ΕΠΕΞΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΤΑΣΙΑΚΗ ΛΟΓΙΚΗ

Χρήστου Νικολαίδη
Απρίλιος 2004
Α. ΠΙΝΑΚΕΣ ΑΛΗΘΕΙΑΣ
Έστω ότι έχουμε έναν προτασιακό τύπο X
Αν ο X περιέχει μόνο μία μεταβλητή, πχ ( p → ¬p) ∨ p , συμπληρώνουμε έναν πίνακα
με 2 γραμμές
p
A
Ψ



Αν ο X περιέχει δύο μεταβλητές, p και q, συμπληρώνουμε έναν πίνακα με 4 γραμμές
p
Α
Α
Ψ
Ψ

q
Α
Ψ
Α
Ψ





Αν ο X περιέχει τρεις μεταβλητές, p q και r συμπληρώνουμε έναν πίνακα με 8 γραμμές
p
A
A
A
A
Ψ
Ψ
Ψ
Ψ

q
Α
Α
Ψ
Ψ
Α
Α
Ψ
Ψ

r
Α
Ψ
Α
Ψ
Α
Ψ
Α
Ψ









Γενικά όταν ο X περιέχει n μεταβλητές χρειαζόμαστε 2n γραμμές. Καλό είναι να
γράφουμε τις αποτιμήσεις (δηλ τις σειρές) με οργανωμένο τρόπο και όχι ανακατεμένα.
Δείτε ότι στην τελευταία μεταβλητή r έχουμε Α και Ψ εναλλάξ, στην προτελευταία
αλλάζουμε ανά 2, μετά ανά 4, μετά αν χρειαστεί ανά 8 κοκ.
Στις επόμενες στήλες, «σπάμε» τον X σε υποτύπους και συμπληρώνουμε διαδοχικά τις
αποτιμήσεις των υποτύπων σύμφωνα με τους κανόνες των συμβόλων ∧,∨, →, ↔, ¬

1

pqΑAΑΑΑΑΑΨΨΑΨΨΨΑΨΑΑΨΨΨΨΨΑΑ

AΨΨΑ

Π.χ Έστω X ο τύπος ( p → q) ∨ ¬p . Έχουμε δύο μεταβλητές, άρα θέλουμε 4 γραμμές.
Θα υπολογίσουμε στήλες για τους τύπους p → q , ¬p και τέλος για τον ( p → q) ∨ ¬p
p
Α
Α
Ψ
Ψ

q
Α
Ψ
Α
Ψ

p→ q

¬p

Α
Ψ
Α
Α

Ψ
Ψ
Α
Α

( p → q) ∨ ¬p
Α
Ψ
Α
Α

Β. ΕΝΝΟΙΕΣ ΠΟΥ ΔΟΥΛΕΥΟΝΤΑΙ ΜΕ ΠΙΝΑΚΕΣ ΑΛΗΘΕΙΑΣ
• ΤΑΥΤΟΛΟΓΙΑ – ΑΝΤΙΦΑΣΗ
Σχηματίζουμε τον πίνακα αλήθειας του προτασιακού τύπου Χ. Αν το αποτέλεσμα είναι
πάντοτε Α τότε ο Χ είναι ταυτολογία, αν το αποτέλεσμα είναι πάντοτε Ψ τότε ο Χ είναι
αντίφαση.
• ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΙΜΟ ΣΥΝΟΛΟ
Έχουμε ένα σύνολο Τ που περιέχει τους προτασιακούς τύπους Χ1,Χ2,Χ3 και θέλουμε να
δούμε αν το Τ είναι ικανοποιήσιμο.
Σχηματίζουμε έναν κοινό πίνακα αλήθειας και για τους τρεις τύπους (προσοχή, στον
κοινό πίνακα τοποθετούμε αρχικά τις προτασιακές μεταβλητές p,q,r κλπ και των τριών
τύπων). Αν σε κάποια σειρά (έστω και μία αρκεί) παρατηρήσουμε ότι και οι τρεις τύποι
έχουν αποτίμηση Α τότε το σύνολο Τ είναι ικανοποιήσιμο.
• ΚΑΝΟΝΙΚΗ ΔΙΑΖΕΥΚΤΙΚΗ ΜΟΡΦΗ (ΚΔΜ)
Έχουμε έναν προτασιακό τύπο Χ και θέλουμε να τον γράψουμε ισοδύναμα σε κανονική
διαζευκτική μορφή.
Σχηματίζουμε τον πίνακα αλήθειας για τον Χ. Παρατηρούμε μόνο τις σειρές όπου το
αποτέλεσμα έχει αποτίμηση Α. Αυτές οι σειρές θα δώσουν τη μορφή που θέλουμε
σύμφωνα με το επόμενο παράδειγμα: αν πχ

2

p
A
A
A
A
Ψ
Ψ
Ψ
Ψ

q
Α
Α
Ψ
Ψ
Α
Α
Ψ
Ψ

r
Α
Ψ
Α
Ψ
Α
Ψ
Α
Ψ









Χ
Ψ
Ψ
A
Ψ
Ψ
Ψ
Α
Ψ

Τότε η ισοδύναμη ΚΔΜ του Χ θα σχηματιστεί από τις δύο γραμμές που σημειώσαμε. Η
πρώτη δίνει p ∧ ¬q ∧ r ενώ η δεύτερη ¬p ∧ ¬q ∧ r . Ενώνουμε τα επιμέρους
αποτελέσματα με διάζευξη και τελικά έχουμε
( p ∧ ¬q ∧ r ) ∨ ( ¬p ∧ ¬ q ∧ r )
• ΣΥΝΕΠΑΓΕΤΑΙ ΤΑΥΤΟΛΟΓΙΚΑ
- Θέλουμε να ελέγξουμε αν ένας προτασιακός τύπος Χ1 συνεπάγεται ταυτολογικά έναν
άλλο προτασιακό τύπο Χ2.
Σχηματίζουμε έναν κοινό πίνακα αλήθειας και για τους δύο τύπους. Παρατηρούμε μόνο
τις γραμμές όπου ο Χ1 έχει αποτίμηση Α (δε μας ενδιαφέρουν οι άλλες γραμμές). Αν στις
ίδιες γραμμές είναι Α και ο Χ2 τότε λέμε ότι ο Χ1 συνεπάγεται ταυτολογικά τον Χ2 και το
γράφουμε ως εξής: Χ1 |= Χ2.
- Αν συμβαίνουν ταυτόχρονα Χ1 |= Χ2 και Χ2 |= Χ1 (με άλλα λόγια αν και οι δύο τύποι
γίνονται ακριβώς στις ίδιες σειρές Α) τότε λέμε ότι οι δύο τύποι είναι ταυτολογικά
ισοδύναμοι και γράφουμε Χ1 ≡ Χ2
- Θέλουμε να ελέγξουμε αν δύο προτασιακοί τύποι Χ1 και Χ2 συνεπάγονται ταυτολογικά
έναν άλλο προτασιακό τύπο Χ3. Σχηματίζουμε έναν κοινό πίνακα αλήθειας και για τους
τρεις τύπους. Παρατηρούμε μόνο τις γραμμές που οι Χ1 και Χ2 είναι ταυτόχρονα Α (δε
μας ενδιαφέρουν οι άλλες γραμμές). Αν στις ίδιες γραμμές είναι Α και ο Χ 3 τότε λέμε ότι
οι Χ1 και Χ2 συνεπάγονται ταυτολογικά τον Χ3 και το γράφουμε ως εξής: {Χ1,Χ2} |= Χ3.
- Ο συμβολισμός |= Χ σημαίνει ότι ο Χ είναι ταυτολογία.
Γ. ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΓΙΑ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΠΑΡΑΠΑΝΩ ΕΝΝΟΙΕΣ.
Για όλες τις παραπάνω έννοιες μπορούμε να δουλέψουμε και χωρίς πίνακα αλήθειας
ακολουθώντας ένα πιο «πονηρό» σκεπτικό. Σαν ένα απλό παράδειγμα, ας υποθέσουμε
ότι θέλουμε να ελέγξουμε αν ο τύπος
p ∨ (q → ¬r ) ∨ (r ↔ p) ∨ (s → ( p ∧ r )) ∨ ¬p ∨ (q → t)

