Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Θεολογική Σχολή
ΜΑΡΙΟΣ Π. ΜΠΕΓΖΟΣ
Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών,
Κοσμήτορας Θεολογικής Σχολής περιόδου 2011-2015

ΕΝΟΧΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
Εισήγηση στο ΄Ιδρυμα Νικολάου και Ελένης Προφυρογένη,
στην Αγιά Βόλου, την 26η Νοεμβρίου 2011

2

Μάριος Π. Μπέγζος

Ενοχή και Θρησκεία

3

ΜΑΡΙΟΣ ΜΠΕΓΖΟΣ

ΕΝΟΧΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑ
Εισήγηση στο ΄Ιδρυμα Νικολάου και Ελένης Προφυρογένη,
στην Αγιά Βόλου, την 26η Νοεμβρίου 2011
Στο έργο του «Ποιος εκπαιδεύει συναισθηματικά ποιόν;» ο
ψυχαναλυτικός θεραπευτής Τρύφων Ζαχαριάδης αναφέρεται στην
θρησκεία, ιδίως στο 9ο κεφάλαιο «Σεξουαλικότητα: Η παράμετρος της
διαμόρφωσης», και προβαίνει σε κρίσιμες εκτιμήσεις σχετικά με την
ενοχή:
«Σε σημαντικό αριθμό ανθρώπων η σεξουαλικότητα ταυτίζεται –
έστω και αν δεν ομολογείται – με την αμαρτία. Στη σκέψη των
περισσοτέρων η χρήση της έννοιας ‘αμαρτωλός’ συνειρμικά οδηγεί στον
‘έχοντα σεξουαλική δράση’ … Εκείνο που βαραίνει τις ενοχικές
αντιλήψεις είναι η κατευθείαν παράβαση προς το θεϊκό πρόσωπο … Η
σχέση αγάπης με τον Θεό (και για όλους τους ‘Θεούς’ της παιδικής
ηλικίας) μετατρέπεται σε σχέση φόβου … Ο αγώνας να ικανοποιήσουν
και τον Ανθρωπο και τον Θεό προκαλεί αναστατώσεις. Πολλές
νευρώσεις χτίζονται στο συναίσθημα ενοχής και στην πεποίθηση ότι η
σεξουαλική επιθυμία είναι βρόμικη και θανάσιμη … Τελικά ο Θεός δεν
είναι κακός, αλλά οι πιστοί του τον ερμηνεύουν με διαστρεβλωτικό
φανατισμό»1.
Προκειμένου να σχολιάσουμε αυτές τις πολύ ενδιαφέρουσες
θέσεις του συγγραφέα θα επιχειρήσουμε να δείξουμε την σχέση που
υπάρχει ανάμεσα στην θρησκεία, στην φύση και στον άνθρωπο. Το
πρόβλημα των σχέσεων ανθρώπου και θρησκείας εντοπίζεται στο ζήτημα
των σχέσεών του με την φύση. Η θρησκεία διαμεσολαβεί ανάμεσα στον
1

106.

Τ. ΖΑΧΑΡΙΑΔΗΣ, Ποιος εκπαιδεύει συναισθηματικά ποιον; Αθήνα 2011,

4

Μάριος Π. Μπέγζος

άνθρωπο και στην φύση διαδραματίζοντας ρόλο αμφίσημο, θετικό και
αρνητικό συνάμα.

1. Η φυσικότητα του πολυθεϊσμού
Η φύση είναι φθίση. Με μια τέτοια διατύπωση δικαιούμεθα να
αποκρυσταλλώσουμε την θεμελιακή όσο και αφετηριακή εμπειρία του
ανθρώπου πως καθετί φυσικό είναι φθαρτό : ό,τι γεννιέται πεθαίνει, αυτό
που ακμάζει είναι που παρακμάζει, ό,τι αρχίζει τελειώνει κ.ο.κ. Η φύση
τόσο στην εσωτερική εκδοχή της λεγόμενης «ανθρώπινης κατάστασης»
(conditio humana) όσο και στην εξωτερική παράσταση του φυσικού
περιβάλλοντος (έμβιου και άβιου, ενόργανου ή ανόργανου)
χαρακτηρίζεται από την φθορά. Η μετάβαση από την ανωριμότητα στην
ωριμότητα ή από τον ανήλικο στον ενήλικο άνθρωπο σημαίνει συνάμα
την εξέλιξη από την ακμή στην παρακμή και από τα νιάτα στα γηρατειά
με ακροτελεύτιο σημείο τον θάνατο.
Η εξίσωση φύσης-φθίσης ανάγεται στην συνάρτηση ζωήςθανάτου. Ο άνθρωπος είναι το έμβιο ον που γνωρίζει ότι θα πεθάνει. Η
μόνη απολύτως βέβαιη και οπωσδήποτε αδιάψευστη γνώση του
ανθρώπου είναι ο θάνατός του που είναι τόσο “κατοχυρωμένος” όσο
τουλάχιστον κι η ίδια η ζωή του.
Αφού η ζωή υπερβαίνει τον θάνατο, τότε ενδέχεται η φύση να
υπερβαίνει την φθίση. Το καίριο υπαρξιακό ζήτημα για τον άνθρωπο
είναι η υπέρβαση της φύσης2, το ξεπέρασμα της φθίσης, η αντιμετώπιση
της πρόκλησης του θανάτου. Μιλώντας για υπέρβαση επιβάλλεται να
υπενθυμίσουμε ότι δεν πρόκειται για κάποιαν άρνηση ούτε για μιαν
υπεκφυγή. Ως υπέρβαση εννοείται η κατά μέτωπον αντιμετώπιση της
φθίσης της φύσης που σημαίνει ότι διακρατείται η φύση και απεμπολείται
η φθίση ή με άλλα λόγια τηρείται η ζωή και ξεπερνιέται ο θάνατος.

2

Μ. ΜΠΕΓΖΟΣ, Ψυχολογώντας την θρησκεία, Αθήνα 2011, 77-89.

Ενοχή και Θρησκεία

5

Η υπέρβαση της φύσης συντελείται κατά δυο εντελώς
διαφορετικούς τρόπους, τους δυο μοναδικά ενδεχόμενους τρόπους που
βρίσκονται στην διάθεση του ανθρώπου. Ο ένας τρόπος είναι εντός της
φύσεως και ο άλλος τρόπος είναι εκτός της φύσεως. Θα λέγαμε πως
πρόκειται για τον φυσικό και τον υπερφυσικό τρόπο ή καλύτερα για τον
ενδοφυσικό (εντός της φύσεως) και τον εξωφυσικό (εκτός της φύσεως)
τρόπο υπέρβασης της φθίσης που ελλοχεύει στην ζωή του ανθρώπου και
υποστασιάζεται με τον θάνατο αδιάψευστα. Μπορούμε να παραλλάξουμε
τους όρους μιλώντας για ενδοκοσμικό και υπερβατικό ή για εμπειρικό και
υπερεμπειρικό τρόπο σε πλήρη αντιστοιχία με τον φυσικό και τον
υπερφυσικό τρόπο.
Ο ενδοφυσικός τρόπος υπέρβασης της φθίσης της φύσης
συνίσταται στην αρχαιότερη και οικουμενικότερη πρωτοβουλία του
ανθρώπινου πολιτισμού που πιστεύει ότι η ίδια η φύση υπερβαίνει την
φθίση η οποία την απειλεί. Η λύση του δράματος της φύσης εντοπίζεται
εντός της φύσεως, μέσα στην ίδια την πεμπτουσία του φθαρτού στοιχείου
της πραγματικότητας. Η φύση πεθαίνει και γεννιέται για να αναγεννηθεί.
Δεν υπάρχει γέννηση και θάνατος, αλλά υφίσταται μόνον γέννηση και
αναγέννηση.
Πρότυπο της ενδοφυσικότητας και της ενδοκοσμικότητας είναι η
μήτρα που δίνει ζωή με την γέννηση και αενάως προβαίνει σε γεννήσεις
μετά από κάθε τελευτή και έπειτα από όσους κι όποιους θανάτους
επισυμβούν. Σαν την μάνα που χάρη στην μήτρα της γεννά και
ξαναγεννά, δηλαδή αναγεννά και ανανεώνει, κάθε ον, η ίδια η φύση ως
τεράστια μάνα, κατιτί σαν “Μεγάλη Μητέρα” (Magna Matter) αναγεννά
ό,τι γεννά. ΄Ετσι αποτρέπει τον θάνατο αναδρομικά βέβαια κι εκ των
υστέρων, ποτέ όμως προκαταβολικά ούτε εκ των προτέρων. Η
ετυμολόγηση της μήτρας (matrix) με την μητέρα (matter) και την πρώτη
ύλη (materia) λειτουργεί ως ικανή (αν και όχι εντελώς επαρκής) ένδειξη
της ενδοφυσικότητας.
Το θρησκειολογικό αντίστοιχο της ενδοφυσικότητας είναι ο
λεγόμενος πολυθεϊσμός, δηλαδή η αρχαιότερη και οικουμενικότερη
έκφραση της θρησκευτικότητας του ανθρώπου που κατακαλύπτει την

6

Μάριος Π. Μπέγζος

υφήλιο επί χιλιάδες έτη ανθρώπινης ιστορίας. Η αρχαιοελληνική
θρησκευτικότητα, τα λεγόμενα πρωτογονικά θρησκεύματα, οι ινδικές
θρησκείες (ινδουϊσμός, βουδισμός, τζαϊνισμός) και οι σινικές λατρείες
(τάο, ζεν, σίντο) αποτελούν εκφράσεις του πολυθεϊσμού.
Ο πολυθεϊσμός με την ενδοφυσικότητά του προσφέρει μια
δυνατότητα και στερεί μια άλλη. Η θετική προσφορά του πολυθεϊσμού
συνίσταται στην αναβάθμιση της φύσης έναντι θεού και ανθρώπου, στην
πρόταξη της φυσικότητας, στην καταξίωση της ενδοκοσμικότητας, στην
εμβίωση της ενότητας με την αρμονική συμβίωση θείου – ανθρωπίνου
και φυσικού στοιχείου, στην καθιέρωση της αρμονίας και στην
οικειότητα των όντων με την μακαριότητα του μητρικού κόλπου και την
εξασφάλιση της ζωής τόσο στον πολλαπλασιασμό της μέσα στον χώρο
όσο και στην διαιώνισή της στον «πανδαμάτορα» χρόνο που τρέπει και
φθείρει τα όντα.
Η αρνητική συνεισφορά του πολυθεϊσμού που εξεικονίζεται
απαράμιλλα στον κυκλικό χρόνο είναι η επιβολή της αναγκαιότητας ως
αδήριτης μοίρας κι ως απαράβατου νόμου. Αυτό συμβαίνει
παραδειγματικά με τον Προμηθέα που τιμωρείται, επειδή διέπραξε την
«ύβρι» να κλέψει την φωτιά από τους θεούς, δηλαδή από την ίδια την
φύση, και με το πυρ να δαμάσει το σίδηρο για να κατασκευάσει εργαλεία
και όπλα, δηλαδή μέσα κυριαρχίας του ανθρώπου πάνω στην φύση και
στην κοινωνία.
Το τίμημα της αρμονίας είναι η ανάγκη. Το κόστος της
φυσικότητας είναι η αναγκαιότητα. Ο φόρος που καταβάλλεται για την
εμβίωση της ενότητας με την φύση είναι η κλειστότητα του σύμπαντος. Η
ελευθερία ως αυτονομία του ανθρώπου και αυτοπροσδιορισμός του
απουσιάζει από την κυκλικότητα του πολυθεϊσμού. Ο κύκλος του χρόνου
βιώνεται ως «φαύλος κύκλος». Οι δεσμοί του ανθρώπου με την φύση και
τις θεότητές της αποβαίνουν δεσμά. Τελικά ο κύκλος της μήτρας καταντά
κλοιός που επείγει να τον θραύσει καθένας ο οποίος τον εισπράττει με
έναν τέτοιο τρόπο.

Ενοχή και Θρησκεία

7

2. Η υπερβατικότητα του μονοθεϊσμού
Ο άλλος κι εντελώς αλλιώτικος τρόπος υπέρβασης της φθίσης της
φύσης είναι ο εξωφυσικός ή υπερφυσικός, υπερβατικός, υπερεμπειρικός..
Κεντρική ιδέα της υπερβατικότητας είναι ότι η λύση του δράματος της
φθίσης της φύσης εντοπίζεται κάπου εκτός της φύσεως, έξω από αυτήν ,
πριν από αυτήν, άνω,
επάνω, υπεράνω του φυσικού, σε ένα
υποστασιασμένο επέκεινα, σε κάποιο προσωπικό υπερπέραν, σε Ένα και
Μοναδικό Ον, στον όντως ΄Οντα, που λέγεται Θεός, πιστεύεται
δημιουργός, προνοητής και κριτής του φυσικού σύμπαντος και του
ανθρώπινου όντος.
Θρησκειολογική έκφανση της εξωφυσικότητας είναι ο
μονοθεϊσμός (ιουδαϊσμός, χριστιανισμός, Ισλάμ) που εμφανίζεται στην
Μέση Ανατολή, στον τεράστιο γεωφυσικό χώρο ο οποίος οριοθετείται
δυτικά από την Μεσόγειο και ανατολικά από την Μεσοποταμία,
ανάμεσα σε Νείλο και σε Ιορδάνη, κι εμφανίζεται ως αυτοκριτική
οριοθέτηση απέναντι στον περιβάλλοντα πολυθεϊσμό. Ας σημειωθεί ότι
ιστορικά-χρονολογικά και χωρικά-γεωγραφικά ο μονοθεϊσμός
επακολουθεί τον πολυθεϊσμό, ανακύπτει μέσα στους κόλπους του , αλλά
τάχιστα αναδεικνύεται σε απηνή πολέμιο της πολυθεϊστικής
θρησκευτικότητας.
Αφετηριακή πίστη του μονοθεϊσμού είναι η ύπαρξη ενός όντος,
προσωπικού, που είναι ο ΄Ενας και Μοναδικός Θεός, υπέρτατος
δημιουργός, ύψιστος προνοητής και ύπατος κριτής του σύμπαντος, τόσο
του άψυχου, άβιου, ανόργανου, άλογου κόσμου (φύση) όσο και του
έμψυχου, έμβιου, ενόργανου, έλλογου όντος (άνθρωπος). Η αρχή του
σύμπαντος είναι προσωπική, υποστατική, υπαρξιακή. Όχι πλέον η
απρόσωπη, άμορφη (αϊδια), άχρονη (αιώνια) ουσία της φύσης, αλλά ένα
ον, μια ύπαρξη, ένα πρόσωπο, που αποκαλείται Θεός («εγώ ειμί ο ων»)
υπέρκειται παντός απροσώπου και πολυπροσώπου όντος, επιγείου ή
επουρανίου.
Διέξοδος στις εσωτερικές αντιφάσεις και στα αναντίρρητα
αδιέξοδα του πολυθεϊσμού δίνεται από τον μονοθεϊσμό που προκρίνει το

8

Μάριος Π. Μπέγζος

εντελώς αντίθετο κοσμοείδωλο. Στον μονοθεϊσμό διακρατείται η
προτεραιότητα της ενότητας, αλλά αντικαθίσταται η κλειστότητα του
πολυθεϊσμού από την ανοικτότητα. Αυτό σημαίνει ότι η κυκλικότητα
παραχωρεί την θέση της στην γραμμικότητα του χρόνου. Η ανακύκληση
υποχωρεί ενώπιον της εξέλιξης. Η ανάγκη υποκαθίσταται από την
ελευθερία. Ο φυσικός νόμος αντικαθίσταται από την ανθρώπινη
βούληση. Ο άνθρωπος δεν μετέχει πλέον στην φύση, αλλά κατέχει την
φύση. Δεν υποτάσσεται στην φύση, παρόλο που ακόμα εντάσσεται σε
αυτήν.
Αυτή η αντίσταση του ανθρώπου δηλώνεται ως παρέμβασή του
στην φύση, κι αυτό λέγεται ιστορία. Κάθε παρέμβαση του ανθρώπου
στην φύση γεννά την ιστορία. Εάν στην φύση δικαιώνεται η ισχύς («το
μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό», «ο θάνατός σου η ζωή μου», «homo
homini lupus et non deus»), τότε στην κοινωνία ισχύει το δίκαιο και
μάλιστα δικαιώνεται ο ασθενέστερος που τυχαίνει να είναι ο αδικημένος.
Εάν στον πολυθεϊσμό κυριαρχεί η φύση, στον μονοθεϊσμό
πρυτανεύει η ιστορία με την έννοια της ελεύθερης και αυτοπρόσωπης
πρωτοβουλιακής παρέμβασης του ανθρώπου μέσα στην φύση και
μάλιστα πάνω στην φύση. Επίγειο πρότυπο της ελευθερίας της βούλησης
είναι ο άνθρωπος και επουράνιο αντίστοιχο είναι ο Θεός. Αυτός ο Θεός
είναι ΄Ενας και Μοναδικός, παραμένοντας αποκλειστικός έναντι όλων
των άλλων θεοτήτων που βίαια εξοντώνονται («Εγώ ειμί Κύριος ο Θεός
σου, ουκ έσονταί σοι έτεροι θεοί πλην εμού»). Ο μονοθεϊσμός υπερβαίνει
την φύση κι έτσι καθιερώνει την υπερβατικότητα με συνέπειες
αμφίσημες, θετικές όσο και αρνητικές.
Η θετική συνεισφορά του μονοθεϊσμού είναι η καταξίωση της
ελευθερίας, η πρόταξη της ιστορίας, η προβολή του ανθρώπου απέναντι
στην φύση, η προτίμηση της βούλησης αντί της ανθρώπινης φύσης και η
καθιέρωση της αυτονομίας ως αυτοπροσδιορισμού του υποκειμένου
απέναντι σε οποιοδήποτε καταναγκασμό της μοίρας ή του νόμου,
φυσικού και θετικού εξίσου. Η εμπειρία της Εξόδου από την γη της
δουλείας στην γη της ελευθερίας («Εγώ ειμί Κύριος ο Θεός σου, όστις
εξήγαγόν σε εκ γης Αιγύπτου, εξ οίκου δουλείας» Εξ 20, 2) είναι το

Ενοχή και Θρησκεία

9

αρχαιότερο επαναστατικό πρόταγμα που καθιερώνεται πλέον θεολογικά
δια μέσου των αιώνων.
Η Αγία Γραφή, τόσο στην παλαιοδιαθηκική εκδοχή της Εβραϊκής
Βίβλου όσο και στην χριστιανική μορφή της Καινής Διαθήκης όπως
άλλωστε στο μουσουλμανικό Κοράνι, είναι ο κώδικας των τριών
μονοθεϊσμών που έλκουν την καταγωγή τους από τον κοινό γενάρχη
τους, τον πατριάρχη Αβραάμ, ο οποίος εγκαταλείπει την πατρογονική γη
για να περιπλανηθεί και να διασπαρεί στην μεσογειακή οικουμένη
κατόπιν θείας εντολής. Η ανθρώπινη πρωτοβουλία της ελεύθερης
βούλησης καταξιώνεται θεολογικά με την πίστη στην ύπαρξη Ενός και
Μοναδικού Θεού Πατέρα που τέμνει την φύση εγκάρσια ορίζοντας την
αλήθεια και χωρίζοντας τα όντα. Ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον εαυτό
του «κατ’ εικόνα» και «καθ’ ομοίωσιν» ενός τέτοιου ανδροκρατικού και
πατριαρχικού Θεού.
Η αρνητική παρενέργεια του μονοθεϊσμού είναι η καθιέρωση της
υπερβατικότητας. Η υπέρβαση της φύσης στο όνομα της ιστορίας, η
τροπή της ανάγκης σε ελευθερία και η μετατροπή της κλειστότητας σε
ανοικτότητα χάρη στην αντικατάσταση της κυκλικότητας από την
γραμμικότητα ενέχουν τον κίνδυνο να διολισθήσει κάποιος στην άρνηση
της φύσης. Ετσι όμως η υπερφυσικότητα καταντά αντι-φυσικότητα. Η
υπερβατικότητα μπορεί να οδηγήσει σε άρνηση της ενδοκοσμικότητας. Η
παρέμβαση του ανθρώπου στην φύση ενδέχεται να επιφέρει την
καταστροφή της φύσης, όπως δηλώνεται με την οικολογία και το
περιβαλλοντικό πρόβλημα.
Στο όνομα της ελευθερίας διαπράττονται εγκλήματα και για την
χειραφέτηση του ανθρώπου επισυμβαίνουν καταστροφές μέσα στην
ιστορία. Ο μονοθεϊσμός εγκαλείται για την καταστροφή του φυσικού
περιβάλλοντος (οικολογία) και για την χειραγώγηση της ανθρώπινης
φύσης (ψυχανάλυση). Η άσκηση βίας στην εξωτερική φύση οικολογικά
και στην εσωτερική φύση του ανθρώπου δια μέσου του πολιτισμού
κοστίζει στον ψυχισμό. Το σχεδόν αγεφύρωτο χάσμα φύσης και
πολιτισμού (natura και cultura) δημιουργεί ένα τραύμα στον ανθρώπινο
ψυχισμό που καλείται να θεραπεύσει η ψυχανάλυση.

10

Μάριος Π. Μπέγζος

*
Δεν είναι ποτέ δυνατόν να πούμε με τιμιότητα και βάζοντας το
χέρι στην καρδιά ποια από τις δυο αντιλήψεις είναι η αυθεντικότερη και
συνεπώς ποια θρησκευτική εκδοχή, η πολυθεϊστική ή η μονοθεϊστική,
διαθέτει περισσότερη βαρύτητα με θετικό ή αρνητικό πρόσημο. Ο
βασικός λόγος είναι ότι το ύπατο διακύβευμα δεν είναι η θρησκεία, αλλά
η φύση και η σχέση του ανθρώπου με αυτήν.
Ο άνθρωπος μετέχει στην φύση ή κατέχει την φύση; Παρόλο που
συμβαίνει το πρώτο, ωστόσο ο άνθρωπος επιθυμεί το δεύτερο, επειδή
είναι το ον που γνωρίζει να λέει «όχι», σύμφωνα με τον φιλόσοφο Μαξ
Σέλερ. Το χάσμα ανάμεσα στην πραγματικότητα της μετοχής στην φύση
και στην επιθυμία της κατοχής της φύσης επιμένει να υπάρχει
διατηρώντας την απόσταση μεταξύ φυσικότητας και υπερβατικότητας.
Η απόσταση μεταξύ επιθυμίας και πραγματικότητας είναι
ομόλογη της διαφοράς ανάμεσα σε natura και cultura ή φύση και
πολιτισμό. Αυτός είναι ο λόγος που ο άνθρωπος αισθάνεται δυσφορία
μέσα στον πολιτισμό και η θρησκεία ως πρωταγωνιστικός
διαμεσολαβητής του πολιτισμού συμβάλλει αθέμιτα και αναπότρεπτα
στην αμφίσημη σχέση του ανθρώπου με την φύση. Το πρόβλημα θα λυθεί
μόνον όταν και εάν ποτέ γεφυρωθεί το χάσμα natura – cultura, φύση –
κοινωνία, επιθυμία – πραγματικότητα. Μέχρι τότε η ψυχανάλυση θα
επιχειρεί και θα επιτυγχάνει περιπτωσιακά να σμικρύνει το άνοιγμα της
ψαλίδας μεταξύ φύσης και πολιτισμού. Κάπως έτσι μπορεί η ενοχικότητα
και η θρησκευτικότητα να αποσυνδέονται δυνητικά για να καταφέρει
ενδεχομένως κάποτε η θρησκεία να επουλώσει το τραύμα που επέφερε η
cultura στην natura του ανθρώπου.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful