You are on page 1of 62

Bor Madeni ve Türkiye İçin Önemi

1

Bor Nedir?

BOR MADENİ VE TÜRKİYE İÇİN ÖNEMİ

olarak saf bor, karbon gibi elektrik iletkenidir. Bor hidratlar silikon ve karbon bileşiklerine benzer özellikler gösterir. Kristalize bor görünüm ve optik özellikleri açısından elmasa benzemektedir ve neredeyse elmas kadar serttir. Endüstriyel

I. BOR NEDİR?

açıdan önemli bor bileşikleri arasında boraks (tinkal, sodyum kökenli bor bileşikleri) kolemanit (kalsiyum kökenli

Bor, atom ağırlığı

periyodik 10,81,

tabloda

B 2,84

bor bileşikleri), üleksit (sodyum-kalsiyum kökenli bor bileşikleri) ana gruplaması altında kernit, probertit, szyabelit, datolit, sasolit, boraks dekahidrat, boraks pentahidrat, susuz boraks, borik asit, sodyum per borat, susuz borik asit, hidroborasit sayılabilir. Bor madenlerinin değeri genellikle içindeki B2O3 (bor oksit) ile ölçülmekte, yüksek oranda B2O3 bileşiğine sahip olanlar daha değerli kabul edilmektedir. Bu mineraller arasında en önemlileri tinkal ve kolemanittir. Üleksit, kernit, probertit ve szyabelit de ticari açıdan önemlidir. sonucunda Madencilik genellikle faaliyetleri

simgesiyle gösterilen, atom numarası 5, yoğunluğu
o

gr/cm3, ergime

noktası 2300

C ve

kaynama noktası 2550 oC olan, metalle ametal arası yarı iletken özelliklere sahip bir elementtir. Genellikle doğada tek başına değil, başka elementlerle bileşikler halinde bulunur. Tabiatta yaklaşık 230 çeşit bor minerali vardır. Oksijenle bağ yapmaya yatkın olması sebebiyle pek çok değişik bor-oksijen bileşimi bulunmaktadır. Bor-oksijen bileşimlerinin genel adı borattır.1 Çeşitli metal veya ametal

elementlerle yaptığı bileşiklerin gösterdiği değişik özellikler, endüstride pek çok çeşit bor bileşiğinin kullanılmasına imkan sağlamaktadır. Bor, bileşiklerinde metal dışı bileşikler gibi davranır, ancak, farklı
1

zenginleştirilmiş

üleksit, tinkal, kolemanit, boraks veya borik asit gibi mineraller elde edilir. Bor kullanılarak üretilen bor bileşiklerinin ise en önemlileri boraks pentahidrat, susuz boraks, boraks dekahidrat ve borik asittir.

Yılmaz, A. (2002),"Her Derde Deva Hazinemiz Bor", TUBİTAK-Bilim ve Teknik Dergisi, Ankara, Mayıs 2002 1

Bor madenleri, topraktan çıkarıldıktan (tüvenan cevher) sonra kırma, eleme, yıkama ve öğütme işlemlerini müteakip, ilgili sanayilerin kullanımına hazır hale getirilmektedir.

tarımda, nükleer enerji santrallerinde, roket yakıtlarında da kullanılmaktadır. Camın ısıyla genleşmesini önemli ölçüde indirgediği, camı asite ve çizilmeye karşı koruduğu, titreşim, yüksek ısı ve ısı şoklarına karşı dayanıklılığı sağladığı için ısıya dayanıklı cam gereçleri ve elektronik

II. BOR MADENİNİN KULLANIM ALANLARI Bor boraks eşyaların Romalıların bazı bileşikleri, özellikle de beri

ve uzay araştırmalarında kullanılacak üstün nitelikli camların üretiminde de önemli yeri vardır.

binlerce

yıldan

Bazı

bor

bileşikleri

yüksek

kullanılmaktadır. Babillerin bor'u kıymetli ergitilmesinde, Eski temizlikte, Mısırlıların ve Mısırlıların, bor'dan mumyalamada, Yunanlıların

sertlik derecesine sahiptir. (Moh skalasına göre sertlik derecesi 9-elmasınki 10). Bu sebeple, aşındırıcı ve ışıkkıran olarak, metalleri ve süper alaşımları kesme, bileme ve cilalamada kesme kullanılmaktadır. oranına, Bor daha bileşikleri tungsten karbüre göre yüksek

Mezopotamya uygarlılarının ve Arapların hastalıkların tedavisinde
2

yararlandığı bilinmektedir.

sürekli-ağır-iş

görme kabiliyetine sahiptir ve soğutuculara Bor bileşikleri, özellikle boraks yüzyıllardır bilindiği halde borun saf elementi ilk kez 1808 yılında Fransız kimyager Joseph Gay-Lussac ve Baron Louis Thenard ve bağımsız olarak İngiliz
Bor Madeninin Kullanım Alanları

ihtiyaç göstermez.3 Bor ve hidratları birim ağırlık başına yanma sıcaklığı en yüksek olan elementtir (25,120 Btu/lb yanma sıcaklığına sahiptir (hava gazınınki 18,500 Btu/lb)). Bu sebeple hava ve uzay taşıtları için yakıt olarak düşünülmektedir, ancak maliyetlerin yüksekliği ve zararlı son ürünleri ticari kullanımı engellemektedir. Dibor-hidrat (B2H6), penta bor (B5H9) and dekabor
3

kimyager Sir Humphry Davy tarafından hazırlanmıştır.

2

Hafifliği, gerilmeye olan direnci ve kimyasal etkilere dayanıklılığı sanayi elyafı sebebiyle; plastiklerde,

üretiminde, lastik ve kağıt endüstrisinde,
2

(B10H14)'un

yakıt

amaçlı

Ölçen, N., (2001) "Bor Madeninin Enerji Alanındaki Önemi", Uludağ Üniversitesi Makine Müh. , Tez, 2001 2

Garrett, D., (1998) "Borates:Handbook of Deposits, Processing, Properties and Use", San Diego Academic Press, 1998.

Bor Madeninin Kullanım Alanları

3

kullanılması

düşünülmüştür.

Diğer

istenmeyen ısının önlenmesi gibi bir çok uygulama alanına sahiptir.5 Dizüstü mobil akım iletişim bilgisayarlar, araçlarında cep

taraftan,10-hidroksi-9,10-boroar-openatren hidrokarbon yakıtlar için çok etkin bir antioksidan katkı olup, sodyum bor hidrat da Amerikan Deniz Kuvvetlerinde aynı amaçla jet yakıtı olarak kullanılmaktadır. Yine, bor triklorid veya florid petrol arıtımında katalizör olarak ve bor nikel katalizörü de karbon monoksidin yakıta çevrilmesinde kullanılmaktadır. 4 Japon bilim adamlarınca, 2001 yılı Şubat ayında, magnezyum diboridin geleceğin süper iletkeni olabileceği keşfedilmiştir. Süper iletkenlik, sıcaklığın belli bir noktanın altına düşürülmesiyle (kritik sıcaklığın altına) her türlü elektriksel
0

telefonları, avuç içi bilgisayarları ve diğer kullanılan vazgeçilmez levhalarının

hammaddelerinden biri de bordur. Bor bileşikleri ve bor lifleri (fiber) plastiklerde veya metallerde yüksek dayanıklılığa ve esnekliğe sahiptir. Bu gelişmiş bileşikler askeri alanda, özellikle hava ve uzay araçlarında kullanılmaktadır. Plastiklerde borlu lifler, alüminyum ve titanyumun 6 katı kadar sertlik/yoğunluk oranına sahiptir. Yüksek ısıya dayanıklılığı, esnekliği, hafifliği, güç ve üretim kolaylığı ile birleştirmektedir. Bu özellikleri sebebiyle jet motorlarının Bor F15 Uzay ağırlık kompresör bıçaklarında, kanatçıklarında, dümenlerinde bileşiklerinin kullanılmaktadır. kullanılması, F14, Tomcat, titanyumla

direncin

kaybolması

durumudur. Süper iletkenliğin genellikle -273 C olan mutlak sıfır noktasına yakın sıcaklıkta gerçekleşmesi ve bu derece düşük bir sıcaklığı gerçekleştirmenin pahalı oluşu, çok daha yüksek kritik

sıcaklığa sahip olan magnezyum diboridi ucuz ve verimli bir alternatif haline getirmektedir. Süper iletkenler, çok yüksek akım yoğunluklarını hiçbir enerji kaybına neden olmadan taşıyabildikleri verimli için enerji santrallerden şehirlere

karşılaştırıldığında

Eagle ve B1 bombardıman uçakların ağırlığını 91 kg azaltmaktadır. mekiklerinde 137 kg'a kadar tasarrufu sağlanabilmektedir.6 Piyade tüfeği, tabanca, top, tank üretiminde, zırhlı personel taşıyıcıların zırhlarını güçlendirici seramik plaklarda da
5

iletimi, güçlü mıknatıs isteyen uygulamalar (magnetik rezonans, maglev trenleri vs.), büyük miktarlarda enerjinin manyetik alan depolanması ya da mikro elektronikte
4

A.g.e. 3

6

Yılmaz, A. (2002), A.g.e. Garrett, D., 1998, A.g.e.

gov 8 Garrett. nötron absorbanı olarak tercih edilmektedir. Bor. bor reaktörlerinde karbürler ve Paslanmaz borlu titanbor borlu kanserinin tedavisinde hasta hücrelerin seçilerek imha edilmesine yaraması ve Bor Madeninin Kullanım Alanları sağlıklı hücrelere zararının minimum düzeyde olması nedeniyle tercih sebebi olabilmektedir". Ayrıca. nükleer atıkların depolanması için kolemanit kullanılmaktadır. Devlet Planlama Teşkilatı.bor kullanılmaktadır. AH-10 Kobra helikopterlerinin kullanılmaktadır. Borla güçlendirilmiş cam malzemelerin iletken olmayan ve düşük dielektrik özelliği onları radara karşı görünmez kıldığı için askeri teçhizat yapımında Stealth bor önemlidir. Ancak. bor'un çok yüksek konsantrasyonda bulunması toksik etki de yapabilmektedir.8 "BNCT (Boron Neutron Capture Therapy) kullanılmaktadır.9 Bor. bor eksikliği hücre duvarlarını inceltici etki yapmaktadır.7 Bor karbid ve fiber camın bir bileşimi 30 kalibre kurşunu durduracak şekilde geliştirilmiş olup. köklerin büyümesini ve havadan emilen karbon dioksit miktarını artırır. DPT. alaşımları çelik. (hayalet ABD ordusu ve tarafından kullanılan gizli teknoloji ürünü Fighter uçaklar) donanımlarının imalinde de bor ve rafine ürünlerinin kullanıldığı düşünülmektedir.. sodyum klorat ve bromosol gibi bileşiklerle birlikte yabani otların yok edilmesi veya toprağın sterilleştirilmesi gereken durumlarda da kullanılmaktadır. Bor.. Atom reaktörlerinin kontrol sistemleri ile soğutma havuzlarında ve reaktörün alarm ile kapatılmasında (B10) bor kullanılır. "Ayrıca suda eriyebilen sodyum pentaborat veya disodyum ektaborattan mahsulün üzerine püskürtülmek suretiyle faydalanılmaktadır. 9 http://usgs. bitkilerde şekerin etkisini.gov 4 Garrett. 1998. http://usgs. Beş Yıllık Kalkınma PlanıMadencilik Özel İhtisas Komisyonu Raporu". A.e. Toprağın üst tabakalarındaki bitki faaliyeti bor'un çoğunluğu dokularından üzerindeki çürümüş hormon 7 4 kullanılır. (1999) "VIII. bitki gelişimi için önemli 16 temel bitki besininden biridir. Bor'un bir diğer işlevi hücre büyümesi ve yapısı olup.g. 1999. kanser Özellikle tedavisinde beyin koltuklarında fotosentez miktarını. D. Ankara. Yaklaşık her bir bor atomu bir nötron absorbe etmektedir. A. 1998."11 "Atom çelikler. D.e. . 10 Bor eksikliği görülen bitkilerde susuz boraks ve boraks pentahidrattan mamül bir gübre kullanılmaktadır. 10 11 kaynaklanmaktadır.g.

) bor. susuz boraks. Bu güçlü 12 13 ÜRETİMİ Garrett.e.e. bor oksit. 5 15 DPT."13 Çinko oktaborat borat ve boraks dekahidrat."12 "Termal depolama pillerindeki. Boraks pentahidrat.. gama ışınları ve nötronlar açığa çıkar. termal nötronları emme kabiliyeti açısından tektir. atık sulardaki civa. 1998. 1999. 1998.. zenginleştirilmiş kolemanit ve zenginleştirilmiş üleksit gibi hacimli bor ürünleri tüketilen toplam bor'un yüksek bir oranını oluşturmaktadır. A. gümüş gibi ağır metallerin sulardan temizlenmesi amacıyla kullanılmaktadır. Sadece hafif bir gama ışını çıkarmakta ve alfa parçacıklarını kolayca emmektedir. A. III. kurşun. demir ve nadir toprak elementleri kombinasyonu (METGLAS) % 70 enerji tasarrufu sağlamaktadır. hidrojen. Bor Madeninin Kullanım Alanları otomobillerde direk akım-motorları ve ev eşyaları ile portatif güç aletlerinde kullanılmaktadır.g.g.Bor Madeninin Kullanım Alanları manyetik ürün. A. boraks üretiminde ve sodyumun bulunması istenilmeyen çeşitli direkt uygulamalarda kullanılmaktadır. DÜNYA BOR REZERVLERİ VE disodyum tetrahidrat antimikrobiyal özellikleri sebebiyle ahşap koruyucu olarak kullanılmaktadır.e. Üleksit. Sodyum borohidrat. evlerin ısınmasını sağlayabilmektedir. lityum. Bor. bu da ısı düşürme ve tekrar kalkan uygulamayı gerektirmektedir. kalkan olarak kullanılan malzemelerin çoğu ikincil gama ışını yaymakta. Nükleer reaktörlerde radyoaktif malzemenin fisyonu sonucunda ısı. A. borik asit. DPT.. Nötronlara kalkan olarak kullanılan en önemli malzemeler. borik asit. alfa ve beta parçacıkları. mineral Bazı durumlarda sanayiler kullanır. Dünya Bor Rezervleri ve Üretimi Ayrıca. bilgisayar disk sürücüleri. diğerleri rafine bor ürünleri bulunabilirlik ve fiyata göre mineral konsantrelerle veya rafine borlar arasında veya farklı rafine borlar arasında ikame yapabilmektedirler. sodyum sülfat ve su ile yaklaşık %3 ağırlıktaki boraks dekahidratın kimyasal karışımı gündüz güneş enerjisini depolayıp gece ısınma amacıyla kullanılabilmektedir.. konsantreleri tüketiciler kullanırken.14 "(."15 Bor endüstriyel çok bileşiklerini kullanımlara uygun çeşitli hale Bazı getirmek için gereken işlemlerin derecesi çeşitlilik göstermektedir. binalarda tavan malzemesine 5 konulduğu taktirde güneş ışınlarını emerek.g. polietilen ve su olup.g. 14 Garrett. . 1999. D.e. D.

Bolivya.Ş.Dünya Bor Rezervleri ve Üretimi 6 Türkiye bor kaynaklarında dünyada birinci durumdadır. Dünyada işletilen ve tahmin edilen bor madeni rezervlerinin B2O3 miktarlarına göre dağılım yüzdeleri aşağıdaki tabloda verilmiştir: devletleştirmeyi müteakip Eti Holding km2'lik imtiyazlı sahalarda 15-20 yıl çalışılmış havzalarına ait veriler olduğu göz önünde bulundurulmalıdır. yakın gelecekte bor rezervlerinin tükenmesi tehlikesi ile karşı karşıyadır. 6 . Çin.htm (Türkiye Mühendis ve Mimarlar Odaları Birliği-TMMOB Bor Raporu) 17 A.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu. Peru. bor'u uzun süredir endüstrinin çeşitli alanlarında kullanmakta olduğundan.17 Türkiye'den sonra ikinci kaynak ülke ABD olup. Dünya toplam rezervinin bulunmaktadır. kısmını elinde Türkiye'nin tutuyor Yeni dünya rezervlerinin daha da büyük bir olabileceği arama düşünülmektedir. dünya rezervlerinin %13'ü civarında bir payı olduğu bilinmektedir. Dünyada işletilen toplam 496 milyon tonluk rezervin 375 milyon tonu Türkiye'dedir.org. A.maden. Arjantin.g. Dünya bor rezervlerinin kalan 16 http://www. Bu sebeple ABD. Sırbistan'da bulunmaktadır. kalan bor madenlerinin bir kısmını "stratejik rezerv" ilan ederek kalitesi çıkarılmasını bor ABD'dekinden durdurmuştur.16 madenlerinin Türkiye'deki ve yerlerini miktarlarını aslında belirleyen kapsamlı bir araştırma henüz yapılmadığından.e. Şili. madenlerinin Türkiye'deki yüksektir. 63%'ü Bu ve kısmi Türkiye'de rakamların yaklaşık 20. Ancak ABD. çalışmalarının yapılmasıyla Türkiye bor rezervlerinin iki katına bile çıkabileceği iddia edilmektedir.000 bor bor kısmı Rusya.'de öncesine toplanan ait.

000 644.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/borraporu.000 2 496.000 5 4. En büyük üreticiler Türkiye (Eti Bor A.000 17 8.000 1 3.Ş.000 16 27.000 3 4.+MÜM. Dünya rezervleri ve bu rezervlerin tüketim artış hızları göz önünde bulundurulduğunda 50-80 yıl sonra ülkemiz bor yataklarının dünyadaki tek bor kaynağı olma ihtimali yüksektir. Çin buna istisna teşkil etmektedir.) REZERV REZERV ÖMRÜ (YIL) BİN TON B2O3 375.000 105.Ş.000 3.Dünya Bor Rezervleri ve Üretimi 7 Tablo-1: Bor Dünya Rezervi ÜLKE GÖRÜNÜR GÖRÜNÜR TOPLAM REZERV EKONOMİK EKONOMİK (GÖR. rezerv ömrü 412 yıl iken.htm (Eti Holding A.org.000 19.000 140.) Türkiye'nin bor madenlerinin sanayileri ise Batı Avrupa.) ve ABD (Rio Tinto Borax)'dir.000 9.000 3 2.000 41.000 33 28. Bor ürünleri Bor önemli miktarları almaktadır: minerallerinin ve aşağıdaki dünyadaki üretim yer üreticileri yapılan tabloda 7 .000 1. Dünyada az sayıda bor minerali üreticisi ülke bulunmaktadır.000 320 TOPLAM REZERV ÖMRÜ (YIL) 412 76 78 23 26 12 14 6 2 649 TÜRKİYE ABD RUSYA ÇİN ŞİLİ BOLİVYA PERU ARJANTİN SIRBİSTAN TOPLAM Kaynak: http://www.000 22.019. Çin'de çok sayıda küçük firma kısıtlı çeşitte ürün üretmektedir.000 240 45. Kuzey Amerika ve Japonya'daki az sayıda firmada yoğunlaşmıştır.+MUH.maden. dünyanın ikinci büyük rezerv ülkesi ABD'nin bor rezervleri 76 yıllık ömre sahiptir.000 36.

Dünya Bor Rezervleri ve Üretimi 8 Tablo-2: Dünya Bor Mineralleri Üretimi 1970-2001 (000 ton B2O3) 8 .

4'dir. 2001 yılı itibariyle. Bu durum büyük ölçüde Eti Bor A. Buckingham ve Phyllis A.000 ton ile Türkiye izlemektedir. Türkiye'ninki 1.000 tondur. 2001 yılında 9 . ise Eti Holding Türkiye'ninkini geçmektedir. Brüt ağırlık olarak 1992 yılından beri Türkiye. Eti Bor A.000 ton ile ABD'dir.Ş.300. Onu 517. üretiminde ABD'nin bor mineralleri üretimi brüt ağırlık bor olarak oksit 1.000 ton) ABD ve Türkiye'nin %33.Ş. ABD'yi geçerek bor minerallerinin dünyadaki en büyük üreticisi olmuştur.000 içeriği ABD'nin pazarın ton iken. (B2O3) açısından üretimi değerlendirildiğinde. Ancak. B2O3 bazında en büyük üretici 650.476.'in pazarı yeterince kontrol edememesinden ve US Borax pazarda sadece katma değeri yüksek rafine bor Türkiye'nin ve ABD'nin yeri ölçümün brüt ton veya (B2O3) bazında yapılmasına göre değişiklik göstermektedir. Lyday) . Toplam üretimde (1. Parasal bazda %20-23'une sahipken.1970 1971 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Türkiye 122 229 248 255 291 242 220 301 346 281 320 333 306 260 331 259 349 374 473 447 476 460 402 410 433 435 494 549 552 536 504 517 ABD Toplam 510 762 515 878 551 960 602 1020 562 1038 547 975 572 948 667 1129 706 1242 725 1191 710 1222 671 1189 551 1040 578 1018 605 1122 577 1026 571 1120 625 1265 578 1338 562 1317 608 1359 626 1355 554 1284 574 1292 550 1325 728 1529 581 1438 604 1507 587 1505 618 1522 546 1431 650 1546 Kaynak: Boron Statistics (A. US Borax %65-70'ine sahip durumdadır.546. payları Dünya sırasıyla bor %42.

18 Türkiye ve Amerika Birleşik Devletleri'nin bor mineralleri üretimlerinin (B2O3 bazında) yıllar içinde izlediği eğilim aşağıdaki grafikte görülmektedir: 18 CHP Bor Raporu 10 .'nin ürün portföyünde katma değeri düşük ham bor'un önemli yer tutmasından kaynaklanmaktadır.Dünya Bor Rezervleri ve Üretimi 9 ürünleri satarken Eti Bor A.Ş.

Bu anlamda.072 t 0. derece kısmi otokorrelasyon Serinin gecikmeli bu gösterdiğini özelliğini üretim görmekteyiz.47 oranında artarken.204 28.853 66. bir dönem önceki üretim değerlerinin üretim zaman serisindeki değişiklikleri açıklama gücü yüksektir.000 0. Son otuz iki yılda Türkiye'nin üretimi ortalama yıllık %6.Dünya Bor Rezervleri ve Üretimi 10 Grafik-1 : Türkiye ve ABD'nin Bor Mineralleri Üretim i (0 0 ton B 2O 3) 0 800 700 600 500 400 300 200 100 0 0 73 76 79 2 85 88 1 4 7 19 7 19 8 19 9 19 9 19 9 20 19 19 19 19 19 00 000 ton B2O3 Türkiye ABD Türkiye'nin son otuz iki yıldaki Grafikten de açıkça görüldüğü gibi Türkiye'deki üretimin artış eğilimi ABD'ninkinin çok üstündedir. Tablo-3: Üretim Zaman Serisi Regresyon Sonuçları Üretim Üretim-1 Regresyon Sabiti R2=0.832 2.076 11.2 gibi oldukça yüksek bir rakamdır.292 Dünya Bor Rezervleri ve Üretimi Türkiye’deki Bor Madeni Ocakları Std. üretime 11 gelen şoklar (bu seride genellikle pozitif) oldukça kalıcı olmaktadır. göz önünde üzerine Tablo-3'de bulundurarak üretimin cari değerinin bir yıl değerleri regresyonunu yaptığımızda verilen sonuçlar elde edilmektedir. üretiminin zaman serisi olarak analizini yaptığımızda serinin 1.812 R2=0. Regresyonun hata terimleri incelendiğinde. Hata P>t 0. seri %85 gibi çok yüksek bir zaman bağımlılığı göstermektedir. oto- . aynı rakam ABD'nde %1. Bir yıl önceki üretimin bu yılın üretimindeki değişiklikleri açıklama oranı %81.806 Katsayı 0. Diğer bir deyişle.3'te kalmıştır.029 Tablo-3'den de görüldüğü gibi.

etkileyen Türkiye faktörlerde.Ş.853 Katsayı 0. Tablo-5: Bor Madeni Ocakları ve Yöreleri 12 .038 0. (ya da düşme) değeri derece A) Türkiye'deki Bor Madeni Ocakları Bor madeni Türkiye'nin özellikle kuzey batı bölgelerinde bulunmaktadır.000 Diğer taraftan. Bor madenlerini ve bor rafinasyon tesislerini devlet adına Eti Bor A.Ş.166 2. Türkiye'de bu güne kadar işletilmiş bor madeni ocakları ve bulundukları yöreler Tablo-5'te gösterilmiştir. regresyonun Tablo-4: Üretim Zaman Serisi Regresyon Sonuçları (Trend dahil) Üretim Üretim-1 Trend Regresyon Sabiti R2=0. Bandırma Bor ve Asit Fabrikaları İşletme Müdürlüğü.805 Std.183 3. Dünya toplam üretimi de zaman göstermektedir ve trend katsayısı pozitif ve üretiminin eğiliminde ve ABD üretiminin genel eğiliminde önemli bir değişiklik olmazsa Türkiye’deki Bor Madeni Ocakları Kestelek Bor İşletme Müdürlüğüdür. değeri artmakta ve trend değişkeni pozitif anlamlı katsayıya sahip katsayıları güvenilirdir. Genel Müdürlüğü işletmekte olup.208 4. analizi ABD üretimi zaman serileri için yapıldığında.11 korrelasyonun görülmektedir.549 138. açıklayıcı birinci anlamlıdır.041 33. Bigadiç Bor İşletme Müdürlüğü ve 12 üretiminin zaman içinde herhangi bir artma söylenebilir. ortadan Dolayısıyla kalktığı regresyon açıklayıcı olmaktadır. Eti Bor A. Regresyona trend değişkenini de eklediğimizde.815 t 2.863 R2=0. aynı regresyon Türkiye'nin 2010 yılından önce ABD'nin üretimini geçebileceği söylenebilir. artış Yapılan regresyonun kalmaktadır.363 6.003 0. Genel Müdürlük merkezi Bandırma'da bulunmaktadır.105 P>t 0. Genel Müdürlüğüne bağlı beş İşletme Müdürlüğü: Emet Bor İşletme Müdürlüğü. Hata 0. ABD zaman serisinin bir (veya birden fazla) yıl önceki üretim değerlerine bağımlılık gösterdiği ancak trend değerinin anlamlı Dolayısıyla eğiliminin de %17 olmadığı ABD olmadığı civarında bağımlılığı görülmektedir. Üretimi katsayılarda. Kırka Bor İşletme Müdürlüğü.

19501960 yılları arasında vatandaşlarımızın arama ruhsatı alarak yaptığı aramalar neticesinde bulunmuştur. Tulu.gov. 1968 yılında MTA'nın yaptığı aramalarda Kırka Tinka-Razorit-Kernit cevherinin benzeri olduğu ve yatakların zengin olduğu tespit edilmiştir. Yeniköy Hisarcık. Ancak.html ve http://www. Kurtpınar. Harmanköy.com/boraxtr/Anadosya/borma dennedir.etiholding.000 Kırka'daki tinkal cevheri yaklaşık %25-26 civarında B2O3 ihtiva çıkarılan ton/yıl cevher cevheri Kırka'daki işleyecek kapasitedeki yoğunlaştırıcı (concentrator) tesislerinde zenginleştirilerek B2O3 oranı %32-33'e büyüklüğüne yükseltilmekte göre ve tane sınıflandırmaktadır. Espey.'nin eline geçmiştir.boraxtr.5 604 2 156 Eskişehir Kırka Kaynak: http://www."19 etmekte.5 km batısındadır.tr "Kırka-Sarıkaya boraks yatağı Eskişehir ilinin 70 km güneyindeki Kırka bucağının 4. Harmankaya Kolemanit Tinkal 7.gov. 1962 yılında Türkiye'deki diğer boraks yatakları gibi Kırka boraks yatakları da İngiliz Boraks Consolidated Ltd. Üretilen başlıca 19 20 Sodyum tuzu cevherinin Kaliforniya'daki 13 http://www. 1.Salmanlı. Günevi.com/boraxtr/Anadosya/bormadennedir. Kolemanit Ankara. Dünyanın en büyük rezervlerinden biri olup.150. Şirketin saha devir işlemindeki kanuni eksiklikler sebebiyle ruhsatları iptal edilmiş ve imtiyazı düşen Boraks yataklarının üçünün işletme imtiyazı 1968 yılında Etibank'a geçmiştir. Killik Kolemanit 835 225 Bursa Kestelek Kestelek Göçenoluk.boraxtr. Şti. ve Kireçlik.Şehir İlçe-Yöre Maden Adı Maden Cinsi Rezervler Rezervler (milyon (milyon ton) ton) (brüt (B2O3 içeriği) ağırlık) 576 49 167 14 Susurluk Balıkesir Bigadiç Sındırgı Küçükler Kütahya Emet Aziziye. Acep. Beğendikler. Domuz.html . Sultançayırı. Uleksit Faraş.20 Kırka Konsantratör Tesisi 1975 yılından beri faaliyettedir. 1978 yılında Bor türevi tesisleri kurulmaya başlamış ve 1984 yılında faaliyete geçmiştir.etiholding.tr http://www.

000 zenginleştirme (concentrator) kapasiteli yöresindeki bor yoğunlaştırıcı (concentrator) tesisinde yıkanarak B2O3 oranı %43-45'e yükseltilmekte ve ürün sınıflandırılmaktadır.s.gov. Yakal tarafından tespiti ile bulunmuştur. cevher 25 zenginleştirme tesisi 1979 sonundan beri http://www.s.24 Ortalama %3032 civarında B2O3 ihtiva eden tüvenan kolemanit cevherini zenginleştirerek B2O3 oranını 21 %40-44'e yükselten.200.'nın bölgede linyit araştırmaları sırasında 1954 yılında bulunmuştur.000 işleyecek kapasitedeki ton/yıl cevheri yoğunlaştırıcı M.tr 14 http://www.etiholding.tr 22 A.etiholding.T. 1958 güney Gawlik yılında işletmede olup.com/boraxtr/Anadosya/borma dennedir. tarafından Etibank'a devredilmiştir.gov.boraxtr.Türkiye’deki Bor Madeni Ocakları 13 ürünler tinkal.25 Kırma-harmanlama tesisi 1993 yılı sonunda. bölgedeki bor sahaları M. sülfürük asit üretilmektedir.boraxtr.21 Kütahya'nın yılında M.etiholding.22 Yaklaşık %28 ile %37 arasında B2O3 ihtiva eden kolemanit yataklarından çıkarılan cevher ise toplam 1. H. asit borik.000 ton/yıl tüvenan cevherdir. ham bor öğütme tesisi ise 1998'de üretime geçmiştir. kapasitesi 600.A. Önceleri özel sektörün elinde olan maden ocakları Fransız Şirketi ile olan saha sınır anlaşmazlığı sebebiyle Bakanlar Kurulu Kararı ile 1976 yılında Etibank'a devredilmiştir.A 100 km Dr. yatakları 1950 yılında Muharrem Girgin adlı bir madencinin Çamköy yakınlarından topladığı örneklerin kolemanit olduğunun Dr. 28 http://www.23 Bigadiç ve tesisi faaliyet göstermektedir28.boraxtr. sodyum perborat.html 24 http://www. boraks pentahidrat ve susuz borakstır.26 Yörede boraks pentahidrat.com/boraxtr/Anadosya/borma dennedir.A.gov. Kestelek bor yatakları batısındaki Emet'te bulunan maden 1956 jeologu tarafından bulunmuş. 1979'a kadar çeşitli kişi ve kurumlarca bor cevheri üretimi ton/yıl yapılmış.T. tüvenan 1979 cevher yılında saha Etibank'a devredilmiştir.html 26 http://www.g.tr 27 A.T. 23 http://www.com/boraxtr/Anadosya/borma dennedir. 27Bölgede 200. boraks dekahidrat.html .g.

620 186.680 358 65.597 333 82.676 245.713 1990 96.720 140.148 217 1991 637.150 154 26.178 98.357 Türkiye’nin Bor/Bor Ürünleri Ticareti 1997 185.693 352 53.524 133.817.216.103.933.818.838 75.712.396.885 374.747 17.630 312.650 1993 104.820 81.781 K-fiyat $ 248 276 259 259 222 230 234 226 219 219 213 Kolemanit ($) 122.194 84.317.813.077 29.868 186 2000 567.296 184.028.021 336 81.194 120.095.300 154 25. TÜRKİYE'NİN BOR/BOR ÜRÜNLERİ TİCARETİ Yıllar itibariyle Türkiye'nin bor ve bor ürünleri ihracatı ve fiyatları Tablo-6' ve Tablo-7'de gösterilmiştir: Tablo-6 Türkiye'nin Bor Madeni İhracatı (Toplam) Yıl Miktar Ton Değer $ Fiyat $ 1989 820.752 23.837 2.972.450 326.869 210 1990 681.684 324 93.150 186 1998 655.968 1989 124.htm Tablo-7: Türlerine Göre Bor İhracatı ve Fiyatlar 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 Tincal (ton) 204.755 358.302.461.734 81.469.808 29.022.705 340 1.487.477 579 15 323 100.567.112.586 167.944.569 181.708 106.990 145.885.182 308.661.290 1998 168.523.101 143.219 28.755 123.254 212 1993 613.409 196 1996 735.035 176.458 35.046 241.144.800 Uleksit (t) T-fiyat $ 159 155 159 162 164 161 161 161 158 161 167 U-fiyat $ Tincal ($) Kolemanit (t) 32.835 151 15.318.100 151 27.900 1996 185.760.500 1992 105.784 327.860 1991 117.html Bor ÜrünleriBor ÜrünleriDeğer ($) Fiyat ($) 59.667 147.193 95.901.225 141.268 371 48.844.975.900.866.887.315 347.149 226.404 134.978 491.135.492.975 85.368 347 70.051 28.988 338.204 196.boraxtr.660.500.com/boraxtr/Anadosya/istatis.750 1999 206.211.472.470 144 7.739 130.646 197 1994 622.071.012 120.618 136.533 86.767 74.093 364.601 296.850 140.788 26.646 333.756 1995 170.724 180 http://www.Türkiye’nin Bor/Bor Ürünleri Ticareti 14 IV.808 72.622 23.030 148 27.950 1994 149.909 192 1997 731.858 366.930 Uleksit ($) Bor Ürünleri Toplam (t) 169.420 143 16.689 303 15 .970 143 13.400 152 15.449.820 147 22.077 172.837 148.550.410.150 339.583.859.750 150 31.361.480 121.546 189 1999 653.com/boraxtr/Anadosya/dunborurtic.812 195.121 209 1992 617.798.940 194 1995 684.667 79.176.922.994.086.633.760 102.147.913.boraxtr.503.023.720.750 Kaynak: http://www.679 23.

000 100.000 80. düşmeye bağlı olarak çok Grafik-2 : Türkiye'nin Bor/Bor Ürünleri ihracatı-Değer ($) 140. Bor ürünlerinden elde edilen ihracat geliri ise dalgalı bir seyir izlemektedir. Üleksitte ise hem ton bazında.Grafik 2'den de görülebileceği gibi.000.000 120. Türkiye'nin tinkal ve kolemanit ihracat gelirleri 1989'dan beri düşmüştür.000 20.000.000.000. Dönem boyunca bor bileşikleri fiyatlarında önemli bir değişiklik olmamıştır. Dolayısıyla gelirdeki düşüş büyük ölçüde ihraç edilen miktardaki düşüşten kaynaklanmaktadır.000.000. hem gelir bazında önemli artış gerçekleşmiştir.000 0 1989 1990 1991 1992 1993 Türkiye’nin Bor/Bor Ürünleri Ticareti Türkiye’nin Bor İhraç Pazarları 1994 1995 1996 1997 1998 1999 Tincal Kolem anit Uleksit ürün 16 G fik-3 Tü ra : rkiy in B e'n or/B Ü n or rü leri İh ç F a la ra iy t rı 70 0 60 0 50 0 40 0 30 0 20 0 10 0 0 18 99 19 90 19 91 19 92 19 93 19 94 19 95 19 96 19 97 19 98 19 99 t k in al k olem it an u sit lek ü n rü 16 . Bor ürünleri fiyatı 1996 yılında önemli bir artış göstermiş.000 40.000 60. fiyatın çok arttığı bu yılda Türkiye'nin bor ürünleri ihracat geliri talepteki azalmıştır.000.

000 $'ı dış satış olmak üzere toplam 202.104. 2000 yılında 18.978 $).783.etiholding.650.816 $ ve 1.94 numaralı tabi boratlar. $). A) TÜRKİYE'NİN BOR İHRAÇ PAZARLARI Bu bölümde Türkiye'nin ITS Ticaret İstatistikleri kullanılmıştır. ihracatında en önemli ülke ABD'dir.000 $ iç ve 214.029 12. reel kurun.539. 2002 yılı borat/perborat ihracatında en büyük pazar İtalya'dır (20.445.tr . miktarları $.165 $ tutarındadır.9222 $) izlemektedir.Türkiye dünyanın en büyük bor rezervine sahip ülke olmasına rağmen.229.205.997.000 $). onu Belçika (8.450.84 borat/perboratlar.000 $'a düşerek toplam 224. 2001 yılında iç satışlar 15.000 $ iç ve 186. Borik asit/bor oksit ihracatında ise Belçika-Lüksemburg.347.35 278. Türkiye'nin tabi boratlar ve borik asit/bor oksit ithalatı yok 17 http://www.000 $ satış gerçekleştirilmiş olup bunun 67.000 $'lik satış yapmıştır.501 (ihracat $. 523. DİE-DTM Türkiye'nin İspanya. Onu Cumhuriyeti izlemektedir 16.000 $'ı konsantre bor.044.184. dünya fiyatlarını belirleme konumunda değildir. diğer ülkelerin 2002 yılına ait verileri bulunmadığından sadece Türkiye'nin ihracatı belirtilmiştir.367. numaralı borik asit/bor oksit verileri temel alınmıştır. 12. ihracat ile fiyatların.000 $ ve dış satışlar 208. Sınırlı veri ile elde edilen sonuçlar Türkiye'nin bor ihracatında reel kurun veya ithalatçı ülkelerin milli gelirlerinin belirleyici faktörler olmadığını göstermektedir.783.460.336.110.237 $) ve Slovenya (5.950 $ ve 10. Eti Holding'in verilerine göre29 Holding. 2002 yılı verileri ise DİE-DTM serilerinden alınmış. 2. 2002 yılında ise 16.727 Avusturya bor/rafine bor ürünleri ihracatı yaptığı başlıca pazarlar incelenmiştir.000 $'ı rafine bor satışıdır. Veriler numaralı SITC-Rev3 sisteminde olup.000 $ gelir elde edilmiştir.662. alıcı ülkelerin gelirlerinin ilişkisini analiz etmek üzere yapılan ekonometrik çalışmalar anlamlı sonuç vermemektedir.390.887.668. İran. 134.491 $.350.000 $ dış satış olmak üzere toplam 232.639. 1990-2001 yılları arasına ilişkin analizlerde OECD29 Yine DİE-DTM verilerine göre Türkiye'nin bor ithalatı 2002 yılı itibariyle 7. miktarları 2002 Hollanda sırasıyla verilerine yılı ve tabi Çin göre boratlar Halk (ihracat $.558 Türkiye’nin Bor İhraç Pazarları 1.gov. Biraz da bu sebeple. 522. İtalya ve İspanya en fazla ihracatın yapıldığı sırasıyla ülkelerdir 6. DİEDTM serileri ile OECD-ITS Ticaret İstatistikleri serileri arasında zaman zaman farklılıklar gözlemlenmektedir.

757 $ olup. İspanya (2. Diğer taraftan. 1994 yılında 1790 tonla en yüksek seviyesine çıkarken. Türkiye'nin bu ülkeye tabii boratlar ihracatı 1993 yılında 22. tedarikçiler İtalya (4. Türkiye Belçika'nın 1993 yılında toplam 19. Türkiye ülkeye borat ve perborat da ihraç etmekte olup 1999 yılında yaptığı 58.909 $)'dır.600 $) ihracat yapılmıştır.479 ton ihracatla %64'lük pazar payına ulaşmıştır.Belçika 1.464 $).615 $).177 $).353. Tabii ve rafine bor ithalatı temel olarak Türkiye'den yapılmaktadır.741 ton olan tabii borat ithalatının 17. bu tarihten 1998'e kadar 100-200 ton aralığında dalgalanmış. Dolayısıyla tüm bor ürünleri üretimi ithal hammadde kullanılarak yapılmaktadır. 2 . ülkenin yaptığı borat-perborat ithalatı artarken. Türkiye'nin ülkeye borik asit ve bor oksit ihracatı 2000 yılı öncesinde yok denecek kadar az iken 2000 yılında 81 ton ve 2001 yılında 267 ton (değer =115. Türkiye dönem boyunca Avusturya tabii boratlar pazarın tek tedarikçisi konumundadır. Türkiye ikinci büyük tedarikçidir. 2001 yılında 26.Avusturya Belçika'da tabii borat üretimi Avusturya küçük miktarlarda yapılmamaktadır. Almanya (178.288 $'ı Romanya'dan ve 5011 $'ı İngiltere'den yapılmıştır. rafine bor ve perborat ithalatında ABD birinci sırada olup. Borik asit ve bor oksit ise 2002 yılında 24.100 $) olarak gerçekleşmiştir. 1999 yılı itibariyle ülkenin 87.277 tonunu Türkiye karşılamaktadır.539 $ tutarında ithal edilmiştir. 2001 yılı ithalatı 1064 ton olarak gerçekleşmiştir. Diğer bir deyişle Türkiye büyüyen tabii boratlar pazarının pazarla birlikte büyüyen tedarikçisi konumundadır. borat/perborat toplam $ olarak bor ithalatının En %99'unu büyük oluşturmakta olup. Diğer taraftan. tüm tabii borat ithalatını Türkiye'den yapmaktadır. Ülkenin borik asit/bor oksit pazarı 1990-2001 yılları arasında iki katından fazla büyümüş olup.392.390 ton iken 2000 yılında 29. borik asit/bor oksit. Türkiye'nin bu ithalatta zaten az olan payı dalgalı bir seyir izlemiş.17 denecek kadar azdır.409 $) ve Slovenya (143.300 $) olarak gerçekleşmiştir.246 tonunu karşılarken ülkenin ithalat artışıyla birlikte pazar payını korumuştur. Ülkenin yaptığı . Tabi boratlar ithalatı 2002 yılı itibariyle 33. bunun 28. 2001 yılında 364 ton (değer = 129. 2002 yılında 7.598 ton (değeri=4.160 ton olan tabi boratlar ithalatının 84.941. Türkiye'nin ardından %20 pazar 18 bor bileşikleri ithal etmekte olup.325 gerçekleşmiştir. Ana tedarikçi Almanya'dır (20.045.877 tona kadar yükselmiş.

Fransa'nın 1994 yılında 58. ülkenin tabi borat ithalatının %51'ini karşılar hale gelmiştir.000) yükseltmiş. 2000 yılında ülkenin 7370 ton olan tabii boratlar ithalatının tamamı (1.Fransa Fransa'da tabi boratlar üretimi yapılmadığından.Finlandiya 19 düşüktür (1999 yılında 6850 ton ithalatın 1575 tonu Türkiye'den yapılmıştır). bu pazarlarda sırasıyla Rusya ve ABD en önemli tedarikçilerdir. Türkiye'nin ülkeye borik asit/bor oksit ihracatı bulunmamakta ve borat/perborat ihracatı çok düşük seviyede olup. Bir başka deyişle Türkiye son 5 yılda pazar payını ABD aleyhine artırarak ülkenin en önemli tabii boratlar tedarikçisi olmada ABD'nin yerini almıştır. Buna karşılık. 9862 ton olan borat/perborat (2.000 $). 1999 yılında ise sadece 60 ton ihracat tabii %80).821. tabii boratlarda ABD'nin 1997'de %59 olan payı 2001 yılında %36'ya düşmüştür. Türkiye'nin bu pazardaki payı 1994 yılındaki %76'lık seviyesinden 1998 yılında %59'a düşmüş. pazarın pek de gelecek vaat eden bir pazar olmadığını göstermektedir.Çin 17 18 payı ile Almanya gelmektedir. Fransa tabii boratlar pazarı daralmakta olan bir pazardır. oksit 8776 ithalatının tonu 1021 tonu $) (361.984.799 tona (değer=6.000 yapılmıştır. Borik asit ve bor oksitte Türkiye'nin pazar payı düşüktür. Türkiye ve ABD en önemli tedarikçilerdir. Bu pazarda en büyük paya Rusya sahiptir. yapılmıştır.041 ton olan tabii boratlar ithalatı 1998 yılında 11. rafine borat ithalatı ise büyük oranda yerel olarak kullanılmaktadır.000 $). Türkiye.110 tona ve 1999 yılında 7777 tona düşmüştür. 2669 ton olan borik asit/bor ithalatının Türkiye'den 3. Ülkenin tabii boratlar ithalatının büyük bir kısmı yeniden ihraç edilmekte. İthalat miktarlarının hem düşük olması hem de son yıllarda azalma eğilimi gösteriyor olması. 4. boratlar Fransa Türkiye'nin (1999 Fransa payı pazarındaki payını İtalya almış durumdadır yılında borat/perborat pazarı da daralmakta olan . Finlandiya'da bor ürünleri sanayi küçük olduğundan ithalat miktarları da Türkiye önemli tedarikçilerdendir.248. 5. bu ülkeye olan tabii boratlar ihracatını 1997'de 60 ton olan seviyesinden hızla 2001 yılında 13. ülke ihtiyacının tamamı ithalatla karşılanmaktadır.Çin Çin'in üretici ülkelerden olması ve yerel üretimin iç talebin çoğunluğunu karşılamaya yetiyor olması sebebiyle bor ithalatı düşüktür.

367 tona düşmüştür. borat/perborat Türkiye'nin ihracatı aynı ülkeye dönemde (11.000 $).Almanya 19 bir pazardır.202.395 $'lık borik asit/bor oksit ihracatı yapmıştır.Almanya Almanya'nın tabii boratlar ve borik asit ithalatı azalmakta. pazar payı fazla değişmemiş.502 6.159 ton olan tabii boratlar ithalatının 36. 7.268.647 ton olan ülke ithalatı 1999 yılında 90. 553. Son sekiz yılda pazar payı düşmüş olsa da. ülkenin önemli miktardaki bor ürünleri üretimi için gerekli boratlar.773 (3.303. borat/perborat ithalatı ise az miktarda da olsa artmaktadır.351 ton olan ülke ithalatı 2000 yılında 105.000 $).İtalya İtalya'da da bor mineralleri madenciliği yapılmamakta olup.000 $) Türkiye'den yapılmıştır. Dış Ticaret Müsteşarlığı itibariyle bor Türkiye sanayi pazara dalgalı bir seyir izlemiş olup.187 ton olan tabi boratlar ithalatının 6772 tonu (2.1994 yılında 130. verilerine göre 2002 yılında Türkiye ülkeye 644. Türkiye 122. 8. ABD'den sonra ikinci önemli tedarikçi konumundadır.107 tona kadar .000 Türkiye'den yapılmaktadır).487 ton olan borik asit/bor oksit ithalatında ise Türkiye'nin payı %14 civarında olup (ihracat değeri=2. Ülkenin 1994 yılında 43.075 $'lık tabii borat. ana tedarikçi ABD'dir. Ülkenin 1999 yılında 37. 2001 yılında ülkenin 10.906 tonluk borat/perborat pazarında ise %28 civarında olan pazar payını korumakta 20 $'lık borat/perborat. Fransa'nın borik asit/bor oksit ithalatının 1994'ten beri 3 katından payını fazla artırma arttığı göz önünde bulundurulursa Türkiye'nin bu pazardaki imkanının olabileceği düşünülmektedir.241. tamamen ithal hammaddeye dayalı olup. Türkiye hakim durumunu korumaktadır.000 $) olup. Türkiye ülkenin tabii borat/perborat büyük tedarikçisi konumundadır. 1994'te %23 ve 1999'da %27 olarak gerçekleşmiştir (sırasıyla 10.328 tonu Türkiye'den yapılmaktayken.000 $ ve 8. hammadde borik asit/bor ithalatında ithalatla oksit en ve karşılanmaktadır.Hindistan Hindistan'daki 1997/98 hakimdir.924 ton ithalatın 10.270. İthalat miktarı daha az olan ve 1994'ten beri üçte bir oranında küçülen borik asit/bor oksit pazarında tonu ise Türkiye $) ana tedarikçi konumundadır (21. 2.872.625. Tabii boratlarda 1990 yılında 174.

000 $) ihracatıyla bor asit/bor oksit pazarının %40'ına sahip olup.412 ton olarak gerçekleşmiştir. sadece borat/perborat payının %10 bilinmektedir. 9 . 2001 yılında 25. 10 .679 ton) %90'ını gerçekleştirmektedir (14. Türkiye ABD'den sonra ikinci tedarikçidir.000-100.000 $). Ülkenin tabi boratlar ithalatı az da olsa düşme eğilimi içindedir (1994'de 53.4 olan pazar payının yarı yarıya azaldığını göstermektedir.130. ancak pazar payı 2001 yılı itibariyle %7 civarında kalmaktadır 21 73. Ülkenin ithalatı artan tek bor bileşikleri pazarı olan borik asit/bor oksit pazarında (1991 yılında 28.679 ton).Rusya Üretici/ihracatçı ülkelerden olan Rusya. Pazarın en önemli tedarikçileri ABD ve Rusya'dır. Japonya'nın borat/perborat ithalatı da aynı şekilde düşme eğiliminde olup (1994'te 59.565 ton ithalat) Türkiye'nin 1994'te %10 civarında olan pazar payı 2001 yılı itibariyle %1'den aza düşmüştür (değer=178. İtalya'nın borik asit/bor oksit pazarı küçük bir pazar olup. 2000 yılında 86.444 ton ve 2001'de 44.040.İspanya Ülkenin tamamına yapılmaktadır 2001 yılı itibariyle üretimi olmadığından talebin tümü ithalatla karşılanmaktadır.Japonya 20 düşmüştür. ancak ülke tamamına pazarında civarında yılında yapmış olduğu ihracat 103.734 ton olan ve 1994'ten bu yana 2. Türkiye Japonya'nın tabi boratlar ithalatının (2001 yılı itibariyle 44.499 ton (21.821 ton ve 2001'de 40.500 $). birinci tedarikçidir.954.Japonya Japonya'da da tabii boratlar Kazakistan'dan yapılmakta olduğu. Türkiye'nin ülkeye 2000 (değer=921.000 $) olup.600 $). pazar payı %28'dir. Bu ülkenin ithalat ve ihracatına ithalatın ilişkin olarak elimizde yakınının Türkiye'nin olduğu kullanılabilir bilgi bulunmamaktadır. önemli miktarda tabii boratlar ithalatı da yapmaktadır.202 ton). Ülkenin borat/perborat ithalatı ise 1990-2000 yılları arasında 80.427. 11 .394. bu pazarda en önemli tedarikçi ABD'dir. 2000 yılı ithalatı 9780 tondur.547 ton (8. 2000 yılında Türkiye'nin ülkeye borat/perborat ihracatı 24.5 kat büyüyen İspanya borik . 1996'da %16.562 ton ve 2001 yılında 37.000 $) olup Türkiye pazarın tamamına hakim durumdadır.072 tona ulaşan tabii boratlar ithalatının yakını Türkiye'den $).400 Türkiye tabii boratlarda büyüyen pazarın büyüyen tedarikçisi konumundadır. bu.000 ton arasında dalgalı bir seyir izlemiş olup. (değer=13. Türkiye 3982 ton (1.

Hollanda

21

asit/bor

oksit

pazarında

ise

Türkiye

(değer=435,800 $). Ülkenin bor asit/bor oksit pazarı ise büyümekte olup 2001 yılı ithalatı 56,002 tona ulaşmıştır. Ancak Türkiye'nin ülkeye bor asit/bor oksit ihracatı bulunmamaktadır. 13İngiltere Üretici miktarındaki tamamına tabii ülkelerden boratlar olan

ABD'nin ardından ikinci tedarikçidir ancak pazar payı %7 civarındadır (değer=749,000 $). Büyüklüğü yıllar içinde 85,000-100,000 ton arasında değişen borat/perborat pazarında da Türkiye ABD'den sonra ikinci tedarikçidir ancak pazar payı %1015 arasında değişmektedir (değer=2,745,600 $).
12-

İngiltere'nin 2000 yılı itibariyle 16,450 ton Hollanda30 Ülkenin tabii boratlar ithalatı 1991 yılındaki 24,985 ton seviyesinden 2001 yılında 2914 tona düşmüştür. Türkiye'nin ülkeye tabi boratlar ihracatı da pazarla beraber küçülmüş olup, 1991 yılında 13,295 ton olan ihracat 2001 yılında 2004 tona $). düşmüştür Hollanda'nın asit/bor Diğer taraftan, İngiltere'nin borik oksit ithalatı artmakta olup, Türkiye'nin bu pazara ihracatı daha yüksek oranda artmış ve Türkiye'nin İngiltere borik asit pazarındaki payı 1990-2000 yılları arasında %4'den %43'e çıkmıştır (ihracat 500 tondan 5800 tona (değer=2,023,000 $) çıkmıştır). Türkiye pazarın en büyük tedarikçisi olma sıfatını Hollanda'dan devralmıştır. Büyüyen bir pazar olan İngiltere ise borat/perborat payı 2000 pazarında ton olan Türkiye'nin ithalatı (değer=293,000 ithalatının Türkiye'den $). yakını

karşılanmaktadır

(değer=2,260,000

İngiltere tabii boratlar pazarı küçülmekte olan bir pazardır. Ülkenin 1990'da 53,462 ton olan tabii boratlar ithalatı 2000 yılında 16,450 tona düşmüştür.

borat/perborat ithalatı da 1991 yılından bu yana yarıya yakın azalmıştır. 1991 yılı ihracatı 360,407 ton iken 2001 yılında 174,405 ton olarak gerçekleşmiştir. Önceki yıllarda Türkiye'nin ülkeye borat/perborat ihracatı yok denecek kadar az iken, 2001 yılında Türkiye ülkeye ihraç 1142 ton borat/perborat
30

etmiştir

Hollanda'nın son yıllara ilişkin verilerinde

ABD'den yapılan alımların kapsanmaması sorunu bulunmaktadır ve ithalatın büyük çoğunluğunun muhtemelen US Borax firmasından yapılıyor olması sebebiyle rakamları yorumlamak yanıltıcı olabilmektedir.

azalmaktadır. Ülkenin 1997 yılında 35,023 borat/perborat yılında 53,310 tona kadar çıkmıştır. Ancak, Türkiye'nin bu pazarda 1997 yılında %29
22

Türkiye’nin İhracat Yapmadığı Pazarlar Brezilya

17

22

olan payı 2000 yılında %24'e düşmüş (ihracat değeri=4,077,500 $), pazar lideri Hollanda ile arasındaki pazar payı farkı artmıştır. 14- ABD Amerika bor minerallerinde brüt ağırlık bazında ikinci önemli üreticidir (Türkiye'den bazında sonra) en ancak büyük bor oksit B) TÜRKİYE'NİN İHRACAT YAPMADIĞI PAZARLAR31 1- Brezilya Brezilya bor pazarı Güney Amerika'nın en büyük bor pazarıdır. Ülkede ABD tabii boratlar pazarı 1990 yıllındaki 525 ton seviyesinden 1996 yılında 79,544 tona kadar çıkmış, bu tarihten sonra azalmaya başlamıştır. İthalatın tamamına yakını Türkiye'den yapılmakta olup, ülkenin 2000 yılında 63,584 ton olan tabii boratlar ithalatının 56,500 tonu (değer=9,845,000 $) Türkiye'den karşılanmıştır. ABD'nin 1994 yılından bu yana 2 katından fazla artan ve 2000 yılı itibariyle 39,232 tona ulaşan borik asit/ bor oksit ithalatında da Türkiye (14,336 ton=5,996,500 $ ihracatı ile) Şili'nin ardından ikinci büyük tedarikçi konumundadır dolayındadır.
23
Dünya Bor/Bor Ürünleri Tüketimi

Diğer

taraftan,

ülkenin

borat/perborat ithalatı da 1995 yılındaki 19,238 ton seviyesinden 2000 yılında 34,153 tona çıkarak iki katına yakın artmıştır. Türkiye bu büyüyen pazarda payını %29'dan %5'e düşürmüştür (5564 ton=1,583,800 $'dan 1785 ton=865,000 $'a).

(B2O3)

üreticidir.

Amerika'nın bor mineralleri üretimi borik asit ve büyük ölçüde rafine borat olarak ihraç edilmektedir. Amerika aynı zamanda dünyanın en büyük bor pazarı olup, ülkede büyük ve çeşitli bor ürünleri sanayileri bulunmaktadır.

bor

minerali tüm talep

üretimi ithalatla

bulunmadığından

karşılanmaktadır. En çok tabii boratlar ve borik asit ithal edilmektedir. Arjantin, Şili, Peru, Bolivya ve ABD'nin en büyük tedarikçiler olduğu pazara Türkiye'nin ihracatı bulunmamaktadır.

2- Güney Kore Çok büyük bir pazar olmayan Güney Kore'de borik asit ve borat/perborat pazarında ABD, tabii boratlar pazarında ise
31

ve

pazar

payı

%36

İstatistikler-OECD

23

Belçika,

İspanya

ve

ABD

hakim

Türkiye'de ise bor tüketimi çok düşük seviyede olup, dünya tüketiminin %1-2'si civarındadır. 2000 yılı itibariyle Türkiye'de bor'un %27'si demir-çelik, %12'si cam ve cam elyafı, %38'i seramik ve firit, %12'si deterjan, %5'i kimya ve %6'sı diğer sektörlerde tüketilmiştir. Bor sanayiler madeninin kullanıldığı farklılık

durumdadır. 2001 yılı itibariye ülke 14.395 ton tabii boratlar, 18.653 borik asit/bor oksit, 27.209 ton borat/perborat ithalatı yapmaktadır. Güney Kore pazarının dikkat çekici özelliği tabii boratlar ve borik asit/bor oksit ithalatının 1996 yılından bu yana iki kat artmış olmasıdır.

bölgeden

bölgeye

V. DÜNYA BOR/BOR ÜRÜNLERİ TÜKETİMİ32 Dünya bor üretim ve tüketimi 1970 yılından bu yana iki katından fazla artmıştır. 2001 yılı itibariyle bor tüketimi B2O3 bazında 1,5 milyon tondur. Batı ve Doğu Avrupa %46 toplam payları ile tüketimde ilk sırada yer almaktadır. Kuzey Amerika, Asya ve Latin Amerika paya sahip bulunmaktadır. onu izlemekte ve sırasıyla %25, %11 ve %10

göstermektedir. Batı Avrupa ülkeleri bor'u en çok deterjan sanayinde kullanırken ABD en çok fiber cam üretiminde ve Bağımsız Devletler Topluluğu ülkeleri cam sanayinde kullanılmaktadır.

Son on yılda Batı Avrupa'nın bor tüketiminde deterjan sanayinin payı %35'ten %27'ye düşerken tekstil fiber camı sektör payı %1'den %11'e, tarımın payı %2'den %5'e, borsilikat camın payı %8'den %10' a çıkmıştır. ABD'nin bor tüketiminde son yirmi yılda fiber cam sektörünün payı %36,4'ten %65,1'e çıkarken, yanmayı geciktiricilerin payı %13,4'ten %3,6'e, bor silikat camın payı %11,7'den %6,8'e düşmüştür. Bor'un sabun/deterjan, mine, tarım sektörleri ile nükleer çalışmalarda kullanım oranı aşağı yukarı aynı kalmıştır.

Dünya toplam bor tüketiminin 20%'si yalıtım camı elyafı, %15'i tekstil cam elyafı, %8'i borsilikat cam üretiminde olmak üzere toplam %43'ü cam sanayinde kullanılmaktadır. Deterjan sanayi tüketimi toplamının %16'sı kadardır. Mine/sırlama tarım ve diğer kullanım alanları sırasıyla toplamın %13, %5 ve %23'ü dolayındadır.

32

İstatistikler-DPT 24

önemli stratejik malzeme olarak nitelendirilmiştir. borat sulardaki bu bor sektörlerine yön veren. katma değeri yüksek rafine ürünler üretmek dünya pazarında tutunmanın temel şartı haline gelmiştir. önemli pazarlık gücüne sahip. Ankara. (2003). uluslar arası standartlara uygun mal üretmek."Seyreltilmiş Uranyum. Mayıs 2003 34 DPT. 2001.maden.htm . Özellikle fiber cam. BOR MADENİNİN STRATEJİK ÖNEMİ Bor ve borlu yakıtlar.g. TÜBİTAK-Bilim ve Teknik Dergisi. A. sektörlerinde lider veya 33 Altın. Ankara. 1999. makinelerinde sıcaklıklarına sektöründe daha fazla bor kullanılması ihtimalini güçlendirmektedir.Batı derişimini deterjanlarda Avrupa. Ancak.org. üretici ve kullanıcı olmaktadır. teknoloji üretimi yapan organizasyonlar olduğu göz önünde bulundurulmalıdır. ürün çeşidini artırmak. için Bu da bor/bor önemini ürünlerinde pazar payını artırabilmek ve kalitenin Tüketici beklentilerini amaçla kullanımından uzaklaşmayı amaçlamaktadır. pazarlaması kontrol altına alınmış ve COCOM olarak nitelendirilen tedbirler kapsamında Varşova Paktı ülkelerine ihracı yasaklanmıştır. 1950'li yılların başında ve ABD yakıtı nükleer Savunma olarak silahlanma yılları Programında adlandırılmış geleceğin dışında 2. M.36 1958-1961 arasında ABD ve NATO tarafından bor.37 1963 yılında bor NATO'nun stratejik maddeleri listesinden çıkarıldıysa da. 37 http://www. (2001). V. ABD'nin bor alanındaki kullanım alanlarının yaklaşık %80'inde birbirini ikame edebilmektedir. Konsantre bor ve rafine bor ürünleri Bor Madeninin Stratejik Önemi VI. Erken Bor Beklentisi. Bu. Neptünyum Hurafesi-Doğrusunu Bilelim". 25 35 36 A.33 Bor ve bor ürünlerinin dünya piyasalarındaki talebi fiyatın yanı sıra girdi olarak tercihleri gibi kullanıldığı ile ikame endüstrilerdeki imkanına bağlı bağlı olarak teknolojik gelişmelere.g. azaltmayı.e. Batı Avrupa'da talebin düşeceği anlamına gelir. bor ürünlerinin tüketiminin yaklaşık %70'ini endüstriyel bazda üretim yapan. Ankara Ticaret Odası.e.35 koruyabilmek artırmaktadır.34 24 Diğer taraftan.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu. deterjan sanayilerde fiyata üreticilerin ikame mallara yönelmeleri sebebiyle talep değişmeleri yaşanmaktadır. Abartılmış Toryum. tasarrufu amacıyla düşük yönelmesi daha ABD'nin çamaşır yıkama deterjan karşılayacak. "Ulusal Maden Varlığımız ve Bor Gerçeği". Çınkı. stratejik bir maden olarak ilan edilmiş. bunu telafi edebilecek bir gelişme ABD'nde enerji gözlemlenmektedir.

normal otomobillerin yaptığı kilometrenin iki katına kadar miktarındaki asıl önemli artış. Borax Argentina (Arjantin. başarıya. bu bileşiklerin yakıt taşıyıcısı olarak yeni bir öneme kavuşabileceğine işaret etmektedir. Bir çok pil.g. artışını talep. bor bileşiklerinin hidrojen taşıma kapasiteleri. 07. JSC Bor (Rusya. enerji üretim aygıtında yakıt olarak kullanılan hidrojenin elde edilme. ülkeleri bu konuda çıkarlarını düşünmeye ve planlı davranmaya sevk etmektedir. (-252 santigrad derece). A. 2003. yıllık üretimi 560 bin ton)). yıllık üretimi 27 bin ton). Bu sebeple. Bor madeninin önemi. Akaryakıtla çalışana göre daha güvenli olmakta. bu çözelti bir tankta saklanıp tekrar borohidrid yakıta dönüştürülebilmektedir. bir katalizörle vermektedir temasa (aksi geçtiğinde hidrojen halde hidrojen üretilmemektedir). Çünkü hidrojen çok düşük sıcaklıklarda sıvılaşmakta. yüksek kullanım bor teknolojili alanlarını sodyum bor hidrid (NaBH4) bileşeni halinde depolanmaktadır. hidrojen ve su bazlı 26 çıkabilmektedir. Hidrojen üretiminden sonra borohidrid yakıt bir bor çözeltisine dönüşmekte. petrol gibi üzerinde uluslararası mücadelelerinin yaşandığı bir ürün konumuna getirebilecektir. nakil ve depolama yöntemleri bu aygıtların verimliliğinin artırılması karşısındaki en önemli sorunlardır. Borun çıkarılması ve getireceği güç talep olup. Bor taşıyıcısı madeninin olarak kullanım kullanılabilmektedir. yıllık 38 39 Altın. Ankara. U. sırasında patlayıcı bir gaz olması sebebiyle taşıma ve depolama işlemleri tehlike arz etmektedir. kestirmek göstereceği kullanımında ulaşılacak yaygınlığa bağlı işletilmesinde dünya oligopolünü oluşturan az sayıdaki çok uluslu şirketler ( Rio Tinto Borax-US Borax (ABD. Yanıcı olmayan bu çözelti. Diğer bir deyişle bor. çevre kirliliği yaratmamaktadır. bor'un yakıt kullanılmasıyla sağlanabilecektir.2002 . "Beşinci Vites". yakıt taşıyıcısı ve olarak görev tekrar yapmakta tekrar keşfetmesi.39 Bu teknolojilerin bor element ve bileşiklerine şimdiden teknolojilerin bulunmaktadır.. V. gaz halindeyken çok yer kaplamakta. Bor hakkında sürdürülen bileşiklerinin ürünlerdeki yeni araştırmaların. Hürriyet Gazetesi. (2002).Bor Madeninin Stratejik Önemi 25 bazı stratejik çalışmaları gizlilik içinde yürüttüğü bilinmektedir.06. akümülatör vs.e Sandık. ABD'ndeki Millenium Cell firmasınca prototip bir araba üzerinde denenen yöntemde. bu madeni gelecekte.38 Sodyum bor hidritli otomobiller. bu ve benzeri uygulamalarda yakıt değil.

Bor Madeninin Stratejik Önemi 26 üretimi 73 bin ton). Türkiye'ye bor konusunda her hangi bir teknoloji transferinde bulunmadıkları.e. yıllık üretimi 60 bin ton). yıllık üretimi 13 bin ton). Bunun da büyük ölçüde borun stratejik öneminden çapındaki Türkiye'deki bor bor üreticisi yataklarına ilgilerinden kaynaklandığı açıktır. sermayesinin %94'ü merkezi İngiltere'de madenleri 1978 yılında kamulaştırıldıktan azalmadan stand madenlerinin özelleştirilmesi 1999'da IMF anlaşmasının taahhütleri arasında da yer almıştır. bulduğu bazı rezervlerin de miktarlarını 41 devletleştirilmeden önce Türkiye'de de bor madenciliği ile uğraşan Avrupa'lı ve Amerika'lı firmaların. Türkiye'de ciddi bir arama faaliyetinde bulunmamış. Türkiye ise ABD'nden sonra dünyanın ikinci büyük bor üreticisi olarak yıllık 475. Sucersal Argentine (Arjantin." adını almış. by son bor Bor dönemlerinde sonra ile da yapılan değerini düşük göstermeye çalıştıkları ve dünya firmaların olan tespit edilmiştir. daha sonra Rio Tinto Zinc'in bir alt kuruluşu haline gelen Borax Consolidated Ltd.. Diğerleri (57 ton))dir.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu. Türkiye'deki bazı yasalardan daha fazla yararlanmak için 25 Kasım 1955 tarihinde isim değiştirmiş. Bu konuda İngiltere kaynaklı olup. SQM salar (Şili. Şirket o dönemde dünya tekeli niteliğindedir. Çin yıllık 140 bin ton üretimini devlet organizasyonları eliyle yapmakta. yıllık üretimi 16 bin ton). çıkardıkları borun ham halde ihracını tercih ettiği. A.'nin Türkiye bor sahaları üzerindeki faaliyetleri dikkat çekicidir.Ş. İnca bor (Peru. madenin 40 Çınkı. "Türk Boraks Madencilik A.org. NACC (ABD. Bor madenleri 1978 yılında bulunan Borax Consolidated Ltd.htm . Bu tarihten sonra da şirket. 6 Ocak 1956 tarihinde Sultançayır Bor maden imtiyazını bu şirket üzerine tescil ettirmiştir.40 Avrupa ve Amerikalı büyük üreticilerin Türkiye'deki bor yataklarına daha Osmanlı İmparatorluğunun başlayan ilgileri sürmüştür. şirketine.maden. Şirket daha sonra. TMMOB bor raporuna göre41 daha önce Desmond Abel Smith'in elinde bulunan Sultançayırı ve yeni bor sahaları 27 Ekim 1950 tarihinde 3/12002 sayılı kararname ile Borax Consolidated Ltd'e devredilmiştir. yıllık üretimi 30 bin ton).000 ton üretimi yine devlet eliyle gerçekleştirmektedir. %2'si Türk ortaklara.g. M. Quiborax (Şili. 2001. %4'ü de İngiliz ortaklara ait olmak üzere. bor rezervlerinin miktarını küçük. adının başına Türk kelimesi koyarak. yıllık üretimi 60 bin ton). 27 http://www. bu firmaların boru Türkiye'de işleyecek entegre tesisler vs kurmadıkları.

Türkiye ancak zararına bor endüstrisi kurabilir. bu rekabet sonucunda tonu 30 $'a kadar düşen bor cevherinin fiyatını taban fiyat uygulayarak 70 $/ton'a yükseltmiştir. Amerikan bor cevherleri sodyumludur.düşük göstermiştir. Türkiye bu sahayı kaybeder. Ton fiyatı daha sonra 90 $'a kadar yükselmiş. dünyanın en büyük ve en zengin yatakları olduğu ortaya çıkmıştır. Türkiye'de bor mineralleri tükenmiştir. Şirketin kehanetlerinin (!) hepsinin yanlış çıkmış olması ilgi çekicidir. fiyat rekabeti ile Amerikan cevherine dönerlerse. Türk bor cevherleri kalsiyumludur. 1958-1961 etmesinin sahalarının ardından yılları arasında bor - - Türkiye Amerikan rekabetini üstüne çekmemelidir. Sarıcakaya bölgesinde yaptığı sondajlar sonucu tespit ettiği rezervi 10 milyon ton olarak beyan etmiş. Şirkete göre 1963 yılı itibariyle. bu da Türkiye'nin rekabet imkanını NATO'nun bor'u stratejik hammadde ilan Türkiye'de millileştirilmesi tartışmaları ortadan kaldırır. Kırka'nın - Türkiye'nin bor rezervlerine Borax Consolidated Ltd. Etibank bor piyasasına 1960-68 yılları arasında girmiş ve bu dönemde yabancı firmalarla kıyasıya bir fiyat belirleme savaşı yaşanmıştır. Şüpheler üzerine aynı bölgede MTA'nın yaptığı araştırmalarda rezervin 400 milyon ton olduğu. sonraki çalışmalar sonucunda ise Kırka bor sahasının 1 milyar ton rezervli. Avrupa endüstrisinde Türk cevheri kullananlar. bu fiyatla altında bile bor. 3 bin tonluk rafineri ancak sübvansiyonla yaşar. Borax Consolidated Ltd. Ticaret ve Enerji Bakanlığı 1974 yılında. Türkiye'nin en çok 20 bin ton satış şansı vardır. o dönemde sebeple en madenin dünya bor piyasalarında 120 $/ton olan değerinin çok kalmıştır. Türkiye'de ancak 3 firma 60 bin ton üretim yapabilir. asit üretimi için bor cevheri verebilir. Türkiye Avrupa piyasasına yalnız borik 27 Bor Madeninin Stratejik Önemi - devletleştirilmesindeki piyasasındaki gerçek değerinden satılarak 28 . Avrupa piyasasının borik asit üretimi 45 bin ton cevhere karşılık gelen 30 bin ton bor cevheri ile sabittir. Bu 1978 biri madeninin amaçlardan yılında önemli dünya gündeme gelmiş. 45 yıllık imtiyaz talep etmiştir. hazırladığı raporda aşağıdaki görüşlere vurgu yapmıştır. ancak. Şirket. ortak edilirse bor endüstrisi kurulacaktır.

ortalama brüt kar marjı %50 civarında olup. konumuna birikimi %51'ini. 1978 yılına kadar Türkiye'nin bor cevheri bor pazarlamasında Avrupa kaba ve yıkama ABD'nde dışında hiçbir işlem yapılmamış.4’e yükselmiştir.org. Bigadiç Kestelek kolemanitleri 1978 yılı öncesi 40-60 $/Ton fiyatla satılırken 290-295 $/Ton fiyatla satılabilir hale gelmiştir. ulaşmaktadır.. 2001. hedeflenen üretim ve satış miktarlarına Devletleştirmeden yabancı şirketlerin ilgisi madenciliğine sonra da bor 1986 Türkiye sürmüştür.P.e. Eti Holding. 1980 yılında % 26. teknoloji pazarının Bugün. satılan cevherleri işlenerek rafine ürünler çok daha pahalıya Türkiye'ye ithal edilmiştir.4 milyon $ olan Bor gelirleri 2000 yılında 208 milyon $’a ulaşmış. geliştirme bilgi yatırımlar Holding konularında oldukça deneyimli elemanlar gelinmiştir. Morgan Bank'ın hazırladığı "Özelleştirme Ana Planı"nda:"Etibank'ın bir holding şirket olacak şekilde reorganize edilmesi ve karlı müesseselerdeki (bor. Türkiye'nin Dünya Bor üretiminde (B2O3 bazında) 1970 yılında % 16 olan payı. Morgan Bank'a ihale edilmiş. devletleştirme sonrası bulunan rezerv. almayı özgün dünya başarmıştır.43 Bugün. yeni dünya düzenine entegrasyonu sağlamak üzere kamu kuruluşlarının nasıl özelleştirilmesi gerektiğinin araştırılması J. krom) öz kaynakların satılması" önerilmiştir. Eti Holding'in ürün portföyündeki ham bor ürünleri için sonra başlamış olmasına ve rakibi US Borax'ın 140 yıldan fazla bir süredir pazarda teknik üstünlüğe ve geniş dağıtım ağlarına sahip olmasına rağmen. Avrupa pazarının %36'sını yetişmiş.42 Devletleştirmenin faydaları kısa sürede görülmeye başlamış. Edinilen Eti doğrultusunda gerçekleştirilmekte. . A.g. 1978 yılında 83.Bor Madeninin Stratejik Önemi 28 yurt dışına kaynak transferi yapılmasının önüne geçmek olmuştur. Dünyanın en kaliteli kolemanitleri olan Emet.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu.45 2001 yılı Ocak ayında belirtildiği üzere. A. rafine ürün üretimi çalışmalarına 1978'den 42 Türkiye'ye ani bir ziyarette bulunan ABD Hazine Bakan Yardımcısı John Taylor dünya 45 DPT. 2001 yılında %33.e 43 CHP Bor Raporu 44 http://www. M.maden. daha öncesinde özel sektörce ilan edilen rakamın 115 katı kadar artmıştır.g. "global ekonomiye.htm 29 bor piyasasına hakim olan Çınkı.44 TMMOB bor raporunda yılında dönemin Türkiye Cumhuriyeti hükümeti tarafından. bazı bor ürünlerinde brüt kar marjı %500'ü aşmaktadır. 1999.

2 milyar ABD doları kadar B2O3 pazarı bulunmaktadır.htm . bor ihracatından yılda yalnızca 102 milyon dolar.. US Borax ise %65-70'ine sahiptir. nedeni (. Bu üretimin %42'si ABD sermayeli US Borax (ya da Eti diğer adıyla Rio Tinto).boraxtr. ham veya yarı rafine halde satmasından dolayı çok önemli döviz 47 zamanında devletleştirilmiştir.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu.'nin %80'ini işlettiği. Bor gibi 21. Oradan çıkarılan işçilere hala yer bulmaya 46 http://www. Yüzyılın petrolü olarak adlandırılan bir madenin en büyük rezerv kaynağı olan Türkiye'nin. Türkiye bor madenini tam rafine işlenmiş olarak değil.) Bor madenlerinin özelleştirilmesi üzerinde bu durulmasının üretime başlanılan rafine ürünlerle bu yıl İspanya ve İtalya'daki bazı tesislerin kapanacak olmasıdır... önemli bir kapasitenin israf edildiğine işaret etmektedir. %33.4'ü Holding A..) Özelleştirme amaç değil araç olması gerekir. Rio Tinto'nun 1978 yılından firma (bor aracılığıyla faaliyet madenleri Türkiye'deki gösteren göz bor devletleştirilmeden) önce Türk Borax adlı madenlerinin Türkiye'de bankaların bulunduğu bulundurulmalıdır.Ş. Değer olarak ise dünyada yaklaşık yıllık 1. Bu yüzden özelleştirmenin yapılması için bazı çevreler tarafından baskı yapılmaktadır.."47 Dünya bor üretimi %100 B2O3 bazında 1.maden.. tarafından özelleştirilmesi tartışmalarının gündeme geldiği 2001 yılı başlarında Devlet Bakanı Şükrü Sina Gürel'in bor madenlerinin bulunduğu Kütahya ve Eskişehir'e yaptığı ziyaretler sırasında yaptığı açıklamalar önemlidir: "Hükümet bor madenlerinin özelleştirme yönünde madenleri kapsamından kararı 1978'de Ecevit çıkarılması Hükümeti ilke almıştır(. Eti Holding bu pazarın parasal olarak %2023'üne. özelleştirme denli bir araçtır. IMF ne derse desin.Ş.org. (...com/boraxtr/Basin/ysafak020 301.5 milyon ton civarındadır.)Bor gerçekleştirilmektedir.Bor Madeninin Stratejik Önemi 29 Dodge&Cox ve Rio Tinto Holding'in eski yönetim kurulu üyesidir ve ilk ziyaretini dönemin özelleştirmeden sorumlu Devlet Bakanına yapmıştır.htm 30 http://www. Şimdi de yine Ecevit Hükümetinin bor madenlerinin özelleştirilemeyeceği konusundaki iradesi kesin olarak ortaya tekelde çıkmıştır ve (.. şu anda yabancı önünde bazılarında hisselerinin çalışıyoruz. bor ürünleri ihracatından ise 106 milyon dolar kazanıyor olması.46 Bor'dan kaldırılması ve devlet Eti Bor tekelinin A.) Çinkur özelleştirildikten sonra kapandı..) Madenlerin devlette bulunmasının stratejik önemi vardır (.

'nun bir yan şirketi olan American Borat Co'nin Death Valley National Monument'de bulunan Billie yer altı işletmesinin. Çınkı (2001) bunun çeşitli örnekleri verilmektedir.org.'nden ham bor satın alıp. Türkiye'den ithal edilen uleksitin ucuza gelmesi nedeniyle 1986 yılı Bor Madeninin Stratejik Önemi sonlarına doğru üretimi durdurduğunu belirtmektedir.49 TMMOB bor raporunda 50 Türkiye'den Avrupa piyasasına yapılan bor satışlarının ham bor ağırlıklı olmasının Citicorp Venture gibi bazı firmaların Eti Holding A. 30 Türkiye. yurt dışına ihraç ettiği tinkal ve borakstan üretilen sodyum per boratın Slovenya. Dünya piyasası yıllık milyar dolar civarında olan 80-90 bor uç Raporunda.boraxtr. (2001). bu madenle ilgili teknolojiye sahip olan gelişmiş ülkelerin piyasaları kontrol ettiğini göstermektedir.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu. A.e.boraxtr.htm 51 http://www. Slovenya'dan yapılan per borat ithalatı bu ülkeye 48 Çınkı.kazandırıcı fırsatları kaçırmaktadır. ham madene sahip olan ülkelerden ziyade.maden. 31 http://www.51 Oysa Türkiye'de halihazırda bor'un sanayideki çeşitli kullanım alanlarına ilişkin teknolojik bilgi birikimi oluşmaktadır. Beş Yıllık Kalkınma Planı Kimya ve en Sanayi uleksit önemli Hammaddeleri ithal alıcısı edilen Owens yaptığımız boraks satışının hemen hemen %25'ine ulaşmaktadır.com . 1978 yılında yapılan devletleştirmeden sonra bu 49 50 Corning Fiberglass Co.com/anasayfa. ortalama FOB Bandırma 200 dolar/ton dan sattığımız %42 B2O3 tenörlü kolemanit cevherini (Türkiye bu cevherde dünyanın tek üreticisi ve ihracatçısı konumundadır) alan bir ihracatçı firma söz konusu ürünü öğüttükten sonra 600-650$/ton fiyatla nihai kullanıcıya satmaktadır. "Örneğin.Ş. Türkiye de. M. Ancak. dünyadaki örnekler maden zengini gelişmekte olan ülkelerin bu madenlerden yeterince yararlanamadığını. kolemanit ABD'deki Türkiye'den madenlerinin ürünlerinde Türkiye'nin pazar payı %1'i bile bulamamaktadır. dünyanın en zengin bor yataklarına sahip olduğu halde. ithalatçısı Türkiye'den konumundadır. satın aldığı boraksa karşılık Türkiye'ye sodyum per borat satmakta.48 DPT-VIII.html http://www. Türkiye en büyük rezerv sahibi olarak bor dünya piyasasını ve fiyatlarını belirleyebilecek konumda olma imkanına sahiptir.g. işledikten sonra Eti Holding'in karşısına dünya pazarlarında rakip olarak çıkmasına yol açtığını bildirilmektedir.

yılların kullanım yönünde depolama.5'luk payı ile birinci sıradadır.g. Devletleştirmeden sonra tek elden yapılan yatırımlar. Eti Holding elemanlarının üniversitelerle özgün Yasal Çerçeve çalışmaları getirilebilmiş. Ar-Ge çalışmaları ve pazarlama faaliyetleri sonucu (her ne kadar Türkiye'ye hala getirebileceğinden daha az gelir getiriyor olsa da) Eti Holding A. yapan. US Borax'ın sahibi Rio Tinto. US Borax'ın ardından dünyanın ikinci önemli bor üreticisi haline gelmiştir. 1800'lü bor'un üretim.'nin dünya pazarlarındaki en büyük rakibi US Borax ise 80'den fazla ülkede sürekli alanlarının çalışmalar örgütlenmiş.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu. Bor ürünlerine ait teknolojiler genellikle teknolojiyi bu üreten ülkelerce bilgilere teknoloji özverili yaptığı dahi ve gizlenmekte.g.Ş. işbirliği sonucu üretim sorunlarına çözüm teknolojiler bilgi birikimi önemli tecrübe kazanılmıştır. DPT. Türkiye bu avantajını iyi değerlendirememekte. cevher hazırlama. dünya maden üretiminde %12. 1999.htm 32 53 54 A. firmaya arama.e. kalkınmakta olan ülke statüsünün getirdiği sorunlar ile ve teknolojik bir eksiklikleri sahip ülkeler sebebiyle bor dünya piyasasında rezervleri orantılı hakimiyete Gelişmiş bir kuruluştur. Türkiye'nin piyasada güce sahip olasını imkansız kılar. bordan kazandığı ihracat geliri düşük oranlarda kalmaktadır. geliştirerek karşısına küçük küçük bor şirketleri ile çıkmak.Ş.'nin konudaki önemli Consolidated Ltd. araştırma. Eti Holding A. zenginleştirme ve pazarlama faaliyetlerinde ölçek ekonomilerinden yararlanarak piyasaya kaliteli ve ucuz ürün sunabilme imkanı sağlamaktadır.53 Rio yerleşik Tinto'nun İngiltere'de Borax olamamaktadır. Bu sebeple ülkelerden teknik ve transferleri yapılamamıştır. diğer A.Bor Madeninin Stratejik Önemi 31 konuda önemli yol katetmiş olsa da.52 Diğer taraftan.54 Bu kadar büyük bir monopolün kolaylıkla ulaşılamamaktadır.org. A. ikamesi zor bir hammaddede büyük oranda Türkiye'ye bağımlıyken. ABD'nde CaliforniaAnaheim'de US Borax Research olmak üzere iki araştırma merkezi faaliyet göstermektedir ve firma bu faaliyetler için yılda 70 milyon $ para harcamaktadır.maden.. US Borax'ın büyük kapasiteleri. sonlarından üretim teknolojisini genişletilmesi dağıtım ve pazarlama faaliyetleri ile dev 52 http://www. beri geliştiren.e . Chesington-Survey'de sanayilerinin pek çok alanında alternatifi olmayan.Ş. maden işletme. Nitekim 1978 yılında bor madenleri devletleştirilmeden önceki durum da budur.

33 57 CHP Bor Raporu A. California. 12 Nisan 1983 tarihinde Milli Güvenlik Konseyi'nin onayı ile yürürlüğe girmiştir.Ş.g.. 15 Haziran 1985 tarihinde kabul edilerek yayınlanan 3213 Sayılı Maden Kanununun 49. "Nevada. özellikle Cumhuriyet öncesi dönemlerde verilen taviz ve ayrıcalıklarla bor madenleri büyük ölçüde yabancı şirketlerin eline kalmıştır. başladığı bilinmektedir. ancak. Caliko Mountain ve Kramer yöresindeki yatakların bulunarak işletilmeye alınmasıyla ABD Dünya bor gereksinimini karşılayan birinci ülke haline gelmiştir. Bu yasanın yürürlüğe girmesinden 6 ay sonra 2172 Sayılı yasa yürürlülükten kaldırılmıştır. edilir” ihracatına ait usul ve esaslar Bakanlar Kurulunca getirilmiştir"57. Ancak. . küçük ölçekli firmaların dünya çapındaki oligopol piyasasının büyük aktörleriyle başa çıkamadığı.. YASAL ÇERÇEVE Endüstriyel anlamda ilk boraks madenciliği 1852'de Şili'de başlamıştır. 1978 yılında çıkarılan 2172 sayılı yasa ile bor'la ilgili tüm faaliyetler tamamen devlet adına üretilmek.. 56 "2172 beklentilerin Sayılı yasa ile aksine. işletilmek ve pazarlanmak üzere Etibank A. .'nin tasarrufuna verilmiş. "Devlete ait bor ruhsat sahalarının hiçbir hakkı. A. 1861 yılında çıkartılan "Maadin Nizamnamesi" uyarınca 1865 yılında bir Fransız şirketine İşletme imtiyazı verilmesiyle. birbirleriyle rekabete girerek bor'un dış satım fiyatını bu düşürdükleri gözlemlendiğinden.g.. bu önemli üründen ülkemizin en fazla faydayı sağlayabilmesi için üretim. N.e. hazırlanan 2840 Sayılı Yasa. gerçek ve tüzel kişilere devretme yetkisi verilmez kaydı" getirilmiştir. 4 Nisan 1983 tarihinde Danışma Meclisi'nde kabul edilerek. bor madenlerinin devletçe işletilerek pazarlanmasının ülke yararına olumlu sonuçlar verdiği. kabul edilmiş."55 Bu tarihten itibaren. maddesinde Kanunun bulunacak yasa ise “2840 Sayılı yürürlük bor. 1960'lı yıllardan itibaren ise sektörde bazı dağınık ve küçük ölçekli Türk firmaları da boy göstermiş..e. 2001. işletme ve pazarlamanın tek elden yürütülmesi ihtiyacı doğmuş. 56 55 Ölçen. Türkiye' de ilk işletmenin.32 VII. madenlerinin aranması ve işletilmesi bu hükümlerine tespit tabidir. E. tarihinden trona ve Maden sonra asfaltit Bunların hükmü Kanunu Hükümleri saklıdır. Böylece halen yürürlükte olan bu yasa ile bor sahalarının kamu tarafından işletilmesi ve tek elden yönetilmesi bir kez daha yasal güvence altına alınmıştır.

. önce 1993 yılında Etibank bünyesindeki bankacılık bölümü Etibank Bankacılık İdaresinde Anonim Ortaklığı Aynı adıyla yıl.Ş. bor cevheri aramak.Ş.Ş. Uranyum ve Toryum madenlerinin Devletçe işletileceği hükmü yer aldığına 59 58 yürürlüğe giren 3971 Sayılı Yasa ile 2840 Yasa’nın madenlerinin değiştirilerek. 5 adet Bor İşletmesi ise Bandırma'daki Eti Bor A. Kalan Etibank Madencilik Genel Müdürlüğü ise 4 Şubat 1998 tarih ve 23248 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 26 Ocak 1998 tarihli Bakanlar kurulunun 98/10552 sayılı kararı ile Eti Holding A.Ş. ve bor bileşikleri üretmek üzere adı geçen teşebbüse bağlı olarak Yasal Çerçeve kurulan Eti Bor A.Ş. 7 bağlı ortaklık (Eti Bor A.Ş.maden.'nin sermayesinde bulunan özel şahıs hisseleri nedeni ile bor tuzu sahalarının bu şirketçe işletilmesinin 2840 sayılı Kanuna uygun olup olmadığı hususlarında Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığının talebi üzerine Başbakanlıkça Danıştay'dan bulunulmuştur. Eti Alüminyum A.. fakat bor yine tekelinde bırakılmıştır. Eti Elektrometalurji A.. değişiklikler sonucu. unvanı ile yeniden yapısal olarak.). trona ve asfaltit madenlerinin özel tuzları sektör tarafından devlet aranması ve işletilmesine olanak sağlanmış. 34 http://www. Eti Krom A...g. yapılandırılmıştır.Ş.htm . Eti Gümüş A. de özelleştirilmek üzere Özelleştirme İdaresinde devredilmiştir. Eti Bakır A. “Bor tuzları ile uranyum ve aranması işletilmesi Devlet eliyle yapılır. Eti Dış Ticaret ve Pazarlama A.)2840 Sayılı Kanunun 2. Çinkur A. bağımsız bir bölüm halinde Özelleştirme devredilmiştir. işletmek. 12 A.Ş. zenginleştirmek.. istişari görüş isteminde Eti Holding A.” hükmü getirilmiş.. Maddesinde Bor tuzları. Bakanlar Kurulu Kararıyla Etibank Genel Müdürlüğünün "Eti Holding A."58 ile.'ye bağlanmıştır. Maddesine aykırılık oluşturup oluşturmadığı hususu Etibank 'ın özelleştirmesi planı gereğince..e.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu.org.59 "(Özelleştirme işlemine) gelen üzerine.Ş. Karadeniz Bakır İşletmeleri A.Ş.Ş.Ş... 1999/93 no'lu kararında konu detaylı olarak irdelenerek "(." olarak bu şekilde yeniden yapılanmasının 233 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında kanun Hükmünde Kararnamesinin 3.Yasal Çerçeve 33 işletme ve Maden Müdürlüğü ile 3 "16 Sayılı toryum Şubat 1994 ikinci tarihinde maddesi ve tepkiler iştirakten oluşmuştur. Yapılan İstişari görüş istemiyle ilgili Danıştay Birinci Dairesi'nin 1999/66 Esas.Ş.Ş.

'ne gelmiş. statüsüne http://www.) Etibank Genel Müdürlüğünün Eti Holding A.Ş.org.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu. önce Eti Bakır A. kurum özelleştirme kapsamından Yüksek iade çıkarılmıştır.Ş. dış piyasaya sattığından daha pahalıya sattığına.34 göre bu madenlerin sermayesinde özel kişilerin de pay sahibi olduğu bir Anonim Şirket eliyle işletilmesinden söz edilemez (. katma değeri ve marjı çok yüksek ve Türkiye yüksek kaliteli rezervlere sahip olması nedeniyle tekel 60 A.Ş. yoluna düzeltilmesi Özelleştirme eski Kurulu'nun 16. şeklinde yapılanmasının 233 sayılı KHK'nin bulunmadığına." denmesine rağmen.. bor uç ürünleri üreten tesislerin kurulmasına ve rekabet gücü kazanmasına engel oluşturmakta olduğuna ilişkin tartışmaların gündeme gelmesiyle konu hakkında Danıştay'ın görüşüne başvurulmuştur.htm .htm 35 http://www.'nin durumundadır.Ş.Ş'nin.Ş.2000/67 Karar no."60 Eti Holding'in özelleştirilmesi çalışmalarına. kamu yararı açısından sakıncalı olarak görülmektedir.Ş.2001 tarihli kararıyla Eti Yasal Çerçeve gidilmemiştir. Holding edilmiştir. Etibank'ın ham bor'u iç piyasaya..07. Danıştay'ın 2840 sayılı Kanunda yer alan "Bor madenleri ile ilgili "işletme ifadesi" için"2000/50 Esas. 3. Türk vatandaşı yurt içinde istediği tesisi 61 sermayesinde bulunan özel şahıs hisseleri nedeni ile bor tuzu sahalarının bu şirketçe işletilmesinin 2840 sayılı yasaya aykırılık teşkil edeceği(ne) oy birliği ile karar verildi" kararın şeklindeki görüşüne rağmen. daha sonra ise Eti Gümüş A. 6 aylık hazırlık süresince kamuoyundan gelen şiddetli tepkiler üzerine bu karar geri alınmış.org.Ş.maden. Eti Krom A. Daha sonra sıra Eti Alüminyum A. Çünkü borların kullanım alanları çok yaygın. Maddesine uygun Eti Holding A.Ş. ile Eti Bor A.'nin özelleştirme kapsamına alınması ve hazırlık işlemlerinin 6 ay içinde tamamlanması kararı alınmıştır. çıkartılan 20 Aralık 2000 tarih ve 2000/92 sayılı Özelleştirme Yüksek Kurulu (ÖYK) Kararı'nda bazı diğer işletmeci KİT'lerle birlikte Eti Holding A. kamuoyunun ve meslek kuruluşlarının büyük tepki göstermesine ve VIII.Ş..maden. Beş Yıllık Kalkınma Planı (20012005) Madencilik Özel İhtisas Komisyonu Raporu. bunun yurt içinde bor kullanan sanayilerin.Bor Madenleri Alt Komisyonu Raporunda "Borların özelleştirilmesi. Ancak.lu istişari görüşünde: "Bor tuzlarının Türk vatandaşlarına satılması halinde.'nin Özelleşme İdaresine devri ile devam edilmiştir.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu. ve Eti Elektrometalurji A.61 Diğer taraftan.

'nin bor pazarındaki hakim durumunu kötüye kullandığı iddiasıyla 4054 açılarak sayılı Rekabetin para Korunması cezasına Hakkında Kanun uyarınca soruşturma Kurumun çarptırılması talebiyle Rekabet Kuruluna başvurmuş. davacı şirketin Eti Holding'in tekel hakkının bor cevherlerinin 62 http://www. Bunun üzerine şirket. tarafından ham bor ve işlenebildiği ölçüde rafine bor olarak yurt dışına ihraç edilerek satılan bor tuzlarının. Rekabet kurulunun kararının iptali talebiyle Danıştay'da dava açmış.2003 tarihinde Anadolu Ajansından alınan bir habere göre62. 2840 sayılı Kanun'un amacının bor tuzlarının maden sahasından çıkarılması. kararının iptali talebini bire karşı dört oyla reddetmiştir.Ş. rafinasyonu. Bor Sanayi Dış Ticaret Limited Şirketi. bunlardan her türlü uç ürün elde edilmesi ve pazarlanmasının tek elden yapılmasıyla ülkenin dünya bor pazarında etkinliğinin artarak borun en verimli sağlamak şekilde olduğu değerlendirilmesini nedenlerle 2840 sayılı Yasanın değişik 2'nci maddesi uyarınca bor tuzlarının aranması ve işletilmesinin Devlet eliyle yapılması zorunluluğunun. Kararda "Danıştay Dairesinin anılan kararında belirtildiği üzere.Ş.35 kurabilecek ve bor'un uç ürünlerini elde ederek bunları yurt içinde veya yurt dışında satabilecektir.06. Danıştay. Rekabet Kurulu Eti Holding'in yasal tekel hakkına sahip bulunduğu. ancak Eti Holding A.com. Sonuç olarak açıklanan sonra. aynı biçimde ham bor ve rafine bor olarak yurt içinde isteyen Türk vatandaşı kişi ve firmalara da satılabileceği.2003 36 .ntvmsnbc. dikkate alındığında. 25. bu madenin zenginleştirilmesini. Danıştay'ın bu kararından 3 yıl 25. zenginleştirilmesi. Rekabet Kurulunun 1.06. rafine edilmesini ve pazarlamasını da kapsadığı. herhangi bir yasanın uygulanmasından kaynaklanan işlem ve eylemlerin 4054 sayılı Kanun kapsamına girmediği gerekçesiyle talebi reddetmiştir. Bor'un yurt içinde Türk vatandaşlarına satışı yapılmadığı için ham bor'u alan yabancı yurt dışında bu tesisleri kurarak elde ettiği bor uç ürünlerini istediği fiyatla dünyaya ve Türkiye'ye satabilmekte ve dünya bor piyasasını dilediği gibi yönlendirebilmektedir. Eti Holding A. Türk vatandaşı kişi ve firmaların satın aldığı bor'u ülke içinde kuracağı tesislerde işleyip elde edeceği ürünleri yurt içinde veya yurt dışında satabilmesinde hukuki bir engel bulunmadığı sonucuna ulaşılarak dosyanın Danıştay Başkanlığına sunulmasına 01/05/2000 gününde oybirliğiyle karar verildi" denilmektedir. hakim durumun kötüye kullanılmasının söz konusu olmadığı.

Ş. tartışmalar GELİŞMELER VE PLANLAR Bin yıllar boyunca çeşitli uygarlıkların beşiği olmuş Anadolu. trona.Ş.'nin ürettiği bor ürünlerine girmesinin türlü olduğu yatırıma yorumu açısından zengin olmasına rağmen. Ancak. manyezit. Türkiye'nin maden zenginliğinden yönelik daha fazla yararlanabilmesine yoğunlaşmıştır. Ülkemizin kaynaklarımız yeterli maden kaynakları edilmesiyle sınırlı olduğu. bundan sonraki rafinasyon ile uç ürün elde edilmesi safhalarını kapsamadığı yolundaki iddiaları yerinde görülmemiştir.Gelişmeler ve Planlar 36 topraktan çıkarılması ve konsantre tuzlar. VII. maden yeterince araştırılmamış. Halihazırda Eti Bor A." denilmektedir. volkanik CHP Bor Raporu 37 . madenlerinin çıkarılmasında ve işletilmesinde devlet tekelini elinde bulunduran Eti Holding A.5 milyon ABD doları değerinde bor satmıştır. Danıştay'ın ilk kararında 2840 sayılı devlet Kanun hükümlerine olduğu. maden açısından zengin bir coğrafyadır. madencilik ve taşocakçılığı sektöründe yaratılan katma değerin GSMH içindeki payı ortalama %1'ler oranında kalmıştır. Yeni kararla bu sanayilerin durumunun ne olacağı sorusu gündeme gelmektedir. Son beş yıllık dönemde GSMH yılda ortalama %0. son yıllarda kamuoyunun da konuya ilgi göstermesi sebebiyle. ve yatırımlar araştırmalar yapılmamış olması sebebiyle. "Türkiye. ponza.2 oranında büyürken madencilik sektörünün yılda ortalama %1. madenlerimize olan ilgi artmış. önemli Bor bir sanayi hammaddesi olan bor. altın ve kromit'te dünya ölçeğinde önemli olan ve dış pazarlarda ciddi pay sahibi olabileceğimiz rezervlere sahiptir"63 . perlit. 2002 yılı itibariyle Eti Holding bu sanayilere 16.Ş.5 oranında küçülmesi sektörün ihmal edilmişliğinin önemli bir göstergesidir. mermer. volkanik killer.'nin yatırım ve Ar-Ge faaliyetleri 63 yapılırken. başta bor mineralleri olmak üzere toryum. ikinci kararda Eti Holding'in tekel hakkının bor cevherlerinin topraktan çıkarılması da ve konsantre belirtmesi edilmesinin kafaları yanında uç ürün elde edilmesi safhalarını kapsadığını karıştırmıştır. feldspat. her göre. ancak bor yerli madenlerinin aranmasının ve işletilmesinin tekelinde dayalı serbest sanayicilerin Eti Bor A. Türkiye'nin en büyük rezerv ülkesi olduğu. özellikle dikkat çekmektedir.'nin ürettiği konsantre ve rafine bor ürünlerini çeşitli ürünlerin üretiminde kullanan sanayiler mevcuttur.

uluslar arası pazarlama ve satış ağının oluşturulmasını.. rafine bor ürün rafine bor ve özel bor ürünlerine yatırım yapılmasını hedeflemektedir.000 ton/yıl üretim kapasiteli olarak kurulmaktadır.'nin Pentahidrat ürününe olan yurt dışı talebin artışına paralel olarak üretim kapasitesinin artırılması amacıyla 160. Bu çerçevede. 2003 yılında 64 Türevleri Tesisi. Tek Kademede Penta Üretim Tesisi yatırımları amaçlanmaktadır.Gelişmeler ve Planlar Eti Holding A. yardımcı tesislerden bir kısmı tamamlanma. tesislerin 213 kişilik istihdama yol açacağı ve 40 milyon ABD doları döviz getirisi sağlayacağı tahmin edilmektedir.Ş.Ş. Bor Türevleri Tesisi Boraks A) Eti Holding A.gov. http://www.000 ton/yıl BPH üretim kapasitesine sahip olmak üzere kurulmuştur. Ana üretim tesisleri 2001 yılında tamamlanmış ve deneme üretimine başlanmış olup.’nin Hedefleri ve Yatırımları 37 yoğunlaşmış.s. Ünitesi tamamlanarak 2000 yılının Ağustos ayında geçici kabulü yapılmış 65 devreye girmesi planlanan 66 http://www. proje sonucu %13 civarında verimlilik artışı sağlaması hedeflenmektedir.Ş.tr .66 Tek kademede penta üretimi tesisleri ile tüvenan tinkalden doğrudan boraks pentahidrat üretimi amaçlanmaktadır. 18.etiholding. Tesislerin yatırım tutarı yaklaşık 110 milyon ABD dolarıdır.etiholding. Kırka 3. Projenin sabit yatırım tutarı 25 milyon ABD doları olup. Tesisin 1.64 Yeni Borik Asit Tesisi borik asidin hammaddesi olan kolemanit madenciliğinin yapıldığı Emet/Kütahya'da 100. mevcut tesislerin gözden geçirilerek yenileme yatırımlarına başlanmasını. 2840 sayılı Kanun çerçevesinde bor bir bor pazarında belirleyici rafine belirli olmasının ürünleri program gerçekleştirilmesi. Emet Yeni Borik Asit Tesisi.65 3.g. Proje ile halen Kırka Bor İşletmesinde iki kademde üretilen boraks azaltmak pentahidratın üretim verimini Tesislerin artırmak.gov.2003 tarih ve 25142 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 4865 sayılı Kanunla "Ulusal Bor Araştırma Enstitüsü" kurulmuştur. 194 kişiye istihdam sağlaması ve yıllık 48 milyon ABD doları döviz getirisinin olması beklenmektedir. maliyetini ve çevre sorunlarını Hedefleri ve Yatırımları Eti Holding A. kurumun.2 milyon ton/yıl'a çıkarılmasını. bir kısmı ise hazırlık aşamasında bulunmaktadır. dikkate alınarak kapasitesinin bor pazarındaki öncelikler dahilinde süratle 1. Bor yapılmaktadır.tr 38 A.06. yatırım tutarı 15 milyon ABD doları olup.

özel bor ürünleri üretimine de yapılacak yatırımlarla birlikte Eti Holding A.2000) 39 70 http://www.2 milyon ton/yıl ilave rafine bor ürünleri kapasitesine ulaşmak için 200 milyon $ yatırım gerekmekte olup. Eti Holding A.tr/yeni3/yayinlar/raporlar/ borraporu.68 ABD bor firmaları uluslar arası ticarete borik asitin temel tedarikçisidir.Fındık.Bor Minerallerinin insan sağlığı üzerindeki etkileri 2.'nce ayrıca.'nce yılda 50-60 milyon $'lık yatırım gerçekleştirilmesi hedeflenmektedir.gov. Şeker Pancarı ve Mısır Bitkilerinde Borlu Gübre Kullanımı Üzerine Araştırmalar (2001) A.Solubor'un Tetrahidrat) (1998) 2. pazarlama ve satış konusunda bütün Avrupa'daki kurulması de tüketicilere holdingin tek elden satış yapabilmesini Uzakdoğu konusunda teminen satış ağının pazarlama yapısının değiştirilerek ABD ve örgütlenilmesi olarak son 5 yılda tamamlanmış olan projeler şöyledir:70 1.Ar-Ge Çalışmaları 38 olup.s. Ancak. Bor Bileşiklerinin İnsan Sağlığına Bazı Biyolojik Etkilerinin Markerlerle Epidemiyolojik Yöntemler ve Araştırılması (2000) 3.Kırka Tinkal Cevherinin Scrubbina Koşullarının araştırılması (1999) 4. 68 A.org.69 B) Ar-Ge Çalışmaları Eti Holding A.maden. Ayçiçeği.1.Emet Bor İşletmesi Espey Ocağı Kolemant Cevher ve Konsantrelerinde Greigite 5- Mineralinin Araştırılması hedeflenmektedir.htm. 25.etiholding.g.12. ara stok ve şalt tesisinin yapımı çalışmaları sürdürülmektedir.Yiyecek ve İçeceklerle Alınan Bor'un Sağlığa Etkilerinin Araştırılması (1997) 2. kırma.Ş.g. Türkiye'de yeni borik asit tesislerinin devreye girmesiyle değişebilecektir.3.tr .Ş.Ş.67 Rafine bor ürünlerinde 1. bu durum.2.s. Cumhuriyet Gazetesi. 69 http://www. Ar-Ge Dairesi bünyesinde ve diğer kuruluşlarla ortaklaşa 67 Projesi (2000) Kestelek Konsatratör Tesisi Ara Ürün Stokları B2O3 İçeriklerinin İyileştirilmesi Çalışmaları (2000) 6. Yiyecek ve İçeceklerle Ar-Ge Çalışmaları (Disodyum Pilot Ölçekte Oktaborat Üretimi Alınan Bor ve Arseniğin Sağlık ve Sağkalıma Etkilerinin Araştırılması (1998) 2.

Probertit'in Borik Asit Çözeltisindeki Araştırılması 5.Tinkal'den Borik Asit ve Sodyum Sülfat Üretimi (2002) 14. Tülü Açık Ocak Cevherinin Zenginleştirilmesi Tenörlü Cevherlerin Olanaklarının Zenginleştirme http://www.1.Borik Asitten Bor Oksit Üretimi (2002) 15.Emet Bor İşletmesi Hisarcık Eski Atık Barajının Boşaltılması ve Barajdaki Malzemenin Değerlendirilmesi Projesi (2002) 13.2.1.Ş.Bandırma Bor Bileşikleri Tesisi Atık Su Arıtım ve Geri Kazanma Pilot Çalışması (2001) 9.3.3.Çinko Borat Üretimi (2002) Halihazırda Eti Holding A. Bor Nitrür Üretimi 4.Borik Asit Ana Çözeltisinin İyon Değiştirici Kolonda Temizlenmesi Pilot Çalışması (2001) 8.1.Bor ve Bileşikleri ile Temasın İnsan Sağlığına ve Çevre Üzerine Etkilerinin Araştırılması 8. Bor Karbür Üretimi 3.Sinterlenmiş Boksit Üretimi 2. ArGe Dairesi tarafından sürdürülmekte olan çalışmalar ise şöyledir:71 1.Nadir ve Soy Metaller Projesi 3.İkincil Bor Türevleri Üretimi 3. Hisarcık ve Espey Konsantratör Konsantrasyon 6.tr 40 .Atıklardan Kıymetli Maddelerin Kazanılması ve Atıkların Çevresel Etkilerinin Azaltılması 4.4. Sodyum Bor Hidrür Üretimi 71 7.Düşük Araştırılması 8.2.Bor Cevher ve Yankayaçlarında Belirlenmesi ve Olanaklarının 39 Lityum İçeriğinin Ulusal Bor Araştırma Enstitüsü Değerlendirme Araştırılması (2002) 12. Kırka Gölet Atıklarının Yeniden Kazandırılması 5. Kırka Susuz Boraks Ürünü 5.7.Kırka ve Yöresindeki 3.1.gov.etiholding.Sulubor'un Tetrahidrat) Araştırılması Artırılması Çalışmaları (Disodyum Kullanım Oktaborat Alanlarının Tesislerinin Verimliliğinin Çözünürlüğün Safsızlıkların Belirlenmesi ve Problemlerin Proseslerin Kullanıma Laboratuvar Ölçekli Deneyler (2001) Kullanma Suları ile Topraktaki Yıllık Bor Yükünün Tayini (2001) 11.Kestelek Kolemanit Cevherlerinin Yönelik İçme ve Zenginleştirilmesine 10.Tesislerdeki Çözümlenmesi Geliştirilmesi 5. Borik Asitin Kekleşme Probleminin Araştırılması 5.

Koordinatörlüğü. Bor Oksit ve Disodyum Oktaborat Tetrahidrat'ın Kompaktlama Yöntemi ile Peletlenmesi ve Boyut Ayarlanması C) Ulusal Enstitüsü "Ulusal Bor Araştırma Bor Araştırma (. (..Ş. bilgi bankaları.. İdari ve Mali İşler Koordinatörlüğü olmak üzere beş birimden oluşmaktadır..(. (.. Enstitünün kısa adı BOREN olup.) bilgi toplama ve yayma.. yeni bor. (. yüzyılımızda petrol kadar önemli olabileceği düşünülen bor madeninin dünyadaki en büyük rezerv ülkesidir.) sanayi sektörünün Enstitü ile işbirliği yapmasını (.) görev alanına giren konularda ulusal ve uluslar arası kongre. Geliştirme İlişkiler Araştırma sağlamak. sahip olduğu zenginliğe koşut bir konuma gelebilmesi için kısa. Bilgi Toplama. yapan gerçek ve tüzel kişileri finansman. kütüphane ve arşiv Sonuç ve Değerlendirme gibi bilimsel destek hizmetleri sağlamak. gerekse Ancak bu tam bor uç konumunun anlamıyla ürünleri değerlendirememekte. personel ve teçhizat ile desteklemek.) Eti Holding A.. Yönetim ve Endüstriyel Kurulu...06. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME Türkiye. yaptırmak. ve bağlı ortaklıkları ile bor konusunda araştırma alt yapısı olan üniversitelerde araştırma merkezleri kurmak. Enstitünün Kanununda görevlerinden belirtildiği bazıları şekilde. desteklemek..)"dır. IX..2003 tarih ve 25142 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 4865 sayılı Kanunla kurulmuştur. "Türkiye'nin. orta ve uzun dönem bor uç ürünleri pazar ve teknolojilerine ilişkin politika ve strateji kararlarını almaya ışık tutacak bilgileri oluşturmak. (.. Borik Asit. Enstitü.. bor kimyasalları konusunda dünya pazarında. (. avantajlarını ürünleri. Başkanlık.) bu alandaki teknolojilerin yurt dışından transferi için gerekli çalışmaları yürütmek. 41 Koordinatörlüğü.40 9.) bor ve ürünlerini kullanan ve bu alanda araştırma yapan kamu ve özel hukuk tüzel kişileri ile işbirliği yaparak koordinasyonu sağlamak..) sağlayacak araştırma programlar geliştirmek. ilişkili olduğu Bakanlık Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığıdır. gerek rafine bor ihracatından potansiyelinin altında gelir .... düzenlemek ve bunlara katılmak. bor ürünlerinin geniş bir şekilde kullanımı. ürün ve teknolojilerinin geliştirilmesi ve üretilmesi amacıyla temel ve uygulamalı araştırma yapmak.Boraks Penta-Deka Hidrat Tozları.. seminer gibi bilimsel toplantılara bilimsel ve maddi katkı Enstitüsü" 18.

yerli sanayicilerin bor uç ürünleri üreten engel işletmeleri olup ve bor kullanan konusunda farklı karar sanayileri kurulmasında herhangi bir yasal olmadığı iki Danıştay'ca verilmiş bulunmaktadır. üretim. Bor madenlerinin devletleştirilerek devlet adına işletilmek üzere Etibank'a bırakılmasından sonra önemli ilerlemeler sağlanmışsa da bor ve bor üretim ürünlerinin ve Türkiye'nin pazarlama döviz stratejisi teknoloji değeri ve gelirlerini azamileştirecek bir araştırma. Gerek uluslar arası büyük bor oligopol piyasasının oyuncularının oynayabileceği düşünülmektedir. Özellikle sanayinin pek çok alanında kullanılan bor uç ürünleri üretiminde durumdadır. gerekse Türk vatandaşı işleticilerin kendi aralarında rekabet ederek borun yurt dışı fiyatını düşürmesinin engellenebilmesi. Bor madeninin çıkarılması. özellikle yabancı firmaların eline bırakılmamasının kamu yararı açısından büyük önem taşıdığı düşünülmektedir. işletme. araştırma. Bu konudaki belirsizliğin giderilmesi gerekmektedir. kamu yararı amacı güden bir üretim sistemi kurulmamıştır. Bor madenlerinin düşük ham cevher satmak yerine katma değeri çok yüksek rakamlara ulaşabilen (dünya pazarı yıllık 60-80 milyar dolar) uç ürünleri gelirlerini üretip satmasının önemli ihracat rol artırmada önemi göz önünde bulundurulduğunda. kendi karlarını azamileştirecek şekilde işletmesinin önüne 42 . işletilmesi. Bor uç ürünlerine dayalı ileri gerektiren yatırımların yapılmasının. devlet tarafından. bor 1978 yataklarının Türkiye epeyce geri geçilebilmesi. Türkiye'yi katma değeri oluşturulamamıştır. Ancak. pazarlama faaliyetlerinin tek elden yürütülerek uluslar arası piyasada tek oyuncu olarak Türkiye'nin çıkarlarının korunabilmesi için devlet tekelinin önemli olduğu düşünülmektedir.41 elde etmektedir. pazarlaması devlet tekelindedir.'nin tüm bu yatırımları tek Türkiye'deki bor yataklarını ülkemizin çıkarlarını göz ardı ederek. tek elden işletilmesinin. Türkiye'nin bor madenlerinden yeterince yararlanamaması bu güne kadar konuya stratejik bir yaklaşım getirilememiş olmasından yılında kaynaklanmaktadır. devletleştirilmesine kadar sektör büyük ölçüde yabancı firmaların ve bazı küçük ölçekli Türk firmalarının elinde kalmış.Ş. Halihazırda İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) laboratuarlarında geliştirilen 20'nin üzerinde ileri bor ürünü olduğu ve Eti Holding A.

gerekli laboratuar vs. model olabileceği . Özellikle bor/bor ürünleri değerlendirilebilmesi yapılmalıdır. Ulusal Bor Araştırma Enstitüsü ile geliştirilecek ürünleri kullanacak sektörlerin. test cihazları alt yapısı sağlanmalıdır. katma değeri yüksek bor uç ürünleri kapısı üreten ihtisas firmalar gümrüğü arasından olarak Türkiye'nin halihazırda ihracat yaptığı pazarlardaki durumunun ve ihracat yapmadığı detaylı ithalatı bir artan pazarlardaki araştırmasının ülkelerdeki için Geleneksel sebepleri potansiyelin yapılması fırsatların çalışmalar pazarlardan araştırılmalıdır. Bu amaçla çeşitli teşviklerin sağlandığı bor teknoloji serbest bölgeleri kurulabilir. 43 Ulusal Enstitüsünün Bor Araştırma olması bor kurulmuş madeninin bilinen kullanım alanlarının araştırmasını ve yeni kullanım alanlarının keşfedilmesini sağlamak için önemli bir gelişmedir. Aralık 2001'den beri faaliyette olan TÜBİTAKMarmara Araştırma Merkezi Teknoloji Serbest Bölgesi (TEKSEB) uygulamalarının (ki özellikle bölgenin kamu kurumu niteliğinde bir araştırma merkezinin çevresinde yer alması. Bu serbest bölgelerde. Serbest bölgenin gümrük yapılandırılmalı. yüksek teknolojili bor uç ürünlerinin araştırılması. araştırma kurumlarının ve teknoparkların işbirliğinin sağlanması önemlidir. bu konuda etkin bir devlet-sanayi işbirliği sağlanması. pazarı Bu enstitü edilerek bünyesindeki Türkiye'nin araştırma gruplarınca uluslar arası bor takip dünyadaki en büyük rezerve sahip ülke olarak gücünü. seçilmelidir. gerekmektedir. gösterecek firmalar yüksek teknolojiye yatırım yapan. Bölgede patentli faaliyet ürünlerin üretilmesi ve ihraç edilmesi teşvik edilmelidir. yurt içindeki ve yurt dışındaki üniversitelerin. etkinliğini artırıcı önlemler geliştirilmelidir. Enstitünün öncelikli hedefi katma değeri yüksek yeni ürünlerin geliştirilmesi olmalıdır. Özel sektörün bor kullanan ileri teknolojili sanayilere yatırım yapmasının devletçe teşvik edilmesi.Sonuç ve Değerlendirme 42 başına yapabilecek mali ve idari güce sahip olmadığı göz önünde bulundurulmalıdır. düşüşün Türkiye'nin pazar payı azalmakta olanlarda Türkiye'nin ihracat yapmadığı ülkelerde pazar araştırmaları yapılarak bu ülkelere de ihracat yapma imkanları üzerinde çalışılmalıdır. ülkemizin bu doğal zenginliğinden azami faydayı sağlayabilmesi için önemlidir. bölge kurucu işleticiliğinin de bu kurum tarafından yapılmasının olumlu sonuçları kısa sürede görülmüştür) bor teknoloji serbest bölgesinin kurulmasında ve işletilmesinde düşünülmektedir.

fiyatları kontrol edebilecektir. Eti Bor tesislerinin modernizasyonuna tesisleri. ancak bor'da yüksek teknolojiyi üreten ve yüksek teknolojili uç ürünleri satan ülke konumuna gelince pazarın lideri olabilecek.Ş.Sonuç ve Değerlendirme 43 Bor madenlerini Devlet adına işleten Eti Bor A. Dünya talebinin ham bordan rafine bor ürünlerine kaymakta olduğu göz önünde bulundurularak rafine ürünleri üretecek tesislere yatırım yapılması önem kazanmaktadır. kaliteli ürünleri üretebilecek seviyeye getirecek gerekmektedir. En büyük rezerv ülkesi olan Türkiye'nin bor ihracatından azami geliri elde edebilmesi ancak teknolojiye ve pazara hakimiyet ile sağlanabilir. personelinin AR-GE çalışmalarına etkin katılımının sağlanması. kurumun verimliliği ve etkinliği büyük önem arz etmektedir. Türkiye. yatırımların standartlara yapılması önem uygun verilmesi. 44 .

bağımsızlığımıza son verecek bir vesayet tarzı demek olamaz." M. K. aşırı derecede şüpheli davranıyorsak. bize çok pahalıya mal olan hürriyetimizi kaybetmek hususundaki korkumuzdandır. K." M. Fakat bu. Eğer bazen ihtiyatlı hareket ediyorsak. ATATÜRK 44 . irşada. ATATÜRK "Tabidir ki. SON SÖZ "Memleketimizin ekonomik kaynakları bütün dünyanın hırslarını çekecek verim ve servete maliktir." M. çalışma usulüne ihtiyacımız vardır. yabancı maksatların bize telkin ettiği endişeler tamamen yok olmuş değildir. ATATÜRK "Evvela yabancı teşebbüslerin. dışarıdan gelecek sermayeye. K. birliğimize.Son Söz 44 X.

2001. 1998. Ankara. (2002). (2001) "Bor Madeninin Enerji Alanındaki Önemi". Ölçen. 1982. 1999. Londra.K.etiholding. U. .tr http://www.-Yayın No:..com/boraxtr/Anadosya/bormadennedir. (1982) "Atatürk'ün Ekonomi Görüşü". Hürriyet Gazetesi.K. (Alıntı: Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri.gov http://www. Ankara.gov. Processing. V. DPT. (2002). Tez.com Kara Kuvvetleri Komutanlığı. (2002).2002 Yılmaz. San Diego Academic Press. Ankara.06.htm (Türkiye Mühendis ve Mimarlar Odaları Birliği (TMMOB'un sayfası) http://www. Ankara Ticaret Odası.ntvmsnbc. K. Garrett. 2002. Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Yayınları). Mayıs 2002 45 . Abartılmış Toryum."Seyreltilmiş Uranyum. (2001). "The Economics of Boron" Tenth Edition.. (2003).tr/yeni3/yayinlar/raporlar/borraporu. TUBİTAK-Bilim ve Teknik Dergisi."Her Derde Deva Hazinemiz Bor". Beş Yıllık Kalkınma Planı-Madencilik Özel İhtisas Komisyonu Raporu". http://usgs. Uludağ Üniversitesi Makine Müh.org. TUBİTAK-Bilim ve Teknik Dergisi. Erken Bor Beklentisi. Ankara. Sandık. Properties and Use". Devlet Planlama Teşkilatı. Ankara. "Beşinci Vites".boraxtr. "Ulusal Maden Varlığımız ve Bor Gerçeği". M. Ankara. D. Mayıs 2003. 2001 Roskill.html http://www. 07. A. (1998) "Borates:Handbook of Deposits.Kaynakça 45 KAYNAKÇA Altın. (1999) "VIII. N. CHP Bor Raporu Çınkı.maden. Neptünyum Hurafesi-Doğrusunu Bilelim".

Bu çalışmada toryumun özelliklerine kısaca değinildikten sonra rezervler. Ülkemizde. toryum madeninin ekonomik mahiyeti ve kullanım alanları konusunda yapılan çalışmalar oldukça yetersiz düzeydedir.72 g/cm3 seviyesindedir. GENEL ÖZELLİKLER Yeryüzünde nadir bulunan Aktinitler sınıfında yer alan toryum (Th) 1828 yılında İsveçli kimyacı Jöns Jacob Berzelius tarafından keşfedilmiştir. üretim. kaynama noktası 4790 0C olan toryumun yoğunluğu 11. ekonomik olarak çok fazla bir değer taşıdığı söylenememektedir. Bu madenlerden biri olan toryum hakkında da büyük spekülasyonlar yapılmıştır. II. toryumun geleceği büyük ölçüde enerji hammaddesi olarak kullanılma için. ticaret ve kullanım alanları hakkında bilgi verilmektedir. özelleştirme yapılırsa edilebilir.Toryum Madeni ve Geleceğe İlişkin Beklentiler 46 Giriş TORYUM MADENİ VE GELECEĞE İLİŞKİN BEKLENTİLER potansiyeli taşımaktadır. GİRİŞ yapılan değerlendirmeler bu çerçevede gibi. Bu nedenle toryum arama ve işletmeye yönelik önemli bir faaliyet yürütülmemektedir. imkanları bu alanda üzerinde yapılan yoğunlaştığı daha sağlıklı sonuçlar elde Bilindiği kapsamına alınmış olan bor “stratejik maden” olduğu gerekçesiyle bu kapsamdan çıkarılmıştır. Bu süreçte yaşanan tartışmalar ülkemizde önemli miktarlarda bulunan bazı değerli madenlerden ne ölçüde yararlanılıp yararlanılmadığı sorularını da beraberinde getirmiştir. çeşitli ülkelerde nükleer reaktörlerde toryum kullanılmasına yönelik çok ciddi çalışmalar yapılmaktadır. fiyat. Mevcut kullanım alanları konusundaki gelişmeler değerlendirildiğinde. Toryum hakkında I. toryum gelecekte “stratejik” bir maden olma 46 . Toryumun kullanım alanı çalışmalara ayrıca değinilmiştir. Bu çalışmalar olumlu sonuç verdiği taktirde.0381 amu’dur (atomic mass unit). Atom numarası 90 olan bu madenin atom ağırlığı 232. İsmini İskandinav mitolojisinde savaş tanrısı olan Thor’dan almaktadır. Erime noktası 1750. Bilimsel temellere dayanan çok az sayıda bugün sınırlı çalışma itibariyle olduğundan bulunmaktadır. Ancak.

Monazitin toryum içeriği yüzde 4 ile 12 arasında değişmektedir. torianit (ThO2) ve monazitten elde edilmektedir. REZERVLER VE ÜRETİM Toryum dünyada temel olarak monazitin rafine edilmesi sonucu bir yan ürün olarak elde edilmektedir.000 47 . eğer okside tabi tutulursa önce grileşip daha sonra siyah bir renge bürünmektedir.15 °K. Toryum. Nadir toprak elementlerine talep olmaksızın sadece Toryuma toryum olan için talep genelde monazit madenciliği yapılmamaktadır.15 °K.0381 amu 1750 °C (2023.Rezervler ve Üretim 47 TABLO 1: TORYUMUN KİMLİK KARTI Adı: Bulunuş Tarihi: Buluşu Yapan: Sembol: Atom Numarası: Atomik Yığın: Erime Noktası: Kaynama Noktası: Proton ve Elektron Sayısı: Nötron Sayısı: Sınıfı: Kristal Yapısı: Yoğunluk: Toryum 1828 Jöns Jacob Berzelius Th 90 232. Toryum-232 radyoaktif alfa partikülleri yaymakta olup uzun bir yarılanma süresine sahiptir. 3182 °F) 4790 °C (5063.72 g/cm3 Asıl rengi gümüş beyazı olan toryum. dünya kabuğunda bulunan torit (ThSiO4). TABLO 2: DÜNYA TORYUM REZERVLERİ* ÜLKELER Avustralya Hindistan ABD TON 340.000 300. dikkat çekici bir şekilde artarsa. 8654 °F) 90 142 Aktinitler Kübik 11. Rezervler ve Üretim III.000 300. Toryum-232 doğada bulunan dört toryum izotopundan en yaygın olanıdır. bu talep toryum içeriği daha çok olan torit gibi diğer maden cevherlerinden 48 karşılanmaktadır. Toryum radyoaktif bir element yer olup yaklaşık yüzbinde 60 7 elementin oranında yapısında bulunmaktadır.

S. Tayland ve Türkiye Uluslararası Atom Enerjisine (IAEA) kilogramı 80 dolara kadar maledilebilen toryum rezervine sahip olduklarını bildirmişlerdir. sağlıklı Eldeki Güney Mısır. Kanada. Diğer taraftan. January 2003 *Tahmin 180. Tetkik Arama Enstitüsü (MTA) tarafından havadan prospeksiyon yöntemiyle yapılan aramalar sonucunda. işletilecek madenler yasasına göre bu Rezervler ve Üretim yatakların işletim hakkı. Türkiye’deki toryumun tenörünün çok düşük olması. Eskişehir ili Sivrihisar ilçesinin kuzeybatısında bulunan Kızılcaören yöresinde toryum bulunduğu anlaşılmıştır.Norveç Kanada Güney Afrika Brezilya Malezya Diğer Ülkeler Toplam Kaynak: U. kayıtlarında toryuma ilaveten florit.000 4. Sözkonusu yatağın Yaylabaşı yeterli ve Kocayayla sondaj toryum sektörlerinde sayıda da Türkiye’ye ait veriler yer almamaktadır. üçüncü sırada olan Norveç’in 180 bin ABD ton rezervi bulunmaktadır. Sivrihisar’daki elementleri ve toryum kompleks cevher yatağında yaklaşık 380 bin ton görünür ThO2 rezervi saptanmıştır. ABD kayıtlarına göre dünya toryum rezervi 1.4 milyon ton civarındadır. toprak 1970’li yıllarda toryum ise 1981-84 yılları arasında tahminden öteye geçmemektedir. Bütün bu çalışmalar tamamlandığında Türkiye’nin . bulma hakkı saklı kalmak kaydıyla Eti nadir Holdinge toprak devredilmiştir.381. O yıllarda Maden 48 yapılmamıştır. Geological Survey.000 39. Bu kayıtlara göre 340 bin ton rezerve sahip olan Avustralya dünyada ilk sırada yer almakta. Cumhuriyeti. barit ve nadir elementlerine 2840 yönelik sayılı etütler devletçe tamamlanmıştır. Arjantin.500 Dünyada kesin toryum rezervleri konusunda bulunmamaktadır. bilgiler veriler Afrika Norveç.000 1.000 18.000 100. amaçlı. Ülkemizin toryum rezervlerinin tespitine yönelik çalışmalar 1959 yılından itibaren başlamıştır. Mineral Commodity Summaries.500 100. MalatyaHekimhan-Kuluncak’ta bulunduğu tahmin edilmektedir. Avustralya. dünya rezervleri içinde gösterilmemesine neden olmaktadır. ikinci sırada olan Hindistan ve ABD’nin 300 bin ton. Brezilya.

homojen kapsayacak bir yüzde 3’e tüm kadar dağılımı sahayı Tenörün harita olmadığından çıkarılamamış.04 ve bastnazit yüzde 3.49 toplam toryum rezervinin iki katına çıkma ihtimali bulunmaktadır. yatağın doğrudan toryum şimdilik klasik olarak mümkün yöntemler belli bir değerlendirilmesinin kompleks cevhere yüksek verimli toryum elde edilebilmesine rağmen nadir işletme elementler maliyetinin ile barit.14 şeklinde gerçekleşmiştir. toryum amaçlı çalışmalar ise 400 metre derinliğe kadar ulaşmaktadır. metre hesaplamalarda her bir damardan alınan örneklerin kimyasal analiz sonuçlarının geometrik ortalaması alınmıştır. barit yüzde 31. barit ve bastnazit amaçlı çalışmalar 0-50 derinlikte yürütülmekte. TAEK. TAEK *Tahmin Cevherin zenginleştirilmesiyle ilgili teknolojik sorunlar henüz tam olarak çözülmüş değildir.217 0. yatağın kompleks cevher olarak değerlendirilmesine ve toryumun yan ürün olarak kazanılmasına yönelik çalışmaların kazanmaktadır. Bu çalışmalar sonucu bulunan yaklaşık 380 bin ton toryumun ortalama tenörünün binde 21 olduğu toryum saptanmıştır.424 383. Bu çalışmalarda uygulandığında toryumun fraksiyonda toplanamayacağı görülmüştür.44. Türkiye Atom Enerjisi Kurumu (TAEK) ve Eti Holding tarafından yapılan teknolojik deneyler. Teşkilatına Devlet Türkiye’nin Planlama toryum desteklenmesi önem 50 olmadığını göstermiştir. Sadece toryum elde etmeye yönelik cevher çözündürme işlemi uygulandığında ise rezervlerinin kesin olarak tespit edilmesi ve kullanım imkanlarının araştırılması için 49 . içerdiğinden. oldukça florit yüksek olduğu sonucuna varılmıştır. MTA. tenörü Bu yataklardaki seçme TABLO 3: SİVRİHİSAR TORYUM REZERVLERİ* (TON) Küçük Höyüklü Sektörü Koca Devebağırtan Sektörü Toplam Rezervler ve Üretim ThO2 Rezervi 97. Saha.560 286. Sivrihisar cevher kompleksi içinde diğer minerallerin dağılımı ise florit yüzde 37. yatakta florit.984 Ortalama Tenör (%) 0. ETİ HOLDİNG. adlandırılmaktadır. Sivrihisar minerallerden cevher olarak yatağı çok için çeşitli Bu oluştuğu kompleks numunelerde çıkabilmektedir.196 0.212 Kaynak: MTA.

daha da azalması toryum gittikçe alanındaki cazibesini Enerji gerçektir.020 2001 5.710 Kaynak: World Mineral Statistics.920 1999 5. toryum rezervleri TAEK ve MTA tarafından yerden ve havadan araştırılacak ve daha önce yarım kalmış çalışmalar tamamlanacaktır. TABLO 4: DÜNYA MONAZİT ÜRETİMİ*(TON) ÜLKELER Hindistan Malezya Brezilya Sri Lanka Toplam *Tahmin 1998 5. Güney Kore. Mevcut kayıtlara göre dünya toryum üretiminin büyük çoğunluğunu Hindistan gerçekleştirmektedir.000 1. Çin.147 200 200 6. Kuzey Kore ve eskiden Sovyetler Birliğine bağlı olan bazı ülkelerin de monazit ürettiği araştırmalar bir sonuç verdiği taktirde üretimin büyük artışlar kaydedeceği bir 50 .000 517 200 200 5.000 818 200 6.000 510 200 5.550 2000 5. Nijerya. British Geological Survey.bir “Toryum Projesi” sunmuştur. Endonezya. Yukarıdaki tabloda gösterilen ülkelere ilaveten. Proje kabul edildiği taktirde. 1995-99 Toryumun kullanım alanlarının son derece sınırlı olması ve son yıllarda bu alanların üretiminin azaltmaktadır.

Fiyat toryumun saflığına ve kalitesine göre farklılık gösterebilmektedir. Bütün bu gelişmeler üzerine toryumun 1980 yılından itibaren saf son fiyat kotasyonuna verilmiştir. Mineral Commodity Summaries. 1980’li yıllardaki araştırmalar toryuma alternatif ürünlerin geliştirilmesini sağladığından.5 %99. çevresel etkiler konusundaki endişeleri de beraberinde getirmiş ve bu madenin ticari gelişimini olumsuz etkilemiştir. Ayrıca. Dünya talebinin yetersiz oluşu ve çıkarma nedeniyle maliyetlerinin yüksekliği Toryumun yan ürünlerinin statüsü ve arzının talepten fazla oluşu.25 Toryum Nitrat 27 Kaynak: U. fiyat dalgalanmalarını oldukça düşük düzeyde tutmaktadır. 1960’ların sonu ve 1970’lerin başında Vietnam savaşına bağlı olarak havacılık alanında talebin artması fiyatların yükselmesine neden olmuştur. IV. January 2003 Toryum fiyatları ABD’de 1958 yılından itibaren 1980 yılına kadar kote edilmiştir.9 Saflıkta 82. Büyük miktarda rezerve sahip olan ABD 1994 yılından beri monazit üretimi yapmamaktadır. Savaştan sonra talebin yaklaşık yüzde 50 oranında düşmesi fiyatlara da yansımıştır. dikkate değer fiyat oluşumu sadece magnezyum-toryum alaşımı (%80 magnezyum ve %20 toryum) gibi az sayıdaki toryum içerikli alaşımlarda görülmektedir. teknoloji maliyetler 1957 yılında ABD Atom Enerjisi Komisyonunun geliştirdiği ileri sayesinde kg toryum metalinin ölçüde yüksek saflıkta (%99.99 Saflıkta 107. Bu ilerleme toryum fiyatlarının düşmesine neden olmuştur. Bu dönemde. Toryum endüstrisinin dar kapsamlı oluşu kote edilmiş fiyatların az sayıdaki firma tarafından belirlenmesini sağlamaktadır. Geological Survey.9) elde edilmesindeki başına önemli düşmüştür. toryumun doğal radyoaktivitesi.51 tahmin edilmekle birlikte kesin veriler bulunmamaktadır.S. FİYAT VE TİCARİ GELİŞİM TABLO 5: ABD’DE TORYUM FİYATLARI ($/KG) Yıl 1998-2002 Toryum Oksit %99. Fiyat ve Ticari Gelişim Türkiye de toryum üretimi yapmamaktadır. 1959 yılında kilosu cari fiyatlarla 200 doların üzerinde olan saf toryumun fiyatı 1979 yılında 70 doların altına inmiştir. 1990’lı yılların ortalarında 51 .

13 İhracat 5. İhracat ise 1996 yılından itibaren 2001 yılına kadar düzenli 52 bir şekilde artmıştır.84 1.91 8. Üretim yapılmazken 1996-2001 dönemindeki ihracat artışının nedeni (National Ulusal Savunma Stoklarında Defense Stockpile-NDS) azaltmaya gidilmesidir.92 13.4 5. January 2003 En büyük kullanıcı olan ABD’nin toryuma olan talebinin düşmesi toryum ticaretini olumsuz etkilemektedir.4 0.14 2.51 3.25 dolar Aynı 52 seviyesinde gerçekleşmiştir.37 0.218 ton toryum nitratın 273 tonunun ihtiyaç için yeterli olduğu diğerlerinin elden çıkarılması gerektiği belirtilmiştir.0 7 7 6 İthalat 201 18 2.9 saflıktaki toryum oksidin kilogram fiyatı 82. 2001 yılı sonu itibariyle NDS’de bulunan toplam 3.S. 2002 yılında herhangi bir stok azaltmaya gidilmemiştir. saflık derecesi yüzde Fiyat ve Ticari Gelişim 99. ABD Enerji Bakanlığının . 1998-2002 döneminde yüzde 99. TABLO 6: ABD’NİN TORYUM İSTATİSTİKLERİ (TON) Tüketim 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 35.99 olanların ise 107.2 1.32 0. Mineral Commodity Summaries.4 8.5 11.39 4.25 0.18 0.86 3.06 0.59 5. dönemde. 1980’li yıllarda yıllık ortalama 45 ton olan ABD tüketimi 2000’li yıllarda 6 tona kadar gerilemiştir.43 5. Tüketim ve buna bağlı olarak ithalat son yıllarda sürekli bir düşüş seyri izlerken ihracatta küçük artışlar gerçekleşmiştir.26 3.8 Kaynak: U.ABD’li firmalar tarafından kullanılan toryum karışımı metaller neredeyse durma noktasına gelmiştir.18 0. 1992 yılında 201 ton olan ABD’nin toryum ithalatı 2002 yılında 130 kg’a kadar gerilemiştir. toryum nitratın kilogram fiyatı ise 27 dolar seviyesinde seyretmiştir. Geological Survey.31 18 26.5 dolar. Ancak.

53 filamanların kaplanmasında da toryum Enerji Dışı Alanlarda kullanılmaktadır. Bu tüpler frekansında yaydıklarından hava trafik kontrol. gözlem. Toryum nitrat doğal gaz ve petrol lambaları ile kamp fenerlerinde Toryumdan miktarda kullanılan yapılmış ilave lamba az sarı gömleklerinin yapımında kullanılmaktadır. Toryum kimyasal katalizör olarak da kullanıldığı özel gibi. kullanımlı lambalarda. Welsbach lambalarındaki gömleğin direncini ve parlaklığını sağlamak için az miktarda seryum. O yıllarda dünya üretimi büyük ölçüde İsveç ve Norveç’ten sağlanırken sonraki yıllarda ABD (1893). içinde ağırlık itibariyle yüzde 20’den fazla toryum bulunan urano-torianit ve diğer toryum ithalinde cevherleri diğer Türkiye uygunluk ve Atom yazısı zenginleştirilmiş cevherlerinin Enerjisi Kurumunun toryum Yüksek erime noktasına sahip olan toryum oksit. Ayrıca. hava tahmini radar sistemlerinde. hidrojen ve oksijen ile çalışıp elektrik akımı veren cihazlarda. Brezilya (1895) ve Hindistan (1911) da bu ülkelere katılmıştır. Kullanımı Toryum. gömlekler. Radyoaktif Maddeler İle Bunların Kullanıldığı Cihazların İthaline İlişkin Tebliğ hükümleri gereğince monazit. V. yüksek kaliteli . edilerek seryum bölgelere uyumlaştırılabilen yoğun beyaz ışık sağlamaktadır. elektron yayıcı tüplerde. maden eritme kabı ve ısıya dayanıklı dayanıklılık seramik gibi yüksek ısıya gerektiren ürünlerin üretiminde kullanılmaktadır. TORYUMUN KULLANIM ALANLARI 1. Toryum nitrat. berilyum ve magnezyum nitrat içeren toryum nitrat karışımı kullanılmıştır. Türkiye’de ticari amaçlı toryum üretimi yapılmadığı gibi ihracat ve ithalatı da yapılmamaktadır. toryum nitrat tungsten kaynak elektrodu üretiminde kullanılmaktadır.Toryumun Kullanım Alanları Enerji Dışı Alanlarda Kullanımı 53 envanterinde ise 96 ton toryum oksit bulunmaktadır. TWT (traveling wave tubes) olarak bilinen hareketli dalga tüpleri ile magnetronun eksi kutbunda (katot) mikro kullanılan dalga toryumlu tungsten elektron üretiminde kullanılmaktadır. elektronik araçlarda Televizyon bulunan gibi tungsten aranacağı hükme bağlanmıştır. silah sistemlerinde ve mikro dalga fırınlarda kullanılmaktadır. Bu elektrodlar paslanmaz çelik ve nikel alaşımlarını kaynatmak için kullanılmaktadır. ilk olarak 1884 yılında Avusturyalı kimyacı Carl Auer von Welsbach tarafından “Welsbach mantle” ya da “Auerlicht” olarak bilinen akkor gaz lambalarının keşfedilip geliştirilmesinden sonra kullanılmaya başlanmıştır.

Magnezyum-toryum 2. Enerji dışındaki talep daralmasında en önemli etkenler toryumun . Tek başına fisil olmaması ve dolayısıyla uranyum ve plütonyum gibi maddelerle birlikte kullanılmak zorunda olmasına rağmen.mercek yapımında. Yakıt milleri doğada bulunan toryum ve uranyumdan uranyum parçalanmaya elde kendi uygun edilmektedir. 54 kullanımlarda ise başarılı ikame malları geliştirildiği için özellikle ABD’de talebin daralmaya devam edeceği düşünülmektedir. Ayrıca. dışında etmesi önümüzdeki yıllarda kimyasal katalizör beklenmektedir. Enerji Alanında Kullanımı Nükleer güç. olarak kullanılmaya enerji devam kullanmaktadır. Örneğin. füzyon alaşımı hafifliği. Toryum-232 uranyum-235 kullanıldığında uranyum-233 fisil maddesi üretmektedir. 2002 yılında sekiz ve civarında ABD firması toryumu yüksek ısıya dayanıklı seramik. Diğer alanlardaki yapımında (fission) denilen ve nükleer reaktörün merkezinde meydana gelen nükleer reaksiyon sonucu oluşmaktadır. radyasyon detektörü yapımında ve x-ray tüplerde kullanılmaktadır. Atomların parçalanması sırasında enerji açığa çıkmaktadır. Metalürji alanındaki kullanımlarda toryum başta Enerji Alanında Kullanımı doğal radyoaktivitesi nedeniyle oluşan çevresel kaygılara bağlı tepki ile kullanım ve depolamada sıkı kuralların yarattığı aşırı maliyet olarak sıralanabilir. Nükleer çekirdek yakıt millerinden oluşmaktadır. sıkı çevre düzenlemeleri toryumun işletilmesini ve kullanılmasını oldukça pahalı hale getirmiştir. katalizör kaynak elektrodu Toryumunun. ABD’de yerli monazit üretimi 1994 yılından beri yapılmamaktadır. Radyoaktif olması nedeniyle son yıllarda mevcut kullanımı da gittikçe azalmaktadır. fotoiletken filmlerde. Toryumun enerji dışı kullanım alanları son derece sınırlıdır. başına olan Doğal atomik (fissile) uranyum-235 ihtiva etmektedir. doğada bol miktarda bulunması ve bazı yapısal avantajları nedeniyle nükleer reaktörlerin kurulmasına yönelik çalışmaların ilk evrelerinde toryum oldukça cazip bir maden olarak görülmüştür. Kullanılan az miktardaki toryum ithal yoluyla ya da devletin ve şirketlerin önceki yıllardaki stoklarından karşılanmaktadır. dayanıklılığı ve yükselen ısıda sürtünmeye karşı direnci sayesinde havacılık endüstrisinde kullanılmaktadır. Toryum ise doğal olarak fisil olmadığından nükleer enerji elde etmek için önce suni olarak fisil uranyum-233’e veya plütonyum-239 dönüştürülmesi ile birlikte gerekmektedir. 54 magnezyum olmak üzere diğer metallerle karıştırılmaktadır.

Teknolojik eksiklikler nedeniyle toryumun nükleer reaktörlerde etkin bir şekilde kullanılamaması. çeşitli toryuma bilimsel Japonya. dönüşümünün. Söz konusu araştırma. ABD’de Shippingport reaktöründe gerçekleştirilen Hafif Sulu Üretici Reaktör (Light Water Breeder Reactor-LWBR) programı 1977 yılından 1982 yılına kadar faaliyet göstermiştir. Çin. uranyumun ucuz ve yeterli miktarda elde edilebilmesi gibi faktörler ilk çabaların başarılı olmasını engellemiştir. Westinghouse gibi birçok ABD Enerji Alanında Kullanımı şirketi Oak Ridge Ulusal Lâboratuarı (Oak Ridge National Laboratory-ORNL) başta olmak üretimi ABD’yi üzere konusunda Almanya. Babcock and Wilcox. Güney Kore gibi ülkeler izlemiştir. Enstitüsü Power Research Institute-EPRI) yapılacak çok az değişiklikle LWR’lerde toryum kullanılması durumunda bu reaktörlerin etkinliğinin tespit edilmesi konusunda bir araştırma yapmıştır. Hindistan. Allis Chalmers. enstitülerinden talebinde bulunmuştur. 1970’lerin Enerjisi Araştırma ortalarında. göre daha eksikliklerinin Elektrik (Electric teknolojilerine göre düşük güç yoğunluğu. zenginleştirme ihtiyacı. araştırma dayalı enerji araştırma Fransa. ABD’de 1956-58 yıllarında reaktörü. hareketli çekirdek 55 Atomics. Heterojen sistemde ise çekirdek ve yatak olmak üzere iki farklı bölüm bulunmakta ve toryum ile uranyum mekansal olarak ayrılmaktadır. Bu santrallerin bazıları uzun süre faaliyet göstermiştir. LWBR teknolojisinin Hafif Sulu Reaktör (Light yüksek bölgesinin uranyum uranyum karmaşık ve ve Water miktarda dizaynının toryumun plütonyuma gibi Reactor-LWR) uranyum-235 karmaşıklığı.BWR) tipi Elk River reaktörü ve 1962-65 yılları arasında denenen Indian Sıkıştırılmış Point I Sulu Reaktör başlıca (Pressurized Water Reactor-PWR) tipi reaktörünün örneklerini teşkil ettiği homojen düzenekte. Shippingport reaktöründe 55 olduğu tespit edilmiştir. faaliyet 1962-68 gösteren yılları BORAX-IV olması arasında denenen Kaynayan Sulu Reaktör (Boiling Water Reactor. Toryuma dayalı nükleer yakıt kullanımı homojen ve heterojen olmak üzere iki farklı düzenekte denenmiştir. Sonraki yıllarda İngiltere. Homojen olarak dizayn edilen santrallerde gerekli yanma ve dönüşüm uzunluğunu elde etmek için THO2 ve UO2 karışımı kullanılmaktadır. toryum oksit zenginleştirilmiş uranyumla karıştırılmıştır. Rusya.1955-60 döneminde General yapılan deneme ile 2005 yılına kadar faaliyete geçmesi beklenen Radkowsky Toryum Reaktörü (Radkowsky Thorium Reactor-RTR) çekirdek ve yataktan oluşan heterojen yapıların en önemli örneklerindendir. toryum kullanımının enerji çıktısını .

ABD’de ORNL tarafından 1964-69 yılları arasında işletilen Erimiş Tuz Deneme Reaktörü (the Molten Salt Reactor Experiment-MSRE) örneği teşkil etmektedir. Almanya’daki BWR tipi Lingen reaktörü toryum/plütonyum yakıt elementini denemiştir. 1983 yılına kadar faaliyet Avrupa Enstitüsü Research toryum gösteren Komisyonu Orgel Ortak reaktöründe Araştırma tarafından çalışmalar toryumun yakıt olarak denendiği başka bir 56 olduğunu ve adaptasyonun reaktörlerde yapılmaksızın Ancak. Ayrıca. Toryumun nükleer yakıt olarak kullanılması konusunda LWR’ler dışında Yüksek Sıcaklıklı Reaktör (High Temperature Reactor-HTR) türünde de çalışmalar yapılmıştır. Bunun en büyük sebebi nükleer enerjiye karşı oluşan olumsuz kamuoyudur. esaslı toryum değişiklikler göre ilk yakıtının fizibil mikro partikülleri kullanılmıştır. ABD’de General Atomics’in Peach Bottom reaktörü 1966-72 yılları arasında zenginleştirilmiş uranyumla İngiltere’de ortaklığında reaktörü toryum OECD kurulan ile ve kullanmıştır. 56 yıllarında toryum kullanılmıştır. 1967-1988 yılları arasında faaliyet gösteren Almanya’nın Julich AVR (Arbeidsgemeinschaft reaktöründe 1967-69 Versuchsreactor) (European Commission Joint Centre-EUJRC) versiyonu üzerinde yürütülmüştür. araştırmaya talebinin yüksek oluşu ve tasarrufun sonraki yıllarda oluşması nedeniyle toryum devrelerinin ekonomik olarak yeni çekici bir olmayabileceği. tamamen değiştirici sistemin geliştirilmesinin ise daha fazla çaba ve para gerektireceği sonucuna varılmıştır. 1974-77 yılları arasında KEMA tarafından Hollanda’nın Arnhem bölgesinde işletilen ve KSTR (KEMA Suspension Test Reactor) olarak bilinen reaktörde uranyum oksit/toryum oksit . uranyum temininde hiçbir güçlükle karşılaşılmaması toryuma yönelik ilginin önemi açısından olumsuz etkide bulunmuştur. Toryumun uranyum-233’e çevrilmesinde ortaya çıkan teknik sorunlar ve bununla ilgili maliyetler de bu duraklamada önemli bir rol oynamıştır. 1980’li yıllarda bütün dünyada nükleer reaktörlerde toryum kullanılmasına yönelik çalışmalarda bir duraklama olduğu görülmektedir. EURATOM yakıt olarak toryumun kullanıldığı Dragon deneme 1966-73 yıllarında faaliyette bulunmuştur. Bugün itibariyle teknik sorunlar büyük ölçüde aşılmış olmakla birlikte maliyetle ilgili soru işaretleri hala devam etmektedir. Gaz soğutmalı reaktör özelliği gösteren ve AVR’den geliştirilen Fort St.artırdığını. yakıt yıllardaki sağlanabileceğini Enerji Alanında Kullanımı belirtmiştir. Vrain reaktörü 1976-89 döneminde ABD’de faaliyetini sürdürmüştür.

Bundan dolayı. Bu reaktörlerin klasik PWR’lerden 250 kat daha verimli olduğu iddia edilmektedir.Bütün dezavantajlara rağmen için yeni reaktörlerde 780 kg toryum kullanımı yeterli olmaktadır. Alvin Radkowsky RTR’lerin avantajlarını şu şekilde sıralamıştır: -Standart LWR’ler 250-300 kg plütonyumu atık olarak çıkardığı ve bunun 5-7 kg’ı sadece 3-4 kişi tarafından bir bombaya dönüştürülebildiği halde RTR’ler hiçbir şekilde plütonyum açığa çıkarmamaktadır. Toryumla çalışan reaktörlerde oluşan atıkların saklanması için daha az maliyet gerektiği görülmüştür. Radkowsky (Radkowsky Thorium Reactor-RTR) olarak bilinen proje toryumun nükleer yakıt olarak kullanılması konusundaki önemli çabalardan biridir. Doğal toryum yakıtı ile çalışan enerji yükselticiden çıkan atıklar. Prototip bir santralın 2005 yılına kadar kurulması planlanmaktadır. Yeni yardımıyla yıllardan itibaren toryuma dayalı nükleer çalışmaları tekrar kazanmıştır. Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Ortaya çıkan çok düşük ocakları radyoaktiviteli derin ve okyanusun Toryum camlaştırıp/betonlanıp atıkların 57 toryumun sahip olduğu avantajlar onun gelecekte vazgeçilmez bir nükleer enerji Enerji Alanında Kullanımı kaynağı olma potansiyelini sürdürmesini sağlamıştır. plütonyum-239. 3GW’lık enerji üretmek için PWR tipi reaktör 200 ton uranyum yakıtı kullanılırken. eski PWR’den çıkanlardan çok daha azdır. C. sistemi daha ileri . -RTR’lerde radyoaktif ve toksik atıklar ile ısı emisyonunda çok önemli düşüşler olmaktadır. -Güvenlik seviyededir. bu atıkların nükleer silaha dönüşme ihtimali de bulunmadığından daha barışçı bir yönü bulunmaktadır. mevcut reaktörlerde fazla bir yapısal değişiklik yapma gereğini de azaltmıştır. yeni reaktörlerin çevreye saldığı radyoaktif atık çok azdır. 1957 yılında dünyanın ilk sivil amaçlı nükleer reaktörü Shippingport’un başına getirilen ABD Deniz sonra Kuvvetlerinden nükleer fizikçi Alvin Radkowsky. Ayrıca. aynı enerji 57 maden dibinde Reaktörü depolanmasına gerek kalmayabilecektir. Rubbia 1994 yılında başladığı çalışma sonucu isimli Avrupa yeni tip Nükleer bir enerji Araştırma santralını Merkezinde (CERN) Enerji Yükseltici geliştirmiştir. Üç nükleer yakıt (uranyum235. 1972 yılında emekli olduktan reaktörler alanındaki akademik çalışmalarını İsrail Tel Aviv üniversitesinde 17 Şubat 2002 tarihinde 86 yaşında ölene kadar sürdürmüştür. uranyum-233) içinde toryumdan teknolojilerin reaktör kurma elde de edilen uranyum-233 1990’lı hız nötronik açıdan en iyi olanıdır. Yeni teknolojiler maliyetleri düşürdüğü gibi.

yeni reaktörler inşa edilmesine gerek kalmaksızın mevcut LWR’lerin küçük değişikliklerle toryum kullanabilir hale gelebileceğinden. RTR tipi ilk yılına kadar reaktörün 2002 yılından itibaren 2005 tamamlanması beklenmektedir. yoktur. Toryuma dayalı enerji santralleri üzerinde uzun süredir çalışan diğer bir ülke de Hindistan’dır. CANDU (Canadian DeuteriumUranium) olarak da bilinen Sıkıştırılmış Ağır Sulu Reaktörlerde (Pressurised Heavy Water Reactor-PHWR) ve ilk iki reaktörde reaktör nihai kullanılmakta aracılığıyla 1995 yılından itibaren maddi destek sağlamaktadır. 1 milyarı aşan nüfusun enerji sorununa kalıcı çözüm bulma yolunda Hindistan’da toryumu son derece cazip kılmaktadır. Böylece. 1980’li yıllarda dünyada görülen yavaşlamaya rağmen. Denemelerden -Yakıtın tekrar işlenmesine gerek Radkowsky geliştirmiş olduğu olumlu sonuç alındığı taktirde. ABD Enerji Bakanlığı (Department of Energy-DOE) projeye Brookhaven (Brookhaven Ulusal National Laboratuarı Laboratory) sıralarda yer alması. 1996 yılında RTP şirketi RTR’lerin yakıt atıklarını ve uzun dönem radyotoksik 58 kullanım için toryum-232 uranyum-233’e . RTP Şirketi 1994 yılında Rusya Araştırma Merkezi Kurchatov Enstitüsü (Russian Research Center Kurchatov Institute-RRC-KI) ile işbirliği Anlaşmaya 1000 anlaşması göre imzalamıştır. Hindistan’da geniş çaplı enerji üretimine yönelik toryum kullanan reaktör yapımı üç ayrı konseptte ele alınmıştır. 1999 yılında RTR’nin başlanmıştır. kısmen denemelerine tamamen 58 gereksinimi yüzde 20 daha düşüktür. -Yakıt çevrim maliyeti yüzde 20-30 Enerji Alanında Kullanımı daha düşüktür. Uranyum rezervlerinin kısıtlı olması. RRC-KI ilişkin ilk projenin VVER-100 1995 yılında reaktörlerinde olumlu sonuç vereceğine raporunu tamamlamıştır. Rusya’da edilmesi RTR’nin test PWR’nin Rusya versiyonu olan bir VVERreaktöründe kararlaştırılmıştır. büyük maliyetlerle yeni yatırımlar yapılmasına gerek kalmayacağı görülmüştür. Bu projeye destek olmak üzere Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (Massachusetts Institute of TchnologyMIT) ve İsrail’in Negev Ben Gurion Üniversitesi de bir PWR varyantının dizaynı üzerinde ek bir çalışma yürütmektedir. bu ülke toryuma dayalı reaktör çalışmalarına devam etmiştir.-Doğal uranyum kullanma kirlenmeyi önemli ölçüde düşüreceğine ilişkin bir rapor hazırlamıştır. buna karşılık toryum ilk rezervleri bakımından dünyada toryum bazlı projenin patent haklarını 1992 yılında Radkowsky Thorium Power (RTP) Şirketine tahsis etmiştir.

Enerji Alanında Kullanımı 59 dönüştürülmektedir. 1996 yılında Kalpakkam yakınlarında faaliyete geçen küçük çaplı Kamini deneme reaktörü Hindistan’da toryumla çalışan nükleer reaktörler konusundaki çabalardan biridir. Yapım aşamasında olan Kaiga-1 ve Kaiga-2 ile Rajasthan-3 ve Rajastan-4 reaktörlerinde de toryum kullanılması planlanmaktadır. kurulmuş bir nükleer santral olmadığı gibi bu yönde bir çalışma da bulunmamaktadır. Üçüncü konseptte ise Gelişmiş Ağır Sulu reaktör (Advanced Heavy Water Reactor-AHWR) ve Hızlandırıcıya Dayalı Sistem (AcceleratorDriven Systems-ADS) olmak üzere iki seçenek bulunmaktadır. eğer Türkiye toryuma dayalı nükleer teknolojisini kurup geliştiremezse büyük toryum rezervlerine sahip olması kendisine önemli bir avantaj sağlamayacaktır. Dünyada ham olarak yeterince toryum madeni bulunduğu için. Toryuma dayalı santraller tamamen yeni tipte dizayn edilmemekte. Japonya Atom Enerjisi Araştırma Enstitüsü (Japan Atomic Energy Research Institute-JAERI) İngiltere’de denenmiş olan Dragon reaktörünün gelişmiş halinin prototipini tamamlamıştır. için. varolan reaktörlerin yapısında küçük çaplı değişiklikler dayanmaktadır. Çin ve Rusya da bu konudaki çalışmalarını sürdürmektedir. Toryum yakıtı kullanan Kakrapar-1 ve Kakrapar-2 reaktörleri 1995 yılında sırasıyla 300 ve 100 gün faaliyette bulunmuştur. Ayrıca. 59 . Hindistan Brezilya ile toryum teknolojisinin geliştirilmesi konusunda birlikte çalışmak üzere 1996 yılında bir anlaşma yapmıştır. yapılması Türkiye’de esasına henüz enerjiye dönüştürülmektedir. Boğaziçi Üniversitesinden Prof. Bu nedenle toryuma dayalı nükleer teknolojinin Türkiye’de yakın bir gelecekte kurulması mümkün gözükmemektedir. Hızlı Üretici Hollanda küçük bir tabanlı proje üzerinde yakıt sahip Reaktörlerde (Fast Breeder Reactor-FBR) toryumdan uranyum-233 üretmek için plütonyum uranyum-233 sistemiyle yakıtı kullanılmakta nükleer ve güç gelişmiş nükleer çalışmaktadır. Uranyum ve plütonyum gibi toryum da sadece maden olarak çok büyük bir değer ifade etmemektedir. Toryum daha önce nükleer çalışmaları yapan ülkelerin ortak özelliği nükleer teknolojiye olmalarıdır. Engin Arık’ın yaptığı hesaba göre enerji üretimi açısından 1 ton toryum 1 milyon ton petrole eşdeğerdir.Dr. toryum Bu Türkiye tabanlı önemli vakit yakıt potansiyel enerji kaynağından yeterince faydalanabilmek geçirmeksizin çalışmalarına kaynak ayırmalı ve dünya ile olan açığını kapatmaya çalışmalıdır.

-Toryum bazlı yakıtlardan çıkan atıkların silah yapımına müsait olmaması bu yöndeki çalışmalara güç vermektedir. Brezilya. -Dünya monazit üretimi yıllık 5-6 bin ton civarındadır. üretim. fiyat ve kullanım alanlarının incelenmesiyle ortaya çıkan sonuçları aşağıdaki gibi özetlemek mümkündür: -Dünya toplam toryum rezervinin yaklaşık 1. saflık derecesi yüzde 99. Güney Afrika Cumhuriyeti. Kanada.9 saflıktaki toryum 60 oksidin kilogram fiyatı 82. SONUÇ Radyoaktif bir element olan enerji her dışındaki geçen tek alanında yıl kullanım daha da fisil başına azalmasına neden olmaktadır. Sonuç -Toryumun radyoaktif bir element olması alanlarının VI.99 olanların ise 107. ticaret. önümüzdeki dönemde temel bir enerji kaynağı olma yolundadır. -Zengin toryum rezervlerine sahip olan Türkiye toryum tabanlı yakıt teknolojisine sahip olma imkanlarını vakit geçirmeksizin araştırmalıdır. -Nükleer teknolojinin başlangıcından beri nükleer yakıt olarak kullanılma imkanları araştırılan toryum. Bu konuda son derece başarılı çalışmalar yürütülmektedir.25 dolar seviyesinde seyretmektedir.5 dolar. -Arjantin. 60 . -Türkiye ticari amaçlı toryum üretiminde bulunmamaktadır.4 milyon ton olduğu tahmin edilmektedir. ve Türkiye toryum rezervi bildiren ülkelerdir. kullanılmasını engellemektedir. Mısır. Norveç. -Türkiye’nin yaklaşık 380 bin ton ispatlanmış toryum rezervi bulunmaktadır. Tayland Avustralya. -Toryumun olmaması enerji başına tek toryumun rezervler.-Yüzde 99.

A 'Proliferation-Proof' Reactor?. Vienna.Hejzlar.Kaya.E. IAEA Technical Meeting on “Utilization of Thorium Fuel. 61 . Michael J.Mineral Commodity Summaries 2003. Seth.Grae.Driscoll. Vol. 2. Options in Emerging Nuclear Energy System”.Reducing Proliferation Potential of Nuclear Power Fuel Cycle. Muammer.Galperin.. Ali.Thorium Fuel for Light Water Reactors . April 1999.J. On The Use Of Thorium In Light Water Reactors. Volume 6. P. 11. 6. R. Türkiye’nin Nadir Toprak Elementleri-Toryum Kompleks Cevheri İle İlgili Yapılmış Olan Çalışmalar Ve İleriye Yönelik Öneriler. Alvin.Friedman.Zararsız. Alexei. The Nuclear Non Proliferation Treaty's Obligation To Transfer Peaceful Nuclear Energy Technology: One Proposal Of A Technology.. Nuclear Engineering International. June 1996.NUKEM Market Report 1997. Fordham International Law Journal.Czerwinski. September/October 1997.Tanrıkut. Dr. Volume 19. Türkiye Atom Enerjisi Kurumu.Kaynakça 61 KAYNAKÇA: 1. The Non-Proliferative Commercial Radkowsky Thorium Fuel Concept. and Meyer.. Michael. 4. Yeni Nükleer Arayışlar “Toryum Gerçeği”.Kazimi. NUKEM Nuclear Technologies. Eskişehir2002.. M. Department of Nuclear Engineering Massachusetts Institute of Technology Cambridge. 53. Massachusetts 02139.Lung. Perspectives Of The Thorium Fuel Cycle...Radkowsky.Dr. Alex and Todosow. 12.S.. 265-290. A Thorium-Based Fuel Cycle For VVERs & PWRs – A Nonproliferative Solution To Renew Nuclear Power. Using Thorium In A Commercial Nuclear Fuel Cycle: How To Do It. 9. January 1999. Seminar at JRC-Ispra 2nd July 1996 7. Princeton University. Prof. More power to thorium?. K. M.. Bulletin of The Atomic Scientists.S. Geological Survey. Aykut. 8.Higatsberger.Tümer. No. 10. 1997. Sema. John S. 5. U. J. Michel. 5. 15-17 November 1999. pp. NO: 5. 3.Morozov. Science & Global Security.