3

είναι ταυτολογία. Αν κάνουμε πίνακα αλήθειας θα χρειαστούμε 25 = 32 γραμμές διότι
έχουμε 5 μεταβλητές και η δουλειά θα είναι κάπως επίπονη. Παρατηρούμε όμως ότι στον
τύπο αυτό έχουμε μια σειρά από τύπους που συνδέονται με διάζευξη και ανάμεσα τους
βρίσκονται ο p στην αρχή και ο ¬p στην προτελευταία θέση. Όποια αποτίμηση και να
πάρει ο p, τύπος p ∨ ¬p θα είναι Α. Όποια αποτίμηση και να πάρουν οι υπόλοιπες
μεταβλητές, εφόσον έχουμε διάζευξη το αποτέλεσμα θα είναι πάντα Α. Άρα ο τύπος είναι
ταυτολογία. Με παρόμοιο σκεπτικό μπορούμε να δουλέψουμε και στις υπόλοιπες
έννοιες. Χαρακτηριστικά είναι τα παραδείγματα της σελίδας 30 και η Άσκηση
Αυτοαξιολόγησης 2.4 του βιβλίου της Μαθηματικής λογικής.
Δ. ΠΛΗΡΕΣ ΣΥΝΟΛΟ
Ένας οποιοδήποτε προτασιακός τύπος περιέχει τους συνδέσμους ∧,∨, →, ↔, ¬ . Επειδή
όμως τόσο το → όσο και το ↔ μπορούν να αντικατασταθούν από τα υπόλοιπα, διότι
σύμφωνα με τους νόμους της σελίδας 31
p → q ≡ ¬p ∨ q
και
p ↔ q ≡ ( p → q) ∧ (q → p) ≡ (¬p ∨ q) ∧ (¬q ∨ p)
τελικά αρκούν μόνο οι σύνδεσμοι ∧,∨, ¬ . Γι αυτό λέμε ότι αυτοί οι σύνδεσμοι
αποτελούν πλήρες σύνολο. Στην πρόταση 2.1 λέει ότι τελικά και το ∨ μπορεί να
αντικατασταθεί από τους ∧, ¬ οπότε ακόμη και το σύνολο {∧, ¬} είναι πλήρες.
Ακολουθώντας άλλες αντικαταστάσεις μπορούμε να δείξουμε ότι και άλλου συνδυασμοί
συνδέσμων αποτελούν πλήρη σύνολα.
Για να δείξουμε ότι ένα σύνολο Α με συνδέσμους δεν είναι πλήρες συνήθως
σκεφτόμαστε ως εξής. Βρίσκουμε ένα χαρακτηριστικό που έχουν όλες οι προτάσεις που
περιέχουν μόνο τα σύμβολα του Α. Στη συνέχεια «ανακαλύπτουμε» έναν τύπο που δεν
έχει αυτό το χαρακτηριστικό, άρα αυτός δεν μπορεί να περιγραφεί μόνο με τους
συνδέσμους του Α. Συνεπώς το Α δεν επαρκεί για να περιγράψει όλους τους τύπους, δεν
είναι δηλαδή πλήρες. Δείτε το παράδειγμα 2.12 στη σελίδα 39 του βιβλίου.
Ε. ΕΠΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΟΛΥΠΛΟΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΤΥΠΩΝ
Μας δίνουν να αποδείξουμε μια πρόταση που εξαρτάται από τον προτασιακό τύπο φ.
Ακολουθούμε το σκεπτικό της σημείωσης που υπάρχει στο τέλος της σελίδας 18 του
βιβλίου. Δηλαδή,
α) δείχνουμε ότι η πρόταση ισχύει για μια προτασιακή μεταβλητή p (συνήθως είναι πολύ
απλό)
β) υποθέτουμε ότι η πρόταση ισχύει για τους προτασιακούς τύπους φ και ψ
γ) δείχνουμε ότι η πρόταση ισχύει και για τους πιο σύνθετους προτασιακούς τύπους
(¬φ ) , (φ ∧ ψ ) , (φ ∨ ψ ) , (φ → ψ ) , (φ → ψ ) . Συνήθως κάνουμε μόνο τα δύο πρώτα και
4

λέμε «όμοια για τα υπόλοιπα» (διότι οι υπόλοιποι διμελείς σύνδεσμοι θα δουλεύονται με
παρόμοιο τρόπο).
Σχόλιο: Πρόκειται για μια πολύ «έξυπνη» τεχνική διότι αντί να δείξουμε ότι η πρόταση
ισχύει για όλους του τύπους (πράγμα δύσκολο γενικά), το δείχνουμε μόνο για απλές
προτασιακές μεταβλητές p (βήμα α) και μετά δείχνουμε ότι οι 5 βασικοί σύνδεσμοι μας
μεταφέρουν την πρόταση από αυτούς τους απλούς προτασιακούς τύπους σε όλο και πιο
πολύπλοκους τύπους (και άρα σε όλους)
ΣΤ. ΤΥΠΙΚΟ ΘΕΩΡΗΜΑ, ΤΥΠΙΚΗ ΑΠΟΔΕΙΞΗ
• MODUS PONENS (MP)
Ας εξηγήσουμε πρώτα τον κανόνα Modus Ponens. Για να μην υπάρχει σύγχυση με τους
τύπους φ και ψ των αξιωμάτων χρησιμοποιώ τα κεφαλαία γράμματα Α και Β τα οποία
μπορεί να είναι οποιοιδήποτε προτασιακοί τύποι, απλοί ή πολύπλοκοι.
Σχηματικά: ο κανόνας λέει

A → B, A
B

Τι σημαίνει: Στην επάνω γραμμή έχουμε τις υποθέσεις, και στην κάτω γραμμή το
συμπέρασμα.
Αν σας πω τα εξής
- αν ισχύει το Α τότε ισχύει το Β
- ισχύει τα Α
τι συμπέρασμα θα βγάλετε;
- ότι ισχύει το Β
Πρακτικά: Πως χρησιμοποιείται στις τυπικές αποδείξεις;
Έχουμε μια σειρά από προτασιακούς τύπους και σε κάποιες εμφανίζονται τα A → B και
A (θα επανέλθω στο τι σημαίνουν οι σειρές αυτές)
1. …
2. …
3. A → B
4. …
5. A
τότε με τον κανόνα MP μπορούμε να πάρουμε μια νέα γραμμή
6. B

(δίπλα γράφουμε 3,5,ΜP για να δείξουμε ότι η γραμμή αυτή προέκυψε με
βάση τις γραμμές 3,5 και τον κανόνα MP)

ΑΞΙΩΜΑΤΑ (ή για να είμαστε πιο ακριβείς ΑΞΙΩΜΑΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ)

5

Αναφερόμαστε στα σχήματα ΑΣ1, ΑΣ2, ΑΣ3 στη σελίδα 44.
Λέμε σχήματα γιατί στη θέση των φ,χ,ψ μπορούν να μπουν οποιοιδήποτε άλλοι τύποι
απλοί είτε πιο πολύπλοκοι. Όποιος τύπος λοιπόν έχει κάποια από τις τρεις αυτές μορφές
μπορούμε να θεωρήσουμε αυτόματα ότι ισχύει. Έτσι για παράδειγμα ο τύπος

φ → ((φ → φ ) → φ )
είναι αξίωμα διότι έχει τη μορφή ΑΣ1
Φ → (Ψ → Φ )
όπου στη θέση του Φ έχουμε φ και στη θέση του Ψ έχουμε (φ → φ )

ΤΥΠΙΚΟ ΘΕΩΡΗΜΑ

Έχουμε σαν «συστατικά» όλους τους τύπους που προκύπτουν με βάση τα 3 αξιώματα.
(μπορείτε να βρείτε άπειρους τέτοιους τύπους). Αυτοί είπαμε ότι ισχύουν, με άλλα λόγια
είναι τα πρώτα μας τυπικά θεωρήματα.
Οτιδήποτε μπορούμε να «μαγειρέψουμε» με βάση αυτά τα «συστατικά»
χρησιμοποιώντας επίσης και τον κανόνα MP λέμε ότι είναι επίσης τυπικό θεώρημα.
• ΤΥΠΙΚΗ ΑΠΟΔΕΙΞΗ
Τι σημαίνει ο συμβολισμός {Χ1,Χ2} |− Χ3; (προσέξτε τη διαφορά στο σύμβολο με το
σύμβολο που είχαμε δει στην έννοια «συνεπάγεται ταυτολογικά)
Μας λέει ότι: Αν ξεκινήσουμε με συστατικά τους τύπους Χ1,Χ2 καθώς επίσης και ότι
προκύπτει από τα 3 αξιώματα, χρησιμοποιώντας και τον κανόνα MP μπορούμε να
«μαγειρέψουμε» τον τύπο Χ3. Η όλη διαδικασία του «μαγειρέματος» λέγεται τυπική
απόδειξη και μοιάζει ως εξής
1.
2.
3.
4.
5.
6.

Χ1
Χ2
… (ίσως κάποιο αξίωμα)
… (ίσως κάποιο αξίωμα)
… (ίσως χρήση του κανόνα MP, πχ 2,4, MP)
Χ3

Θα ρωτήσετε εύλογα: και πως θα ξέρουμε ποια αξιώματα θα χρησιμοποιήσουμε; Εκεί
βρίσκεται η τέχνη του «μάγειρα»!!! Μια τεχνική είναι να σκεφτεί αντίστροφα. Πως θα
φτάσω στο X3; Και πηγαίνοντας προς τα πίσω να βρει τα συστατικά!!!
Και τι σημαίνει ο συμβολισμός |− Χ3;

6

Σημαίνει ότι σαν συστατικά έχουμε μόνο τα αξιώματα. Δεν μας δίνουν τίποτα για
υπόθεση. Τότε λέμε ότι έχουμε τυπικό θεώρημα (το περιέγραψα και στην προηγούμενη
παράγραφο).

