Teoria e tregtisë dhe investimeve ndërkombëtare

Prof.dr. Besim BEQAJ

1

Objektivat e të mësuarit

Të kuptohen teoritë se pse shtetet duhet të tregtojnë Të familjarizohemi me faktorët që ndikojnë shtetet në sjelljen e tyre tregtare Të kuptojmë se pse aftësitë e shtetit për eksport janë dinamike Të kuptojmë së pse faktorët e prodhimit levizin ndërkombëtarisht Te ekzaminohet se cili biznes apo forcë ekonomike përcakton modelet e tregtisë Të studiohen ngjajshmëritë dhe dallimet në mes Prof.dr. ndërkombëtare të tregtisë dhe investimeveBesim BEQAJ

2

Supozimet bazë të tregtisë ndërkombëtare
Në tregtinë e brendshme, faktorët e prodhimit janë të lëvizshëm por në tregtinë ndërkombëtare faktorët e prodhimit lëvizin me veshtiresi nëpër vende të ndryshme. Si rrjedhojë e kësaj tregtia shërben si zëvendësues i lëvizjes të faktorëve të prodhimit.
Prof.dr. Besim BEQAJ 3

Globalizimi

Në dy dekadat e fundit eksporti i mallrave është rritur nga 11% në 18 % të GDP-së botërore. Që nga viti 1980, Shërbimet janë rritur nga 15% në 22% të totalit të tregtisë botërore 1/7 e rasteve të tregtimit të kapitalit në mbarë botën përfshijnë një të huaj si palë kontraktuese Shitjet botërore të degëve (filialeve) të korporatave multinacionale, tani shumë lehtë mund të tejkalojnë totalin e eksportit botëror
Prof.dr. Besim BEQAJ 4

Teoritë

Teoria e tregtisë ndërkombëtare shpjegon levizjen e të mirave dhe shërbimeve përtej kufijve shtetëror. Teoritë e tregtisë ndihmojnë menaxherët dhe krijuesit e politikave qeveritare të fokusohen në këto qeshtje:
  

Cilat produkte duhet të importohen dhe eksportohen Sa duhet të tregtohet me të tjerët Me kend duhet të tregtohet

Prof.dr. Besim BEQAJ

5

Teoritë e tregtisë

Disa teori sygjerojnë se qeveritë duhet të ndikojnë në sjelljen tregtare, ndërsa të tjerat propozojnë trajtim laissez-faire të tregtisë

Teoria e investimeve ndërkombëtare shpjegon levizjen e kapitalit, të teknologjisë
dhe të burimeve të tjera.

Prof.dr. Besim BEQAJ

6

Natyra e tregtisë/ aktuale
Sa? Çka? Me kënd?

Raportet në tregti/pritjet
Int qev. Sa Çka Me kend

Teoritë

Merkant
Neomerk Përp abs Përp krah Madh e vendit Prop i fakt Ngjaj vendeve

x -

x x x x x

x x

po
po jo jo -

x
x -

x
x x -

x
-

Cikli jetësor
Diamantet

-

x
x

x
-

-

-

-

-

Theksi i teorive kryesore: Daniels/Radebauch/Sullivan - 2007
Prof.dr. Besim BEQAJ 7

Teoritë inetrvencioniste

Merkantilizmi

propozon që një vend duhet të provojë të ketë bilanc tregtar të favorshëm (eksportin më të madh se importin) dhe ketë ta ketë të shprehur në rezerva ari. gjithashtu kërkojnë bilanc tregtar të favorshëm por qëllimi i tij është arritja e disa objektivave sociale ose politike.
Prof.dr. Besim BEQAJ 8

Neomerkantilizmi

Teoritë e tregtisë së lirë

Teoria e përparësive absolute

Adam Smith ka zhvilluar teorinë e përparësisë absolute,
e cila thekson se konsumatorët do të jenë në pozitë me të mirë nese ata do të mund të blejnë produktet e prodhuara jashtë vendit me çmime më të ulëta se ato vendase. Sipas teorisë së përparësisë absolute vendi mund të prodhojë produktet në menyrë me efektive si rezultat i përparësive natyrore ( lënda e parë ose klima) ose sepse ka njohuritë e kërkuara për prodhim (njohuritë teknologjike). David Rikardo thot se totali i outputit global mund të rritet përmes tregtisë së jashtme, edhe nese një vend ka përparësi absolute në prodhim të të gjitha produkteve.

Teorija e përparësive komparative

Teoria Hecksher-Ohlin, thot se vendet priren të specializohen në prodhimin e produkteve që përdorin në menyrë intenzive burimet e tyre me të bollshme.

Paradoksi i Leontievit – raporti i kapitalit dhe fuqisë punëtore në ekonominë e SHBA-ve. Leontievi e shpjegon paradoskin si produktivitet i punës me i madh te amerikanëve në krahasim me partnerët.
Prof.dr. Besim BEQAJ 9

Teoritë që shpjegojnë qasjen në tregti

Teorija e madhësisë së vendit thot se vendet më të mëdha mund të jenë me konkurente se ato të vogla sepse ato mund të ofrojnë varietete të shumta të resurseve dhe janë të vetëqendrueshme. Teorija e proporcionit të faktorëve thot se posedimi i faktorëve të prodhimit siq janë toka, fuqia punëtore dhe kapitali determinojnë shpenzimet relative dhe reportet e këtyre faktorëve. Shpenzimet e faktorëve do të dceterminojnë se cilat produkte mund të prodhohen me efikasitet më të lartë në vend.
Prof.dr. Besim BEQAJ 10

Teoritë që shpjegojnë qasjen në tregti

Teorija e ngjajshmërive në mes të vendeve, shumica e tregtisë zhvillohet në mes të vendve të zhvilluara sepse ato kanë ngjajshmëri dhe ato prodhojnë dhe shpenzojnë më shumë se vendet e pazhvilluara .

Kjo është si rezultat i mundësive të vendeve të zhvilluara në investim dhe në hulumtim. Tregtia me mallëra nuk diktohet nga shpenzimet por nga ngjajshmëria e produkteve të kërkuara. Puna fokusohet në preferancat dhe kërkesat e konusmatorëve.

Sot: Teoria e ngjajshmërive të produkteve definon segmentimin e tregut.
Prof.dr. Besim BEQAJ 11

Teoritë që shpjegojnë qasjen në tregti

Teoria e ciklit të produktit

Sipas TCP, lokacioni i prodhimit për shumë produkte leviz nga një vend në tjetrin, mvarësisht se në cilën fazë të ciklit jetësor është

Raymond Vernon Fokusi në produkt, jo në proporcionin e faktorëve të tij Dy premisa të bazuara në teknologji
Prof.dr. Besim BEQAJ 12

Teoria e ciklit të produktit: Premisat e Vernonit

Inovacionet teknike të cilat kanë sjell produkte te reja dhe profitabile kërkojnë sasi të mëdha të kapitalit dhe fuqisë punëtore të kualifikuar Produkti dhe metodat për prodhim kalojnë nëpër katër faza të maturimit (pjekjës)
Prof.dr. Besim BEQAJ 13

Fazat e ciklit të produktit

Faza 1: Njohja (Futja në përdorim)  Inovacioni si përgjigje ndaj nevojave të vërejtura  Eksporti nga vendi inovativ  Evoluimi i produktit Faza 2: Rritja (Zhvillimi)  Rritja e eksportit nga vendi inovativ  Rritja e fuqisë së kapitalit  Më shumë konkurrencë  Një pjesë e prodhimit jashtë vendit Faza 3: Pjekuria  Rënia e eksportit nga vendi inovativ  Standardizim më i madh i produktit  Rritja e fuqisë së kapitalit  Rritja e konkurueshmërisë si rezultat i faktorit çmim  Prodhimi fillon në LDCs (lesser developed countries) vendet më pak të zhvilluara Faza 4: Rënia  Koncentrimi i produktit në LDCs - vendet më pak të zhvilluara  Vendi inovativ bëhet importues neto Prof.dr. Besim BEQAJ 14

Prof.dr. Besim BEQAJ

15

Cikli i produktit dhe implikimet në tregti

 

Theks më i madh për ndikimi i teknologjisë në koston e produktit Investimi ndërkombëtar i shpjeguar Të metat  Më e përshtatshme për produktet teknologjike  Disa produkte nuk karakterizohen lehtë nga fazat e pjekurisë së produktit  është më relevante për produktet e prodhuara përmes prodhimit masiv
Prof.dr. Besim BEQAJ 16

Teoria e re e tregtisë Tregtia strategjike
Dy kontributet e reja  Paul Krugman-si ndikohet tregtia kur në tregjet përkatëse nuk ekziston konkurrenca perfekte  Michael Porter- E ka analizuar konkurrueshmerinë e industrive në baza globale

Prof.dr. Besim BEQAJ

17

Tregtia Strategjike
Ekonomitë e shkallës (Krugman):
Konsumatorët preferojne zgjedhje të ndryshme të brendave, Prodhimi favorizon ekonominë e shkalles. (Kërkesat per produkte të ndryshme)

Ekonomitë e shkallës të brendshme

Ekonomitë e shkallës të jashtme
Prof.dr. Besim BEQAJ 18

Tregtia Strategjike

Qeveria mund të luaj një rol përfitues kur tregjet nuk janë plotësisht konkurruese. Teoria zgjerohet me rolin e qeverisë në tregtinë ndërkombëtare. Janë katër faktor (kushte) që përfshijnë konkurrencën jo e plotë në të cilën mund të aplikohet tregtia strategjike.
Prof.dr. Besim BEQAJ 19

Tregtia strategjike
Katër faktorët (kushtet) që mund të përfshijnë konkurrencën jo të plotë:

Çmimi

Kostoja

Përsëritja

Të jashtmet
Prof.dr. Besim BEQAJ 20

Tregtia strategjike

Porter’s Diamond (Diamanti i Porterit)
Inovacioni është shtytës dhe mbështetës i konkurrueshmërisë  Katër komponentet e konkurrencës  Kushtet e faktorit  Kushtet e kërkesës  Industritë e lidhura dhe përkrahëse  Strategjia e ndërmarrjes, struktura dhe rivaliteti
Prof.dr. Besim BEQAJ 21

Teoritë e tregtisë si udhërrëfyes në vendimmarrje
Pikëpamja e kostove krahasuese
 

Konkurrenca e çmimeve Prodhimi ose importi i produkteve nga vendi me shpenzime të ulëta Përshtatjet sipas ndryshimeve në konkurrencë
Prof.dr. Besim BEQAJ 22

Cikli jetësor i produktit (PLC)

Cila teori e tregtisë na mëson lidhur me efektet e tregtisë së lirë?

Efektet e efiçencës ndërkombëtare  Efiçenca në prodhim  Efiçenca në konsum Efektet e rishpërndarjes  Efektet e ekuilibrit të pjesshëm  Efektet afatshkurta  Efektet afatmesme  Efektet afatgjata Vendet e vogla vs. vendet e mëdha  Ndryshimi në çmim  Ndryshimi në efiçencë
Prof.dr. Besim BEQAJ 23

Teoria e investimeve ndërkombëtare

Lëvizja e kapitalit ka mundësuar që investimet e huaja direkte të lëvizin anë e mbanë globit

Prof.dr. Besim BEQAJ

24

Teoria e investimeve ndërkombëtare
Ndërmarrjet si kërkuese • Kërkimi i resurseve • Kërkimi i përparësive të faktorit • Kërkimi i njohurive • Kërkimi i sigurisë • Kërkimi i tregjeve

Prof.dr. Besim BEQAJ

25

Teoria e investimeve ndërkombëtare

Ndërmarrjet si Shfrytëzuese të papërsosmërisë  Papërsosmëria në hyrje  Papërsosmëria e lëvizjes së faktorëve  Papërsosmëria në menaxhment Ndërmarrjet si (Internacionalizues)  Krijimi i aktiviteteve të veta multinacionaleinternacionalizimi i prodhimit  Përparësitë konkurruese si rrjedhe e besueshmerisë

Prof.dr. Besim BEQAJ

26

Pyetje për të diskutuar:

Kompania juaj është e interesuar për importim të verës nga Kosova në Bashkimin Evropian. Si pjesë e analizave fillestare, ju dëshironi të identifikoni përparësitë (anët e forta) të ofertuesve kosovarë të verës. Ju lutem na jepni një përshkrim të shkurtë të statusit aktual të eksportit të verës nga Kosova (në bazë të llojeve) dhe hartoni listën e 10 top vendeve importuese të verës nga Kosova.

Prof.dr. Besim BEQAJ

27