhaleyhivesellembakabirhadisieriflerinde
yle buyurmulardr: lim ikidir, biri kalpte gizlidir ki, faydal olan da bu
dur.
689

uhadisdeinananlariindekendisineilhmolunankimselerbulunduunu
bildirmektedir.
Muhakkakki(eski)mmetleriindemuhaddesler(ilhamlkiiler)vard.
Eermmetimiindebunlardanbulunacaksa(kiphesizbulunacaktr);on
lardanbiriside,mer'dir.
690

Buna dayanarak bni Abbas radiyallh anh Hac sresinin 52. Ayetine
(Muhaddes)kelimesiniilaveederek ek
linde okumutur. Demek ki Muhaddes; peygamberliin altnda bir vahiy ve
ilhm mertebesidir. Ve bu yksek paye Hz. mer radiyallh anha tevcih edil
mitir.
691

MuhaddesundanolanHz.merradiyallhanhdemitirki:
BeneydeRabbimemuvafakatettim:YaResulallah,brahimmakam
n namazgh edinelim, dedim. Mteakiben 'Siz de brahim makamndan bir
namazghedinin!'
692
ayetinaziloldu.
Bir de hicap ayeti ki, 'Ya Resulallah, kadnlarna emretsen de, onlar perde
iinegirseler!nkhayrlhayrszkimseleronlarlakonuabiliyor.'dedim.Bu
nun zerine hicap ayeti (Ahzb, 3233) nazil oldu. Yine Raslllah sallallh
aleyhiveselleminzevceleri,birkeresindekendisinekarkskanlkgstermek
zereittifaketmilerdi.Eero,siziboarsa,yerinizeRabbininonasizdenhayr
llarnvermesimitedilir,dedim.Derkenbu(Tahrm,5)ayetinaziloldu.
693

MehmedSofuolununuizahokmanidardr:
Hz. mer radiyallh anhn bu szleri, ayetlerin inmesinden nce olduu
hlde,Rabbimbanamuvafakatettidemeyipde,BenRabbimemuvafakat
ettim demesi, Allah Tela kar bir edeptir. Fkhnn ve ilminin ak bir nia

688
(eyhMahmdebster),b.5051
689
EbuTalipElMekki,Ktu'lKulb,Msr,1966,I,244245
690
HadisdeiiklafzlarlaHz.Aie(r.),EbHureyre(r.)veEbSadelHudr'den(r.)rivayet
edilmitir. Hz. Aie (r.) rivayeti iin bak: Mslim, Fedilu'sSahbe (44), 23, hd. no: 2398.
Tirmiz,Menkb(50),18,hd.no:3693.Musned,6,55.EbHureyre(r.)rivayetiiinbak:
Buhar, Fedilu Ashbi'nNebi (62), 6. Hadisin Eb Sad elHudr (r.) rivayeti iin bak:
Zevid,9,69.Ayrcabak:erhuNehci'IBela,12,177.BirrivayetteHz.Ali(r.);Mmin,
muhaddestir.demitir.Bak:erhuNehci'IBela,20,320.
691
(DZ,2006)
692
(Bakara,215)
693
Buhr,Salt,32/52.
320|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


nesidir. Benim reyim, zuhurlar muayyen vakitlere kadar teahhur eden ezel
hkmemuvafkdtdemekistemitir.
694

eytan, ilhama mazhar olan Hz. mere Hudeybiye Antlamas srasnda;


Furkan suresinin okunuu ile ilgili olarak Hkim b. Hizamla olan tartmasnda
veRaslllahsallallhaleyhiveselleminvefatsrasndabirtakmaldatmalar
da bulunmu ve Hz. merin nefsine arz olan bu dnceler ve yanllar n
bvvetnuruylaizaleolmutur.
695

c)SahabeveBazlimlerdenDeliller
Btnilminedairiaretler(deliller),sahabeninhayatndadamevcuttur.
EerKur'n'dakiFatihasresihakkndakonusaydkyetmideveykki
tapolurdu.
696

Yine Hz. Ali kerremellh vechenin yle dedii rivayet edilir: Bir kimse
dnyadan yz evirirse Allah Tel ona renme olmadan retir. Hidayet
olmadan hidayet eder, gzn aar, onu ktlkten kurtarr. Bende,
Kuran Kerim hakknda, bir kiiye Allah tarafndan verilen bir anlaytan
(fehm)bakabireyyoktur.
697


694
MehmedSofuolu,SahhiBuhrveTercemesi,tkenNeriyat,stanbul1987,1/490.
(TEKHAFIZOLU,2005),s.26
695
bnTeymiye,age,2/91.
Hudeybiye Antlamasnn mriklere taviz verir gibi gzken baz maddeleriyle ilgili
olarakHz.mer,Raslllahsallallhaleyhivesellemeitirazetmive
Sen hak rasl deil misin ey Allahn Resul! demiti. Yine, Hakm b.Hizm, Furkan
suresinikendiokuyuundanbakabirtarzdaokurkeniitinceonuapartoparHz.Raslllah
sallallhaleyhiveselleminhuzurunagtrmveRaslllahsallallhaleyhivesellem;
Byle de okunur, Kur'an yedi harf zere nazil olmutur, buyurunca sakinlemitir. Hz.
Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin Hakka yry ile sanki ok geiren Hz. mer
radiyallh anh sokaa karak Kim Raslllah sallallh aleyhi ve sellem ld derse,
boynunu vururum demi, Hz. Ebu Bekir radiyallh anhn Kur'andan ayetler okuyarak
Raslllahsallallhaleyhivesellemindabirbeerolduunuvebirgnbufandnyadan
geceinihatrlatmaszerinekendinegelmitir.
696
bnEbCemreyoluylaHz.Ali'den(r.)nakledilmekteolanbuszveaklamasiinbak:
Risletu'lLedunniyye,106.tkn,2,12231224.
697
Hz. Ali'den (r.) nakledilen bu cmlenin deiik rivayetleri iin bak: Buhr, lim (3), 39,
Cihd(56),170,Diyt(88),23,30.Tirmiz,Diyt(14),16,hd.no:1412.Nese,Kasme(45),
12, hd. no: 47174718. Drim, Diyt (15), 5. Msned, 1, 79. Ayrca Hz. Ali'ye (r.), bir kii;
Sana gayb ilmi verilmitir. deyince, nce glm ardndan da ona cevap olarak, gayb
ilmininKyametinkopacavakitanlamndaolduunu,bildiiilminise,gerekilimsahibin
denrenme(Veinnemhuveteallumminzilm)olduunusyleyerek,Lokman(31),34.
yetiniokuyupaklam,builmindndaise,Allah'nRaslllahsallallhaleyhivesellem
rettiivekendisinedeHz.Raslllahsallallhaleyhiveselleminrettiibirilimoldu
unu ve bu ilmi sadrnn anlamas ve gnlnde toplanmas iin Hz. Raslllah sallallh
aleyhiveselleminkendisineduaettiinisylemitir.Bak:erhuNehci'lBela,8,215,11,
137141,13,317318.
DivnlahiyyatveAklamas|321

Bu kelm, Harise radiyallh anhn Raslllah sallallh aleyhi ve selleme
verdii cevapta sayd hususlar teyit eder derecededir. Harise de: Ben, dn
yadannefsimimenettim...Ar,cehennemlikvecennetliklerigrrgibiyim.
diyordu. Hz. Ali kerremellh vechede dnyadan yz eviren kiiye,
AllahTel'nn kendisine verdii (btn) ilimle, renme olmadan bilebileceini
sylemektedirkibuilmibtnagzelbirdelildir.
698

bn Abbs'n radiyallh anhn Yedi kat g ve yerden de bir o kadarn


yaratanAllah'tr.Allah'nfermanbunlararasndainer.
699
yetihakkndaki;
Eer ben bu yetin tefsirini syleseydim, beni taa tutup ldrrdnz. di
er bir rivayette, Kesinlikle benim kfir olduumu sylerdiniz.
700
sznn
biranlamolmazd.
Eb Hureyre'nin radiyallh anhn Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve
sellemden iki kap hfzettim. Onlardan birini yaydm. Dierine gelince, eer
onudayaymolsaydm,benimuboazmkesilirdi.
701
kelamnhatrlamak
gerekir.

Sonu olarak lmi zhir ile ilmi btn arasndaki mnasebeti maddeler ha
lindeuekildeifadeetmekmmkndr:
1lmizhirileilmibtntemeldeKur'anKerimveSnnetedayanan,bu
ikikaynaktanzuhreden,kkbirolanikidalgibidir.
2lmi zhir ile ilmi btn birbirine zt olmayp, biri (ilmi btn) dierinin
(ilmizhir)kemaleermieklidir.
3Btnsz zhir, zhirsiz btnn olmas dnlmemelidir. kisi birlikte ve
bireyiniiiledgibianlalmaldr.
4Zhireaykrdenbirilmibtnbatlolurvekabuledilemez.Bylebir
iddia,saptmolanbtnleriniddiasolabilir,Mslmanndeil.
5lmi zhir, ilmi btna alan kap ve onun girii mahiyetindedir. lmi
btniseilmizhir'inkemaleermieklivesemeresidir.
6lmi btna nil olan kimse, zhir ilimleri daha iyi anlar. Ancak ilmi
zhirdekalan,ilmibtnbilemez.
7lmi zhir kesb iken, ilmi btn balang itibar ile kesb olmakla bera
bersonuitibarilevehbdir.
8Btnynolmayanzhirilmi,iibokabukmesabesindedir.
9lmi btn elde edememi, ancak zhir ilimler snrnda kalm olan
kimsehakikattevarolanilmibtninkrakalkmamaldr.

698
Ate,Sleyman,arTefsirOkulu,AnkaraniversitesilahiyatFakltesiYaynlar,Anka
ra,1974,s.2935
699
Talak,12
700
bnAbbs'n(r.),Talak(65),12.yetihakkndakibuszyukardakigibideiiklafzlarla
rivayetedilmitir.Bak:bnKesr,8,183.Buyetteifadeedildiiekliyle,inmekteolanilh
fermanhakkndabnu'lArabninyorumlariinayrcabak:Futht,1,141,156,2,455,3,
28,382,398,4,397.
701
Buhr,lim(3),42.
322|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


10lmizhiraklileirtibatlvebeduyuileilgiliiken,ilmibtngnlve
ilhamlailgilidir.
Belkidahadikkatlibirincelemeilebumaddelerdahadaarttrlpveyaazal
tlabilir. Ancak sonu itibari ile her iki ilim de slam ve birbirini tamamlayan,
birbirineztolmayanikiilimolduklarbilinmelidir.
702

Bu nedenle lmi Ledn eitimin kurumsallam ekli karmza Tarkatlar


karmaktadr. nk insnlarn yaratl ve kabiliyetleri ok deiiktir. yle ki
her insn bal bana birevren saymakta mbala yoktur denebilir. O hlde
herferdikendiyapsiindeelealmakveitecrbesinibuyapnngereklikld
usllerle imkn dhiline sokmak icbeder. Bu yzdendir ki Kurn, Allah Te
lya varmak iin vesileler edinin
703
diyor. Vesile, vahyin verileri ile atma
yanhertrluslvereolabilir.Kur'anKerimbunumutlakolarakzikretmi,
hibirkaydabalamamtr.teTarkatlar,essen,buvesileedinmeesprisinin
mizac ve mereplere gre tekiltlanm ekillerinden baka eyler deiller
dir.
704

Herneokursannotuzikidentaradeil,
Yznnmetninierhederokuyanfaslbb.
Mademkiherneokursanotuzikiharfdenharideil,
Tafsilblmokuyanyznnmetninierheder.

NiyziMsrkaddesellhsrrahulazzbakayerdebuyurduu
Dalaterkibimotuzikiharfolatamm
Noktaisrrmkamununcevherineknola
Beyitleriileotuzikiharftenkastilebtnilimlerehavivakfolanninsanoldu
unuvekendisiniiaretbuyuruyor.Hz.Mevlnakaddesellhsrrahulazizin
kikiiyiaanhersryaylr,otuzikiditenotuzikiorduyaduyulur.
705
buyur
duuzeredezamanndaHakkatilimlerininmerkeziolduunaiarettir.

HerneszkimsylenrlemdeTrkiyArab,
Tutkulankimsanadrcmledillerdenhitb.
lemdeszTrkeveyaArabasylenir,
Kulantutarsanbtndillerdenhitbsanadr.

Hz.Mevlnakaddesellhsrrahulazizbuyurduki;
Konuan,szsyleyenikikiibilebirbirininhalindenhaberdarolmazsadu
varlakap,naslbirbirinianlar,duyar?
Ben,szsyleyenadamnbiletespihindengafilolursamgnlm,sessizseda

702
(DZ,2006)
703
Mide,35
704
(AHNLER,2004),s.84
705
Mesnevi,c.VI,b.197
DivnlahiyyatveAklamas|323

szbireyintespihininaslduyar?
706

Anlayszolaniinhereylvecansz,aksiiinisehereykonuur.Ancakbu
beyitkulaksahibiolanlariingeerlibirszdr.

Hernekimgrrgznandancemliyrebak,
nkgittieyNiyzkalmadaslahicb.
Gznnegrrseondancemliyrebak,
nkEyNiyzaslaperdekalmad,gitti.

Hz.Mevlnakaddesellhsrrahulazizbuyurduki;
eytan,demiadamakllsrtrd,amademinarkasAllahTelidi,eli
nitutanHakkt.
707

NiyziMsrburadakendisiniyanlanlayanlarasitemederekhakkatideifa
etmektedir.



706
Mesnevi,c.III,b.14991500
707
Mesnevi,c.VI,b.1344
324|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


T
22
Vezin:MstefilnMstefilnMstefilnMstefiln

Oldummahvmahzzt,buldumvcdumdannect,
Benimiembhayt,irmezbanahergizmemt.
Bendostyolundavrmterkeyledimndensona,
Kfrilemndangepayndabulmumsebt.
Herkandebaksamgrnrgzlerimesrrezel,
HereyulaupHakknaktaradankint.
Dostilebendostolalzevkileiretbulal,
Zayfimkerremdirbucanhepyediimkandinebt.
Halvetteettimrhleti,kesrettebuldumvahdeti,
Bzardadzdmhalvetirzuebimydbert.
Grdmbulemlerkambenimvcdumladolu,
Birolmuumavetamcmlebanaolmusft.
Herneyanakimeilemolyanehereyeilr,
OlmuNiyzhepseninsyelerinsitticiht

Oldummahvmahzzt,buldumvcdumdannect,
Benimiembhayt,irmezbanahergizmemt.
Ztzndemahvolduumiinvcudumdankurtulubuldum,
Benbhaytidiimdenbanahibirzamanlmerimez.

Beyittegeennkmahvmahzztoldumdemek,yaniHakklaHakkol
dum, vcdumdan vesir vcdlardan kurtuldum demektir. Bu sebepten ben
aslalmem.

Sendenncedehibirinsanlmszklmadk,senlrsndeonlarbakika
lrm?
708

Bendostyolundavrmterkeyledimndensona,
Kfrilemndangepayndabulmumsebt.
ndensonabendostyolundavrmterkeyledim,
Kfrileimandangeiphakikattesebtbulmuum.

nkkfrveimndaikilikvardr.Mmin,mnolarakbunlarnsaylmasy
laisneyniyet,yaniikilikolur.

708
Enbiya,34
DivnlahiyyatveAklamas|325

Herkandebaksamgrnrgzlerimesrrezel,
HereyulaupHakknaktaradankint.
Heryerdebaksamgzlerimeezelsrrgrnr,
HereyHakknaulaparadankintkt.

Srrezeldenmurat,yaniezelinsrrndanmaksadeynnhakkatdr.

Dostilebendostolalzevkileiretbulal,
Zayfimkerremdirbucanhepyediimkandinebt.
Bendostiledostolalzevkileikilemindeolal,
buzayfcanaikramedilirhepyediimbitkiekeridir.

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
Yeryznisimleriyle,dostudadostuyladeerlendirin.
709

kinci beyitte geen Zayfi mkerrem demek, yani bu canm Hakka


misfirdir,demektir.

Halvetteettimrhleti,kesrettebuldumvahdeti,
Bzardadzdmhalvetirzuebimydbert.
Halvettengedincebirliiokluktabuldum,
ardahalvetiyapncagecemvegndzmbayramvekurtulutur.

Halvet ise drt duvar arasnda edilen halvet deildir. Belki halvet, bu
sretlerdenhalvet,busretlerdenhalvet,yaniFenfillholdum,benartk
sretgrmem,Hakkgrrm.Ozamangndzmbayram,gecemdeBerat
gecesidir.
Harrza sormular Sen Allah Tely nasl buldun?diye. O da Onun
zdlarbirarayagetiricioluugereiylediyecevaplam.YaniOnun,ondave
onunla bir araya geliini, onun suretinde olduunu mahede eden birisiydi o,
nkOnunhemezZhirvehemelBtnolduunubiliyordu...BirgurupEar
kelmcsonunbuszntenkidettiler.Heyht(Bkz.elFtht,I/160.II/379,
512,605IV/325).
710

Bayram ince ve yumuak elbiseler giymek, iyi ve leziz yemekler yemek de


ildir. Sevgili dostlara ve gzellere sarlmak, ehvet gdas almak ve vermek de
deildir. Bilkis bayram, tat ve ibdetlerin kabulne almet ve iaretlerin be
lirmesi,gnahvehatlarnafvolunmas,gnahlarnsevabadnmesi,derecele
rinykselmesi,mjdelerekavumas,mnnuruilesneninalmas,yaknkuv
veti ile kalbin sknet ve itmi'nana kavumas, kalbden dile ilimler denizinin,
hikmet,fesahatvebelagatnehirlerininakmasiledir.Nitekimbirkimsebayram

709
Suyt,CmiusSar,Beyrut,1410/1990,s.74,nu:1136.
710
(KILI,1995),s.108
326|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


gn Hazreti Ali kerremellh vechenin huzuruna gelip, Hazreti Alinin kuru
ve sert ekmek yediini grdnde: Ey Ali, bugn bayram gndr. Sen ise,
kuru ve sert ekmek yiyorsun deyince, Hazreti Ali kerremellh veche
cevbnda:
Bugnorucukabul edilmi,almasnnmkfatngrmvegnahlar
mafiret edilmi olanlarn bayramdr. Bugn ve yarn da bize bayramdr. Al
lah Telya isyan etmediimiz, yan gnah ilemediimiz gn bizim bayra
mmzdr buyurdu. Bundan anlalyor ki, akll olanlar da, grne bakma
mal,grnekanmamaldr.Bilkisbayramgn,dnme,uyanmaveibret
gz ile bakmaldr. nk bayram gn, kyamet gnne benzer. Bu yzden
bayram gecesi, hkmdarlarn kapsnda boru sesi duyulduunda, kyamet g
nndekisr'afrlmeihatrlamaldr.Bayramgecesioluphalkbayramhazr
lileuykuyavardklarnda,sr'akiflemekarasndaki,yanlmletekrardi
rilmearasndakikabirhalleriniaklnagetirmelidir.Bayramsabah,ihsanlarayr
ayr,hallerde,giyinmeleri,kuanmalar,sslenmeleri,renkrenkelbiseleriileev
vesaraylarndankm,kimizntl,kimine'eli,kimiyaya,kimiatstnde,
kimifakir,kimizengin,kimiskntda,kimisrrdagrdnzaman,kyamette
insanlarn deiik hallerini hatrlamaldr. nk orada ibdet yapanlar ne'eli,
gnahkrlar zntl, takva shibleri binekler stnde, mcrim ve mrikler
yzkoyun srnmektedir. Nitekim Allah Tel Meryem sresi seksenbeinci
yeti kermesinde: Takva shiblerini, binekler zerinde Cennette toplad
mz, mcrimleri susuz olarak Cehenneme srdmz gn hatrla buyuru
yor.
711

Grdmbulemlerkambenimvcdumladolu,
Birolmuumavetamcmlebanaolmusft.
Bulemlerinhepsibenimvcdumladoluolduunugrdm,
Hereyiilecennetvecehennembenimbirsftmolmu.

Hereyzddylayahudeidiyle,benzeriilebilinir.FakatAllahTel'nnneben
zeri, ne kart ve ne de zdd vardr. Allah Tel lemleri iftlerin birlemesi ile
yaratmtr.Kendisiiseztlarcemedendir.Bunedenlevahdetsrrnaereninhalin
deiftlerindeeriyoktur.Hereyilebirlikdeminekavuur.AslndaAllahTel;
Tanradaleti,herkesieiyleiftetmitir;filifille,sivrisineisivrisinekle.
712

Buradaki ift olmak madd lemin gerei olandr. Tevhid leminde ift yaratl
kalmaz.Nekadarztlkvarsaartkyokoldudemektir.

ZtlarnazariyesideFarabiyeztlardansorulur;
Zt kendi zddnn yokluu mudur? Mesela beyaz siyahn yokluu mu
dur?Yoksadeilmidir?
Hayr,beyazbireydirveyalnzsiyahnyokluudemekdeildir.Fakatsi

711
(GEYLN,1979),s.318
712
Mesnevi,c.VI,b.1894
DivnlahiyyatveAklamas|327

yahn yokluu beyazn varlnda dhildir. Ve her zddn iinde kendi zddnn
yokluudhildir.
Sualolunuyor;
Ztlarnilmibirmidir?Biriseneyndendir?Farabidiyorki,
Bu bir tartma meselesidir. eitli cihetleri ihtiva eden maddelerin baz
sndatekhkmdoruolacagibionunzttdadiertaraflardadoruolabilir.
Mesela bir kimsenin ahsiyet ve mahiyetleri birbirinin ztt olan eylerdeki ismi
tekisimolamaz.Siyahnbilinmesi,beyaznbilinmesindenadilinbilinmesi,za
limin bilinmesinden bakadr. Fakat bir zdda, zddnn zdd olmak itibariyle
baklrsaozamanikizttaaitolanisimbirolur.nkoztlarbireyinikikendi
izafetikabilindendir.
Ztlardan kartlar ayrmaldr. Kartlar iki eydir ki, bunlarn bir konuda
birzamanvebiryndebirliktebulunmalarmmkndeildir.Kartlarbabave
oularasndakiorangibidir.Ztolanlargrelikaksamndadr.Tekveift,yokluk
vesahipolmak,grmekvegrmemekgidermevegerektirmegibidir.
713

Herneyanakimeilemolyanehereyeilr,
OlmuNiyzhepseninsyelerinsitticiht
Herneyanakimeilirsemolyanahereyeilir,
Niyzhepseninglgelerinaltcihetolmu.

Bu beyti Niyzi Msr kaddeselh srrahul azz Hakkla olup, Hakkn


lisnndansylemiolmasdr.
Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
AllahTelbireyetecelledinceoeyHakk'aboyuneer
714

Hi yldzlarn glgesi olur mu glge emsndr saklanur glge uzanur zu


hur etdke glge ekilr. Ey padiah imdiye kadar Msr idi seni izhar iden.
imdiden sonra bu ayetdr seni fa eyleyer, s aleyhisselm. Sensin katlna
kasdetdin.Hemenigrsenn.Seniniindegrildi.Bundansonraldme
gam yemem. benm ilmm katnda mctehidler ciz oldular veli ilm
ilhnnilh.
715



713
DEMR,Necati,M.AliAyni'ninMuallimiSaniFarabisimliEserinden
714
bn.Mce.kamet.152;Nesa.Ksuf.16
715
(EEN,2006),s.53;(MISR,1223),s.15a
328|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


23
Vezin:FiltnFiltnFiltnFiln

SrrHakknicesifeyleyemben,eysikt,
Knancakremzileetmibeynehlinikt.
Hernedenlikretsemhafsnartturur,
Olaynikenanrterdelilbeyyint.
Antevhideylemezillkiirkehlieder,
VahdetiHakkduyanndililldiraklmt.
Hernekimfevkalultahtesserdavardurur,
Ztvhiddirveligrndnicebinsfat.
Ztbirdirlkevsfnagyetyokdurur,
Grbufnusukiannemioldunrizt.
Zhirbtnkamusubirfenerdirgayriyok,
emiinsnoldufnusucemimmkint.
EyNiyzdemolduncihnnulesi,
Baholurdemdemindenlemerhulhayt.

SrrHakknicesifeyleyemben,eysikt,
Knancakremzileetmibeynehlinikt.
Eygvenilirkiiler!BenHakknnicesrrnaklaym,
rfanehlionlarancakremzilebeynetmi.

Ey kendilerine gvenilen Zhir ulems! Hakkn srrn ben nasl aklayaym,


irfnehlionuremizleyaniiaretlebeynetmitir.

Hernedenlikretsemhafsnartturur,
Olaynikenanrterdelilbeyyint.
Hernedenliaklamayaalsamgizliliiniarttrr,
Olapakikeniaretedendelililleronurter.

AllahTelkihsanolunduuvakit,oaktankonumabiter,birhayretvebir
durgunluk meydana gelir. Artk dedikoduya ve u yle demi, bu byle demitir,
bitervebahsetmeetakatikalmaz.Hlbukibuszlergzndeboszolur.nk
avahdetsrralr.
Allah Telnn zuhru hicbtr, rtldr. Ehli olmayana Hakkn srrn if
etmek pek fendr, elinin kesilmesine mstahak olur. Esasen eratta hrszlk
yapannelininkesilmesicezsnaarptrldgibibugibilerindetevhiddenelikesi
lirvetardedilir,yanitevhiddenkovulur.

Antevhideylemezillkiirkehlieder,
VahdetiHakkduyanndililldiraklmt.
Onuancakirkehlitevhideder,
DivnlahiyyatveAklamas|329

Hakkbirliiniduyandilsizvedelidir

Allahabenzerlerkomayakalkmayn.phesizAllahbilir,sizbilmezsiniz.
716

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
Rabbinizikredenkimseilezikretmeyeninbenzeri,diriilelgibidir.
717

Anirkehlitevhideder,yanigizliirkteolankimseHakktevhideder,n
ktevhidirkten(Allhaekomaktan)gelir.Zikirgaflettengelir.Yoksarifkim
seninirkiyokturkitevhidetsin,gafletdahietmezkizikretsin.rifkimseesasen
dimzikirdedir.Busebeptenannhigafletiyoktur.

Hernekimfevkalultahtesserdavardurur,
Ztvhiddirveligrndnicebinsfat.
Enyksekderecedeolankimseendkderecede(yeryz)durur,
Tevhidehliolanvelidebinlercesfatgrnd.

Artan yeryzne kadar her ne ki var zt vhiddir. Hazreti Raslllah


sallallhaleyhiveselleminmircartavakoldu.HazretiYunusaleyhisselmise
balkkarnndaikentahtserdamircetti.Bumiraclarnikisidebirdir,zirher
yerdeolanZtvhiddir.
Hz. Ebu Hureyre radyallahu anh anlatyor: Raslllah sallallh aleyhi ve
sellembuyurdularki:
Bir kulun: Benim, Ynus bnu Mettdan hayrl olduumu sylemesi uy
gunolmaz.Onunnesebidebabasnadr.
718

Ztbirdirlkevsfnagyetyokdurur,
Grbufnusukiannemioldunrizt.
Ztbirdirancakvasflarnanihayetyoktur,
Ztnnrubulambannkaynaolduunugr.

BeyittegeenEvsfnagyetyoktur,yanionunvasflarnasonyoktur.n
kbtnlemlerinmayasNriMuhammeddir,hepsiNriMuhammedden
yaradlmtr. Mmin ve kfir herkeste Nri Muhammed mevcuttur, hem de
mstekillenmevcddur.Mminolannhiretionriletenevvreder,yaninur

716
Nahl,74
717
Buhr,De'avt,67;Mslim,Msfirn,211;bnHbbn,Sahh,III,135(854);EbYa'l,
Msned,XIII,235(7306).Meseliinbkz.Ebu'eyh,Kitblemsl,s.324(219).(UYSAL,
23Bahar2007)
718
Buhari, Enbiya 35, Tefsir, Nisa 26, Tefsir, Enam 4, Tefsir, Saffat 1; Mslim, Fezail 166,
(2376);EbuDavud,Snnet14,(4669,4670).

330|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


lanr,aydnlanr,kfirindednyastenevvr
719
eder.

Zhirbtnkamusubirfenerdirgayriyok,
emiinsnoldufnusucemimmkint.
Zhirvebtnhepsibirfenerdirbakasyok,
nsanbtnkinatnlambasoldu.

HazretidemaleyhisselmncebuNriMuhammedzuhuretti.Sonragelen
evld da o nr ile zhir oldu. Bu sebepten Hazreti dem aleyhisselm cesetler
cihetiyleHazretiRaslllahsallallhaleyhiveselleminbabasvelkinruhlarcihe
tiyledeHazretidemaleyhisselmnbabasdr.
Buna gre zhir ve btn hereyin mayas Nri Muhammeddir. Bu lem bir
fnusolupiindekimumuyaninruNriMuhammeddir.

EyNiyzdemolduncihnnulesi,
Baholurdemdemindenlemerhulhayt.
EyNiyzmademkicihnalevlendirendemoldu,
demnefesindenlemeihsanolurhaytrhu.



719
Tenevvr:Parlama,ldama.*Bireyhakkndabilgisahibiolma.*Mnirvemnevver
olmak.Aydnolmak.Nurlanmak
DivnlahiyyatveAklamas|331

24
7+7=14

Cankuunherzamnezkrdrvridt,
Akluhaylinhemnefkrdrvridt.
idicekHakkadnduyducnmhubdadn,
Bildimkamuriflerinesrrdrvridt.
Sdkilegnlmsevergrmeehemcnmiver,
AnninkimHakknenvrdrvridt.
Oldrriyekdneninkadribilinmezann,
Budilivrneninmimrdrvridt.
Geriktpokyazarilmiledndenhaber,
Cmlesibirbahedirglzrdrvridt.
lmiFsslatamuodlarsynrkamu
Annyerindebitenezhrdrvridt
MuhyiddinBedreddinettilerihyyidin,
DeryNiyzFssenhrdrvridt.

Cankuunherzamnezkrdrvridt,
Akluhaylinhemnefkrdrvridt.
Herzamncankuunzikirleridir,vridt,
Aklvehaylinhemnfikirleridir,vridt.

Vridat:Osmanlcabirisimolanvaridatkelimesi,Arapabirsfatolan
veya kelimesinin ouludur. Kelime anlam; gelir, hatra gelen, ie doan
eylerdir. Gelen, varan, inen, gelenler, varanlar, inenler. (Tasavvufta) Kulun
kasdolmakszngaybten(Hakkdan)kalbegelenmanalardr.
Hemmaddiythemmaneviyttakullanlr.Maddiytta,hazineidevleteya
hut bir kimseye gelen nakit ve hslat mnsnda; maneviyatta ise fikre vrid
olaneylerhakkndakullanlmaktadr.
720

Niyzi Msr kaddesellh srrahul azzin bu ilahide geen vridt lar ile ey
Bedreddin kaddesellh srrahulazizin Varidtn kasdettii gelecek beyitler ile
anlalmaktadr. Ancak u husus unutulmamaldr ki, varidtlar ehli tasavvufun
meyveleri ve huzur kayna olan meselleridir. Bu ekilde kabz halleri bast, havf
hallerinsiyetesebepolur.


720
(ETN,1999),s.1
332|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


idicekHakkadnduyducnmhubb
721
dadn,
Bildimkamuriflerinesrrdrvridt.
Hakkadniitincecnmduydutadn,
Bildimkibtnriflerinesrrdrvridt.

Sdkilegnlmsevergrmeehemcnmiver,
AnninkimHakknenvrdrvridt.
Sdkilegnlmsevergrmeecnmiver,
OnuniinkimHakknnurlardrvridt.

Oldrriyekdneninkadribilinmezann,
Budilivrneninmimrdrvridt.
Obiricikincininkadribilinmez,
Buykkgnlnmimrdr,vridt.

Yukardaki beyitte geen drri yekdne den murad drri yetimdir (Hazreti
Raslllahsallallhaleyhivesellemefendimizdir).

Geriktpokyazarilmiledndenhaber,
Cmlesibirbahedirglzrdrvridt.
Gerikitaplarilmiledndenhaberokyazar,
Hepsiibirbahedir,amaglbahesivridttr.

lmiFsslatamuodlarsynrkamu
Annyerindebitenezhrdrvridt
FssHikemilmindecehennematelerininhepsisynr(sner)
Onunyerindebiteniekleridirvridt

Niyzi Msr eyh Bedreddinin Vridtn anlatrken, bnlArab ve mehr


eseri Fussa da temas ederek, Fussun ilmiyle cehennemin btn atelerinin
sneceiniveonunyerineVridtglleribiteceinibildirir.
Cehennemin veya azabnn ebedilii hususunda drt farkl grten bah
setmekmmkndr:
1. Cehenneme giden kii ebedi olarak cehennemde kalr. (Havaric ve
Mutezile)
2.Cehennemegidenlerebediolarakoradakalrlar.Fakatbirsuresonraaza
ba baklk kazanrlar. (Hiam b. Hakem, EbulHuzeyl elAllaf, Muhyiddin
ibnlArab)
3.Cehennemazabebedideildir.(Cehmb.Safvan)
4. Muminler cehennemden karlarak cennete yerletirilirler. Kfirler ise
ebediolarakcehennemdekalrlar.BudaEhlisnnetingrdr.
722


721
Hubb: (Hibb Hibb Mehabbet) Sevgi, muhabbet, ballk, dostluk. Bir eyi birisine
sevdirmek.Hulus,lzumvesbut.Muhafazaveimsk.
DivnlahiyyatveAklamas|333

MuhyiddinBedreddinettilerihyyidin,
DeryNiyzFssenhrdrvridt.
MuhyiddinArabveeyhBedreddindinidirilttilervehayatverdiler,
NiyzFssuHikemokyanusvridtnehirlerdir.

[Tasavvuf tarihinde sflerin yapp ettiklerini izah etmek iin ikili bir tasnif
kullanlmtr.
1.Tahalluk:Ahlakkemlpeindekomak.
2.Tahakkuk:Gereiyakalamayaalmak.
Birinci terim suflerin ahlak olduklarna iaret etmekte, insan ahlak iin,
insan eitimi iin ortaya koyduklar esaslarn gelitirdikleri tekniklerin altn
izmektedir. kinci stlah ise, bu hayatn tefekkr ve felsefe boyutu iin kulla
nlmaktadr.BudnceninyakndnemmimarlarolanbnArab,Mevlnve
Yunuskaddesellhsrrahumlazzanaynzamandaslmmedeniyetinin
dilinitemsiletmektedir.bnArabArapa,MevlanaFarsaveYunusTrkeile
bufelsefeyiilemi,gelitirmivednyayasunmutur.Buehlullahhayatla
rnn bir blmn Orta Anadolu'da geirmitir. bn Arab'nin Fussu'lHikem'i
Mevlana'nn Mesnevsi, alt asr boyunca okunmu, okutulmu, erh ve terc
meedilmi,Yunus'unDvn'isedildendileaktarlmtr.nsanvekinatbizim
terimlerimizle ifade eden bu eser, o gn bu gn deerinden hibir ey kay
betmeden hkimiyetini srdre gelmitir. Osmanl dneminde yaayan sufler
bu gelenein bu silsile ve zincirin bir devam olduklarnn her zaman farknda
drlar. Niyazi Msr'nin bn Arab'nin Fuss'unu denize eyh Bedreddin'in
Vridt'nnehrebenzetenifadesidebunaiaretetmektedir.]
723

FUSSULHKEM
Muhyiddn bnulArab kaddesellh srrahlazz Fsusl Hikemi Hakkaa
yrmedenonbirylnceolgunlukandayazmtr.Kendiifdesiyle,Raslllah
sallallh aleyhi ve sellemi ryasnda grm ve bz hakikatleri halka akla
iretinialarakyazmayabalamtr.
Eseryirmiyediblmden olumaktadr.Herbir blmde birResuleverilen en
belirgin hikmeti yorumlamaktadr. Hikmetler farkldr. Fakat tm hikmetleri varl
nsadeceAllahTelyaaitolduubilinciyleaklamaktadr.

EYHBEDREDDN
Osmanl fakh ve mutasavvf, nemli bir isyan ve ihtill hareketinin balatcs
olarak n kazanmtr. Edirne yaknlarnda bugn Yunanistan topraklarnda bulu
nanSimavnakasabasndadodu.Doumylolarak740/1339ile770/1368arasn
dadeientarihlergsterilir.
ehzadeler mcdelesinde Yldrm Bayezdin oullarndan Ms elebinin

722
(BAKA,2008),s.13;Topalolu,Bekir,CehennemDA,VII,232
723
Geersizkaynakbelirtildi.,s.276
334|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


kardei Sleyman elebi ile yapt savata Edirneyi ele geirmesi zerine
Bedreddin, kazaskerlie tyin edildi ve bylece aktif siys hayat balam oldu.
Daha sonra Ms elebi kardei Mehmed elebiye yenilince eyh Bedreddin
1413teailesiylebirlikteznikesrld,gzhapsine alnd.Ancak siysihtiraslar
yzndenbudurumukabullenmedivegrntedntasavvuf,gerekteisesiys
tekilatlanmay salamak zere harekete geti. eyh Bedreddin ve mridlerinden
Brklce Mustafa, Torlak Kemal gibi ihtillcilerin baarlarndan kayglanan elebi
SultanMehmed,eyhinzerinebykbirkuvvetgnderdi.BayezdPaakomuta
sndaki devlet gleri eyhin adamlarn datmaya ve kendisini ele geirmeye
muvaffak oldular. Pdihn huzuruna gtrlen eyh, kurulan heyet kararyla
1420deSerezdedmedildi.
724

EYHBEDREDDNNDNCEYAPISI,FKRLERVEVARDAT
725

eyh Bedreddn (d.7601359; hyt. 2 Ocak 1416)) gibi byk bir lim ve sfiyi
Osmanl merkezi ynetimi tarafndan idama mahkm ettiren gerekenin zendeka
ve ilhad sulamas olmad hem torununun ifadesinden, hem de olaylarn geli
mesinden aka ortaya kt halde, neden eyh Bedreddn daha sonralar Os
manlmerkeziynetimininvebazulemavesfevrelerinnazarndabirzndkve
mlhidolarakdamgalanmvebylekabuledilegelmitir?
eyh Bedreddnin idamndan 16. yzyla kadar, Rumelide eskiden isyan saha
sniinealanDobrucave Deliormanblgelerinde, Bedreddne ballklarn gide
rek kuvvetlendirip kendi heterodoks slam yorumlaryla ilgili pek ok eyi onun
adnasrdrerekvarlklarnkoruyangenibirkitlevardr.
Bedreddnller veya Simvenler diye anlan bu kitlenin slamla badamaya
cakbirhayattarzlarveinanlarbulunduukonusundahkmetmerkezinesksk
ihbarlaryaplmakta,zendekaveilhadileithamolunanbuinsanlar,buyzden s
rekli gzaltnda tutulmaktaydlar. Bu kitlelerin belirtilen heterodoks slam anlay
veyaaylar,eyhBedreddniprtandklariindolaylolarakonundabirzndk
ve mlhid olarak dnlmesine yol ayordu. Hi phe yok ki onun slamn te
melinanesaslarvekavramlarhakkndakiksmenVaridataraclylabizekadar
gelebilenyorumlar,anlaylarvednceleriydi.te,bizburadabuikincisebebi
tekiledenVridatincelemeyealacaz.
insanlarnbucirmikkcrmbykrisalehakkndakikanaatleri,duyguve
dnceleri, hi phesiz kendi bilgi seviyeleri ve tasavvuf anlaylaryla doru
orantldr. Bu sebeple pek ok kiinin anlamadan okuduu Vridattan kard
anlamlar dorultusunda syledikleri szlerin, yaptklar hareketlerin sorumluluu
nunzamaniindeeyhBedreddneykld,dolaysylabelkionunaklnabilegel
meyenyorumlaryzndenzndkvemlhiddamgasnyediidebirgerektir.
Nitekimbubelirttiimizsebeple,fazlasaydaolmamaklaberaber,gerekresmi,
gereksezelktphanelerdebaznshalarnarastlanabilenbukkAraparisa

724
(ETN,1999),s.8
725
(OCAK,1998),186202Ksmdanzetlenerekyazlmtr.
DivnlahiyyatveAklamas|335

lenin, daha o devirden itibaren btn bir Osmanl tarihi boyunca ulemann ve
sfiyyeninilgisiniektii,mspetveyamenfibaztepkilereyolatgzleniyor.
16.yzyldaSofyalBlEfendinin,17.yzyldanlCelveteyhiAzizMahmud
Hdykaddesellhsrrahulazizin,dnemlerininpadiahlarnaverdiklerilayiha
larda,VaridatyzndeneyhBedreddni
eyhBedreddnelmaslbindallhilmadb(AllahTelkatndagazabau
ram olmas sebebiyle aslm eyh Bedreddn) olarak nitelendiriyorlard.
Vridatn bir ksm ilmiye mensuplar arasnda aforoz edilmi bir kitap olduunu,
16. yzylda Takprlzde ilgin bir anekdotla belgeledii gibi,
726
bu yzylda ve
daha sonraki dnemlerde, phesiz Vridattak dnceleri dolaysyla eyh
Bedreddninveonabalananlarnzndkvemlhidolduklarnadairfetvalarveril
mekteydi. Hatta 19. yzylda dahi Vridatn hl byk tedirginlik yarattn, in
sanlarn inanlarnn bozulmasna sebebiyet verecei endiesinin yaandn, bu
yzdentoplatlpyakldndaAhmedCevdetPaannKsasEnbiyasndanre
niyoruz.
te, bu farkl tepki ortamnda her eye ramen Vridatn deiik evrelerin
olumlu ve olumsuz anlamda ilgi oda olmaktan kurtulamad, evirisinin yapld
,iindekidnceleritasdikveyaretmakamnda,birbirindenokfarklyaklam
larla stne baz erhler de kaleme alnd grlyor. Mesela son devir eyhlis
lamlarndan Msa Kzm Efendinin bir Varidat evirisinin bulunduunu biliyoruz.
Ktip elebi KefuzZunnda, Vridata yaplan erhleri sralar. Ondan rendi
imize gre, Vridat olumlayan erhlerden ilki, stelik Nakibendiyye trikatn
Anadoludailktantanveyayan,MollalhdiyemehureyhAbdullahSimavye
(hyt. 1491) aittir. kincisi, bizzat eyhlislam Ebussuud Efendinin babas eyh
Muhyiddn Muhammed Yavsnindir (hyt. 1514). Bir nc erh ise, 19. yzylda
yaam olup nc Devre Melmliinin kurucusu olarak tannan Seyyid Mu
hammedNrelArab(hyt.1888)tarafndankalemealnmtr.nlHalvetieyhi
NiyziMsrkaddesellhsrrahulazzdeVridatnokmhimbireserolduu
nudilegetirmitir.Vridatnsrfeletirmek,dahadorusureddetmekmaksadyla
kalemealnanmalumtekerhiise,aslndaksmibirerholup16.yzyldayaam
Nureddnzde eyh Muhyiddn Mehmed (hyt. 1573) tarafndan yazlmtr. Molla
lhveeyhMuhyiddnYavsningzndeDininparlakay,arifleringneiolan

726
Bkz. Takprlzde, akayk, 174. Burada, Fatih Sultan Mehmed devri ulemasndan
HaleptengelmeAleddinAliArabisimlizattanbahsederken,ylebirolayanlatyor:Bir
gnAleddnAliArabninmeclisinekendisiniziyaretiinbirkyimamgelir.mamtam
oturmaya hazrlanrken Aleddn Ali Arab ona vcudundan necaset kokusu geldiini,
temizliinedikkatetmesigerektiinisyler,imambykbirmahcubiyetiindeelbisesinin
tesini berisini yoklarsa da bir ey bulamaz ve tekrar oturmaya ynelir. Tam bu esnada
koltuundanyereeyhBedreddninVridatder.KitabhemenfarkedenAleddnAli
Arab, imama kt kokunun bu kitaptan geldiini, onu derhal yakmas gerektiini bildirir.
mamyakmayayanamayncaberikisraredervebukitabnkendisinefelaketgetireceini
syler.Tamosradaimamnkytarafndanykselenbirate,kydeyangnktngs
terir,imamhemenkynednerveevininyanpklolduunubykbiracylagrr.
336|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


eyh Bedreddn, eserini insanlar sapknlktan kurtarmak amacyla yazdn be
lirtenNureddnzdeningzndetambirzndkvemlhidolarakdeerlendirilmi
tir.
Hakkndabirbirinebukadarztdeerlendirmeleryaplan,belkidahahacimliki
taplarn koparacandan daha byk, stelik daha srekli bir grlt koparan bu
yirmi beotuz varaklk kk risale gerekte nedir, nasl bir eserdir, iinde neler
denbahsedilmekte,negibikonularayerverilmektedir?
Bilindii gibi varidat, tasavvuf terminolojisinde ilahi ilhamlar anlamna gelen
oul bir kelime olup yalnzca eyh Bedreddnin bu kk eserinin ismi deildir.
Tasavvuf tarihinde zaman zaman bu ismi tayan, iinde baz sfiyne dnce ve
grler dile getirilen eserler grlmektedir. Hatta bu ad tamamakla beraber,
13. yzylda emsi Tebrizye ve Hac Bekta Velye ait bulunduu sylenen
Makalt (Szler) isimli eserlerle, Mevln Celleddvi Rmnin Fhi M Fh 17.
yzylda Sunullah Gaybnin kaleme ald, Melm eyhlerinden Olan eyh bra
himin szlerinden oluan Sohbetnmesi de bu trden saylabilir. Burada dikkat
edilmesivezellikleunutulmamasgerekenhusus,bueserlerinbizzataitolduklar
sylenen kiilerin kaleminden kma olmayp, sohbetlerinde u veya bu vesileyle
sylenmiszlerininyahutkendilerinesorulansorularaverdiklericevaplarnbazan
yerindeveannda,bazandahasonra,hatrdakaldkadarylamridleritarafndan
yazya geirilmek suretiyle meydana getirilmi bulunduklardr. Bunlar eli kalem
tutan mridlerce oaltlarak yine mridlere datlr ve okunmalar salanrd.
Nitekim eyh Bedreddnin Vridatnn yle basite bir gzden geirilmesi bile,
standartbirkitabndzeniyleilgisizbulunmas,sistemsizlii,konularnrastgele,bir
oradabirburadaelealn,bylederlemebirrisaleolduunuokaksergiliyor.
Bu derleme ne zaman yaplmtr? Bu konuda Vridatn grebildiimiz nsha
larnn hibirinde mstensih kayd bulunmad gibi, bir tarih kayd da mevcut de
ildir.Bunundnda,kesinolmasabileyaklakbirtarihbelirlemeyeyardmcola
cak bilgiler de yoktur. Her ne kadar A. Glpnarl iinde geen bir kere 808/1405
1406,birkereSafer810/Temmuz1407vebirkeredeeviliCumdelhire810/2
12Kasm1407tarihlerinden,enazndanbuzikredilentarihlerdolaylarndadzen
lenmi olabilecei grn ileri srerse de, bu mmkn deildir. nk bu ta
rihler, eyh Bedreddnin yaadn naklettii baz mistik mahedelerinin vuku
bulduutarihlerigstermektedir.
Vridatn baz yerlerinde eyh iin kullanlan Rahimehullh (Allah ona rah
met etsin) ibareleri, mehul derleyicinin risaleyi eyh Bedreddnin vefatndan
sonra kaleme aldn aka gsteriyor. Bununla birlikte, Vridatn eyh
Bedreddnin bizzat kaleminden kan bir nshasna henz rastlanmad gibi, o
devirde kopye edilmi herhangi bir nshas da bugne kadar ele gememi olup,
halenktphanelerdemevcutnshalarneneskisi,grlebildiikadaryla16.yz
yldan daha geriye gitmemektedir. Bu itibarla, mevcut nshalarn bile henz bir
tenkitli metin neri yaplmadndan, aralarnda ciddi farklar bulunup bulunmad
n, varsa bunlarn neler olduunu iyi bilmiyoruz. Kanaatimizce Vridatn bu du
rumuonungvenilirliiniciddiolaraksorgulamakgerektiinigsteriyor,Bumese
DivnlahiyyatveAklamas|337

le,bizceeyhBedreddnindncednyasndorutanyabilmekasndankana
atimizce byk bir nem tayor. Bu halledilmedike, bizim burada syleyecekle
rimizdhil,onundnceleristnesyleneceklerinbilimseldeerlerininkesinlik
kazanacagrndedeiliz.
Her ne kadar Vridat en iyi ve tarafsz gzle deerlendirmi birka bilim ada
mndanbiriolarakA.Glpnarl,bizzateyhBedreddneliylekalemealnmolma
sa bile, kitabn derlendikten ve Arapaya evrildikten sonra onun tararndan g
rldne,hattabizzatkendisitarafndanArapayaevrilmiolabileceine,ksaca
eyhin bizzat kontrolnden getiine, dolaysyla itimada ayan bulunduuna kani
olduunubelirtiyorsada,bunagetirilecekbazitirazlarbulunduunudagznne
almak lazmdr. Bir defa merhum Glpnarl bu kanaatini, Vridatn eyh
Bedreddnhayattaykendzenlendiinivarsayarakdilegetirmektedir.Oysayukar
da da gsterildii zere bu doru olmad gibi, asl nemlisi, lmnden ka yl
sonradzenlendiinindebelliolmamasdr.Aradangeenzamanierisindeacaba
eyhBedreddninszlerinekadaraslnauygunkorunabilmi,nekadarbozulmaya
uramtr? Eer eyh Bedreddn gerekten Vridat gzden geirmi, hatta bu
nunla da kalmayp gerekten bizzat Arapaya evirmise, o zaman Vridatn sis
temsizliiniveiindekielikilerinaslaklamaldr?
stelik eyh Bedreddn gibi, sistem gerektiren bir bilim dal olan fkh formas
yonu da alm, sistematik bir kafa yapsna sahip ve teki eserlerinde bunu gs
termi olan byk bir limin, hem de gzden geirdii yahut bizzat Arapaya e
virdiibumhimrisaleyidzenlemeden,iyibirtasnifetbitutmadan,enazndan
bana dier kitaplarda da normal olarak bulunmas gereken bir giri ksm ekle
meden,hattaelikiliksmlaraklakavuturmadan,nnegetirildiigibibrak
m olmas dorusu zor aklanabilir bir durumdur. O halde Varidatn eyh
Bedreddnin kontrolnden getii varsaym bizce ok zayf bir varsaym olarak
dnlmelidir. Bu itibarla, bu risalenin yalnzca, grnd ekliyle mridlerden
biri tarafndan eyhin lmnden sonra hatrda kald gibi derlenerek oluturul
duudncesiarlnkaybetmiyorBuisebizce,tpkHacBektaVelyeizafe
edilmekte olup, yine zeride o kadar ok speklasyon retilen Makalt gibi,
Vridatn da bugnk durumuyla, eyh Bedreddnin dncelerinin orijinal bi
imleriniyanstantamanlamylagvenilirbirbelgeolarakkabuledilmesinigle
tirmektedir. Risalenin Osmanl dneminde, daha sonraki yzyllarda kopya edilen
nshalarnabakarakodevirdehisorgulanmadandorudandoruyaonaaitkabul
ediliidebizcebudurumudeitirmez.
Her durumda, bugnk haliyle Varidat; fikrimizce eyh Bedreddnin dnce
lerini dorudan yanstmak bakmndan, vaktiyle hakl olarak Cemil Yener ve Bilal
Dindarn da syledikleri gibi, olduka pheli bir kaynaktr. En azndan biz bunu
byle kabul edeceiz ve iindekileri ihtiyat kaydyla deerlendirmeye tbi tutaca
z. Burada unu da belirtelim ki, eyh Bedreddn gerekte temel espri itibariyle
Vridatn yanstt imaja fiilen uygun olabilir; hatta bu ok muhtemeldir. Ama
bunukesinbirveriolarakdeerlendirmenindoruolmayacandnyoruz.
te,belirtmeyealtmzbuendielerle,zellikledeVaridatgibiuzunyzyl
338|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


lar Osmanl toplumundaki okumu kesim iinde eyh Bedreddnin bir eseri oldu
unainanlarakokunmu,nemlipolemiklereyolambirkitabn,mutlaksurette
tenkitli bir metnine ihtiya olduunu sylemeliyiz. Hlbuki bugne kadar Varidat,
zerindeincelemeyaymlaypevirisinineredenlertarafndanbile,belirtilenzel
lii gz nnde bulundurulmak suretiyle tarihsel bir kaynak olarak herhangi bir
eletiriye tbi tutulmam, herhangi ciddi bir muhteva bitiine ve analizine konu
olmam,slamntemelinankavramlarhakkndaburadailerisrlengrlerin,
slam tasavvuf ve dnce tarihinde daha nce de yazlanlarla ilgisi, benzerlikleri
veyaayrlklarhususundahibirirdeleme,tahlilvekarlatrmayaplmamtr.Bu
ise onun en az metin kritiine olduu kadar, belirtilen ynde ciddi bir muhteva
kritiine de ihtiyac olduunu ispat eder. Ancak bu takdirde Vridatn tasavvufi
veyafelsefideericiddiyetleszkonusuedilebilecektir.Bizukadarnsyleyelim
ki, dikkatle bakld zaman, Vridatta bulunan hemen hibir grn orijinal ol
madn, Abbasi dneminde zendeka ve ilhad ile itham olunmu bir ksm muta
savvf veya feylesoflarca da bunlarn yzlerce yl evvel dile getirildiini grd
mz gibi, Hurflikteki ayn kavramlarla ilgili anlaylarla karlatrldnda da
aralarndakibayakalamakzordeildir.
Vridatorijinalbirdnceeseriolarakgrmekbilimseladanbizcembala
al bir yaklamdr. Zaten Vridat Osmanl dneminde ve gnmzde tartma
konusu yaparak ne karan zellik, bir dnce eseri olarak orijinalliinden veya
yksek niteliinden deil, kanaatimizce iindeki grlerin, resmi slam anlay
karsndaki aykr konumundan ileri gelmektedir. Ama eyh Bedreddnin kiilii
asndan nemli olan bu deildir. Zamannn ve meknnn ilim ve lim anlay
erevesinde olmak kaydyla, eyh Bedreddnin bir slam limi olarak deer ve
nemi, bize gre mutasavvf kiiliinden daha orijinal ve daha ileridedir. nk
eyhBedreddn,FussulHikemzerineerhyazmbirisfatyla,yukardadasy
lendiizere,tasavvuftaMuhyiddniArabmektebininpanteizmekayanbirtakip
isidir.Hattabuokadaraktrki,AhmedCevdetPaaVaridatiinFussutaklid
yolluyazlmbirrisaledirder.ByleceAhmedCevdetPaadaVridatnorijinal
bireserolmadndolaylolarakbelirtmiolmaktadr.Amabuonunbirmutasav
vfolaraknemsizolduuanlamnakesinliklegelmez.
GrldkadarylaVridattakiszlerikigrubaayrlr:
1)slamntemelinanlarnadairkavramlarhakkndakigrler,dncelerve
yorumlar:
Esas itibariyle en ok tepki ekmi olup ulema ve sufiyye arasnda Varidatn
mahkm edilen ynleri bu ksmla ilgilidir. Bunlar sistemli bir ekilde sralanm
olmayp uraya buraya dalm vaziyettedir. Bu grlerde slamn temel inan
esaslarnn, dnemi iin ok cesur saylabilecek bir slup ve aklkla tartld
grlr.
Bunlarn banda Allah kavram gelir. Vridatta bu konuda ilk dikkati eken
ey, bir ikilem iinde bulunulmasdr. Baz yerlerde bu lemden ayr soyut bir Al
lah kavramna inanldn gsteren eyler anlatlr. Ayetlerden bahsedilirken,
YceAllahbuyurmuturkiifadesikullanlr.AllahTelnnnebilergnderdiive
DivnlahiyyatveAklamas|339

bunebilerinveonlaragelenvahyinhakolduuifadeedilir.Bazyerlerdeyse,Allah
Telnn bu lemin kendisinden baka bir ey olmad fikri yanstlr. Ezeli ve
ebedi olan bu lemde, her ey Odur, O da her eydir. Bu sebeple biri Ben Al
lahm dese, her ey Onun cevherinden meydana geldii iin doru sylemi
olur.Grnrdehernekadarlemdekivarlklarsonradanolmugibialglanrlarsa
da, aslnda Ondan baka bir ey olmadklarndan, kadm ve ezelidirler, yaratlma
mlardr. Grnen mutlak varlk, fiil ve tesir itibariyle yaratc ilh, o fiil ve te
sirden etkilenen olarak da yaratlm olan mevcudattr. Bu itibarla Allah Telnn
zuhura,yanigrnmeyemeylivardr.AllahTelnnzuhuruiseinsandadr.nk
en gzel suret insanndr. Nasl insann tek tek organlar insan olmayp ancak hep
birlikte insan tekil ediyorsa, bu lemdeki tek tek hibir ey de Allah Tel deil
dir,amabtnAllahtr.BuyzdenAllahniradesi,lemdekivarlklarnkabiliyet
leri erevesinde cereyan eder. Yani Allah, ancak olabilecek olanlar diler, olma
yacak olanlar dilemez. Bylece Allah Telnn iradesi, varlklarn istidatlaryla s
nrlolmaktadr.
te,busuretlelemin,yanikinatnezeliveebediolduunukabulnoktasndan
yola klarak Kyamet denilen olayn da meydana gelmeyecei, yani kinatn yok
olmayaca sylenir. Daha nce Kyametin zamanyla ilgili pek ok tahmin yapl
m,amahibirikmamtr.Bundansonradabinlerceylgesebile,yinebylebir
ey olmayacaktr. Zaten esasnda Kyamet, insann lm demektir. lm olan
beden topraa karp dalnca, bir daha sanld gibi bir araya gelip dirilmez.
Byle olunca Hairi ecsd denilen ey, halkn zannettii gibi gerekten cesetlerin
maddetendirilmesideildir;Ztn(ilahitecellinin)zuhuruvesfatlarnsaltanatnn
yklp gitmesi demektir. Bu meseleyle balantl olarak Vridatta ruh konusunda
dailgindncelerdilegetiriliyor.Bunagreruh,bedeninyaamakabiliyetinden
bakabireydeildir.AllahTelnnbedeniyaratmasylaruhdahslolmuolur;
lm olayyla bedenin yaama kabiliyetini kaybetmesi sonucu, ruh da yok olur.
Ksacaruhbedenlekaimdir,onundndamstakilbirvarlkdeildir.Byleolunca
CennetveCehennem,huriler,nehirler,kklervscahilhalknsandgibideildir.
ocuklar bir ie sevk etmek iin nasl onlarn houna gidecek birtakm semboller
kullanlrsa,bunlardayletemsilikavramlardr.EsasndaiseCennet,insanasrr,
huzur veren hallerdir, Cehennem ise ona sknt, ac ve keder veren durumlardr.
DolaysylaayrcabirCennetveCehennemyoktur,ikisidebudnyadadr.nsanlar
doruyoldansapmasnlar,ktlemeyletmesinlerdiyebukavramlarkonulmu
tur.
Vridatta.Melek,Cin,eytanhakkndakifikirlerdedikkatekicidir.nsando
ruya,iyiye,gereesevkedenkuvvetlerMelek,ktle,zarara,ahlkszla,ger
eklerden yz evirmeye ynlendiren eyler ise eytandr. Cin denilen varlklara
gelince,bunlaraslndainsanlarnkendihayallerinegretasavvurettiklerimevhum
eylerdir. Bu sebeple insanlar bunlar kendi istidatlarna gre ekillenmi olarak
grebilirler veya gremezler, ama bu onlarn gerekte var olduklar anlamna gel
mez.
u ksa zetten anlald zere (Vridatn, eyh Bedreddnin dier eserleri
340|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


gibikendikalemindenkmadzenlibirtelifeserolmamassebebiyleonunfikirle
riniyzdeyzkendiazndanyanstmad,dolaysylatahrifedilmiolabilecekleri
ihtimalini her zaman iin sakl tutmak kaydyla) bu grlerinin, tam anlamyla
materyalist bir yaklamn rn olduunu sylemek gerekir. Eer bunlar hakika
ten eyh Bedreddnin ifade ettii biimde, bozulmadan kaydedilmilerse, bu tak
dirde yalnzca bunlar dikkate alndnda karmza, hakikaten slamiyetin telkin
ettiibirbiimdeneAllah,nedeahirethayatnainananbireyhBedreddinkar.
te,onuouOsmanlulemasnn,hattasfiyyesininbilegzndeasrlarcazndk
ve mlhid yapan bu fikirlerdir. in tuhaf yan, yzyllar boyu eyh Bedreddin de
nildike hatra Letyiflrt ve CmilFusleyn yazar lim eyh
Bedreddnden ok, Varidat yazar zndk ve mlhid eyh Bedreddn gelecektir.
eyhlislam Arif Hikmet Bey ite bunun iin bulabildii Varidat nshalarn ucuz
pahaldemedensatnalpyakyordu.
eyh Bedreddn yalnzca bu mudur? phesiz ki hayr. Bu materyalist kiiliin
yannda, spiritalist de diyebileceimiz, koyu mistik karakterde bir ikinci kiilik
dahavardrki,odaugrntlerlekendiniaavurur:
2) Deiik zaman ve meknlarda yaand sylenen baz mistik haller, ma
hedeler,keifvekerametler:
BugruptayeralananekdotlarbizimiineyhBedreddninmistikahsiyetinive
zelliklepsikolojikyapsnanlamakbakmndanfevkaladedeerlidir.nkbunlar
aklc, hatta materyalist bir feylesof izlenimini kuvvetle veren birinci kiilie ra
men zaman zaman ne kan gl mistik karakterdeki bir ikinci kiilii, kuvvetli
cezbehaliniyaayanbirbakaahsiyetiyanstmaktadr.Varidattakibumistikm
ahedelerdenbazlarnylesralayabiliriz:
Bir kere eyh Bedreddn velayete, evliyann gsterdii keif ve keramete inan
makta,bunlarreddetmemektedir.Birgngaybdangelenyeilelbiseliikikii,eyh
Bedreddne Hz. snn l bedenini gsterirler. eyh Bedreddne gre bu olay,
Hz.saleyhisselmnbedenenl,amaruhendiriolduunuanlatmaktadr.
Birbakagn,yanndakiadamlardanbirinibirdenbirebirbakasolarakgrr,
biraz sonra o adam tekrar asl kiiliiyle grnr. Bu ise ona gre, sz konusu iki
kiinin ruhen ne kadar birbirine yakn olduunun gstergesidir. Bazen kitap oku
makta iken birden hayalinde tanmad herhangi biri canlanr. O kii ertesi gn
canlbirkiiolarakonuziyaretegelir.Birgece,yanuyankbirhaldeyken,ruhunun
ocakta yanmakta olan bir odunun kard sesin aynsn kardn duyar. Kendi
ne geldiinde hakikaten orada yanmakta olan odunun ayn sesi kardn gzler.
Onagrebu,kendivarlylaodununaynilahicevheritamasndanilerigelmek
tedir. Yine bir gece hafif bir uyku halindeyken, birdenbire btn kinatn Allah
olduunu fark eder; coar ve Ya Allah! diye haykrr; dili Allah Telnn kelam
olmutur.
Bir baka gece ise hastalanm, lmek zere olduu izlenimine kaplmken,
kendini kurtarmas iin Allah Telya yalvarr. te tam bu srada Allah Telnn
kendisineSenibuhastalktankurtaracamdediiniduymutur.
Bir perembe gecesi de, sabaha doru karsnda Muhyiddni Arabyi grr.
DivnlahiyyatveAklamas|341

Bubykeyhkendisineeytanbulemdenbakabirlemeattn,bulemde
yalnzizininkaldnsylemitir.
Vridatta, eyh Bedreddnin son derece gl mistik ve cezbeci yann yans
tanbunlarabenzerdahabakaanekdotlardavardr.Dikkatedilirsebumahede
ler, onun hep yar uykulu yar uyankken grdn syledii eylerdir. Bunlar
eerryaiseler,ryalarndncelerinbireryansmasndanbakabireyolmad
n syleyen aklc eyh Bedreddnin bunlar birer keramet olarak nemsemesi
gerektentuhaftr.BtnbunlardeerlendirenA.Glpnarl,bizcedehaklolarak
eyhBedreddnininanlarndabocalayanbirruhhaliiindeoluuylayorumluyor.
Ona gre eyh, btn aklclna ramen, kendisini mn leminden kurtarama
m,olemedeinanmbiradamdr.
teVridatbirproblemyapanhususlardanbiri,belkiennemlisi,buikieyh
Bedreddnibirlikteyanstmasdr.
NETCE
Yukarda ksaca tahlilini ve deerlendirmesi yaplm olan eyh Bedreddnle il
gilibtnbu meseleler biraradadnldnde,eserlerivegiritiiisyanhare
ketiyle karmza hem bir bilim ve dnce, hem de aksiyon adam olarak eyh
Bedreddnindrtcephesikaryor:
1)SnnislamnHanefilikyorumunabalolmaklaberaber,dahaaklcveda
harahatdnpitihadyapabilenlimBedreddn(Buimaj,fkhlailgilieserle
rininveksmenVridattayeralan,ibadetlerleilgilifetvalarndankyor),
2)slamnbaztemelinanesaslarn,buaradaahiretveonabalkavramlar
tamanlamylaaklc,hattabirldemaddecibirgrleyorumlayanmateryalist
feylesofBedreddn(bunu,eyhBedreddninVridattakibirksmfikirvegr
leridndryor),
3) Sk sk cezbeye giren, gayba ait bir takm durumlara vakf olduuna, hibir
arac olmadan Allah Telnn dorudan hitabn iittiine, l hayvanlar dirilte
bilme gcne sahip olduuna, ksaca kendi keif ve kerametlerine samimi olarak
inanankoyusfiBedreddn(buimajdaVaridatiziyor),
4)Venihayet,busaylanBedreddninhibiriyleuyumayan,zamannMeh
dsisfatyla,dzeninbozukluunuvetoplumsalrahatszlklardzeltmeklegrevli
bulunduunainanaraksiyasaliktidaratalipihtilalciBedreddn.
te, eyh Bedreddni henz zlemeyen bir problem yapan, byle drt cep
heli bir kiilik ve kimlii temsil eden gerekten mstesna bir tarihi sima oluudur.
Bununlaberaber,dikkatedilirse,budrtcephelikiiliintemeldebirimateryalist,
aklc, dieri spiritalist, mistik olmak zere iki zt yn bulunduunu grmemek
mmkn deildir. Bu iki ynn de aslnda balangta gizli bir eilim olarak eyh
Bedreddnde mevcut bulunmakta oluu bizce son derece kuvvetli bir ihtimaldir.
Bunlardan hangisi gerek eyh Bedreddni yanstmaktadr? Bu ikili grnt eyh
Bedreddnin ahsnda birbirini takip eden iki ayr aamay m gsteriyor? Bu aa
malardanhangisinceki,hangisisonrakieyhBedreddnitemsiletmektedir?Yok
sa eyh Bedreddn bu ikili ahsiyet arasnda zaman zaman gidip gelen, baka bir
ifadeyleherikisinidebiraradabarndranbirkarakterimiyanstmaktadr?
342|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


AhmetYaarOcak,B.NusretKaygusuzveA.GlpnarlgibieyhBedreddnde
buikiztkiiliinbiraradaolduunudnrler.Bylebirdurumpeklpekok
insan iin mmkndr. stelik bn Hacerin verdii bilgilere baklrsa, hocas eyh
HseyniAhltnindeaynizgidebulunduuanlalyor.Hatrlanacazereoda
kendisinin Mehd olduuna inanmaktayd. ok muhtemeldir ki eyh Bedreddn
felsefeyle uraan bu zatla olan uzun ve yakn temas sresince gerek yaptklar
konuma ve tartmalar yoluyla, gerekse okuduunu kuvvetle tahmin ettiimiz,
bnrRvendi, Eb Hayyn etTevhd ve Ebbekir Zekeriyy erRz gibi eski s
lam filozoflarnn kitaplarnn evkiyle, iindeki materyalist eilimi gelitirmi ve
tpkhocasgibimateryalizmeeilimlibirmistikolmuolsun.
O, dneminin nde gelen bir Hanef fkh limi olarak bu formasyonunun ve
statsnn gerektirdii bir slup ve yaklamla fkha dair eserlerini kaleme alm
tr. Bunu yaparken sorumluluk tayan, kazaskerlik yapm bir bilim adamnn psi
kolojisiylehareket etmi,statsnngerektirdiidavransergilemi,belkio ma
teryalizme eilimli yann ne karmaktan kendisini alkoymakla beraber, onda
ok belirgin bir biimde var olan aklc yann yazd fikh eserlerinde, ele ald
konularayanstmaktandagerikalmamtr.Busebepledahancekifikhlimleri
ninhkmveitihatlarnsorgulayarakonlaraalternatifhkmlerretmektende
ekinmemitir.AmaenindesonundaobueserlerierevesindeHanefilikizgisinin
dnakmamSnnibirfkhlimidir.
DieryandaneyhBedreddndekibuaklclnvemateryalisteiliminonuns
laminanlarylailgilitelkkiveyorumlarna,alglamalarnayansyacadamuhak
kakt. Onun, iindeki bu gl eilimin nne gemesi, bu yaratlta olan btn
insanlargibimmkndeildi.Buglaklclonukanaatimizce,slamn,Melek,
Cin, eytan, Kyamet, Hair, Neir, Cennet ve Cehennem gibi, akldan ok iman
gerektiren, en azndan duyularla alglanamayacak kavram ve konularn da, ken
dindenokncebumeselelerdeaynyolagirmibazeskislamfilozoflarnneser
lerini okumaya yneltmi, onlar zerinde uzun uzun dndrm ve hi phe
yokkieyhHseyniAhltiledebunlarzerinekonuturmutur.teVridattaki
eyhBedreddn,iindeartkiyiceolgunlambueilimleAllahTelkavramnda
zaman zaman materyalist bir yorumla, panteist bir erevede ele almtr. Hatta
VridatntemelizgisininVahdetiVcdudeil,panteist(VahdetiMevcdu)
kavray olduu sylenebilir.Bununla beraber bu Materyalist, aklc eyh
BedreddininiindekuvvetlicezbesahibimistikbirBedreddinvardr.Buikikuvvetli
g arasnda gelip gidereken kendini tayin edemeyip suknete erememesi onun
ve mntesiplerinin skntya dmesine sebep olmutur. Bu iki kiilik onun ayrl
maz bir parasdr. Harrzde eyh Bedreddine, Bedriyye adl bir trikat nisbet
etmekteyse de eyhin vefatndan sonra byle bir trikatin olmad grlmekte
dir. Ancak onun sempatizanlarndan olup Bedreddin sfleri diye anlan bir zmre
zamanla Alevkzlba kesime kararak erimitir.
727
Niyzi Msr kaddesellh
srrahulazzbilebudurumlaryaadndanhayatndaskntlaradrolmutur.

727
(ETN,1999),s.8
DivnlahiyyatveAklamas|343

25
Vezin:MeflnMeflnFeln

Seryidinessdrerat
TarkiHakhedsdrerat
BudurevvelkapuderghHakka
Kiyolunibtidsdrerat
Dahibununlahatmolurbuyollar
Burhnintihsdrerat
Sratmstakmedaveteden
Mndlernidsdrerat.
eriatenbiynnsnnetidir,
Kamnunihtidsdrerat.
HdnnleyleiMirciinde,
Habbineatsdrerat.
YirmiyladekCebrlin
AnavahyiHdsdrerat.
Cihndaokturenviulmun
Kamsununhmasdrerat
Bunefsikfirikatletmekiin
Hakknhkmikazsdrerat.
Cihdekberedenehlidiller,
Kulbununsafsdrerat.
Tarkatkrbnnnnnce,
Delilmuktedsdrerat.
HakkatgeriSultanlktramm,
nndeannlivsdrerat.
erattanvelydolmazasla,
Velnininsdrerat.
eratledururarzusemvat
Bubnynnbinsdrerat.
Nebilsneripkiehliilhad
Oladnnadsdrerat.
Hemenanlardaaklncasanrkim
Nizamiinolasdrerat.
Sakncnsaknanlarauyup
Demesendenolasdrerat.
eratszhakkatolduilhad
Hakkatnrziysdrerat.
Ziyolmazisenrudayokbil
Hakkatlakyasdrerat.
Cihnabirvelhigelmezill,
Elindeannssdrerat.
344|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Dahbandatc,lukisve
Hemenindeabsdrerat.
Hakkatcndrancakvelnin,
Canndanmadasdrerat.
kcakcanbedenldgibi
kcaksrkalasdrerat.
Karretmezbedenolmaycakcan
Hakkatnbeksdrerat.
Hakkatdilberirangibidir
Annzerrnlibsdrerat.
Saknsoymaannamahremire
Yznsuyuhaysdrerat.
Hakkatarldrmuhakkak
Oarnstvsdrerat.
CemiEnbiyvEvliynn
Niyzrehnmsdrerat.

Seryidinessdrerat
TarkiHakhedsdrerat
Dinsaraynntemelidirerat
Hakkyolunuhediyesidirerat

Her biriniz iin bir yol ve eriat kldk


728
ayetinde, her asrn mceddidinin
kendisine has zel bir yolunun olacana dair bir iaret vardr. Tasavvuf bykleri
arasndakizikirvevirdlerinfarklolmasdabundandr.Onlar,aslkonulardaittifak
iindeolup,mereplerinegreKitapveSnnettenkardklarvuslatyollarfarkl
farkldr.

BudurevvelkapuderghHakka
Kiyolunibtidsdrerat
Hakkderghnabirincikapbudur
Yolunbalangcdrerat

[eriat ile hakikat arasnda olan nispet, nbvvet ile velyet arasnda olan
nispetgibidir.Kuliinikiynvardr:
Velyet,nbvvet.Nbvvetvastasylaumumiinsanlaratebliolunan,e
riat hkmleridir. eriat, umumi insanlarn hakikatlerinin neticesidir. eriat bir
kapdr ki, bu kapdan niceleri hakikat sarayna girip marifet dayanaklarna ka
vutular. Yine bir ksm insanlar, eriat kapsndan hakikat sarayna girdikleri
halde, habersiz kaldlar; marifete kavuamadlar. Ve niceleri hakikat sarayna
dahi giremeyip eriat kapsnda kaldlar. Bundan anlalan odur ki, nbvvetin

728
Maide,48
DivnlahiyyatveAklamas|345

bidayetvenihayetikurbvelyetolduugibi,eriatndahibidayetvenihayeti,
hakikatvemarifetolur.]
729

eyhim mlk ve melekt da bulunan eylerin tamam size kef olunsa era
uydurmaya gcnz yetiyorsa ne l. Yok, eer yetmiyorsa o kefi terk edin,
fakateriatterketmeyinderdi.
730

Kefiterkedinsznnmns,slikineriatlatelifvetevfiketmeyemukte
dir olaca zamana kadar kefinden bahs etmemesi, onunla amel etmemesi, bu
esnadatevhidlemeguloluperiatariayetetmesidir.Ziratevhidsayesindemerte
beykselirveslikokefinaslndaeriatauygunolduunumahedeeder.
731

EbulHaseneazelkaddesellhsrrahulazizbuyururki;
Kitabn ve Snnetin getirdii esaslarda bize hataszlk garantisi verilmitir;
fakatkeiflerveilhamlariinbylebirgarantiyok...
732

Dahibununlahatmolurbuyollar
Burhnintihsdrerat
Buyollarbununlasonbulur
Buyolunsonudurerat

[MuhyiddinbnulArab,eratkavramnnnaslanlalmasgerektiini,eri
atnhakkatlaolanilikisiniyleizahetmektedir:
erat;fiilinsananisbetiylebirlikte,kulluuiltizmetmektir.

eratbirsnrdryokturerisi
Trmandonayksekmakamlarehli,
Aklvehimmetlerleyksekmerdivenleri,
Girdilerfakatkmadlar,birhuzurki,
Geldilerbiremirle,ycedirkadri,
Deildironlarazorluk,getirdikleri.

erat;rasllerinAllahnemriylegetirmiolduuzahirbirsnnettir.Cenb
Hakkncadettikleriruhbniyet
733
diyebuyurduu,(insanlartarafndan)Al
lahayaknlkiinbidatolarakicadedilensnnetlerveHz.Raslllahsallallh
aleyhi ve sellem Kim iyi bir r aarsa..
734
hadisinde ifade ettii snnetler

729
Geersizkaynakbelirtildi.,s.10
730
(HDAY),c.I,v.18b
731
(BAHADIROLU,2003),s.92;(HDAY),c.I,v.18b
732
Takyyuddn Ahmed b. Abdulhalm b. Teymiye, Klliyat, ev. Kurul, Tevhid Yaynlar,
stanbul1986,2/91.2/238.
733
Hadid,27
734
yi veya kt r aan veya hayra dellet eden kimsenin mkfat ile ilgili olan bu
hadis deiik lafzlarla Eb Hureyre (r.), Cerr b. Abdillah (r.), Huzeyfe (r.). Bill b. elHris
(r.), Enes b. Mlik (r.), Eb Mesd elBedr (r.), Eb Ms elEar (r.), bn Mesd (r.),
346|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


debireriattr.ZiraHz.Peygamber(s.)buhadisinde,bizlere,gzelolanbireyi
ortaya koymay caiz grm, bunu icad edene ve onunla amel edene mkfat
olacan bildirmitir. Yine Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellem itihadnn
sonucuyla Allaha ibadet eden bir kiinin, Allah Tel katndan belirlenmi bir
eratagreolmasada,Kyametgnndetabiolacabirimamolmakszn,tek
banabirmmetolarakharedileceinibildirmitir.NitekimCenbHakkcelle
cellhHz.brhmaleyhisselmhakknda;
Hi kukusuz brhm, Allaha itaat iinde, tekbana bir nder idi.
735

eklindebuyurmaktadrki,bu,Hz.brahimaleyhisselmhenzvahiygelmeden
nceydi.
736
Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellem Gzel ahlak tamamla
mak iin gnderildim.
737
buyurmutur. O halde kim gzel ahlak sahibiyse, o
bunubilmesede,Rabbisindenbireriatzeredemektir.BylebirdurumuHz.
Raslllah sallallh aleyhi ve sellem de hayr olarak isimlendirmitir. Nitekim
Hakim b. Hizam radiyallh anh hadisinde, onun cahiliyye dneminde, kle
azat etme, sadaka, sla rahim ve cmertlik gibi yapm olduu iyi amellerin
hkmn sormas zerine Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellem Sen ge
miteilediinhayrlarzerinemslmanoldun.
738
buyurmuvebunlarbir
hayr olarak isimlendirmitir. Yani Cenb Hakk (c. c.) onu bunlar nedeniyle
(islmla)mkfatlandrmtr.]
739

AllahTeldinolarakgnderdiicmiolanesaslarnhepsideslmeriatiin
demevcuttur.Raslllahsallallhaleyhivesellemingetirdiibtnesaslardier
nebileringetirdiklerinidekapsar.

(Kur'an Kerimde) her sonra gelen (nebi) evvelkini cmi'dr lsiyyem


740

hatmun ma'nas odur ki, cemi peygamberleri ve velileri cmi'dr. Her birinn
srr onda bulunur dimekdr. kurn 'azimde cemi' kssas enbiy hatmun

Hassanb.Atiyye(r.)veBureydeelEslemden(r.)rivayetedilmitir.EbHureyre(r.)riva
yetiiinbak:Mslim,lim(47),6.16,hd.no:674.Tirmiz,lim(42),15.hd.no:2674.Eb
Dvd, Sunne (34), 7, hd. no: 4609. Nese, mn (47), 16, hd. no: 49714973. Drim, 1,
130131,Mukaddime,44.Musned.2,397.505,520
735
yetiinbak:Nahl,120.Buyetintefsiriiinayrcabak:Futht.1,722,(Thk.O.Yah
ya,10,446448.)
736
bnulArabninbugrn,Nahl,120.yetininsiyakolan121.veEnbiy,51.yetler
de isbatlamaktadr. Bu yetin tefsiri iin bak: bnKesr, 4,530531; 5, 341342. Bidye, 1,
168169.
737
Hadis deiik lafzlarla Eb Hureyreden (r.) rivayet edilmitir. Bak: Muvatta, Husnul
Huluk(47),1,hd.ho:8.Musned,2,381.uab,6,230231,hd.no:7978.CmiusSagr,2,
257258.Haf,I,211212.
738
Hadisiinbak:Buhr,Zekt(24).24,Buyu(34),100,Itk(49),12,Edeb(95).16.Ms
lim,mn(1),55,194196,hd.no:123.Musned,3,402.
739
(ATA,1993),s.524525
740
Lsiyyem:bilhassa,hususan,zellikle.
DivnlahiyyatveAklamas|347

hlidr.Herbirhlinibirnebinnyzndenbeyanetmidr.
741

Sratmstakmedaveteden
Mndlernidsdrerat.
Doruyoladaveteden
aranlarnnidsdrerat.

Hakiktsiz eriat gsteri, eratsz hakikt de riyadr. Bunlarn birbiriyle


ilikisi,bedeninruhlaolanilikisiilekyaslanabilir.
Ruhbedendenayrlnca,canlbedenbircesethalinegelir.Ruh,birrzgr
gibiyokolur.
slmn kelimei ahdeti her ikisini de iine alr. Allah Teldan baka
ilah yoktur szleri hakikt, Muhammed Onun resuldr szleri de erattr.
Her kim, hakikti inkr ederse kfir, her kim de, erat inkr ederse
mlhiddir.
742

Hz.merradiyallhanhylediyor:eriatnedeplendirmediini,Allah
Teledeplendirmemitir.
743

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurdularki;Tekbirfakih,eyta
nabinbiddendahayamandr.
744

eratn muhafazasnn gereklilii muhakkaktr. Ancak burada sorun aynlik ve


gayrlnnaslolduuneredehatayapldnbilmektir.

Menkabe,HallacMansur'un,eidostutarafndankendinetevcihedilen
Niintvbeetmiyorsun?sualine:
Biz eriatn duvarndan bir ta drdk, oraya bamz koymamz
gerekdir deyi cevap verdiini nakleyliyor.
745
Hakkatde Mansur oraya ban
koyabildi mi ki? Bu garb sofiden sonra asrlar boyu eratin duvarna tecvz
ahvli diyeden
746
oldu, ne var ki; Nesm mstesna, kimsenin kafasn kes
mediler.

741
(MISR,1223),v.60b
742
NCHOLSON,a.g.e.s.65
743
bniHaldun,Mukaddime,trc.HalilKENDR,st,2004,s.168
744
bniMceTirmiz,lim
745
eriatkim,sarayKibriyadr
Hakiktmlkdr,muhkembinadr
Annbirtanherkimkoparsa
Yolunabankoymakrevdr.
Binaydinemebndrerit
eriatszTarkatsabitolmaz
OnuHakkileicradrTarkt
Tarkatszdahiirfanbulunmaz.
eyhlislmibniKemlkaddesellhsrrahulazz
746
eriatateccavzbasitolaylardanoldu
348|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Tasavvuferat mnsebeti byk sofler tarafndan iice ve yekdierinin
ayrlmaztamamlaycsolarakgsterilmesineramen,hakikatdetekkemescid,
dervizhid ikilisi olarak belirmi, imknsz bir uyumazlk hlinde devam ede
gelmitir. Bu ikilik ve zddiyet bilhassa edebiyatda kendini gstermektedir:
eratneyiharamklmsaveyasflmekruhkabuletmise,tasavvufonusem
bolize ederek kelimeyi aynen alp ma'n ve mhiyetini deitirerek m,
amele ve itikada dir birok hususlarda yeni ve ok defa baka istikmetlerde
yorumlamalara girimitir.
747
phesiz bu ihtilfda, bata slm dnrlerinin
dinin btn uygulanma kabiliyetini ve berrakln bozucu neticesiz
mnkaalarolmakzere,biryandaneratadamlarnnsertlikvemsamaha
szlnn, dier yandan mutasavvifenin en cidd ve hayat din kaidelerini ciddi
yetle talkk etmeyilerinin de te'siri vardr. Garb olan, artc olan urasdr

747
ylebirsoruaklnagelebilirvedersen:
Tasavvufehlieriattaharamolanbazeylerinhelalolduunazahibolmugibigeliyor.
Ziravyorlar.
Mesela;arapvemeyhaneyi,kadehivekadehverenmahbubu,omahbubunzlfn,
halini ye yanan methederler Hatta yzndeki hatlar Kuran Kerime tebih ederler
Bunlarnedirvenedemektir?Cevabmzudur:
Busofilerzmresi;taklidiimandan,tahkikiimanagemilerdir.Busebepleonlar,e
yannzahirindenbatnna,suretindenmanasnagemilerdir.Cmleeyayaslndaoldu
ugibigrmlerbilmilerdir.Busebepleouszlerimanalemindengelir.
arap,demektenmuratlar;marifetullahtr.Bununsonumahabbetullahagider.Yani
irfanduygusudurveaktr.Akvemahabbetaynmanayagelir.
Meyhanedenmurad,kmilmridingnldr.ZiraorasAllahTelsevgisininhazi
nesidir.
Kadehtenmuradise;HaktalibineyaptismiCelaltelkinidir.Yadadilindendklen
marifetiilahiyeyedairszlerdir.
Salikonlardinledikeverdikleri,zevklemestolup,aklbireyeermezolur
Mahbubagelince;mridikmilinkendisidir.
Gnl;onunmanevihalinitamveherbirnaknyerliyerindebulduundanmahabbet
eder. Salike; mridi kmilin derununda sakl maairifi ilahiye yz gsterip her bir iini,
ayrcabatnisfatlarniyicebilipanlaynca,kendisine,zahirdekisevgilidenbinkatstn
grnr.Zirabu,candr;briseten.
Zlfise,mridintalipmertebesineiniionacazipkelamlaretmesidir.
Hal ise; mridin, baz baz, istina lemine geii ve oradaki misal denizine daldr.
Oandamrid,iraddanmstaniolur.
Yanaktan murad ise; mridin talibe grnd zaman, iki cihan fikrini iinden sker
hattakendivcudunudahiyokgsterir.Odabudur.
YzndekihatlarKuranatebihetmelerinegelince;yleanlatabiliriz:
Buradayzdenmurad;dtangrnenyzdeildir,mridingnlyzdr.Kuran
Kerimdenmuradiseahlakilahiyedir.Kiomrid:
AhlaklahiyeileahlaklannzHadisierifininmanasndaznbulmutur.
Obykzatlarnyukardageeniaretliszlerdenmuradlar;itebuahlakderecesinibul
maktr.(NiyziMsr,RisaleiEsileveevcibeiMutasavvfne,ONUNCUSUALVECEVA
BI)
DivnlahiyyatveAklamas|349

ki,btnbuekimelereramen,MhirzBey'in(hyt:1950)ifadesiyle
Bin yldr, yani Trk'n slmiyeti kabulnden itibaren kurulmu olan
MslmanTrkdevletlerindeveTrk'ngayrbtnislmmemleketlerin
dehemenherehirdecamiileberaberbirtekkenin,birzaviyeninkuruluuna
ahit oluyoruz ve kimse bu zahir beraberlii grerek ibirliini de salamaa
teebbs etmiyor. yle ki, bugn bile Mehmed Akif Ersoy gibi birisi iin bile
Maalesef tasavvuf nevesi yok deyip dolaysiyle Ge onu! demek isteyen
tarkat mensubu cidd, mnevver kimseler gryoruz. Dier tarafdan
Muhyiddin ibn'l Arab kaddesellh srrahulaziz hakkndaki mnakaalar
KemalpaazdegibiMftissakaleynunvanverilenbirbykliminfetva
sna ramen durmam, Vnzde'nin Mevln ve btn mutasavvife aleyhin
dekihkmlerizamanmzdadahimnkaaedilegelmitir.
YeniehirliAvniBey:

Hakkaticihetikalbghbilmezler
Namazahzrolurlarhuzurabakmazlar

derkenkimlerdenyaknyorveneyiifdeetmekistiyordu?

Zhidbubrdetleeerdzaha
748
girsen
Birlleduhan
749
yakmaatebulamazsn

diyenairinda'vsne?Diertaraftan:

Irzehliolansarhoameyhaneyakmaz
Hatrlierfudolabndagerekdir

diyenirve;

Gelseninleedelimehlifesadtaksim
BabaSultnsanavkocaeytanbana

diyenirkimlerikasdetmektedir?
Aslndabudrtbeyitinmuhtevasdaeriatnhudutlariindebulunmakta
dr. Btn mesele bak zviyesindedir ki, bu zaviye iki olup biri tekke dieri
mesciddir. Mahirz,buikisininbirolmasgerektiini,aslndadabirolduunu
ileri srm, byk sofilerden deliller getirerek onlar yetlerin ve hadslerin
muvacehesindedeerlendirmitir.Hakkatde,MuallimNaci'nin:

Birharfimizinmahrecitaynolunurken
Ma'nyerinearbede
750
kmdiinden

748
Dzah:f.Cehennem.Tamu.Mc:Keder.Klfet.
749
Duhan:Duman.Ttn.
350|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


beytindeifdeedildiigibi,tasavvufunveeratinmahrecindeittifakyerine
birkurugrltasrlarcadevametmi,phesizbundanzarargrenmmetin
eriatvetasavvufanlayolmutur.
tedenberi Snn tasavvuf diye adlandrlan bir cereyann yannda snn
vehattbirksmi'Caferulemnnbilereddettiibirtasavvufcereyandaha
vardrki,hibirkayttanmayvetelkinettiimerebvehkmlerbakmndan
airane oluu dolaysyla edeb muhitlerde tutunmu ve btn klsik edebiya
tmz byk nisbette etkilemitir. Bu ikincisi btinliin mahsuldr. Usl bak
mndantamma'nsiylezevzeklii,mblatszl
751
;tatbikatcihetindendekayt
tanmazl, btn er messeselere dolayl olarak ve bzan da akdan aa
tecvz,tehzili
752
belirticivasfedinmitir.Btncereyanlarnenbykzel
lii olan te'vil, bu cereyann bilhassa edebiyatta arkasna sakland husus ol
mutur. Gide gide btn trikatlere nfuz eden btn tasavvuf onlardan
bzlarnn hviyetini tannmaz hle getirmi, bzlarna da bambaka hviyet
kazandrmtr.
753

slmdahakkat,hikmetveeratayrmyapanlar,slmparalamapein
de olanlardr. Bunu Allah Tel adna yapanlar ise dpedz slma ihnet et
mektedirler.Ziraslmdahakkaterat,aklerat,dindnce,ilimvebilim
ayrmyoktur.
754

Busylenenszlerhakikatinkendisidir.Hibirehlullahbunundndabirmana
tevehhmedecekszsylememitir.Belkisylenenzahirinaldatcldr.
Sizegerekfakihin/aliminkimolduunuhabervereyimmi?sualinisora
rak balayan Hz. Ali kerremellh veche, gerek fakihin/alimin bariz husu
siyetiniuszleriyleortayakoymaktadr:
nsanlarAllahTel'nnrahmetindenmitsizliesevketmeyen,AllahTe
l'nn azabndan onlar emin klmayan, ilh yasaklar konusunda onlara
ruhsat kapsn amayan ve Kur'an Kerimi brakp da baka bir eye rabet
etmeyen kimsedir. Haberiniz olsun, anlay ve kavrayn olmad bir ilimde
hayryoktur.Dikkatedin,dnpibretdersikarlmayanbirKur'anKerim
okuyuundahayryoktur.Yinetefekkrnolmadbirkulluktadahayryok
tur
755

En byk felket, Allah Telnn emir ve yasaklarn bilmemektir. Bu se


beple mslmann birinci derecede vazifesi cehaletini yok etmek ve zellikle
fkh bilgisinde kuvvetli olmaktr. eytann en byk dman, Allah Teldan
korkan limlerdir. Bir limin yaamas eytana kar bin bidin yaamasndan
dahatehlikelidir.nkeytan,insanlarakfryolunu,AllahTelyataatiz

750
Arbede:Cidal,kavga,patrt.
751
Mbalat:Kayrmak.Dikkatetmek.tinagstermek
752
Tehzil:(c.:Tehzilt)Zayflatma.Alayaalma.Alayeklinesokma.
753
(AVUOLU,1981),s.120123
754
(ATAY,1:22003),s.37
755
Kleyn,age.,I,86.Ayrcabkz.bnAbdilberr,age.,II,811;Suyt,age.,s.211.(GLER)
DivnlahiyyatveAklamas|351

gisindendarkmay,sapkyollaremreder.Fkhbilginiimamise,AllahTe
lya itaati emr eder, insanlar eytann yolundan uzaklatrp Allah Telnn
yolunaynelmeleriniemreder.Cahilolanbdde,busaylanlardanhibirig
rlmez.Cahilolanbidbunlardanhibiriniyapamaz.
Velilik derecesine ulasa da, bir fkh bilgini byle cahil bir bidden daha
stndr.eytancahilsofuyuyoldankarmaktazorlukekmez.
Rivayetedilirki,birilim dieri cahilolanikiadam cahilbireyheintisab
ederekondandersaldlar,ibadetettilervevelilikderecesineulatlar.Birgn
eytan,limolanahavadabircennetgsterdive:Bucennetsenindir.Yalnz
birartla.eyhini,nebilerdendahastntutacaksn.dedi,Odaylecevap
verdi:phesizhibirvelinebilerderecesineulaamaz.Belkibirnebi,btn
velilerden stndr. Bu sz zerine eytan, o limden midini kesti. Sonra
aynicenneticahilolanveliyegsterdi.Onasylediininaynsnarkadanada
syledi.Cahilolanarkadaise,ocennetieldeedebilmekiineyhininebilere
stn tutarak, mertebesinden dt. Sonra eytan eyhinin yanna giderek
aralarnda geenleri anlatt. eyhi abide: ilim ren, zira velilik bir kimsede
ilimsizolarakyerlemez,dedi.
756

Fkhszbirtasavvufzndkla,
757
tasavvufsuzbirfkhfasklagtrr.Fkhve
tasavvuf,zahirvebatnberaberoluncahakikiilimmeydanagelir.
Ahmed Rifi kuddise srruhulazz der ki; Tarkat, ayn eriat, eriat ayn
tarkattr.Aralarndakifarklafzlardanibarettir.
erit,illlzmdr.eriatolmadanTarkatolmaz.
758

EttarkatvelhakkatihdimnerihTarkatvehakikteriatnhizmet
isidir.
759

mam Mlik Hazretleri yle buyuruyor: Tasavvuf bilmeyenler zndk olur,


eratbilmeyenlerkfirolur.
760

HacsmailHakkhramikaddesellhsrrahulazizSivaseriatvetarkathak
kndabuyurduki;

756
mamBurhanddinEzZernc,TalimveMteallim,trc.Y.VehbiYavuz,st,1993,s.19
757
Zndklk: Mani'nin Zerdtn kitab Avastay kendi grne gre yorumlad (Zendi
Avesta)iinzndkdenilmitir.slmdnemdeiseZendkelimesizndkolarakdntrl
mveslamncesikitaplarkendigrlerinegreyorumlayanManiheistleredenilmitir.
Terim Emevlerin son zamanlarndan itibaren belirginlemeye balamtr. nce
Maniheistler iin kullanlm, daha sonra Mazdekileri ve dier ran dinlerini de ihtiva ede
cek ekilde genilemitir; Marsiyoncu, Mazdeki, Deysan ve zellikle Maniheist olanlara
deniyordu. Fakat VIII. ve IX. yzyllarda Abbsler zamannda zndklk ile zel olarak
Manihesistlerkasdedilmitir.(Bkz.Cahz,elHayavan,I,55).Bukonudaokdeerlialma
lar yaplmtr. bkz. Ghulam Huseyn Sadighi, Les Mouvements Religieux Iraniens au II'e et
III'e Sicel de l'Hicre, Paris 1938, s. 8485; Abdurrahman Bedevi, ellhad fi'lslam, Kahire
1945, s.3234; Ahmet Yaar Ocak, Zndklar ve Zndklk, stanbul 1998, s. 6 vd; Melhem
Chokr,ZndklkveZndklar,trc:AyeMeral,stanbul2002,7199.
758
MustafasmetGaribullah,RisaleiKudsiyyeTercmesi,stanbul,2003,c.1,s.291
759
MuhammedHikmetEfendi,MarifetilahiyyeTarkatAliyye,st,s.17
760
NANER,merTurul,Sohbetler,st,2006,s.116
352|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


eriatgzetmeyenintarkatolmaz.
Buyolunevvelieriat,ortastarkat,sonuyineeriat.
Gardalarm!Bizimtarkatmznekadarbyrsebysn,nekadarincelirse
incelsin,eriattanklkadarayrlmasnaimknyoktur
eriattaklkadarnoksanolann,havadautuunugrrseniz,vurupkana
dnkrn.stidratan
761
bakabireydeildir.
762

Hz.Alikerremellhvechebuyurduki;nsanlar,dnyahayatlarngelitirme
adnadinlerininesaslarndanbireyterkedecekolurlariseAllahTel,yaadk
larartlarndahabeterinionlaramusallateder
763

eriatenbiynnsnnetidir,
Kamnunihtidsdrerat.
eriatnebilerinsnnetidir,
Hepsininhidayetidirerat.

Ehlullhn, limlerin gittikleri yol Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin yolu


olduugibi,hidayetvesilesiolduklarhusustur.

limlernebilerinvarisleridir.
764

MuhyiddinibnlArabkaddesellhsrrahulazizbuyurduki;
[Eykardeim!Allahcellecellhakna,sanasylediklerimkonusunda,bana
karinsaflol!Hikukusuzsen,Hz.RaslllahsallallhaleyhivesellemCenb
Hakka celle cellh ait olarak rivayet edilen; sevinmek (elferah), glmek (ed
dhk), hayrete dmek (etteaccub), neeli olmak (ettebebu), kzmak (el
gadab), tereddt etmek (ettereddud), holanmamak (elkerhe), sevmek (el
mahabbe), arzu etmek (eevk) ve benzeri sfatlardan sahih olanlar bir araya
getirdinvebunlaraimanvetasdikinvacipolduunukabulettin.
Nitekim Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellemden rivayet edildii ekliy
le, velilerin kalblerine, bu ilh makamdan (elhadratulil hiyye), sadece Allah
Telnn bildirmesi ile bilecekleri ve Allah Telnn mahede ettirmesiyle
mahedeedecekleriilhbirtarif,tecellvekeifolarakbazlutuflar(nefeht)
esmiolsa,bunlarnhepsinesende,bendeinanrz.Fakatbenzeribireyi,bir

761
AllahTelnndinsizlerinkfrnartrmakiinverdiiharikuldeiler.
762
(ALTUNTA,2007),s.265270
763
Hz.Ali'yenisbetedilenbusziinbkz.EbHibetillhsmailelHasenelEzher,Tahzru
ehli'lmnani'lhukmibigayrimenzele'rRahmn(Mecmat'rresili'lmnriyyeiin
de),nr.MuhammedEmn,Beyrut1970,I,155.(GLER)
764
Buhr. lim. 10: Ebu Davud. lim. 1: bn. Mce. Mukaddime. 17; Darimi. Mukaddime.
32; Aclun ktbi sitte imamlarnn Ebu Derdadan rivayet ettiklerini belirtir. Ayrca bn.
Hibban ve Hkmin sahih savdklarn Kattan nin de Hasen kabul ettiini syler. Bkz.
Acluni,II/64
DivnlahiyyatveAklamas|353

velisylediinde,elCneydindesyledii gibi,onazndkdemezmisin?Ona,
buputatapanmebbihedendir,demezmisin?O,CenbHakkcellecellh
mahlklarn sfatlaryla nasl tavsif eder demez misin? Ali b. elHuseynin
radiyallhanhndediigibi,oputatapanlardandr,diyerekonuldrmezmi
sin? Veya bn Abbsn radiyallh anhn dedii gibi, onun katline fetva
vermezmisin?
OhaldesenAllahcellecellhhakknda(rivayetedilmiolansfatlar),her
nekadarelEar,kendizannncaeitlitenzihynleriyletevletsede,aklde
lillerinmuhalgrerektevilinikabuletmediikonularHz.Raslllahsallallh
aleyhi ve sellem iittiinde, hangi kuralla onlara iman edip, kabul ediyorsun?
Buradainsafnerededir?Hlbukiilhkudretin,nebilereverdiisrilimlerini,bu
velyedeverecekkadargeniolduunukabuletmelisin!nkbu,nbvvetin
hususiyeti eriyle ilgili deildir. Ayrca kanun koyucu (durumunda olan Hz.
Raslllah sallallh aleyhi ve sellem bunu mmetine yasaklamam ve bu ko
nuda bir ey sylememitir. Aksine; Muhakkak ki (eski) mmetler iinde
muhaddesler (ilhaml kiiler) vard. Eer mmetim iinde bunlardan buluna
caksa (ki phesiz bulunacaktr);onlardan birisi de, merdir.
765
buyurmu
tur. Bununla Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin mmetinden, nebi ol
madhaldeilhamalacakolankiilerolacanisbatetmitir.Buekildeilhama
mazharolmuolankii,helalveyaharamolarakhkmvermeyetkisinindn
dadr. nk kanun koyma yetkisi, nbvvetin zelliklerindendir. Hlbuki ilh
ilimlerin inceliklerine vakf olmak, sadece kanun koyucu nbvvetin zellikle
rinden deildir. Aksine bu, rasl, veli, tbi olan ve tabi olunan tm kullar iin
geerliolanbirhusustur.
Ey dostum! Senin insafn nerede? Allah Telnn salih kullarnn deccallar
ve velilerin firavnlar olan fukah ve fikir erbabnda byle eyler yokmu?
766

Hlbuki Cenb Hakk celle cellh aramzda bulunanlar ierisinde eriatyla


amel edenler ve iyi amellerinin sonucu olarak, onlara retmei zerine ald
ilimlerleilgili;
AllahTeldansaknn!ZirasizeAllahretiyor.VeAllahhereyibilir.
767

AllahTeldansaknrsanz,Osizeiyiyiktdenayrdedenbirl(furkan)
verir.
768
buyurmutur. mer b. elHattb radiyallh anh ve Ahmed b.
Hanbel radiyallh anh bu makamn kutuplarndandr. Nitekim Hz. Raslllah

765
HadisdeiiklafzlarlaHz.Aie(r.),EbHureyre(r.)veEbSadelHudrden(r.)rivayet
edilmitir. Hz. Aie (r.) rivayeti iin bak: Mslim, FedilusSahbe (44), 23, hd. no: 2398.
Tirmiz,Menkb(50),18,hd.no:3693.Musned,6,55.EbHureyre(r.)rivayetiiinbak:
Buhar, Fedilu AshbinNebi (62), 6. Hadisin Eb Sad elHudr (r.) rivayeti iin bak:
Zevid,9,69.Ayrcabak:erhuNehcilBela,12,177.BirrivayetteHz.Ali(r.);Mmin,
muhaddestir.demitir.Bak:erhuNehcilBela,20,320.
766
Bu szn aklamas iin bak: Futht, I, 272, (Thk. O. Yahya, 4, 224227.) Ayrca bak:
Kelimt,3638.
767
Bakara,282
768
Enfal,29
354|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


sallallh aleyhi ve sellem Cenb Hakkn celle cellh mer b. elHattb
radiyallhanhavermiolduubugchatrlatmakzereylebuyurmutur:
Ey Hattab olu! Nefsim elinde bulunan Allah Telya yemin ederim ki,
eytan,seningittiinbiryolda,aslakarnakmazda,seninyolundanbaka
biryolaynelir.
769
Bu,masumolanHz.Raslllahsallallhaleyhivesellem
ehadetiyle,Hz.merradiyallhanhnismetinedelaletetmektedir.Vebizke
sinolarakbiliyoruzki,eytanbiziyalnzbatlbiryolagtrr.Vebuyolda,Hz.
merradiyallhanhngirmediibiryoldur.Hz.merradiyallhanhngirmi
olduu hak yollar ise, ancak nas ile (sabit) olan yollardr. Zira o, hakk urana
atldvegirmiolduuyollarnhibirinde,Allahcellecellhiin,hikimse
nin knamasna da aldr etmeyenlerdendi.
770
Nefislerin tahamml ve kabul
etmedii, reddettii ve itici olduundan; her hususta hakk gzetmek zor ve
nefislerekabulettirmekgtr.tebusebebtenHz.Raslllahsallallhaley
hivesellem,Hz.merradiyallhanhhakkndaylebuyurmutur:
Allahcellecellhmererahmetetsin.Acdaolsa,daimahakksyler.
Nitekim Hakk ona dost brakmad.
771
Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve
sellem hem zahiren, hem de btnen doru sylemitir. Hz. mer radiyallh
anhnbirdostununolamamasnnzahirsebebleri;
nsafszlk,
Baolmasevdas,
KiininCenbHakkakulluubrakmas,
Kendisiyleilgiliolmayaneylerlemegulolmas,
Kendisineemrolunanlarbrakmas,
Kendikusurlaryerinensanlarnkusurlarylamegulolmasdr.
Hz.merradiyallhanhnbirdostununolamamasnnbtnynise,Hz.
mer radiyallh anhn kalbinde, Cenb Hakk celle cellhden baka bir
dostun kalmamas ve Cenb Hakk celle cellhden baka hi bir kimseyle
ilikisininkalmamasdemektir.]
772

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;

769
HadisfarkllafzlarlaEbHureyre(r.)veEbSadelHudrden(r.)rivayetedilmitir.Eb
SadelHudr(r.)rivayetiiinbak:Buhr,BedulHalk(59),11,FediluAshbinNebi(62),
6, Edeb (78), 68. Mslim, FedilusSahbe (44), 22, hd. no: 2396. Musned, 1, 171, 182,
187. HadisinEb Hureyre(r.) rivayeti iinbak:Mslim,FedilusSahbe (44),22, hd. no:
2397.
770
Nitekim Hz. merin (r.) ilk defa getirmi olduu yeniliklerin saysnn 150 civarnda
olduu sylenmektedir. Bak: [Hz. Peygamber sallallh aleyhi ve sellemi Anlamak: Se
meci ve Eletirel Yaklam veya Hz. Peygamber sallallh aleyhi ve sellemi Anlamak, Do.
Dr..HakkNAL,I.A.D.HadisSnnetzelSays(M.TayyipOkiveA.EbGuddeArma
an),c.10,sy.123,sh.4258,Ankara,1997.]s.49.
771
Hadis Hz. Aliden (r.) rivayet edilmitir. Bak: Tirmiz, Menkb (50), 20, hd. no:
3714.Ayrcabak:Haf,II,183.
772
(ATA,1993),s.469470
DivnlahiyyatveAklamas|355

Acdaolsagereisyle.
773

HdnnleyleiMirciinde,
Habbineatsdrerat.
HdnnMircgecesiniinde,
Habbineihsandrerat.

YirmiyladekCebrlin
AnavahyiHdsdrerat.
YirmiylayaknCebrlin
OnaHdvahyidirerat.

Cihndaokturenviulmun
Kamsununhmasdrerat
Cihndaokturilminsnflar
Hepsininsaadetidirerat

eriathukukmeselelerihaizdeolduu iindnyanndzenininsalanmasnda
etkin rol vardr. Adalet ve hukuk sistemi cezayda iinde barndrsa da huzuru
salamasasndanelzemdir.

Bunefsikfirikatletmekiin
Hakknhkmikazsdrerat.
Bukfirnefsildrmekiin
Hakknhkmkazsdrerat.

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
Nefsiniktleyenkiiyenemutlu
774
ktlemektenmuratonuterbiyeetmek
iingayretgstermektir.Nefismcadelesineticesindebirbedeldenirodanefsin
lmesidemekolanruhatabiyetidir.

Eytemizaklsahipleri!Ksastasiziniinbirhayatvardr.mitedilirki,koru
nursunuz.
775

Nefs

773
Ahmed b. Hanbel, Msned, V, 159; bn Hbbn, Sahh, II, 76 (361); Eb Nu'aym,
Hlyet'levliy, I, 168; bn Askir; Trihu Dimek, XXIII, 278; Kud', Msnedihb, I,
378 (422, 651) Eb Zerr'in merf olarak rivayet ettii hadisin hitleri de bulunmaktadr.
Bilgiiinbkz.Acln,Keflhaf,II,884(1890).(UYSAL,23Bahar2007)
774
Beyhki uabul man. III/225: Sehvi. 443: Deylemi Enesten merfu olarak. Bezzar da
Hasenolarakrivayetetmilerdir.BkzAcln.2/46
775
Bakara,179
356|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


slm filozof ve mutasavvflar insan ahsiyetini l bir sistem olarak ele
alp, inceliyorlar: Zihin, Kalp ve Nefis. Kur'n Kerm'in onlara k tuttuunu
aka gryoruz. Bat felsefesi, insan ahsiyetinin merkezine zihni koymu,
kalp ve nefis unsurlarn ihml etmitir. Byle bir yol izlediindendir ki, insan
zihinihakknda,doyurucuneticelereulaamamlardr.
776

Nefs, Arapa bir bir kelime olup kk harflerinden olumaktadr.


Nefese kelime kknden tretilmitir. Bu kelimeye u anlamlar verilmitir:
Nefs; bir eyin zat, varl, kendisi, ruh anlamlarnda kullanlmtr. Ayrca
nefskelimesibireyinhakikati,btnl,ruhanlamndadr. Butemelan
lamlarn yan sra bu kelimeye verilen dier anlamlar ise kan, karde,
dabalamakazan dr.
Nefs kelimesi Trkeye nefis eklinde geip geni bir kullanm alan kazan
mtr. Trkede nefis kelimesine verilen anlamlar ise z varlk, insann yeme
imegibiihtiyalarnnbtn,isteklerineuymak,gnahilemektir.
Felsefeliteratrndeisenefsinsannvarlnnbedenselyadadahaokbi
yolojik ihtiyalarnn btnne verilen ad, insan dnyadaki geici varlklara,
gsterie, maddeye tutkulara ynelten, bundan dolay da her zaman iradenin
kontrolaltndatutulmasgerekenbirieilimolaraktanmlanmtr.
Arapaszlklerdegrdmznefskelimesineverilenruhanlammecazi
biranlamdrvesonradanbukelimeyeyklenmitir.
Nefskelimesiinsannvarln,hakikatini,kendinehaslnifadeetmektedir.
Bizzat insann kendisi anlamndadr. Nefs kavramnn stlahi anlamna bakld
ndaruhvenefszdeliiilekarlalmaktadr.Ancakbugrdahasonradan
nefs kelimesine yklenen bir anlamdr. Bu grn olumasnda dalist insan
anlaynnbenimsenmesininbyketkisivardr.
Kur'anKerimdenefskelimesiruhtanayrbiranlamdakullanlmolmasna
ramentarihisretebukullanmdikkatealnmamtr.zelliklebuikikavram
zde olarak kullananlar kelamclardr. Ruh, neseme ve nefs ayn anlamda
mterekisimlerdir.Bununla,bedeneflenenve bedeniyneteneykastedil
mektedir.
Kelamclara gre genel olarak ruh ve nefs kelimeleri ayn anlamda kullanl
mtr.Ancakfilozoflaragrebuikikavrambirbirindenfarkldr.Ruhcisimdir,
nefs cisim deildir. Ruh bedenin ierisinde, nefs ise bedenin iinde deildir.
Ruh bedeni terk ettiinde yok olur, nefsin ise bedendeki faaliyetleri yok olur
fakatonunzyokolmaz.Nefsbedenihareketettirirveonuhislereulatrr,
ruh bunu his olmadan yapar. Nefs, bedene ve hayata ruh vastasyla ular,
ruhisebunuaracszyapar.
Gazali ruh ve nefs konusunda kelamclarn grnden ziyade filozoflarn
grn benimsemitir. Gazaliye gre nefs ve ruh kavramlarnn iki anlam

776
(BAYRAKLI,2002),s.19
DivnlahiyyatveAklamas|357

vardr:Bukavramlarlainsannruhukastedildiigibi,kalpvegsnsolya
nnda bulunan et paras, ruh ile cismani kalbin boluundan doan latif ci
sim,nefsileinsandakigazapveehvetkuvvetleriniierisinealanyaniinsann
ktsfatlarkastedilir.
Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
Bilin ki beden iinde bir et paras vardr. Bu et paras shhatli olursa
bedendeshhatliolur:Obozulursabedendebozulur.Buetparaskalptir
777

Ruhvenefskavramlarnnbirbirindenfarklolduugrnsavunanlardan
bir grup ise sufilerdir. Genelde nefsi ktlklerin kayna olarak grrlerken
ruhu iyiliklerin kayna olarak kabul etmektedirler. Sufilere gre ehvetin ve
kt arzularn kayna beden yani nefs iken, ruh insani erdemlerin kaynadr.
Buanlaynsonularndanbirideruhunyceltilipstngrlmesi,bedeninise
aalanmas ve isteklerinin yerine getirilmemesi gerektii anlaydr. Nefsin
eitimi,ancakisteklerininyerinegetirilmemesiilemmkndr.Dorusubuan
laya Eflatunun ruhu ide kabul etmesinin ve Hint felsefesindeki ruhun stn
lnnkaynaklkettiigrlmektedir.

Kur'anKerimdeNefsKavram
Kuranda kknden tretilmi iki fiil kullanlmaktadr. Bunlardan
birincisi
Aarmaya balayan havaya and olsun ki
778
ayetinde sabahn olmasn,
havannaarmasnifadeedenteneffesekalb,dierkullanmise
iyieylerdeyaranlar,bununiinyarsnlar
779

ayetindegeenyetenafesefiilidirkibufiilinsanlarnyarmasanlamnda
kullanlmtr. Kuranda nefs kelimesinin getii ayetler dikkate alndnda ve
btnlk ierisinde deerlendirildiinde grlmektedir ki Kuranda nefs keli
mesineinsan,birey,kimse,oveyaonlarzamiriolarakcins,zihinanlamlaryk
lenmitir.
Hernefislmtadacaktr.
780

Hernefsinkazandkendisinedir.
781

...AllahTelnnyasakladnefsehakszyerekymayn...
782

Yukardaki ayetlerde geen nefs kelimesinin anlam insan, birey, insann


varlnifadeetmektedir.Buayetlerdegeennefs,dalistinsananlaynah
kimolannefsbedenikiliiniifadeedentarzdaanlalmaktadr.nkbuanla
yta nefs lmszdr. Oysa Kur'an Kerim srarla nefsin lml olduunu,

777
Buhr.man.39:Mslim.Muskat.107:bnHanbel.IV/271.275:
778
Tekvir,18
779
Mutaffifin,26
780
Iimran,185
781
6Enam,164
782
Enam,151
358|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


lm tadacan vurgulamaktadr. Fakat Razi bu ayette geen nefs kelimesini
filozoflarn anlad tarzda dalist bir yaklamla ele almaktadr. Ayette geen
nefs kelimesinin beden olduunu iddia etmektedir. Ruh ise bedenin lmn
densonravarlndevamettirmektedir.
Kuranda nefs kelimesinin dnl zamir olarak kullanld ayetlerde bu
lunmaktadr.
Onlar fena bir ey yaptklarnda veya nefslerine zulmettiklerinde Allah
Telyanarlar,gnahlarnnbalanmasndilerler...
783

...Fakatonlarbizedeilsadecenefislerinektlkediyorlar.
784

AllahTelonlarazulmetmiyordu.Fakatonlarnefislerinezulmediyorlar
d.
785

Yukarda rnek verdiimiz ayetlerde geen nefislerine kelimeleri dnl


zamirolarakkullanlmtr.Ancakbazayetlerdegeennefskelimesi
Allaha izafe edildii iin mfessirler arasnda gr ayrlklarna neden ol
mutur.Buayetlerunlardr:Sennefsimdeolanbilirsin,fakatbenseninnef
sindeolanbilmem.
786

Senikendimiinelisetim.
787

Rabbinizkendinerahmetiyazd.
788

Nefskelimesininkullanldbirdieranlamisezihin,akl,uurdur.Buan
lamifadeedenayetlerernekise:Onlaryalnzcakendilerinisaptrrlar.
789

Onlarnefislerindegizlediklerieydendolaypimanolacaklardr.
790

BilinizkiAllahnefislerinizdeolanbilir.
791

Yukarda ifade ettiimiz ayetlerde geen nefs kelimesi insann zihnini, d


nce gcn, bilinliliini ifade etmektedir. Nefs kelimesinin bir dier anlam
isecins,trdr.Aadarnekolarakvereceimizayetlerdegeennefskelime
si insan cinsinin, yaratklar arasnda ayr bir tr olduunu ifade etmek iin kul
lanlmtr.
Eyinsanlar!Sizibirteknefistenyaratanveondandaeiniyaratanveiki
sindendebirokerkeklervekadnlarretipyaratanRabbinizdensaknn.
792

Osizibirteknefistenyaratandr.
793

Sizibirteknefistenyaratanondandayanndahuzurbulsundiyeeiniya

783
Iimran,134
784
Nisa,57
785
Ankebut,40
786
Maide,16
787
TH,41
788
Enam,54
789
Nisa,113
790
Maide,52
791
Bakara,235
792
Nisa,1
793
Enam,98
DivnlahiyyatveAklamas|359

ratanOdur.
794

Bu ayetler, Havvann dem aleyhisselmdan yaratldna dair bir anlay


ifade etmez. Bilakis onlarn ayn cinsten yaratldn yani insan cinsine, trne
has olarak yaratldklarn ifade eder. Razi bu konuda iki grn olduunu bil
dirir. Bu grlerden ilki Havvann dem aleyhisselmdan yaratld, ikincisi
isedemaleyhisselmncinsindenHavvannyaratlddr.

Cihdekberedenehlidiller,
Kulbununsafsdrerat.
Bykcihdedengnlehilleri,
Kalplerinsafsdrerat.

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
mmetimhakkndaendieettiimhususlarnenkorkunolan;hevvehe
veseuymakvetliemeldir.Nefsinarzularnauymakinsanhakyoldansaptr.
Tliemelisehiretiunutturur.
795

Kkcihattanbykcihadadnmbulunuyoruzsznekarlkbyk
cihadnneolduusorulunca;Dikkatedino,nefismcadelesidirbuyurdu.
796

Tarkatkrbnnnnnce,
Delilmuktedsdrerat.
Tarkatkervannnnnce,
Uyulacakdelililidirerat.

Tarikatneriatnzahirindenayrolmasgibirvasfolmadgibi,tarikateriat
yamadahakikisineulamayveihlssalamasasndanvucdnkollargibidir.
eriatsztarikatolakinsangibidir.

HakkatgeriSultanlktramm,
nndeannlivsdrerat.
HakkatgeriSultanlktramm,
Onunnndesancadrerat.

Savatakazanlmaiaretisancangeekilmesidir.Hakikatsultanlkolmasna
ramen eriat sancan indirenler iin devlet olma nasibi yoktur. Devletin gc
sancanduruundagizlidir.

erattanvelydolmazasla,

794
Araf,189
795
Suyuti.CamiusSair.I/50:Acln.I/6889:bn.AdiyCabirdenfarklbirifadeylerivayet
etmitir.TabernideKebirindeAvfb.Mliktennakletmitir.
796
Suyt.CmiusSagr.II/253:bn.Hacer.bn.Aliyeninszolarakrivayetederken.Irk
veBeyhakzayfbirsenedleCabirdenrivayetetmilerdir.;bkz.Aclun.I/424.425
360|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Velnininsdrerat.
erattanvelayrolmazasla,
Velnininsdrerat.

Hemen bu hussda lzm olan budur ki onlara mrd ve onlardan slik ol


mayp teslmle onlardan ird olamayalar. Zra bu mukarrerdir ki erat ve
tarkatle amel etmeyip ve sbikan zikr olunan almeti vel bulunmayan ki
mesneden dervi hli irfanla behremend (nasibi olan) ve bermurd olamayp
amali sliha ve ibdti zahireyi bulunmakla elyz billh giderek dellete
veilhdaveyanlitikadadmekhavfivardr.ZratarkiHakkdaukbtve
ya kalacak yerler okdur. Kalb bir kere meyl etdikten sonra defi mkil olup
deme mrdi kmil onu ol vartadan kurtaramaz. Ve eer tahsli
marifetullah ederse de o dab erat ve tarkate riyet etmeyip nefsin sft
zemmelerimchedeilegitmediiiintahslvetekmlikuvettinefsniyyeile
olup kuvveti hliyesi ve rhaniyyesi olmaz. mdi hal byle olacak marifetinin
vehlininkuvvetivesafsvebnydvebaksdaholmaz.Vebirtlibkisdk
veehliistikmetvelimveehligayretolupbirmrdikmilvelimimili
rifibillhazzdenteslmitamlairdetsezahirvebtnmamrolurvebal
yaakatpve(nurunalnr)haliylezmreikmilndenolur.Vezahirvebtn
iki ilimle lim ve arif olman iki kanatl olup ve bu iki kuvvetle makmt
liyeyepervazedipgngibihereyenefiveziyasolur.
797

eratledururarzusemvat
Bubnynnbinsdrerat.
eratledururyervegkler
Buesasbinsdrerat.

Ahkm ve hukuksuz dzenin salanmas mmkn deildir. Kyametin kopmas


iinbelirtilenhadisieriflerdedinyaaynbitiindenhaberverilmitir.
Kyamet kopacazaman hakikateyanimaddalem maneviboyutaokyakla
m durumdadr. Bu dnemde insan ilh olma duygularnn esiri olarak haddini
ap Allah Tel ile boy lmeye varacak kadar snrlarn zorlayacaktr. Bu min
valdeeriatnkaybedeninsanlkdnyasnnyklmasnasebepolacakfesadyaya
caktr.

Nebilsneripkiehliilhad
Oladnnadsdrerat.
Temizslamnebilisindinsizler
Oldmanndmanerat.

Tasavvufun dinler st olduuna inanmak en byk yalnlardan biridir. Din



797
(FUAD),v.15b
DivnlahiyyatveAklamas|361

eriatolmayanbirsufizndkla,tasavvufsuzbirdiniinansafasklagtrd
birgerektir.Dinvetasavvuf,zahirvebatngibiberaberoluncahakikatmeydana
gelir.MlhitvezndkmarifetlehakiktifarkedemediindenHakkanlaypbilmek
ile baz Marifeti hakikt zannederler. Yani sz z zannetmektedir. Dini noksan
olann hakikti de noksan olmaktadr. Hak din slam bulamam bir sufi neticede
eytann kandrd sarho ve divane yolunda oynayan mecnundan bakasda ol
maz.

Hevavehevesinitanredinenkimseyigrdnm?
798

Sakn kyamete inanmayp, kendi heva ve hevesine uyan kimse seni, ona
imanetmektenalkoymasn;sonrahelakolursun.
799

Hemenanlardaaklncasanrkim
Nizamiinolasdrerat.
Hemenonlardaaklncasanrkim
Dzeniingereklidirerat.

Sakncnsaknanlarauyup
Demesendenolasdrerat.
Eysevgili!Saknsaknanlarauyup
Sendegereksizdirdemeerat.

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki:
Nefsimi elinde tutan Allah Tel'ya andolsun ki siz, ya iyilii emredip kt
lktenmenedersiniz,yadaAllahTel,kendinezdindensizinzerinizebirazap
gnderir.Sonraduaedersinizfakatduanzkabuledilmez
800

Hz.Alikerremellhvecheninusz,emirbi'lma'rfnehiyani'lmnkerva
zifesinindeeriniortayakoymaktadr:
Ya iyilii emreder ve ktlkten menedersiniz ya da Allah size ktlerinizi
musallat edecektir. Sonra iyileriniz dua ederler de onlarn dualarna icabet edil
mez
801

eratszhakkatolduilhad
Hakkatnrziysdrerat.
eratszhakkatoldudinsizlik
Hakkatnrundrerat.

Fakh, lim zzeddin b. Abdisselm (hyt.660/1261)n bnlArabyi tan et



798
Casiye,43
799
Th,16
800
Eb Dvud, Melhim, 16; Tirmiz, Fiten, 9; bn Mce, Fiten, 20; Ahmed b. Hanbel, V,
388.VI,159
801
Zeydb.Ali,Msned(elMecmelfkh),Beyrut,ts.s.374.
362|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


tiini,Ozndktrdediiniduydum.Birgnbazdostlarona:
Bize kutbu gstermeni istiyoruz,dediler. zzeddin b. Abdisselm bn Ara
bye iret etti. Ona, Sen bn Arabye tan ediyordun ya. diye sorunca,
zzeddin:eratinzhirinikoruyordumvebunabezereylersyledi.
Muhakkik bn Keml Paann (14681534) fetvasnda bnlArab
kaddesellhsrrahulazizivdgayetaktr:

Ey insanlar! Biliniz ki, byk eyh, erefli nder, riflerin kutbu,


muvahhidlerin imam, Endlsl, Htem Tayy kabilesinden Muhyiddin bn
Arabkmilbirmctehidvefzlbirmrid,taaccpedilecekhayathikyeleri
veolaandhdiseleriveoktalebesiolanbirzattr.limlerveilerigelen
ler katnda kabule mazhar olmutur. Onu inkr eden hata yapm olur. nk
rndasraredersesaptmolur.Sultann,onuterbiyeetmesiveonuinancn
dan evirmesi gerekir. nk sultan doruyu yaptrmak ve ktlkten men
etmeklememurdur.Onunbirokeserivardr.BunlariindeFsslhikemve
elFthtlMekkiyye bulunur. Bunlardaki meselelerin bir ksmnn sz ve
manasbelli,ilhbuyruaveeriNebevyeuygundur.Birksmdazhireh
lininanlaynagregizliolup,kefbtnehlininanlaynagreaktr.Me
ramnanlamayanabudurumdasusmaklazmdr.ZiraAllahTel:
Bilginolmadeyinpeinedme,nkkulak,gzvekalbinherbiribu
davrantansorumludur.
802
buyurmaktadr.
803

Ziyolmazisenrudayokbil
Hakkatlakyasdrerat.
Ikolmazisenurudayokbil
Hakkatlakyasdrerat.

Hz.Alikerremellhvechebuyurduki:
Sen ahslar hak ile tan, hakk ahslarla tanma. Yeter ki sen hakk tan,
onunehlinidetanrsn('riferriclebilhakkvelta'rifelhakkabi'rriclii'rifel
hakkata'rifehleh)
804

Cihnabirvelhigelmezill,
Elindeannssdrerat.
Birvelcihnahigelmezancak,
Elindeonunssdrerat.
nsankmil,"eriatlareste(sslenmi),tarikatvehakikatlapreste(be
zenmi)"eklindetarifedilmitir.AllahTeldostlarbirandahieriatnahkmn
danzadeveayrkalmamlardr.

802
sr,36
803
(YCER,yl:9[2008],say:21),s.342;s.351
804
Ksm, Muhammed Cemleddn, Kavd'ttahdts min funni mustalah'lhads (thk.
MuhammedBehcetelBaytr),Beyrut1407/1987,s.291.(GLER)
DivnlahiyyatveAklamas|363

Dahbandatc,lukisve
Hemenindeabsdrerat.
Dahbandatc,lvekisve
Hemomuzundaabsdrerat.

Hakkatcndrancakvelnin,
Canndanmadasdrerat.
Hakkatcndrancakvelnin,
Canndandahailerisidirerat.

eriatkoyanAllahTeldr.AllahTeldiniinyerigelir,savamayemreder.
Buiseeriatyaamanncandandakymetliolduunugsterir.

kcakcanbedenldgibi
kcaksrkalasdrerat.
Bedenldgibikcakcan
kcaksrrnkalesidirerat.

Karretmezbedenolmaycakcan
Hakkatnbeksdrerat.
BedenolmayacakcanKarretmez
Hakkatinbeksdrerat.
Hakkatdilberirangibidir
Annzerrnlibsdrerat.
Hakkatgzelsevgiligibidir
Onunaltndanelbisesidirerat.

Saknsoymaannamahremire
Yznsuyuhaysdrerat.
Mahremolmayaniindesaknsoymaonu
Yznsuyuvehaysdrerat.

HallacMansurunidamedilmesininsebebihakikatingiydiieriatelbisesini
cahilleresoymasdr.Cahillersoyulmuhakikatiuryangrnceonatecavzetme
yekalktlar.Bununmisalikadnnplakoluncauradtacizgibidir.rtlmesi
emredilenbireyizinsizuryanklnrsabedelidemektengayribirareyoktur.
Mahremiyetteaslolansakltutmaktr.

Hakkatarldrmuhakkak
Oarnstvsdrerat.
MuhakkakHakkatarldr
Oarndirekleridirerat.
364|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


CemiEnbiyvEvliynn
Niyzrehnmsdrerat.
BtnnebilerinveEvliynn
Niyzklavuzuerat.

Hz. Ali kerremellh veche buyurdu ki,Nimetin tamamna erimek, slm


zerelmektir
805
(Temmu'nni'metielmevtale'lislm)
Evzde,(707774)buyurduki;
Kendisine tb olunmaya ve snnetine uyulmaya en ok layk olan kii
Raslllahsallallhaleyhivesellemdir.
806

NiyziMsr,buradakendisihakkndaeriatamuhalifbirhalolmadvargibi
grlenlerin ise yanl anlama olduu beyanyla klavuzunun eriat ve ahkm ol
duubildiriken,diervelilerveenbiyanndabuekildeolduunuhabervermekte
dir.Bunedenlebusylenenszlerindndakimsekalmaz,sendeeriatasahipk
demektedir.
eriat olmayann tarikati, tarikati olamayann hakikati, hakikati bulmayannda
vuslat yoktur. Klavuzu olmadan yola kanlar hayatnda ve seyri sulukunda bir
girdabamaruzkalacaklaraikargrlmektedir.



805
Beydv, Nsruddn Eb Sad erz, Envru'ttenzl ve esrru'tte'vl, stanbul, ts., I,
95.(GLER)
806
Eb Ysuf, erRedd al SiyerilEvz, tahkik, EbulVefa elEfgan, Lecnetu hyil
MarifinNumaniyye,Msr1357,s.131.
DivnlahiyyatveAklamas|365

26
Vezin:MefilnMeflnMeflnMefln

Yakupakodunacnmemnbyitevhidet,
Kamyayeknazarbirleuhdunryitevhidet.
umhilergibikendiniderydancdsanma,
htaeylemiheryanabaksytevhidet.
Salnmachtaklidesudetartahkka,
Sanasendensefereylesenisendyitevhidet.
zftbrakgzdenalsnddeiHakbn,
Temycemlihididilcyitevhidet.
SaltehlikurbunkblesidirSemmevechullh
Niyzdurmadimsecdeiebruyitevhidet.

Yakupakodunacnmemnbyitevhidet,
Kamyayeknazarbirleuhdunryitevhidet.
Cnakateineyakpkoklaburunlatevhidet,
Hereyibirbaklabirleuhdunkokusunutevhidet.

Ateeyannvarlnyokedipkledincekl(btn)olur.

[Tevhd:Birgrme,birbilmehlidir.SfsadeceBir'igrr,sadeceBir'ibilir.
O'ndan baka varlk olduunu ne grr, ne bilir. Tevhdin hakikatine eren Bir'den
bakasnunutur.
AllahTel'nnbirliinikefenvezevkenbilmeye tahkikve tahakkuk,bunu bu
yoldanbilenedemuhakkikvemutehakkikdenir.Buanlamdamuvahhidvetevhid
ehli nefsinden fn ve Hakk ile bak, ak, cezbe ve vecd ehlidir, istirak ve mest
olansaliktir.
Tevhidtrldr:
1Hakk'n Hakk iin tevhidi, Allah Tel'nn kendisinin bir ve esiz olduunu
bilmesi.
2Hakk'n halk iin tevhidi. Allah Tel'nn bir ve esiz olduunu insanlara bil
dirmesi.
3HalknHakktevhidi.nsanlarnAllah'nbirveesizolduunudilegetirmele
ri.
En mkemmel tevhid Hakk'n Hakk iin olan tevhididir. Bu tevhd anlatlamaz,
buradadillerlalolur.Bunatevhdimcerreddenirkionudilleanlatmayakalkan
mlhidolur.]
807

Tevhidinmertebesivardr:
TevhidiEfl,TevddiSft,TevhidiZt.
Bunlarurc,yaniykselmemakmlardr.

807
Geersizkaynakbelirtildi.,s.24
366|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


TevhidiEfl:Hareketeden,skinolan,alan,verenHakktr.
TevhidiSft:Gren,.iiden,syleyen,muradedenHakktr.
TevhidiZt:Buvcdbizimdeildir.
Vcd, Hakkn vcdudur. Biz Onun mazharyz. Zhir olan Hakkn
vcdudur.
MuhyiddinibnlArabkaddesellhsrrahulazizFthatMekkiyyesin
de:
Sbhan (Allah Telnn noksan sfatlardan mnezzehlik ve mkemmellik
sfat) eyada en ak ekilde grnendir ve eya Onun grndr ibaresi
buzannbsbtnkuvvetlendirmiti.Hlbukieyhimizinvarlvcib(zorunlu)
olana Mutlak Varlk demekten murad, VciblVcud (Varl Vcib Olan)un
sebep ve sonu olmadn anlatmaktr. Eyann Hakkn ayn (grn) oldu
umeselesinegelince,eyhimizbunudabakabiryerdeyleaklyor:
O, zuhurda olan her eyin ayndr. O, ztlarnda eyann ayn olmayp,
noksansfatlardanmnezzehvemkemmeldir;O,Odurveeyaeyadr.
808

umhilergibikendiniderydancdsanma,
htaeylemiheryanabaksytevhidet.
ubalklargibikendiniderydanayrsanma,
htaeylemiheryanabakbiryniletevhidet.

u mhiler gibi demek, u balklar gibi kendini derydan uzak sanma. nk


birdefabalklartoplanparalarndakonumularvedemilerki,iidirizsuvarm,
busunasleydir?
lerindebunubilenbulunmaynca,demilerki,birbykbalkvardrbilsebil
se o bilir, ona gidip soralm. Byk bala gidip sordular. O da bunlara cevap
olarak:
Sudanbakabireyibanagsterindebendesizesuyugstereyimder.Bu
temsilde olduu gibi Hakkn vcdundan baka bir ey yoktur ki Hakkn vcdu
grlsn.
MsrdaUlemarasndabiranlamazlkvkiolmu. Ulemnn birksm Hakk
bu lemleri ilmiyle kaplamtr, dierleri, hayr Hakk bu lemleri vcduyla kap
lamtr.SonraEzhercamiindetoplanpbumeseleyizmeekararvermilerve
hangitarafhakliseotarafauyalmdemiler.Bunlarncamidetoplandklarsra
da zamann Vellerinden bir zat oraya gelmi ve toplanma sebebini sorup ren
mek istemitir. Onlar aralarndaki anlamazl kendisine aklaynca, buyurmu
ki:
Ey aknlar Hakkn ilmi ztndan ayr mdr? lemleri ilmiyle ihta eden
(kaplayan)ztylaedemezmi?.

Salnmachtaklidesudetartahkka,

808
(AYN,1995),s.48
DivnlahiyyatveAklamas|367

Sanasendensefereylesenisendyitevhidet.
Taklitmakamndayrmehakikatarnayksel,
Sendensanasefereylesenisenikiyibiret.

Eymahcup!(eygereklerigrmeyen,gzperdeli)taklidedme,tahkikaha
kikatek,sanasendensefereyledenilmektedir.

slm filozoflarna gre, insan zihninin en byk putu Taklittir. Kur'an


Kerimyetlerine
809
gre,insandorudnmektenalkoyan,geminesillerin
grleriniolduugibi,hitenkitszgecindengeirmedenkabuletmektir.
Bacon, The Idol of the Tribe dedii grup putunu, asrlar evvel Kur'n
Kerm, Muminn Sresi'nin 53. yetinde yle gstermitir: Nihayet millet
ler,dinlerihususunda,aralarndaparalarablndler.Hergrupkendidinve
mezhebinegveniyor,yanihakolduunainanyor.
Bu ayet una iaret ediyor: nsan iinde bulunduu grubun dnce tarzn
taklit eder; yanl olsa bile, tenkit edemez. Grubun iinde kaybolan zihinlerde,
taklidegtrenveonaboyunedirenputlaroluur.Ferdinhrdncesiyok
tur,grubunarzularvardr.
Csiye Sresi'nin 23.
810
yetinde, duyu organlarn ve kalplerini altrama
yanlarn, kafalarndaki sabit bilgiden dolay, yanl takip edecekleri, aka
ifde edilmitir. Gemi nesillerin, hatta kendimizin az nce gaflette olduu
muzu dnerek, gzmzden taklit perdesini kaldrmalyz. te gafletin yeni
lip,zihinlerdekitaklitputununyklmasnisteyenKfSresi'nin22.yeti,
811
in
sanndahancegafletteolduunudahaakvenetgrebilmesiiin,bugaflet
perdesinin kalkmas gerektiine iaretle, slm eitiminin esas gayesini ortaya
koymuoluyordu.
812

Hakiktesefer(yolculuk)betir:
1lallhki,Tevhidiefl,Tevhidisft,Tevhidiztmakamlar.
2Billhki,cemmakmdr.
3FillhkiHazretilcemmakmdr.
4Lillhki,Cemlcemmakmdr.

809
Onlara: Allah'n indirdiine uyun denilince, Hayr, atalarmz yapar bulduumuz
eyeuyarzderler;yaatalarbireyakledemeyenvedoruolmayankimseleridiyseler?
(Bakara,170)
Onlara, Gelin Allah'n indirdii Kitap'a ve peygambere uyun dendiinde, Atalar
mz zerinde bulduumuz yol bize yeter derler; ya atalar bir ey bilmeyen ve doru
yoldaolmayankimseleridiyseler?(Maide,104)
810
Heva ve hevesini tanr edinen, bilgisi olduu halde Allah'n artt, kulan ve
kalbini mhrledii, gzn perdeledii kimseyi grdn m? Onu Allah'tan baka kim
doruyolaeritirebilir?Eyinsanlar!Anlamazmsnz?
811
Ona: And olsun ki, sen, bundan gafildin; ite senden gaflet perdesini kaldrdk, bu
gnartkgrnkeskindirdenir.
812
(BAYRAKLI,2002),s.77
368|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


5Maallhki,Ahadiyyetmakmdr.
Bu be makmdan tenzil dahi olur. Bunlardan birincisi tabiattan ilmel
yakne sefer, ikincisi ilmelyaknden aynelyakne sefer, ncs de aynel
yakndenHakkalyakneseferdir.

zftbrakgzdenalsnddeiHakbn,
Temycemlhididilcyitevhidet.
BantlarbrakgzdenHakkgrengznalsn,
Cemlitemvehidgnlarayan,tevhidet.

Beyitte geen izfattan murad suver, yani sretlerdir. Sretleri braknca


AynelHakkalr.eyhKterikaddesellhsrrahlazzhazretlerininnamazda
iken hatrna Ar, Krs vesire gibi eyler gelirmi. Acaba namazm doru ve
makbulmdr diye dnm. Ona demiler ki, Ummn memleketinde bir zat
var,oseninmklnhalleder.Orayagiderveozatamklnarzeder.Ozat:
Kalbin Hakka secde ettimi ? diye sormu. Evet etti deyince ol vakit hatra
geleneylerinzararyoktur.OhatragelenleridehalkedenHakktr,nkyz
nyerekoymakancakyznsecdesidir,kalbinsecdesideildir.

SaltehlikurbunkblesidirSemmevechullh
Niyzdurmadimsecdeiebruyitevhidet.
YaknlkbulanlarnnamazlarnnkblesidirSemmevechullh
DurmaNiyzkasecdesinedevamlatevhidet.

mirbnuRebaradiyallhanhanlatyor:
BizkaranlkbirgecedeRaslllahsallallhaleyhivesellemilebirliktebirse
ferdeidik.Kbleistikametinibilemedik.Herkeskendiistikametineynelereknama
zn kld. Sabah olunca durumu Raslllah sallallh aleyhi ve selleme durumu
atk. Bunun zerine u yet indi. ...Nereye ynelirseniz Allah Telnn yz
orasdr.
813


813
(Bakara,115).Tirmiz,Tefsir,Bakara(2960),Salt
DivnlahiyyatveAklamas|369

27
7+7=14

Bakupcemliyrearramdostdost,
Diloldupreprearramdostdost.
Akniledolmuamzhdmyanlmam,
Mestimdmolmuamarramdostdost.
Mescidmeyhnedehnedevirnede,
Kbedeputhanadearramdostdost.
Sulargibiauadolarmdauda,
Hayranbanasayrusaarramdostdost.
Geldimcihnagarib,oldumgleandelib,
Herdemcierimdelibarramdostdost.
Dnyagamndangepyokluakanataup,
Akiledimuuparramdostdost..
Aradmcandadrcandavehemtendedir,
Bilrikenbendedirarramdostdost.
Ghderimmutlakaghaslugehmlhaka,
BakupkamdanHakkaarramdostdost.
Dolanmazolhlhadminelezeltebed,
Onulmazaslbuderdarramdostdost.
Hepgrnendostyzandanayrmamgz,
Gitmezdilimdenszarramdostdost.
Deryoluncanefesprelenincekafes,
Tkesilincebusesarrmdostdost.
Gklergibidneremgngibidolanrm,
Devrileeleniremarramdostdost.
Neyerdeyim,negkte,nemrdeyim,nezinde,
Heryerdeherzamandaarrmdostdost.
Geldimodostilindenkokakokaglnden,
Niyznindilindenarramdostdost.

Bakupcemliyrearramdostdost,
Diloldupreprearramdostdost.
Bakpyrincemlinearrmdostdost,
Gnlolduparaparaarrmdostdost.

Akniledolmuamzhdmyanlmam,
Mestimdmolmuamarramdostdost.
Akniledolmuamzhdmdehataetmiim.
Devamlmestinolmuumarrmdostdost

Zhddeyanlma
370|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Bunailkolarakblismisalolabilir.yleki;
Asl ad Azzil olan ve Hz. dem aleyhisselm yaratlmadan nce 600 bin
sene ibadet eden blis meleklerin hocas idi. Fakat daha sonra kendisinden s
tn olan dem aleyhisselm yaratlp ona secde ile emredilince, balangtaki
mtevziliinaksinemazharolduucellsfattezahretmi,byklenipki
birlenmi
814
ve Allah Telnn, deme secde etmesi emrine itaat etmemi,
dahasbugurur,kibirveitaatsizliindenaslapimanlkduymamveAllahTe
lnnaffntalepetmemitir.
Bazehlitasavvufagreblis,hirettedeAllahTelnncellsfatnnmaz
har olacak, korkmayacak, pimanlk duymayacak ve yine Allah Telnn affn
talep etmeyecektir. nk o, Allah Telnn dilediini yapacan, Onun dile
diinideitirmeyeareolmadnbilir.(Als,c.I,s.230).
815

blisismihakkndakigrleryledir:blise,ilhrahmettenmeyuskln
diinblisdenilmitir.EsasenismisryaniceAzzilvearapaHarisdir.
Fakat isyann izhr edince ameline gre ismi deimi ve sureti tebeddl et
mitir. Nitekim Kurn da, blisi, Allah Telnn emrine kar gelen bir si ola
rak tavsf eder. lk tefsrcilerden bazlar ise, blis isminin, hayrdan midini
kesmekvekederliolmakmanalarnagelenblsmasdarndanArapabirisim
olduunusylerler.bliside,isyannakarlkolarakAllahTel,btnhayr
lardanmidinikesmi,talanmbireytanklmtr.uhaldeblisismi,ha
yrdansonderecemitsizdemektir.
Elmalltefsirindeise,blisilecinlerinortakhususiyetlerindenbahisleblisin
de cinlerden olduu vurgulanmakta ve blis, cin denilen gizli yaratklardan idi
ki, bunlarn kfirleri de vardr. Cin esasen lgatte, gizlenip saklanarak g
rnmeyen her eydir. Buna karlk gizli olmayp da meydanda olana da ins
denilir,denilmektedir.
Als de, tefsirinde, blis hakknda Eb Ubeyde ve bazlarnn blsdan
mtak ve hayrdan uzak olma veya Allahn rahmetinden midini kesme
manasnda Arapa bir kelime olduunu sylemelerine ramen, blisin acem
bir isim olduunu syleyenlerin de bulunduunu zikreder ve Zcccn; blis,

814
AllahTeldemikokumuvezamaniindekurumubirbalktanyaratt.demkrk
geceveyakrkseneboyuncacanszbirbeden(ceset)olarakkald.Buzamanzarfndablis
onun yanna gelip ayana vuruyor, demin henz cansz olan bedeni de tn, tn ses
karyordu. Yine blis dem aleyhisselmn kh azndan girip makatndan kyor, kh
makatndangiripazndankyordu.Bunuyaparkendedeme,
Sen aslnda hibir eysin! Zaten ne olduun ortada! Eer ben musallat olursam seni
kesinlikle helk ederim. ayet sen bana musallat olursan hi phesiz seni bir isyankr
yaparm. diye meydan okuyordu. Derken, Allah deme ruhundan frd. lh ruh
demin bedenine ba taraftan girip btn vcuduna yayld. Bylece demin amurdan
bedenietvekanadnt.Taber,CmiulBeyn,I.291,293;Suyt,edDrrlMensr,
I. 111112. (ztrk, Mustafa, (2004). dem, Cennet ve D, Milel ve Nihal, 1 (2),151
186.)
815
(AKMAK,1994),s.9
DivnlahiyyatveAklamas|371

lemolmakzeregayrmunsarifacembirisimdir,dediinikaydeder.
blisinismiAzzlidivevarlklarnyaratlmasndanbinlerceseneevvelAl
lahTelyaibadetederdi.AllahTelona,YaAzzl,bendenbakasnaiba
det etme! buyurdu. Ne zaman ki Allah Tel dem aleyhisselm yaratt ve
meleklere Ona secde etmelerini emretti. Bu emir blis zerine mltebis oldu,
yanipheligeldi.Zannettiki,eerdemesecdeederse,AllahTeldanba
kasnaibadetetmiolacak.Hlbukibilmediki,Allahnemriylesecdeedenkim
se,muhakkakAllahTelyasecdeetmiolur.tebununiinsecdedenimtina
ettiveo,kendihakkndavkiolanbutelbis(phe) nktesinden dolayblis
ismiyle msemm oldu( A. Avni Konuk, Mesnevi Tercme Ve erhi, c.II/3,
s.738.)
816

Ehlitasavvufunanlaynagreblis,Azzlikenmelekleredlik(rehber
lik)yaptgibiblisikende,insanlaradlikyapmaktadr.Azzlinhalihak
knda ok sz sylenmitir diyen Hallcn ifadesiyle o, hem gklerde hem
yerdedidi.Gktemelekleredlikyapar,onlaraiyilikleri,gzelliklerigsterir
kenyerdeise,insanlarndsidir.Fakatonlarafenalklar,irkinlilerigstermek
tedir (Yaar Nuri ztrk, Hallac Mansr ve Eseri (KitbtTavsn), s.114
115.). eytann dlik yaparak insanlara gsterdii irkinlikleri iradesiyle aabi
len insan, yine iyiye, gzele ular. Bylece eytan, menfi ynden insanlara
dlikyaparakonlarmsbeteynlendirmektedir.MevzuylailgiliolarakA.Avni
Konukun Mesnevi erhinde de u izaha yer verilir: Mevln bir beyitinde
yleder;
Herneredemeyveliaagrrsem;
Bendyelergibiterbiyeederim.
Burada, meyveli aatan murd irfan sahibi ztlar, iblisin terbiyesinden
murd ise, onun gsterdii dallet yoludur. Zira ehli irfan zevken irkin gr
dkleri hallerden kaarlar. (Konuk, Mesnevi Tercme Ve erhi, c.II /3, s. 756.)
817

Mescidmeyhnedehnedevirnede,
Kbedeputhanadearramdostdost.
Mescidvemeyhnede,hnedevirnede,
Kbedeputhanadearrmdostdost.

Kbeden,puthanedenmaksadmsensin!
Benimputhanedenmaksadmseninyanannhayalivecemalindir.Buiirin
kelimeleri,istediimomnalarvermekbakmndangnlmeyardeilseelbet
de bar olacaktr. imdi nereye gidelim? Kendimizi nerede kurtaralm. Bir ayra
nniinedmz.Onaslayrandrki,ucubucayok.Onuevreleyenbirkse
deyok.Taki ayrandanbirkenarakalm.Yahutbal iindeyiz.Kanadmz rp
tkadahaokyapyoruz.EbuNecip'e(Shreverd)dedilerki:

816
(AKMAK,1994),s.28
817
(AKMAK,1994),s.2829
372|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Mademki sen Allah Tely gremiyorsun, bu sana myesser olmuyor, bari
ileyi boz da dar k. Her taraf dola. Ola ki o seni grr; onun nazarna u
rarsndaetinilerinkolaylar.
818

Muhyiddn bnulArab kaddesellh srrahlazz Tanr kavramn izah


ederken bu hakkata her milletin kendi diliyle bir karlk bulduunu ama ma
nanndelletininhepsindedeortakolduunubelirterekyleder:
Onun muhtelif esms olduu gibi mahlktnn dillerinde de farkl farkl
isimlerle arlr. Mesel Araplar Y Allah! diye Ona nidada bulunurlar.
Frisler Ey Hd! derler. Rumlar y!, Ermeniler Ey Asfh! [Asdvz],
Trkler Ey Tengri!, Franklar Ey Kreyetr! [Creator], Habeliler Vk! der
ler. Bunlarn hepsi bir tek mnnn muhtelif lafzlardr. Btn mahlktn
maksdu birdir. Bundan dolay Ona mehlulesm da denilir. Sevilen sev
diini hangi isimle arrsa arsn O buna icabet eder (Bkz. elFtht,
II/360,683,III/300).
819

Kalbin puthneye benzetilmesi; beerin peinde olduu hakikatlerin Al


laha tapmann yerini almasndan dolay onlarn sanki birer put olmasna
binendir.(Bkz.bnulArab,ZehirulalkferhiTercmnilevk,40).
Kalb ulv ruhlar tarafndan kuatlnca Kbe adn alr. O ulv ruhlara ey
tandanbirpislikdokunacakolursabuseferbunlaramelekfetlerdenir.(Bkz.
bnulArab,ZehirulalkferhiTercmnilevk,40).
Bu tecelliyt neticesinde kalbde ibrnmsev bir ilim hsl olacak olursa
kalbdebuilminlevhalarhlinialr.(Bkz.bnulArab,a.g.e..40).
Eer kalb, mkemmel muhammed marifetlerin vrisi olacak olursa bu se
fer bu marifetler onu mushf hline getirir ve makm Kuran onda ikme
eder(Bkz.bnulArab,ZehirulalkferhiTercmnilevk,40).
820

Sulargibiauadolarmdauda,
Hayranbanasayrusaarramdostdost.
Sulargibidadandaaalayarakdolarm,
Hastavesabanahayranarrmdostdost.

Geldimcihnagarib,oldumgleandelib,
Herdemcierimdelibarramdostdost.
Cihnageldimgarib,blbloldumgle,
Herzamandelipcierimiarrmdostdost.

Dnyagamndangepyokluakanataup,
Akiledimuuparramdostdost..

818
(emsiTebriz,2007),(M.250),s.339
819
(KILI,1995),s.70
820
(KILI,1995),s.126
DivnlahiyyatveAklamas|373

Dnyagamndangeipyokluakanatap,
Devamlakileuuparrmdostdost..

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
Sizden evvelki mmetler iinde bir adam vard. Tevhid hari ie yarar hi
hayrlbirameliyoktu.Birgnailesinedediki;ldmzamanbeniyaknz.Ke
miklerimihavandadverektozediniz.Sonrarzgrlbirgndebutozunyarsn
karaya,yarsndenizeatnz.Vasiyetyerinegetirildi.Allahtelrzgravesuya
Dattnztozlartoplaynbuyurdu.Suverzgrtozlartoplaypilhhuzura
getirdiler. Hak tel adama bunu niin yaptn sorunca adam; Senden hay
ettiimiindedi.BununzerineAllahadama;Senibaladmbuyurdu.
821

Birkimsebuniyetlebedeniniyaktrsa,bugnbuekildeyaktranlarncennetlik
olmaihtimallerivardr.BufiilinbizeiaretiyokluunkymetinintakdiriAllahTel
katndabtnamelleredenkolduunugsterir.

Aradmcandadrcandavehemtendedir,
Bilrikenbendedirarramdostdost.
Aradmcandadrcandavehemtendedir,
Bilirikenbendedirarrmdostdost.

Ghderimmutlakaghaslugehmlhaka,
822

BakupkamdanHakkaarramdostdost.
Ghilhakaghaslaveghmutlakaderim,
Hakkahereydenbakparrmdostdost.

AllahTelnnyarattidrksahibivarlklarsnfolarakdeerlendirebi
liriz:
Birincisnf,Allahasolmazlar
823
yetiylemutlakitaathalindeolduklar
beyan olunan ve Allah Telnn ceml sfatlarnn mazhar olan meleklerdir ki
melekler,mazharolduklarcemlsfatnnveyaratllarnngereiniyerinege
tirirler. drkleri ve iradeleri Allah Telya itaat ynnde olup isyan ynnde
iradeleriyoktur.
kinci snf ise, Ben, cinleri ve insanlar sadece bana ibadet etsinler diye
yarattm
824
yetiylebeyanedildiigibi;AllahTelyakulluk,itaatveibadet
iinyaratlanvarlklardr.Bunlardan,yanicinveinsanlardanzellikleilgioda
mz oluturan insan, yaratl itibariyle ne birinci snf oluturan melekler
gibimasum,nedencsnfolarakzikredeceimizblisvetebaasgibisibir
varlktr. nsan, Cenb Allahn ki elimle yarattm....
825
diye beyan bu

821
Buhr.Enbiya.54;Msim.Tevbe.24;bn.Hanbel.I/398
822
Mlhak:lhakolunmu.Sonradankatlm,zamveilveolunmu,eklenmi.
823
Tahrim,6
824
Zariyat,56
825
Sd,75
374|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


yurduuvehileherikisnfnvasatnda,itaatveisyanakabiliyetlibirvarlkola
rakyaratlmtr.
Rhvebedendenmteekkilbiopsiikbirvarlkolaninsannruhvemelek
yncemlsfatnnmazhar,nefsvebeerynisecellsfatnnmazhardr.
dem aleyhisselmn ezeldeki yaratl bu esas zerine idi. Tedbrat
lhiyye de beyan olunduuna gre, vuslat makamna eren ehli tasavvuftan
bazlar halifeye Hakkn Ayinesi yani, Hakkn sfatlarnn temsilcisi demitir.
Zira onun hakknda Allah Tel, Ben yeryznde bir halfe yaratacam,
826

buyurmuturvehalfe,halfetayinedenintamtemsilcisidir.
ncsnfise,cellsfatnnmazhar,gurur,kibirveitaatsizliihv,isyan
ynndebiriradeyesahipolaniblisvetebaaski,AllahTelyakullukiinya
ratlanvebuyaratlgayesineuygunhareketedecekmidiyeimtihanedilenin
sana, bu imtihanda melein ilhamna karlk iva vermek suretiyle insann
olumsuz tarafn deerlendirmeye yardmc olan bir imtihan aracdr. Yaratl
maksadveyaratlnngereiolarakmisyonu,insanamnkertgstermekve
insanmasiyetilemeyesevketmektir.Mevlnkaddesellhsrrahlazzbir
beyitindebunu,blisindilindenuekildeifadeeder.
Benahidim;ahidehapisnerededir?
Zindanehlideilim,Yezdanahiddir!
Mana: Ben ezelde ekavet ehli olanlarn fiillerinin ahidiyim ve ahidlerin
ahadetinde bir kabahati olmad iin onu hapse koymazlar. Binaenaleyh ha
pis ehli deilim, zira ben vazifemi yapyorum, buna halikm ahiddir (Konuk,
MesneviTercmeVeerhi,c.3,b.n.2683)Yaratllarndakiilhsfatlarnteza
hrnnazaritibaraalmadanbusnfvarlabaktmzdaunumahede
etmekteyiz:
blis; Allahn emrine itaatsizlik etmi, dem aleyhisselma tazmi kerih
grm, bu yzden ilah huzurdan uzaklatrlmtr. Sicili temiz olmasna ra
men,ilemiolduubuhatadandolaytevbeedipafdilemekyerinegururaka
plmvehatasndadiretmitir,blisinbutavrayetikermedeyleifadeedi
lir:
oyzevirdivebyklktaslad,bylecekfirlerdenoldu
827
yettenan
laldna gre blis iledii hatadan dolay deil, taknd tavr ve byklk
taslamasnedeniylekfirolmuvelanetlenmitir.Zahirdebtnbunlarasebep
olarak grd dem aleyhisselm, kendisine dman belleyen blis, taat ve
isyana,iyilikvektlekabiliyetliolaninsan,kalbineivavermeksuretiyleis
yanvektlesevketmek,bylecekurduutuzaklarlaonunayankaydrp
imtihan kaybetmesine sebeb olmak iin Allah Teldan mhlet istemi ve Al
lahtarafndandakendisinebumhletverilmitir.
Meselenin zahiri byle olmasna ramen, bir dier adan baktmzda u
husus ortaya kmaktadr: Mahlkattaki hsn ve kubh, yani eyann tabia
tndakigzellikveirkinlikizafiolup,bizegredir.OysakiyaratmaasndanAl

826
Bakara,30
827
Bakara,34
DivnlahiyyatveAklamas|375

lahTelnnnazarndabylebirelikiszkonusudeildir.Yaniyaratmacihe
tiyleAllahTelnnnazarndahereymsvolupbirfarkllkyoktur.Buhusu
suMuhyiddnbnulArabkaddesellhsrrahlazzuekildeizaheder:
Bizdelillerarzetmeksuretiylemevcudattazahirolanhereyhaktrdedik.
Bu deliller, her eyin hak olduunu izah etmektedir. Fakat bu delillere muarz
olarakbirisizihindebelirenylebirsorusorarvederse;Bulemdekelb,hn
zr ve neces gibi hass eyler vardr, bunlara da m hak diyelim? Bu sualleriyle
delillere muarz pheler ortaya koyar. Hlbuki bu sualler hakikate muttali
olamamaktan neet eder. Zira mevcudatta hasset ve erfet itibar ve nisb
bir eydir. Mesela, gl dediimiz iek insanlara nazaran eriftir, fakat necaset
bceine nisbeten hasistir. Zira onun kokusundan bu hayvan helak olur.
Binenaleyhinsananazarannecesneise,buhayvananazarandaglyledirve
diereylerdebunakyasedilir.(Konuk,Tedbrtlhiyye,s.85).
uhaldehereyyaratlnngereiniyerinegetirirken,yukardadazikredil
dii gibi bu snf varlktan melekler srf itaat ynnde bir iradeye sahiptirler
ve onlardan isyan sadr olmaz. Allah Telya kulluk iin yaratlan varlklar olan
cin ve insan ise, iradesini yaratl gayesi ynnde kullanabilecei gibi, aksi
ynde de kullanabilir, zira czi iradesi buna imkn vermektedir. blisin duru
munagelince;imtihaniinyaratlaninsannhemitaata,hemdeisyanairdesi
olduuna gre,hadiselerincereyanediiveeytann etkinlii,bu irdedenge
sine etki ederek imtihan ortam oluturmaktan baka bir ey deildir. Nitekim
onuninsanlaolanmnasebeti,insanamnkertyapmasntelkinveonuisya
na tevik etmek suretiyle, insann imtihannda rol oynamaktan ibarettir. ayet
byle bir etkiye lzum olmasayd, blisin insanlar saptrmak iin mhlet iste
mesiveAllahtarafndanonabumhletinverilmesiszkonusuolmazd.
Ancak blisin meleklerden mi yoksa cinlerden mi olduu hususunda ihtilf
sz konusudur. Onun cinlerden olduunu kabul ettiimiz takdirde, kendisinde
cellsfatnntezahrnnarlklolmasgibibiryaratlhususiyetinesahip
olmakla birlikte Ben cinleri ve insanlar sadece ve sadece bana kulluk etsinler
diyeyarattm
828
yetininhkmgereincekendisideitaatve kulluklamkel
lef olduundan syannda her hangi bir mazeret sz konusu deildir, itaasizlik
veisyanetmitir.
829

Dolanmazolhlhadminelezeltebed,
Onulmazaslbuderdarramdostdost.
Ezeldentebedeohlisnrdolanamaz,
Buderdaslifabulmazarrmdostdost.

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
Bil ki, (takdiri ilahiye gre) bana gelmeyecek olan ey sana isabet

828
Zariyat,56
829
(AKMAK,1994),s.712
376|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


etmeyecektir.Sanaisabetedecekeydendesenkurtulamayacaksn...
830

Bu nedenle zerimde cereyan eden her eyin bende znt verecek hali yok
tur, demektir. Eer bu rza haline kavumamsa bir insan iblisin dt hataya
derekyorumyapar.Buekildehelakolmaktankendinikurtaramaz.

blis,AllahinkrettiiiindeilAllahnemrineitaatetmediiiinkfirol
muvebunanazaranfarzolanherhangibirvazifeyiyapmayannkfrnehk
medenlerbulunmutur.(ElmallM.HamdiYazr,HakDiniKurnDili,sadele
men;smailKaraam,EminIk,NusrettinBoleli,AbdullahYcel,stanbul1993,
c.I,s.272.).
Ancakdikkatedilmesigerekenbirhususvarkiblis,ZahirdeAllahinkret
memeklebirlikte,Allahnemrinehatanispetetmivebuynylekfirolmu
tur. Yoksa emri kabul edip muhalif davranmaktan, yani secde emrinin hak bir
hkm olduunu kabul etmekle birlikte, emre itaatsizliinden dolay kfir ol
mudeildir.
831

Hepgrnendostyzandanayrmamgz,
Gitmezdilimdenszarramdostdost.
Hepgrnendostyzondanayrmamgz,
Szdilimdengitmezarrmdostdost.

Ehlitasavvufunanlaynda,mahlkatnyaratlAllahncemlvecell
sfatlarnn tezahr eklindedir. Yaratlanlarn tm lah sfatlarn tezahr
olduundanvedehasislikvestnlkizafeylerolduundanistererfisterse
hass eyler olsun kinatta bulunanlarn hepsi haktr. Butlan ve eyadaki
er ise izaf eylerdir, nk tasavvuf dncesinde yaratlm olan her ey,
Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin hakikatinden yaratlmtr. Ehli ta
savvuf tarafndan Hakikati Muhammediyye olarak ifade edilen Hz.
Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin hakikati, btn hakikatleri kuatmtr.
Yaratl seyrinde bir mertebe, varlk plannda bir tenezzl kabul edilen Haki
kati Muhammediyyenin cami olduu hakikatlerden biri de blisin hakika
tidirki;RhulMenitefsirininsahibiAls,buhusustayleder:
Btn mahlkat ulvsiyle, sflsiyle, sadiyle, aksiyle Hz. Muhammedin
hakikatinden yaratlmtr. Bunlar kuvvetlendirecek deliller vardr. Ulv melek
ler (sema melekleri) ceml ynnden, iblis ise cell ynnden Hz. Muham
medin hakikatinden yaratlmtr. Bundan da u sonuca varlr; blis, Allahn
cell sfatnn mazhardr( ElAls, ihbddn Mahmd, Rhul Men,
Beyrut, 1985, c.I,s.230). Onun varln oluturan unsurlar ate ile havadr ve
onunenbykunsuruolanateise,cellsfatnnzuhurghdr.uhaldeb
lis, hem zahir ynyle, hem de btin ynyle cell sfatnn mazhar oldu
undan yedi imal yani sol el tabir olunan cell sfatlar ile mahlktur.

830
Heysem,I/55
831
(AKMAK,1994),s.19
DivnlahiyyatveAklamas|377

(A.A.Konuk,FusslHikemTercmeveerhi,Hazrlayan:MustafaTahralS.
Eraydn,M...F.Y.No:25,stanbul1989,al,s.166).te,blisinsecdeileem
redilmesive byklktaslaypsecdeetmemesi,blisincellsfatndanyara
tlmolmasndandolaydr.
Baz ehli tasavvuf evrelerinde blisin mazhar cell, yani cell sfatnn
zuhurgh bir varlk olarak yaratlm olmasndan dolay onun bu hususiyetinin
tavr ve davranlarna yansd ve dolaysyla blisin masum olduu anlay
mevcuttur. Sleyman Uluda, Feridddin Attarn eserlerinden bahsederken
lhnme hakknda u bilgileri verir: lhnmedeki hikyeler zhd ve ta
savvufimahiyetteolup,bunlarnennemlisiblisleilgilidir.Attar,eytanvefa
kr bir muhib, sadk bir k ve fedakr bir yiit olarak tasvir eder ve Haktan
bakasnaboyunememevesecdeetmemeurundaebedazabgzealanbir
akkahramanolaraktantr.uifadelerdeAttaraaittir:
Bir gece Msa aleyhisselm Tur dana gidiyordu. blis uzaktan, Msa
aleyhisselmnyannakageldi.
Msaaleyhisselm,olane
Nedendemesecdeetmedinki!Dedi.LanOna,
EyAllahTeltapsnnmakbuldedi,benhibirsebepyokkenAllahTel
kudretininmerduduoldum.Eersecdeedebilseydim,buelimdeolsaydbende
seningibiAllahTelkelimiolurdum.FakatUluAllahTelbylediledi...,de
di.Kelimonadediki;
Ey balara dm, bukalara mbtela olmu kii! Hi Allah Tely
anarmsn?Landediki;
Hibenimgibibirk,birdost,Onubiranbileunutabilirmi?(Feridddin
Attar.lhnme,eviren:AbdlbakiGlpnarl,stanbul,1988,s.191192.).
Artar ve onun gibi baz sfiler tarafndan sylenen; Gel! Eer hakiki er
isen, hakiki ak blisden ren! (Attar, lhnme, s.183.), gibi ifadelerden
belagatyoluylaumanalardaanlalabilir:
Gel! lh aka balan! Kendini ilah iradeye teslim et, mutmain ol ve sebat
et!Eermspetyndenbunaulaamyorsan,menfiyndenyakla!bliskadar
damolamyorsun?Onuninkrdakiinatvesebatnabakdaibretal!
Ehlitasavvuftanbazlarnazarndablis,yinedecellsfatnnmazharolan
ve yaratlnn gereini yerine getiren, Allah Telnn yaratt bir varlktr ve
hibirzamanbizatihiktdeildir.DolaysylaAllahntahtkudretinde,insan
larn imtihan iin gerekli bir aratr. blis, nce niyaz etmi, Hakkn yoluna
armt,lkinsonundakendigcnesnddiyenHallcnifadesinebak
lrsablis,balangtamtevaz,AllahTelyayakn,niyazediyorvehakkada
vetediyor,nkkendisininstnolduunuiddiaedecekbirdurumszkonu
sudeil.AncakHz.demaleyhisselmyaratldktansonraonasecdeileemre
dildiinde bu mtevazli kaybolup gurur ve kibirle dolmu, batla davet et
meyolunusemitir.
832


832
(AKMAK,1994),s.78
378|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Deryoluncanefesprelenincekafes,
Tkesilincebusesarrmdostdost.
Deryoluncanefesparalanncakafes,
Buseskesilinekadararrmdostdost.

Kafes
Farsa olan kafes kelimesi kular ya da kk hayvanlar kapal tutmak iin
kullanlan telden ya da tahta parmaklklardan yaplan tanabilir bir barnaktr.
Ayrca vcudun etsiz, kemiklerden ibaret iskeletine de kafes denir. Kafes, ede
biyatmzda daha ok blbl, tt ve tavus gibi kularla birlikte zikredilir. ok
zaman da gnl, gs kafesinin arkasnda esir olarak zikredilir. Tasavvuf a
sndan bakldnda da, ruh beden kafesinin iinde tutsak olarak grlr. Bu
dnyadahepbirlikte,beraberolaneylervardr.Bunlaronlarnbirlikteolduu
veya olmak zorunda kald eylerdir. Bu kaderdir, nasiptir; buna zlmemek
gerek nk bu dnyann kanunudur: Gl dikenlerle bir arada olmak zorunda
olduugibiblblnyeridekafestir.
833

Gklergibidneremgngibidolanrm,
Devrileeleniremarramdostdost.
Dnerimgklergibidolanrmgngibi,
Devrileelenirimarrmdostdost.

Elenmekksamddetlihallerolduuiindevirnazariyesineiaretlebirkarar
dadurmamayaiaretedildi.
DevirveDevriyye
Bilindii gibi varlklarn Hakk'tan zuhur edip tekrar Hakk'a ulamasn izah
edenmistikgrdevrkavramylaanlatlagelmitir.
Devr, varln maddeden insan mertebesine ve oradan Allah Telya ula
mas;devriyyebutekmlfikriniileyenmensurveyamanzumeserlereverilen
isimdir.
Deviranlay,slmmutasavvflarnnlednnanlamverdikleri,
Sizi topraktan yarattk, oraya dndreceiz ve baka bir sefer yine ora
dankaracaz.
834

OysaO,sizieitlimerhalelerdengeirerekyaratmtr.
835

Onlar Allah'tan geldiler ve yine Allah'a dnerler


836
gibi yetlerde daya
nakbulmaktadr.
Bu anlaya gre, Hakk'n zatndan tecell eden ilah nr, cisimler leminde
manev bir tertip dhilinde, madenlerden bitkilere; bitkilerden hayvanlara;
hayvanlardan insana ve bu makamdan da insan kmil mertebesine ulaarak,

833
(ESKGN,2006),bm5.4
834
Th,55
835
Nuh,14
836
Bakara,156
DivnlahiyyatveAklamas|379

yineilkzuhurettiiaslna,yaniHakk'arcedecektir.
Varlk ve nesneleri sudur ve tecell fikrine gre izah eden sfilere gre
Cenab Hak'tan zuhur eden bir sfat, eitli merhalelerden getikten sonra
topraainer.BuradantekrarykselerekCenabHakk'aular.
Mutlakvcuttantecellilenzuledenbirsfatsrasylakllakl,dokuzfe
lek,drttabiatvedrtunsuragelir.Buradanitibarenykselerekmadenler
den bitkilere, hayvanlara ve Sfiler bir sfatn Hak'tan tenezzl edip Hakk'a
ulatbuyolculuadevirderler.
Devir fikri bir daire (yuvarlak bir izgi) ile aklanr. Bu dairenin sol ksm
batanortanoktayakadarkavsinzul (mebde'),saksmdaortanoktadan
baakadarkavsiurc(med)eklindeisimlendirilir.Sfimelliflertarafndan
kaleme alman Nokta erhleri veya Mebde' ve Med erhleri sz konusu
dairedenkinayeyazlaneserlerdir.
slm sfilerinden baka mistiklerde devir fikrine benzeyen tenash ve
benzeri tekml grleri varsa da, bunlar slm devr anlayyla elimekte
dirler.Buelikilerinennemlisiudur:
Devir, bir devri daim olmad halde, tensh grler, daim bir devri
kabulederler.Diertaraftandevirdegeriyetekmlyoktur.Tenashveben
zerlerindebudurumszkonusudur.
Devirfikri,ilk(klasik)dnemmutasavvflarncaelealnpilendiigibi,Trk
mutasavvflar tarafndan da deerlendirilen ve hakknda pek ok eserler kale
me alnan yaratl dncesiyle ilgili nemli bir konudur. hvan Safa
Resailinde,bnMiskeveyhTehzib'lAhlk'nda,bnlArabFtuhatvedier
baz eserlerinde konuyla ilgili dncelerini yazmlardr. Daha sonralar
Sadreddini Konev, Mevlan Celaleddini Rm, Nsr Husrev, Feyzi Hind,
Yunus Emre vebunlartakipedenbirokmutasavvfKur'an bir tekml anla
y zerinde durmulardr. Edebiyat tarihimizde tasavvuf edebiyat bnyesi
iinde deerlendirilen bu tr eserlerin, Yunus Emre, Kaygusuz Abdal, Nesim,
Erefolu, Ahmedi Sarbn, Erolu Nuri, Vhib mm, mm Sinan, Seyyid
Seyfullah, Olanlar eyhi brahim, Niyzi Msr, Gayb, Erzurumlu brahim
HakkveBursalsmailHakkgibionlarcamutasavvftarafndanyazlanrnekle
rivardr.DiertaraftanskdarlHimBaba'nnkavsinzulanlattDevrei
Feriyye'si ile Niyzi Msr'nin Devrei Ariyye'sinin nemi edebiyat tarihile
rimiztarafndanvurgulanagelmitir.
Trkiye'de, dintasavvuf bir anlay ve edeb bir tr olarak devriyyeleri ilk
defa dikkati eken ve bu konudaki ilk mukayeseli aratrmalar yapan bilim
adamlar, Rza Tevfik ve Fuat Kprl'dr. Daha sonra bu konu Abdlbaki
Glpnarl, Sleyman Ate, Amiran Kurtkan Bilgiseven, Amil elebiolu, Yaar
Nuriztrk,MustafaTatc,smailYaktveAhmetYaarOcakgibibilimadamla
rtarafndaneitliynleriyleincelenmitir.
837

Her Nokta'dan bir devir balar; Hem kendisi merkezdir, hem de arkta

837
(MustafaTATCICemlKURNAZYaarAYDEMR,2000),s.2527
380|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


dnen...
Eerbirzerreyiyerindenalsan,Batanbaabtnlembozulur!..
Herey'inbadnmveonlardanbirtekparabile,Olabilirlik snr
nndnaadmatmamtr..
Somutlama, her birimi hapsetmi. Btnn paras olmaktan yana
mitsizklm.
Sankidimaseyirhalindeler..Ki,sreklisoyunupgiyinmedeler...
Hepsidimaharekethlindevedimadinlenmede...Hibirininbada
sonudabellideil!..
Her biri haberdardr, Ztndan her zaman Oradan dergha yol bulma
da...
Her zerreyi perdenin altnda gizlemi, Canann cana cn katan gzelli
i!..
838

Neyerdeyim,negkte,nemrdeyim,nezinde,
Heryerdeherzamandaarrmdostdost.
Neyerdeyim,negkte,nelym,nesalam,
Heryerdeherzamandaarrmdostdost.

nsan bilmelidir ki her halinde Allah Telnn tasarrufu altndadr. Raslllah


sallallhaleyhivesellembuyurduki;
Aklveaczevarncayakadarhereykazavekaderiledir.
839

Geldimodostilindenkokakokaglnden,
Niyznindilindenarramdostdost.
Geldimodostilindenkokakokaglnden,
Niyznindilindenarrmdostdost.

YukaddakibeyittegeenGeldimodostilindenszlerinde:nkvatannasl
Allah Teldr. Onun iin Hazreti Resul: Hubbl vatan minel mn, Vatan
sevgisi Allhtandr buyurdu: Yani Allah Telya muhabbet (sevgisi) imandandr
demektir.



838
(eyhMahmdebster),b.158164
839
mamMalik,Kader,4;Mslim,Kader,18;bn.Hanbel,II/10
DivnlahiyyatveAklamas|381

28
Hidayetnkemletbierhikadmzicet
Vecmletilmetnifesnaihidricet
Maahsenetbehetlkitabiiknekab
lenshateynifesrenshatncmiat
Keennehmecmeulbahrayniyeltegiyn
Aleyhsicinlefhminsecet
Feekmelellhierhankalbecmiih
Biekmelililmikelmetnlletrihat
DakmlMsriyyiyedlekm
Anzahragaybinbidevtinlakathalusat


Tamamlananhidayetbuaklamailebtnleti


Metnincmlesitoplandzaman


Kitabngzelliinegzeloldu.kinshadannce


Bunshadabunlartoplaycdr.

382|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Bahsedilen iki kitap dnya ahiret yatatlmadan nce yaratlan Hakikati
Muhammediyedir. Btn hakikatler ve ilimler Muhammed hakikatten kar. Hak
ve batl gibi btn ztlar onun zt maneviyesinde toplanm ve birbirinin snrna
tecavzetmedenAllahTelnnemrinetabidirler.eytan,eytaniyetiniicraeder
ken ald zevk ile Cebrail aleyhisselmn itaatndaki zevk birbine zt gibi grnr
kenherikisidehalindenmemnunekildehayatbuldular.


Sankibirbirinekavumuikidenizgibi


840

Herikisindendncegemileriyaplmtr.

Ztlarnvarlilednceleroluur.Sonutadnceleriledebireydeime
sedeinsanyorgunluuilealdzevkinpsikolojiketkisiilekalpzelliiolandnerli
(halden hale gei) durumu hayat tatllandrr. Aslnda btn hakikatler bilinmesi
ile Allah Tel iradesinde bir deiiklie sebep olacak etki oluturmaz. Yalnzca
insan ftratndaki boluklar dolabn arklar gibi dolar dolar ve taar. Sonuta bilgi
vednceninyeriyineboalmtr.


AllahTeltoplayckalptebuerhitamamlad


Kmililimilekionunmetnierhedilmitir.


hlssahibiMsrsizeduaetmekiinaryor

Dua makakam kulluk iaretidir. Dua, baka bir aresi olmayan insann kendisi
ve bakas iin retecei tek aresidir. ster kmil olsun, ister naks olsun btn

840
( )Dokumak
DivnlahiyyatveAklamas|383

kullar Allah Telya dua etmektedir. Hrsz hapishanede, zahid mescidde, arho
meyhanededuaeder.AllahTelbuyurduki;
Deki:Duanzolmasayd,Rabbmsizedeerverirmiydi?Gerektenyalanla
dnz.Ohaldeazabyakanzbrakmayacaktr.
841

AzizveCellolanAllahTelylebuyurur:
Kulum byk abdest bozup da abdest almad vakit, Bana cef etmi olur.
AbdestalpdanamazklmadvakitBanacefetmiolur.NamazklpdaBana
du etmedii vakit, Bana cef etmi olur. Bana du edip de, Ben ona icabet et
mediim vakit, kendisine cef etmi olurum; oysa Ben cef edici bir Rab dei
lim.
842

Bir gn Mevln emseddin hazretleri buyurdu ki: EbulHasanilHarakn


kaddesellh srrahulaziz: Bir admm Arn zerine, teki admm da yerin
altna koydum; fakat aradm kap kapalyd, hi almad. Niyaz eiine eil
medenkapalmad.Niyaznstneibadetyokturdedi.
843



Gaybngizlitarafndanbirtamamlanmdavetle.

841
Furkan,77
842
bnulArab,MiktEnvrdabuhaberi,IbnlCerrhdiyebilinenAbdullahb.Hane
elKinndenmerfolarakrivayetetmitir.
843
(YAZICI,1995),c.2,s.264,(87)
384|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


S
29
Vezin:FiltnFiltnFiltnFiln

Barmprhnederolemimestniylebahs,
Datraklmolzlfiperinilebahs.
Leblerinfeyzinemutadeyledinnazm,
Dilemezkimeyleyeolbhayvnilebahs.
Drrykutdehnnsevelidilbersenin,
Gelmezoldudilehergizlalmercnilebahs.
VechinzereyazlanmanyKurngren,
EylemezevrakiindelafzKurnilebahs.
Cmlefitnekanilekirpiindenolduun,
Bilenedermicihandannefseytnilebahs.
olruhunlahattnnsrrnzhidanlasa,
Krszreeylemezdikfrmnilebahs.
Pertevinricemlinaksidiremsicihn,
Nemnsibideolnrmhtbnilebahs.
ZerreikensenNiyzRhizamnruna,
Haddinibilklmaolemsidrahnilebahs.
Cemtafsilinneydginrumzunanladnsaepsemol,
Etmeandansonraaslkulvesultnilebahs.

Barmprhnederolemimestniylebahs,
Datraklmolzlfiperinilebahs.
Onunsarhogzylebahsederekgsmkanladolar,
Onundalmsalarnnbahsiaklmdatr.

Sevgilinin sa gnlleri avlamak iin kurulmu tuzaktr. Ku avlanrken iplik


ya da sa teli kullanlr. San ucundaki kvrmlar, halkalar ilmiktir. Sevgilinin
yanandakibendedanedir.Buiirdeokkullanlanbirbenzetmedir.
klarngnllerisevgilininsalarnaaslmtr.Gnl,arlolmayanso
yutbirkavramdr.Beyittegnllerearlkverilmi.Salartarannca,yadarz
gr esince dalr, perian olurlar. Salar arlanca dalmaz ve gnller de
perianolmaz;vahdetolanyanakzerindekalrlar.
844

Leblerinfeyzinemutadeyledinnazm,
Dilemezkimeyleyeolbhayvnilebahs.
Azmdudaklarnntadnaalkeyledin,
Dilemezkimseyilmszlksuyuilebahsden.

844
(PEKTEN,1986)
DivnlahiyyatveAklamas|385

Beyitte geen lebden murad edilen lhi hayattr. Tasavvufta dudak ve az
isekkveinceolmalarylayokluk,yanifenfillhtr.stenenokluktankurtu
lup birlie, vahdete ermektir. Vahdet olan dudak konumaya, yani sz sahibi
olmayabalaynca,kirpiklersihirleonususturupfenfllahaengeloluyorlar.
b hayat, kutsal bir su olmakla birlikte dnyaya aittir. Btn kutsal eyler
Allah Tel akn kazanmak ve Allah Tel'ya ulamak iin birer aratr. Allah
Tel'ykendivarlndaduyanlarnartkbhayatistememeleridoaldr.
845

Drrykutdehnnsevelidilbersenin,
Gelmezoldudilehergizlalmercnilebahs.
Dilberinkrmzazlincisinipeli,
Hibirzamankrmzyakutvemercnilebahisdilegelmezoldu.

VechinzereyazlanmanyKurngren,
EylemezevrakiindelafzKurnilebahs.
YznzerineyazlanmanyKurngren,
MushafiindekiKurnlafzilebahseylemez.

Yz,tasavvuftavahdet,yzgzellii:Cemlimutlaktr.Canlarvegnller,yani
maddvemanevbtnvarlklarKbegibionaynelir,onunevresindednerler.
Vechin zere yazlan Kuran Kerimin manlar ki, bu zhirde grlen suretler
KuranKeriminsretleridir.Busretlernelerdir?Busuretler:
Hakkn Efal, Sft, Ztndan ibrettir. Kuran Kerimin her bir yeti ya
efli,yasftler,yadaztbeyneder.Mesel,BizbuKurnbirdaaindir
seydik..
846
Daburadabirsrettir.BusretlerdehernevarsaKuranKerimde
mevcddur.BusretlerdeKuranKerimiokuyankimseKuranKeriminlfzyle
bahsetmez. Bununla beraber hayr ve erri Allah Teldan bilen nefis ve eytn
ile bahsetmez. nk yeti cellede: Syle Y Muhammed, her
eyAllhdandr
847
vridoldu.
YzndekihatlarKuranatebihetmelerinegelince;yleanlatabiliriz:
Burada yzden murad; dtan grnen yz deildir, mridin gnl yz
dr.KuranKerimdenmuradiseahlakilahiyedir.Kiomrid:
Ahlak lahiye ile ahlaklannz Hadisi erifinin manasnda zn bulmu
tur.Obykzatlarnyukardageeniaretliszlerdenmuradlar;itebuahlak
derecesinibulmaktr.
848

Cmlefitnekanilekirpiindenolduun,
Bilenedermicihandannefseytnilebahs.

845
(PEKTEN,1986)
846
Har,21
847
Nisa,78
848
NiyziMsr,RisaleiEsileveevcibeiMutasavvfne,ONUNCUSUALVECEVABI
386|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Btnfitnekanilekirpiindenolduundan,
Bunlarbilencihan,nefsveeytndanbahsedermi?

Tasavvufta gz ve kirpik kara ve ok olmalaryla kesret, yani okluk manasna


geldiinden skntlarn varlndan konu amaktadr. Bu skntlarn hepsinin Allah
Teldanolduunubildiinibahsediyor.

olruhunlahattnnsrrnzhidanlasa,
Krszreeylemezdikfrmnilebahs.
uruhunlahattnnsrrnzhidanlasa,
Vaazkrssndekfrveimandanbahseylemezdi.

Arafatta dem aleyhisselm yaratldktan sonra melekler onun vechine secde


ile emrolundular. blis ve cinin kfirleri secde etmediler. Sonra zrriyeti (nesli
gelecekahfd)zahrndan(srtndan)karld,drtsafmeydanageldi.
BirincisafEnbiy,
kincisafEvliy,
ncsafMminler,
DrdncsafEkiy.
Elest biRabbikm, Rabbnz deil miyim?
849
diye hitab edildi. Cmlesi
Bel, Evet dedi. Kfirler hitb iitmedi, ancak mminleri taklden anlar da
evet dediler. te o zaman lemi zerre yani herkes orada suveri latfe (latif
suretlerle)ileidi.Hattakfirlerinozerrelemindekidurduklararafattakimahal
debugnbilehaclardurdurmazlar.

BensizinRabbinizdeilmiyim?sorusunaekinmedenevet!dediiiin
insanteklifedilenbinlercebelveazabsemitir.

Pertevinricemlinaksidiremsicihn,
Nemnsibideolnrmhtbnilebahs.
Cihngneicemlinnrunnnaksidir,
Parlakaynnurundanbahsuygunolmaz.

Gne, gerek sevgili olan Allah Tel'dr. Kyamete kadar ilah akn ve tecer
rdnkokusunuverir.emsvecihnnrucemlininaksidir,yanignevecihan
cemli nrunun yansmasdr. nk gnee nr ismiyle tecell olundu. Ancak
nrunkeyfiyetimalumdeildir.nrluolmakveparldamakgneinnitelikleridir.
Buemse,yanignelhnrilemukbilvebenzerolabirmi?Olamaz.
Cem makmnda (tevhidin) hepsi birdir, nk Sultan da kul da Hakkn maz

849
Veozamanki,Rabbindemoullarndan,onlarnsrtlarndanzrriyetleriniald.Ve
onlar kendi nefisleri zerine ahit tuttu. Ben sizin Rabbiniz deil miyim? dedi, (onlar
da)Evet.ahidizdediler.(Buda)Kyametgn,Bizbundanmuhakkakkigfilleridik,
demeyesiniziindir.Araf,172
DivnlahiyyatveAklamas|387

harlardr. Ancak tafslde kul kuldur, Sultan Sultandr, kul sultan olmaz, Sultan
dakulolmaz.

ZerreikensenNiyzRhizamnruna,
Haddinibilklmaolemsidrahnilebahs.
NiyzRhizamnrunagresenzerreiken,
Haddinibiloparlayangnetenbahsklma.

NiyziMsr,bizimanlatmzeyleryanndaanlatamadmzokeyvardr.
Bunedenleokeydensizihaberedemeyiz,demektedir.

Cemtafsilinneydginrumzunanladnsaepsemol,
Etmeandansonraaslkulvesultnilebahs.
Cemvetafsilinneolduunrumzunanladnsadilsizol,
Etmeondansonraaslkulvesultndanbahs.


388|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


C
30
Vezin:FiltnFiltnFiltnFiln

Canbuildengmedincnnbulmazsaneg
Yriniterketmedinyrnbulmazsaneg.
Sretiinsaniihayvanolursakiinin,
Talarilednpinsnbulmazsaneg.
demingnlevindebahrummngizlidir,
Daimsusuzgezpummnbulmazsaneg.
olfakrolupgezenlerdehazinedopdolu,
Sayedipolkenzibpynbulmazsaneg.
FakrifahrdevletineerienSultnolur,
FakritmmeeriipSultnbulmazsaneg.
Herkesinderdinedermnyinederdindedir,
Derdininiindekidermnbulmazsaneg.
BundagelmektenmuratnkimHakknirfndr,
EyNiyzikiiolirfnbulmazsaneg.

Canbuildengmedincnnbulmazsaneg
Yriniterketmedinyrnbulmazsaneg.
Canbuildengmedencnnbulmazsaneg
Yriniterketmedenyrnbulmazsaneg.

nsaniintrllmvardr.
Birincisi,ztitibarylainsannherlahzalpdurmasdr.
kincisi, mevti ihtiyaridir. Bu da insana mahsustur. Bu lm cmle hevy ne
fisten,cismnilezzetlerden,tabiatmuktezsndanfniolmaktr.Bumevtiihtiyari
insn kmilin terbiyesi altnda bulunmakla mmkn olur. Tasavvuf stlahnda
buna mevti ahmer derler. Ve lmeden nce lnz. hadisi erifi bu mevti
ihtiyariyeiarettir.
ncsdeeceligeldiindeisteristemezlmektir.Bunamevtiztrrider
ler.Bundabtnmevcudatmterektir.
Bulmekarlktrlhaytvardr.
BirincilmekarlkVcdHakikininherannefesirahmanisiilecmlemev
cudatahayatvermesidir.
kincisi, yani mevti ztrariye mukabil olan insann intikal edecei berzah ale
mindekihayattr.
ncs mevti ihtiyariye mukabil olandr ki, kalbin ebedi hayat bulmasyla,
sonsuzhayatakavumasdr.

Sretiinsaniihayvanolursakiinin,
DivnlahiyyatveAklamas|389

Talarilednpinsnbulmazsaneg.
Sretiinsaniihayvanolursakiinin,
Talarilednpinsnbulmazsaneg.

nsann iinin deiik olmas orannda sfl lemden yararlanmas, manevi ha


yattanfaydalanmasnengelleyendnyahayatnnbirtecellisidir.hirethayatnn
kemli ise, insann iinde var olan ulv lem oranndadr. Bir tezat durum olursa
insandakinifaksrrnaakarrkineticesihsrandr.

Gece uykudan uyannca elleri ykamak gerektiine dair hadisin


850
yoru
munda bnl Arab (638/1240) Geceyi, uykuyu, uyanmay ve elleri ykamay
hepmecazianlamdakabuletmiveuilginyorumuyapmtr:
Gece uykusu gayb leminin ilminden gaflet etmektir. Gndz uykusu da
ehdetlemininbilgisindengafletetmektir,ikielcimrilikyeridir.Onlartemiz
lemekten maksat, infakta bulunmaktr. Onlar kerem ve cmertlik ile temizle
mekgerekir.stincaaypyerleritemizlemektir.Yaniiindekipislikveeziyeti
karmaktr. Bu pislik ve eziyetler insann iine sinmi kt dnce ve saptrc
phelerdir.Ruhanistincadabuphevetereddtlerdentemizlenmektir.
851

nsanniiiledntemizlenmesinedemekolduubuekildeaklanmtr.

demingnlevindebahrummngizlidir,
Daimsusuzgezpummnbulmazsaneg.
demingnlevindebykbirderyagizlidir,
Daimsusuzgezipummnbulmazsaneg.

nsanruhusemavimeleklerincinsindenolup,temizvesafbircevherdir,be
denilebirlemesindendolaykararmtr.nsan,bedenzevkveehvetleriterk
eder,ilimveihlssahibiolur,dnveiinitemizleyerekgnlaynasnsaflat
rrsaruh,tekrarsaflar.Ruh,temizve safolunca,nsannruhuilesemavime
leklerarasndamnasebetmeydanagelirvemnasebetoluuncadakarkar
yaduranikisafaynagibiolurlar,ondanevarsa,insanruhunadaakseder.
852

Madd lemdeki boyutlar manev lem ile hibir ekilde kyaslanamayacak e


kildedir. Ben yere ge smadm, ancak m'min kulumun kalbine sdm
853

hadisierifidegnldekigeniliinbyklneiarettir.


850
Buhr. Vud. 26, Bedul Halk. 11: Mslim. Taharet. 87, 88: Ebu Davud. Edep. 99:
Tirmz.Taharet19;Nesai.Taharet.72:bn.Mce,Taharet.40.112mamMalik.Muvatta.
Taharet.9
851
(EKER,1998),s.85;EbuCemreElEzdi.BehetunNfus.111/144
852
(AKMAK,1994),s.98
853
Bkz.Sehv.589.590:Acln.11/195Hadisinaslmuteberkaynaklardabulunamamtr.
390|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


olfakrolupgezenlerdehazinedopdolu,
Sayedipolkenzibpynbulmazsaneg.
ufakrgibigezenlerdehazinedopdoludur,
alpolsonubulunmazhazineyibulmazsaneg.

Burada fakir olarak bahsedilen maddi fakirler deildir. Fakru Fen devletini
bulmuRaslllahsallallhaleyhiveselleminAllahTeldostlardr.

FakrifahrdevletineerienSultnolur,
FakritmmeeriipSultnbulmazsaneg.
FakrifahrdevletineerienSultnolur,
FakritmmeeriipSultnbulmazsaneg.

Raslllah sallallh aleyhi ve sellem buyurdu ki; Fakr, benim vn kayna


mdr
854
Niyzi Msr kuddise srruhulaziz, fakr'n tanmn Allah'tan baka
her eyden varl almak eklinde yapmtr. O'na gre Vcut kalknca, Hakk
grnr ve hi kaybolmaz. Fakr tamam olmaynca dorudan doruya Hakk'n y
znebakmakmmknolmaz.
855

FakrmertebesitamamolanancakAllahdr,gibibinlercebeyhudeszle
re gelelim. Yani Fakr tamam olunca Allah yz gsterir, onu bulur ve grr
sn,szndekfryoksabusznmanasodeilse,seninleHristiyanarasn
danefarkolabilir?NihayetHazretis,HallacMansur'dandaBayezid'dende,
tekilerdendedahaltifbirzatidi.
uhaldeHristiyansAllahdrveyaAllahnoludur,dediiiinknamak
neden? Hlbuki sen de ayn eyi sylyorsun. u halde, Fakr tamam olunca
Allah Tely bulursun, sznn manas, Her kimin nefsi lrse, eytan da
lr;kthuylardantemizlenerekAllahTelyakavuur,szndekimanagi
bidir. Ama bu kavuma h Allah Telnn zatna kavumak deil, belki onun
yoluna girmektir. Kul, Allah Telnn kendisine kavumadn, ancak Allah yo
luna girdiini anlar. Aksi halde Allah Tel yolundan sapm olur. Sonra onun
nefsi de dirilir, eytan da! Allah Tel yolunun nuru ile Allah Telnn zatnn
ruhunuayramayan,daimakaranlktadrvekrlemitir.
856

Herkesinderdinedermnyinederdindedir,
Derdininiindekidermnbulmazsaneg.
Herkesinderdinedermnyinederdindedir,
Derdininiindekidermnbulmazsaneg.

NitekimilminkapsHz.Alikerremallhvechebukonuyuyleifadeetmitir:

854
bn.Hacervebn.Teymiyyebatlvemevzudurderken;Bkz.Acln.II/87;Buifadelerden
sahiholmadanlalmakladr.
855
(ATE,1971),1.sofra
856
(emsiTebriz,2007),(M.80),s.160
DivnlahiyyatveAklamas|391

Dermann sende, fakat senin haberin yok; derdin de sende; fakat sen gr
myorsun. Kendini kck bir beden sanyorsun; oysa en byk lem iinde
durulmu bilmiyorsun. yle apak bir kitapsn ki gizli eyler, onun harfleriyle
meydana kmada. Darya bir ihtiyacn yok senin; gnlnde yazlm yazlar;
hereydenhaberverirsana.
857

Eygzel,senkibanaderdidermanedensin;
imdi:ekilnmdendiyefermanedersin;
Seninyzncanmnkblesiolmubirkez;
Neyapsn,kblemideitirsinbucandersin?
858

Yreim,kimselerdenihsandileme;
Buamanszfelektenamandileme;
Bilki,dermanaradkaartarderdin:
Derdinlehaldaol,dermandileme.
859

[Derdin derman olmas i lemin terbiyesine yardmc olmak ile mmkndr.


Topluluklarndinamiindeskarastladmzakld,histeri,kutsalvesa
may aklayabilecek baka bir araca duyulan gereksimin bizi bilindna ve
psikanalize yneltir. Nefsini bilen rabbini bilir
860
hadisi erifi psikanaliz yolunu
bizeamaktadr.Terbiyeedilmeminefishastademektir.Terbiyeedilminefisler
denoluancemiyetlerancakhuzurvehidayetyolununtemsilcisiolur.
Psikanaliz
861
bireyi odak alan incelemelerini yaparken, bir taraftan da dikkatini
insan topluluklarnn psiik varoluuna yneltmitir. Bu zmlemenin odanda
insannmaddvemanevilikilerayeralr.Builikilera,geialanadverilen,
iveddnyalarnortakbirolgudatoplanmaseklindekendinigsterir.Buyz
den i ve d gereklii birbirine yanstan ilikiler a perspektifinden bakarak,
bireyinpsikolojisinindorudanveaynzamandabirsosyalpsikolojiolduunuileri
srer.Herbireykendimikrovaroluunda,topluluunmakrovaroluunubarnd
rr.Buvaroluiieemberlerhalindebireydenbalayarak(kuaklaraknykle
ri),kltr,tarihivediliiermektedir.
Bireyin zmlemesi tm bu yklerin i dnyada image
862
, olarak yaayan
keltilerinihesabakatmamzgerekir.nkRaslllahsallallhaleyhivesellem

857
(AREFEOLU,2005),s.19
858
merHayyam,Rubailer,85
859
merHayyam,Rubailer,297
860
Muteberhadiskitaplarndabulunmadgibibtnmevzuatkitaplarndamevzuolduu
belirtilirbkz.Acln.2/262;AliyulKari,352:Saan,35,36;Sehav,198
861
Psychoanalysis:(i.)psikanaliz,ruhzmleme.
862
mage: (i.), (f.) ekil, suret, tasvir, heykel; sanem, put; fikir, hayal; timsal; (bir kimse
hakknda) toplumun kanaati; (fiz.) Inlarn etkisi veya mercek vastasyle meydana gelen
ekil, grnt, hayal; (f.) tasvirini yapmak; yanstmak, aksettirmek (ayna); hayal etmek,
zihnindeekillendirmek.
392|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


buyurduki:
Herocukftratzerinedoarbuyurduvesonradauayetiokuyundedi:
Allah'nyaratltaverdiiftrat...
863
SonraRaslllahsallallhaleyhivesellem
sznyletamamlad:
ocuu anne ve babas Yahudiletirir veya Hristiyanlatrr veya Mecusile
tirir. Tpk hayvann dourunca, azalar tam olarak yavru dourmas gibi. Siz
kesmezdennce,kulakesikolarakdomuhayvanarastlarmsnz?Dinleyen
ler:
Ey Allah'n Raslu, kkken lenler hakknda ne dersiniz (cennetlik mi, ce
hennemlik mi?) diye sordular. Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellem u cevab
verdi:
(Yaasalard)naslbiramelileyeceklerdiAllahdahaiyibilir.
Bir baka rivayette: Doan hibir ocuk yoktur ki, konumaya balayncaya ka
darudin(slm)zereolmasnbuyurulmutur.
864

Ancak Aristo, insanlarn doutan iyi olup olmadklar hususundaki fikirleri


tartr.Bazlarinsanndoutan,bazlardaalkanlkyoluyla,dierbazlarda
eitim yoluyla iyi olduunu syler, insann iyi olmasnda ftratn pay bizim
kudretimizin dndadr diyen Aristo, lh etkilerin bahtl kiilerde bulundu

863
Rum,30
864
Buhr, Ceniz: 80, 93; Mslim, Kader: 22, (2658); Muvatta, Ceniz:. 52, (1, 241);
Tirmiz,Kader:5,(2139);EbuDvud,Snnet:18,(4714);brahimCanan,KutubiSitteTer
cmeveerhi,AkaYaynlar:2/316317.
Bu hadiste kiinin kazanaca din, meslek, ilm vs. her eit ahsiyette terbiyenin,
hususenannevebabannroldilegetirilmektedir.Gerektenmilletleriniyiveyakther
istikamettekaderinitayinedenmillerinbandaterbiyegelir.
Terbiyev gayretler terbiyev messeseler, terbiyeye ayrlan vaktin miktar neticeye
tesreder.Hadste,terbiyeyoluylaevreninkiiyevereceieylere"din"rneindedikkat
ekilmitir.
Dikkatekilenikincibirhususocukftratdr.Hz.Raslllahsallallhaleyhivesellem
btn ocuklarn ayn ftrata ship olduunu ifade etmektedir: Zengin ocuu da, fakir
ocuuda...siyahocuuda,beyazocuuda,Avrupalailedendoanocukda,Afrikal
yamyamiledendoanocukdaaynftrataship.Demekki,doduuandikkatealndkta
btn insanlar ayn yaratl zeredirler, ayn temel kapasite ve temayllere sahiptirler.
Raslllahsallallhaleyhivesellem"Allah'nyarattaverdiiftrat"yetinidedelilgeti
rerek mevzuyu iyice kuvvetlendiriyor. Kavimler, milletler, rklar arasndaki farkllklar, d
artlarnvebilhassaterbiyesisteminintesiriylehusulegelmektedir.Terbiyesistemideyin
ce,retilenmuhteva,retimeverilenciddiyet,retimmddeti,retimtechizat,tek
nikvemetodlar,nazariyat,pratiklervs.vs.anlalacaktr.
limlerdenbazlar:
"ocuk,Allahbilgisinesahipolarak,Allah'ikraredecekbiryaratlladoar.Kendisinin
biryaratanbulunduunuikraretmeyecekhikimsedomamtr,bunubakaekildeisim
lendirsevehatt,O'nunlabirliktebirbakaeyetapnsada"demitir.
Nevev, muhtelif grleri kaydettikten sonra "En dorusu, her ocuun slm' kable
hazrbiryaratlladomuolmasdr"der.Hadisibyleanlamalyzdemekister.(brahim
Canan,KutubiSitteTercmeveerhi,AkaYaynlar:2/317318.)
DivnlahiyyatveAklamas|393

unusavunmutur.BugrileAristo,insaneitimindeftratnyeriniileribir
vukuflagstermioluyordu.
865

Dertlertedavisiolanpsikanaliz,insannvetopluluklarn,rgtldavran,re
timtketim ilikilerini, toplumsal dzen, kaos ve atmalar aratrma, zmle
me (ve mdahale etme ?) olgusunu, klasik psikoloji uygulamalarna her gn biraz
daha medikalleen
866
bir bireysel psikolojiyi tedavi yntemi ve disiplinine dn
mtr.
Buolaanstzenginpsikanaliziniindevurgulananpekokkavramvardr.An
cakkonumuzileilgiliolarakennekankavramlarolarakhipnozveaktarm
ele alalm. zellikle iinde yaadmz toplumun kltrel, tarihi ve siyasi balam,
zihniyetimizinzmlemesiniyaparkenbukavramlariyianlamamzgerektiriyor.
Mesela; Sigmund Freud, kariyerinin ilk yllarnda Charcot'dan etkilenerek kul
lanmaya balad hipnoz teknii yardm ile bilin dndaki travmatik anlar bi
lince kartyor ve histerik
867
hastalarn yaknmalarn ksa srede gideriyordu.
Ancak yakn alma arkada olan ve hipnoz tekniini youn bir ekilde kullanan
Breuer'in bir vak'as olanAnna O.'nun bu hipnotik terapide yaadklar (ve dokto
runa yaattklar) Freud'un hipnoza bakn deitirdi. Freud hipnoza eskisi kadar
gvenmiyordu.Etkisi geicibirsreiindi;Freud'un peindeolduusaygnlkrt
besineulamasnengelleyecek kadarfantastiktiveonuninsananlamayamala
yanbykkuramsalyryiinfazlapratikvedebusebeplekstlaycyd.Ama
tm bunlardan daha nemlisi, hipnotik terapide hasta ok passif ve baml bir
duruma girip, doktoruna youn duygularla yneliyordu. Anna O. sk sk belirti
retmeye balamt. Bu belirtilerin arkasnda Breuer'e duyduu youn ehev
duygular yeralyordu. Balangta Freud, aktarm (transference)
868
adn verdii
bu duygularn tedaviye cevap verip iyeleme srecini engellediini ve bozduunu
dnd. Ancak hipnozdan uzaklatka aktarm olgusunun ierdii zorluklarn
kendi iinde farkl bir tedavi edici umudu tadn farketti. Tasavvuf'umuzdaki
derman arardm derdime / derdim bana derman imi anlayna uygun bir e
kilde,adaktarmolanbuolguyuiyilemesrecininmttefiiilanetti.
Freud bu yeni anlayn yaratt kuramsal farkllamaya paralel olarak, psika
naliz temellerini de att. Sre iinde, tedavi sresinin hipnotik terapiye gre
oldukauzamas,hastanndivanauzanarakserbestarmhalindekonumas,
yorumunanaiyiletiricimdahaleolarakkullanmagirmesigibideiimlerorta
yakt.Buteknikdeiimleringbeindegeneaktarmolgusuvard.

865
(BAYRAKLI,2002),s.66
866
Medical: (s.) tedaviye ait, (tb.)bba ait, (tb.)bi; iyiletirici, tedavi edici. medical botany
(tb.)bi bitkiler ilmi. medical jurisprudence adli tp. medically (z.) (tb.)bi maksatlarla,
(tb.)ben,(tb.)ynnden.
867
Hysterical:isterik;(duygular)kontrolsz,cokun
868
Transference:nakletme(i.),(psik.)hislerinpsikolojikolarakbirbakasnaynelmesi.
394|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Freud psikanalitik uygulamann imkn tand annalisthasta
869
konumunda,
hastann aktard duygularnn, hipnoz uygulamalar ile karlatrldnda, ze
rindeallmayaokdahauygunekillendiinidnyordu.Bu,hastanndaken
di duygular zerine analistiyle beraber yorum yaparak alabilecei daha
kontrollu bir regresyon
870
du. Hasta artk hipnozda olduu gibi tedavinin passif
nesnesideil,nesnelikveznelikarasndasalnanbirsrecinaktryd.
Buderecenemliolanaktarmkavramilekastedilentamolaraknedir?Freud'a
gre,analitik
871
srecinbellibirnoktasndaiyicegrnrhalegelirki,hastapsika
nalistine ocukluu, gemiinde ve iinde (dolaysyla bastrlm ve unutulmu
olduklar yerde, bilindnda) yaad arzular, bu arzularn yaratt atmalar,
geliimde doyurulmas eksik kalan etrefilli gereksinimleri aktarr. Onu, yaamn
dakinemlifigrlerle(anne,baba,kardeler,byklervb)yaadklarnnbirversi
yonu
872
ilealglar.Bualglamaaklar,nefretler,kayglaryaratr.Birbakadeyile,
bu srete, gemi
873
kapal durduu i leminden kp, gnceli yani analitik
ilikiye yansmaya balar. Bu noktaya gelindii zaman, analitik odada analistin
nndecanlananvecanlandrlanbugemienzenginbilgikaynaveenelve
rilimdahale(yorum)alandr.
Freud'a gre analitik odann dnda, toplumsal yaamn her alannda aktarm
sal olgular grrz. Aklar, nefretler, kskanlklar ve dier nefsni duygularn
olduupekokyerdeaktarmarastlanabilir.]
874

Mrid aktarmlar en gzel ekilde pasifize ederek veya edilmesine yardmc


olarakmridiniengzelseviyeyeintikaledilmesinisalamolur.AllahTelkfr
halindekikiileri
Kalblerindehastalkvardr,Allahhastalklarnartrmtr.
875

Onlara: nsanlarn iman ettii gibi siz de iman edin, denildii vakit Biz hi,
sefihlerin(aklszveahmakkiilerin)imanettiklerigibiimanedermiyiz!derler.

869
Annalist: (i.) tarihi olaylar kaydedenkimse tarihi (doktor) . annalisthasta:Doktorve
gemiinihikyeedenhasta.
870
Regression: geri ekilme, gerileme, regresyon; deniz gerilemesi, Mridin, mridin
hallerinikendiaynasndagstererekonayardmetmesidir.
871
Analytical:zmlemeli,analitik
872
Version:(i.)belirlibirgredayananaklamaveyatanmlama;eviri;uyarlama,adap
tasyon.
873
Gemi ile misal lemi ve bulunduu zamana kadar gelen dnemdeki olumsuzluklarn
terk edilmesinde yardmc olunan imajlardr. u konu unutulmamaldr ki ehli tasavvufun
btn bireyleri bu yolu tercih ettikleri zaman ok rahat ruh durumlarnn olduunu zan
netmekhatadr.nkbudert,akveileyoludur.Dolaysylaruhnhalleriniyivegzele
seyridir.
874
Uygarlk,DinveToplum.ev.SelukBudak.tekiFreudDizisi(1997).bensizbizTop
luluk Zihniyetinin Psikanalizi. Ihtaki Yaynevi, 2002. Yavuz ERTENnin Ben'den biz'e ve
siz'e: "bensizbiz".Topluluk Zihniyeti zerine Dnmeye Psikanalitik Bir Davet. Makale
sindenuyarlanmtr.
875
Bakara,10
DivnlahiyyatveAklamas|395

Biliniz ki, sefihler ancak kendileridir, fakat bunu bilmezler (veya bilmezlikten
gelirler).
876
Buvebenzeriayetlerileaklarikenhastalkolarakbeyanetmitir.
slmnbugnekadarintiarummiyetleinsanvastasileolduubilinenger
ektir. nk dinin temeli yaamak ve misal olmaktr. Bunun en gzel temsilcileri
ehlitasavvufolduunuunutmamakgerekir.
Hulsa: Derdinin iindeki dermn bulmazsa ne g ile anlatlmak istenen
aktarmnengzelekildeyaplmasndanbakabireydeildir.

BundagelmektenmuratnkimHakknirfndr,
EyNiyzikiiolirfnbulmazsaneg.
DnyayagelenkimseiinmuratHakknbilinmesidir,
EyNiyzi!Kiioirfnbulmazsaneg.

Mevln Pervanenin evinde bilgi sayor, gkler, yer, yldzlar ve dnyann


yaratlhakkndaaklamalardabulunuyordu.Buarada:
Hak ehli ve mna bilen iin bu dnyann sureti Allah Telnn yzdr
dedi.BununzerineTaceddiniErdebil:
O halde, Raslllah sallallh aleyhi ve sellem Mustafa niin dnya bir
letirdidedive:
Bunaslolur?diyesordu.Mevlnkaddesellhsrrahulaziz:
Dnyann sana bir le gibi grnmemesi ve senin de kpeklerden saylma
maniinonuistiyenlerdenolma.nkAllahTelsevgisindenbakaneileu
rarsanoletirveletendektdr.DaimaAllahTelyaraycol.Onuara
ki.AllahTelnnyznelykolasnvebtneyadaAllahTelygrebilsen
ve Hibir ey grmedim ki, onda Allah Tely grmeyeyim sz senin z
malnolabuyurdu.
Yine nakledilmitir ki: Bir gn zanaat erbab arkadalar, ahiret evleri harap
olanzlimlerinzulmndenikyetediyordu.Mevln:
Kasaplarpazarndahikpekkesiyorlarm?Onlarldrlmeyelykolduk
larhaldekoyunlarkesiyorvekesilmekzahmetinionlaratattryorlar.AllahTe
lnn yardm mminlere daha ok olduu iin mminlerin zahmeti oktur.
BunakarlkAllahTelnnonlarhakkndakirahmetionisbettesayszdrde
di.
877


876
Bakara,13
877
(YAZICI,1995),c.2,s.67(485486)
396|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


31
Vezin:FiltnFiltnFiltnFiln

Hepgzellerarasndabulduhsnnnrevc,
Cemolupuakbirbirsanaeylerihtiyc.
Hsniindebuneehliktirkihncihn,
Canverirleryolunayakandekaldtahttc.
Nicezahmetlerekpftdelervaslnumup,
Akibetdermnyerinederdinikldnil.
Nimetivaslnatklsannolaklara,
Hnfazlndannegiderdoysalargercmle.
EyNiyzeremezsinlmeyincevuslata,
AdetoldurYrilindecnalurlarhsnebc.

Hepgzellerarasndabulduhsnnnrevc,
Cemolupuakbirbirsanaeylerihtiyc.
Hepgzellerarasndabulduuniingzelliingeerli
klarbirleipsanaihtiylarnbirbirsylerler.

Hsniindebuneehliktirkihncihn,
Canverirleryolunayakandekaldtahttc.
Gzelliiniindebuneehliktirkicihnpadiahlar,
Yolunacanverirlerdetahtvetneredekalr.

Nicezahmetlerekpftdelervaslnumup,
Akibetdermnyerinederdinikldnil.
klarnvaslnumupnicezahmetlerekip,
Sonutadermnyerinederdinikldnil.

Nimetivaslnatklsannolaklara,
Hnfazlndannegiderdoysalargercmle.
Nolurklarakavumanimetiniihsanklsan,
Btnlardoysalarfazlnsofrandaneeksilir.

Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
Rabbnaonugryormugibionaibadetet
878

namveihsannartmassreklibymeyesebeptir.nkeriyenmumum
kendinikaybederkenbakabirtaraftaaydnlasebepolduuiinsevilenolur.Bu
nedenle evin ierisine ate almaktan korkanlar onu bakede yakmaktan ekin
mezler. Her nur bir zulmetin ifnsdr. Kararan nur aslnda varln bulmu olur.
Karanlnparlaklnakavumakileartksknetzahirolur.

878
Buhar.man..17.Tefsirsure31,2:Mslim.man.1.5.7:Nesa.man.5.6
DivnlahiyyatveAklamas|397

EyNiyzeremezsinlmeyincevuslata,
AdetoldurYrilindecnalurlarhsnebc.
EyNiyz!lmeyinceeremezsinvuslata,
Yrilindebugzelliehara(vergi)cnalmakadettir.

Hedefi byk ve yce olann varlndan bir eyleri feda etmeden kavuaca
bir ey yoktur. Btn nebiler eitli skntlar ile karlanca bulduklar devletin
bahas olarak dert ve elemden azde olmadklar gibi raz oldular. Hibir zaman
Allah Tely thmet altnda brakmadklar gibi dnya hayatnda iyi ve kt
aranmadanskntiindeolunacanadairmisaltekiletmilerdir.

398|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


32
MeflnMeflnMeflnMefln

MuhakkiklerdimilerdrBenAsfardururEfrenc
879

Dellimntehsduremnilegelrsve
Benasfarzuhrundadalletlerolurpeyda
TulkevkebiarkdanmeslibdranunMec
Milelkfrndebukfirnicesleyleyepervz
MukaddemdenoluranunremniyleBisenc
KaraEflakilezddeynolurbunlardahiol
Tatardahiideryamageersuyugzna
CivrTunadaolankarndalarekerzahmet
Dhlierbaniresakndurmahemnka
Tetebbueyletrihintokuztarhitbirinal
Muhakkikevsatnahzitmzekkerleolurihrc

MuhakkiklerdimilerkiBenAsfardururEfrenc
880


879
(KenanErdoan,NiyziMsrHayat,EdebKiilii,EserleriveDvnnnTenkitliMetni,
Ankara,1998,s.36)
DivnlahiyyatveAklamas|399

Velkinmntehsduremnilegelrsve
Lkkfridekfirdirnicesleyleyepervz
Mezellettenolaneyyamn
881
zeminvaveylailebec
882

Benasfarzuhrunadallettirolurpeyda
Tulkevkebimerikmeslibdranuneclec
883

KaraEflakileanlardahiolzddndr
Tatardahiideryamageersuyugzna
CivrTunadakiolankarndalargeerzahmet
Dhlierbaniresakndurmabiraderka
Tetebbu
884
eyletrihintokuztarhitbirinial
Muhakkikevsatnahzitmezkrlaolurihrc

MuhakkiklerdimilerdrbenasfardururEfrenc
885

Dellimntehsduremnilegelrsve
MuhakkiklerBenAsfar(Hristiyanlar)Avrupadadururdemilerdir
Dellinihayetlerisveemniyetleilegelir

[YeryzndeAllahAllahdiyenbirkimsebulunduumddete,kyametkopma
yacaktr.
886
Yaniyeryzndebirbiriniizleyenzikrehlikalmayncayakadarlemin
cesediiinruhgibi.pheyokkicesedinyokolmas,ruhungitmesindensonradr.
Mehdningelmesindenncezamannocuklarnyaarlarsagrebilecekleribirok
alametgelir.BeniAsfarnkmasalametlerdendir.OnlarBosnayasaldranFrenk
lerdir. Karadeniz tarafndan Moskovallar, onlara yardm edecekler. eitli kfr
milletleri de byledir. Bunlarn bazlar Allahn en yakn arzda (Rum, 12) aye
tinde delalet ettii gibi 1098de ktlar. Bu ayet iki kelimedir ve harflerinin says
doksanyedidir.Cihaddagalibiyetvemalubiyetarasndadevrederdurur.Birka
ylda (Rum, 3) Bu ile dokuz arasndadr. Burada bahsedilen birka, kfirler
cihetindenondavukubulmutur.Takibykyenilgidendolayolanolmutu.Allah
Telizinverirse,galipgelirler,sznnhkmnnaakacazamangelecek
tir.Vemslmanlartarafndangalibiyetvakiolacaktr.VeinsanlarAllahTelnn
izin verecei zamana kadar gvende ve mutlulukta olacaklardr. Sonra Bizans e
hirlerinin ounda, namaz klmann zorlaaca bir zaman gelecek. Bilakis orann

880
Bu ilhinin bu versiyonun kayd stanbul Byk ehir Belediyesi Atatrk Kitapl stih
ralarisimli(T8111297HOsmanErginYazmalar001892)eserinvarak3bdekaytldr.
881
Eyyam:(Yevm.C.)Devirler.Gnler.G,iktidar,nfuz
882
Becce:ocuk,uak,erkekocuk.
883
Eclec:Yumruvegenialnl
884
Tetebbu:derinlemesinearatrma,okuma,dnme,renme.
885
EFRENC(Franszca.dan)Bukelime,Ortaadateekklederek,osralardaFranklarnve
bilhassaCharlemagneinhkmaltndabulunanlaravezamanlagenileyerekbtnAvru
pallaradenmitir.Frenk.AvrupalvehassetenFransz
886
Mslim. man. 234: deiik rivayetler iin bkz. Buhri. Zekt. 47. Hac. 47. Cihad. 94.
Fiten.22.25,Hudud,20,Rekaik.40;EbuDavud.Fiten.1.Melahim.8.9:Tirmizi.Cemaat.1.
Fiten19.21.35
400|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


halk ama intikal etmede sknt ekecektir. Kfirlerin saldrlar Halebe kadar
ulaacak. Allah Tel, Halebi de am da onlarn istilalarndan korusun. phesiz
mukaddesarzorayadelaletetmeyecektir.AncakAllahnuszonadelaleteder:
Hibirmedeniyetyokturkikyamettennceonunykcsveyaiddetlibire
kildeazapedicisibizolmayalm.
887
Btnbeldelerinhalk,amellerininbirsonu
cu olarak, ahir zamanda afetlerden emin olamaz. Raslllah sallallh aleyhi ve
selleminbuszdeonadelaleteder:
phesizkiAllahheryzseneninbandadininiyenileyecekbirisinignderir.
Ayrcauhadisdebunadelaleteder:
Dnyannvarolmasndanberiyzsenegemesinkibandabiremirgelme
sin.YzseneoluncahayrnveerrinbirbirinitakipetmesiynndenDecclkt
s aleyhisselm indi. phesiz ki her Deccl iin s ve her Firavun iin de Msa
vardr.
.slamiyetin zevalinin sonlarna doru Osmanl Devleti hakikat ehlinin ittifak
ileMehdninzamanndasonaerecektir.Naslkisaleyhisselmnhilafeti,umumi
hilafetin sonu ise, Mehdnin hilafeti de hususi ve Muhammedi hilafetin sonudur.
Evliyannhilafetininsonuisehususihilafetinmertebelerindenbirmertebedir.Ona
inanmaklakaimolmanancakAllahTelnnazndan,aznanefesverdiikimse
ilekaimolur.Bunubil.AllahTelonuslahettiktensonrayeryzndefesatka
ranlardanolma.
phesizAllah,birkavmindurumunu,onlarnefislerindekinideitirmedike
deitirmez.
888
]
889

Benasfarzuhrundadalletlerolurpeyda
TulkevkebiarkdanmeslibdranunMec
Benasfarzuhrundasapklklaraakar
DoudanbiryldzdoarmeslibdiranunMec
890

AhmedBcan,eseriEnvrulkndeHz.Muhammedeatfedilenurivayetive
hadiscilerin yaptklar yorumu aktarr: Hz Raslllah sallallh aleyhi ve sellem
ylesylemitir.
Kyametaltnesnedensonrakopar:Vebayaygnlar,BeytlMukaddesalr,
tm lemde lm olur, 100 altnn bile kiilerin ihtiyacn karlamayacak ekilde

887
sra,58
888
Rd,11
889
(ETN,1999),s.143;(BURSEV),v.134b,96.Varidat
890
MEC: adam, arkada, ahbap; ene, yanaklar, adam, herif, tip, acayip klkl tip, herif,
herifiolu(Argo)
Mac:(nek),(sko),(rlandal.)olu,zade(bazenMcveyaM'olarakyazlr)
Mecc:Azlasupskrmek.Sulueyleratmakvesamak.
Mac:Tuzlusu. - :Atmak,firlatmak;(parti,yemek,vb.)vermek,dzenlemek,atmak;
soketmek,afallatmak,saskinaevirmek;atma,atis,firlatma
DivnlahiyyatveAklamas|401

zenginlik olur, Araplar arasnda fitne yaygnlar, Mminler lemi ele geirir ve
Beni Asfar ile anlama yaparlar. Daha sonra kfirler anlamay bozarlar ve galip
gelirler. Bundan sonra benim mmetime fitne ve sava girer ve kyamet kopana
kadar fitne ve savasrer. Muhaddisler der ki, Ben Asfar ile Frenkler birleip her
bir sancan altnda 12000 askerin bulunduu 80 sancak ve toplamda 960000 as
ker ile Batdan hcum ederler. Fakat Mslmanlar, Kostantiniyye, Roma ve
Amriyye dnda Batdan ve doudan btn dnyay kfirlerin elinden alr. Fa
katbundansonrahkimiyetkfirlerinelinegeer(AhmedBcan1301:368).
891

mamMehdleAsfaroullarnnBykSava
BistamninCifrulCmiisimlikitabndaMimharfiileHristiyantaifesiarasnda
byk bir harp olacan belirtir. Mim harfinden maksadn mam Muhammed
Mehd aleyhisselm olduu da aklanmaktadr. Daha sonra Kk Sava da deni
lenCezireiRumiyye(RumAdas)CengiolacaveMehdaleyhisselmnRumada
snfethedeceiifadeedilir.Kitaptakiresiminkonumetnideuekildeaklanmak
tadr:
Mellif,Rumiyyeadasnntasviriiindeolanehirlerihisarlarilealtnkaplve
iinde altndan maksure li kilisesiyle bu mahalde birka surete iaret edip sonra
tasviritmeyipbirbiriaretolundu.BumahaldemamMehdileAsfaroullarara
sndakibyksavatasvirolunduveortadakiyksektepeninsolunda,haalemli
siyah sancak ve zerine sark sarlm fesleriyle Asfaroullar taraftarlar bekleir
ken tepenin sanda krmz sancaklaryla Mehd taraftarlar yer almaktadr. Tepe
nin n tarafnda atl Mehd askerleri, kaan, atl Asfaroullar askerlerini kovala
maktadr.YerdeiseAsfaroullaraskerlerineaitkesikkolvekafalarsalmtr.
892

Mehd aleyhisselmn kndan evvel onun devletinin belirmesi amacyla her


tarafaydnlatankuyruklubiryldz
893
doacaeklinderivayeterastlanmaktadr.
Hatta Gn, ak bir dumana getirecei gn gzetle. (Duhan: 10) ayetinde
geen dumann kuyruklu yldza iaret ettiinin de iddia edildii grlmektedir.
Hicri 175. m. 791 ylnda kuyruklu yldzn grld ve iki ay durduktan sonra
tekrarkaybolduugrlmtr.
894

Milelkfrndebukfirnicesleyleyepervz

891
(YAMAN,Ekim,2002),s.24
892
(YAMAN,Ekim,2002),s.128
893
KuyrukluyldzlailgiliBykLaroussedeuaklamalaraktarabiliriz:Kuyrukluyldzlar,
grnm ve hareketleri ok zel olan ve Gne sisteminde dolaan gk cisimleridir. Bir
dzlemiindetutulumagreherhangibireimesahipolabilenyrngelerielplsler,para
boller ya da hiperboller biimindedir ve bunlar Gnein hemen yaknnda birbirlerinden
ayrt edilemeyen uzun dolanm srelerine karlk gelir. Ksa dolanm sreli ad verilen
kuyrukluyldzlar.200yldandahaazbirzamanaralndadzenliolarakgnberinoktasna
geri dnerler (Byk Larousse 1986: XIV, 7236) ayn kaynan 123. sayfasnda kuyruklu
yldzn en son grld tarih h. 175/791 olarak geerken 200. sayfada bu tarih 75/694
eklindeyeralmaktadr.
894
(YAMAN,Ekim,2002),s.25
402|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


MukaddemdenoluranunremniyleBisenc
Milletlerkfrndebukfirnicesinitarafnaveyannaala
nckuvvetlerioluranunremniyleBisenc

KaraEflakilezddeynolurbunlardahiol
Tatardahiideryamageersuyugzna
BunlardahiKaraEflakilebirbirineztolur
Tatardahiyamaedergeersuyugzna

Hele lrm br u vasiyyeti yine ideym; taht Ttrn dur, taht


Ttrndur, taht Ttrndur. Bunlar slh olmakdan kalmdur clk olmu yu
murta gibidr bunlarda hayr kalmamdur taht Ttrndur bilmi olun her ne
kadarhilafnitmeealursanuzolmazmlkTtrndur,Ttrndurbeyt:

VetemmesaltlHakkitetralellezi
BihilemezelfhletAllhurahim
895

Benden selm eylen Tatara Allah Tel onlarn imnndan ve islmndan


honddur, amellerini de Allah Tel slh eyleye zr dn rk olmaynca
islm pdihna duc okdur dn u adalet ameli de slha sebeb olur.
Pdihlara asl lzm olan dndr ve adletdr bu ikisi Tatardan memldur
grimesem bilmezdm ben ehdet iderim; dnleri ve mezhebleri sahhdr.
Benegerilymvelkinnefesmhaydr,bunefesTtrahaytvirrmlk
onlarnolursadetonakionlarayardmidenlerdenbuluna.
896



895


te burada yani bu iin sonunda Hakkn beyan salt kendisine hayat ve lmde
RahimAllahTelyaolsun.
(Srr MektumAnkai Murib, s.5, Osman N.ERGN, no: 1700, Atatrk Kitapl, Taksim
stanbul)Yazmadaikicimsrahataldr.Mecmudakiniesasaldk.
896
(EEN,2006),s.35;(MISR,1223),s.2b
DivnlahiyyatveAklamas|403

TatarSipahilerininMehdAskerlerileBulumalar
Kyametin Mehdnin lmnden krk gn sonra kopaca belirtildikten sonra
Mehdnin ortaya kndan nce Maverannehirde Haris isimli birinin ortaya
kacagemektedir.BukiiaskerlerininnclnMansuradlbirTataryiidi
ne verir. Mansur askerleriyle memleketinden karak Mehd askerlerine karr.
MehdaskerleriileEdirnezerindengelenTatarsipahilerinbuluurlar.
AhirZamannMehdsi(Mehdiahirezzaman)olaraksfatlandrlanKanuniSul
tan Sleyman fetih hareketleri iin Tatarlardan askeri yardm istemi, Tatar Han
Sahip Giray Han da bu istek zerine stanbula kalabalk bir ordu gndermitir.
Ayrca daha sonraki yllarda Tatarlar, Ruslarn Osmanl devletine kar byk bir
saldrsnengelleyerek(1554),Ruslarbozgunauratmlardr.OsmanlTatariliki
lerinindzeyineiaretedenbirolaydaSeyehatnmedegemektedir.Evliyaele
bi Seyahatnamenin banda grd bir ryay anlatrken Tatarlara yaplacak bir
yardmdanbahsetmektedir:RyasndakendisiniAhielebicamisindegrenEvliya
elebi,camideaynzamandaHz.Raslllahsallallhaleyhivesellemindrthali
fesivearkadalarnndabulunduunufarkeder.KendisiniSadVakkasolarakola
raktantanbirinetopluluunburadatoplanmanedeninisorar.SadVakkasTatar
larnaskeribakmdanskntdaolduklarn,onlarayardmiinstanbulageldikleri
niveoradanTatarHannayardmagideceklerinsyler.
TatarlarnSultanSleymanzamanndaOsmanllarayardmagelmiolmas,me
tindegeenMehdninbukezSultanSleymanileilikilendirildiinidndrmek
tedir.KanuniSultanSleymannaynzamandaMehdiahirezzamanolarakvasf
landrlmasbufikridesteklemektedir.MetindeMehdileTatarlararasndabalan
tkurulmas,dolaylanlatmlaSultanSleymannMehdliinivurgulamaktadr.
897


897
(YAMAN,Ekim,2002),s.125

404|Niyz

CivrTun
Dhlierb
TunaNehri
Sakndurm

Tuna n
Brege ve
(Donauein
kasabasnd
tadanitiba
Donaue
2779 km'd
corafi bak
Gny'den
kadar aa
ya, Avustu
ya,Moldov
dir.
Tuna N
balayan s
edilebilir.

Tetebbuey
Muhakkik
Trihiniiyic
iMsrkadd
nadaolanka
banireak
icivrndaol
makrkgni
nehri, Alman
Brigach da
ngen)'de bir
dan fkrarak
renbunehri
eschingen'de
dir. Bunun 2
kmdan e
n Turnu Seve
tuna (931
rya, Slovaky
vaveUkrayn
ehri nehir t
seyahat kana
yletrihinto
evsatnahz
cearatrdo
esellhsrra
arndalare
kndurmahe
lankardeler
indehemen
nya'nn gn
a rmaklar
lemesiyle m
k ufak bir ka
inisminiTun
en Karadeniz
2415 km'si
ayrlr kayna
erin'e kadar
km). Kayna
ya, Macarist
naolmakze
tamacln
al geileri i
okuztarhitb
itmzekker
kuzkarbir
ahulazz
ekerzahmet
emnka
rimizekerz
nka
eyinde Kara
rnn 678 m
meydana ge
anal sayesind
nadiyedei
z'e dkld
zerinde Sey
andan Gn
Orta Tuna (
ndan deniz
an, Hrvatist
eretoplam1
a ok uygun
ile Tuna ze
birinal
rleolurihrc
inial
t
zahmet
aorman (Sch
m ykseklik
elir. Tuna ka
de Brigach n
tirir.
Sulina lim
yrsefer yap
ny'ye kadar
(860 km) bu
e dkld
tan, Srbista
10lkeninto
ndur. Hollan
erinden Kara
c
hwarzwald)
kteki Donau
ayna Dona
nehrine dk
manna kada
plmaktadr.
r yukar Tuna
radan nehir
noktaya ka
n, Bulgarista
opraklarnka
nda'dan Ren
adenize kad

blgesinde
uEschingen
aueschingen
ld nok
ar uzunluu
Tuna nehri
a (988 km),
az Sulina
dar Alman
an, Roman
atetmekte
nehrinden
dar seyahat
DivnlahiyyatveAklamas|405

Muhakkakortasnalmzekkerle
898
olurihr

Niyzi Msrkuddisesrruhulazizinbubeyitlerdebahsettii tarihiolaylariin


yeterli bilgimiz olmadndan tam olarak yorum yapamyoruz. Fakat zaman ieri
sinde bu bahse konu zuhratlarn olutuu veya olduu kesin olma ihtimali ok
yksektir.nkNiyziMsristihrakonusundayeterliilimesahiptir.


898
Mzekker: Erkek, er. Gr: Mennesin zdd. Kelimeyi erkek gsteren. (sim, zamir, sfat,
fiil).
406|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


H
33
Vezin:FiltnFiltnFiln
sterisenolasnehlifelh,
Kullukeylebilgadatverrevh.
Dnyailebalanpkalmakneden,
stemezmisinkibulasnnech..
Nefseytandaneminolmamdm,
detinolsungecegndzsalh.
Yolagidersensanarehbergerek,
Hemyanndadmanalzmsilh.
Zikirletevhideerersegnl,
Marifetlebulasadrninirh.
Alupgnlgznnperdesi,
Hayretindeeyleyesinoksiyah.
Gresindomazdolanmazbirgne,
Gicesiyokdimolmusabah.
Kammkilleryanndahallola,
Cmleyanlilerinolashh.
EyNiyzdostilineumaa,
Herkelmnoldunrdanbircenh.

sterisenolasnehlifelh,
Kullukeylebilgadat
899
verrevh.
900

Felhehliolmakistersen,
Bilki;gnebatndansabahakadarkullukeyle

Ehli felh demek, her eyden korunmu ve hirette de zararl kmayan krl
olankimselerdir.Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
nsanlarnenfaziletlisi,amelasndanenfaziletliolandr.
901

badettekifaziletisenedenveniindenkurtulupAllahTelnnrzasnumarak
ibadetetmekdemektir.

Dnyapierisindeibdetlerinyerivenedendeimezalanoluturduklarn
dahaiyianlamakiinutespitindikkatlibirekildeokunmasgerekmektedir:
Dinin ikinci unsuru olan ibdetler (ritel), Tanr'ya itaatin biimsel gster
geleri saylr. Yaln ve teorik bu Tanr inanc yeterli olmayp, bu inancn pratik
olarak eylemle gsterilmesi ve sergilenmesi gerekir. Tapma, tapnma eylemi

899
Gadat:Sabahnerkenzaman.Sabahvakti
900
Revah(ara.) er. 1. bir eyi elde etmeden doan nee. 2. gne battktan sonra gece
oluncayakadargeenzaman.
901
Tabern,10531
DivnlahiyyatveAklamas|407

olan ibdetin z ve genel yap itibariyle kayna da vahiy olduu iin belirli
ibdetler,Tanr'yaitaaterevesindevebirinanvekanaatgereiolarakyap
lrlar.Tapma ihtiyac, beerdncesininrnleriyle karlanamaz.Kald kibe
erinbualanamdahalesiasgariolarak,dininesaslunsurlarndanbirininzede
lenmesi anlamna gelir. Bu bakmdan Tanr, bizim ibdet olarak ne yapmamz
gerektiinibelirlemivekendisinebuekildeibdetetmemiziemretmitir.
badetler biimsel olarak basit grnseler bile Tanr'nn tasarm olduklar
iin, aslnda onlarn gc ve gizemi bu dnyann telerine uzanr ve her biri
Tanr ile balantnn deiik biim ve boyutlarda gerekletirilmesine hizmet
edecekmahiyettedir.Hattabiribdetebalolarakbelirlidualarnezberlenme
si ve okunmas da ibdetin bir parasn tekil edebilir ve bu okumann etkisi
salt bir zihn kavray artna ba deildir. Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve
sellemin namazlarda zellikle Fatiha'nn okunmas ynndeki direktifi bu a
dandeerlendirilebilir
902

Gazzl'ninhyuulmiddinadleserindeortayakoyduugrleriniuekilde
zetlemekmmkndr:

Allah Tel kullarna, ruhlarn alk olmad, mahiyetini akllarn tam ola
rakanlayamadbazibdetekillerinivazifeolarakyklemitir.Hac'daeytan
talama esnasnda cemreleri atmak, Safa ile Merve arasnda tekrar tekrar sa'y
etmek ve benzeri ibdetler byledir. Teslimiyet ve kulluun kemali bu gibi
ibdetlerle ortaya kar. Zira zekt, keyfiyeti bilinen bir yardmlamadr. Akln
buna meyli vardr. Oru, Allah dman olan eytann aleti durumunda olan
ehvetin krlmasn salarken, ayn zamanda btn megalelerden uzak dur
mak suretiyle kendini tamamen ibdete verme anlamn da tamaktadr. Na
mazdaki secde ve rk tevazuun ekli olan fiillerle Allah'a kar sayg ve alak
gnlllsergilemektir.BuibdetlerdeAllah'asaygbulunduunuaklkolay
lklakavrar.Fakatsa'yetmek,cemreleriatmakvebenzeriHacfiillerininhikme
tiniaklidrakedemezvebunlarinsantabiatkolaylklabenimseyemez.Ohalde
insanbunlaryapmayasevkedensaik,srfilahiemirdirvesadeceuyulmasge
rekenemreuymaniyetidir.Bugibiibdetlerdeaklntasarrufunuengellemek,
ruhuvetabiatalpbenimsediieyindnakarmaanlamvardr.Ziraak
lnmnsnanladhereyeinsantabiatbirderecemeyleder.Bumeyilemri
yapmayayardmcvesevkediciolur.Buibdetleriyapmakladatambirboyun
eme ve kulluk hemen hemen ortaya kmaz. (Zira bu hareketlerin gerek se
bebini akl kavrayamaz). Bundan dolay Raslllah sallallh aleyhi ve sellem
zel olarak Hac ibdeti hakknda yle buyurmutur: Allah'm! Kul olarak se
ninhachakkndakiemrinehakkylauydu
903

902
(KAHRAMAN,2002),s.173;Bardakolu,"Kur'nveHukuk",s,9495.
903
Hadisi Bezzar tahric etmi, merfu ve mevkuf olarak nakletmitir. bn Hacer'in hadisle
ilgili deerlendirmesi yledir: Darekutni bu hadisi elilel'de merfu bir senetle zikr etmi
ancakmevkufolduunutercihetmitir.
408|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


Hlbuki namaz ve benzeri ibdetler hakknda byle bir ey sylememitir.
Allah Tel'nn hikmeti, insanlarn kurtuluunu, arzularnn hilafna olan bir ta
kmamelleriyapmayvekendileriniAllahTel'nnhkmnebalamaygerek
tirmitir. Bylece onlar, boyun emenin usllerine uygun ve kulluun gerei
olanibdetleriyapardururlar.nkmahiyetinianlayamadanarzularnnhila
fnaolarakyaplanbugibiibdetler,insantabiatvehuylarnngereindenay
rp,kulluunicabnasevketmevenefsinitezkiyeetmekonusundadahames
sirdir
904

KulluubuzirveyekarancennetvecehennemkorkusundanazadeklanAllah
Tely akl ve nefsin esiri olmaktan kurtarp akn derinliklerinde bularak ibadet
etmektir.

Dnyailebalanpkalmakneden,
stemezmisinkibulasnnech..
Dnyailebalanpkalmakneden,
steinibulmakistemezmisin?..

Mevlanakaddesellhsrrahulazzbuyurduki;
Efendimvecanbamemseddin(Tebrizi),birkimsedenincindiivakitona:
AllahTelsanauzunmrveokmalversin.diyeduaederdi.

DNYANEFRET

DnyayaNefretinYahudilikveHristiyanlktakiDurumu

Yahudilik, materyalist bir dnya tasavvuruna sahiptir. Hayatn telere,


hireteuzananbirboyutuszkonusudeildir.Bubakmdanlm,insanbiricik
hayatsahnesindenayrdiin,istenmeyenkorkunbirsondur.Ksaca,Benim
memleketimyalnzbudnyadrcmlesi,Yahudiliindnyagrnnenksa
ifadesidir.
Hristiyanlktaise,tarihininbtnnkapsayacaktarzda,tekdzebirdnya
anlayndanszetmekkolaygrnmemektedir.Budin,tarihininilkdnemin
de,dnyadaneletekekmeyiteklifedenmnzevbirkarakteresahiptir.lkH
ristiyanlarn dnyadan vazgemelerinin temelinde, onun sonlu olduuna inan
malar yatmaktadr. Dnya ile arasna byk bir mesafe koyan ve Ruhbanlk
kelimesiyleifadeedebileceimizbuanlaynyaygnlamasnda,ncilintahrifini
dehesabakatmakgerekir.Bugnelimizdekincillerde,budnyayaaitbirdee
rin bulunmadna, kadnn ve her trl dnya nimetinin kanlmas gereken
bo eyler olduuna dair birok sze rastlamak mmkndr. Hristiyanln ilk
dnemleriningelitirdiiburuhbanlkanlaynnenolumsuzsonularndanbiri
de,ailekurumunuyerlebiretmesidir.Kadntehlikelibirvarlksayarak,hertr

904
Gazzali,hya,I,274.
DivnlahiyyatveAklamas|409

l ftr ve beden arzuyu ldrmeyi neren bu anlay sonucunda ortaya kan
olumsuzluklar, birok kitabn veya filmin konusu olabilecek zenginliktedir. Ta
rihilerinbildirdiklerinegre,rahiplerkadnlarnglgesindenbilekayor,onla
rayaklamaygnahsayyorlard.Kadnlarayollardabilerastlamak,onlarlako
numakitikatlarnca,amelleriniveruhmcadelelerinimahvederdi.
Zamanlaslmdnyasndadayeryeryansmalarnatankolacamziin,bu
olumsuzluklar,ruhbanlkanlaynnbiretkilenmesiolabilmektedir.nkruh
banlk, insann tabi igdlerine alan ama yerine, onlar kreltmeyi veya ta
mamen yok etmeyi tercih ettii iin, bir baka anlatmla ftrata aykr olduu
iin, toplumda bir dzeltme ve olgunlama arac olmak yle dursun, toplum
ahlknbozanbirileviyerinegetirmitir.
Sonuta, Yahudiliin aksine, ana karakteri itibariyle dnyay dlayan, ebed
mutluluunhertrldnyadeerindenvazgemektengetiinisavunanilkH
ristiyanln dnya grn en zl ekilde dile getiren cmle, Bu dnya be
nimmemleketimdeildirszdr.
905

slamdaDnyayaNefretinkNaslOlmutur.
slmn ilk dnemlerinden itibaren konuya yaklarsak grnen odur ki, Hz.
Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin Hakka yrmesinden dan sonra, onun
esiz rehberliinden mahrum kalan insanlk, ilerleyen zaman iinde, zellikle de
Emevlerdnemindeortayakandnyevlemevesefahatyaantskarsnda,
dnyaya ve dnyevlemeye kar tavr koymaya balamlardr. Tasavvuf Tarihi
kitaplar, balangtan beri, tarih sre iinde mslmanlarda gzlenen dnyev
leme temayl ile tasavvuf hareketlerinin glenmesi arasnda, bir eit doru
orant bulunduunu gstermektedir. slmn ilk iki asrnda zhhad ad verilen
zmrenin dnyaya baklarnda, genel olarak yadrganacak bir durum sz konusu
deildir.Dikkatekiciolanyegnehusus,dnyanimetlerinekarsoukvemesa
felidurmalar,bunlarnayartcveazdrczelliklerinidahaokdilegetiriyorolma
lardr.Zamanilerledikeveahlkanlamdayozlamavebozulmalarortayaktk
a, sflerin zhd konusundaki srarlar artm; dnya ve nimetlerini yerme husu
sundaslplarndayeryersertlemelervekastaanifadelergrlmeyebalam
tr.
Dier taraftan, Muhasibnin eserlerinde, Hristiyan kltrnn etkisinden sz
edilmi,ncekikitaplarndahadislerisenetleriyleverdiihalde,sfevreleredahil
olduktan sonrakilerde, senetli hadis sevkinden vazgetii belirtilmitir. Devrinin
nl hadisisi Ahmed b. Hanbel (241/856) kendisine yz vermemi, Ebu Zra er
Rz (264/877), eserlerini, uzak durulmas gereken bidatlarla dolu kitaplar ola
rak deerlendirmitir. Bu ise hakkndaki bu tespitlerde, baka sebepler yannda,
onunzhdanlayndabelirleyiciolmutur.
906

Dnyaniinsevdirilmekistenmiyor?

905
(BN'LARB),s.8697
906
(BN'LARB),s.107
410|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


DnyazellikasndanAllahTeldanuzaklatraneylerdenolumutur.Bu
nedenlekorkuverenbirzelliivardr.Fakatdnyaysevmedekisnrnasltespit
edilmeliobalbanabirsorundur.Raslllahsallallhaleyhiveselleminhaya
tndakiusulvedengebumeseleyigzelzmlemitir.Buisednyayterketmek
deilde,gnldeonayervermektenkanmakeklindedir.
Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
Allahm,dnyafitnesindensanasnrm.
907

Dnyammininzindan,kfirincennetidir.
908

Allahm,hayat,ancakhirethayatdr.
909

EerdnyannAllahTelkatndasivrisinekkadardeeriolsayd,AllahTe
londankfirebiryudumsuiirmezdi.
910

Allahm,Muhammedailesininrzknihtiyacgrecekkadarver!
911

Fakirlik,neredeysekfrolacakt.
912

Bu ve benzeri hadisler iin temelinde Allah Telnn gnlden karlmamas ve


dnyann hedef nokta olmamasdr. nk dnya hayatna gelmemi bir kul iin,
ahiret hayat denilen bir hayat yoktur. Neticede Raslllah sallallh aleyhi ve
selleminUnutturanfakirlikveazdranzenginliktenAllahTelyasnmas
913

Ecelinkuluaraypbulduugibi,rzkdakuluaraypbulur.
914
Dnyakonusun
damihenktamzolmaktadr.
mam Rabbn kaddesellh srrahlazz (1034/1624) bu konudaki sz u
ekildedir: Dnya, seni Allah Teldan uzaklatran eyler demektir. Kadn, mal,
rtbe ve mevki dncesi, Allah Tely unutturacak kadar zihninizi doldurursa,
dnyahalinegelir.
915

Dindensonrazenginliktendahahayrlsngrmedim,
Kfrdensonrafakirliktendahaktsngrmedim.
916

Dnyann nefret edilmesi gereken bir yer olduu bu anlatlanlardan anlald.


Ancak dnyada sevilmesi gereken bir ey yok mu diye bir konu hatra gelirse
Raslllahsallallhaleyhivesellembuyurduki;
Banadnyanzdaneysevdirildi;kadn,gzelkoku,namaz
917


907
Buhar,Cihad,25;Deavt,37,41,44,57;Mslim,Zikir,76;Nes,stize,5,6,7.
908
Mslim,Zhd,1;Tirmiz,Zhd,16;bnMce,Zhd,3;Ahmed,II,197,323,389,485.
909
Buhar,Cihad,33,Rikk,1;Mslim,Cihad,126,129,Tirmiz,Menk_b,55;Ahmed,III,
381,V,332.
910
Buhar, Tefsir (18) 6; Mslim, Mnfikn, 18, Tirmiz, Zhd, 13; bn Mce, Zhd, 3;
Ahmed,V,154,177.
911
Mslim,Zhd,19.
912
Beyhak,uabulman,IV,267;EbuNuaym,Hlye,III,53,VII,253.
913
Tirmiz,Zhd3
914
Heysemi,IV/72
915
mamRabbn,elMektbt,I,83(73.Mektup).
916
Mverd,EdebudDnyavedDn,146.
917
Nesai.AretnNisa.1:bn.Hanbel.III/128.199.285
DivnlahiyyatveAklamas|411

Kadn:noksanlmza,gzelkoku:tabiatmza,namaz:kulluaiaretoldu.
Kadn hakknda dnlmesi gereken erkeklerin noksan halleridir. Aliyyl
Havvaskuddisesrruhulazzbuyurdularki;
Kar ve kocann ahlakn inceleyince kadnnn ahlak ve davran erkeinki
gibidir.nkkadnondanyaratlmtr.Birkimsekendihuyundanhabersizise,
kendieininhuyveahlaknabakmaldr.Ozamankendihuyveahlaknaynada
grmgibi,kendisinegzkrppbaktngrr.
918

Hz. Raslllah sallallh aleyhi ve sellem, Hz.Hatice radiyallh anha ile geen
gnlerindekihatralarnunutmamherfrsattaonuanmveiyiliklerinianlatm
tr.YineOnunhatrasnandbirgndeHz.ieradiyallahanha:
O yal kadn ne anp duruyorsun, Allah Onun yerine sana daha iyisini verdi
deyince,Raslllahsallallhaleyhivesellembunasitemetmive
Allah Tel, bana Ondan daha hayrlsn vermedi. O, kimsenin kabul etme
dii bir zamanda bana iman etti, herkesin beni yalanlad bir zamanda, o beni
tasdiketti,kimseninbanabireyvermediibiresnada,Omalnbenimiinkul
land ve kimsenin ocuk vermedii bir dnemde o bana ocuk verdi diye cevap
vermitir.
919
Buekildeerkeinsevdiivesevildiikadnaolanihtiyaaklanmak
tadr.
KokununArapadakarlTybtabiatdemektir.nsannsevdiikokuonun
vasflarn aa karr. Mesela yerin altnda ilehanede ibadet eden ehli keml
yerinaltndatopranzilekarphalvetedinceaslnbulmuAllahTelyakul
olduuzahirendeisbatetmektedir.Buekildevuslatmakamolannamaznaslna
erimitir.
Namaz ise kulluun zirve noktas olup Raslllah sallallh aleyhi ve sellemin
en stn sfat olan abd (kulluk) in iaretidir. Bu sebeple namaz klmayp Allah
Telysevmektenbahsedenbirindenhazeretmekgerekir.
BusevgiRaslllahsallallhaleyhivesellemeemredildiisebusevgilerden
noksan olanlar Muhammed makamda olamayp daha alt makam sahipleri oldu
unudaanlamakgerekir.

Nefseytandaneminolmamdm,
detinolsungecegndzsalh.
Devamlnefsveeytandaneminolma,
iyilikgecegndzdetinolsun.

Birkeresindeiblis,Hz.saleyhisselmahtiyargrnmndebirahsola
rakgelmiti.
nk iblis, nebilerin (aleyhimsselm) btnlarna etki edecek bir yol bu

918
(ALTUNTA,2007),s.740
919
(VAROL, 1990), s. 135; bn Askir, Menkb, 9697, bn Kesr, elBidye, III/128; bn
Hanbel, Msned, VI/117,118; Tabern, XIII/23; ie Abdurrahman, Tercim Seyyidti
Beyti'nNbvve,Kahire,1987,s.234;Haleb,33,34.(VAROL,1990)
412|NiyziMsrkaddesellhsrrahulazz


lamaz. Ayrca nebilere (aleyhimsselm) gelen havatrn tm, ya Rabbn, ya
melek ya da nefsdir. Ve eytann, nebiler aleyhimsselmn kalblerinde bir
nasibiyoktur.Vellerden,Allahnilmindemuhafazaolunmuolanlarda,eyta
nnilkasnnkendilerineulamasndadeilde,korunmadanebilerkonumunda
drlar.Korunmuolanveli,eytannilkaedeceivesveseyibilmehususundaAl
lahtan bir almete sahip olur. Bunun nedeni, velinin kanun koyucu konumda
olmamasdr.Nebler(aleyhimsselm)ise,konunkoyuculardr.Bunedenleon
larnbtnlardakorunmutur.Bununzerineiblis,Hz.saleyhisselmEys!
Lilaheillallah,de!dedi.Byleceiblis,Hz.saleyhisselmnkendiemrinebu
kadaritaatetmesinebilerazoldu.Hz.saleyhisselmda;
Bukelimeyi,seninLilaheillallahdemenledeil,kendiszmolarakdi
yorum.Deyecevapverdi.Bununzerineiblis,berbatbirbiimdegerisingeri
dnd.
920

Yolagidersensanarehbergerek,
Hemyanndadmanalzmsilh.
Yolagidersensanarehbergerek,
Hemyanndadmanalzmsilh.

Silahkuvvetileizahedildiindenyolhazrlaamasndagereklitedbirtve
emniyetinsalanmasdr.Yolemniyetindeenbykncelikrehberdir.Birordu
saldrhareketindenncerehberlervastasylaistihbrathazrlklarilenaamay
geerekhazrlkyapar.Buyoldaisemridnceliksahibidir.

Bilginin biri bir gn uykudan uyand. Eya, kitap her nesi varsa att. nliyor,
alyorveylesylyordu:
mrmz kadnlardan ayr yaamak, onlardan kanmakla tkettik. Allah
Tel kitabn arkamzda braktk. Allah Tel bizden mrmz nelerle tket
miolduumuzusoruncanecevapvereceiz?Gzmzlenegrdmz,ku
lamzla ne iittiimizi, kalbimizden ne gibi dnceler geirdiimizi soracak
lar...
Bilginin burada Allah Tel kitab demekten maksad Kurn Kerim de
ildir.YolgsterenadamyaniMrid'dir.AllahTelkitabodur,yetodur,
sre odur. O yet iinde yetler vardr. Bu ak Kurn Kerim'de, bu ak ki
taptaneleryok...
Bu mesele bize bir ka kere Badat'ta kadlk yapan Yahudi'yi hatrlatt. Ya
hudi hazineler elde etti, yer altnda gizli maaralar yaptrd. Silhl yiit kiiler
bularakpusuyayatrd.Halifeyitahtndanindirecek,Badat'kuatacakt.Hik

920
(ATA, 1993), s. 625; Futht, 1, 281283, (Thk. O. Yahya, IV, 278287.) Bu konu iin
ayrcabak:Futht,