ΘΕΩΡΗΜΑΤΑ ΠΛΗΡΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΕΓΚΥΡΟΤΗΤΑΣ, ΣΕΛ 54
Τ |− φ

αν και μόνον αν

Τ |= φ

Δείτε ξανά τι σημαίνουν τα δύο σύμβολα. Το Τ υπενθυμίζω ότι είναι ένα σύνολο από
προτασιακούς τύπους, πχ T = {φ1,φ 2 ,φ3}
Ουσιαστικά μας λέει ότι αν οι προτασιακοί τύποι του Τ συνεπάγονται ταυτολογικά τον
τύπο φ, τότε ξεκινώντας από τους τύπους του Τ μπορούμε να αποδείξουμε τυπικά τον φ.
Και αντίστροφα, αν από το Τ αποδεικνύεται τυπικά το φ τότε το Τ συνεπάγεται
ταυτολογικά τον φ.
Έτσι λοιπόν αν μας ζητήσουν να αποδείξουμε ότι {Χ1,Χ2} |− Χ3 και δεν μπορούμε να
βρούμε απόδειξη, μπορούμε να δείξουμε ότι {Χ1,Χ2} |= Χ3 και να πούμε ότι με βάση το
θεώρημα Πληρότητας ισχύει και το ζητούμενο! (αν βέβαια η άσκηση αναφέρει ρητά να
κάνουμε τυπική απόδειξη, δυστυχώς πρέπει να κάνουμε τυπική απόδειξη!)
• ΠΟΡΙΣΜΑ
Αν αφαιρέσουμε το Τ στα παραπάνω θεωρήματα έχουμε
|− φ

αν και μόνον αν

|= φ

δηλαδή τα τυπικά θεωρήματα συμπίπτουν με τις ταυτολογίες.
Αντί λοιπόν να δείξουμε ότι μια πρόταση είναι τυπικό θεώρημα (ακολουθώντας μια
τυπική απόδειξη) μπορούμε απλά να δείξουμε ότι είναι ταυτολογία!
• ΘΕΩΡΗΜΑ ΑΠΑΓΩΓΗΣ, ΣΕΛ 46
Πολύ χρήσιμο θεώρημα.
Για διευκόλυνση, θεωρώ ότι Τ= {φ1,φ 2 , φ n} (ας δεχτούμε ότι είναι πεπερασμένο) και
διατυπώνω το θεώρημα ως εξής:
Αν {φ1,φ 2 , φ n ,φ}|− ψ , τότε {φ1,φ 2 , φ n}|− φ → ψ
Πως χρησιμοποιείται; Μας ζητούν να δείξουμε ότι

7

{φ1,φ 2 , φ n}|− φ → ψ .
Να ξεκινήσουμε δηλαδή από τα φ1,φ 2 , φ n και να καταλήξουμε με τυπική απόδειξη στο
φ → ψ . Αν δυσκολευτούμε «φέρνουμε» το φ στο πρώτο μέλος και ξεκινάμε από τα
φ1,φ 2 , φ n ,φ για να δείξουμε το ψ. Δείχνουμε δηλαδή
{φ1,φ 2 , φ n ,φ}|− ψ
και με βάση το θεώρημα προκύπτει το ζητούμενο {φ1,φ 2 , φ n}|− φ → ψ .
Έτσι για παράδειγμα στο Πόρισμα 2.2 (ι) της σελίδας 48 μας ζητάνε να δείξουμε ότι
{φ → ψ ,ψ → χ }|− φ → χ
Αν προσπαθήσουμε να ξεκινήσουμε από τα φ → ψ ,ψ → χ για να αποδείξουμε το
φ → χ θα δυσκολευτούμε.
Με το θεώρημα Απαγωγής ΑΡΚΕΙ ΝΑ ΔΕΙΞΟΥΜΕ ότι
{φ → ψ ,ψ → χ ,φ}|− χ
(φέρνουμε δηλαδή το φ στο πρώτο μέλος) και η απόδειξη γίνεται πολύ πιο εύκολα διότι
τώρα έχουμε περισσότερα συστατικά (3 τύπους αντί για 2 στην υπόθεση).

8

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful