P. 1
GENOCIDNA POLITIKA VATIKANA 162

GENOCIDNA POLITIKA VATIKANA 162

|Views: 191|Likes:
Published by detlic

More info:

Published by: detlic on Dec 03, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/23/2013

pdf

text

original

Me|unarodni krivi~ni sud za biv{u Jugoslaviju

Predmet br. IT-03-67-PT

Pretresnom ve}u I
Sudije: Sekretar: Datum: Podnesak broj 162 sudija Alphons Orie, predsedavaju}i sudija Patrick Robinson sudija Bakone Justice Moloto, g. Hans Holthuis 7. jun 2006. godine

Tu`ilac protiv Prof. dr Vojislava [e{eqa

OPTU@ENI OBAVE[TAVA TU@IOCA DA NAMERAVA DA IZNESE POSEBNU ODBRANU U SKLADU SA PRAVILOM 67 PRAVILNIKA O POSTUPKU I DOKAZIMA O ULOZI VATIKANA I PAPE JOVANA PAVLA II U ZLO^INIMA IZVR[ENIM NA TERITORIJI BIV[E JUGOSLAVIJE OD 1991. GODINE (Deo prvi, nastavak ovog podneska objavqen je u kwizi “Rimska kurija ve~ito `edna srpske krvi” )
Povodom zahteva Tu`ila{tva da se pro{irewem izmeni prvobitna optu`nica, prof. dr Vojislav [e{eq je na statusnoj konferenciji, 31. januara 2005. godine, izjavio da }e osnovni koncept wegove odbrane da se bazira na ~iwenici da je za sve ratne zlo~ine, koji se wemu la`no pripisuju, glavni krivac rimokatoli~ki papa Jovan Pavle II. . U skladu sa pravilom 67 Pravilnika o postupku i dokazima, prof. dr Vojislav [e{eq obave{tava tu`ioca da namerava da iznese svoju posebnu odbranu koja se zasniva na osnovnom konceptu da je za ratne zlo~ine na teritoriji biv{e Jugoslavije od 1991. godine glavni krivac rimokatoli~ki

papa Jovan Pavle II. Dokazni materijal na koji }e prof. dr [e{eq da se po. zove, kako bi dokazao ovu posebnu odbranu, nalazi se u elaboratu “Genocidna politika Vatikana prema Srbima i presudna uloga Jovana Pavla II u zlo~inima izvr{enim na teritoriji biv{e Jugoslavije od 1991. godine”. Tu`ila{tvo: Hildegard Uertz-Retzlaff, Urlich Massemayer i Daniel Saxson Optu`eni: Prof. dr Vojislav [e{eq Stru~ni tim koji poma`e u pripremi odbrane: Tomislav Nikoli} Vesna Zobenica Slavko Jerkovi} Mirko Blagojevi} Gordana Pop-Lazi} Amyad Migati Aleksandar Vu~i} Novak Savi} Dragan Todorovi} Filip Stojanovi} Zoran Krasi} Vesna Mari} Vjerica Radeta Petar Joji} Zlata Radovanovi} Brankica Terzi} Momir Markovi} Qiqana Mihajlovi} Jadranko Vukovi} Elena Bo`i}-Talijan Ogwen Mihajlovi} Marina Toman Marina Ragu{ Branko Nadoveza Nemawa [arovi}

GENOCIDNA POLITIKA VATIKANA PREMA SRBIMA I PRESUDNA ULOGA JOVANA PAVLA II U ZLO^INIMA IZVR[ENIM NA TERITORIJI BIV[E JUGOSLAVIJE OD 1991. GODINE Uvod
Glavni neprijateq Vatikana je pravoslavqe. Od raskola u XI veku (1054. godina) do danas postoji kontinuitet u politici Vatikana prema Srbima, koji se ogledao u stalnoj te`wi Rimokatoli~ke crkve da na bilo koji na~in, ili boqe re}i, da na svaki mogu}i na~in, pa i onaj najmonstruozniji i najvarvarskiji, zatre pravoslavqe (i pokatoli~avawem, i genocidom, i etni~kim ~i{}ewem) i tako sru{i najve}i bedem na putu svog daqeg prodora na Istok. Za arhitekte ove politike vrlo je bolna ~iwenica da su i Srbi i pravoslavqe pre`iveli sve to, i austrougarski i nema~ki imperijalizam, i Prvi i Drugi svetski rat, i rat na prostoru biv{e Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije, i agresiju na Saveznu Republiku Jugoslaviju 1999. godine. U ovim krvavim doga|ajima, Vatikan je imao glavnu ulogu i bio je odlu~uju}i faktor u kreirawu globalne politike prema srpskom narodu. Nad srpskim narodom je izvr{en genocid, uni{tavan je najmonstruoznijim zlo~inima, etni~ki su o~i{}ene wegove vekovne teritorije, vr{ena su masovna pokatoli~avawa, ali Srbi i pravoslavqe jo{ uvek nisu uni{teni i to je razlog {to zlo~inci nastavqaju svoju zlo~ina~ku politiku a Srbi borbu za opstanak.

Vatikan je u nastojawima da pro{iri svoju dominaciju uvek tra`io podr{ku mo}nih sila ili stvarao oru|a koja su mu bila neophodna za ostvarewe ciqa. A takvo, najzna~ajnije oru|e, stvorio je od Hrvata. Vatikan je na falsifikatima stvorio “hrvatsku istoriju” i “hrvatsku naciju” a krvavim zlo~inima i genocidom nad Srbima i “hrvatsku dr`avu”. Genocid koji je sproveden nad Srbima za vreme Drugog svetskog rata u Nezavisnoj Dr`avi Hrvatskoj, varvarski i zverski zlo~ini koji su po~iweni nad srpskim narodom, nepojmqivi su za normalan qudski um. Ali, sva ta zverstva izvr{ena su uz blagoslov i podr{ku pape Pija XII i Vatikana. Glavni oslonac usta{kog zlo~inca Ante Paveli}a bio je hrvatski nadbiskup Alojzije Stepinac koji je tako|e podr`avao i Hitlera. Glavni Paveli}evi koqa~i bili su katoli~ki sve{tenici. Bez Rimokatoli~ke crkve, usta{e ne bi mogle da sprovedu genocid koji je bio definisan u programu – tre}inu Srba pobiti, tre}inu Srba proterati i tre}inu Srba pokatoli~iti. Usta{ki duh je ponovo o`iveo krajem osamdesetih i 1991. godine zlo~ini i zatirawe srpskog naroda se nastavqaju. I ponovo Hrvatska ne bi mogla ni{ta bez apsolutne podr{ke i agresivne diplomatije Vatikana i pape Jovana Pavla II, koja je omogu}ila Hrvatskoj nezavisnost i dovela do krvavog sukoba na prostoru biv{e Jugoslavije. Mr Mile Daki} isti~e da nijedan narod u 20. veku nije do`iveo takve zlo~ine i takvu tragediju kao srpski narod. “Nema primjera u evropskoj istoriji 20. vijeka, da jedan istorijski i evropski narod do`ivi razmjere: tragedije, zlo~ina i zlo~ina genocida, etni~kog ~i{}ewa, pqa~ke i vi{egodi{weg li{avawa elementarnih qudskih prava, kao {to je to do`ivio srpski narod u Hrvatskoj, od hrvatskih {ovinista, fa{ista, komunista i hrvatske dr`ave, koju je kroz istoriju stvarao i branio.” U elaboratu smo koristili razli~ite izvore i izneli ~iwenice do kojih su do{li mnogobrojni autori, istori~ari i stru~waci koji su se profesionalno bavili ulogom Vatikana i odnosom Rimokatoli~ke crkve i wenih poglavara prema Srbima kroz vekove. Izne}emo ~iwenice koje nesumwivo dokazuju da je Rimokatoli~ka crkva zlo~ina~ka institucija, jer je kroz istoriju sklapala saveze sa najve}im zlo~incima(liderima i dr`avama) ili ih podr`avala zbog krajwe “zemaqskih” interesa. Rimokatoli~ka crkva je oduvek htela carstvo zemaqsko, duhovni i nebeski svet je nije zanimao. Religija je jedino zna~ajna kao sredstvo zloupotrebe. Uz pomo} mafije i ve} pomenutih zlo~inaca-saveznika od sebe je stvorila finansijskog giganta i vodila krvavu igru prekrajawa granica u te`wi za {to ve}om dominacijom i ekspanzijom rimokatolicizma. Srbi su uvek bili prepreka na putu ostvarewa wenih ciqeva. U drugoj polovini XX veka interesi Vatikana i jo{ nekih centara mo}i, pre svih Amerike, podudarili su se i Vatikan postaje jedan od zna~ajnih aktera sprovo|ewa novog svetskog poretka. U tom smislu va`no je sklapawe saveza izme|u Vatikana i Va{ingtona i u~e{}e Vatikana u svetskim organizacijama kao {to su Trilateralna komisija, Savet za spoqne odnose i Bilderberg grupa, ~iji je kreator aktuelni papa Benedikt XVI odnosno Jozef Racinger.

Dokaza}emo nesporno da je papa Jovan Pavle II nastavqa~ genocidne politike Vatikana prema srpskom narodu, da je obi~an zlo~inac i glavni krivac za izazivawe rata protiv jedne suverene zemqe, da je glavni krivac za masovna ubijawa civila i za sve zlo~ine po~iwene tokom krvavog sukoba na prostoru prethodne Jugoslavije. Ovaj ratni hu{ka~ je kriv jer je razorio Jugoslaviju, kriv je jer je hteo ~istu katoli~ku dr`avu, kriv je jer je kao oru|e za taj ciq iskoristio rasistu Frawu Tu|mana i wegov re`im. Kriv je jer je podr`avao, a nije osudio, etni~ko ~i{}ewe Srba i uni{tavawe pravoslavnih hramova koje je provodio Tu|manov re`im. Kriv je jer je pozvao Sjediwene Ameri~ke Dr`ave i NATO da vojno interveni{u protiv bosanskih i kraji{kih Srba. Papa Jovan Pavle II je kriv jer se nikada nije pokajao i osudio zlo~ine koje je Rimokatoli~ka crkva po~inila protiv Srba u Drugom svetskom ratu. Kriv je jer je umesto pokajawa, osu|enog ratnog zlo~inca i ubicu, hrvatskog nadbiskupa Alojzija Stepinca, proglasio za bla`enog. Kriv je jer je za bla`enog proglasio i Hansa Ivana Merca koji je bio utemeqiva~ usta{kog pokreta. Nije mu uspelo, ali zalagao se i da se papa Pije XII proglasi za bla`enog. Papa Jovan Pavle II je kriv jer nijednom re~ju nije osudio etni~ko ~i{}ewe Srba na Kosovu i Metohiji i zatirawe pravoslavnih crkava i manastira. Kriv je jer ga nijedna srpska `rtva nije zabolela, jer nijednu srpsku `rtvu nije pomenuo. Da bi uloga koju su Vatikan i papa Jovan Pavle II imali u izazivawu rata 1991. godine i razbijawu suverene Jugoslavije i papina odgovornost i krivica za sve zlo~ine po~iwene na teritoriji biv{e Jugoslavije bili jasniji, neophodno je da se vratimo u istoriju da bi se sagledao kontinuitet vatikanske zlo~ina~ke politike prema Srbima koji proizlazi iz wegovih ciqeva i interesa koji su do danas ostali nepromeweni. Ve~ita pretenzija Rimokatoli~ke crkve da zagospodari Istokom kreirala je wenu politiku. Te`wa da zatre pravoslavqe mo`e da se prati od raskola. Rimokatoli~ka crkva sama nikada nije imala dovoqnu mo} i zato je tokom istorije ulazila u razli~ite saveze sa mo}nim zemqama. U drugoj polovini XIX veka bila je u tesnoj saradwi sa Austrougarskom monarhijom, koja je predstavqala “bedem katolicizma” i branu protiv pravoslavqa. Vatikan je bio u savezu sa najmonstruoznijim re`imima i zlo~incima u Drugom svetskom ratu. Krajem XX veka Vatikan, odnosno papa Jovan Pavle II inicirao je politiku razbijawa suverene Jugoslavije i dobio podr{ku velikih sila, a na unutra{wem planu je tesno sara|ivao i koordinirao aktivnosti sa genocidnim re`imom Frawe Tu|mana.

I NAMETAWE PAPSKOG PRIMATA
1. Falsifikati, korupcija, blud, zlo~ini – temeq istorije Rimokatoli~ke crkve
Delo pape Jovana Pavla II ne mo`e da se posmatra odvojeno od onoga {to jeste Rimokatoli~ka crkva i Sveta stolica. Papa Vojtila je samo jo{

jedan proizvod ove zlo~ina~ke institucije. Da bismo potkrepili i dokazali tvrdwu da je Rimokatoli~ka crkva zlo~ina~ka institucija neophodno je da se sagledaju temeqi na kojima je nastala i da se kroz istoriju isprati weno delovawe. Istorija Rimokatoli~ke crkve temeqi se na falsifikatima, korupciji, bludu, zlo~inima rimskog sve{tenstva. Osnovni ciq uvek je bila papska jurwava za vla{}u. Nije tu nikada bilo nikakvih duhovnih, religioznih, moralnih vrednosti. Evo {ta o tim su{tinskim razlikama izme|u Isto~nog i Zapadnog rimskog carstva pi{e prof. dr Smiqa Avramov u kwizi “Opus Dei”: “Nesumwivo da je sukob izme|u Rima i Konstantinopoqa imao svoju dogmatsku i kanonsku dimenziju, ali u wegovoj sr`i bili su politi~ko–teritorijalni problemi. Obe crkve slale su na istok i zapad svoje misionare, {to je izazvalo sporove oko tuma~ewa Hristovog u~ewa. Rim je nametao jedan imperijalni model crkve, {to nema oslonca u Hristovom u~ewu. Papa je zahtevao apsolutni primat i bespogovornu poslu{nost, {to patrijarh Isto~ne crkve nije mogao prihvatiti, imaju}i posebno u vidu osobenosti u kulturnom razvoju dvaju delova Rimskog carstva. Patrijar{ija u Konstantinopoqu bila je {okirana nemoralom koji je zahvatio zapadni deo carstva, pa i same crkvene krugove. Visoki crkveni dostojanstvenik Damiani Petrus (1007–1072) po poreklu Italijan, objavio je 1049. godine kwigu pod nazivom: “Liber Gomorrhianus” u kojoj je opisao korupciju, blud i zlo~ine rimskog sve{tenstva. U kwizi se, na primer, navodi da je Silvestar II ubijen 17. maja 1003. godine, da je papa Jovan XVII, koji ga je nasledio, otrovan sedam meseci kasnije, da je Gregor iz porodice Kre{endi (Crescetti) do{ao na papski presto snagom oru`ja. Suprotstavio mu se Teofilakt (Theophylact–Tuskulum) koji je napao Rim, prognao Gregora i proglasio se za papu Benedikta VIII. Posle wegove smrti papski presto preuzeo je wegov brat Romanus koji je krunisan 24/25. juna 1024. godine kao papa Jovan XIX. I papa Jovan XIX umro je pod veoma misterioznim okolnostima. Vizantijski car poku{ao je da re{i spor izjedna~avawem statusa rimskog pape i patrijarha Konstantinopoqa, ali Rim to nije prihvatio. Sukob je dostigao vrhunac kada je papa Leon IX uputio delegaciju na ~elu sa kardinalom Humbertom, najvatrenijim protivnikom Istoka, u Konstantinopoq. Papini izaslanici, su 16. jula 1054. godine, u{li u baziliku Sv. Sofije za vreme bogoslu`ewa i na sam oltar postavili dokumenat o ekskomunikaciji patrijarha, svih episkopa i kalu|era, a zatim su napustili hram bez re~i. Po nalogu patrijarha Kelularija oni su uhva}eni i vra}ena im dokumenta o ekskomunikaciji. Uz odobrewe cara Konstantina IX patrijarh Kelularije sazvao je sabor i bacio anatemu na rimskog papu i wegove saradnike. Rim je Isto~nu crkvu nazvao “{izmatskom”, zauzeo je prema woj krajwe neprijateqski stav. Kroz celu istoriju drugog milenijuma Rim se borio za primat, ne samo u okviru crkve nego i u politici.” (Prof. dr Smiqa Avramov; “Opus Dei: Novi krsta{ki pohod Vatikana”; “Veternik”; LDIJ; 2000, str. 27-28) “Da bi obezbedio apsolutnu vlast, Rim je pribegao falsifikovawu dokumenta pod nazivom: “Donatio Constantini” po kome je, navodno, car Konstan-

tin dodelio papi posede zajedno sa imperatorskim znamewem. U falsifikovanom dokumentu se navodi: “Mi nare|ujemo i propisujemo da Silvestar i wegovi naslednici upravqaju nad ~etiri glavna provincijska sedi{ta: Antiohijom, Aleksandrijom, Konstantinopoqem i Jerusalimom, kao i nad svim crkvama Bo`ijima u celom svetu”. Ovaj dokumenat Rim je obilato koristio u borbi protiv Istoka. Wegova autenti~nost kona~no je osporena na saboru u Bazelu 1433, kada je zbog zloupotreba Rima religiozni revolt unutar Rimokatoli~ke crkve dostigao vrhunac. O tome je ostavio dragoceno svedo~anstvo teolog Vala (Lorenzo Valla 1407–1457) u delu: “De facto credito et ementita Constantini donatione” objavqenom u Firenci 1440. godine. I pored toga {to je falsifikat dokazan, Rim nije odustajao od svojih ambicija. Linija izme|u isto~ne i zapadne crkve, kako to umesno konstatuje akademik Ekme~i}, nikad nije teritorijalno ustanovqena administrativnim podelama: {tavi{e “postoji helenizam na Zapadu i latinizam na Istoku”. Linije razdvajawa Istoka i Zapada zadr`a}e se do dana dana{weg kao zlokobni faktor u politi~kom `ivotu. U XX veku verski antagonizam ustupi}e mesto ideolo{kom i na toj osnovi vodi}e se hladni rat. Po oceni istaknutih svetskih istori~ara glavni agens ove “najtragi~nije podele kroz istoriju predstavqa papstvo”. Linije razdvajawa na}i }e se i u planovima arhitekata “novog svetskog poretka” ali ovoga puta kao sukob dveju civilizacija. “Gresi otaca” prote`u se do dana{wih dana uz gotovo identi~ne optu`be. Pri kraju drugog milenijuma Zapad je krenuo u nov pohod, ultimativno zahtevaju}i pokornost. Nov momenat u odnosima Istoka i Zapada predstavqala je osmanlijska najezda. Dva hri{}anska centra, Antiohija i Jerusalim, koji su se nalazili pod jurisdikcijom patrijarha Konstantinopoqa pala su pod otomansku vlast. Uz oslonac na evropske vladare Rim je krenuo u krsta{ke ratove “za oslobo|ewe svetih mesta”. U svim oblastima osvojenim od krsta{a uveden je latinski jezik i latinski ritual u crkvama. Konstantinopoq je odgovorio te{kim represalijama nad Latinima koji su se na{li pod wegovom vla{}u. ^etvrta krsta{ka vojna povedena je direktno protiv Konstantinopoqa. U istorijskoj nauci, po re~ima akademika Ostrogorskog, bilo je mnogo hipoteza o uzrocima ~etvrtog krsta{kog rata. Da tu nema ni~eg zagonetnog, istaknuti vizantolog nagla{ava: “Od vremena crkvenog rascepa, a naro~ito od po~etka krsta{kih ratova antivizantijsko raspolo`ewe na Zapadu stalno je raslo”. Krsta{i su osvojili grad pale}i ku}u po ku}u, stanovni{tvo je masakrirano, `ene su silovane. U Rimu papa Ino}entije III odr`ao je govor o “osveti Bo`ijoj nad nepopustqivim jereticima koji su odbili poslu{nost Vikaru Bo`ijem”. Gotovo istovetnom terminologijom vatikanski list “L’Osservatore Romano” propratio je ameri~ko bombardovawe Republike Srpske 1995. i Jugoslavije 1999. godine. Vizantija je povratila Konstantinopoq 1261; svi poku{aji da se stvori unija uz primat pape i priznawe rimokatoli~kih dogmi nisu uspeli i pored toga {to je Vizantija ve} bila iznurena. Kona~an pad Vizantijskog carstva usledio je 1453, nakon osvajawa Konstantinopoqa od strane sultana Mehmeda II.” (isto; str. 28-29)

Robert Ha~inson krsta{ke ratove naziva svetim kra|ama {irokih razmera: “Papa Grgur VII je bio okupiran idejom da se vojni kri`arski pohod pro{iri na Istok, ali je umro prije nego li je uspio to ostvariti. Grgur je bio naklowen doktrini koja }e ohrabriti evropske vitezove da krenu na granice kr{}anstva kako bi se borili protiv islama. Kao nagradu {to su uzeli Kri`, mogli su zadr`ati svaku zemqu koju su oteli oru`jem i to je postao izgovor za svetu kra|u {irokih razmjera, a tako|er im je obe}ana i duhovna korist. Ali zna~ajnije je to {to je papa preuzeo upravu nad Svetim ratovima, lansiraju}i ih kao produ`etak vatikanske vawske politike, imenuju}i komandante i daju}i im papinsko izaslanstvo u ruke.” (Robert Ha~inson; “Opus Dei”; “Lumen”; Zagreb, 2003, str. 41-42) “^etvrti kri`arski pohod (1202-1204) izveden je kako bi se napao Bizant u korist Venecije i bio je najokrutniji. Pqa~ke, paqevine i ubojstva koja su pratila osvajawe Konstantinopoqa u`asnula su svijet i kada je divqawe kona~no zavr{eno, zaboravili su Jerusalim i nastavili dijeliti Isto~no carstvo me|u sobom.” (isto; str. 45) Kako isti~e Ha~inson, deveti i posledwi pravi krsta{ki rat vodio je princ Edvard iz Engleske: “Kri`arski pohodi kao vojni kr}{anski koncept tada su napu{teni. Jednom stvoren za borbu protiv islama, sada je bio iskori{ten za druge papine projekte. Duhovne nagrade bile su obe}ane svima koji su se `eqeli boriti za Rim protiv svih koji su se protivili papinoj politici, bili oni Grci, Albi`ini ili Turici.” (isto; str. 46) Nametawe primata pape nad univerzalnom hri{}anskom crkvom (ideja od koje Rimokatoli~ka crkva nije odustala do danas), izazvao je u Evropi u XVII veku najsuroviji rat. “Prvih decenija XVI veka religiozni revolt protiv feudalnog rimokatolicizma {irio se zapadnom Evropom. Velika zapadna {izma otpo~ela je u Nema~koj a zatim je zahvatila druge delove Evrope.” (Avramov; cit. delo; str. 30) “Na zahteve protestanata Rim je odgovorio ofanzivom – protivreformacijom i poja~anom centralizacijom (Sabor u Trentu 1545–1563). U vremenu dubokih promena u svetu Rimokatoli~ka crkva sa svojim feudalnim mentalitetom bila je nesposobna da se suo~i sa jednim novim vremenom koje se ra|alo. Klasi~an slu~aj kada je crkva poku{ala da zaustavi nau~ni razvoj bilo je su|ewe Galileju. Protestantski revolt i katoli~ki inkvizitorski odgovor prerastao je u najsuroviji tridesetogodi{wi rat u Evropi (1618–1648), za koji je poznati holandski mislilac Hugo Grotius rekao da bi ga se “varvari postideli”. U sastavu papske armade borili su se i hrvatski legionari. O wihovim zverstvima ostali su mnogobrojni zapisi u arhivama Nema~ke. Rat je okon~an Vestfaltskim mirom 1648. Ideja o vrhovni{tvu pape nad univerzalnom hri{}anskom crkvom kona~no je pora`ena, ali ne i rimokatoli~anstvo sa wegovom doktrinom i ustrojstvom. U posledwa tri i po veka Rimokatoli~ka crkva bele`i liniju uspona i padova, gr~evite borbe za obezbe|ewe svog mesta u svetovnoj sferi. Religija tu ima samo pomo}nu ulogu.

Vestfaltski ugovor priznao je verski pluralizam; katolici i protestanti postavqeni su na istu ravan.” (isto; str. 30-31) “Vestfaltski ugovor nije doneo samo kraj verskog rata, nego je postavio nove temeqe me|unarodnim odnosima, na bazi ravnopravnosti suverenih dr`ava. Rimokatoli~ka crkva prese~ena je na nacionalnim granicama. Ostalo je otvoreno pitawe koje i danas predstavqa moru za ovu crkvu: da li za Francuza, Italijana, Hrvata itd. primat ima nacionalna dr`ava ili univerzalna crkva? A wihovi interesi se mnogo puta nisu poklapali.” (isto; str. 31) “Pije IX obnovio je napade na pravoslavne crkve koje su tokom otomanskog nadirawa sticale autokefalnost. Jedna kruta zastarela rimokatoli~ka doktrina konfrontirana je nau~nom razvoju.” (isto; str. 32)

2. Srbi na putu rimskih osvaja~kih pretenzija
Na granici pravoslavqa i katoli~anstva, Srbi su se uvek nalazili na putu osvaja~kih te`wi Rimske crkve ka Istoku. Ona je na razne na~ine poku{avala Srbe da stavi pod svoju dominaciju, a kako obja{wava dr Zoran Milo{evi}, kona~ni rimokatoli~ki program za Srbe formira se u periodu pada srpskih zemaqa pod tursku vlast i on ima za ciq pokatoli~avawe i stvarawe novih ve{ta~kih nacija od jednog srpskog naroda. (U posebnom poglavqu detaqno obra|ujemo temu koja se odnosi na na~ine i metode kojima je Rimokatoli~ka crkva pokatoli~avala Srbe). O~igledno je da svoj kona~an ciq Rimokatoli~ka crkva nije ostvarila do danas, naime pravoslavqe i Srbi nisu uni{teni, {to zna~i da je program jo{ uvek aktuelan. “^udna je istorija srpskog naroda na Balkanu. Od raskola hri{}anstva on se nalazi na granici svetova. U Konstantinopoqu bio je verski centar pravoslavqa, a u Rimu katoli~anstva. Srbi su se na{li negde izme|u, i svaka od ovih vera, ako je `elela da zagospodari Balkanom, morala je da ovaj narod ’uzme pod svoje’. Uvek buntovni i skloni da budu svoji na svom, Srbi su se tokom svog istorijskog razvoja opredelili za liberalnije pravoslavqe i time stekli mo}nog neprijateqa na Zapadu oli~enog u vatikanskoj imperiji. To je bilo presudno za narod Srbije! Vatikan je oduvek `eleo da Srbe prevede u katoli~anstvo i da posle toga krene u katoli~ewe drugih naroda na putu prema Hristovom grobu. Islamska invazija, iako je bila prevashodno antihri{}anska, dobro je do{la Vatikanu, jer je sa istorijske scene eliminisala glavnog protivnika Vizantiju, tada{wi sto`er pravoslavqa. U tom smislu, za Vatikan, borba Srba protiv turske islamske imperije i kosovski poraz smatrani su korisnim! Ra~unalo se da }e Srbi pod Turcima vremenom izgubiti ose}aj za pravoslavqe. Po tom planu Srbe je trebalo kasnije prevesti u katoli~anstvo, jer bi to bio “jedini spas” za wih. Me|utim, turski planovi sa srpskim narodom bili su druk~iji. Oni su islamizovali onaj deo Srba koji je `iveo prete`no u predelima Bosne i Hercegovine, jer taj deo ekonomski nije bio interesantan za poqoprivrednu proizvodwu zbog lo{e zemqe, pa su ti Srbi kori{}eni u smeru daqe ekspanzije kao vojnici. Wima je islamizacijom omogu}en ravnopravan status u dr`avi. Naravno, u Bosni Hercegovini `i-

veli su i Hrvati – katolici ali i bogumili, zatim Srbi – katolici koji su vremenom odnaro|eni katoli~kom propagandom. Srbi u delu Pomoravqa i u slivu Vardara u turskim imperijalnim te`wama imali su drugu ulogu, ulogu proizvo|a~a hrane kojom je trebalo da se podupre ekspanzija prema severu. Zbog toga pravoslavqe u tim predelima nije ni trebalo iskoreniti, {to ne zna~i da ga nije trebalo dr`ati pod represijom. Pravoslavqe zbog svega toga nije nestalo na Balkanu. Srpska pravoslavna crkva, iako je ugwetavana i progawana od islamskih ekstremista, posle vekova turske dominacije nije nestala. Ona je iz te borbe iza{la izmu~ena, ali je postala simbol mu~eni{tva i borbe za o~uvawe narodnog, nacionalnog i verskog identiteta, a posebno svesti o srpskoj dr`avi. Vatikan je bio razo~aran. Pravoslavqe se nije istopilo pod islamskom vekovnom hegemonijom.” (Dejan Lu~i}, “Paveli}ev testament”, Kwiga I; “Zavera protiv srpskog naroda u NDH”, Zrewanin; “Ekopres”, 2004, str. 11) “Zauzimaju}i centralan polo`aj na Balkanskom poluostrvu, na mostu koji spaja Istok sa Zapadom, Srbi su bili uvek izlo`eni udaru osvaja~a, kao u pro{lim vekovima, prvo isto~nog – Turske, koja je i{la ka Zapadu, zatim zapadnog – Austrije, koja je te`ila da prodre ka Istoku. Ma koliko da su se osvaja~i u ~asu nadirawa obi~no nalazili na vrhuncu svoje mo}i, Srbi su se te{ko povinovali wihovom politi~kom pritisku i wihovim vojnim okupacijama, pru`aju}i im stalan, ~as ve}i ~as mawi oru`ani otpor. Od svih naroda na Balkanu, Srbi su za posledwi vek i po, do 1918. godine, dizali najvi{e nacionalnih ustanaka. Srbi su se prvi na Balkanu, i jedini sopstvenim snagama oslobodili od turskog ropstva, mada ne sve srpske pokrajine, stvoriv{i dve svoje dr`ave, Srbiju i Crnu Goru. Kroz vekovne borbe izgradio se jedan otporni duh, duh samoniklosti, koji je dobio svoj izraz u stvarawu sopstvene nacionalne crkve i sopstvene narodne dinastije, i koji je imao za kona~an ideal ujediwewe svih srpskih pokrajina. Nasuprot Srbima, Hrvati su, svesni svoje slabosti u odnosu na susede, uvek tra`ili na~ina da na|u re{ewa u sporazumima. Za razliku od Srba, umesto duha otpora, oni su vekovima vodili politiku sporazumevawa i pravili saveze, ugovore i nagodbe, sa Venecijom, Be~om, Pe{tom. Opet za razliku od Srba, umesto svoje crkve imali su tu|insku, i isto tako jako plemstvo, prili~no odnaro|eno, nasuprot Srbima kod kojih su Turci, uni{tiv{i sredwovekovni vladaju}i red, izveli neku vrstu socijalne nivelacije. Dok se kod Srba iz borbe za nacionalno jedinstvo formirala svest o dr`avi, kao op{tem i zajedni~kom domu, dotle je kod Hrvata dr`ava shva}ena kao prinuda, gde oni kao slabiji, prvenstveno pomo}u nagodbi, opozicije ili pasivne rezistencije treba da izvojuju za sebe kako tako povoqan polo`aj, prvo prema papstvu, potom prema Be~u i Pe{ti i najzad Beogradu. Opet za razliku od Srba, isto kao i Bugari i Arbanasi, oni su nacionalnu slobodu sticali od drugih, nemaju}i nikad punu dr`avnu samostalnost. Za razliku od Srba oni se nisu, isto kao ni Bugari, odupirali naro~ito uporno onom osvaja~u koji nastupa, ali bi ga zato napu{tali kad propada, bilo da je u pitawu Austrougarska, Musolinijeva Italija ili Tre}i

rajh. Za razliku od Srba oni nisu u pro{lim decenijama praktikovali u politici buntovni~ka sredstva, niti su imali re`im ni pribli`an demokratiji, kao {to su je Srbi imali u periodu od 1903-1914. godine, pa su op{te pravo glasa dobili tek posle 1918. godine. Vekovima su Srbi i Hrvati u Hrvatskoj bivali podeqeni u dva tabora. Tom politikom me|usobnog razdora, raspirivanog od Be~a i Pe{te, bila je obuhva}ena celokupna teritorija gde `ive Hrvati izme{ani sa Srbima, ali ne i teritorija gde `ive kompaktno Srbi, jer u Crnoj Gori, Srbiji, Ju`noj Srbiji i ve}im delovima Vojvodine, nije bilo hrvatskog elementa. Otuda je u hrvatskom politi~kom `ivotu postojala izgra|ena antisrpska ideologija, izra`avana najo{trije od Ante Star~evi}a i frankovaca, jo{ pre nego {to su Hrvati i u{li u novu dr`avu sa Srbima. Za zajedni~ku dr`avu Srba i Hrvata, onda{we hrvatsko politi~ko vo|stvo, po sopstvenom priznawu {efa hrvatske emigracije u Prvom svetskom ratu Ante Trumbi}a, jednom prilikom docnije u Narodnoj skup{tini, po~elo je da se zala`e kada je uvidelo da je stvarawe Jugoslavije neminovno re{ewe pobedni~kog rata, i uz to, jedini izlaz da Hrvati ne budu stavqeni u red pobe|enih naroda. Hrvati su imali, sa onom wima svojstvenom osobinom prilago|avawa, da se povinuju re{ewima nezavisnim od wih samih, makar ih intimno i ne `eleli i da gledaju da iz tog neizbe`nog stawa stvari izvuku {to je mogu}e vi{e koristi. Od ~asa kada je Jugoslavija stvorena, Hrvati su otpo~eli borbu koja se vodila iznutra, a za koju se tra`ilo oslonca i spoqa, koja je bila ~as za okvir Jugoslavije, a ~as i protiv we same. Od wenog postanka Hrvati su se uvek smatrali nezadovoqnim, i to kao sa pravom, a Srbi ogla{avani krivim, opet kao sa pravom. Sve gre{ke i nedostatke nove dr`ave koje su dolazile kao posledica rata, r|ave administracije koja je poga|ala i Hrvate i Srbe, vr{qawa male vladaju}e klike, protiv koje su bili ne samo hrvatski vo|i nego i srpski politi~ki {efovi, sve je to pripisivano Srbima. Formula koja je obja{wavala sve, bila je krajwe jednostavna i prihvatqiva: za sve su krivi Kraq, vlada, Beograd, Srbijanci i nova dr`ava, ili zato {to je centralisti~ka, ili zato {to je srpska tvorevina. Hrvatski politi~ki {efovi vodili su sopstvenu nacionalnu hrvatsku politiku, zala`u}i se za ujediwenu, samostalnu i {to ve}u Hrvatsku, kao glavnu stvar u prvom planu. Jugoslavija, demokratija, monarhija, zajednica sa Srbima, saradwa sa pravim srpskim predstavnicima, kao takti~ka pitawa bili su u drugom planu. Od delova inteligencije, slu`benika crkve i funkcionera hrvatskih stranaka, antisrpska ideologija prelazila je na {iroke slojeve hrvatskog naroda, i dok ideja jugoslovenstva, propovedana od omladinskog pokreta u Hrvatskoj krajem XIX i po~etkom XX veka, nije uspela da prodre u narodne mase, dotle je srbofobija hvatala sve vi{e korena. Uz te osnovne razlike nadovezali su se i teritorijalni sukobi. Tokom prethodna dva-tri stole}a vr{ile su se mnogobrojne seobe me|u balkanskim narodima u kojima su predwa~ili Srbi. Naseqavawa stanovni{tva, su favorizirale Austrija i Turska. Tako se u mnogim krajevima stanovni{tvo raznih narodnosti izme{alo, pomerile su se stare etni~ke granice i za po-

jedine teritorije, docnije ukqu~ene u Jugoslaviju, postavila su se sa izvesnih strana sporna pitawa o nacionalnoj pripadnosti. Kosovo i Metohiju, koji pripadaju istorijski i etni~ki Srbima, po~eli su zahtevati za sebe Arnauti, potpomagani od Turaka sistematskim istrebqivawem Srba i naseqavawem albanskog `ivqa; Ma|ari koji su od be~ke i pe{tanske vlade potpomagani i naseqavani u pojedine delove Vojvodine, po~eli su zahtevati wene delove kao etni~ki svoje; u Bosni i Hercegovini, gde su Srbi, ukupno uzeto bili u relativnoj ve}ini, hrvatski nacionalizam, podstican od Be~a i Pe{te, otvarao je tako|e pitawe, poku{avaju}i da privu~e sebi nacionalno neobele`ene muslimane. Najzad, po zavr{etku Prvog svetskog rata, Musolinijev imperijalizam poku{avao je da stvori eksponente u Crnoj Gori i da je prigrabi za sebe. Iz takvih istorijskih razlika i tolikih teritorijalnih spornih pitawa proizlazilo je da su se u svim odlu~uju}im opredeqewima Srbi nalazili s jedne strane, a susedi i wihove etni~ke grupe u drugom bloku. To se skoro sa zakonito{}u ponavqalo u Prvom svetskom ratu, u Jugoslaviji pri nema~kom napadu 6. aprila 1941. godine i za vreme ustanka 1941. godine.” (isto; str. 138-140) Dr Zoran Milo{evi} isti~e da se odnos Rimokatoli~ke crkve prema Srbima ne mo`e posmatrati van globalnog odnosa ove crkve prema drugim pravoslavnim narodima i verama i ukazuje da je hrvatska “nacija” tvorevina Rimokatoli~ke crkve. “I drugi narodi koji nisu rimokatoli~ke vere imaju probleme sa Rimskom crkvom tako da se mo`e govoriti o univerzalnom problemu pravoslavqa, a ne problemu Srba sa Rimokatoli~kom crkvom. Od rimokatoli~kih misionara i papske politike stradavali su pravoslavni Poqaci, ^esi, Ma|ari, Belorusi, Ukrajinci, Rusi, i naravno, Srbi. Kada se analizira odnos Rimokatoli~ke crkve prema Srbima vaqa re}i da se on mo`e pratiti od raskola iz 11. veka, pa do dana{wih dana. Me|utim, Srbija Nemawi}a ovaj problem je mawe-vi{e uspe{no re{ila, zahvaquju}i pre svega mo}i vlastite dr`ave, ali u to vreme bele`imo stradawe pravoslavnih u Bosni i Hercegovini, gde papski misionari uz pomo} ma|arske vojske upadaju u ovu srpsku zemqu poku{avaju}i da nametnu rimokatolicizam kao dr`avnu religiju. Na taj na~in su neki (Stefan Toma{evi}, na primer) sredwovekovni vladari Bosne i Hercegovine primili rimokatolicizam. Padom srpskih zemaqa pod Turke i Rimskoj crkvi bilo je ote`ano delovawe. Me|utim, Srbi se tada masovnije iseqavaju u pokrajine gde je bilo Srba, a koje su ostale van dometa Turaka. Tamo ih do~ekuju papski misionari sa razra|enom strategijom. Standardan na~in je bio da se, prvo, protera sve{tenik Srpske pravoslavne crkve (ili monah) koji je bio sa narodom, a, potom, nametne rimokatoli~ki. Zatim je sve bilo stvar vremena. Period pada srpskih zemaqa pod tursku vlast predstavqa i period formirawa rimokatoli~kog programa za Srbe. Naravno, program se odnosi na Srbe van turske carevine gde rimokatolici nisu mogli da politi~kim metodama pokatoli~avaju Srbe. “Radilo se o dalekose`nom ideolo{ko-politi~kom

programu {to je potvr|eno osnivawem Rimske Kongregacije za propagandu vere me|u nekatolicima (1622). [to se ti~e Srba, ciqevi propagande su bili: prese}i ono izvori{te snage koje su Srbi imali u svojoj pro{losti i u pravoslavnoj duhovnosti, iskoristiti verske podele da se od jednog srpskog naroda stvori vi{e slovenskih plemena koja }e svojim duhovnim osloncem na razli~ite strane prekinuti kontinuitet srpske kulturne i duhovne tradicije”. Kada se kod dela srpskog naroda uspe “prekinuti kontinuitet srpske kulturne i duhovne tradicije” tada se taj deo naroda nazove Hrvatima. To je jedina nacionalnost koju Rimska crkva toleri{e na Balkanu. Proces pokatoli~avawa Srba, kasnije i wihovu hrvatizaciju, mogu}e je pratiti i kroz izve{taje rimskih biskupa Svetoj stolici. Tako i Benedikt Vinkovi} (1639), zagreba~ki biskup o prelasku Srba u rimokatoli~ku veru pi{e: “Uzvi{ena i mnogopo{tovana gospodo, moji predusretqivi za{titnici, `elim vam od Boga zdravqe i sre}u, doveka. Bla`ene uspomene Ferdinad Drugi, car Rimqana, kao kraq Ugarske i Slavonije, ustanovio je, bez znawa mnogopo{tovanog Frawe Erdeqskog – tada{weg biskupa zagreba~kog, ne tra`e}i saveta od nadbiskupa Kola~e, ni od wegovog mitropolita, istovremeno duhovnog primata za Ugarsku, novu episkopiju u Kraqevstvu Slavoniji, za stanovni{tvo gr~ke vere, {izmatike, koji se dr`e gr~kih zabluda, to je doti~nu episkopiju poverio izvesnom Srbinu, vasilijanskom monahu, po imenu Maksim Petrovi}... On se zajedno sa sve{tenstvom i narodom kojem je na ~elu, sve od danas dr`i gr~ke shizme, te i sam, kao wegovi sve{tenici i pastva, zadr`ava te{ke zablude protiv istinite vere. Najpre bi trebalo da Srbi, odbaciv{i i o~istiv{i se do istih, ostanu u svom obredu. A kada bi se okanili zabluda i shizme i kad bi upoznali Bo`ju slu`bu, pomalo bi mogli da se osloba|aju i gr~kog obreda. Tako je u~iweno u Istri, Pivki i Krasu, kao i Sewskoj dijecezi, u Lici i Dragi Vinodolskoj, gde su Srbi, kod kojih su ranije va`ile sli~ne zablude i obi~aji, napustiv{i gr~ki obred i odbaciv{i zablude, zaslugom dobrih katoli~kih otaca, do sada zadr`ali rimske obrede, koje su primili i sebe vi{e ne nazivaju Srbima, nego Hrvatima. U Zagrebu, 3. februara 1693, u Gospodu pokorni kapelan va{ih Uzvi{enih gospodstava, Benedikt Vinkovi}, izabrani episkop zagreba~ki”. Na taj na~in je Rimska crkva me|u Srbe i Hrvate unela trajan virus sukoba, koji se iz sfere religije preneo na sva druga podru~ja `ivota. “Do{lo je”, pi{e Vera Milosavqevi}, “do sukoba dve suprotstavqene i nepomirqive dr`avne ideje: srpske, koja nije te`ila poni{tewu hrvatske (...) i pankroatisti~ke dr`avne ideje koja ne vidi za sebe nikakve granice na Balkanu i samim tim je usmerena na poni{tavawe srpske dr`avne ideje”. Zbog toga je hrvatska “nacija” vi{e tvorevina Rimokatoli~ke crkve, a mawe je prirodna. Naime, prirodne nacije nastaju iz roda i preko naroda prerastaju u naciju (ako steknu svoju dr`avu). Hrvati su me{avina razli~itih naroda (s)topqeni za vreme vlasti Austro-Ugarske monarhije na podru~ju dana{we Velike Hrvatske (Dalmacija i Slavonija imale su poseban politi~ki subjektivitet do ujediwewa u Kraqevinu Srba, Hrvata i Slove-

naca). Pavle Josif [afarik (koji nije bio Srbin) u studiji “Slovenski narodopis”, ~etrdesetih godina XIX veka navodi da je (tada) Hrvata bilo svega 810.000, Srba 5,240.000, od ~ega 1,864.000 rimokatoli~ke vere. Ako se, dakle, pogleda istorija dana{we Velike Hrvatske jasno se uo~ava da je od Srba rimokatoli~ke vere (zbog toga je Gaj uzeo srpski jezik kao osnovu za hrvatski), pravih Hrvata, pripadnika dela naroda Slovenaca, Ma|ara, ^eha, Slovaka, Nemaca... stvorena hrvatska nacija. Ova me{avina, u kojoj srpski etnos u~estvuje sa najvi{e naroda, predstavqa hrvatski narod koji je stvorila Rimska crkva i Austro-Ugarska.” (dr Zoran Milo{evi}; “Ko je Hans Ivan Merc; novobla`enik Rimske crkve”, [abac, “Beli an|eo”; 2003, str. 9-13)

II UTICAJ RIMOKATOLI^KE CRKVE NA STVARAWE FALSIFIKOVANE HRVATSKE ISTORIJE, NACIJE I DR@AVE ZATIRAWEM SRPSKOG NARODA
1. Hrvati – najja~e vatikansko oru|e za satirawe Srba
Dr Nikola @uti} temeqno je obradio uticaj i ulogu Vatikana i Rimokatoli~ke crkve u stvarawu hrvatske “povijesti”, “nacije” i “dr`ave” koja je svoj identitet gradila otimawem, prisvajawem srpskog identiteta i srpskih teritorija. @uti} detaqno analizira {irewe hrvatstva i stvarawe hrvatske nacije na istorijskim falsifikatima. Autor obja{wava pravu ulogu Ilirskog pokreta u kojem je velikim delom u~estvovao katoli~ki kler. Pokazuje da se iza ilirizma krilo velikohrvatstvo. @uti} prati kroz vekove sprovo|ewe prozelitizma nad Srbima. Autor nagla{ava da je “prema rezultatima kriti~ke istoriografije, arheologije i slavenske filologije, hrvatstvo nepoznat narodnosni pojam u sredwem ali i u dobrom delu novog veka.” On istovremeno kritikuje srpsku istoriografiju koja nije dala doprinos da se te ~iwenice razjasne. “Srpska istoriografija je ispoqavala inertnost i nezainteresovanost prema mitolo{koj produkciji rimokatoli~kih delatnika i nije u dovoqnoj meri razobli~avala o~igledne hrvatske “povijesne” falsifikate. Istori~arima koji prou~avaju XIX i XX vek poznato je, ukoliko primene retrogradnu hronologiju, koliko se hrvatstvo smawuje u teritorijalnom i narodnosnom opsegu. Administrativnim potezom pera, stvarawem Banovine Hrvatske u avgustu 1939, knez Pavle i vlada Cvetkovi}-Ma~ek po prvi put u istoriji Dalmaciju spajaju u jedinstvenu urpavno-teritorijalnu jedinicu sa Hrvatskom i Slavonijom (Savskom banovinom). Vra}awem na 1918, uo~avamo austrijske carske zemqe Dalmaciju, Hrvatsku i Slavoniju koje i u Kraqevini Srba, Hrvata i Slovenaca fakti~ki postoje kao zasebne pokrajine od 1924-25. godine. “Slavonska narodnost” se pomiwe sve do kraja XIX veka. Daqom primenom retrogradne hronologije, tj. vra}awem na vreme pre 1881. godine, uo~avamo smawewe Hrvatske i hrvatstva. Vojna krajina, koja je

postojala kao posebna carska zemqa preko 300 godina, u to vreme nema izra`enijih hrvatskih narodnosnih elemenata. U vremenu postojawa Vojne krajine egzistirala je tro`upanijska (povremeno se kao ~etvrta prikqu~ivala severinska `upanija) Banska Hrvatska, koja je tokom XIX veka tretirana kao narodnosno {arolik geografski pojam. Rimokatoli~ka crkva i weni ideolozi su preko istoriografije i kwi`evnosti {irili pojam hrvatstva i to preko dela koja su nastajala u radionicama germansko-rimokatoli~kih autora. Osnovu hrvatstva dala je rimokatoli~ka misija nad pravoslavnim Srbima od XV do kraja XIX veka. Vatikan i Rimokatoli~ka crkva za slavenski (srpski) narod i zemqe Balkana koriste u po~etku (od XV veka) jedinstveno ilirsko ime u ciqu {to uspe{nijeg misionarskog verskog delovawa nad “{izmaticima” (Srbima) i “nevernicima” (muslimanima). U delima rimokatoli~kih redovnika iz XVI i XVII veka za lokalno slavensko stanovni{tvo u upotrebi su iskqu~ivo nazivi ilirski, odnosno slavenski, bez pomena hrvatstva i hrvatskog imena. Propagator misionarstva preko ilirskog imena, koje je kao jedan od prvih poistove}ivao sa hrvatstvom, bio je frawevac Rafael Levakovi} (prva polovina XVII veka). Nemac Pavao Riter je jedan od najzaslu`nijih za stavqawe vatikansko-habsbur{ke ilirske ideje u slu`bu stvarawa “Velike Hrvatske”, odnosno {irewa (preko ilirizma, potoweg hrvatstva) rimske verske ideologije i “apostolske” austrijske carevine. Riter je, naime, identifikovao staro ilirsko ime sa slavenskim, a slavensko sa novijim hrvatskim. Riterovu ilirsku, odnosno panhrvatsku ideju nastavio je da {iri Nemac Qudevit Gaj koji je, kao i Riter, bio uzorno teolo{ki obrazovan. On je 1830. pokrenuo Ilirski pokret zasnovan na Riterovoj rimokatoli~koj svehrvatskoj tradiciji. Masovno u~e{}e biskupa, kanonika i ni`eg sve{tenstva u Gajevom Ilirskom (Hrvatskom) pokretu, baca novo svetlo na ideolo{ku su{tinu tog pokreta. Hrvatska i jugoslavenska istoriografija i kwi`evnost Ilirski pokret u ideolo{kom pogledu posmatrali su kao liberalni romanti~arski pokret mladog gra|anskog stale`a Banske Hrvatske uperen protiv “dekadentnih” feudoaristokratskih osnova dru{tva. Predstavqali su ga kao pokret koji treba da sprovede nacionalno i ideolo{ko osve{}ivawe gra|anske klase u Banskoj Hrvatskoj. Me|utim, masovno u~e{}e rimokatoli~kog klera i aristokrata u Ilirskom pokretu mo`e se protuma~iti i kao poku{aj odbrane legitimne ideologije carevine od severnoma|arskog protestantizma i verskog liberalizma koji su pogodovali razvoju ma|arskog nacionalizma i ma|arske dr`avne posebnosti. Geografska teritorija Banske Hrvatske, na kojoj je rimokatolicizam bio jedina dopu{tena vera, trebalo je da postane bastion odbrane legitimne ideologije rimokatolicizma pred protestantskom opasno{}u. U prvoj polovini XIX veka ilirsko ime je bilo jedini okvir koji je mogao okupiti ju`noslavenske pokrajine (kasnije prozvane “hrvatske zemqe”) Austrijske carevine u jednu celinu i eliminisati sve pokrajinske partikularisti~ke tendencije. Najve}i uspeh Gajevog ilirizma ogledao se u prisvajawu srpskog {tokavskog nare~ja i wegovom pretvarawu u svehrvatski kwi-

`evni govor. Jezi~kom {tokavskom unifikacijom hrvatstvo je dobilo svoje istorijsko, etni~ko i narodnosno utemeqewe, jer je pod svoje okriqe obuhvatilo brojnu srpsku {tokavsku rimokatoli~ku populaciju. Od kraja XIX veka, Vatikan i Austrija, nakon kratkotrajne faze misionarskog rimokatoli~kog jugoslavenstva ([trosmajer i Ra~ki), intenzivno po~iwu koristiti hrvatsko ime kao oblik svog misionarskog i dr`avotvornog nastupawa na Balkanu. Prvi hrvatski katoli~ki sastanak, odr`an 1900. godine, imao je prevashodno nacionalni svehrvatski karakter. Bitno je ista}i da je na tom svehrvatskom rimokatoli~kom kongresu stvorena ideja da se u budu}nosti svi rimokatolici ju`noslavenskog (srpskog) dela Balkana imaju zvati Hrvatima. Takva ideja se tokom HH veka po~ela ostvarivati {irewem i postepenim stavrawem unitarne rimokatoli~ke “Velike Hrvatske”. Naime, brojni stranci – rimokatolici (Nemci, Ma|ari, ^esi, Italijani, Slovaci, Rusini itd.) i pokatoli~eni Srbi, zahvaquju}i generalnoj vatikanskoj strategiji, svehrvatskom unifikacijom gube svoje prethodno narodnosno obele`je i svrstavaju se u borbenu versko-nacionalnu rimokatoli~ku formaciju hrvatstva. Neophodno je ista}i da su sve manifestacije hrvatske gra|anske politike u XIX veku bile pod okriqem fikcije hrvatskog dr`avnog prava, koje je samo u oblasti fantasti~ne dr`avno-pravne teorije proglasilo postojawe “tisu}godi{we” hrvatske dr`avnosti. Tzv. “hrvatsko dr`avno pravo” stvarno se sastojalo iz zbirke normativnih pojedina~nih propisa i pismenih garancija koje je Austrija propisivala za svoje “cesarovine”, a koje su obuhvatale, u najboqem slu~aju, izvesnu za Be~ (i potom za Pe{tu) ne{kodqivu lokalnu administrativnu autonomiju i to u sporednim “zemaqskim” pitawima. Nesporna je ~iwenica da je vlast u Banskoj Hrvatskoj i Slavoniji dolazila iz Pe{te (Budimpe{te), koja je postavqala banove i ni`u administraciju, i nije zavisila do lokalne politi~ke igre u Hrvatskoj i Slavoniji. Projektovawe hrvatstva tokom XIX veka vr{eno je iz germansko (austrijsko) – dr`avotvornih i rimokatoli~kih prozelitsko-misionarskih razloga. Napadno veliki broj tu|inaca – delatnika na poqu misionarskog i austrofilskog rimokatoli~kog ilirizma, odnosno hrvatstva (J. Ratkaj, P. Riter, Q. Gaj, biskupi Vrhovac, Alagovi{, Haulik i [trosmajer, laik Bre{tjenski, brojni vi{e ili mawe poznati germanski intelektualci), potvr|uju navedenu tezu. Banska Hrvatska i Zagreb, narodnosno vrlo heterogeno geografsko podru~je, odre|eni su kao polazno odredi{te iz kojeg }e se ideje hrvatstva i rimokatolicizma {iriti na jug, istok, ali i na zapad (“alpski Hrvati”). Osporavawem prava Slovenaca na Ilirski zavod sv. Jeronima u Rimu, propagandisti hrvatstva su nastojali da negiraju slovena~ku narodnost i istori~nost iz razloga da geografsko podru~je kajkavske Banske Hrvatske efikasno odvoje od slovena~ke matice. Slovena{tvo svih kajkavaca, tako i onih u Banskoj Hrvatskoj, naro~ito su isticali filozofi J. Kopitar, F. Miklo{i} i istori~ar L. Tomanovi}. Za wih je hrvatsko ime bilo samo jedan geografski pojam vezan za narodnosno izme{anu teritoriju Banske Hrvatske.

Jugoslavenska rimokatoli~ka hijerarhija podr`avala je 1918/19. formirawe Kraqevine Srba, Hrvata i Slovenaca zbog o~uvawa katoli~kih slovena~kih i hrvatskih zemaqa (kao delova pora`ene Monarhije) od nepovoqnog mirovnog raspleta, o~ekivanog uspe{nog prozelitskog rada na pravoslavnom istoku, opasnosti od boq{evi~kog udara, ali i zbog straha od pogubnog italijanskog liberalizma i italijanske penetracije u ju`noslavenske prostore. U vremenu utvr|ivawa strategije rimokatolicizma (19181921) i pri`eqkivanog ostvarivawa rimokatoli~ke Jugoslavije, kao jedine mogu}e nacionalne opcije u to vreme, delovi rimokatoli~ke hijerarhije (Seniorat, Katoli~ki pokret) iz pragmati~nih razloga deklarativno podr`avaju stavrawe Jugoslavije. Rimokatoli~ka hijerarhija u Kraqevini SHS jedno vreme je isticala dvojni nacionalni identitet: hrvatski za strance i stare rimokatolike i jugoslavenski za Srbe “obra}enike” i budu}e rimokatolike. Po~etno deklarativno jugoslavenstvo kod Rimokatoli~ke crkve postepeno }e se pretvarati u sve izra`enije neprijateqstvo prema Jugoslaviji i jugoslavenstvu. Takvo opredeqewe kod Katoli~kog episkopata izazvao je ne samo dr`avni liberalni laicisti~ki ideolo{ki kurs, koji je suzbijao izra`ene klerikalne pretenzije Rimokatoli~ke crkve, ve} i vatikanski savezni~ki odnos sa fa{isti~kom Italijom. Naime, savezni{tvo sa Italijom pretpostavqalo je neprijateqstvo sa gra|anskom Jugoslavijom. Rimokatoli~ko delovawe se obavqa u kontinuitetu i u Kraqevini Jugoslaviji i to preko poja~anog forsirawa hrvatstva i odbacivawa jugoslavenstva. Rimokatoli~ka crkva je igrala ulogu za{titnika hrvatskih politi~kih te`wi, tj. nastojala je da konfesionalnu naciju u nastajawu i ekspanziji okupi u jednu politi~ku i teritorijalnu (dr`avnu) celinu. Za ostvarewe takvih nacionalno-politi~kih zamisli Rimokatoli~ka crkva je nastojala da iskoristi od we stvoreni izra`eni animozitet rimokatolika (Hrvata) prema pravoslavnim Srbima. Na rimokatoli~kim euharisti~kim kongresima, katoli~kim sastancima, sinodima, ~esto su se ~uli poklici protiv dr`ave, jugoslavenstva, srpstva i pravoslavqa. Prozelitizam putem unija}ewa dobija na intenzivnosti pro{irewem jurisdikcije kri`eva~kog vladike, Rusina D. Varadija, na celu teritoriju Kraqevine SHS. Kredibilitet hrvatstva uzdi`e se nebesnim autoritetom i to progla{ewem Majke Bo`je za “Kraqicu Hrvata”. Narodnosno-versku kategoriju Srba-rimokatolika, naro~ito u Dubrovniku, Kosovu i Metohiji, kao i stranaca razli~itog narodnosnog porekla, nastoji se mnogobrojnim rimokatoli~kim aktivnostima u razdobqu Kraqevine Jugoslavije pretvoriti u nacionalnu i versku kategoriju Hrvata-rimokatolika. Proslavu “tisu}godi{wice hrvatskog kraqevstva”, 1925. godine, Rimokatoli~ka crkva je iskoristila da raspali hrvatske narodnosne strasti. Propagandom o Hrvatima kao “predzi|u kr{}anstva”, o Hrvatima kao najvernijim papinim sinovima, Rimska crkva je nastojala da ostvari svoj ciq: da usadi ideje rimokatoli~kog “svjetonazora” me|u Hrvate i uni{ti slobodnozidarsko liberalno “sjeme zla” koje je hrvatsko gra|anstvo u sve ve}oj meri po~elo prihvatati.

Rimokatoli~ka Ilirija, koju su u vekovnom trajawu idejno projektovali rimokatoli~ki klerici, na kraju je poistove}ena sa Paveli}evom Velikom Hrvatskom. Velikohrvatski ideolog Krunoslav Draganovi} ~esto je isticao da je stvarawem Nezavisne Dr`ave Hrvatske o`ivotvorena Riterova Croatia rediviva. Zajedno sa Krunoslavom Draganovi}em radio je celi tim ideologa usta{tva i istori~ara Nezavisne Dr`ave Hrvatske koji su svojim radovima pro{irivali rimokatolicizam i hrvatstvo do Drine, Boke i Zemuna. Prava{ki i haesesovski san o jedinstvenom spoju Hrvata muslimanske i rimokatoli~ke vere ostvario se u trenutku stvarawa Paveli}eve Nezavisne Dr`ave Hrvatske. Uz pomo} Vatikana stvarane su nove hrvatske nacionalne osnove {irewem hrvatstva na bogumile (patarene, krstjane) i muslimane. Istori~ari NDH su pisali da je prete~a muslimanstva bogumilstvo, tj. isticali su da su u Bosni na islam pre{li hrvatska vlastela i narod koji su u XIII veku bili patareni. Takvim interpretacijama u potpunosti je negirano i odbacivano srpstvo Bosne i Hercegovine. Masovnim pokoqima i prevo|ewem pravoslavnih Srba u rimokatolicizam u znatnoj meri je reduciran broj Srba u NDH. Stvarawem tzv. Hrvatske pravoslavne crkve, usta{ki re`im je nastojao u potpunosti da izbri{e srpsko ime na prostorima zapadno od Drine i Dunava. Stvarawem Hrvata pravoslavne vere sprovo|en je jedan od oblika unije pravoslavnih Srba sa rimokatolicizmom.” (dr Nikola @uti}; “Rimokatoli~ka crkva i hrvatstvo od ilirske ideje do velikohrvatske realizacije: 1453-1941”, Beograd, Institut za savremenu istoriju; 1997, str. 317-321) @uti} ukazuje da je hrvatstvo po tre}i put u XX veku dobilo sna`nu podr{ku mo}nih sila, i to biv{ih srpskih saveznika. “Ponovo se hrvatstvo zahuktava, po tre}i put u ovom veku, na krilima strane vojne i politi~ke mo}i. Potrebno je ista}i da hrvatstvo nikad nije imalo ja~e inostrane mentore (projektante) od ovih dana{wih. Od po~etka veka i tokom Prvog svetskog rata hrvatstvo su podupirale mo}ne carske i feudo-aristokratske snage (Austrija, Nema~ka i Vatikan). Najve}u dr`avno-politi~ku ekspanziju hrvatstvo je ostvarilo u Drugom svetskom ratu, uz pomo} antiliberalnih nacifa{isti~kih dr`ava i Vatikana. Ovaj tre}i uzlet hrvatstva, {to je naro~ito tragi~no ali i pou~no za Srbe, ostvario se voqom biv{ih srpskih vojnih saveznika i Nema~ke. Politi~ko sponzorstvo trenutno najja~e “vremenite” sile (SAD), i wenih evropskih liberalnih ideolo{kih i politi~kih saveznika, stvorilo je od Hrvatske regionalnu silu izrazito agresivne strategije i, u ideolo{kom pogledu, neofa{isti~kog svehrvatskog rasisti~kog obele`ja. Iako su nastanku nove dr`ave Hrvatske kumovale liberalne i antiklerikalne zemqe tzv. “zapadne demokratije”, ina~e vekovni vatikanski neprijateqi, papa je dao bo`ji blagoslov i potpunu podr{ku takvom potezu svetske liberalne plutokratije, po{to je isti ozna~io ostvarewe decenijskih vatikanskih `eqa i planova.”(isto; str. 5-6) Dr Nikola @uti} u poglavqu “Hrvatska mitologija – propitivawe istoriografije” obja{wava kako je hrvatstvo podupirano i podr`avano u XX veku i kako je ve{ta~ki stvarana hrvatska “istorija”, “nacija” i “dr`a-

va” na istoriografskim, arheolo{kim, filolo{kim i kwi`evnim falsifikatima. “Zaslugom namesni~kog re`ima kneza Pavla, odnosno sporazumom Cvetkovi}-Ma~ek iz avgusta 1939, prvi put je, uspostavqawem Banovine Hrvatske (administrativne jedinice u okviru Kraqevine Jugoslavije), realizovana vekovna ideja o jedinstvenoj podunavsko-jadranskoj Hrvatskoj. Takva ideja decenijama je, tokom XIX i XX veka, stvarana i razra|ivana u glavama rimokatoli~kih istori~ara i vatikanskih istoriografskih falsifikatora i hrvatskih prava{kih i “haesesovskih” gra|anskih ideologa (Ante Star~evi}a, Eugena Kvaternika, Mihovila Pavlinovi}a, Josipa Franka, Stjepana Radi}a, Vlatka Ma~eka itd.). Neprekinuta podunavsko-jadranska Hrvatska {irena je preko Paveli}eve dr`avne tvorevine, 1941-1945. godine, da bi uspostavom komunisti~ke (socijalisti~ke) Hrvatske daqe ja~ali hrvatski unitarizam i hrvatska dr`avnost i time i hrvatska teritorijalna i dr`avna hegemonija nad kraji{kim Srbima. U proteklih ~etrdesetak godina jugoslovenske socijalisti~ke istorije, re`imski istori~ari, politikolozi, sociolozi, teoreti~ari dr`ave i prava nastojali su svesno, ali ponekad i nesvesno, da granice knez Pavlove i Brozove Hrvatske istorijski utemeqe, odnosno da ih jednostavno prika`u kao me|e vekovnog hrvatskog teritorijalnog i nacionalnog podru~ja. Termin Hrvatska po~eo je da obuhvata sve teritorije raznih istorijskih pokrajina i zemaqa, narodnosno heterogenih. Trebalo je zaboraviti na istorijsko postojawe Istre, Slavonije, Dalmacije, Dubrova~ke Republike, Vojne krajine, tro`upanijske banske Hrvatske (tzv. “civilne Hrvatske”). Nastojalo se zaboraviti da je tu nekada `iveo konglomerat raznih naroda. Sve je to trebalo pretvoriti u hrvatsku zemqu i hrvatstvo.” (isto; str. 9) “Re`imski istori~ari socijalisti~ke Jugoslavije, iz ~ijih su se uybenika obrazovali i srpski istori~ari, stvarali su ~ak predstavu o osvaja~kom “velikosrpskom naletu” na posede tzv. “hrvatske vlastele” tokom XVI veka. Drasti~an primer takve socrealisti~ke istoriografske farse je “povjesna predstava” koju je u svojim radovima iznosio direktor Muzeja Srba u Hrvatskoj Fedor Moa~anin. Tragi~no je {to se kroz Moa~aninove radove istoriografski obrazovao ~ak i srpski istori~arski podmladak na Beogradskom univerzitetu, npr. kroz poglavqe XXXVI o stvarawu Vojne krajine u “Historiji naroda Jugoslavije II”, Zagreb 1959, koja je imala zna~aj osnovnog uybenika. U radu “Periodizacija historije Vojne krajine”, Moa~anin na slede}i na~in opisuje dolazak Srba u austrijsku krajinu: “Koncem XVI i po~etkom XVII veka preseqavaju se u Hrvatsku mase biv{ih turskih kraji{nika. To novodoseqeno stanovni{tvo u`ivalo je u Turskoj ’vla{ka’ prava. Ono se protivi u Hrvatskoj ekonomskoj i politi~koj zavisnosti od hrvatskih feudalaca, iako su se ve}inom naselili na zemqi{ta koja su pripadala hrvatskim feudalcima. Vode}i spor s pojedinim feudalcima, kraji{nici su otklawali i vlast hrvatske feudalne dr`ave, jer je to bio jedini na~in da o~uvaju zemqi{ta ste~ena okupacijom, protivnom tada{wem pravnom poretku. Tako, naseqewem kraji{kih masa ne samo da feudalci gube dio svojih teritorija nego se i zemqi{te, na kojem ti kraji{nici sjede, izdva-

ja u zaseban teritorij, izuzet sasvim od banske i saborske vlasti. Kako hrvatski feudalci u isto vreme nastoje da uklone ili barem znatno smawe uticaj {tajerskih, krawskih i koru{kih stale`a na Krajinu, kao vojnu instituciju, pru`aju ti stale`i kraji{nicima krupnu pomo} u sporu oko zemqi{ta... Kombinovanom akcijom kraji{nika i tih tzv. unutra{we austrijskih stale`a, hrvatski feudalci gube tokom ovog perioda bitku za Vojnu krajinu”. Moa~anin je stvarno dobro odigrao ulogu branioca hrvatske “povijesne” ba{tine pred srpskim “primitivnim varvarskim okupatorima”. On upotrebqava istorijski (istoriografski) neprihvatqive i neta~ne slogane kao npr: “hrvatski feudalci”, “hrvatska feudalna dr`ava”. Feudalci nema~kog, ma|arskog, italijanskog porekla jednostavno se progla{avaju Hrvatima, a teritorija ma|arske, odnosno austrijske dr`ave, hrvatskom.” (isto; str. 10 – 11) “Hrvatski istori~ar Jaroslav [idak u svojim radovima slu`i se terminima “etni~ki teritorij hrvatskog naroda”, “hrvatske zemqe”, itd. Te hrvatske zemqe, preko Srema, dopiru ~ak do Zemuna, tj. do krajwih austrijskih granica. Hrvatska granica je, dakle, delom poistove}ena sa austrijskom dr`avnom granicom (Srem, Boka). Unutar Hrvatske [idak sme{ta i teritoriju Vojne krajine tvrde}i da Hrvatskoj nikad nije osporeno pravo na posedovawe iste.” (isto; str. 11 -12) “[idak, upravo nerazumno, obi~noj austrijskoj “cesarovini” daje sve atribute dr`avnosti. Prema takvim nakaradnim dr`avno-pravnim konstrukcijama strogo centralizovana i jedinstvena Austrijska carevina trebalo bi da se zove konfederacija (savez dr`ava), jer bi se takva dr`avnost, po [idakovom merilu, mogla pripisati i drugim austrijskim “cesarovinama” npr. Kraqevini Dalmaciji ili Kraqevini Slavoniji. Rimokatoli~ki pisac Josip Buturac, u kwizi “Stanovni{tvo Po`ege i okolice 1700-1950,” iznosi teze da su Hrvati katolici nestali u dobrom broju iz Slavonije usled wihovog “vjerojatnog” prelaska na islam, pa su, kao takvi, 1687. godine pre{li u Bosnu?! Istu tezu “promi~e” i Stjepan Pavi~i}. Me|utim, kako isti~e \. Stankovi}, proveravawem spisa hrvatskog istori~ara Tadije Smi~iklasa, iz arhiva Carske komore u Be~u, posebno Hap{ovog popisa stanovni{tva iz 1702. godine, ustanovqeno je da za 22 naseqa po`e{ke doline ne stoje konstatacije hrvatske istoriografije da su wihovi “prastanovnici bili vjerojatno Hrvati katolici koji su primili islam i posle oslobo|ewa Slavonije 1691. godine odselili u Bosnu”. U Hap{ovom popisu stanovni{tva precizno se navodi da su do dolaska Turaka (1537) to bila samo srpska naseqa (“semper inhabitant Rasciani graeci ritus”) Jedan od retkih srpskih istori~ara koji se u socijalisti~kom Brozovom vremenu (vremenu istoriografskih paralela, nivelisawa i izjedna~avawa srpskog i hrvatskog istoricizma) usudio da progovori o hrvatskim istoriografskim falsifikatima, bio je istori~ar Jeremija Mitrovi}. Me|utim, J. Mitrovi} je morao obazrivo da kritikuje hrvatske istoriografske falsifikate, s tim {to je analizirao falsifikate nastale u istoriografskoj radionici mla|ih hrvatskih istori~ara. Stariju generaciju nedodirqivih istoriografskih eminencija (F. [i{i}, V. Novak, J.

[idak itd.) nije se usudio o{trije kritikovati. Zato je kona~no progovorio o novijim delima u kojima je “razra|en ~itav sistem zaobila`ewa pomena Srba na hrvatskoj dr`avnoj teritoriji ili raznolikog nenau~nog prikazivawa wihove pro{losti”. (Autor cit. J. Mitrovi}, Marginalije o kwizi Nik{e Stan~i}a, “Hrvatska nacionalna ideologija preporodnog pokreta u Dalmaciji”, Mihovil Pavlinovi} i wegov krug do 1869, Zagreb, 1980, “Istorijski glasnik”, Beograd, I-II, 1984: “Da bismo to pokazali nave{}emo nekoliko primera. Tako jo{ u “Enciklopediji Jugoslavije”... nailazimo na neke ~lanke u kojima je zaobi|eno srpsko ime u Hrvatskoj. U odrednici o Dubrovniku isti~e se wegovo “slavensko zale|e”, govori se o “Hrvatima i drugim primorskim Slavenima”, ali ne i o Srbima. Dok se Hrvati pomiwu wihovim nacionalnim imenom, Srbi su utopqeni u Slavene... Jo{ upadqivije zaobila`ewe pomena Srba na tlu Hrvatske i Slavonije nailazimo u odrednici o unijatskoj crkvi. Da je i tu re~ o Srbima mo`e se samo naslutiti, jer umesto wihovog nacionalnog imena u tom ~lanku sre}emo se samo sa “kr{}anima gr~ko-isto~nog obreda”... Ovakvo zapostavqawe Srba uo~qivo je i u nedavno objavqenom “Konavaoskom zborniku”, I, Dubrovnik, 1982, a na svojevrstan na~in to se desilo i u delu Vinka Foreti}a, “Povijest Dubrovnika”, I, II, Zagreb 1980. [to se ti~e kwige Mile Bogovi}a “Katoli~ka crkva u Dalmaciji za vrijeme mleta~ke vladavine”, Zagreb, 1982, smatramo da je ve} zabriwavaju}e weno nenau~no zastrawivawe. U woj se Srbi iskqu~ivo zovu Morlacima, progonstvo {izmati~kih Morlaka smatra se Bo`jom pravdom, a nadbiskup Zmajevi} je bio, po ovome piscu, nosilac ’humanisti~ke kulture’!”. J. Mitrovi} je u svom kriti~kom prikazu kwigu N. Stan~i}a (“Nacionalna ideologija preporodnog pokreta u Dalmaciji. Mihovil Pavlinovi} i wegov krug do 1869”, Zagreb, 1980) ocenio kao tenedenciozno {tivo koje je imalo zadatak da zatre i potisne srpsko ime u Dalmaciji. Kad pomiwe Srbe pored Hrvata, to je za Stan~i}a “novi `ivaq iz turskog zale|a”, ili su to “doseqeni Vlasi-Morlaci” ili “Vlasi {tokavci”. S druge strane, J. Mitrovi} u svom prikazu isti~e da je jo{ po~etkom XVIII veka zadarski nadbiskup Vi}entije Zmajevi} prestao da zove Srbe “{izmaticima”, “grko-katolicima”, “Vlasima”, “Morlacima” te se okomio na wih kao Srbe. Zmajevi}ev naslednik Matej Karaman postupio je na isti na~in, s time {to je oti{ao za nijansu daqe jer pomiwe i kategoriju Srba-katolika. Zato se J. Mitrovi} pita: “Ako Ka~i} zna da su Vlasi Srbi, ako to znaju i drugi hrvatski nau~nici, onda nije jasno za{to se izbegava ovaj naziv. Ako je sam Zmajevi} posvedo~io, kao savremenik, da se Srbi prostiru od Ugarske do Albanije i Trakije, da oni znaju {to je ’srpska zemqa’, ako je on kao nadbiskup posvedo~io da Srbi `ive i u dijecezama Kotora, Makarske, Trogira, [ibenika, Skradina, Zadra, Nina i da je negde broj pravoslavnih ravan broju katolika, za{to se sada izbegava da se to ka`e, da se objasni odakle i kada su Srbi tu do{li, kako se i koliko wih pretopilo u katolike. Za{to da pre}utkujemo da je zagreba~ki biskup Benko Vinkovi} 1673. potvrdio da su Srbi (Vlasi) u Istri, Sewskoj biskupiji i Vinodolu primili katoli~ku veru i uzeli hrvatsko ime? Za{to ne re}i da je splitski nadabi-

skup 1732. re{io: ’Pravoslavni Srbi u Dalmaciji ne smeju biti pravoslavni nego latini ili unijati’. U isto vreme nastao je zvani~an izve{taj iz kojeg sazajemo da prekr{teni Srbi napu{taju svoje obi~aje ali slavu nikako. Ni danas slava u Konavlima i Dubrova~koj `upi, pa i severnije, nije zaboravqena”. U mleta~kim dokumentima, s po~etka XVIII veka, u obaveznoj je upotrebi naziv Srbi (Serviani), popoli Serviani, lingua de Serviani, rito Serviano. Sinonim za taj naziv su termini Morlaci, Vlasi. Nadbiskup zadarski Vi}entije Zmajevi}, kao i wegov naslednik Karaman, upravo upotrebqava nazive popoli Serviani, Morlacchi Serviani itd.” (isto; str. 12-14) “Hrvatska istori~arka Nada Klai} je u pojedinim raspravama, ~lancima i kritikama, objavqenim u ~asopisima koji nisu pobu|ivali {iru medijsku pa`wu hrvatskih nacionalnih mitomana i megalomana, `estoko kritikovala istori~are (npr. fra Dominka Mandi}a) koji su patolo{ki {irili Hvatsko ime i u svemu na Balkanu, naro~ito ako je rimokatoli~ko, videli hrvatstvo i Hrvatsku.” (isto; str. 15) “Zato su nam od neprocewive va`nosti radovi srpskih istori~ara-emigranata, koji nisu bili optere}eni komunisti~kim jugoslavenstvom po konceptu “bratstva i jedinstva” bez srpstva. Osnovni ciq tog jugoslavenstva bilo je satirawe srpstva i srpske dr`avnosti preko proklamovanog federalizma, koji je od srpstva otkidao nacionalne i teritorijalne delove i uklapao ih u nove dr`avne i nacionalne tvorevine po Kominterninom modelu. Jugoslovenska istoriografija je morala da slu`i tom partijskom zadatku i zato su pojedini srpski istori~ari morali pisati iskqu~ivo u kategorijama veli~awa nesrpskih naroda i osude tzv. “velikosrpske hegemonije”.” Svetao primer istori~ara koji je nastojao da rehabilituje srpsku zatomwenu istoriju (koja je zatirana od 1918) je pravni istori~ar u emigraciji dr Lazo M. Kosti}. On posebno skre}e pa`wu istra`iva~ima da literaturu tra`e u vremenu od pre 1918. godine, zato {to se “docnije smatralo za nacionalni greh, ili bar nacionalnu nekorektnost, iznositi neke argumente koji ne bi bili integralno jugoslovenski”. U socijalisti~koj Jugoslaviji takva radwa se kvalifikovala kao zlo~in i politi~ki kriminal koji se ka`wava robijom, zbog povrede na~ela narodne ravnopravnosti i bratstva i jedinstva, koje je, u stvari, pre}utno samo Srbe obavezivalo a ne i wihove “bratstvo-jedinstvene” neprijateqe. U razdobqu Kraqevine Jugoslavije L. Kosti} je bio profesor ustavnog i administrativnog prava, da bi u emigraciji postao i plodan pisac istoriografskih i politikolo{kih studija, rasprava, ~lanaka i priloga. U studiji “Sporne teritorije Srba i Hrvata”, (Beograd, 1990), Lazo M. Kosti} navodi istoriografske falsifikate koji su bili u funkciji {irewa pojma hrvatstva. Rad se odnosi na tri pokrajine (Hrvatsku, Slavoniju i Dalmaciju) tj. na tzv. “Trojednicu”, odnosno Socijalisti~ku Republiku Hrvatsku. Lazo Kosti} zakqu~uje, uz navo|ewe mno{tva dokumentarnih svedo~anstava, da se narodnost hrvatska stvarala i {irila tokom XIX veka. Pisac je kwizi namenio svrhu da poka`e neprirodan porast hrvatskog naroda kao plod prinudne asimilacije, prozelitizma i inkvizicije, kao plod zlo-

~ina i stalne opasnosti koja Srbima zatirawem preti. Zato L. M. Kosti} posebno isti~e slede}e: “Vide}e se koliko je hrvatski narod neprirodno sazdan, stavqawem mahom od strane ’natruhe’, koliko je la`nog i u wegovoj istoriji i u wegovom bi}u, kolika je opasnost zajedni~kog `ivota s wima! Vide}e se kako su wih i Srbi i drugi narodi taksirali u pro{losti, kako im je sve sazdano na la`i i u pro{losti. To je glavni, iako posredni ciq ove kwige”. Naciji u stvarawu bilo je neophodno, po~ev{i od sredine XIX veka, da napadno i neukusno isti~e svoju mitolo{ku hiqadugodi{wu dr`avnost i fantomsko dr`avno pravo. O tome L. M. Kosti} ka`e slede}e: “U kulturnim i civilizovanim dr`avama sveta svaki je pojedinac za{ti}en pravnim poretkom zato {to je ~ovek, a svaki kolektiv (nacionalni, verski itd.) zato {to on tako|e postoji u svetu stvarnosti. Kod Hrvata toga nema. Oni ne po{tuju nikog do sebe, a za svaku svoju aspiraciju i za svaki svoj postupak konstrui{u neka nebulozna prava. Nije uzalud re~eno da je to narod koji je najvi{e na svetu imao stranaka prava”.”(isto; str.17-19) U studiji “Izazov nove istorije” (u dve kwige izdate 1992. i 1994) profesor beogradskog Filozofskog fakulteta, dr \or|e Stankovi}, du`nu pa`wu posve}uje rimokatolicizmu kao uzro~niku stvarawa me|uverske (a time i me|unacionalne) netrpeqivosti, kao tvorcu i utemeqitequ hrvatstva preko prozelitskih akcija i naro~ito preko stvarawa hrvatskih “povijesnih” falsifikata. \. Stankovi} je upravo faktografskom utemeqeno{}u svojih iskaza razbio brojne istoriografske stereotipe i mitove koji su nastali u radionici rimokatoli~kih redovnika i svetovnog sve{tenstva. Dominantno mesto u Stankovi}evoj kwizi, tom II, zauzima mikrostudija “Egzodus Srba Zlatne doline”, u kojoj dominira rimokatoli~ki faktor kao kqu~ni uzro~nik narodnosnog zatirawa slavonskih Srba po`e{ke kotline. Stankovi} na istorijskom mikroprostoru po`e{ke “Zlatne doline” pobija tvrdwe hrvatske istoriografije o iskqu~ivom hrvatstvu tog teritorija, sa ~iweni~no zasnovanim dokazima o malobrojnosti rimokatolika u “Zlatnoj dolini” pre Velikog be~kog rata (1683-1699). Dolazak jezuita 1698. godine u Po`egu stvara embrion rimokatolicizma u tom delu Slavonije, koji s vremenom ra|a hrvatstvo. Nastanak hrvatstva \. Stankovi} ve`e uz rimokatolicizam, pa zato isti~e “hrvatovawe sa izrazito klerikalnim obele`jima”. Mitolo{ko Hvatstvo nije specifikum samo istorijske nauke. Ono je utemeqeno u humanisti~kim naukama i kulturnim oblastima (u arheologiji, filozofiji, sociologiji, politikologiji, istoriji muzike, lingvistici, kwi`evnosti, istoriji drame, slikarstvu, vajarstvu itd.). “Otac starohrvatske arheologije”, fra Lujo Marun (Skradin, 1857Knin, 1939), i don Frane Buli} (1846-1934), potpuno su proizvoqno koriste}i kamene natpise i ostatke raznovrsne materijalne kulture (rimske, vizantijske i romani~ke), u stvari, stvarali hrvatsku sredwovekovnu povijest. Kao `upni pomo}nik u Drni{u (1885), Marun je vr{io prva iskopavawa u Gracu, na Petrovcu i Ceceli, jer je pretpostavqao da je na tom podru~ju ubijen legendarni hrvatski kraq Zvonimir. Godine 1885. fra Stjepan Zlatovi} nastojao je da fraweva~ka provincijska uprava imenuje fra Luju

Maruna `upnikom Knina. Fra L. Marun je naknadno priznao da mu je Zlatovi} “stavio kao posebni zavjet istra`ivawe hrvatskih starina u kninskoj okolici”. Godine 1886. po~eo je Marun iskopavawa u selu Biskupiji kod Knina, jer je kona~no zakqu~io da je na tom mestu ubijen kraq Zvonimir. Sa takvim Marunovim arheolo{kim opredeqewem po~elo je stvarawe hrvatskog nacionalnog hodo~asnog svetili{ta u Biskupiji. Prona|eni arheolo{ki predmeti poslu`ili su Marunu kao osnovni fond za Prvi muzej hrvatskih spomenika koji je on otvorio u Kninu 1893. godine. Da bi omogu}io finansirawe arheolo{kih istra`ivawa, osnivao je razne odbore, da bi na kraju osnovao Hrvatsko starinarsko dru{tvo. Godine 1895. osnovao je arheolo{ko-istorijski ~asopis “Starohrvatsku prosvjetu”. Istra`ivawa je pro{irio i na severnu i sredwu Dalmaciju u ciqu da “doka`e” rasprostrawenost starohrvatskih spomenika i, na taj na~in, dominaciju rimokatolika (Hrvata) u srpskom dalmatinskom zale|u. Politi~ko dru`ewe sa dalmatinskim velikohrvatom, Mihom Pavlinovi}em, don F. Buli}a dodatno je inspirisalo da rezultate svojih arheolo{kih iskopavawa ve`e uz hrvatsku sredwovekovnu mitsku istoriju, odnosno, uz dinastiju tzv. hrvatskih narodnih vladara. Godine 1894, osnovao je u Splitu dru{tvo “Biha}” koje je imalo zadatak da istra`uje “hrvatsku povijest i wezine spomenike u sredwoj Dalmaciji”. U Ri`inicama kraj Solina Buli} je otkrio kamenu plo~u s natpisom slavenskog kneza Trpimira. Za wegovo ime ve`e se otkri}e nadgrobne plo~e “legendarne hrvatske kraqice” Jelene. U stvari, Buli} je imao pragmati~ni zadatak da Dalmaciju, nepouzdanim arheolo{kim istorijskim podacima, {to ~vr{}e ve`e uz hrvatstvo, odnosno za “sjevernu Hrvatsku”, pred pretenzijama dalmatinskih autonoma{a koji su isticali italijanstvo Dalmacije. F. Buli} se ogledao i kao istori~ar koji je svojim redakcijama falsifikovao starija izdawa odre|enih istoriografskih dela. Kao redaktor Buli} se ogledao na “ure|ivawu” devetog sveska Illyricum Sarcum, u kome je dao dodatke i ispravke cijelom delu u kroatofilskom pravcu. Naime, deveti svezak je napisao Koleti, ali je izdan tek 1901-1909. u redakciji F. Buli}a s napisom “Accssiones et correctiones at Illyricum sacrum del P.D. Farlatti di P.G. Coleti”. Deveti svezak je iza{ao kao suplement Buli}evom “Bulletino di archeologia e storia Dalmata”. (isto; str. 20-22) “Hrvatski arheolozi-sve{tenici (frawevci i dominikanci) dali su, dakle, presudan doprinos utemeqewu hrvatstva na vekovnom srpskom dalmatinskom prostoru. Arheolo{ko ranoromani~ko nalazi{te u Biskupiji postaje zavetno sedi{te posve}eno Majci Bo`joj Mariji – “kraqici Hrvata”. Romani~ke natpise i skulpture, sa elementima vizantijskog na~ina prikazivawa Bogorodice, fraweva~ki arheolozi bez mnogo ubedqivih argumenata pretvaraju u hrvatske. Sam J. A. Soldo ka`e da prona|eni predmeti pripadaju raznim kulturama, ali takva konstatacija ne smeta mu da kao hrvatski nacionalni romanti~ar zakqu~i: “Izrada tih radova (predmeta) je dobra, tako da pokazuje istan~an ukus hrvatskog ~ovjeka u vremenu cvata kulture u Biskupiji. Kada opisuje “tranzenu” (ogradu), prona|enu u Biskupiji, Soldo je pun proizvoqnosti: “U dowem dijelu je golobradi svetac s tonzu-

rom, a mogao bi biti Mihovil, jer je iznad wega upisano ML. S druge strane je sa~uvan gotovo cijeli lik ratnika ili boqe(!) hrvatskog dostojanstvenika oboru`anog velikim ma~em”. “Pet prona|enih crkava” (u stvari postoje ostaci {est) na uskom prostoru Biskupije, i opatijska crkva ispod “hrvatskog kraqevskog grada Knina”, prema tuma~ewu J.A. Solde, “svjedo~e o dubokom vjerskom zanosu starih Hrvata u vrijeme Petra Kre{imira IV i, jo{ vi{e, kraqa Zvonimira”. Stvarno su to vrlo “egzaktni” nau~ni arheolo{ki podaci i, {to je naro~ito komi~no, jedini, takvi kakvi su, koji su upotrebqeni kod stvarawa mitolo{ke predstave o hrvatstvu Kninske krajine i Knina kao “hrvatskog kraqevskog grada”. Nije nam jasno na osnovu kakvih elemenata je stvorena hipoteza da je npr. “hrvatski dostojanstvenik” iz Biskupije (XI vek) stvarno hrvatski, kada uz takav arheolo{ki fragment ne postoji nikakav natpis u kamenu. Hrvatski arheolozi nam, tako|e, ne obja{wavaju koji su to prepoznatqivi “hrvatski ornamenti” koji otkrivaju hrvatsko poreklo odre|enog arheolo{kog materijala. U Biskupiji se kona~no, 1938. godine, izgradwom spomen crkve, stvara posebno osetqivo “sveto mjesto” hrvatske “povijesti”. Podizawe takve crkve za rimokatoli~ki kler je bilo “znak stare slave, jer je tu bilo jedno od sredi{ta sredwevjekovne hrvatske dr`ave, duhovno rasadi{te na{ih pradjedova, gdje se za dobrog kraqa Zvonimira dizalo ’pet crikvah v Kosovi’.” Ideja o gradwi spomen crkve u Biskupiji nikla je iz verskih ali, u ve}oj meri, i iz velikohrvatskih nacionalnih pobuda. Takvu ideju pokrenuo je ~azmanski kanonik Matija Stepinac (stric poznatijeg Alojzija) napisom u “Katoli~kom listu” iz 1904. godine. Tu isti~e kako bi bilo “spasonosno” kad bi se na mestu gde je “vjerovatno” ubijen kraq Zvonimir, “prilozima svog hrvatskog katoli~kog naroda” sagradila pristojna crkva. “Time bi se”, kako je mislio M. Stepinac, “dala zadovoq{tina Bogu” za tobo`we ubistvo kraqa Zvonimira i otklonio “Neblagoslov {to vjerojatno na nama le`i”. Fra Petar Ba}i} govorio je 30-tih godina sjemeni{tarcima u siwskoj fraweva~koj gimnaziji o Zvonimirovoj kobi u Biskupiji i o wezinim posledicama za hrvatski narod koji, proklet od Zvonimira, ne}e nikada imati vladara svoje krvi. Zato je gradwa spomen crkve u Biskupiji postala pitawe skidawa bo`jeg prokletstva sa hrvatskog naroda. O Biskupiji se po~elo govoriti da je pod sobom ~uvala “svjedo~anstva sjajnog uspona hrvatskog kraqevstva”. Ona je postala “ne samo svjedo~anstvo kulture i vjere, simbol suradwe kraqeva, sve}enika i naroda, nego, i s kraqevskim gradom Kninom, sjajno svjedo~anstvo jakosti sredwevjekovne hrvatske dr`ave”. “Zavjetnu” hrvatsku nacionalnu i versku ideju izgradwe Marijinog i Zvonimirovog svetili{ta u Biskupiji, koju je pokrenuo kanonik Matija Stepinac, fanati~no je nastojao sprovesti u delo frawevac iz Knina Ivon Men|u{i} (koji je koristio pseudonim “Starac Prokop”). Peter I. Men|u{i} je 1933, u svojoj “svetoj misiji”, obilazio Biskupiju i okolinu “oboru`an” srpskim etnolo{kim znamewem – guslama koje je nosio u torbi “uprtwa~i”.” (isto; str. 22-24)

“Svoje “epsko delo” (“Obnovimo zadu`binu drevnu”) fra I. Men|u{i} je posvetio vajaru Ivanu Me{trovi}u od kog je o~ekivao da }e svojim vajarskim delom vaskrsnuti staru hrvatsku kraqevsku prestolnicu. On o~ekuje da }e “umovawem i djelovawem” umetnika Me{trovi}a “iskrsnuti drevna zadu`bina Zvonimira – kraqa hrvatskoga. Donatorska aktivnost i umetni~ka anga`ovanost vajara Ivana Me{trovi}a, vezana za podizawe Zvonimirove spomen crkve u Biskupiji 1938. godine, otkriva nam wegovu u javnosti dosta potisnutu privr`enost rimokatolicizmu i hrvatstvu.” (isto; str. 24-25) Najzaslu`niji za podizawe spomen crkve Na{a Gospa u Biskupiji bio je vajar Ivan Me{trovi}, koji je, uz najve}u nov~anu pomo} (sa prijateqima dao 200.000 dinara ili 45 odsto vrednosti spomen crkve), besplatno napravio nacrt crkve, likovne radove i statuu “Na{e Gospe”. Me{trovi}eva “Gospa” (Bogorodica) odevena je u stilizovanu srpsku kninsko-drni{ku no{wu s velikim rupcem oko glave. Po re~ima J. A. Solde, kip “Na{e Gospe” stilski je blizak Me{trovi}evoj “Povijesti Hrvata” i predstavqa `enu iz sela Petrova poqa”. Naslikani likovi seqaka, koji se mole Bogu, obu~eni su u narodnu no{wu dalmatinskih Srba. Posebno je apsurdno da se sva tri srpska etnolo{ka znamewa koriste za o`ivqavawe predstave iz legendarnih starohrvatskih vremena”. Zvonimirov lik podse}a na hajdu~ke i usko~ke junake iz srpskih epskih pesama, dok mu ode}a, s elementima dalmatinske srpske no{we, daje izgled kotarskih srpskih junaka. Proslava otvorewa spomen crkve Na{a Gospa trebalo je da bude “veli~anstven odraz katolicizma i hrvatstva”. Naime, na toj proslavi, koja je odr`ana 18. avgusta 1938, bili su prisutni narodni poslanici iz redova HSS, na ~elu sa Ma~ekovim zamenikom Milutinom Majerom, izaslanici Matice Hrvatske, “Bra}a Hrvatskog zmaja”, pripadnici Hrvatskih skauta iz Splita, nekoliko biskupa, brojni sve{tenici i redovnici itd. U popodnevnim ~asovima proslavi se pridru`io i nadbiskup Alojzije Stepinac. U govoru pred okupqenim narodom, Stepinac je izjavio da “`eli da ~itavi hrvatski narod obuhvati duh hrvatskih kraqeva”. Ma~ekov izaslanik, M. Majer, dao je izrazito politi~ko nacionalno obele`je ovoj verskoj proslavi. On je naglasio kako }e “hrvatski narod, kao u starini tako i ubudu}e, ~astiti svoja sveta mjesta, me|u kojima je Biskupija, jer }e ostati vjeran lozinci Vlatka Ma~eka: Kriste Bo`e, neka hrvatskom narodu do|e kraqevstvo tvoje”.”(isto; str. 26-27) “Stjepan Guwa~a (1909-1981), nastavio je delo Luje Maruna i Frane Buli}a, “revizijom iskopina u Biskupiji jo{ vi{e je osvetlio veli~inu i snagu obnovqene crkve u Hrvatskoj za vreme kraqa Zvonimira. Wegovi radovi su pokazali da je to ’Sveto tlo’ koje treba i zbog toga sa~uvati od zaborava”. Guwa~a je, po istom principu kao Marun i Buli}, preko arheolo{kih iskopina a bez pisanih izvora, pravio rekonstrukciju mitolo{ke sredwovekovne hrvatske povijesti i to na terenu srpske Kninske krajine. U Guwa~inom arheolo{kom snovi|ewu na prostoru Cetine, Zrmawe, Knina i sela Biskupije postojale su brojne “starohrvatske crkve”. Hrvatski arheolozi, pogotovo rimokatoli~ki redovnici, utemeqili su “povijesnu” tezu, koju su pri-

hvatili i hrvatski istori~ari, da je kraq Zvonimir sjediwewem Hrvatske u~inio kninski kraj jednim od sredi{ta svog kraqevstva, spoj severne i ju`ne (Dalmacije) Hrvatske. Propagandista iz “Glasa Koncila”, @ivko Kusti}, pi{e o “tisu}ama starohrvatskih grobova” oko crkvice u Biskupiji, u kojoj “blista obnovqeni lik Majke Kraqevstva i Krista Svevladara i posledweg na{eg velikog katoli~kog kraqa Dmitra Zvonimira”. Zato je i gradwa crkava na terenu Biskupije “zavr{nica dugog napora predstavnika Crkve i hrvatskih vladara oko ostvarivawa jedinstvene Kraqevine Hrvatske”. Prilog “prou~avawu” starohrvatske “povijesti” daje u sada{wem trenutku i predsednik Republike Hrvatske (ina~e doktor istorijskih nauka) Frawo Tu|man, koji se u potpunosti uklapa u fantasti~no snovi|ewe arheologa-redovnika. On progla{ava Knin starim hrvatskim gradom koji je posle “Oluje” (1995. godine) postao ~ist kao u vreme kraqa Zvonimira. “Olujom” su postignuti “povijesni rezultati”, jer je Knin “vra}en u naru~je Majke Hrvatske”. Uz to je starinu hrvatstva izjedna~io sa starinom amebe tvrde}i da je Hrvatska “ve} XIV stoqe}a dio sredwe Evrope” i to potkrepio tvrdwama o Hvatskoj kulturi koja je starija od kultura mnogih evropskih naroda. Hrvatska je, po Tu|manu, imala pisce(!) koji su pisali i bili prevo|eni na druge jezike i pre [ekspira i Molijera.” (isto; str. 27-28) “Na oblikovawe istorijske svesti hrvatskog naciona naro~ito je uticala kulturna elita koja je popularisala i usvajala vrednosti kwi`evnih dela koja su svojim sadr`ajem izvirala iz “radikalnog katolicizma”. U delima savremenih hrvatskih kwi`evnika i kwi`evnih istori~ara Dubrovnik je predstavqan kao staro hrvatsko kulturno sredi{te, iako on u razdobqu od XVI do XIX veka nije imao nikakvo hrvatsko narodnosno obele`je. U to vreme Dubrovnik je bio rimokatoli~ki grad me{ane latinsko-slavenske kulture, sa dominacijom romanskih kulturnih elemenata. Katoli~anstvo, pa potom i hrvatstvo Dubrovnika, zahvaquju}i intenzivnoj vekovnoj aktivnosti frawevaca i jezuita, naro~ito u razdobqu tzv. “katoli~ke obnove” (protivreformacije), uspe{no je ukoreweno u savremeni Dubrovnik. Naro~ito se ose}ao uticaj isusovaca na kulturni i politi~ki `ivot Dubrovnika. Refleksije dana{weg hrvatstva u daleku pro{lost intenzivno su prenosili hrvatski gra|anski, npr. Stjepan Radi}, i klerikalni politi~ari, a naro~ito hrvatski kwi`evnici i kwi`evni istori~ari. Tako je Marin Frani~evi} pripisao dubrova~kom pesniku Mavru Vetranovi}u (14821576) da se on obra}a “slavnim Hrvatima, braniocima Klisa”, iako je nepobitna istorijska ~iwenica da su u Klisu `iveli i Klis branili uskoci – pravoslavni Srbi, koji posle pada grada, 1537. godine, prelaze u Sew, i, vremenom, prozelitskim ~inom postaju unijati nastaweni u @umberku. Na sli~an na~in, poraz ma|arske vojske na Krbavskom poqu 1493, koju je vodio ma|arski ban Emerik Deren~in (Derencsenyi), M. Frani~evi}, preko stihova Vetranovi}a, interpretira kao “hrvatsku slavu”. Junake kosovskog, hajdu~kog i usko~kog epskog ciklusa, hrvatski kwi`evni teoreti~ari, naro~ito oni mona{kog fraweva~kog porekla, znali su pripisati hrvatskoj juna~koj epici. Kotarski i sewski srpski uskoci i

epski junaci (Stojan Jankovi}, Vuk Mandu{i}, Ilija Smiqani}, Komqen barjaktar, Tadija Sewanin, Ivan Sewanin, Uskok Radojica i dr.) nasilno su uklapani u hrvatske epske pesme i nosili hrvatsko narodnosno ime. Klerikalac Dragutin Ne`i} proglasio je Sew “sredi{tem najqep{eg ciklusa hrvatske narodne epike iz doba turskih ratova”. Zato i grad pravoslavnih uskoka progla{ava “najhrvatskijim hrvatskim gradom”.” (isto; str. 28-30) “Dalmatinski “Srpski glas” bio je naro~ito ogor~en kada je Matica hrvatska, 1897. i 1898. godine pod hrvatskim imenom objavila dve kwige srpskih narodnih pesama o Kraqevi}u Marku, Milo{u Obili}u i drugim srpskim junacima. Sli~an falsifikat Matica je napravila i 1888. objaviv{i “Iskrice” Nikole Tomazea. U ovom izdawu ilirsko ime je zameweno hrvatskim. “Srpski glas” je ovaj postupak o{tro osudio i pomenuo izdawe “Iskrice” u kome je Tomazeo ilirsko ime zamenio srpskim. Tomazeova srpska ose}awa dokazivala su wegova dela: iako je pod ilirskim nazivom objavio pesme o Kosovu i Kraqevi}u Marku, on je nagla{avao da su to srpske pesme. U svrhu stvarawa hrvatske juna~ke epske kwi`evnosti, u Zagrebu se od 1896. po~iwe (tom I) objvqivati zbornik “Hrvatske narodne pjesme”. Do 1939. godine objavqeno je ukupno osam tomova. Krajem XIX i po~etkom XX veka frawevci u Bosni i Dalmaciji po~iwu da promovi{u i isti~u “hrvatske guslare” i “hrvatske juna~ke pjesme”.” (isto; str. 30-31) “Novi impuls pohrva}ivawu srpskih epskih narodnih pesama dala je, 1964. godine, Matica hrvatska objavqivawem “Narodnih epskih pjesama” (u dva toma!) koje su iza{le u okviru vi{etomne edicije “Pet stoqe}a hrvatske kwi`evnosti”.”(isto; str. 31) “Me|u hrvatske epske pesme uredni{tvo Matice hrvatske uvrstilo je pesme srpskog juna~kog epskog ciklusa koje pevaju o me|usobnoj borbi srpskih uskoka i hajduka sa muslimanskim (turskim) junacima. Tipi~an primer takvog epskog sadr`aja je pesma “Pisma od Nuke barjaktara” u kojoj se pomiwu srpski junaci iz Ravnih Kotara (devet Vu~kovi}a, Ilija @arkovi} i drugi) koji se sukobqavaju sa turskim ratnicima. “Danak u krvi” postaje “potresni prizor” vezan iskqu~ivo, ako se izuzme “{pawolska narodna romansa”, za hrvatsku epsku poeziju. Ne pomiwe se nikakav hrvatski epski lik, ali zato “Mati~ino” uredni{tvo, u prava{kom i “endehazijskom” maniru, pod Hrvate nasilno podvodi i srpske junake islamske vere (muslimane). Pokatoli~eni srpski guslari iz Imotske krajine, srpskog prezimena a katoli~kog imena (Mate Gali}, Ivan Kutle{a, Mijo [koro, Ante Lon~ar, Ivan Mari}, Ivan Vu~kovi} i drugi), odjednom, prema fraweva~koj epskoj verziji, “pjevaju lijepim hrvatskim jezikom” o “krvavim okr{ajima izme|u hrvatskih kr{}anskih i muslimanskih junaka”. O Srbima, srpskom imenu i pravoslavqu nema ni pomena. Srpsko stanovni{tvo, koje je patilo pod turskim ropstvom, u najboqem slu~aju nazivano je “kr{}anskim”, pa se obi~no pomiwu “kr{}ani Kraji{nici”. Stvaraocima “hrvatske narodne epike” bio je u tim trenucima potreban svehri{}anski ekumenizam kako bi se iskoristila pravoslavna (srpska) epika za velikohrvatske nacionalne pretenzije. Frawevac Silvester Kutle{a je ~ak ijekavski jezi~ki oblik, koji

su upotrebqavali pomenuti guslari, prevodio na ikavicu koja je s vremenom od srpskog pretvorena u jezi~ki oblik katolika (Hrvata). S druge strane, “Mati~in” prire|iva~ “hrvatskih juna~kih narodnih pjesama”, Olinko Deroko, komotno tvrdi da su Vuk Karayi}, fra Grga Marti} i B. Bogi{i} ikavske jezi~ke oblike pretvarali u ijekavske.” (isto; str. 31-32) “Istaknuti centri mo}i u hrvatskoj naciji, naro~ito crkva i nacionalne ustanove, velikim finansijskim sredstvima podupirali su nacionalnu izdava~ku delatnost. U razdobqu Kraqevine Jugoslavije, Matica hrvatska je izdavala oko 30 kwiga godi{we u tira`ima koji su bili nezamislivi u drugim jugoslovenskim centrima. Rekordni tira`i su se kretali oko 10.000 primeraka, dok je uobi~ajen tira` iznosio izme|u dve i pet hiqada primeraka. Me|utim, ta kwi`evnost, zajedno sa ogromnom produkcijom katoli~kog Dru{tva sv. Jeronima, svojim sadr`ajima popuwavala je gotovo iskqu~ivo {kolske i univerzitetske uybenike, kako bi se omladina u najranijem uzrastu i u {to ve}oj meri pot~inila ideologiji “narodnog (hrvatskog) kolektiva”. Time se za~iwala celokupna dru{tvena svest kod Hrvata, radikalno suprotstavqena svim drugim nacijama i veroispovestima. Do otvorene mr`we bio je samo jedan korak. Drugi va`an segment ove dobro smi{qene i planski usmerene kwi`evnosti, a daleko od toga nisu bile ni istoriografija i geografija, bila je produkcija kwiga i bro{ura za narod, za seqake naro~ito. “Duboki vjerski osje}aj narodni i stoqetni kulturni utjecaj katolicizma na kwi`evnost, pripadaju me|u najva`nije faktore hrvatske kwi`evne povjesti” – kategori~an je jezuita dr Antun Bonefa~i} u svojim napisima o hrvatskoj kwi`evnosti koji su izlazili u “Hrvatskom listu”, po~ev{i od 25. decembra 1941. Dru{tvo sv. Jeronima je za 73 godine postojawa {tampalo blizu deset miliona primeraka “kwiga za narod”, u 633 izdawa. Pod okriqem crkve ove kwige su, kako isti~e \. Stankovi}, pod devizom “Kwiga u svaki hrvatski dom”, deqene seqacima besplatno ili prodavane po izuzetno povoqnim cenama. “Zato ne ~udi”, pi{e \. Stankovi}, “s koliko revnosti su u Kraqevini Jugoslaviji osnivane ~itaonice, pokretne biblioteke; {to se u svakoj hrvatskoj ku}i mogao na}i ili ’Pu~ki kalendar’ ili ’Danica’ ili po nekoliko kwiga Dru{tva sv. Jeronima i Matice hrvatske. Na tome se gradila razvijenost hrvatskih kulturnih ustanova i mitologija o kulturnoj superiorinosti hrvatskog nad srpskim narodom, bez obzira na sadr`aj i estetske vrednosti ’proizvedenih dela’. Bila je va`na wihova politi~ka (i nacionalna – N. @.) funkcionalnost”. Da bi se prikrila istina o nastanku velikog dela Hrvata prevo|ewem pravosalvnih Srba u rimokatolicizam, hrvatski kwi`evnici i kwi`evni istori~ari, pogotovo oni uzornog teolo{kog obrazovawa, odbacivali su tezu o nastanku Hrvata iz rimokatolicizma. S druge strane, ideolozi Srpske pravoslavne crkve napravili su medve|u uslugu Srpstvu svo|ewem Srpstva na pravoslavne pripadnike. Srbi-katolici i Srbi-muslimani time su odba~eni. Me|utim, Hrvati, koji su prete`nim delom konfesionalna rimokatoli~ka nacija, ne daju se svesti na etnos koji je iskqu~ivo nastao verskim aktivnostima. Kao dobru ilustraciju navedenih stavova, neophodno je

navesti mi{qewe kwi`evnika Radovana Grgeca, glavnog urednika ~asopisa “Maruli}”, koji izdaje Hrvatsko kwi`evno dru{tvo sv. ]irilo i Metodije iz Zagreba: ’Toliko smo puta rekli da se nacionalnost ne mo`e poistove}ivati s vjerskom pripadno{}u niti hrvatstvo s katolicizmom, koliko god povijest na{ega naroda bila povezana s Rimskom crkvom i wezinim predstavnicima. Hrvati nisu samo katolici. Me|u wima ima i pripadnika drugih vjeroispovesti, ateista i agnostika. Nemojmo smawivati svoj broj, ionako nas je vrlo malo i sve mawe i mawe...’.” (isto; str. 33-34) “Pitawem broja i opsega slavenskih narodnosti slavisti su se bavili najvi{e tokom XIX veka. Kako ocewuje Lazo Kosti}, wihovi rezultati se ne podudaraju, ima me|u wima dosta principijelnih razmimoila`ewa, ali je za sve wih zajedni~ko da tzv. Hrvatima daju veoma mali teritorijalni prostor, a Srbima vrlo veliki. Pojam Hrvata se ograni~ava na samo jednu, sasvim usko obele`enu “skupinu” na podru~ju biv{e Jugoslavije. Tako npr. ~e{ki slavisti priznaju kao Hrvate samo kajkavce, dok, s druge strane, Slovenci smatraju kajkavce za Slovence a Hrvate ograni~avaju na ~akavce. Prema filolozima-slavistima, Srbi su mnogostruko brojniji od Hrvata i prostiru se u velikom pojasu Balkana. Lazo Kosti} zakqu~uje da “nema ba{ nijedne, ama bukvalno nijedne oblasti Jugoslavije koju su svi veliki slavisti XIX veka priznali kao nesumwivo hrvatsku”. Slovenac Jernej Kopitar osporava ~ak Hrvatima kao naciji sam Zagreb sa okolinom. Kopitarovo stanovi{te najboqe se ogleda u prepisci sa ~e{kim jezuitom Josipom Dobrovskim iz 1810. godine. Kopitar tvrdi da se “provincijalni Hrvati” (iz tro`upanijske Banske Hrvatske – N. @.) tek posledwih dvesta godina nazivaju Hrvatima i to kao geografski a ne etnografski pojam. O tome Kopitar u jednom pismu iz 1810. pi{e Dobrovskom slede}e: “Tek od Ferdinanda I (1503-1564) i Leopolda I (16401705) po~eo je da se upotrebqava geografski naziv Hrvatske i s onu stranu Kupe... Slavonci su srpski naseqenici i govore ’kruh’ i ’brez’ mesto ’bez’, pravo krawski”. U pismu od 1. februara 1810. ka`e slede}e: “Ja vi{e verujem Truberu i Kr~eli}u nego Salagijusu {to se ti~e Hrvata, da naime severno od Kupe u stvari nema genetskih nego samo geografskih Hrvata, a genetski to su samo Vendi (Slovenci)... Nije dakle neistorijski kad Slovenci ne}e da budu Hrvati, ve} je to veritatis causa...Ja sam sigurno toliko pravedan prema Hrvatima kao Va{a Pre~asnost prema Slovencima, ali pogre{an naziv vre|a me (sabla`wava me): mi Slovenci ne treba da se zovemo Hrvati, nego oni sami treba da se zovu ono {to su, tj. Slovenci... Kako uop{te dolaze Zagrep~ani ka hrvatskom poreklu. Ne dajmo se, dakle, zavarati administrativnom podelom zemaqa i naziva...”. Kopitar pi{e Dobrovskom 21. aprila 1810, slede}e: “Ako su Dalmatinci Hrvati, quicerte sunt prema Konstantinu (Porfirogenitu – N. @.), a tako|e Zagrep~ani, otkud to dolazi da prvi, glavni Hrvati, srpski govore a posledwi ne govore”? Jezuita iz ^e{ke Josip Dobrovski (1753-1829), “otac slavistike”, smatrao je samo kajkavski dijalekt kao hrvatski dok je “sve drugo za wega ilirski ili srpski jezik”. Idu}i tom analogijom Dobrovski je samo Hrvatsko Zagorje i Sloveniju smatrao predelom Hrvata, dok su “svuda drugo `iveli

Srbi”. Dobrovski je panonske Hrvate delio na prave zagreba~ke Slovence, ugarske Slovence i krawske, {tajerske i koru{ke. Po wemu, Dalmatinci su “napola Srbi (glagoqa{i)”, dok su “}irili~ari ~isti Srbi”. Za Dobrovskog Srbi su i Dubrov~ani, Makedonci i Bosanci, dok su Krawci, “Bezjaci” (Zagorci) i panonski Hrvati po poreklu Hrvati. Dobrovski je poistove}ivao tzv. “dalmatinsko-ilirski” jezik sa srpskim jezikom, pa je do kraja `ivota ostao pri gledi{tu da su Dalmatinci i po jeziku i po poreklu uglavnom Srbi. Najpoznatiji slavista druge polovine XIX veka, Franc Miklo{i}, u svojoj “Uporednoj gramatici slovenskih naroda” Hrvate je reducirao na sasvim mali i neznatan prostor tvrde}i da su svi {tokavci Srbi, ~akavci Hrvati, a kajkavci Slovenci. U “Uporednoj gramatici” Miklo{i} govori o dva srpska dijalekta (-e i -ije) i jednom hrvatskom (-i). Ikav{tinu, dakle, uzima za karakteristi~no obele`je hrvatskog jezika, dok su ekav{tina i ijekav{tina dve grupe srpskog jezika. Ipak Miklo{i} je tvrdio da nisu svi ikavci Hrvati-~akavci ve} da ima ikavaca koji ~isto srpski govore i da imaju istu narav i obi~aje. Tu je pre svega mislio na ikavce {tokavskog nare~ja sa podru~ja Dalmacije, Primorja i Like. Za Dubrovnik Miklo{i} je govorio da do wega nikad nije dopirala ~akav{tina i da je uvek bio {tokavski, dakle srpski.” (isto; str. 34-36) U poglavqu “Hrvatska sredwevekovna mitologija” @uti} sagledava uticaj Vatikana na kreirawe hrvatske istorije, kroz falsifikat koji su Hrvati uneli u svoj Ustav iz 1990. godine. “Kao jedan od motiva za pisawe ove kwige poslu`ili su nam hrvatski istoriografski falsifikati koji su ~ak une{eni u preambulu ustava Republike Hrvatske iz 1990. godine. Nijedna ozbiqna dr`ava ne bi u preambuli svog ustava istakla takve mitske istoriografske konstrukcije. Unikatna preambula hrvatskog ustava sadr`i fantasti~ne podatke o “tisu}utristagodi{woj” dr`avnopravnoj povijesti Hrvata. Izvr{ena je, dakle, hronolo{ka korekcija ranijeg “~iweni~no utvr|enog” hiqadugodi{weg dr`avnopravnog hrvatskog bitisawa. Sada je vremenski uskla|eno prava{ko “tisu}godi{we” dr`avotvorstvo sa vatikanskim falsifikatom o “tisu}u i trista godina” od vremena pokr{tavawa Hrvata, a time i wihovog ulaska u “kr{}ansku” evropsku civilizaciju. U “izvori{nim osnovama” Ustava Republike Hrvatske dominira mitolo{ki hrvatski “povijesni” prapo~etak: “Izra`avaju}i tisu}qetnu nacionalnu samobitnost i dr`avnu postojnost hrvatskog naroda, potvr|enu slijedom ukupnoga povijesnoga zbivawa u razli~itim dr`avnim oblicima, te odr`awem i razvitkom dr`avotvorne misli o povijesnom pravu hrvatskog naroda na punu dr`avnu suverenost...”. Formulacija “nacionalna samobitnost i dr`avna opstojnost” u “razli~itim (zaboravilo se re}i “inostranim” – N. @.) dr`avnim oblicima” predstavqa apsurdan oblik nezavisnosti. Daqe se nastavqa fantasti~na pri~a o osnivawu hrvatskih kne`evina odmah posle wihovog doseqewa na Balkan u VII veku. Proizlazi da su paganski Hrvati, kao nijedan selila~ki indoevropski narod, odmah posle doseqewa na Balkan formirali svoje dr`avne organe i uspostavili odre|ene

dr`avne funkcije. S druge strane, za ozbiqnu istoriografiju je krajwe sporno pitawe da li su Hrvati u VII veku uop{te postojali kao formiran narod. Na takvo pitawe istoriografija nije dala odgovor prosto zbog ~iwenice {to o tom vremenu nema sa~uvanih savremenih istorijskih izvora (dokumenata). Zbog nedostatka izvora neminovno nastaju mitovi, pa su u opticaju proizvoqne hipoteze hrvatskih arheologa, filologa, antropologa koje, me|utim, istorijska nauka ne mo`e uzimati za ozbiqno. Osnovni i jedini, malo pouzdan, izvor koji govori o vremenu doseqewa Hrvata (i Srba) u VII veku je delo De administrando imperio (O upravi carstvom) vizantijskog cara Konstantina VII Porfirogenita (905-959). Nastalo, dakle, 300 godina posle mogu}eg doseqewa Hrvata (u vreme cara Iraklija, oko 641) ono predstavqa vrlo nepouzdan izvor o po~ecima hrvatskog bitisawa na Balkanskom podru~ju. S druge strane, treba ista}i ~iwenicu da prvi sa~uvani “prepis” carevog dela poti~e iz XVI? veka. Mo`e se postaviti pitawe da li je original uop{te postojao ili je “prepis” samo naknadna falsifikatorska konstrukcija nastala u vreme stvarawa tzv. hrvatskih povijesnih redakcija. Stvarawu tzv. “prepisa” nepostoje}ih i neizvesnih originalnih izvora sklon je upravo Vatikan, naro~ito od XV veka, kada i nastaje “Konstantinova darovnica” kao wegov najve}i falsifikat. Izra`ene protivre~nosti u delu cara Konstantina bile su jedan od uzroka da se spis De administrando imperio odbacivao kao izvor za najstariju istoriju Srba i Hrvata. Vatroslav Jagi} je odbacivao carevu “Bijelu” ili “Veliku Hrvatsku” kao “zemqu fantazije”. Nada Klai} je konstatovala da “nitko do sada nije dokazao postojawe Bijele Hrvatske ili Bijelih Hrvata u VII stoqe}u”. De administrando imperio deluje kao skup sabranih vesti, a ne kao sistematski pisana istorija. Delo se sastoji od bele`aka i odlomaka iz starijih dela i arhivske gra|e me|u kojom su se nalazili izve{taji carskih diplomata. Sem tih slu`benih arhiva i starijih istoriografskih dela, caru je poslu`ila i narodna tradicija. Medievisti (vizantolozi) obja{wavaju da je glava 30 doma}a dalmatinska tradicija, dok su glave 29, 31/36 vizantijska obrada. O tzv. istoriji Hrvata iz vremena doseqewa na Balkan i dinastije “narodnih vladara” Trpimirovi}a, uglavnom govore izvori rimokatoli~kih sve{tenika i redovnika (benediktinac Mavro Orbini, Toma Arhi|akon, Arhi|akon gori~ki Ivan itd.), anonimusa (Qetopis popa Dukqanina, Splitski anonim I, Splitski anonim II) i istoriografska dela hrvatskih teologa i svetovnih pisaca (Ivan Luci} – “otac hrvatske historiografije”, Pavle Riter, Tadija Smi~iklas, Frawo Ra~ki, Ferdo [i{i}, Vjekoslav Klai}, Dominik Mandi}, Krunoslav Draganovi}, Nada Klai} itd.). Istori~ar u Paveli}evoj NDH, prof. Petar Grgec, navodi da su “razprave” isusovca Stjepana Krizina Saka~a “jasno razsvietlile ove prilike (doseqewa i pokr{tewa Hrvata–N. @.) koje su oko 679, za vrieme bana Borka i pape Agatona, dovele do sklapawa ugovora (Konkordata)”. Potom Grgec citira Saka~ev tekst koji govori o mirotvorstvu “pravednih” Hrvata koji ho}e samo da {tite svoju teritoriju bez posezawa za tu|om zemqom: “Ovi Hrvati poslije kr{tewa sastavi{e vlastoru~ni ugovor i tvrdom se i nepoko-

lebqivom vjerom zakle{e sv. Petru da ne}e nikad provaqivati u tu|e zemqe i ondje ratovati, ve} da }e radije `ivjeti u miru sa svima koji budu htjeli. A od pape su zato dobili molitvu da }e se za wih boriti i na pomo}i im biti Bog Hrvata kadgod drugi narodi provale na hrvatsko zemqi{te”. Grgec na kraju zakqu~uje da je miroqubivost donela Hrvatima dva velika dobra: prvo me|unarodno priznawe wihove narodne samobitnosti i priznawe wihove domovine(!). Kod velikohrvatskih ideologa citirane re~i postale su ~uveni “hrvatski zavjet iz vremena kneza Borka i pape Agatona”. Dobiv{i “me|unarodno priznatu domovinu, narodnu samobitnost i dr`avu”, postali su Hrvati, kako ka`e prof. P. Grgec, “atrakcijskim sedi{tem i za ona plemena koja u po~etku nisu pripadala jezgru hrvatskog naroda”. Ovakvom infantilnom obja{wewu nastanka hrvatske narodne samobitnosti i dr`ave nije potreban nikakav komentar. Srpska istoriografija, sem retkih izuzetaka (npr. S. Stanojevi}), nije ozbiqnije tretirala pitawa hrvatske mitomanske “praistorije”. Srpski medievisti ostali su dan danas nemi, inertni i bez odgovora na o~igledne hrvatske istoriografske falsifikate. Zbog takvog odnosa u istoriografiji, rimokatoli~ki “povjesni~ari” mogli su proizvoqno da tuma~e malobrojne i nepouzdane naknadne izvore, koji su se odnosili na vreme sredwovekovne slavenske pro{losti. Svi ti malobrojni izvori (ako su uop{te izvori) nisu sa~uvani u originalu ve} postoje prepisi (“hrvatske redakcije”) iz XVI i XVII veka. Zbog pre}utnog prihvatawa takvih friziranih izvora sa srpske strane, hrvatski istoriografski rezultati su vremenom postajali nesporno istiniti i “~iweni~no” neoborivi. Takva “spisateqska nadmo}” (zasnovana na ve{tom i sistematskom falsifikovawu istorijskih ~iwenica) rimokatoli~kih (“hrvatskih”) istori~ara, omogu}ila je da se stvaraju istorijska dela za dnevnopoliti~ku upotrebu. ^ak je hrvatska istori~arka Nada Klai} (“Povjest Hrvata u ranom sredwem vijeku”, Zagreb 1971, 4) konstatovala da historijska kritika u Hrvatskoj sve vi{e nazaduje, {tavi{e, “ona danas gotovo ne postoji”. Nasuprot hrvatskim istori~arima i hrvatskoj politi~koj vladaju}oj garnituri, srpski istori~ari i sada{wi srpski vladaju}i politi~ki faktor ne koriste nepouzdanu istoriju doseqewa Srba na Balkan i istoriju dinastije Klonimirovi}a (IX i X vek) u dnevnopoliti~koj medijskoj propagandnoj nacionalnoj kampawi. Sem u usko stru~nim krugovima istori~ara, imena ~lanova prve srpske dinastije iz IX i X veka (Vi{eslav, Radoslav, Prosigoj, Vlastimir, Mutimir, Pribislav, Petar Gojnikovi}, Pavle Brankovi}, Zaharije Pribisavqevi}, ^aslav Klonimirovi}) potpuno su nepoznata {iroj javnosti. Bilo bi jako neozbiqno kada bi vladaju}i faktor u Srbiji u preambuli svog ustava, zbog potvrde istori~nosti i dr`avotvornosti Srba, navodio “istorijske” doga|aje od VII do X veka. S druge strane, Hrvatima je bilo neophodno da isti~u svoju mitsku pro{lost kako bi dokazali svoju dugu dr`avqansku i dr`avno-pravnu tradiciju, koje, me|utim, do osnivawa nacifa{isti~ke Nezavisne Dr`ave Hrvatske 1941. godine nikad nije ni bilo. Posle propasti tzv. dinastije Trpimirovi}a (krajem XI veka), ~iji su knezovi i kraqevi nosili slavensko ime, nema tragova posebne hr-

vatske dr`avnosti i dr`avqanske istori~nosti. Zbog toga se hrvatska “povijesna” mitomanija slepo dr`i pri~e o hiqadu i tristagodi{woj hrvatskoj dr`avnosti koja je, tobo`e, nestala krajem XI veka. Nasuprot Hrvatima, Srbi imaju vrlo pouzdan nemawi}ki dinasti~ki istorijski kontinuitet, pa im nije bilo potrebno da pote`u svoje mitske pri~e iz staroslavenskih vremena i vremena prve srpske dinastije Klonimirovi}a (IX i X vek).” (isto; str. 36-40)

” 2. Hrvati od Balkana napravili “bure baruta”
O falsifikatima vezanim za poreklo i istoriju Hrvata, pi{e i autor kwige “Hrvati u svetlu istorijske istine” i ukazuje da su oni svoju istoriju mewali kako im je kad odgovaralo ili bilo oportuno. “Jedna slu~ajnost u velikim narodnim pokretima pre kojih 13 vekova, otvorila je tamne stranice u istoriji ju`nih Slovena. Za dolazak Hrvata vezano je sve ono, {to je docnije o Balkanu stvorilo izreku, da je “bure baruta”. Donose}i sobom sve svoje nedostatke, ova neslavenska skupina urasla je najpre u slavenstvo i od wega primila hri{}anstvo, ali je zatim zbog uro|enog oportunizma i slabe duhovno-krvne veze sa slavenstvom ne samo otpala od wega, ve} je katoli~kom Rimu poslu`ila kao oru|e za katoli~ke nasrtaje na ju`no slavenstvo kroz ~itava stole}a. Zbog wih je Balkan i postao evropska vetrometina, gde su se sukobqavali razli~iti interesi, a u prvom redu katoli~ki sa pravoslavnima. O svom poreklu Hrvati nerado govore. Tako na prvi pogled. Me|utim oni su zbog uro|enog oportunizma na svojoj siroma{noj “povijesti” ostavili {irom kapije otvorene, kako bi svoje poreklo mogli vezivati ~as za Romane, ~as za Germane, a koji put i za Slavene. Jedan “slikoviti primjer”, kako bi to oni sami rekli, vidi se iz slu~aja sa hrvatskom “povije{}u”, koju je hrvatska vlada propisala kao uybenik za {kolsku 1941/42. godinu. U ovoj “povijesti” zastupqena je o hrvatskom poreklu gotska teorija. Ve} slede}e {kolske 1942/43. godine, ista ona usta{ko-hrvatska vlada koja ga je propisala, izdala je drugi, gde se o hrvatskom poreklu zastupa druga, iransko-kavkaska teorija. Da se sramota {to pre preda zaboravu, vra}en je novac svakome kupcu onoga prvog uybenika, koji ga je makar napola poderanog povratio. Verni svome nestalnom mentalitetu, Hrvati su kroz celu svoju pro{lost usporedo sa razvojem situacije mewali ne samo svoje uverewe, ve} i narodnost ako je to bilo potrebno. Ali, ne{to u ~emu su ostali konzekventni, to je bolest gusarewa po tu|im istorijskim ba{tinama i mana naturavawa svoga nepopularnog imena. Tako se sretamo sa jednim odlomkom iz novije hrvatske istorije (“Hrvatski list” od 14. aprila 1939) gde se ovo priznawe izra`ava u re~enici: “Do{av{i Hu-ur-vathi zajedno sa Hunima u Evropu, zavladali su nad slavenskim starosjediocima, s kojima su se slili u jedan organizam, kojemu su dali svoje ime i ako su bili u mawini”. Hrvati, dakle, po ovom svome priznawu dolaze u slavensko starosedeo{tvo, koje je dakako moglo biti samo srpsko po{to se za druge Slavene u ovom prostoru ne zna, i donose sobom svoje ime, sa kojim se to slavensko starosedeo{tvo stole}ima sukobquje.

Svoje neslavensko poreklo uostalom ne krije ni u praskozorju pritajenog usta{tva prvi hrvatski ministar spoqnih poslova dr Mladen Lorkovi}, koji u kwizi “Narod i zemqa Hrvata” na strani 34 ka`e: “^itava stara hrvatska povijest shvatqiva je samo uz pretpostavku, da su vladaju}i Hrvati bili neslavenska naslaga, koja je prekrila i organizovala slavenske mase”. Prihvatimo li stanovi{te dr Lorkovi}a da Hrvati nisu slavenskog porekla, {to se posle doga|aja iza 6. aprila 1941. godine samo po sebi razume, postaje neobja{wivo, kako da do{qa~ko plemce Hrvata gubi sva svoja obele`ja sa kojima je do{lo, pa ~ak i svoj materwi jezik, a da ipak tobo`e osigurava presti` svoga nepopularnog imena, koje je docnije pretprelo modifikaciju od Hu-ur-vatha u Hrvate. Ne bi li bilo prirodnije smatrati da narodi gube svoja obele`ja i materwe jezike samo onda, kada se utope u ja~e i kulturnije sredine, kojima razume se nije potreban “organizatorski smisao” i takvih poludivqih do{qaka, koji nisu u stawu ni da svoj materwi jezik odr`e. [to ih je me|utim katoli~ki Rim mnogo docnije uspeo uklopiti u svoj veliki program katoli~kog prodirawa prema slavenstvu i {to se bole{}u naturavawa wihovog imena odoma}ilo jedno zlo od koga }e se Balkan te{ko otresti, to je pojam za sebe. Pa ipak, Hrvati sa rezultatima naturawa svoga imena srpskom nacionalnom i etnografskom prostoru do pro{loga veka nisu bili zadovoqni. Zato je Zagreb, pre kojih sto godina, izmislio Jugoslaviju samo zato, da bi preko we doveo u pitawe Srpstvo i pravoslavqe i tako ostvario ekspanzivne ciqeve istaknute u hrvatskom i rimokatoli~kom programu kroz vekove. Kao {to god postoji opre~nost o vlastitom poreklu me|u samim Hrvatima (jer “suvremena hrvatska povijest”, u delu {tampanom 15. aprila 1939, tvrdi za razliku od dr Lorkovi}a, da su Hrvati gotskog porekla), tako su razli~iti i datumi wihovog doseqewa une{eni u wihovoj “povijesti”.” (Psuwski je pseudonim Veli{e Raji~evi}a; “Hrvati u svetlu istorijske istine”; reprint izdawa iz 1944.; Beograd; “Nikola Pa{i}”; 2004, str. 5-7) “Slavenski istori~ar Matija Katan~i} (1750-1825) iako katoli~ki sve{tenik, ne smatra sve stanovnike katoli~ke vere na teritoriji koja je 1941. godine prozvana “Nezavisnom dr`avom Hrvatskom” Hrvatima. Naprotiv, on tvrdi, da su Dalmatinci, Bosanci i Slavonci iste etni~ke strukture kao i Srbi i da se ovi etni~ki u mnogome razlikuju od pravih Hrvata, a da je hrvatsko ime ovim krajevima jedino austrougarskim pritiskom nametnuto, mada se ovi narodi nikada nisu tako ose}ali. Govore}i o ~isto}i jezika, Katan~i} ka`e: “Ali se bosansko-dalmatinsko i srpsko nare~je odlikuje ~isto}om i elegancijom”. O naturawu hrvatskoga imena Katan~i} pi{e: “Uvjeri}e{ se najzad da se hrvatsko ime u Dalmaciji, Bosni i Srbiji naro~ito propagiralo, ali se ilirski narodi u ovom predjelu nikada nijesu tim imenom nazivali”. Stoga, kad govorimo o Hrvatima, imamo pred o~ima one Hrvate u uskoj Hrvatskoj, odakle su vekovima poku{avali da nature svoje ime bosanskim, slavonskim i dalmatinskim, pa ~ak i Srbima u Srbiji. Hrvati, onakvi kakve ih opisuje Matija Katan~i}, koji nisu istog etni~kog obele`ja sa Dalmatincima, Bosancima, Slavoncima i Srbima, doselili su po Vitezovi}u u Hrvatsku 640 godina posle Hrista. Ovde su, ka`u,

svojom sposobno{}u dr`avne organizacije (kojom se, kako nam je poznato, nisu odlikovali, niti su je imali) zavladali starosedeocima Slavenima da ne bi morali spomenuti ime Srba, kojima su iako brojno daleko mawi, ipak uspeli tobo`e naturiti svoje ime. Ovde pada u o~i “zaborav” sa kojim se neprestano susre}emo kroz ovu hrvatsku istoriju. Tako hrvatski istorijski {ovinizam i ovde zaboravqa priznati, da su se u tome poslu etni~ki i jezi~no potpuno pretopili u Srbe, te ih Delimilova kronika pisana pre 650 godina objavqena ~ak i u poznatom zagreba~kom “Vijencu” iz 1891. godine re~enicom: “U srpskom narodu imade zemqa, koja se zove Hrvatska” – smatra Srbima. Tako je dakle pisao ~e{ki istra`iva~ jo{ u XIII veku i smatrao, da su Srbi narod, a Hrvati pleme. “Prvi historijski utvr|eni dokumenat kojim se imena Hrvat i Hrvatska pojavquju u povijesti, jeste glasovita poveqa kneza Trpimira, od 4. marta 852. godine, u kojoj knez potvr|uje svome prijatequ i kumu splitskom nadbiskupu Petru neke wegove posjede u Lazanima i Tugarima a u kojoj se Trpimir naziva “Dux Croatorum” a wegova zemqa “Regnum Croatorum” (kraqevstvo hrvatsko), dakle kao organizovana dr`ava. (“Hrvatski list” od 16. aprila 1939). Jedna mala nesmotrenost dovoqna je da upropasti ~itav snop bri`qivo skrojenih istorijskih falsifikata. Tako je ovaj odlomak uhvatio u la`i onu hrvatsku pri~u o dolasku polovicom VII stole}a ili ranije, o nekom naturavawu hrvatskog imena, a jo{ mawe o “organizatorskom smislu”, jer kao {to im ovde nehotice izlete, nije se pre druge polovice IX stole}a niti znalo za ime Hrvata, a jo{ mawe za wihovu nazovi dr`avu. Uhvatimo li se za 852. godinu kao godinu kada se prvi put pojavquje ime Hrvata u nekoj formi samostalne organizacije (u {ta mi opravdano sumwamo) i da je Trpimir stekao titulu kneza hrvatskog, pa da je potvrdio neke posede svome kumu jo{ k tome splitskom nadbiskupu, tada se nalazimo pred dva pitawa i to: ko je u to doba vladao hrvatskim zemqama, te prema tome ko je Trpimiru podelio dostojanstvo hrvatskoga kneza i drugo: da li je u to doba mogao postojati splitski nadbiskup koji bi bio pot~iwen Rimu. Razmatraju}i prvo pitawe znamo, da je car Budimir Srpski ve} u VII stole}u razdelio srpske zemqe na `upanije, banovine i kne`evine. Me|u tako razdeqenim oblastima nalazi se i dowa Dalmacija, koja je tek u XIX veku u Zagrebu prozvana “Crvenom Hrvatskom”. U doba Trpimirovo vladala je srpskim zemqama dinastija Vi{eslavqevi}a, a u te zemqe bila je uklopqena i dowa Dalmacija. Ni{ta, dakle, prirodnije nego da je Trpimir kne`evsku titulu dobio od srpskih vladara, jer je u to doba od drugoga i nije mogao dobiti. Na drugo pitawe nije te`ak odgovor, po{to je u ono doba splitska episkopija potpadala pod jurisdikciju Carigradske patrijar{ije, pa je Trpimir jedino mogao potvr|ivati imawa splitskom episkopu a nikako nadbiskupu, po{to je splitska episkopija otpala od carigradske tek 924. godine, odnosno 72 godine posle te takozvane “glasovite” Trpimirove poveqe, dakle onda, kada se Trpimir odavno nalazio me|u mrtvima. Godina 924. uzeta je iz dela hrvatske “suvremene povijesti” {tampanog u “Hrvatskom listu” od 22. aprila 1939, pa kako znamo da su se datumi ovakve vrste ~esto puta po-

merali desetinama i stotinama godina unazad, kako je kad trebalo izgra|ivati fiktivnu hrvatsku istoriju, to bi mogli pretpostaviti da je splitska episkopija mo`da i docnije otpala od Carigradske patrijar{ije. Prema “najobjektivnijim” piscima “nadopuwene hrvatske povijesti” trebalo bi da su Hrvati uporedo sa svojim dolaskom polovicom VII stole}a zagospodarili srpskim starosedeo{tvom koje je bilo u ve}ini i naturili im takozvanu dr`avnu organizaciju i ratni~ki smisao. Tako ka`u sada. Me|utim, mada im mi mnogo ne verujemo, oni nam u XVII veku, preko Pavla Vitezovi}a, reko{e, da su Srbi jo{ oko Hrista i pre wega naselili zemqe, u kojima su Hrvati na{li uto~i{te, te da se Srbi jo{ u to doba pojavquju kao samostalna dr`avna organizacija, koja dakle od do{qa~kih Hrvata nije morala ni{ta pozajmqivati, a najmawe organizatorske i vojni~ke vrline, po{to se za wih ni devet vekova posle toga nije ni{ta znalo. A o nekakvim ratnim ve{tinama ili organizatorskom smislu ne mo`e kod Hrvata biti ni govora, ne samo od doseqewa pa do prve wihove samostalnosti pod Tomislavom 924. godine, nego i docnije. “Avari i Slaveni poplavi{e Dalmaciju, Meziju, Ilirik i Trakiju sve do Carigrada”. (“Hrvatski list” od 14. aprila 1939). Hrvatski se povjesni~ar dodu{e stidi da umesto Slavena spomene Srbe i ako se za vreme cara Heraklija, kada se ovo doga|alo, za druge Slavene u ovom delu sveta nije znalo osim za Srbe. Po hrvatskoj istorijskoj pri~i, Heraklije (610-641) je nalaze}i se na rubu propasti usled navale Persijanaca sa istoka i Srbo-Avara sa zapada prona{ao negde, Bog bi znao gde, pleme Hrvata kao “najboqe organizovano slavensko pleme”, koje se suprotstavilo srpskoj snazi i spasilo Heraklijevo carstvo. A {to je jo{ zamr{enije, Heraklije ih poziva negde na jugoistok Balkanskog poluostrva! Izgleda da “bra}i” Hrvatima nije bilo dosta, {to su nam toliko zla naneli od svoga dolaska, ve} bi `eleli da nam makar u ma{ti prire|uju iznena|ewa i onda kada za wih niko, pa ni oni sami nisu ni{ta znali. Uostalom, sve i kada bi to “juna~ko” hrvatsko pleme predstavqalo neku biolo{ku jedinicu u to doba, kako bi i mogli prite}i Herakliju u pomo}, kada je ovaj sa svih strana bio opkoqen i to Persijancima sa istoka, a sa zapada, da upotrebimo hrvatski termin, Avaro-Slavenima. Kad su ve} ma{tali fabrikuju}i ovu istorijsku nemogu}nost, mogli su izmisliti i transportnu avijaciju pomo}u koje su caru Herakliju pritekli u pomo}. Da bi ovakva besmislica hrvatskog “so~iwenija” mogla ostati, morali bi Srbi sada posle tolikih stole}a preko svoje slavom ispisane istorije hrvatskoj povijesnoj fikciji ostaviti koridor, da bi ovi mogli caru Herakliju prite}i u pomo}. Po hrvatskim izvorima, Srbi su bili ono slavensko starosedeo{tvo koje su Hrvati zatekli kada su nas svojim dolaskom “usre}ili”. Primiv{i od Srba hri{}anstvo, oni su sve do Branislava, koga su tek nedavno krstili u Branimira, pripadali nadle`nosti Carigradske patrijar{ije, a tek za wegovog vremena su pripali pod rimsku administrativnu nadle`nost, jer je on smatrao da je to zbog blizine Rima prakti~nije. U savremenoj, {ovinizmom inspirisanoj i pod katoli~kom prizmom pisanoj “povijesti” Hrvata, ozna~en je ovaj administrativni prelaz iz nadle`nosti Carigrada rim-

skoj nadle`nosti ni{ta mawe nego kao drugo kr{tewe Hrvata, mada se zna, da je rascep crkava usledio za blizu dva stole}a docnije. Iz prostog razloga {to je notorno da drugo kr{tewe predstavqa prekr{tavawe nekoga ko je ve} jednom kr{ten u kojoj od hri{}anskih veroispovesti, hrvatska istorija o ovome drugom kr{tewu daje oskudnu publikaciju i zadovoqava se samo na spoqa{wem sjaju proslava. Poznato je da je Zdeslav doveo Hrvate u vezu sa Carigradskom patrijar{ijom, koja ih je primila u hri{}anstvo. Branimir je iz prakti~nih razloga zamolio da se administrativno pot~ine Rimu. To je u novoj hrvatskoj istoriji uzeto kao drugo kr{tewe Hrvata. Otkako se ovo takozvano drugo kr{tewe proslavqa na vidniji na~in po hrvatskim katoli~kim crkvama, po~eli su se mnogi katolici interesovati za istorijat ove proslave. Me|utim, sve}eni~ke su im predikaonice radije zasewivale o~i poznatim katoli~kim frazama, nego {to bi im priznali, da su nekada pripadali isto~nopravoslavnoj veri. Ovu katoli~ku misteriju objasnio je, me|utim, dr Ferdo [i{i} u “Vjesniku hrvatskog arheolo{kog dru{tva” za godinu 1914. i celom hrvatskom jezuitskom kleru dobacio ovu istinu. “Poznato je da se hrvatski knez Branimir, smaknuv{i kneza Zdeslava obratio s proqe}a 879. godine na papu Ivana VIII u Rim i tako odru`io od carigradskog patrijarha, sa kojim je Hrvate doveo u vezu wegov pred~asnik Zdeslav. Da se ovakav prelaz od jednog crkvenog poglavara drugome shva}ao u tradiciji kao kr{tewe, pokazuje naro~ito, {to Konstantin Porfirogent i Zdeslavov korak prikazuje kao tobo`we tre}e kr{tewe Hrvata, o kome dakako isto tako kao i o drugom ne mo`e biti ni govora”. Otkri}e dr Ferde [i{i}a, poznatog hrvatskog nau~nika, tim je dragocenije {to je usledilo u vreme kada mu se ni sa koje strane nije moglo prigovoriti da su ga inspirisali “protunarodni re`imi iz Beograda” kako je Zagreb za vreme zajedni~kog `ivota od 1918. godine uvek po`urio da protuma~i ma kakvu istorijsku publikaciju, koja ne bi bila u skladu sa hrvatskom istorijskom naduveno{}u. Sve do rascepa crkava polovicom XI stole}a takozvano drugo kr{tewe Hrvata odnosno administrativni prelaz iz Carigrada Rimu, nije imao nikakvog naro~itog uticaja na me|usobne odnose Hrvata i Srba. Me|utim, rascepom crkava pojavila se pored ...(nerazumqivo; nap. E.B.T.) i verska razlika, koja je bila razlogom, da je Srpstvo u do{qa~kim Hrvatima na{lo ve~ito jezuitske protivnike, koji su oslawaju}i se na katolicizam svu svoju pa`wu usredsredili na to, da pomere svoj prostor na ra~un srpskog istorijskog i etnografskog tla. Sa svima obele`jima slepe upornosti, ovaj je hrvatski napor produ`en sve do aprila 1941. godine i posle wega.” (isto; str. 8-13) U poglavqu “Prva samostalnost pod Tomislavom”, Psuwski pokazuje kako je Hrvatska na falsifikatima gradila “povijesno pravo” na srpske zemqe. “Jedna te{ka ratna slu~ajnost, koja je zadesila srpski narod na ovoj evropskoj vetrometini, osokolila je Tomislava da kao zavisni ban prigrabi celokupnu vlast svoje banovine i da se 924. godine otrgne iz srpske zajednice. Sli~no slu~aju iz 1941. godine.

Kad je Zarija Pribisavqevi}, srpski vladar oko 924. godine odbio da produ`i priznawe vlasti bugarskog cara Simeuna i kada ve} na po~etku neprijateqstva ve}ina Zarijinih vojskovo|a, zbog Simeunovog la`nog obe}awa, dopado{e bugarskoga ropstva, Bugari su osvojili veliki deo Srbije. Me|u onima koji su dopali bugarskog ropstva bio je i ^aslav Klonimirovi}, unuk Stojimirov. Sam Zarija se sklonio u oblast Neretve, koja je pod Mihailom Vi}evi}em, srpskim velika{em, pru`ila Simeunu otpor i najzad ga posle trogodi{weg rata prisilila na mir. U me|uvremenu je Tomislav, kao zavisni ban od srpskih vladara izabrao srpsku nesre}u da bi dovr{io svoju re{enost o nezavisnosti i u docnijem odnaro|ivawu postao pionir rimokatoli~kih aspiracija u ovom delu Evrope. Hrvati su docnijim razvojem situacije mogli osetiti Tomislavqevu prenagqenost. Tomislav je naime verovao, da }e se propa{}u srpske dr`ave ostvariti `eqa za prostirawe hrvatske vlasti preko srpskih zemaqa. Ali, Bugari su osvojili samo deo Srbije, a Rim je osetio snagu Neretve i Mihaila Vi{evi}a u tolikoj meri, da je Vi{evi} sa svojom vojskom zaratio protivu Rima i dve godine posle Tomislavqevog gesta osvojio italijanski grad Sinopat. Ovde dolazi i smrt Simeunova, koja je doprinela da se ^aslav Klonimirovi} oslobodi bugarskog ropstva i sjedini razjediwene srpske oblasti, te da povrati dobar deo srpskih oblasti, me|u kojima Srem sa ve}im delom Slavonije. Za vladavine ^aslavqeve spada i Neretqanska bitka protivu Mleta~ke republike, kada su Mle~ani potu~eni i 948. godine naterani da se sklopqenim mirom obave`u na pla}awe danka. To je stawe trajalo sve do 960. godine, kada je ^aslav proterao Ma|are iz Bosne u Srem i u Sremu u jednoj bici poginuo. Za sve to vreme Hrvati su le{inarskom hladnokrvno{}u posmatrali yinovske borbe srpskoga naroda, od koga su se po~eli odnaro|ivati, ~ekaju}i pogodno vreme da o~erupaju le{inu, koju bi drugi mesto wih oborio. U “suvremenoj hrvatskoj povijesti” nailazimo na nepreglednu gomilu ispisanih poku{aja da se prisvoji {to je tu|e. Tako se prvi Tomislavov korak prikazuje u la`nom svetlu samo zato, da bi se iz wega mogle iskonstruisati takozvane “Bijela” i “Crvena Hrvatska” a naro~ito ova posledwa, koje nikada nije ni bilo, ve} ju je novija hrvatska istorija naprosto morala izmisliti, kako bi u najkriti~nijim srpskim trenucima mogli podastreti svoje “povijesno pravo” na srpske zemqe. Dosledna samoj sebi, hrvatska istorija fabrikovana pre nekoliko godina ka`e da je u doba ratovawa Zarija Pribisavqevi}a sa bugarskim carem Simeunom 924. godine, Tomislav tobo`e proterao Bugare i prisilio ih na mir. A zatim jo{ smelije, da su tobo`e “doma}i vladari” Zahumqa, Travunije i Dukqe, me|u kojima i knez Mihailo Vi{evi} priznavali Tomislavqevu vlast. To da je onda “Crvena Hrvatska”. O toj novoj hrvatskoj fikciji “suvremena hrvatska povijest” ovako mahnita: “Prema popu Dukqaninu razdijelio je kraq Budimir Svetopelek na velikom saboru na Duvawskom poqu dr`avu na Primorje i Zagorje. Primorje nazivqe jo{ Hrvatskom ili Dalmacijom, a dijeli ga na Bijelu Hrvatsku i na Crvenu Hrvatsku. Bijela Hrvatska sezala je od Duvna do Vinodola, a Crvena Hrvatska od Duvna do

Dra~a. Jedan od najpoznatijih vladara u oblastima Crvene Hrvatske bija{e knez Mihailo Vi{evi}”. (“Hrvatski list” od 18. aprila 1939). Ova konstatacija, u kojoj se kao primarni momenat isti~e neko tobo`we stvarawe “Bijelih i Crvenih” Hrvatski, otkriva me|utim ono, radi ~ega hrvatska istorija zasigurno ne bi spomenula ime kraqa Budimira, iako je ve{to pre}utala ~iji je to bio vladalac, a koje wegova dr`ava. Na jednom mestu nedaleko spomenuh “v carjeh Budimira srpskog”, koji je oko 675. godine razdelio svoju dr`avu na `upanstva, banovine i kne`evine. Me|u tako razdeqenim srpskim pokrajinama nailazimo na Humsku i Ramsku, odnosno bosansku Srbiju. [to tvorci naduvene hrvatske povijesti nisu ili nisu hteli upoznati svoje ~itaoce sa ovim “Budimirovom v carjev srpski”, imali sa svoga stanovi{ta razloga za to, jer je wegova zemqa mogla biti Srbija, a u woj Hrvati bez ikakve ili takve Hrvatske, koja bi prevazilazila onaj prostor triju docnijih hrvatskih `upanija oko Zagreba. Uostalom i ova hrvatska istorijska naduvenost o stvarawu nekakvih farbanih Hrvatski spada u red dobro smi{qenih la`i koje vekovima smeraju na to, da u srpskoj istoriji stvore takvu zbrku, iz koje bi zatim po voqi mogli da vade ono, {to im je za pokri}e wihove istorijske golotiwe potrebno. Jedan letimi~an pogled preko brda hrvatskih fraza, koje se sukobquju jedna sa drugom. Po ovom tvr|ewu, Hrvati dolaze u svoju Hrvatsku zapadno od Slavonije i Bosne polovicom VII stole}a, gde zati~u Slavene, razume se Srbe. Oni tobo`e odmah po svome dolasku svojom ratni~kom i organizatorskom sposobno{}u naturaju svoje ime tome srpskom starosedeo{tvu i osnivaju takozvanu “Bijelu Hrvatsku”, “Crvenu Hrvatsku” itd. Koliko je istine u pri~i o velikim “dr`avni~kim i organizatorskim sposobnostima hrvatskih do{qaka vidi se i po tome, {to se za wih ni 200 godina docnije za vreme odr`avawa frana~kog sabora u Frankfurtu na Majni (825) nije ni znalo da postoje, dok su polapski i ju`ni Srbi na tome saboru predstavqali narode. Nalaze}i se u takvoj pro{losnoj oskudici, nije ni ~udo {to su Hrvati morali izmi{qati svoje “dr`ave” sviju boja. Dodu{e, ove farbane Hrvatske razgolitio je ro|eni Hrvat istori~ar Ivan [ver, koji svojim hrvatskim istorijskim kolegama otvoreno dobaci, da “Crvena Hrvatska” u stvari nije ni{ta drugo doli Srbija. (Zagreb: “Ogledalo” II, str. 119). Drugi hrvatski nau~nik dr Toma Mareti} obra~unava se sa “so~inenijima” Smi~iklasa i wegovih pomaga~a o tobo`woj Hrvatskoj kao zasebnom dr`avnom pojmu i ka`e: “Eto na kako slabom temequ stoji velika Hrvatska! We nekada nije bilo, nego ju je Porfirogent naprosto izmislio”. (“Slaveni u davnini” st. 69).” (isto; str. 14-18) “Ipak, posle Tomislavqevog gesta od 924. godine, jedan deo Hrvata je pokazivao otpor prema Rimu i svima novinama koje su iz wega dolazile. Narod koji je bio privr`en Srpstvu i Pavoslavqu vodio je vi{e od jednog stole}a posle toga borbu protivu svojih rimskih pristalica i pokazivao otpor protivu otpadawa od Srpstva i carigradske nadle`nosti pravoslavqu. Ova se borba prenosila posle Tomislava i na ostale knezove rimske sluge, a dostigla je vrhunac u ubistvu kraqa Zvonimira.

Kao i wegovi prethodnici, Zvonimir je, kao i wegovi potomci 1941. godine, zatirao sve ono {to bi u programu hrvatskog odnaro|ivawa podse}alo na doba kada su Hrvati do{av{i me|u Srbe i primiv{i od wih hri{}ansku veru, vremenom postali srpsko pleme. Usred narodnog revolta zbog ovakvog odnaro|ivawa, Zvonimir je po nagovoru pape Grgura VII sakupio na Kninskom poqu sabor, koji ga je trebao ovlastiti da po Hrvatskoj sakupi vojsku i da sa wome po|e na Svetu goru da je “oslobodi od pravoslavnih sileyija”. Zvonimir je jo{ prerano smatrao proces hrvatskog otpadni{tva zavr{enim, jer je to usledilo nekoliko vekova docnije. Zato je narodni gnev na tome saboru dostigao takve razmere, da je Zvonimir sase~en no`evima svoje vlastele i naroda. Da posle ovog istorijskog dana na Kninskom poqu nije nastupila ma|arska najezda, te se srpske zemqe na{le pred novim problemom, mo`da bi Zvonimirovom smr}u rimski uticaj i{~ezao i hrvatski narod ostao veran srpskoj tradiciji. Time bi se srpstvu a i hrvatstvu kroz tolika stole}a u{tedili mnogi te{ki dani.” (isto; str.19-20) “Prevr}u}i po istorijskoj gra|i, nai{ao sam na ispravan sud jednog me|u onim ~asnim izuzecima, profesora dr Vase Glu{ca, o mnogoj srpskoj u~enoj gospodi iz redova istori~ara. Govore}i o zvani~noj istorijskoj nauci, koju je Austrougarska uperila na to da doka`e, kako bosanski muslimani nemaju ni~ega zajedni~kog sa Srbima, jer da su Srbi doseqenici, a muslimani da poti~u od bosanskih bogumila, kako bi na taj na~in bosanske muslimane pridobila za austro-ma|arsku i hrvatsku ideju, dr Glu{ac zamera onima koji su se poveli za takvim istorijskim fabrikacijama i ka`e: “Tu zvani~nu nauku, koju je austrougarska uprava upotrebqavala za svoje politi~ke svrhe, zastupali su u ve}ini slu~ajeva Hrvati. Pi{u}i i {ire}i takva kriva mi{qewa postigli su toliko, da danas ima mnogo qudi, koji u te tvrdwe veruju, jer su tako ~itali u nau~nim kwigama i tako u~ili u {koli”. Ovo zapa`awe dr Glu{ca sasvim je na svome mestu. Ve}ina srpskih u~enih qudi, sem ~asnih izuzetaka, zadojeni su naro~ito skrojenom istorijskom naukom, koju su Hrvati namenili “za eksport”. Predratne i posleratne prilike pogodovale su da se ovako naduvana hrvatska istorija kroji i odr`ava. Jer, za vreme ugarsko-hrvatskog takozvanog kraqevstva, Hrvati su mogli da svojoj istorijskoj ma{ti bez ikakve kontrole dadu pun {ovinisti~ki zamah. A za vreme Jugoslavije su zbog srpske pocepanosti i kroni~ne politi~ke krize, koju su Hrvati neprestano podr`avali, mogli kako su hteli uticati na nastavni program svih {kola u zemqi, pa tako i na odr`avawe mnogih istorijskih zabluda, koje su nas blagodare}i izvesnom broju nakrivo nasa|enih srpskih “u~ewaka” odnosno plagijatora hrvatske iskrivqenosti najzad skupo stale.” (isto; str.24-25) “Moram se dotaknuti neznatne figure Tadije Smi~iklasa, pokatoli~enog Srbina, koji je iza sebe ostavio istorijsko nedono{~e “Povijest Hrvata”, za koje i sam u predgovoru na V strani ka`e, da ga u pisawu nisu rukovodila na~ela istorijske istine, koliko `eqa za zadovoqewem hrvatskih narodnih ambicija. I po tim principima napisana “Povijest Hrvata”, me|utim, sadr`i nekoliko nehoti~nih priznawa, koja govore o Srbima kao vla-

snicima zemqe na kojoj su Hrvati na{li uto~i{te. Tako Smi~iklas na 175. strani i sam priznaje da o Hrvatima nije moglo biti ni re~i na frankfurtskom saboru 823. godine, dok su ju`ni i polapski Srbi zastupali interese svojih zemaqa i uzeli u~e{}a u dono{ewu odluka o sebi i o drugim narodima Evrope.” (isto; str. 36-37) “Hrvatsko “povijesno pravo” osnovano je ve}im delom na fikciji i dekretima vladaoca tipa Marije Terezije, koji su kroz prizmu slepog katolicizma posmatrali svet i probleme u wemu, a i na nehatu srpske istorijske nauke, koja je ostavila praznine, gde su se Hrvati po voqi mogli uvla~iti i iznositi iz we {ta im treba. Drugi deo “tisu}godi{weg prava” sastoji se iz raznih poklona srpskog etnografsko-istorijskog prostora, koje su pojedini austrougarski vladari s vremena na vreme otkidali, da bi zadovoqili hrvatske ambicije. Tako je srpski prostor, koji je vekovima zadu`ivao evropsku civilizaciju stoje}i na braniku od isto~ne opasnosti, postao neka vrsta monete za potkusurivawe rimokatoli~kih ra~una. Ovako zami{qeno hrvatsko “povijesno pravo” koje se nikada nije poklapalo sa stvarnim hrvatskim etnografskim oblikom bilo je san, koji je vekovima tiwao na Markovom trgu. Svojatawe srpskog etni~kog prostora na podru~ju biv{e Austro-Ugarske, plod je osvedo~ene hrvatske gramzivosti ne samo po principima istorijske objektivnosti, ve} i po dokazima, koje su postavili prvi hrvatski istori~ari iz onoga doba, kada se hrvatski apetit na srpske krajeve nalazio u po~etnom stadiju. Nova, {ovinizmom zadojena hrvatska istorija nerado spomiwe, pa ~ak i hotimi~no izbegava takva hrvatska imena i nastoji ih predati zaboravu ba{ zbog toga, {to su ovi imali potreban minimum objektivnosti, da u svojim istorijskim delima ne mimoi|u srpsku stvarnost. Ona svojom sadr`inom svedo~i, da nam nijedan susedni narod nije prisvojio toliko srpskog samovlasni{tva kao {to je to slu~aj sa Hrvatima. Ali, ovaj prenos srpskog istorijskog bogatstva na stranice “suvremene hrvatske povijesti” mo`e se objasniti i time, {to je veliki broj Srba nateravan da prilazi katolicizmu, odnosio sobom deo po deo srpske pro{losti i stavqao ga kao neku vrstu otpremnine u hrvatsku istoriju, tako da ona u stvari predstavqa drugi deo srpske istorije, samo {to je na wu stavqena hrvatska firma. Jer, jo{ ruski istorik Nikola Dorunov nije zabadava o Hrvatima rekao: “Milioni Srba postav{i rimokatolici, pretvori{e se u Hrvate”, (“Dr`ave i narodi”, str. 105), niti je jedan drugi ruski putopisac o svojoj poseti Zagrebu bez razloga, rekao: “Do{ao sam u stolicu pokatoli~enog srpstva”. (autor cit. “Srbi u davnini”, str. 84). Eto, to su ti milioni Hrvata, koje rimokatoli~ki sve{tenik i ~uvar Budimpe{tanskog muzeja Matija Katan~i} pre toliko vekova deli od Hrvata i ka`e, da su Srbi rimokatoli~ke vere. Rekoh, ve}i deo hrvatskih istorijskih fabrikacija minulih nekoliko decenija, gde se bez ikakvog merila istorijske pristojnosti i objektivnosti udara hrvatski pe~at na nehrvatska istorijska zbivawa i dokumente, sve je to plagijat srpskog istorijskog ba{tinstva. Jo{ kad uva`imo tvrdwu jednog izme|u retkih Hrvata pro{log stole}a dr Tome Mareti}a da Hrvatske ni u

doba Konstantina Porfirogenta nije bilo, ve} da ju je Porfirogent naprosto izmislio (autor cit. “Slaveni u davnini” str. 69), onda dobivamo obja{wewe za nepresu{na vrela hrvatske {ovinisti~ke megalomanije i apetita na ono, {to se nikada nije hrvatskim nazivalo.” (isto; str. 39-41)

3. Slavensko ime tendenciozno zamewivano terminom Hrvat
Dr Nikola @uti} isti~e da je uticaj Vatikana i Rimokatoli~ke crkve na stvarawe hrvatske istorije presudan. “Latinski, ili boqe re~eno italijanski naziv za hrvatsku dr`avu (Croatia) u osnovi ima militantno rimokatoli~ko misionarsko zna~ewe. U “Talijansko-slovinskom rje~niku” fra Dragutina Par~i}a (Zadar, 1868), koji se {kolovao u Ilirskom zavodu sv. Jeronima, re~ “crociata” ozna~ena je kao “vojnica za krst”, “kri`arska vojna”. Re~ “crociato” prevedena je kao “kri`ar”. Italijanski koren re~i Croatia hrvatski latinisti su prebacili u anti~ka vremena, pa tako u latinskoj “vje`benici” za sredwe {kole Elementa latina (Zagreb, 1964) re~ Croatia (-ae, f.) ozna~ava Hrvatsku. U uzornom @epi}evom “Latinsko-hrvatskom rje~niku”, Zagreb, 1961, re~ Croatia, {to je i logi~no, ne postoji. Takvim fantasti~nim konstrukcijama nekolicine hrvatskih klasi~nih filologa bitisawe hrvatstva i Hrvatske pomera se u daleka anti~ka vremena. Ugledni rimokatoli~ki istori~ar Frawo Ra~ki svoju istoriju Slavena u Sredwem veku pretenciozno naziva “Monumenta histriae Chroaticae periodum antiquam illustrantia”, Zagrabiae, 1877. Naziv Croatia koristi se za zabavno-kwi`evni ~asopis “Croatia” (izlazi od 1839. do 1842), koji je ina~e bio namewen gra|anstvu Zagreba s “wema~kim jezi~kim navikama”. Jedan od prvih, i najzaslu`nijih, koji je hrvatsko ime zasadio u daleku pro{lost, bio je nepoznati redaktor “Letopisa popa Dukqanina” (XII vek). Naime, u XV veku, kako tvrdi N. Klai}, uba~ena je u “Letopis” tzv. hrvatska redakcija teksta u kojoj je namerno uneto hrvatsko ime umesto slavenskog. Re~ je o mestima na kojima mewa latinski tekst, ume}e Hrvate i tamo gde ih latinska redakcija ne pomiwe. Istori~arka Nada Klai} smatra da je uzrok takvoj redakciji u ~iwenici {to autor ne poznaje naziv Slaveni (koji je bio u iskqu~ivoj upotrebi u vreme popa Dukqanina) pa ga `eli zameniti savremenim izrazom Hrvati. Daju}i globalnu ocenu “Letopisa popa Dukqanina” Nada Klai} je zakqu~ila da su vesti iz “Letopisa” “prili~no nepouzdane” pa ih “kriti~ka istoriografija jedva uzima u obzir”. Najzaslu`niji za nastavqawe kontinuiteta i daqi razvoj savremene mitolo{ke hrvatske istorije su rimokatoli~ki redovnici Krunoslav Draganovi} i fra Dominik Mandi}. Vlastima Republike Hrvatske poslu`ila je kao idealno propagandno sredstvo Mandi}eva “komparativna povijesna sinteza” pod tendencioznim nazivom “Srbi i Hrvati dva stara razli~ita naroda” (Zagreb, 1990). Ve} sam naslov otkriva Mandi}evu konstrukciju o narodima formiranim u dalekoj pro{losti koji, prema naslovu, nemaju ni{ta zajedni~ko. U Mandi}evoj kwizi se upravo navode neprihvatqivi argumenti koji su u funkciji svedo~anstva o Srbima i Hrvatima kao rasno razli~itim naro-

dima. U navedenom delu Mandi} nam se predstavqa kao “vrstan filolog”. Dovoqno je navesti samo par naslova poglavqa pa da se vidi sva veli~ina wegovih “filolo{kih” umotvorina (“Dolazak Slavena {tokavskih ikavaca na Balkan”, “Dolazak Slavena {tokavskih ekavaca na Balkan”). Mandi} u IV poglavqu kwige raspravqa o hrvatskom “Duvawskom saboru godine 753”, iako istoriografija do danas nije uspela da utvrdi nijednu istorijsku ~iwenicu o hrvatskoj istoriji VIII veka. Svu veli~inu Mandi}evog “povjesni~arskog talenta” utvrdila je, jo{ davne 1969. godine, hrvatska istori~arka Nada Klai}. U kritici Mandi}eve kwige “Rasprave iz stare hrvatske povijesti” Nada Klai} navodi da se Mandi} slu`io izmi{qenim izvorima koji su nepoznati ozbiqnijim istra`iva~ima hrvatske istorije. Daqe napomiwe da Mandi} nije raspolagao ni sa kakvim novim izvornim materijalom koji bi bio nepoznat drugim istra`iva~ima istorije sredweg veka. Po wenom mi{qewu, D. Mandi} se “vratio na po~etnu fazu historiografije kada je ona, jo{ u prvim po~ecima u pro{lom stoqe}u, smatrala svojom osnovnom zada}om uglavnom prepri~avawe najpoznatijih izvora bez wihove kriti~ke analize. No, i tada je bilo dosta histori~ara koji su znali odijeliti mit od istine. U hrvatskoj se historiografiji odavno ve} postupa vrlo oprezno s pripovijednim izvorima – legendama, kronikama... F. Ra~ki, kao pravi otac moderne hrvatske historiografije, ukazivao je ~esto na nedostatke izvr{nog materijala...”. Mandi} je svoje “povijesne ~iwenice” zasnivao na krajwe problemati~nim podacima iz Letopisa popa Dukqanina, ni`u}i kombinaciju za kombinacijom: “Tako postepeno raste wegova fantasti~na historija koju je nemogu}e pobijati jer joj nedostaju osnovni elementi potrebni za raspravqawe. Ako, naime, rad na nekom problemu po~iwe s tvrdwama koje bi trebale biti rezultat raspravqawa, onda se ne mo`e ni o ~emu rasrpavqati. Mandi}u je tako utvr|ena ~iwenica pretpostavka da je ’Kronika hrvatska’ ili ’Kraqevstvo Hrvata’ djelo nekog Hrvata glagoqa{a koje je napisao prije Qetopisa (popa Dukqanina)... Gotovo opsjednut idejom da je tobo`we ’Kraqevstvo Hrvata’ nastalo u Dukqi, ili kako je naziva, u Crvenoj Hrvatskoj, Mandi} nije zapazio da (~ak ni) hrvatska redakcija (Letopisa) ne poznaje naziv Crvena Hrvatska! I to usprkos tome {to redaktor hrvatske redakcije vrlo ~esto mijewa u Dukqaninovu tekstu naziv Slaveni i slavenski s nazivom Hrvati i hrvatski!” D. Mandi} je, dakle, poistove}ivao naziv Sclavi s nazivom Hrvati, te je nastojao ~ak dokazati da je hrvatska redakcija “Letopisa popa Dukqanina” starija od latinske. Ni u hrvatskoj redakciji ne pomiwe se Crvena Hrvatska. Tako je Mandi} izraz Regnum Sclavorum tuma~io kao Kraqevstvo Hrvata. Na taj na~in mogao je isticati tezu da je od “starine Dukqa (danas Crna Gora – N. @.) bila sastavni dio op}ega Hrvatskog kraqevstva tj. Bijele i Crvene Hrvatske” Mandi} je u svojoj svehrvatskoj euforiji tvrdio da je Dukqa “sredi{te i dukqanska vladarska obiteq glavni nosilac dr`avnoga `ivota svih Hrvata u prvim stoqe}ima wihovog `ivota na Jadranu”. N. Klai} je zaprepa{tena kako Mandi} uzima “Gotski uvod” iz “Letopisa” kao dokaz “hrvatske predaje (predawa)”. “Ni najmawe ga ne zbuwuje to

{to u tim prvim glavama (Letopisa), o kojima tako|e postoji opse`na literatura, nigdje nema traga Hrvatima: narod koji dolazi jesu Goti a wihove vo|e Totila i Ostroil!” Pod Mandi}evim perom svi se Goti pretvaraju u Hrvate, i na taj na~in on dobija Hrvatsku u `eqenim granicama. O tome Nada Klai} ka`e slede}e: “Postavqenom ciqu podvrgava svaki izvor i tuma~i ga tako da je krajwi rezultat uvijek isti. Tako nastaju hrvatske pokrajine Bosna i Dukqa, a u najnovijem prilogu i Neretqanska kne`evina”. Vrhunac Mandi}eve svehrvatske megalomanije nastaje u trenutku kada tvrdi da su “po~etkom X stoqe}a u jugoisto~noj Europi cvale tri mo}ne dr`ave”, od kojih je jedna bila Hrvatska s granicama “od rijeke Ra{e u Istri do rijeke Drima u dana{woj Albaniji, te od Jadranskog mora do Drave i Dunava na sjeveru i Drine na istoku, a dijelila se na Bijelu Hrvatsku, od rijeke Ra{e do Cetine u Dalmaciji, i Crvenu Hrvatsku, od rijeke Cetine do rijeke Drima(!)”. Na kraju svog prikaza o Mandi}evoj kwizi “Rasprave iz stare hrvatske povijesti”, Nada Klai} zakqu~uje: “Wegova se ’historija’, kako se mo`e razabrati, sastoji od oskudnih fragmenata izvora, tobo`we logike kojom on te fragmente lijepi i gotovo bolesne `eqe da {to ve}i broj Ju`nih Slavena ubroji me|u Hrvate. I pri tom nema, dakako, na umu etni~ki, nego politi~ki pojam Hrvat, jer se od Ra{e do Valone prostire tobo`e ’Hrvatska narodna dr`ava’. Dokaz hrvatstva Neretqanske kne`evine je tako|er primjer Mandi}eva falsificirawa izvornog materijala”. Bitno je, dakle, ista}i ~iwenicu da je u ve}ini izvora, koji su govorili o Slavenima Balkana, upotrebqavan termin Sclavi, Sclavorum. U novovekovnim redakcijama slavensko ime tendenciozno je zamewivano terminom Hrvat. Tako je, na primer, papa Ivan VIII poslao, 879. godine, pismo “Dragom sinu Zdeslavu, slavnom knezu Slavena”. U delu Liber pontificialis govori se da su papinski poslanici pali u ruke Domagoja (in sclavorum deducti Domagoi manus). Mleta~ki hroni~ar Ivan \akon, iz XI veka, u Mleta~koj hronici (Chronicum venetum) naziva stanovnike Dalmacije “Sclavorum pesime gentes et Dalmacianorum”, a kneza Domagoja iz IX veka “pesimus Sclavorum dux”. Kasnije hrvatske istorijske “redakcije” prozvale su Domagoja “pesimus dux Chroatorum” (“najgori knez Hrvata”). Generacije jugoslovenskih {kolaraca obrazovane su uz pri~e o Domagoju kao “najgorem knezu Hrvata”, hrvatskom junaku bez premca. Osnovni izvor za potvrdu prava{kog koncepta “tisu}godi{we” dr`avnopravne istorije Hrvata je Qualiter ili tzv. Pacta conventa (ugovor) iz sredine XIV veka. Pacta conventa je tobo`e prepis starijeg nesa~uvanog originalnog izvora, koji, me|utim, ve}ina hrvatskih istori~ara uzima kao vrlo pouzdan dokument. Pacta conventa opisuje pad Hrvatske pod ma|arsku zavisnost 1102. godine. Prethodno su, prema “hrvatskoj predaji”, Ma|ari 1097. godine na Petrovoj gori porazili tzv. hrvatsku vojsku mitskog hrvatskog kraqa Petra Sva~i}a, i vladali nad Hrvatima do 1527, odnosno, do vremena pada Ma|arske pod Turke i potpadawa Hrvatske pod Austriju. Nepoznati autor je Pacta conventom hteo da istakne ~iwenicu da Hrvati nisu bili podani~ki narod u okviru Ugarske ve} ravnopravan dr`avnopravni ~inilac zajedni~ke ugarsko-hrvatske dr`ave.

Izmi{qeni doga|aj, vezan za tobo`we potpadawe Hrvatske pod Ma|arsku 1102. godine, hrvatski istori~ari nastoje prikazati {to afirmativnije po hrvatsku dr`avnost. Sve{tenik – istori~ar dr Lovre Kati} tuma~i da su Hrvatska i Ugarska 1102. godine sklopile personalnu uniju koja je trajala sve do 1918: “Hrati ni u zajednici s Ugarskom nisu napustili svoju dr`avnu osobnost i samostalnost. Sami su to ozna~ili rie~ima upu}enim, 28. aprila 1527. godine, kraqu Ferdinandu: ’Neka se znade, Va{e veli~anstvo, da se ne mo`e na}i zabiqe`eno da bi ikoji vladar zavladao Hrvatskom, jer po smrti Zvonimira slobodne se voqe pridru`ismo sv. Kruni ugarskog kraqevstva, a poslije toga Va{em veli~anstvu”. Prof. Petar Grgec izvodi ~udnu jezi~ku akrobatiku kada nastoji dokazati tobo`wu hrvatsku samostalnost u okviru Ugarske. On pi{e da je 1102. godine “do{lo do u~vr{}ewa Arpadovaca na hrvatskom kraqevskom prestolu”. Me|utim, posle toga nagla{ava da je Hrvatska 1102. godine u{la u gra|anski rat i propast. Po{to je u naslovu (“Kako i kojim ugovorom se predado{e Hrvati ugarskom kraqu”) najavio o ~emu }e govoriti, nepoznati sastavqa~ Pacta convente saop{tava kako je kraq ugarski Koloman odlu~io pokoriti “~itavu Hrvatsku sve do dalmatinskog mora”. Zbog toga je do{ao do Drave, na {to su Hrvati, ~uv{i za dolazak vladara, skupili vojsku i pripremili se za borbu. Ugarski kraq Koloman im na to {aqe svoje poslanike da sklope s wima takav ugovor kakav budu sami `eqeli. Posavetovav{i se, Hrvati po{aqu dvanaest svojih plemi}a od dvanaest svojih plemena (redak primer plemena sa dr`avqanskom sve{}u – N. @.). Po{to je nabrojao predstavnike dvanaest plemena, sastavqa~ je naveo da je Koloman s wima izmenio poqubac mira te da su nakon raspravqawa sklopili ugovor. U wemu je odre|eno da spomenuti plemi}i dr`e u miru sve svoje posede; da nijedno od dvanaest plemena ne pla}a kraqu porez ili tribut; da u slu~aju odbrambenog rata svako pleme dovede deset kowanika na svoj tro{ak do Drave, a odatle da su du`ni po Ugarskoj ratovati na kraqev tro{ak tako dugo dok traje rat. Vode}i hrvatski mitoman, D. Mandi}, Pacta conventu naziva Dogovornom nagodbom, a stvorene dr`ave “drugarskim kraqevstvima”. Ta kraqevstva su, po wemu, suverene dr`ave u poziciji personalne unije: “Dogovornom nagodbom g. 1102. Hrvatska je sa~uvala sve osobine samostalne, suverene dr`ave: svoj dr`avni prostor, svoju hrvatsku krunu, svoj zakonodavni dr`avni sabor, svoju vojsku i svoje finansije. S Kraqevinom Ugarskom Hrvati nijesu stupili ni u kakvu vezu, osim kraqeve osobe (personalna unija – N. @.), ali se i taj morao posebno kruniti hrvatskom a posebno ugarskom krunom. Po u~iwenom ugovoru, godine 1102, Hrvatska i Ugarska postale su dvije drugarske kraqevine”. Istori~arka Nada Klai} je zakqu~ila da je starijoj hrvatskoj istoriografiji bilo stalo da doka`e kako je Pacta conventa dr`avnopravni ugovor, te da je na taj na~in hrvatski narod pregovarao sa ma|arskim kraqem Kolomanom kao ravnopravan faktor. Nada Klai} je jednostavno odbacila vaqanost Pacta convente konstatacijom da su takvi ugovori za pojmove XII veka potpuno nepoznati i nemogu}i. I hrvatski istori~ar Ferdo [i{i} je 1914. odbacio javnopravni karakter Pacta convente. Tada je tvrdio da to nije

nikakav “dr`avnopravni spis” ili “~ak me|unarodni”, nego obi~na kraqevska diploma. Lubor Hauptman je prosto Pacta conventa proglasio falsifikatom. Novija hrvatska istoriografija je utvrdila da je neispravna konstatacija da je 12 plemena zaista postojalo u XII veku. Hrvatski “povjesni~ari” su utvrdili da je ustanova “dvanaest plemena” postojala u “hrvatskim krajevima” u XIV veku. Dakle, o~igledan je nesklad, kod tuma~ewa hrvatskih istorijskih ~iwenica, i me|u samim hrvatskim istori~arima. Mo`emo zakqu~iti da je hrvatstvo nepoznat pojam za razdobqe ranog i razvijenog sredweg veka. Tek je naknadnom novovekovnom redakturom izvornih podataka taj narodnosni pojam dobijao na svom utemeqewu i broj~anom i teritorijalnom opsegu.” (isto; str. 40-46)

e 4. Hrvatsko svojatawe Bosne
Psuwski u poglavqu “Pohlepa za srpskom Bosnom i wenim vladarima”, analiziraju}i hrvatsko prisvajawe srpskih zemaqa, hrvatsku istorijografiju naziva “grabqivicom”, i isti~e da je glavni ciq hrvatskog svojatawa Herceg – Bosna i weni srpski vladari. Psuwski obja{wava koju teritoriju je obuhvatala Bosna i ko su bili weni stanovnici i vladari. “Po Frawi Ra~kom, Bosna se naziva op{tim imenom Dalmacije, koja je zahvatala prostor od mora pa do Drine i Save, (Ra~ki, Rad 56, str. 109). Ovo se poklapa i sa frana~kim letopiiscem Ajnhartom (770-840), koji u svojim zapisima opisuje bekstvo Qudevita, nezavisnog kneza Dowe Panonije pred frana~kom vojskom iz wegove prestonice Siska – ovako: “Ostaviv{i grad Sisak, Qudevit pobe`e Srbima, za koji se narod veli, da poseduje veliki deo Dalmacije”. (“Poveqe Matije Ninoslava” od dr Vase Glu{ca str. 47). To isto o Qudevitovom bekstvu tvrdi i prvi hrvatski istori~ar Vitezovi}, koji precizira Qudevitovo bekstvo u godini 822. i na strani 63. ka`e: “Qudevit, ostaviv{i varo{ Sisak pobjegao je Srbima, gdje je docnije nevjerom ubio srpskog vojvodu koji ga je u svoj dom primio”. Pod jednom godinom docnije (823) Vitezovi} bele`i, da je Qudevit ubijen na dvoru jednog drugog srpskog vojvode u Bosni odnosno Dalmaciji, kome je spremao istu sudbinu kao onom prvom. Da je Bosna bila isto {to i Dalmacija, a Dalmacija {to i Bosna, to nas je uverio hrvatski istori~ar Frawo Ra~ki. A da su to bile jo{ u doba kad se za ime Hrvata ni{ta nije znalo srpske zemqe, to nam zajam~i frana~ki letopisac Ajnhart negde u VIII veku i prvi hrvatski istori~ar Vitezovi} u XVII veku. Ali, to sve ne smeta “suvremenoj” hrvatskoj gramzivosti da o Bosni govori kao o “iskonskoj” hrvatskoj zemqi, a o Srbima bosanskim vladarima kao “autohtonim” Hrvatima, kako }emo to daqe videti. Istorijski je notorno, kad se k}er ra{koga `upana Uro{a I, godine 1129, udala za ma|arskog kraqa Belu Slepoga, kome je Koloman dao izvaditi o~i, Jelena je Beli donela u miraz Bosnu, koja je tada prvi put osetila ma|arsku vlast na celoj svojoj teritoriji. Ali, koliko god je ovo istorijski notorno, hrvatska “povijest” ne rumeni od stida kada tvrdi (“Hrvatski list” od 4. maja 1939), da je Jelena donela Beli Slepom samo “neku Ramu na Dunavu”, koja se ne mo`e nigde na mapi prona}i. Samo, dakle, da Bosna ne bu-

de srpska, makar se i Rama kod Prozora u Bosni morala pomeriti ni{ta mawe nego do Dunava! Hrvatska “povijest” pravi se da ne zna ili `eli tako vaspitati svoje ~itaoce, da je ova Srpkiwa zbog mu`eve oslepqenosti vladala Zvonimirovom krunom ne samo za wegova `ivota, nego i 20 godina posle wegove smrti, koja pada 1141. godine. Jo{ mawe se hrvatska “povijest” hvali Jeleninim bratom Bjelo{em, dakle opet Srbinom, kao kraqevskim ugarskim namesnikom, koji je istovremeno bio i ban hrvatski. Zaista, te{ko se hrvatskoj “povijesnoj” naduvenosti hrvati sa istinom! Ve{tom kamufla`om razme}e se “povjesni~ar” vladavinom ma|arskih kraqeva Bele, Stjepana i Andrije, kojima su vi{e formalno nego stvarno nasa|ivali Zvonimirovu krunu, mada to ovima nije bilo potrebno da bi mogli vladati Hrvatskom. Isti~e mnogo sekundarnih momenata, samo da bi sakrio srpski zna~aj onoga vremena u Sremu, Slavoniji, Bosni i Primorju. Kao da se to ti~e Hrvata, nagla{uje udaju k}eri ma|arskog kraqa Stjepana za francuskog kraqevi}a An`u, ali hotimi~no zaboravqa da se druga Stjepanova k}er Katarina udala za Dragutina, sina Stevana Uro{a “Velikog i stra{nog”, koji je sa Katarinom dobio u miraz Ma~vu, Srem i dobar deo Slavonije.”(Psuwski; cit. delo; str. 53-55) “Vaspitan da ne slu`i istini, hrvatski “povjesni~ar” vrda oko Bosne i kad se radi o tome da sakrije wen srpski karakter, on ne spomiwe da ju je }erka srpskoga vladara Uro{a odnela Beli, ve} be`i {to daqe od we, obja{wava svojoj “cijewenoj ~itala~koj publici”, da je Jelena donela u miraz neku Ramu, koja da se nalazi na Dunavu. (“Hrvatski list” od 4. maja 1939). Idu}i u poteru sami za sobom, hrvatski istori~ari ~etiri dana docnije, (“Hrvatski list”od 8. maja 1939) hvataju sami sebe i obja{wavaju svojem hrvatskom narodu, da je Rama u stvari Bosna, a da naziv Rame poti~e od re~ice Rame kao pritoke Neretve, koja te~e od Prozora do ispod Kowica. Ona ista Bosna dakle, koja je vekovima odolevala nepozvanim nasrtajima, prolevaju}i krv samo zato, da bi se odr`ala u srpstvu i pravoslavqu. I pored sve ozbiqnosti pred tragedijom srpskoga naroda, mogao bi se ~ovek nasmejati hrvatskoj logici, koja im slu`i kao osnovica za svojetawe Bosne. Prema wihovom shvatawu, Uro{eva k}er Jelena, odnela je ma|arskom kraqu u miraz Bosnu. Po{to je ma|arski kraq vladao i Hrvatskom, smatraju Hrvati dakle, mada to sa wima nema nikakve veze, da im iz ostvarewa krvnog srodstva izme|u srpske i ma|arske dinastije pripada Bosna. Tako im je merilo logike za ovaj slu~aj. Me|utim, kada je Ladislavqeva k}er Jelisaveta svojom udajom za kraqa Milutina Srbiji povratila Bosnu, hrvatski “povjesni~ari” shvataju stvar druga~ije i – mudro }ute.) (isto; str. 55-56) “Nova hrvatska istorija se trudi da srpskom karakteru Bosne od [ubi}a pa do Tvrtka (1309-1391) da hrvatsko obele`je. Ovo naro~ito dolazi do izra`aja u opisu li~nosti Tvrtkove, koga prikazuje kao Hrvata iako je i deci osnovnih {kola poznato, da se Tvrtko, kao potomak Kotromanovi}a, krunisao u Mile{evu (1377) na grobu Svetoga Save i uzeo naziv: “Stevan Tvrtko I kraq sviju Srba”. Tome istom Tvrtku, kraqu sviju Srba, ponudili su hrvatski velika{i “najpokornije” hrvatsku krunu da je spoji sa srpskom, po{to su po primeru Bribinskih-[ubi}a videli da se borbom ne mo`e ni{ta

od srpskih zemaqa otkinuti. Da je Tvrtko mogao znati, {ta }e u dalekoj budu}nosti hrvatska istorijska naduvenost izgra|ivati na tome slu~aju, ne bi se verovatno godinu pred svojom smr}u (1391) na wihovu molbu proglasio pored kraqa sviju Srba i kraqem Hrvatske i Dalmacije. Jer, umesto da se stvar tuma~i onako kako zdrav razum govori, hrvatski istori~ari novijega kova smatraju da im je Tvrtko time {to se pristao proglasiti i hrvatskim kraqem, doneo kao poklon Bosnu i srpske zemqe, da bi ih zatim Hrvati ugradili u svoje “tisu}godi{we povijesno pravo”. Nije nam, dodu{e, poznato {ta je o sebi rekao Tvrtko kada se primio da pro{iri svoje srpsko kraqevstvo i na Hrvatsku, ali nam je zato ostalo zapisano o wegovom krunisawu u Mile{evu ovo: “Ja Stefan Tvrtko v ’Hrista Boga kraq Srbije, Bosne i Primorja. Bog mi je dao da sednem na presto srpskih vladara, mojih predaka.”(isto; str. 58-59) “Nova hrvatska “povijest” u svojoj petqanciji dolazi sama sa sobom u koliziju, jer ne mo`e da objasni, kako to da Tvrtko, kraq Hrvata, ratuje protivu Hrvatske. Isto tako “Opis jugoslovenskog novca” {tampan 1875. godine u Zagrebu svojom 186. stranom dovodi “suvremene hrvatske povjesni~are” u nezgodan polo`aj, jer za Stevana I Kotromanovi}a ka`e: “Stjepan I Kotromanovi} (oko 1300. godine) slijedio je isto~nu vjeru”. U srpskim krajevima pod Austrougarskom ostala je od davnina pri~a o hrvatskom karakteru: “Primi dva Hrvata u svoj dom, pa jednog postavi za trpezu i hrani, a drugoga obori i stoj za to vreme na wemu. Budi siguran da o tebi jednako misle obojica”! O tome se mogla uveriti Jelisaveta, kao ugarsko-hrvatska kraqica, k}er istoga onog Stevana Kotromanovi}a, kome “suvremeni” hrvatski istori~ari u novije doba prika~i{e hrvatsku firmu. Wu su usta{ki velika{i, koji su joj se dotle do zemqe klawali, zadr`ali za vreme jedne wezine posete Hrvatskoj u Zadru, pa je, 1387. godine, osudili na smrt i pogubili. (“Hrvatski list” od 15. maja 1939). Kao i uvek, Hrvati su `eleli wenu smrt samo zato, {to je bila Srpkiwa. U lovu za velikim qudima, ~ija ih oskudica ve~ito prati, Hrvati su ~ak posegli i za Mehmed pa{om Sokolovi}em. Da srpska i hrvatska publika lak{e proguta, hrvatski istori~ari govore}i o smrti Sultana Sulejmana II pod Sigetom u Ma|arskoj ka`u: “Veliki vezir Mehmed pa{a Sokolovi}, rodom Hrvat iz Bosne, zataji smrt sultanovu”. (Hrvatski list” od 31. maja 1939). Te{ko je verovati da hrvatski istorijski bezobrazluk novijega doba nije znao, da je prvi srpski pe}ki patrijarh Makarije (1557-1573) bio niko drugi ve} ro|eni brat Mehmed pa{e Sokolovi}a i da su zatim dva Makarijeva i Mehmedova sinovca Antonije i ]erasim jo{ 30 godina sedeli na prestolu srpskih patrijarha. Da je dakle Mehmed pa{a bio Hrvat wegov brat Makarije ne bi bio srpski patrijarh, ve} rimski papa. A da se Mehmed i u Sultanovj slu`bi ose}ao Srbinom, vidi se iz wegovog pisma, upu}enog oktobra 1561. godine, temi{varskom komandantu Andra{u Batoriju, u kojem mu }irilicom pi{e i ovo: “I {to mi {aqe{ pisama, sve mi {aqi na srpskom jeziku”. (dr Glu{ac: “Poveqe Matije Ninoslava”, str. 68). Ni naslednik Stevana Tvrtka I, kraqa sviju Srba, Stevan Debi{a nije ostao po{te|en hrvatskog svojatawa. Ute{qivo je dodu{e, da ovo svojatawe

nisu vr{ili savremenici svih onih srpskih velika{a pa i wegovi, ve} hrvatski “povjesni~ari” po~ev od takozvanog “hrvatskog preporoda” u pro{lom veku pa ovamo. Izgleda me|utim, da hrvatske “povjesni~are” od toga “preporoda” i bu|ewa pa ovamo nije toliko odu{evqavala srpska bliskost i hrabrost, koliko im se dopala srpska istorija i srpska teritorija, od koje bi po ne{to otkinuli i na tima ~erupotinama po~eli zidati naduveno svoje “tisu}godi{we povijesno pravo”, kao osnovnu propagandisti~ku materiju, iz koje }e docnije ni}i nova i najstra{nija srpska stradawa. Poznato je, naime, da je Tvrtka I nasledio Stevan Dabi{a Kotromanovi} i da su se zbog wegove slabosti osilili srpski velika{i Pavle Ra|enovi}, bra}a Pavlovi}, Vuk Vu~i}, \ura| Radivojevi}, Sando Hrani} i Hrvoje Vuk~i}. Poznato je i to, da je wegova udovica Jelena, zvana “Gruba”, izabrana posle wegove smrti (1395) od bosanske vlastele za bosansku kraqicu i da je posle zba~ena sa prestola, a na weno mesto izabran Ostoja Kotromanovi}, na koga su kratko vreme posle toga udarili Ma|ari. Hrvatska propagandisti~ka istorija, objavqena 1939. godine (“Hrvatski list” od 17. maja 1939) ozna~uje sva ova previrawa u bosanskim dinastijama kao hrvatska. Ne mogu samo da objasne, za{to ma|arsko-hrvatski vladari napadaju kraqa Ostoju Kotromanovi}a, kad je on po wihovom ra~unu bio Hrvat i hrvatski vladar! Duga~ka je lista hrvatske prisvaja~ke naduvenosti. Da, duga~ka je isto toliko, koliko je dugo vreme od onda kako su nas Hrvati, kao gotska skupina (po tvr|ewu mnogih u~enih Hrvata) unesre}ili svojim ulaskom u na{u sredinu i tobo`e nam doneli “organizatorski smisao” (dr Lorkovi}: “Narodi i zemqe Hrvata”, str. 34), kojega tobo`e da dotle Srbi nisu imali. Izgledalo bi da nabrajawe ovih svojatawa zamara. Ja, me|utim, smatram za neophodno, da se svaki takav slu~aj potpuno rasvetli i time donekle popuni praznina srpskih istorijskih pisaca, koji su, na srpsku nesre}u, izbegavali da se ograde od hrvatskih nasrtaja na srpsku istorijsku ba{tinu samo zato, da ne bi pomutili tobo`e bratske odnose, ili da ne bi komplikovali susedske sa austrougarskom monarhijom, u ~ijem se sklopu nalazilo vi{e srpskih nego hrvatskih zemaqa.” (isto; str. 60-63). Autor navodi jo{ primera svojatawa srpskih vojvoda. Isti~u}i poznatu ~iwenicu da su “nevino odvo|ena srpska deca potur~avana i vaspitavana u mr`wi prema svemu onome {to je srpsko”, Psuwski ukazuje da su Hrvati ~ak i to prisvojili, a onda pravi paralelu da je tursko jani~arewe srpskog naroda, zapravo zamenilo rimsko, odnosno hrvatsko jani~arewe, misle}i na pokatoli~ene Srbe. “Sad nam Hrvati dolaze sa novom teorijom: da su turski jani~ari u stvari bili Hrvati. Sasvim dakle u duhu usta{kih na~ela. Kad bi to bila istina, {to nije slu~aj, mi bi najpripravnije skinuli naba~enu kletvu. Me|utim, stvar sa jani~arima stoji onako, kako je zabele`eno u srpskoj istoriji i narodnim predawima, a ova nova hrvatska teorija ima trostruku tendenciju i to: da se bosanski muslimani oja~aju u fiktivnom uverewu o hrvatskom poreklu, da se Hrvati katoli~anstvu predstave kao ve~iti borci protivu svega {to je srpsko i pravoslavno i najzad da se jani~arski zulumi pribroje usta{kom vandalizmu HH veka i tako upotpuni slika, koja predstavqa stvarni duhovni odnos Hrvata prema Srbima.” (isto; str. 66)

U poglavqu “Hrvatski jani~ari” autor ukazuje da i posle turskog sloma jani~arewe srpskog naroda nije prestalo. Kontinuitet je odr`an, samo je Carigrad zamewen Zagrebom i Rimom. “Po{to smo se upoznali sa novom hrvatskom teorijom o bosanskim jani~arima, kojoj ni sami trezveniji Hrvati ne veruju, moram najzad u ime istorijske istine re}i i ono {to su tolike generacije pismenih Srba izbegavale kazati, samo da bi o~uvale srpsko-hrvatsko bratstvo, koje je Hrvatima slu`ilo kao tobo`wa glazura, a Star~evi}eva nauka stvarnost. Iako te{ka srca, Srpstvo konstatuje, da jani~arewe srpskoga `ivqa nije prestalo propa{}u turskog gospodstva u krajevima pod Austro-Ugarskom. Naprotiv, ono je i posle turskog sloma nastavqeno, samo su se nosioci ove sredwovekovne tipike odjednom na{li umesto u Carigradu, usred Zagreba, a wihovi naru~ioci i za{titnici u Rimu, jer nije uzalud onaj ruski pisac Nikola Dorunov napisao: “Milioni Srba postav{i rimokatolici, pretvori{e se u Hrvate” (“Dr`ave i narodi”, str. 105), niti je ruski general Gurko u “Var{avskom dnevniku”, za mesec oktobar 1890, napisao o svojoj poseti Zagrebu i ovo: “Do{ao sam u stolicu pokatoli~enoga Srpstva”. (“Dr`ave i narodi”, str. 105). Takvim blagoslovom Rima, a protiv svoje voqe, pokatoli~eno Srpstvo, vaspitano putem zagreba~kih jezuitskih centara, podstrekivano smi{qenim planom daqih nasrtaja na Srpstvo i pravoslavqe, daleko je prevazi{lo vandalizam turskih jani~ara iz sredwega veka kako po izboru zlo~ina~kih sredstava, tako i po broju `rtava. To su dakle hrvatski jani~ari, ~ija nedela ne}e nikada izblediti iz srpskog narodnog se}awa. Pohrva}eni Hrvati najvi{e su zla naneli srpskom narodu. Jer, ona osnovna skupina Hrvata iranskog ili gotskog porekla, koja je sa~iwavala zagreba~ku okolinu, postala je, kako sam na jednom mestu rekao, o{trica ugra|ena pre tolikih stole}a u vrhu rimokatoli~kog bode`a, namewenog za sistematsko prodirawe na {tetu pravoslavqa, ali, sem {to su katoli~kom Rimu mo`da i nesvesno poslu`ili kao most i oru|e, ne bi se mogli ubrojiti u opasnije takmace Srpstvu i pravoslavqu. Mnogobrojna isku{ewa doneli su srpskom narodu ba{ otpadnici jani~ari, koji su, da bi se {to vi{e dodvorili katolicizmu, stole}ima vr{ili zlo~ine prema onima, koji su i daqe ostali uz svoju veru i svetosavsku tradiciju. Tok istorijskih zbivawa i uticaj Vatikana u austrougarskim dvorovima hteo je, da broj Hrvata-jani~ara vekovima, nekoliko puta prema{i broj mati~nog hrvatskog naroda. Ovi hrvatski jani~ari najve}im delom i nose odgovornost za vandalizam, kako onaj duhovni u pro{losti, tako i duhovnofizi~ki u doga|ajima 1941. godine i daqe.” (isto; str. 66-68) “Najnovije jani~arewe vr{e Hrvati uporedo sa izgra|ivawem “Nezavisne Dr`ave Hrvatske” po istim receptima, po kakvima su to radili Turci u sredwem veku. Mi smo to znali i pre, a `ene izbeglice iz okoline Sanskog Mosta, koje su najpre bile podvrgnute strahovitim torturama po mnogim hrvatskim logorima, da bi najzad bile po~etkom meseca marta 1943. godine preba~ene iz Zemuna u Beograd, skrhane onime {to su pre`ivele ispri~ale su, da su usta{e iskoristili akciju ~i{}ewa po Bosni, u kojoj su pokupi-

li `ene sa wihovom decom i strpali u koncentacione logore. U toku preme{tawa iz logora u logor, oduzimali su im decu i sme{tali ih u katoli~ke samostane. Najzad su u zemunskom logoru izdvojili zdrave devojke i `ene, koje su nekuda odveli, a bolesne i za rad nesposobne `ene prebacili u Beograd. Ako se ubudu}e rodi jo{ koji po{teni Hrvat, kao {to su me|u ostalima bili sewski biskup Martin Brajkovi}, Matija Katan~i}, Ivan Antunovi} i wima sli~ni, oni }e na ovaj na~in postale Hrvate svrstati u red Srba katolika isto onako, kao {to je biskup Brajkovi} u popisu stanovni{tva 1700. godine klasificirao hrvatsko stanovni{tvo na a) Srbe pravoslavne, b) Srbe katolike i g) Hrvate. Godine 1877, kada je pravqena statistika Kraqevine Ugarske, istori~ar [viker se osvr}e na Brajkovi}a te i sam ozna~uje [okce i Buwevce kao Srbe katolike. Treba naro~ito ista}i, jer to dobar deo dalmatinskih Hrvata i danas zaslu`uje, da ih je biskup Brajkovi} smatrao Srbima katolicima.” (isto; str. 68-69) Psuwski, u poglavqu “U jednoj ruci krst, a u drugoj ma~”, sagledava rezultate aneksije Bosne i Hercegovine 1878. godine. “Turci su mnogo vi{e po{tovali pravoslavqe od Hrvata. To uostalom i sami Hrvati ne kriju, jer se u svim napisima `ale, kako su Turci omogu}avali pravoslavqu normalni `ivot. Za to isto vreme, Hrvati su od be~kog dvora neprestano tra`ili uni{tewe pravoslavqa u ostalim srpskim zemqama pod Austrougarskom, pa je, dakle, jedino bosansko pravoslavqe za to vreme bilo po{te|eno verskih progona sve do wene aneksije (1878). Skoro isto kao Bosna, bila je za{ti}ena Vojni~ka krajina, koja je apsolutnom svojom ve}inom bila srpska, kako }emo to videti iz pretstavke patrijarha Raja~i}a Hrvatskom saboru. Ona je ~inila duboki pojas izme|u Hrvatske i Bosne ~itavom bosanskom periferijom od Primorja, pa do isto~nog Srema, a stajala je neposredno pod dvorskom upravom, mada su se kroz vekove ponavqali hrvatski zahtevi da im se Krajina pot~ini, kako bi se po woj mogli jezuiti razmileti i nastaviti ono, {to je Marija Terezija zapo~ela. Hrvatima je najzad, pomo}u Ma|ara i Ma|arskog sabora, 1875. godine uspelo, da im be~ki dvor dekretuje Vojni~ku Krajinu i da je pot~ini hrvatskim banovima. Tako su posle skoro 200 godina neprestanog ucewivawa u pogodnim momentima, Hrvati najzad ostvarili svoj san i dobili novo “poqe rada” za svoj jezuitski kler, koji se odmah bacio na posao. Me|utim i pored prili~nog uspeha, postignutog vla{}u i silom, hrvatski jezuiti nisu uspeli da zatru Srpstvo i pravoslavqe u ovim krajevima, a ono {to su sa verskog gledi{ta i uspeli, nisu uspeli sa etni~kog, jer je taj narod i daqe po svojem obele`ju i narodnim obi~ajima srpski. U wemu se i danas pevaju pesme o Marku Kraqevi}u, Milo{u Obili}u i Starini Novaku. Za vreme dok je Vojni~ka krajina stewala pod katoli~kim pritiskom, bosansko se pravoslavqe diglo na ustanak (1875) uvereno, da }e ostvariti svoje nacionalne te`we u pripojewu Srbiji i Crnoj Gori. Mnogi savremenici sla`u se u mi{qewu, da se bosanski Srbi ne bi digli na ustanak kad bi znali unapred, kakav }e nastupiti preokret mimo wihove voqe i da }e umesto otklawawa jedne opasnosti, upasti u mnogo ve}u. Hercegova~ka buna,

koja se prenela i na Bosnu, naslawa se ideolo{ki i materijalno na Srbiju i Crnu Goru, koje su 1876. godine objavile Turcima rat, koji se ubrzo zavr{io primirjem. Ali, kad je slede}e godine Rusija zaratila sa Turskom, Srbija i Crna Gora su objavile Turskoj i drugi rat. Za sve to vreme Hrvati su mirno posmatrali sa druge strane ove pokrete kao da ih se ni{ta nisu ticali, jer se u stvari i nije radilo niti o wihovom narodu, niti o wihovoj teritoriji. [ta vi{e, kao {to }emo to docnije videti iz proglasa bosanskohercegova~kih begova, od 24. avgusta 1894, hrvatsko se ime u Bosni i Hercegovini nije niti spomiwalo, a kamoli da se ko od bosansko-hercegova~kih muslimana mogao ose}ati Hrvatom. Kad je, me|utim, aktom Berlinskog kongresa (1878) bosansko-hercegova~ki ustanak dobio ne`eqeni pravac, a Herceg-Bosna privremeno poverene Austrougarskoj da je “prosvijeti i uredi dok se ne re{i bosansko pitawe”, pred Hrvatima se pojavila nova srpska le{ina, na koju }e pasti jato jezuitskih gavranova. Ono {to se u pogledu bosanske pripadnosti Hrvatima ve} prema izjavi Ivana Talera u Hrvatskom saboru (1. juna 1861) ~inilo nemogu}im, jer je ovaj u diskusiji o Bosni rekao: “Pitawe isto~no, gospodo, ne}e ni Ugarski ni na{ sabor rije{iti. To je evropsko pitawe i ako }e na{oj bra}i na jugoistoku biti od voqe kome da se pridru`e, ko zna, ho}e li oni vi{e simpatija za nas ili za Srbiju imati”. (strana 325, stenogr. zap.), to je sada Hrvatima postalo doku~ivo. A da bosanskom Srpstvu pravoslavne i muslimanske veroispovesti ne bi moglo biti “od voqe kome da se pridru`e”, Ma|ari su uz pomo} Hrvata okupirali Bosnu i da bi je {to boqe prosvjetili”, zatvorili su skoro sve srpske {kole i manastire, pa umesto wih, na~i~kali Bosnu i Hercegovinu jezuitskim samostanima i “sjemeni{tima”, u kojima je otpo~elo pokatoli~avawe srpskog i muslimanskog naroda. Ve} 1894. godine, dakle posle 19 godina od aneksije, neki jezuit~i} prvi put po~iwe nazivati bosanske muslimane nazivom “Hrvati-muslimani” u jednom dopisu “Obzoru” iz Travnika. Na ovo reagiraju najugledniji bosansko-hercegovak~i muslimani, uputiv{i protestni ispravak “Obzoru” u kojem ka`u, da se oni nikad nisu ose}ali Hrvatima, pa da je takav naziv za wih isto {to i kleveta. “Obzor”, dosledan samom sebi, nije hteo objaviti wihovu ispravku, pa su travni~ki age i begovi zamolili zagreba~ki “Srbobran” da to u~ini, {to je ovaj i objavio, u svome 72. broju za 1894. godinu. Crna mantija nije, me|utim, mirovala, ve} je tvrdokorno nastavila smi{qenim putem. Neko vreme posle objavqenog ispravka u “Srbobranu”, javio se travni~ki jezuita zagreba~kom “Obzoru” ponovo sa intrigom, da su tobo`e Srbi nagovorili age i begove da onu ispravku po{aqu. Kao odgovor na ovaj novi nasrtaj, osvanule su jednog letweg dana, 1894. godine, po Travniku i mnogim bosanskim mestima velike plakate sa natpisom “Na{im dindu{manima” u kojima se u biranom sadr`aju izme|u ostaloga ka`e: “Mi se ne bismo osvrtali na ove la`qive dopise, jer nam je svejedno {ta hrsuzi o nama misle i kako pi{u, ali smatramo svojom du`no{}u ponovo ~isto i bistro izjaviti, da je ona potekla od nas samih i bez ikakvog nagovarawa od koje mu drago strane”.

“Mi mislimo da nema nijednog muslimana u celoj Herceg-Bosni a ni izvan we, koji }e jezuitsku uvredu smatrati kao ne{to malo, ve} kao ogromno, {to ne}emo ni kroz vjekove zaboraviti. A {to dopisnik o nama muslimanima sudi, ne ~udi nas ni malo, jer se mi od jezuite boqemu i ne nadamo. Nijesmo mi “mazdumi” kakvim nas ho}e svijetu predstaviti tobo`wi `utokqunac i “Obrazov” dopisnik, a u istinu nekakav `utokqun |ak, koji je srkao pamet u ovda{woj jezuitskoj gimnaziji. Znamo mi dobro predvi|eti posledice toga ~ina, te se ne damo ni na {to nagovoriti”. “Mi do u najnovije doba nijesmo znali ni za kakve Hrvate, a od nekog vakta po~e{e se nekakva bezbeli nau~ena djeca zvati Hrvatima. Pa da je to, ni po jada, nego ho}e evo da i nas stare nazovu tim nama nepoznatim imenom. Mi ih zato molimo, neka nas puste na miru i pro|u se la`i i klevetawa, jer }emo ina~e okrenuti debqi kraj. A sada zavr{avamo re~ima pre|a{we izjave, da ne samo {to ne}emo imati sa Hrvatima i tamo wihovim jezuitima nikakve zajednice, nego smatramo svakog onoga muslimana, koji se uhvati u wihovo kolo, izdajicom svoga roda, vjere i plemena”. Plakat je datiran u Travniku 24. avgusta 1894. godine i nosi ove potpise bosansko-hercegova~ke vlastele: Adem beg Hafizali}, Islam ef. Kajmakozi}, [emsi beg Gluhbegovi}, Ahmed beg Kulenovi}, Ve}ir beg Sulejmanpa{i}, Veli beg Hasanpa{i}, Ali{efki ef. Junusefendi}, Dervi{ beg Hayipali}, Ahmed beg Gluhbegovi}, Omer beg Hadiali}, [ukir ef. Arnautovi}, Abdula ef. Be}iragi}, Sulejman ef. Kajmakovi}, Mehmed beg Krehi}. Ovakva odlu~nost bosansko-hercegova~kih muslimana nije mogla zbuniti jezuitsku prepredenost, jer je ona i daqe nalazila na~ine da {to boqe iskrivi pravi smisao odluke Berlinskog kongresa i da dobijeno vreme {to boqe iskoristi u katoli~ke svrhe. Tako su hrvatski jezuiti preplavili Herceg-Bosnu i uz obilatu pomo} ma|arskih okupacionih vlasti, umesto krstom, oru`jem vr{ili “uzvi{enu katoli~ku misiju”. Nalaze}i se izme|u ma|arskih okupacionih vlasti i hrvatskih jezuita, srpsko-muslimanski `ivaq u Bosni i Hercegovini na{ao se izme|u dve vatre, pred najte`im duhovnim i fizi~kim isku{ewima. Kulturno-prosvetni zadatak austrougarske okupacije izbledeo je, a iza wega se ukazala te{ka stvarnost ma|arskohrvatske eksploatacije i du{evne hegemonije. Kao rezultat “prosvjetne misije”, koju je Berlinski kongres dekretovao Austro-Ugarskoj, a ova Ma|arima i Hrvatima, dolazi posle 29 godina do poznatog bosansko-hercegova~kog vapaja u formi memoranduma, upu}enog 1907. godine me|unarodnoj konferenciji mira u Hagu, gde se detaqi{u ma|arsko-hrvatske te`we da se pomo}u vlasti Bosna i Hercegovina {to je mogu}e pre katoliziraju. Taj memorandum ukoliko se odnosi na versko-prosvetni pritisak Hrvato-Ma|ara u svom delu od 12. do 17. ta~ke, glasi: Ta~. 12. “Kako je evropska mandatorka u Bosni i Hercegovini izvr{ila prosvjetnu misiju, vidi se najboqe iz ovih fakata: Odmah posle izvr{ene okupacije, zemaqska je vlada zatvorila sve osnovne {kole, koje su postojale jo{ za vreme turske uprave. Srbi pravoslavne vjeroispovijesti prije okupacije su imali 94 osnovne {kole i neko-

liko mu{kih i `enskih sredwih {kola. Okupaciona uprava prvih dana zatvorila je 54 osnovne i sredwe {kole. Tako je vlada postupila i prema muslimanima. Umesto narodnih {kola, okupaciona je vlada otvorila 339 komunalnih osnovnih {kola, kao i sredwih {kola. Sve ove {kole podignute su i izdr`avaju se o zemaqskom tro{ku iako je duh wene nastave i vaspitawe ~isto politi~ko-propagandisti~ki. Dakle, bosansko-hercegova~ki Srbi isto~nopravoslavne i muslimanske vjeroispovesti, koji sa~iwavaju 85 odsto cjelokupnog stanovni{tva, prinu|eni su da izdr`avaju {kole, koje otvoreno djeluju na nacionalnoj i konfesionalnoj propasti svojoj. Naprotiv, okupacione vlasti svim mogu}im sredstvima poma`u otvarawe i uzdr`avawe osobito katoli~kih manastirskih sredwih {kola, u kojima predaju nastavu jezuiti i milosrdne sestre, kojima je okupacija u posjednute zemqe {irom vrata otvorila. Ta~. 13. Okupaciona vlada etabilirala je katoli~ku versku propagandu (Propaganda fide in pantes infidelium) i woj je na ~elu postavila ~uvenog jezuitskog biskupa [tadlera, koji nosi javnu titulu “papski komesar za vjersku propagandu”. Dovukla je u zemqu ~itave legije jezuita, koji su iz drugih, naprednijih zemaqa istjerani kao najopasniji elementi razdora i omraze me|u narodima jedne dr`ave. Wima je vlada poklonila goleme komplekse zemqi{ta, koje je uvijek bilo sastavni deo op{te narodne imovine i o tro{ku zemqe im podigla bogate manastire i velikolijepne crkve i {kole. Ne pro|e dan da ove fanati~ke prozelitske propagandiste, bilo obmanom ili silom, ne otmu ili ukradu koga pravoslavnog ili muhamedanskog mladi}a, djevojku, kako siroto dijete ili udovicu, koje poslije zatvaraju u svoje prostorije i tu ih najvarvarskijim sredstvima obra}aju u katolicizam. Crni sredwi vijek inkvizicije, mogao bi u tom pogledu pozavi|ati dana{wem dobu u Bosni i Hercegovini. Ta~. 14. Kao {to je okupaciona vlada revnosna u davawu odobrewa i svake pomo}i u novcu i zemqi{tu kad je u pitawu podizawe kakve katoli~ke crkve ili manastira, tako je bezobzirna i neumoqiva kada ima da rije{i kakvu molbu za podizawe sli~ne pravoslavne ili muslimanske bogomoqe. Op{tinama sa hiqadama muslimanskih i pravoslavnih du{a vlada godinama uskra}uje odobrewe za podizawe bogomoqe, dok katoli~ke crkve podi`e i on|e, gde je u mjestu samo jedan `andarm ili ~inovnik katolik, kao {to o tome ima dosta primjera. Znaju}i {ta u Bosni i Hercegovini za odr`awe narodnosti zna~i crkvena autonomija, koju su pravoslavni u punoj mjeri u`ivali za vrijeme turske uprave, okupacione su vlasti svoju politiku na to upravili, da ovu autonomiju uni{te i da wihovu crkvu podlo`e svojim vjernim kreaturama i slijepim politi~kim oru|ima. Isto to rade i prema muslimanima. Ta~. 15. Okupacione su vlasti objavile rat do istrebqewa i samom imenu srpskom u Bosni i Hercegovini, pa su umjesto narodnog imena proglasile pro-

vincijalno ime Bosanac i bosanski, ili “zemaqski jezik” iako se narod od pamtivijeka nazivao i ponosio svojim nacionalnim srpskim imenom {to mu za vrijeme turske uprave nikad niko nije uskra}ivao. Nu okupacione se vlasti ne ograni~avaju samo na gowewe srpskog imena, ve} satiru vandalski i sve drugo {to podsje}a na Srpstvo. Poznato je da su Bosna i Hercegovina sredi{te Srpstva ne samo geografski, ve} i u etnografskom pogledu, te se nije ~uditi, {to je kod nas srpska tradicija i srpska nacionalna svijest jaka kao u drugoj srpskoj provinciji – Srbiji. Ov|e vaqa konstatovati, da je hercegova~ki dijalekt na dostojanstvo srpsko-hrvatskog kwi`evnog jezika. Otuda je jasno, da se u Bosni i Hercegovini weguje i ~uva nacionalna poezija Srpstva, a osobito wen epski dio kao i srpske narodne pripovijetke. U Bosni i Hercegovini upotrebqavaju se vi{e nego ig|e gusle, tj. muzi~ki instrumenat za recitovawe juna~kih srpskih pjesama. Nema Bosanca i Hercegovca, koji ne bi znao i pjevao isvjestan broj onih juna~kih pjesama, a po neki na stotine wih. Iz tih pjesama znaju i svoju istoriju, tako da u pogledu nacionalnog saznawa nema naroda na svijetu, koji je politi~ki svjesniji nego {to je srpski. Srbi se od nezapam}enih vremena slu`e svojim pismom, koje je u drugoj polovici IX vijeka prona{ao Sveti ]iril i brat mu Metodije, arhimandriti za Solunsku Srbiju. ^ak i oni bosanski Srbi, koji su docnije pre{li u islam, do okupacije su se uvijek slu`ili }irilskim pismom, dok okupaciona vlast nije nametnula latinicu a narodni instrumenat gusle konfiskovala. Austrougarska je odmah s po~etka zabranila i proslavqawe patrona nacionalne prosvjete Svetog Save, po kome je jedna na{a pokrajina Hercegovina jo{ u sredwem vijeku dobila ime “Vojvodstvo” (hercegstvo) Svetiteqa Save”. A kad je vi|ela da u tome ne mo`e uspjeti, ona se u posledwe vrijeme ograni~ila na to, da preko svojih agenata i katoli~ke mlade`i, fanatizovane u vladinim {kolama ove proslave ometa, na varvarski na~in napada najintimnije osje}aje i jedan narod vrije|a. S tim smjerom zabranila je i dr`awe javnih procesija u uobi~ajenom crkvenom obredu. Ta~. 16. I pored najispravnijih putnih listova, osobito onih lica koja doputuju iz susjednih srpskih zemaqa, ovima se ~ine ne~uvene te{ko}e pri putovawu, okru`uju}i ih cijelim jatom `bira i {pijuna. Dokle okupacione vlasti u tom pogledu tjeraju, vidi se najboqe po tome, {to su one zimus imale drskosti, da ~ak i prestolonasledniku Kraqevine Srbije, koji je inkognito putovao, zabrane preno}iti u Sarajevu, ve} je ovome protiv izri~ne voqe spremqen naro~iti voz, koji je na brzu ruku uklowen iz zemqe. Tom je prilikom vladin komsar naredio svim sarajevskim hotelijerima, da ne smeju primiti na preno}i{te visokog putnika. Ta~. 17. Mladi}ima koji zbog kiwewa i zbog zloupotrebqavawa okupatorskih {kolskih vlasti polaze {kolu u susjednim srpskim zemqama, pri povratku u domovinu okupacione vlasti ne daju u zemqi nikakve slu`be ni javne ni privatne. Obilate svoje stipendije za vi{e {kolovawe na strani daje vlada samo onim svojim kreaturama, ve}inom sinovima svojih ~inovnika, koji

su ve} u {koli pokazali neprijateqstvo i mr`wu prema pravoslavnima i muslimanima i u slijepoj poslu{nosti prema vlastima. Tako dakle glasi onaj deo bosansko-hercegova~kog memoranduma odnose}i se na versko-prosvetni pritisak hrvatskih eksponenata i neposrednih izaslanika u jezuitskom i ~inovni~kom kadru, koji su imali da izvr{e vekovni san o pokatoli~ewu ove preostale srpske provincije u docnijem sklopu Austrougarske.” (isto; str. 72-81) “Srpska ravnodu{nost, koja je ravna nacionalnom zlo~instvu, pomogla je minulih dvadeset i nekoliko godina Hrvatima i wihovom katoli~kom kleru, da stari hrvatski “narodni program” bude ostvaren, po{to je hrvatskom jezuitskom crvu i wegovoj otrovnoj politici ostavqeno, da po svojoj voqi hara~e po srpskom etnografskom prostoru, za kojega poznati frankova~ki “Obzor” pre nekoliko godina mimo svoje voqe re~e: “Tako je pravoslavno `iteqstvo u to vrijeme predstavqalo 90 odsto cjelokupnog stanovni{tva”, ciqaju}i ovde na ju`nodalmatinsko, bosansko-hercegova~ko, li~ko i sremsko-slavonsko stanovni{tvo, za ~iju je domovinu Mato Mrazovi} na 77 sednici Hrvatskog sabora, od 6. septembra 1861. godine, rekao: “Srbi su zemqe u kojima `ive krvqu otkupili. Oni nisu do{li da u miru i pokoju samo obra|eno poqe posjeduju i prire|eni vi{ak u du}ane spremaju i daqe sa wime trguju, nego su oni svoju zemqu iz turskih ruku svojom mi{icom oteli i po{to sa~iwavaju ve}inu naroda, zemqa je wihova”. Da, bio je to srpski narod, koji je svoju zemqu od Turaka oslobodio, a ne oteo kako to Mrazovi} nehotice ili tendenciozno re~e, a sa~iwavao je u svojim zemqama prema “Obzorovom” priznawu narodnu ve}inu od 90 odsto. Ali jo{ vi{e od toga, bio je to onaj isti narod, za koga Ivan Kukuqevi}, 6. juna 1848. godine, u Hrvatskom saboru javno re~e: “Ovaj nam je narod srpski u najte`im vremenima, kad smo stewali pod aristokratijom, latinizmom i germanizmom, na{u ~istu narodnost sa~uvao”. Da, bio je to onaj isti srpski narod, kome Hrvati mogu zahvaliti da u wihovim {kolama i javnom `ivotu i danas ne slu{aju latinski jezik, kao {to su to imali prilike da ~uju sve do 1843. godine, kada im je prvi put dozvoqeno da u {kolu uvedu hrvatski kao nastavni predmet. Bio je to onaj isti narod, od koga su Hrvati pozajmili svoj dana{wi jezik, a me|u zemqama toga naroda bila je ona ista Herceg-Bosna, za koju je austrougarski ministar Venamijan Kalaj napisao: “Ali je izvan svake sumwe, da je Bosna uprkos svome kolebawu izme|u susednih sila, pored svoje pocepanosti, pokazala ipak u svome razvitku izvesno jedinstvo i takav opravdan pravac koji ju je razdvajao od prave Srbije, pa je to najposle osujetilo ujediwewe ta dva ina~e savr{eno homogena naroda”. [to se Bosna zbog “politi~ke pocepanosti” nije ujedinila sa pravom Srbijom, to je rezultat austrougarske politike “pocepaj pa vladaj”! U tom pravcu Venamijan Kalaj sa austrougarskog gledi{ta ima pravo. Jo{ vi{e ima pravo ovaj austrougarski ministar kad ka`e: da su to “dva ina~e savr{eno homogena naroda”. Nema, me|utim, pravo kad smatra, da je politi~ka pocepanost u potpunom smislu re~i slaba narodna strana, jer takva pocepanost mo`e biti samo kod slobodoumnih naroda, me|u kojima je srpski odu-

vek stajao u prvim redovima. I zato imamo mi pravo kad verujemo, da ne mo`e biti mira u ovom delu Evrope sve dotle, dok god sve srpske zemqe, a me|u wima prvenstveno Herceg-Bosna ne budu u potpunom srpskom narodnom jedinstvu.” (isto; str. 82-83) “Kad su po naruybi pritajenog usta{tva novi hrvatski istori~ari po~eli da naduvavaju hrvatsku “povijest”, na{li su se pred nesta{icom materijala. Ta ih je oskudica navela na zlo~in da posegnu u srpsku istorijsku pro{lost, jer im se ona radi mnogih okolnosti i wihove bezobzirnosti nalazila na domaku. Ni jedan narod bez pro{losti nije lak{e do{ao do istorijske gra|e kao {to je to slu~aj sa Hrvatima. Iz tih razloga, ni jedna svetlija ta~ka srpske istorijske mnogostrukosti pod Austrougarskom nije ostala po{te|ena hrvatske otima~ine. Tako se u lekciji hrvatske “povijesti”, objavqene 3. juna 1939, govori o bici za Sisak 1591, kao iskqu~ivom hrvatskom ratnom uspehu. Ako se, me|utim, pro~ita stenografski zapisnik Hrvatskog sabora za godinu 1861, nai}i }e se, na strani 807, na govor hrvatskog poslanika Lon~arevi}a, u kome ovaj pred Saborom veli~a zasluge Srba za odr`awe hrvatske sigurnosti od Turaka i tvrdi, da je zaslugom Srba tvr|ava u Sisku odbrawena. Govore}i o ratovima koje je Ferdinand II vodio protivu {vedskog kraqa Gustava Adolfa, hrvatska “povijest”, od 12. juna 1939, odnekuda pronalazi, da su se 10.000 Hrvata pod vo|stvom generala Izolanija u bici kod Nirnberga tako juna~ki poneli, da su ba{ oni doprineli Ferinandovoj pobedi. Na isti na~in, da su se Hrvati juna~ki borili u bici kod Lucerna (18. novembra 1632), u kojoj je {vedski kraq poginuo. Da su “suvremeni” hrvatski istori~ari slu~ajno zavirili u stenografske bele{ke Hrvatskog sabora iz 1861. godine, odrekli bi se mo`da ovih “sjajnih” hrvatskih podviga na hartiji, jer bi na strani 808 na{li, da ih je poslanik Lon~arevi} ve} pre 80 godina unapred demantovao rekav{i, da su se u tim ratovima borili Srbi, a ne Hrvati. Evo {ta je Lon~arevi} rekao: “Prije nego {to su se oni Srbi sa ^arnojevi}em naselili u dowe krajeve Ugarske, ratovali su Srbi vara`dinskog i karlova~kog generalata kod Desave pod Valen{tajnom 1626, kod Rienfelda i Volfenbitla pod Pikolominijem, zatim kod Brgesara 1632. pod Ivolanijem, gde su {vedskog generala Vanera i Berharta Vajmarskog, 1636. godine, `ive pohvatali i najzad {vedskog generala Horna zarobili”. Ova su i mnoga druga juna~ka djela u privilegijama sa zlatnim slovima od cezara i kraqeva ugarskih Rudolfa, Ferdinanda II, Marije Terezije, Leopolda i Matije posvjedo~ena i ~uvaju se pod tri kqu~a, od kojih proto severinski jednog imade”. Kad bi neko zapitao: kakve veze imaju ovi Ferdinandovi ratovi sa Srpstvom, mi bismo mu odgovorili: zato, da bi se odbranili od katolicizma i hrvatizma, Srbi su bili primorani da za ra~un Austrougarske ~ine ~uda od juna{tva, samo da bi se istakli iznad Hrvata i time stekli ve}u naklonost be~kih dvorova za odbranu svoga srpskog obele`ja od Hrvata. Jedna od takvih usluga u krvi je i u~e{}e Srba u austro-francuskom ratu, kada je Frawo II radi francuskog “konventa” o smaknu}u Qudevita XVI podigao vojsku

na Francusku. Da se ovde ne radi o hrvatskom zakulizmu ne bi se ovog slu~aja doticao, jer on na prvi pogled nema ni~ega zajedni~kog sa srpskim narodnim zbivawem, niti to u~e{}e srpski narod mo`e zabele`iti u svetlije stranice svoje istorije iz razloga tradicionalnog prijateqstva sa Francuskom. Hratska “povijest” naime (“Hrvatski list”, od 27. juna 1939) o ovome ratu pi{e ovako: “I Hrvati su slali ogromne ~ete. Sama Krajina dala je 100.000 vojnika. U toku 1794. i 1795. godine proqevala se hrvatska krv u Francuskoj, Belgiji i Wema~koj”. Ovo hrvatska “povijest” kontira u svoj ra~un sa naro~itom tendencijom, kako bi svoju pro{lost okitila tu|im herojstvom, a s druge strane kako bi onih 100.000 Srba iz Krajine ozna~ili kao Hrvate samo zato, da se tolika srpska vojni~ka snaga u tobo`wem “hrvatskom prostoru” ne bi na{la nigde zapisana. Rekoh, ovo austro-francusko ratovawe ne bi mogli ubele`iti u svetlije stranice srpske istorije, ali ono ipak ima izvesnog zna~aja za srpsko samoodr`awe u Austrougarskoj, koje su Hrvati neprestano ugro`avali. Pa ipak, kad je to ~iwenica koja se vi{e ne da izmeniti, mi se ne odri~emo te stvarnosti ali utvr|ujemo, da je hrvatska tvrdwa o tobo`wih 100.000 Hrvata u ovome ratu la`, po{to Vojni~ku krajinu nisu sa~iwavali autohtoni Hrvati, nego ve}im delom Srbi pravoslavni i mawim delom oni Srbi katolici, koje sewski biskup Brajkovi} deli od Hrvata. Da li su to bili Hrvati ili Srbi, pusti}emo da nam o tome ne{to ka`u austrijski ratni izve{taji toga vremena. Izve{taj od 29. maja 1793. godine glasi: “Iz glavne tirolske varo{i Insburga 29. maja pi{u: da je ovo jutro jedna kompanija burmskog “frajkora” onamo stigla i uputila se preko Brajzkaua daqe. Ovi su qudi svi na turskoj granici mobilisani i zovu se Srbijanci”. Jedan drugi izvje{taj, od 9. avgusta 1793, iz Be~a javqa me|u ostalim o prolasku srpskog odreda kroz Be~. “Pro{le nedeqe pro{ao je jedan odred kowice i pe{aka takozvanog austrijsko-be~kog frajkora. Svi su bili po izboru momci grani~ari, najvi{e Srbi iz Slavonije i po koji Ma|ar. Oni su svi na turski na~in obu~eni, a egzerciraju na srpskom jeziku, jer su skoro sami Srbi”. Posle prolaza uru~en je od strane sremsko-karlova~kog arhiepiskopa i mitropolita nadkapetanu Aksentiju Milovi}u krst sa crvenom pantqikom za zasluge, a i za to, da bi u inostranstvu imao sve po~asti koje mu spadaju. Ratni izve{taj od 17. avgusta 1793. godine, me|utim, najboqe svedo~i, ko su bili oni borci iz Vojni~ke krajine: Hrvati ili Srbi. Ovaj izve{taj glasi: “Dana 17. avgusta bilo je povereno obrsteru Mihailovi}u sa jednom divizijom Srba iz frajkora Mihailovi}a i Odolenija, da udare na neprijateqske zaklone i van {ume oko Egenada. Srpska je divizija poslana napred. Kapetan Aleksandar Petrovi} i oberlajtnant Kosta Jovanovi} vodili su desno, a unterlajtnant Fabarovi} levo krilo. Slede}eg dana pre zore, svi su stajali pripravni pred {umom. Oficiri su sa krilima upravqali tako mudro i hitro, da ih neprijateq ni na 20 koraka nije mogao da primeti. A kad ih je primetio, povukao se pani~no u svoje zakope. Srbi su ih u stopu sledovali i tako ih mu`evno pregazili, da su se u drugi red {anca morali povu}i, gde su imali bateriju. Srbi se osokoli{e i slepo udari{e sa sabqama

i pu{kama na neprijateqa, koji ne mogav{i sili odoleti, bi prisiqen odstupiti, pa se jedva mogao sa topovima povla~iti. Ova o~evidna hrabrost i mu`evstvo Srba, tako je feldmar{alu knezu Koburgu bila ugodna, da im je osobitim javnim pohvaqewem svoje zadovoqstvo pokazao, tra`e}i imena vi{ih i ni`ih oficira u ciqu podele odlikovawa. Jer, celi ovaj sre}ni ishod rata na onom delu, ima se samo Srbima zahvaliti”. Ovi ratni izve{taji (koji su {tampani u novosadskom “Javoru” Jove Jovanovi}a-Zmaja 1875. godine), najboqi su odgovor hrvatskim izvrtawima onoga, {to je Slavoniju i Krajinu kako onda, tako i docnije ~inilo srpskom. Da li }e hrvatski “povjesni~ari” i posle ovih argumenata prona}i, da su po~inili ~uda od juna{tva u ovim ratovima i ako se za wih u wima nije ni znalo? “Kao {to je god slu~aj sa ovakvim izvrtawem ~iwenica, tako najnoviji istorijski falsifikatori iz Zagreba kroz ~itavu “suvremenu povijest” izbegavaju da ma {ta ka`u o Srbima i trude se, da {to vi{e zapostave wihovu stvarnost, kako bi svetu prikazali, da je sve {to se na jugu Austrougarske herojskog de{avalo, rezultat iskqu~ivo hrvatske vitalnosti. Da je to, me|utim, istorijska obmana, vidi se i po tome, {to je Marija Terezija i za vreme najve}ih srpskih progona ipak morala svoje najboqe vojskovo|e prona}i me|u slavonskim i kraji{kim Srbima. Mi se tim Srbima nemamo razloga hvaliti, ali kada se vidi tendencija, da se zata{kaju ili prisvoje sve srpske vrline i wihova istorija, moramo naglasiti, da su Srbi samo u razmaku od 1744. do 1810. godine Austrougarskoj dali 15 znamenitih feldmar{ala i generala.” (isto; str. 87-91)

5. Austrougarska – brana pravoslavqu
Psuwski u poglavqu “Istrebqewe Srba kao program hrvatskog sabora kroz vekove” navodi zakqu~ke Hrvatskog sabora donesene u formi zahteva hrvatskog naroda koji imaju za ciq da se srpsko ime i vera izbri{u. “Takvi zakqu~ci skoro redovito padaju u doba krunisawa ugarsko-hrvatskih kraqeva, kojima su se po`urili time pretstaviti hrvatske narodne te`we. Pre nego se upustimo u nabrajawe takvih saborskih zakqu~aka, koji stotinama godina nisu na svojoj o{trini izgubili, smatramo za potrebno pobli`e ozna~iti srpske zemqe u okviru Austrougarske, odnosno liniju koja je delila Srbe od Hrvata. Srpska etnografska linija ide zapadnim granicama srezova Benkovac, Gra~ac, Udbina, Korenica, Sluw, Vojni}, Vrgin Most, Glina, Petriwa, Kostajnica, Novska, Pakrac, Daruvar, Grubi{no Poqe i Podravska Slatina. Razume se da i zapadnije od ove linije u formi etnografskih izbo~ina `ivi mnogo Srba (u nekim slu~ajevima ~ak i u ve}ini), kao {to su slu~ajevi sa srezovima Gospi}, Oto~ac, Gare{nica, Bjelovar, Virovitica i dr. Eto, to su srpske zemqe, nad kojima je Hrvatski sabor stotinama godina tra`io neko pravo monopolizacije i punomo}ja za uspostavu rimokatoli~kog imperijalizma. Za etnografsko pomerawe prilikom turske najezde zapadnije od ove linije, koja se u glavnom poklapa sa Du{anovom dr`avom, Hrvati prigovara-

ju da je to “do{qa{tvo”, koje time ne nosi i pravo svojine. Me|utim, oni u novoj istoriografiji nemaju merilo logike, jer tuma~e stvari sa svoga stanovi{ta. Mi se jo{ dobro se}amo slu~aja sa ba~kim Buwevcima, koji su kao srpska skupina iz Hercegovine naselili severnu Ba~ku. Mada su primili katoli~ku veru, oni su se smatrali Srbima, a takvim su ih smatrali i drugi narodi sem Hrvata, koji ne samo {to ih prisvoji{e kao svoju skupinu, nego 1939. godine postavi{e i zahtev, da se cela severna Ba~ka zbog tih Buwevaca odnosno Srba, radi plodne ba~ke ravnice pripoji Banovini Hrvatskoj, i na taj na~in pokrije hrvatsko gospodarsko siroma{tvo. Kad je, me|utim, u tu istu banovinu ukqu~en 21 srez sa srpskom ve}inom i zbog toga nastupio val nezadovoqstva, mnogo je Srba {irom Banovine Hrvatske zadesila sudbina zaplotwa~ke smrti. Austrijski komanduju}i general Vojni~ke krajine Johan Sig. Herber{tajn, morao je raseqavati gusto prenaseqene Srbe iz okolice Slatine, Pakraca i Slavonske Po`ege, pa ih preseqavati u okolicu Rovi{ta kod Kri`evaca i Koprivnice. Ovi su Srbi predstavqali odbrambeni bedem protivu Turaka. Ali, ~im je ta opasnost minula, zagreba~ki biskup i hrvatsko “plemstvo”, podneli su Ferdinandu II zahtev, da se Srbima oduzmu sva prava, da im se zabrani ispovedawe pravoslavne vere i da im se ~ak oduzmu nepokretna imawa (“Hrvatski list” od 8. novembra 1939). Dakle isto onako, kao {to su to proveli u delo 1941. godine. Radi ovoga hrvatskog zahteva sakupqen je srpski sabor ba{ u Rovi{tu, gde su Srbi pod vedrim nebom polo`ili glasno zakletvu: “Radije }emo izginuti, nego {to bi se pot~inili vlasti hrvatskih plemi}a i sve{tenika”. Istovremeno su sa toga zbora Srbi uputili Ferdinandu II protest protivu ovakvog hrvatskog zahteva, na {ta je on izdao naredbu, kojom nare|uje: “Da niko ne sme dirati Srbe i wihova prava, a da Srbi nemaju koga drugog slu{ati osim wega”. Tako je prvi hrvatski zahtev ove vrste za kojeg znamo propao. “Godine 1609, donese Hrvatski sabor zakqu~ak, da se u kraqevini Hrvatskoj smije ispovjedati samo katoli~ka vjera”, (“Hrvatski list” od 13. VI 1939). Ovo je zaista ta~no, jer se hrvatski sabor drugim problemima sem kako da pokatoli~i Srpstvo i nije bavio. [to mu to ovim zakqu~kom nije uspelo, le`i krivica do samih Srba, koji su svojim brojem i ratni~om snagom na daleko ve}em stepenu ugleda stajali od Hrvata. Ali ne mo`e se time re}i, da Hrvati pojedina~nim katoli~kim akcijama nisu uspevali da svoj vekovni program sprovode makar sitnijim uspesima u delo. Smr}u Rudolfa II (1612) Hrvati su se nadali, da }e biti ukinute privilegije Srbima, pa su se po`urili da obnove svoje molbe kod Matije II (16081619), ali su i tu nai{li na “zatvorena vrata”. Matija je ~ak obnarodovao zakon o potpunoj samostalnosti Srba na jugu Austrougarske, kojima treba da upravqaju srpski narodni kne`evi, pod nadzorom austrijskih generala. To je Hrvate toliko ozlojedilo, da je hrvatski ban Tomo Erdedi podneo ostavku na banskoj vlasti (“Hrvtski list” od 9. juna 1939). Radi ovoga gesta, koji je bio merilo raspolo`ewa hrvatskog naroda i Sabora u pitawu Srba, hrvatski je sabor krajem godine 1614. Erdediju izglasao “Besmrtnu hvalu za preslavna djela, kojima nema premca” (“Hrvatski list” od 9. juna 1939).” (isto; str. 103-107)

“Oprezni Ferdinand II zadr`ao je saborske zakqu~ke skoro godinu dana i sravwuju}i ih sa onim {to mu je javqeno od wegovih generala iz Hrvatske, poni{tio ih je. Usporedo sa time, propisao je takozvane “[tatute za srpske op{tine izme|u Drave i Save”, koje su srpsku Slavoniju sa Sremom ~inili potpuno autonomnom i izuzetom od ma kakve vlasti hrvatskih banova (“Hrvatski list” od 11. juna 1939). Nastupom Ferdinanda III Hrvati su, 1637. godine, uspeli da zajedni~ki sabor u Po`unu donese re{ewe, kojim se srpske zemqe Slavonije i Krajine administrativno stavqaju pod nadle`nost hrvatskih banova. Nare|eno je, sem toga, nema~kim generalima, da ne smiju prenaseqene Srbe iz Slavonije raseqavati po Hrvatskoj. Time je Srbima i wihovoj autonomnoj samostalnosti u Austrougarskoj dat prvi udarac. Nastala je posle ovoga borba koja je trajala sve do 1654. godine, dakle 17 godina. U to vreme pada i hrvatska seqa~ka buna. Hrvatski “povjesni~ari” nemaju razloga da se u delu {tampanom 15. juna 1939. `ale, kako su hrvatsku seqa~ku bunu 1654. godine ugu{ili “Vlasi”. Jer {ta bi u ostalom i mogli o~ekivati posle svega onoga {to su dotle, a naro~ito za onih 17 godina prire|ivali Srbima. [ta se u razdobqu od 1654. do 1670. godine de{avalo sa hrvatskom akcijom protivu Srba, o tome nema jasnijih podataka. Mo`e se po nekim znacima zakqu~iti, da su i za to vreme prilike bile te{ke. Me|utim, te godine dolazi do zahteva carskog ratnog ve}a u Gracu, kojim se od dvora tra`i, da se uprava nad srpskim krajevima Slavonije i Vojne krajine oduzme od Hrvata i povrati Srbima, kao {to je to bilo do 1637. godine. U obrazlo`ewu toga zahteva ratno ve}e ka`e za Hrvate: “Jer su Hrvati lakoumni, nemirni i nepostojani” (“Hrvatski list” od 18. juna 1939). Ratni savet je svojim zahtevom uspeo. Kad su Turci proterani, po`urili su se hrvatski “stale`i” i Hrvatski sabor, da od Leopolda I ponovo zatra`e pripojewe Slavonije i Vojni~ke krajine Hrvatskoj, a samim time i podjarmqewe Srba. Ratno ve}e u Gracu ne samo da se usprotivilo ovakvom zahtevu, ve} je Srbe pozvalo na pripravnost za ustanak, a hrvatskom banu i Saboru je poru~ilo, da Srbi stoje pod za{titom ratnog ve}a i cara (“Hrvatski list” od 20. juna 1939). Time {to je i ovaj hrvatski poku{aj propao, hrvatska vlastela nije mirovala. Ona je jedva deset godina docnije, tj. 1703. godine, iskoristila ma|arsku bunu pod Rakocijom za ponovnu ucenu. Rakoci je bio jedan od ma|arskih vlastelina, unuk Petra Zrinskoga po svojoj majci, pa su Hrvati ovo srodstvo iskoristili kao materijal za ucenu time, {to bi se pridru`ili Rakociju i time pove}ali te{ko}e Leopoldu I. Da to ne bude, Hrvati su postavili Leopoldu zahtev, da ovaj prepusti slavonske i kraji{ke Srbe hrvatskoj banskoj vlasti. Ova je ucena imala uspeha, ali svega mesec dana. Po{to je pozvao srpske poglavice da se pokoravaju hrvatskim banovima, Leopold je za nepun mesec dana uvideo da su Srbi brojno i organizatorski ja~i od Hrvata i da je hrvatski zahtev manevar u ciqu obmane, pa je opozvao ukaz o pripojewu srpskih pokrajina Hrvatskoj. Nemaju}i kuda iz “procepa” istorijske istine, hrvatska “povijest” o tome opozivu ka`e: “Ali ve} mjesec dana iza toga morade slabi i neodlu~ni kraq popustiti pritisku [tajeraca (misle-

}i vaqda na ratni savet u Gracu) izdav{i odluku, kojom odga|a povratak slavonske krajine pod bana”, (“Hrvatski list” od 20. juna 1939). Vekovni san da Srbe pot~ine svojoj vlasti i time ih verski podjarme, nije kod Hrvata prestajao da bude narodni program ni u jednoj prilici neuspeha, pa tako ni fijasko sa Leopoldovim opozivom nije umawio wihovu nameru da istraju do kraja. ^im je Leopoldov naslednik Josip I stupio na presto, po~ela je stara hrvatska jezuitska igra. Me|utim ni Josip I nije popustio. Za vreme borbe sa Rakocijevim pobuwenicima u Ma|arskoj, Josipu I je bila potrebna svaka, ma i najmawa pomo}. Hrvati su verovali, da }e onom neznatnom pomo}i koju su mogli dati, posti}i veliki uspeh. Zato su iza Rakocijeva sloma, 1708. godine, podneli kraqu predstavku kojom tra`e, da im se za “velike usluge” u ugu{ivawu Rakocijeve bune prepuste Srbi na milost i nemilost (“Hrvatski list” od 20. juna 1939). I pored brda wihovog hvalisawa da su svojim “velikim zaslugama” doprineli ugu{ivawu Rakocijeve bune, Josip je znao obrnuto. Jer, dok su Hrvati poslali sa svojim banom Palfijem svega 800 qudi (Varadi F. – “Barawa”), sakupqeno je samo u osje~koj tvr|avi preko 30.000 Srba, koji su se javili komandantu tvr|ave vojvodi Monasterliju. Za nesravwivu razliku od Hrvata, jedan od pobuweni~kih velika{a Bezerdedi javio je, 12. decembra 1706. godine, drugom velika{u Ber~ewiju, da se u Osijeku sakupila jo{ jedna mno`ina Srba od 30.000 momaka. (Arh. Rak. I. V. st. 340 u dodatku br. 211). Josipu je bilo poznato i ono pismo, kojim Rakoci, juna meseca 1706. godine, obave{tava Esterhazija o snazi Srba protivu sebe ovim re~ima: “Blagi Bo`e, da li iz zemqe ni~e taj silni Rac (Srbin), ili pada iz neba kao ki{a”. O srpskoj snazi i wihovoj neophodnosti u vreme Rakocijeve bune naro~ito su znali austrijski generali iz ratnoga saveta u Gracu, pa je vara`dinski general Breuner u svome raportu izneo kraqu bojazan, da bi Srbi mogli odseliti u Tursku ako bi do{lo do wihovog pot~iwavawa Hrvatskoj i wenim banovima. Hrvatski stale`i i “vlastela” uputili su na ovo predstavku kraqu u kojoj ka`u: “Generali omalova`uju hrvatski narod, koji je kroz tolike vjekove kao predstra`a kr{}anstva odbijao navale Turaka i wihovih subojnika Vlaha. Hrvati se ne boje da }e Vlasi pobje}i u Tursku, jer bi im tamo bilo odve} zlo”. Izgleda da su Hrvati ra~unali sa Josipovim nepoznavawem istorije, jer su odbranu evropske civilizacije i hri{}anstva ukrali od Srba i okitili svoje siroma{tvo, baciv{i istovremeno bezobzirnu klevetu na Srbe kao tobo`we sau~esnike u navali na evropsku kulturu. Josip I je, me|utim, boqe poznavao istoriju nego su se Hrvati tome nadali, pa ih je bez ikakve motivacije odbio, da bi tako ovaj hrvatski zahtev bio pribrojen mnogobrojnim propalim zahtevima. “Hrvatski list”, od 20. juna 1939, o tome rezignirano konstatuje: “Ali ipak nijesu Hrvati niti sada ne{to postigli”. Te{i se, dodu{e, time {to ka`e, da bi neprestano molbeno nasrtawe na Josipa mo`da i imalo uspeha, da ovaj godine 1711. nije umro. Me|utim, Hrvati nisu uspeli da ni kod Josipovog naslednika Karla III sprovedu intrige protivu Srba, te su tako srpska prava u biv{oj Austrougarskoj na veliku `alost Hrvata ostala netaknuta za daqih 29 godina, sve do 1740. godine, kada je veliki rimokatoli~ki eksponent Marija Terezija sela na presto.” (isto; str. 108-113)

6. Pod Marijom Terezijom pravoslavni Srbi obespravqeni
Psuwski sagledava vrlo te`ak polo`aj srpskog naroda pod Marijom Terezijom kada se na udaru na{lo sve {to je pravoslavno. “Stupawem Marije Terezije na presto, ostvarene su vekovne te`we Hrvata. Hrvatski katoli~ki kler je u wenom stupawu na presto na{ao o`ivotvorewe svojih snova. Po~ela je ne~uvena hajka na sve {to je srpsko i pravoslavno. Ovo naro~ito u po~etku wene vladavine, kada su hrvatske te`we uspele da prema Srbima posvr{avaju najglavnije poslove. Do wezine vladavine, pravoslavni Srbi i Srbi katolici nisu se me|usobno razlikovali. Kad je, me|utim, do{lo do ukidawa svih gra|anskih prava Srbima, do{lo je usled nejednakog polo`aja do udaqivawa jednih Srba od drugih. Time je postignuta davna{wa `eqa kajkavskih Hrvata, da im se nasilni~kim metodama dekretuju rimokatoli~ki Srbi, koji }e ove docnije uklopiti u “iskonske pripadnike hrvatskog naroda”. Po{to je Bosna bila i daqe pod turskom vla{}u, obezakowewem su bili pogo|eni Srbi pravoslavne vere najvi{e u Slavoniji, Hrvatskoj i Dalmaciji. U ovim krajevima Srbin nije mogao biti ni op{tinski pandur dok ne primi rimokatoli~ku veru. Mnogi su primili katolicizam sa velikim antagonizmom, ali je jezuitizam ipak vremenom uspeo da u tim pokatoli~enim Srbima usadi klicu mr`we prema svome narodu od koga su verski otpali. Ima, me|utim, mnogo slu~ajeva, gde su se pokatoli~eni Srbi i daqe ose}ali Srbima, pa tako vidimo da su grofovi Mihaqevi}i i Jankovi}i, mada docnije katolici, sahrawivani po posledwoj `eqi u orahovi~koj pravoslavnoj crkvi. Kako je srpski narod, i pored tolikih svojih zasluga za austrougarski presto, primio jezuitsku terezijan{tinu, vidi se delomi~no i iz govora narodnog poslanika Lon~arevi}a, odr`anog pred Hrvatskim saborom 12. septembra 1861. godine, gde ka`e: “Na Dieti 1740. godine izgubi}e Srbi pravo gra|anstva u trojednoj kraqevini Dalmaciji, Hrvatskoj i Slavoniji, i kad su se u Slavoniji [tatuta `upaniska proglasila, iskqu~eni bijahu iz svih munisipialnih slu`ba. Niti je koji mogao dobara blagodarnih ste}i, kupiti i u`ivati, a ako je takva imao, morao ih je pod pustu cijenu prodati ako nije htjeo vjerozakon svoj promjeniti: zatim Pomori{koj i Potiskoj krajini oduze}e se jednim mahom sva prava. Jezuiti ve}im djelom doprineso{e pravednom razjarewu svih pravoslavnih, koji na tu misao do|o{e, ostaviti nepravednu i nezahvalnu ovu svoju domovinu i 20.000 porodica iz Ba~ke, Banata, Slavonije, vara`dinskog i karlova~kog generalata, odo{e u Novu Srbiju me|u Dwestrom i Dweprom. I ostali bi se svi do jednog iselili, da nije carica Marija Terezija na brzu ruku {est pukovnija vojni~kih na me|u vla{koj i moldavskoj postaviti dala i seobu ovu zabranila”. Za ovolike usluge katoli~anstvu, nije ~udo {to je papa Klement XIII, godine 1758, dodelio Mariji Tereziji titulu “Apostolski kraq Ugarske”. Wena vladavina pada me|u najtamnije stranice srpske istorije. Za Hrvate ovo je najsjajnije doba wihove “povijesti”. Verni svojoj tradiciji, za ovo su vreme oni na jeftin na~in do{li kako do srpske ba{tine, tako i do jednog

dela svoje istorije, koju su odnaro|eni Srbi kao svoju pro{lost ugradili u “hrvatsko tisu}godi{we pravo”. I pored toga stra{nog doba, nije se mogao izbrisati srpski kult u mnogim pokatoli~enim porodicama i ~itavim selima ni za stotine godina docnije, po{to su mnogobrojne katoli~ke porodice po Slavoniji, koje su jo{ iz tih vremena sa~uvale slavske ikone, ovima palile sve}e i ~inile to sa kolena na koleno sve do uspostave “Nezavisne Hrvatske”. Stupawem na presto Josipa II, sina Marije Terezije, nije se ni u ~emu olak{ao srpski polo`aj. Hrvatska se za minule opasnosti od turske navale odu`ila Srbima novim duhovnim i telesnim progonima. Josip II je, dodu{e, pokazivao izvesnu voqu da popravi ono {to mu je majka prema Srbima u~inila, ali za to nije imao dovoqno odlu~nosti. Trebalo je da pro|e punih pola veka od nastupa Marije Terezije, pa do dolaska Leopolda II, koji }e posle 50 najte`ih srpskih godina povratiti srpskim ostatcima ona prava, koja je Marija Terezija na zahtev Hrvata ukinula. I za Leopoldovo stupawe na presto Hrvati su vezivali nove nade, da }e dovr{iti uni{tavawe i onoga ostatka pravoslavqa, ali je Leopold prekinuo ovu nepravdu time {to je, 28. avgusta 1790, dozvolio sazivawe srpskog kongresa u Temi{varu, na koji je poslao svoga izaslanika feldmar{ala [midfelda sa ovom porukom: “[to se mene ti~e, dr`im da je srpski narod i pre rata sa Turcima `iveo u Sremu, Slavoniji i Ba~koj, a prilikom rata jednodu{no u ponovnom osvojewu istih predela u~estvovao, te i sad tamo `ivi, pa da stoga na te zemqe i najvi{e pravo ima”.” (isto; str. 113-115) “Dalmatinci, Srbi rimokatoli~ke vere, jasno su odredili svoje smernice i prvi politi~ki ispit polo`ili pred be~kim parlamentom druge polovice godine 1861. Tada je be~ki sabor raspravqao o hrvatskom zahtevu da im se pripoji Dalmacija. Dalmatinski predstavnik izjavio je tom prilikom pred be~kim parlamentom, da se Dalmacija ne `eli pripojiti Hrvatskoj, pa je najzad povi{enim glasom rekao: “Dalmatinci vi{e priznaju i vole Carigrad i Petrograd, nego li Zagreb”! Drugi dalmatinski poslanik ubla`io je govor prvoga u korist Hrvatske. To je dalo povoda Hrvatskom saobru da se na 84. sednici, od 14. septembra 1861. godine, “pozabavi” ovom diskusijom be~kog parlamenta. Hrvatski saborski poslanik Polit, veli~aju}i zauzimawe onog drugog dalmatinskog predstavnika (Qubi{e) za hrvatsku stvar, predlo`io je, da mu Hrvatski sabor izrazi javnu zahvalnost. Ali, kada je predsednik Sabora stavio Politov predlog na glasawe ustajawem ceo hrvatski sabor je sedeo. Zna~i, da jo{ 1861. godine nije bilo nekih naro~itih duhovnih veza izme|u Hrvatske i Dalmacije. Nije, prema tome, nikakvo ~udo, {to je katoli~ki biskup Martin Brajakovi} 1700-te godine u popisu stanovni{tva odvojio Srbe pravoslavne i Srbe katolike od Hrvata, niti je ikako ~udo, {to su ti isti Srbi katolici (po “Hrvatskom listu” tipovi i rasice) 1918. godine tra`ili da se posle tolikih vekova vrate srpskoj zajednici.” (isto; str. 150-151) U poglavqu “Ilirski zakulizam” Psuwski razobli~ava ideju ilirizma (a videli smo i kako je @uti} to uradio), on govori o “ilirizmu” kao o novom metodu za razvodwavawe Srpstva.

“Ovom novom ideologijom nameravali su da zastupe srpski patriotski ose}aj i time stvore odsko~nu dasku prema srpskom istorisko-etnografskom prostoru,” obja{wava Psuwski. On isti~e da su u tu svrhu, kako bi efakt bio {to boqi, anga`ovali srpskog patrijarha Josifa Raja~i}a koji ustoli~ava hrvatskog bana Josipa Jela~i}a. “Hrvati su mogli zadovoqno trqati ruke, jer su znali da }e ovom orta~kom zajednicom posti}i dva ciqa, po{to }e izbrisati srpsko-hrvatsku etnografsku granicu, {to im dotle nikad nije po{lo za rukom, i mo}i }e lak{e ucewivati be~ki dvor”. (isto; str. 118) “Po~ev od 1848, ili koju godinu pre, Hrvati su dakle udarili u “ilirske” talambase samo zato, da bi Srbe odvratili od svoje nacionalne linije. I dok su se farizejski zvuci, ovih ve{to insceniranih mahinacija razlegali “ilirstvom”, hrvatski su jezuiti Srbima pod Austrougarskom pripremali no` u le|a. Predstaviv{i be~kom dvoru kao da su Srbi sa Hrvatima jedan narod i pozvav{i se na onu predstavu u Hrvatskom saboru, jezuiti su prodrli sa mi{qewem, da prestaje potreba srpske Vojvodine kao samostalne jedinice. S tim u vezi iskrsava plod zagreba~ke aran`erske ve{tine. Frawo Josip po~etkom 1861. godine, ukida srpsku Vojvodinu, pa Banat i Ba~ku pripaja Ma|arima, a Srem sa Slavonijom Hrvatskoj. (“Hrvatski list” od 5. jula 1939) Ovime je Hrvatska otkrila svoje namere prema Srbima. Kad je ovako kombinovanim akcijama hrvatskim predstavnicima i hrvatskom kleru uspelo ukinuti srpsku Vojvodinu i rasparcelirati je me|u Hrvatima i Ma|arima, ovo je, razume se, izazvalo mu~an utisak u svima srpskim pokrajinama pod Austrougarskom. Pretila je ~ak opasnost da ne do|e do op{teg narodnog ustanka u tim pokrajinama. Za to vreme Hrvati su, po starom le{inarskom pravilu, po`urili “utjelovqewe” ovih krajeva Hrvatskoj, a ista ona tobo`wa “bra}a” iz Hrvatskog sabora koja su sve dotle palili sve}u srpsko-hrvatskom “bratstvu”, istakli su sa slu`benih mesta, da je sremsko-slovensko stanovni{tvo “od iskona” hrvatsko. Takvima se pridru`io i onaj isti Ivan Kukuqevi}, koji je do nedavno pre toga tvrdio, kako se samo Srbima mo`e zahvaliti, {to se jo{ spomiwe ime Hrvata. Verovati neverniku i stezati svaku neiskreno pru`enu ruku, to su slabe srpske strane, koje su i krive za wegovu tragediju. To je mo`da najbolnije pro{loga veka osetio patrijarh Josip Raja~i} kad je video sav zakulizam hrvatske “bra}e”. Zajedno sa wime je to osetio i ceo srpski narod u Austrougarskoj, odnosno na taj na~in pro{irene Hrvatske, jer su svi hrvatski “stale`i” i wihovo javno mnewe sa Saborom na ~elu pozdravili dr`avni akt o ukidawu srpske Vojvodine. Pred ovakvom obmanom, patrijarh je u svome pismu, upu}enom Hrvatskom saboru 1. marta 1861. godine, bolno jauknuo i bacio optu`bu na la`no jugoslovenstvo kao masku u stvarnoj borbi protivu srbo-slovenstva i pravoslavqa. To pismo, pisano skoro pre jednog stole}a, jednako je aktuelno svojom sadr`inom i danas. Patrijarh Raja~i} u wemu izme|u ostalog dovikuje Hrvatskom saboru i ovo: “Ja sam dr`ao i smatrao, da }e visoki Sabor i}i putem pravde i qubavi i da }e se potruditi, da te{ki zadatak svoj re{i na op{te zadovoqstvo sviju naroda, te da tako narodna pravda podjednako stupi u `ivot, a me|u

ovim pravima prvo i najglavnije pravo svoga imena i svoje narodnosti u doma}em javnom `ivotu. Me|utim, ne mogu pre{utati, da kao patrijarh i arhipastir svih Srba u celoj monarhiji ne objavim visokoslavnom Saboru moju tugu i revolt, {to iz javnih listova ~ujem i vidim, da po g|ekoji ~lanovi visokog sabora osobitim pravcem udaraju naro~itom svome ciqu, koji je, me|utim, prema na{em ste~enom iskustvu providan i neve{t”. “Kada ~itam u javnim listovima, kako se gospodin veliki `upan Kukuqevi} na sednici od 29. aprila izvoleo izraziti, da je stanovni{tvo Vojni~ke krajine ~isto hrvatsko i vidim da to visokoslavni Sabor sa odobravawem prima, prinu|en sam svome revoltu dati odu{ka protivu onih neprijatnih te`wi, koje vire iza svakoga tvr|ewa jednoga uva`enog i po{tovanog ~lana Sabora i jugoslovenskog istoriopisca”. “Dozvoli}e mi se da primetim, kako u trojednoj kraqevini nije samo jedan narod i to hrvatski. Jo{ je mawe u Krajini”. “Srbi i Hrati su najbli`a bra}a me|u sobom, ali je opet svaki narod imao svoje posebno ime od onoga vremena, kada su u prvo doba istorije zajedno ili u najbli`em susedstvu jedan do drugoga `iveli sve do danas. Srbi imaju svoju posebnu istoriju. Srbi grani~ari imaju svoj, a Hrvati na primer iz Zagorja ispod Oki}a, od Samobora, iz Dragani}a, Turopoqa itd. svoj jezik. Srbi imaju svoju slavensku, a Hrvati svoju latinsku pismenicu. Ako, dakle, Srbi i Hrvati i jesu najbli`a bra}a, ipak nisu oni jedan te isti narod i ne mo`e se re}i da je stanovni{tvo Krajine hrvatsko”. “@iteqstvo Krajine bilo je u po~etku ovejano Srpstvom, a tek od onog vremena kada je granica na pukove razdeqena, u{lo je u wu ne{to od hrvatskog naroda”. “I `iteqstvo Like i Krbave, koje se onda kada su ovi predeli od Turaka oteti svojevoqno podvrglo Leopoldu I i karlova~kom generalatu, bilo je ~isto srpski narod, kao i oni spomenuti. Ovaj srpski grani~arski narod zadr`ao je svoj karakter do dana{weg dana i pored svega toga, {to je docnije pod Marijom Terezijom koji deo od wega na silu pounija}en, kao {to je bio slu~aj sa @umber~anima”. “Ne znam bi li bilo nu`de jo{ daqe razlagati da narodna imena Srba i Hrvata nisu identi~na i da `iteqstvo Krajine nije hrvatsko nego ba{ srpsko, sa vrlo malim i mnogo kasnije nastalim naseqewem, nego je srpski narod ~estito{}u i svojom ratoborno{}u Krajini temeq polo`io”. Kada ovu razliku pomiwem, ne ~inim to za celo da ove narode jednoga od drugog otu|im nego zato, da ih ba{ time u prijateqskom odnosu utvrdim kao bra}u, koja se vrlinama svoje bra}e dive i ponose i koja jedan drugome ni~ega svoga ne name}u, ve} ime i svetiwe svoje bra}e kao svoje po{tuju i qube sa`aqevaju}i one neprilike, koje smo u posledwa vremena opazili me|u Poqacima i Rutenima. Pored sve ove bratimske qubavi i iskrenih odnosa u tome trebaju da stoje oba ova naroda na slovenskom jugu. Hrvatima bi sigurno bilo `ao, kada bi im Srbi nametali svoje ime i time ih od wihove istorije i porekla cepali. Na isti na~in, ne mogu se bra}a Hrvati ni malo ~uditi {to bi Srbima jako `ao pasti moralo, kada bi videli da im Hrvati nameravaju nametnuti svoje ime.

Srpskom se narodu ve} i time ~ini nepravda, {to se Srem i vara`dinska regementa protivu svakoga prava i istorije ogla{uju nametqivo za sastavni deo Hrvatske. Ova je nepravda sujetna isto tako kao i te`wa hrvatizirawa i bila bi za Srbe istina vrlo nemila, ali sasvim neizvodqiva. Jer, Srbi imena svoga koje ima svoju istoriju u svetu i slovenstvu ni za ~ije ime promeniti ne}e. Ovo ni za qubav “veliko-ilirstva” ni “veliko-jugoslovenstva”, ni “hrvatstva” sve da im se to silom namerava nametnuti. Isto tako, ne}e se oni odre}i svoga narodnog karaktera, svojih narodnih obi~aja, svojih istorijskih spomenika i svoje proku{ane svesti, koju nikada nisu zaboravili, makar da je g|ekoji od wih istrgnut iz nedara pravoslavne crkve, u koje idu i pounija}eni Srbi. Ja u ime celog srpskog naroda i u korist op{teg ote~estva jednog i drugog naroda Sabor naju~tivije molim, da ovakvim tendencioznim izra`avawima, kao {to je bilo ono Kukuqevi}evo ne daje prvenstvo i ne prima ih. U isto vreme se ogra|ujem potivu svake nepravde hegemoni~nih te`wi jednog plemena nad drugim, a osobito protivu toga, ako se srpsko stanovni{tvo Krajine namerava proglasiti hrvatskim i takvim se smatrati, jer }e u takvom slu~aju srpski narod, koji stoji u naj~vr{}oj svezi jedne vere, jednog jezika, jedne narodnosti, jednog obi~aja, jedne istorije i jedne pismenice, pomo}u takve sposobnosti koje mu daje Bog, istorija vekova i wegovo pravo, na}i se prinu|en povu}i drugu ogradu od sva~ijeg nasrtawa i sva~ije narodnopoliti~ke hegemonije. Te ograde ne}e za celo biti kadar probiti ni sru{iti nikakav napor ni obmana, pa mu se sa one strane Bog zna kakve institucije i slobo{tine obe}avale”. Utvr|uju}i da su odgovorni hrvatski qudi odvi{e rano dali izraza svome unutra{wem odu{evqewu, jezuiti su dali znak da se proliju la`ne suze. Nare|eno je hrvatskim velika{ima iz Sabora, da se izvinu patrijarhu, a ostavqeno je vremenu i hrvatskoj vlasti da u~ine svoje.” (isto; str.118-124) “Pogledajmo malo, kako je posle ma|arskog sloma (koga su iznudili Rusi pod Nikolom II i naterali Ma|are da im kod Vilago{a 1849. polo`e oru`je) u Be~u ocewena hrvatska, a kako srpska pomo} i hrabrost: “Godine 1852. zabranilo je ministarstvo hrvatsku zastavu, a mjesto hrvatskog jezika uveden je u {kolama i javnim uredima wema~ki jezik”, (“Hrvatski list” od 2. jula 1939). “Kad Rusi pokori{e Ma|are, car Frawo Josip, godine 1849, carskim patentom ustanovi za svoje Srbe posebno vojvodstvo Srbiju, koja obuhvati Srem, Banat, Barawu i Ba~ku” (Zagreb: 1894. “Srbi u davnini” str. 173). Povodom osnivawa srpskog vojvodstva 1849. godine, potpisao je car Frawo Josip sa jo{ devet austrougarskih ministara carski patent i o karakteru srpskih zemaqa u tome vojvodstvu a dana{woj “Nezavisnoj Hrvatskoj” doslovce rekao i ovo: “Srem, u kome gotovo iskqu~ivo sve sami Srbi obitavaju, jeste za ovaj narod od preuzvi{ene va`nosti kao zemqa porekla prvih wihovih doseqewa, kao mesto wihovih najosobitijih istoriskih opomena i svetiteqa” (Carski patent od 1849. g. str. 20). Ova dva dr`avna akta daju sami odgovor hrvatskim “povijesnim” skorojevi}ima o tome, kako je ocewena srpska, a kako hrvatska hrabrost kod ugu{ivawa ma|arske bune.” (isto; str. 128-129)

“Zagreba~kim “Slu`benim novinama”, broj 182 iz 1893. godine, omaklo se priznawe, da je Kamilo Drajfus govore}i o Austrougarskoj rekao, kako ova ima pod sobom Hrvate, koji su plemenom i jezikom Srbi. Ovo {to je Drajfus tek tada “otkrio” znali smo mi odavno, a znali su to i Hrvati. Naro~ito Hrvati jani~ari. Mo`da samo Drajfus nije znao {ta su sve dotle Hrvati preduzimali, da on ili ko drugi ne bi mogao zapisati takvo ~iweni~ko stawe. Jo{ mawe je mogao znati, da su Hrvati u tim naporima ve}inom upotrebqavali i takva sredstva, koja su ne samo nedozvoqena, nego i sa gledi{ta narodne ~asti nemoralna. Ovde spadaju sve one otima~ke izjave, formulisane po svim pravilima lukavog Zagreba, u kojima se poku{ava ne samo opovrgnuti fakat da u srpskom narodu ima pleme koje se zove Hrvati, ve} se pored kra|e narodnosti pribegava teritorijalnim provalama, kako to videsmo iz klasi~nog primera sa `upanom i ~lanom Hrvatskog sabora Kukuqevi}em.” (isto; str. 131)

7. Hrvatske pretenzije na podru~ja na kojima Hrvati do po~etka XX veka nije ni bilo
@uti}, u poglavqu “Hrvatska dr`avna i nacionalna ideja u Ba~koj, Barawi, Slavoniji i Sremu krajem XIX i po~etkom XX veka”, obja{wava kako se hrvatstvo {irilo na istok i kako su Hrvati po~eli da pretenduju na podru~ja na kojima se hrvatsko ime nije ni pomiwalo do XX veka. “Banska Hrvatska, sa Slavonijom i Sremom, bila je prosta administrativna jedinica u ugarskoj polovini Monarhije, narodnosno heterogena i bez izra`enijeg hrvatskog obele`ja u slavonskom i sremskom delu. Ta ugarska administativna jedinica bitno se {iri posle ukidawa Vojne krajine 1881. godine, na li~ke, korduna{ke, banijske, zapadnoslavonske, isto~noslavonske, ju`noslavonske i sremske srpske prostore. Austro-Ugarskom nagodbom hrvatsko pitawe za Carevinu je bilo re{eno: Hrvatska je postala sastavni deo Ugarske kraqevine, tj. neodjeqivi deo zemaqa krune sv. Stefana. Hrvatsko-Ugarska nagodba, iz 1868. godine, koja je posle carske sankcije dobila snagu osnovnog zakona, Hrvatskoj nije davala gotovo nikakve mogu}nosti da sudeluje u pretresawu poslova zajedni~kih ~itavoj carevini: u ugarsku delegaciju, koja se sastojala od 60 ~lanova, trebalo je da u|e samo 5 poslanika iz Hrvatske, Slavonije i Srema. Treba ista}i da wih nije birao sabor Banske Hrvatske ve} ugarski parlament. Na taj na~in Hrvatska je bila iskqu~ena iz sudelovawa u zakonodavnim i izvr{nim organima vlasti Austro-Ugarske, i nad wima nije imala nikakve kontrole.” (isto; str. 133) “Autonomna prava u Hrvatskoj i Slavoniji (sa Sremom), prema Hrvatsko-Ugarskoj nagodbi, bila su vrlo sku~ena. Na ~elu autonomne vlade stajao je ban, kojega je imenovao car na predlog ugarskog ministra-predsednika. Ban nije imao pravo na neposrednu vezu sa carem, ve} je sve predloge caru morao podnositi preko ministra za hrvatske poslove. ^lan 52. postavqao je ograni~ewe da je vlast bana samo gra|anska i da se ona ne mo`e sjediniti s vojni~kom vla{}u. Administrativni autonomni centar u Zagrebu, Austrija je stvorila, preko Ma|arske, u ciqu da se Slaveni Monarhije ve`u uz Austro-Ugarsku i

da se, na taj na~in svesno udaqe od Beograda kao mogu}eg “Pijemonta” ju`noslavenskog ujediwewa. Upravo se u drugoj polovini XIX i po~etkom XX veka stvaraju austrofilske politi~ke stranke Ma`urani}eva “nezavisna” Samostalna narodna stranka, [trosmajerova Narodna stranka, Frankova “^ista” stranka prava, Radi}eva Hrvatska pu~ka seqa~ka stranka koje su isticale hrvatsko “povijesno pravo”, dr`avni trijalizam i austroslavenstvo kao ideal kojem treba da te`i budu}a “Velika Hrvatska” u austrijskom dr`avnom okviru. Barawa nije ulazila u okvir velikohrvatskih prava{kih i “haesesovskih nacionalnih programa jednostavno zato {to u drugoj polovini XIX i po~etkom XX veka hrvatsko ime nije bilo prisutno na tom prostoru. Socijalisti~ka Narodna Republika Hrvatska dobila je Barawu 1945. godine kao neo~ekivani i iznenadni poklon od strane Brozove komunisti~ke vrhu{ke (M. \ilas, S. Vukmanovi}-Tempo itd.). U izvorima, literaturi i ugarskoj dr`avnoj statistici nema pomena o Hrvatima. U ugarskim popisima stanovni{tva za Ba~ku i Barawu, u razdobqu od 1880. do 1910, pomiwu se narodnosne kategorije Ma|ara, Nemaca, Slovaka, pravoslavnih Srba, Buwevaca i [okaca, koji su uglavnom pomiwani kao Srbi-katolici. Buweva~ki istori~ar, Alba M. Kunti}, iscrpno navodi istorijske izvore i literaturu u kojima se Buwevci nazivaju vlasima (Srbima), i u kojima se, pod jednim ili drugim imenom (Buwevac – Vlah) podrazumeva ista etni~ka grupa, pa zakqu~uje da je u istorijskim izvorima, koje je citirao, “dokazano vla{ko poreklo Buwevaca”. Dr Jovan Erdeqanovi} isti~e da se “u svim istorijskim izvorima i kod svih pisaca iz pro{lih vekova Buwevci smatraju i nazivaju Srbima (odnosno imenima kojima se nazivaju ili ozna~avaju i pravoslavni Srbi)”. Pod tim imenima Erdeqanovi} misli na nazive Vlah i Morlak kojima su nazivani i pravoslavni Srbi i rimokatoli~ki Buwevci. Ma|arski list “Apolgar” javqa, u decembru 1912, da je “izme|u Ma|ara i Buwevaca (katoli~kih Srba) u Ba~koj izbila razmirica jer su Buwevci otpo~eli borbu protiv ma|arske kulture a u korist panslavizma. Sve{tenik Ludvig (Laj~o) Budanovi} (ina~e Buwevac – N. @.) u Belegu sa propovedaonice propagira za ma|arofobske hrvatske listove, i poziva svoje parohijane da kite domove svojim hrvatskim ili srpskim zastavama”. Kod Budanovi}a je u to vreme izra`ena antima|arska linija koja je ina~e plebiscitarno prihva}ena u hrvatskim politi~kim krugovima. Istaknuti hrvatski istori~ar ~e{kog porekla, Jaroslav [idak, u svom dobro poznatom kroatofilskom maniru, Buwevce i [okce Slavonije, Barawe i Ba~ke jednostavno svrstava u Hrvate. Pri tom ne navodi iole ozbiqniji izvor koji bi potvrdio takvu wegovu hipotezu. Za wega je Ba~ka “krajwi sjeveroisto~ni rub hrvatskog etni~kog podru~ja”, upravo zbog svrstavawa Buwevaca i [okaca u Hrvate. “Banat, Ba~ka i Barawa, kao deo ma|arske krunovine, ~esto su pomiwani kao naj{arolikije narodnosno i versko podru~je nastaweno Nemcima, Srbima, Ma|arima, Slovacima, Buwevcima, [okcima, Rusinama, Rumunima, Jevrejima i drugima. O Hrvatima i hrvatskom imenu nema ni pomena, na

tom podru~ju, u izvorima i literaturi s kraja XIX i po~etka XX veka. Srbi i Ma|ari su stalno vodili politi~ke i nacionalne sporove oko istorijskih prava na ove krajeve. Nikada se u to vreme nisu pomiwali Hrvati kao pretendenti na te teritorije, upravo zbog ~iwenice {to u to vreme Buwevci i [okci jo{ nisu nosili hrvatsko ime, i samim time, nisu bili pretvoreni u Hrvate. Ma|arska statistika je, prema popisu iz 1910, utvrdila da je u Banatu, Ba~koj i Barawi bilo 383.983 pravoslavnih Srba. Wih je naro~ito udaqavala Rimokatoli~ka crkva od Srba-katolika (Buwevaca i [okaca) u nastojawima da se razvije ideja sveslavenske solidarnosti. Na tom podru~ju vekovima su se vodile rasne i verske borbe putem crkava i drugih verskih ustanova. Buwevci i [okci su, kako isti~e Daka Popovi}, “po svemu bili najbli`i Srbima”, jer su im “isti jezik, isti obi~aji i samo ih vera razlikuje”. Ve}i deo Buwevaca i [okaca je ponem~en i poma|aren jo{ u prvoj polovini XIX veka. Stvarne narodne vo|e Buwevaca i [okaca bili su buweva~ki rimokatoli~ki sve{tenici, koji su naknadno veliku energiju ulagali u wihovo pretvarawe u Hrvate. Daka Popovi} je proro~ki predvi|ao da }e se, zbog te ~iwenice, buweva~ko i {oka~ko ime izgubiti u neposrednoj budu}nosti: “[oka~ki }e se naziv izgleda potpuno izgubiti (kao {to se izgubilo ime Dalmatinac i Bo{wak) iako je jo{ pre pola stole}a ime [okac bilo rasprostrawenije i obuhvatalo je Slavoniju, Srem, ju`no ba~ko podunavqe i Barawu. U Sremu i Slavoniji ime [okac je zameweno imenom Hrvat, a u Ba~koj i Barawi }e se vrlo brzo zameniti buweva~kim, a ponegde i srpskim imenom”. Slavonska narodnost od hrvatske razlikovana je do kraja XIX veka. Ma|arski kartograf Jano{ Saski Tonka Barawu i Slavoniju na svojim kartama iz 1750. ozna~ava kao zemqe Slavena-Srba (Slaui Serblii). U zvani~nom izve{taju pruskog general{taba, negde oko 1880, naveden je etni~ki sastav vojske Austro-Ugarske. O tome postoji jedna zabele{ka u nema~kom ~asopisu “Inostranstvo”: “O etnologiji austro-ugarske armije saop{tava ’Registranda’ pruskog |eneral{taba, da su od svakih 1.000 vojnika bili 273 Nemci, 177 Ma|ari.., 46 Hrvati, 36 Slavonci, 31 Srbin”. Ovi podaci poti~u od samih ispitanih vojnika, iz vremena kada je ve} izvr{eno versko odnaro|avawe pravoslavnih Srba. Zbog toga je u ovom popisu relativno mali broj vojnika Srba pravoslavnih. “Slavonci katoli~ke vere” (pokatoli~eni Srbi i [okci) odgovarali su da su Slavonci. U prilog teze o {irewu hrvatstva na istok, Daka Popovi} isti~e da su Hrvati najvi{e uspeli u nacionalizovawu (pohrva}ivawu) Nemaca nastawenih u Hrvatskoj i Slavoniji. Glavni uzrok toj pojavi D. Popovi} ne vidi u verskoj rimokatoli~koj istorodnosti, ve} u ~iwenici {to su se Nemci na teritoriju Hrvatske i Slavonije pojedina~no naseqavali, kao zanatlije i ~inovnici, dok su se srema~ki Nemci naseqavali kao kompaktni zemqoradnici, koji su me|u Srbima sa~uvali svoju nacionalnu svest i jezik. Hrvatizuju}i se u Slavoniji i Hrvatskoj, Nemci su, s druge strane, germanizovali mnoge Buwevce, [okce i Srbe u jugoslavenskom i ma|arskom Podunavqu. Proces ma|arizovawa Nemaca u Ba~koj, Banatu i Barawi D. Popovi} isti~e kao ~estu pojavu.

U programu Radi}eve Hrvatske republikanske seqa~ke stranke, iz 1923. godine, koji je sastavio dr Rudolf Horvat, pod Hrvatskom su se podrazumevale samo “neprijeporno na{e zemqe” u kojima su Hrvati na martovskim izborima 1923. dobili “ili ogromnu ili znatnu ve}inu”. Prema takvom rezonu “hrvatske zemqe” su Hrvatska, Slavonija, Dalmacija, Me|umurje, istarska kastav{tina i otok Krk. U Horvatovom programu se ostavqala mogu}nost da u savez dr`ava sa takvom Hrvatskom u|u Slovenija, Crna Gora, Bosna i Hercegovina “kao posve samostalne dr`ave. U programu se za Ba~ku, Banat i Barawu, “koje zemqe Srbi krivo zovu imenom Vojvodina”, predvi|ala autonomija. U programu se “demokratski” i “{irokogrudo” isti~e da “Hrvati ne prisvajaju sebi nikakva prava na spomenute zemqe”: “Mi Hrvati ne prisvajamo sebi nikakva prava na spomenute zemqe. Ako se Slovenija, Bosna, Hercegovina, Ba~ka, Banat i Barawa zadovoqe s autonomijom, onda neka im se prepusti pravo da plebicitom (tj. pu~kim glasovawem) odlu~e, da li se ho}e pridru`iti Srbiji ili Hrvatskoj”. Zaista “velikodu{na” i “skromna” teritorijalna programska ponuda politi~ara nekada{we male tro`upanijske Banske Hrvatske. Bitno je na kraju ista}i da Barawa, ni prema Radi}evom velikohrvatskom programu iz 1923. godine, nije ulazila u teritorijalni kompleks “neprijeporno hrvatskih zemaqa”. Nacionalnom (narodnosnom) odnaro|avawu Buwevaca i [okaca u dobroj meri je pridoneo stav srpske pravoslavne hijerarhije da se Srbima mogu zvati samo pravoslavci. Naime, hijerarhija je isticala pravoslavnu veru (veroispovest) kao glavnu osobinu srpskog naroda, dok su jezik, poreklo, obi~aji i druga etnolo{ka znamewa sve vi{e potiskivani u drugi plan. Na sastancima u Srpskom kulturnom klubu, koji je aktivno delovao u razdobqu od 1937. do 1941. godine, kritikovano je odre|ewe “Vojvo|anin” kao “Srbin pravoslavne vere”, jer su wime odba~eni “srpski katolici” (Buwevci i [okci), pa je zahtevano da se re~ “Vojvo|anin” upotrebqava u zna~ewu Srba sva tri verozakona. Ideolozi Srpskog kulturnog kluba govorili su da je srpski nacionalizam bio suvi{e pravoslavno obojen pa nije mogao izvr{iti nikakav ve}i uticaj na Srbe-katolike. Iz tog razloga me|u Buwevcima i [okcima mogla se nesmetano {iriti hrvatska nacionalna misao i to pod uticajem dnevne politike i rimokatoli~ke crkvene propagande.” (@uti}; cit. delo; str. 133-138) Istrebqewe Srba mo`e da se prati i prema hrvatskoj statistici, prema kojoj je krajem XIX veka bilo osam miliona Srba, a 1910. godine ovaj broj se sveo svega na oko milion i {esto hiqada Srba. Psuwski nam prezentuje te podatke. “Godine 1893. bilo je po ra~unu “Obzora” (broj 258 iz 1893) preko 8,000.000 Srba. Kada je ovaj srbo`derski organ Hvatskih jezuita na izmaku 19. veka prona{ao ovaj broj Srba, mi bi imali razloga toj cifri dodati jo{ koji milion, jer nam je poznato, da je “Obzor” izbegavao pohvaliti se srpskom snagom. Interesantno bi me|utim bilo sada ~uti od wegovih usta{kih naslednika, {ta misle o dana{wem broju Srba. Mi bi ovde mogli ponoviti onu iz narodnih pesama: “Kud se zdede car Nemawe blago”?! Jer svega 17 godina posle ovoga “Obzorovog” ~lanka, vr{en je 1910. “popis pu~anstva”, ko-

ji je mimo voqe stanovni{tva obuhvatio zemqe pod dana{wom “Nezavisnom Hrvatskom”. Tim je “popisom” na|eno, da u tim krajevima ima svega 1,569.848 Srba. Ostalo je “Obzor” sa zagreba~kim jezuitima pokatoli~io ili klasi~no utajio. U isto vreme `ivelo je na istoj teritoriji 2,476.575 Hrvata, ra~unaju}i u ovom broju i Srbe katolike – [okce. [to se ti~e teritorije na kojoj su Srbi apsolutnom ve}inom `iveli, srpsko-hrvatski odnos na teritoriji docnije “Nezavisne Hrvatske” bio je 70:30 u korist Srba. U ovih 30 odsto hrvatskog prostora ura~unati su i [okci, mada oni tamo ne spadaju. Ovih [okaca bilo je prema ma|arskom popisu iz 1840. godine 297.747. Hrvatska statistika za 1910. godinu priznaje, dodu{e, na strani 12 da su se [okci i Hrvati do nedavno razlikovali, ali ih kona~no i momo wihovog pitawa, zbog toga {to su pripadnici katoli~ke vere svrstava u red “autohtonih” Hrvata. Piscu je, me|utim, poznato vlastitim posmatrawem na licu mesta, a o tome se do nekoliko godina unazad mogao uveriti ko je hteo, da su [okci siroma{ne hrvatske doseqenike obi~no na krajevima wihovih sela stavqali pod poseban pojam, nazivaju}i ih Hrvatima, kao da govore o tre}em licu. (Psuwski; cit. delo; str. 134) “Imamo razloga da ne verujemo hrvatskoj dr`avnoj statistici iz 1910. godine kao i svima onima docnije, jer znamo da je stotinama godina le{inarila po srpskom istorijskom i etnografskom prostoru. S pravom smatramo, da su Hrvati onoj cifri 1,569.848 Srba morali dodati mnogo i mnogo, pa da broj~anost Srba u wihovoj statistici bude realna. Verovatno }e se i tome pitawu posvetiti posebna pa`wa i ta~nom ra~unicom utvrditi broj Srba, koje nam Hrvati duguju. Zadovoqimo li se me|utim hrvatskom statistikom, trebali bi da po hrvatskoj ra~unici vidimo, koliko su osnivawem “Nezavisne Hrvatske” preuzeli srpskih du{a na “bratsko ~uvawe”. (isto; str. 135)

8. Ciq Vatikana – uni{titi Srbiju kao bastion pravoslavqa na Balkanu
Vatikan je bio zna~ajan akter svih ratova i politi~kih igara u Evropi. Posebno je wegova uloga bila istaknuta i zna~ajna kada je forsirao velike sile da podjarme Srbe i kada je koristio hrvatsku “naciju” koju je stvorio za ispuwewe tih svojih ciqeva. Dejan Lu~i} obja{wava da je za realizaciju starog plana Vatikana o ekspanziji na istok iskori{}en austrougarski i nema~ki imperijalizam – koji je usmeren prema Balkanu. “Trebalo je tom germanskom silom uni{titi Srbiju kao bastion pravoslavqa na Balkanu. Prvi svetski rat ponovo je razo~arao Vatikan. Ne samo {to je Srbija pre`ivela, ve} se raspala katoli~ka uzdanica austrougarska imperija. Stvorena je Jugoslavija – protiv svih `eqa i akcija Vatikana. Novo stawe Vatikan je hteo ipak da iskoristi; `eleo je da kroz novu dr`avu katolicizuje Srbe. To je poku{ano Konkordatom. Tim ugovorom izme|u Vatikana i Jugoslavije ponu|en je opstanak dr`avi pod uslovom da se katoli~anstvu daju privilegije. Demonstracije srpskog naroda upla{ile su jugoslovenske vlastodr{ce i oni su odustali. Tako je propao miran poku{aj katolicizovawa Srba kroz privilegovan polo`aj katoli~ke crkve. Vatikan je bio qut i jo{

pre Drugog svetskog rata po~eo je sa propagandom verske mr`we prema Srbima i pravoslavqu. Katoli~ka crkva bila je menayer usta{kog velikohrvatskog pokreta. Hrvatski nacionalizam usmeren je prema {ovinizmu i mr`wi svega srpskog. Dugotrajnom verskom indoktrinacijom kroz rad sve{tenstva crkva je utemeqila tu politiku u hrvatskom narodu.” (Lu~i}; cit. delo; str.11-12) Autor kwige dokumenata “Tajni dokumenti o odnosima Vatikana i usta{ke NDH” ukazuju}i na kontinuitet u politici Vatikana, koja je uvek te`ila razbijawu Jugoslavije, analizira razloge koji su doveli do tesne saradwe Vatikana i Austorugarske monarhije i obja{wava za{to je samostalnost Srbije morala da bude uni{tena. On nagla{ava da je Austrougarska zna~ajna za papu jer je on smatra “branom protiv pravoslavqa”. “^itava je druga polovica 19. stoqe}a u znaku sve tje{we kolaboracije izme|u Vatikana i Austro-Ugarske monarhije. Papa Pije IX i Leon XIII, `ivo su radili na u~vr{}ewu te alijanse, jer je Austro-Ugarska, feudalisti~ka i reakcionarna monarhija, ostala jedinim ~vrstim osloncem papinstva u Evropi. I jedna i druga strana imale su mnogo razloga da se boje progresa, koji se u to vrijeme o~ituje prodornim liberalizmom i demokracijom, i prvim po~ecima socijalizma. S kakvim je nadama Leon XIII gledao na be~ku monarhiju vidi se po prijedlogu, koji je u~inio 1889. caru i kraqu Frawi Josipu I: da se stvori “Liga katoli~kih dr`ava”, koja bi na ~elu imala “cara Austrije i apostolskog kraqa Ugarske”, a glavna bi joj svrha bila povratiti papinstvu onu svjetovnu i spiritualnu poziciju i utjecaj, koji je na mnogim stranama ve} propao, a drugdje opadao. Papa je, sa svoje strane, svim silama nastojao da djelovawe crkve u monarhiji usmjeri tako kako bi to pogodovalo monarhiji. Ona je doista u crkvi, wenoj organizaciji, orijentaciji klera i wihovom jo{ uvijek velikom utjecaju na zaostale mase, imala najve}u potporu. Logi~no, crkva je predstavqala, voqom pape, najve}u kohezionu snagu monarhije. Za te svoje zasluge sve}enstvo je, osobito ono vi{e, ono s najve}im autoritetom i zaslugama, bilo favorizirano i uva`avano kao politi~ki faktor prvoga reda. Uloga crkve bila je osobito va`na u zemqama sa slavenskim narodnostima, gdje je nezadovoqstvo i otpor prema Be~u i Pe{ti, kroz ~itavu drugu polovicu 19. stoqe}a, `iv, sve `ivqi i sve opasniji monarhiji. Narodni preporodi sjevernih i ju`nih slavenskih naroda u monarhiji, wihova te`wa za slobodnim politi~kim, ekonomskim i kulturnim `ivotom, {to sve dobiva sve jasnije konture pokreta za emancipacijom i nezavisnim dr`avnim `ivotom, povezuju u obrani jo{ vi{e crkvu i monarhiju. Prve pojave te`we slavenskih naroda na jugu monarhije da se pove`u u jednu svoju, jugoslavensku dr`avu, koja }e obuhvatiti i Slavene izvan granica monarhije, zazorne su i monarhiji i Vatikanu. Ideja bilo kakve slavenske solidarnosti smatra se najopasnijom i za katolicizam i monarhiju. Papa dr`i, da je monarhija “bedem katolicizma” u sredwoj Evropi, brana protiv opasnosti s istoka, to jest protiv pravoslavqa. Granice Austro-Ugarske treba da ostanu prema istoku granicama katoli~ke crkve. One se mogu samo pro{irivati prema istoku, da se pro{iri i

teren, koji bi se pokatoli~io, ali one se ne smiju povla~iti prema zapadu u ni u kojem slu~aju. Rim smatra, da je pravoslavqe opasno i zato, jer ga Rusi i Srbi identificiraju gotovo s narodno{}u. Povezivawe Hrvata i Slovenaca s pravoslavnim Srbima moglo bi zna~iti pro{irewe pravoslavqa prema zapadu, na {tetu rimske crkve. To je fiksna ideja papinstva. Uloga Vatikana u politici Austro-Ugarske postaje zato sudbonosnom osobito po~etkom 20. stoqe}a, kad se Austro-Ugarska orijentirala imperijalisti~ki prema jugoistoku i kad sazrijevaju planovi osvajawa ve}eg dijela Balkana. I Vatikanu se, naime, ostvaruju nove perspektive. Okupacija Bosne okon~at }e se aneksijom 1908. godine. Ne {iri se samo monarhija, nego se i crkvi {iri teren dominacije. Na redu }e biti Srbija. Upokoravawem Srbije moglo bi se uni{titi jako `ari{te jugoslavenske ideje izvan monarhije, koje mo`e da djeluje i onda kad se Hrvate i Slovence u monarhiji pritisne jakom rukom. Prema uvjerewu pape, likvidacijom samostalnosti Srbije moglo bi se “predzi|e kr{}anstva”, zapravo katoli~anstva, pomaknuti s Hrvatske u dubinu isto~nog Balkana!... Antislavenska, austrofilska politika Vatikana dolazi osobito do izra`aja u li~nosti pape Pija H, koji je 1950. progla{en “bla`enim”. U dekretu, kojim se on progla{uje bla`enim stoji: “U po~etku evropskog rata, koji je on svim sredstvima htio onemogu}iti, slomqen bolom vi{e nego godinama, primiv{i sveti sakrament, dao je du{u Bogu 20. kolovoza 1914.” Umro je, dakle, od bola i `alosti, jer je izbio rat! Nije mu uspelo da ga sprije~i! I zato je progla{en “bla`enim” i izdignut do ~asti oltara. A istina je ovakva: U kwizi “La Papauté contemporiane” (Pariz, 1946.) pi{e profesor univerziteta Henry Marc-Bonnet: Godine 1903. bio je kardinal Sarto izabran papom i nazvan Pije H. Izabran je ba{ zauzimawem Austro-Ugarske, koja se borila protiv drugog najva`nijeg kardinala, Rampolle, ranijeg sekretara pape Leona XIII... Crkva je dobila za glavara ~ovjeka, koji je ignorirao ~itav savremeni svijet, a bio je zane{en krutim i autoritativnim na~elima... Izazivao je tim svojim na~elima posvuda konflikte, ne samo sa sve}enstvom i vjernicima, nego i s dr`avama... Bio je smatran od po~etka, ne bez razloga, papom Trojnog saveza (to je savez Austro-Ugarske, Wema~ke i Italije o.p.)... Pije H prekinuo je odnose s Francuskom, uslijed svoje crkvene politike. S Rusijom je bio u zategnutim odnosima zbog Poqske. Zbog Irske posvadio se s Engleskom. Zavadio se s Amerikom, te nije primio ameri~kog predsjednika Teodora Ruzvelta, kad je taj 1910. do{ao u Rim, samo zato, jer je on posjetio jednu metodisti~ku crkvu. Po{to je raskinuo s Francuskom, nagnuo se sav na Austro-Ugarsku, koja postaje glavnom katoli~kom silom, {to se o~itovalo i sjajnim euharistijskim kongresom u Be~u 1912. Austro-Ugarska je bila konzervativna katoli~ka dr`ava, u kojoj se gajila hijerarhija i disciplina po papinom ukusu. Taj francuski pisac nagla{ava: “Napokon, austro-ugarska ekspanzija na ra~un pravoslavnih Slavena, pogodovala je papinskoj politici”. (Tajni dokumenti o odnosima Vatikana i usta{ke NDH; Zagreb; 1952; str. 7-9)

III PRVI SVETSKI RAT I VATIKANSKA PODR[KA AUSTROUGARSKOJ
1. Papa hu{ka Be~ na rat protiv Srbije
Autor kwige “Tajni dokumenti...” navodi izvod iz teksta Frane Supila o “Politici u Hrvatskoj” (Rijeka, 1911.) kada je za papu bio izabran mleta~ki patrijarh Josip Sarto, koji dokazuje da je Vatikan koristio hrvatski klerikalizam protiv Srba. Kao najve}i greh Pija X autor kwige navodi direktno anga`ovawe ovog pape da Austrougarska povede rat protiv Srbije. “On je postao papom uslijed veta Austrije protiv kardinala Rampolle, koga se onda Trojni savez bojao kao prijateqa Slavena. Papa Pije H jest, dakle, kreatura Trojnog saveza i wegove politike i mi vidimo, ~im je on zasio na papinsku stolicu, da se vatikanska politika stavqa u slu`bu politike “Drang nach Osten” i pod tobo`wom devizom “uspostavqawa u Kristu”, uvodi u Hrvatsku ultramontanski duh, koji je imao paralelno razvijati s kulturtegerskim pionirstvom i imperijalizmom na Balkanu... U jednu rije~: klerikalizam... imao je u Hrvatskoj veliku i {iru zada}u, da zarobqivawem duhova i terorizmom sa Vragom, Paklom i Framasunima vra`jim an|elima, sku~i hrvatsku narodnu politiku u kolote~inu pokornosti jezuitima, episkopatu, dakle, “in ultima linea” vlastodr{cima i sistemu, tje{e}i ga fatam morganom velike i slobodne Hrvatske, samo hrvatske i katoli~ke, koja se po takvoj politici nikada ostvariti ne}e i ne mo`e... Tu vidimo... kako je frankova~koj tendenciji, sa novom strujom u Vatikanu, jezuvitska politika, proti novome kursu stavila u Hrvatskoj na raspolo`ewe vjeru, crkvu, Kuriju i ogromne dohotke klera...” Iako su i pape prije Pija H bili neprijateqi Slavena, ovaj je papa jo{ vi{e zao{trio taj pravac. Supilo je vrlo to~no okarakterizirao, to~no je kazao, da je hrvatski klerikalizam, forsiran iz Vatikana, bio oru|e austrijskog i ugarskog porobqavawa na{e zemqe. A tu je i veoma vidovita perspektiva: usta{tvo, nastavak frankovluka, to~nije usta{ki klerikalizam, kulminacija je te izdajni~ke, antinarodne linije. Pije H bio je, dakle, jedan od najzaslu`nijih za po~etak i razvoj tog sudbonosnog i destruktivnog antinacionalnog izdajni~kog pokreta kod nas.”(isto; str. 9-10) “Pije H bio je, dakle, talijanski nacionalist, bio je pobornik Trojnog saveza, u kojem je tada s Austro-Ugarskom i Wema~kom bila i Italija. Be~ je tada u Istri i Dalmaciji favorizirao Talijane, a papa je u korist Austro-Ugarske forsirao u Hrvatskoj klerikalizam, da bi biskupi i sve}enici osvojili politi~ke pozicije, te harangirao protiv “istoka”, da bi se osujetilo jugoslavensko bratstvo i jedinstvo. Iako bi ve} u tome bilo dovoqno onih elemenata, kojima bi se mogla osporavati wegova svetost i wegova beatifikacija, u tome nije sve. Mnogo je krupnije i mnogo gre{nije u wegovoj biografiji ono, {to je on ~inio, da bi se stvorili uslovi za Prvi svjetski rat. Direktno anga`irawe toga pa-

pe, wegova diplomatska intriga, wegovo hu{kawe Be~a na rat protiv Srbije, wegova li~na nastojawa da se prolije krv stotina tisu}a qudi, samo zato, da bi se tobo`e suzbilo pravoslavqe i pro{irio dominij katoli~anstva – to su tek oni pravi elementi, {to ru{e i demantiraju temeqito wegovu svetost i uvr{tavaju ga u red smrtnika, kojima dajemo sasvim druga~ije nazive. Austro-ugarski car i kraq Frawo Josip navijestio je 1914. godine rat Srbiji tek onda, kad je za to dobio odobrewe, pa i vi{e od toga, ~ak direktni poticaj, od samog pape, ~ijim se najvjernijim sinom smatrao. U slu`benoj publikaciji “Komisije za noviju austrijsku historiju” objavqen je dokumenat, zapravo brzojav, koji je iz Rima, uputio 29. srpwa 1914, be~kom ministarstvu vawskih poslova tada{wi austro-ugarski poslanik u Vatikanu, grof Moritz Palffy, a glasi: “U vremenima najve}e politi~ke zategnutosti, kakva su dana{wa vremena, koja mi sada pro`ivqavamo, radi ~ovje~ja fantazija dvostrukom snagom i ~esto, a da to i ne misli, prekora~uje granice razumnog rasu|ivawa. Tako je me|u ostalim ovih posqedwih dana u javnosti uskrsla vijest, da je tako|er i papa u konfliktu sa Srbijom intervenirao i obratio se Wegovom cesarsko-kraqevskom apostolskom veli~anstvu s molbom da kr{}anskim narodima u{tedi strahote rata... Nasuprot ovim kombinacijama {tampe, nije neinteresantno spomenuti pravi na~in mi{qewa Kurije. Kad sam prije dva dana posjetio kardinala dr`avnog sekretara (Merry del Vala), svrnuo je, prirodno, razgovor odmah na velika pitawa i probleme, kojima se danas bavi Evropa. Nemogu}e je bilo osjetiti u napomenama Wegove eminencije neku naro~itu blagost ili pomirqivost. On je, istina, ozna~io notu upu}enu Srbiji kao vrlo o{tru, ali ju je ipak odobrio bez ograde i izrazio u isto vrijeme, na jedan posredan na~in, nadu, da }e monarhija i}i do kraja. Dakako, mislio je kardinal, da je {teta {to Srbija nije ve} mnogo ranije “u~iwena mawom”, jer tada bi se ovo moglo mo`da izvesti bez tako velikih opasnosti kao danas. Ova izjava odgovara mi{qewu pape, jer je u toku ovih posqedwih godina Wegova svetost u vi{e mahova izrazila svoje `aqewe, {to je Austro-Ugarska propustila da kazni svog opasnog dunavskog susjeda. Moglo bi se upitati, zbog kakvih se razloga katoli~ka crkva pokazuje tako ratoborna u vrijeme kad wome upravqa poglavar, koji je pravi svetac i sav pro`et istinski apostolskim idejama. Odgovor je vrlo jednostavan. Papa i Kurija vide u Srbiji razornu bolest, koja pomalo nagriza monarhiju do sr`i i koja }e je vremenom rasto~iti. Pored svih drugih poku{aja koje je Kurija poduzimala u toku posqedwih decenija, Austro-Ugarska jest i ostaje katoli~ka dr`ava “parexellence”, najja~i bedem, koji je preostao u ovome vijeku Kristovoj crkvi. Ru{ewe toga bedema zna~ilo bi za crkvu gubitak naj~vr{}eg oslonca. U svojoj borbi protiv pravoslavqa, ona bi izgubila svoga najja~eg pobornika. S tih razloga, dakle, kao {to je za Austriju neodlo`no potrebno, da zbog samoodr`awa oslobodi, po potrebi silom, svoj organizam od zla, koje nagriza, tako je i za katoli~ku crkvu posredno nu`no da u~ini sve, ili da odobri sve, {to bi moglo poslu`iti postizawu toga ciqa. Ako stvari promotrimo u ovoj svjetlosti, mo`emo vrlo lako otkriti vezu izme|u papinih osje}awa i ratni~kog raspolo`ewa”.

Iako je u ovom dokumentu kazano sve, iako je temeqito razobli~en jedan papa “svetac”, kao najvulgarniji ratni hu{ka~ i podstreka~ na prolijevawe krvi iz imperijalistik~ih razloga, citirat }emo jo{ jedan dokumenat, a to je telegram baruna Ritera, opunomo}enika Bavarske pri Vatikanu, od 26. srpwa 1914, to jest tri dana prije Palfijevog telegrama: “Papa odobrava {to Austrija vrlo o{tro istupa protiv Srbije. Ne cijeni uvelike ruske i francuske armije u slu~aju rata protiv Wema~ke. Kardinal dr`avni sekretar nada se, da Austrija ovaj put ne}e popustiti, pa makar i svojim vojskama satrla stranu agitaciju, koja je dovela do ubojstva prijestolonasqednika, a koja na kraju ozbiqno prijeti, pod suvremenim okolnostima, opstanku Austrije. Sve ovo utvr|uje koliko veliki strah ima Kurija od panslavizma”. Ovi dokumenti o krvo`ednosti bili su neugodni Vatikanu, pa se nastojalo dokazati, da nisu autenti~ni, no ne samo slu`beni arhivi Be~a i Minhena (objavqivawem tih dokumenata) nego i u~ewaci prvog reda, ugledni histori~ari, dokazuju da su autenti~ni. Da su Vatikanu neugodni, razumqivo je! A wihovo je zna~ewe utoliko ve}e, ako se uzme da su ih pisali jedan austrijski i jedan bavarski diplomat, veoma pobo`ni qudi, koji su u Vatikanu u`ivali najve}e povjerewe i sami su dijelili to mi{qewe papino, te se veselili takvom, kako Palfi ka`e, “ratni~kom raspolo`ewu” Pija H, danas progla{enog “bla`enim”! Uostalom, grof Carlo Sforza, biv{i talijanski ministar vawskih poslova i danas desna ruka demokristijana De Gasperija, u svojoj kwizi “Neimari savremene Evrope” citira ba{ Palfijev telegram, da bi dokazao kako je Pije H bio – ratni hu{ka~. Tu je kwigu Sforza pisao pred mnogo godina, u emigraciji za vrijeme fa{izma, kad nije sawao, da }e sara|ivati u klerikalnoj vladi, i bio je veoma o{tar u svojim portretima Pija H i XI i Benedikta XV, koje u toj kwizi donosi. Ti su napisi vrlo kriti~ki, a osobito je za Vatikan neugodno Sforzino dokazivawe, da papa Pija H nije bio nimalo svet, nego sasvim obrnuto. S obzirom da dekret o beatifikaciji Pije H tvrdi, da je taj umro po~etkom rata slomqen bolom (jer je rat uslijedio), zanimqivo je {to ka`e Sforza: “Pija H prikazuje legenda kako se moli Bogu i bori se da ne do|e do rata, jer ga je u`asavala i sama pomisao da bi kr{}anski svijet mogao da se podijeli u dva neprijateqska tabora, i tako umire od bola zbog wema~ke najezde u Belgiji i svih strahota ratnog bjesnila”... Sforza nakon toga ka`e, da je vrijeme da se obori ova legenda: “Kad je ovaj vladar (najkatoli~kiji od svih vladara, Frawo Josip) izjavio da je poveo rat, da bi kaznio Srbiju, milijuni ustravqenih du{a pomislili su, da }e se papa umije{ati i sprije~iti katastrofu. Iz te nade potekla je pri~a o tome kako je Pije H ~im je saznao za ultimatum Srbiji, naredio svome be~kom nunciju, da ukori staroga cara i kraqa u ime Svevi{wega... Legenda je dobila i svoj posqedwi ~in: po{to je papa umro neo~ekivano, 20. kolovoza 1914, wegova okolina je iznijela kako je dobri Pio presvisnuo od bola, kad je uvideo, da ne mo`e sprije~iti veliko krvoproli}e. Rekao sam, da je vrijeme da se utvrdi istina”.

Sforza pri~a i potvr|uje zatim ono {to se vidi ve} iz Palfijevog i Riterova telegrama, pa ne}emo opetovati. Sfroza time dokazuje, da je Pije H. mrzio Srbiju i Slavene uop}e, da je `elio rat protiv wih i radio da do rata do|e.” (isto; str. 10-13) “Tako nam Sforza slika tog novog sveca bo`jeg, bla`enog Pija H, a o wegovoj tobo`woj sveta~koj smrti, od tuge za qudima koje rat uni{tava, Sforza ka`e: “Izmi{qotina je, da je Pije H svisnuo od bola. Meni je ovjerio wegov lije~nik Macchiafava, moj kolega iz senata, da je bolest od koje je papa umro ve} odavno podgrizala `ivot starcu, i da je premorenost posqedwih sedmica mogla samo da ubrza katastrofu, za koju je Macchiafava ranije utvrdio, da je neizbje`na i da }e nastupiti ubrzo”. Zar bi trebalo i rije~ vi{e dodati, pa da svakom i najnaivnijem ~itatequ bude jasno kako Pije H Sarto nije bio nikakav svetac, nego naprotiv, ~ovjek veoma opak i veoma fatalan za ~ovje~anstvo. Ne napori za spas mira, nego napori zbog intriga da se rat organizira ubrzali su wegovu smrt! No, mo`da je upravo zato i progla{en svetim i bla`enim, kao {to su takvima progla{eni i neki wegovi prethodnici, jer kao ni oni, ni Pije H nije smatrao grijehom prolijevawe krvi ni ubijawe stotine tisu}a qudi. ^ini se, da ni danas glavarstvo te crkve ne smatra to grijehom, nego zaslugom. Jer, na koncu, {to su qudi na svijetu, {to je ~ovje~anstvo u ovoj “suznoj dolini”, nego “mraviwak bo`ji” koji se mo`e i zgaziti ako je to za ve}u slavu Boga! Inkvizicije su ostale u historiji zapisane i obiqe`ene masovnim krvoproli}ima, a pape su li~no rukovodili wima, da bi se {to br`e i radikalnije istrijebili oni, koji sumwaju da je papa od Boga postavqeni gospodar svijeta i qudi. Pape vojskovo|e protiv hereza u sredwem vijeku, pape velikih inkvizitorskih akcija, nisu imali skrupula, nije im bilo stalo do toga, {to pored utvr|enih i neutvr|enih heretika, na loma~ama, u pale`ima, pod ma~em, padaju i dobri vjernici. Oni su govorili, da }e i onako Bog na nebu odijeliti heretike od vjernika, prve strpati u pakao, a drugi }e u`ivati sre}u raja, dok }e se wihova pre`ivjela bra}a na zemqi mu~iti i ~ekati taj sretni ~as smrti... Pije H po svojim djelima, ukoliko su se odnosila na ~ovje~anstvo, a pogotvo ukoliko su se odnosila na na{e narode, bio je okrutni zloduh, te je suodgovoran za po~etak Prvog svjetskog rata.” (isto; str. 13-14) Dajana Yonston u kwizi “Suludi krsta{i” daje svoje vi|ewe istorijskih doga|aja na ovom delu Balkana. “Ako su hrvatski secesionisti devedesetih odbacili Jugoslaviju kao “ve{ta~ku tvorevinu”, ironija sudbine je da je ona prvobitno bila hrvatska “tvorevina”. Jugoslovenska ideja ro|ena je u toku napora Hrvatske da se poboq{a wen status u okvirima Austro-Ugarske monarhije. Premda maglovit, krajwi ciq Hrvatske moglo bi se re}i da je bio da Be~, unutar germanske Austrije i ma|arske Ugarske, prizna jednakost i tre}e, slovenske, komponente. Posle sedam vekova pokornosti Budimpe{ti, svest o “hrvatskom” identitetu bila je neizvesna. Samo oblast oko Zagreba bila je poznata kao Hrvatska. Kao i Srbi, Hrvati su govorili jezikom koji se razvio iz staro-

slovenskog, ali dok su Srbi imali svoju crkvu koja se slu`ila tim jezikom uve}avaju}i na taj na~in wegovu vrednost, katoli~ka crkva je suzbijala narodni govor u korist latinskog jezika. Kao posledica toga, hrvatski se raspao na regionalne dijalekte. Ujediwewe hrvatskog kwi`evnog jezika postignuto je dogovorom da se favorizuje dijalekt koji je koincidirao sa srpskim kwi`evnim jezikom kako ga je standardizovao Vuk Stefanovi} Karayi} (1787-1864) u prvoj polovini devetnaestog veka. Kao {to se moderni italijanski zasniva na toskanskom dijalektu kako bi do{lo do ujediwewa, moderni srpskohrvatski je pru`ao ju`nim Slovenima zajedni~ki jezik. To je pomoglo da se i sami Hrvati ujedine pre nego je taj jezik postao izvor zazora kod Hrvata koji su `eleli da se razlikuju od Srba. Budu}i da je jedinstven jezik odneo prevagu nad verom pri ujediwewu Nemaca u jedinstvenu dr`avu, za{to zajedni~ki jezik ne bi mogao da ujedini katolike i pravoslavne, koje – za razliku od nema~kih katolika i protestanata – nije razdvajala istorija ogor~enih verskih ratova? Problem je u tome {to je ujediwewe oko srpskohrvatskog jezika moglo da zna~i dve razli~ite stvari, zavisno od toga da li je ujediwewe ostvareno unutar AustroUgarske monarhije ili izvan we. Taj problem, ~ini se, nije bio ni jasno definisan ni re{en, {to je dovelo do tragi~no razli~itih interpretacija ujediwewa Srba i Hrvata: dok su ovi prvi u wemu videli jezgro nove nezavisne dr`ave, za druge je to bio na~in da se obezbedi boqe mesto za Slovene u oja~anoj Austro-Ugarskoj monarhiji. Hrvatski nacionalni pokret bio je koncentrisan na zahtev za priznawem “prava” – realnih ili umi{qenih, stvar je diskusije – sredwovekovne kraqevine Hrvatske koja je 1102. ustupila svoju krunu kraqevini Ma|arskoj (ili je izgubila...?) i bila ukqu~ena u Habzbur{ku monarhiju godine 1527. Hrvatski nacionalisti su tvrdili da su “istorijska prava” Hrvatske iz dvanaestog veka bila jednostavno ustupqena ma|arskoj kruni.”(Dajana Yonston; “Suludi krsta{i: Jugoslavija, NATO i obmane Zapada”; Beograd; Igam; 2005; str. 223-225) “Budu}i da se Austro-Ugarska imperija nalazila pred porazom, potvrda zajedni~kog identiteta sa pobedni~kim Srbima omogu}ila je Hrvatima (i Slovencima) da se pojave na pobedni~koj strani kao deo nove kraqevine pod pokroviteqstvom zapadnih savezni~kih sila, Britanije i Francuske. Daleko od toga da je ujediwewe nametnuto neraspolo`enim Hrvatima od ekspanzionisti~kih Srba, vode}i srpski politi~ari su gajili sumwe u pogledu spajawa Srbije i Hrvatske u jedinstvenu jugoslovensku kraqevinu. Najuticajniji politi~ar u Srbiji, Nikola Pa{i}, sumwao je u odr`ivost ovog ujediwewa. Materijalne prednosti za Hrvatsku i Sloveniju bile su zna~ajne. Izbegli su te{ke ratne reparacije koje su nametnute pora`enima u Versaju. [tavi{e, one su dobile va`ne teritorije. Da se nisu ujedinili sa Srbijom, va`ni delovi isto~ne jadranske obale, koji danas pripadaju Hrvatskoj i Sloveniji, pripali bi Italiji, mo`da definitivno. Italijansko nezadovoqstvo gubitkom jadranskih obalskih gradova i ostrva bio je glavni stimulans nacionalisti~kim stremqewima koja su dovela fa{istu Benita Musolinija na vlast.

Fatalni paradoks “prve Jugoslavije” sastojao se u tome {to su Srbi, ~ije su vo|e prvobitno oklevale da formiraju Jugoslaviju, uzeli za ozbiqno projekt izgradwe jedinstvene dr`ave kad je jednom ve} formirana, dok su Hrvati, ~ije su vo|e promovisale tu ideju, gledali na wu samo kao na privremenu tvorevinu koju su kona~no i raskomadali. Hrvatski politi~ari su razvili sna`an opstrukcionizam kao glavno politi~ko oru`je za odbranu svojih “prava” protiv Ma|ara i Austrijanaca. Premda im je pru`an otpor zbog institucionalnog kontinuiteta sa srpskom kraqevinom, Kara|or|evi}i, koji su vladali Jugoslavijom izme|u dva svetska rata, u~inili su vi{e koncesija zahtevima hrvatskih politi~ara za autonomijom s ciqem da marginalizuju zahteve srpske levice za ja~awe demokratije.”(isto; str. 225-226)

2. Strah Vatikana od panslavizma
Dragoqub R. @ivojinovi}, u kwizi “Vatikan i Prvi svetski rat”, analizira ulogu Vatikana u politi~kim doga|ajima Prvog svetskog rata. Nas prvenstveno zanima odnos Vatikana prema Srbiji i prema Rusiji kao najve}oj pravoslavnoj sili i za{titnici Srbije, koja je predstavqala najve}i problem i pretwu za Vatikan kao prepreka za {irewe katolicizma. @ivojinovi} ukazuje da je Pije X podr`ao nameru Frawe Josipa da Srbiji objavi rat. Me|utim, mi smo naveli i tvrdwe Sime Simi}a koji Pija X naziva ratnim hu{ka~em i isti~e da Frawo Josip nikada ne bi objavio rat Srbiji da nije dobio odobrewe, ~ak podsticaj od pape. U svakom slu~aju i sama podr{ka dovoqna je za odgovornost zbog {irewa rata na ~itavu Evropu i van we. @ivojinovi} isti~e da “u jednom pitawu Sv. stolica nije nikada promenila svoj stav i politiku – o~uvawe Austro-Ugarske predstavqalo je jedan od wenih postulata”. “To je bilo prirodno s obzirom na mentalitet i tradicionalizam Rimske kurije i wenih pretenzija uop{te. Katoli~ka fasada Habzbur{ke monarhije, metodi “starog re`ima” koje je {iroko primewivala i ~iwenica da je ona predstvqala posledwu veliku katoli~ku dr`avu u Evropi doprinose da se shvate stav i naklonosti Sv. stolice. Pored toga, strah od pravoslavne Rusije, za koju se verovalo da je `elela da ukloni sve {to je, na prvi pogled, bilo podlo`no Vatikanu poja~ao je wegovu naklonost prema Habzburzima. To se, vremenom, pretvorilo u uverewe da }e Vatikan, svojom politikom, nastojati da podr`i one evropske dr`ave koje su `elele da onemogu}e takve planove Rusije. Sve to je jo{ potpunije potvrdilo uverewe da je Vatikan predstavqao politi~ku snagu prvog reda u Evropi.” (Dragoqub R. @ivojinovi}; “Vatikan i Prvi svetski rat”; “Narodna kwiga”; Beograd; “Obod”-Cetiwe; str.11-12) “Ubistvo Franca Ferdinanda i wegove `ene u Sarajevu izazvalo je {ok i zapawenost u Kuriji i katoli~kom svetu uop{te. Ubijeni su u`ivali puno poverewe pape Pija X i wegovih saradnika, po{to su nadvojvodu smatrali jednim od podr`avalaca politike katoli~kog integralizma u AustroUgarskoj. Vatikan nije oklevao da Srbiju optu`i zbog sau~esni{tva u atentatu i pru`awu pomo}i wegovim izvr{iocima. Rafael Meri del Val, kar-

dinal dr`avni sekretar, okarakterisao je atentat kao zaveru protiv Habzbur{ke monarhije i wene katoli~ke dinastije. Izjavio je grofu Moricu Palfiju, otpravniku poslova austrougarske ambasade u Vatikanu, da je dvojna Monarhija morala odlu~no da istupi protiv Srbije i da je imala pravo da tra`i potpuno zadovoqewe u `eqi da se odbrani od napada. Kardinal Pjetro Gaspari, jedan od najuticajnijih kardinala u Kuriji i potowi dr`avni sekretar, bio je jo{ odre|eniji. Tvrdio je da je “ubistvo u Sarajevu, koje je predstavqalo prvi korak ka ratu, po~inio maloletni Srbin Gavrilo Princip, uz saradwu srpske vojske i verovatnu saglasnost kraqa”. Gaspari je, tako|e, tvrdio da se Srbija nikada ne bi usudila da izazove takvu provokaciju da za to nije prethodno osigurala “podr{ku Rusije, Francuske i Engleske”. Time je te zemqe otvoreno optu`io i u~inio ih odgovornim za izbijawe rata. On je, ipak, priznao da, iako je “kriminalni postupak”, to jest ubistvo nadvojvode, po~inio Princip, ono nije bilo uzrok svetskog rata. To je bilo veoma zna~ajno priznawe, izjava koja baca novu svetlost na stav Kurije i wenu spremnost da podr`i Austro-Ugarsku u wenoj nameri da se obra~una sa Srbijom. Podr{ka Habzbur{koj monarhiji bila je prirodna i do{la je kao posledica odre|enih razloga. Od trenutka kad su zavr{eni Balkanski ratovi 1912–1913. godine u Vatikanu se poja~avalo neprijateqstvo prema Srbiji i wenim pretenzijama. Nakon sjajnih pobeda Srbija je preuzela vode}u ulogu u pitawu jugoslovenskog ujediwewa, a wen ugled i uticaj me|u Jugoslovenima Habzbur{ke monarhije brzo su rasli. U Kuriji je preovladalo uverewe da su uspesi Srbije ugro`avali interese katoli~ke crkve i dvojne Monarhije. Qutina i nepoverewe Kurije prema ~lanovima Balkanskog saveza bili su u to vreme nagla{eni. Kad su u julu 1913. godine po~eli u Be~u da se {ire glasovi o preventivnom napadu na Srbiju, Pije X je smatrao za potrebno da podr`i takve inicijative. Izjavio je grofu Palfiju, krajem avgusta 1913. godine, da su balkanski narodi “svi od reda bili varvari”, naglasio da nije verovao u mogu}nost trajnog i pravednog mira na Balkanu i o{trim re~ima osudio politiku Srbije, Rumunije i Gr~ke prema pora`enoj Bugarskoj. Otvoreno je zahtevao da Austro-Ugarska preuzme ulogu za{titnika nad katolicima na Balkanu. Pije X nije, tako|e, propustio da izrazi svoju zabrinutost zbog poja~ane agitacije za upotrebu glagoqice u katoli~kim crkvama u Monarhiji, nagla{avaju}i da je to bilo izvanredno efikasno sredstvo za {irewe slovenske propagande. Grof Palfi je zakqu~io da je papa o tome govorio sa neobi~nom o{trinom. Otuda nikakvo ~udo {to je papa spomiwao budu}i rat i ~ak predvi|ao wegovo izbijawe u toku 1914. godine. Papina izjava u pogledu rata potvrdila je {iroko rasprostraweno uverewe da se on nije mnogo razumeo u politiku, da se nije interesovao za diplomatiju i da ga je jedino brinula budu}nost katoli~ke vere. Pokazalo se da je wegova politi~ka nesposobnost do{la do punog izra`aja u vreme julske krize. Strah od ja~awa i {irewa uticaja Srbije nije prestao ni kasnije. To je bila posledica stalno prisutne brige za budu}nost Austro-Ugarske i weno politi~ko, ekonomsko i vojno prisustvo i uticaj na Balkanu. Briga za

Austro-Ugarsku poprimila je potpune oblike i izraz u julu 1914. godine. Kriza koja je po~ela da se odvija u leto te godine predstavqala je Pandorinu kutiju i nosila u sebi nepredvidqive mogu}nosti. Vatikan je bio spreman da ih sve zanemari i pru`i podr{ku Austro-Ugarskoj do kraja. U pozadini ovog ratobornog raspolo`ewa nalazila se `eqa da se spre~i prodirawe Rusije, preko Srbije i Balkana, na Jadransko more. Ukoliko bi se dozvolilo da Rusija prodre na Sredozemqe, verovalo se u Kuriji, katoli~anstvo bi bilo ugro`eno od pravoslavqa. To, kao i strah za budu}nost Habzbur{ke monarhije, morali su da izdr`e u julu 1914. godine ozbiqnu probu. Julska kriza 1914. godine pokazala je obilno snagu straha za AustroUgarsku i `equ Vatikana da ona brzo i efikasno re{i pitawe Srbije. Namera vlade u Be~u da protiv Srbije preduzme o{tre mere nai{la je na potpuno odobravawe u Kuriji. Na taj na~in, po~etak evropskog rata nije do{ao neo~ekivano za Vatikan i katolike, a dr`awe Pija X i kardinala Meri del Vala to najboqe potvr|uje. Baron Viqem Gizl, poslanik Austro-Ugarske u Beogradu, podneo je srpskoj vladi, 23. jula 1914. godine, notu i zahtevao da na wu dobije zadovoqavaju}i odgovor u roku od 48 ~asova. Sadr`aj ultimatuma pokazivao je da Austro-Ugarska nije `elela miroqubivo i pravedno re{ewe. Wegov sadr`aj je bio poznat u Kuriji. Baron Oto fon Riter, bavarski otpravnik poslova u Vatikanu, obavestio je 26. jula 1914. godine svoju vladu da je saznao da “papa odobrava energi~nu akciju Austrije protiv Srbije i da nema visoko mi{qewe o armijama Rusije i Francuske; pri tome treba ra~unati i na rat sa Rusijom. Kardinal – dr`avini sekretar izrazio je nadu da }e Austrija, u svakom slu~aju, ovog puta da se suprotstavi odlu~no. Pita se kad }e se ona odlu~iti na rat ako sad ne odlu~i da upotrebi svoje snage protiv pokreta koji dolazi spoqa, koji je doveo do ubistva prestolonaslednika i koji, u ovom trenutku, predstavqa najve}u opasnost za postojawe Monarhije”. Izjava Meri del Vala otkrila je, po mi{qewu fon Ritera, “strah Vatikana od panslavizma”. Tri dana kasnije Palfi je potvrdio navode fon Ritera. Dr`avni sekretar je obavestio Palfija da je Vatikan odobravao notu upu}enu Srbiji i izrazio `aqewe {to dvojna Monarhija nije preduzela takvu akciju mnogo ranije. Notu je opisao kao “veoma o{tru”, ali je izrazio nadu da }e Austrija i}i do kraja. Palfi je podvukao da je razlog za takav stav Vatikana bio razumqiv. “Papa i Kurija videli su u Srbiji razornu bolest koja je mogla, vremenom, da prodre do osnovnog nerva Monarhije i da je uni{ti”. Meri del Val nije propustio da ponovi da je Austro-Ugarska predstavqala primernu katoli~ku dr`avu, upori{te crkve. “Uni{titi ovu tvr|avu zna~ilo bi, za crkvu, gubitak najsna`nijeg za{titnika i poraz najmo}nijeg borca u sudaru sa pravoslavqem”, podvukao je dr`avni sekretar. (isto; str. 13-15) “Jezuitska “La Civiltà Cattolica”, u dugom ~lanku iz pera urednika, opisala je atentat kao “grozno ubistvo u Sarajevu” i o{trim re~ima ga osudila kao varvarstvo, delo nezamislivo u civilizovanim zemqama. Ubistvo nadvojvode Ferdinanda pripisivalo se anarhisti~kom semenu koje je klijalo {irom Evrope. U ovom slu~aju to je bilo delo velikosrpskog pokreta, koji je uzeo {iroke razmere. Posle objave rata jezuitski ~asopis je podr`ao zah-

teve iznete u austrijskom ultimatumu i naglasio da niko nije imao pravo da Austro-Ugarsku spre~ava da osigura puno zadovoqewe. Rusija je bila optu`ena zbog toga {to je Srbiji pru`ila za{titu, a Austro-Ugarska je bila oslobo|ena svake odgovornosti za izbijawe rata. Kona~na presuda, izre~ena u zakqu~ku, upozorila je ~itaoce da “ratoborna akcija Austrije mora, u su{tini, da se stavi na vrata Beograda”. Stoga je ona imala pravo da uni{ti svog neprijateqa du` Dunava, zakqu~io je svoj napis urednik “La Civiltà Cattolica”. Re~i kardinala dr`avnog sekretara, date u ime pape i svoje li~no i napisi u vatikanskoj {tampi potvrdili su wihovo austrofilsko i prohabzbur{ko raspolo`ewe i verski bigotizam u presudnim trenucima evropske istorije. Papa je smatrao imperativom svoje politike da podr`i agresivne sklonosti Austro-Ugarske i bio naklowen da podsti~e ideju o ograni~enom, preventivnom ratu protiv Srbije u `eqi da je kazni za ranije postupke. On je zanemario mogu}e politi~ke posledice takvog stava, iako ih je bio svestan. Naglasiv{i da su nema~ke i austrougarske armije bile boqe pripremqene za rat od francuskih i ruskih, Meri del Val je pokazao da je shvatao opasnosti takve politike. Papa i Meri del Val nisu ra~unali na Veliku Britaniju i mogu}nost wenog ulaska u rat. To se pokazalo kao katastrofalni propust, dok se o~ekivawe u uspe{ni ishod ograni~enog rata protiv Srbije pokazalo neopravdanim. Politi~ka zaslepqenost Kurije, podstaknuta verskim predrasudama donela je, posle zavr{etka rata, rezultate koje je ona najmawe `elela ili o~ekivala. Verski bigotizam i politi~ka kratkovidost Pija X i Meri del Vala bili su potvr|eni jo{ jedanput u leto 1914. gadine. U razgovoru sa ~lanom papske pratwe, knezom Stanislavom de Vitenom, po~etkom avgusta, papa je izjavio: “U toku posledwe nedeqe od mene su zahtevali da interveni{em u interesu mira. Me|utim, jedini vladar kod koga sam mogao da interveni{em bio je car Frawa Josip, koji je uvek bio odan Sv. stolici. Iz obzira pravednosti prema wemu nisam to mogao da u~inim, zato {to rat koji je vodila AustroUgarska predstavqa pravedan rat”. Kod Pija X nije bilo ni traga od hri{}anskog milosr|a; takvo ose}awe nije bilo ukqu~eno u wegove apostolske du`nosti i funkcije. On nije smatrao za potrebno da osudi upotrebu sile. Umesto toga, snagom svoga autoriteta podr`ao je rat koji je dvojna Monarhija otpo~ela protiv svoga suseda. U su{tini, to je podstaklo evropski i svetski rat. Stoga, glasovi da je papa osudio agresivnu politiku Austro-Ugarske u julu 1914. godine mogu se odbaciti kao neodr`ivi. To tako|e pokazuje da je uticaj Centralnih sila, a posebno Austro-Ugarske, u Vatikanu bio izuzetno sna`an i potpun. Mo`e se ~ak pretpostaviti da su ratoborne ambicije pape bile sra~unate na to da ubede cara Frawu Josipa da prihvati ideju o totalnom ratu. Papa, me|utim, nije `iveo dugo da bi do~ekao zavr{etak rata koji je on, namerno, pomogao da otpo~ne.”(isto; str. 16-17) “Najva`nije pitawe sa kojim se suo~ila Kurija u toku narednih nedeqa i meseci bilo je izbor novog pape i, istovremeno, odre|ivawe politike prema ratu i vladama zara}enih i neutralnih zemaqa. Posle smrti Pija X italijanska vlada je pru`ila potrebne olak{ice za dolazak kardinala na

predstoje}u konklavu u Rim. Bilo je vi{e kandidata za novog papu.”(isto; str. 19) “Sukob izme|u kardinala savezni~kih zemaqa i Centralnih sila bio je vidqiv jo{ pre po~etka rada Konklave. Najpotpuniji opis tih sukoba ostavio je britanski benediktinac kardinal Ajdan Gasket, koji je obavqao poslove majstora ceremonija i glavnog administratora u Konklavi. Ovi poslovi omogu}ili su Gasketu da se slobodno kre}e i odr`ava veze sa skoro svim kardinalima. Detaqi koje je ostavio Gasket slu`e kao ilustracija za mnoga pitawa, ali su, svakako, najzna~ajniji za analizu stavova kardinala o odgovornosti za rat i wegovih mogu}ih posledica za katoli~ku crkvu. Gasketu je pala u o~i ~iwenica da kardinali u Konklavi “nisu razumevali polo`aj Belgije ili odluku Engleske da joj pru`i podr{ku. Mnogi kardinali, mada ne svi, izjavili su otvoreno kardinalu Mersijeu da je Belgija sama odgovorna za nesre}u koja ju je sna{la, po{to je odbila da dozvoli Nema~koj da pro|e kroz wenu teritoriju u nameri da napadne Francusku. Sa izuzetkom kardinala koji su govorili engleski i Francuza to je bio skoro op{ti stav.” Kad su vesti o uni{tewu Luvena stigle u Rim 29. avgusta, mnogi su osudili postupke nema~ke armije, ali su ih smatrali neminovnim ratnim incidentima. Gasket je, tako|e, bio iznena|en i impresioniran prisustvom nagla{enih germanofilskih i prohabzbur{kih ose}awa me|u ~lanovima Kurije, kardinalima i u katoli~koj {tampi. Gasket i Frensis kardinal Born, drugi Englez, zakqu~ili su da su u Vatikanu bili veoma sna`ni pronema~ki uticaji. Gasket je tako|e primetio da je u pratwi novog pape bilo li~nosti sa pronema~kim sklonostima, kao i da su u administraciji Vatikana delovali mnogi {pijuni. Zadatak da se suprotstavqa antiengleskoj i antisavezni~koj propagandi Centralnih sila u Vatikanu pao je u du`nost Gasketu. Kardinal Mersije je potvrdio navode Engleza i istakao da je “vazduh koji smo udisali bio te`ak i ispuwen dimom”. Monsiwor Alfred Bodrilar, direktor katoli~kog Instituta u Parizu, stekao je iste utiske. Tvrdio je da je me|u prelatima i kardinalima u Rimu nai{ao na “germanofilsku atmosferu”. [tavi{e, visoki funkcioner Kurije izjavio mu je: “Vi, Francuzi, borite se da biste branili ubice iz Sarajeva”. Ono {to je Gasketa najvi{e zapawilo bila je ~iwenica da su se rimski crkveni krugovi “malo trudili da prikriju svoje germanofilske?naklonosti”. Katoli~ka {tampa nije, tako|e, poku{avala da prikrije svoje simpatije. Gasket nije bio sasvim iznena|en takvom situacijom, a razlozi za to izgledali su mu o~evidni. Zakqu~io je da su diplomati Austro-Ugarske, Bavarske i Pruske dobro pripremili teren u Kuriji. Taj posao bio im je olak{an ~iwenicom da Engleska i Francuska nisu imale svoje predstavnike u Vatikanu. Kardinali i birokratija Kurije nisu se trudili da prikriju svoje nepoverewe prema Rusiji i optu`ivali su je da nije ispuwavala preuzete obaveze. Me|u kardinalima je tako|e preovladalo uverewe da je Nema~ka predstavqala zemqu reda i zakonitosti i da se rat vodio zbog engleskog imperijalizma i francuske slobodne masonerije. Pored toga, postojalo je uverewe da Engleska i Francuska `ele da Italiju uvuku u rat, {to je moglo da dovede do slabqewa polo-

`aja katoli~ke crkve. Gasket je bio sklon da zakqu~i da su “strah za budu}nost crkve i vizija Rusije kao smrtne opasnosti doprineli da (Vatikan) stane na stranu Austrije i Nema~ke”. Pojedinosti na koje su ukazivali posmatra~i vatikanske scene potvr|uju uverewe da politika Kurije nije bila u skladu sa proklamovanom neutralno{}u. Izbor novog pape predstavqao je, stoga, opasnost da na stolicu Sv. Petra do|e li~nost ~ija politika nije odgovarala `eqama vlada Antante. Me|utim, s obzirom na prilike u tom trenutku bilo je malo izgleda da one pridobiju Kuriju da promeni svoj stav. Konklava je, posle nekoliko dana zasedawa, za novog papu izabrala kardinala \akoma dela Kjezu, nadbiskupa Bolowe. On je preuzeo ime Benedikt XV.”(isto; str. 21-22) “Amerikanci, sa svoje strane, nisu verovali u neutralnost i nepristrasnost Benedikta XV. Sa neodobravawem su gledali na mogu}nost wegovog istupawa kao arbitra i posrednika izme|u zara}enih strana i nastojali su da ga uklone. Ova sklonost postala je vidqiva u prole}e 1915. godine kada je “pukovnik” Edvard M. Haus, poverqivi predstavnik ameri~kog predsednika, obi{ao nekoliko evropskih prestonica u `eqi da ispita prilike i pripremi teren za Vilsonovo posredovawe. Po{to je papa pokazao spremnost da “radi zajedni~ki sa Vilsonom, Haus je smatrao da takvu ponudu treba izbe}i po svaku cenu. U `eqi da Vilsona uveri u opravdanost svoga stava, Haus je pisao iz Pariza: “Pretpostavqam da znate da je papa izabran zahvaquju}i austrijskom uticaju i da prema tome vodi svoju politiku”. U su{tini, takva opomena nije bila potrebna. Vilson tako|e nije bio voqan da istupa zajedno sa papom. Hausova opaska ukazivala je da je u Evropi i Americi preovladalo uverewe da je politika novog pape bila naklowena Centralnim silama i da je svoj izbor dugovao kardinalima tih zemaqa.” (isto; str. 23) Autor pomenute kwige tajnih dokumenata o Benediktu XV pi{e slede}e: “On je u nijansama bio ne{to druga~iji od Pija H, ali u reakcionarnosti i neskrupuloznosti se od wega nije mnogo razlikovao. I on je bio za rat, ali situacija se za wega komplicirala 1915, kad je Italija tako|er u{la u rat i postavila se na stranu Antante, to jest protiv papinih saveznika Austro-Ugarske i Wema~ke. Benedikt XV bio je diplomata od karijere. On je za papu izabran od skupine kardinala, koji su ve}inom bili nakloweni Austro-Ugarskoj i Wema~koj. Oni su propagirali uvjerewe, da je pobjeda na strani tih sila, pa treba imati papu, koji }e biti stoposto na toj strani, te }e znati iskoristiti tu pobjedu. Kardinali su time htjeli utjecati na talijansku vladu da i ona stupi u rat na strani Austro-Ugarske i Wema~ke. Oni su se zanosili mi{qu, da }e u tom slu~aju, napokon, biti rije{eno i “Rimsko pitawe” i da }e nakon rata Italija dobiti izrazito konzervativnu katolik~u vladu. Pi{u}i o Benediktu XV u kwizi “Bra}a, a neprijateqi” grof Karlo Sforca ka`e: “To~no je, da je Vatikan u po~etku rata bio sklon pobjedi Austro-Ugarske i Wema~ke iz razloga bitno religioznih... Tu je nedostatak simpatija prema protestantskoj Engleskoj, prema protivklerikalnoj Francuskoj, pre-

ma liberalnoj Italiji. Tradicije su, svakako, u Vatikanu dugovje~ne. No, {to je naro~ito u`asnulo Rimsku kuriju, bija{e nazo~nost Rusije u sklopu Antante... Ruska ortodoksija, podre|ena carizmu, ~inila je nepokolebqivu hridinu. Pobjeda Rusije godine 1914. u o~ima Vatikana zna~ila je i{~eznu}e ili pad carske Austrije, te jedine velike sile, u kojoj je katoli~ka vjera u`ivala nevi|eni vawski ugled. Zatim: sve ja~e pozicije Rusije u Poqskoj. Rusija mo`e da postane gospodar Carigrada, gdje je udahnula snagu Ekumenskoj patrijar{iji, koja nikada nije napu{tala svoje nepovjerewe prema rimskom biskupu jo{ od 15. stoqe}a, a to povla~i za sobom uni{tewe svake nade u ujediwewe autokefalnih crkava na Balkanu, gubitak presti`a katoli~kih misija na Istoku, a mo`da i u samoj Kini, gdje bi pritisak pobjedni~ke Rusije postao neodoqiv, i napokon poni{tewe povlastica, koje su u Svetoj zemqi ostale u rukama Latina, ali su ve} bile ugro`avane od pravoslavnih. Eto, kako se onog momenta prikazivala glavi katoli~ke crkve (Benediktu XV) bilanca evnetualne pobjede Antante. U Vatikanu je do{lo do toga, da su po~eli gledati na rusku pobjedu, kao na ne{to mnogo te`e od Reformacije”. Zanimqivo je, me|utim, da je Benedikt XV i kasnije, kad je Italija ve} u ratu protiv Austro-Ugarske i Wema~ke, i kad je Rusija revolucijom prestala biti faktor u ratu na strani Antante, `elio i daqe odr`awe Austro-Ugarske i Wema~ke. On nije `elio, da se Austro-Ugarska pod udarcima ja~e Antante raspadne i da na wezinom teritoriju nastanu slavenske dr`ave, koje bi izmicale katoli~kom utjecaju Be~a. ^ehoslova~ka mu se ukazivala nesigurnom za katolicizam, sa svojim husitskim tradicijama. Jugoslavija mu nije bila simpati~na ni u zamisli, jer bi, i bez caristi~kog pravoslavqa, Srbija kao pravoslavna zemqa i centar nove dr`ave imala utjecaja i ote`avala utjecaj Rima. Zabriwavala ga je i sudbina Poqske. A iznad svega stajala je mogu}nost utjecaja progresivnih ideja u raskomadanoj isto~noj i centralnoj Evropi, i na podru~ju stare monarhije Austro-Ugarske, bez defenzivne i ofenzivne snage slu`benog militantnog katolicizma. Benedikt XV je prema kraju Prvog svjetskog rata morao uvidjeti, da je poraz Austro-Ugarske i Wema~ke, ma {to on `elio, ipak neizbje`iv, pa je pohitao, da spasi maksimum od svojih diaboli~kih kombinacija i do{ao je na ideju o “miru bez pobjednika”. On je istupio u ulozi posrednika za izmirewe Austro-Ugarske i Antante. U srpwu 1917, austro-ugarski car i kraq Karlo uputio je papi “sinovsko pismo”, u kojem ka`e, da “prepu{ta uzvi{enom autoritetu” da u~ini ne{to za mir. Papa se tim povodom preko svog nuncija u Minhenu, Pecellija (sada{weg Pija XII) sporazumio s wema~kim kancelarom o principima mira, takozvanog “bijelog mira”. On je predlagao uspostavqawe katoli~ke poqske dr`ave, koja bi svoju krunu ponudila austrijskom caru. Zamislio je potpuno odstrawewe utjecaja pravoslavqa na Balkanu. Austrija bi dala mawe teritorijalne koncesije Italiji. Ostala bi stara Wema~ka i stara Asutro-Ugarska. Sasvim, dakle, na liniji tradicionalnih papinskih interesa, protivno demokratskim ciqevima, s kojima su neki narodi vodili rat, a osobito protivno te`wama za slobodom slavenskih naroda Austro-Ugarske, u prvom redu papi mrskih ju`nih Slavena...

Ali papa nije imao sre}e, jer Antanti nije bilo u interesu da se spasavaju Wema~ka i Austro-Ugarska.” (Tajni dokumenti....; str. 14-15) @ivojinovi} obja{wava da je Nema~ka bila zna~ajna jer je bila branilac katoli~anstva protiv Rusije. “Vlade Antante i SAD imale su, zaista, mnoge razloge da uskrate poverewe papi i Vatikanu. Nekoliko dana nakon zavr{etka rada Konklave po~eli su se {iriti glasovi da su nema~ki kardinali, koji su u~estvovali u wenom radu, upozorili Sv. stolicu na opasnosti koje prete katoli~koj crkvi u slu~aju ruske pobede. Tvrdili su da je pretwa iz Rusije bila velika i da su katoli~anstvo i italijanstvo bili ozbiqno ugro`eni. To je bio otvoreni poziv Nema~ke da joj crkva pru`i podr{ku u ratu. U poverqivom razgovoru sa ambasadorom Rodom, kardinal Born je saop{tio da se od nema~kih sve{tenika u Rimu zahtevalo da sara|uju sa Katoli~kom strankom u Italiji. To se ~inilo u nameri da se osigura podr{ka italijanskih katolika Centralnim silama; za uzvrat, ukoliko bi se to postiglo, nema~ki car bi se obavezao da tra`i od italijanske vlade da “papi obezbedi ve}e li~ne slobode”. Bornova izjava predstavqala je potvrdu Gasketovih re~i o stavu crkvenih krugova u Rimu i katoli~ke {tampe posle otpo~iwawa neprijateqstava. Nekoliko dana kasnije, obave{tewe sli~ne sadr`ine primio je i Martini. Otac \ovani \enoki, ~lan misionarske kongregacije, koji je obave{tavao Martinija o zbivawima u Kuriji, uputio mu je kwi`icu koja je bila namewena da se podeli kardinalima u toku Konklave. Smetwe u saobra}aju spre~ile su da materijal stigne na vreme u Rim, ali je on podeqen kad je ona bila okon~ana. Kwi`ica je, po re~ima Martinija, predstavqala “odbranu Nema~ke, koja nije `elela rat”. U woj se tako|e tvrdilo da je Nema~ka bila branilac katoli~anstva protiv Rusije. Slede}eg dana obave{tewe je, preko Roda, stiglo u Forin ofis. Pored ~iwenica koje je spomenuo Martini, Rod je dodao nekoliko novih detaqa o sadr`aju kwi`ice. On je podvukao da se u woj tvrdilo da je rat protiv Rusije bio “u su{tini verski rat, da je agresivnost pravoslavne Rusije ozbiqno ugro`avala katoli~ku veru i da je du`nost katoli~ke hijerarhije da se bori protiv takve opasnosti”. Pored toga, u kwi`ici se ukazivalo da se nije smelo dozvoliti da se katoli~ke zemqe, kao {to su Francuska i Belgija, na|u udru`ene sa neprijateqima crkve. Po svom sadr`aju i ciqevima, kwi`ica je predstavqala prethodnicu propagandne aktivnosti koju je u ime Nema~ke vodio Matijas Ercberger, jedan od vo|a nema~ke katoli~ke stranke Centra. Iako je kwi`ica dospela u Rim sa zaka{wewem, wen sadr`aj je, nema sumwe, izazvao veliku uznemirenost me|u kardinalima i ~lanovima Kurije. Ona je, svakako, predstavqala poku{aj da se poseje klica razdora izme|u Rusije, s jedne, i Francuske, Belgije i Engleske, i druge strane. Istovremeno, kwi`ica je bila namewena za potrebe propagande u Italiji, upozorewe protiv intervencionisti~kih ambicija i aspiracija jednog dela italijanske vlade i javnog mnewa i pristupawa Antanti. Sadr`aj kwi`ice i na~in na koji se ona upotrebqavala jo{ vi{e su uverili vlade Antante i Italije da Vatikan nije bio neutralan ni mi{qu ni delom. To je navelo britansku vladu da preduzme korake u nameri da

umawi neprijateqski uticaj Vatikana, a Benedikta XV upozori na opasnosti kojima se izlagao ukoliko ne bi izmenio svoj germanofilski stav. Nedequ dana kasnije, kardinal Gasket je odlu~io da tra`i prijem kod pape u `eqi da sazna wegov stav u vezi budu}e politike Kurije. Te{ko je utvrditi da li je taj korak bio rezultat zajedni~ke saradwe izme|u britanske vlade i kardinala, iako je takva pretpostavka prihvatqiva. U razgovoru sa Benediktom XV, kardinal Gasket je ukazao na neophodnost da papa, u interesu crkve, iznese, u po~etku rata, op{te katoli~ke principe kojih su trebali da se pridr`avaju svi hri{}ani u toku wegovog trajawa. Papa je izgledao zbuwen i nagla{avao je da se on zala`e za politiku potpune neutralnosti. “Svaka osuda sada{wih postupaka”, priznao je Benedikt XV, “bila bi shva}ena kao osuda Nema~ke”. Gasket je zakqu~io da je “pritisak koji su vr{ili austrijski, bavarski i pruski poslanici u Vatikanu bio tako stalan i uporan da je bilo malo izgleda da papa u tom trenutku objavi bilo kakvu deklaraciju. Papa o~evidno nije smatrao da je to bio pogodan na~in da objasni budu}i stav Sv. stolice.” (@ivojinovi}; cit. delo; str. 23-24) “Interesi katoli~ke crkve nalazili su se na istaknutom mestu. Austro-Ugarska i Nema~ka su bile, po broju stanovnika, katoli~ke dr`ave. U wima je `iveo veliki broj drugih naroda (Hrvati, Poqaci, Slovaci, ^esi, Ma|ari, Italijani, Slovenci i drugi) koji su, tako|e, pripadali katoli~koj veri. Vatikan je, isto tako, verovao da }e ove dve velike imperije podr`ati wegovu borbu protiv socijalizma i u~e{}a masa u politi~kom `ivotu. U Kuriji nisu, tako|e, pokazivali simpatije za ideolo{ki i psiholo{ki rat koji su vodile Engleska, Francuska i kasnije Sjediwene Ameri~ke Dr`ave protiv Centralnih sila.” (isto; str. 28) “Ipak, Vatikan je pravio potpunu razliku izme|u Nema~ke i AustroUgarske. Carstvo Hoencolerna nije u`ivalo potpuno poverewe Vatikana, po{to se luteranstvo i Bizmarkov “Kulturkampf” nisu mogli zanemariti ili zaboraviti. Nema~ka je, me|utim, predstavqala dr`avu zakona i reda koja je bila veoma bliska shvatawima Vatikana o dr`avi i dru{tvu. Iznad svega, nema~ko carstvo je predstavqalo sna`nu protivte`u carskoj Rusiji, ~iwenica koju Vatikan kao podr`avalac politike ravnote`e sila u Evropi nije nikada zanemario. Stav prema Habzbur{koj monarhiji bio je u tom pogledu druk~iji. Ona se smatrala pravim i efikasnim bastionom protiv {irewa pravoslavqa i luteranstva prema evropskom jugu. Svoju podr{ku Habzburzima Vatikan je pravdao tvrdwama da su oni bili branioci zapadne civilizacije, katoli~ke vere, italijanstva i latinstva protiv varvara sa istoka. Prema tome, dok je Nema~ka predstavqala fizi~kog za{titnika evropskog politi~kog sistema, Austro-Ugarska je igrala ulogu ~uvara katoli~ke vere i dominacije u centralnoj i ju`noj Evropi. Mr`wa prema Rusiji i strah od Engleske, mr`wa prema pravoslavqu i strah od anglikanizma odredili su stavove Vatikana prema zara}enim zemqama.” (isto; str. 28) “Rusija je predstavqala, svakako, najve}eg i oprobanog neprijateqa Vatikana. Pravoslavna crkva u Rusiji je bila deo imperijalne strukture i politike i pokazivala ogromne ambicije. Sukob izme|u ruskog pravoslavqa i Vatikana predstavqao je opasnu pretwu katoli~anstvu u pojedinim delovi-

ma Austro-Ugarske, pre svega u Poqskoj, a zatim i za unijate u Ukrajini i Galiciji. Ambicije Rusije na Balkanu i Bliskom istoku ozbiqno su uznemirile Kuriju. Wene aspiracije da osigura kontrolu nad Carigradom i Svetim mestima u Palestini jo{ vi{e su poja~ale ovu uznemirenost. Zbog toga je glavni ciq politike Vatikana, u toku ve}eg dela rata, bio uklawawe Rusije i wenog uticaja sa Balkana i Bliskog istoka. Po{to su Engleska i Francuska sara|ivale sa Rusijom i podr`avale wene pretenzije na Carigrad i kontrolu nad Moreuzima, wihove vlade nisu mogle da ra~unaju na blagonaklonost Vatikana.” (isto; str. 28)

3. Novac kreira politiku Vatikana
Postoji samo jedan bog kojem se klawa Vatikan, a to je novac. Novac je uvek uticao na kreirawe papske politike i Vatikan je ~inio sve da od sebe stvori finansijsku imperiju. O tome }emo detaqno da govorimo u jednom od narednih poglavqa, ali ovde mo`emo da napravimo paralelu da je Vatikan bio u lo{oj finansijskoj situaciji i na po~etku Prvog kao i na po~etku Drugog svetskog rata i da se oba puta okrenuo velikim silama za pomo}, a zauzvrat je morao da ulo`i svoju podr{ku wihovoj politici. Na po~etku Prvog svetskog rata Nema~ka je izvukla Vatikan iz krize, ali to je zna~ilo i priklawawe wihovoj politici, a u Drugom svetskom ratu ta pomo} je do{la prvo od Musolinija, a onda i od Hitlera, uspostavqeno je savezni{tvo i naravno, papa je sve to vratio svojom velikodu{nom podr{kom zlo~incima. @ivojinovi} pomiwe nov~ane probleme Vatikana na po~etku Prvog svetskog rata. “Finansijske te{ko}e u kojima se na{ao Vatikan na po~etku neprijateqstava zna~ajno su doprinele wegovoj politi~koj orijentaciji u toku prvih godina rata. Pije X je r|avo upravqao novcem, tako da je novi papa imao velikih te{ko}a da obavqa svoje du`nosti. Italijanska vlada je bila svesna toga, ali nije po`urila da papi pru`i pomo}. Benedikt XV je tako postao zavisan, za izvesno vreme, od priloga nekih dr`ava i pojedinaca. Nema~ki agenti u Kuriji brzo su shvatili kakva im se prilika pru`ila. Monsiwor Rudolf fon Gerlah, papin privatni savetnik, obavestio je o tome Ercbergera. Ovaj je, sa odobrewem i podr{kom Nema~ke vlade, prikupio zna~ajne sume novca me|u nema~kim katolicima i protestantima i uputio ih u Vatikan. Taj novac izvukao je papu iz neprijatne situacije, ali ga je, istovremeno, u~inio suvi{e zavisnim od Nema~ke. To je sputavalo wegovu slobodu delovawa u odnosu na tu zemqu i podstaklo wegovu spremnost da iznosi gledi{ta koja su predstavqala wene `eqe ili da ostaje nem zbog wenih postupaka i nedela. Me|usobna povezanost politi~kih obzira, ideolo{kih pretenzija, straha i mr`we i finansijske krize presudno je uticala na uobli~avawe stavova Vatikana u prvim mesecima i godinama svetskog rata i dovela je do wegovog okretawa prema Centralnim silama. (isto; str. 28-30) U poglavqu “Vatikan i carska Rusija 1914-1917” @ivojinovi} ukazuje da je za Vatikan najve}i problem bila carska Rusija, najve}a pravoslavna sila u svetu, koja je predstavqala pretwu katoli~kim interesima.

“Odnosi izme|u carske Rusije, najve}e pravoslavne sile u Evropi i svetu, i Vatikana bili su optere}eni politi~kim sukobima i verskim aspiracijama, koje su pratili uzajamno nepoverewe i povremeni, neprikriveni izlivi neprijateqstava. Politika carske Rusije, weni ciqevi i pretwe katoli~kim interesima u raznim krajevima Evrope i Azije predstavqali su jedan od najva`nijih problema za Vatikan i one koji su tokom najve}eg dela svetskog rata donosili odluke. Pogor{awe odnosa izme|u Vatikana i Rusije zapo~elo je nakon stupawa Pija X (1903–1914) na stolicu Sv. Petra. Biv{i patrijarh Venecije, kardinal Sarto, odmah je napustio dotada{wu umereno prorusku politiku Lava XIII, ~iji je ciq bio da omogu}i delovawe katoli~koj crkvi na istoku. Odnosi izme|u Vatikana i Rusije dostigli su najni`u ta~ku 1913. godine, kad su se ~ak pro{irili glasovi da }e diplomatski odnosi izme|u wih biti prekinuti.” (isto; str. 233) “U mnogim prilikama i trenucima mogli su se zapaziti znaci neprijateqstva Vatikana prema Rusiji i wenoj politici. Neposredno pred izbijawe svetskog rata, Pije X je izjavio grofu Palfiju da nije imao poverewe u snage ruske i francuske armije. Kurija je tako|e odbila zahtev iz Petrograda da nuncije u Minhenu istupa kao za{titnik interesa Rusije u vreme trajawa rata. Neprijateqstvo Kurije i kardinala prema Rusiji bili su primetni i neskriveni u vreme odr`avawa Konklave, u leto 1914. godine, posle otpo~iwawa ratnih operacija na isto~nom i zapadnom frontu. Kardinali u konklavi su izra`avali svoje nepoverewe i optu`ivali Rusiju da je bila odgovorna za izbijawe rata; sukob izme|u zara}enih blokova su smatrali, u su{tini, verskim ratom, tvrdili su da je agresija pravoslavqa pretila postojawu i {irewu katoli~ke crkve i uveravali sve prisutne da je du`nost ~itave katoli~ke hijerarhije i vernika da se suprotstave toj pretwi. Takve izjave bile su shva}ene u svetu kao poku{aj odbrane Nema~ke i wene politike, ~iji je ulazak u rat protiv Rusije bio prikazivan kao `eqa da se katoli~anstvo za{titi od Rusije i pravoslavqa. Prema mi{qewima izra`enim u vreme odr`avawa Konklave i kasnije, pobeda Rusije predstavqala bi poraz katoli~anstva i dovela do prevo|ewa Poqaka i `iteqa Galicije u pravoslavqe. Takvo verovawe se odr`alo u Kuriji i me|u katolicima uop{te u toku narednih godina, a kampawa protiv Rusije i pravoslavqa, organizovana u Vatikanu, vodila se {irom sveta najrazli~itijim sredstvima. Izbor Benedikta XV, po~etkom septembra 1914. godine, nije, u osnovi, promenio situaciju i raspolo`ewe. Nasuprot, ratna zbivawa, operacije armija i planovi pojedinih zemaqa doprineli su da su postoje}e nepoverewe i neprijateqstvo dobili nov podsticaj. Uticaj Centralnih sila u Kuriji bio je u tim trenucima dominantan, a wihovi diplomati i agenti su nastojali da jo{ vi{e podstaknu neprijateqstvo prema Rusiji i Srbiji, uprkos ~iwenici da je katoli~ka {tampa proglasila potpunu neutralnost prema zara}enim zemqama. Takav razvoj doga|aja je bio razumqiv. Vatikan je bio odlu~no protiv {irewa uticaja Rusije na Balkanu i u Evropi. Imperija Romanova se tako|e smatrala najve}im protivnikom ujediwewa crkava, o ~emu se snevalo u Kuriji. U leto 1914. godine, u Vatikanu su se zalagali za uklawawe Srbije iz rata, za wen potpuni poraz, uvereni da }e se u tom slu~aju umawiti

uticaj i prisustvo Rusije na Balkanu. Pobede wenih armija u isto~noj Evropi i drugde pretile su da stvore nove probleme Kuriji, pre svega u Poqskoj, Galiciji, Carigradu i Svetoj zemqi, naro~ito u Jerusalimu. [iroki spektar problema sa kojim se suo~avao i intenzitet emocija i straha naveli su Benedikta XV da produ`i politiku Pija X i da se suprotstavqa Rusiji. Ruska vlada, sa svoje strane, nije imala mogu}nosti da se suprotstavi kampawi Vatikana i katoli~ke crkve, po{to su weni predstavnici u Rimu bili primani sa nepoverewem u crkvenim krugovima, pa se wihov uticaj na politiku Vatikana smatrao zanemarqivim.” (isto; str. 233-234) U poglavqu “Katolici i unijati” @ivojinovi} ukazuje da je Vatikan ~inio sve {to je mogao da katoli~anstvo zagospodari pravoslavnom Rusijom. “Sukobi izme|u Vatikana i Rusije izbijali su sa posebnom `estinom u Poqskoj, Galiciji, Ukrajini, na Balkanu, tj. mahom u sredwoj Evropi. To je bilo prirodna posledica nastojawa Vatikana da pravoslavni elemenat u tom delu Evrope privede, po re~ima Pija XII, u “{iroko otvoreni zagrqaj” katoli~anstva. Sredstvo za postizawe tog ciqa bili su Poqaci i unijatska crkva, ~ija je delatnost, naro~ito u Galiciji i zapadnoj Ukrajini, predstavqala kamen smutwe i sukoba. Vatikan je, koriste}i se najrazli~itijim sredstvima, nastojao da osigura {irewe unijatske crkve u krajeve u kojima je dominacija pravoslavne crkve bila potpuna. Ona je, pored toga, u`ivala punu podr{ku carske vlade i ruske imperije uop{te. U crkvenim i politi~kim krugovima ruske prestonice su se `alili da je katoli~ka crkva radila svim silama da prevede u katoli~anstvo pravoslavni `ivaq u Galiciji i Ukrajini i da }e zapadne delove Rusije, ukoliko se to bude nastavilo bez otpora, ujediwena poqska dr`ava zahtevati kao svoje, pozivaju}i se na wihov katoli~ki karakter. Unijatska hijerarhija, na ~ijem ~elu se dugo vremena nalazio nadbiskup Lavova, Andrej [epticki, otvoreno je kovala zavere protiv Rusije i istupala kao agent Austro-Ugarske i Nema~ke. U toku svoje posete Vatikanu, 1907. godine, nadbiskup [epticki je objasnio da }e, kao posledica revolucije, do}i do potpune dezintegracije u Rusiji i predlo`io da unijatska hijerarhija otpo~ne sa radom na {irewu katoli~anstva na istoku. Pije X je sa zadovoqstvom iza{ao u susret tom zahtevu; nadbiskupa je, istovremeno, uveravao da se mo`e nadati vojnoj pomo}i Austro-Ugarske i Nema~ke, ukoliko to situacija bude zahtevala. U `eqi da ostvari svoj ciq, [epticki je radio svim silama da se stvore mnoge organizacije i udru`ewa. Li~no je podr`avao {irewe i ja~awe delatnosti unijata u zapadnoj Ukrajini. Krajwi ciq wegove inicijative je bio da od Rusije i pravoslavqa odvoji oko trideset miliona pravoslavnih Ukrajinaca i da ih prevede u unijatske redove. Prilikom naredne posete [eptickog Vatikanu, Pije X ga je obavestio da }e uskoro do}i do rata protiv Rusije, {to je nadbiskupa jo{ vi{e podstaklo da nastavi sa radom. Sprovode}i u `ivot uputstva koja je dobio od austrougarskog general{taba, [epticki je nekoliko puta putovao po Rusiji, u `eqi da se upozna sa prilikama i da podstakne delatnosti svojih agenata, naro~ito u Belorusiji i Ukrajini. U julu 1914. godine, [epticki je odobrio tajni nema~ko-

austrougarski plan za re{avawe pitawa Ukrajine posle zavr{etka rata, kojim se predvi|alo weno odvajawe od Rusije i stvarawe Rade (skup{tine). Posle izbijawa rata, [epticki se obratio vernicima, pozvao ih da rade za Austro–Ugarsku, a protiv Rusije, i uveravao ih da }e pobeda Centralnih sila predstavqati trijumf unijatske crkve. Glavna pa`wa [eptickog bila je upravqena prema Ukrajini. On je 21. avgusta 1914. godine govorio vernicima iz pograni~nih krajeva, pozvao ih da po|u u rat protiv Rusije i apelovao na wihovu odanost katoli~koj crkvi i Habzburzima. U Galiciji su svi oni koji su bili osumwi~eni zbog proruskih simpatija bili stavqeni u zatvor. Situacija je po~ela da se mewa nakon otpo~iwawa i uspeha ruske ofanzive na isto~nom frontu, u avgustu 1914. godine. Austrougarske armije su se polako povla~ile, ostavqaju}i Galiciju bez odbrane. Tom prilikom su ruske trupe zauzele Lavov. [epticki je ostao u gradu, gde je bio stavqen pod kontrolu ruskih oru`anih snaga i policije, koji su opravdano ukazivali na wegove austrofilske naklonosti i delatnost. Wega su, 19. septembra 1914. godine prebacili iz Lavova u Ni`wi Novgorod, u unutra{wosti Rusije, dok je wegovu rezidenciju policija podvrgla pa`qivom pretresu. U woj su prona|ena tajna dokumenta iz kojih se moglo zakqu~iti da je [epticki bio vo|a ukrajinskih nacionalista i agent Centralnih sila. U memorandumu upu}enom Frawi Josipu, 15. avgusta 1914. godine, a prona|enom u wegovoj palati, [epticki je detaqno opisao vojnu, dru{tvenu i crkvenu organizaciju Ukrajine posle ulaska austrougarskih armija. U wemu je tako|e tvrdio da je ciq austrougarske politike bilo odvajawe Ukrajine od Rusije i weno pripajawe habzbur{koj monarhiji. Ukrajinska pravoslavna crkva trebalo je da bude odvojena od Ruske pravoslavne crkve, ali je ta autonomna crkva trebalo da se moli za austrougarskog cara i pobedu wegovih armija. Hap{ewe i internacija nadbiskupa [eptickog uverili su Kuriju u neophodnost postizawa sporazuma sa ruskom vladom. Papa i kardinal Gaspari su predlo`ili da ona dozvoli [eptickom da napusti Rusiju, ali je to bilo odbijeno. Umesto toga, Sazonov je dostavio Vatikanu dokumente koji su prona|eni u nadbiskupskoj rezidenciji, ~ime je ~itav svet bio upoznat sa wegovom antiruskom delatno{}u.” (@ivojinovi}, cit delo; str. 234-235) “Krajem septembra 1914. godine vlada je odobrila plan za uspostavqawe ruske administracije u Galiciji, ~iji je ciq bio da se osigura ruska kontrola nad tom obla{}u. Vojni krugovi Rusije su smatrali Galiciju izuzetno zna~ajnom provincijom, u kojoj je bila progla{ena verska tolerancija. Ipak, vlasti su imale ovla{}ewe da pomognu prevo|ewe unijata u pravoslavqe. Ruska vlada je nekoliko puta davala Vatikanu uveravawa da }e se u Galiciji pridr`avati politike verske tolerancije, ali ih niko nije prihvatio kao verodostojna. Ruska administracija je sprovodila planove o prevo|ewu na pravoslavqe sve do leta 1915. godine, kad su ruske trupe morale da evakui{u Galiciju, Poqsku i balti~ke oblasti. [epticki je blagoslovio austrougarske trupe posle ulaska u Galiciju, a na wihovu stranu se otvoreno stavila i unijatska crkva, u `eqi da iskoreni pravoslavnu crkvu iz tih krajeva i ukloni ruski uticaj me|u stanovni{tvom. Dolazak ruskih trupa u Galiciju, sprovo|ewe planova u pogledu prevo-

|ewa stanovni{tva i deportacija [eptickog izazvali su veliku uznemirenost u Kuriji. Strah za budu}nost unijatske crkve u isto~noj Evropi podstakao je Vatikan na neobi~no `ivu propagandnu delatnost i politi~ki rad, u kojima se nisu birala sredstva i metodi.” (isto; str. 235) @ivojinovi} zakqu~uje da su “odnosi – politi~ki, diplomatski i verski – izme|u Rusije i Vatikana bili tokom ve}eg dela rata neprijateqski.” “Wihovi interesi su bili protivre~ni, a nepoverewe je, podstaknuto razli~itim politi~kim ciqevima i namerama, iako prisutno od ranije, stalno raslo. Sukobi su se odvijali na razli~itim geografskim {irinama i simbolizovali su sudar izme|u katoli~anstva i pravoslavqa. Vatikan je bio zastra{en za budu}nost katolika i unijata u sredwoj i isto~noj Evropi, pre svega u Austro-Ugarskoj, Galiciji i zapadnoj Ukrajini. Iz sredwe Evrope sukob se pro{irio na Balkan, Carigrad, Moreuze i Palestinu. Ja~ina neprijateqskih ose}awa je bila u stalnom porastu, po{to je Vatikan bio zastra{en od dominacije Rusije u tim prostranstvima i uklawawem katoli~anstva u korist pravoslavqa. U su{tini, Rusija je predstavqala najve}u brigu za Vatikan. Ona je na{la izraza u stavu Kurije prema saveznicima Rusije – Engleskoj i Francuskoj. Vlade tih zemaqa su bile optu`ene {to su pru`ale podr{ku polucivilizovanoj, verski agresivnoj i politi~ki ambicioznoj dr`avi, kakva je bila Rusija. Strah je nekad dostizao takve oblike i intenzitet da su saveznici bili ozna~eni kao neprijateqi evropske civilizacije; savez sa {izmati~kom Rusijom nai{ao je na otvorenu osudu. Onako kako se prozelitska delatnost Vatikana i katoli~ke crkve u Evropi poja~avala, tako se otpor Rusije i pravoslavnih krugova zao{travao. Stav katoli~ke hijerarhije u Galiciji i Poqskoj bio je protivruski, a otvoreno germanofilski. Vojni vrhovi Nema~ke i Austro-Ugarske nisu oklevali da se koriste wenim uslugama protiv Rusije, pre i za vreme svetskog rata. Politi~ki ciq Pija X bio je da delove zapadne Rusije odvoji od pravoslavqa i prevede ih na katoli~anstvo. To je izazvalo primetno nezadovoqstvo carske vlade i Svetog sinoda, pa je, kao posledica, postojawe unijatske crkve u Galiciji i delovima Poqske bilo dovedeno u pitawe. Prozelitska nastojawa Vatikana u sredwoj Evropi i saradwa katoli~ke hijerarhije sa Centralnim silama u velikoj meri su doprineli iskorewivawu unijatske crkve i katoli~anstva iz tih krajeva. U Carigradu, situacija nije bila iskqu~ivo simboli~na. Pitawe presti`a i politi~kog prisustva Rusije u Sredozemqu, zapadnoj Aziji i na Balkanu bili su razlozi koji su uslovqavali wenu politiku. Po{to se Vatikan smatrao za{titnikom zapadne civilizacije u sukobu sa varvarskim istokom, wegovi zadaci i interesi u tom sukobu su bili veliki. Kao posledica toga, Vatikan je pokazivao neraspolo`ewe prema svima onima koji nisu podr`avali wegove civilizatorske napore i ambicije, tj. saveznicima.” (isto; str. 254-255)

4. Neprijateqstvo Vatikana prema jugoslovenskoj ideji
@ivojinovi} nagla{ava da je politika Sv. stolice prema stvarawu jugoslovenske dr`ave, 1914-1918. godine bila odre|ena, wenim op{tim pogledima na rat i wegov ishod, s jedne, i obzirima prema Austro-Ugarskoj i Italiji, s druge strane.

“U prvom slu~aju radilo se o posledicama rata u isto~noj i sredwoj Evropi, pre svega sna`ewu ili slabqewu Rusije, {irewu wenog uticaja na Balkanu i u pravcu Carigrada. To je izazivalo veliku zabrinutost u Kuriji, po{to se {irewe Rusije i pravoslavqa, preko oja~ane Srbije, na obale Jadranskog mora, smatralo direktnom pretwom interesima katoli~anstva, latinstva i italijanstva. Drugo, obziri prema Habzbur{koj monarhiji i Apeninskoj kraqevini proisticali su, dobrim delom, iz toga straha, iako su bili slo`eniji. Tradicionalne veze izme|u Sv. Stolice i Austro-Ugarske u pro{losti bile su poja~ane strahom za wenu budu}nost, a pretwe i nasrtaji na wen integritet jo{ vi{e su ih podstakli. To je postalo vidqivo jo{ pre izbijawa svetskog rata. Te`wa Srbije da se {iri ka jugu – Kosovo, Makedonija, severna Albanija – gde je `ivelo relativno brojno katoli~ko stanovni{tvo dovelo je do sukoba i nesporazuma. Habzbur{ka monarhija nastojala je da o~uva svoj uticaj u tim krajevima, dok je Vatikan, zabrinut za polo`aj katoli~kih albanskih plemena, nastojao da ih za{titi. Srpske pobede u balkanskim ratovima imale su silan politi~ki odjek me|u jugoslovenskim narodima u Monarhiji. [irewe nacionalne propagande predstavqalo je posebnu opasnost za bezbednost habzbur{ke dr`avne tvorevine, prete}i da stvori nove neprijatnosti Kuriji i vladaju}im krugovima u Be~u. Vatikan je ~inio sve {to je bilo u wegovoj mo}i da Monarhiju konsoliduje, vide}i u nacionalnoj propagandi slabqewe tradicionalne lojalnosti slovenskih podanika prema dinastiji i, istovremeno, pribli`avawe izme|u katolika i pravoslavnih. Borba protiv glagoqice i wene upotrebe u bogoslu`ju dobila je novi zamah, po{to je Pije X smatrao da je ona predstavqala “sredstvo poslavewivawa”. Naredio je da se odlu~no obra~una sa svima koji su je upotrebqavali u svojim crkvama i dijecezama. Dr`awe Vatikana, naro~ito u vreme pontifikata Pija X, otkrivalo je strah za budu}nost katoli~anstva na Balkanu, nagla{eni bigotizam i `equ da se razvije {iroka prozelitska delatnost me|u pravoslavnim `ivqem. S obzirom na to, srpska vlada je pokazala sklonost da zauzme pomirqiv stav u verskim pitawima u `eqi da privoli Sv. stolicu da prihvati predlog zakqu~ewu konkordata. To pitawe imalo je ogroman politi~ki zna~aj za Srbiju i wenu jugoslovensku politiku u toku svetskog rata. Trebalo je da poka`e i potvrdi ~itavoj Evropi, a pre svega wenom katoli~kom delu, demokratski karakter i ustrojstvo svojih institucija i nameru da dosledno primewuje princip verske tolerancije. U tom pogledu za Srbiju i wenu vladu nije postojao nikakav rizik. Malobrojno katoli~ko stanovni{tvo u Srbiji nije predstavqalo opasnost po pravoslavqe, wegovu snagu i polo`aj u zemqi. U `eqi da pripremi teren za svoju budu}u akciju, srpska vlada je pokazala spremnost da katoli~koj crkvi pru`i finansijsku podr{ku i druge olak{ice, naro~ito u pitawu me{ovitih brakova, verskog obrazovawa dece iz takvih brakova i verskih {kola. Ciq srpske vlade bio je da privoli Kuriju da pristane da se promeni polo`aj Srbije, da prestane da sa wom postupa kao sa terra missionis da se u verskim pitawima izuzme ispod nadle`nosti Kongregacije za propagandu vere. Krajwi ciq takvih nastojawa bio je

zakqu~ewe konkordata kojim bi odnosi izme|u Srbije i Vatikana bili ure|eni u potpunosti. Spremnost Srbije da zakqu~i konkordat bila je podstaknuta namerom da se oslobodi austrougarskog protektorata nad katolicima i uplitawa u unutra{wa pitawa zemqe. Nasle|e iz pro{losti, pravo protektorata i wegovo odr`avawe bili su olak{ani i ~iwenicom {to se Srbija, u odnosu prema Vatikanu, nalazila u polo`aju terra missioitis. Prema tome, re{avawe jednog pitawa olak{alo bi uklawawe austrougarskog protektorata. Dok su se srpski dr`avnici XIX veka zalagali da ovo ostvare, austrougarska diplomatija, uz podr{ku Vatikana, borila se svim silama da se postoje}e stawe o~uva. Zato su postojali mnogi vaqani razlozi. Me|u wima najva`niji je, svakako, bilo uverewe da bi zakqu~ewem konkordata Austro-Ugarska izgubila pravo protektorata, posredstvom koga je u Srbiji i drugde na Balkanu vr{ila, pod razli~itim izgovorima, sna`an politi~ki uticaj. Koalicija Vatikana i Austro-Ugarske, oli~ena u svetovnim planovima i duhovnim pretenzijama, ~ija je podudarnost ciqeva i metoda bila znatna, delovala je u punom skladu u mnogim prilikama. To je wihovim politi~kim i verskim planovima i otporima davalo veliku snagu u suprotstavqawu svim promenama, pa je koalicija stavqala pred srpske dr`avnike i diplomatiju izuzetno te{ke probleme. Oni su se mogli re{iti jedino spretnom politikom, obilato koriste}i upornost i popustqivost. Nakon zavr{etka balkanskih ratova po~ele su se pojavqivati prve pukotine u gledi{tima izme|u Vatikana i Austro-Ugarske u pogledu promene stawa na Balkanu i zakqu~ewa konkordata sa Srbijom. Vatikan nije bio u stawu da dugo odbija primamqive ponude Srbije i liberalni sadr`aj konkordata, pa AustroUgarska nije bila u stawu da o~uva postoje}i status kvo. Uprkos toga, Vatikan je, u pojedinim trenucima, ohrabrivao Austro-Ugarsku da prema Srbiji vodi agresivnu politiku, pa ~ak i da je podsti~e da se lati oru`ja kako bi uklonila opasnosti koje su joj dolazile sa juga i istoka. U onim trenucima kad su interesi Sv. stolice i Austro-Ugarske bili ugro`eni od Srbije i wene politike, izme|u wih bi se stvorio jedinstveni front. U takvim situacijama, politika Srbije bila je potpuno dovedena u pitawe, a wene namere onemogu}ene.” (isto; str. 299-300) U poglavqu “Otpor jugoslovenskoj politici Srbije” autor podsticaj za takav odnos Vatikana nalazi u strahu od {irewa Rusije na Balkanu. “U toku balkanskih ratova zabrinutost Kurije se pokazala u svom pravom obimu i svetlosti. Uspesi armija balkanskih zemaqa protiv Turske 1912. godine i protiv Bugarske 1913. godine izazvali su zabrinutost u Kuriji i Be~u. Pije X i kardinal Meri del Val pokazivali su primetnu zabrinutost zbog budu}eg polo`aja Austro-Ugarske i wenog saveznika Bugarske. Pije X je u vi{e navrata izra`avao svoj strah od rata, dok je za balkanske sukobe tvrdio da su podstakli nacionalne borbe i versku mr`wu i da su stvorili raspolo`ewe za sukobe {irih razmera i posledica. Krajem maja 1913. godine izjavio je da “balkanski doga|aji predstavqaju po~etak velikog sukoba koji je bio nemo}an da izbegne i da mu se suprotstavi”. Pokazivao je tako|e primetne simpatije za Bugarsku i kraqa Ferdinanda. Za razliku od

Srbije, za Bugarsku je smatrao da }e se osloboditi uticaja Rusije u svojoj politici, dok je Meri del Val tvrdio da }e wen vladar tada biti u stawu da “razmi{qa o tome kako da pre|e u uniju sa Rimom”. U Bugarskoj i Rumuniji dr`avni sekretar je video prirodne saveznike Habzbur{ke monarhije, {to je navelo Pija X da predlo`i u Be~u da se sa te dve dr`ave “najte{we sara|uje”. Pored {irewa poqa za svoje prozelitske delatnosti, Vatikan je tako|e nastojao da na Balkanu obezbedi Austro-Ugarskoj {to vi{e saveznika, a Rusiji i Srbiji neprijateqa. Poraz Bugarske u Balkanskom ratu, papa je primio sa velikim neraspolo`ewem, a wegova osuda odredbi Bukure{kog mira bila je veoma o{tra. Za Bugarsku i kraqa Ferdinanda izrazio je veliko `aqewe i tvrdio da je bila nepravda da zemqa koja je najvi{e doprinela pobedi balkanskih zemaqa u ratu mora da “posmatra kako wegovi plodovi odlaze drugima”. Za zemqe koje su se borile protiv Bugarske papa nije imao lepe re~i i izjavqivao je da su “svi od reda bili varvari”. Drugi balkanski rat u Kuriji su okarakterisali kao “razbojni~ki rat”. Takav stav pokazivao je da Vatikan nije bio spreman da prihvati teritorijalna pro{irewa koja su ostvarile Srbija, Rumunija i Gr~ka na ra~un Bugarske kao kona~no re{ewe balkanskih pitawa. Poraz Bugarske i oklevawe Austro-Ugarske da interveni{e oru`jem uverili su Sv. stolicu da Habzbur{ka monarhija nije bila u stawu da za{titi katolike i da o~uva svoj protektorat na Balkanu. To je otvorilo put zakqu~ewu konkordata sa Srbijom, iako je Pije X u vi{e navrata tvrdio da ne namerava da ga zakqu~i. Konkordat izme|u Vatikana i Srbije potpisan je, posle dugotrajnih pregovora, nekoliko dana pred Sarajevski atentat, uprkos mnogih protivqewa i nagovarawa austrougarske vlade da se to ne ~ini. To je bio veliki uspeh za Srbiju po{to je wena vlada jasno stavila do znawa u svetu da je to pitawe bilo od izuzetnog zna~aja “za Srpstvo i jugoslovenstvo”. To je bio prvi korak u pridobijawu Vatikana za ideju jugoslovenskog ujediwewa, iako je on, pod pritiskom vlade u Be~u, odbio da ga ratifikuje i primeni, pravdaju}i takvu odluku ratnim prilikama u Srbiji. Zbog svog geografskog polo`aja i istorijskog razvitka, wenog aktivnog ili pasivnog u~e{}a u svim oblicima `ivota italijanske dr`ave, Sv. stolica je igrala zna~ajnu ulogu u uobli~avawu i pru`awu podr{ke wenoj politici. U procesu dono{ewa odluka i odre|ivawa politike Sv. stolice odlu~uju}u ulogu i uticaj imali su italijanski kardinali, biskupi, monsiwori, {tampa i drugi. Od vremena pape Lava XIII (1878-1903) do danas, Vatikan je stalno radio na o~uvawu ili unapre|ewu italijanskih interesa, a wegovi naslednici na stolici Sv. Petra bili su italijanski patrioti. Italijanski nacionalizam, iredentisti~ke pretenzije i drugi obziri evropske politike odre|ivali su stavove Benedikta XV i kardinala Gasparija prema stvarawu jugoslovenske dr`ave i nastojawima wenih stvaralaca da osiguraju podr{ku svetovnih i duhovnih vlasti. Obziri prema Italiji i wenim `eqama, pre svega u oblastima iredente, nailazili su na puno razumevawe Kurije. Takve sklonosti do{le su naro~ito do izra`aja kad je, u posledwoj godini rata, postalo o~evidno da se Austro-Ugarska nalazila na putu da napusti, jednom za sva vremena, politi~ku i istorijsku pozornicu

Evrope. To je prisililo Vatikan da u Italiji tra`i za{titnika i saveznika. S obzirom na neprijateqsko dr`awe Francuske, politiku Velike Britanije i udaqenost SAD, Italija je predstavqala prirodnog saveznika. Vatikan je, od po~etka rata, odr`avao bliske odnose sa italijanskom vladom, pa su se ~esto razmewivali pogledi i ideje o pitawima unutra{we i spoqne politike. S obzirom na to, `eqe i potrebe Italije i wene politike dospele su u prvi plan politi~kih razmatrawa u Kuriji. Obziri, interesi i ciqevi Italije odre|ivali su, tokom ~itavog trajawa rata, politiku Sv. stolice prema planovima i naporima jugoslovenskih politi~ara i srpske vlade i pitawu ujediwewa. Neprijateqstvo Vatikana prema Srbiji i jugoslovenskoj ideji, podstaknuto strahom od {irewa Rusije na Balkanu, `eqom da se pru`i podr{ka Austro-Ugarskoj i podupirawem iredentisti~kih zahteva Italije, stvorilo je mnoge neprijatnosti, otvorene nesporazume i prikrivene sukobe. Gdegod i kadgod je bilo mogu}e, Vatikan i krugovi nakloweni wegovoj politici nastojali su da ometaju delatnost srpske vlade, wene diplomatije, obeshrabruju i odvra}aju politi~are iz jugoslovenskih zemaqa Habzbur{ke monarhije od wihovih planova; ~esto su preko pitawa ujediwewa }utke prelazili. U svim papskim dokumentima jugoslovensko pitawe se nije spomiwalo, dok su se Srbija i wena obnova spomiwali samo u najva`nijim izjavama, a nekad ni u wima. Atentat u Sarajevu, 28. juna 1914. godine, jo{ vi{e je podstakao ovakva raspolo`ewa i otpore prema Srbiji i wenoj politici. U izjavama odgovornih vatikanskih li~nosti i napisima u {tampi vidi se da je Vatikan bio izuzetno zapla{en zbog mogu}nosti {irewa Srbije i ja~awa wenog uticaja u delovima Habzbur{ke monarhije. Tome je posebno doprineo strah za budu}nost, za opstanak Austro-Ugarske kao velike katoli~ke i evropske dr`ave. Prve reakcije na vest o atentatu bile su op{ta konsternacija, ali i odlu~nost da se incident iskoristi da se Srbija najo{trije kazni. Pije X je, po re~ima Meri del Vala, bio “stra{no potresen tragedijom” koja je zadesila Habzburgovce. U Kuriji su atentat u Sarajevu shvatili kao novi nasrtaj, politi~ki, teritorijalni i verski, na integritet Austro-Ugarske i, pre svega, wenu katoli~ku dinastiju. Simpatije za ubijenog prestolonaslednika Franca Ferdinanda, bile su znatne i nisu se skrivale; u wegovoj li~nosti su bili otelovqeni uloga za{titnika katoli~ke crkve i predstavnika prozelitskih stremqewa. Nadvojvoda je bio protivnik nacionalisti~kih pokreta i aspiracija jugoslovenskih naroda, a pru`ao je podr{ku papi u wegovim nastojawima da re{i rimsko pitawe. Napisi u vatikanskoj {tampi, koji su imali {iroki odjek u katoli~kim listovima i ~asopisima {irom Monarhije, ukazivali su otvoreno na zaveru Srbije i Srba protiv prestolonaslednika i Austro-Ugarske. U “La Civilta Cattolica” se navodilo da je “postojala {iroka zavera kojoj su pripadali atentatori i ~iji se centar nalazio u Beogradu, gde je neposredno pre atentata boravio Gavrilo Princip i odakle su do{le bombe upotrebqene protiv nadvojvode”. Sli~ni napisi su se ponavqali i kasnije, a tvrdilo se da je srpska vlada bila direktno upletena u pripremawe atentata. Posle iz-

bijawa ratnih operacija list je navodio da je povod ratu bilo ubistvo nadvojvode, ali da su wegovi uzroci bili mnogo dubqi i da ih je trebalo tra`iti “u uzajamnom rivalitetu Austrije i Srbije zbog gospodstva nad Slovenima Balkanskog poluostrva i oblastima Bosne i Hercegovine, pripojenim Austro-Ugarskoj”. U su{tini, agitacija koja se vodila iz Vatikana i u katoli~koj {tampi imala je za ciq raspirivawe verske i nacionalne mr`we i netrpeqivosti protiv Srbije, pravoslavqa i jugoslovenskog pokreta uop{te. U mnogim napisima, politika Srbije i wene vlade predstavqani su kao krivci za rat i posledice koje su iz wega mogle da proiza|u.” (isto; str. 300-302)

5. Vatikan i hrvatski kler sinhronizovano deluju
@ivojinovi} ukazuje na jedinstveno delovawe katoli~kog klera na satanizovawu Srbije. O ovom sinhronizovanom napadu na Srbe govori i autor kwige “Tajna dokumenta...” “Katoli~ka hijerarhija u habzbur{kim naslednim zemqama odmah se pridru`ila agitaciji protiv Srbije, wene vlade i politike prema AustroUgarskoj. Nadbiskupi i biskupi nisu oklevali da Srbiju optu`e za u~e{}e u atentatu i tra`e weno ka`wavawe. Nadbiskup zagreba~ki, dr Antun Bauer, podvukao je, u svojoj proklamaciji povodom ubistva Franca Ferdinanda i wegove supruge, da su oni pali “`rtvom zlo~ina~ke ruke”. Kako su narodi, naro~ito slovenski, o~ekivali od wega mnogo za svoju budu}nost, najve}i gubitak je do`ivela, ipak, katoli~ka crkva. Dr Frano Barac, profesor Teolo{kog fakulteta u Zagrebu i nadbiskupov bliski saradnik, objavio je povodom atentata ~lanak u kome je podvukao da se atentat dogodio “na hrvatskom tlu”, {to je predstavqalo prekor svim Hrvatima koji su dopustili da se to dogodi. S obzirom na to da je “zlo~inac bio sin bratskog plemena”, to je Ferdinandova smrt predstavqala udarac za hrvatski narod. Slovena~ki klerikalci i knez-biskup dr Antun Bonaventura Jegli~ pridru`ili su se svojim istomi{qenicima u Hrvatskoj, Ugarskoj, Austriji, ^e{koj i drugim krajevima. U govoru koji je odr`ao 5. jula 1914. godine u Qubqani dr Ivan Su{ter{i~, zemaqski poglavar Krawske i vo|a Slovenske qudske stranke, izra`ena je velika `alost zbog smrti prestolonaslednika. Kao organizatore atentata Su{ter{i~ je ozna~io masone i srpske sve{tenike, koji su `eleli da spre~e sprovo|ewe u delo wegovih planova. Su{ter{i~ je tvrdio da su atentatori bili obu~eni i snabdeveni oru`jem u Beogradu, pa je odbio izjavu srpske vlade da ona nije imala nikakvog udela u tome. U takvoj zemqi, Sloveni u Austro-Ugarskoj nisu mogli da vide budu}i centar jugoslovenstva, pa je katolicima, Hrvatima i Slovencima, preostalo jedino da rade za svoju domovinu u Austriji. Pozvao je tako|e sve da stanu u odbranu Monarhije i cara. Biskup Jegli~ je otvoreno podr`ao Su{ter{i~eve re~i, svojim prisustvom i radom. Iz Sarajeva, Splita, Mostara, Sewa i drugih gradova dolazile su sli~ne i jo{ o{trije izjave katoli~kih prelata, koje nisu prestajale do po~etka vojnih operacija. Be~ki nadbiskup, kardinal Gustav Pifl, pridru`io se napadima na Srbiju u danima koji su prethodili austrougarskoj objavi rata. U govoru

vernicima, u katedrali sv. [tefana u Be~u, Pifl je tvrdio da “rat predstavqa glas Bo`ji koji govori kroz riku topova”, uveravao prisutne da je objava rata bila moralno opravdana i da je predstavqala kaznu za sve {to je ta zemqa po~inila u pro{losti. Kardinal Leo Skrbenski, nadbiskup Praga, izjavqivao je tako|e da je rat protiv Srbije bio pravedan i neophodan, pa je pozivao vernike da se mole i zalo`e za pobedu austrijskog oru`ja. Katoli~ka hijerarhija u Ma|arskoj zauzela je isti stav i pokazivala posebnu osetqivost za budu}nost Monarhije. U izjavama prelata u toj zemqi isticalo se da je weno postojawe bilo dovedeno u pitawe atentatom i da je predstavqalo pretwu katoli~koj crkvi i veri. Spomiwalo se da je jo{ ve}u opasnost predstavqao “mogu}i trijumf jugoslovenstva”, {to je mnogima prouzrokovalo ~este besane no}i. Biskup Seke{fehervara, Prohaska, podsticao je svoje vernike, kao i biskupe u Hrvatskoj i Sloveniji, da ustanu u odbranu svoje otaybine. “Ako nas sudbina dr`ave poziva u pravedan rat, ako nas odbrana pravde i prava pozivaju u oru`anu borbu, bi}emo na svom polo`aju i izvr{iti na{u du`nost”, naglasio je Prohaska. Re~i sli~ne ovim ponavqali su kardinal ^ernoh, nadbiskup Ostrogona i primas Ugarske, kao i drugi predstavnici katoli~ke hijerarhije u toj zemqi u ovim danima. Pisawe katoli~ke {tampe i izjave najvi{ih crkvenih prelata u raznim zemqama predstavqali su, u osnovi, samo verno preno{ewe instrukcija i stavova Kurije i wenih najistaknutijih predstavnika. U wima, kao i u izjavama crkvenih prelata, nije bilo razumevawa i simpatije za Srbiju. Propovedi nadbiskupa i biskupa ukazivale su da Vatikan nije nameravao da preduzme bilo kakve korake u Be~u da spre~i izbijawe rata i da je, {tavi{e, podsticao ratobornost i osvetoqubivost. Kardinal Gaspari je izneo nekoliko razloga zbog kojih je smatrao da je Srbija po~inila prvi korak prema ratu, pa stoga za wu nije trebalo da bude milosti. Me|u wima najva`niji su bili da je Gavrilo Princip, Srbin, po~inio atentat, da je to u~inio u saradwi sa srpskom armijom, srpskim oru`jem i posle obu~avawa koje su mu davali srpski oficiri i da je on izveden sa “verovatnom” saglasno{}u kraqa Petra, po{to je Princip na su|ewu izjavio da ga je kraq primio pre povratka u Sarajevo. Na kraju, Gaspari je zakqu~io da je ~itav srpski narod odobrio atentat, po{to je u Beogradu, kad se saznalo za ubistvo, organizovana svetkovina. Kasnije, izjavio je kardinal, u Beogradu je bio sagra|en spomenik Principu, {to je predstavqalo “apoteozu velikom zlo~inu”. Na kraju, Gaspari je dodao da odgovornost za ubistvo pada na Rusiju, Francusku i Englesku, po{to Srbija ne bi nikad smela da se upusti u takav rizik da nije u`ivala wihovu podr{ku. Prestupnici, Srbi i Srbija, trebalo je da budu primerno ka`weni za ono {to su po~inili, iako je smatrao da atentat u Sarajevu nije trebalo da dovede do svetskog rata. Kazna se mogla ostvariti u vidu “ograni~enog rata”, bez me{awa drugih sila, ratom izme|u AustroUgarske i Srbije. Gasparijevi argumenti otkrivaju su{tinu politi~kih shvatawa Kurije i wenu politiku prema Baikanu, pre svega sukobu izme|u Austro-Ugarske i Srbije. Ona se svodila na to da se Srbiji pripi{e odgovornost za rat i to otvoreno prika`e svetskoj javnosti. Diskreditovana pred svetom, li{ena

politi~ke i moralne podr{ke svojih saveznika, Srbija bi se na{la suo~ena sa Austro-Ugarskom u “ograni~enom, lokalnom ratu”, koji je Kurija ohrabrivala jo{ mnogo ranije. Zemqe i vlade koje bi stale na stranu Srbije bile bi predstavqene kao podr`avaoci anarhije i nasilnih politi~kih metoda. Gasparijevi argumenti predstavqali su pokazateq za razumevawe stawa duhova u Kuriji, iako je wihova sistemati~nost bila neodr`iva, a razlozi neprihvatqivi. Oni su bili suvi{e skladni da bi odgovarali stvarnoj politici srpske vlade.(isto; str. 302-303) Autor kwige “Tajni dokumenti o odnosima Vatikana i usta{ke NDH” iznosi istovetne tvrdwe: “Karakteristi~no je na kojoj je strani i s kakvim anga`manom u Prvom svjetskom ratu stajao kler u na{oj zemqi. Vidjet }e se, da je bila u tan~ine sinhronizirana akcija Vatikana i klera u Hrvatskoj, kao i u Sloveniji. Ratobornost Pija H odrazila se osobito u ratobornosti episkopata, svakako najistaknutijih wegovih predstavnika. Klerikalna i frankova~ka {tampa 1914. i tokom rata slu`ila je be~koj i pe{tanskoj ratnohu{ka~koj i osobito antisrpskoj i antijugoslavenskoj propagandi. Protagonisti su bili osobito zagreba~ki nadbiskup Bauer, qubqanski biskup Jegli~, te sarajevski nadbiskup [tadler, koji su izrekli izrazito ratnohu{ka~ke govore i propovijedi. Oni su obilato blagosiqali trupe, koje su se upu}ivale na Srbiju. Za historiju su ostali zapisani Bauerovi govori od 31. juna 1914, te 27. avgusta 1914, kao i govor vojnicima biskupa Jegli~a od 11. avgusta 1914. Pod utjecajem nadbiskupa [tadlera i biskupa [ari}a u Bosni i Hercegovini razvile su se upravo pogromske akcije protiv tamo{wih Srba. Sve je to bilo djelo – Vatikana. No, trebalo je misliti i “diplomatski” i “politi~ki”, pa je u toku rata Vatikan poku{ao da oslabi ideju osloba|awa Hrvata i Slovenaca ispod be~ke monarhije i na taj na~in, {to je sugerirao prela`ewe crkve u Hrvatskoj i Sloveniji na takozvani Trijalisti~ki program. U emigraciji ve} se javqa Jugoslavenski odbor s idejom slobodne Jugoslavije, samostalne dr`ave. Dr`ave Antante prihva}aju tu zamisao. To je trebalo parirati i – spasavati Austro-Ugarsku. U Qubqani su se sastali predstavnici slovenskog klerikalizma, Krek, Jegli~, Koro{ec i [u{ter{i~, do{ao je ispred hrvatskog klerikalizma biskup Mahni~ s jo{ nekim Hrvatima. Op{iran su memorandum uputili papi Benediktu XV, u kojem uvjeravaju papu, da Hrvati i Slovenci `ele ostati u granicama Austro-Ugarske. Trijalisti~ka koncepcija, po kojoj je Austro-Ugarska imala ostati, s time, da pored Austrijanaca i Mayara, kao tre}i ravnopravni narod u woj budu Slaveni, bila je ona, koju su zagovarali, po papinim direktivama, klerikalci Slovenci i Hrvati. Papi su poslali memorandum, da bi on s wime mogao operirati diplomatski, na me|unarodnom planu. Time se je suzbijala ideja posebne, slobodne jugoslavenske dr`ave, sa Srbijom i Crnom Gorom. Bila je to jedna smicalica za spasavawe papi drage Austro-Ugarske. Katoli~ki orijentiran i bigotan prestolonasqednik Ferdinand, koji je poginuo od atentata u Sarajevu, bio je jedan od pobornika trijalizma

kao jedino spasavaju}eg za monarhiju. U toku rata je upravo papa s visokim klerom onaj, koji ga aktualizira. On, dakle, zagovara “reformu” AustroUgarske, s izvjesnim “zadovoqavawem” Hrvata i Slovenaca, u uskom okviru klerikalnog trijalisti~kog programa. Majska deklaracija (30.V 1917), u kojoj su pred katastrofu Austro-Ugarske formulirani tobo`wi zahtjevi Slovenaca i Hrvata u vezi s novim ure|ewem monarhije, za Hrvate tobo`e na na~elu “hrvatskog dr`avnog prava”, pod habsbur{kom dinastijom, odraz je maksimalnih koncesija pape u tom pitawu protivno onome, {to su zami{qali Jugoslaveni u emigraciji (Jugoslavenski odbor), koji propagiraju ujediwewe Ju`nih Slavena u jednu slobodnu dr`avu. Klerikalci i frankovci, kojima u be~kom parlamentu stoji na ~elu Koro{ec, ograni~avaju se na trijalisti~ki program i priznaju Habsbur{ku monarhiju svojom. Qubqanski biskup Jegli~ je izjavio u doba diskusije o Majskoj deklaraciji, da je wegov potpis na tom aktu protest poku{aju Antante i “besavjesnih emigranata” da Jugoslavene otkinu od habsbur{ke dinastije. A hrvatski biskup Mahni~ je dao jo{ preciznije vatikansko tuma~ewe ovom poku{aju, da se sprije~i osnivawe dr`ave svih Ju`nih Slavena, kad je kazao: “Upravo vitalni interesi katolicizma tra`e, da se svim silama odupremo ekspanzivnoj politici na Balkanu i na Istoku”. Jugoslavija, koja bi obuhvatala Srbiju, to je ono, {to Mahni~ naziva ekspanzivnom politikom na Balkanu i na Istoku, a misli pritom i na takozvanu “pravoslavnu opasnost”. Wegova je izjava: “Moramo se ~vrsto dr`ati stijene Kristove, na kojoj je Krist sazidao svoju crkvu. Rim je princip na{ega jedinstva. On je izvor istine. I uz episkopat moramo ~vrsto stajati, jer je to veza, koja nas ve`e s Petrovom stolicom”. Zna~ajno je, da je Bendikt XV, koji je trijalizmom razbijao zamisao jedinstvene, slobodne Jugoslavije, za slu~aj neuspjeha svoje koncepcije, ostavqao u rezervi i neku – “Nezavisnu Hrvatsku”! Poznati klerofa{ista Fran Bini~ki pi{e u kwizi “Moje tamnovawe” o sastanku, koji je bio odr`an na Rijeci u samostanu kapucina i o jednom memorandumu, koji je odnesen papi u Rim. Bini~ki pi{e: “Papa je primio vrlo qubezno izaslanike i obe}ao, da }e za hrvatski narod u~initi sve {to uzmogne, ako ga puste na mirovnu konferenciju”. (Tajna dokumenta...str. 15-17) @ivojinovi} zakqu~uje da je julska kriza 1914. godine potvrdila jo{ jedanput snagu straha i `equ Vatikana da se Austro-Ugarska {to br`e i efikasnije obra~una sa Srbijom. “Kako je u Be~u sve vi{e sazrevala ideja o oru`anom obra~unu sa svojim ju`nim susedom, tako je Kurija pokazivala sve vi{e sklonosti da u tome pru`i podr{ku. Vatikan je bio za uklawawe Srbije sa politi~ke karte Evrope, uveren da je to bio najboqi put i na~in da se umawi uticaj i prisustvo Rusije na Balkanu. S druge strane, u Kuriji se nije mnogo verovalo u snagu ruskih armija, pa je papino zalagawe da Austro-Ugarska zauzme ratoborni stav zna~ilo, po svemu sude}i, da se od we o~ekivalo da vodi krsta{ki rat protiv Rusije za du{e vernika. Pije X o~evidno nije bio svestan politi~kih opasnosti koje je nosio u sebi takav zahtev, kao i mogu}ih razmera budu}eg rata.

Detaqi o pravim namerama i `eqama Sv. stolice proizlaze u punoj svetlosti iz razgovora izme|u diplomatskih predstavnika Centralnih sila i pape, kardinala Meri del Vala i drugih. U razgovoru sa austrougarskim diplomatom Moricom Palfijem, 27. jula 1914. godine, povodom pisawa katoli~kog lista “D’Italia” da je izme|u ultimatuma i konkordata postojala direktna me|usobna veza, Meri del Val je objasnio da je Kurija potpuno odobravala sadr`aj i ton ultimatuma uru~enog Srbiji, iako je smatrao da je on bio preo{tar. Kardinal nije izrekao re~i pomirqivosti i blagosti, ali je izrazio ~vrsto uverewe da }e Austro-Ugarska ostvariti svoju nameru. Dodao je da je bilo za `aqewe {to Srbija ve} ranije nije bila “u~iwena malom”, {to je Palfi objasnio ~iwenicom da je Vatikan u Srbiji video “bolest koja razjeda i koja }e postepeno da prodre u `ivotne sr`i Monarhije i koja }e je vremenom rasto~iti”. Habzbur{ka monarhija predstavqala je za Vatikan “najja~u branu koja je ostala crkvi u na{em veku”, pa bi wena propast zna~ila poraz u borbi sa pravoslavqem. Kardinalove re~i predstavqale su ponavqawe papinih izjava. On je ~esto isticao da je Austro-Ugarska pogre{ila {to ranije nije “ukrotila svog opasnog suseda na Dunavu”. Dan ranije, 26. jula, u razgovoru sa Otom fon Riterom, poslanikom Bavarske, Meri del Val je skoro doslovno izneo istu misao, {to je poslanika navelo da zakqu~i da je Kurija pokazivala “veliki strah od panslavizma”. [irewe jugoslovenske ideje predstavqalo je anatemu u Kuriji, pa otuda i otvoreno ukazivawe da se sa wom mora odlu~no razra~unati. Na~in da se to postigne bio je, po mi{qewu odgovornih u Vatikanu, putem ograni~enog rata. Pokazalo se da je politi~ko rasu|ivawe u Kuriji bilo povr{no i r|avo. Zaslepqena mr`wom prema Srbiji i strahom za Austro-Ugarsku, Kurija je previdela postojawe sistema saveza i alijansi na kojima je po~ivao tada{wi politi~ki sistem u Evropi. To je uslovilo da su nade u uspe{an ishod lokalnog rata bile potpuno neopravdane. Svojim na~inom mi{qewa i pristrasno{}u Kurija je ubrzala tokove evropske istorije, otvorila put politi~koj i socijalnoj revoluciji i dovela do ru{ewa postoje}eg poretka, pa i pojedinih dr`ava. Kratkovida politika Pija X i Meri del Vala donela je rezultate koje Kurija nije `elela ni o~ekivala. Kao i u napisima u vezi atentata, tako je i posle objave rata Srbiji, katoli~ka hijerarhija odlu~no podr`ala politiku be~kog dvora. Pastirska pisma, listovi, propovedaonice i druga sredstva koristili su se za izno{ewe gledi{ta o ratu, wegovim uzrocima, neophodnosti i opravdanosti. Kler je odlu~no stao u odbranu stavova Sv. stolice isto onako kao {to je opravdavao politiku be~ke vlade. U okru`nici sve{tenstvu, upu}enoj 29. jula, nadbiskup Bauer je ukazao da “mira ne mo`e biti sa du{maninom, koji sve|er zlo~ina~ki rovari protiv monarhije, na{e dr`avqane podjaruje na nezadovoqstvo, ve~ito kuje spletke i urote...” Vernike je pozvao da se mole za cara i wegov dom, a Gospoda da {to pre kazni neprijateqa i “podijeli pobjedu na{im di~nim i hrabrim ~etama”. Dva dana kasnije, u govoru u Remetama, Bauer je pozvao sve Hrvate da brane Austriju od du{mana “koji je pretio da je uni{ti”, i da, istovremeno, budu osvetnici za ono {to se dogodi-

lo u Sarajevu. Sarajevski biskup dr Ivan [ari} obratio se na isti na~in vojnicima iz Bosne, sakupqenim u Sarajevu, podstakao ih na revnost i pozvao da se obra~unaju sa protivnikom monarhije, a pre svega sa Srbima. U pesmi “Mu~enik nadvojvoda” dr Sari} je pozvao Boga za osvetnika da sudi “gadnoj zvjeri i gujama”, tj. Srbima. Biskup Jegli~ nije zaostao iza svojih istomi{qenika iz Zagreba i Sarajeva. Tvrdio je da je rat bio pravedan i da je trenutak za obra~un sa Srbijom bio najpogodniji; Austro-Ugarska je bila dobro pripremqena, a Srbija oslabqena. Ozbiqno je zamerio vladi u Be~u {to je dopustila slobodno delovawe srbofilskim listovima i naglasio da je do{ao trenutak da se u Austriji shvati da “jugoslovenski elementi nisu pouzdani; pouzdani smo jedino mi katolici”. Rat protiv Srbije Jegli} je pravdao potrebom da se izvr{i osveta za mnoga i dugogodi{wa nastojawa da se “razbije i uni{ti na{a krasna Austrija pod `ezlom na{e divne Habzbur{ke carske familije”. I u toku narednih nedeqa i meseci sli~ne izjave su dolazile sa razli~itih strana. Katoli~ka hijerarhija Habzbur{ke monarhije podr`ala je, u celini, politiku obra~una sa Srbijom i isticala da je rat bio opravdan i neophodan. Predstavu o Srbiji kao “zaraznoj bolesti”, kako je objasnio Meri del Val, koja je pretila da uni{ti organizam (Austro–Ugarsku) i da je stoga treba ukloniti radikalnim zahvatom, katoli~ka hijerarhija je prihvatila bez pogovora. Otud pozivi na krsta{ki rat protiv Srbije, weno uni{tewe ili uklawawe kao nezavisne dr`ave. Identi~nost gledi{ta bila je tolika da su se ona ponekad dopuwavala i razja{wavala. Tako, na primer, dok Meri del Val ne opisuje prirodu “zarazne bolesti”, biskup Jegli~ wu vidi u “liberalnim srbofilskim listovima”, tj. u {irewu jugoslovenske ideje, koja je uzela posebno maha me|u omladinom. Samo zajedni~kim naporima Vatikana, klera i dr`ave bilo je izgleda da se ona ukloni. Po~etkom oktobra 1914. godine, Benedikt XV je najavio potpunu neutralnost i nepristrasnost Sv. stolice u svim pitawima izme|u zara}enih zemaqa. Bio je, me|utim, svestan nacionalisti~kih stremqewa unutar katoli~ke crkve u pojedinim zemqama, koje je nastojao da suzbije. U slu`benom glasilu Vatikana objavqen je du`i ~lanak u kome se sve{tenstvo upozoravalo da mora uvek da ima na umu da se iznad svih zahteva, “pa i onih koji su opravdani iz patriotskih razloga, uvek nalaze interesi crkve i ~ove~anstva”. O tome su morali da vode strogo ra~una kadgod su se obra}ali narodu. Takav stav Kurije bio je razumqiv s obzirom na sve ve}e u~e{}e klera u ratnim naporima pojedinih zemaqa, nacionalisti~kim sklonostima i opasnostima od sukoba unutar katoli~ke crkve. Nacionalni kler morao je u svemu da se pridr`ava takve politike i interesa crkve u celini. Razvitak prilika na balkanskom rati{tu, gde su austrougarske armije do`ivele, u jesen 1914. godine, potpuni poraz u Srbiji i bile prinu|ene da se povuku preko Save i Dunava, predstavqali su te`ak udarac za Vatikan i otre`wewe za wegove odgovorne li~nosti. Ideja o ograni~enom ratu bila je potpuno napu{tena, pa je i `eqa da se Srbija ukloni sa politi~ke karte Evrope bila tako|e zaboravqena. U jesen 1914. godine u Vatikanu su se odlu~no suprotstavili ideji o stvarawu autonomne katoli~ke oblasti u Dal-

maciji severno od Metkovi}a, sa delom Bosne i Slavonije, koja bi bila prikqu~ena Srbiji. Kad je srpska vlada podnela Narodnoj skup{tini program ujediwewa Srba, Hrvata i Slovenaca, u decembru 1914. godine, opasnost koja je pretila Austro-Ugarskoj postala je potpuno odre|ena i uobli~ena. Ostvarewe toga programa, nakon okon~awa rata i pod uslovom da Antanta pobedi u wemu, zna~ilo je, pored ostalog, ukqu~ewe oko ~etiri miliona katolika u granice nove dr`ave. To je bio program koji Vatikan nije mogao da prihvati, po{to se wegovo ostvarewe sukobqavalo sa osnovnim postulatima wegove politike u pro{losti i namerama za budu}nost. Ni {iroka prava, koja je konkordat obezbedio katolicima u Srbiji, nisu mogla da poslu`e kao garancija da }e prava katolika u novoj zemqi biti za{ti}ena. Vatikan je, {tavi{e, odbio da konkordat primeni i tako katolicima obezbedi sigurnost i prava u novoj dr`avi. O~evidno, preovladalo je uverewe, podr`ano od strane austrougarskih diplomata, da je kraj rata daleko i da je wegov ishod neizvestan. Ubrzo nakon Ni{ke deklaracije, poslanik Mihailovi} je nastojao da sazna mi{qewe Kurije o woj i osigura podr{ku za takvu politiku. U razgovoru sa Pa}elijem, krajem decembra 1914. godine, Mihailovi} je pokrenuo razgovor o “interesima katoli~ke crkve posle rata” i naglasio da je “rat otvorio pitawe srpsko, hrvatsko, ~e{ko i poqsko”. Pitawa nisu bila samo stvar katolika, ve} katolika Slovena. “Srbi, Hrvati i Slovenci u AustroUgarskoj monarhiji danas te`e za oslobo|ewem i ujediwewem sa Srbima u Srbiji”, upozorio je Mihailovi}, aludiraju}i na Ni{ku deklaraciju. Zbog toga je Vatikan imao razloga da se pobrine da wegova slovenska pastva ostvari svoje ideale. Srbija je ve} pokazala da je bila spremna da za{titi interese katoli~ke crkve, kojoj je pripadala gotovo polovina jugoslovenskog `ivqa, zakqu~io je Mihailovi}. Pa}eli se samo jednom re~enicom osvrnuo na re~i srpskog poslanika, odgovoriv{i da “Sv. stolica ima velikog interesa voditi ra~una o tim pitawima”. Pa}elijeve re~i bile su ravne odbijawu da razgovara o tom problemu, mada je Mihailovi} primetio da je Vatikan nastojao da bude prisutan u razgovorima o politi~kim pitawima, kako bi kasnije mogao da uti~e na wihovo re{avawe. Da bi se otpor prema jugoslovenskom ujediwewu ubla`io, Mihailovi} je predlo`io da se u Vatikan uputi poslanik ili specijalna misija.” (isto; str. 303-305) U poglavqu “Vatikan, Italija i Jugosloveni Habzbur{ke monarhije” @ivojinovi} analizira odnos Vatikana prema pretenzijama Italije na Dalmaciju, i ulazak Italije u rat. O “jugoslovenskom problemu” Rimska kurija je }utala. “Skoro istovremeno kad je srpska vlada poku{avala da se upozna sa stavom Vatikana prema Ni{koj deklaraciji i pridobije ga za stvar ujediwewa, politi~ki emigranti iz jugoslovenskih zemaqa Austro-Ugarske nastojali su da uspostave dodire sa pojedincima bliskim Kuriji, kako bi i sami saznali vi{e o wenim namerama u budu}nosti. Ve} u novembru 1914. godine, dr Anto Trumbi}, predsednik Jugoslovenskog odbora, izjavio je da `eli da stupi u dodir i odr`ava veze sa [arlom Loazoom, neslu`benim agentom Francuske u Vatikanu, zbog wegovih odnosa sa uticajnim li~nostima u wemu. Na-

dao se da }e preko Loazoa do}i u dodir sa Kurijom, za koju je tvrdio da }e imati vidnog uticaja na re{ewe jugoslovenskog pitawa. Ono {to je Trumbi}a posebno interesovalo bilo je da sazna vi{e o stavovima Italije i Sv. stolice prema pitawu Dalmacije. Po{to u tome nije postigao `eqeni uspeh, Trumbi} je, u februaru 1915. godine, `eleo da stupi u dodir sa Dankanom Gregorijem, britanskim diplomatom, u ciqu uspostavqawa veze sa Vatikanom. Trumbi} je s pravom nastojao da se pribli`i Vatikanu, uveren da bi time pomogao stvar ujediwewa, objasnio politiku Jugoslovenskog odbora i poku{ao da ubla`i neprijateqstvo uticajnih crkvenih krugova. Wega je tako|e zabriwavala sudbina Dalmacije, koja je bila neizvesna zbog namere Italije da tra`i odgovaraju}u teritorijalnu naknadu za svoj ulazak u rat na strani Antante. Trumbi}eva nastojawa bila su opravdana, a politi~ki instinkt zdrav. Veze i simpatije izme|u Vatikana i Italije mogle su se potvrditi i oja~ati na ra~un ustupaka jugoslovenskih delova Habzbur{ke monarhije kao kompenzacije za neutralnost Apeninske kraqevine. U tom pogledu u Kuriji nije bilo nimalo oklevawa ili razmi{qawa; odlu~nost da se Italiji ponudi odgovaraju}a kompenzacija bila je podstaknuta `eqom da se izbegne sukob izme|u Austro-Ugarske i Italije i tako oja~aju Antantini redovi. U toku razgovora o ustupawu Trentina Italiji, u januaru 1915. godine, Gaspari je obavestio pruskog poslanika Mulberga da je saznao iz najpouzdanijeg izvora da je Antanta ponudila Italiji, u zamenu za objavu rata Austro-Ugarskoj, Dalmaciju, Julijsku Krajinu i Trentino. U Kuriji je preovladalo uverewe da je italijanska vlada mogla da prihvati tu ponudu, {to je predstavqalo opasnost kako za Austro–Ugarsku, tako i za Vatikan. Da bi se to izbeglo, Gaspari je upozorio pruskog poslanika, 4. januara 1915. godine, da bi bilo korisno kad bi austrougarska vlada ponudila Italiji takve ustupke koji bi uklonili pretwu od rata, ili, {to je po mi{qewu kardinala bilo jo{ verovatnije, italijansku okupaciju nekih teritorija u Trentinu i na Jadranu. Obja{wavaju}i daqe svoj stav, Gaspari je izjavio da smatra da Italija ne}e odmah objaviti rat Austro-Ugarskoj, ve} je `elela da okupira Trentino, jadransku obalu i Dalmaciju “kako bi ove oblasti za{titila od rusko–srpskog prodora”. Be~ka vlada je mogla da za{titi ove oblasti na taj na~in {to bi se sporazumela sa Italijom o okupaciji koja bi joj dozvolila da uputi sve raspolo`ive snage protiv Rusije u Galiciji. Na kraju rata, Italija bi povukla svoje trupe i dobila pro{irewe u Trentinu. “Ako bi Austrija”, zakqu~io je Gaspari svoju izjavu, “pretrpela poraz, italijansko prisustvo u tim krajevima spre~ilo bi potpunu katastrofu, a slovenski elemenat bio zadr`an daleko (od obale)” Gasparijeve re~i obja{wavaju mnoge akcije i postupke Sv. stolice u toku rata; stav koji je on izneo nije se izmenio ni posle ulaska Italije u rat, u {ta su imali priliku da se uvere i emisari katoli~ke hijerarhije iz Hrvatske i Slovenije koji su u prole}e 1915. godine posetili papu i predali mu memorandum u ime Hrvata i Slovenaca. U memorandumu, upu}enom 31. III 1915. godine, u ime slovena~kih katoli~kih krugova (Jegli~, [u{ter{i~, Krek, Koro{ec), klerikalnih Hrvata (biskup Mahni~) i Dalmatinaca (Du-

libi}, Vukovi}) zahtevalo se da se Hrvati i Slovenci ujedine u okviru Austrije; ako se ona raspadne u posebnu katoli~ku hrvatsku dr`avu da ne budu ujediweni sa Srbijom. Na Rijeci je u isto vreme odr`an sli~an hrvatsko–slovenski sastanak, sa koga je tako|e upu}en memorandum papi, ali ~iji sadr`aj nije bio toliko srbofobski kao {to je to bio slu~aj sa prvim. Memorandum su doneli u Rim, sredinom aprila, fraweva~ki provincijal Dalmacije fra Jozo Milo{evi} i sinovac kapucinskog provincijala Hrvatske fra Tomo [krivani}. U wemu se govorilo da sve politi~ke stranke `ele rasturawe Austro-Ugarske, da Hrvatska i Slovenija ostanu celina i da se ujedine sa Srbijom, pod dinastijom Kara|or|evi}a. Sastanku su, pored predstavnika hrvatskog katoli~kog seniorata, dr Ekerta i Petra Roguqe, biskupa Mahni~a i Milo{evi}a, prisustvovali Frano Buli}, Matko Lagiwa, Janez Krek i drugi. Tom prilikom odlu~eno je da se uputi memorandum papi “u korist Hrvatske”, od koga se tra`ilo da se na mirovnoj konferenciji zalo`i za pravedne zahteve katolika u Hrvatskoj. U razgovoru sa Benediktom XV, koji je primio predstavnike iz Dalmacije, Skrivani} je saznao da papa nije nameravao da interveni{e u korist o~uvawa te pokrajine. Trumbi} je rekao Jovanu Jovanovi}u, poslaniku Srbije u Londonu, u leto 1916. godine, da je Benedikt XV odgovorio, na zahtev da Italija ne odvaja hrvatski i slovena~ki narod, ovim re~ima: “A {ta }ete kad je Italija tako htela”. Papine re~i potvr|uju da je u Vatikanu doneta odluka da se ne ~ine smetwe italijanskim pretenzijama u Dalmaciji i da su odredbe Londonskog pakta bile u skladu sa wegovom politikom teritorijalnih ustupaka, mada ne i ulaskom Italije u rat na strani saveznika. Stoga je amputacija austro–ugarskih teritorija bila primqena mirno; ona nije predstavqala posebnu opasnost za Monarhiju i wen opstanak jer je sli~nih ustupaka bilo i u pro{losti. Ulazak Italije u rat prekinuo je odnose i veze izme|u jugoslovenskog episkopata u Austro-Ugarskoj i Kurije, pa su one ubudu}e bile sporadi~ne. Ubrzo nakon ulaska Italije u rat, u leto 1915. godine, i kasnije, u `eqi da odredi svoj stav prema izuzetno zna~ajnom pitawu nacionalnog samoopredeqewa naroda, kao i politiku Vatikana prema wemu, Benedikt XV i vatikanska {tampa dali su mnoge izjave i objavili vi{e napisa posve}enih tom problemu. Vatikan nije `eleo da zaostane za velikim silama koje su, iako samo na~elno, prihvatile princip nacionalnosti kao na~elo kojeg }e se pridr`avati u svojoj politici. Iz toga su proistekli mnogi nesporazumi izme|u vlada Antante i potla~enih naroda, {to su Centralne sile koristile za svoje propagandne ciqeve. U apostolskoj alokuciji Allorche fummo, 28. juna 1915. godine, odr`anoj povodom godi{wice rata, Benedikt XV je istakao da bi sa mirnom save{}u trebalo raspravqati o pravima i pravednim aspiracijama naroda. “Za{to ne otpo~eti”, pitao se papa, “sa iskrenom voqom, razmenu gledi{ta, direktno ili indirektno, kako bi se u granicama mogu}eg ostvarila prava i aspiracije naroda i do{lo do kraja ovog strahovitog rata?” Zanimqivo je primetiti da je papa upotrebio re~ “pravednim aspiracijama”, {to je ukazivalo da se princip samoopredeqewa nije mogao primeniti na sve narode. Izjava je jo{ jedanput odbacivala pomi-

sao da habzbur{ku dr`avu treba rasturiti i na wenom tlu stvoriti nove nacionalne dr`ave. Dok je pre rata postojao paralelizam izme|u pretenzija naroda i politike Kurije, rat je pokazao da su se one sad razilazile, {to je papa svojom izjavom priznao. Alokucija Allorche fummo predstavqala je napad na nacionalizam i sve one koji su propagirali stvarawe nacionalnih dr`ava. Na~elo autonomije naroda unutar Monarhije ostalo je do kraja rata osnovni postulat politike Vatikana, pa je u tome izme|u wega i velikih sila postojala, do prole}a 1918. godine, primetna sli~nost u gledi{tima. U narednim mesecima pokazalo se da je na~elo autonomije, onako kako su ga shvatali u Kuriji, bilo ograni~eno samo na nekoliko zemaqa i naroda i da se nije primewivalo na sve one koji su se borili za svoju nezavisnost. Pozivaju}i se na pisawe u nema~koj {tampi i izjave u politi~kim krugovima o aneksijama u Belgiji, vatikanski “L’Osservatore Romano” je ukazao da je za postizawe i o~uvawe trajnog mira u Evropi bilo neophodno da se vodi ra~una o “legitimnim i `ivotnim aspiracijama naroda koji su bili `rtve sada{weg po`ara, od kojih u prvi red spadaju Belgija i Poqska”. U pitawu su bile katoli~ke zemqe, {to pokazuje da je princip autonomije bio ograni~en samo na katolike na istoku i zapadu Evrope. Hrvati i Slovenci, uprkos svoga oprobanog katoli~anstva, nisu zaslu`ivali autonomiju, pa nisu ni bili spomenuti u uvodniku lista. Godinu dana kasnije, nakon vidnih promena u politi~koj i vojnoj situaciji, u razgovoru sa dopisnikom pariskog lista “Journal”, kardinal Gaspari je potvrdio da Vatikan nije izmenio svoje stanovi{te. Na pitawe dopisnika o papinom stavu prema ratu, Gaspari je odgovorio da je on bio veoma jednostavan i jasan. Papa je zahtevao uspostavqawe trajnog i pravednog mira “bez izrabqivawa naroda, uzimaju}i u obzir wihove pravedne i ostvarqive aspiracije”. Papa je bio nepristrasan prema svim narodima, ali je pokazivao “posebnu blagonaklonost prema katolicima, koji su kao takvi posebno trpeli”. Hrvati i Slovenci ni ovog puta nisu bili spomenuti, mada su naklonosti za katolike bile izri~ito nagla{ene. U polemici koja je nastala u Italiji, u jesen 1916. godine, povodom predloga socijalista (Turati, Treves, Modiqani) u parlamentu da se otpo~ne sa razgovorima o zakqu~ewu mira na principu uklawawa hegemonije jednog naroda nad drugim i primene nacionalnog principa za sve narode, Vatikan je odmah ustao protiv wega. Vatikanski list je izrazio rezerve prema primeni principa na sve narode bez razlike, bez moralne sankcije i prihvatawa odre|enih kriterijuma. List je priznao da je nacionalni princip bio zna~ajan ~inilac napretka i mira me|u narodima, ali je podvukao da se on mogao primeniti samo na civilizovane narode. Pozivaju}i se na pisawe “Corriere della sera” u kome se navodilo da se princip mogao primeniti na obnovu Belgije, stvarawe Poqske, obnovu nezavisnosti Srbije i Crne Gore, vra}awe Alzasa–Lorena Francuskoj i Trsta Italiji, autor ~lanka u “L’Osservatore Romano” se sa tim saglasio. U pitawu su bile dr`ave i narodi na koje se princip mogao lako primeniti. Da bi potvrdio raniji stav, autor je zakqu~io da “mi svakako ne mislimo da stavqamo sve nacionalisti~ke revandikacije na istu osnovu”, ~ime je ponovio gledi{te da zahtevi Hrvata i Slo-

venaca nisu u`ivali podr{ku Kurije i da nisu spadali u kategoriju onih naroda na koje se nacionalni princip mogao primeniti. U skladu sa takvim shvatawima i argumentima bili su i predlozi za zakqu~ewe mira koje je Vatikan izneo u nekoliko navrata u toku 1915–1916. godine. Pored wih, zna~ajnu ulogu u uobli~avawu stavova Kurije igrala je papina `eqa, koje se nije odrekao do kraja rata, da posreduje izme|u zara}enih strana. U razgovoru sa francuskim prelatom, mons. Alfredom Bodrilarom, u jesen 1915. godine, Benedikt XV je predlagao, izme|u ostalog, da se balkanski problemi re{e na taj na~in {to bi se uticaj Rusije i weno prisustvo potpuno uklonili iz tih krajeva i iz Carigrada. Iako se u razgovoru nije spomiwala Srbija ni wen program jugoslovenskog ujediwewa, o~evidno je da ga papa nije odobravao. To potvr|uje zahtev da se Austro-Ugarska o~uva kao velika sila, a problemi Balkana re{e u skladu sa wenim interesima, kao i interesima katoli~ke crkve – iskqu~ewem Rusije. Uop{tena izjava pokazuje da papa nije imao na umu ni mogu}i izlazak Srbije na Jadransko more. To navodi na zakqu~ak da je u Vatikanu preovladalo uverewe da je najboqe re{ewe za pitawe Srbije i Balkana bio povratak na status quo ante bellum. S obzirom na to name}e se, kao pretpostavka, pomisao da je papa za svoj stav koristio memorandum koji su mu podneli Milo{evi} i [krivani}, mada je te{ko utvrditi wenu ta~nost. ]utawe o jugoslovenskom problemu, koje je nametnula Kurija, bilo je primetno i u vreme posete Nikole Pa{i}a, predsednika srpske vlade, Zapadnoj Evropi, po~etkom 1916. godine. On je u martu 1916. godine bio primqen kod pape, a razgovor se vodio o zdravqu kraqa Petra, stradawima srpskog naroda i `eqi Vatikana da radi za mir. Pa{i}u je bilo razumqivo da u Vatikanu nisu `eleli da razgovaraju o jugoslovenskom problemu, pa ga nije ni pokretao u toku prijema. Ipak, da bi podstakao razgovore i saznao vi{e o pravim namerama Vatikana, Pa{i} je, u jesen 1916. godine, predlo`io da “Jugosloveni katoli~ke vere”, misle}i svakako na neke ~lanove Jugoslovenskog odbora, zatra`e prijem kod pape. Ukoliko bi do prijema do{lo, trebalo je zatra`iti wegovu podr{ku ideji ujediwewa sa Srbijom i nastojati da ga uvere da katoli~koj veri nije pretila nikakva opasnost u novoj dr`avi, u kojoj }e u`ivati punu ravnopravnost sa pravoslavnom crkvom. Do predlo`ene posete nije do{lo, pa ni uveravawa koja je predlagao Pa{i} nisu bila saop{tena u Kuriji.” (isto; str. 305-308)

6. Odnos Vatikana prema jugoslovenskom ujediwewu
Autor u poglavqu “Plan Vatikana za re{ewe balkanskih problema” iznosi stavove Vatikana ~iji je glavni ciq bila za{tita Austrougarske i spre~avawe da se Srbija pro{iri na wen ra~un. “Iako je Kurija odbijala da raspravqa i obja{wava svoj stav i politiku prema jugoslovenskom ujediwewu, oni su bili potpuno uobli~eni u jesen 1916. godine. U na~elu, u wima nije bilo bitnog odstupawa od stava koji je papa zauzeo u jesen 1915. godine, iako su pojedini detaqi bili odre|eniji i konture politike preciznije. Krajem novembra 1916. godine Marketi–Selva|ani izneo je u razgovoru sa nema~kim poslanikom u Bernu, Rombergom,

pored ostalog, predlog da se Srbija obnovi kao nezavisna dr`ava, pod uslovom da se od we zahtevaju teritorijalne i druge koncesije i garancije. Romberg je primetio da je takav predlog imao za ciq da se za{tite interesi crkve i o~uva status quo.^iwenica da u Marketijevom predlogu nije bilo pomena Austro-Ugarske pokazuje da Sv. stolica nije razmatrala mogu}nost stvarawa jugoslovenske dr`ave niti davawa autonomije Hrvatima i Slovencima. U decembru 1916. godine Vatikan je odlu~io da se ukqu~i u diskusiju i razmenu gledi{ta izme|u Antante i Centralnih sila. Inicijativu za to dao je kancelar Betman–Holveg govorom u Rajhstagu 12. decembra, u kome je pozvao sve zara}ene zemqe da otpo~nu pregovore o zakqu~ewu mira. Predlog je nai{ao na podr{ku predsednika Vilsona, a isto je u~inio i papa. U govoru kardinalskom kolegijumu 24. decembra Benedikt XV je, pozivaju}i se na predlog nema~kog kancelara, izneo svoje mi{qewe i predloge. Teritorijalne probleme trebalo je re{avati prema tome koliko su bili pravedni, a to je posebno va`ilo za probleme Balkana, Jermenije i oblasti koje su sa~iwavale Poqsku. Papin govor predstavqao je uvod u akciju koju je pripremio kardinal Gaspari. On je, tri dana kasnije, uputio nunciju Boncu detaqan predlog o osnovama za budu}i mir. Wegov predlog je, pored ostalog, potvrdio da je Vatikan ostajao pri selektivnoj primeni principa nacionalnosti. U pogledu Srbije, Crne Gore i Rumunije predlog je predvi|ao slede}e: Srbija, kao i Rumunija, trebalo je da bude obnovqena, ali su obe dr`ave morale da se odreknu teritorijalnih dobitaka i pro{irewa koje su stekle u Drugom balkanskom ratu. Crna Gora je tako|e trebala da bude obnovqena, ali je stanovni{tvo posle rata moglo da se izjasni da li `eli ujediwewe sa Srbijom ili `eli da sa~uva svoju dr`avu. Austro-Ugarska je trebala da ustupi Italiji one oblasti u kojima je preovladavao italijanski jezik, Trst da se pretvori u slobodan grad, a Italija da dobije odre{ene ruke u Albaniji. Te{ko je utvrditi da li je Dalmacija bila ukqu~ena u jezi~ke granice, mada je to bilo mogu}e. O ustupawu drugih austrougarskih teritorija nije se ni{ta govorilo (Bosna, Hercegovina, Dalmacija, Vojvodina), pa se mo`e zakqu~iti da su polo`aj i teritorijalni integritet AustroUgarske trebali da ostanu nepromeweni. Obnova Srbije i Crne Gore, kao i mogu}nost wihovog ujediwewa, ukazivali su da su u Vatikanu pre}utno priznali potrebu izlaska Srbije na more, iako je odluka o tome trebalo da se donese posle rata. Takvo re{ewe je, istovremeno, trebalo da olak{a pritisak na Habzbur{ku monarhiju, pre svega u vezi sa Bosnom, Hercegovinom i Vojvodinom i nadoknadi gubitke Srbije na drugoj strani, pre svega, u Makedoniji. Ovakvom sistematizacijom balkanskih problema Sv. stolica je, o~evidno, `elela da za{titi Austro–Ugarsku i spre~i {irewe Srbije na wen ra~un. Ideja o stvarawu jugoslovenske dr`ave bila je odlu~no odba~ena. U odgovoru na predlog Betmana–Holvega i predsednika Vilsona, predstavnici savezni~kih zemaqa saop{tili su, po~etkom januara 1917. godine, da Antanta zahteva obnovu Belgije, Srbije i Crne Gore, evakuaciju okupiranih teritorija i reorganizaciju Evrope u skladu sa principom samoopre-

deqewa. Nagla{avala se potreba da se oslobode Italijani, Sloveni, Rumuni i ^ehoslovaci od stranog gospodstva, kao i narodi koji su se nalazili pod vla{}u sultana. Iako se Hrvati i Slovenci nisu izri~ito spomiwali, takva formulacija je, nesumwivo, ukqu~ivala i wih. Vatikan je odlu~no istupio protiv takve pretenzije i primene principa samoopredeqewa, nagla{avaju}i da je to predstavqalo pretwu postojawu Austro-Ugarske; program je tako|e bio u suprotnosti sa predlogom Vatikana da se ostvari autonomija za pojedine narode unutar Monarhije. U tom trenutku razlika u pogledima izme|u Vatikana i Antante bila je potpuna. U noti ameri~koj vladi, Gaspari je istakao da su saveznici `eleli rasturawe Austro-Ugarske, {to je moglo da dovede do u~vr{}ewa Rusije na Sredozemqu i sredwoj Evropi i ugro`avawa katoli~kih interesa. Govorilo se tako|e i o “uve}anoj Srbiji” kao protagonisti ruskih interesa na Balkanu, {to je bila otvorena aluzija na planove za stvarawe jugoslovenske dr`ave. Po{to bi se ona nalazila pod dominacijom Rusije, opasnost po Vatikan i katoli~ke interese bila je jo{ o~iglednija. Ambasador Pejy, kome je nota bila uru~ena, objasnio je da je Vatikan bio uznemiren “zbog Austrije”. U Vilsonovom govoru u Kongresu, 22. januara 1917. godine, data je podr{ka principu samoopredeqewa, “pravu narodima koji se nalaze pod stranom dominacijom da sami sobom vladaju”. To je izazvalo novu uzbunu u Kuriji, gde se tvrdilo da je Vilson `eleo da “preuredi dr`avnu i politi~ku strukturu Centralnih sila”. Pejyu je stavqeno do znawa da je Vatikan bio protiv takve politike, jer bi ona dovela do pretvarawa Austro-Ugarske “u politi~ki bezna~ajnu dr`avu”. Iako su primedbe bile su{tinske prirode, u javnosti je Vatikan nastojao da sa~uva korektan stav, pa je postojalo uverewe da su wihova gledi{ta bila identi~na. U svakom slu~aju, Vatikan je zahtevao od saveznika i SAD da odustanu od politike koja bi dovela do uni{tewa habzbur{ke dr`ave, {to mu je, mesec dana kasnije, po{lo za rukom da obezbedi. Po~etkom 1917. godine, srpska vlada, mada nedovoqno upoznata sa predlozima koji su se razmewivali izme|u Vatikana i Centralnih sila, ili cara Karla i francuske vlade, posredstvom princa Siksta Burbonskog, nije imala nikakvih iluzija da su novonastala situacija i izgledi da SAD u|u u rat protiv Centralnih sila obe}avali promenu dotada{we politike Kurije. Car Karlo je tih meseci odustao od svoje namere da se suprotstavqa obnavqawu Srbije pod dinastijom Kara|or|evi}a, pa u tom pitawu nije bilo nesuglasica sa Vatikanom. Kurija je tako|e svim silama podr`avala nastojawa cara Karla da otpo~ne pregovore sa Antantom i Austro–Ugarsku izvu~e iz rata. Na Krfu i u diplomatskim krugovima preovladalo je uverewe da je Vatikan i daqe zadr`ao svoj neprijateqski stav prema nastojawima Srbije da ostvari program ujediwewa jugoslovenskih zemaqa. Pojedinci, kao Jovan Jovanovi}–Pi`on, smatrali su, uprkos toga, da je potrebno preduzeti korake da bi se taj otpor ubla`io i pripremio teren za ujediwewe. U februaru 1917. godine predlo`io je Pa{i}u da se preduzmu diskretni koraci u Vatikanu u tom smislu. Jovanovi} je bio upoznat da je Kurija radila svim silama da se Habzbur{ka monarhija o~uva posle rata, a na taj korak je bio podstaknut sa jedne “prijateqske strane”. Izrazio je bojazan da }e katoli~-

ki krugovi, zajedno sa Vatikanom, nastojati da je o~uvaju. Dan kasnije, Pa{i} je odgovorio Jovanovi}u da je prilikom svog posledweg boravka u Rimu razgovarao o tom pitawu sa “merodavnim faktorima” i da mu je tada re~eno da nije bilo preporu~qivo preduzeti bilo kakve korake po{to “Vatikan namerno ne}e da ulazi ni u kakva politi~ka pitawa”. Pa{i}evo mi{qewe potvrdio je i delegat srpske vlade pri Sv. stolici, dr Mihailo Gavrilovi}, koji je sredinom marta javio iz Rima da je iz dobro obave{tenog izvora saznao da “Vatikan jo{ ne uzima u razmatrawe mogu}nost komadawa AustroUgarske i pitawe na{eg ujediwewa i da on ne veruje da }e Centralne sile biti nagnane na mir kakav `eli Sporazum”. Gavrilovi}ev telegram Pa{i} je pro~itao na sednici vlade narednog dana. Bilo je, svakako, suvi{e rano da se preduzimaju takvi koraci, pa je srpska vlada otklonila Jovanovi}ev predlog”. (@ivojinovi}; cit. delo; str. 308-310) Indikativan podatak iznosi @ivorad Lazi} u kwizi “Pa{i} i ~etiri kraqa”, iz kojeg vidimo da se ruski car pokazao kao odli~an anticipator. Naime, ruski car je posavetovao Pa{i}a da se Srbi ne ujediwuju sa Hrvatima. “A vrativ{i se iz Rusije, Pa{i} je preneo prestolonasledniku da nam car ne savetuje ujediwewe sa Hrvatima, jer ne}e biti kako ka`e hrvatski narod, nego kako ho}e Vatikan. Papa ne}e biti prijateq dr`ave u kojoj dominiraju pravoslavci, iliti {izmatici, kako ih naziva. Hrvati }e biti s nama dok ne operu sramotu {to su se borili na pogre{noj strani u ovom ratu koji gube.” (“Novosti”, ~etvrtak, 2. februar 2006.; izvodi iz kwige @ivorada Lazi}a “Pa{i} i ~etiri kraqa”) U poglavqu “Odobravawe majske deklaracije” @ivojinovi} ukazuje da ona nije bila u suprotnosti sa politikom Vatikana. “Posle ulaska u rat SAD, u prole}e 1917. godine, agitacija za mir u Austro-Ugarskoj dobila je sna`an zamah. ^ernin je izjavqivao da je skori mir neophodan i tra`io da se on zakqu~i do kraja godine. Wegov predlog podr`ala je Kurija, odobravaju}i ideju o trijalisti~kom re{ewu nacionalnog pitawa i smatraju}i da je ono bilo ostvarqivo u postoje}im okolnostima. U tome je u`ivala podr{ku sve{tenstva Hrvatske, Slovenije i ^e{ke. Izglasavawe Majske deklaracije od strane Jugoslovenskog kluba u be~kom Parlamentu pogodovalo je takvim namerama. Deklaracija nije bila u suprotnosti sa politikom Vatikana, iako wen sadr`aj nije odgovarao `eqama Nemaca i Ma|ara. U woj se zahtevalo ujediwewe svih ju`nih Slovena Habzbur{ke monarhije u “jedno slobodno i na demokratskoj podlozi osnovano dr`avno telo, pod `ezlom Habzbur{ko-Lorenske dinastije”. Deklaracija je poslu`ila kao koristan argumenat u rukama cara Karla i Vatikana i wihove politike u jugoslovenskom pitawu. Wom su se slu`ili da poka`u da jugoslovenski narodi u Monarhiji nisu te`ili da svoje nacionalne aspiracije ostvare izvan granica Austro-Ugarske. Deklaracija se tako|e koristila i kao protivargument stavovima i programu Jugoslovenskog odbora i wegovoj saradwi sa srpskom vladom. Austro-Ugarska vlada iskoristila je Majsku deklaraciju, shvativ{i je kao izraz raspolo`ewa stanovni{tva, kao argumenat da se od Benedikta XV zahteva da razmisli o koracima za mir.

Istog dana kad je Deklaracija saop{tena u Carevinskom ve}u, 30. maja 1917. godine, sastali su se u Minhenu nuncije Pa}eli i ambasador [enburg. Austrijski diplomata je izjavio da se od pape o~ekivalo da preduzme korake za mir.” (isto; str. 310-311) U poglavqu “Osuda Krfske deklaracije” @ivojinovi} isti~e otpor Vatikana jugoslovenskom ujediwewu. “Krfska deklaracija, koju su potpisali predstavnici srpske vlade i ~lanovi Jugoslovenskog odbora, 20. jula 1917. godine, predstavqala je daqi korak u ostvarivawu programa jugoslovenskog ujediwewa. Ona je direktno odbacila postulate Majske deklaracije i time potvrdila nameru politi~ke emigracije da nastavi svoju nacionalnu delatnost. Wen sadr`aj predstavqao je podsticaj, iako od maweg zna~aja, za papinu mirovnu inicijativu. Pre polaska na Krf, Trumbi} je nastojao da stupi u dodir sa Vatikanom, ali mu to nije po{lo za rukom. Po povratku sa Krfa i posete Solunskom frontu, Trumbi} se ponovo zadr`ao u Rimu. Stupio je u dodir sa podsekretarom u Kuriji Tedeskinijem, a 19. avgusta 1917. godine razgovarao je u Vatikanu sa Gasparijem. Trumbi}eva zabele{ka o tom sastanku otkriva mnoge, do sad nepoznate detaqe i ukazuje na prirodu prigovora, otpor i omalova`avawe jugoslovenskog pitawa, stav o~evidno odre|en za tu priliku. U razgovoru koji je trajao 45 minuta, Trumbi} je izneo podatke o sebi, svom radu i pogledima, programu Jugoslovenskog odbora i nameri da se stvori jugoslovenska dr`ava. Naglasio je da je razlog wegove posete bio da dobije mi{qewe o verskom aspektu jugoslovenskog pitawa, o ~emu se mnogo razgovaralo na Krfu. Tra`io je od Gasparija da ga uputi {ta daqe da ~ini da se obezbedi polo`aj katoli~ke crkve u novoj dr`avi, u kojoj je po wegovim re~ima bilo {est miliona pravoslavnih, pet miliona katolika i 600.000 muslimana. “Ne `elim da se Sv. stolica uvla~i u politi~ka pitawa. @elim znati da li je ono {to je re~eno u Krfskoj deklaraciji odgovaralo katoli~kim interesima”, izjavio je Trumbi}. Posle ponovqenog zahteva da ~uje wegovo mi{qewe, Gaspari je odgovorio da smatra da je katoli~ka vera bila poni`ena i stavqena na isti nivo sa muslimanima. Na to je Trumbi} izjavio da je to stvar trenutne politi~ke situacije i da treba gledati u budu}nost. “Kad Turska imperija bude proterana iz Evrope, na{i Sloveni–muslimani }e se vratiti hri{}anstvu. Tada }e se i broj Hrvata zna~ajno pove}ati”, zakqu~io je Trumbi}. Razgovor se potom poveo o broju podanika “te jugoslovenske dr`ave”, stavu Italije prema Dalmaciji i nekada{wim poku{ajima nadvojvode Franca Ferdinanda da ujedini ju`ne Slovene u Monarhiji. Trumbi} je odgovorio da je Italija promenila stav, a da plan nadvojvode nije bio ostvarqiv, po{to se nema~ka vlada wemu odlu~no suprotstavqala, kao i Ma|ari. Na Gasparijevo pitawe da li je verovao u povoqan ishod rata po saveznike i program Jugoslovenskog odbora, Trumbi} je odgovorio potvrdno, na {to je Gaspari podrugqivo upitao da li su Hrvati i Slovenci stvarno `eleli da se ujedine sa Srbima. Trumbi} je istakao da oni to `ele i dodao da }e svojom “nadmo}no{}u moralnom” nadoknaditi mawinu u novoj dr`avi. Tada je Gaspari odlu~no napao Krfski program, tvrde}i da u toj dr`avi nije bilo mogu}e ostvariti napredak, da je Pa{i} bio primitivan ~ovek, da nije znao

jezike; nastavio je da pravi uvredqive aluzije na ubistvo Aleksandra Obrenovi}a, atentat u Sarajevu i druge slu~ajeve nasiqa. Trumbi} je branio Pa{i}a re~ima da je bio ~ovek “pozitivnog kriterijuma”, {to Gaspari nije hteo ni da saslu{a. Tu se sastanak zavr{io sa Gasparijevim pozivom Trumbi}u da ga ponovo poseti Razgovor izme|u Gasparija i Trumbi}a potvrdio je mnoge, ranije poznate, detaqe o politici i stavu Vatikana prema jugoslovenskom ujediwewu, ali je ukazao i na neraspolo`ewe, mr`wu i otpor prema Krfskom programu. Dosledan svom stavu, Gaspari je odbio da razgovara o jugoslovenskoj dr`avi, i skoro optu`io Trumbi}a da je svojom politikom doveo katoli~ku crkvu u podre|eni polo`aj u odnosu na pravoslavqe. Isticawe Dalmacije i planova Franca Ferdinanda pokazuje da Gaspari nije odobravao predlo`eno ujediwewe. Drugim re~ima, to je zna~ilo da su jugoslovenske zemqe trebale da ostanu unutar Monarhije, a Dalmacija pre|e u ruke Italije. Srbiju i wenu dinastiju optu`io je najo{trijim re~ima, a wene dr`avnike i wihovu politiku proglasio odgovornim za nasilne metode, ubistva, intrige, i upotrebu nedozvoqenih sredstava. Svojim odgovorima i stavom, Trumbi} je poku{ao da ubla`i otpor Krfskoj deklaraciji na taj na~in {to je ukazao otvoreno na {iroke mogu}nosti prozelitskog delovawa katoli~ke crkve u novoj dr`avi. Predvi|ao je povratak muslimana na katoli~anstvo i sa tim uspostavqawe ravnote`e u odnosu izme|u Srba i Hrvata. Dosledan svojoj prava{koj ideologiji, Trumbi} je, iako indirektno, oblasti u kojima su `iveli muslimani proglasio hrvatskim, ~ime je nastojao da uka`e na wihovu monolitnost i snagu kao branilaca katoli~anstva. Iako su takva uveravawa nai{la na pre}utno odobravawe Gasparija, on se uzdr`ao da o wima iznese svoje mi{qewe. U tom trenutku on je ponudu odbacio, ali je nije zaboravio onda kad se Austro-Ugarska, pora`ena u ratu, raspala u nasledne dr`ave. Trumbi}eva odluka da uka`e na mogu}nosti prozelitske delatnosti katoli~ke crkve predstavqala je uzrok mnogih potowih sukoba izme|u we i nove dr`ave. Trumbi} je napustio Vatikan a da nije dobio ni{ta za uzvrat za jedan tako zna~ajan ustupak. Gaspari je bio nepokolebqiv, a pokazao se i boqim diplomatom od predsednika Jugoslovenskog odbora. Uprkos Trumbi}evih poku{aja da izmeni dr`awe Vatikana prema pitawu jugoslovenskog ujediwewa, wegov stav, uobli~en u papinoj mirovnoj noti, objavqen sredinom avgusta 1917. godine, ukazuje da u tome nije imao uspeha. U razgovoru sa Mihailom Gavrilovi}em, 17. avgusta 1917. godine, Gaspari je potvrdio da je Vatikan smatrao da Srbija, kao i Belgija, treba da bude obnovqena, iako nije predvi|ao da joj se nadoknadi ratna {teta. Gaspari nije spomenuo da Srbija treba da povrati oblasti zauzete u balkanskim ratovima, ali je objasnio razloge zbog kojih Srbiji nije bila upu}ena nota. Ona je upu}ena samo onim zemqama sa kojima je Vatikan odr`avao diplomatske odnose, a preko wih je dostavqena onim vladama Antante i Centralnih sila sa kojima nisu imali odnose. Po~etkom septembra, Gavrilovi} je objasnio da su Srbija, Crna Gora, Rusija, Rumunija, Bugarska i Turska predstavqale za Vatikan dr`ave drugog i tre}eg reda, {izmati~ke ili neverne, sa slabim ili nikakvim dodirom sa wim, bez moralnog i materijalnog utica-

ja. Zbog toga se u noti nisu spomiwale izri~ito, ve} samo uz Poqsku i Jermeniju, prema kojima je Vatikan ose}ao vi{e naklonosti. Tom prilikom on je Gaspariju izjavio da je srpska vlada bila veoma nezadovoqna na~inom na koji se o woj i jugoslovenskom pitawu govorilo u papinoj noti. Dr`avni sekretar je odbacio tvrdwu da je Srbija bila zanemarena i istakao da se u ta~ki tri note spomiwe da sve okupirane zemqe treba da budu evakuisane i da se to odnosilo i na Srbiju. Kardinal je smatrao da nije bilo opravdano ulaziti u te probleme u dokumentu kao {to je bila papina nota i iznositi predloge za wihovo re{avawe. Gaspari je odbio da razgovara o jugoslovenskom pitawu, kao {to je i ranije bio slu~aj. Vatikanska diplomatija dosledno se pridr`avala Gasparijeve politike u pogledu Srbije i jugoslovenskog ujediwewa. U razgovoru izme|u Alena Savarija, britanskog diplomate i Marketija, u avgustu 1917. godine, pitawe Srbije izazvalo je `u~nu diskusiju. Savari je prigovorio {to papa nije izri~ito spomenuo da Austro-Ugarska mora da evakui{e Srbiju, ~ime je ostavio slobodu Nema~koj da svoje gubitke na zapadu nadoknadi teritorijalnim tekovinama na istoku. Marketi je odbacio tu tvrdwu i naveo da }e se o balkanskim pitawima raspravqati na mirovnoj konferenciji. “Papa je smatrao pravednim i potrebnim evakuaciju Srbije i Rumunije”, istakao je Marketi, “a izbegao je da ih pomene samo zato da se u dokumentu sa~uva jednostavnost i izbegnu zapleti”. Ako je tako, odgovorio je Savari, “deo note o Balkanu bio je veoma nesre}no sro~en”. Marketi je priznao opravdanost Savarijeve primedbe i, na kraju, dodao da “Papa nije ni sawao da Srbiju ostavi u posedu Austrije i Bugarske”. Marketi je pru`io obja{wewe skoro identi~no sa Gasparijevim. Obojica su smatrali uputnim da izbegnu da spomenu jugoslovensko pitawe. Za prirodu Gasparijevog odgovora Gavrilovi}u saznao je i britanski poslanik na Krfu, ser ^arls de Gra, koji je zakqu~io da je balkansko pitawe u papinoj noti ostalo nedore~eno. [tavi{e, upozorio je Forin ofis da je Gaspari izbegavao da raspravqa o bilo ~emu {to je bilo u vezi sa jugoslovenskim pitawem. Gasparijeve i Marketijeve izjave, kao i sadr`aj papine note, pokazuju da je Vatikan odlu~no odbacio da prihvati re{ewe jugoslovenskog pitawa na na~in kako se predvi|alo u Krfskoj deklaraciji i da je nastavio da pru`a podr{ku Austro-Ugarskoj. S obizrom na to da je i italijanska vlada odbacila predlog o prihvatawu Krfske deklaracije, koji je u~inio Pa{i} u septembru 1917. godine, izgledalo je da je wen front sa Vatikanom bio jedinstven. Pitawe Dalmacije, za ~ije se ustupawe Italiji zalagao Vatikan, stvaralo je nove probleme i izazivalo uznemirenost. Srpska vlada odlu~ila je da poku{a da iskoristi papinu mirovnu notu da razjasni to pitawe. Obave{tena da je italijanska vlada nameravala da uputi papi poseban odgovor, srpska vlada je odlu~ila da od saveznika tra`i da se u wemu izraze simpatije za Jugoslovene, Poqake i ^ehe, i namera da }e oni biti oslobo|eni dominacije Habzburgovaca. U slu~aju da italijanska vlada prihvati zahtev, on se mogao koristiti i kao pritisak na Vatikan da prekine sa svojim posredni~kim inicijativama. Pa{i} je prihvatio predlog, pa je nalo`io poslanicima u Londonu, Parizu i Petrogradu da tra`e od vlada tih zemaqa da predlo`e italijanskoj vladi

da u svom odgovoru iznese slede}e: 1) princip oslobo|ewa naroda pod vla{}u Nema~ke i Austro-Ugarske, po{to bi isticawe toga zna~ilo demoralizaciju vojske i naroda u tim zemqama; 2) oslobo|ewe naroda oslabilo bi papinu akciju “koja `eli da o~uva pravo i mo} nema~kih dinastija”. Zahtevi ove vrste predstavqali su poku{aj da se italijanska vlada odrekne svojih pretenzija u Dalmaciji i na taj na~in politika Vatikana u~ini bezvrednom. Zahtev je bio neprihvatqiv, po{to Sonino nije bio spreman da se na taj na~in odrekne Londonskog pakta i wegovih tekovina. Pored toga, italijanska vlada nije nameravala da odgovori na papinu notu, pa su savezni~ke vlade odbile zahtev Srbije. U odgovoru na ed-memoar Jovana Jovanovi}a, Balfur je odgovorio da italijanska vlada nije nameravala da odgovori posebnom notom. Tako je novi poku{aj Srbije da osigura podr{ku programu uobli~enom u Krfskoj deklaraciji ostao bez rezultata. Pored toga, zahtev je do{ao u nepovoqnom trenutku, posle italijanskog poraza kod Kobarida, unutra{woj krizi i nastojawima saveznika da Italiju zadr`e u ratu.” (isto; str. 311-313) U poglavqu “Otpor ujediwewu Jugoslovena” autor analizira novu situaciju koja je nastala raspadom Rusije i nestankom velike sile koja je predstavqala najve}u pretwu za Vatikan. “Krajem decembra 1917. godine, posle pobede boq{evika u Rusiji, u Vatikanu su odlu~ili da upozore Srbiju da vi{e ne mo`e ra~unati ni na podr{ku, politi~ku i drugu, te velike sile. Dr`awe Rusije prema jugoslovenskom ujediwewu pro{lo je kroz nekoliko mena, od otvorenog neprijateqstva u prvim godinama rata, do uveravawa cara Nikolaja II, krajem 1916. godine, da verski problem ne}e predstavqati smetwu stvarawu dr`ave Srba, Hrvata i Slovenaca. U razgovoru sa Gasparijem i ]eretijem, krajem decembra 1917. godine, Luju Bakoti}u, delegatu Srbije pri Sv. stolici, re~eno je da je bilo ~udno da se jedna tako “velika dr`ava kao {to je Rusija raspada ba{ u vremenu kad se smatralo da }e postati jo{ ja~a, i nagla{eno da je to mo`da sre}a za Evropu, koja bi ina~e postala `rtva ruske ekspanzivnosti, jer je izgledalo da }e pod wen upliv do}i cela Poqska, Carigrad i deo Balkana do Jadranskog mora u kome bi i balkanski narodi do{li u vrlo nezgodan polo`aj.” Gaspari je zakqu~io da je to bila prirodna posledica ~iwenice da se sve nacionalno heterogene dr`ave raspadaju kad wihovi narodi do|u na vi{i kulturni stupaw i `ele da stvore svoje nezavisne dr`ave. U razgovoru sa ]eretijem, Bakoti} se dotakao pitawa u “vezi na{ih politi~kih aspiracija”, ali se ]ereti uzdr`ao od bilo kakvog komentara, osim {to je primetio da je za sve, pa i za Jugoslovene sre}a {to je Rusija oslabila. Bilo je boqe da “nam oni (Rusi) budu malo vi{e daleko nego odve} blizu, jer kad mi ostvarimo na{e narodne aspiracije mo}i }emo boqe da sa~uvamo na{u nezavisnu individualnost”. Nema sumwe da se time htelo staviti do znawa da sila koja je pretila Vatikanu i wegovom uticaju na Balkanu vi{e nije postojala, da je opasnost po Austro–Ugarsku (Rusija – podr`avalac Srbije i wene politike) uklowena sa me|unarodne politi~ke scene. S druge strane, Gaspari i ]ereti iznosili su razloge koji su se mogli sa istom vaqano{}u upotrebiti u slu~aju

Austro-Ugarske, ~iji se polo`aj stalno pogor{avao. Oni nisu uspeli da prikriju svoje zadovoqstvo zbog Rusije i sudbine Romanova, iako je na pomolu bio udar Austro–Ugarskoj i Habzburzima. Posle pobede kod Kobarida predstavniku Srbije moglo se govoriti na taj na~in, kako bi se potvrdilo uverewe da je Monarhija dovoqno sna`na da se suprotstavi svima koji su `eleli wen raspad. Bakoti} je primetio tu nedoslednost, naglasiv{i da sve {to se dogodilo Rusiji mo`e da se dogodi i Austro-Ugarskoj. To se upravo i dogodilo. Posle Rusije na red je do{la Austro-Ugarska, uprkos svojih pobeda u jesen 1917. godine.”(@ivojinovi}; cit. delo; str. 313-314) @ivojinovi} obja{wava da je nesumwiva opasnost od rasturawa Monarhije koja je mogla da dovede u opasnost polo`aj katoli~ke crkve u sredwoj Evropi, doprinela o`ivqavawu delatnosti Vatikana, “pa je `eqa da se o~uva habzbur{ka dr`avna tvorevina postala glavni ciq wegove politike u toku 1918. godine”. “U Vatikanu su sa zadovoqstvom i olak{awem primili izjave Lojda Yorya i Vilsona, izre~ene po~etkom januara 1918. godine. Najprijatnije od svega bilo je, svakako, ponovqeno uveravawe da Velika Britanija i SAD nisu podr`avale zahteve za rasturawem Austro-Ugarske. U “L’Osservatore Romano” se isticalo zadovoqstvo {to u izjavama nije bilo pomena “u vezi sa unutra{wim pitawima i organizacijom te dr`ave (Austro-Ugarske)”. Pejy je uveravao Vilsona da je wegov govor “obesna`io sve ranije izjave koje su bile shva}ene kao me{awe u unutra{we poslove Nema~ke, ili kao `equ za rasturawem Austrije”. Vilsonov predlog da se narodima Austro-Ugarske osigura neometani nacionalni razvoj nai{ao je na odobravawe u Vatikanu. U razgovoru sa dr Rodolfom Foa, italijanskim novinarom, vo|enim 21. januara 1918. godine, Gaspari je izjavio da je bilo pogre{no mi{qewe da se Austro-Ugarska mogla ukloniti sa evropske politi~ke pozornice. “Ona ne}e nestati, a Italija ne}e dobiti Trst sve dok se ne ostvari potpuna pobeda, kako nad Nema~kom tako i nad Austro-Ugarskom”. Gaspari u to nije verovao, sve dok se saveznici ne na|u na putu za Berlin i Be~. Pad carske Rusije pokazao je da Vatikan nije uspeo da re{i dilemu i da je u wegovoj politici prema narodima Austro-Ugarske s jedne, i biv{e imperije Romanova, s druge strane postojala o~evidna protivre~nost. Po~etkom marta 1918. godine ona je do{la do potpunog izra`aja, posle prijema u Vatikanu finske delegacije, koja je posetila Benedikta XV. Ona ga je obavestila o stvarawu finske dr`ave i izrazila `equ da sa Sv. stolicom uspostavi prijateqske odnose. Tom prilikom, papa je, u odgovoru na izjavu Finaca, saop{tio da “Vatikan, veran svojim tradicijama, `eli da prizna malim narodima ista prava kao i velikim”. Deset dana ranije, u razgovoru sa Bakoti}em, Benedikt XV nije pokazivao sklonost da izrazi sli~nu spremnost u pogledu naroda Austro-Ugarske. Rat je opisao kao “te`ak bi~”, uporedio ga sa tridesetogodi{wim ratom i izjavio da mu se kraj nije mogao nazreti. Kad je Bakoti} primetio da su dva na~ela bila u sukobu i da kraj rata treba da donese pobedu onog koje je bilo pravednije i boqe, to jest samoopredeqewa, papa se uzdr`ao od odgovora. Razlike u stavu prema Fincima i Jugoslovenima bile su o~evidne, pa je i protivre~nost u politici bila

neminovna. Samoopredeqewe se moglo primeniti na Fince i druge neslovenske narode koji su se odvojili od Rusije, ali se nije moglo primeniti na Jugoslovene i druge narode Austro-Ugarske. Raspadawe Rusije trebalo je ohrabrivati i podsticati, dok je u slu~aju habzbur{ke dr`ave to trebalo spre~avati svim sredstvima. Dok je uzdr`ano, ali nesimpati~no dr`awe Benedikta XV postepeno prodiralo u svest pojedinaca i potvr|ivalo se u svakodnevnoj politici, izjave kardinala Gasparija bile su otvoreno neprijateqske. Diskusiju nastalu povodom objavqivawa pisma cara Karla Sikstu Burbonskom, Gaspari je iskoristio da poslaniku Salisu objasni svoje stavove prema jugoslovenskoj ideji i stvarawu dr`ave. Tvrdio je da se ostanak Hrvata i Slovenaca u okviru Habzbur{ke monarhije nije svodio na pitawe wihovog napretka u evropskoj zajednici naroda ili koristi katoli~ke crkve. U pitawu je bila dobrobit Evrope i wene civilizacije, a “sna`na Austro-Ugarska bila je potrebna kao protivte`a Nema~koj”. Dr`avni sekretar tako|e nije imao poverewa u nove dr`ave, wihovu snagu i korisnost. “Savez malih, slabih dr`ava, tu opasnost nije mogao da spre~i”. Kardinal Gaspari nastojao je da upozori britansku vladu da }e weni interesi u Sredozemqu biti dovedeni u pitawe nestankom Austro-Ugarske i prodorom Nema~ke u ju`nu Evropu. U tome nije imao uspeha. Po~etkom maja 1918. godine, Gaspari je optu`io savezni~ke vlade {to su svojom politikom gurale Austro–Ugarsku “u naru~je Berlina”, po{to time “rade za pruskog kraqa”. Dr`avni sekretar je koristio svaku priliku da iznese svoju kritiku politike saveznika prema Austro-Ugarskoj i nastojao da izmeni wihov stav u pogledu stvarawa jugoslovenske dr`ave. Kad su ovi razlozi nai{li na ledeno }utawe u savezni~kim krugovima, Gaspari se odlu~io da iskoristi verske i kulturne razlike izme|u Srba, Hrvata, i Slovenaca u `eqi da opravda svoju opoziciju stvarawu wihove zajedni~ke dr`ave. Krajem jula Salis je bio u prilici da britanskoj vladi objasni dr`awe Vatikana prema pitawu jugoslovenskog ujediwewa. Isticawe kulturnih razlika izme|u Srbije i Crne Gore, s jedne i Hrvata i Slovenaca u Austro-Ugarskoj s druge strane, bilo je primetno u wegovom izve{taju. Ukazuju}i na to da je Vatikan bio dobro obave{ten o kulturnim i ekonomskim razlikama izme|u wih, Salis je naglasio da su se u Kuriji pitali da li }e Hrvati i Slovenci ostvariti `eqeni napredak u zajednici sa dve veoma nerazvijene balkanske dr`ave; vi{e se moglo posti}i dobijawem autonomije unutar Austro-Ugarske, {to se moglo o~ekivati. Izlazak Hrvata i Slovenaca iz habzbur{ke dr`ave mogao je da oja~a polo`aj Ugarske i Pruske, {to Vatikan tako|e nije odobravao. Gaspari je izra`avao nadu da saveznici ne}e voditi politiku koja je bila neprijateqski nastrojena prema katoli~koj crkvi. Po Salisovim re~ima, Vatikan “veruje srpskoj dinastiji i tvorcima Krfskog pakta isto onoliko koliko i Kvirinalu”. U detaqnom izve{taju o svojoj misiji u Vatikanu, Salis je bio jo{ odre|eniji u svojoj oceni politike i nastojawa Vatikana u pitawu jugoslovenskog ujediwewa. Navodio je da mu je Gaspari u nekoliko navrata saop{tio da je “Jugoslavija, kakvu predla`u Englezi i Francuzi, izgledala Sv. stolici kao te{ko ostvarqiva utopija, koja je mogla, bar za neko vreme, zna~iti dominaciju po-

lucivilizovane i pravoslavne Srbije nad naprednim katoli~kim zemqama”. S druge strane, Jugoslavija je mogla da dovede do “trijumfa revolucionarnog pokreta i to uz podr{ku francuskog i italijanskog antiklerikalizma”. Pomen autonomije za neke narode Habzbur{ke monarhije bio je veoma stidqiv i neodre|en, tako da je bio zanemarqiv. Sve to ukazivalo je da bi, po mi{qewu Kurije, materijalni i duhovni interesi katolika u Hrvatskoj i Sloveniji bili najboqe za{ti}eni wihovim ostankom u Austro-Ugarskoj, a bili bi dovedeni u pitawe ujediwewem sa Srbijom i Crnom Gorom. Gasparijevi argumenti izneti u razgovoru sa Trumbi}em ponovqeni su sa mnogo odlu~nosti i upornosti. Za razliku od Benedikta XV i Gasparija, general jezuitskog reda Vladimir Ledokovski pokazivao je druk~ije sklonosti i namere. U razgovoru sa Salisom, po~etkom aprila u [vajcarskoj, Ledokovski je izneo svoj stav prema Slovenima u Austro-Ugarskoj. Tvrdio je da }e ubudu}e wihov polo`aj biti povoqniji i da im saveznici ne}e mo}i da pomognu. Pozdravio je propast carske Rusije, koja je bila oli~ewe Istoka i vizantizma, ukazivao da su Poqaci bili deo zapadne civilizacije, a Srbi isto~ne, iako su bili mawe misti~ni od Rusa; imali su tako|e druk~iji duh od Rusa, na koje je Tolstoj izvr{io r|av uticaj. Kako Rusija vi{e nije bila u stawu da {titi Srbiju, wena sudbina }e biti da se {to pre pove`e sa Zapadom, iako }e za to biti potrebno dosta vremena. Izjava Ledokovskog ozna~ila je tipi~no prozelitski stav reda na ~ijem ~elu se nalazio, a wegovo razdvajawe zapadnih i isto~nih Slovena predstavqalo je deobu na osnovu kulturnih vrednosti i verske pripadnosti. Uzete u celini, izjave pape, Gasparija i Ledokovskog pokazivale su stav Kurije prema Srbiji, Jugoslovenskom odboru, politici Saveznika i onim snagama u Austro-Ugarskoj koje su postajale sve glasnije i tra`ile nacionalnu nezavisnost. Neprijateqstvo prema Srbiji bilo je potpuno odre|eno i neskriveno. Ono se moglo primetiti i u katoli~kim krugovima pojedinih savezni~kih zemaqa. Me|utim, opasnost nije dolazila samo iz Kurije, ve} i od katoli~ke hijerarhije u Engleskoj i Francuskoj, o ~emu su javqali srpski diplomati i drugi. Po~etkom maja 1918. godine, Jovan Jovanovi} je pisao da je iz razgovora sa raznim licima saznao da je Vatikan predstavqao najve}eg neprijateqa jugoslovenskog ujediwewa i da stoga “raspolo`ewa katolika u Engleskoj nisu za nas najboqa”. Predlagao je da se ne{to preduzme da se to neprijateqstvo ubla`i. Otac Nikolaj Velimirovi}, koji je u to vreme boravio u Londonu u slu`benom svojstvu, izjavio je Jovanovi}u da londonski nadbiskup, kardinal Born (Bourne), uprkos nekoliko poziva da pomogne Jugoslovenima nije ni{ta `eleo da u~ini. Sli~no je bilo i sa pariskim nadbiskupom, kardinalom Ametom, koji nije hteo da primi srpske sve{tenike, kao i neke ~lanove Jugoslovenskog odbora, koji su tra`ili wegovu preporuku i pomo}. To je navelo Velimirovi}a da zakqu~i da su “katolici protivni, po uputstvu iz Vatikana, na{em ujediwewu”. Opasnost koju je predstavqala katoli~ka hijerarhija savezni~kih zemaqa podse}ala je na neprijateqstvo koje je pokazivala hijerarhija u Austro-Ugarskoj na po~etku svetskog rata. Me|utim, u trenucima presudnim za jugoslovensko ujedi-

wewe takvo neprijateqstvo moglo je da stvori neprocewive {tete i smetwe srpskoj vladi i Jugoslovenskom odboru. ^emberlenove re~i Jovanovi}u da je “Vatikan svuda ume{an, pa se bojim za tu va{u stvar” potvr|ivale su pretpostavku da je katoli~ka hijerarhija vr{ila pritisak na vlade savezni~kih zemaqa da odustanu od svoje politike. Uprkos svega, pojedini srpski diplomati, pre svega oni koji su proveli du`e vreme u Vatikanu i sa wim odr`avali direktne veze, pokazali su primetnu naivnost i nesigurnost u uo~avawu prave politike Kurije prema jugoslovenskom ujediwewu. U svetlosti ovih podataka, wihova obave{tewa su bila neta~na i neobja{wiva, iako se radilo o qudima eruditima i, u slu~aju Bakoti}a, katolicima. Po~etkom marta 1918. godine, Bakoti}, delegat pri Sv. stolici, pisao je da su “na{i odnosi sa Vatikanom dosad bili dobri”, da su Vesni} i Gavrilovi} ostavili kod pape i Gasparija dobar utisak o Srbiji i da se zahvaquju}i wima “nalazimo u sretnom polo`aju da samo nastavimo onako kako smo zapo~eli”. Dr Mihailo Gavrilovi}, iskusni diplomata i poznati istori~ar, koji je pre Bakoti}a obavqao du`nost delegata, tvrdio je, u prole}e 1918. godine, da “Vatikan nije protiv nas” i da je sa simpatijama gledao na jugoslovensko ujediwewe i da se protiv wega ne}e boriti. ^ak je i Jovanovi} bio sklon da prihvati Gavrilovi}evo mi{qewe, iako je za to imao odre|eno obja{wewe. “Vatikan misli da se ujedinimo, pa da kroz katoli~ki deo na{eg naroda pokatoli~i pravoslavqe ili bar izvr{i uniju zapadnih Slovena katolika”. U budu}nosti je predvi|ao sukob sa Vatikanom zbog upotrebe glagoqice u Hrvatskoj i Sloveniji, {to }e katolike odvojiti od Vatikana, kao i pitawa `enidbe sve{tenika. Ostvarewe takvih zahteva moralo je, po mi{qewu Jovanovi}a, da dovede do stvarawa takve katoli~ke crkve koja ne bi bila prozelitska. Jovanovi} je predvi|ao sukobe sa Vatikanom u pitawima vere i liturgije, iako je bio uveren da }e wegov uticaj biti umawen i uspostavqena nacionalna crkva.” (isto; str. 314316) U poglavqu “Novi napori za o~uvawe Austrougarske” autor sagledava odnos Vatikana prema naslednim zemqama po{to su poku{aji da se spase Austrougarska propali. “U leto 1918. godine, pitawe autonomije naroda u Austro-Ugarskoj po~iwe da zauzima vidno mesto u politici Vatikana. O reakcijama na Vilsonov predlog da se narodima u Monarhiji obezbedi autonomni razvitak u Vatikanu se nisu izja{wavali; u razgovorima sa Salisom, Gaspari je tako|e propustio da objasni na koji na~in je trebalo izmeniti polo`aj naroda u woj. O samoopredeqewu nije bilo ni govora, iako papa nije bio protiv wega u na~elu, kao {to je pokazao u slu~aju Finske. Lansingova izjava 29. maja 1918. godine i neuspeh austrougarske ofanzive na Pjavi podstakli su Kuriju da otpo~ne sa intenzivnom propagandnom akcijom u ciqu neutralisawa takvih izjava i efekata austrougarskog poraza. Na stranicama “L’Osservatore Romana” i “La Civilta Cattolica” o{tro su napadani svi koji su se zalagali za primenu principa samoopredeqewa. U tome nije bilo razlike izme|u austrijskih i savezni~kih dr`avnika. Odgovaraju}i na Lansingovu izjavu, “La Civilta Cattolica” je iznela op{irno poglede Vatikana o tome kako treba

re{iti nacionalno pitawe. U dugom napisu nagla{avalo se da nacionalne pretenzije treba da budu uzdr`ane i da im se ne dozvoli da budu ostvarene na ra~un postoje}ih dr`avnih struktura; ugro`avawe dr`avne strukture Monarhije progla{eno je ilegalnim, a nacionalizam osu|en: “Filozofija neobuzdanog nacionalizma inspiri{e me|u narodima sklonosti koje te`e odvajawu; ona ih podsti~e da uni{tavaju svoje providencijalne formacije, preti da stvori qubomoru me|u wima i okrene jedan protiv drugog”. Umesto nacionalizma isticali su se zajedni~ki interesi naroda Monarhije, zakonitost, moralno vaspitawe i preure|ewe odnosa izme|u pojedinih naroda u woj, iako je ciq ~lanka bio da obezvredi i umawi zna~aj nacionalnih aspiracija, u wemu se naslu}uje da je Vatikan, iako samo u na~elu, bio sklon da prihvati predlog o davawu autonomije pojedinim narodima. Na ~elu Monarhije, reorganizovane i preure|ene, trebalo je da ostanu Habzburzi. Ovim napisima Vatikan je priznao da je wegov polo`aj kao me|unarodne, moralne i politi~ke snage bio ozbiqno ugro`en. Zato su nacionalisti~ke pretenzije osu|ene kao suprotne istoriji, a na~elo napretka i dobrobiti za sve, a ne samo za pojedine narode, istaknuto u prvi plan. Zahtev da se narodi moralno vaspitavaju imao je za ciq da iskoreni nacionalisti~ku histeriju u Monarhiji. Pri tome Vatikan je nameravao, nagla{avaju}i zajednicu interesa, zakon, vaspitawe i uspostavqawe novih odnosa me|u narodima Monarhije, da aspiracije nacionalista onemogu}i i obezvredi. U jesen 1918. godine, u danima pred kraj postojawa Monarhije, Kurija je odlu~ila da preduzme nove korake u `eqi da je spase od rasturawa. Odgovorni u Kuriji shvatili su ozbiqnost situacije, uvereni da se moglo dogoditi najgore. Pri tome, stav prema jugoslovenskoj dr`avi nije se izmenio, a argumenti koji su se upotrebqavali protiv we u prole}e iznosili su se i daqe. Po~etkom oktobra 1918. godine, Gaspari je razgovarao sa ^arlsom a’Kur-Repingtonom, dopisnikom londonskog “Tajms”, o politi~kim prilikama u Evropi. Izneo je mi{qewe o neophodnosti reorganizacije Monarhije na federalnoj osnovi, a strah od Nema~ke prikazan je kao razlog za to; bio je za re{ewe poqskog pitawa na “austrijski na~in”, {to je zna~ilo nezavisnu Poqsku sa Habzburzima na ~elu. Gaspari je ostao nepokolebqiv neprijateq stvarawa nacionalnih dr`ava u Evropi, predstavqaju}i ih kao uzrok budu}e nestabilnosti: “Wih }e Nema~ka po svojoj voqi, u dokolici, progutati”, podvukao je Gaspari. Nezavisna Poqska imala je izglede i uslove da opstane kao nezavisna dr`ava, {to sa Jugoslavijom nije bio slu~aj. Glavnu smetwu za stvarawe ~vrste jugoslovenske dr`ave, Gaspari je video u nedostatku prirodnih granica, tradicije i istorije. Sli~nu misao kardinal je ponovio i krajem oktobra, kad je sudbina Monarhije bila jasno odre|ena. U razgovoru sa Salisom, koji je o wegovom sadr`aju obavestio ambasadora Pejya, Gaspari je uveravao da }e ^e{ka i Hrvatska imati daleko sigurniji polo`aj ukoliko ostanu u okviru federalne Monarhije, nego ako je napuste. “Kao nezavisne, male dr`ave one }e imati malo zna~aja”. Kad je Hrvatski Sabor izglasao, 29. oktobra, odluku o prekidu svih veza sa Austro–Ugarskom i wenom dinastijom, Vatikan je izrazio veliko nezadovoqstvo i `aqewe. U odgovoru na telegram nuncija Bonca, u kome se saop-

{tavala vest, Gaspari je izjavio da je “odluka Hrvatskog sabora duboko ra`alila Svetog oca”. Nuncijatura je ostala u Be~u, {to je pokazalo da Vatikan nije nameravao da odmah prizna nove dr`ave. To je bio kraj svih nadawa, saznawe da su poku{aji spasavawa Monarhije do`iveli potpuni neuspeh. Nakon potpisivawa primirja sa Austro–Ugarskom, 3. novembra 1918. godine, sa nestrpqewem se o~ekivala odluka Vatikana u politici prema naslednim zemqama. Ona je do{la u obliku papinog pisma kardinalu Gaspariju, upu}enog 8. novembra, u kome ga je obavestio da je nunciju u Be~u nalo`io da stupi u prijateqske odnose sa narodima biv{e Monarhije koji su nedavno stekli nezavisnost. Podvukao je da “crkva prihvata bez otpora legitimne promene, politi~ke i teritorijalne, koje se dogode u `ivotu naroda”. Papino pismo imalo je veliki zna~aj, bez obzira na neiskrenost wegovih re~i i namera; ono je umirilo katoli~ki kler, pre svega hijerarhiju, navelo je da zauzme korektno i kooperativno dr`awe prema novoj dr`avi i da podr`i wene napore za postizawe unutra{we stabilizacije. Pismo je tako|e predstavqalo uputstvo katoli~kom episkopatu da na predstoje}oj biskupskoj konferenciji zauzme konstruktivno dr`awe u mnogim pitawima. Dr`awe klera bilo je od izuzetnog zna~aja za budu}nost nove dr`ave. Me|u biskupima su se nalazili qudi koji su od po~etka rata izra`avali neprijateqstvo prema Srbiji, wenoj dinastiji i jugoslovenskoj ideji. Pojedinci su tokom rata izmenili svoje dr`awe, ali je u wemu bilo uvek prisutno nepoverewe prema budu}oj dr`avi. Biskupi su, pred kraj rata, bili podeqeni u tom pitawu. Sredinom oktobra, biskup Jegli~ je sa tugom primetio da se Austro-Ugarska raspadala, `alio je “nestanak na{e stare Evrope” i izrazio mi{qewe da bi republikansko ure|ewe bilo najpogodnije re{ewe za novu dr`avu. Zagreba~ki nadbiskup Bauer pozdravio je odluku Hrvatskog Sabora i od sve{tenstva svoje nadbiskupije zahtevao da se pridr`ava politike Narodnog Ve}a Slovenaca, Hrvata i Srba. Nadbiskup vrhbosanski, [tadler, u~inio je isto, iako na veoma uzdr`ani na~in, u pastirskom pismu upu}enom vernicima 11. novembra 1918. godine. Splitski biskup dr Juraj Cari} bu~no je pozdravio odluku Hrvatskog sabora, a sve{tenstvu splitsko–makarske dijeceze nalo`io da se pridr`ava naredbi Narodnog ve}a SHS. Izjavqivao je tako|e da je na{em “troimenom narodu ve} osigurana posebna dr`ava”. Sli~no mi{qewe izrazio je i biskup kotorski Frano Tica U~elini, kao i drugi dalmatinski biskupi. Raznovrsnost izjava i wihova priroda otkrivali su strah, neizvesnost i nepoverewe hijerarhije prema Srbiji i wenoj pravoslavnoj dinastiji, wenim institucijama i crkvi, kao i Italiji i wenim planovima na isto~noj obali Jadranskog mora. Dok su biskupi iz Slovenije i Hrvatske pokazivali zabrinutost za budu}nost crkve i strah od srpskih vlasti, dotle su dalmatinski biskupi tra`ili saradwu sa wima u borbi protiv italijanske agresije. Bili su skloni i da tra`e podr{ku Vatikana, iako su sa strahom o~ekivali wegove prve odluke i korake. Iskustva iz pro{losti podsticala su na opreznost. Prisustvo italijanskih trupa du` obale i ostrva posle potpisivawa primirja doprinelo je da kler i katoli~ki `ivaq pru`e podr{ku jugoslovenskoj politici i vladi.” (isto; str. 317-319)

7. Ciq Vatikana – Hrvate i Slovence izolovati od pravoslavnih Srba
Tvrdwe autora “Tajnih dokumenata” poklapaju se sa tvrdwama mnogobrojnih istori~ara i analiti~ara da je papa neprijateqski do~ekao stvarawe Jugoslavije. “Protivno `eqama i makinacijama pape, Austro-Ugarska se je raspala, nije je spasio ni trijalisti~ki program ni Benediktova akcija oko “bijelog mira”. Nastaje Jugoslavija. Papa je do~ekuje neprijateqski. On se ne mo`e sprijateqiti s idejom, da milijuni katolika do|u u sklop jedne dr`ave, koja ne}e biti stopostotno katoli~ka, i u kojoj }e Vatikanu biti, logi~ki, ograni~eno djelovawe. Nije se moglo ni zamisliti, da bi ta Jugoslavija mogla biti katoli~ka konfesionalna dr`ava. Vatikan zato pola`e mnogo nade u nacionalisti~ke hrvatske struje, koje se bore protiv Jugoslavije i `ele je osujetiti. U travwu 1919, dao je kardinal Gaspari, vatikanski dr`avni tajnik, po autoritetu prvi iza pape, izjavu “Petit Parisienu” u prilog neke slovenske i hrvatske nezavisnosti u republikanskoj formi. U kwizi “La Politica della Santa Sede” (Milano 1937, str. 77) to prenosi i talijanski histori~ar Luigi Salvatorelli. Kako biqe`i francuski novinar Maurice Pax, kardinal Gaspari je tom prilikom podvukao svoje `aqewe, {to je Austro-Ugarska raskomadana, jer je ona bila brana protiv nadirawa s istoka. Vatikan je, dakle, te`io za tim, da se u posebnoj, autonomnoj formaciji, Hrvati i Slovenci izoliraju od pravoslavnih Srba, te da se duhovno naslone na sredweevropski katoli~ki blok, kojemu }e nova Austrija biti sto`er. Vatikan i zato odugovla~i s priznawem nove jugoslavenske dr`ave, te novu dr`avu priznaje tek kad konstatira, da su svi wegovi planovi propali, pa se mora prilagoditi ~iwenicama, mada nisu povoqne. Papa je priznao novu dr`avu 6. novembra 1919, godinu dana nakon wenog osnivawa. (“Tajni dokumenti”...; str.17) Istovetne ~iwenice o odnosu Vatikana prema Jugoslaviji iznosi i Sima Simi}. “Posle proklamovawa ujediwewa (1. decembra 1918), kabinet Stojana M. Proti}a je notifikovao Kraqevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca kod sviju dr`ava sa kojima je Kraqevina Srbija imala odnose. Notifikaciju kod Vatikana je izr{io 8. januara 1919. Lujo Bakoti}, delegat srpske vlade pri Sv. stolici. Uskoro po notifikaciji, svi Saveznici, izuzev Italije, priznali su stvarawe i proklamovawe Jugoslavije kao dr`ave i vaspostavili redovne diplomatske odnose. [to se ti~e Vatikana, na akt notifikacije Jugoslavije, reagirao je deset dana docnije ne samo sa krajwom uzdr`qivo{}u nego i sa nepriznavawem. Kardinal Gaspari, notom br. 86243 od 18. januara 1919. dostavio je L. Bakoti}u:

“Hitam da potvrdim Va{oj ekselenciji prijem interesantne note br. 729 od 8. o.m. i da vam zahvalim za saop{tewe, koje ste mi u~inili u pogledu skorih doga|aja u Srbiji” (podvukao S. S.) Kao {to se vidi, kardinal Gaspari, dr`avni sekretar Vatikana, stvarno, odbio je da primi i prizna akt o notifikaciji Jugoslavije kao dr`ave. Istina, kurtoazno je potvrdio “prijem interesantne note”, ali se nije zadr`ao samo na tome, nego je odmah istupio protiv dr`avne formacije Jugoslavije, i to na taj na~in {to je, osporavaju}i i omalova`avaju}i svaki zna~aj notifikacije, ovu prvo oglasio kao “interesantnu notu” a potom sveo i ozna~io kao neko obi~no “saop{tewe” na kome je, razume se, “zahvalan” i ni{ta vi{e. Konkretno, {to se ti~e stvarawa i proklamovawa Jugoslavije, kardinal Gaspari uop{te nije uzeo u obzir ~iweni~no stawe jednog prirodnog istorijskog procesa. Naprotiv, vidi se, da je istupio neprijateqski prema na{im narodima. Po{ao je od nepriznavawa Jugoslavije kao wihove dr`ave, smatraju}i proklamovawe kao neku vrstu “skorih doga|aja u Srbiji” o kojima nema potrebe ni obaveze da se izjasni. Utoliko pre, {to je Italija ve} okupirala izvesne delove jugoslovenske teritorije i {to je o~ekivao sprovo|ewe Tajnog londonskog ugovora. A zatim, {to je o~ekivao unutra{we sukobe i raspadawe Jugoslavije. Razvoj unutra{wih i me|unarodnih doga|aja je potvrdio Jugoslaviju kao istorijsku tekovinu na{ih naroda. Pa ipak, Vatikan je odlagao priznawe Jugoslavije kao dr`ave. Formalno je vezivao odlagawe za svr{etak konferencije od strane Italije. Ovo uslovqavawe je o~ito pokazalo stvarnu solidarnost Vatikana i Kvirinala i u ovom pitawu. Sa jugoslovenskim episkopatom nije bio direktno povezan, nego preko nuncijature u Be~u. Vatikan se nije zadr`ao samo na pitawu nepriznavawa notifikacije. Dosledan svom neprijateqskom stavu prema Jugoslaviji, Vatikan je istupio kombinovanim napadom na me|unarodnom planu. 1) U ciqu podrivawa me|unarodnog polo`aja Jugoslavije za vreme konferencije mira u Parizu, kardinal Gaspari je istupio (aprila 1919) jednom odlu~nom izjavom protiv wenog stvarawa i unutra{weg ure|ewa. Kada mu je L. Bakoti} skrenuo pa`wu na neprijatan odjek ove wegove izjave u Jugoslaviji, kardinal Gaspari je jednostavno porekao i rekao da su neta~no zabele`ene wegove re~i. Ina~e, nije `eleo niti ih je mogao javno demantovati. 2) Podr`avaju}i italijanski imperijalizam na Balkanu, “Oservatore Romano” je uveliko razvijao neprijateqsku kamapwu protiv Jugoslavije. To isto je ~inila i sva italijanska katoli~ka {tampa. 3) Polaze}i od nepriznavawa Jugoslavije kao dr`ave, s jedne strane, i prisvajaju}i prava koja nije imao ni u Austro-Ugarskoj, s druge strane, u prvoj polovini 1919, dakle, pre priznavawa Jugoslavije kao dr`ave i vaspostavqawa redovnih diplomatskih odnosa – Vatikan je imenovao monsiwora Antuna Ak{amovi}a |akova~kim biskupom i to bez znawa i odobrewa jugoslovenske vlade. Postupak Vatikana je pretpostavqao napad na suverenitet Jugoslavije. Zbog toga je oko imenovawa u javnosti stvorena “biskupska afera”.

Iz zvani~nog saop{tewa jugoslovenskog Ministarstva inostranih poslova od 26. jula 1919, videlo se o ~emu se radi: “10. juna papski nuncije u Be~u izvestio je zagreba~kog nadbiskupa dr A. Bauera, da je papa imenovao g. Ak{amovi}a |akova~kim biskupom; dr Bauer saop{tio je ovo banu tek 19. jula, dostavqaju}i mu, u isto vreme, da je nad Ak{amovi}em, koji je bio pozvan od Nuncijature u Be~, obavqen kanoni~ki proces 14. jula. Iznena|ena, kako ovim postupkom Sv. stolice, tako i postupkom g. Bauera, Kraqevska vlada je naredila svom delegatu kod Vatikana da izjavi kardinalu Gaspariju, dr`avnom sekretaru papinom, da je Kraqevska vlada neprijatno dirnuta ovom stvari i da je u obostranom interesu da Vatikan obustavi daqi rad po ovom pitawu, dok i Kraqevska vlada, koja `eli sa Sv. stolicom najboqe odnose, ne da svoje mi{qewe i Sv. stolica stupi o tom u sporazum sa Vladom”. Nalaze}i se pred odlu~nim stavom jugoslovenske javnosti i vlade oko za{tite suvereniteta dr`ave, Vatikan je – kako je to tra`eno – obustavio “daqi rad po ovom pitawu”. Nezavisno od svega onoga {to je docnije ura|eno i postignuto “po ovom pitawu” stoji ~iwenica da je Vatikan poku{ao jednostranim aktom imenovawa da dovede Jugoslaviju pred svr{en ~in i da time nametne neravnopravne odnose, {to prakti~no zna~i da je podredi sebi i li{i wenih suverenih prava kao nezavisne dr`ave. [to se ti~e priznawa Jugoslavije od strane Vatikana, pitawe nije okon~ano ni posle konferencije mira u Parizu. Ne uva`avaju}i akt o notifikaciji od 8. januara 1919, Vatikan je, posredno i neposredno, tra`io da mu se podnese i pismeni jugoslovenski predlog o tome, neka vrsta molbe za priznawe. Po nalogu jugoslovenske vlade, Bakoti} je izjavio kardinalu Gaspariju da smo u svoje vreme notifikovali na{u dr`avu Vatikanu i da ~ekamo samo wegovo priznawe pa da postavimo poslanika pri Sv. stolici. ^im Vatikan to priznawe u~ini jednom notom upu}enom na wega, tra`i}e agreman za poslanika. S jeseni 1919, kardinal Gaspari je insistirao na jugoslovenskoj molbi oko priznawa. O~igledno mu je bilo nezgodno da tek posle devet meseci odgovori na jugoslovensku notifikaciju. Pored toga, ovim zahtevom, planirao je posti}i nekoliko elemenata u prilog politike i taktike Vatikana protiv Jugoslavije. Prvo, da pribavi Vatikanu dokumenat o opravdawu neodgovora na jugoslovensku notifikaciju. A to prakti~no zna~i da prikrije dotadawe nepriznavawe Jugoslavije kao dr`ave od strane Vatikana. Daqe, da za ovo opravdawe pribavi jugoslovensko sau~esni{tvo. Najzad, da preko ovog sau~esni{tva prebaci odgovornost na jugoslovensku vladu oko nepriznavawa Jugoslavije kao dr`ave. Po nalogu jugoslovenske vlade, Bakoti} je u Vatikanu istupio razlo`no i odlu~no. Izjavio je da tra`iti ponovo priznawe od Vatikana posle notifikacije bilo bi suvi{no i protivno na{em dr`avnom dostojanstvu. Daqe, objasnio je da mi ne mo`emo podneti drugu notu, jer bi se ona mogla objasniti samo na dva na~ina: ili da se mi tek posle devet meseci obra}amo Vatikanu za priznawe na{e dr`ave, {to ne stoji, jer smo mi Vatikanu pod-

neli notifikaciju u isto vreme kad i drugim vladama koje su nas usled te notifikacije priznale; ili da takvom notom prebacujemo Vatikanu {to se nije setio na{e note. I jedno i drugo bilo bi nezgodno za Vatikan a mi to ne}emo da ~inimo. Tako je Vatikan bio primoran da se bez okoli{awa izjasni na akt notifikacije br. 729 od 8. januara 1919. Pa ipak, da bi prikrio svoje dotadawe nepriznavawe, Vatikan je, u svom odgovoru od 6. novembra 1919. na jugoslovensku notifikaciju (suprotno teoriji i praksi pisawa nota) pomenuo redni broj na{e notifikacije a ne i wen datum.” (Sima Simi}; Vatikan protiv Jugoslavije; Grafi~ki zavod; {tamparsko-izdava~ko preduze}e; Titograd; 1958; str. 1-4) “Pod pritiskom unutra{wih i me|unarodnih doga|aja, novembra i decembra 1918, jugoslovenski vi{i kler je konvencionalnim putem: proglasima, saop{tewima, okru`nicama i telegramima pozdravqao svr{etak Prvog svetskog rata i akt ujediwewa Jugoslavije. Istovremeno, fakti~ki, postavqao je radikalne zahteve oko regulisawa crkveno-politi~kih pitawa. Razume se, ovim svojim zahtevima je dovodio u pitawe i sam opstanak Jugoslavije kao suverene dr`ave, koja ima da se razvija na osnovu obezbe|ewa dr`avnog integriteta i konfesionalnog mira u zemqi. U stvari, po direktivama iz Vatikana, vi{i kler je odmah po~eo sa podrivawem Jugoslavije kao dr`ave.” (isto; str. 5)

8. Hrvatima odgovaralo jugoslovensko ujediwewe
@uti}, u poglavqu pod naslovom “Jugoslovensko ujediwewe i velikohrvatska ideja 1918. godine”, analizira tezu hrvatskih istori~ara i politi~ara o nasilnom jugoslovenskom ujediwewu, o nametnutom uvla~ewu Hrvatske u Jugoslaviju protiv voqe hrvatskog naroda. “Tako je klerik Dominik Mandi} tvrdio da je ~in ujediwewa bio “neovla{ten, samovoqan i prijevaran, prema tome nezakonit”. Po wemu, delegacija Narodnog vije}a oti{la je u Beograd “bez ovla{tewa cjelokupnog Narodnog vije}a i bez odobrewa Hrvatskog sabora; postupala je samovoqno, ne dr`e}i se uvjeta koje je Sredi{wi odbor Narodnog vije}a bio utvrdio. Ujediwewe je izvr{eno protiv duha samoodre|ewa naroda, jer je hrvatski narod tada u ogromnoj ve}ini bio za daqwi opstanak dr`ave Hrvatske i protivan unitarnoj centralisti~koj dr`avi, kakva je stvorena 1. prosinca 1918.” U ovih posledwih sedamdesetak godina ~esto je isticana Radi}eva i Ma~ekova krilatica da je 1918. “lajbek” pogre{no zakop~an i da ga treba ponovo raskop~ati, odnosno da se pogre{ni i po Hrvate izuzetno {tetan jugoslovenski politi~ki i dr`avni koncept mora vratiti na polaznu 1918. godinu. Posle ujediwewa, u jugoslovenskim katoli~kim pokrajinama brzo se po~elo zaboravqati na sve hrvatske i slovena~ke dr`avne i politi~ke muke posle raspada Austro-Ugarske. Naime, u vreme ujediwewa 1918. godine, vodstvo hrvatskih politi~kih partija i Rimokatoli~ka crkva u potpunosti su potisnuli razmi{qawa o uspostavqawu “Velike Hrvatske”. U tom trenutku politi~ki i dr`avni polo`aj pora`ene Austro-Ugarske i wenih ju-

`noslavenskih pokrajina bio je krajwe nepovoqan. Dr`ava Slovenaca, Hrvata i Srba pojavila se, krajem oktobra 1918, kao tvorevina uli~nog narodnog nemira, nastalog kao posledica kidawa svih veza sa Austro-Ugarskom. Ta dr`ava nije bila me|unarodno priznati dr`avnopravni subjekt. Nad ju`noslovenskim teritorijama biv{e Asutro-Ugarske nadvila se italijanska opasnost, koja je bila optimalna zbog statusa pobednika ove apeninske dr`ave. Crna Gora i Vojvodina ve} su bile ujediwene sa Srbijom (krajem novembra 1918), dok su iz Bosne stizali zahtevi da se i weni predstavnici povedu za wihovim primerom. Gra|anstvo i narod Dalmacije, koje je najvi{e ugro`avao italijanski imperijalizam, iz politi~ko-psiholo{kih i bezbednosnih razloga pritiskali su da se ujediwewe {to pre izvr{i. Zahtevi za federativnom formom, autonomnim statusima i drugim uslovima, podobnim za druga~iju, mirniju situaciju, gubili su se u uslovima dramati~ne opasnosti i poja~anih apela predstavnika ugro`enih ju`noslavenskih naroda da se predupredi italijansko osvajawe. Vrlo nepovoqno su delovale odredbe ugovora o primirju, potpisanog 3. novembra 1918, na temequ kojih je Italija, u ime savezni~kih i udru`enih sila, zauzela i oru`anom silom zaposela znatne delove teritorija na isto~noj obali Jadrana, kao garancije za teritorijalno razgrani~ewe na mirovnoj konferenciji. Narodna revolucionarna vlada Dalmacije protestvovala je, 7. novembra 1918, kod italijanskog Ministarstva inostranih poslova zbog okupacije Dalmacije od strane italijanske flote. Ta okupacija je bila tako dinami~na da je dalmatinska vlada “radi `urne obrane dr`avnog itnegriteta i suverenosti” poslala, 7. novembra 1918. godine, Ministarstvu inostranih dela Kraqevine Srbije slede}i telegram: “Od nekoliko dana ratne la|e Italije pristaju uz na{e obale i iskrcavaju}i ~ete (u) Zadru i raznim otocima, vr{e}i razna okupaciona djela u Zadru, prisvajaju}i sebi prava teritorijalnog suvereniteta; zaposjednu{e urede, prometna sredstva... uslijed navedenih djela zapovjednika talijanske flote bi povrije|en integritet i suverenitet na{e dr`ave i prava Kraqevine Srbije i Crne Gore”. U ime dalmatinske vlade, dr Josip Smodlaka i Ivo Krsteq poslali su, 16. novembra 1918, Narodnom vije}u SHS u Zagreb svoj “prijedlog demokratske vlade Dalmacije u pogledu privremenog jedinstvenog ure|ewa dr`ave Srba, Hrvata i Slovenaca”: “Priop}ujemo vam prijedlog za privremeno jedinstveno ure|ewe dr`ave Srba, Hrvata i Slovenaca sa pozivom da ga usvojite te i sa svoje strane, ako je mogu}e, odmah brzojavno preporu~ite na prihvat Narodnom vije}u Slovenaca, Hrvata i Srba u Zagrebu. Uva`iv{i da najve}i narodni interesi zahtijevaju brz i odlu~an korak u pravcu ujediwewa sa bratskim osje}ajima... @ivotni interesi na{eg naroda zahtijevaju, osobito radi obrane protiv Italije i radi obezbje|ewa poretka u zemqi, da se bezodvla~no provede ujediwewe Srbije, Crne Gore i cijelog ostalog etnografskog teritorija u jednu dr`avu koja }e se sada zvati dr`ava Srba, Hrvata i Slovenaca, doti~no, da se obrazuje zajedni~ka vlada, zajedni~ki parlament i regenstvo za ~itav na{ narodni teritorij”. Hrvatski liberali J. Smodlaka i I. Krsteq predlo`ili su jedan tipi~an dr`avni model jednostavne unitarne i centralisti~ke dr`ave. Zbog italijanskog nadira-

wa, u Dalmaciji je raslo raspolo`ewe za hitnim ujediwewem sa Srbijom i Crnom Gorom. Pani~na nastojawa dalmatinske vlade za ujediwewem ogledaju se u ultimativnoj predstavci, koju je uputila Narodnom vije}u SHS u Zagreb 20. novembra 1918. godine. Od Narodnog vije}a ultimativno se tra`ilo da se ujediwewe sa Srbijom izvr{i za pet dana. U protivnom, dalmatinska vlada je pretila da }e samostalno proglasiti ujediwewe Dalmacije sa Srbijom. Hrvatsko-srpska koalicija i Star~evi}eva stranka prava (“milinovci”), zajedno sa klerikalnom Koro{~evom Slovenskom qudskom strankom, pani~no su zahtevali da se {to pre izvr{i ujediwewe sa Srbijom i Crnom Gorom. Decembarski ~in ujediwewa za wih je bio imperativ opstanka, delo koje se moralo sprovesti zbog o~uvawa slovena~kih i srpsko-hrvatskih teritorija. Predlog grupe liberala dr Ede Lukini}a, iz hrvatsko-srpske koalicije, zagovarao je jugoslovensko nacionalno jedinstvo, odnosno unitarnu dr`avu: “Radi precizirawa na{eg me|unarodnog polo`aja i radi unutra{we konsolidacije, mislimo da je od prijeke nu`de za na{u mladu dr`avu da stvorimo slijede}i zakqu~ak: ’Progla{uje se potpuno ujediwewe ~itavog jugoslavenskog teritorija biv{e Austro-Ugarske monarhije sa Kraqevinom Srbijom i Crnom Gorom. Da se ovo izrazi i da se mo`e ujediwewe stvarno sprovesti te spremiti konstituanta, koja ima da stvori definitivne odluke o ustrojstvu dr`ave, ima se ~im prije stvoriti jedna vlada iz predstavnika Kraqevine Srbije i Crne Gore, te Narodnog vije}a SHS. Bazu za ove pregovore tvori... Krfska deklaracija i predlog podne{en od vlade Narodnog vije}a za Dalmaciju. Da se obrazovawe jedne vlade {to prije uredi, upu}uje se Predsjedni{tvo da se odmah stavi u li~ni dodir sa srpskom vladom u Beogradu i da se s wom uredi ovo obrazovawe te odmah nakon povratka sazove Sredi{wi odbor Narodnog vije}a i predlo`i dogovorene zakqu~ke na odobrewe’”. Ovakav predlog odgovarao je gledi{tima politi~ara Hrvatsko-srpske koalicije. U skladu sa predlogom dalmatinske pokrajinske vlade istaknuta je potreba centralisti~kog i unitaristi~kog dr`avnog ure|ewa s odre|enim autonomijama pokrajinskih vlada, koje bi odgovarale centralnim dr`avnim organima. Hrvatski intelektualac Ante Tresi}-Pavi~i} tako|e se zalagao za model jednostavne unitarne jugoslavenske dr`ave: “Odobrava se i usvaja Krfska deklaracija. Sredi{wi odbor Narodnog vije}a SHS polazi bezodvla~no u Beograd da skupa sa srpskom vladom izabere zajedni~ku vladu za cijeli etnografski teritorij naroda Srba, Hrvata i Slovenaca. Tako izabrana vlada vodit }e sve poslove, dok je ne zamijeni vlada izabrana iz konstituante”. ^ak je i Vije}e “^iste” stranke prava (frankovci) privremeno prihvatilo jugoslavenski dr`avni okvir, zala`u}i se za hrvatsku republiku u konfederativnoj Jugoslaviji. “Vie}e stranke prava” donelo je, 28. novembra 1918, zakqu~ak da se stranka ne razilazi u tim sudbonosnim trenucima po hrvatski narod. U zakqu~cima se kritikuje rad Narodnog vije}a SHS, ali se ne zaboravqa na optimalnu italijansku opasnost: “Po{to je Narodno vije}e Slovenaca, Hrvata i Srba u svom radu nakon 29. listopada 1918. napustilo sasvim stoqetni ideal i zahtev hrvatskog naroda na posebnu, samo-

stalnu, neovisnu hrvatsku dr`avu, te je uop}e stvaraju}i i ukidaju}i zakone prekora~ilo po Hrvatskom saboru podijeqenu mu upravnu vlast, i po{to je provalom Talijana u na{e hrvatske krajeve ugro`eno ujediwewe hrvatskih zemaqa – zakqu~uje Vie}e da se Stranka prava ne razi|e, jer je u tomu ba{ neminovna potreba da se uzdr`e sve hrvatske stranke, da u slo`nom radu oko ujediwewa hrvatskog naroda o~uvaju hrvatsku dr`avu i da tako spase nacionalni i dr`avni opstanak hrvatskog naroda od posvema{we propasti koja mu prieti. U tu svrhu pro{iren je poslovni odbor Stranke prava zada}om da prema novim prilikama preradi program stranke na ~isto demokratskim, socijalnim i gospodarskim principima jednakosti i bratstva, da sveob}e priznatim pravom samoodre|ewa naroda i hrvatski narod izgradi svoju republikansku dr`avu u federativnom savezu dr`ava Slovenaca, Hrvata i Srba”. Vodstvo frankovaca je, dakle, zbog trenutnih politi~kih interesa preradilo svoj stari austrofilski i klerikalni program i dalo mu novo “demokratsko” ruho. Istori~ar \or|e Stankovi} isti~e da je grupa hrvatskih habsbur{kih legitimista, koja je regrutovana me|u pripadnicima najobrazovanijeg dela politi~ke i intelektualne elite, nezadovoqna odlukama Hrvatskog sabora o otcepqewu Hrvatske od Habsbur{ke monarhije (29. oktobra 1918), obrazovala operativno jezgro za sprovo|ewe programa “neovisne Hrvatske”. Inicijatori su bili saborski zastupnik Ivan Per{i} i klerikalac dr Kerubin [egvi}. Grupa je odr`ala prvi tajni sastanak 12. novembra 1918. godine, a prisustvovali su: istori~ar dr Vjekoslav Klai}, dr Ivan Lorkovi}, Dragutin pl. Hrvoj, dr Albert Bazala, dr Svetozar Ritig, dr Rudolf Horvat itd. Ve}ina su bili jezuitskog obrazovawa, profesori Zagreba~kog sveu~ili{ta “Frawo Josip I”, saborski zastupnici, visoki ~inovnici. Kelrikalac Kerubin [egvi} je upozorio na “pogibeq za hrvatski narod, ako se zaista stvori dr`ava kakvu je zasnovao Svetozar Pribi}evi}. Politi~ka borba koju je ova grupa hrvatske intelektualne i politi~ke elite odlu~ila da vodi odisa}e “~istim hrvatskim duhom”. Svaki pojedinac je dobio zadatak da radi sa odre|enim kategorijama stanovni{tva: S. Radi} je odre|en da se stavi na ~elo pobuwenom seqa{tvu; Kerubin [egvi} “lojalnim” klerikalnim krugovima, dr Ladislav Poli} liberalnoj inteligenciji, dr Vjekoslav Klai} nau~noj eliti, a ostali da tra`e “obilnu potporu u rodoqubnoj hrvatskoj inteligenciji”. Krajwi ciq habsbur{kih legitimista je bio: pru`iti otpor po svaku cenu jugoslavenskoj ideji i politici, ru{e}i moralni i svaki drugi kredibilitet Srbije i Srba, kao pobednika u ratu, a u~vr{}ivati hrvatsko dr`avno pravo i hrvatstvo.” (@uti}; cit. delo; str. 158-163) Psuwski ukazuje, tako|e, da je ujediwewe i{lo na ruku Hrvatima. “April 1941. godine samo je zavr{ni akord zakulisnog koncerta, ~ija je uvertira mnogo starijeg datuma nego {to je u nauci Ante Star~evi}a zabele`eno, da je srpsko-hrvatsko bratstvo na bazi jednakosti nemogu}e, a pretposledwa etapa onome {to je sledovalo iza 6. aprila 1941. godine svakako je osnivawe “Jugoslovenskog odbora”, kada mu je tokom rata 1914-1918, nesre}om srpskog naroda, na ~elo stao jedan od sledbenika Star~evi}eve nauke.

Suprotnosti “Jugoslovenskog odbora” i Nikole Pa{i}a u pogledima na re{ewe srpskog istorijskog i etnografskog problema posle zavr{enog rata, iako tobo`e “u interesu ne~ega ve}eg” ve{to zata{kavana, bile su u narodu evidentne. Jer, srpski narod tokom tolikih ratova nije `rtvovao najboqu svoju decu, da bi se rezultatima tih nat~ove~anskih pregnu}a na jevtin na~in omogu}ila sloboda slednicima Star~evi}eve nauke, o kojoj su oni, ali sa svoga stanovi{ta vekovima sawali. Nikola Pa{i} ne samo {to nije `eleo da se u sklopu srpske dr`ave uklope i takvi ~inioci, sa kojima bi saradwa obzirom na nejednak stepen nacionalne pripreme bila nemogu}a, nego je bio i protivnik stvarawa takvog srpskog geografskog oblika, koji bi prevazilazio srpski istorijsko-etni~ki prostor.” (Psuwski; “Hrvati”...; str. 142) “Iz pro{log svetskog rata (1914-1918) Srbi su iza{li kao pobednici sa bojnog poqa, ali su stvarawem “Jugoslovenskog odbora” bili diplomatski tu~eni. Akcijski kapital toga “Jugoslovenskog odbora” me|utim, bio je onaj neznatni broj hrvatskih dobrovoqaca, koji nije bio ni toliki, da bi se mogla osnovati ~eta pod imenom “Zrinski”. Docnije je ta “{aka jada” poslu`ila hrvatskoj ucewiva~koj politici kao materijal, da su tobo`e Hrvati uzeli u~e{}a u oslobodila~koj vojni. Kao {to bi Srbi na primer imali pravo stavqati pe~at svojine na Afriku samo zato, {to je nekoliko Srba u strana~koj legiji ratovalo pod francuskom zastavom. Sledbenik Star~evi}eve nauke Ante Trumbi}, tuma~io je time oportunizam svoga naroda, kada je mimo voqe srpske vlade osnovao u Francuskoj “Jugoslovenski odbor” sa ciqem, da ovaj poremeti izgradwu srpskog narodnog patriotizma i da u momentu austrougarske “rasprodaje” Hrvatsku prikrpi Srbiji. Sve to, razume se, pred saznawem, da }e u “pogodnom” trenutku lak{e Hrvatsku otrgnuti iz zajednice sa Srbima, nego {to bi je i{~upali iz sklopa koje ja~e sile, ako bi ova versajskim protokolom bila uklopqena u sastav koje od ja~ih dr`ava sredwe Evrope. Za ovo je Trumbi} imao dovoqno vremena, jer su u to vreme srpski dr`avnici bili zaposleni bojnim poqima i brigom za porobqenom domovinom, pa je Trumbi} sa “legitimacijom” “Jugoslovenskog odbora” imao dovoqno vremena za pose}ivawe raznih salona i mr{ewe konaca, kako Hrvatska prilikom nove podele ne bi ostala u bubwu. [a~ica hrvatskih emigranata dakle, uspela je da unese Hrvatsku u zajedni~ki srpsko-hrvatski `ivot i da u docnijem `ivotu unese sve negativne osobine, koje su imale da po utvr|enom planu doprinesu srpskom raspadu. Veterani solunskoga fronta morali su, u interesu “bratstva”, pru`iti ruku onima, koji su se nalazili u protivni~koj vojsci i prema prikazu “Hrvatskog lista”, od 13. XI 1941, bore}i se u sastavu austrougarske vojske (78 osje~ka regimenta), “ratovali protivu Srba neprijateqa” na Crnom vrhu u Srbiji. Zamisao o kolektivizaciji imena ju`nih Slavena ro|ena je kako na jednom mestu u ovoj kwizi videsmo u Zagrebu, ali nije proistekla iz slavenskih pobuda ve} iz `eqe, da se ovo ime prostre i preko srpskih zemaqa, kako bi se srpska nacionalna savest razvodnila jugoslovenstvom i time stvorili preduslovi raspada, na ~ijim bi se ru{evinama bar u jednom delu nazi-

dao novi deo hrvatskog “tisu}godi{weg prava”. Rukovo|eni takvim mislima, Hrvati su stole}ima nasrtali na srpski istorijsko-etnografski prostor, nastoje}i stalno, da u pomawkawu sopstvene istorije firmom hrvatskog imena upravqaju najmarkantnije stranice srpske pro{losti i srpskih pokrajina pod biv{om Austrougarskom. Iz tih pobuda dolazi i ona Star~evi}eva izjava u kojoj ka`e, da “u Srbiji `ivi najplemenitiji deo hrvatskog naroda”. Retko je, me|utim, ko u Srbiji mogao iz hrvatske pro{losti izvu}i pouku i uvideti, da je to jedan iz serije poku{aja, da se hrvatski kalem presadi na srpsko podnebqe. Uostalom, narod koji je zbog odsustva hrabrosti hiqadama godina stewao pod tu|im jarmom, trebao je makar naturawem svoga imena ~initi “pohode” izvan svoga prostora. Ovu istinu ne kriju ni hrvatski istori~ari, koji na neposredan na~in priznaju, da za ono malo svoje “povijesti” mogu zahvaliti jedino delu srpskog naroda, kome su milom ili silom uspeli naturiti svoje nepopularno ime. Sa tako razli~itim nacionalnim ulozima u istoriji i shvatawima, osnovana je orta~ka zajednica, koja se zvala Jugoslavija. Wenim osnivawem ispuwen je deo hrvatskog programa, jer je ova kao austrougarski otpadnik prvo neprimetno, a posle sve ja~e i ja~e otpo~ela identifikovati svoje teritorijalne pretenzije sa geografskim oblikom od Austrougarske otpalih zemaqa, mada su te zemqe, sem u`e Hrvatske, ve}inom srpskog etni~kog sastava, kako to uostalom i sama hrvatska statistika iz 1910. godine utvr|uje, a {to ne kriju ni mnogi Hrvati pro{loga veka, kao {to je slu~aj sa Ivanom Kukuqevi}em, koji na saborskoj sednici, od 6. juna 1848. godine, pred hrvatskim saborom govore}i o srpskom narodu re~e: ’Ovaj nam je narod srpski u najva`nijim vremenima, kada smo stewali pod aristokracijom, latinizmom i germanizmom, na{u ~istu narodnost sa~uvao’.” (isto; 143-145) U kwizi “Tajni dokumenti o odnosima Vatikana i usta{ke NDH” autor isti~e da Vatikan u svim prilikama nastoji da napakosti Jugoslaviji. “Osobito je Vatikan pokazao kako se odnosi prema Jugoslaviji u vrijeme mirovnih pregovora, koji su bili osobito te{ki zbog talijansko-jugoslavenskih sporova oko Julijske krajine. Kad se je godine 1919. u Parizu vodila te{ka diplomatska borba za Istru i Rijeku, Vatikanski slu`beni organ “Osservatore Romano” je pisao ohrabruju}i talijanske imperijaliste Orlanda i Sonnina, te je apelirao na Vilsona, predsjednika Sjediwenih Dr`ava, da pritisne Jugoslaviju. Kad su jednom prilikom talijanski delegati u znak protesta, jer nisu dobivali Dalmaciju, napustili Pariz, vatikanski je organ pisao: “Talijanski delegati imali su savr{eno pravo da se pozviaju na Londonski pakt. Oni }e se vratiti, kad dobiju garancije, da }e prava priznata Londonskim paktom ostati spa{ena i ~vrsta”. Prenosimo ovo mjesto vatikanskog organa iz pariskog “Tempsa” od 10. maja 1919. “Sveta stolica” je u to vrijeme bila s ~itavim svojim utjecajem u Parizu i Londonu na strani talijanskih imperijalista. Papin organ “Osservatore Romano” je godine 1920. (broj 166.) podstrekavao predsjednika talijanske vlade Giolittija protiv Jugoslavena, koji su upravo protestirali zbog postupka Italije prema Slavenima Julijske krajine. Papin organ divi se Giolittijevoj “energi~nosti” u odnosu prema Jugoslaviji: “... pokazao se, da je spreman i sretne ruke ukroti-

teq nasrtqivih protivnika”. I papin je organ prihvatio poznatu parolu ekstremnih talijanskih nacionalista, da je u Prvom svjetskom ratu Italija spasila Srbiju, koja joj je nezahvalna, {to se pokazuje i time, da `eli Istru i Dalmaciju. “Osservatore Romano” donio je, 3. avgusta 1921. (kad su ve} granice bile odre|ene!) ~lanak svog direktora grofa Della Torre povodom diskusije u talijanskom Senatu o odnosu prema Jugoslaviji. Della Torre, koji je uvijek vjerno tuma~io papine poglede, tu tvrdi, da je Dalmacija talijanska zemqa, te je se “Italija nije smjela nikada odre}i”. On `ali, {to je Rijeka pripala Jugoslaviji. Uostalom, i talijanska “Pu~ka stranka”, dirigirana od pape, u svim pitawima, koja su se ticala Jugoslavije, pa osobito u pitawima jadranskog spora, stajala je na ekstremno nacionalisti~kom stanovi{tu.”(“Tajna dokumenta”...; str. 17-18) Smiqa Avramov tako|e ukazuje da je Vatikan bio odlu~an protivnik formirawa Kraqevine SHS. “S izbijawem Prvog svetskog rata Vatikan je proklamovao neutralnost 18. oktobra 1914, ali je svoju sudbinu fakti~ki vezao za Nema~ku i Austrougarsku. Papa Pije X podr`ao js ultimatum Be~a Srbiji i izrazio nadu da }e Austrougarska i}i do kraja u obra~unu sa Srbijom. Za`alio je {to je Austrija propustila da na vreme “egzemplarno kazni svog opasnog podunavskog suseda”. Rimokatolicizam je bio zna~ajan instrumenat Centralnih sila. Presudnu ulogu imale su bankarske vatikansko–nema~ke veze, preko kojih je najve}im delom i finansiran rat. Posle neuspeha Centralnih sila na bojnom poqu papa je razvio sna`nu diplomatsku aktivnost u ciqu spasavawa Austrougarske. Uputio je, 1. avgusta 1917, “mirovnu notu” svim zara}enim stranama, nude}i svoje “dobre usluge” u ciqu okon~awa rata. Svi poku{aji u tom pravcu ostali su bez odjeka. Ne iznena|uje {to je Vatikan do`iveo poraz Austrougarske kao svoj sopstveni, ali se ni tad nije predavao. Bio je odlu~an protivnik formirawa Kraqevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Od tada do nestanka Jugoslavije sa svetske scene Vatikan je delovao na toj liniji. Poku{aji Sv. stolice da uzme u~e{}a u izradi mirovnih ugovora posle okon~awa Prvog svetskog rata ostali su bezuspe{ni: predsednik SAD Vilson energi~no je odbio ovaj zahtev.” (Avramov; cit. delo; str. 35)

9. Poku{aj da se Jugoslavija iskoristi za {irewe rimokatolicizma
Intenzivan otpor koji je Vatikan imao prema ujediwewu i stvarawu Jugoslavije, gurnut je u drugi plan kada je Austrougarska pora`ena, a u prvi plan je do{la mogu}nost da Vatikan iskoristi novonastalu situaciju za svoje interese. Sada postaje aktuelan razgovor izme|u Trumbi}a i Gasparija koji smo ve} naveli, o kojem pi{e @ivojinovi}, kada je Trumbi} ukazao na mogu}nost prozelitske delatnosti katoli~ke crkve. @ivojinovi} isti~e da je Gaspari, “u tom trenutku ponudu odbacio, ali je nije zaboravio onda kada se Austrougarska, pora`ena u ratu, raspala u nasledne dr`ave”. @uti} u poglavqu “Jugoslovenstvo rimokatoli~ke crkve 1918-1921” pokazuje da je Rimokatoli~ka crkva prona{la svoj interes u jugoslovenskoj

dr`avi, odnosno mogu}nost za {irewe rimokatolicizma. To je, pre svih, shvatio i propagirao hrvatski i slovena~ki kler. Me|utim, @uti} zakqu~uje da su “zbog tendencija ja~awa uticaja snaga gra|anskog liberalizma i uvi|aju}i da ne}e ostvariti zami{qenu dominaciju u dr`avi, Vatikan i Rimokatoli~ka crkva postajali sve ve}i protivnici Jugoslavije”. “Epilog Prvog svetskog rata nije bio povoqan za Vatikan i RKC. ’Apostolska’ Habsbur{ka monarhija, glavna za{titnica interesa Sv. stolice, nestala je sa istorijske scene. Svetovnu usamqenost Vatikana poja~avala je ~iwenica {to se liberalna Italija neprijateqski postavila prema papi, kojeg je 1870. godine stavila u politi~ku i ideolo{ku izolaciju unutar zidina vatikanskog grada-dr`ave. Nova liberalna epoha odre|ivala je ideolo{ki smer Evrope. Liberalizam, kao ideologija gra|anskih revolucija i dodatni produkt Prvog svetskog rata, prodire i na teritorije novih dr`ava stvorenih na prostoru biv{e Austro-Ugarske monarhije (^ehoslova~ka, Kraqevina SHS, Rumunija, Poqska). Rimokatoli~ka crkva kao antipod gra|anskih liberala i wima suprotstavqena ideolo{ka internacionala, u vreme ujediwewa stoji na jugoslavenskim pozicijama zbog straha od liberalne Italije i od mogu}eg boq{evi~kog udara. U tako nepovoqnoj me|unarodnoj kosntelaciji snaga, Kraqevina SHS je za Rimokatoli~ku crkvu, odnosno za jugoslovenski Katoli~ki episkopat, mogla biti prihvatqiva i zbog o~uvawa rimokatoli~kih nacija – Hrvata i Slovenaca. Naime, italijanska opasnost za jugoslavenske pokrajine bila je optimalna zbog statusa pobednika koji je u`ivala apeninska dr`ava. Italijansko prodirawe na istok, krajem 1918. pretilo je da Slovence u Koru{koj, Krawskoj i [tajerskoj bri{e sa politi~ke scene Evrope. Hrvati su imali soluciju, ili “samostalna hrvatska republika”, koja bi obuhvatala tri do ~etiri `upanije oko Zagreba, ili prisajediwewe srpskim zemqama. U takvoj te{koj situaciji po rimokatolike biv{e Austro-Ugarske nastupa lukavo jezuitsko prilago|avawe novonastaloj poraznoj situaciji te se tra`i “nacionalno pomirewe”. Odmah posle “dr`avno-pravnog raskida Hrvatske sa Ugarskom” i Habsbur{kom monarhijom, stare{instvo hrvatske pokrajine Dru`be Isusove, sa Ferdinandom Briksijem na ~elu, pozdravilo je, 2. novembra 1918, Narodno vije}e Dr`ave SHS kao zakonitu vrhovnu vlast. Me|utim, liberalno Narodno vije}e je u vi{e navrata raspravqalo o jezuitima i na kraju odlu~ilo da se izradi uredba o wihovom trajnom izgonu iz Dr`ave SHS. Dono{ewe uredbe i weno sprovo|ewe spre~eno je upornim intervencijama zagreba~kog nadbiskupa Antuna Bauera. Istori~ar \. Stankovi} se pita da li je to bilo “jezuitsko prilago|avawe fakti~ki preovla|uju}im ~iniocima stvarawa istorije (i nove dr`ave) ili pragmatizam malog purgera koji je tra`io predah za svoje potisnute nacionalne te`we i versku netrpeqivost koje su u wemu stalno tiwale”. Stankovi} je uveren da je takva politika najve}eg dela “purgerskog sloja”, koja je delovala po zakonima jezuitskog prilago|avawa, proizlazila iz {ireg konteksta pona{awa crkvenih krugova u Hrvatskoj i Slavoniji u prelomnim trenucima ujediwewa. “Kolebawa u tom pogledu”, isti~e Stanko-

vi}, “bilo je i u vrhovima Rimokatoli~ke crkve, ali je prilago|avawe u narodu bilo totalno i fleksibilno – to je transformacija na odre|eno vreme... sprovedena u ’glavi i udovima’. Pragmatizam malog purgera, pod uticajem jezuitskog duha, odraz je vekovnog pragmatizma ’crne internacionale’ koji je utiskivan u svakog lojalnog katolika – pre`iveti i vladati duhom po svaku cenu. Ovakav pragmatizam pokazuje koliko je sna`no izgra|en ose}aj uo~avawa, a zatim prilago|avawa i po potrebi mewawa alternativa, {to je bilo nezamislivo za na~in rada (Srpske) pravoslavne crkve, koja se dr`ala... ’okamewene i tvrde dogmatike’. Po Stankovi}u, nije se moglo racionalno objasniti ni razumeti sve ono {to je do{lo kao egzaltiarni izliv blagonaklonosti prema srpskoj vojsci i masovno izra`avawe odu{evqewa za wene pobede i stvarawe jugoslavenske dr`ave: “Nasuprot vlastitom nemo}nom robovawu, egzaltirano se pozdravqaju ’Srbi vitezovi’! Nasuprot nemo}i da stvore vlasitu vojsku, egzaltirano se uzvikivalo ’@ivjela srpska vojska’! Nasuprot uzdizawu u tolerantnoj atmosferi, koja je stvorena obostranim pregnu}ima naroda, usklik ’@ivio juna~ki narod srpski’”. Me|utim, dr \uro Kuntari}, po`e{ki klerikalac-urednik klerikalnih “Po`e{kih novina”, naknadno je iskonstruisao mit da su se “Po`e`ani i Hrvati oslobodili sami, smiono, bez strepwe i straha”. Srpskim oficirima i vojnicima, koji su do{li u Po`egu, morala je imponovati “kora~nica domobranaca” pod nazivom “Jugoslavenska mati”. Srpski oficiri i vojnici nisu se nijednog trenutka pitali ima li me|u peva~ima i onih koji su po~inili zverstva u Ma~vi, nisu li to oni isti “carevi vojnici” sa Cera i Kolubare “koji govore istim jezikom”. Sam gradona~elnik Po`ege, dr Edo Kir{ner, koji je u jesen 1918. “vapio” za srbijanskom vojskom, 6. avgusta 1914. poziva po`e{ko domobranstvo da osveti svoga cara Franca Jozefa. Za jugoslavenski Katoli~ki episkopat od Jugoslavije je bio neophodan samo labavi konfederalni okvir kako bi Hrvatska, Slavonija i Dalmacija, kao delovi pora`ene Austro-Ugarske, izbegle neizbe`no teritorijalno komadawe izme|u pobedni~kih dr`ava (Italija, Srbija, Crna Gora), te do{le pod nepovoqne odredbe predstoje}eg ugovora o miru. Samo je Jugoslavija mogla izvu}i Hrvatsku, Slavoniju i Dalmaciju, kao i slovena~ke zemqe, iz polo`aja pobe|enih. Klerikalna “Narodna politika”, u broju od 23. decembra 1918. o tome pi{e slede}e: “Mi Hrvati i Slovenci iz pobje|enika postali smo pobjednicima. Sretno smo izbjegli te{kim mirovnim uvjetima. Taj se preokret dogodi iznenada, te smo ostali upravo zapaweni gledaju} u tome osobitu qubav gospodwu naspram nama...”. Uticajni katoli~ki kler je o~ekivao da }e jugoslovensko ujediwewe pru`iti priliku rimokatolicima i za prozelitski rad, a umesto Habsbur{ke monarhije, nova dr`ava postati centar za prevo|ewe pravoslavnih pravoj veri. O~ekivali su da }e jugoslavenska dr`ava biti most za prodor u {iroka prostranstva isto~ne Evrope, pre svega Rusije (Ukrajine). Rimokatoli~ki panslavizam (iza kog se skrivao pankroatizam) koji se razvijao od vremena Juraja Kri`ani}a, Pavla Ritera, Qudevita Gaja, Frawe Ra~kog i Josipa Juraja [trosmajera, bio je usmeren ka prekr{tavawu pravoslavnih

isto~nih naroda. Jugoslavija kao budu}a jednokonfesionalna rimokatoli~ka dr`ava bila je vrlo prihvatqiva za rimokatoli~ku hijerarhiju i Vatikan. Apostoli Katoli~kog pokreta uzeli su prvi u svoj program kao vrhovni ciq “rekristijanizaciju, obnovu u Kristu ~itavog javnog i privatnog `ivota na slovenskom jugu”. “Gospod je postavio budu}nost Ju`nih Slovena u ruke katoli~ke. Rimokatolicima je dao da preuzmu providencijalno zada}u hrvatskog, srpskog i slovena~kog naroda – glavni uzrok postojawa na{e dr`ave. Ujedinit }emo se u jednu veliku falangu, stvorit }emo jedinstvenu slavensku kulturu i biti ~lanovi iste. I bit }e jedan pastir i jedno stado. Onda }e istom i Srbin i Hrvat i Slovenac biti ~lan jedne jedinstvene nacije, onda }e Jugoslavija biti slobodnom domovinom novoga ju`noslavenskog (rimokatoli~kog – N. @.) naroda”. Sa sli~nom porukom pisale su Ak{amovi}eve “\akova~ke pu~ke novine” tokom 1920/21. godine. Naime, novine su kao glasilo Hrvatske pu~ke stranke stajale na idejnoj liniji Katoli~kog pokreta (i Seniorata) koji je u prvi plan isticao socijalne i politi~ke metode borbe. Novine su u po~etku bile na “jugoslavenskoj bojnoj liniji” po{to sa hrvatstvom nisu mogle ostvariti ve}i uspeh u svojim misionarskim i prozelitskim nastupima. Osnovno nacionalno geslo “Pu~kih novina” bilo je: “U boj za kr{}ansku Jugoslaviju”. Sli~ne ideolo{ke “kr{}anske” slogane popularisao je urednik “Hrvatske prosvjete” i predsednik Seniorata dr Qubomir Marakovi}, koji je u antiliberalnom duhu izjavqivao da }e se “katoli~ka Francuska i katoli~ka Jugoslavija (u kojoj je bilo jedva tre}ina rimokatolika – N. @.) zbli`iti u Isusu Hristu, za sretnu budu}nost obiju zemaqa”. Me|utim, i jedne i druge novine nisu zanemarivale ni hrvatsku nacionalnu “bojnu” liniju, odnosno uporedo su isticale dvojni nacionalni identitet: hrvatski za stare rimokatolike i jugoslavenski za srpske “obra}enike” i budu}e rimokatolike. S vremenom }e u “\akova~kim pu~kim novinama” u sve ve}oj meri biti prisutni napisi upereni protiv Srba i “velikosrpske a`daje” u liku antiklerikalne liberalne Jugoslavije koja nije nikako mogla biti po voqi ~elnicima Katoli~kog pokreta i Hrvatske pu~ke stranke. Isticano je “socijalno nezadovoqstvo” i to samo u rimokatoli~kom delu naroda (kao da su pravoslavci `iveli u izobiqu i blagostawu), jer “na{i dr`avnici prigu{uju hrvatski i slovenski dio naroda na ra~un srpskog” onemogu}avaju}i mu slobodan ekonomski razvoj i time izazivaju “plemensko nezadovoqstvo”. “\akova~ke pu~ke novine” su, ve} u februaru 1921, objavqivale ~lanke u kojima se veli~a spoj hrvatstva i rimokatolicizma, koji su zajedno trebali slomiti “velikosrpsku hegemoniju”: “Na{ narod ima dvije svetiwe koje su mu nadasve mile i drage. To su hrvatstvo i katoli~ka kr{}anska vjera. O~uvawe tih svetiwa stajalo je na{ narod kroz vjekove neizmjernih `rtava, pa zato mu i jesu tako srcu prirasle. Na{ narod je mislio da }e se osnutkom dr`ave SHS ve} jednom zar{iti niz tih `rtava, ali se je quto prevario. U wegovoj slobodnoj ujediwenoj dr`avi ide se sistematski za uni{tewem tih wegovih svetiwa: hrvatstva i katoli~anstva. Akcija za uni{tewem Hrvata i hrvatstva, ili bar za wihovim {to ve}im sku~ewem, svima nam je

dobro poznata. No, hvala Bogu, nai{la je na otpor svih po{tenih Hrvata. Hrvati i ako nijesu u istoj stranci, ipak slo`no istupaju na obranu hrvatstva (odlu~ni kohezioni faktor nacionalnog jednoumqa naziva se rimokatolicizam – N. @.) i wegovih pravednih interesa. Na tom slo`nom otporu mora velikosrpska a`daja... skrhati zube. U ne mawoj opasnosti danas nalazi se u dr`avi SHS i rimokatoli~ka vjera, ta isto tako mila svetiwa na{eg naroda. Velikosrpski {ovinisti, koji danas u ovoj dr`avi vedre i obla~e, u idili su, da je provedbi wihovih planova najve}a zapreka katoli~ka vjera na{ega naroda. Imaju posve pravo. Dok je na{ narod katoli~ki, bit }e i hrvatski. Tko ho}e da uni{ti hrvatstvo, mora najprije uni{titi katoli~anstvo. Zato su neprijateqi Hrvata i zapo~eli naj`e{}u borbu proti svemu {to je kr{}ansko i katoli~ko...”. “Beogradske demokrate” se optu`uju da `ele da uni{te katoli~ku veru, da ho}e veronauk iz {kola izbaciti, iako su najve}i antiklerikalci i “kulturkampferi” bili upravo rimokatolici liberalno-masonskog ideolo{kog usmerewa, koji su u isto vreme bili najve}i poklonici integralno jugoslovenskih ideja, npr. Juraj Demetrovi}, Edo Lukini}, Albert Kramer, Oto Gavran~i}, Qudevit Pivko, Bogumil Vo{wak itd. \akova~ki klerikalci upozoravaju rimokatolike da demokratska {tampa otvoreno poziva narod da pre|e na pravoslavqe, te da je demokratsko-radikalna vlada dala pravo javnog delovawa “framazunskoj Velikoj lo`i kojoj je svrha uni{tewe katoli~anstva i kr{}anstva”. Zato se pozivaju vernici da ustanu slo`no, predvo|eni Hrvatskom pu~kom strankom, u odbranu vere: “Ali na odbranu vere moraju ustati i svi svjesni kr{}ani katolici, koji su u drugim politi~kim strankama. Kad smo se slo`ili u obrani hrvatstva, moramo se slo`iti u obrani katoli~anstva, tim vi{e {to je kod nas hrvatstvo bez katoli~anstva izgubqeno. O tome neka promisle i indiferentisti i liberalci, kojima je do hrvatstva jo{ stalo, pa neka radi hrvatstva na{u borbu bar ne smetaju, ako ju ne mogu da podupru”. Bez obzira na ideolo{ke i politi~ke razlike, |akova~ki klerikalci pozivaju sve rimokatolike (Hrvate) da slo`no brane i uzdi`u hrvatstvo. U budu}nosti }e se to i ostvariti. Stvori}e se jedinstveni nacionalni front “uzdizawa hrvatstva”, odnosno savez ideolo{ki nepomirqivih ali zato nacionalno skladnih antipoda koji }e raditi u velikohrvatskom nacionalnom interesu. Hrvatsvo }e uzdizati i ja~ati hrvatski separatni liberali iz Hrvatske seqa~ke stranke Stjepana Radi}a i Hrvatske zajednice Matka Lagiwe; kleronacionalisti organizovani u Katoli~ku akciju (npr. Hrvatski orlovi, Marijane kongregacije, Kri`ari itd.) i Katoli~ki pokret (Seniori, Hrvatska pu~ka stranka) podupirani od frankovaca; hrvatski komunisti i socijalisti }e, bez obzira na proklamovani ateizam i “klasni internacionalizam”, vidqivo delovati u podupirawu i isticawu hrvatstva. Nacionalnim hrvatskim putem |akova~kih klerikalaca kre}u i osje~ki klerikalci. Svoje glasilo “Narodnu obranu” preimenovali su u “Hrvatsku obranu”. \akova~ki klerikalci su osje~ki klerikalni list isticali kao uzorni: “Osobito zadwih godina sjajno brani (“Hrvatska obrana” – N. @.) i hrvatsko i kr{}ansko stanovi{te otkako je ure|uje vrsno pero uzornog kwi-

`evnika i publiciste Q. Dlu{tu{a. Otkako se po zemqi provode organizacije Hrvatske pu~ke stranke, stoji i “Hrvatska obrana” u ovim na{im doqnim krajevima kao sna`an stup Hrvatske pu~ke stranke. Razumije se da su neprijateqi hrvatstva i kr{}anstva jo{ ja~e stali na wu navaqivati”. Hrvat – jugoslavenski nacionalista, dr Fran Bubanovi}, u eseju “Dana{wi Hrvati i jugoslavenstvo” analizirao je internacionalnu strukturu hrvatstva s ciqem da objasni otkud u velikom delu hrvatskog naciona mr`wa prema slavenstvu, jugoslavenstvu i srpstvu. Bubanovi} je u strukturi hrvatstva video uticajne strane elemente koji su bili glavni propagatori netrpeqivosti prema slavenstvu i jugoslavenstvu. Na prvom mestu Bubanovi} je istakao grupaciju “aklimatiziranih tu|inaca” koji su usvojili jezik i obi~aje Hrvata, “pa se prema tome dr`e i te kakvim Hrvatima i brani~ima hrvatstva, mada nijesu po krvi, srcu i du{i Slaveni. Razumije se samo po sebi da im je zato tu|e i nerazumqivo pravo jugoslavenstvo”! U odnosu na “trome i neaktivne prave Slavene” to su bili vrlo agilni i ambiciozni qudi koji su svojim “radom i nastupom dopriweli znatnom razjediwavawu Jugoslavena”. Me|u Hrvatima slavenskog i srpskog porekla tu|inci su zauzimali istaknuta mesta u dr`avnim poslovima, privredi, kulturi i verskim poslovima. U te strane elemente, koji su inkorporirani u hrvatstvo, Bubanovi} ubraja razne Heinzele, Hoffere, Siebenscheine, Nemethe, Tothe, Meyere i druge. Vera je, kako isti~e F. Bubanovi}, sporedna u wihovom hrvatstvu jer ih ima katolika, Jevreja, protestanata. Me|utim, Bubanovi} ipak previ|a ~iwenicu da su svi ti strani elementi bili u 99 odsto slu~ajeva rimokatolici po{to je protestantizam na ju`noslavenskim prostorima bio zanemarqiva pojava, dok su mojsijevci bili malobrojni, a pojedinci nekatolici, koji su se po~eli ose}ati Hrvatima, i sami su prelazili u rimokatolicizam. Zato se na kraju Bubanovi} ipak ispravqa kada ka`e da se u “Hrvate – aklimatizirane tu|ince” mogu ubrojati “svi Jevreji koji ne priznaju jevrejske narodnosti, nego dr`e da su po jeziku i ose}ajima Hrvati. Sve wih ujediwuje jedna negativna karakteristika, a to je da nijesu ni po krvi, ali ni po srcu i du{i tj. po odgoju i naobrazbi Slaveni. Wihova du{a osje}a ta~no diferencije izme|u Srba i Hrvata i zato su za wih Srbi i Hrvati dva razli~ita naroda. To oni nagla{uju rije~ju i djelom”. F. Bubanovi} daqe isti~e grupaciju “~istokrvnih Hrvata, dakle Slavena, s nikakovim, krwim, a katkada i s antislavenskim srcem i du{om, tj. odgojem i naobrazbom”. Wima Bubanovi} dodaje i one “~istokrvne Hrvate s izrazitim slavenskim srcem i du{om”, kod kojih intenzivno i jako “izbijaju na vidjelo nastranosti slavenskog karaktera”. Ovu kompletnu grupaciju Bubanovi} deli u dve kategorije. U jednoj su tzv. inteligentni slojevi, a u drugoj poluintelingencija i seqaci. U kategoriju inteligencije Bubanovi} prvenstveno ubraja “~istokrvne hrvatske katoli~ke sve}enike” kod kojih je “rimski katoli~ki odgoj ubio slavensku du{u”. U kategoriju inteligencije “~istokrvnih Hrvata-Slavena” Bubanovi} ubraja i “sve one ~istokrvne Hrvate koji s politi~kih ili osobnih razloga ne priznaju jugoslavenskog narodnog jedinstva. U wihovoj du{i i srcu nema pravog Slavenstva”! O kategoriji poluineligencije i seqaka “~istih Hrvata-Slavena” Bubanovi}

nije imao ba{ najpovoqnije mi{qewe: “Ona je u du{i pogansko-slavenski ~okot, na koji je od najve}e ~esti i to nesolidno nakalemqen u jednu ruku rimski katolicizam, a drugu seqa~ko, dakle klasno republikanstvo. Rezultat: oba ova monstruma drmaju starodrevnim, hereditarnim ~okotom tako, da pred nas izlazi neko uobra`eno, tvrdokorno, nepovjerqivo, nabusito i za to u ponajvi{e slu~ajeva glupo i jadno stvorewe, u kojem titra tek u primitivnim manifestacijama `ivota par~e srca i du{e slavenske... Kod toga osobito udara u o~i prepotencija i autoritativnost kao znak ograni~enosti i divqa~ke radosti, {to evo on rje{ava najve}e kulturne i politi~ke probleme”. Kona~no, Bubanovi} pomiwe i onu kategoriju “~istokrvnih HrvataSlavena” koji su Slaveni po srcu i du{i, tj. po vaspitawu i obrazovawu. On navodi da me|u wima ima qudi razli~itog obrazovawa iz svih slojeva dru{tva, kod kojih se slavenstvo vrlo dobro razvija s ulagawem skromnih sredstava i malih napora. Iako je 1918-1919. ispoqavao sklonost ka formirawu jugoslovenske dr`ave, Katoli~ki episkopat je sve vi{e postajao zapla{en ideolo{kom klimom u Kraqevstvu SHS. Vatikanska politika i{la je u pravcu {to ve}eg o~uvawa integriteta vere u dodiru sa gra|anskim vlastima, pa mu nije odgovarala politika pojedinih jugoslavenskih vlada koje su forsirale liberalna verska na~ela, spre~avaju}i RKC da aktivno u~estvuje u dr`avnom i politi~kom `ivotu Kraqevine SHS. Zbog tendencije ja~awa uticaja snaga gra|anskog liberalizma i uvi|aju}i da ne}e ostvariti zami{qenu dominaciju u dr`avi, Vatikan i RKC su postajali sve ve}i protivnici Jugoslavije. Liberalna ideolo{ka klima u Kraqevini SHS u dobroj meri je onemogu}avala prozelitske rimokatoli~ke planove. S druge strane, vatikanski uticaj u Kraqevini SHS nastoja}e da poja~a fa{isti~ka Italija. Zajedni~ki imperijalni put na Balkanu fa{isti~ka Italija i Vatikan }e sinhronizovano sprovoditi. Postepeni ideolo{ki zaokret u Italiji od liberalizma ka fa{izmu, izazva}e u redovima vatikanske hijerarhije ose}awa izra`enog italijanskog nacionalizma. (@uti}: cit. delo; str. 164-172) Autor kwige “Tajni dokumenti...” analiziraju}i odnose Vatikana i Jugoslavije potvr|uje da su oni bili neprijateqski. “Odnos Vatikana i stare Jugoslavije bio je kroz ~itavo vrijeme wezina postojawa u znaku napetosti i neprijateqstva, samo s neznatnim periodima popu{tawa i prividnog smirewa. Nema svrhe govoriti o konkretnim prakti~nim motivima sporova, o detaqima, koji nisu nego odraz jednog dubqeg stawa, ne{to {to nastaje u vidu malih posqedica jednog op}eg latentnog neprijateqstva. Pitawe vjeronauka u {koli, agrarne reforme, postavqawe biskupa itd., to su takvi detaqi, oko toga se vodila ona spoqa{wa borba. Bitno je bilo to, da se Vatikan nije mogao sprijateqiti s ~iwenicom, da su milijuni katolika, Hrvati i Slovenci, u jednoj dr`avi morali dijeliti `ivot, prava i du`nosti s milijunima pravoslavnih Srba, i da nije Vatikan bio u toj dr`avi onaj najvi{i autoritet kakav je obi~no u jednoj katoli~koj konfesionalnoj dr`avi.

Bilo je, dodu{e, perioda kad su klerikalne politi~ke stranke u Hrvatskoj i Sloveniji sara|ivale u beogradskim vladama, te su ~ak podupirale kruti centralisti~ki re`im, a osobito se je anga`irao sve}enik Koro{ec, vo|a slovenskih klerikalaca, bilo kao ministar prosvjete, bilo kao ministar unutarwih poslova. To je bilo u ~asovima kad je Vatikan vjerovao, da je to na~in da postigne neke svoje ciqeve, da kompromisom povrati neke od izgubqneih pozicija, da prodre ~ak i u Srbiju, ili pak u ~asovima, kad su progresivne snage u jugoslavenskoj dr`avi prijetile ne samo reakcionarnom re`imu Jugoslavije, nego su i crkvene pozicije bile od toga ugro`enije nego li od samog re`ima. U stvari, stalna je linija Vatikana ipak bila samo ona, koja je te`ila razbijawu Jugoslavije. Zato Vatikan s visokim klerom u na{oj zemqi kroz ~itavo vrijeme, pa i onda kad prividno podupire jugoslavenski re`im, a vjerojatno i smi{qenim pritiskom iz re`ima (osobito za vrijeme suradwe Koro{ca u re`imu) radi `ivo na radikalizirawu separatisti~kih, nacionalisti~kih pokreta, te stvara u Hrvatskoj klerikalno-nacionalisti~ki front, koji se ubrzo u Hrvatskoj amalgamira i pretvara u izraziti klerofa{izam. Takozvani frankova~ki nacionalisti~ki pokret dobiva sve ja~i klerikalni karakter. Usta{tvo je u znaku simbioze frankova~kih i klerikalnih ideja i snaga. Predstavnici bur`oazije, u prvom redu advokati i sve}enici, nosioci su pokreta. Sve}enstvo je vrlo rano postalo bitnim stupom i rukovode}im sredwim kadrom usta{tva. Katoli~ka {tampa izrazito je usta{kog duha, mada iz demago{kih razloga nastupa tobo`e odvojeno i zastupa crkvene i vjerske interese.(“Tajni dokumenti”...; str.18-19) I Dajana Yonston ukazuje na neprijateqstvo Vatikana prema ujediwewu. “Od samog postanka, Kraqevina Srba, Hrvata i Slovenaca bila je okru`ena mo}nim neprijateqima. Ne samo Ma|arska i Austrija, koje su izgubile slovena~ke i hrvatske oblasti, ve} i italijanski nacionalisti koji su bili ogor~eni zbog gubitka isto~ne jadranske obale i ostrva, koja su im zapadni saveznici bili tajno obe}ali. Vatikan je bio jo{ jedan stra{ni neprijateq. Prvobitna reakcija Vatikana bila je da Kraqevinu Srba, Hrvata i Slovenaca tretira kao privremenu, pa je i daqe zadr`ao organizaciju katoli~ke crkve kao da AustroUgarska imperija i daqe postoji. Tako je Vatikan odbio da prilagodi teritorije katoli~kih episkopija novim dr`avnim granicama. Stare dijeceze iz habzbur{kih vremena ostale su netaknute. Knin u Hrvatskoj i daqe je zavisio od Kalo~e u Ma|arskoj, a crkva u slovena~kom glavnom gradu Qubqani zavisila je od dijeceze u Gorici koja se sad nalazila pod Italijom. [tavi{e, Vatikan je i daqe radije zadr`avao nema~ke, ma|arske i italijanske biskupe, nego da imenuje slovenske (hrvatske i slovena~ke) prelate, radije je regrutovao ni`e sve{tenstvo iz me|unarodnih redova, nego iz lokalnih slovenskih i dr`ao “Institut Sv. Jeronima”, glavnu teolo{ku instituciju u Rimu za obuku jugoslovenskih sve{tenika, pod kontrolom italijanskog klera koji je bio neprijateqski raspolo`en i prema samom postojawu Jugoslavije i zagovarao italijansku okupaciju jugoslovenskog dela jadranske obale. Jedini katoli~ki biskup koji 1920. nije bio prikqu~en na Austro-

Ugarsku bio je skopski biskup, monsiwor Meidija, Albanac obrazovan u Austriji, koji je nastavio da se moli za svrgnutog habzbur{kog imperatora i blokirao nastojawe Beograda da se obezbedi finansijska pomo} albanskim katolicima. [to se Bosne ti~e, izbor Ivana [ari}a, predvodnika najekstremnije antisrpske struje, za biskupa Sarajeva, predstavqao je zapravo “objavu rata” pravoslavnoj ve}ini. Kad su siroma{ni lokalni sve{tenici, pod uticajem srpskih sve{tenika tra`ili liberalne reforme kako bi se poboq{ao polo`aj lokalnih parohija i ni`eg klera, Vatikan je odgovorio regrutovawem poslu{nijih pripadnika fraweva~kog reda da preuzmu sve{teni~ke poslove po selima.” (Yonston; cit. delo; str.121-122) @ivojinovi} zakqu~uje da su odluke Vatikana u Prvom svetskom ratu bile prete`no odre|ene politi~kim te`wama. “U svakom slu~aju, na prvo mesto treba ista}i ambiciju Benedikta XV da igra zna~ajnu ulogu u zakqu~ewu mira. Wegov glavni ciq bio je, pri tome, da Vatikanu i papstvu uop{te povrati presti` i uticaj koji su izgubili posle 1870. godine. Papa je tako|e `eleo da, koriste}i se ratnim okolnostima, povrati odre|ene prerogative svetovnog, suverenog vladara, a Vatikanu osigura pro{irewe teritorija.” (@ivojinovi}; cit. delo; str. 345) “Pozivi Benedikta XV predsedniku Vilsonu, kao predstavniku najve}e neutralne sile da se uzdr`i od direktnog ili indirektnog uplitawa u rat nisu tako|e doneli `eqeni rezultat. [tavi{e, oni su bili predmet sumwe u wegovu nepristrasnost. Papa je tra`io da se SAD uzdr`e od pru`awa finansijske, materijalne i politi~ke podr{ke saveznicima; taj poziv je, u postoje}im okolnostima, imao o~evidne politi~ke tonove i posledice. To je predstavqalo zahtev, prikriven moralnim obzirima, da saveznici, nedovoqno pripremqeni za rat, budu prepu{teni sami sebi i neminovnom porazu u borbi protiv Centralnih sila. Papin stav pokazivao je o~evidnu sklonost Vatikana da prizna politi~ku i vojnu hegemoniju Nema~ke u Evropi i wenu nameru da svoju silu iskoristi da uspostavi potpunu nadmo}nost u starom svetu. Trijumf Nema~ke u Evropi otvorio bi joj {iroke mogu}nosti i za ostvarewe svetske dominacije. Politika neutralnosti, za koju se zalagao Vatikan, zanemarila je tako, namerno ili slu~ajno, sve opasnosti koje su mogle da nastanu iz pobede Nema~ke u ratu.” (isto; str. 346) “Politika i dr`awe Vatikana u toku rata nisu uvek bili uslovqeni verskim i moralnim razlozima i obzirima. Mnoge odluke i stavovi bili su odre|eni politi~kim stremqewima i trenutnim okolnostima. Benedikt XV i wegovi najbli`i saradnici dugo vremena su smatrali da je uspeh Centralnih sila pru`ao boqe izglede za ostvarewe ciqeva Vatikana nego pobeda saveznika; u vi{e navrata oni nisu prikrivali svoja ose}awa i raspolo`ewa. Vlade u Be~u i Berlinu bile su toga svesne, a u pojedinim trenucima diplomatija Kurije ih je na to podse}ala. Kadgod je to odgovaralo wihovim interesima i politici, vlade Centralnih sila, za uzvrat, pokazivale su sklonost da podstaknu takva raspolo`ewa i time oja~aju ose}aj uzajamnosti i solidarnosti.” (isto; str. 346) “Za razliku od Austro-Ugarske i Italije, Vatikan je pokazivao primerno neprijateqstvo prema carskoj Rusiji, osu|ivao wene postupke i po-

litiku na Balkanu, u sredwoj Evropi, Carigradu, Moreuzima i Svetoj zemqi. Zapadnim saveznicima je prigovarao zbog politike prema Rusiji i teritorijalnih dobitaka koji su joj bili obe}ani. Svoje nepoverewe i neprijateqstvo prema Antanti u Kuriji su obja{wavali strahom od Rusije i wene ekspanzije na ra~un unijata i katolika u sredwoj Evropi. Posle pada carizma Vatikan je pokazao primernu agresivnost prema ruskim zemqama i narodu, a podsticao je, istovremeno, nema~ku vladu da osigura teritorijalna pro{irewa na istoku Evrope, na ra~un Rusije. Politika prema Rusiji potpuno je odudarala od dr`awa prema Belgiji, koju je, posle po~etnih oklevawa i nesigurnosti, Benedikt XV nastojao da za{titi od pritiska Nema~ke. Radio je svim silama da podstakne razmenu gledi{ta izme|u kraqa Alberta i nema~ke vlade, predla`u}i me|usobni sporazum. U tome je primetna sli~nost sa papinom politikom prema Italiji. U oba slu~aja (Belgije i Italije) `elelo se da one napuste rat i tako doprinesu porazu saveznika. Vatikan je tako|e nagovarao vladu u Be~u da prihvati predloge saveznika i iza|e iz rata. Rasturawe blokova, stoga, predstavqalo je jedan od na~ina da se prekinu neprijateqstva, politika do sad nezapa`ena od strane istra`iva~a.” (isto; str. 347) “Politi~ki i diplomatski sudar izme|u Sv. stolice i zara}enih zemaqa zavr{io se wenim potpunim porazom, privremenom izolacijom i potrebom preispitivawa svoga trenutnog i budu}eg polo`aja. To je bila posledica ~iwenice da su, pravi ili navodni, za{titnici Vatikana do`iveli potpuni vojni~ki poraz i politi~ki debakl. Wegova spremnost da do kraja rata igra ulogu za{titnika i spasiteqa Habzburgovaca i wihove dr`avne tvorevine, s druge strane, dovela je do primetnog nepoverewa i neprijateqstva novonastalih dr`ava (^ehoslova~ka, Kraqevina Srba, Hrvata i Slovenaca). To je jo{ vi{e ugrozilo polo`aj i prisustvo Vatikana u politi~kim krugovima Evrope posle zavr{etka rata. Stav Vatikana prema na~elu samoopredeqewa naroda i wegovoj primeni u Evropi bio je dvosmislen i, u su{tini, negativan. Vatikan je bio spreman da prihvati wegovu primenu za pojedine narode (Poqaci), ali se odlu~no suprotstavqao da se to u~ini za druge (Hrvati, Slovenci). Time je potvrdio sklonost da svoje odluke i stavove posmatra kroz prizmu politi~kih i verskih interesa. Neraspolo`ewe prema Hrvatima i Slovencima bilo je posledica wihove odluke da se ujedine u dr`avu Srba, Hrvata i Slovenaca i wenog otvorenog neprijateqstva prema teritorijalnim i politi~kim pretenzijama Apeninske kraqevine, koja je u`ivala podr{ku Vatikana, na isto~noj obali Jadranskog mora. Umesto potpunog samoopredeqewa, Vatikan je predlagao, kao re{ewe za wihove zahteve, {iroku autonomiju unutar federalno habzbur{ke Austrije.” (isto; str. 348)

IV JUGOSLAVIJA NA UDARU I VATIKANA I KOMINTERNE
1. Jugoslavija – objekat misionarstva za Vatikan

U poglavqu “Majka Bo`ija – kraqica Hrvata” @uti} analizira svrhu progla{ewa Majke Bo`ije za “Kraqicu Hrvata” koja je trebalo da hrvatstvo potvrdi i uzdigne do bo`anskog autoriteta. Autor ukazuje da je Vatikan koristio svaku priliku za pridobijawe {to vi{e vernika i za otvoreno iskazivawe antijugoslovenstva i antisrpstva. “U ciqu pridobijawa {to ve}eg broja Hrvata za ideologiju Rimske crkve, vatikanska propaganda je proglasila Majku Bo`ju za “kraqicu Hrvata”. Stvarano je rimokatoli~ko svehrvatsko svetili{te posve}eno Majci Bo`joj u Mariji Bistrici. Papinim breveom, od 4. decembra 1923, zavetna crkva Sv. Marije Bistri~ke (u Mariji Bistrici) uzvisuje se na dostojanstvo Marije Bazilike. Ovaj izuzetan po~asni polo`aj u`ivale su samo zna~ajen biskupske crkve u Kraqevini Jugoslaviji. U breveu papa Pije XI isti~e veru hrvatskog naroda (Croatiae gentis fide) i svoje nastojawe da hrvatski narod {to ~vr{}e prione uz Sv. apostolsku stolicu. Kult Majke Bo`je rimokatolici su naro~ito negovali u verski me{ovitom po`e{kom kraju. U vo}inskom kraju organizovana je procesija Majci Bo`joj, koju su od isusovaca iz “Po`e{ke kolegije” preuzeli frawevci. Bile su to tegobne procesije, bilo zbog dugog trajawa ili zbog toga {to su prolazile kroz srpska pravoslavna sela na Papuku i u wegovom zale|u. Sama pojava vi{e hiqada u~esnika procesije u srpskim selima, koji su pevali “pjesmice Gospi” uz no{ewe hrvatskih trobojnica, bila je “svojevrsna provokacija na koju nisu mogli da ostanu ravnodu{ni ponosni biv{i kraji{nici, pogotovo u zabrdskim selima”. (@uti}; cit. delo; str. 192) “Nadbiskup Stepinac je, kao i wegov prethodnik A. Bauer, veliku pa`wu poklawao “blagdanima” posve}enim Majci Bo`joj Mariji. On je podupirao slavqewe kulta Majke Bo`je u Remetama kraj Zagreba. U wenu slavu podignut je kip Gospe Remetske. Sa istom revno{}u pohodio je Marijino svetili{te u Olovu u Bosni, u kome je, 1937. godine, izgra|ena crkva posve}ena Gospi Olovskoj i koja je postala “za{titnica hrvatskog naroda”. (isto; str. 193) “Jubilarna “Sveta godina”, 1925-ta, koju Vatikan obele`ava svakih dvadest pet godina, poklopila se sa proslavom “tisu}godi{wice” hrvatskog kraqevstva. Te godine na majskom hodo~a{}u u Vatikanu okupilo se preko 4.000 rimokatolika iz Jugoslavije pod vodstvom 12 biskupa i 400 sve{tenika. Drugo narodno hodo~a{}e, koje je odr`ano u septembru 1925, predvodio je usta{oidni sarajevski nadbiskup dr Ivan [ari}. O wihovoj audijenciji kod pape Pija XI jugoslovenski poslanik u Vatikanu, J. Smodlaka, zapisao je slede}e: “Papa je hodo~asnike vrlo srda~no primio. U pozdravu {to im ga je upravio, s veseqem isti~e kako Hrvati ove godine, po drugi put, dolaze u Rim da slave dva jubileja: crkveni i svoj narodni, naime, tisu}godi{wicu hrvatskog kraqevstva. Raduje se {to vidi u hodo~a{}u ~eqadi iz svih dru{tvenih slojeva, ali ga najvi{e veseli prisustvo Orlova (telove`bena organizacija Katoli~ke akcije, suprotstavqena liberalnom Sokolu – N. @.)... Hrvatska je u pro{losti bila nazvana predzi|em kr{}anstva pa to mora da bude i danas u borbi protiv modernog bezvjerstva (liberalizma – N. @.) i moralne rastrojenosti”.

Prilikom hrvatskog hodo~a{}a u Vatikan, 1929. godine, papa Pije XI Hrvatima je rekao slede}e: “Va{ je narod toliko stoqe}a bio, ne samo predzi|e vjere u Evropi nego i predzi|e evropske civilizacije”. Tom prilikom izrekao je na ra~un “dragih Hrvata” jednu totalnu istorijsku neistinu odrediv{i kao najbitniju odliku hrvatske nacije – grani~arstvo. Vojne vrline srpskih kraji{nika-grani~ara, pripisane su Hrvatima kojih je u veoma malom broju bilo na podru~ju austrijske Vojne krajine. Centralna proslava “1000-godi{wice hrvatskog kraqevstva” odr`ana je u Kutjevu. Prvi put posle 1912. godine, 21. jula 1925, odr`ana je “prva poslijeratna korona”. Misu i “Venisancti” odr`ao je fraweva~ki gvardijan o. An|eo Novak, u prisustvu svih `upnika rimokatoli~kih `upa po`e{kog kraja. Proslave mitskog hrvatskog jubileja podr`avala je i liberalna jugoslavenska monarhija, koja je oficijelno jugoslavenstvo videla u spoju tri stara naroda. Zato su odgovorni dr`avni faktori nekriti~ki prihvatili sve hrvatske jubileje samo da bi se ja~alo proklamovano jugoslavenstvo. Proslavu “1000-godi{wice hrvatskog kraqevstva” u Subotici organizovale su lokalne oblasne i gradske vlasti uz u~e{}e jugoslavenskih Sokola i drugih nacionalnih organizacija. Me|utim, apostolska administratura na ~elu sa Lajo{em Budanovi}em nije htela da organizuje procesiju i sve~anu misu istog dana kada su trebali u~estvovati Sokoli i druge dr`avne organizacije. Proslavu “1000-godi{wice hrvatskog kraqevstva” rimokatoli~ko sve{tenstvo je iskoristilo da iska`e svoje antijugoslavensko i antisrpsko opredeqewe, veli~aju}i “hrvatsku hiqadu godina staru kraqevinu”. Tako je sve{tenik Lambert Golovski (poqskog porekla) prilikom proslave nacionalnog jubileja u Virovitici (23. septembra 1925.), uzviknuo: “Dr`avu }emo sru{iti ali }emo vjeru ~uvati i u woj ostati”. Rimokatoli~ko sve{tenstvo je imalo istaknutu ulogu prilikom osve}ivawa i “otkrivawa” spomen-plo~a u ~ast 1000-godi{wice hrvatskog kraqevstva. “Hrvatstvo Zemuna” je naro~ito isticano tokom slavqewa znamenitog “povijesnog” jubileja. Povodom proslave “1000-godi{wice hrvatskog kraqevstva” “Hrvati grada Zemuna” (uistinu rimokatolici razli~itog narodnosnog porekla) otkrili su, 22. novembra 1925, u franciskanskoj crkvi spomen-plo~u slede}eg sadr`aja: “Za proslave hiqadugodi{wice Hrvatskog kraqevstva postavi}e Hrvati Zemuna ovu plo~u na uspomenu osnutka Kraqevstva i krunisawa prvog hrvatskog kraqa Tomislava. Ovu proslavu uveli~ala je crkva slu`bom Bo`jom na staroslavenskom jeziku”. U selu Bani}ima, op{tina Slavno, otkrivena je, 6. januara 1926, jedna spomen-plo~a u prisustvu oko 200 seqana. Otkrivawe je vr{eno pred crkvom (oki}enom hrvatskim zastavama) posle slu`ewa mise. @upnik don Antun Jasprica je op{irno govorio o svrsi proslave, istakav{i da su se Hrvati “vazda po{teno dr`ali, da nisu nikad za tu|im hlepili, a da su juna~ki branili svoja prava i borili se protiv svojih du{mana”. Pri zavr{etku govora `upnik je pozvao prisutne da ostanu i daqe pravi Hrvati, a onoga koji se iz ma kog uzroka bude stideo svoga hrvatskog imena da ga najenergi~ni-

je od sebe odbiju i da mu “u svakoj prilici vrata zatvaraju”. Naglasio je, daqe, da se proslava obavqa diqem domovine”. Govor je zavr{io uzvikom: “@ivjela Hrvatska i Hrvati”. Don A. Jasprica je uo~i op{tinskih izbora, u aprilu 1926, sa propovedaonice pozivao narod na jedinstveno nacionalno dr`awe, govore}i da mora glasati za kandidate Hrvatske seqa~ke stranke S. Radi}a. Pozvao je kandidate HSS da, ukoliko budu izabrani, do|u kod wega “radi savetovawa”. Na zboru Hrvatske seqa~ke stranke, od 22. jula 1927, odr`ao je govor pun separatisti~kog antisrpskog naboja rekav{i, izme|u ostalog, slede}e: “Ostanite i daqe pravi Hrvati i katolici, te se kao takovi neprestano borite, jer jedino na taj na~in }emo isposlovati da vas oni ’u{qivci’ ne izrabquju i s vama ne gospodare”. Pod “u{qivcima” je mislio na “srpsku upravu” koja tobo`e izrabquje hrvatski narod.” (isto; str. 193-196) Psuwski sagledava period kada na scenu stupa “druga etapa hrvatskog narodnog programa”. “Posle majskih doga|aja iz 1928. godine, i akta od 6. januara 1929. naro~ito, hrvatski su se redovi razdvojili u dve grupe. Hrvatska mawina ostala je na jugoslovenskoj liniji, dok je ve}ina stala na stanovi{te, da se otcepqewe od Jugoslavije, kao druga etapa hrvatskog narodnog programa, ima bez odlagawa sprovesti u delo. Jedino se ova velika hrvatska grupa u sebi podvojila zbog pogleda na sredstva kojima se otcepqewe od Jugoslavije ima sprovesti. Jedni su tra`ili izlaz u diplomatskim trikovima, kojima se dr`ava imala na unutra{wem i spoqa{wem politi~kom `ivotu podr`avati u neprestanoj krizi sve do raspada. Druga, teroristi~ki orijentisana grupa smatrala je, da teroristi~kim delima na li~nosti i objekte od javnog zna~aja mogu neposrednije uticati u korist potpune hrvatske samostalnosti, u koju bi bile ugrabqene srpske pokrajine Bosne, sa delom Dalmacije, Slavonije i Sremom. Ove srpske pokrajine nisu Hrvatima bile toliko interesantne zbog wihovog srpskog stanovni{tva, koje je docnijim ostvarewem “Nezavisne Hrvatske” istrebqeno, koliko zbog rudnog i ekonomskog bogatstva, koji su zbog takvih svojih osobina predstavqali hrvatski san od Tomislava pa do danas.” (Psuwski; cit. delo; str. 155) Simi} isti~e naklowenost Pija XI prema usta{ama i analizira kako je to uticalo na odnose Vatikana i Jugoslavije. “Za vreme pontifikata Pija XI (1922-1939) na{a diplomatska istorija sa Vatikanom jeste od neobi~ne va`nosti. Naro~ito zbog ~iwenice da je ceo pontifikat obele`en harmoni~nom povezano{}u papske Kurije i fa{isti~ke Italije protiv dr`avnog integriteta Jugoslavije. U svetlosti vatikanske politike, Jugoslavija je predstavqala, uglavnom, objekat misionarstva, kao zemqa misija (terra missionis). Na pontifikalnim institutima i kolegijumima spremali su se poslenici za misionarski rad u domovini. Docnije se pokazalo da su, mawe-vi{e, svi vatikanski vaspitanici bili prononsirani usta{e (Stepinac, Draganovi}, Saka~, Kamber, Lackovi}, Berkovi} i dr.). Za vreme pontifikata Pija XI bio je aktiviran kurs isusovaca uop{te. To je imalo za posledicu da je papa Pije XI postavio vi{e biskupa i nadbi-

skupa, koji su se pokazali kao strani neprijateqi jugoslovenske dr`ave. Zatim, pomogao je katoli~ke redove i radio na osnivawu novih redova i kongregacija. Povla{}ivao je Katoli~ku akciju. Razdelio mnoga papska odlikovawa revnosnim rimokatoli~kim poslu{nicima. Primao je mnogobrojna hodo~a{}a iz zemqe, koja su usred Vatikana bila pretvorena u demonstracije protiv dr`avnog integriteta Jugoslavije. Na euharisti~ke kongrese slao je poruke politi~ke prirode i posebne delegate. Papa Pije XI je mnogo insistirao na zakqu~ewu konkordata. Prilikom zakqu~ewa tzv. “Rimskih sporazuma” (1942) s Musolinijem, Nikola Pa{i} i Mom~ilo Nin~i} su posetili papu Pija XI. Ovom prilikom, s jedne i s druge strane, istaknuta je `eqa da se {to pre urede sva sporna pitawa. U tom ciqu, idu}e godine, boravila je specijalna jugoslovenska delegacija u Rimu, koja je vodila pregovore sa ~lanovima papske Kurije oko zakqu~ewa konkordata. Pregovori nisu uspeli usled iskqu~ivosti papske Kurije i doma}eg klera. Papa Pije XI nije bio obeshrabren. Docnije, pregovri su nastavqeni diplomatskim putem. Tako je na dan 25. jula 1935. potpisan konkordat. Usled pritiska jugoslovenske javnosti, konkordat nije bio ratifikovan, ~ak je bio povu~en. Zategnutost u odnosima Vatikana i Jugoslavije zabele`ena je vi{e puta. Do zategnutosti uglavnom je dolazilo zbog pitawa agrarne reforme, i naknade {tete za crkvena imawa; oko pitawa ure|ewa Zavoda sv. Jeronima; oko pitawa neprijateqskog dr`awa katoli~kog episkopata prema drugim konfesijama; oko pitawa upotrebe staroslovenskog bogoslu`ewa (glagoqice); oko pitawa nastave u svim {kolama; oko pitawa vaspitawa omladine; oko pitawa crkveno-administrativnog razgrani~ewa onih delova jugoslovenskih biskupija, ~iji se ordinariji nalaze na tu|oj teritoriji. Daqe, zategnutost je dolazila otuda, {to je pontifikat Pija XI bio vrlo neprijateqski raspolo`en prema na{em `ivqu, koji je ostao u italijanskom ropstvu a vrlo prijateqski prema usta{ama, koji su delovali protiv Jugoslavije kao dr`ave. U Istri i Gorici je vr{ena planska denacionalizacija Jugoslovena. Italijanske vlasti su pozatvarale slovena~ke i hrvatske {kole i primoravale Jugoslovene na fa{isti~ku nastavu. Izvr{ena su mnogobrojna hap{ewa i deportacije ~ak na Siciliju. Papska Kurija ne samo da nije ova nasiqa osudila, nego je ~ak odobravala a u mnogim slu~ajevima i podstrekavala fa{iste u tome. Sam proces denacionalizacije Jugoslovena papska Kurija je poja~avala ukidawem staroslovenskog bogoslu`ewa (glagoqice).” (Simi}; cit. delo; str. 9-11) Kao i Jugoslavija i Rusija je za Vatikan predstavqala vrlo po`eqan objekat misionarstva, to je prostor koji je Rimokatoli~ka crkva oduvek te`ila da osvoji. “Zvu~i gotovo neverovatno da je Sv. stolica do~ekala Oktobarsku revoluciju i boq{evi~ki sistem u Rusiji kao svoju novu {ansu. Jo{ u prvim danima revolucije Vatikan je uspostavio tajne veze sa Lewinom, za koga je religija bila pragmati~ki faktor. Uz wegovu saglasnost u Rusiju je u{lo na stotine misionara. Papa Pije XI je tim povodom izjavio da se mora “poza-

baviti sa |avolom”. Militantni ateizam nije bio prepreka za saradwu, jer je kroz revoluciju ru{en glavni neprijateq rimokatolicizma – pravoslavqe. Pismeni sporazum izme|u Sv. stolice i SSSR, zakqu~en 12. marta 1922, zna~io je “de fakto” priznawe boq{evi~ke vlade. Dan pre potpisivawa ovog sporazuma sovjetska vlada pru`ila je Vatikanu niz koncesija jednostranim aktom. Tajnim memorandumom oformqen je finansijski konzorcijum, koji je realizovan preko “Nema~ke isto~ne banke – A.G” u Berlinu. Krajem marta 1922, Rimska kurija obezbedila je 1,500.000 lira pomo}i SSSR, a katoli~ka ameri~ka organizacija “ARA” dodatno milion dolara. Misionari jezuitskog reda organizovali su u Moskvi kuhiwe i dnevno delili 40.000 toplih obroka.” (Avramov; cit. delo; str. 35-36) “Po~etkom 1922. Vatikan je uputio pismo Dru{tvu naroda, zahtevaju}i da se stanovni{tvu pru`i pomo} a ve} septembra 1924. u Rusiju je stigla nova grupa misionara. Po zabele{kama sestre Lava Trockoga, objavqenim nakon smrti Lewina 1924, Lewin se opredelio za uspostavqawe diplomatskih odnosa sa Vatikanom ali ga je u tome spre~ila smrt. U odnosu na religiju, Lewinov period osta}e zabele`en kao najapsurdnija pojava. Na hiqade pravoslavnih sve{tenika je ubijeno, na stotine crkava uni{teno, a istovremeno date su posebne beneficije Rimokatoli~koj crkvi. Svoj religiozno-misionarski rad, u stvari prozelitski, Vatikan je prikrivao humanitarnom akcijom. Te veze dveju politi~kih i ideolo{ki suprotstavqenih strana trajale su do 8. aprila 1929, kada je na inicijativu Staqina usvojen Zakon kojim je zabraweno udru`ivawe vernika i rad verskih organizacija. Vatikan je bio prinu|en da povu~e svoje misionare iz SSSR-a, ali ni tada nije digao ruke od wega. U Rimu je 1929. osnovan institut “Russicum” sa zadatkom da obrazuje sve{tenike za “specifi~ne” misije u SSSR–u i da ih uputi tamo kada za to do|e vreme. Dolaskom Gorba~ova na vlast misionari iz “Russicuma” krenuli su u akciju. Sekularizacija politike koja je otpo~ela Francuskom revolucijom, a dostigla vrhunac Oktobarskom, nesumwivo predstavqa najdubqi strukturalni i ideolo{ki proces u istoriji. U tom procesu papa je izgubio svojstvo vrhovnog autoriteta, ali je uspeo da zadr`i mesto jednog od u~esnika u velikoj politi~koj bitci XX veka. Suo~ena sa novim geopoliti~kim okru`ewem Sv. stolica je bila prinu|ena da iz temeqa mewa strategiju. Kreator nove politike bio je papa Pije XI. Prema zamislima pape u novim uslovima oslonac obnove katoli~ke dr`ave ne treba tra`iti u dr`avama nego u katoli~kim masama. Na inicijativu Pija XI u zapadnoevropskim dr`avama do{lo je do stvarawa politi~kih, hri{}ansko demokratskih stranaka, koje postaju nov kanal za infiltraciju Vatikana u politi~ki `ivot pojedinih dr`ava. Ne{to kasnije, tako|e na inicijativu Pija XI, do}i }e do formirawa katoli~kog pokreta na naj{iroj osnovi koji deluje i danas. Sv. stolica u{la je u pregovore sa nizom zemaqa u ciqu regulisawa svog polo`aja putem konkordata, zastupaju}i tezu da nijedna “svetovna vlada ne mo`e imati bilo kakvu ingerenciju u crkvenim stvarima”. Diplomatska aktivnost Vatikana bila je koncentrisana pa pora`enim dr`avama kojima je papa ponudio svoje usluge. Tako }e se Austrija, Nema~-

ka, Italija i Ma|arska na}i u prvom planu, a zatim katoli~ke nacije koje su u{le u sastav novih dr`ava: hrvatska, slovena~ka i slova~ka. Sa Kraqevinom Srba, Hrvata i Slovenaca zvani~ni pregovori otpo~eli su 1925. godine ali je ishod bio tragi~an. Prvi nacrt konkordata `estoko je napao vo|a hrvatske opozicije u Narodnoj skup{tini Stjepan Radi}, uz obrazlo`ewe da “ne odgovara interesima hrvatskog naroda”. Usledila je organizovana kampawa protiv Beograda, napad na jugoslovensku organizaciju “Sokol”. Pregovori su prekinuti; obnovqeni su na inicijativu kraqa Aleksandra 1933. Okon~ani su posle ubistva kraqa; tekst konkordata potpisan je 25. jula 1935, a 6. novembra 1936. dostavqen je na ratifikaciju Narodnoj skup{tini. Me|utim, Sv. arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve izjasnio se protiv nacrta, uz obrazlo`ewe da naru{ava ravnopravnost crkava, da Rimokatoli~koj crkvi priznaje privilegovan status, kakav imaju samo dr`avne religije. Do ratifikcije konkordata nije do{lo. Odnosi Vatikana i Beograda su se zao{trili, a zatim su preneti i na nacionalni teren, {to je imalo fatalne posledice po srpsko stanovni{tvo u Hrvatskoj 1941. U me|uvremenu, iznenada, pod misterioznim okolnostima, umro je patrijarh srpski gospodin Varnava. (isto; str. 36-38) Dajana Yonston analizira polo`aj Jugoslavije izme|u dve vatre, izme|u Vatikana i Kominterne. “Preko deset godina Vatikan je odbijao da odgovori na poku{aje Beograda da protegne konkordat (koji je potpisao sa Srbijom uo~i rata 1914) na Jugoslaviju. Kraq Aleksandar bio je spreman na sve vrste ustupaka da bi odobrovoqio svoje nemirne hrvatske podanike i da bi privolio Vatikan da prizna Jugoslaviju. Beograd je na kraju prepustio katolicima da pregovaraju sa Vatikanom tako da je konkordat doneo katoli~koj crkvi potpunu ekonomsku autonomiju, izuze}e od agrarne reforme, posebne crkvene sudove za sve{tenstvo i veronauku za u~enike katoli~ke vere u dr`avnim {kolama. Ali, kad su ove koncesije obelodawene 1936. godine, pravoslavno sve{tenstvo je protuma~ilo konkordat kao poziv katoli~koj crkvi da tretira Jugoslaviju kao misionarsko podru~je i pretilo ekskomunikacijom ~lanova parlamenta koji su glasali za ratifikaciju. U julu 1937. protiv konkordata izbile su uli~ne demonstracije koje je policija pod komandom ministra unutra{wih poslova Antona Koro{ca, slovena~kog katoli~kog sve{tenika, brutalno ugu{ila. Konkordat je napu{ten. Dvadesetogodi{wa pretwa Vatikana i samoj egzistenciji Jugoslavije postavila je scenu za ina~e neobja{wivo u~e{}e katoli~kog klera, naro~ito frawevaca, u usta{kim kampawama da se Hrvatska o~isti od pravoslavnih Srba. Odnos prema Jugoslaviji nije bio prijateqskiji ni na drugom kraju ideolo{kog spektra, me|unarodnog komunisti~kog pokreta. Nakon Oktobarske revolucije 1917. godine, izvestan broj sve{tenika Ruske pravoslavne crkve emigrirao je u Jugoslaviju i na{ao uto~i{te u Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Moskva je smatrala Beograd za uto~i{te kontrarevolucionara, kao i za piona britanskog i francuskog imperijalizma. Jugoslavija je bila deo “cordon sanitaire” za izolaciju Sovjetskog Saveza. Slaba industrijska radni~ka klasa ~inila je revoluciju, pa ~ak i agitaciju, nerealnim sredstvom

za komadawe zemqe, ali nacionalizam bi mogao da bude mo}no oru`je. Dvadesetih godina Kominterna je `igosala Jugoslaviju kao “tamnicu naroda” (ista etiketa je ranije lepqena Austro-Ugarskoj monarhiji) i ohrabrivala “potla~ene narode” da ustanu protiv “srpske bur`oazije”. Takozvana “srpska bur`oazija” (mahom sitni trgovci, armijski oficiri, funkcioneri vlade i intelektualci) nije imala mnogo zajedni~kog sa mo}nim bur`oazijama velikih imperijalisti~kih sila, koje su, uostalom, kontrolisale ve}inu najzna~ajnijih ekonomskih resursa Jugoslavije. Dok su Srbi zaista ~inili gro dr`avnih slu`benika, vrhunski polo`aji bili su rezervisani za Slovence, Hrvate i muslimane. Hrvati su dobili {iroku autonomiju, a privreda se i daqe br`e razvijala u Sloveniji i Hrvatskoj nego u ostatku Jugoslavije. Srbija je ostala ekonomski nerazvijena izme|u dva svetska rata. Razlika izme|u “porobqenih naroda” i “porobqiva~a”, koju je povukao Lewin da bi razlu~io evropske imperijalisti~ke nacije od wihovih prekomorskih kolonija, primewena na Jugoslaviju, slu`ila je samo da zamagli klasne razlike i jo{ vi{e zao{tri etni~ki konflikt.” (Yonston: cit. delo; str. 122-124)

2. Kazna za odbijawe konkordata
Simi} detaqno analizira aferu oko konkordata i isti~e da konkordat predstavqa jedan od konkretnih vidova neprijateqske politike Vatikana protiv Jugoslavije. On nagla{ava da je Vatikan na kraju, kada je ideja o konkordatu napu{tena, otvoreno zapretio Jugoslaviji da }e “jednom za`aliti {to nije prihva}en konkordat koji se velikodu{no nudio od strane Vatikana”. “Pre svega, konkordati su delo politike i propagande papske Kurije. A to zna~i da konkordat ozna~ava duh i kurs planirawa i pripremawa oko sprovo|ewa politi~kih ciqeva Rimokatoli~ke crkve.” (Simi}; cit. delo; str. 15) “U ciqu regulisawa polo`aja crkvenih organizacija u zemqi, prvo je zvani~no izvr{ena verska anketa (1921) a potom se pristupilo etapnom re{avawu crkvenih pitawa. [to se ti~e Rimokatoli~ke crkve, usvojen je princip konkordatskog re{ewa. To zna~i, posti}i sporazum Jugoslavije i Vatikana prvo u pogledu uzajamnih odnosa a zatim u pogledu polo`aja i delovawa rimokatoli~ke crkve u zemqi. S tim u vezi je obrazovana (1922) jedna komisija za izradu nacrta konkordata. Zanimqivo je pomenuti da su se ~lanovi vlade Quba Jovanovi} i Mom~ilo Nin~i} (obojica pravoslavne vere) naro~ito zalagali za dono{ewe jednog konkordata koji bi bio analogan srpskom iz 1914, sa kojim su obe strane (Srbija i Vatikan) bile zadovoqne. Uostalom, li~no Q. Jovanovi} imao je vidnog u~e{}a oko izrade i zakqu~ewa konkordata sa Srbijom.” (isto; str.15-16) “Izgleda da je prvi nacrt jugoslovenskog konkordata koji je izradila komisija, Vatikan odmah odbio kao bazu za pregovore. Dolaskom fa{ista na vlast, papa Pije XI nikako nije `eleo pregovorima sa Jugoslavijom da izazove nepoverewe prema Musoliniju. Tek kada je Musolini ugu{io opoziciju i konsolidovao re`im i kada su otpo~eli tajni pregovori izme|u Kviri-

nala i Vatikana oko re{ewa “rimskog pitawa” papa Pije XI je pristao da se zvani~no vode pregovori izme|u Vatikana i Jugoslavije oko zakqu~ewa konkordata, pa su tako tokom maja i juna 1925. vo|eni pregovori izme|u jugoslovenske i vatikanske delegacije u Rimu. Istovremeno sa boravkom dr`avne jugoslovenske delegacije u Rimu su boravili i ~lanovi vodstva katoli~kog episkopata na ~elu sa nadbiskupom A. Bauerom. Odmah se pokazalo kakav je bio ciq wihovog boravka u Rimu, odnosno smisao wihovih konsultacija sa kardinalom Gasparijem. Na prvoj sednici jugoslovensko-vatikanske delegacije monsiwor Borgo|ini Duka je izjavio da su biskupi uzeli u pretres jugoslovenski nacrt konkordata i da su doneli svoje zakqu~ke, koje su saop{tili Vatikanu. Biskupi su zamolili Sv. stolicu da ne potpi{e konkordat dok se ne ispuni niz wihovih crkveno-politi~kih uslova, koji su, u stvari, zna~ili povratak na stawe iz 1918. godine u Austro-Ugarskoj. Daqe, on je izjavio da Sv. stolica usvaja uslove biskupa. Potom je saop{tio protivpredlog konkordata, kako ga on zami{qa, sa rezervom od strane nadle`nih kongregacija i Sv. oca. Posle toga, diskusija je nastavqena. Prakti~no se pokazalo da Vatikan i vi{i kler u ovim pregovorima polaze od negacije dr`avnog suvereniteta Jugoslavije i da tra`e povla{}eni polo`aj za katoli~ku crkvu u zemqi. Na jednoj sednici ministarskog saveta posebno se raspravqalo o zao{travawu Vatikana i klera oko konkordata. Ministar prosvete Stjepan Radi}, kao {ef najja~e hrvatske (katoli~ke) stranke, odlu~no je istupio protiv neprijateqskih stavova Vatikana i vi{eg klera. Osudiv{i pretenzije klerikalaca, tra`io je od wih puno po{tovawe dr`avnog suvereniteta. Tako su intervencijom Stjepana Radi}a, a usled iskqu~ivosti Vatikana, pregovori bili odlo`eni a ne i prekinuti. To je imalo za posledicu, da je uskoro, oko pitawa Zavoda sv. Jeronima Vatikan javno zao{trio borbu protiv Jugoslavije i wenih suverenih prava. Zao{travawe Vatikana imalo je smisao katoli~ke logike i zna~aj kombinovane politike. Prvo, Vatikan je pomogao fa{isti~ku Italiju u borbi protiv Jugoslavije kao dr`ave. Drugo, sa svoje strane je vi{e ciqao na re{ewe “rimskog pitawa” nego na zakqu~ewe konkordata. Zaista, posle zakqu~ewa Lateranskog ugovora (1929) i prvih rezultata wegovog sprovo|ewa na ra~un i {tetu Slovenaca i Hrvata u Juliskoj Krajini, s jedne strane, a ocewuju}i da je unutra{wi i me|unarodni polo`aj Jugoslavije oslabqen, s druge strane, Vatikan je s jeseni 1930. pristao na nove pregovore o konkordatu. Od septembra 1930. do marta 1931. vo|eni su razgovori o proceduri pregovora oko konkordata. Poslanik J. Simi} je kardinalu Pa}eliju saop{tio da je jugoslovenska vlada spremna otpo~eti pregovore. Posle razgovora sa papom Pijem XI, kardinal Pa}eli je odgovorio poslaniku J. Simi}u da prihvata pregovore i da bi bilo oportuno prethodno podneti jugoslovenski projekat konkordata. Po~etkom marta 1931, poslanik J. Simi} je Vatikanu predao jugoslovenski projekat konkordata. Projekat konkordata je predat nadle`noj kongregaciji na prou~avawe a jedna kopija je poslata nunciju Pelegrinetiju s

tim da uz svoje mi{qewe dostavi i primedbe jugoslovenskog episkopata. U prvoj polovini avgusta 1931, kardinal Pa}eli je poslaniku J. Simi}u predao “Aide-Memorie” Sv. stolice. Odmah se ustanovilo da se vatikansko gledi{te i suvi{e udaqavalo od jugoslovenskog. Kada se naknadno sastao sa kardinalom Pa}elijem, poslanik J. Simi} mu je primetio da se iz odgovora Sv. stolice dobija utisak da ona ne `eli zakqu~ewe konkordata. Prave}i se impresioniran ovom izjavom, kardinal Pa}eli po~eo ga je uveravati o dobroj nameri Sv. stolice i wenoj iskrenoj `eqi za zakqu~ewe konkordata. Potom je rekao da gledi{te Sv. stolice ne zna~i i wenu posledwu re~ i da se izme|u toga gledi{ta i jugoslovenskog projekta mo`e na}i re{ewe, koje bi obe strane mogle prihvatiti.” (isto; str. 16-17) “Zatim je J. Simi} izjavio da vlada ne mo`e imenovati delegata za pregovore sve dotle dok se gledi{te Sv. stolice ne bude promenilo i pribli`ilo jugoslovenskom gledi{tu. To je potrebno da bi se iz toga prethodno stvorilo uverewe da }e zvani~ni pregovori brzo i lako biti okon~ani uspehom. Ako se najpre poverqivim putem ne bi to moglo posti}i, da je u interesu ugleda obeju strana i ne zapo~iwati zvani~ne pregovore, nego zapo~eti pa ih posle razmimoila`ewa prekinuti. Kardinal Pa}eli je rekao da nije protivan da se zapo~etim na~inom produ`e razgovori, pa posle, kada se bude postigao sporazum u svim glavnijim pitawima, da se imenuju delegati. Naredni doga|aji su dokazali da je Vatikan i daqe za zao{travawe odnosa sa Jugoslavijom. Sa plenarne sednice u Zagrebu, katoli~ki episkopat je objavio poslanicu protiv Saveza Sokola. A u Vatikanu, papa Pije XI istupio je sa izjavom o progonu katolika u Jugoslaviji. Razume se, jugoslovenska javnost nije ostala du`na ni episkopatu ni papi Piju XI. Tako su odnosi Vatikana i Jugoslavije za{li u fazu krajwe zao{trenosti. ^ak je bilo glasova iz Vatikana da je prekid odnosa sa Jugoslavijom na vidiku. Kada je vaspostavqena jedna sno{qiva atmosfera, onda se sa jugoslovenske strane procenilo da se mogu nastaviti razgovori o konkordatu. Aprila 1933, poslanik J. Simi} dostavio je kardinalu Pa}eliju jugoslovensko mi{qewe o vatikanskom “Aide-memoire”. Posle toga, wih dvojica su raspravqali o va`nijim ta~kama projekta konkordata. Posle izvesnog vremena, poslanik J. Simi} je krenuo za Beograd da referi{e o stawu pregovora. Ministru inostranih poslova B. Jevti}u je predlo`io da se Mih. Lanovi}, profesor univerziteta u Zagrebu, koji je dugo vremena bio na~elnik katoli~kog odeqewa Ministarstva pravde, i imao reputaciju stru~waka za {kolska i versko-crkvena pitawa, odredi za wegovog stru~nog savetnika pri ovim pregovorima. Ministar B. Jevti} se saglasio sa ovim predlogom. Poslanik J. Simi} se vratio u Rim s nadom da }e uskoro do}i i prof. Mih. Lanovi} da mu pomogne u stru~nim pitawima. Me|utim, prof. Mih. Lanovi} nije uop{te stigao a on li~no do`iveo je jedno veliko iznena|ewe. Kada su pregovore trebali da nastave, kardinal Pa}eli je rekao poslaniku J. Simi}u da mu je ministar B. Jevti} uputio pismo, u kome ga izve{tava da se Moskatelu poverava da sa Vatikanom vodi pregovore oko konkorda-

ta. [ale}i se, kardinal Pa}eli je rekao J. Simi}u; “Izgleda da i g. Jevti} veruje da se popovi me|u sobom lak{e sporazumevaju”. Tako je poslanik J. Simi} u Vatikanu saznao da je odstrawen od daqih pregovora i da se daqi pregovori poveravaju savetniku Moskatelu, ina~e katoli~kom sve{teniku. Tek idu}e godine, poslanik J. Simi} je ne{to saznao kako je (a ne i za{to je) do{lo do wegovog odstrawewa. Kada se video u @enevi sa ministrom B. Jevti}em, upitao ga je o ovom. Ministar B. Jevti} mu je rekao da je po `eqi Vatikana ovlastio Moskatela da vodi pregovore i da mu je u tom ciqu li~no pisao kardinal Pa}eli. Predvi|awa kardinala Pa}elija “da se popovi me|u sobom lak{e sporazumevaju”, zaista, obistinila su se. Po{to su popovi me|u sobom uzeli samo u obzir “Codex iuris canonici” i smernice politike Rimokatoli~ke crkve, u Vatikanu je u~iwen napredak u pregovorima oko konkordata. U Beogradu, predsednik vlade i ministar inostranih poslova B. Jevti} u Narodnoj skup{tini, 3. januara 1935, istakao je va`nost konkordatskog pitawa. Pomenuo je da je wegova vlada nadahnuta najboqom voqom da odnose i iskrenu saradwu dr`ave i katoli~ke crkve uspe{no i trajno obezbedi zakqu~ewem konkordata sa Sv. stolicom. Uskoro, u Jugoslaviji su bili raspisani izbori za Narodnu skup{tinu. Na jednom izbornom zboru u Zagrebu, 28. aprila 1935, predsednik vlade B. Jevti} je mogao saop{titi da su pregovori o konkordatu sa Sv. stolicom privedeni kraju i da }emo uskoro mo}i da zakqu~imo konkordat. Iako je dobio ve}inu na izborima, posle izbora kabinet B. Jevti}a je bio smewen. Imenovan je kabinet M. Stojadinovi}a. Posle jednog bezuspe{nog poku{aja da se unesu neke formulacije u zavr{ni tekst redakcije konkordata, vlada M. Stojadinovi}a je pristala i odredila ministra pravde Qudevita Auera da potpi{e konkordat. Potpisivawe je izvr{eno 25. jula 1935. u Vatikanu. Svakako da je kardinal Pa}eli mogao sa zadovoqstvom da stavi potpis na delo koje su “popovi me|u sobom” sporazumno stvorili. U doba potpisivawa konkordata, vlada M. Stojadinovi}-Koro{ec-Spaho nije imala ve}inu ni u Narodnoj skup{tini ni u Senatu. Zbog toga je privremeno odlo`ila ratifikaciju konkordata. Tek idu}e godine (11. decembra 1936) uputila je Narodnoj skup{tini konkordat na ratifikaciju. Prvi glas protesta protiv konkordata ~uo se od strane Srpske pravoslavne crkve. Sinod pravoslavne crkve upoznao je javnost sa sadr`inom konkordata i sa svojim primedbama i prigovorima. A patrijarh Varnava je predsedniku vlade M. Stojadinovi}u uputio memorandum, upozoriv{i ga da je analizom mnogih ~lanova konkordata utvr|eno da se wime negira na~elo ravnopravnosti zagarantovano ustavom i da }e zbog toga naru{iti mir u zemqi. Kada se uzme u obzir da su pregovori o konkordatu vo|eni u najve}oj tajnosti i da je vlada M. Stojadinovi}a bri`qivo krila wegovu sadr`inu od javnosti, onda se mo`e razumeti zna~aj otkri}a Sinoda pravoslavne crkve. Kada je {ira javnost bila upoznata sa sadr`inom konkordata, nastalo je uznemirewe duhova u zemqi. A odmah zatim, razvijena je jaka agitacija protiv

ratifikacije konkordata. Prvenstveno, vlada Stojadinovi}a je osu|ivana {to je potpisala ovakav konkordat, po{to se wime Jugoslavija pretvarala u zemqu katoli~ke misije (terra missionis). A zatim, {to stalnim pozivawem na kanonsko pravo katoli~ke crkve, dr`ava treba da vr{i wegovu recepciju. Ovakvim konkordatom se utirao put klerikalizmu sa kojim se nije usre}ila nijedna zemqa, a katoli~koj crkvi su se priznavala prava u svim oblastima javnog `ivota kao u nekoj ultramontanskoj dr`avi. Vidi se da su katoli~ki “popovi me|u sobom”, bezobzirno prelaze}i preko ustavnog na~ela o verskom paritetu, ovakvim konkordatom polazili od omalova`avawa i zapostavqawa polo`aja i stawa drugih konfesija i od negacije ustavne za{tite konfesionalnog mira u Jugoslaviji. Zbog ovakvih ~iwenica, iako se prvi glas protesta ~uo od strane Srpske pravoslavne crkve, borba protiv ratifikacije konkordata nije imala ni nacionalno ni religijsko obele`je. To je, u stvari, bila politi~ka borba. Kao takva, odmah je prerasla u op{ti narodni pokret ne samo protiv politike Rimokatoli~ke crkve u zemqi nego i protiv vladaju}eg re`ima. Po{to je konkordat delo jedne politike u ciqu ja~awa politi~kog uticaja i vlasti na javni `ivot, to je i borba protiv ratifikacije bila iskqu~ivo politi~ka borba. Samo zato {to je bila iskqu~ivo takva, mogla je obuhvatiti razmere kakve Jugoslavija od svog proklamovawa nije zabele`ila. Kao ni o jednom pitawu, za kratko vreme, o konkordatu se pojavila obilna literatura, legalna i ilegalna. Vlada Stojadinovi}-Koro{ec-Spaho je istupila sa o{trom zabranom svih antikonkordatskih publikacija. Istovremeno, kazamati su se danono}no punili wenim politi~kim protivnicima. Kao primer i dokaz kako je re`im grubim policijskim merama re{avao versko-crkvena pitawa i kakva je psihoza vladala oko rasprave o ratifikaciji konkordata, mo`e poslu`iti i ovaj prestoni~ki doga|aj. Rasprava o ratifikaciji konkordata otpo~ela je 19. jula 1937. u Narodnoj skup{tini. Paralelno sa raspravom, istog dana, u Beogradu je zabele`en jedan vrlo te`ak i mu~an doga|aj, koji }e ostati u politi~koj istoriji Jugoslavije poznat pod imenom “Krvava litija”. Po nare|ewu ministra unutra{wih poslova Antona Koro{ca (ina~e katoli~kog sve{tenika), kod Saborne crkve je jakim policijskim i `andarmerijskim snagama izvr{en brutalan i krvavi napad na pravoslavne vladike i Beogra|ane, koji su se okupili radi molebstvija za ozdravqewe patrijarha Varnave. Ovom prilikom, izvr{ena su i mnogobrojna hap{ewa ne samo na licu mesta nego i u drugim delovima prestonice. Krvavi doga|aj kod Saborne crkve imao je sna`nog odjeka u zemqi i inostranstvu. Objavqen je niz o{trih proglasa protiv re`ima M. Stojadinovi}-Koro{ec-Spaho. U proglasima je podvu~eno da je vlada M. Stojadinovi}a diskvalifikovana da donosi konkordat po{to u radu Narodnog predstavni{tva ne u~estvuje ogromna ve}ina na{ih naroda, poglavito da ne u~estvuje ve}ina katolika Hrvata i Slovenaca. Uprkos krvave litije kod Saborne crkve i proglasa opozicije, kao i izjave V. Ma~eka, predsednika Hrvatske seqa~ke stranke u “Morning Postu” (jula 1937.) da u pitawu konkordata “Hrvati nemaju i ne}e imati nikakvog u~e-

{}a”, vlada M. Stojadinovi}a je bezobzirno izglasala konkordat. Po proceduri, konkordat se imao iz Narodne skup{tine uputiti Senatu na daqe re{avawe. Neposredno po izglasavawu konkordata u Narodnoj skup{tini, umro je patrijarh Varnava. Borba protiv re`ima i konkordata je nastavqena. Uzev{i ogromne razmere, borba je kona~no zar{ena pobedom naroda Jugoslavije. Pred jednodu{nom osudom javnosti i pred pritiskom naroda, re`im Stojadinovi}-Koro{ec-Spaho je bio primoran definitivno da povu~e konkordat, uop{te da ga se odrekne. Prvu izjavu u ovom smislu dao je 27. oktobra 1937. predsednik Vlade i ministar inostranih poslova M. Stojadinovi}. Potom je ministar unutra{wih poslova A. Koro{ec, 27. decembra 1937, izjavio da je “konkordat bio stvorio veoma mutnu situaciju i sada se ugasio” i da vlada “ne}e doneti ni stari konkordat, niti stari redigovani, ni novi, niti uop{te ma kakav konkordat”. U svom aktu Arhijerejskom saboru Pravoslavne crkve, od 28. januara 1938, u ime vlade, predsednik M. Stojadinovi} je izjavio “da je zaista ovaj i ovakav zakonski predlog definitivno skinut s dnevnog reda”. Naknadno, 1. februara 1938, u ime vlade, predsednik M. Stojadinovi} je upotpunio ovu izjavu re~ima: prvo, “ovaj i ovakav konkordat sa Vatikanom ne}e vi{e biti iznesen pred Narodno predstavni{tvo na ozakowewe” i drugo, “da }e kraqevska vlada pri svakom budu}em sre|ivawu svojih odnosa sa Vatikanom i pri regulisawu polo`aja Rimokatoli~ke crkve u Kraqevini Jugoslaviji u punoj meri respektovati i primeniti Ustavom zagarantovano na~elo o ravnopravnosti svih zakonom priznatih veroispovesti u zemqi”. Na ovaj na~in re`im Stojadinovi}-Koro{ec-Spaho stvarno je ustuknuo, i vi{e od toga: “ovaj i ovakav konkordat sa Vatikanom”, pokazao je i dokazao da kraqevska vlada pri svom sre|ivawu odnosa sa Vatikanom i pri regulisawu polo`aja Rimokatoli~ke crkve, uistini, nije u punoj meri respektovala i primila ravnopravnosti svih zakonom priznatih veroispovesti u zemqi. Najzad, kao epilog borbe naroda Jugoslavije protiv ratifikacije konkordata, od strane re`ima je zabele`ena amnestija.” (isto; str. 18-22) U poglavqu “Prekor i pretwa Vatikana” Simi} citira Pija XI i wegovu pretwu Jugoslaviji zbog neprihvatawa konkordata. [to se ti~e konkordatskog pitawa, s vatikanske strane prvo je zavedena zavera }utawa a posle organizovana neprijateqska kampawa protiv Jugoslavije i wenog dr`avnog ustrojstva. I ono {to je najva`nije, iskazana je otvorena pretwa da }e se jednom za`aliti {to nije prihva}en konkordat koji se velikodu{no nudio od strane Vatikana. Hronolo{ki, decembra 1937, prvo je Vatikan reagirao na svoj na~in: papa Pije je u novu listu imenovanih kardinala uvrstio i ime H. Pelegrinetija, papinskog nuncija u Jugoslaviji. A prilikom sve~ane predaje kardinalskih znakova, 15. decembra 1937, odr`ao je veliki govor, u kome se jetkim re~ima osvrnuo na Jugoslaviju i na sudbinu konkordata. Od va`nosti je navesti ovaj odlomak iz govora pape Pija XI {to se ti~e konkordata:

“Do}i }e dan – a voleo bih da to ne moram kazati, ali sam duboko uveren – do}i }e dan, kada ne}e biti malen broj du{a, koje }e za`aliti {to nisu {irokogrudo, velikodu{no i aktivno primile tako veliko dobro kao {to je ono, koje je zastupnik Isusa Hrista nudio wihovoj zemqi i tone samo radi crkvene, verske sloge nacije, ve} i radi wene socijalne i politi~ke sloge, mada odlu~no odbijamo da politika bude na{a stvar, na{ posao”. Kao {to se vidi, re~i pape Pija XI imale su zna~aj prekora i pretwe. Ujedno, bile su podstrek klero-fa{isti~ke borbe protiv Jugoslavije kao dr`ave. Vatikan je, 15. februara 1938, uputiv{i jedan “Aide-memoire” jugoslovenskoj vladi ulo`io i formalni protest. A “Oservatore Romano”, u broju od 19. februara 1938, na uvodnom mestu objavio je jedno saop{tewe pod naslovom “Jugoslovenski konkordat” u kome su zlonamerno preokrenute mnoge ~iwenice. [to se ti~e ogromnog dela jugoslovenskog klera, situacija se razvijala u znaku ozvani~ene vatikanske kampawe protiv Jugoslavije kao dr`ave. Na unutra{wem planu, poja~avana je kampawa verske mr`we i nacionalne netrpeqivosti. Zabele`en je niz teroristi~kih dela. Da bi poja~ali i odr`ali psihozu politi~ke i {ovinisti~ke borbe, biskupi zakazuju konferenciju. Sa svoje konferencije, od 4. maja 1938. u Zagrebu, objavili su Deklaraciju, koja je bila puna nebratskih re~i i nevernog prikazivawa savremenog stawa. Uzev{i u obzir vreme i prilike kada je objavqena Deklaracija, vidi se da je istupawe vi{eg klera imalo zna~aj inostranih kombinacija protiv Jugoslavije kao dr`ave. Istupawe vi{eg klera podudaralo se sa istupawem revizionisti~kih i revan{isti~kih pokreta u Evropi. Uveliko povezan sa usta{ama, vi{i kler je `eleo iskoristiti situaciju u Evropi, gde su se de{avale velike politi~ke promene i mewale dr`avne granice. Otpo~ela je sna`na totalitaristi~ka ofanziva na sve demokratske ustanove. Fa{isti~ke i nacisti~ke aveti kru`ile su nad Evropom, koja je bila na bespu}u. Ve} je bila stvorena Slova~ka kao katoli~ka dr`ava na {tetu dr`avnog integriteta ^ehoslova~ke i poretka Evrope. Slova~ka je navo|ena kao obrazac kako se mo`e obrazovati jedna klerikalna dr`ava. Doma}i klero-fa{isti se intenzivno povezuju i sara|uju sa slova~kim. Stav nadbiskupa Stepinca prema Slova~koj jeste pozitivan. Na unutra{wem planu, vr{i se pregrupisawe klero-usta{kih snaga u ciqu postavqawa tzv. “hrvatskog pitawa” u okviru osovinskog poretka ’Nove Evrope’.” (isto; str. 22-23) I dr Milo{evi} daje tuma~ewe ove papine pretwe: “Usta{e su, dakle, poslu`ile kao sredstvo ka`wavawa Srba i papa nije hteo ni{ta da u~ini da to spre~i. Tako je Vatikan, odnosno Rimska crkva pre}utala, a kasnije i opravdavala, Jasenovac, Gradi{ku, Drakuli}e, hercegova~ke jame... “U su{tini, kler, makar i pre}utno, samo opravdava i usta{ki pokret i usta{ku dr`avu i, ~ak u dane usta{kog sloma, pra{ta im bez ijedne re~i kriti~kog odnosa prema najmonstruoznijim zlodelima pokreta”.

Do sli~nog zakqu~ka do{ao je i Slavko Vuk~evi}: usta{ku propagandu protiv Srba i Jugoslavije u cjelini svojski je podr`ala klerikalna propaganda. Katoli~ka crkva je Srbe smatrala “otpadnicima” od vjere “svojih otaca” koje treba ponovo vratiti pod okriqe Katoli~ke crkve. Uz podr{ku Vatikana, Stepinac je nastojao da se oslobodi “{izmatika” – NDH je trebalo da postane sna`na katoli~ka dr`ava. Saradwa usta{a i Rimske crkve imala je za posledicu da su mnogi crkveni velikodostojnici odlikovani od strane Paveli}a. Odlikovawa su sticana porimokatoli~avawem Srba, ali i zlo~inima. Ove ~iwenice pokazuju jedno lice Rimske crkve koje se poku{ava prikriti i neopravdano prikazati u lep{em svetlu. To je lice institucije koja se bavi politikom, verskom agresijom u ciqu porimokatoli~avawa pravoslavnih i drugih naroda, to je lice crkve koja je spremna da organizuje i pravda ubijawa nerimokatolika...” (Milo{evi}; cit. delo; str. 20-21)

V POKATOLI^AVAWE I KROATIZACIJA SRBA – RIMOKATOLI^KI PROGRAM KROZ VEKOVE
1. Vatikan koristi ilirsku ideju za prozelitsko misionarstvo
Pokatoli~avawe je jedan od metoda koji su Rimokatoli~ka crkva i Vatikan koristili u borbi protiv svog najve}eg neprijateqa – pravoslavqa. Rimokatoli~ka crkva je Srbe uvek videla kao misionarski objekat koji treba da stavi pod svoju kontrolu. Pokatoli~avawe je vr{eno kroz vekove i to putem suptilnijih, perfidnijih metoda, ali je ~esto poprimalo krajwe brutalne forme prisiqavawa na promenu vere, sve do zverskog ubijawa pravoslavnog sve{tenstva i stanovni{tva, jer je to za Rimokatoli~ku crkvu bio i najefikasniji na~in za zatirawe pravoslavqa. Najmonstruoznije nasiqe, nezapam}ene zlo~ine nad pravoslavnim `ivqem po~inio je katoli~ki kler za vreme Drugog svetskog rata pod parolom “budi katolik ili umri”. Rimokatoli~ka crkva nikada nije preuzela odgovornost za zlo~ine nad Srbima, naprotiv, {titila je, veli~ala je, uzdizala i progla{avala svecima one koji su se istakli kao ubice srpskog pravoslavnog naroda. Iznosimo analize istori~ara, stru~waka, koji su se temeqno bavili temom prozelitizma nad Srbima. Dr Nikola @uti} u poglavqu “Rimokatoli~ki ilirizam u funkciji svehrvatstva” sagledava sprovo|ewe misionarskih aktivnosti preko ilirizma. “Po~etkom XV veka javqa se ideja o uspostavqawu hri{}anskog jedinstva ali pod okriqem Vatikana i Rimokatoli~ke crkve. Upravo crkveni sabor u Firenci, 1439. godine, pokre}e pitawe hri{}anskog jedinstva i stvarawa unijatske crkve. Prema deklaraciji o uniji, usvojenoj na saboru u Firenci 1439, utvr|eno je da “Sveta Rismka crkva ~vrsto veruje da niko ko ne pripada katoli~koj crkvi, ne samo neznabo{ci nego Judeji, ni jeretici ni

{izmatici, ne mogu u}i u carstvo nebesko, nego }e svi po}i u vje~ni ogaw, koji je spremqen za |avole, ako se pred smrt ne obrate k pravoj crkvi”. Prisilnom Bredskom unijom katoli~ke Poqske nad Ukrajinom, iz 1596. godine, dat je jak impuls misionarskom zadatku privo|ewa pravoslavnih “crkvenom jedinstvu” u stvarawu unijatske crkve. Do druge polovine XV veka u tzv. ilirskim zavodima {koluju se pitomci za rimokatoli~ku misionarsku propagandu na Balkanu. Vremenom Balkan preplavquju brojni misionariredovnici iz mona{kog fraweva~kog i jezuitskog reda. Vatikan po~iwe u XV veku da koristi ilirsku ideju kao oblik svog misionarskog nastupawa na Balkanu. Godine 1453, papa Nikola V bulom “Piis fidelibus votis” osniva Ilirski zavod sv. Jeronima u Rimu, koji je u po~etku imao karitativnu svrhu, tj. oformqen je za izdr`avawe “gostiwca” (pansiona) i bolnice koji su podignuti za ju`noslavenske hodo~asnike u Rimu (za obrazovawe i vaspitawe rimokatoli~kih pitomaca – budu}ih misionara.” (@uti}; cit. delo; str.47-48) “Kako navodi J. [idak, sabor Banske Hrvatske 1604. godine (dakle pre trajnog naseqewa isusovaca u zagreba~ki Gradec) “verskim zakonom”, kojem je car ~etiri godine kasnije dao pravnu sankciju, proglasio je katolicizam jedinom dopu{tenom verom u zemqi. Godine 1606. isusovci u Gradecu otvaraju svoju gimnaziju, a potom u Rijeci i Vara`dinu. U isusova~kim gimnazijama “~itava su pokoqewa stjecala humanisti~ku naobrazbu, s te`i{tem na u~ewu latinskog jezika i na vjerskom odgoju”. Zagreba~ku isusova~ku gimnaziju u proseku je polazilo izme|u pet i {est stotina u~enika, prete`no plebejskog porekla. Isusovci ve} tada usvajaju na~elo, koje u XIX veku realizuju Gajevi ilirci, prihvatawa “op}eg i najra{irenijeg govora” ({tokavskog) za dela namewena Ju`nim Slavenima. Ve} 1625, isusovac “~akavac” Bartol Ka{i} (1575-1650) zala`e se za {tokav{tinu. Ka{i} se ina~e {kolovao u isusova~kom ilirskom kolegiju u Loretu i u rimskom seminaru. On je osniva~ prve isusova~ke rezidencije u Dubrovniku. Kao misionar Kongregacije za propagandu vere boravio je u Beogradu, Smederevu, Temi{varu, Osijeku i Valpovu. Hrvatski “jezikoslovci”, npr. beogradski isusovac Vladimir Horvat, u svom svehrvatskom maniru isticali su da je Ka{i}u ve} 1604. godine poveren zadatak da za potrebe Ilirske akademije u Loretu sastavi prvu hrvatsku gramatiku. Me|utim, ta “hrvatska” gramatika nosi nehrvatsko ime “Institutiones lingue Illyricae” (Rim, 1604).” (isto; str. 50-51) “U XVI i XVII veku u delima rimokatoli~kih redovnika i klerika u iskqu~ivoj su upotrebi nazivi slavenski, odnosno ilirski. Narodnosni pojam hrvatstva u tom vremenu uop{te ne postoji. Tada{we teritorijalno podru~je Hrvatske, koje je bilo obi~an geografski pojam, malo je i bezna~ajno da bi se hrvatskim imenom pokrilo celo podru~je “Ilirika” i “ilirskog” (slavenskog) naroda. Tako, na primer, pisac i pesnik Juraj (Giurgije) Barakovi} (1548-1628), ina~e kanonik i klerik, u svojim pesmama koristi naziv “slovinski” (Vila Slovinika). On pi{e o slovinskom narodu i jeziku. Rukopisnu zbirku propovijedi J. Barakovi} je nazvao “Sacri sermoni in lingua illirica”. Kwi`evnik i leksikograf, jezuita Juraj Habdeli} (1609-1678),

stvorio je “prvi hrvatski re~nik”, kako ga nazivaju hrvatski “jezikoslovci” XIX i XX veka. Wegovo delo, me|utim, nosi naziv bez hrvatskog imena (Dictionar ili rechi slovenske...).”(isto; str.51-52) “Propagator rimokatoli~kog prozelitskog misionarstva preko ilirizma, kojeg je naknadno poistovetio sa hrvatstvom, glagoqa{ki je pisac, frawevac Rafael Levakovi} (Jastrebarsko, 1597? – Zadar, 1649), utemeqiteq slavenskog “bogoslu`ja” prema rimskom misionarskom konceptu. On je, pored ostalog, napisao i raspravu “O uni{tewu {izme i sjediwewu {izmatika sa Rimskom crkvom” (Schismatis destructio ad reducendos et uniendos cum Romano Pontifice Schismaticos). R. Levakovi} je 1626. do{ao u Rim i ostao u slu`bi Kongregacije za propagandu vere skoro ceo `ivot. Borio se protiv uvo|ewa “}irilice u bogoslu`je”, ali nije mogao odoqeti nametawu ruskoslavenske redakcije staroslavenskog jezika od strane ukrajinskih unijata. U vreme tzv. katoli~ke obnove, kada je Rim nastojao da potisne reformaciju i uporedo sa zalagawem oko povratka izgubqenih podru~ja pro{iri svoj uticaj i na slavenski pravoslavni istok, Congregatio de propaganda fide, nosilac takvih te`wi, sistematski je poticala jezi~ke studije koje su trebale dovesti do jedinstvenog kwi`evnog jezika i pisma za Slavene. Po{to se od XVI veka provodila crkvena unija nad pravoslavnim Srbima, na na~in da se ne dira u pravoslavne verske obrede i obredni jezik, pojavile su se u Vatikanu tendencije za jedinstvenim op{tim jezi~kim i jednonarodnosnim ujediwavawem Slavena. Iz tog razloga po~ela je unijatska rusifikacija glagoqskih crkvenih kwiga, koju je strpqivo provodio upravo fra Rafael Levakovi}. On je rimske verske kwige prilago|avao slavenskom bogoslu`ju, pa je prire|ivao glagoqa{ka izdawa za slavenske, tj. srpske pravoslavne vernike. Tako je izdao glagoqski bukvar, kao i glagoqski misal koji je ura|en prema refomiranom latinskom misalu. Posle misala Levakovi} i Propaganda planiraju prevo|ewe brevijara, rituala, katehizma i izradu re~nika i gramatike crkvenoslavenskog jezika. Godine 1635, {tampao je misionarski “Ispravnik za jereji ispovidnici i za pokornih”. Austrijski car ga je 1637. godine imenovao smederevskim biskupom, ali papa nije potvrdio taj izbor. Slede}e godine izvr{io je razne misionarske zadatke. U Be~u je radio na pokretawu inicijative da Turci vrate katolicima sveta mesta u Palestini. U Ma|arskoj i Bugarskoj pose}ivao je (vizitirao) fraweva~ke samostane. Posle toga je, sa zagreba~kim biskupom Vinkovi}em, kako navodi vi{i nau~ni saradnik Jugoslavenske akademije Vjekoslav [tefani}, nastojao da postane “biskup Vlaha” u Hrvatskoj, jer od austrijskog cara imenovani Maksim Predojevi} nije ostao veran uniji. Kad je za unijatskog episkopa 1642. imenovan Gavrilo Predojevi}, Levakovi} se vratio u Rim kako bi i daqe obavqao poslove u Kongregaciji za propagandu vere. Posebno treba ista}i ~iwenicu da je Levakovi} intenzivno radio na stvarawu istoriografskih falsifikata i kompilacija, kao i wegov u~iteq Frawo Glavini}, jer je po slobodnoj voqi prepisivao istorijske izvore i stvarao tzv. “hrvatske redakcije” “Letopisa popa Dukqanina”, Historia Salonitana Tome Arhi|akona. Levakovi} je radio “ilirsku korespondenciju za mleta~kog providura. Mora se ista}i ~iwenica da je on prete~a Pavla

Ritera, jer je pre wega po~eo da identifikuje Ilire sa Hrvatima, odnosno preko ilirstva razvijao svehrvatstvo ju`noslovenskih (srpskih) prostora. Leksikograf JAZU, Vjekoslav [tefani}, za Levakovi}a otvoreno ka`e da je “diletant u historiji i filologiji, potvr|uju}i to slede}im re~ima; “Wegove zablude o autohtonosti Hrvata i wihovoj identi~nosti s Ilirima, kao i zabluda o Jeronimu kao autoru glagoqice, danak su vremenu. Wegovom mi{qewu da je ruskoslavenska redakcija slavenskog jezika matica slavenskih jezika, koja treba da bude kwi`evni jezik svih Slavena, uzrok je wegova slabost prema utjecaju ukrajinskih unijata i rimskim aspiracijama”. Me|utim, radovi takvog “diletanta u historiji” postaju stari i neprikosnoveni istorijski izvori, koje kao takve koriste ugledni rimokatoli~ki istori~ari i pisci, na primer: “otac hrvatske istorije” Ivan Luci}-Lucius; istori~ar `upnik Tomo Kova~evi} (1664-1724) koji je sara|ivao u izradi vatikanskog falsifikata Illyricum sacrum; istori~ar Baltazar Kr~eli} (1715-1778), koji je studirao teologiju i pravo u kolegijima u Be~u i Bolowi; Jozef Asemani (1687-1768) kustos vatikanske biblioteke; nadbiskup zadarski Matej Karaman (1700-1771); isusovci D. Farlati (1690-1773) i G. Koleti, autori crkvene istorije Ilirika (Illirycum sacrum). Sa kori{tewem problemati~kih pisaca i istori~ara (“vrela”), dela navedenih rimokatoli~kih pisaca i istori~ara ne mogu dobiti visoku nau~nu ocenu, ve} se mogu svesti na nivo neoriginalnih kompilacija.” (isto; str. 52-54) “Slavene je trebalo iskoristiti, kao budu}i bedem rimokatolicizma, protiv severnogermanskog protestantizma koji je iz temeqa poremetio snagu rimokatolicizma. U tu svrhu pridobijawa slavenskih naroda za ideje Rimske crkve, Vatikan je preduzimao duhovne mere pa je radio na stvarawu zajedni~kog kwi`evnog jezika, kako na Balkanu (uvo|ewem {tokav{tine), tako i na ruskom pravoslavnom istoku.” (isto; str. 56) U poglavqu “Realizacija rimokatoli~kog prozelitizma nad Srbima od XV do XIX veka”, @uti} navodi dokumentovana svedo~anstva o prozelitizmu nad Srbima. “Veliki broj Srba na prostorima dana{we Republike Hrvatske, Srpske krajine, Bosne i Hercegovine, u XIV i XV veku `iveo je kao autohton narod. Austrija je naknadno, tokom XVI veka, stvorila Vojnu krajinu, kako bi pravoslavne Srbe, kao grani~are, ukqu~ila u svoj odbrambeni dr`avni sistem. Pored autohtonih Srba, nove srpske mase su, pred turskim naletom, izvr{ile doseqewe, te se stavile u vojnu slu`bu Austrijske carevine. Mleta~ka krajina, odnosno dalmatinsko zale|e, iskqu~ivo je bila naseqena Srbima (Vlasima, Morlacima). Taj srpski dinarski krak spu{tao se ka dana{woj Crnoj Gori i ju`nom Primorju. Broj rimokatolika, kako svedo~i i jedan rimokatolik, baron Barten{tajn, “u to doba vrlo malen be{e”. Srbi zapadnih delova Balkana, koji su uglavnom predstavqali stanovni{tvo tih predela, bili su pod verskim pritiskom rimokatoli~kih misionara koji su nastojali da ih prevedu u rimokatolicizam. U Vatikanu su znali da treba izvr{iti duhovnu pripremu u ciqu uspe{ne “duhovne `etve isto~ne wive pravoslavne”. Srbi u Hrvatskoj, Slavoniji, Dalmaciji, Vojnoj krajini, Vojvodini sa Barawom, Bosni i Hercegovini, pa i u samoj Srbiji,

bili su, u razdobqu od XV do kraja XVIII veka, pod intenzivnim prozelitskim pritiskom rimokatoli~kih redovnika, koji su ih nastojali udaqiti od pravoslavqa i “privesti pravoj veri”. Rimokatoli~ka vera “stade se ve}ma {iriti po Ugarskoj i od starih ugarskih plemena malo ko krivu veru (pravoslavnu) zadr`a”. O rimokatoli~kom prozelitizmu nad Srbima postoje brojna dostupna dokumentovana svedo~anstva, pa ~ak i ona vatikanske provenijencije. Ve} od po~etka XV veka mleta~ka vlada je nastojala da zatre pravoslavqe na prostorima Dalmacije. U “Spisima” Nikodima Mila{a navode se brojni primeri (po~ev{i od 1412) zabrane pravoslavnih obreda pod pretwom kazne, ru{ewa i oduzimawa pravoslavnih bogomoqa, proterivawa pravoslavnog sve{tenstva, obra}ewa pravoslavnih u rimokatolicizam. Istina, navo|eni su slu~ajevi kada je mleta~ka vlada dozvoqavala “Grcima (Srbima) nastawenim u Mlecima” da mogu ozidati crkvu u ~ast sv. velikomu~enika \or|a. Pomiwu se slu~ajevi iz 1479, 1511, 1514. godine. Me|utim, ve} od maja 1534. stupa na snagu naredba mleta~ke vlade da “gr~ki” sve{tenici mogu vr{iti slu`bu samo po prethodnom odobrewu latinskog biskupa. Pravoslavni episkopi i sve{tenici morali su u crkvama ~itati zakqu~ke Tridentskog koncila. Pravoslavni [iben~ani su naro~ito bili u verskom pogledu uznemirivani 1582. godine, pa ih je ~ak i {ibenski knez morao da uzme u za{titu. U pismu barskom nadbiskupu Tomi, od 1. decembra 1600, papa Kliment VIII isti~e kao prioritetan zadatak u barskoj nadbiskupiji prozelitski rad na uniji me|u pravoslavnim Srbima. Papa Urban VIII (1623-1644) obnovio je Ilirski kolegij, koji je ranije osnovao Grgur XIII (1572-1585). Iskqu~ivi zadatak ilirskih kolegija bio je da {koluju kadar za misionarske zadatke na Balkanu, sa ciqem pro{irewa rimokatoli~ke crkvene jurisdikcije nad srpskim pravoslavnim zemqama. Godine 1629, kotorski biskup Vi}entije Bu}a hvalio je aktivnost fra Serafina na poqu unija}ewa srpskog `ivqa. U izve{taju od 12. juna 1637, Vi}entije Bu}a javqa da je oko 7.000 pravoslavnih Pa{trovi}a prevedeno u rimokatoli~ku veru. U tom izve{taju se pomiwe da u Qu{tici, Krtolama i Qe{evi}ima `ivi oko 2.000 pravoslavnih Srba. Biskup o~ekuje da }e i wih uskoro prevesti u rimokatoli~ku veru. U pismu Ludoviku Ludovisiju, kardinalu Kongregacije za propagandu vere, Karlo Karafa, biskup iz Anversa i papski nuncij kod austrijskog cara Ferdinanda II, pi{e 16. aprila 1627. {ta bi sve trebalo uraditi da bi se za Rim vezali pravoslavni Srbi u Hrvatskoj i Slavoniji. Kardinal Bernardin Spada referisao je na sednici Kongregacije za propagandu vere, 1636. godine, da je srpski narod Pa{trovi}a spreman da pre|e na uniju pod uslovom da zadr`i pravoslavne crkvene obrede. Kongregacija je takve zahteve prihvatila. U odluci Kongregacije istaknuta je i uloga predstavnika Venecije, providura kotorskog, koji je {irio imperijalnu mleta~ko-vatikansku vlast u srpskim krajevima. Potrebno je ista}i da su rimokatoli~ki misionari u svom prozelitskom radu redovno isticali da je su{tina razlike izme|u rimokatolicizma i pravoslavqa samo u razli~itim obredima (ritualima), a ne u dogmatima

odnosno u bitnim duhovnim sadr`ajima i do`ivqajima (ose}ajima) hri{}anske vere. Radi toga, rimokatoli~ki misionari su “velikodu{no” dozvoqavali preobra}enim unionistima zadr`avawe pravoslavnih obreda, a nikako svetih dogmata sedam vaseqenskih sabora i hri{}anskih (pravoslavnih) ose}aja duhovnosti. Misionar Fran~esko Leonardis uputio je, 1641. godine, Kongregaciji za propagandu vere izve{taj o tome kako bi trebalo sprovoditi unija}ewe Srba u Zeti, Boki i na podru~ju dana{we Albanije: “Da bismo se mogli nadati sigurnom plodu me|u Srbima, ve} sam ranije u svojim pismima Svetskoj kongregaciji predlo`io tri na~ina zbog kojih mi je nare|eno da se javim ovom dvoru. Prvi na~in je u tome da se izvr{e ispravke u nekim kwigama, prvenstveno u molitveniku i u liturgiji, jer sadr`e o~iglende jeresi. Neophodnost ovog sredstva sama po sebi je jasna jer se odnosi na ~istotu glavnih sakramenata i na temeqe na{e vere, bez kojih je nemogu}e nadati se dobrome. Drugi na~in je taj da se predvide neka mesta u ovim kolegijima za srpsku decu. Korisnost ovog sredstva proizlazi iz po{tovawa koje se svetoj crkvi uvek ukazivalo... Tre}i na~in je uvo|ewe reformiranih otaca sv. Frawe koji }e, odvojeni od svetovnih interesa, izvanredno koristiti u vinogradu Gospodwem”. Barski nadbiskup i primas srpski, Andrija Zmajevi}, izve{tava, 27. februara 1684, da u Crnoj Gori, Ku~ima, Hotima, Kastratima, Gorwoj i Dowoj Zeti ima “10.000 du{a srpskog obreda, me|u kojima su i neki latinskog obreda, i 2.000 Turaka”. U pismu zadarskog nadbiskupa Teodosija, koje je uputio prefektu Kongregacije za propagandu vere, 16. novembra 1661, tra`i se preduzimawe rigoroznih mera protiv “{izmati~kih Morlaka” (Srba iz Kninske krajine, Bukovice i Ravnih Kotara) kako bi se oni preveli na uniju. Dakle, u pravoslavnim krajevima Balkana Vatikan je uporno sprovodio prozelitsku misiju nad pravoslavnim “{izmaticima”. Me|utim, u obrnutim slu~ajevima, kada je trebalo postaviti pravoslavnog episkopa u Veneciji, u srcu rimokatolicizma, Sveta stolica je odlu~no ustajala protiv takve namere. O takvom slu~aju papa Ino}entije pisao je mleta~kom du`du, 28. maja 1678, slede}e: “Qubqenim sinovima, plemstvu, du`du i Republici Mleta~koj! Protiv Grka koji `ive u Veneciji a koji smi{qaju da postave kod sebe {izmati~kog episkopa da vr{i u crkvi sv. \or|a episkopsku du`nost. Pontifeks zbog toga nagovara plemenitog du`da Republike da opozove bogohulno izabranog slu`benika svetovwaka, ~ija vlast ni{ta ne mo`e da vredi u duhovnim poslovima”. Ne treba zaboraviti ~iwenicu da je mleta~ka vlada u odre|enim razdobqima svojim naredbama propisivala slobodu pravoslavne veroispovesti. Takva sloboda propisana je 11. maja 1641. godine. Dalmatinski providur Danijel Dolfin, svojom naredbom od 7. juna 1695, jam~io je slobodu veroispovedawa pravoslavnim [iben~anima. Naredbe mleta~kih vlasti iz 1641. i 1695. godine ponovo potvr|uje dalmatinski providur A. Mo}enigo 30. maja 1702. i 12. septembra 1703. godine. Mleta~ka vlada je 14. jula 1718. potvrdila za svu Dalmaciju pre|a{we odluke o slobodi pravoslavne veroispovesti i u tom smislu uputila naredbu dalmatinskom providuru.

Biskup Nina javqa, 5. oktobra 1680, da u Ninu ima 50 koliba i 15 kamenih ku}a u kojima `ivi 200 Morlaka. Daqe izve{tava da u mnogim mestima Ninske biskupije `ive pravoslavni Srbi. Biskup izra`ava `equ da Rim po{aqe misionare da rade na wihovom unija}ewu. Naro~ito isti~e da u selu Budinu “stanuje najgori {izmati~ki narod”. U izve{taju iz aprila 1693. biskup Nina \or|e Par~i} navodi da na teritoriji Ninske biskupije `ivi 5.486 rimokatolika i 7.363 pravoslavnih Srba. Rimokatolicima slu`i 21 sve{tenik dok pravoslavci imaju svega 15 sve{tenika. Biskup Par~i} aktivno radi na unija}ewu pravoslavnih Srba obu~avaju}i ih u veri i “istinitom katoli~kom u~ewu”. Zahvaquju}i biskupovoj revnosti “stanovnici sela Poli~nik” odrekli su se “{izmati~kih gre{aka”, tj. pravoslavne vere i primili “katoli~ku rimsku veru”. Od vremena Velikog be~kog rata, koji je vo|en izme|u Turske i Austrije (1683-1699), odnosno od pripojewa Like, Korduna, Banije, Slavonije, Srema i Ba~ke katoli~koj Austrijskoj carevini, nastupa faza izuzetno poja~ane rimokatoli~ke misionarske aktivnosti na podru~jima naseqenim pravoslavnim Srbima. Od tih vremena, odnosno od kardinala Koloni}a koji je prekr{tavao Srbe dana{we Barawe i Slavonije, i popa Mesi}a koji je bio zadu`en za pravoslavno-muslimansko stanovni{tvo Like i {ire Krajine, misionari, prvenstveno frawevci i jezuiti, od srpskih “{izmatika” stvaraju rimokatoli~ke prekr{tenike (konvertite) koji vremenom postaju Hrvati. U odvra}awu Srba od pravoslavne i prevo|ewu u rimokatoli~ku veru naro~ito se isticao arhi|akon, biskupski vikar i papin apostolski delegat, pop Marko Mesi}. Odmah po oslobo|ewu Like i Krbave od Turaka on je preveo dobar broj srpskih muhamedanskih i pravoslavnih porodica na rimokatoli~ku veru. Mesi} je na rimokatolicizam preveo najvi{e porodica u selima koja su Srbi osnivali s jedne i druge strane Velebita (Lukovo [ugarje, Tribaw [ibuqina, Cesarica, Jablanac, O{tarije, Bru{ane, Pazari{te, Trnovac itd.). Na tom podru~ju najvi{e je pokatoli~eno Srba zbog jakog uticaja ba{kih (karloba{kih) kapucina.” (isto; str.60-65) “Po{to je na predlog sewskog biskupa Brajkovi}a postavqen, 22. septembra 1702, za glavnog vojnog komandanta nad celom Likom i Krbavom i naimenovan biskupskim namesnikom za obe crkve, Mesi} je preduzimao sve mogu}e da Srbe prevede u Rimsku crkvu milom ili silom. Po slobodnoj voqi delio je parohije, smewivao rimokatoli~ke ali i pravoslavne sve{tenike po parohijama. Boqu zemqu oduzimao je pravoslavnim i davao pokatoli~enim Srbima. Uz to je pravoslavne Srbe naterivao da od svoje zemqe pla}aju desetinu rimokatoli~kim sve{tenicima. U ciqu {to uspe{nijeg unija}ewa i porimokatoli~ewa srpskog naroda, svetovne i duhovne vlasti Austrijske carevine nisu dozvoqavale da se za Liku osnuje pravoslavni episkopat, bez obzira {to je patrijarh Arsenije ^arnojevi} dobio 1690/91. privilegije za pravoslavnu crkvu na teritoriji austrijske monarhije. Vlasti su radile na tome da crkvenu upravu nad svim Srbima u Lici i Krbavi vr{i mar~anski unijatski vladika. Takvo stawe je potrajalo sve do 1707. kada je pravoslavni mitropolit Atanasije Qubojevi} dobio carsku potvrdu za vladi-

ku u Lici i Krbavi. Me|utim, i za vreme vladike Qubojevi}a, koji je bio episkop nad svim Srbima Like, Krbave i Gacke do smrti 1712, vr{ena su i daqe verska nasiqa nad srpskim narodom zbog prevo|ewa na uniju i rimokatolicizam. U “Spomeniku SAN”, br. LXXXIV, Beograd 1936, iz “zvani~ne latinske isprave” naveden je prelaz Srba nastawenih na teritoriji izme|u Drave i Dunava na uniju 1690. godine. Prelaz na uniju izvr{io je carski i kraqevski komesar Tulije Miqio, ’slobodni baron od Prumberga, prema ovla{tewu preslavnog i nepobedivog rimskog cara Leopolda I’.” (isto; str. 65-66) “Unija je predstavqala vrlo efikasan oblik prevo|ewa pravoslavnih u rimokatolicizam. Svaki pripadnik nove unijatske (grkokatoli~ke) veroispovesti morao je polo`iti zakletvu, tzv. “srpsku formulu”, za ispovedawe vere prilikom prelaska na uniju.” (isto; str. 67) “Kardinal i nadbiskup ostrogonski, grof Koloni}, u ime cara Josipa I i Sv. stolice vr{io je nadzor nad sprovo|ewem prozelitizma na teritoriji Slavonije, Barawe i dana{we Vojvodine. Posle zakqu~ewa Karlova~kog mira, 1699. godine, Austrija je po~ela sre|ivati prilike u novoosvojenim predelima Slavonije, Srema i Ugarske. Taj zadatak je poveren novouspostaqenoj Dvorskoj komisiji za ure|ewe imovinskih odnosa, koja je osnovana 29. jula 1688, a na ~elu joj se nalazio primas Ugarske Koloni}. Dvorska komisija je trebala re{avati i pitawa koja su se ticala srpskog naroda u Habsbur{koj monarhiji i wegovih privilegija dobijenih od cara Leopolda I. Naime, Leopold I je 1699. godine izdao za{titno pismo za Srbe u Sremskoj `upaniji, a 21. jula za celokupan srpski narod u Monarhiji. S druge strane, kardinal Koloni} je posle zakqu~ewa Karlova~kog mira pokazao da borba za unija}ewe Srba ne}e prestati uprkos dobijenim privilegijama. Koloni} je u jednom pismu `estoko napao patrijarha Arsenija III koji je zabranio pounija}enim Grcima i Rusima u Budimu i Pe{ti da se mole za rimskog papu. On je o{tro opomenuo patrijarha da to vi{e ne ~ini, da se ne me{a vi{e u wegovu nadle`nost, ve} da popravqa svoje “|avoqske pristalice”. Patrijarha je nazvao uznemiriteqem i otima~em tu|eg dobra i optu`io ga da radi protiv Boga i austrijskog cara. Za austrijske vlasti i katoli~ku hijerarhiju Srbi “do{qaci” su neprijateqi rimokatoli~ke veroispovesti: “Taj {izmati~ki narod ima za svog poglavara, kao nekog kraqa, svog patrijarha koga mi nazivamo srpskim episkopom, a wegovi ga nazivaju patrijarhom”. Po mi{qewu istori~ara Rajka Veselinovi}a, rimokatoli~ka reakcija i prozelitska propaganda uzeli su veliki zamah u razdobqu izme|u 1699. i 1703. godine. Polaze}i od na~ela “cuius regio – illius religio”, kardinal Koloni} je smatrao da je razlika u veri u davno pro{lim vremenima pri~inila velike galame i vre|awa, da se taj ilirski ili ra{ki narod pomalo sjedini s Rimskom crkvom. Baron Barten{tajn je ostavio svedo~anstvo da su se Ugri i Rajci (Srbi) “lepo slagali” pre ra{irewa “krive vere”. Leopold I je posle svr{etka Velikog be~kog rata 1699. godine zaboravio na srpske ratne usluge, pa je izmenio svoja gledi{ta u odnosu na prava i povlastice koje je ranije dao. Tako je, uredbom od 3. avgusta 1700, odredio da se ne mo`e trpeti nikakva jeres u Pe~uju i da se {izmatici moraju za odre-

|eno vreme sjediniti s RKC. U protivnom, imali su se proterati iz grada i gradskog predgra|a. Uredba nije sprovedena, ali je car naredio 9. aprila 1703. da se “{izmatici” moraju istrebiti iz Pe~uja i da jedino Srbi-katolici mogu ostati pe~ujski gra|ani. Patrijarh Arsenije III se odlu~no suprotstavio novom talasu unija}ewa, te je organizovao, u decembru 1700, tri narodna zbora u manastiru Orahovica, duhovnom sredi{tu pravoslavnih Srba slavenske Podravine i Barawe. Na tim zborovima odlu~eno, je da se Srbi ne pokoravaju unijatskom episkopu Petroniju Qubibrati}u koga je car, krajem marta 1694, potvrdio za unijatskog episkopa u Sremu posle smrti Longina Raji}a. Car Leopold je zadao nov udarac srpskim privilegijama 8. januara 1701, kada je doneo odluku da se patrijarhova nadle`nost ograni~i na Sent Andreju. Zabraweno mu je vr{ewe kanonskih vizitacija i prikupqawe prihoda, te nare|eno da svi Srbi moraju potpasti pod jurisdikciju rimokatoli~ke hijerarhije. Po~etkom decembra 1703, kardinal Koloni} je pisao papi Klimentu XI kako radi na tome da pridobije srpskog patrijarha da primi uniju zajedno sa vi{e od 60.000 Srba koji su pre{li u Ugarsku. Veliki pritisak koji su austrijske dikasterije i prozelitska propaganda vr{ili na srpski narod, po~eo je naglo popu{tati od trenutka kad je u Ugarskoj izbio ustanak pod vodstvom Frawe II Rakocija. Austrija je nameravala da iskoristi Srbe protiv ustanika pa je stoga morala promeniti svoje dotada{we neprijateqsko dr`awe prema patrijarhu Arseniju III, srpskom narodu i wegovim privilegijama. Posle jewavawa Rakocijevog ustanka prozelitska aktivnost protiv Srba nastavqena je novim intenzitetom. Kardinal Koloni} je dao, u martu 1706, informaciju caru Josipu I u vezi predstavke srpskog patrijarha Arsenija III. U stvari, radilo se o zahtevima koje je Arsenije III u ime srpskog naroda uputio caru Josipu I. Naro~ito je zna~ajna tre}a ta~ka patrijarhovih zahteva: “... Da svaki sve{tenik na{eg sve{tenstva, ili episkop, pa ~ak i arhiepiskop, koji bi se na {tetu svoje crkve i sve{tensta Rimskoj crkvi prisajedinio, da odmah takav i wemu sli~an bude li{en svojih prihoda i beriva pa ~ak i privilegija dobijenih od nas”. Koloni} je pred carem `estoko kritikovao ove zahteve srpskog patrijarha, nastoje}i pri tom da ih car u potpunosti odbaci: “Ova dopunska ta~ka je bezobzirna, nepromi{qena i drska i sasvim neopravdana, uperena zapravo protiv na{e Svete Rimske crkve...”. Unija}ewe Srba u Vara`dinskom generalatu i Banskoj krajini (Baniji) ponovo se rasplamsalo posle ugu{ewa Rakocijevog ustanka 1711. i to od trenutka kad je na mar~ansku episkopsku stolicu doveden episkop Rafailo Markovi} “koji je preko 15 godina progonio pravoslavno sve{tenstvo, kalu|ere i narod, kr{e}i sve moralne norme, vr{e}i op{tu sablazan, pqa~kaju}i vernike, globe}i ih i demorali{u}i ih”. Ranije su zagreba~ki biskupi sve ~inili kako bi izazvali rascep izme|u mar~anskih episkopa i naroda, pa je tako iskori{tena i neuspela “zavera” Zrinskih i Frankopana protiv cara Leopolda I da, zbog navedenih veza s wima, kao nepouzdan bude optu`en i mar~anski srpski episkop Gavrilo Mijaki}, koji je 1670. zba~en s polo`aja i odveden u ve~ito su`awstvo, a na wegovo mesto u Mar~u od tada

su dovo|eni episkopi verni uniji i zagreba~kim biskupima, budu}i da su i dolazili iz wihovog jezuitskog sjemeni{ta. Zagreba~ki biskup Stefan Seli{evi} javio je, 29. avgusta 1700, Kongregaciji Koncila da su mnogi Srbi, koji `ive na teritoriji zagreba~ke biskupije, primili rimokatoli~ku veru. Takva nastojawa episkopa bliskih zagreba~kom Kaptolu dovodila su do otpora kalu|era i Srba kraji{nika, pa je 1672. godine do{lo do pobune koja je ugu{ena upotrebom vojne sile. Nova pobuna kalu|era i Srba izbila je 1715. godine, kada je i upu}ena predstavka caru u kojoj su narodni prvaci izjavili da ne}e trpeti unijatske episkope niti }e primati kalu|ere koje oni rukopolo`e. Kraji{koj deputaciji, koja je bila u Be~u, prenet je carev stav da pored unijatskog vladike ne mo`e biti ni govora o pravoslavnom episkopu u Mar~i. Narodne pobune su se ~esto ponavqale sve do trenutka kada je 1734. godine postavqen pravoslavni episkop Simeon Filipovi}. Me|utim, u manastiru su i daqe slu`ili unijatski kalu|eri. Uskoro je papa opet postavio unijatskog episkopa Silvestera Ivanovi}a, {to je izazvalo nove pobune sve{tenstva i Kraji{nika koji su tra`ili za Mar~u svog pravoslavnog episkopa, pa je Ivanovi} morao da be`i u Zagreb. Ipak je 1738. godine u Be~u doneta odluka da se Mar~a oduzme od pravoslavnih i preda vlastima zagreba~kog biskupa. Takva odluka je razbesnela narod, koji je 1739. godine zapalio manastir. Akademik Slavko Gavrilovi} isti~e, povodom tog doga|aja, da su pred carskom komisijom i Kraji{nici katoli~ke vere izjavili da Mar~a treba da pripadne pravoslavcima, a ne unijatima. Pod uticajem rimokatoli~ke hijerarhije, tokom 1753, u Ilirskoj dvorskoj deputaciji u Be~u izra|en je poseban elaborat o sprovo|ewu unije, prema kome je srpskom sve{tenstvu trebalo zabraniti da spre~ava prelazak svojih vernika na uniju. Sprovo|ewe takve politike u Vara`dinskom generalatu povereno je generalu Benvenutu Petaciju, koji je od Srba tra`io da kao svog episkopa priznaju unijatskog sve{tenika Gavrila Palkovi}a. Po{to su Srbi takve zahteve odbili, Petaci je sa vojskom u{ao u Mar~u i predao je unijatima. Pri tom je Srbima saop{tio dekret carice Marije Terezije u kom je zapre}eno gubitkom glave svakom ko se usprotivi predaji Mar~e unijatima. Petaci je vi{e srpskih crkava zatvorio, a sve{tenike zlostavqao i proterivao. Kad je uz to, 1754. do{lo do velikog ograni~avawa kraji{kih prava, uvo|ewem novog ure|ewa Krajine, kao i do nasilnog instalirawa episkopa Palkovi}a u Mar~u, narodno ogor~ewe je prevr{ilo meru, pa je po~etkom 1755. do{lo do Severinske bune. Po{to je ova kraji{ka buna ugu{ena, be~ki dvor je srpske vojne i crkvene stare{ine primorao da se i formalno zauvek odreknu manastira Mar~e. Oni su to u~inili ali pod uslovom da unijati budu proterani iz naroda, kome treba osigurati miran opstanak u wegovoj staroj pravoslavnoj veri, a {to se ti~e Mar~e, neka je carica preda rimokatolicima, a nikako unijatima. Ovaj posledwi uslov bio je prihva}en, pa je manastir Mar~a, umesto unijatima, predat katoli~kom mona{kom redu pijarista. Time je, kako isti~e S. Gavrilovi}, zavr{ena borba za Mar~u, duga vek i po, kao borba Srba za slobodu vere i crkve, a preko toga i za svoj nacionalni opstanak u Vojnoj krajini.

Odstrawivawem unijata iz Mar~e nije sasvim otklowen wihov pritisak na pravoslavne Srbe. Naime, 1777. godine u neposrednoj blizini Generalata, u Kri`evcima, otvorena je unijatska episkopija na ~elu sa Vasilijem Bo`i~kovi}em. Tokom vremena ona je pounijatila deo Srba oko Kri`evaca. Ta unijatska episkopija dobila je 1777. godine feudalni posed ~ak u Sremu ([idsko vlastelinstvo), iako u wemu nije bilo nijednog unijata. Rimokatoli~ka hijerarhija, i woj odana carica Marija Terezija, o~ekivala je da }e time ugroziti srce pravoslavne crkve, sremsku arhidijecezu, ali unijatsko jezgro, koje je upu}eno iz Kri`evaca u [id, nije uspelo da tu stvori duhovno stado pokatoli~ewem Srba, pa episkopu nije preostalo drugo nego da 1803. na svoje vlastelinstvo dovede ranije pounija}ene Rusine iz Ba~ke. Tokom XIX i XX veka unijatska Kri`eva~ka episkopija u potpunosti je preuzela jurisdikciju nad unijatima celokupnog Balkana.” (isto; str. 68-73)

2. [vikerova studija o unija}ewu Srba u @umberku
Kwiga “Historija unija}ewa Srba u @umberku” Johana Hajnriha [vikera, istori~ara, pedagoga i publiciste, predstavqa dragoceno delo. U predgovoru ove kwige Nikola @ivkovi}, koji je preveo kwigu, isti~e: “Kwiga koja je pred nama, “Zur Geschichte der kirchlichen Union in der croatischen Militärgränze”, pojavila se 1875. u 52. svesci “Archiv Für österr. Geschichte”, a izdava~ je Kaiserliche Akademie iz Be~a, a 1874. kao separat. Godine 1880. {tampana je u Budimpe{ti “Politische Geschichte der Serben in Ungarn. Nach archivalischen Quellen dargestellt” (Politi~ka istorija Srba u Ugarskoj. Opisana na osnovu arhivskih izvora). Ve} po objavqivawu, ovaj rad privukao je pa`wu javnosti, a posebno istori~ara koji se bave problemom unija}ewa i Vojne krajine. U prilog tome najboqe govori ~iwenica, da nema nijedne ozbiqnije studije sa tog podru~ja, a da nije uva`ila i citirala “ovo Schwickerovo djelo.” (Johan Hanrih [viker; “Historija unija}ewa Srba u @umberku; “Kaleni}”; Kragujevac; 1991; str. 3-4) @ivkovi} u predgovoru iznosi zanimqive ~iwenice koje se odnose na unija}ewe Srba, zato prenosimo izvode iz wegovog predgovora. “Po{to je on prije svega pisao o unija}ewu Srba u @umberku, to je bio i razlog da wegovu kwigu tako i prevedem, a ne kako u originalu i stoji: “Istorija crkvene unije u Hrvatskoj Vojnoj krajini”. Jo{ me je jedna stvar navela da kwizi u prevodu dam upravo takav naslov. ^iwenica je, naime, da su neki publicisti i novinari poku{ali i danas nastoje da prika`u – radi se uglavnom o pristalicama unije – kako se tu zapravo radilo o dobrovoqnom prelasku iz pravoslavqa u uniju. (autor. cit: Svi se oni pozivaju na radove Janka [imraka, unijatskog biskupa i istorijskog pisca. U svojoj studiji “Pavao Zor~i}, mar~anski vladika”, Zagreb 1933, [imrak, pi{u}i o posjeti Pavla Zor~i}a @umberku u jesen 1680. (str. 114), zakqu~uje na osnovu Zor~i}evog izvje{taja, da u @umberku “me|u narodom nije bilo protivnika unije”. Me|utim, na str. 87 [imrak citira Zor~i}evo pismo od 9. marta 1672, u kojem opisuje svoj neuspio poku{aj da pridobije kalu|ere iz manastira Mar~a za stvar unije. “Drugo ni{ta nisu htjeli govoriti niti slu{ati

nego ovo: Mi }emo prije dati svoje glave i svoje `ivote, nego {to }emo dozvoliti, da nam rimski papa bude pastir... Kalu|eri su prolazili selima i bunili uskoke protiv Zor~i}a. Na koncu pisma ka`e: “Doista se svaki dan bojim za svoj `ivot”. Ukratko, ako su svi @umber~ani bili za uniju, postavqa se pitawe, kako je onda kalu|erima i “buntovnicima po{lo za rukom da pridobiju” narod protiv unije, odnosno ako je istina, da su “@umber~ani uz Pavla Zor~i}a” (str. 105), onda nam je potpuno nerazumqiv wegov strah. Pored potpune nekriti~nosti na pitawe unije, [imrakova studija vrvi od takvih i sli~nih protivrje~nosti. Interesantno, da ni Rothenburg, a ni Amstadt niti jednom re~ju ne spomiwu [imraka, kad govore o unija}ewu u @umberku. Wegove radove nisu uvrstili ni u pomo}nu literaturu. (Autor cit: “Zanimqiva je i stara zabiqe{ka, da su ti prvi znani nam uskoci do{li u @umberak s dalekog Juga, s podru~ja oko Cetine, a mo`da i jo{ ju`nije. Zna se, naime, da je u tim ju`nim krajevima domovine od prije `ivjelo pu~anstvo isto~nog obreda u crkvenom zajedni{tvu s Petrovom stolicom koje bi obnovqeno i potvr|eno na op{tem crkvenom saboru u Firenci godine 1438. Povjesni~ari utemequju misao, da glavnina `umbera~kih uskoka dolazi iz starog zavi~aja kao katolici, odnosno grkokatolici”. (“@umbera~ki krijes”, Kalendar 1990, Glavni i odgovorni urednik: Mile Vrane{i}, Izdaju: @umbera~ki vikarijat i “Kr{}anska sada{wost”, str. 5). Ne{to sli~no moglo se na}i u intervjuu, koga je za “Vjesnik”, od 8. jula 1990, dao @ivko Kusti}, gdje govori o seobi prvih uskoka u @umberak, koji su “o~ito do{li s ju`nog primorja, ispod Peqe{ca... Za{to to isti~em? Zna se, da je tamo, u 15. stoqe}u djelovao jedan mitropolit koji je sa~uvao uniju, tako da su oni ovamo do{li ve} sjediweni. To je va`no istaknuti, jer je pokret unija}ewa, o kojem na{ zagreba~ki pravoslavni mitropolit voli govoriti, kao o katoli~kom nasiqu...” Govori se da “se zna”, da “povjesni~ari utemequju misao”, a da se ne ka`e, {ta se to zna, odnosno, da se ne imenuju “povjesni~ari”, koji tako misle. A {to se ti~e onog “na{ zagreba~ki pravoslavni mitropolite”, o~ito je da se radi o besmislici koja je u slu`bi sada{weg politi~kog trenutka, jer ona sugeri{e, da je misao o unija}ewu kao katoli~kom nasiqu potekla tek od dana{weg “na{eg zagreba~kog pravoslavnog mitropolite”. Koliko je ta tvrdwa apsurdna, dovoqno je da citiramo, iz spomenute [imrakove studije o Zor~i}u, {tampane u Zagrebu 1933; na strani 105 stoji: “Protivnici jedinstva se znadu i danas razbacivati na pregr{ti izmi{qenim tvrdwama, da su @umber~ani jo{ za Marije Terezije (1740–1780) pristali na uniju i da ih je na to nagnala grani~arska sabqa”. Da li i [imrak ciqa na “na{eg mitropolitu”?) Neki, pak, idu ~ak tako daleko, da tvrde kako o unija}ewu ne mo`e biti ni govora, po{to su doseqeni @umber~ani pripadali unijatskoj crkvi. Takvo umovawe spada u podru~je fantastike, ili mo`e da poslu`i na razini dnevnopoliti~kih sva|a, ali ne mo`e da na|e potvrdu u relevantnoj i ozbiqnoj svjetskoj istoriografiji. Kako, stvarno, stoji sa pitawem unije, odnosno, sa unijatima? U “Rje~niku stranih rije~i” od Bratoquba Klai}a, Zagreb 1987, stoji da su unijati “pripadnici grkokatoli~ke crkve, tj. nekada{wi pravoslavci koji su se pod politi~kim pritiskom “sjedinili” s Ri-

mokatoli~kom crkvom, priznav{i neke wezine dogme, a zadr`av{i svoje obrede i organizacije; unijatiti, – prevoditi pravoslavne na grkokatolicizam”. Ne{to sli~no pi{e i u “Leksikonu stranih re~i i izraza” od Milana Vujaklije, “Prosveta”, Beograd 1972, da su unijati poglavito “pravoslavni (u Ist. Galiciji, Hrvatskoj i Vojvodini) koji su se, pod politi~kim pritiskom “ponovo sjedinili” sa Rimokatoli~kom crkvom time {to su priznali papinu vlast i dogmu “Filiokve”, a zadr`ali svoje ranije crkveno ustrojstvo, crkveni jezik i pri~e{}ivawe u oba vida (i hlebom i vinom), grkokatolici”. Ako pogledamo “Enciklopediju Jugoslavije”, tamo se o unijatskoj (grkokatoli~koj) crkvi ka`e, da je to “vjerska organizacija koja priznaje jedinstvo s Rimokatoli~kom crkvom i papu za svoga vrhovnog crkvenog poglavara. Do stvarawa te crkve, kao posebne organizacije do{lo je poslije crkvenog sabora u Firenci 1439, na kojem je re{avano pitawe kr{}anskog jedinstva, ali ve}e skupine wenih pripadnika organizovane su tek poslije Brest–Litovske unije 1596, i to me|u zapadnim Ukrajincima (Rusinima) i erdeqskim Rumunima... U Karlova~kom generalatu ja~eg otpora unija}ewu nije bilo dotle, dok su trajali ratovi s Turcima, jer su pravoslavni vjerski poglavari na Balkanu povremeno odr`avali veze s papom i katoli~kim Zapadom u nadi da }e im odande do}i oslobo|ewe od Turaka. Prvi grkokatoli~ki vladika u Hrvatskoj bio je arhimandrit Simeon, potvr|en 1609. od pe}kog patrijarha Jovana... Pod uticajem zagreba~kog biskupa Petra Domitrovi}a, Simeon je sazvao, 26. marta 1611, u Mar~i sastanak predstavnika svojih vjernika. Na tom sastanku on se, zajedno s tim predstavnicima, izjasnio za jedinstvo s Rimokatoli~kom crkvom. Simeonov nasqednik Maksim Predojevi} (1630–1642), koga je za biskupa imenovao kraq Ferdinand II, polo`io je ispovest vjere pred be~kim nuncijem, a od pe}kog patrijarha se posvetio za biskupa, {to su mu u Rimu zamjerili. Poslije wega Ferdinand III, imenovao je Gavrila Predojevi}a (1642–1644) za biskupa. Iako je Gavrilu u Be~u bilo nalo`eno da posve}ewe za biskupa primi u Rimu, i on se posvetio u Pe}i, odakle je na povratku doveo vi{e monaha u Mar~u... Pavao Zor~i} (1671–1685) je od kraqa Leopolda imenovan svidni~kim biskupom, a posve}ewe je primio u Rimu. On se odrekao pe}kog patrijarhata. No, muke su mu zadavali kalu|eri koji su sa turskih strana dolazili me|u uskoke u Hrvatsku i istupali protiv unija}ewa... Pravoslavni vladika Atanasije Qubovi} nastanio se, uz pristanak vladara i bana, u Komogovini kod Kostajnice, te odande protjerao kalu|ere unijate. Godine 1735, protivnici grkokatoli~ke crkve silom uzimaju manastir Mar~u, a kad je trebalo da ga vrate, spaquju ga (28. juna 1739). Tako je grkokatolika nestalo i s podru~ja Vara`dinskog generalata. Unijati su ostali jedino u @umberku. Ovako oslabqena, grkokatoli~ka biskupija u Hrvatskoj po~iwe da se oslawa na ukrajinske grkokatolike pod Karpatima. Tako da je ve} vladika Gabrijel Palkovi} (umro 1759) bio rodom Ukrajinac... Kri`eva~koj biskupiji (49 `upa) pripadaju danas svi grkokatolici na podru~ju SFRJ. Kao kompaktna cjelina nastaweni su jedino u @umberku i po narodnosti su Hrvati...” (Enciklopedija Jugoslavije, Zagreb 1971. i 1986). Za svakog onog, ko-

ji je upoznat sa ovom problematikom, ostaje zagonetka, kako je mogu}e, da se jedan tako lo{ tekst mogao na}i u “Enciklopediji”. Pisan je zbrkano i nekriti~ki, prilog vrvi od neta~nosti i besmislica, kao {to je slu~aj kad se spomiwe unijatski biskup Simeon, koji je 26. marta 1611. u Mar~i sazvao sastanak predstavnika svojih vjernika, na kome su se izjasnili “za jedinstvo s Rimokatoli~kom crkvom”. U istom nam dahu ka`e, da su se on i wegova tri nasqednika posvetila za vladiku od pe}kog patrijarha. Autor se nije nimalo potrudio da nam objasni, kako je mogu}e da se bude unijatski biskup, {to po sebi ukqu~uje poznavawe pape kao vrhovnog poglavara i odricawe od pe}kog patrijarha, i da se istovremeno ide u Pe}, da bi se posvetili od srpskog patrijarha! Da li su oni bili nevjerni pe}kom patrijarhu ili rimskom papi? Potom se ka`e da se tek unijatski biskup Gavrilo Mijaki} “odrekao pe}kog patrijarha”. ^italac ostaje prikra}en da sazna, kako je do{lo do ovog preokreta, odnosno, {ta je navelo Mijaki}a i wegove nasqednike, da vi{e ne odlaze u Pe}, da ih patrijarh posveti. I tako daqe. Na kraju teksta saznajemo da su @umber~ani “Po narodnosti Hrvati”. A moje selo, Drago{evci i sva ostala sela u zapadnom @umberku su srpska. Tako to ide. Prvo nas “Enciklopedija Jugoslavije” proglasi za Hrvate, zatim se na wu, kao na{u “osobnu kartu” pozovu pravovjerni i de`urni “redari”, koji imaju zadatak da srede nekoliko “smutqivaca”, koji remete mir, sumwaju}i u autoritet “Enciklopedije”, koja je, usput govore}i, za taj svoj potpuno proma{eni poduhvat, nagra|ena najvi{im dr`avnim odlikovawem. Da ironija bude potpuna, najvi{e novaca za tu ustanovu davala je Srbija. Ona je, dakle, finansirala kwigu, u kojoj se negira postojawe Srba, koji `ive u @umberku.” (isto; str. 4-7) “Zanimqivo je napomenuti, da u “Istoriji naroda Jugoslavije”, u vezi pitawa unije, nema ni rije~i o Schwickeru, kad se predstavqa literatura koja je obra|ivala tu temu. Ovu nepravdu prema Schwickeru ispravila je “Istorija srpskog naroda”, Beograd 1986, ~etvrta kwiga. Na 226 stranici se ka`e, da ono “{to se nije postiglo u odnosu na Srbe u Hrvatskoj kao celini, ostvareno je bar prema jednom delu tog naroda, prema Srbima u @umberku, koji su pod najja~im pritiskom i primenom svih jezuitskih metoda, bili primorani da prihvate uniju. Pune dve decenije, po~ev od 1750. godine, na pokr{tavawu te udaqene oaze srpskog naroda slo`no su radili generali u Karlovcu, [ercer i zloglasni Petaci, sa unijatskim vladikama Palkovi}em i Bo`ikovi}em. Gorwokarlova~kom pravoslavnom vladici Danilu Jak{i}u bio je zabrawen obilazak vernika u @umberku, svi oni sve{tenici, kalu|eri i grani~ari koji su odbijali uniju, godinama su bili te{ko maltretirani, sve dok nisu stavili svoje krstove na podmetnute im izjave o priznavawu unijatskih episkopa. Narodne tu`be, molbe episkopa Jak{i}a i intervencije mitropolita Nenadovi}a na dvoru, ostale su bez rezultata, jer su i carica i wena okolina intimno `eleli da “{izmatici” budu prevedeni u, jedinospasavaju}u” veru katoli~ku”. U prilog ove tvrdwe citira se J. H. Schwicker i wegova kwiga “Zur Geschichte der kirchl. Union in der croat. Militärgränze”. Gotovo identi~no mi{qewe o tom pitawu ima i Gunther E. Rothenberg, “The Military Border in

Croatia 1740–1881”, USA, 1966 by The University of Chicago, gdje se na 29. stranici govori: “Stav Habsburgovaca, koji su uvek bili usko povezani s katoli~kom crkvom, prema svojim pravoslavnim podanicima bio je potpuno oportunisti~ki i ustupci koji su bili davani “nepounija}enima gr~kog obreda”, kako se to slu`beno zvalo, bili su uslovqeni iskqu~ivo dr`avnim interesima. Tako dugo dok su im usluge pravoslavnih kraji{nika bile potrebne, wihovu su religiju po{tovali; ali, ~im ih vi{e nisu trebali, kruna nije u~inila ni{ta da se obuzdaju napori katoli~ke hijerarhije, koja je, uz revnosnu pomo} vojske, poku{ala nasilno da preobrati i pokatoli~i pravoslavce, ili da ih barem primora da prihvate unijatski obred...” A na stranici 33. daqe se ka`e: “ U Hrvatskoj su se doga|aji koncentrisali na `umbera~ki distrikt, iz Karlova~kog generalata i na pravoslavni manastir kod Mar~e (Severin), u Vara`dinskom generalatu. @umbera~ki distrikt bio je okru`en sa sjeverne, zapadne i jugozapadne strane od strane Krawske, a na jugoistoku grani~io se sa Hrvatskom, obuhvataju}i malu vojnu enklavu u civilnoj teritoriji, broje}i samo {est hiqada du{a. Ovdje se pritisak protiv pravoslavne crkve mogao vr{iti relativno neka`weno i 1750. baron Scherzer ([ercer) otpo~eo je sistematsku kampawu sa ciqem, da se protjera pravoslavno sve{tenstvo i da se na wihovo mjesto osnuje unijatska biskupija. Premda je to bilo flagrantno kr{ewe starih privilegija, Marija Terezija dozvolila je vojsci da tu akciju nastavi. Pod silnim pritiskom `umbera~ki kraji{nici su uglavnom do sredine 1760-ih godina prihvatili unijatski obred. Samo malobrojnost i izolacija omogu}ili su da unija}ewe u `umbera~kom distriktu uspije; svi poku{aji koji su bili usmjereni na daqwe {irewe unijatskoh obreda u ostalom djelu Karlova~kog generalata potpuno su propali.” (preveo N. @.). Za ovako iznesen stav Rothenberg je na{ao potvrdu ne samo u Schwickerovoj, studiji, ve} je naveo i radove Johanna Chr. von Bartensteina (Bartenštajn), Friedricha Waltera, Franya Vani?eka, Karla von Czoerniga, Tade Smi?iklasa i Franya J. Frasa.” (isto; str. 8-10) “Kad se postavi pitawe, {ta svijet o ovom ili onom ka`e, u tra`ewu odgovora obi~no se posegne za “The Encyclopedia Britannica”. Dakle, u slavnom “Eleventh Edition” (jedanaestom izdawu), svezak XXIII, pod “Roman Catholic Church” stoji, da “ever since the schism of East and West, however, it has been an amoition of the papacy to submit the Oriental Churches to its jurisdiction.” U prevodu: “Nakon raskola na Isto~nu i Zapadnu crkvu, ambicija papstva je oduvijek bila, da se isto~ne crkve podrede papskoj jurisdikciji.” (Preveo N. @.) (isto; str. 11) “[to se prevoda ti~e, @umber~ani se (a to va`i i za ostale pravoslavne grani~are) pojavquju u mnogobrojnim latinskim dokumentima i wema~kim spisima pod razli~itim imenima. Car Ferdinand I izdao je 5. septembra 1538, povequ doseqenicima iz Bosne da se mogu naseliti u @umberku. Tu se oni nazivaju “Serviani seu Rasciani”, odnosno, “Srbi ili Ra{ani”. Ugarski izvori Srbina nazivaju “Rácz”, a Nijemci su ~esto pisali “Ratze”, “Raitze”, “Sirf” i “Serb”. U talijanskom dokumentu, iz 1734, pojavquje se naziv “Morlacchi o Serviani di Dalmazia”, odnosno, Morlaci se identifikuju sa Srbima. Rusi su nas oduvijek nazivali samo “Serbi” ili “Slavjano Serbi”.

Ime “Rac” slu`i kao posprdno ime, kojim se Nijemci i Ma|ari rugaju Srbima. U Hrvatskoj i Bosni pogrdno ime za Srbina je “Vlah”. U latinskim spisima pojavquju se kao “Rasciani sive Serviani atque Valachi” i to kao naziv za doseqenike u @umberku u novembru 1538. U wema~koj literaturi pojavquje se na{ narod i pod imenom “Surffen” i “Walachen”.” (isto; str. 12) Kako re~e Radoslav Gruji} u svojoj “Apologiji srpskog naroda u Hrvatskoj i Slavoniji” (“Prosveta”, Beograd 1989), na 44. stranici, da je “trebalo iz svesti srpskog naroda potisnuti slavno nacionalno ime, koje ga se}a slavne i dr`avne samostalnosti, i nametnuti mu tu|e, da se tako i nacionalno i verski lak{e odrodi”. To se jednako odnosi i na ime za vjersku pripadnost Srba. Nazivaju ih “{izmaticima”, “raskolnicima”, a wihovu crkvu “Die griechischnichtunirte Kirche” ili “Die griechisch–orientalische Kirche”, “Jerusalimska ili Isto~na crkva”. Naziv “{izmatik” i “onaj, koji se jo{ nije sjedinio s rimskom crkvom” ne samo {to je uvredqiv po Srbe, nego odi{e netolerancijom i jasno govori o stavu onoga, koji to upotrebqava, odnosno, da je ona druga strana kriva za raskol, da su protiv jedinstva (a jedinstvo je za wih pokoravawe Rimu) i da remete mir. Jednom re~ju, {to se imena moga naroda ti~e, prevodio sam ga onako, kako se on oduvijek sam nazivao, dakle Srbi. [to se vjere ti~e, prevodio sam, ovisno o tekstu, sa “pravoslavna”, “srpsko–pravoslavna” i prosto ’srpska’.” (isto; str. 13)

3. Vojnim prisiqavawem stvorena crkvena unija u @umberku
Hajnrih [viker u “Historiji unija}ewa Srba u @umberku” prvo obja{wava kakve posledice su izazvali upadi Turaka u XV veku. [viker temeqno sagledava problem unija}ewa i Vojne krajine. Iznosi ~iwenice da je crkvena unija u @umberku nastala zbog vojnog prisiqavawa a ne iz slobodnog uverewa, ~iwenice o nasiqu nad pravoslavnom verom, o pritiscima na pravoslavno stanovni{tvo `umbera~kog podru~ja, o proterivawu i zlostavqawu pravoslavnih sve{tenika, o prisiqavawu pravoslavnih grani~ara da pose}uju katoli~ke crkve. “Upadi Turaka u podru~ju s ove strane Kupe i Save, u dana{wu civilnu i vojnu Hrvatsku, te u Slavoniju u i pograni~ne zemqe Krawsku, Koru{ku i [tajersku, prouzro~ili su od godine 1463, kada je zabiqe`en prvi prodor, postepeno potpuno pomerawe i promenu kako politi~kog, tako i etnografskog i crkvenog stawa. Pre svega, ostajala su kao posledica tih upada – a oni su bili pra}eni razbojni{tvom, pale`om, umorstvom i odvo|ewem u ropstvo – opusto{ena, nenastawena podru~ja, od kojih se grofovije Lika i Krbava, opusto{ene 1514, pojavquju kao “desertum primum”, a kasniji Karlova~ki Generalat kao “desertum sekundum”. Kao posledica tih upada i pusto{ewa broj stanovnika se znatno smawio. Mnogo je qudi pobijeno od turskih akinyija, drugi dio odveden je u zarobqeni{tvo, dok je tre}i dio pobjegao u susedna podru~ja, pa tako iz onog doba potje~u slovena~ka i srpskohrvatska jezi~na ostrva severno od Drave, koja su se sporadi~no protezala sve do Karpata i Dowe Austrije. Opusto{ena podru~ja uz granicu zaposjeli su od tada prebjezi s druge strane Kupe, iz dijelova ranije Hrvatske i Stare Srbije. To se naro~ito od-

nosi od kada su ma|arska pograni~na podru~ja potpala pod austrijsku vlast. Ove prebjege ili bjegunce iz turskih pograni~nih provincija ozna~avalo se kao “uskoke” tj. “bjegunce” i takvi su se uskoci pojavqivali u svim ju`nim austrijskim pograni~nim podru~jima. U vrijeme, kad je grof Erazmo Thurn bio kapetan biha}ki i komanduju}i u Hrvatskoj itd. (1530–1541), izbjeglo je iz Srbije i Bosne 3000 turskih podanika gr~ke vjere na Gorijance i u susjedstvo Metlike, @umberka i Ka{ta. Po wima dobila je ta gora ime Usko~ka planina. Ova se gora, prema Valvazorovom prikazu, prostire po ~etiri jake wema~ke miqe u du`ini i po dvije u {irini i se`e do rijeka Kupe i Bregane. Na woj je le`ao na znatnoj izvisini dvorac @umberak (Sichelberg, zvan i Sichelburg, Schumberg, Xumberg, @umberak), i to je brdo zajedno s dvorcem po Valvazoru, izdaleka izgledalo vrlo privla~no, gotovo kao lastavi~je gnijezdo. Ovaj dvorac bio je u 17. vijeku predgra|e nadkapetanije, u 18. vijeku vojnog okruga, a ranije dio sredwe Krawske te je prvo pripadao grofoviji Pazin (Mitterburg, Pisiono); Vojnom jurisdikcijom komanduju}ih generala iz Karlovca, postalo je to okru`je kasnije sastavni dio hrvatske Vojne krajne i pripada jo{ danas kao vojna enklava u Krawu, sluwskoj kraji{koj pukovniji. Isto je podru~je okru`eno sa sjevera, zapada i jugozapada vojvodstvom Kraw, a s istoka i jugoistoka Hrvatskom. [to se ti~e stanovni{tva tog `umbera~kog podru~ja prido{li su prvonaseqenim uskocima, u godini 1617, i jo{ i naknadni doseqenici, srodni po plemenu, budu}i da je nadvojvoda Ferdinand I, na temequ jednog posebnog ugovora s Venecijom, morao odstraniti sewske uskoke, kojih su se bojali kao gusara, te ih preseliti u unutra{wost zemqe. Tada su uskoci stigli i u Karlovac kao i u Krawsku gdje su najprije vojni~ki bili organizovani u `umbera~kom okrugu. Oni su dobili pravo da se nasele u podru~jima Kostawevice i Pleterja (Presek), a wihovo utvr|eno sredi{te bio je dvorac @umberak; tako|er i kod Podbre`ja (Prauenthurn), ^rnomrqa, Metlike, Vinice itd, bili su uskoci naseqavani.” (isto; str. 15-17) Uprkos neplodnom zemqi{tu, nabrojeno je godine 1686, u `umbera~kom okrugu preko 900 “starih ku}a” i uz to “jo{ i mnogo novih”. Zbog brdovitog terena nalazile su se one ipak usamqene, ~esto me|usobno veoma udaqene, te se nisu mogle sjediniti u sela. Budu}i da su uskoci srpskog porijekla (serbischer Abstammung), to je i kod wih bio uveden sistem zadruga, a Valvazor nas uvjerava, da “i u najmawoj ku}i ovih uskoka stanuje po tri, ~etiri do pet o`ewenih osoba i da u wima boravi ~itav jedan rod”. To je podru~je brojilo u godini 1752, oko 5000 do 6000 du{a a u godini 1835, prema Frasu, 6965 stanovnika, me|u kojima se nalazilo 4440 uskoka. Glavna svrha, koju je austrijska vlada `eqela posti}i s tim naseqima, sastojala se u tome da dobije sposobne i hrabre braniteqe na ugro`enim grani~nim podru~jima i “bila je to sigurno velika zasluga austrijske vladavine, da od tih razbojnika stvori hrabre i vjerne grani~are. Ona je koristila nacionalnu mr`wu protiv Turaka, ali ih je nastojala postepeno podvr}i vojni~koj disciplini”.

Osim toga “poku{avalo se i blagim sredstvima” i davale su im se privilegije, koje su im trebale wihovu novu otaybinu ~initi vrijednom i privla~nom. Tako je nastala na tlu `umbera~kog distrikta prva Vojna krajina. Slobode i privilegije uskoka (ili “vlaha”) odnosile su se djelom na to, da su ti grani~ari bili “osloba|ani svih poreza, da}a i tlaka, koje su ina~e du`ni davati podanici i seqaci, koji stanuju u Krawskom vojvodstvu”, oni su za uzvrat, bili du`ni braniti svoj kraj i bili obavezni na stalnu ratnu slu`bu; istovremeno bila je srpskim prebjezima garantovana carskom zadanom rije~i i dozvola slobodnog ispovijedawa wihove pravoslavane vjeroispovijesti, dok je srpskim vladikama u manastiru Mar~a osiguravala godi{we 300 forinti i tzv. “Brücker–Libell” (slobode), iz godine 1578, ponovqeni carski dekreti potvr|ivali su i pro{irivali te privilegije, takvo vrijeme tolerancije u vjerskim stvarima trajalo je do sredine 17. vijeka. Tada je u politici austrijskog dvora nastupio zna~ajni preokret uz dalekose`ne posqedice po pristalice “gr~ko–nepounija}ene ili gr~koisto~ne crkve”. Tek {to su sve~ano bile priznate zasluge koje je Ferdinand I priznao pravoslavnim grani~arima za djelo protureformacije u [tajerskoj i Austriji, te bili nagra|eni obnovqenim privilegijama iz 1627, 1630, 1642, i 1659, uskoro su – kao posqedice prelaza pravoslavnog vladike Pavla Zor~i}a iz Mar~e u uniju s katoli~kom crkvom – zapo~ela, 1678. godine, stradawa, ugwetavawa i progoni protiv pravoslavaca, jer su ostali vjerni svojoj crkvi, a pri tome su odigrali glavnu ulogu o~evi Dru`be Isusove. Razumije se, da je i na strani pravoslavnih bilo poku{aja odbrane protiv unija}ewa, koja je ~esto bila nasilna; zbog toga je dolazilo do ozbiqnih krvavih sukoba, posebno od godine 1690, kada je, nakon seobe vi{e hiqada srpskih familija pod vo|stvom wihovog patrijarha Arsenija ^arnojevi}a, broj pripadnika pravoslavne crkve znatno porastao, pravoslavan `ivaq u crkvenom poglavaru i podre|enom mu sve{tenstvu ujedno dobio vo|e i braniteqe gr~kog obreda.” (isto; str. 17-18) “Sramotni ishod vojnog pohoda iz godine 1690, je poznat: ne samo da carska vojska nije daqe osvajala nego je izgubila i ono {to je do tada bilo osvojeno, kao npr. va`ne pograni~ne utvrde Smederevo i Beograd. U takvim okolnostima nisu ni carski pozivi postizali kod isto~nih naroda `eqeni uspjeh. Dodu{e mnogi “gr~ko–isto~ni” hri{}ani su se pridru`ili, npr. Srbi s wihovim patrijarhom, carskoj vojsci, no ovo poja~awe austrijske vojne mo}i nije moglo zaustaviti pobjedni~ki tok turskog oru`ja {to ga je vodio sposoban Veliki vezir Keprili Mustafa. Kako su Turci postupali s onim svojim hri{}anskim podanicima, koji su se prikqu~ili carskoj vojsci, to su Srbi mogli vidjeti po sudbini, koja je sna{la, godine 1689, one Albance koji su pali u tursko zarobqeni{tvo. Zarobqenim Wemcima i Ma|arima Turci su dozvolili da slobodno odu, a Albance su kao nevjerne podanike, poklali. Pametnom dalekovido{}u Srbi su ve} ranije poslali svoje `ene i djecu i nesposobne za borbu, zajedno sa svojom pokretnom imovinom, pod vo|stvom patrijarha ^arnojevi}a na ugarsku granicu. Ubrzo nakon odlaska ve-

likog vezira iz Carigrada (18-tog maja 1690.), sastali su se srpski bjegunci u Beogradu, gdje su 18-tog juna odr`ali skup{tinu da bi vladiku iz Jenopolisa (Boros–Jenö u Aradskoj `upaniji) Isaiju \akovi}a, poslali s molbom “op{tine gr~kih Raca” Caru Leopoldu. U toj molbi tra`ili su Srbi, protjerani iz svoje otaybine, u prvom redu da slobodno ispovjedaju vjeru, da upotrebqavaju stari kalendar, da duhovni i svjetovni stale`i i nadaqe slobodno biraju mitropolita, da mitropolit slobodno raspola`e sa svim crkvama gr~kog obreda, i na kraju, uz ostala crkvena prava molili su, da ni duhovne ni svjetovne vlasti ne bi spre~avale mitropolita i vladike prilikom wihovih kanoni~kih obilazaka. Car Leopold I, koji je htio nagraditi Srbe za privr`enost carskoj stvari i odr`ati svoje zadano obe}awe da }e ih {tititi, podjelio im je 21. avgusta 1690, sve~ani privilegij, kojim je dozvolio sve ta~ke od 18-tog juna i te je dozvole dva dana kasnije nagla{eno ponovio u jednom pismu srpskim plemi}ima Pavlu, Antonu i Jakovu Brankovi}u. Pri tom je bilo posebno nagla{eno, da mitropolit ima slobodno raspolagati sa svim crkvama “gr~kog” obreda i da mo`e birati i smewivati sve{tenike, graditi crkve, u srpskim mjestima postavqati vladike, i uop{te treba imati pravo raspolagawa u cjeloj Gr~koj, Ra{koj, Bugarskoj, Dalmaciji, Bosni, Jenopoqu i Hercegovini, kao i u Ugarskoj i Hrvatskoj, gdje oni (Srbi) stvarno `ive. Ova carska pisma, me|utim, nisu stigla do Srba, jer su sqedili porazi carske vojske: 8. septembra 1690. pao je Ni{, iza toga Smederevo, a 27. septembra osvanula je turska vojska u opsadi Beograda. Tada su se srpske izbjeglice, oko 36,000 porodica, preselile u Ugarsku, te su za prvo vrijeme bile naseqene djelomi~no u pograni~nim podru~jima, djelomi~no u unutra{wosti zemqe, u utvr|ewima ili u okolici gradova. Tako su se naselili Srbi u Arad, Segedin, Pe~uj, Moha~, Stolni Biograd, Budim, Sent Andreju, Jegar, Veliki Varadin, Ostrogon, Komoran, \ur i ostala mjesta. Wihove privilegije potvrdio im je car Leopold I, putem Ugarske dvorske kancelarije 11-tog decembra 1690. i obe}ao im je time ~uvawe, za{titu i odbranu, dopu{tenih im sloboda i prava. A po{to gradske vlasti i op{tine u Ugarskoj nisu sa simpatijama gledale na privilegije koje su bile dane Srbima, to je car ove privilegije, po patrijarhovom tra`ewu, obnovio 11. aprila 1691, te ih je 20. avgusta iste godine ponovno potvrdio putem ma|arske dvorske kancelarije. Pored toga {to se u wima Srbi osloba|aju da nisu podre|eni pravosu|u ugarskih gra|anskih vlasti i veleposednika i da nisu obavezni davati desetine katoli~koj crkvi, naro~ito se nagla{ava vjerska sloboda, zatim sloboda vr{ewa mitropolitske vlasti, neograni~eno slu`ewe gr~kog obreda, izgradwa crkvi, postavqawe sve{tenika po op{tinama. “Va{ mitropolit” – ka`e se u tome – “neka ima slobodno pravo raspolagawa sa svim crkvama gr~ko-isto~nog obreda; pravo rukopolo`ewa vladika, upu}ivawa sve{tenika u manastire, da mo`e dati graditi, gdje za to ima sredstava, crkve po vlastitoj voqi, raspolagati sve{tenicima u gradovima i selima, kako to odgovara “srpskoj” crkvi i wenim vjernicima, i to: pravo vlastitog crkvenog autoriteta, u skladu s privilegijama koje su vam dodije-

lili na{i blagopokojni preci, raniji ugarski kraqevi, u ~itavoj Gr~koj, Ra{ki, Dalmaciji, Bosni, Jenopoliju i Hercegovini, kao i u Ma|arskoj, u Hrvatskoj i Miziji i Iliriji, gdje doista ima kako bi se oni radovali tim pravima tako do god nam oni budu i ostanu vjerni u cjelini i pojedina~no.” Ali, ni nakon toga nisu prestajala neprijateqstva svjetovnih vlasti i katoli~kog sve{tenstva protiv srpskih prido{lica, i katoli~ka crkva zahtijevala je od prido{lice, protivno wihovim privilegijama, pla}awe desetine, a svjetovne vlasti su ih htjele podvr}i svojem pravosu|u. Patrijarh – Veliki vladika, zbog toga je pisao nebrojane `albe Dvoru, pa je time car Lepold I na{ao za potrebno, da se 4. marta i u junu 1695. ponovno odgovori patrijarhu ^arnojevi}u i opet potvrditi Srbima wihove slobode a naro~ito da su oslobo|eni poreza, da mogu neograni~eno ispovjedati svoju vjeroispovjest. I pojedina podru~ja, u kojima su nastaweni Srbi, dobila su posebne protekcione dekrete. Kao {to je vidqivo iz tih privilegija, naro~ito je priznata i potvr|ena sloboda ispovjedawa religije i vr{ewa duhovnog pravosu|a srpskom narodu i wegovom sve{tenstvu, a posebno mitropolitu, za sva podru~ja ugarske krune, izuzev Erdeqa, zatim za provincije koje su ranije bile podre|ene ugarskoj kruni kao vazalske zemqe s one strane Dunava, Save i Kupe, a koje su sada zauzeli Turci, i kona~no za “Iliriju” koja je grani~ila sa Hrvatskom, a time se neodre|enim pojmom `eli ozna~iti pograni~no podru~je Vojvodine, Krawske i Primorja koje nastawuju Srbo–Hrvati (“uskoci”). Ali kada su Dvor i podre|ene dr`avne mu vlasti dodjelili Srbima ove privilegije, i potvrde, tada je {tetnom austrijskom crkvenom politikom – kao posqedicom neprijateqstva katoli~kog klera, kao i zbog odbojnosti ugarskog plemstva protiv privilegija “gr~ko–isto~nim” Srbima – ostvaren plan koji je po svojim posqedicama `aqewa vrijedan, a isto toliko i nepravedan, te suprotan principima vjere i qubavi. Austrija je na `alost pre~esto stavqala, od vremena Ferdinanda II, svoju mo} u slu`bu Rima, i nije bilo rijetko, da su ja~e uticali na odluke i postupke austrijskih vladara i wihovih slugu, interesi papine Kurije nego interesi vlastite zemqe. Osim te politike, koja je djelomi~no vukla korjene iz iskrenog religioznog uvjerewa austrijskih vladara, dolazilo je do izra`aja uvjerewe i zabrinutost zbog toga {to pravoslavci ne mogu biti potpuno vjerni podanici katoli~kih vladara te se moraju osje}ati privr`eni, zbog svoje “gr~ke” vjere, glavnim za{titnicima tog obreda, ruskim vladarima. Ova stanovi{ta vodila su austrijske dr`avnike pri vo|ewu crkvene politike unija}ewa, koja je u Ugarskoj bila na snazi prije Habsbur{ke vladavine i koja je za vrijeme Habsbur{ke epohe poprimila daleko {ire razmjere. Crkveno unija}ewe zapo~elo je najprije me|u Rutenima. Nakon toga su uslijedili poku{aji unija}ewa kod Srba izme|u Dunava i Drave, zatim u Sremu i Slavoniji potom unija}ewe kod erdeqskih Rumuna, kojima su oteli wihove stare eparhije prije gotovo sto godina, nakon toga svjedoci smo bili sli~nim doga|ajima u Vara`dinskom generalatu i u `umbera~kom podru~ju Karlova~kog generalata. Posvuda su tendencije iste, svagdje faktori isti.

No, najjasniju sliku u vezi te politike pru`a nam istorija unija}ewa u @umberku i zbog toga, {to za to postoje bogati izvorni materijali u spisima Ugarske dvorske kancelarije, koji omogu}uju jasnu predstavu o ~itavom tom procesu. Kao {to smo gore naveli, `umbera~ko podru~e zauzeli su, doseqavawem pravoslavni uskoci. Naravno da su te uskoke pratili sve{tenici wihovog obreda, kao {to im je sve~ano bilo priznato i potvr|eno slobodno ispovedawe wihovog kulta, te osnivawe crkava i manastira. Djelomi~no su se za crkvene potrebe @umber~ana brinuli vlastiti sve{tenici, a djelomi~no i monasi iz obli`weg manastira Gomirje, koji su u tu svrhu bili dobili posebne dozvole u vidu dekreta od tada{wih karlova~kih zapovjednika. Time je crkveno stawe ostalo u miru dugi niz godina, neometano u ovom dijelu pograni~nog podru~ja. Ali tada je dao, sredinom 18. vijeka, karlova~ki zapovjedaju}i general, Leopold barun [ercer (von Scherzer), objaviti po svom `umbera~kom zapovjedniku, pukovniku Johannu Penczingeru, u `umbera~kom podru~ju, pismom od 24. novembra 1750. (od ku}e do ku}e” da se “od dana{weg dana pa do daqwega, nijedan oficir niti podre|eni vojnik ili grani~ar, po pod prijetwom najte`e odgovornosti i kazne ne smije usuditi da bi krio i jednog monaha (“kalu|era”) ma bilo otkuda taj do{ao, u svojoj ku}i a pogotovo da nipo{to ne dozvoli da bi takav vr{io bilo kakvu duhovnu funkciju ni me|u narodom ni kod `umbera~kog bataqona, nego, ako bi tako neki do{ao u ovaj kraj da ga mora odmah dawu ili no}u sprovesti, pa ~ak i kad bi imao i dozvolu dekretom Visokog gospodina generala [ercera, ili neki drugi dokument, da se na to ne obaziru, nego ga treba zadr`ati i odmah ga poslati k meni”. Ova zabrana, odnosno zapovjed, u vezi isprava o~ito je bila u suprotnosti sa danim privilegijama pravoslavnim uskocima, nakon {to su nesmetano gotovo dvije stotine godina u`ivali ove crkvene slobode; sam [ercerov dekret dozvoqava kalu|erima manastira Gomirje jo{ 16. avgusta 1747. godine, dakle, jo{ prije svega tri godine – pristup u @umberak uz davawe dozvole, u kojem je on zapovjedio da se od sada i ubudu}e mirno pusti monahe putovati, uz milostiwu koju sakupe u istom kraju, a da ih se ni najmawe ne uznemiruje tra`ewem bilo kakvih davawa. Ne}e biti zabune, ako se promjena mi{qewa baruna [ercera prema srpskim monasima pripi{e uticaju onih gledi{ta, koja su prevladala kod vlasti u Hrvatskoj i Slavoniji i koja je bez sumwe jo{ i poja~avao svojim savjetima pounija}eni biskup pribi~ki Gabriel Palkovi}; no, da bi se u dovoqnoj mjeri mogao ocjeniti taj uticaj, potrebno je pobli`e razmotriti istoriju unijatske biskupije u Pribi}u, koja je bila osnovana putem sile. Ve} smo spomenuli biskupa Zor~i}a iz manastira Mar~e, koji se je dao pounijatiti. Taj manastir spada me|u najranija naseqa srpskog naroda u ponovno osvojenoj Slavoniji. Naime, pod carem Maksimilijanom II do{lo je godine 1572, nekoliko monaha iz manastira Rmwa, u Bosni, sa ne{to Srba preko Save, te su se naselili sa dozvolom u zapu{tenom ranijem podru~ju Vara`dinskog generalata pokraj gore Kalnik; prije toga protjerali su Turke i Tatare iz tog kraja, kao i iz podru~ja “Ceniza”, te zauzeli “@eqezna vrata” (klanac izme|u Kri`evaca prema Vara`dinu).

Car Maksimilijan II, i wegov naslednik Rudolf II, (1582) podjelili su im zna~ajne privilegije, na osnovu kojih je godine 1600, pod vo|stvom Vukovi}a i Pijasoni}a (tako|er “Bea{inovi}”) mnogo hiqada Srba pre{lo ovamo iz Bosne i Makedonije: me|u wima nalazio se i mitropolit Gavrilo zajedno sa ve}im brojem (^aplovi} ih cijeni na 70) monaha (kalu|era). Neke od tih familija naselile su se s ove i one strane velike mo~vare, koju pravi rijeka Glogovnica, blizu manastira Mar~e, a isto tako i na vi{e vlastelinstava zagreba~kog biskupa i grofa Zrinskog, da bi tu bili od pomo}i u slu~aju novih turskih provala. U datim im privilegijama ne samo da im se zemqi{te poklawa i daje u svojinu, koje su osvojili od Turaka, nego im se, uz slobodno ispoqavawe wihove vjere, priznaje i godi{wa dotacija od 300 forinti za odr`avawe wihovog manastira u Mar~i. Mitropolit Gavrilo dao je, uz carsku dozvolu, ponovo podignuti crkvu i manastir iz ru{evina Mar~e, te se on zajedno sa nasqednicima tamo nastanio. Po prvi put mo`e se me|u vladikama u Mar~i dokazati kontinuitet “gr~ko-isto~nih” vladika srpske nacionalnosti s ove strane Save; Mar~a je sve do dolaska patrijarha ^arnojevi}a 1690, predstavqala crkveno sredi{te nepounija}enih Srba. S tog razloga obratili su i protivnici pravoslavqa svoju pa`wu uglavnom ovoj eparhiji. Kona~no im se posre}ilo da je istrgnu iz krila Srpske pravoslavne crkve. Osmi vladika u Mar~i Pavao Zor~i} prihvatio je uniju zbog li~ne koristi. Bio je imenovan “svidni~kim” biskupom i vikarom zagreba~ke biskupije i dobio je kao nagradu fiskalnu kuriju Zriwskih–Pribi}, po ~emu ovi pounija}eni biskupi katkada nose i tu titulu. Srpskom su narodu la`no posvjedo~ili da je Zor~i} bio posve}en kao pravoslavni u Moskvi. Kad je srpski narod doznao istinu, protjerao je biskupa oru`jem. Wegov nasqednik Isaija Popovi} morao se izjasniti pred narodom, da nije pounija}en; patrijarh ^arnojevi} je ispitao wegovu pravoslavnu ispravnost i potvrdio ga za vladiku. Isto tako ni slijede}i vladika mar~anski nije pristao uz uniju. Me|utim, Grigorije Jugovi} otvoreno je zagovarao unija}ewe. On se dao posvetiti u Rimu i izazvao je svojom gorqivom provatikanskom politikom ustanak u godini 1718. Nije bio mawe vredan u svojoj naklonosti prema unija}ewu ni biskup Rafailo Markovi}, izabran godine 1727, on je i sebe proglasio i svoj narod, prilikom svog imenovawa za biskupa, za unijate, te se je poslu`io i silom, ne bi li i ostale sve{tenike naterao da slijede wegov put. Tada je otvoreno izbilo narodno nezadovoqstvo. Dvorski ratni savjet poduzeo je, putem generala Gallera da se prebroje pristalice unije, a pri tome se pokazalo, da u ~itavom (Vara`dinskom) generalatu nema nijednog pounija}enog vjernika. Nimalo se nije prezalo od toga, da se unija {iri nasilno; pravoslavni sve{tenici bili su progawani i zlostavqani, te su ih po nalogu biskupa koji su prihvatili uniju okivali u gvo`|e i bacali u tamnice; gdje je najve}i dio wih izgubio `ivot od gladi i tuge. Uz jezuite, pokazali su se glavnim pobornicima unije i pojedini austrijski generali. Me|u wima se naro~ito isti~e general Benvenuto grof Petaci (Petazzi). Poticao je iz stare tr{}anske plemi}ke familije, koja od godine 1632. nosi ime grofova. Petaci je bio vatreni pristalica katoli~ke crkve i usled toga je u`ivao veliki

ugled kod katoli~kog klera, a isto tako i kod onih dr`avnika koji su djelili wegove poglede (kao npr. tajni dvorski sekretar Marije Terezije, baron Koch). Baron Bartn{tajn (Bartenstein) ubraja ga me|u one “opasne qude koji su u stawu da zloupotrebe silu, protiv svih pravila”. Naziva ga ~ovjekom, koji se “nije dao odvratiti od toga da srpskom narodu u~ini nepravdu, te da je na kraju dao objaviti takav proglas, koji je po sadr`aju nespojiv s privilegijama”; koji se je svaki put oglu{io na tolerantne zakone, kad god bi oni bili povoqni za pravoslavne.” (isto; str. 19-26) “Ovaj netolerantni katoli~ki general organizovao je uz pomo} pounija}enih biskupa, okrutno progawawe; pravoslavni sve{tenici bili su, po Petacijevoj zapovjedi, zlostavqani i zatvarani u tamnice, gdje su morali pro}i sve strahote mu~ewa. Dodu{e, godine 1735. ponovo je jedan pravoslavni sve{tenik, Simeon Filipovi}, bio postavqen za vladiku, ali ipak su pravoslavci morali predati manastir Mar~u unijatskim biskupu. Narod i sve{tenstvo su protestovali, pa kad to nije koristilo, ponovo se prihvati{e oru`ja. Pravoslavni vladika Filipovi} bio je okrivqen da je organizovao ovu bunu, pa je Ugarska 1751. godine zbog toga naredila istragu protiv wega i objavila je zakon, ~ime je i pravno bila ukinuta jurisdikcija srpskog mitropolita nad mar~anskim podru~jem, a {to je sasvim proturje~ilo privilegijama koje su sve~ano bile date daqe, da jedino pribi}kom biskupu pripada pravosu|e nad ~itavim narodom “gr~kog” obreda, kako nad unijatima, tako i nad “{izmaticima”; zatim, da se mitropolitu naredi, da ne smije vr{iti nikakvo pravosu|e ni u trojednoj kraqevini, ni unutar wenih granica nad narodom “gr~ko-isto~nog” obreda itd. U svom govoru, kraqica je pohvalila stale`e za wihovu gorqivost prema religiji, potvrdila je ranije zakone, prema kojima su u trojednoj kraqevini samo rimokatolici smjeli biti zemqoposjednici i odredila da se pravoslavnim vladikama i mitropolitima ne smije dozvoliti na teritoriji trojedne kraqevine vr{ewe pravosu|a nad “gr~ko–isto~nim klerom” i narodom itd. Ove nasilne mjere ipak nisu mogle narod da smire. Ratovi koje je na po~etku svoje vladavine vodila Marija Terezija, zahtjevali su od Austrije da nasilno ne ustraje na unija}ewu Srba. “Ta Vara`dinci su bili”, kako Bartn{tajn otvoreno priznaje, kao grani~ari u ono vrijeme odli~ni vojnici, u stalnim te{kim ratovima vrlo potrebni, pa se pita le`i li to u interesu dr`ave da im se, prije uspostavqawa mira, oduzima protiv wihove voqe to mjesto (manastir Mar~a, koji je bez sumwe pripadao pravoslavnim Srbima). To se zbilo tek “nakon uspostavqawa mira koji se smatrao sigurnim”. [ta vi{e, tako dugo dok je trajala ratna potreba, vlast je nastojala da izi|e u susret `eqama Srba. Budu}i da je (propis) G. A. 46. 1741. bio suprotan privilegijama, sve~ano priznatim Srbima, to je Marija Terezija 24. aprila 1743, izdala putem tajne kancelarije, a 18-og maja iste godine i putem Ugarske dvorske kancelarije ponovnu potvrdu i priznawe srpskih privilegija, uz ograni~ewe, da time ne budu povrije|ena prava ostalih, kao i uz klauzulu: “Srpski narod u`ivat }e tako dugo svoja prava i slobode dok god

nepokolebivo ustraje u vjernosti i poslu{nosti prema nama i na{oj presvjetloj ku}i”. Ovakvo dr`awe dvora, puno proturje~ja u postupku prema pravoslavnim Srbima, mo`e se objasniti politi~kim prilikama za vrijeme prvih godina vladavine Marije Terezije. Woj je prvenstveno moralo biti stalo do toga, da osokoli na odbranu borbene snage sviju narodnosti svojeg ugro`enog carstva, da ih odr`i na okupu, pa je ona zbog toga poklawala, natjerana nu`dom tada{weg ~asa, privilegije na sve strane, koje bi u mirnijim okolnostima i uz zrelije premi{qawe morale izgledati proturje~ne ili ~ak neprihvatqive. Srbima je to postalo jasno onog dana, kad su carski i kraqevski komesari na srpskom narodnom kongresu 1744. godine, F. M. L. baron Engelshofen i grof Pata~i}, objavili sakupqenom sve{tenstvu i narodu “ozbiqnu i odmjerenu zapovjest vladari~inu u svrhu potpunog ukidawa srpskih eparhija u Severinu ili Mar~i, u Hrvatskoj”. Marija Terezija, mislila je tim jednostavnim potezom preduhitriti i sve kasnije zahtjeve za zaposjedawem tih eparhija od strane pravoslavnih vladika. No, ona se prevarila; 1748. na srpskom narodnom crkvenom kongresu, ponovno je bilo govora o tome.” (isto; str. 26-28) “Srbi su uporno pisali molbe, tra`e}i da im se oduzete eparhije vrate. Zbog toga su kazali carskom komesaru, koji je bio upu}en na izborni kongres godine 1749, F. M. L. Hristian baronu Helfreich, u datim mu instrukcijama, pod ta~. 16, da nakon izbora mitropolita treba pregovarati s istim, i, ako bude potrebno, s ostalim vladikama, u pogledu severinske eparhije i privoliti ih na pristanak, da se ista potpuno odstrani. Tako se i zbilo. I budu}i da je baron Helfrajh i vi{e od savjeta Engelshofovog, koji je bio dobro upoznat sa srpskim predmetima, potvr|ivawe novoizabranih mitropolita uslovio takvim wihovim pristankom, na to su pristali ne samo vladike nego i izaslanici kongresa, da se severinska dijeceza ukine, te podijeli, prema jednom ranijem predlogu barona Engelshofa, me|u susjedne biskupije karlova~ku i kostajni~ku. Uprkos tome pravoslavci su i daqe zadr`ali manastir Mar~u pa unija nije znatno napredovala, bez obzira na najrazli~itije nasilne mjere, u Slavoniji, Hrvatskoj i u pripadaju}im im pograni~nim dijelovima.” (isto; str. 29) “Me|utim, da bi se barem s jedne strane zadovoqilo gorqive pobornike katoli~anstva, dobio je zapovijed grof Petaci da zauzme na silu manastir Mar~u. To se zbilo godine 1753. Grof Petaci protjerao je kalu|ere iz manastira, {to su ga oni bili sagradili na temequ carskih privilegija, te ga je predao pristalicama unije. Protjerani monasi oti{li su u manastir Lepavinu. Bartn{tajn prime}uje o ovim zbivawima: To, {to je u~iweno, sasvim je ispravno i dobro; ali dodaje da je grof Petaci nakon tog uspjelog nasiqa mogao “pro{iriti uniju i da je time mogao postati jo{ zaslu`niji i dostojniji nagrade”. Pozornica tih zbivawa bio je @umberak, u kojem }emo kasnije ponovo sresti tog ~ovjeka i kome }emo se mo}i vratiti nakon ovog nebitnog udaqavawa.

Ve} smo ranije kazali, da bi daqni razlog tome, {to je do{lo do promjene mi{qewa kod barona [ercera o pravoslavcima u `umbera~kom podru~ju uop{te, a posebno prema srpskim kalu|erima u Gomirju, mogao le`ati u uticaju unijatskog sve{tenika (kasnije biskupa) Gavrila Palkovi}a. Tu pretpostavku dovoqno potvr|uju doga|aji u biskupiji i manastiru Mar~a, budu}i da je `umbera~ko podru~je potpadalo pod pravosu|e unijatske biskupije. Prilika za pristalice unije se pojavila 1750 godine. Naime, te su godine, ubrzo jedan za drugim umrla dva brata – Marko i Teodor Pru{~evi}, sve{tenici pravoslavne crkve u `umbera~kom podru~ju; nakon wihove smrti, htjela su dva monaha iz manastira Gomirje, Gavrilo Musulin i Makarije Vi{wi}, nastaviti duhovni rad, kao {to su i za vrijeme, dok su oba sve{tenika (sada pokojna) jo{ bili bolesni, obavqali wihove slu`be. Bio je to, kako je gore ve} napomenuto starinski obi~aj, da monasi iz manastira Gomirje vr{e obrede kod svojih vjernika u @umberku, ukoliko bi umrli pravoslavni sve{tenici, i tako dugo dok se ne bi na{li potrebni sve{tenici iz sredine doma}ih. [ercer je taj obi~aj jednostavno zabranio, a wegov podre|eni oficir Johann Penczinger, dodu{e po`elio je “prija{we zdravqe” smrtno bolesnom sve{teniku Teodoru Pru{~evi}u, ali, istovremeno je naredio jednom poru~niku, da se odmah uputi, ~im Pru{~evi} umre, onamo, i pod te{kom odgovorno{}u da ima sve zape~atiti i o tome podnijeti izvje{taj. Ako bi popu Pru{~evi}u postalo veoma zlo, i ako bi on `elio da mu se pru`e sakramenti umiru}ih prema “hri{}anskom obredu” to u @umberku postoji “sve{tenik, vje{t i upoznat s va{im obredom, Gabriel Palkovi} pa neka toga dovedu (oficir je bio tako|er pravoslavni Srbin) umiru}em, a pravoslavne monahe neka se odmah istjera”. Kao {to je bilo spomenuto, Gabriel Palkovi} bio je pounija}eni sve{tenik. Major Penczinger htio je pravoslavnog sve{tenika mu~iti i poniziti tako, da bi on od umiru}eg Pru{~evi}a izmamio priznawe da priznaje primat pape. Bio je to jasan glas za pristalice unije da iz tog podru~ja potpuno istisnu pravoslavnu crkvu. Po~eo je pravi pogrom protiv onih uskoka, koji su ostali vjerni pravoslavnoj crkvi. – “Strani sve{tenici” – tako su se `alili pravoslavni @umber~ani – prisiqavaju nas da javno, prilikom ispovjedi i vjen~awa, priznajemo Rimokatoli~ku crkvu i papu, te da prekinemo veze s na{im crkvenim vlastima. Austrijske vlasti nisu podnosile ni doma}e pravoslavne sve{tenike. Ne}aka gore imenovanog Teodora, po imenu Janko Pru{~evi}, posvetio je za |akona srpski mitropolit, i kao takav htio je (Janko) slu`iti svom narodu. Ali, pukovnik Penczinger ga je, putem unijatskog sve{tenika Palkovi}a, poku{ao pridobiti za stvar unije, jer bi onda, on, Janko Pru{~evi}, mogao bez mnogo truda da ubjedi svoje @umber~ane da prihvate uniju. Me|utim, |akon je tu ponudu odbio uz komentar: “Kako iz wegove ku}e do sada jo{ niko nije postao unijat, tako to ne}e postati ni on”. Iza toga su Janka Pru{~evi}a odveli, kao okorjelog zlo~inca, pod vojni~kom pratwom u Karlovac i tamo ga stavili u lance. Nesre}nik je uskoro umro u tamnici gdje su ga prethodno podvrgli stra{nim mukama. Zatvorske vlasti uskratile su mu posqedwu

molbu: da mu dovedu pravoslavnog sve{tenika; ovako, ostavili su ga bez vjerske utjehe, te mu ni u smrtnom ~asu nisu skinuli lance.” (isto; str. 30-32) Zbog tog protjerivawa pravoslavnih sve{tenika, zbog zlostavqawa istih, kao i zbog vjerske prisile koju su vr{ile vojne vlasti u `umbera~kom podru~ju, karlova~ki vladika Danilo Jak{i}, obratio se svojom `albom svom mitropolitu Nenadovi}u, a taj carici-kraqici. Ova nasiqa vlasti u vjerskim stvarima morala su izgledati tim ~udnija, po{to je carica jo{ 22-og oktobra 1751. dala objaviti putem ~etiri najvi{a mjesta na dvoru, da ona “nikada ne}e trpjeti da bi itko od wenih vjernih srpskih podanika bio ugwetavan protivno izdanim im privilegijama, ili da bi ~ak bio pri” silno natjeran da prihvati uniju”.” (isto; str. 32-33) “Samovoqnost i bahatost vojnih vlasti proizvele su pravu zbrku u crkvenim odnosima u @umberku; pravoslavnom vladici i wegovom sve{tenstvu nisu dozvolili rad, a unijatski biskup je bio imenovan, ali nije imao papine potvrde o dodjeli biskupije. Gore smo vidjeli, da je Mar~anski biskup Zor~i}, prilikom prijelaza na uniju, dobio naslov “Svidni~kog biskupa”, te da je bio vikar zagreba~kog rimokatoli~kog biskupa. Jednaki polo`aj imali su i wegovi nasqednici. Sada se nastojalo isposlovati i neku samostalnu biskupiju za unijatskog biskupa, koji je tako|er imao naziv “pribi}ki” ili “aar~anski”, “lepavinski”. Glavni wegov sastavni dio trebalo je biti `umbera~ko podru~je, pa je zbog toga novopostavqeni biskup ~e{}e nosio naziv “`umbera~ki biskup”. Sjedi{te mu je bilo u Pribi}u. U tom smislu poduzeti su bili koraci u Rimu nakon imenovawa biskupa Palkovi}a; no, na odluku o tom pitawu trebalo je ~ekati prili~no dugo. U me|uvremenu prijateqi i zagovornici unije su se bojali da }e pravoslavnom sve{tenstvu ipak uspjeti da zadr`e dio @umberka u svojim rukama, a one, koji su ve} priznali uniju, da bi ih mogli pridobiti za pravoslavqe. Zbog tog straha baron [ercer se obratio dvorskom ratnom vije}u s molbom da bi se, namjesto one dvojice tek umrlih pravoslavnih sve{tenika, postavila dva unijatska sve{tenika i da im se odmah povise primawa. Kad je bilo odr`ano zajedni~ko savjetovawe Dvorskog ratnog vije}a i Ugarske dvorske kancelarije, primjetili su predstavnici iz Ugarske da, koliko oni znaju, u ~itavom `umbera~kom podru~ju postoje samo tri unijatska sve{tenika, od kojih je jedan nedavno imenovan mar~anskim biskupom. Ali budu}i da do toga dana isti nije primio od pape potvrdu, to on niti mo`e uvesti u obred nove sve{tenike, niti mo`e pokrenuti popisivawe du{a naseqenih u wegovoj crkvenoj oblasti. Kod takvog stawa stvari ne mo`e se pouzdano raspoznati, koliko bi tu trebalo postaviti du{ebri`nika. Prema tome, neka se pri~eka bilo s kakvom daqwom odredbom dok ne stigne papinska potvrdna bula za biskupa Palkovi}a. Na to je pristalo i dvorsko ratno vije}e. Carica-kraqica je ipak odlu~ila, da se zakqu~ak tog zajedni~kog savjetovawa od 26-og aprila 1752. ima poslati i generalu baronu [erceru da se o wemu izjasni. U wegovom stru~nom mi{qewu, koje je potom podnio, [ercer se opet pokazao kao gorqivi zagovornik crkvene unije; u `umbera~kom kraju, po [erceru su bila postavqena od davnina ~etiri unijatska sve{tenika, da se tamo

nalazi pet do {est hiqada du{a. Da su `upe, zbog mawkavog smje{taja i pomawkawa potrebnih `ivotnih namirnica, gotovo se raspale, te da se za onaj kraj ne mo`e pridobiti nijednog dobrog sve{tenika. Zbog toga, tvrdi [ercer, mnogi su pri{li pravoslavqu, i da se pokazalo kao potrebno upu}ivawe neodlo`no onamo biskupa Palkovi}a, po{to on mo`e i tamo do~ekati papinsku potvrdu; u me|uvremenu da se biskupija obnovi dobrim sve{tenicima, a zbog wenog boqeg odr`avawa, da treba prije svega izgraditi ~etiri `upna dvora; za to tra`i [ercer ~etiri stotine forinti, a potom da treba `upnicima dati primawa; da se u protivnom treba bojati da }e pri}i pravoslavqu, ako ne cijelo podru~je, a ono vi{e od pola @umberka. O tom [ercerovom stru~nom mi{qewu odr`ano je, 24. maja 1752, ponovno zajedni~ko savjetovawe Dvorskog ratnog vije}a i Ugarske dvorske kancelarije na kome su pohvalno se izrazili o [ercerovom radu na odr`avawu i pro{irivawu unije i @umberku. Prisutni su izjavili da }e koliko o wima ovisi, pomo}i [erceru u wegovom daqwem radu. Me|utim, {to se ti~e biskupa Palkovi}a, on jo{ uvijek nema dozvolu od pape, a bez we on se ne smije mije{ati u vo|ewu crkvenih stvari, jer bi time po~inio nezakonitost, te bi ga neizostavno slijedila kazna. Papski dvor mogao bi ga ocjeniti nepogodnim za biskupsku ~ast ili bi ga ~ak mogla i staviti “u vje~ni zatvor”. Zbog toga mora se nu`no pri~ekati potvrda iz Rima i tek tada treba preduzeti na ispravan na~in predlo`eni popis.” (isto; str. 36-38) “U me|uvremenu nesmetano je nastavqeno postepeno potiskivawe pravoslavqa u @umberku. Godine 1758. podnijeli su ponovno trideset i jedan @umber~anin u ime “~itavog stanovni{tva `umbera~kog podru~ja gr~kog obreda, nepounija}enih, vapiju}i `albu” karlova~kom vladici u kojoj, nakon {to opisuju muke i pritiske od godine 1750, izjavquju: “Sada vidimo, da javno nad nama vr{e sada{wi pounija}eni sve{tenici nasiqe nad na{om religijom, jer oni otvoreno upotrebqavaju nasiqe protiv na{e vjere i isto~wa~ke crkve, te nas poku{avaju odvratiti od na{e vjere i crkve, a mi imamo u vidu na{e pretke i samu na{u nesalomqivu vjernost u kojoj `elimo da produ`imo, i ubudu}e `ivjeti i mrijeti; pa ni `ivi ni mrtvi ne mislimo odustati od na{e isto~wa~ke crkve i vjere niti mislimo promijeniti na{u vjeru”. U toj privr`enosti vlastitoj crkvi ovi vo|e `albenika pokazuju hvale vrijednu toleranciju prema wihovim pounija}enim saplemenicima. Oni izjavquju, da nemaju bilo {ta iznositi protiv unijata, kao “sinova Rimokatoli~ke crkve koji ho}e priznavati papu iznad svojeg crkvenog poglavara”; oni samo mole vladiku “najposlu{nije” neka to javi mitropolitu, u kakvoj se vjerskoj nu`di nalaze, kako bi mitropolit najponiznije zamolio Weno veli~anstvo, da ona ne dopusti da ih se nasilno pounija}uje, nego da ih se ostavi na miru u wihovoj isto~wa~koj crkvi, te da im se daju sve{tenici wihove vjere, kao {to su ih oni imali pre toliko mnogo godina pa sve do 24. novembra 1750. godine”. Ovo pismo poslao je karlova~ki vladika 6. septembra 1758. svom mitropolitu u Karlovcu, a ovaj je, sa svoje strane, prilo`io ove spise, kao i priloge o prija{wim doga|ajima u @umberku, svojoj molbi Veli~anstvu od 15. decembra 1758, i istodobno vladarki dao op{irni opis crkvenih prilika u

@umberku. U pismu se pored opisa nasiqa nad pravoslavcima i nad wihovim sve{tenstvom, poziva i na sve~ano dodijeqene privilegije. Mitropolit nadaqe podnosi monarhiwi slijede}e molbe: “a) da se ukine zabrana pravoslavnim sve{tenicima da rade u @umberku; b) da se dozvoli karlova~kom vladici, na osnovu datih privilegija, da postavqa u @umberku sve{tenike i da tamo c) vr{e odgovaraju}e pravosu|e na osnovu – exstatuto ecclessiae – crkvenog statuta i datih privilegija”. Ako bi to izazvalo zabrinutost kod pristalica unije, neka se onda, po pravilima Biharskog komiteta po{aqe nepristrasna komisija na lice mjesta “koja bi onda, u prisutnosti mitropolita ili wegovog pomo}nika, sprovela istragu o stawu unijata i pravoslavaca, kako bi na dobro Va{eg carskog kraqevskog veli~anstva, bio uveden u zemqi mir i red”. U karlova~koj komandi, barona [ercera naslijedio je divizijski general grof Petaci. I on je bio fanati~ni pristalica Rimokatoli~ke crkve, i on je nastavio progoniti pravoslavce. Slabije od sebe, svoje protivnike, Petaci je nemilosrdno progonio, dok se ja~ima od sebe dodvoravao, pa je tako uspio da obmani i samu vladarku. Jedino se Bartn{tajn nije dao obmanuti “stalnim nametqivostima i potajnim klevetawima ~estitih vjernih slugu” nego je iznosio svakom prilikom odlu~no svoje prijekore grofovom djelovawu. Grof Petaci i{ao je, me|utim, svojim putem. One pravoslavne sve{tenike koji bi krenuli u @umberak, da tamo krste djecu i vr{e slu`bu Bo`ju me|u pravoslavcima, dao je baciti u tamnice i naredio da se s wima okrutno postupa. Nemilosrdno su te nesre}nike batinali, optere}ivali ih sa te{kim lancima i zatvarali u u`asne kazamate. Kao pokri}e za tu nehri{}ansku rabotu slu`ila im je izreka “zemqa je ujediwena i prema tome ovuda ne bi smio stupiti nijedan neunijat”. Ovaj grofov primer slijedili su i drugi. Tako je neki pounija}eni sve{tenik dao privezati pravoslavnog sve{tenika, zbog toga {to je isti pru`io svojoj majci na umoru pri~est, poput kowa u staji za pregradu i prisilio ga da u woj jede i pije. Grof Petaci i{ao je jo{ i daqe u svojoj mr`wi prema pravoslavcima. Protivno jednoj carskoj odluci iz godine 1737, po kojoj su bili dozvoqeni brakovi pravoslavnih s unijatima, ali pod uslovom da pravoslavni Srbi ni najmawe ne smiju ometati svoju unijatsku `enu u slobodnom ispovjedawu wene vjere, Petaci je zabranio samovoqno ove brakove; ~ak je proglasio da su to otmice `ena i htio je da ih se ka`wava smr}u. Baron Bartn{tajn prime}uje na to sasvim ispravno da se iz toga “vi{e nego dovoqno mo`e prepoznati koliko je opasno, ako se vlast ostavi u rukama qudi koji ne posjeduju toleranciju i dr`avni~ku mudrost”. Jer “kako god je s jedne strane krajwe po`eqno prihva}awe prave vjere, rimokatoli~ke, iskustvo je s druge strane, pokazalo da slu`e}i se nasiqem, onda je ta namjera, ma kako da je po sebi hvale vrijedna, uzvi{ena, osu|ena na neuspjeh”. Iste rije~i izgovorio je Bartn{tajn i pri raspravama, koje su se odnosile na srpske nacionalne i crkvene poslove. Johan Kri{tof baron Bartn{tajn (ro|en 1689; umro 6. avgusta 1767), u~estvovao je od godine 1753.

u gotovo svim razgovorima koji su se ticali ure|ewa i vo|ewa srpskih poslova. Tome je, naro~ito nakon {to je preuzeo Predsjedni{tvo ilirskog dvorskog poslanstva (1759) posve}ivao posebnu brigu. Bartn{tajn je na srpsko pitawe gledao sa politi~kog stanovi{ta. Srbe je cijenio zbog koristi, koje je carevina imala od srpskih grani~ara. Grani~ari su bili odani interesima monarhije, koja je po{tovala wihove privilegije kao pravednu nagradu za tu vjernost u odbrani carstva. Srbe je Monarhija mogla koristiti i protiv mogu}ih unutra{wih neprijateqa; kona~no Dvor se bojao da sprovodi politiku nasilnog crkvenog unija}ewa kod Srba zato, jer je bio zabrinut da ruski dvor ne bi trpio, da se zlostavqaju wegovi istovjernici, nego bi, naprotiv, mogao i da interveni{e, a to bi moglo dovesti do dalekose`nih politi~kih posqedica. I Bartn{tajn je pristalica crkvene unije; i on to unija}ewe ubraja u blagonaklonost sudbine, koja je zadesila srpsku naciju; on se, me|utim, protivi nasiqu; Bartn{tajn se zauzima uvijek za umjerenost i blagost, lukavost i strpqivo nagovarawe. Bartn{tajn ne vidi u srpskim prido{licama pod patrijarhom Arsenijem ^arnojevi}em “protjerane izbjeglice”, nego se tu radi o slobodnim qudima – a ne mali broj me|u wima su bogati – koji su se dali nagovarati da prije|u iz Turske, uz opasnost po svoj goli `ivot i imovinu, ovamo pod na{u vlast. On podsje}a na to, u vrijeme kad ih se pozivalo da prije|u u na{u carevinu, unija se nije ni pomiwala. Data su, ve} u pozivnom pismu, naj~vr{}a uvjeravawa ne samo da im se ne}e praviti bilo kakve pote{ko}e u izvr{avawu wihove vjere, nego naprotiv, da im se dozvoqava svaka sloboda, koju pod Turcima nisu imali. Nikome, dakle, tada “nije padalo na pamet pokazivati da pravoslavcima osporava slobodu savjesti i da ih se sili na prihva}awe unije, kao {to je to uslijedilo u kasnije doba. Turci ih nisu ometali u vr{ewu wihovih vjerskih obreda. Oni nikada ne bi pre{li u Austriju, da su znali, da }e ovdje imati daleko mawe slobode nego {to su pod Turcima u`ivali”. Bartn{tajn ne zaboravqa zasluge {to su ih Srbi stekli od vremena wihovog dolaska ovamo, pa do zakqu~ka Karlova~kog mira. Priznaje im, da u vrijeme Tekelijevih i Rako~evih nemira, zahvaquju}i pomo}i Srba, posjedi na{eg vladara znatno su se uve}ali. Pa ipak, te zasluge Srba neprestano dovode u sumwu, ili ih se ~ak i pori~u. Bartn{tajn je daleko od toga da ih hvali vi{e no {to to oni zaslu`uju, naprotiv zala`e se za strogo ka`wavawe Srba, ako su prekr{ili zakon bez obzira na ugled osobe; istovremeno da im ne sude osobe koje su pune predrasuda i mr`we prema Srbima. Sud treba prepustiti potpuno oprezno iskusnim i po{tenim qudima; da se ne sudi nikom ko nije bio saslu{an, i to svestrano i temeqito, jer, ma kako da je neko potpuno uvjeren u pouzdanost svoje sumwe, sumwa ipak, sama po sebi nema snagu nepobitnog dokaza. Bartn{tajn, bave}i se i daqe sa Srbima, obra}aju}i se caru Josifu, ka`e, da ne mo`e da razumije odakle ta mr`wa prema pravoslavcima, i `eqa da ih se pounijati. Ovaj duh netolerancije i borbenosti nije ni pribli`no prisutan u akcijama katoli~ke crkve protiv wenih daleko opasnijih neprijateqa, a to su luterani i kalvinisti (kojih je sada u Ugarskoj znatno ve}i

broj nego katoli~kog sve{tenstva). Bartn{tajn je protiv svakog pretjeranog izra`avawa religioznosti. Ako se po{tuju luterani i reformisti, onda jo{ ve}e priznawe zaslu`uju pravoslavci, koji su u vjerskim stvarima toliko bliski katolicima i koji su mnogo u pro{losti koristili – kao i u sada{wosti – katoli~koj vjeri i koji ubudu}e mogu pru`ati obilnu pomo} protiv wihovih najopasnijih vjerskih protivnika... On podsje}a na to kako pa`qivo pruski kraq prati sve {to se kod nas doga|a, kako bi pripisao na{em dvoru sklonost progawawa onih, koji u vjerskim stvarima zastupaju druga~ija mi{qewa kako `ustro se ruska carica zauzima za svoje istovjernike {to se nalaze u na{im zemqama, te, koliko se trude na ruskom dvoru, kako bi doznali sve {to se doga|a pravoslavcima, pa da to onda vje{to koriste, kako bi stvorili razdor izme|u oba dvora. Protivnici Srba i wihove crkve su, s jedne strane, pretjerano gorqivi prista{e unije, a me|u wih ubraja Bartn{tajn, kao {to smo vidjeli, u prvom redu generala Petacija i wemu sli~ne. Osim toga, tu su katoli~ki sve{tenici u Ugarskoj koji su tako|e neprijateqski nastrojeni prema pravoslavnim Srbima. Od vremena kad je ponovo oja~ala katoli~ka crkva, odnosno, kad se povratilo weno nekada{we bogatstvo, u Ugarskoj katolici umesto da priznaju zasluge Srba, koje su oni stekli brane}i hri{}anski svijet od islamske opasnosti, po~eli su da postupaju sa pravoslavcima kao sa neprijateqima. Ova qubomora i strah od stranaca poprimili su takve razmjere, da nije bilo nikakva rijetkost da katoli~ka crkva daje prednost luteranima i reformistima u svim spornim stvarima u odnosu na pravoslavce, pod uslovom da su ro|eni Ugri. Bartn{tajn nastoji prona}i uzroke te nesklonosti Ugara prema pravoslavnim Srbima, on ispituje vjerske razlike koje postoje izme|u katolika i pravoslavaca, i do{ao je do zakqu~ka da glavni izvori tome neprijateqstvu imaju politi~ku pozadinu. Srbi su, naime, od vremena borbi za prijestoqe izme|u Ferdinanda i Jovana Zapoqe uvijek bili na strani austrijske vladarske ku}e. I, na kraju, u protivnike Srba treba ubrojiti i Ugarsku dvorsku kancelariju. Ona je poprijeko gledala na privilegovani polo`aj pravoslavnih Srba, i ostala je dosqedna u neprijateqstvu prema Ilirskom dvorskom poslanstvu, tako dugo dok ono nije ukinuto. Sve ove namjere protivnika pravoslavnih Srba do{le su do punog izra`aja na primjeru @umberka.” (isto; str. 39-44) “Izdao je Dvorski ratni savjet, 3. septembra 1759, pismeni nalog grofu Petaciju u kojem ga upozoravaju u pogledu “`albe pravoslavnih vladika i mitropolita na zabranu iz godine 1750”, da je sad dozvoqeno, dodu{e karlova~kom pravoslavnom vladici, da odmah postavi svoje sve{tenike u @umberku, ali da se pravoslavna crkva ne smije uplitati u prilike unijata, a jo{ mawe, da ih ne smije nagovarati da pri|u pravoslavnoj crkvi. General treba paziti da se ova naredba po{tuje.” (isto; str. 46) “Time se ~inilo da je povoqno bila rije{ena `alba pravoslavnog sve{tenstva povodom unija}ewa Srba u @umberku, iako se nije uzeo u obzir onaj dio zahtjeva kojim se tra`i da se po{aqe komisija koja bi imala zadatak da popi{e pravoslavce i unijate. Ta okolnost je kasnije ostala bez posqedica. Ali ~ak i onaj dio rje{ewa koji je bio povoqno rije{en ponovo je

bio doveden u pitawe uplitawem Ma|arske dvorske kancelarije.” (isto; str. 46) “Terezija je naredila, po `eqi Ugarske dvorske kancelarije, novo savetovawe o `umbera~kom problemu. Ono je bilo odr`ano 14. marta 1760. pod predsjedawem ugarskog dvorskog kancelara grofa Palfija. Sudjelovali su, osim predsjednika Ilirskog dvorskog poslanstva, barona Bartn{tajna, jo{ i dvorski savjetnici Koller, Szvetics, u ime Ugarske dvorske kancelarije i Tranpauer (Trompauer), u ime Dvorskog ratnog vije}a. Prvi je govorio Bartn{tajn, i izjavio da se mo`e slo`iti sa svim stavovima, koji su sadr`ani u izlagawu ugarske kancelarije od 8. novembra, budu}i da, po wemu, nije bilo nikakvih povoda u `umbera~kim stvarima za suprotne odredbe onima, koje su ranije bile donijete. Nakon Bertn{tajnove besjede predsedavaju}i Ugarski dvorski kancelar je primijetio, da se sada radi samo o dva pitawa: a) da li se grko-katoli~ki biskup svidni~ki ima ustoli~iti u @umberku i b) kakav stav zauzeti u odnosu na karlova~kog pravoslavnog vladiku i wegove vjernike, koji `ive u @umberku. U pogledu prvog pitawa, komisija se uskoro slo`ila u tome da svidni~ki unijatski biskup treba biti ustoli~en u `umbera~kom podru~ju poput wegovih prethodnika. [to se drugog pitawa ti~e, postigla se saglasnost da: a) karlova~ki pravoslavni vladika smije, ako se radi o nekom hitnom poslu, da putuje u @umberak ali mu se ne dozvoqava da se tamo stalno naseli (fixum Domicilium); b) nijednom unijatu nije dozvoqeno da pre|e u pravoslavqe, ali se zato dozvoqava pravoslavcima da se pounijate; v) ako bi neki pravoslavni sve{tenik uspio nagovoriti nekog unijata da pre|e u pravoslavqe onda se obojica trebaju o{tro kazniti i protjerati iz generalata; g) pravoslavnim sve{tenicima koji `ive u @umberku treba se dozvoliti vjerska sloboda prema postoje}im propisima; d) budu}i da nije poznato koliki je broj pravoslavnih sve{tenika u @umberku, da se wihov broj mora precizno utvrditi; |) isto tako moglo bi se popisati, nakon {to se situacija smiri, stanovni{tvo @umberka i tako da dobijemo preciznu sliku o broju unijata i pravoslavaca; Kraqica je odobrila jednostavnom izjavom “Placet” ove jednoglasno prihva}ene zakqu~ke koji su mitropoliti bili saop{teni, pri ~emu je dobio i upute. Instrukcije je dobio i grko-katoli~ki biskup svidni~ki, da se pona{a miroqubivo i mirno.” (isto; str. 48-49) “Kraqica je, 18. oktobra 1760, potpisala rezoluciju, kojom se ponovno nare|uje grofu Petaciju da stvarno objavi i sprovede odluku od 3. septembra 1759. Petaci je se na to nije obazirao: objavqivawe je izostalo, ali zato je nastavio da prisiqava uz pomo} svojih vojnika, koji su se nalazili u `umbera~kom podru~ju, pravoslavce “da svojim potpisom poka`u da su za uniju” i zabrawivao je karlova~kom vladici i wegovom sve{tenstvu pristup u @umberak. Svaki put kada bi poku{ao da opravda takvu zabranu, Petaci bi ispao neuvjerqiv i smije{an.” (isto; str. 53)

“Pravoslavne grani~are su tokom vojni silili da posje}uju katoli~ke crkve. Navodno je i ta naredba potekla od grofa Petacija. Tako se u jednoj `albi, vladika Jak{i} poziva na pismo, {to mu je poslao jedan zastavnik, a potpisali se tri desetara, pet razvodnika i dvadeset osam vojnika, svi pravoslavne vjere, iz vojnog logora kod Gerstesdorfa ([leska). Ovih 37 @umber~ana zakliwalo se, u pismu, koje nosi datum 12. avgusta 1761, u istinitost svoje `albe, da su gospoda oficiri prisiqavali pravoslavce, da idu u rimokatoli~ku crkvu. Grof Herberstein im je usmeno izjavio, da mora tako postupiti po nare|ewu svog feldmar{ala Petacija. 37 potpisanih @umber~ana imenuju do posqedweg zastavnika Janka Gvozdenovi}a, koji se naro~ito istakao u prisiqavawu da idu na bogoslu`ewe u rimokatoli~ku crkvu. Napada ih iz zasjede u trenutku kad “potajno polaze na slu`bu Bo`iju”, govori im “da su kao Turci”; oni ne znaju da li on postupa samovoqno, ili po zapovjedi. Zato mole vladiku, da to sve iznese Wenom veli~anstvu, jer oni ne `ele da pri|u uniji, ve} im je namjera da ostanu u vjeri svojih predaka. Vladika Jak{i} {aqe `albu kraqici, mole}i je da se pravoslavcima u @umberku i na rati{tima prizna sloboda savjesti i vjere. ^este pritu`be karlova~kog vladike nisu ostale bez odjeka na Dvoru. Dvor me|utim, vi{e nije bio spreman da iza|e u susret opravdanim `albama pravoslavaca. Naprotiv, ~itav `umbera~ki problem trebalo je rije{iti povoqno po stvar unije, ali sve se treba izvesti lukavije i uz mawe buke. U tom smislu poslalo je Dvorsko ratno vije}e dvorskog savjetnika Barona Plottnera Ilirskom dvorskom poslanstvu, gdje se razgovaralo o molbi karlova~kog vladike u vezi vr{ewa popisa, kako bi se utvrdio ta~an broj pravoslavaca i unijata. Plottner je predlo`io da se popis odgodi do zakqu~ivawa mira, jer trenutno znatan broj @umber~ana sudjeluje na dalekim evropskim rati{tima. Baronu Bartn{tajnu, kao predsjedniku Ilirskog dvorskog poslanstva, bilo je jasno da taj prijedlog ciqa samo na to, da se grofu Petaciju pru`i vi{e vremena za izvo|ewe svoje namjere.” (isto; str. 54-55) “Sama ~iwenica, da je naime, prema izjavi samog unijatskog biskupa, u `umbera~kom podru~ju 1761. `ivjelo veoma malo unijata, dobija s jedne strane, na te`ini i va`nosti `albe i tu`be pravoslavnog vladike, dok s druge strane, izvje{taji Petacija i drugih oficira iz Karlovca, unijatskih biskupa iz Svidnice i kon~no pismeni referati Ugarske dvorske kancelarije pojavquju se u sasvim drugom svijetlu, odnosno gube mnogo od svoje uvjerqivosti. Ujedno, ovim nam se daje prava slika `umbera~ke stvarnosti, odnosno u kojoj mjeri je vr{eno nasiqe nad pravoslavnom crkvom u tom podru~ju.” (isto; str. 56) “Nakon zakqu~ivawa Hubertsbur{kog mirovnog ugovora (Hubertsurger Friedensvertrag), karlova~ki mitropolit je smatrao da je nastupilo povoqnije vrijeme za wega i wegovu crkvu. Obratio se opse`nim pismom kraqici i u wemu naveo 22 ta~ke svoje `albe. Prva od tih ta~aka odnosila se na `umbera~ko pitawe. Mitropolit se u tome pozvao na date privilegije i na obe}awe da }e Dvor izvr{ti popis pravoslavaca i unijata.

U me|uvremenu, grofa Petacija na mjestu zapovjednika karlova~kog generalata zamjenio je general baron fon Bek. Petaci je u toku svoje slu`be uspio gotovo u potpunosti da ostvari svoju namjeru, odnosno, da @umber~ane pounijati. Zato, kada je baron Bek preuzeo du`nost, na pitawe Dvorskog ratnog vije}a mogao je mirne du{e kazati, da je stawe u @umberku mirno i da nije ~uo niti za jednu pritu`bu protiv unijatskog biskupa, niti da mu je poznato da bi i jedan @umber~anin izrazio `equ za pravoslavnim sve{tenikom. @umber~ani, kad je u pitawu vjera misle samo na materijalnu dobit. Sve u svemu, na po~etku svoje slu`be Bek je sreo {est familija koje su se izjasnile kao pravoslavne, a na kraju samo tri. Ako se sada uporede ovi Bekovi izvje{taji s onima od unijatskog biskupa Bo`i~kovi}a, koje je posvjedo~io i grof Herberstein, da u @umberku `ivi “samo malo unijata” (nur wenige Unirte), onda se mora priznati da je Petacijeva metoda unija}ewa postigla za samo nekoliko godina odli~ne rezul” tate.” (isto; str. 59) “Zapovjednik karlova~kog generalata, baron Prajs napisao je 11. januara 1769. referat u kome stoji, kako u ~itavom @umberku postoji “samo jedna jedina ku}a”, koja priznaje Srpsku pravoslavnu crkvu. Svi ostali stanovnici @umberka privr`eni su uniji. To va`i i za tri ~ete @umber~ana, koje u potpunosti stoje na strani unije. Zbog toga karlova~ki komandanti nisu dozvoqavali pravoslavnom vladici iz Karlovca, da posje}uje @umberak. Ta zabrana bila je nu`na, “jer je unijatskoj crkvi trebalo dugo vremena da o~vrsne”, pa oni koji su prihvatili uniju, mogli su lako, s pojavom pravoslavnog sve{tenika, da otpadnu od unije i vrate se u vjeru svojih predaka. Ovom se rabotom `eqelo dati vremena unijatskom biskupu, da neometano radi na ja~awu unije. Iz svega se dobro vidi, da crkvena unija u @umberku nije proiza{la iz slobodnog uvjerewa i odluke, nego iz vojni~ke prisile. Ve{ta~ki gra|enu biqku ~uvaju od svakog dodira s protivnicima; jasno im je, naime, da bi ona, ovako bespomo}na, bez tu|e pomo}i, veoma brzo uvenula. Poslije devetnaest godina unija}ewa, vlast je jo{ uvijek uznemirena, jer u “prostranom” @umberku postoji jo{ jedna pravoslavna familija. Zato se baron Prajs pita da li bi bilo po`eqno preseliti tu familiju, a za takav korak vlast se mo`e ” poslu`iti i najmawim povodom.” (isto; str. 62) “Da bi se, dakle, pitawe Srba u @umberku i wihove pravoslavne vjere kona~no rije{ilo, Ilirsko dvorsko poslanstvo najponiznije predla`e kraqici, da izda dekret koji bi vladici jasno dao do znawa, da, ako nastavi da pi{e `albe da }e se to od sada ka`wavati, jer je taj problem ovim dekretom rije{en. Ovim bi bilo zabraweno ne samo vladici ve} i wegovim naslednicima da dovedu u pitawe ovakvu odluku Dvora, pod pretwom, da u suprotnom, odnosno, da nepo{tovawe kraqi~ine voqe povla~i za sobom najte`u kaznu. Taj dekret trebalo bi poslati novoizabranom mitropolitu Jovanu \or|evi}u i dopisati, da ta zabrana va`i i za wega, a ako bi je prekr{io, da bi i on bio strogo ka`wen, a da je isto tako odgovoran i za mogu}e prestupe karlova~kog vladike. Ukratko, da se kloni svake aktivnosti kad je u pitawu @umberak.

Ilirska dvorska deputacija, u vezi @umberka, predlo`ila je Dvoru ove ta~ke: 1) Po{to je @umberak ranije pripadao krawskom vojvodstvu i time, u crkvenom pogledu, gori~koj biskupiji, to odatle proizlazi zahtjev da se ispita da li je tamo sve sre|eno, u pogledu crkvenog prava (jurisdicto ecclesiastica), za pribi}kog unijatskog biskupa. Isto tako treba provjeriti da li je papska bula bila uredno stigla, kako bi se izbjegle sve daqwe sumwe oko pribi}kog unijatskog biskupa, odnosno, da se izbjegne svaki prigovor da bi wegovo ustoli~ewe moglo biti nezakonito (ex illegitimo Spiritualis Juritictionis Exercitio). 2) Voditi ra~una da se pozove dovoqan broj unijatskih sve{tenika za `umbera~ko podru~je, a da se time ipak ne optere}uje stanovni{tvo. Oko toga, vlasti bi trebale da se posavetuju s pribi}kim unijatskim biskupom, da se napi{e op{irni izvje{taj o broju crkava i wihovih dotacija i da li postoji potreba za gradwom novih crkava i da se navedu tro{kovi. 3) Tih nekoliko preostalih pravoslavaca ne treba vrije|ati, ve} ih treba ostaviti na miru sve dotle dok ne nai|e povoqan trenutak kada i ti sedmoro sami zatra`e da se prime u uniju. 4) Trebalo bi ne{to u~initi, da se popravi materijalno stawe @umber~ana. Zemqa je u tom podru~ju najslabija, daju}i najmawe plodova u ~itavom Karlova~kom generalatu. Sigurno da je, materijalna oskudica glavni razlog, da u tom kraju `ive prosje~no najni`i qudi. Dodu{e, @umber~ani se i ne uzimaju za te{ku slu`bu na turskoj granici. Zbog siroma{tva, u kojem se stanovni{tvo nalazi, bilo bi po`eqno da im se i na druge na~ine iza|e u susret. Na kraju, baron Koler odaje priznawe grofu Petaciju, da je uspio u~initi mnogo, uprkos “mnogobrojnim preprekama”, koje je morao savladati. Da je on, prema zahtjevu142 koji je ranije primio, dozvolio karlova~kom pravoslavnom vladici pristup u `umbera~ko podru~je, sada bi tu u velikoj ve}ini preovladavala pravoslavna vjera. Da je ovaj odvratan plan osuje}en zasluga pripada pored Petacija i baronu von Kochu i drugovima koji su ga svesrdno pomagali. Kraqica je, sve u svemu odobrila Kolerovo izlagawe, ali je dodala da za sada ne mo`e da izda predlo`eni dekret. Umjesto toga predla`e da se sa~eka i tako dobije na vremenu, a u me|uvremenu, neka se ustraje kod dosada{wih mjera i neka se upotrebi sve, kako bi se i oni malobrojni `umbera~ki pravoslavci priveli uniji. Kraqica zapravo odobrava prijedloge, da se pravoslavna vjera u @umberku potpuno iskorjeni. Ono, {to wu spre~ava da to i otvoreno ka`e je bojazan da bi taj dekret mogao ostaviti lo{ utisak kod pravoslavnih podanika, jer kako bi mogla da opravda taj dekret, koji stoji u potpunoj suprotnosti sa privilegijama koje je ona ranije vi{e puta potvrdila, daju}i Srbima u @umberku potpunu vjersku slobodu. Koleru, me|utim, ni to nije bilo dovoqno, pa je kraqici jo{ jednom iznosio svoje razloge u pogledu unije u @umberku. To je u~inio 1. decembra 1769, javqaju}i kraqici, da ga na ovaj korak navodi istinska potreba da se

oslobodi “svake” odgovornosti pred strogim sudom Bo`ijim, a to mu isku{ewe i zbog wegove duboke starosti, ionako ubrzo predstoji. Pre svega, (obja{weno je) i baron Koler ponavqa da se srpske privilegije ne mogu odnositi i na @umberak, po{to on ranije nije pripadao ni Ugarskoj ni Hrvatskoj, nego Krawskom vojvodstvu, te da je tek pre kratko vrijeme bio dodijeqen Karlova~kom generalatu kao pusta zemqa, (velut res pro derelicto habita). Baron Koler, u svojoj `eqi da na|e potvrdu za svoju sliku o karlova~kom vladici kao propagatoru srpske pravoslavne crkve i to po svaku cijenu, navodi primjer, da se taj crkveni visokodostojanstvenik mnogo trudio, da pro{iri svoju jurisdikciju i na Trst. Kona~no Koler ukazuje i na ovu ~iwenicu: vi{e pravoslavno sve{tenstvo, trudi se, ima tome ve} vi{e godina da dobije i privilegiju, odnosno, pravo na ostav{tinu od onih lica koja su bez nasqednika (jus caducitas in laicos sui Ritus vi privilegiorum). Srpska pravoslavna crkva poku{ala je da tu molbu izgradi na temeqima svoje tradicije i obi~ajnog prava, kao i na mnogobrojnim rezolucijama Dvora, koje su im obe}avale da }e se wihove molbe pozitivno rije{iti. Na posledwem kongresu 1769. godine wihova molba bila je odbijena. Ova odluka pravne dr`ave je prirodna, jer je u skladu sa wenim zakonima i vodi interese dr`avne blagajne i veleposjednika, osiguravaju}i se od svih daqwih zahtjeva “per positivam resolutionem regiam”. Baron se u zavr{noj re~i poziva da govori za dobrobit vjere, za {irewe svete unije (“Bonum religionis et incrementum sacrae unionis”) i najodlu~nije se zala`e da se karlova~kom vladici zabrani, i to sa najvi{eg mjesta, pristup u @umberak. Ukoliko se kraqica ne odlu~i na takav korak, karlova~ki vladika bi mogao pomisliti, da jo{ uvijek ima nade da izbori wegovo navodno pravo. Da li je opravdano da se pridaje tolika velika pa`wa zbog ~etiri bjedna stanovnika `umbera~ke krajine, me|u kojima je samo jedan mu{karac, koji bi bio sposoban za vojsku. Da bi umirio kraqicu zbog lo{eg odjeka koji bi dekret mogao imati kod wenih vjernih pravoslavnih podanika, jer se kosi sa ranije datim privilegijama, Koler joj predla`e da Weno veli~anstvo naredi i mitropolitu i karlova~kom vladici, da sporni dekret ne smiju izneti u javnost. U zavr{noj besjedi Koler jo{ jednom najponiznije moli Kraqicu da odobri predlo`eni dekret. Kolerova intervencija je ovaj put imala uspjeha i carica Marija Terezija izdala je rezoluciju: “Ovim odobravam izdavawe dekreta predlo`enih u prethodnom izlagawu, uz dodatak, da se dekret zadr`i u tajnosti”. Baronu Koleru sada se `urilo. Uspio je da dekret bude napisan ve} 8. decembra 1769. i da se odmah po{aqe grofu Hadiku, a ovaj da ga uru~i mitropolitu i karlova~kom vladici “in originali er copia”, uz napomenu, da najta~nije moraju po{tovati naredbu “koja je izraz na{e” kona~ne odluke. Naredbu treba da zadr`e, doti~ni, “samo za sebe”, i da se wome ne slu`e u javnosti”. Ovako je okon~an devetnaestogodi{wi spor zbog unije u @umberku. Vlast je iz po~etka osu|ivala nezakonitosti, koje su preduzimane protiv Srpske pravoslavne crkve, premda je jasno da to nije ~inila uvjerqivo i iskreno. Vremenom vlast je po~ela otvoreno da podr`ava unija}ewe, kao

opravdanu i svetu du`nost, iza koje stoji mo}na Kruna. Tako je `umbera~ko podru~je, u po~etku nastaweno iskqu~ivo pravoslavnim uskocima, u vjerskom pogledu pripojeno katoli~koj crkvi. Me|utim, u ostalim krajevima Hrvatske Vojne krajine, unija nije imala nekog uspjeha, premda su se i tamo mnogo trudili, a to posebno va`i za Vara`dinski generalat. @umbera~ka unijatska biskupija, kasnije je bila ukinuta, a sam @umberak bio je, u crkvenom pogledu, podre|en Kri`eva~koj unijatskoj biskupiji. Prema popisu iz 1869. napadno je nesrazmerna razlika u odnosu unijata i neunijata prema ukupnom broju stanovni{tva. U ~itavoj biv{oj Vojnoj krajini, unijati broje samo 0,57 odsto, a u Hrvatskoj i Slavoniji ~ine tek 0,30 odsto stanovni{tva, a pravoslavaca u Vojnoj krajini ima 53,84 odsto i u Hrvatskoj i Slavoniji 14,17 odsto. I Hietzinger prime}uje da u Karlova~kom generalatu broj unijata 1845. iznosi pet mu{karaca koji su uglavnom iz @umberka i slu`e u Sluwskoj pukovniji. Navodi i da se broj unijata u pukovnijama mnogo smawio u pore|ewu s ranijim stawem. Takav slu~aj naro~ito va`i za Vara`dinsku pukovniju gdje je, kako smo gore vidjeli, unija}ewe zapo~elo prili~no rano. Ta pojava se lako mo`e objasniti. Po Hietzingeru mnogi su se vratili vjeri svojih predaka, odnosno Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Da je to bilo mogu}e treba zahvaliti vremenu tolerancije u kome je vladao car Josif, koji je ovdje kao i ina~e na svim podru~jima u Habsbur{koj monarhiji djelovao u pravcu ve}ih sloboda. Tek u na{e vrijeme, kada je izglasan Konkordat, bilo je zabraweno zalagati se za crkvenu uniju dr`avno-policijskim sredstvima. Tako oni krajevi, koji su bili masovno pounija}eni u ju`noj Ugarskoj, u ranijoj Banatskoj vojnoj krajini i u Erdequ, postepeno se vra}aju svojoj ranijoj pravoslavnoj vjeri. Nadamo se, da se sada u Austrougarskoj ne}e vi{e vratiti vremena, kada su vladari i vlade smatrali svojom du`no{}u, da vode crkveno vjersku propagandu.” (isto; str. 65-70)

4. Prozelitizmom nad Srbima na podru~ju Dalmacije i Boke stvoreni Hrvati
Dr @uti} analizira pokatoli~avawe na podru~ju Dalmacije i Boke, i isti~e da je “o~ito da Hrvata nije ni bilo na podru~ju dalmatinskog zale|a i da su oni vremenom stvarani, na tom podru~ju, od pounija}enih i pokatoli~enih Srba. “Identi~na nastojawa, ali ovoga puta Rimske crkve i Mletaka (Venecije), de{avala su se na podru~ju Dalmacije i Boke. Kongregacija za propagandu vere onemogu}avala je, preko svojih prozelitskih emisara, opstanak pravoslavnih Srba u dalmatinskom zale|u. Splitski nadbiskup Stefan Kozmi, u septembru 1685, nagla{ava zna~aj osvajawa turskog teritorija zbog prevo|ewa u rimokatoli~ku veru onih koji ispovedaju pravoslavqe. Osvajawem Knina, oko 3.000 pravoslavnih Srba postali su podanici Venecije. Nadbiskup Kozmi je smatrao da bi oni lako prihvatili rimokatoli~ku veru da nije wihovih sve{tenika. Me|utim, o~ekivao je da }e i sam wihov dolazak na mleta~ku teritoriju zna~iti “veliki korak ka obra}awu wihovom

u krilo Rimokatoli~ke crkve”. Nadbiskup Kozmi je preporu~ivao da se krajwe obazrivo, “mudro{}u biskupa”, izvodi “obra}awe” pravoslavnih Srba u rimokatolicizam. U julu 1668. zadarski nadbiskup Evan|elista Parcagi tra`i od Kongregacije za propagandu vere da se po{aqu misionari koji }e obu~avati u rimokatoli~koj veri oko 10.000 novih doseqenika na teritoriji Zadarske nadbiskupije. Nadbiskup zadarski Viktor redovno je dostavqao Kongregaciji iscrpne informacije o pravoslavnim Srbima. U izve{taju od 9. avgusta 1692. Viktor govori o brojnosti pristiglih Srba u zadarsku okolinu: “Bo`anska dobrota, koja je ovoj nesre}noj provinciji pru`ila spas, dodelila je ipak meni da zavr{im obila`ewe koje sam skoro pre tri godine zapo~eo i da prema naredbama Va{ih uzoritosti (~elnika Kongregacije – N. @.), dostojnih najve}eg po{tovawa, izvestim o broju Grka izbeglica u mojoj biskupiji. Po{to sam najsavesnije ispitao, na{ao sam da dosti`u broj od oko 600 lica, najve}im delom sami po sebi stvarno {izmati~ni, ali... preko svojih kalu|era, kojih je sve vi{e, spre~avaju mnoge da se sjedine s Rimskom crkvom”. Nadbiskup Viktor je nastojao da spre~i “{izmatike” da podi`u svoje “pogane” bogomoqe. On izve{tava da je prona{ao samo dve crkve i to jednu u gradu Zadru i drugu u jednom selu, dok su tre}u, u Zemuniku, “na brzinu hteli podi}i”. Tu crkvu u Zemuniku je, uz pomo} “vrhovnog gospodara” Dolfina, nastojao po svaku cenu sru{iti. Nadbiskup Viktor se nadao da }e uskoro videti “sav ovaj svet (srpski) u krilu Svete crkve”. Najvi{e su mu smetali kalu|eri “koji su podr`avali {izmu”. U rimskim crkvama “se verovalo” da ti isti qudi slu{aju mise rimskih sve{tenika i ~ak dozvoqavaju svojim de~acima da od katoli~kih paroha u~e prve osnove “svete rimske vere”. O na~inu tog kulturnoverskog prevo|ewa “{izmatika” na rimsku veru, nadbiskup Viktoru saop{tava: “Nisam propustio da bri`qivo preporu~im da ih qubazno prime i lepo postupaju sa wima, i da ih u~e na najprijatniji na~in, mada }e mi surova klima i slaba pismenost ovog ilirskog (srpskog – N. @.) sve{tenstva stvoriti te{ko}e uspe{nom zavr{etku”. U ciqu pravog hri{}anskog obrazovawa ovog srpskog “priprostog sveta”, nadbiskup Viktor je podstakao generalnog vikara da na to “narje~je” prevede katehizis koji je preporu~io “Sveti koncil” u Trentu kao najboqi za pou~avawe paroha (`upnika). Kwiga pisana “{izmati~kim” (srpskim) jezikom bila je u to vreme (krajem XVII veka) zavr{ena i pregledana od zadarskog inkvizitora. Mo`e se postaviti pitawe iz kakvog katehizisa su u~ili Hrvati ako je pomenuti katehizis preveden na srpski jezik (kojim koliko znamo govore i Hrvati) tek krajem XVII veka. Koje su to kwige iz kojih su Hrvati primali nauku o veri od VII do XVIII veka? O~ito je da Hrvata nije ni bilo na podru~ju dalmatinskog zale|a i da su oni vremenom stvarani, na tom podru~ju, od pounija}enih i pokatoli~enih Srba. Makarski biskup Nikola Bjankovi} proveo je punih 20 godina kao misionar u Hercegovini i 12 godina upravqao Makarskom i Skradinskom biskupijom. U maju 1707. pisao je da je za to vreme “preveo mnoge {izmatike i krstio mnoge turske porodice”. S druge strane, biskup Bjankovi} je izra`a-

vao nezadovoqstvo zbog toga {to se 1720. godine iz Carina, Popova i Crne Gore doselilo oko hiqadu pravoslavnih Srba na teritoriju Makarske biskupije. Vi}entije (Vicko) Zmajevi} (1670-1745), opat opatije u Perastu, imenovan je 1701. barskim arcibiskupom i administratorom Budvanske biskupije. Tada istovremeno postaje primas Srbije i apostolski vizitator za Srbiju, Albaniju i Bugarsku. Zadarski nadbiskup postaje 1713, ali i daqe zadr`ava misionarsku funkciju apostolskog vizitatora za “turski Balkan”. Zmajevi}evom zaslugom naselilo se u razdobqu od 1726. do 1733, u neposrednoj blizini Zadra, preko 500 arbana{kih izbeglica iz Krajine kod Skadarskog jezera, osnovav{i kasnije selo Arbanasi. Savremeni katoli~ki (hrvatski) pisci u biv{oj Jugoslaviji, npr. redaktor Jugoslovenskog leksikografskog zavoda dr Kruno Krsti}, u Zmajevi}u su videli naprednog “pobornika slavenskog jedinstva i propagatora rimske koncepcije o uniji crkava”, “za{titnika glagoqice” itd. Me|utim, Zmajevi} je bio provodnik i inspirator tada{we politike Vatikana na Balkanu i, kao otpadnik od Srpstva, veliki protivnik Srba i “{izmati~kog” pravoslavqa. Ose}awe verske pripadnosti nadja~alo je kod wega tradiciju o wegovom srpskom poreklu. Saznawe da pripada narodu koji je, prema wegovom tuma~ewu, “ostao u zabludi {izme i jeresi”, s vremenom je za wega postalo veliko optere}ewe. Pate}i zbog toga {to svi Srbi ne ispovedaju rimokatoli~ku veru, on ih je nazivao najpogrdnijim imenima. Zapawuju}a je bila wegova mr`wa prema narodu iz kog je poticao. O Zmajevi}evim akcijama protiv pravoslavqa i srpstva svedo~e dokumenta vatikanskog porekla. Jo{ dok je bio opat u Perastu, 28. avgusta 1695, izvestio je Kongregaciju za propagandu vere o opasnosti od prodirawa pravoslavnih Srba u Boku Kotorsku: “Po najstro`ijoj du`nosti, koju su mi poverile va{e uzoritosti, da u ovim krajevima unapre|ujem bogoslu`ewe i jedinstvo Apostolske stolice, ne ustru~avam se da va{em mudrom mi{qewu iznesem najraznovrsnije vesti o te{koj ugro`enosti kojoj je izlo`en grad i oblast Herceg Novog, na potpunu {tetu na{e svete vere. Po{to je provincija trebiwska bila podjarmqena od venecijanske vojske, dospeli su u ove krajeve svi kalu|eri i {izmati~ki monasi, kojih je bilo mnogo u istoj provinciji i u wenoj okolini. Ovi, primamqeni bogatstvom kraja, sklonili su se u jednu malu kolibu nedaleko od grada Herceg Novog. Ali tokom vremena uspeli su da sagrade dva velika manastira u kojima stanuju dva episkopa podjednako {izmati~ka. Zbog toga je sve u neredu i pometwi. Oni obavqaju slu`be javno bez ikakvih smetwi, i to ne samo na teritoriji ve} ~ak – avaj! – u samom gradu Herceg Novom, gde ~ak organizuju javne procesije, propra}ene narodnim odobravawem. Kotorski biskup, koji se sada stara o ovom gradu, rekao mi je da ne mo`e spre~iti tolike nerede zbog nesuglasica vo|a, a tako|e me zamolio da li~no po{aqem molbu izvesnom gospodinu vitezu Burovi}u, mom ujaku, guverneru okoline ovog grada, kako bi dejstvom svog autoriteta otklonio tolika zla. Molba je tada koristila, ali po{to tu nema nikoga ko bi sa istinskom apostolskom revno{}u izvr{avao slu`bu bo`iju, a meni ne odgovara

da se me{am u slu`bu drugih, izgleda mi da se stvari vra}aju na pre|a{we. Samo jedno selo, povereno meni kao opatu iz Perasta, nastojao sam da ukqu~im u krilo katoli~ke crkve, kojoj je ranije pripadalo, ali je, zbog nehatnosti mojih prethodnika, bilo potpuno pritisnuto gr~kom {izmom; i mada mi nije uspelo sve da uputim u poznavawe istine, nadam se u Boga i u pomo} Va{ih uzoritosti da }u to {to pre u~initi, jer od ovog svetog dela ne mogu me odvratiti ni knezovi ni vlasti zbog du`nosti kojoj sam privr`en. Uz veliko po{tovawe {aqem Va{im uzoritostima sve ove vesti mole}i vas u ime Hrista da otklonite zlo pre nego {to uzme maha, {to zna~i da va{e uzoritosti treba da o tome obaveste pomenutog gospodina iz Kotora, po{to vas uveravam da ne mo`e izvr{iti ni{ta dobro zbog velikog otpora poja~anog li~nim interesom nekih glavara. Uz ponizno klawawe Va{im uzoritostima {aqem puno po{tovawe”. V. Zmajevi} je bio `estoki protivnik episkopa dalmatinskog Stefana Qubibrati}a, pa ga je ~esto optu`ivao kod mleta~kih vlasti kao zakletog neprijateqa Rimokatoli~ke crkve. Zato je Propagandi preporu~ivao da treba sve u~initi da se Qubibrati} udaqi iz Dalmacije. Godine 1720. Zmajevi} je poslao u Veneciju svoje “Ogledalo istine” koje je vrvelo uvredama na ra~un srpskog naroda i wegove crkve. Neposredan povod za pisawe ovog spisa je pojava S. Qubibrati}a u svojstvu mitropolita pravoslavnih Srba u Dalmaciji. Smatraju}i da je Dalmacija zara`ena dolaskom srpskog naroda, Zmajevi} je i na ovaj na~in `eleo da pravoslavne Srbe i wihove sve{tenike “urazumi da se razuvere u svojoj prevari i prime rimokatoli~ku veru”. U tom svom delu Zmajevi} veli~a Dubrova~ku Republiku zato {to na svojoj teritoriji nije dozvolila boravak onome ko nije katolik. Po svom opisu porekla srpskog naroda morao je postati uzor prava{ima A. Star~evi}a, koji u sli~nom tonu u drugoj polovini XIX veka govore o srpskom etni~kom korenu. O tome u “Ogledalu istine” Zmajevi} ka`e slede}e: “Srbi su stari Srbqi ili Servi. Po{to su pobegli iz azijske Sarmatije, car Iraklije ih je, kao sluge dr`ave, primio u sredozemni deo Ilirika koji je kasnije nazvan Srbijom. Narod surov i krvolo~an, mra~an od ro|ewa i divqi, pre{ao je iz mraka u jevan|eosku svetlost za vreme cara Vasilija Makedonca, zameniv{i tako svoje ropsko mra~wa{tvo, od ro|ewa, sa najplemenitijim koje je do{lo do preporoda u kr{tewu i veri u Hrista”. U zakqu~ku “Ogledala istine” Zmajevi} predla`e mleta~koj vladi slede}a re{ewa po pitawu Srba: “U dr`avi katoli~kog vladara ne treba, zbog verskih razloga i dr`avnih interesa, tolerisati srpske gre{nike. Po{to zlo dolazi od zara`enog sve{tenstva, koje sa~iwavaju episkopi i kalu|eri, od wih se mora dr`ati daleko narod i na taj na~in ga sa~uvati od zaraze i u~initi ga vernim Bogu i vladaru. Wihovim udaqavawem nesta}e i razlog, a samim time i{~eznu}e i dejstvo jereti~kog otrova kod ovog surovog, nevinog i slatkog naroda (srpskog – N. @.). Po{to se kona~no odstrani izazov, Morlaci Srbi }e svoju mr`wu prema katoli~koj veri zameniti po{tovawem prema woj. Na taj na~in vladar }e imati mirne i odane podanike, jer ih sa interesima wegovog prestola ve`e ~vrsto lanac religije”.

Tokom 1721. godine, V. Zmajevi} je napisao spis “Dijalog izme|u Srbina i katolika”. Sam naslov jasno govori da hrvatstvo nije bilo prisutno na tim prostorima, ve} se govori samo o Srbima i katolicima (opet Srbima). Istori~ar Marko Ja~ov posebno isti~e podatak da je u tom delu prisutan prvi izri~it poku{aj jednog rimokatoli~kog crkvenog velikodostojnika da se pravoslavqe identifikuje sa Srpstvom, a Srbi-katolici da se li{e wihovog nacionalnog imena. Po{to je pokatoli~ene Srbe hteo da odvoji od sopstvenog, a nije mogao da ih prikqu~i drugom narodu, Zmajevi} je poku{ao da ih katolicizmom nacionalno opredeli. Jedino se na taj na~in mo`e objasniti wegova “katoli~ka nacija”, koju vi{e puta pomiwe u svojim spisima. Dakle, u to vreme nije vr{eno prevo|ewe Srba-katolika u hrvatstvo (jer hrvatsko ime nije bilo ra{ireno), koje je postalo obavezno u kasnijim vremenima stvarawa i {irewa hrvatske nacije (u drugoj polovini XIX i tokom XX veka). U poznijim godinama, 24. aprila 1741, tada ve} kao zadarski nadbiskup, Vi}entije Zmajevi} dostavqa u Rim Kongregaciji za propagandu vere naredbu providura Kavalija (Cavalli) kao “trofej” svoje uspe{ne borbe protiv pravoslavnih Srba iz Dalmacije. U propratnom pismu Zmajevi} se slu`i vrlo grubim i uvredqivim re~nikom kada govori o srpskom pravoslavqu: “Treba uvek da blagosiqam onu mo}nu naredbu Svete kongregacije koja je zahtevala da budem apostolski vizitator Srbije, jer razgovaraju}i sa onim episkopima i kalu|erima, mogao sam primetiti ogromno mno{tvo jereti~kih gre{aka koje te `ivotiwe neka`weno propovedaju u Turskoj. Po{to sam preme{ten u ovu crkvu, na{ao sam da su u mojoj dijecezi, i mnogo vi{e u okolnim dijecezama Nina, [ibenika i Skradina, mnogobrojni Srbi uz pomo} svojih paroha i dr`ani kao dobri pravoslavci. Prou~io sam wihove dogme i na{ao sam da su u svemu jednake onima koje se ispovedaju u Srbiji na sramotu rimske vere. Da bih odstranio tu zarazu od latinskih katolika, morao sam u toku 28 godina da revnosno radim glasom i perom i svim ostalim oru`jem, koje sam poznavao kao najkorisnije, da bih ugu{io zlo i da bih istinom ~iwenica osvetlio uzvi{eni vladarev um, uvek neprijateqski prema onim dogmama koje su {tetne za katoli~ku veru. ^ini mi se da je dobri Bog blagoslovio moj prete{ki i neizmerni trud, jer videh pre izvesnog vremena kako je vrhovnim dekretom isteran iz Dalmacije la`ni episkop srpski (S. Qubibrati} – N. @.), sru{ena wegova ku`na katedra, i sada je novim zlatnim dekretom, dostojnim pobo`nog i katoli~kog vladara, sam srpski kler pot~iwen time {to je u stalnoj zavisnosti od jurisdikcije latinskih biskupa. Prilog je kopija dekreta koji je po nalogu presvetlog Senata izradila ova najvi{a vlast Dalmacije. ^ast mi je da ga pokorno podnesem Va{im uzoritostima kao slavni trofej katoli~ke vere i znameniti znak najvi{e mleta~ke pobo`nosti. Mojoj opravdanoj velikoj radosti pridru`ujem duboko i beskrajno po{tovawe”. Nikodim Mila{ (“Spisi o istoriji pravoslavne crkve”) pi{e o ometawu pravoslavnog sve{tenstva kod vr{ewa verskih obreda: “Tako je kardinal Paulu}i pisao, 2. septembra 1719. iz Rima u Mletke vatikanskom nunciju da zabrani Stevanu Qubibrati}u da pohodi pravoslavne mleta~ke poda-

nike. Pod uticajem Vatikana mleta~ka vlada je, 25. januara 1720, naredila dalmatinskom providuru da ukloni iz Dalmacije episkopa S. Qubibrati}a. O takvim nastojawima mleta~ke vlade N. Mila{ je ostavio slede}e svedo~anstvo: “... Neki srpski kalu|er imenom Stevan Qubibrati}, ~iji je izbor za episkopa Herceg Novog i mitropolita Dalmacije potvrdio srpski patrijarh, uvukao se u na{e pokrajine i stalno obilazi u wima crkve srpskogr~kog obreda. Po{to su o tome dobijena obave{tewa od konsultora i od viteza Pizanija, kada se vratio sa svoje du`nosti generalnog providura ovih pokrajina, ~ije }e vam se kopije dostaviti, Senat smatra da je preko potrebno, zbog delikatnosti i va`nosti predmeta, da ne odla`e vi{e izra`avawe svoje odlu~ne namere, jer postupke takve duhovne jurisdikcije nismo nikada odobravali, naprotiv, nikada se nije dozvoqavao ulazak u na{e dr`ave episkopima koje su unapredili strani prelati. Ako se, kao {to se pretpostavqa, isti Stevan Qubibrati} uvukao i vr{i postupke duhovne jurisdikcije, treba da ga udaqite; uvereni da }ete to izvr{iti, sa vama svojstvenom umesno{}u i oprezno{}u, kao {to su u sli~nim okolnostima radili, na na{e puno zadovoqstvo, va{i prethodnici. Ako se pak uvukao, i ako propoveda sa dozvolom te vlasti, mora}ete u tom slu~aju i da oduzmete svaki dokument, ako je bio izdat, kako nikada ne bi izi{lo na videlo da je srpski patrijarh ikada, ni posredno ni neposredno, vr{io ni najmawu duhovnu jurisdikciju u Dalmaciji”. Iz ovog dokumenta vidqiva je sklonost Vatikana da vr{i odabir (uni{tavawe) dokumenata koji nisu u skladu sa wegovom crkvenom ideologijom i politikom. U dokumentima Kongregacije za propagandu vere, u “Velikom zapisniku”, nalazi se zapis sa sednice od 16. septembra 1742. godine. Tog dana je u prisustvu pape Benedikta XIV, odr`ana sednica na kojoj je bilo prisutno 7 kardinala i 7 sekretara Kongregacije, a raspravqalo se o katoli~ewu Srba u Dalmaciji. U “Velikom zapisniku” navedena je “revnosna pa`wa” zadarskog nadbiskupa nad kretawem i pona{awem Srba i kod izbora li~nosti na mesto ~elnika ninske crkve “u ~ijoj se biskupiji nalaze mnogobrojni Srbi”. Zadarski nadbiskup je posebno nastojao da premesti “{izmati~kog srpskog biskupa” koji je bio zavisan od pe}kog patrijarha. Zadarski nadbiskup je, zbog br`eg i lak{eg prekr{tavawa Srba, osnovao seminar na kojem su se izu~avali “ilirski” (srpski) kwi`evni jezik i nauke potrebne wegovoj prozelitskoj slu`bi. Odre|eno je da se novi seminar u Zadru nazove “Ilirski”, jer je trebalo da pitomci budu “Iliri po narodnosti” (Slaveni, odnosno Srbi). Pitomci, budu}i ilirski (slavenski) rimokatoli~ki sve{tenici, trebalo je da propovedaju na “ilirskom” jeziku “sve ono {to je potrebno da sa~uvaju katoli~ku veru me|u katolicima, i da je {ire me|u “Turcima” (Srbima islamske vere) i “{izmaticima” (Srbima pravoslavne vere), koji ne znaju nijedan drugi jezik. Takvi “ilirski” katoli~ki sve{tenici bili su najprikladniji da se sa rimskom verom ume{aju me|u “{izmati~ke” Srbe. Na navedenom sastanku, od 16. septembra 1742. u Rimu, pomenuta je kao vrlo zgodna mera za verski preobra`aj Srba “pou~avawe” pitomaca u papskim kolegijima u Loretu, Fermu i u “onom za propagandu u Rimu” Sv. Jeronima. Predvi|eno je osnivawe jedne katedre

(kursa) na “ilirskom” kwi`evnom jeziku, “po{to treba svako da se uveri u ovu istinu da }e Srbi radije u~iti od ilirskog (katoli~kog) sve{tenika nego od svojih monaha ili kalu|era, koji su iz uobi~ajene gr~ke gramzivosti tra`ili mnogo novca od svojih u~enika”. Po{to je zalagawem zadarskog nadbiskupa isteran iz Dalamcije “srpski {izmati~ki biskup” (S. Qubibrati}), zavisan od pe}kog patrijarha, i po{to je Venecija odlu~ila da spre~i postavqewe (“uvo|ewe”) srpskih sve{tenika u Dalmaciji, kako bi na taj na~in srpski parosi do{li pod vlast “latinskih episkopa”, Kongregacija za propagandu vere je odlu~ila da prozelitsku aktivnost usmeri ka pravoslavcima Bosne i Like. Kongregacija je nastojala da odvoji dalmatinske srpske parohe od “{izmati~kih” srpskih episkopa zavisnih od pe}kog patrijarha. Kongregacija za propagandu vere je odlu~ila da “protiv ove te{ke neprilike” forsira postavqewe unijatskih episkopa umesto pravoslavnih srpskih, i to na wen tro{ak. Postojala je i bojazan da bi jednog katoli~kog episkopa mogao naslediti neki “{izmati~ki” episkop uz pomo} “gr~kog novca”. U Vatikanu su smatrali da treba i rimokatoli~ke episkope prilagoditi da vr{e episkopske obrede “po srpskom obredu koji je jednak rusinskom”, odnosno, unijatskom (grkokatoli~kom). Zbog toga su mnogi rimokatoli~ki sve{tenici, radi lak{eg prekr{tavawa Srba, dobijali zadatak da se preobrate u unijatske sve{tenike kako bi mogli vr{iti obrede po unijatskom modelu. Dalmatinski Srbi su sami poku{ali da re{e pitawe crkvene samostalnosti u odnosu na Rimsku crkvu i Vatikan. Energi~ni paroh u Benkovcu, Simeon Kon~arevi}, ro|en u Karinu u sve{teni~koj porodici, sazvao je za 28. jun 1731. narodni zbor u Benkovcu, kome su prisustvovali izaslanici iz Dalmacije i Boke Kotorske. Zbor je odbio svaku jerarhijsku, upravnu i liturgijsku vezu s Rimokatoli~kom crkvom i odbio da prizna vlast rimokatoli~kih sve{tenika nad pravoslavnim sve{tenstvom i bogomoqama. Nagla{ene su dogmatske razlike izme|u pravoslavne i katoli~ke crkve, istaknuta je obaveza da srpski sve{tenici slu`e prema va`e}im kanonima pravoslavne crkve i odlu~eno da se od mleta~kog Senata zatra`i odobrewe za izbor pravoslavnog episkopa za Dalmaciju. Mleta~ki du`d se nije mnogo obazirao na odluke ovog zbora, pa je osna`io naredbu iz 1686. o obaveznoj zavisnosti pravoslavnog sve{tenstva u Dalmaciji od latinskog biskupa. Me|utim, stawe se uskoro izmenilo. Zbog mogu}nosti izbijawa rusko-turskog rata i ulaska Venecije u rat, mleta~ki Senat je dopustio da pravoslavni izaberu svog vladiku. Nadbiskup zadarski Vicko Zmajevi} svim silama je radio da se takva dozvola povu~e, pa mu je na kraju to po{lo za rukom. Mleta~ki generalni providur Marin Kavali naredio je 1741. da pravoslavni sve{tenici u Dalmaciji zavise od latinskog biskupa. Osorski biskup Matej Karaman sastavio je 1744. godine jedan spis protiv pravoslavnih Srba, a u septembru 1750. inkvizitori su izdali naredbu da srpski sve{tenik mo`e vr{iti parohijsku slu`bu tek posle ispita u Kuriji onog biskupa u ~ijoj se biskupiji nalazi odnosna parohija. Rimokatoli~kim biskupima dato je pravo da svojim patentima postavqaju parohe u

pravoslavnim parohijama. Pravoslavnim sve{tenicima je, pod pretwom tamnice, nov~ane globe ili proterivawa iz dr`ave, bilo zabraweno da slu`e bez biskupskih patenata i da bez dozvole nadle`nog biskupa blagosiqaju me{ovite brakove. Svi pravoslavni parosi i crkveni tutori bili su obavezni da do~ekuju latinske biskupe prilikom wihovih kanonskih poseta. U novembru 1750, Srbi iz Dalmacije i Boke Kotorske iskupili su se na zbor kod crkve Sv. Ilije na dalmatinskom Kosovu, gde su, bez dozvole mleta~ke vlasti, izabrali Simeona Kon~arevi}a za episkopa dalmatinskog. Na toj du`nosti bio je oko godinu i po dana. Pe}ki patrijarh Atanasije II ovlastio je, u avgustu 1751, bosanskog mitropolita Gavrila da zavladi~i Simeona Kon~arevi}a za episkopa dalmatinskog, {to je i u~iweno u septembru iste godine. Zbog pritiska latinskih biskupa, posebno zadarskog nadbiskupa M. Karamana, mleta~ka vlada je u aprilu 1753. naredila generalnom providuru da na lep na~in ukloni episkopa Simeona iz Dalmacije. Kon~arevi} je morao be`ati iz Benkovca u Liku, gde je bio do 1757. godine, da bi na kraju morao pobe}i u Rusiju. Pravoslavno sve{tenstvo je i daqe, po nare|ewu Senata, bilo pot~iweno latinskim dalmatinskim biskupima. Srpski pravoslavni narod Dalmacije u vi{e navrata je slao na adresu dalmatinskog (mleta~kog) Senata “pro{wu” da mu mleta~ka vlast dozvoli da bira svog pravoslavnog episkopa. U “pro{wi” od 20. novembra 1754, upu}enoj na ime kneza, re~eno je slede}e: “Mi slavenosrpski narod gr~koga zakona isto~ne crkve koji se nalazimo pod vla{}u Va{e prejasne Republike u predjelima Ercegnovoga i Risna, Neretve, Imockoga, Spqeta, Siwa, Knina, [ibenika i Zadra, i u svojoj provinciji koja je pod upravom Wegove preuzvi{enosti gospodina generalnog proveditora Dalmacije i Albanije, padamo svi skupa jednodu{no i zajedni~ki, svjetovwaci i duhovnici sviju stale`a i dobi, pred noge va{e svjetlosti, kvase}i najtoplijim suzama ovu najponizniju na{u pro{wu... Cijeq je ponizne molbe na{e da nam Va{a svjetlost i prejasna vlada dopusti da imamo unaprjed svog zasebnog pastira od na{eg srpskog jezika i gr~koga obreda isto~ne crkve...”. Srpski “narod dalmatinski” je pred mleta~kim vlastima molio da srpski episkop postane Dionisije Novakovi} “koji na{ srpski jezik poznaje, gr~koga je obreda i vjerni je podanik Va{e svjetlosti, rodom iz Kninske krajine u Dalmaciji, koji je u~io u manastiru Savini kod Ercegnovoga”. Predstavku sli~nog sadr`aja poslali su mleta~kom Senatu Srbi iz Dalmacije i 1759. godine. U potpisu su navedeni svi vi|eniji qudi Hercegnovske krajine, risanske krajine, Neretve, “Imockoga”, Kninske krajine, [ibeni~ke i Zadarske. Godine 1762, vlada u Veneciji osnovala je filadelfijsku arhiepiskopiju za pravoslavne Srbe i postavila za arhiepiskopa Georgija Fadea (17621768). On je imao vlast u crkvenim poslovima i nad pravoslavnim Srbima severne Dalmacije. Naslednik Fadejev, Sofronije Kutovali, 27. maja 1783. postavio je za svog generalnog vikara za Dalmaciju arhimandrita manastira Krke Nikanora Bogunovi}a. Wega je nasledio 1796. Gerasim Zeli} koji je bio proaustrijski orijentisan. On je 1799. oti{ao u Be~ s ciqem da ostvari svoje postavqewe za episkopa dalmatinskog, ali u tome nije uspeo. Napoleonovim dekretom od 7. septembra 1808. ponovo je uspostavqena dalmatinska pravoslavna episkopija. U martu 1810, Napoleon je postavio vladiku Ve-

nedikta Kraqevi}a za episkopa dalmatinskog, a arhimandrita Gerasima Zeli}a za vikara bokokotorskog. V. Kraqevi} se u po~etku predstavqao odabranim pravoslavcem koji je pravoslavqe “sloveno-ilirskih Dalmatinaca” smatrao naj~istijim. Me|utim, s austrijskom okupacijom Dalmacije 1815. godine, Kraqevi} je po~eo mewati “na~in verskog `ivota”. Naime, on se svim snagama po~eo zalagati za uvo|ewe unije me|u pripadnike “gr~ko-isto~ne nesjediwene crkve”. Dobiv{i 1815. godine Dalmaciju, na osnovu Be~kog ugovora, Austrija je, u ve}oj meri nego ranije Mleta~ka republika, po~ela da prevodi Srbe na rimokatolicizam pomo}u unija}ewa. Po tom predmetu vodila se, ve} po~etkom 1816. godine, vrlo aktivna prepiska izme|u Presidijalne dvorske centralne organizacione komisije u Be~u i Dalmatinskog namesni{tva. U februaru 1818, pozvan je u Be~ dalmatinski pravoslavni episkop Venedikt Kraqevi} gde je, pod pretwom da }e biti uklowen sa episkopske stolice, dao pismenu izjavu da }e raditi za uniju. S druge strane, austrijski car Franc I je na predlog unijatskog mitropolita u P{emislu imenovao misionare unije u Dalmaciji: kanonika Aleksija Stupnickog, prefekta gr~kokatoli~kog seminara u Lavovu Jakova ^istinskog, sve{tenika kraqevskog konvikta u Be~u Jakova Cerovskog i katehetu gimnazije u ^ernovicu Vasilija Terleckog. Wima je car naredio da moraju dr`ati u tajnosti ciq svoje misije, i odmah pustiti bradu, kako ne bi pobudili podozrewe pravoslavnih u Dalmaciji. Kanonik Stupnicki postavqen je u isto vreme za rektora novoosnovanog seminara u [ibeniku. U prole}e 1820, ovi su misionari stigli u Zadar i tu su se stali udvarati pravoslavnima, ~itati liturgiju u pravoslavnoj crkvi i u woj pevati, nastoje}i da steknu simpatije pravoslavnih vernika. Drugi poku{aj unije izvo|en je 1832. i 1835. godine, posebno u Drni{u i u ne{to mawem obimu u Vrlici. Posle brojnih uspelih prozelitskih akcija, na prostoru Dalmacije je ostao relativno mali broj pravoslavnih Srba. Odre|en broj je zadr`ao srpsko ime ali je u verskom pogledu pripadao rimokatolicizmu. Prema statisti~kim podacima za popis od 1880. godine, od 476.000 stanovnika pravoslavnih je bilo 79.000. Prema popisu sprovedenom 1990. godine od ukupno 593.000 stanovnika pravoslavnih je bilo 96.000. Rimokatoli~ka crkva je nastojala kamuflirati svoje brojne prozelitske (misionarske) aktivnosti, pa je ~ak iskonstruisala tezu da je pravoslavqe sa svojim misionarima od Hrvata stvorilo Hrvate pravoslavne vere, odnosno Srbe. Jedan od tvoraca ovakvih proizvoqnih konstrukcija bio je sarajevski sve{tenik dr Krunoslav Draganovi}, koji je postao “ekspert” za “historijsko-populacione probleme” i crkveno-statisti~ke studije. K. Draganovi} je nastojao dokazati da je rimokatolicizam najstarija i autohtona vera u Bosni i Hercegovini. Od 1932. do 1935. godine Draganovi} je bio na specijalizaciji na rimskom papinskom “Orijentalnom institutu”. U isto vreme izu~avao je rimske arhive, pogotovo arhiv Kongregacije za propagandu vere kako bi “prou~io” crkvenu istoriju Balkana a posebno Bosne i Hercegovine. Svoje radove objavqivao je u ~asopisu “Orientalia Christiana Periodica”.

U kwizi “Prijelazi katolika u masama na pravoslavqe na hrvatskom jezi~kom podru~ju u doba turskog gospodstva” tuma~i da je katolicizam na Balkanu stalno uzmicao i gubio teren pred prodirawem pravoslavqa, i to ne samo zbog populacionog kretawa stanovni{tva (iseqavawem i useqavawem), nego i direktnim prelazom katolika na pravoslavqe pod uticajem “`ive i agresivne pravoslavne propagande” i “zbog te{kih pastoralnih prilika na katoli~koj strani”. Draganovi} je decidirano tvrdio da su u Sredwem veku u Bosni i Hercegovini bile poznate samo “dvije vjere: katolici i bogumili, dok su wihovi potomci dana{wi bosansko-hercegova~ki katolici i muslimani, koje zajedno ve`e ikavski govor i hrvatsko ime. Dana{wi bosansko-hercegova~ki pravoslavci potomci su nekada{wih katolika”. Ocewuju}i Draganovi}eve radove, “Katoli~ki list” isti~e da je pisac “na veoma lak i privla~iv na~in pokazao kako su tokom XVI i XVII stoqe}a katolici u masama prelazili na pravoslavqe u Crnoj Gori, Bosni, Hercegovini, Ju`noj Dalmaciji i Srijemu. Razlog je tomu bio, ponajprije, stra{na nesta{ica katoli~kih sve}enika, zatim progonstva s pravoslavne strane i privilegovani polo`aj pravoslavne crkve u turskom carstvu”. O “prijelazu katolika na pravoslavqe” u Dalmaciji, odnosno grani~nom mleta~kom pojasu sa Turskom, pisao je Mile Bogovi}, isti~u}i agresivnost pravoslavne crkve kod prevo|ewa rimokatolika. Istori~ar \or|e Stankovi} pobija Draganovi}evu tezu o te{kom polo`aju i krvavim progonima rimokatolika na podru~jima pod turskom vla{}u, navode}i literaturu koja govori o slobodi veroispovedawa za rimokatoli~ke vernike. ^ak je i katoli~ki pisac, dr Josip Buturac, isticao da je “poznata stvar da je osvaja~ Bosne Mehmed II izdao znamenitu povequ (ahdnamu) i predao je fra An|elu Zvizdovi}u, fraweva~kom kustosu u Bosni. Tom je poveqom katolicima zajam~ena sloboda vjere u zemqama pod turskim gospodstvom, a frawevcima vr{ewe du{obri`ni~ke slu`be”. Draganovi}eve teze o “popravoslavqivawu Hrvata su vrlo proizvoqne i lako oborive. Srpska pravoslavna crkva kao nacionalna crkva, administrativno (a ne kanonski) odvojena od Vaseqenske patrijar{ije u Carigradu, nikad nije imala snagu ni materijalnu potporu da bi se mogla nositi sa jednom strogo centralizovanom verskom internacionalom. Misionarsku ekspanziju RKC vr{i uz pomo} organizovanih vatikanskih prozelitskih institucija (Congregatio inquisitionis koja je “~uvala veru i osu|ivala jeresi”, Kongregacije za propagandu vere, raznih “orijentalnih instituta”, “ilirskih kolegija” za {kolovawe balkanskih misionara itd.). Tu su i brojni misionari-redovnici (jezuiti, frawevci, dominikanci itd.) i redovnice. Pravoslavna crkva nikad nije organizovala redove niti je imala jake misionarske institucije i organizacije. Polo`aj pravoslavaca i rimokatolika u Turskom carstvu bio je u pribli`noj meri nepovoqan. Pe}ka patrijar{ija je padom Srbije pod tursku vlast, 1459. godine u potpunosti prestala sa radom. Patrijar{ija je rad obnovila 1557, da bi prestala sa radom 1766. godine. Rimokatoli~ki redovi delovali su, iako nelegalno i tajno, i u uslovima turske vlasti u Bosni i Hercegovini. Tako je u XVI veku osnovana bosanska fraweva~ka provincija koja je, dodu{e, radila u te{kim uslo-

vima ali u sli~nim u kojima su delovali (iako uz odobrewe turskih vlasti) pravoslavni parosi. Kako smo videli iz ranijeg izlagawa, pravoslavqe u Dalmaciji nije imalo nikakve mogu}nosti za ekspanziju u uslovima mleta~ke vlasti tokom XVII i XVIII veka. Dovoqno je navesti primer episkopa Simeona Kon~arevi}a (sredina XVIII veka) koji je, pod pritiskom mleta~ke vlasti, morao, kao i wegovi prethodnici, da prizna vlast (nadre|enost) katoli~kih biskupa, te da se nekanonski odrekne veza (kontakta) sa Pe}kom patrijar{ijom. Odbiv{i da prizna supremaciju katoli~kih biskupa i protive}i se unija}ewu Srba, Kon~arevi} je morao napustiti Dalmaciju i oti}i u Rusiju. Zajedno sa K. Draganovi}em radio je celi tim ideologa usta{tva i istori~ara NDH koji su imali zadatak da svojim radovima pro{ire rimokatolicizam i hrvatstvo do Drine, Boke i Srema. Uz pomo} Vatikana stvarane su nove hrvatske nacionalne osnove {irewem hrvatstva na bogumile (patarene) i muslimane. Nastojale su se utemeqiti teze da su za vreme turske vladavine na islam pre{li turska vlastela i narod u Bosni, koji su po~etkom XIII veka bili patareni. Tvrdilo se da su Turci okupirali vekovne hrvatske prostore npr. gradove Biha} i Bawa Luku. Optu`ivani su Mle~ani da su pro{irili ime Dalmacije “koja je do XV vieka bila jo{ onako malena kao za Bizantskog carstva”. Isticano je da su u “hrvatske krajeve” doseqeni “Vlasi grkoisto~ne vjere”. O dolasku Vlaha u “hrvatske krajeve” K. Draganovi} je ostavio slede}i zapis: “Turci sa sobom dovode kao pomo}ne ~ete i koloniste sa Balkana jaku skupinu pravoslavnog `ivqa pod imenom Vlaha. Bila je to mje{avina Cincara, Aromuna, Makedonaca, Arnauta i Srba, koji se tek pod uticajem Srpske crkve na hrvatskom tlu stapaju u jedno i boje dosta kasno srpskom bojom. Tako se izvesni krajevi, nekad posve katoli~ki i narodno jedinstvene Hrvatske, pretvaraju u {aren vjerski i rasni mozaik. U jeku turskih navala tek otprilike jedna osmina hrvatske zemqe ostaje slobodna”. (isto; str. 73-87)

5. Kako je Riter iskoristio ilirsku ideju ” za stvarawe “Velike Hrvatske”
@uti} u poglavqu “Svehrvatstvo Riterovog ilirizma” tvrdi da je pravi utemeqiva~ velikohrvatske ideje zapravo Riter, a ne Star~evi}. “Pojedini srpski istori~ari, savremeni srpski nacionalni propagandisti i publicisti, bez sopstvenih saznawa i iscrpnih istra`ivawa, u unisonom horu isti~u Antu Star~evi}a kao rodona~elnika svehrvatstva i tvorca velikohrvatske ideje, nazivaju}i ga pritom “ocem Hrvata”. Prema takvim tuma~ewima Star~evi} je poneo svu slavu “velikohrvata”. Me|utim, on je tu slavu neopravdano pokupio od stvarnog tvorca svehrvatstva, Pavla Ritera Vitezovi}a, koji je hrvatstvo lukavo poistovetio sa ilirskom idejom. Naime, Riter je najzaslu`niji za stavqawe vatikanske ilirske ideje u slu`bu stvarawa “Velike Hrvatske”, odnosno {irewa “apostolske” Austrijske carevine. Riter je ro|en u kraji{kom Sewu 1652. godine. Nije zaboravqao svoje nema~ko poreklo, a `iveo je po na~elima rimokatoli~kog “svjetonazora”. Poha|awe isusova~ke gimnazije u Zagrebu i boravak u Zavo-

du sv. Jeronima u Rimu presudno su uticali na Ritera da postane revnosni rimokatolik. Boravio je u Krawskoj (Qubqani) i stvorio grb Krawske, veoma sli~an ilirskom (grb Slovenaca u Kraqevini Jugoslaviji). Posle Kandijskog (1645-1669) i Velikog be~kog rata (1683-1699), teritorije Dalmacije, Like, Korduna, Banije, Slavonije i Srema iz podani{tva turskog pre{le su pod vlast rimokatoli~ke Venecije i rimokatoli~ke Austrije. Jo{ tokom Velikog be~kog rata, u martu 1684, Austrija je svom tada{wem savezniku Veneciji nametnula potpisivawe ugovora u koji je umetnuta odredba da se osvojeni krajevi vrate wihovim ranijim vlasnicima. Naime, austrijski car nije nikako hteo da prepusti Veneciji neke delove Dalmacije smatraju}i da su to stare ugarske, odnosno hrvatske, dakle austrijske teritorije. Riter je radio u ime dinasti~kih interesa Habsburgovaca i zato je upotrebio sve svoje “historijsko znawe” da “znanstvenim argumentima” doka`e kako Venecija nema pravo na taj deo Hrvatske u ime neke imaginarne Dalmacije. Riter je Habsburgovce smatrao hrvatskim kraqevima, pa je u ime Austrije branio jedinstvo hrvatskih zemaqa. Proizlazi da je Austriji nasu{no bila potrebna “Velika Hrvatska” zbog pragmati~nog razloga {irewa svojih teritorija na jug i istok. Nema~ki istori~ar H. Vendel (Wendel) upravo isti~e zna~aj austrijske propagande protiv Srba i pravoslavqa, jer je ista pogodovala austrijskim politi~kim i dr`avnim interesima. Oslobo|ewe hri{}anskih krajeva ispod turske vlasti Riter je osetio kao {ansu da se pokrene ideja o vaspostavqawu Hrvatske koja je tobo`e prethodno bitisala u Sredwem veku pre turskog osvajawa. Trebalo je svetu staviti do znawa {ta je nekada Hrvatska bila i dokle su joj granice dopirale. Austrijsku vojnu pobedu nad Turcima trebalo je iskoristiti i na duhovnom planu (“katoli~ka `etva”), te se Riter 1699. prihvatio spisateqskog posla. Te godine u wegovoj {tampariji nastalo je delo skromnog obima (svega 32 stranice teksta plus 8 strana uvoda), ali zato od epohalnog zna~aja za nacionalne velikohrvatske propagandne ciqeve. Riter je to delo nazvao “Croatia rediviva; regnante Leopoldo magno caesare” (“O`ivela, odnosno ponovo ro|ena Hrvatska”). F. [i{i} je procenio da je Rediviva Croatia “prvi historiografski rad u slu`bi aktuelne politike”. Na po~etku spisa objavqen je tobo`wi grb stare ilirske dr`ave (insignia veteris Ilyrici imperii), polumesec i zvezda (Danica – Venera), a nad wima kruna. Takav “ilirski grb” nalazi se na novokomponovanom grbu Republike Hrvatske, i to kao prvi u kruni (koloni) grbova. Stavqawe takvog grba na prvo mesto u “kruni hrvatskih grbova” (tobo`wih hrvatskih zemaqa) govori o megalomanskim pretenzijama Republike Hrvatske da u budu}nosti, u povoqnom trenutku, pod svoj suverenitet stavi bar ve}i deo zemaqa Riterove “Ilirije”. U spisu zatim sledi posveta caru i kraqu Leopoldu i sinu mu kraqu Jozefu, daju}i im umesto obi~ne titule “kraqevi Dalmacije, Hrvatske, Slavonije, Rame i Srbije”, naprosto titulu “kraqeva ~itave Hrvatske” (totiusque Croatiae regibus). Ovakva posveta habsbur{kom caru potvr|uje nam Riterovo opredeqewe da bude lojalni podanik austrijske monarhije, koji ne}e svoju Iliriju separatisti~ki izdvajati iz monarhije, ve} }e je nameniti dinastiji Habsburgovaca. Time Riter ispoqava svoje germanofilstvo

pro`eto odu{evqewem za rimokatoli~ku tradiciju austrijskog dvora. F. [i{i} isti~e da Riter ide za tim “da od Mle~ana i Turaka izrawenu, rastrganu i zbog toga zamrlu staru Hrvatsku dozove ka novom `ivotu, a to treba da bude zadatak hrvatskih zakonitih vladara, kraqeva Leopolda Velikog i wegova ve} okruwena sina Josipa I”. Istori~ar Vjekoslav Klai} pateti~no opisuje svu Riterovu tugu i bol zbog Hrvatske koja je bila u bednim ostacima. Ali Riter, po V. Klai}u, ne o~ajava ve} se nada da }e novim ratom sa Turcima Hrvatska dobiti sve ono “{to joj po Bogu i pravu ide”. Riter isti~e da je osnovna svrha napisanog dela da objasni ime hrvatsko i poka`e “{to je sve Bogom darovano hrvatskoj zemqi”. On smatra da je Hrvatska nekad bila mnogo prostranija od wenih “bjednih dana{wih ostataka” (1700. godine). Tu negira postojawe posebne kraqevine ili oblasti Dalmacije, pa je podvodi pod hrvatsko ime. Po Riteru, sav kraj se nekad zvao Ilirik, pa je zato to ime starije od Dalmacije. Tvrdio je da mleta~koj Dalmaciji ne pristaje to ime, jer je ona, zapravo, “Stara Hrvatska”. Takve ideje Riter je naveliko obrazlagao u spisu (spomenici) “Responsio ad postulata illustrissimo ac excellentissimo domino, domino Aloysio Ferdinando comiti Marsiglio, sac. caes. reg. maiestatis camerario, peditatis colonello, et ad limites totius Croatiae commissario plenipotenziario etc. Sub Dresnik 25. Septembris 1699”. P. Riter `estoko napada delo Ivana Luci}a, “De regno Dalmatiae et Croatiae libri se” zbog wegove tvrdwe da se Hrvatska nikada nije prostirala ju`nije od reke Neretve i wezinog u{}a. Glavni Riterov argument, kojim potvr|uje nekada{we “ogromno” hrvatsko prostranstvo, koje bi trebalo ponovo “o`iveti” vra}awem starih granica, je identifikacija Ilirije, odnosno Ilira i Slavena. Riter je tu postavio “pravilo” da su nazivi ilirski, slavenski i hrvatski samo tri sinonima za jedan isti pojam, pa je zakqu~io da se Hrvatskom ima smatrati sve {to su Rimqani zvali “Ilirikom”, izuzev{i na zapadnoj strani Retiju (Recij) i deo Norika, a na jugu Ahaju i egejska ostrva. Ovu “celokupnu Hrvatsku” (tota Croatia) odvaja Riter po toku reke Dunava na severnu i ju`nu Hrvatsku. Ju`nu Hrvatsku delio je na Bijelu i Crvenu. Bijela Hrvatska raspada se na Primorje (Maritima), Zagorje (Mediterranea), Me|urije~je (Interamnia sive Savia) i na Planinsku Hrvatsku (Croatia Alpestris) tj. Krawsku, Koru{ku i [tajersku. Crvena Hrvatska delila se na Srbiju, Makedoniju, Bugarsku i Trakiju (Odriziju). [i{i} zakqu~uje da je Riteru “Ju`na Hrvatska” zemqa svih Ju`nih Slavena (Slovenaca, Srba, Hrvata i Bugara). “Sjeverna Hrvatska” su Riteru svi ostali zapadni i Isto~ni Slaveni (Slovaci, ^esi, Poqaci i Rusi). Panslavizam je, dakle, Riteru bio u stvari pankroatizam u geneti~kom smislu; Riter je, naime, polazio s gledi{ta da je svima Slavenima bilo nekada zajedni~ko ime Hrvati. Riter je dobro znao da se te sve zemqe, nekada{we “velike” i “zamrle” Hrvatske, a posle Velikog be~kog rata “o`ivjele Hrvatske”, razlikuju po zasebnim granicama, imenima, grbovima i narodnim obi~ajima. Me|utim, za wega to nije bila ozbiqnija prepreka za tvrdwu da u tim svim zemqama `ivi samo jedan narod, ilirski ili slovinski (slavenski) ili hrvatski, razdrobqen u mno{tvo posebnih plemena koja go-

vore samo razli~ite dijalekte jednog istog ilirskog ili slavenskog ili hrvatskog jezika. Po tvrdwi F. [i{i}a, ovakva Riterova ideja pre{la je tokom XIX veka na slavenske (hrvatske) “preporoditeqe”: “U XIX veku Croatia rediviva postala je – da tako ka`em – ’biblijom’ hrvatske narodne politike. I Qudevit Gaj, i Ante Star~evi}, i Eugen Kvaternik, koji su svi dobro poznavali rad Riterov, mnogo su vi{e za svoje ilirske, odnosno panhrvatske ideje, nau~ili od wega, nego li se to obi~no misli”. J. [idak je izrekao sli~nu ocenu o Riteru tvrde}i da je on “svojom koncepcijom o ’O`ivjeloj Hrvatskoj’, izrazito historijskom, polo`io temeq nacionalnoj ideji u ilirica i prava{a”. J. [idak je daqe, u svehrvatskom stilu, u Riteru video hrvatskog “jezikoslovca” koji je u svoj Leksikon uvrstio “jezi~no blago svih triju hrvatskih narje~ja, a svojom reformom latini~ke ortografije polo`io temeq kona~nom re{ewu toga osjetqivog pitawa u XIX stoqe}u”. Be~ki dvor pohvalno je reagovao na Riterova zalagawa za uspostavqawem “~itave Hrvatske”, jer je takvo zalagawe, zbog Riterovog germanofilstva, zna~ilo i pro{irivawe Habsbur{kog carstva na mleta~ke i turske teritorije. U predgovoru “O`ivjele Hrvatske” Riter je napisao da je car stvorio uslove da wegova kraqevstva `ive. Zbog Riterovog germanofilstva car Leopold ga je pozvao, 20. novembra 1700, u Be~ ovim zna~ajnim pismom: “Budu}i da je iz izvjesnih i zama{nih razloga prijeko potrebito da bude{ li~no ovdje, da poda{ neke obavijesti o (starim) granicama na{e Kraqevine Hrvatske na osnovu pisama i isprava, {to ih ti ima{ u svojim rukama, a koja treba da sobom ponese{, nare|ujemo ti da, primiv{i ovo pismo, odmah bez ikakova daqega otezawa i odlagawa sa pomenutim pismima i ispravama, koje su u tvojim rukama, nikako ne propusti{ da amo (u Be~) do|e{.” Takav odnos austrijskog dvora prema Riterovim planovima za uspostavqawem “~itave Hrvatske” otkriva nam zamisao Be~a da se isti koriste za {irewe teritorija Habsbur{kog carstva.” (isto; str. 87-93) U poglavqu “Qudevit Gaj – Riterov nastavqa~”, @uti} isti~e da je Gajev Ilirski pokret bio u slu`bi hrvatstva i hrvatske nacije, suprotno nekim tvrdwama da je bio “jugoslovenski” i “sveslavenski”. “Habsburgovcima i Vatikanu ilirizam je, dakle, u dugom vremenskom periodu predstavqao integracioni faktor ~ija je svrha bila da balkanske istorijske zemqe (pokrajine) unificira i verski i prostorno pove`e u jednu celinu. Preko ilirizma je trebalo {iriti rimsku versku ideologiju u ime “apostolskog” habsbur{kog cara. Riterovu ilirsku ideju nastavio je da {iri Qudevit Gaj (1809-1872) koji je tako|e bio nema~kog porekla. Wegov otac Ivan bio je apotekar, a majka Julija, ro|ena [mit (Schmidt), neobi~no religiozna `ena. Imao je temeqno teolo{ko obrazovawe po{to je fraweva~ku gimnaziju poha|ao u Vara`dinu. Posledwi razred zavr{io je u nema~koj fraweva~koj gimnaziji u Karlovcu. Tu je bio pod jakim uticajem frawevca, ro|enog Bavarca, oca Aurelija Hermana (Hoermana). U ku}i, naro~ito maj~inom zaslugom, vaspitan je u nema~kom duhu uz nema~ku kwigu i pesmu. “Hrvatski jezik”, koji se tada svodio na “kajkav{tinu”, Gaj je savladao tek u zrelijim godinama.

Q. Gaj je 1830. godine pokrenuo Ilirski pokret zasnovan na Riterovoj tradiciji. Istori~ar J. [idak konstatuje da je Gaj u Vitezovi}evom jeziku na{ao uzor za “jedan svehrvatski kwi`evni jezik” i da je “neko vrijeme ~ak podlijegao i wegovoj nacionalnoj (svehrvatskoj – N. @.) ideji, obuhvataju}i jo{ 1832/33. godine Slovence hrvatskim imenom”. Pogotovo su Riterove misli, od wegove ortografske reforme pa do ideje o hrvatstvu Ju`nih Slavena, uticale na mladog Q. Gaja, a preko wega na ~itav Ilirski pokret. Reaktivirawe Riterovih velikohrvatskih ideja poslu`i}e Gaju da ih, pod mimikrijskim “ilirskim” imenom, suprotstavi realnoj opasnosti sna`ewa srpskog nacionalnog pokreta posle stvarawa autonomije Srbije 1830. godine. Gajevo ugledawe na Vitezovi}a uo~avali su wegovi savremenici. Sam Gaj je, u jednom poverqivom razgovoru 1848. godine, obele`io svoj odnos prema svom uzoru slede}im re~ima: “Vitezovi}eva zada}a je svr{ena. Sad Qudevitova preostaje”. Nad Gajevim grobom Fran Kurelac je 1872. izrekao slede}e re~i: “Najve} mu se srdca prilepio Sewanin Vitezovi}, kojemu on posledovat htio ter kojemu posledovo i jest”. Gaj je 1832. godine ispevao “~uvenu” budnicu “Horvatov sloga i sjediwewe” u kojoj “klikta ustreptala oslobodila~ka du{a: Jo{ Hrvatska nij prepala – dok mi `ivimo – visoko se bude stala, kad ju zbudimo – uz pomo} svih ostalih jednako poti{tenih plemena”. U toj pesmi Gaj je preneo hrvatsko ime i na sve ju`noslavenske narode. Po Frawi Fancevu (“Postanak i historijska pozadina Gajeve pesme ’Jo{ Hrvatska ni prepala’”) i Herge{i}u (“Hrvatske novine i ~asopisi do 1848”, Zagreb, 1936), ova budnica pisana je sa “skroz panhrvatskog stanovi{ta”.” (isto; str. 97-99) “Ilirski pokret, prema tuma~ewu saradnika dalmatinskog “Srpskog lista”, bio je u su{tini usmeren ka stvarawu i {irewu hrvatske nacije. Po{to kajkavsko narje~je nije bilo temeq na kome se mogla izvr{iti nacionalna integracija, pokret je za svoj jezi~ki osnov uzeo srpsku {tokavicu. “Qudevit Gaj nazvao je srpski jezik tu|ijem imenom, naime ilirskijem”, konstatuje “Srpski glas” u oktobru 1890. godine. “Srpski glas” je nagla{avao da je sam Gaj u “Danici Hrvatskoj, Slavonskoj i Dalmatinskoj” (za 1848. godinu) priznao da je ilirski jezik, u stvari, srpski” “Sav sviet znade, da smo mi kwi`evnost ilirsku podigli i uveli, no nam jo{ ni iz daleka nije na um palo, da to nije serbski”. Gajev ilirski pokret nikako nije bio “jugoslavenski”, “sveslavenski”, kako su ga predstavqali liberalni jugoslavenski nacionalni propagandisti, integralno jugoslavenska dr`avna propaganda u Kraqevini Jugoslaviji i komunisti~ki tvorci socijalisti~kog jugoslavenstva (“bratstva i jedinstva”). Dovoqno je pogledati Gajev “ilirski grb” koji u svojoj heraldi~koj predstavi obuhvata grbove tzv. “hrvatskih zemaqa” (Hrvatske, Slavonije, Dalmacije), dok se u sredini, kao integracioni povezuju}i svehrvatski faktor, nalazi ilirski grb (polumesec i nad wim {estokraka zvezda), koji se posle Prvog hrvatskog katoli~kog sastanka 1900. godine prozva “prvi najstariji poznati grb Hrvatske”. U tom svojstvu ilirski grb se upotrebqava i na dana{wem grbu Republike Hrvatske.

Istori~ar Viktor Novak, biv{i profesor beogradskog Filozofskog fakulteta, bio je pro`et jugoslavenskim ideolo{kim na~inom mi{qewa. On je apologetski tvrdio da je u vreme Gajevog ilirizma trijumfovala “unitaristi~ka, ilirska misao”, odnosno, “wen sinonim – jugoslavenska misao”. Hrvatski istori~ar Nik{a Stan~i} s pravom je isticao da je Gajev ilirizam bio ideologija pod kojom se sprovodio proces hrvatske nacionalne integracije. Gajev svehrvatski ilirski pokret, kao i Riterov, slu`io je interesima Austrije protiv ma|arskih te`wi za nezavisno{}u i kao odbrana od “severnih jeretika”. S druge strane, trebalo je Austriji privu}i slavenske narodne i susedne slavenske zemqe izlo`ene uticaju pravoslavne Rusije i autonomne pravoslavne Srbije. Otuda poti~e Gajevo sveslavensko opredeqewe koje u osnovi ima prirkiveno austroslavisti~ko obele`je i, jo{ pokriveniji, rimokatoli~ki ekspanzionizam. Zbog utemeqewa svehrvatstva u tzv. “hrvatskim zemqama”, ideolozi ilirizma su forsirali {tokavsko nare~je kako bi izjedna~ili (unificirali) tzv. “hrvatski” govor “tri narje~ja” ({tokavsko, ~akavsko, kajkavsko). Trebalo je izbaciti mawinsko nare~je ~akavaca i kajkavaca te propisati da srpska {tokav{tina bude zvani~no nare~je Hrvata. Slovena~ki “preporoditeq”, Jernej Kopitar (1780-1844), odbacio je hrvatstvo {tokav{tine po{to je {tokavski govor nazivao slavenosrpskim, a kasnije samo srpskim.” (isto; str. 101-103) “Protiv Kopitara ustao je ranije, u odbranu “hrvatskog jezika”, biskup Maksimilijan Vrhovac. Naime, M. Vrhovac je, krajem juna 1814, posetio u Be~u Kopitara i izneo mu svoje “jezikoslovne” predloge kako bi spasao tzv. hrvatski jezik pred Kopitarovim argumentovanim i logi~nim jezi~kim razmi{qawima. Vrhovac je predlagao: hrvatski kajkavski treba pribrojiti {tokavskom a ne slovena~kom; za sve iz u`e Hrvatske, Slavonije i Dalamacije treba ujediniti dijalekte, pa stvoriti i uvesti jedinstven jezik i pravopis po fonolo{kom na~elu “pi{i kao {to govori{”; za sve treba usvojiti pravila slavonsko-{tokavskog pravopisa. Mo`e se zakqu~iti da je biskup M. Vrhovac bio neposredni Gajev prethodnik. ^elnik tajnog rimokatoli~kog Seniorata u Kraqevini SHS, dr Velimir De`eli}, nabraja dodirne ta~ke izme|u Vrhovca i Gaja: “Vrhovac se bori na Saboru za prava hrvatskog jezika, to isto radi Gaj; Vrhovac otvara kwi`nicu, a to isto radi Gaj; Vrhovac, da pridigne kwigu, osniva tiskaru – to isto radi Gaj; Vrhovac `eqkuje jedinstven narodni (hrvatski – N. @.) jezik – to isto radi i Gaj; Vrhovac je `ivo radio o jedinstvenom pravopisu – to isto i Gaj; Vrhovac pozivqe ve} 1813. narod na sabirawe narodnog blaga – Gaj i wegovi Iliri od prvog po~etka ~ine isto; Vrhovac govori u svom proglasu o ilirskom jeziku – Gaj i wegovi Iliri nazivaju svoj jezik ilirskim; Vrhovac pjeva ~istom {tokav{tinom u Zagrebu – najve}e Gajevo djelo i wegovih Ilira bez sumwe je da su izabrali {tokav{tinu za narodno narije~je; Vrhovac izdaje svojim tro{kom mnoge hrvatske kwige, a svrha mu je procvat te kwi`evnosti – Gaj i wegovi Iliri rade to isto; Vrhovac vodi brigu za stare hrvatske kwige i nastoji ih pribaviti, gdje mu je samo mogu}e – Gaj radi isto; Vrhovac podr`ava sveze sa slavenskim u~ewacima Do-

brovskim, Kopitarom i drugima – Gaj s Kolarom, [afarikom i drugima; Vrhovac s Doroti}em govori o hrvatskim novinama – Gaj u istinu izdaje hrvatske novine. Mislim da se Vrhovac iza svega toga, {to sam spomenuo, mo`e punim pravom nazvati prete~om Qudevita Gaja”. Prete~a ilirizma, Juraj [porer, obratio se 1816. Kopitaru za dozvolu da izda “prvi hrvatski list” pod naslovom “Oglasnik ilirski”. Do izdawa lista nikad nije do{lo jer list nije imao podr{ke. Posle izvesnog vremena [porer saop{tava svoj razgovor sa Kopitarom koji mu je izneo razloge zbog kojih list nije mogao da uspe{no izlazi. Kopitar mu je rekao slede}e: “Mi samo strogom i vjernom slogom mo`emo napredovati. Zato }e biti vrlo korisno ako dospijete do izdavawa novina da ne mislite samo na Hrvatsku, nego na sve jugoslavenske narode, jer niti Dalmatinac, niti Slovenac, niti Istrijanin, pa ba{ ni Slavonac, kamoli ini Jugosloveni, ne bi rado pristali na iskqu~ivu narodnost hrvatsku...”. Ove Kopitarove re~i svedo~e da u wegovo vreme hrvatsko ime nije bilo ra{ireno van etni~ki {arolikog geografskog teritorija tzv. Banske Hrvatske. Gajeve “ilirce” potresla je pojava Vukovog “Kov~e`i}a za istoriju, jezik i obi~aje Srba sva tri zakona” (Be~, 1849) i, naro~ito, ~lanak “Srbi svi i svuda”. U tom ~lanku Vuk je utvrdio da su Srbi svi oni koji govore samo {tokavskim nare~jem, pa bili oni u @umberku ili u Vrawu. Dakle, Srbi su “{tokavci triju verozakona”: pravoslavnog, rimokatoli~kog i islamskog. Od vremena izlaska “Kov~e`i}a” iz {tampe ne smiruje se povika velikohrvatskih ideologa na Vuka Karayi}a. Kako isti~e mr Gojko Malovi}, vaspitanici jezuitskog pona{awa i kulture, kakvi su ilirac i jeronimovac Ivan Kukuqevi}, zatim Ivan Ma`urani} i drugi, odlu~no primeni{e Lojolino na~elo: “Metode mewamo – ciq izo{travamo”, te nagovori{e i navedo{e naivnog Vuka Karayi}a, ali i \uru Dani~i}a, da u Be~u, 16. marta 1850, potpi{u tzv. Be~ki kwi`evni dogovor o zajedni~kom jeziku Srba i Hrvata na {tokavskom nare~ju. Pored dva Srbina dogovor je potpisalo i {est rimokatoli~kih predstavnika: Ivan Kukuqevi}, Dimitrije Demeter, Ivan Ma`urani}, Vinko Pacel, Frawo Miklo{i~ i Stjepan Pejakovi}. Dogovorom je zakqu~eno da “jedan narod treba jednu kwi`evnost da ima”, da se izme|u tri narje~ja, ekavskog, ikavskog i ijekavskog odabere “ju`no” tj. ijekavsko, s tim da se ta tri narje~ja ne smeju me{ati. Glavno pitawe kojem je to “jednom narodu” dogovor bio namewen ostalo je nere{eno, a ubrzo }e se pokazati i nere{ivo jer se “jedan dugo postoje}i narod, srpski, stao jezi~ki razjediwavati, dok se drugi narod, hrvatski, nepostoje}i kao jedna realna jezi~ka zajednica, po~eo sve vi{e ujediwavati, kwi`evnojezi~ki i standardnojezi~ki, oko Vuk – Dani~i}evog srpskog jezi~kog modela uprkos svojoj supstancijalnoj izvornojezi~koj nejedinstvenosti, tj. stvarnoj trojezi~nosti”. “Kwi`evni dogovor” je bio zna~ajan prakti~an uspeh “iliraca” u sprovo|ewu i {irewu ilirske ideje, pa su oni tekst jezi~kog dogovora objavili pod “ilirskim znamewima” (ilirskim grbom) na prvoj strani “Narodnih novina”. Prisvajawe srpske {tokavice i progla{avawe iste za op{teobjediwavaju}e narje~je hrvatskog kwi`evnog jezika, nije nai{lo, koliko nam je po-

znato, na protest tada{wih srpskih intelektualaca; ili nije imao ko ili su bili nesmotreno indolentni prema zadwim hrvatskim politi~kim namerama po tom pitawu. U Gajevom Ilirskom pokretu masovno u~e{}e uzelo je rimokatoli~ko sve{tenstvo. Isusovac V. Horvat isti~e ~iwenicu da su iz isusova~kih gimnazija “stoqe}ima izlazili ponajboqi pisci i prosvjetni djelatnici i gotovo svi preporoditeqi zavr{ili zagreba~ku (isusova~ku) gimnaziju, dok su dvojica neko vrijeme bila i u vara`dinskoj (Qudevit Gaj i Frawo Ra~ki)”. Mnogi ~elnici Ilirskog pokreta bili su rimokatoli~ki sve{tenici, npr. Pavao [tos, fra Martin Nedi} i brojni bosanski frawevci, `upnik Toma` Miklo{i} – prete~a ilirizma itd. Biskup Aleksandar Alagovi} (1760-1837) preporu~ivao je rimokatoli~kom sve{tenstvu da ~ita Gajeve “Novine” i “Danicu”. Prof. Nikola @ic je isticao da je Gaj upravo u “hrvatskom sve}enstvu na{ao najiskusnije i najodu{evqenije prista{e i pomaga~e za svoj rad i uspjeh”. Pored “doma}ih qudi” Ilirski pokret su podupirali “do{qaci” rimokatolici iz Ugarske i Slova~ke: ban Vla{i} (ina~e Ma|ar), kanonik zagreba~ki Mojzes, biskup Aleksandar ([andor) Alagovi} (iz Slova~ke), biskup-kardinal Haulik. Nazadnost iliraca “ma|aroni” su dokazivali ~iwenicom {to je me|u wima bilo mnogo crkvenih qudi. Antun Barac navodi da su “me|u najbu~nije Gajeve sledbenike pripadali zagreba~ki sjemeni{tarci i ve}ina ni`ih sve}enika.” (isto; str. 103-106) U Zagrebu je, u oktorbu 1836, osnovano “Narodno duhovne mlade`i dru{tvo” ili “Ilirsko narodno dru{tvo domorodne mlade`i duhovne siemeni{ta zagrebskoga”. Dru{tvo je imalo strate{ki va`ne ciqeve za utemeqewe hrvatstva: da u~i i usavr{ava narodni (hrvatski) jezik, tj. srpsku {tokavicu: da nabavqa kwige za kwi`nicu i sakupqa narodne pesme; da prevodi dela “Svetih otaca i dobrih suvremenih propovijedi”; da prou~ava narodnu (hrvatsku) istoriju i pedagogiju. Od 1846. Dru{tvo po~iwe izdavati verske zabavne i pou~ne kwige za narod, posebno za mlade`, pod nazivom “Kolo mladih rodoquba”. Godine 1857, Dru{tvo je promenilo ime u “Zbor duhovne mlade`i zagreba~ke”. Josip Buturac isti~e velike zasluge “Zbora” u o~uvawu “narodnosti” hrvatske: “Tradicija Zborova pripovijeda da je Gaj, kad je nakon ukinu}a ilirskog imena malodu{nost u{la u ilirce, pokazao rukom na sjemeni{te i rekao: ’Ako mi svi danas pomognemo, ovi (tj. klerici) sa~uvat }e narodnost na{u’”! Po uzoru na zagreba~ke bogoslove, bogoslovi u \akovu osnovali su 1841. godine “rodoqubno” dru{tvo “Mlade`i duhovna sjemeni{ta |akova~koga”. “Rodoqubno” dru{tvo bogoslova osnovano je i u Sewu 1846, pa su Zagreb, \akovo i Sew postali centri u kojima su se “ra|ale velike preporoditeqske ideje”. Takve ideje mi bi preciznije nazvali velikohrvatsko-klerikalnim. Godine 1855, bosanski klerici u \akovu osnivaju “Zbor redovni~ke mlade`i bosanske” u kojem ho}e da se “u narodnom hrvatskom i latinskom jeziku usavr{avaju”. Godine 1876, bosanski klerici prelaze iz \akova u Ostrogon u Ma|arskoj, a sa wima seli se i “Zbor”. Fraweva~ka bosanska mlade` vra}ala se iz Ostrogona “usavr{ena u hrvatskom jeziku i hrvatskoj

kwi`evnosti, puna zanosa za misli i hrvatskom prosvjetom”. U “Zboru” su stvarani {kolovani rimokatoli~ki klerici koji su obavqali “presvete” misionarske du`nosti u pravoslavno-muslimanskoj Bosni i Hercegovini, uzgred bele`e}i srpske narodne pesme koje su objavqivali kao hrvatske. U takvim aktivnostima naro~ito se isticao fra I. Juki}. Godinu dana nakon osnivawa “Ilirske ~itaonice”, osnovano je 1839. “Ilirsko dru{tvo mlade`i Grkokatoli~kog sjemeni{ta” u Zagrebu. U vreme Ilirskog pokreta Rimokatoli~ka crkva je osnivala i druge ilirske kulturne institucije. Tako je u Zagrebu 1839. godine osnovano “Narodno ilirsko skladnoglasja dru{tvo” po uzoru na “Kolo mladih rodoquba”, koje je bilo kwi`evno udru`ewe biskupskog sjemeni{ta. To dru{tvo imalo je zadatak da uzdi`e crkvenu i narodnu (hrvatsku) pesmu. Pravilnik dru{tva bio je na latinskom jeziku, ali se ve} u prvoj godini wegovog postojawa po~eo pisati “ilirskim jezikom” tj. srpskom {tokavicom. O imendanu biskupa Haulika dru{tvo je priredilo prvi koncert. Naro~ito je bila popularna pesma koja je govorila o duhovnom jedinstvu Austrijskog carstva i papstva: “Bo`e `ivi na{eg cara i epi{kopa” (od anonimusa). Masovno u~e{}e biskupa, kanonika i ni`eg sve{tenstva u Gajevom Ilirskom (hrvatskom) narodnom pokretu baca novo svetlo na ideolo{ku su{tinu tog pokreta. Hrvatska i jugoslavenska istoriografija i kwi`evnost Ilirski pokret u ideolo{kom pogledu uglavnom su posmatrali kao liberalni romanti~arski pokret mladog gra|anskog stale`a uperen protiv dekadentnih feudoaristokratskih osnova dru{tva. Predstavqali su ga kao pokret koji treba da sprovede nacionalno i ideolo{ko osve{}ivawe mlade hrvatske gra|anske klase u nacionalno-liberalnom pravcu. Me|utim, masovno u~e{}e rimokatoli~kog klera i aristokrata u Ilirskom pokretu mo`e se protuma~iti i kao poku{aj odbrane legitimne ideologije carevine od severnog ma|arskog protestantizma i verskog liberalizma. Naime, od vremena austrijskog cara Ferdinanda I (1527-1564) u severnoj Ugarskoj se pojavio veliki broj pristalica reformacije. Car Rudolf II (15761608), kao gorqivi protivnik reformacije, provodio je stroge mere protiv ugarskih protestanata. U februaru 1604, saborskim ~lancima dodao je i ~lanak XXII kojim je, ne samo odbio molbe ugarskih protestanata, ve} je potvrdio sve privilegije izdane u korist Rimokatoli~ke crkve od vremena svetog ma|arskog kraqa Stefana. Protiv takvih carskih odluka protestant Stjepan Bo~kaj pokrenuo je bunu u Ma|arskoj. Po sklopqenom primirju, 23. juna 1606, car Rudolf II “uredio” je ugarske verske poslove. Bilo je odre|eno da plemstvo i gra|ani Ugarske mogu slobodno ispovedati veru koju ho}e, tj. rimokatolicizam i reformacija postado{e ravnopravni, dok je ~lanak XXII iz 1604. bio brisan. Kraq Rudolf II isturio je bansku Hrvatsku kao branu protestantskom nadirawu. Sabor u Zagrebu je, 10. aprila 1606, istupio protiv slobode veroispovedawa i izrazio `equ da ostane u va`nosti Rudolfov ~lanak XXII iz 1604. godine. Ne{to kasnije, 16. januara 1608, kraq Rudolf je, kako isti~e prof. Nikola @ic, sankcionisao zakqu~ak Sabora u Zagrebu o iskqu~ivom priznawu rimokatoli~ke vere unutar Hrvatske i Slavonije. Tako je na

snagu stupio verski zakon suprotan onome u Ugarskoj. Tridesetih godina XIX veka Ma|ari su zahtevali da se protestantima dade gra|ansko pravo i u Hrvatskoj, tj. da se ukine zasebni “hrvatski vjerski zakon” iz 1608. godine. “Protestantsko pitawe” postalo je kqu~no u sporovima izme|u Pe{te i Zagreba i na kraju dovelo do Ilirskog pokreta kojeg je, pored ostalog, izazvao verski nesklad izme|u protestantskog i rimokatoli~kog dela Carevine. Sabor u Zagrebu sastao se 11. jula 1832. “u novom du{evnom raspolo`ewu”, odlu~an da “hrvatski poslanici ostanu nepokolebqivo kod dojako{wega stanovi{ta u pitawu protestanata”. U po`unskom saboru 1832-1836. bilo je prisutno “protestansko pitawe”, ali su “hrvatski poslanici nepokolebqivo branili svoj drevni vjerski zakon ne dopu{taju}i da im se to pravo otme”. Predvi|aju}i sigurnu pobedu hrvatskog (rimokatoli~kog) gledi{ta u sukobu sa Ma|arima, biskup zagreba~ki Alagovi} je, 8. septembra 1833, posebnom “zakladnicom” uz “polog” od 3.000 forinti utemeqio u stolnoj crkvi zagreba~koj “lijepu pobo`nost na ~ast Bla`enoj Djevici Mariji... s vru}im `eqama da se protestantski zahtjev Ma|ara otkloni od Hrvatske”. Ilirski pokret je, dakle, imao i “preva`ne” verske zadatke jer je trebalo, u interesu “apostolske” Austrije, ~isto rimokatoli~ko carsko podru~je (Hrvatsku) odbraniti od severne ma|arske protestantske najezde. Upravo iz tog razloga Hrvatska i hrvatstvo }e tokom XIX veka imati sve ve}i zna~aj za interese Habsbur{ke monarhije kojoj je rimokatolicizam ozna~avao dr`avni opstanak pred sve izra`enijim ma|arskim pretenzijama za samostalno{}u. Prvi vesnik tog novog blagonaklonog odnosa prema Hrvatskoj i hrvatstvu uo~ava se sa stvarawem hrvatske metropolije. Naime, car Franc Jozef je, 12. avgusta 1850, dao dozvolu da se Zagreba~ka biskupija uzdigne na rang nadbiskupije. U decembru 1852, papa Pije IX izdao je bulu “Ubi primum placuit” kojom je odredio da se u Zagrebu, “koji ima jednu tisu}u ku}a i 13.000 stanovnika, biskupija podigne na rang nadbiskupije. Ujedno joj je, kao mitropoliji, pridru`io biskupije koje su do tada pripadale ma|arskim nadbiskupijama (kalo~koj, ba~koj, ostrogonskoj) i to: bosansku ili |akova~ko-srijemsku, sewsko-modru{ku ili krbavsku i kri`eva~ku biskupiju. Od tog vremena je “zagreba~ki natpastir” hrvatski metropolita te je u crkvenom pogledu prestao ma|arski uticaj na ’hrvatski narod’.” (isto; str. 106-110)

6. [irewe hrvatstva preko promene imena Zavoda sv. Jeronima
@uti} u poglavqu “Zavod sv. Jeronima – od ilirskog do hrvatskog” pokazuje kako su se oko promene imena Zavoda sukobili interesi velikih sila, jer je ime omogu}avalo i {irewe odre|ene ideje. Namera da se Zavodu pripi{e hrvatsko ime imala je za ciq {irewe hrvatstva. U tome su Hrvati uspeli, ali tek pod Titom, {to je zanimqiv i indikativan podatak. “U drugoj polovini XIX veka za Austriju i Vatikan postaje, pored ilirskog, prihvatqivo i jugoslavensko (sveslavensko) ime kao mogu}e sredstvo za {irewe germanizma i rimokatolicizma u ime apostolskog austrijskog cara i rimskog pape. Preko dotada{weg ilirskog imena Zavoda sv. Jeroni-

ma u Rimu prelamaju se tada{wi interesi Austrije i Vatikana s jedne, i Ugarske s druge strane. U Ugarskoj je bilo savr{eno jasno da je ilirsko ime tada postalo sinonim za Hrvate. S druge strane, Austrija je pozdravqala ideju da se u Zavodu sv. Jeronima vaspitavaju sve{tenici koji }e se upotrebiti u misionarskoj aktivnosti u Turskoj (Bosni i Hercegovini) kako bi time suzbili rastu}i uticaj Francuske na rimokatolike Orijenta. Treba ista}i ~iwenicu da je Francuska, posle Bur`oaske revolucije 1789, bila glavni nosilac ideologije gra|anskog liberalizma, te je na taj na~in postala glavni protivnik Vatikana i Rimokatoli~ke crkve. Vatikan je nastojao svim sredstvima da zaustavi {irewe liberalne “bezverske” “slobodno-zidarske” ideologije. U XVII i XVIII veku, Republika Mleta~ka i austrijski car fungirali su kao za{titnici Ilirskog zavoda sv. Jeronima koji je trebalo da obavqa funkciju prosvetnog i “humanitarnog” starawa nad slovenskim katolicima u tim zemqama. Posle propasti Mleta~ke republike, 1797. godine, Austrija je ostala jedini porkoviteq Zavoda. Godine 1814. na zavodskoj zgradi u ulici Via Ripeta postavqen je austrijski grb, a 26. jula 1843. austrijski poslanik je izvestio Zavod o formalnom protektoru austrijskog cara nad Zavodom. Sv. stolica je priznavala taj protektorat. Posle ujediwewa Italije, 1870. godine, austrougarsko poslanstvo uvrstilo je i Ilirski zavod sv. Jeronima u austrijski posed. Austrijska diplomatija, u prepisci sa vatikanskim velikodostojnicima, koristila je i u XIX veku ilirsko ime kada je govorila o krajevima Balkana. Tako npr. austrijski izaslanik kod Vatikana, grof Par, pi{e 5. marta 1880. B. Kalaju u Be~ o “biskupima ilirske nacije” tj. biskupima Dalmacije, Hrvatske, Slavonije i Bosne i Hercegovine. Krajem XIX veka, Zavod sv. Jeronima, koji je od osnivawa nosio ilirsko ime, po~iwe se, uz blagoslov Austrije i Vatikana, nazivati i jugoslavenski. Me|utim, Kraqevina Ma|arska nije nimalo bila odu{evqena takvim tendencijama. Ma|arska je jo{ sa neodobravawem pratila Riterov velikohrvatski “ilirski program”, jer je znala da ilirizam u su{tini predstavqa forsirawe stvarawa Velike Hrvatske na ra~un “istorijskih prava Ugarske”. Tako|e, svaki ilirizam Q. Gaja i Ilirskog zavoda sv. Jeronima i{ao je protiv interesa Ma|arske. Ona se energi~no protivila da se ilirskom zavodu u Rimu da jugoslovensko ime, jer je u tome videla opasnost od ju`noslavenske integracije koja bi direktno onemogu}ila ostvarewe ideje o starawu velike Ma|arske. Zahvaquju}i upornom ma|arskom protivqewu nije prihva}en jugoslavenski naziv za Zavod sv Jeronima. Po~etkom XX veka, posle odr`avawa Prvog hrvatskog katoli~kog sastanka 1900. godine, javqaju se ideje da se tom Zavodu da hrvatsko ime. Papa Lav XIII je u enciklici (“apostolskom pismu”) “Sclavorum gentem”, od 1. avgusta 1901, ukinuo “Capitulum ecclesiae Colleg. s. Hieronymi Illyricorum”, pretvoriv{i ga u “Collegium Hieronymianum pro Croatica gente” (Zavod sv. Jeronima za hrvatski narod). Papa Lav XIII je u sporazumu sa “hrvatskim” nadbiskupom J. [tadlerom i biskupom [trosmajerom “pobrojao osamnaest biskupija i nadbiskupija iz kojih }e se primati sve}enici u taj Zavod”.

Seqa~ki tribun Ante Radi} je upozoravao da svi rimokatolici na Balkanu nisu Hrvati i da rimokatolici Srbi ne}e blagonaklono gledati na novi hrvatski naziv za Zavod: “Papa je nazvao taj zbor Zbor za hrvatski narod i naredio da u tom zboru mogu `ivjeti i u~iti se sve}enici iz ovih zemaqa: iz banske Hrvatske, iz Dalmacije, iz Istre, iz Bosne i Hercegovine i Crne Gore, i to samo oni sve}enici koji su po rodu i jeziku Hrvati. Sad ako koji sve}enik ho}e do}i u taj Zbor u Rim, da se tu daqe u~i, mora priznati da je po rodu i po jeziku Hrvat, jer druga~ije ga ne}e primiti. Ali treba znati da u ju`noj Dalmaciji i u Crnoj Gori ima takvih katoli~kih sve}enika na{eg jezika koji ne}e da se zovu Hrvati, nego ho}e da su Srbi. Sad oni i wihovi qudi vi~u: ’Papa poma`e Hrvatima’! Eto svaki katolik mora biti Hrvat... i sad eto papa stvorio u Rimu hrvatski zbor i zove u taj zbor katoli~ke sve}enike Hrvate iz svih ovih zemaqa, koje smo spomenuli”. A. Radi} upozorava na “glasove sa strane” koji vi~u “to }e biti stra{no” jer }e se u Zavodu sv. Jeronima sastati “sve}enici iz svih ovih zemaqa, tu }e se oni upoznati i pobratimiti, tu }e oni snovati Veliku Hrvatsku”. Ante Radi} pi{e i o onima koji u ~itavom problemu vide “slavenofilsku zavjeru” biskupa [trosmajera koji je papu nagovorio da u Rimu stvori “u~eni zbor za Veliku Hrvatsku”. Srpska {tampa u Dalmaciji videla je u promeni imena Ilirskog zavoda sv. Jeronima u hrvatski o~igledan kurs ka ofanzivnom stvarawu i {irewu hrvatstva. Opisuju}i kratak istorijat svetojeronimskog zavoda “Srpski glas” je, kako isti~e istori~arka Sofija Bo`i}, u ~lancima “Srbi i svetojeronimski zavod” i “Croatica gens” uo~io nekoliko momenata: da je ono {to se prvo zvalo ilirskim a zatim slavenskim imenom, dobilo hrvatsko ime; da je ta promena zvani~no sankcionisana od strane Vatikana i da je takav postupak imao za ciq {irewe uticajne sfere Vatikana. “Srpski glas” je, daqe, zapazio dve bitne ~iwenice: negaciju srpskog imena tamo gde je ono neosporno i identifikovawe rimokatolicizma sa hrvatstvom. Takav postupak Vatikana “Srpski glas” je ocenio kao nekorektan jer su Srbija, Crna Gora, Bosna i Hercegovina srpske zemqe bez ostatka i wihovi podanici se ne mogu podvoditi pod “gente croatica”, a u Dalmaciji, Hrvatskoj i Slavoniji pa i u Istri ima Srba rimokatolika, koji tako|e ne spadaju pod “croatica gente”. Zbog ovakvog ignorisawa Srba “Srpski glas” je zakqu~io “da je Vatikan postao ve}i srbo`der i od samog Ante Star~evi}a”. Takvo hrvatstvo koje ne postoji, ve} se stvara, “Srpski list” je nazivao anahronizmom ~iju pogonsku snagu ~ini sve{tenstvo. “Sveta du`nost” rimokatolika je “da sve u~ini za vjeru, dakle i da ratuje protivu pravoslavqa i muhamedanstva”, a za “Srpski glas” je bilo potpuno izvesno “da su u borbi protiv Srpstva vo|e jezuiti i fratri dok su Hrvati samo vojnici a hrvatska misao prosto oru`je”, te da su fratri i jezuiti “stari i poznati nosioci tu|inske misli, koji pod maskom hrvatstva {ire sredwevjekovnu vjersku borbu, {to je najve}a uvreda i poni`ewe dvadesetom vijeku”. Zavod je, dakle, trebalo da postane “collegio Croato”, ali i daqe pod pokroviteqstvom “Wegovog carskog i kraqevskog Apostolskog veli~anstva” u Be~u. Hrvatsko ime za Zavod izazvalo je protivqewe Italije koja nije hte-

la prihvatiti da je Zavod sv. Jeronima za narod isto {to i stara “ilirska ustanova” sv. Jeronima. Italijani nisu hteli priznati ni eksteritorijalnost, garantovanu “ilirskoj ustanovi”, jednoj hrvatskoj ustanovi. Dana 29. avgusta 1901, grupa Dalmatinaca “navalila je na svetojeronimski zavod, istakla na jednom prozoru dalmatinsku zastavu i izjavila da prima u posed isti zavod”. U isto vreme, ta grupa je preko rimske {tampe tvrdila da je Sv. stolica iskqu~ila Dalmatince iz novog “hrvatskog” Zavoda, te su protestvovali protiv “tog nezakonitog akta”. Sem toga, Dalmatinci su tra`ili pomo} italijanskih vlasti isti~u}i da je “Sveto sedi{te tako postupilo na {tetu Dalmatinaca, naro~ito onih talijanske narodnosti”. Hrvatski publicista Zvonimir Kulunyi} je u akciji Dalmatinaca video nasilan i neprimeren ~in: “Petorica Dalmatinaca Talijana i talijana{a, me|u wima i jedan Crnogorac-katolik, koji se svi skupa nisu smatrali Hratima, provalili su silom u taj zbor i tu se smjestili kao kod ku}e, uz izjavu da su Dalmatinci a ne Hrvati”. Pobuweni Dalmatinci su izjavqivali da je stari “ilirski gostiwac” bio napravqen samo za “Iliriju”, a ne samo za Hrvate kako je prema papinoj odredbi moralo biti u budu}nosti. Zato su smatrali opravdanim pretenzije dalmatinskih Italijana da koriste Zavod. U akciji Dalmatinaca hrvatski seqa~ki tribun Ante Radi} je video strah Italijana da }e se preko hrvatskog “u~enog zbora” u Rimu stvoriti “Velika Hrvatska”. Zajedno s Italijanima, kako siti~e A. Radi}, strahovali su i “crnogorski i dalmatinski Srbqi da im Hrvati ne oduzmu zemqe i narode”. Zato je me|u provalnicima bio i jedan crnogorski katoli~ki kanonik. “Svi pravoslavni Srbi” su pisali da su Hrvati “u ovoj stvari nasilnici i otima~i”. A Radi} zakqu~uje da su Srbi otvoreno pristali uz hrvatske neprijateqe. U ~lanku “Hrvati, rimska vjera i politika” A. Radi} otkriva pozadinu papine odluke da Ilirskom zavodu sv. Jeronima da hrvatsko ime: “Mnogi Hrvati, koji ina~e ne bi marili za Rimsku crkvu, marit }e za wu i bit }e prijateqi rimskim sve}enicima – radi hrvatske narodne stvari”. U tom ~lanku A. Radi} se izjasnio da mu je rimokatoli~ka vera bila samo sredstvo za postignu}e vi{ih ciqeva, tj. za ostvarewe “hrvatske narodne stvari”.” (isto; str. 110-115) “Hrvatski naziv za Zavod odba~en je, dakle, zbog toga {to se u to vreme svi ju`noslavenski rimokatolici Balkana nikako nisu mogli podvesti pod hrvatsko ime. Papa Lav XIII morao je, 7. marta 1902, da vrati Zavodu staro ilirsko ime. Odbacivawu hrvatskog imena u dobroj meri kumovao je i crnogorski knez Nikola, jer je naivno procewivao da bi prihvatawem tog naziva rimokatolici Crne Gore (Srbi-katolici) bili izuzeti od mogu}nosti {kolovawa u istom. Umesto da je bio zadovoqan takvom odlukom Vatikana, jer bi se spre~ilo pogubno {kolovawe srpskih rimokatoli~kih misionara i prozelita, knez Nikola je strahovao od mogu}nosti da mu {kolski podmladak bude nedovoqno teolo{ki (katoli~ki) obrazovan.” (isto; str. 115-116) “Po{to nije uspeo sa hrvatskim imenom, Vatikan je predlagao AustroUgarskoj i Italiji da se Zavod sv. Jeronima nazove “Slavis meridionalibus” (ju`noslavenski). Asutrijski ministar Goluhovski je odbacio takav naziv

zala`u}i se za vra}awe starog naziva “ilirski”. Kao i hrvatsko ime tako i naziv “Pro slavis meridionalibus” (za Ju`ne Slavene) naro~ito su odbijali Ma|ari iz ranije pomenutih razloga. “Pro slavis meridionalibus” mi, u prvom redu Ma|ari, najodlu~nije odbijamo. Bez obzira na to {to bi Zavod time istakao politi~ki karakter, ovo bi ime u Ma|arskoj izazvalo najve}e ogor~ewe, a Dalmatince italijanskog jezika bi u najve}em stepenu ogor~ilo i potaklo na novi prepad”. S druge strane, Ma|ari su bili jo{ ve}i protivnici davawa hrvatskog imena Zavodu sv. Jeronima. Ma|arski predsednik vlade [el (Szel), u sporazumu sa banom Kuenom Hedervarijem, bio je protiv toga da se duhovne vo|e Hrvata u Ugarskoj i Austriji na|u na okupu u jednom zavodu u Rimu. Za wih je to bila optimalna opasnost zbog mogu}nosti stvarawa “nekakve hrvatske nacije”. Grof Tisa, predsednik ma|arske vlade, 1905. pi{e slede}e povodom mogu}nosti stvarawa hrvatske nacije: “A da ova zabrinutost nije {upqa avetiwa nego `alosna stvarnost, na karakteristi~an na~in ilustruje jedno literarno sa~iwewe koje je iza{lo u Zagrebu pod nazivom ’Bosna i hrvatsko dr`avno pravo’. Ova ’pravno istorijska studija’, koja obuhvata oko 260 strana, nastoji da putem odabranih istorijskih la`i doka`e opravdanost postojawa ’Velike Hrvatske’ i da istakne ’celokupnost hrvatske dr`ave’, te `eli da probudi te`wu hrvatskog naroda za ujediwewem u jednoj dr`avi. I kao branik i ujedno oru|e ovih snova, `eqa i te`wi, prikazuje se Zavod sv. Jeronima... Stoji, naime, van sumwe da }e sve}enici, koji }e jednom apsolvirati ovaj kolegij, pomo}u svog vi{eg obrazovawa i pomo}u svojih u Rimu ste~enih li~nih veza, uskoro posti}i vode}u ulogu u ju`noslavenskim dijecezama u kojima, na`alost, ve} znatan deo sve{tenika po~iwe da zauzima sumwivo dr`awe...”. Hrvatske te`we za pro{irewem na celo ju`noslavensko podru~je Balkana Tisa naziva fantazijom hrvatskog naroda”. Predsednik Tisa bio je protiv vatikanskog zalagawa da se Zavodu da ime hrvatsko, ali i jugoslavensko: “Mi ne mo`emo pristati na stvarawe jednog ju`noslavenskog nacionalnog kolegija, po{to bi novo otvarawe afere sv. Jeronima bez sumwe ugrozilo u Hrvatskoj i Slavoniji jedva uspostavqeni mir i poredak. Ako bi pak Kurija ovu stvar forsirala, onda bi to neminovno dovelo do sukoba izme|u Ugarske i Sv. stolice”. Tisa je ~ak najavio mogu}nost sukoba Ma|arske i Vatikana u slu~aju vatikanskog zalagawa da se Zavodu sv. Jeronima da jugoslavensko ili hrvatsko ime.” (isto; str. 116118) “U Kraqevini SHS (Jugoslaviji) Zavod sv. Jeronima i daqe je nosio ilirsko ime, a povremeno se nazivao i jugoslavenskim. Nadbiskup Bauer, biskupi Ak{amovi} i Jegli~ podupirali su nastojawa jugoslavenske vlade i poslanika u Vatikanu, J. Smodlake, da se, pred “italijanskim pretenzijama”, Zavodu prizna karakter jugoslavenskog nacionalnog instituta. Me|utim, borba za jugoslavenski karakter instituta bila je mukotrpna. Ve} 21. marta 1919. u{ao je u Zavod jedan italijanski ~inovnik sa dekretom Ministarstva pravde i zaposeo ga policijskim snagama. Na taj na~in Zavod je ostao pod dr`avnim sekvestrom Kraqevine Italije sve do sporazuma sa

Kraqevinom SHS, od 27. januara 1924, kada je izru~en jugoslavenskom poslanstvu. Tim sporazumom italijanska vlada priznala je Zavod sv. Jeronima inostranim zavodom “katoli~kih Jugoslavena”, podanika Kraqevine SHS. Crkva sv. Jeronima, kojoj se priznao zna~aj jugoslavenske nacionalne crkve, ostala je u svojstvu “spomenika historijske vrednosti” podre|ena nadzoru italijanskog Ministarstva prosvete i pod italijanskim zakonodavstvom. Bilo je poku{aja od strane jugoslavenskog katoli~kog episkopa i pojedinih sve{tenika, da se Zavodu da hrvatsko ime. Kona~no, posle posete jugoslavenskog predsednika Josipa Broza Vatikanu, tokom aprila 1971, u vreme tzv. “maspoka”, papa Pavle VI 22. jula 1971. dao je ilirskom Zavodu sv. Jeronima naziv Hrvatski papinski zavod sv. Jeronima.” (isto; str. 118-119) Hrvatska je sa agresivnom diplomatskom aktivno{}u uspela da izdejstvuje promenu imena Zavoda. To potvr|uje i biv{i hrvatski ambasador u Vatikanu Vjekoslav Cvrqe, koji obja{wava kako se li~no zalagao i u Rimu i kod Tita za preimenovawe Zavoda u “hrvatski” i kako mu je Tito, na wegovo iznena|ewe, iza{ao u susret, a nije se zalagao za naziv “jugoslovenski” {to je Cvrqe o~ekivao. Ovo je mali ali indikativan detaq kada je u pitawu Tito. Jasno je ~ije je interese {titio, a po svemu sude}i, tvrdwe da je bio blizak Vatikanu su ta~ne. “Hrvatski naziv je tada i kasnije uvijek bio povodom diplomatskih te{ko}a i prosvjeda od strane dr`ava u ~ijem se sklopu nalazila tada{wa Hrvatska. Tek je u novije doba (1971) Zavodu sv. Jeronima vra}eno hrvatsko ime zauzimawem tada{weg rektora mons. \ure Kok{e i hrvatskoga kardinala dr Frawe [epera, uz moju diplomatsku potporu u svojstvu ambasadora pri Svetoj stolici. Moja diplomatska priprema za promjenu naziva Zavoda sv. Jeronima u Rimu umjesto “ilirskog” u “hrvatski” bila je izvedena u nepovoqnom okru`ju. U “Protokolu” iz 1966. godine o ponovnoj uspostavi odnosa izme|u SFRJ i Svete stolice jo{ je rabqen naziv “ilirski”, a Zavod je smatran jugoslovenskim. Trebalo je izbje}i da pri promjeni imena “ilirski” ne bude od strane jugoslavenske vlade nametnut naziv jugoslavenski. Kad nije uspio moj poku{aj u jugoslavenskom ministarstvu vawskih poslova da se Zavod nazove hrvatskim, odlu~io sam da to poku{am izravno s predsjednikom Titom, kojemu sam u jednoj prigodi predo~io da se svi crkveni zavodi u Rimu nazivaju imenom nacije koja je sudjelovala u wihovu osnivawu (slovenski, wema~ki, ma|arski itd.). Predsjedniku je izgledalo razumqivo moje obrazlo`ewe da nema smisla da se Zavod i daqe naziva pre`ivjelim i neprimjerenim ilirskim imenom umjesto hrvatskim. Iako sam se bojao da se Tito ne izjasni za naziv jugoslavenski, on to nije rekao. Stoga sam smatrao da je de facto odobrio hrvatski naziv za koji sam pledirao. Daqi postupak je bio stvar diplomatske tehnike.” (Vjekoslav Cvrqe; “Znameniti Hrvati pri Svetoj stolici”; “[kolska kwiga” d.d.; Zagreb; 2004; str. 10-11) O Zavodu sv. Jeronima pi{e i Sima Simi} u kwizi Vatikan protiv Jugoslavije, i ovu aferu prati do 1929. godine. On isti~e da je u Rimu, pred o~ima pape Pija XI, Zavod sv. Jeronima bio leglo usta{a u emigraciji. ,

“U jednom momentu (novembra 1925) kada su bili vrlo zategnuti odnosi izme|u Rima i Beograda, naro~ito kada su bili zabele`eni fa{isti~ki izgredi u Trstu i Rijeci protiv Jugoslavije, Vatikan je zao{trio odnose sa na{om dr`avom. Naime, izvr{io je prepad na na{ Zavod sv. Jeronima u Rimu. Jednostranim aktom bez ikakvog obave{tewa i obrazlo`ewa, 8. novembra 1925, Vatikan je nasilnim putem zauzeo stari nacionalni Zavod i, smeniv{i rektora i wegovog pomo}nika, postavio novog rektora a |ake izbacio napoqe. [to se ti~e crkve i Zavoda sv. Jeronima, nepobitne su ove ~iwenice. Pre svega, crkva i Zavod sv. Jeronima u Rimu jesu versko-crkvena i nacionalno-kulturna tekovina na{ih naroda. Ovo isti~emo iz razloga {to je bilo poku{aja u pro{losti da se Zavod sv. Jeronima pretvori i proglasi iskqu~ivo hrvatskim zavodom – “pro Chroatice gente”. Ovaj poku{aj Vatikana bio je na liniji unapre|ivawa i produbqavawa velikohrvatstva na {tetu jugoslovenstva i svojedobno izazvao je me|unarodnu aferu. Crna Gora, koja je imala konkordat, intervenisala je u Vatikanu. Wena intervencija je bila progresivna i od jugoslovenskog zna~aja. U konvenciji izme|u Vatikana i Crne Gore – poznatoj pod naslovom “Litteere reversales” – od 7. marta 1902, nagla{eno je da se Zavod zove “Collegium Hieronymianum Illyricorum” i da se pod nazivom ilirskim, podrazumevaju “katolici Ju`ni Sloveni”. Posle nestanka papske svetovne vlade i dr`ave (1870), Zavod sv. Jeronima se nalazio pod osobitom za{titom Austro-Ugarske. Zbog toga je za vreme Prvog svetskog rata Italija stavila sekvestar na Zavod kao na neprijateqsku imovinu. Posle Versajskog mira, u prvim godinama vaspostavqenih diplomatskih odnosa, izme|u Italije i Jugoslavije jedno od otvorenih pitawa bilo je i pitawe Zavoda sv. Jeronima. Iz kompleksa italijansko-jugoslovenskih odnosa, Rimskim sporazumom od 27. januara 1924, izme|u ostalog, re{eno je i ovo pitawe.” (Simi}; cit. delo; str. 11-12) “Skidawe sekvestra od italijanske vlade, s jedne strane, a potom isticawe jugoslovenske zastave i stavqawe dr`avnog grba na pro~eqe Zavoda sv. Jeronima (28. aprila 1924) u saglasnosti sa Vatikanom, s druge strane, u stvari, pretpostavqalo je prvu fazu re{ewa ovog pitawa. U ciqu vaspostavqawa srda~nih odnosa sa Vatikanom, sa jugoslovenske strane se `elelo da se Zavod sv. Jeronima {to pre preda redovnoj upravi (u pitawu, izme|u ostalog, bila je i imovina u iznosu oko 40 miliona lira) i da se u tom smislu sa Vatikanom utana~e prava na{e dr`ave. Kada se uzme u obzir da su sve ove ~iwenice bile poznate Vatikanu i jugoslovenskom kleru, onda je nasilno otimawe na{eg starog zavoda, i to bez ikakvog povoda, zaista predstavqalo nekorektan i izaziva~ki postupak prema Jugoslaviji kao dr`avi. A ~iwenica je i to, da je ovakav postupak predstavqao i ne~uveno nasiqe kakvo Vatikan nije u~inio ni prema jednoj dr`avi. Zbog jednostranog smewivawa slu`benika koje je postavila Jugoslavija i zbog otimawa samog zavoda koji je pod za{titom na{e dr`ave, jugoslovenski poslanik pri Vatikanu J. Smodlaka je o{tro protestvovao kod kardinala Gasparija, dr`avnog sekretara Sv. stolice.

Zbog ovog nasiqa po~eli su odnosi sa Vatikanom iz dana u dan da se pogor{avaju. Mnogi narodni poslanici zahtevali su od vlade o{tar kurs prema Vatikanu. Postupak Vatikana je izazvao me|unarodnu aferu. U zemqi je nastalo ogor~ewe, naro~ito zbog nepatriotskog istupawa doma}eg klera u odbranu Vatikana. Vi{i kler je razvio ~itavu kampawu protiv jugoslovenske dr`avne i narodne odbrane na{eg Zavoda sv. Jeronima. Da bi zao{trio pitawe, Vatikan je preko “Oservatore Romano” javno postavio tezu svojatawa Zavoda sv. Jeronima i ~ak o{tro istupio protiv poslanika J. Smodlake. Razume se, poslanik J. Smodlaka je odmah poslao odgovor redakciji lista. Po{to je redakcija odbila da objavi wegov odgovor, bio je prinu|en da se koristi sudskim putem radi zadovoqewa. Zbog ovakve situacije, poslanik J. Smodlaka je otputovao u Beograd na referisawe a Milan Jovanovi}, savetnik poslanstva pri Kvirinalu, imenovan je za otpravnika poslanstva pri Vatikanu. Savetnik M. Jovanovi} je poslao pismo kardinalu Gaspariju, kojim ga obave{tava o svom imenovawu. U Vatikanu nisu hteli ni da prime wegovo pismo. Onda se on li~no uputio u Vatikan. Tada je M. Jovanovi} do`iveo da ga nisu hteli primiti ni u kancelariji kardinala Gasparija. Na ovaj na~in, Vatikan je odbio da primi notifikaciju o imenovawu M. Jovanovi}a za otpravnika jugoslovenskog poslanstva pri Sv. stolici. U merodavnim jugoslovenskim krugovima shva}eno je da ovim na~inom Vatikan prekida odnose sa Jugoslavijom. Tako je iz Beograda i javqeno inostranoj javnosti. Zbog neprimawa notifikacije o imenovawu M. Jovanovi}a, jugoslovenska vlada je ulo`ila protest kod nuncijature u Beogradu. O~ekivalo se da }e papski nuncije Pelegrineti napustiti Jugoslaviju. Tako su vatikansko-jugoslovenski odnosi dostigli vrhunac zategnutosti. Zbog energi~nog protesta i otpora naroda Jugoslavije, Vatikan je ustuknuo. Izvinio se izjaviv{i da je postojao nesporazum oko neprimawa M. Jovanovi}a. Posle ovakve izjave Vatikana, sukob je – prema zvani~nom saop{tewu jugoslovenskog Ministarstva inostranih poslova od 23. novembra 1925. – “ve} izravnat i prema tome, tim povodom nema vi{e nikakvog sukoba”. Istina, odnosi Vatikana i Jugoslavije su normalizovani, ali je pitawe afere oko Zavoda sv. Jeronima ostalo i daqe na dnevnom redu. Po~etkom idu}e godine, poslanik J. Smodlaka je preme{ten za poslanika u Berlin a za poslanika pri Vatikanu je imenovan Jevrem Simi}. Novi poslanik J. Simi} i papa Pije XI bili su poznanici jo{ iz Var{ave, gde je prvi bio poslanik a drugi papski nuncije kao monsiwor Akile Rati. [to se ti~e pitawa Zavoda sv. Jeronima, kardinal Gaspari nije hteo da ~uje o nekom popu{tawu, a poslanik J. Simi} nije mogao nikako pristati da nacionalni zavod ostane u tu|inskim rukama. Kako je ipak pitawe re{eno, u jednom kasnijem izve{taju, poslanik J. Simi} je izneo ove podatke.

U nemogu}nosti da se na|e solucija koju bi u ovom sporu mogle da prihvate obe strane, Sv. stolica je iza{la sa predlogom da se svetojeronimski spor ve`e za zakqu~ewe konkordata. U tom smislu, Sveta stolica je predlagala da se povedu pregovori za zakqu~ewe konkordata i da se uporedo sa tim pregovorima pregovara i o svetojeronimskom sporu. Odbijaju}i predlog Sv. stolice, poslanik J. Simi} je stao na gledi{te da ne mo`e biti re~i o pregovorima za zakqu~ewe konkordata sve dotle dok ne bude re{eno svetojeronimsko pitawe i time stvorena povoqna atmosfera u kojoj bi se poveli pregovori za konkordat. Ovakav stav je zauzeo iz razloga, {to je bio uveren da bi uporedo re{avaju}i oba ova pitawa, jedno moglo biti re{eno na {tetu drugoga. Popu{tawem u jednom pitawu, Sv. stolica bi ucewivala Jugoslaviju u drugom, pa bi se moglo desiti da ni jedno ni drugo ne bude re{eno. Ovakvo stawe trajalo je pune tri godine i tek u julu 1929, Sv. stolica je u svemu postupila i predala Zavod Sv. Jeronima na upravu rektoru predlo`enom od strane jugoslovenske vlade.” (isto; str. 12-15)

7. Jugoslovenstvo kao sredstvo za ja~awe hrvatstva
U poglavqu “Rimokatoli~ko jugoslavenstvo i prava{ko hrvatstvo” @uti} sagledava ideju jugoslovenstva odnosno panslavenstva kao sredstvo za {irewe hrvatstva. Posebno je zna~ajno razobli~avawe uloge [trosmajera, koji je istican kao Jugosloven i panslavista. Istori~ar Vasilije Kresti} je najboqe obradio lik i delo [trosmajera i pokazao wegovo pravo lice – lice kroatocentriste, austrofila i velikog borca za ja~awe Rimokatoli~ke crkve. @uti} navodi neke delove iz Kresti}eve studije “Srpsko – hrvatski odnosi i jugoslovenska ideja u drugoj polovini XIX veka” i Kresti}evu kwigu “O genezi genocida nad Srbima u Nezavisnoj Dr`avi Hrvatskoj”. Mi dajemo izvode iz Kresti}eve kwige “Biskup [trosmajer u svetlu novih izvora,” tako da se dobija potpuna slika o ovom srbomrscu. “Ilirsko ime nije se svuda odoma}ilo i primilo, naro~ito ne kod Srba, koji su se odlu~no oduprli nastojawima da im se ono nametne. Ve} 1843. godine bilo je zabraweno iz razloga kako bi Austrija ugodila Turskoj i Ma|arskoj. M. Murko isti~e da je jugoslavensko ime nasledilo ilirsko i to aktivno{}u biskupa J. [trosmajera (1815-1905) i Frawe Ra~kog (1828-1894). Istori~arka Mirjana Gros je pisala da je “ilirizam stvorio temeqe za pojavu velikohrvatske prava{ke ideologije i za jugoslavenski ideolo{ki sistem Frawe Ra~kog “koji je duboko ukorijewen u ilirskoj tradiciji”. Grosovica daqe isti~e “kr{}anski” moral Ra~koga i wega kao liberalnog katoli~kog sve{tenika. Ra~ki postavqa na~elo da svi narodi imaju pravo na dostignu}e “najvi{eg kulturnog stupwa”: “No preduvjet za mogu}nost takvog razvoja jest kr{}anska religija (misli se samo na rimokatolicizam – N. @.), koja jedina mo`e biti podloga pravoj ~ove~nosti. Stoga, prema Ra~kom, sav du{evni, umni i materijalni napredak izvire iz pokr{tavawa naroda, pa se i jugoslavenski narod, tek nakon prosvetne delatnosti ]irila i Metodija, javqa u Evropi kao prosvije}en narod.” Prema Ra~kom, temeq “kr-

{}anske Evrope” su porodica i jednakost gra|ana pred zakonom. Gra|ansko dru{tvo je u na~elu u skladu sa hri{}anskim u~ewem, pa Ra~ki zapravo u religioznom omotu objavquje ideje Francuske gra|anske revolucije o slobodi, jednakosti i bratstvu, odnosno postulate gra|anskog liberalizma prema kojima su qudi svih vera i narodnosti jednaki. U okviru hri{}anstva Ra~kome su, samo na re~ima, sve konfesije bile jednake. Istoriju hrvatskog naroda Ra~ki je sa “posebnom qubavqu” prou~avao, smatraju}i da je ona Bo`je delo i rezultat stvarala{tva samog hrvatskog naroda. Isticao je narode Habsbur{ke monarhije kao narodne i istorijske individualnosti. Ti narodi u{li su u okvir Habsbur{ke monarhije “pod uvjeti svetih ugovorah”, u te`wi da osiguraju svoju osobenost u zajednici s ostalim narodima Sredwe Evrope. Ra~ki je izvodio na~elo federalisti~kog preure|ewa Monarhije s jemstvom u~vr{}ewa narodnih i “povijesnih” individualnosti wezinih naroda. Ideja jugoslavenstva, kao pre ilirska ideja Q. Gaja, funkcionisala je kod Ra~kog kao hrvatska nacionalna integracijska ideologija, sa zadatkom da mobili{e hrvatsku inteligenciju na putu izgradwe moderne hrvatske kulture i prostorno {to {ire hrvatske dr`avnosti. Povodom 25-godi{wice Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti Ra~ki je i sam isticao da je svoju misiju, koja je trebalo da obuhvati celi jugoslovenski prostor, po~eo od hrvatstva: “Akademija malog prezrenog hrvatskog naroda imala je ’sielo u du{i Hrvatstva’”. Ra~ki je, kao i starije pokoqewe iliraca, bio uveren, samo na re~ima, da ilirizam nije hteo brisati narodna imena, ali kada su ga Srbi ipak odbili, hrvatsko se ime po~elo posebno isticati. Ra~ki se zalagao za celokupnost “Trojedne kraqevine Dalmacije, Hrvatske i Slovenije na temequ hrvatskog dr`avnog prava, tj. da bude pod hrvatskim imenom.” (@uti}; cit. delo; str. 119-120) “’Slovjenstvo’ Ra~kog nije nimalo bilo panslavisti~ko. On ~ak nije verovao u mogu}nost oslobo|ewa Jugoslavena oslonom na Rusiju. Svoj uspeh postigla je “ideja jugoslovjenstva” Ra~koga samo kao hrvatska nacionalna integracijska ideologija. M. Gros je isticala nemo} prava{ke ideologije u drugoj polovini XIX veka: “Iako je prava{ka hrvatska ekskluzivisti~ka nacionalna ideologija ve} bila formulisana, ona tada jo{ nije mogla utjecati na proces nacionalne (hrvatske) integracije, niti je imala prista{a u hrvatskoj inteligenciji. Jedino je ’jugoslovjenstvo’ tada mobiliziralo hrvatsku inteligenciju za stvarawe razli~itih tekovina potrebnih modernoj Hrvatskoj nakon propasti feudalizma”. Josip Juraj [trosmajer (Strossmayer) (1815-1905) predstavqan je od strane jugoslavenskih liberala Kraqevine Jugoslavije, istori~ara toga doba, kao “iskreni Jugoslaven”, “panslaven”. Sli~nu predstavu o wemu stvorili su istori~ari i propagandisti socijalisti~ke Jugoslavije.” (isto; str. 121) “Istori~ar Vasilije Kresti} je me|u prvima otkrio prozelitsku i austroslavensku su{tinu [trosmajerovog jugoslavenstva, odnosno, sveslavenstva. “[trosmejrov su{tinski politi~ki rad bio je daleko od proklamovane sveslavenske solidarnosti i bratstva me|u slavenskim narodima. O

tome najboqe govori wegova prepiska sa Frawom Ra~kim. U pismu od 11. decembra 1886, pisanom neposredno posle srpsko-bugarskog rata, otkriva se su{tina wegovog odnosa prema Srbima. Karakteristi~an je slede}i fragment: “... Hvala Bogu da su Bugari nadvladali. U wihovoj stvari nadvladalo je po{tewe, kr{}anski zakon i ~ista slavjanska stvar. U srpskoj stvari pobijeno je nepo{tewe, skrajno nemoralnost i mr`wa ma|arska proti Slavjanstvu. Pobjede Bugarske su i na{e pobjede... ja sam prije nego sam dobio od vas odgovor, pisao nunciju. Glavna moja misao je da bi skrajno vrijeme bilo, da dinastija i monarhija progleda. Doga|aji na Balkanu silno opomiwu jednu i drugu, da Hrvatsku iscijele, oja~aju, podignu i svojoj priro|enoj slobodi i zvawu povrate. Tko to danas ne vidi, slijep je kod o~iju...”. Posle ovog tako jasnog iskaza, kako isti~e V. Kresti}, “nikakve sumwe nema da su [trosmajer i wegove pristalice svoju politiku gradili na uverewu da }e Habzburzi i Monarhija, iz sopstvenih interesa, pomo}i Hrvatima da oja~aju, da postanu zna~ajniji ~inilac na Balkanu, kako bi tamo bili u stawu da {ire i svoje ali i austrijske dr`avne teritorije”. Pozadinu [trosmajerovog slavenstva, apostolata “sloge i bratstva”, razotkrio je “Srpski list” (“Srpski glas”) u nizu ~lanaka u kojima se isti~e [trosmajerov prozelitizam. Zbog toga “Srpski list” nije verovao u iskrenost biskupovog ube|ewa o potrebi prevazila`ewa postoje}ih suprotnosti izme|u isto~ne i zapadne crkve. “Srpski list” je smatrao da na [trosmajerov apel za izmirewem crkava srpski narod ne treba da odgovori, jer bi ga to izlo`ilo, ne samo pokatoli~avawu ili u najmawu ruku unija}ewu, ve} i odnaro|avawu tj. pohrva}ivawu. Posle imenovawa biskupa za po~asnog ~lana dru{tva “Slavjanski dom” u Kotoru, usledila je wegova zahvalnica u kojoj je izrazio nadu na “zbli`ewe po krvi i jeziku Hrvata i Srba, zbli`ewe u misli, u djelu, te`wi pak i u samoj svetoj vjeri”. “Srpski list” je preneo ove [trosmajerove “lepe re~i” koje ga, me|utim, nisu zavele ve} su ga u~vrstile u ranijem mi{qewu prema kojem “zbli`ewe ima zna~iti prelazak u katoli~anstvo ili najmawe unija}ewe Srba”. Prema mi{qewu iznesenom u “Srpskom listu”, od 17. juna 1887, [trosmajer je bio jedan od finansijera “Slavjanskog doma” u Kotoru, koji je trebao postati centar hrvatske propagande u Boki Kotorskoj. [trosmajer se postavio protiv dogme o papinoj nepogre{ivosti, koja je progla{ena na Lateranskom koncilu 1870. godine, jer je procenio da }e se definicijom o papinoj nepogre{ivosti poja~ati jaz izme|u “raskolnika isto~ne crkve” prema Rimu i na taj na~in onemogu}iti proces ekumenskog sjediwewa (unije), ta~nije re~eno prozelistskog porimokatoli~ewa. Grkokatoli~ki verou~iteq iz Kri`evaca, Janko Ober{ki, isticao je [trosmajerovu gorqivost za {to br`e uspostavqawe unije “raskolni~ke slavenske bra}e s rimskom majkom crkvom”. [trosmajer je tako|e strahovao da }e progla{ewe dogme o papinoj nepogre{ivosti oslabiti biskupsku vlast, koja je po wemu bo`anskog porekla kao i papina. Biskupska prava su tako|e bo`anskog porekla. Biskupi su ih primili iz ruku Bo`jih da se wima slu`e na saborima u korist i ~ast sv. crkve i svog naroda. [trosmajer je smatrao da }e crkveni sabori postati suvi{ni i beskorisni ukoliko se proglasi papina nepogre{ivost.

[trosmajerovo protivqewe dogmi o papinoj nepogre{ivosti liberali su nastojali iskoristiti za svoje antiklerikalne ciqeve pa su [trosmajera, “liberalnog katolika”, progla{avali otpadnikom od Rimske crkve. Javnost u Hrvatskoj i Slavoniji [trosmajera je smatrala braniocem liberalizma, za{titnikom slobode nauke i mi{qewa koji se borio protiv mrske centralizacije i ultramontanskog ropstva. Starokatolici, koji su se protivili dogmi o papinoj nepogre{ivosti i koji su upravo i nastali na Lateranskom saboru, nastojali su da pridobiju [trosmajera za svoje ideje ali je on, prema tvrdwi kanonika Vor{aka, ostao ~vrsto vezan uz apostolsku rimsku stolicu i nije odstupao od svog gesla: “Sve za vjeru i za dom”. Sam [trosmajer je uskoro po zavr{etku Lateranskog sabora, na kome je progla{ena dogma o papinoj nepogre{ivosti, uvideo svoju “zabludu” i priklonio se biskupskoj ve}ini koja je spremno prihvatila definiciju o papinoj nepogre{ivosti. Svoju nepokolebqivu odanost crkvi i “nepogrje{ivom” sv. Ocu [trosmajer ispoqava u pismu biskupu Maesu: “Papa, nasqednik sv. Petra, zamjenik je na ovoj zemqi samoga Isusa Krista, Boga i spasiteqa na{ega. On je vidqiva glava Crkve Bo`je, on je otac sviju vjernih, vrhovni pastir stada Gospodwega, on je nepogrje{ivi u~iteq sviju ovaca i jagawaca u Crkvi Bo`joj”.” (isto; str. 122-125)

8. [trosmajerovo hrvatstvo i katolicizam
[trosmajerov kroatocentrizam, austrofilstvo i naklowenost Rimokatoli~koj crkvi najboqe je objasnio Vasilije \. Kresti}. “Kqu~no pitawe koje je zanimalo |akova~kog biskupa kada je re~ o Srbiji bilo je pitawe sklapawa konkordata, “kojim bi se `ivot katolika u Srbiji poboq{ao i sigurnijim u~inio”. O tom problemu [trosmajer je, maja 1881. godine, vodio razgovore sa srpskim ministrom spoqnih poslova ^edomirom Mijatovi}em.” (Vasilije \. Kresti}; “Biskup [trosmajer u svetlu novih izvora”; Novi Sad; “Prometej”; 2002; str. 9) “Do 5. juna 1881, [trosmajer nije dobio iz Srbije odgovor na promemoriju ali se nadao da }e ga uskoro dobiti. S tim u vezi je napisao: “Imam ozbiqnih razloga nadati se da }e stvar zaista, prije ili kasnije, iz `eqe prije}i u stvarnost. Po sebi je jasno da }u {to je mogu}e prije, ~im o tome budem bilo {to sigurno imao, to smjesta i Svetoj apostolskoj stolici i Preuzvi{enosti va{oj dojaviti”.” (isto; str. 9) “U ovo vreme kada se svojski zalagao za sklapawe konkordata sa Srbijom i Crnom Gorom, vode}i pri tome istinsku brigu za rimokatolike u tim dr`avama, [trosmajer se izra`ava veoma ru`no kako o Jevrejima, tako i o Srbima pravoslavne vere u Hrvatskoj i Slavoniji, a nije lepo mislio ni o protestantima. O Jevrejima i pravoslavnima je 14. oktobra 1881, pisao kao o “najgoroj plevi”. @udije, tj. Jevreji i pravoslavni za wega su bili “krmeqivci i brija~i”. Biskupu je smetalo i to {to je tada u Hrvatskoj predstojnik unutra{wih poslova bio Srbin Jovan baron @ivkovi}, kojem je priznavao da je pametan, ali mu je bila mana {to je “istaknuti pravoslavac, tako da ga u nas zovu Focije”, nagla{avao je [trosmajer. Dodatna mana Jovana @ivkovi}a bila je, po vi|ewu biskupa, ta {to je bio ro|eni brat pravoslav-

nog episkopa Teofana, najve}eg neprijateqa “katoli~ke crkve i hrvatskoga naroda”. Pravoslavni, koje biskup naziva {izmaticima i raskolnicima, protivnici su Rimokatoli~ke crkve i navaquju na wu i na rimokatoli~ki odgoj. Smatrao je da prava katoli~ke crkve treba “bez ikakva qudska obzira braniti i {tititi”. O~igledno je da je [trosmajer jedan ar{in imao za katolike a drugi za pravoslavne, protestante i Jevreje. U o~ekivawu odgovora iz Srbije na promemoriju, koja se ticala konkordata, [trosmajer je postajao nestrpqiv. Zbog toga je, posle vi{emese~nog ~ekawa odgovora, ponovo pisao Mijatovi}u, ali, kako veli, “zaludu”. Uporan, s jasnim ciqevima i te`wama, iako uvre|en, on nije odustajao od svojih namera.” (isto; str.10) “Zanimqivo je da se iz prepiske |akova~kog biskupa i papskog nuncija Vanutelija ni{ta ne mo`e saznati o tome da je nuncije, u razmaku od jula 1881. do jula 1882, bio u prepisci sa srpskom vladom u vezi sa konkordatom i da se u me|uvremenu, tokom juna 1881. sastao sa srpskim poslanikom u Be~u Filipom Hristi}em i knezom Milanom.” (isto; str. 11) “[trosmajer je, kao pregovara~, u tom trenutku ispao iz igre i to stoga {to je tada u Beogradu ja~ala opozicija protiv svih onih koji su sa wim sara|ivali, jer su se uverili da biskup nastoji u Srbiji da u~vrsti rimokatolicizam a Srpsku pravoslavnu crkvu, uz pomo} unije, podredi papi. Uz to, iz razgovora koje je vodio sa ^. Mijatovi}em aprila 1881, nuncije Vanuteli saznao je da je nezavisna Srbija `elela da ima i nezavisnu katoli~ku crkvenu organizaciju, da wene katolike oslobodi jurisdikcije |akova~kog biskupa. O tim nastojawima Vanuteli je obavestio i Svetu stolicu. Ocena da je [trosmajer u ovo vreme izgubio poverewe Beograda sasvim je mogu}a. Tokom 1881. i 1882. godine on se oglasio okru`nicama o svetima ]irilu i Metodiju i wima je izazvao o{tre reakcije u redovima Srpske pravoslavne crkve. U polemiku s wim upustili su se zadarski vladika Stefan Kne`evi}, kotorski Gerasim Petranovi} i gorwokarlova~ki Teofan @ivkovi}. O tim raspravama onda{we novine mnogo su pisale. Javnost je o svemu bila dobro obave{tena i znala je za{to se zalagao [trosmajer i {ta su mu zamerale pravoslavne vladike. Sam [trosmajer posalo je Vanuteliju svoju okru`nicu iz 1882. i ukratko mu je objasnio {ta ona sadr`i i {ta je wome hteo da postigne.” (isto; str. 12) “[ta je su{tina okru`nice, kako ju je objasnio [trosmajer, vidi se iz wegovih re~i upu}enih Vanuteliju, koje }emo, radi boqeg razumevawa biskupove verske politike, doslovno citirati. Dakle, u wegovoj okru`nici iz 1882. “Istra`uje se kako pravoslavni episkopi opisuju svoju crkvu i za{to razlikuju crkvu od crkve, te koja je prava i zbiqska razlika izme|u crkve i crkve. U prvoj to~ki dokazuje se kako pravoslavna crkva svojim odvajawem od katoli~ke crkve nije u{la u raj zemaqski, da nije, kako se tvrdi, posebnom dobrotom Bo`jom oslobo|ena la`na jedinstva, u{la u puninu istine. Pa~e, da je sve od toga suprotno. To se najprije pokazuje povjesnim dokazima koji nedvojbeno potvr|uju da je religiozno-}udoredna, kao i nacionalna sudbina Slavena postala izuzeno lo{a i zaista nepodnosiva kad su Grci svojim raskolom, u privatni i javni `ivot Slavena na Balkanskom po-

luotoku, svakojake igre svog lukavstva, zlobe, simonije i grabe`qivosti unijeli. Drugo, dokazuje se da su posve neva`ne i isprazne one razlike koje pravoslavni episkopi isti~u izme|u crkve i crkve, uz najve}e pogrde na katoli~ku crkvu. Dokazuje se kako svi oni razlozi, koje su pisci u pro{losti sve do najnovijih vremena iznijeli, zapravo isprazno zamagqivawe kako bi se pokrila zlo}a onoga najve}eg i razornog rascjepa te zavarale o~i nedu`nih”. Prema re~ima [trosmajera, u okru`nici iz 1882, on dokazuje “ (...) da je najve}a i jedina razlika izme|u crkava u tome {to je pravoslavna crkva svojim odvajawem povrijedila bo`anski ustroj crkve pa je gubitkom bo`anskog jedinstva napustila svaku slobodu i svaku `ivotnu bodrost. S te strane, op{irnije se raspravqa o naravi bo`anskog jedinstva u crkvi, a isto tako o dvama uistinu bitnim svojstvima bo`anskog jedinstva, to jest o vidqivosti i uzajamnosti, od kojih se ni jedno ni drugo ne mo`e ni zamisliti bez vidqive glave crkve i bez sredi{ta jedinstva. Da u tom dijelu budem op{irniji, prisilile su me neke stvarne okolnosti u na{im krajevima te tvrdwe protivnika koji su se gotovo na apsurdan na~in usudili, sebi u korist, samog svetog Kiprijana i wegovu zlatnu kwigu, “O jedinstvu crkve”, kao i nekoje svoje pravoslavne spise kojima se bahato tvrdi da se primat, kakav se u katoli~koj crkvi provodi, iz Svetog pisma i iz predaje jedva mo`e i dokazivati (...)” (isto; str.12-13) “Posle izvesnog zastoja u odnosima beogradskih vlasti sa [trosmajerom, biskup je 19. marta 1882. napisao Vanuteliju da je povodom progla{avawa Kraqevine Srbije poslao ~estitku novoizabranom kraqu Milanu i tim povodom preporu~io “mu da glede katolika u Srbiji sa Svetom apostolskom stolicom sklopi ugovor koji bi odgovarao objema stranama”. Istim povodom biskup je 2/14. marta pisao i ministru prosvete i crkvenih dela Stojanu Novakovi}u. Nunciju je naglasio da }e ga obavestiti ~im dobije neki odgovor iz Srbije. [to se ti~e Crne Gore, [trosmajer je 19. marta 1882. javio Vanuteliju da bi voleo sa wim da se sastane i neke stvari usmeno raspravi, “(...) to bi tim va`nije moglo biti” – naglasio je biskup – “{to sam ~uo da crnogorski vladika tijekom ove godine kani do}i u Be~. Ako se to doista dogodi, poku{at }u da se s wim u Be~u sastanem i o pitawu katolika raspravim”. Posle nepunih mesec dana, [trosmajer je, 18. aprila 1882, javio Vanuteliju da je dobio odgovor od kraqa Milana, koji je prihvatio wegove usluge “glede uspostave sloge sa Svetom apostolskom stolicom kako bi se katolicima u novoj kraqevini Srbiji puna sloboda vjeroispovijesti i bogo{tovqa osigurala”. Biskup je nagovestio nunciju da }e tokom maja otputovati u Beograd “da novom kraqu i wegovoj preuzvi{enoj obiteqi” ~estita na di~nom naslovu koji su on, sa svojim pred~asnicima, i plemenit narod wegov gotovo beskrajnim `rtvama zaslu`ili, ali da }e poraditi i na boqem i sna`nijem zakqu~ewu ugovora sa Svetom apostolskom stolicom”. [trosmajer nije uspeo da otputuje u Beograd i “pokloni se wegovom veli~anstvu” jer mu to, kako je obavestio Stojana Novakovi}a, okolnosti nisu dozvolile. Uz to, iskrsle su i odre|ene pote{ko}e koje su se ticale juris-

dikcije biskupa [trosmajera nad rimokatolicima u unutra{wosti Srbije. To pitawe postavila je austrougarska diplomatija, pa se ume{ala i Kongregacija za propagandu vere. Ona se zalagala za to da se pro{iri jurisdikcija biskupa [trosmajera nad rimokatolicima sa Beograda i na Ni{.” (isto; 14-15) “Preveliko anga`ovawe biskupa [trosmajera oko sklapawa konkordata Srbije i Crne Gore sa Svetom stolicom nije proisticalo samo iz wegove brige za du{e nekoliko hiqada katolika u tim zemqama. Konkordatima je trebalo pripremiti teren za nesmetano {irewe rimokatoli~ke vere, za pridobijawe {izmatika za pravu Hristovu veru. U tom pogledu, po dubokom uverewu [trosmajera, posebno, izuzetno zna~ajno mesto me|u Ju`nim Slovenima pravoslavne vere, imali su da odigraju Hrvati. Oni su, kako je napisao biskup, “dosad rijeke krvi prolili za katoli~ku crkvu i za uzvi{enu habsbur{kootaringijsku vladarsku ku}u, gotovo su jedini me|u Ju`nim Slavenima, u najrazli~itijim mijenama, ostali vjerni katoli~koj crkvi”. Zbog toga, smatrao je biskup, Sveta stolica je du`na “da u sada{wim prilikama izbjegne sve {to bi hrvatski narod do`iveo kao nepravdu”. Sa tim u vezi [trosmajer je, 10. juna 1883, godine napisao Vanuteliju “da je Bo`ja providnost” Hrvate “osobito predodredila da budu kvasac u ruci Boga i Svete apostolske stolice koji }e, tijekom vremena pro`eti tijesto ju`nih Slovena te ih privesti jedinstvu Svete katoli~ke crkve”. Zbog te misije, koju je namenio Hrvatima, [trosmajer je naglasio nunciju da wih “vaqa podupirati i iz dana u dan ~vr{}e ih vezivati uz Svetu apostolsku stolicu”. Ako se tako bude radilo, zakqu~io je biskup, bi}e to najispravniji i neosporan odgovor, “u najve}em suglasju s dobrobiti katoli~ke crkve”. [trosmajeru je ponajvi{e stalo do toga da se {to pre i pod {to povoqnijim uslovima sklopi konkordat sa Crnom Gorom. O~ekivao je da }e posle toga, po primeru Crne Gore i wenog kwaza, i}i i ostali suvereni ju`nih Slovena. O tome je 10. juna 1883. napisao kardinalu i sekretaru Jakobiniju da je od najve}eg interesa za rimokatoli~ku stvar da se u Crnoj Gori “`ivot katoli~ke crkve ~im prije po~ne ure|ivati, {to bi ostalim knezovima i narodima ju`nih Slavena poslu`ilo kao primjer za nasqedovawe”. Biskup je procenio da se konkordat najlak{e mo`e ostvariti sa Crnom Gorom. Zbog toga je javio Jakobiniju: “(...) u toj preva`noj stvari, pojedina~no pomirewe s knezom Crne Gore daleko je lak{e zato {to se on, u svakom slu~aju dalekovidno, dosad uspio o~uvati dosta neovisnim od svakoga stranog uticaja i, k tome, {to isti taj crnogorski knez mora svim svojim silama nastojati ~im prije dobiti katoli~kog biskupa koji }e izvr{iti svoje mirotvorno poslawe me|u susjednim Miriditima i Klementima, albanskim katolicima, na spokojstvo i napredak same Crne Gore”.” (isto; str. 16-17) “Kako je [trosmajeru bilo veoma stalo do konkordata s Crnom Gorom, on je bri`no negovao prijateqske veze s kwazom u nameri da ga pridobije za sporazum sa Svetom stolicom. Iz biskupove prepiske s kwazom vidi se da je do zastoja u pregovorima oko konkordata do{lo zbog neslagawa oko pitawa ko }e biti biskup u Baru. Me|utim, kada se [trosmajer, na podsticaj Vanu-

telija, 10. septembra 1883, javio kwazu, ovaj mu je 20. istog meseca odgovorio i uz pismo, kao prilog, poslao mu je nacrt konkordata.” (isto; str. 19) “Uz pismo i nacrt crnogorskog konkordata [trosmajer je poslao Vanuteliju i pismo kwaza Nikole napisano 20. septembra 1883. Sva ta akta nuncije je 26. oktobra dostavio kardinalu Jakobiniju, sekretaru Svete stolice. U propratnom pismu nuncije se kriti~ki osvrnuo na crnogorsku ponudu sporazuma. O wemu je napisao: “Ve} samo letimi~nim pogledom u taj nacrt nisam mogao ne uo~iti kolika je jasna razlika izme|u onih velikih uvjeravawa koja mi je usmeno dao kwaz Nikola i duha nepovjerewa spram Katoli~ke crkve koji se otkriva od po~etka do kraja ovog nacrta. Mo`da je kwaz, govore}i sa mnom, smatrao da je pitawe dobrog odgoja suspregnuti i prikriti ono nepovjerewe koje je tako ukorijeweno kod isto~nih raskolnika i koje je tim izra`enije {to su tje{we povezani s raskolni~kom silom, ho}u re}i s Rusijom. Poznato je da su kwaz i narod Crne Gore na Balkanskom poluotoku najfanati~niji prista{e Rusije i najodaniji {tovateqi, da tako reknem, gotovo obo`avateqi cara. Bilo bi najboqe kad bi se u toj staroj tvr|avi isto~nog raskola mogla uspostaviti latinska, `ivota puna, crkva sa svojom hijerarhijom i svojim ustanovama. Opre~nost izme|u `ivotnosti katoli~ke crkve i oronulosti focijevskog raskola svakako qudima otvorena duha bila bi sve jasnija, pale bi mnoge predrasude pa bi se malo pomalo, na ovaj ili onaj na~in, staza povratka katoli~kom jedinstvu, poravnala.” (isto; str. 21) “[to se ti~e forme ugovora, kad god da do wega do|e, ne vjerujem da }e knez Nikola htjeti ba{ oblik konkordata. Dovoqno je da se ugovorne to~ke to~no izraze u obliku slu`benog dokumenta. Zavr{avaju}i ovaj svoj smjerni izvje{taj, ne bih htio propustiti kazati Va{oj pre~asnoj preuzvi{enosti kako ja dvojim da bi austrijska vlada s odobravawem gledala na to sporazumijevawe s kwazom Crne Gore, pogotovo ako bi doznala da u tome... sura|uje monsiwor [trosmajer”.” (isto; str. 21) “Povodom novinskih tekstova objavqenih u slu`benom listu “Pester Lloyd”, za koji je biskup tvrdio da su “`idske novine najagore pqeve”, on se 27. jula 1885. obratio novim, zanimqivim pismom nunciju Vanuteliju. Opovrgao je pisawe “Pester Lloyd-a”, koji je bio neprijateqski raspolo`en prema srpskoj vladi, a “bez ogra|ivawa” napisao je kako }e biskup uskoro otputovati u Beograd da bi “od samog kraqa Srbije iskam~io za{titu katoli~ke vjere te zlatom i srebrom kupio pravoslavne du{e i pridobio ih katoli~koj vjeri”. [trosmajer je bio siguran da su te izmi{qene i klevetni~ke vesti pe{tanskih novina potekle od austrougarske policije s namerom da tobo`wim nepobitnim dokazima poka`u kako je nu`no wega {to pre od Beograda i Srbije udaqiti. S tim u vezi biskup je napisao: “Te izmi{qotine i klevete `ele re}i: evo koje i kakove sumwe pobu|uje samo ime i bezazlena nazo~nost bosanskog biskupa u Beogradu, sumwe u mislima i du{ama, te kakovim omrazama u srpskog kraqa i u narodu ra|a. Stoga se opravdano tra`i kako od austrougarske tako od srpske vlade da se biskup bosanski {to prije s polo`aja apostolskog vikara u Kraqevini Srbiji ukloni. Pokvarena ta-

kova lukavstva mogu na odjek nai}i u onih koji dubqe qudske namjere ne poznaju; meni su pak, kako sam gore nazna~io, tajne tog zla posve jasne”. Po{to su austrougarska i srpska vlada “strahovito nastojale”, kako je tvrdio biskup, da ga izbace iz Srbije, o tome je napisao Vanuteliju: “(...) zato Sveta stolica treba uporno i ustrajno nastojati da to bude samo uz odgovaraju}u cijenu. A spomenuti ciq, po mojemu mnijewu, kao {to sam vi{e puta pisao, jest u ovome: Prvo, posve slobodno obavqawe katoli~ke vjere i obreda, kako je to ve} me|unarodnim berlinskim ugovorom bilo utvr|eno. Drugo, mje{ovite `enidbe vaqa pravno prema katoli~kome nauku i zakonima urediti tako da se sa strane dr`ave ni{ta suprotno ne poduzima, bilo preko zakonodavstva bilo putem dr`avne administracije. Ta se to~ka mora dobro utvrditi tim vi{e {to su sada{wi zakoni Srbije, barem koliko se sje}am, tome dijametralno opre~ni. Tre}e, slobodno podizawe katoli~kih misija posvuda gdje to razlozi du{obri`ni{tva zahtijevaju. U sada{wim prilikama to su mjesta: a) Ni{, b) Kragujevac, c) Majdanpek, d) [abac. U svakome od tih mjesta stanuje stotine i stotine katolika koji usred pravoslavaca, bez vodstva i pomo}i stalnih katoli~kih sve{tenika, jedva mogu opstati. ^etvrto, pla}a budu}eg apostolskog vikara i wegova tajnika, a isto tako katoli~kog u~iteqa u Biogradu. Tu spada i dodjela te posve}ewe pogodnog mjesta u Biogradu na kojem bi se imala katoli~ka crkva, a isto tako stan za apostolskog vikara i {kola podi}i; zatim ponuda nekog godi{weg prinosa iz dr`avne riznice za te svrhe. Osim svega toga, naro~ito treba pripaziti da budu}i apostolski vikar bude ~ovjek koji }e svetim ciqevima crkve, sukladno okolnostima mjesta i vremena, odgovoriti. Bit }e dobro i pametno da se moj nasqednik ne potra`i u Ugarskoj; {to se pak ti~e na{e Dalmacije, jedva da mi trenuta~no netko drugi na um dolazi koji bi zada}i boqe odgovorio negoli je stanoviti sve}enik Radoni~i}, sada `upnik i dekan u Hercseg-Novom u Dalmaciji, koga biskup kotorski Forlani osobito isti~e i cijeni. A taj je sve}enik poznat i prihva}en u Rimu jer je tamo svoje studije zavr{io; pristat }e na w vjerojatno i austrougarska vlada jer je odlikovan redom Frawe Josipa. Razlog za{to ja o tome, ve} vi{e puta ponovqenom, iznova pi{em je prijeka i na neki na~in tjeskobna zabrinutost mojih prijateqa koji su mahom veoma odani Svetoj stolici. Oni izvrsno predvi|aju da kona~na odluka u toj stvari mnogo mo`e pridonijeti da se ugled Apostolske stolice me|u ju`nim Slavenima ili pove}a ili umawi. Svi ti moji prijateqi jednoglasno priznaju da je od najve}e va`nosti ili da se promjena katoli~ke stvari u Kraqevini Srbiji tako provede kako to tra`i narav stvari i u skladu s o~ekivawem Slavena ili da se ni{ta ne mijewa, jer bi se lako moglo dogoditi da novo bude gore od starog”. Posle du`eg zastoja u poslu oko sklapawa konkordata sa Crnom Gorom, kada su o tome razmewivali pisma Jovan Sunde~i} i [trosmajer, biskup je krajem septembra 1885. godine ponovo preuzeo inicijativu s namerom da taj posao, po wemu izuzetno zna~ajan, uspe{no privede kraju.” (isto; str. 35-36) “Iz [trosmajerovog pisma nunciju Vanuteliju, od 27. februara 1886, saznajemo da je posao oko konkordata sa Crnom Gorom krenuo dobro.

[trosmajer je verovao “da je stvar posve izgledna”, pod uslovom da se s jedne ili druge strane “ne stvore suvi{ne teko}e”. Tih te{ko}a, po svemu sude}i, nije bilo. Zavr{ne poslove oko sklapawa konkordata s Crnom Gorom kardinal Jakobini, u svojstvu dr`avnog sekretara, poverio je biskupu [trosmajeru. Ovaj ih je uspe{no priveo kraju i konkordat je sklopqen 18. avgusta 1886. godine. Bio je to neosporni uspeh Svete stolice kojem je, bez sumwe, mnogo doprineo [trosmajer. U Crnoj Gori i u konkordatu koji je s wom potpisan biskup je video zna~ajnu upori{nu ta~ku katoli~ke crkve odakle }e ona daqe da se {iri me|u ju`noslovenske raskolnike i {izmatike. Jedno od sredstava kojima je `eleo da {iri katolicizam me|u pravoslavcima bio je staroslovenski jezik. Kada se povela re~ o bogoslu`ewu na tom jeziku u Kraqevini Srbiji, biskup je, 3. februara 1887. godine, napisao Vanuteliju: “Dr`im i svjetujem da im to vaqa prihvatiti kao jedno prakti~no sredstvo kojim }e se ju`ni Slaveni jedinstvu crkve pridobiti. No, ako se to ima Kraqevini Srbiji udijeliti, odmah iza toga nikako se ne bi moglo uskratiti ni crnogorskome knezu. [tovi{e, vrlo ozbiqni razlozi zahtijevaju da se, prethodno i prije nego {to }e se ta povlastica udijeliti Srbiji, udijeli crnogorskom knezu. Jer ako se ne varam, crnogorski knez i wegova plemenita obiteq pozvani su na velike i neobi~ne zada}e na Balkanskom poluotoku. Va`no je za Svetu stolicu da crnogorskog kneza i wegovu obiteq za se {to vi{e pridobije. Svakako je pak poznato da je crnogorski knez sklon katoli~koj crkvi i da nagiwe bo`anskom jedinstvu (...)” [trosmajer je smatrao da Crnoj Gori svakako treba dozvoliti bogoslu`ewe na staroslovenskom jeziku. Svojski se za to zalo`io i na slede}i na~in obrazlo`io: “(...) `elim da se izme|u crnogorskog kneza i Svete apostolske stolice uspostavi odnos gotovo uzajamne potrebe. Crnogorski knez ve} je doista najve}i {tovateq Wegove svetosti na{ega prvosve{tenika. Korisno je za nas da on u tome svom po{tovawu i opravdanu divqewu ustraje i da iz dana u dan bude ~vr{}i (...)” Vesti o [trosmajerovim verskim namerama, koje su se ticale Crne Gore, uloge crnogorskog kwaza na Balkanskom poluostrvu i staroslovenskog jezika procurile su i u onda{we be~ke i pe{tanske novine. O tome je, 19. marta 1887, slede}im re~ima biskup obavestio Vanutelija: “Ovih dana u `idskim novinama ’Neue freie Presse’, ’Pester Lloyd’ itd. pojavila se brzojavka iz Rima u kojoj se pogre{no i zlobno izvrgava galami i ruglu sadr`aj mojega pisma koje sam u Rim poslao. U toj brzojavci govori se i o Prvosve}eniku koji da bi crnogorskome knezu staroslavenski jezik rado dopustio kad se ne bi bio bojao protivqewa Austrije. O crnogorskom knezu se ka`e da je na Balkanskome poluotoku pozvan za velike stvari i da mo`e postati dobrim osloncem u promicawu katoli~kih ciqeva. Govori se i o nekome ugarskome prelatu da ima izvanredan uticaj me|u ju`nim Slavenima u smislu drevne tradicije itd. Meni se ~ini sigurnim da su tajne mojega pisma nekakovom slu~ajno{}u do{le do u{iju @idova, ili nekog izaslanstva, a ti @idi ili to izaslanstvo, u zloj namjeri, te tajne pokvareno izokrenute {iri u javnost da se `eqeni u~inak mojih rije~i sprije~i. Uop}e, vaqa s bolom po`aliti {to su stvari tako va`ne i osjetqive u vrlo zloj namjeri pro{irene u javnost”.

Koliko su be~ke i pe{tanske novine “pogre{no i zlobno” protuma~ile tajne [trosmajerovog pisma, bez poznavawa wegovog sadr`aja, te{ko je objektivno suditi. Me|utim, sumwe nema da je u biskupovom pismu bilo elemenata za ono {to su objavile be~ke i pe{tanske novine. Da je to tako potvr|uju re~i iz [trosmajerovog pisma upu}enog nunciju Vanuteliju 3. februara 1887, koje smo u izvodima citirali. Kada je papa dozvolio upotrebu staroslovenskog jezika u bogoslu`ewu za Kne`evinu Crnu Goru, [trosmajer je bio vi{e nego zadovoqan. Smatrao je da to “posvema odgovara, kako neprolaznom i besmrtnom pozivu crkve i Svete apostolske stolice, tako i najvi{em pozivu otkupiteqa na{eg o jednome ov~iwaku i jednome pastiru sviju”. ^im je to pravo dato Crnoj Gori, biskup je predlagao da se ono, kao pravedno i opravdano, da i Kraqevini Srbiji.” (isto; str. 39-40) “Sklapawe konkordata s Crnom Gorom i dobijawe dozvole da se u toj zemqi bogoslu`ewe obavqa na staroslovenskom jeziku, podstakli su [trosmajera da s vi{e energije krene u akciju za sklapawe konkordata sa Srbijom. Crnogorski konkordat, po mi{qewu biskupa, mogao je da poslu`i kao osnova za srpski. Da bi uspeo u svojim verskim namerama |akova~ki biskup i beogradsko-smederevski vikarni episkop nije propu{tao nijednu priliku koja mu se ukazala u Beogradu i Srbiji a ticala se polo`aja rimokatolika i konkordata. Neke wegove aktivnosti iz te oblasti mogu se sagledati iz pisama koje je slao Vanuteliju 1885-1887. godine. Ta pisma sadr`e podatke koji nisu uvek verskog karaktera, ve} se odnose i na politi~ke poglede biskupa [trosmajera koji su se ticali Srbije i Srba, Hrvata, ure|ewa Balkana, Austro-Ugarske i wene jugoisto~ne politike.” (isto; str. 41) “Sva zbivawa koja su se ticala Srbije i wene politike [trosmajer je pratio s osobitim zanimawem. O prilikama u Kraqevini bio je dobro obave{ten a u pismima Vanuteliju otvoreno je iznosio svoja vi|ewa tamo{wih de{avawa.” (isto; str. 42) Kresti} navodi {ta je biskup napisao pre nego {to je do{lo do rata sa Bugarskom. On je, pored ostalog, 27. oktobra 1885. napisao i ovo: “(...)A vrlo je vjerojatno da je srpski kraq kod Slivnice svoj Sedan na{ao. Da se zalije~e te rane Srba, u okviru mogu}nosti razboritosti i umjerenosti, Austrija na svaki na~in mora pomo}i, tim ve}ma {to je sama ponajvi{e bila glavni uzrok i po~etak svih tih nesre}a, no dobro vaqa zapaziti da ona i glede toga u sadawim okolnostima mora imati na pameti onu drevnu izreku: Ni{ta preve}! Poglavito, me|utim, sredstvo koje je ispred ostalih sila upravo bo`anski zapalo Austriju da svoju mo} i utjecaj na ovom na{em, k istoku okrenutom jugu, ustali i u~vrsti jesu napredni ju`ni Salveni, u prvom redu na{a Hrvatska, katoli~ka Hrvatska, Hrvatska koja obiqem svojih zasluga i `rtava u Austrijskom carstvu sigurno nije neva`na; Hrvatska koja tijekom mnogih stoqe}a svoju vjernost nikad nije okaqala nikakvom qagom i koja je potoke svoje krvi prolila da preostalo carstvo zakloweno u`iva darove presvetog kri`a i kr{}anske uqudbe; Hrvatska koja je i sada, kad je turskom pitawu do{ao kraj i kad se ve} sada mora razrije{iti ne samo na negativan, nego dapa~e na pozitivan na~in u korist cijeloga car-

stva i na slavu uzvi{ene dinastije, posve spremna i pripravna prema tom ciqu svim svojim snagama sura|ivati. Ponavqam iz svega svog srca: Hrvatska, kakva je vazda bila i kakva }e vazda ostati, pravi je Bo`ji dar uzvi{enoj vladarskoj ku}i i svemu carstvu da na Balkanskom poluotoku odr`i prvo mjesto, pobjediv{i i sebi prije svega podlo`iv{i srca i savjesti naroda po{to zauzme i podvrgne sama wihova podru~ja i zemaqske granice. No, zaista je istina, da bi tome uzvi{enom ciqu Hrvatska mogla odgovoriti, treba prije svega da se na slobodu izvu~e ispod stranog odlu~ivawa, tiranije i vlasti, te da se sebi samoj, to jest svojoj cjelovitosti, slobodi i snazi vrati. U sada{wem polo`aju ona je u svemu pot~iwena narodu za koji se, premda je izobila slavan mnogim imenima, ne mo`e zanijekati da je ~esto vjeroloman bio i da se s neprijateqima carstva rotio. Od onog trena kad je Ugarska pokidala sveze starog saveza, koji je poglavitu svoju obranu imao u uporabi latinskog jezika u javnim poslovima, svoju republiku na fanati~an i netrpeqiv na~in, pretvorila je u nacionalnu to jest ma|arsku dr`avu. Od onog, ka`em, trenutka kad je Ugarska pretvorena u Ma|arsku morala je i veza izme|u Hrvatske i Ma|arske biti {ira, otvorenija i vi{e moralne negoli politi~ke i gospodarske naravi, ako ne `elimo da ta veza postane trajno izvori{te raspri i nesporazuma, dok napokon ne dovede do moralnog uni{tewa i do gospodarske propasti Hrvatske. To je dana{wi polo`aj Hrvatske. Ona bijedna danas, o~iju uprtih u Maslinsko brdo, svoje tlo natapa krvavim znojem eda bi se, rije{ena svojih stra{nih okova, mogla slobodnije i primjerenije posvetiti svome odre|ewu; a stari wezini neprijateqi, kako sam ranije spomenuo, u ovome istom ~asu kad se na Balkanskom poluotoku sviwa i bo`ica politi~ki spajaju, na grob wezin golem kamen pola`u, na w svoj pe~at udaraju i postavqaju stra`are da bi svime time propast i smrt wezine bile zauvjek. U takovu svom polo`aju, kao {to ne mo`e ni{ta ~initi za sebe, tako sigurno ni za uzvi{enu dinastiju u predobivawu balkanskih naroda; zaista, u ovakovu svom polo`aju, on je sam sebi dosadan i zapu{ten, a svima drugima na teret, nelagodu i na neki na~in odbojan. Ja sam naj~vr{}e uvjeren da tom stawu i polo`aju {to prije, upravo radi najvi{ih ciqeva dinastije i carstva, treba u~initi kraj (...)” Pogledi koje je [trosmajer u ovom pismu izlo`io, a u ~ijoj `i`i su polo`aj Hrvatske u okvirima Austrije i Ugarske i odnosi Hrvata i Ma|ara, zanimqivi su zato {to svedo~e o biskupovoj politi~koj doslednosti. Gotovo iste poglede on je izneo 1860/61. godine u promemorijama koje je uputio tada{wem ministru – predsedniku Johanu grofu Rehbergu povodom aktuelnih rasprava o dr`avnopravnom preure|ewu Monarhije. Onda, kao i u pismu Vanuteliju, on je nastupao sa stanovi{ta hrvatskih nacionalnih i dr`avnih interesa. Sve ostale interese, posebno Ma|ara i Srba, naro~ito onih iz Hrvatske, Slavonije i Dalmacije, biskup je podre|ivao boqem dr`avnopravnom polo`aju Hrvatske i Hrvata u okvirima Monarhije. U svakom slu~aju on je nastupao kao izvanredan hrvatski patriota a ne kao jugoslovenski opredeqeni politi~ar. Biskupovo pismo Vanuteliju zna~ajno je i zbog toga {to se iz wega saznaje da se i on, poput mnogih drugih srpskih i hrvatskih politi~ara onoga

vremena, zalagao za “bratsku federaciju raznih naroda” na Balkanskom poluostrvu. U toj federaciji bi, po [trosmajerovom vi|ewu, Sloveni morali igrati glavnu ulogu. “Moralno vrhovni{tvo” nad tom federacijom imala bi Austrija, koja bi svoj polo`aj “k istoku okrenutom jugu” mogla da ustali i u~vrsti uz pomo} katoli~ke Hrvatske. Sve ono {to je [trosmajer naduga~ko i na{iroko obrazlo`io grofu Rehbergu po~etkom {ezdesetih godina, posle dvadeset i pet godina ponovio je prilago|avaju}i frazeologiju novim i aktuelnim politi~kim zbivawima koja su se ticala poraza Srbije u ratu sa Bugarskom. Zapravo, taj rat i wegov ishod bili su samo povod da biskup iznese nunciju Vanuteliju ono {to mu je le`alo na srcu punih dvadest i pet godina i {to }e obuzimati wegove misli do kraja `ivota.” (isto; str. 44-46) “Kada je dobio odgovor od ministra spoqnih poslova Srbije [trosmajer je 9. januara 1887. wegovu kopiju poslao Vanuteliju (...) Po{to je iz ministrovog pisma saznao da Vanuteli vodi pregovore o konkordatu s predstavnikom Srbije u Be~u Milanom Bogi}evi}em, [trosmajer mu je napisao da se “od sveg srca” moli da se taj posao “sretnu zavr{etku privede”. Uz to, skrenuo je pa`wu nunciju da }e “odmah opaziti da kraq Srbije, koji je nedvojbeno pismo {to mi je poslano, premda ga sam mo`da nije pisao, ipak sigurno nadahnuo, kao glavni uvjet tog ugovora dozna~uje kako se od zakqu~ewa tog ugovora nadaqe katoli~ko bogoslu`je uvjek mora obavqati na staroslovenskom jeziku”. Biskup je ocenio “da je takva `eqa, odakle god dolazila, pravedna i da vrlo odgovara presvetim ciqevima Boga i crkve. To je jedini na~in da se najbo`anskiji posao katoli~kog sjediwewa malo pomalo protegne na sve ju`ne Slavene. (Podvukao – V. K.).” (isto; str. 53) “I u posledwem [trosmajerovom pismu Vanuteliju, napisanom 28. aprila 1887. godine, kao neki pripev, koji se u prepisci dvojice prelata ~esto ponavqao, biskup se zalagao za to da se katoli~koj crkvi u Srbiji dopusti bogoslu`ewe na staroslovenskom jeziku(...) Ocewuju}i polo`aj Beograda ne samo sa geografskog i politi~kog ve} pre svega verskog stanovi{ta, glavni grad Srbije, po vi|ewu [trosmajera, bio je “Carigrad u malome, grad vrlo vaqan, sredi{te pogotovo nedvojbeno i od Boga samoga predodre|eno da na Balkanskom poluotoku izvr{i veliki uticaj”. Nikakve sumwe nema da je i to jedan od razloga zbog kojeg se [trosmajer tako uporno, dosledno i ne bez ume}a zalagao za sklapawe konkordata izme|u Rima i Beograda.” (isto; str. 56) “Prepiska izme|u [trosmajera i Vanutelija jasno pokazuje da je biskupu iznad svega bilo stalo do Hrvatske i Hrvata i da je kao verski poglavar i politi~ar nastupao kroatocentri~no. Hrvatske nacionalne, politi~ke i dr`avne ciqeve uvek je `eleo da uskladi s interesima Rimokatoli~ke crkve, ~iji je bio ne samo istinski pripadnik i vernik ve} i beskompromisni borac za weno stalno ja~awe i {irewe. Inerese Hrvatske i Hrvata, kao i interese Rimokatoli~ke crkve, vi{e iz racionalnih i utilitarnih a mawe emotivnih razloga, `eleo je da uskladi sa politi~kim te`wama i ciqevima dinastije Habzburga i ~itave carevine. Oslonac za Hrvatsku, za wene dr-

`avne i nacionalne te`we, nalazio je u Svetoj apostolskoj stolici, a ulagao je puno truda da ga stekne i u Be~u, u dinastiji i caru Frawi Josifu. O tome ima mnogo dokaza iz razli~itih perioda `ivota i rada biskupa [trosmajera. Iz prepiske s Vanutelijem nave{}emo samo one koji su toliko uverqivi da ih s vi{e ~iwenica nije potrebno potkrepqivati. U pismu nunciju biskup je 1. marta 1881. napisao: “Ako se pak preuzvi{enosti va{oj pru`i prilika da prisnije porazgovarate s Wegovim veli~anstvom carem, koji je zaista predobar, ponukajte ga da ne slu{a one koji katoli~ku Hrvatsku, iz sasma sebi~nih razloga, prikazuju kao opasnost; a ona je po mojemu najdubqem uvjerewu tako priqubqena nakanama i probitcima presvijetle Ku}e i cijeloga carstva da bi je, kad je ne bi bilo, vaqalo stvoriti, kako bi u tzv. Isto~nom pitawu promicala i provodila nakane bo`anskog promisla, skupa s najo~itijim probitcima kako prejasne ku}e austrijske tako i cijele carevine. (Podvukao – V. K.) U tu svrhu, potrebno je da se Hrvatsku ne sakati i ne slabi, nego radije da je se sna`i i izgra|uje. A vi{e od svega da se `ivotna snaga i ugled katoli~ke crkve kao zjenicu oka ~uva i zakriquje (...)” Vi{e meseci kasnije, 14. oktobra 1881, [trosmajer je ponovo napisao Vanuteliju: “(...) Preuzvi{eni gospodine! Ovo {to }u sada dodati, dodat }u iz svoga najdubqega uvjerewa koje }u ponoviti pred Bo`jim sudom: Kad crkve katoli~ke i naroda hrvatskoga u ovim na{im zemqama ne bi bilo, oni tako silno odgovaraju najvi{im probitcima dinastije i ~itavog carstva, da bi ih se moralo nekako stvoriti. A sad kad katoli~ka crkva i hrvatski narod dobrotom Bo`jom postoje, trebalo bi nastojati da on svakoga dana bude sna`niji, ja~i i pripravniji za ispuwewe onih ciqeva za koje ga je Bog u . ovim krajevima jasno predodredio. (Podvukao – V. K.) Iz dana u dan o~ito se doga|a protivno, i to radi ciqeva koji se, po mojemu dubokom uvjerewu, nikad ne}e mo}i posti}i. Ludo je i pomisliti da }e se ovi na{i krajevi ikad ma|arizirati (...)” [trosmajer je poku{ao da Austriju {to vi{e uvu~e u re{avawe isto~nog pitawa. Pomo}u Austrije hteo je da oja~a i uve}a Hrvatsku, da joj pripoji Bosnu i Hercegovinu, suzbije uticaj Ma|ara i s Balkanskog poluostrva potisne pravoslavnu Rusiju. U tom smislu, sasvim otvoreno, napisao je, 2. decembra 1885, Vanuteliju da je Austriji “upravo bo`anski zapalo” da svoju mo} i svoj uticaj ustali i u~vrsti “na ovom na{em, k istoku okrenutom jugu”. Sredstvo kojim se to mo`e posti}i su “napredni ju`ni Slaveni”, ali u prvom redu Hrvati i Hrvatska, “katoli~ka Hrvatska, Hrvatska koja obiqem svojih zasluga i `rtava u Austrijskom carstvu sigurno nije neva`na; Hrvatska koja tijekom mnogih stoqe}a svoju vjernost nikad nije okaqala nikakovom qagom i koja je potoke svoje krvi prolila da preostalo carstvo zakloweno u`iva darove presvetog kri`a i kr{}anske uqudbe; Hrvatska koja je i sada, kad je turskom pitawu do{ao kraj i kad se ve} sada mora razrije{iti ne samo na negativan, nego dapa~e na pozitivan na~in u korist cijeloga carstva i na slavu uzvi{ene dinastije, posve spremna i pripravna prema tom ciqu svim svojim snagama sura|ivati. Ponavqam iz svega svog srca: Hrvatska, kakva je vazda bila i kakva }e vazda ostati, pravi je Bo`ji dar uzvi{enoj vladarskoj ku}i i svemu carstvu da na Balkanskom poluostrvu odr`i pr-

vo mjesto, pobjediv{i i sebi prije svega podlo`iv{i srca i savjesti naroda po{to zauzme i nadvrgne sama wihova podru~ja i zemaqske granice. No, zaista je istina, da bi tome uzvi{enom ciqu Hrvatska mogla odgovoriti, treba prije svega da se na slobodu izvu~e ispod stranog odlu~ivawa, tiranije i vlasti, te da se sebi samoj, to jest svojoj cjelovitosti, slobodi i snazi vrati (...)” (Podvukao – V. K.). Nu`no je naglasiti, ba{ zato {to je re~ o [trosmajeru, koji je slovio kao ideolog jugoslovenske misli, da je on, vode}i uvek ra~una samo o Hrvatima i Hrvatskoj, Rimokatoli~koj crkvi i rimokatolicima, svesno, gde god i kad god je mogao zaobilazio i zaboravqao Srbe. Wihove potoke krvi, posebno onih iz Vojne krajine, u ovom, kao i u drugim pismima Vanuteliju, pripisivao je Hrvatima. Srpskim `rtvama i srpskom krvqu `eleo je da oja~a Hrvate i da pro{iri dr`avne granice Hrvatske. U tom pogledu karakteristi~no je wegovo pismo od 10. juna 1883, napisano be~kom nunciju. U wemu je, izme|u ostalog, napisao: (...) Nisam u stawu izre}i koliku bol i gor~inu du{e osje}am dok mi srce razdiru nepravde sada{weg vremena. Na{ narod godine 1848, bore}i se protiv pobune Ma|ara za dinastiju i Carevinu, dobio je 40.000 udovica i siro~adi. Osobno sam u to vrijeme, na{av{i se u Be~u, obilazio razne bolnice gdje god sam slutio da bi moglo biti rawenih Hrvata (podvukao – V. K.) i Bog jedini znade koliko puta sam slu{ao tu`aqke i jadikovke svojih, naj~e{}e te{ko rawenih sunarodwaka: zar ne, gospodine, da predobri na{ vladar ne}e zaboraviti na na{e `ene i na{u siro~ad? Po sebi je jasno da sam ja, u najboqoj vjeri, tu wihovu nadu potvr|ivao, misle}i posvema je nemogu}e da bi do{lo vrijeme, kad }e moj narod, kao naplatu za toliku prolivenu krv, biti predan voqi, da ne ka`em osveti, istih onih koji su mu dinastiju zbacili i republiku proglasili, {to ni dan-danas nije strano wihovim du{ama i wihovim te`wama”. Na prosutoj krvi hrvatskog naroda, kojoj je, da bi bila {to ve}a, uverqivija i tragi~nija, bez pomiwawa – pre}utno, uvek pridodavao i krv Srba, [trosmajer je gradio svoju politiku lojalnosti prema dinastiji i carevini. Na temequ palih `rtava i prolivene krvi tokom proteklih vekova u odbrani Austrije, koji su nesumwivi dokazi vernosti, biskup je `eleo da za svoju Hrvatsku i svoj hrvatski narod stekne odre|ene nacionalne, politi~ke i dr`avne dobiti. U ve} pomenutom pismu Vanuteliju, od 2. decembra 1885, [trosmajer je napisao: “(...) Krv koju je na{ narod prolio u najsvetije i najizvrsnije svrhe mora biti sveta cijena i zalog, ne samo pred Bogom nego i pred qudima, da mu se {to prije ponovno prizna wegova sloboda i wegovo prirodno odre|ewe, na dobrobit katoli~ke crkve, uzvi{ene dinastije i cijeloga carstva”. Dr`avni ~inioci Austrije, sa carem na ~elu, po uverewu biskupa, vazda su bili du`ni “poradi op}eg dobra, slobodu i snagu Hrvatske cjelovito i neokrweno ~uvati”. Da [trosmajer nije nastupao sa stanovi{ta {irokih ju`noslovenskih interesa, da ga ti interesi nisu zanimali i da ih je zanemarivao, a da je sav bio obuzet Hrvatima i hrvatsvom svedo~e wegove re~i upu}ene Vanuteliju 10. juna 1883, kada je napisao: “Hrvati, koji su dosad rijeke krvi prolili za katoli~ku crkvu i za uzvi{enu Habzbur{ko-lotaringijsku vladarsku ku}u,

gotovo su jedini me|u ju`nim Slavenima, u najrazli~itijim mijenama, ostali vjerni katoli~koj crkvi”. Iako je vi{e puta do{lo do ozbiqnih nesporazuma izme|u [trosmajera s jedne i Dvora i cara s druge strane, biskup je dobro znao da se bez tih ~inilaca, u dr`avi kakva je bila Austro-Ugarska, malo {ta moglo u~initi. Zbog toga je i posredstvom Vanutelija, a i raznim drugim kanalima, poku{avao da se pribli`i Frawi Josifu i da mu se preporu~i svojim shvatawima o ulozi Monarhije na Balkanu i Hrvatima i Hrvatskoj kao ~iniocima austrijske i austrougarske balkanske politike. Pored onoga {to je o tome ve} re~eno, saop{ti}emo jo{ nekoliko podataka. Znaju}i da je Vanuteli u prilici da se ~e{}e vi|a s carem, [trosmajer se nunciju zakliwao na vernost vladaru i dinastiji. On mu je 6. februara 1882. napisao: “A govorim istinu, kao da sam pred Kristom Isusom: previ{woj dinastiji i cijeloj na{oj carevini ja sam prijateq te bih ih rado i `ivotom vlastita `ivota, iz kojih mu drago pogibli i nevoqa, izbavio. U tom pogledu ni za kime ne zaostajem u svojoj domovini koja se oduvjek isticala kako vjerom u Boga tako vjerno{}u u svome vladaru”. U nameri da pridobije vladara za svoju politiku, [trosmajer je i{ao toliko daleko da je tvrdio da je sam Bog tako odredio da su ciqevi hrvatskog naroda u “najboqem suglasju s ciqem previ{we vladarske ku}e i svega carstva”. U vi{e navrata [trosmajer je u prepisci s Vanutelijem ispoqio svoj kroatocentrizam ne samo na poqu politike ve} i u verskim odnosima, koji su, kad je re~ o biskupu, uvek bili u najte{woj vezi s politikom. Zabrinut za sudbinu svog hrvatskog naroda, zaziru}i od premo}i Ma|ara, wihovih asimilacionih nastojawa i od wihovog protestantizma, [trosmajer je, s puno razloga, oslonac za Hrvate i Hrvatsku nalazio u Vatikanu i Rimokatoli~koj crkvi. U tim ~iniocima `eleo je da stekne ne samo mo}nog duhovnog i moralnog za{titnika ve} i uticajnog partnera koji }e u rimokatoli~koj Hrvatskoj i rimokatoli~kim Hrvatima imati produ`enu ruku na Balkanskom poluostrvu, pomo}u kojih }e se lako i brzo me|u {izmati~kim i raskolni~kim Ju`nim Slovenima {iriti prava Kristova vera. Be~ki nuncije primio je od |akova~kog biskupa nekoliko pisama u kojima je sasvim otvoreno re~eno kako Hrvati mogu da poslu`e interesima Rimokatoli~ke crkve, ali da i Rim, “u svakoj prilici”, jasno treba da poka`e “kako je slavan narod Hrvata, kao vazda u pro{losti tako i danas, pod mo}nim okriqem, za{titom i blagoslovom Svete apostolske stolice”. U pismu od 26. januara 1883, [trosmajer je naglasio da ono {to je kod Hrvata katoli~ko treba ne samo da se sa~uva, ve} “da se tijekom vremena i preobrazi u bo`anski kvasac koji }e onda sve tijesto ju`nih Slavena pro`eti i k jedinstvu Svete matere crkve privesti”. O toj istorijskoj misiji Hrvata biskup je pisao Vanuteliju i 10. juna 1883. godine. Me|utim, ovog puta [trosmajer nije propustio da ka`e {ta bi Vatikan, za uzvrat, trebalo da ~ini Hrvatima. O tome je napisao: “^ini se stoga da je bo`ja providnost wih (tj. Hrvate – V. K.) osobito predodredila da budu kvasac u ruci Boga i Svete apostolske stolice koji }e, tijekom vremena, pro`eti tijesto ju`nih Slavena te ih privesti jedinstvu

Svete katoli~ke crkve. Pa iz svega toga proizilazi da Hrvate vaqa podupirati i iz dana u dan ~vr{}e ih vezati uz Svetu apostolsku stolicu. Takav odgovor bit }e najispravniji, u najve}em suglasju s dobrobiti katoli~ke crkve i ujedno neosporiv”. Po tre}i put biskup je izneo Vanuteliju svoje vi|ewe uloge Hrvata me|u Ju`nim Slovenima 15. decembra 1886. godine. Tada je napisao: “Ja sam ~esto izjavio i ponovio da smo mi Hrvati katolici od Boga predodre|eni da kao kvasac cjelokupno tijesto ju`nih Slavena pro`memo i malo pomalo ga k svetom jedinstvu katoli~ke crkve privedemo”. Po ovome se vidi da je [trosmajer duboko verovao i da je i druge hteo da uveri u to da su Hrvati predodre|eni da odigraju zna~ajnu versku misiju me|u Ju`nim Slovenima. Time bi oni, podr`ani od Vatikana, ali i od Be~a, postali vode}i verski i politi~ki ~inilac na Balkanu. [trosmajerov kroatocentrizam ispoqen je na vi{e na~ina, pa i povodom organizovawa katoli~kih biskupija na razli~itim podru~jima koja su bila izvan granica Hrvatske a biskup je `eleo da ih, ako ne odmah, ono u perspektivi, vidi kao sastavne delove Hvatske dr`avne teritorije. Posredstvom biskupija i katoli~kog sve{tenstva, koje ne bi bilo {kolovano u Ma|arskoj ve} u Hrvatskoj, nameravao je da ja~a i {iri rimokatolicizam i hrvatska nacionalna ose}awa. Ne bez razloga smatrao je da je to najboqi put i najprikladniji na~in kojim se mo`e uve}ati Hrvatska. Kada je pokrenuo pitawe stvarawa nove nadbiskupije u Bosni, kojoj je trebalo dati mitropolitanske nadle`nosti, [trosmajer se s tim nije saglasio. Smatrao je da “Hrvatsku, kako u politi~kom tako u crkvenom pogledu” nipo{to ne bi trebalo deliti, nego “jo{ vi{e ujediniti i ja~e povezati”. Pojedine razli~ite delove Rimokatoli~ke crkve u Hrvatskoj, po mi{qewu [trosmajera, trebalo je me|usobno sve te{wim vezama povezivati, utoliko pre {to su rimokatolici `iveli zajedno s nesjediwenom crkvom koja je ~vrsto bila povezana sa svojim delovima, “ne samo unutar granica na{e domovine nego i izvan we”. U svakom slu~aju biskup je svoj verski i crkveni kroatocentrizam gradio na uverewu da “bosanska biskupija istinski i stvarno pripada Hrvatskoj” i da ona treba da bude pod jurisdikcijom zagreba~ke mitropolije. Time je crkveno objediwavawe trebalo da prethodi teritorijalnom pro{irivawu Hrvatske. [trosmajer se o tome otvoreno izjasnio kada je, 22. maja 1883, napisao Vanuteliju: “Po mome mnijewu moralno zauze}e, koje ima prodrijeti u svijesti i srca stanovnika Bosne, mora fizi~kom zauze}u, da tako ka`em, prethoditi i na svaki ga na~in pripraviti”. Pored Rimokatoli~ke crkve i wenog sve{tenstva priperme za fizi~ko zauzimawe “na{e Bosne”, kako ju je biskup nazivao, imali su da obave dr`avni ~inovnici i upraviteqi Hrvati, “koji doma}i jezik, tj. hrvatski znaju”. Koliko je [trosmajer pre svega i iznad svega vodio ra~una o interesima Rimokatoli~ke crkve a bio daleko od istinske jugoslovenske misli, od iskrenih bratskih odnosa izme|u Srba i Hrvata, pravoslavnih i rimokatolika, vidi se i po wegovom stavu koji se ticao Sremske biskupije. Ta biskupija je, u vreme vlade Marije Terezije, kanonski bila sjediwena s Bosanskom biskupijom. [tosmajer je tvrdio da je takva odluka bila skroz pogre{na. O tome je 1. marta 1881. napisao Vanuteliju: “Ako je u katoli~kom svijetu tre-

balo koju biskupiju u{~uvati, u wezinome negda{wem sjaju i snazi, vaqalo je svakako u{~uvati Srijemsku biskupiju kojoj je posledwe sjedi{te bilo u Petrovaradinu, samo na pola sata od Karlovaca, sjedi{ta isto~nog mitropolita i patrijarha. Pi{u}i ove zadwe rije~i zapravo sam izrazio veliku potrebu da je katoli~ku biskupiju srijemsku, smje{tenu usred nesjediwenih Slavena, trebalo sa~uvati i na poseban na~in oja~ati”. Gotovo da je posle ovih re~i suvi{no isticati da je, po oceni [trosmajera, Sremsku biskupiju, sa sedi{tem u Petrovaradinu, trebalo o~uvati i oja~ati samo zato da bi se ona, podbo~ena pod Karlovce, {to uspe{nije mogla nositi sa Srpskom pravoslavnom crkvom i wenim vernicima. Dokaz je to da |akova~kog biskupa nije odlikovala verska tolerancija i hri{}anska qubav ve} rimokatoli~ka uskogrudost i iskqu~ivost. Tu uskogrudost, sebi~nost i iskqu~ivost on je ispoqio i prema muslimanima Bosne i Hercegovine. Wih je `eleo da pokatoli~i. Kada je do{lo do austrougarske okupacije Bosne i Hercegovine smatrao je da je to trenutak kada }e “obra}awa na katoli~ku veru krenuti od pobo`na `enskog pola”. Preveravawa muslimana ocewivao je kao “Bo`iju nakanu”. Zalagao se za to da se, uz pomo} austrijske vlade, uklone sve prepreke i zabrane koje su stajale na putu preveravawa muslimana. Ako se to desi, i ako se na ~elu Rimokatoli~ke crkve u Bosni na|e “u~en, rje~it i revan biskup”, muhamedanstvo bi, po wegovoj proceni, “u nekoliko desetle}a gotovo prirodnim putem” nestalo. Kad je [trosmajer saznao da je za nadbiskupa bosanskog predvi|en Josip [tadler, bio je zadovoqan. Tvrdio je da je [tadler “na izvrsnu glasu” i da }e, zacelo, “nade koje se u w pola`u ispuniti”. Kada se ispostavilo da preveravawe muslimanki nije i{lo bez te{ko}a ve} da su one iskrsavale s vi{e strana, biskup se u ~udu pitao: “(...) kako je to mogu}e pod apostolskim carem koji se, svakako, vodi najboqim nakanama? Kako to mo`e trpjeti vlada koja je katoli~ka ili bi katoli~ka barem morala biti”? Nezadovoqan i qut na austrougarsku vladu {to pokatoli~avawe muslimana u Bosni i Hercegovini nije i{lo onom brzinom i onim brojem kojim je on zamislio da treba da ide, po`alio se Vanuteliju: “(...) svim se silama nastoji zaprije~iti napredak slavenske stvari s kojom je sam Bog katoli~ku stvar u tim krajevima tijesno zadu`io, a kako se nadaju da }e plemstvo tih pokrajina, odnosno muslimani biti spremni u}i u savez s Ma|arima, ispada da je danas glavni ciq okupacije i uprave u svemu uga|ati muslimanima (...)” S namerom da omogu}i lako, brzo i {to masovnije preveravawe muslimana u rimokatolike, u ~emu je o~ekivao podr{ku austrougarskih vlasti, [trosmajer se pozivao na odluke Berlinskog kongresa, koje su za Bosnu predvidele punu slobodu savesti. Tu slobodu biskup je shvatao i tuma~io na svoj na~in. Ona se, po wemu, nije odnosila na pravo muslimana i rimokatolika da pre|u na pravoslavnu veru i na pravo rimokatolika i pravoslavnih da prihvate muslimansku veru, ve} jedino na pravo muslimana i pravoslavnih da postanu rimokatolici. Sa tim u vezi biskup je, 15. marta 1881, napisao: “Ako }e se uskoro uspostaviti hijerarhija u Bosni, mora se posebno pobrinuti za slobodu obra}ewa. Ono najmawe {to bi trebalo tra`iti od austrijske vlasti jeste da, bez obzira na bilo koji zakon koji }e tada biti na

snazi, svakome bude dopu{teno prigrliti katoli~ku vjeru i da poseban sud odlu~uje i ravna vlasni{tvom koje pripada obra}enicima”. [trosmajer je znao da Rimokatoli~ka crkva u Bosni i Hercegovini mo`e napredovati, ja~ati i pridobijati vernike samo u tom slu~aju ako bude imala dobru materijalnu osnovu. Zbog toga se brinuo da tu osnovu, koliko je mogu}e vi{e i boqe, obezbedi. I u tom pogledu pokazao se uskogrud i sebi~an. Sasvim je prirodno da jedan rimokatoli~ki biskup pre svega i iznad svega brine o svojoj Rimokatoli~koj crkvi. Me|utim, [trosmajer je bio spreman da ja~a Rimokatoli~ku na ra~un pravoslavne i muslimanske vere. Rimokatoli~ku crkvu u Bosni i Hercegovini hteo je da u~ini miqenicom cara, vlade i dr`ave, da je nametne kao vladaju}u a druge da pretvori u trpqene.” (isto; str. 57-64) “Spreman da radi na pokatoli~avawu muslimana, [trosmajer je budno motrio na svako preveravawe rimokatolika, na svako ja~awe protestantizma na tlu Hrvatske. Ma|arski protestantizam, pome{an sa semitizmom, koji je sve vi{e prevladavao u Ugarskoj, bio je, po oceni biskupa, ne samo rimokatoli~koj crkvi ve} i “drugim narodima {to unutar granica Ugarske prebivaju, veoma mrzak i pogibeqan”. Osu|ivao je bra~ne veze rimokatolika sa protestantima, Jevrejima i muslimanima. Smatrao ih je “dijametralno opre~nim kr{}anskom poretku”. Kad je re~ o rimokatoli~koj veri, [trosmajer je u svima podru~jima `ivota bio spreman da je brani i ~uva od bilo ~ijih i bilo kakvih po wemu vi|enih {tetnih uticaja. Iz tih razloga, da bi sa~uvao ~istotu rimokatoli~ke vere, bio je protiv “verske sno{qivosti” a kad ju je i gde ju je uo~avao, o{tro ju je osu|ivao.” (isto; str. 64-65) “U seriji “Monumenta Vaticana Croatica”, kao posebno izdawe, kw. 1, Hrvatski dr`avni arhiv, “Kr{}anska sada{wost” i “Dom i svijet”, objavili su u Zagrebu tokom 1999. godine kwigu “Korespondencija Josip Juraj Strossmayer – Serafin Vannhutelli 1881-1887.” U to vreme Vanuteli je bio papski nuncije u Be~u. Prepiska sadr`i ukupno 110 pisama, od kojih samo 20 Vanutelijevih. Uz 90 [trosmajerovih pisama nalazi se 17 po sadr`aju raznovrsnih priloga. Originali ove prepiske ~uvaju se u Tajnom vatikanskom arhivu, u fondu “Arhiv Be~ke nuncijature”. Re~ je o diplomatskoj tajnoj korespondenciji koja dosad nauci nije bila dostupna. ^itava prepiska izme|u dvojice rimokatoli~kih prelata vo|ena je na latinskom. Sva dokumenta {tampana su uporedo, na latinskom i u hrvatskom prevodu. Po svom sadr`aju korespondencija izme|u [trosmajera i Vanutelija je raznovrsna, ali u ve}ini slu~ajeva odnosi se na religiozna pitawa. Van svake sumwe ona je od izuzetnog zna~aja za osvetqavawe li~nosti |akova~kog biskupa Josipa Juraja [trosmajera kao i za razja{wavawe i razumevawe wegove verske i svetovne politike. U ovom osvrtu na prepisku [trosmajer – Vanuteli najvi{e pa`we posve}eno je pitawu [trosmajerovog odnosa prema Srbiji i Crnoj Gori, Srbima i pravoslavqu, biskupovom odnosu prema Bosni, Austro-Ugarskoj i dinastiji Habzburga, Ugarskoj i Ma|arima, uniji i unija}ewu, Jevrejima i masonima, protestantima i protestantizmu. Sve su to pitawa koja su zaokupqala wegovu pa`wu i o kojima je Vanuteliju iskreno, prikriveno od javnosti, otvarao svoje srce, iznosio svoje poglede, obrazlagao svoje te`we i ciqeve.

Prepiska s nuncijem Vanutelijem obiluje podacima koji se ti~u sklapawa konkordata izme|u Svete apostolske stolice s jedne i Crne Gore i Srbije s druge strane. Konkordatima je, formalno, trebalo da se re{i pitawe malobrojnih rimokatolika u Crnoj Gori i Srbiji. Me|utim, kako proizlazi iz [trosmajerovih pisama, pravima koje bi stekla Rimokatoli~ka crkva u dvema srpskim dr`avama bilo bi omogu}eno ubrzano preveravawe pravoslavnih. Zbog toga, a ne zbog neznatnog broja tamo{wih rimokatolika, biskup bosansko-|akova~ki i sremski i vikarni episkop beogradsko-smederevski J. J. [trosmajer ulagao je velike napore da do|e do konkordata. Koliko mu je stalo do konkordata sa Srbijom, toliko i jo{ vi{e mu je stalo do konkordata sa Crnom Gorom. Pretpostavqao je da je Crna Gora u verskom pogledu mek{a, da }e u woj Rimokatoli~ka crkva lak{e i br`e mo}i da uhvati korena nego u Srbiji.” (isto; str. 79-80) “[trosmajerova prepiska s nuncijem Vanutelijem do kraja je razobli~ila i razjasnila wegove najva`nije verske i nacionalno-politi~ke namere i ciqeve. Iz prepiske nedvosmisleno proizilazi da je |akova~ki biskup pre svega i iznad svega bio rimokatolik i to tvrdi, beskompromisni i prema svima drugim crkvama i veroispovestima iskqu~iv i netrpeqiv. Na Srbe pravoslavne vere on nije gledao kao na bra}u druge vere ve} kao na raskolnike, {izmatike, focijevce, bizantince i krmeqivce. Sli~an potcewiva~ki i nipoda{tavaju}i stav imao je i prema protestantima i muslimanima. Za wega je jedina, istinska i prava Hristova vera, vera nad verama, i prava Hristova crkva, crkva nad crkvama, bila samo rimokatoli~ka vera i samo Rimokatoli~ka crkva. On je bio vatreni Hrvat i sve {to je ~inio i radio ~inio je za dobro Hrvatske i Hrvata. On je u svakom pogledu bio tipi~an kroatocentrista. Uz pomo} Be~a, dinastije i apostolskog veli~anstva, kao politi~kih ~inilaca, i uz pomo} Svete apostolske stolice, kao sna`nog moralnog ~inioca, [trosmajer je uvek i svugde poku{avao da na ra~un drugih naroda (Ma|ara, Srba, muslimana iz Bosne i Hercegovine) stekne neke prednosti za wegove Hrvate i za wegovu Hrvatsku. Biskupov nedosawani san bila je velika rimokatoli~ka Hrvatska, Hrvatska u ~ijim okvirima bi se na{le Bosna i Hercegovina. Sve planove i ciqeve koji su se ticali Hrvatske i Hrvata [trosmajer je vezivao za Austriju, tj. Austro-Ugarsku i wenu habzbur-lorensku dinastiju. Uz wenu pomo} i u weno ime `eleo je da {iri granice Hrvatske na Balkanu, da otuda potiskuje pravoslavqe i da suzbija uticaj pravoslavne Rusije. Zbog interesa Hrvata i Hrvatske, ~iju sudbinu je vezivao za Austriju, biskup je bio dosledni i uvereni austrofil.” (isto; str. 80-81)

9. O velikohrvatskoj ideji srbomrsca Star~evi}a
@uti} ukazuje da su Riterove ideje, osim na Qudevita Gaja, presudno uticale i na Antu Star~evi}a. “Tvorac velikohrvatske prava{ke ideje Ante Star~evi} je bio pod jakim uticajem Riterovog svehrvatstva zasnovanog na rimokatoli~koj osnovi. Upravo su A. Star~evi} i E. Kvaternik Riterovo svehrvatstvo isticali kao program svog “prava{tva”. Riterovu Croatia redivivu su posebno cenili zbog

wezinog istoricizma, terminologije i isticawa hrvatskog imena. Kri`ani}evo delo nije u to vreme moglo uticati na politi~ku misao u Hrvata zato {to se za wega do kraja 60-tih godina nije znalo. Naime, tek ga je 1869. otkrio Ivan Kukuqevi} – Sakcinski. A. Star~evi} je u mladosti bio odu{evqeni prista{a ilirskog pokreta iz koga je i politi~ki ponikao. Revolucionarne 1848. godine u zanosu je slavio bana Jela~i}a i izrazio veru u skoru obnovu nekada{weg legendarnog hrvatskog kraqevstva koje je, prema wemu, obuhvatalo krajeve “od mora pa do vode Mure, od Qubqane pa do grada Jajca”. Godine 1851. osudio je upotrebu srpskog imena za narodne pesme koje je izdao Vuk Karayi}. Star~evi} je osu|ivao sve ono {to bi eventualno smetalo {irewu i stvarawu velike hrvatske dr`ave. Pedesetih godina XIX veka on je osu|ivao ustanke bosanske (srpske) raje protiv bosanskih aga i begova. Godine 1858. prvi put je izrazio svoje uverewe o bosanskim muslimanima kao “po kervi i jeziku naj~istijom bra}om”. Star~evi} je predlagao da Hrvatska uredi odnose sa Austrijom i Ma|arskom kroz me|unarodne ugovore. Preduslovom za to smatrao je uspostavqawe celovitosti “hrvatskih zemaqa”, tj. Hrvatske, Slavonije s Granicom, Dalmacije i Me|imurja, a “privolenijem stanovni{tva” trebalo je da im se pridru`i i “sav ju`ni i severni zapadni kraj nekada{we velike Kraqevine Hrvatske”, kako Star~evi} naziva slavenske zemqe, u kojima `ivi “po kervi, po jeziku, po pro{losti, i ako Bog da u budu}nosti jedan te isti narod”. Slavensko ime ocenio je kao tu|i nadimak koji obele`ava su`wa i koji nema zna~ewe narodnog imena, a “slavjanstvo” ili “slavjansko bratstvo” samo su mu prazne re~i. U ~lanku “Stranke u Hrvatskoj” (Hervat, 1868) Star~evi} je prvi put primenio kovanicu “Slavoserb”, koju je upotrebqavao u razli~itim zna~ewima dvostrukog roba. U raspravi je nastojao to ime da {to vi{e ponizi. Negiraju}i srpsko ime Star~evi} ga je ukqu~io u {iroki pojam hrvatskog naroda. Ante Star~evi} je bio oli~ewe borbenog hrvatskog nacionalizma u nastajawu. U wegovim o~ima Hrvatska je nezavisna zemqa koja je u pro{losti od dobre voqe u{la u personalnu uniju s Ma|arskom i Austrijom. Stvorio je devizu “Ni Be~ ni Pe{ta no za nezavisnu i cjelokupnu slobodnu Hrvatsku”. Star~evi} razvija misao “historisjkog dr`avnog prava Hrvatske”. Jovan Skerli}, srpski liberal koji ina~e nije poznavao svrhu rada na stvarawu mitomanske hrvatske istoriografije, tvrdio je da slavenska misao, jugoslavenska ideja, narodna politika srpsko-hrvatska, nisu imali ogor~enijeg protivnika od vo|e hrvatskih prava{a. A. Star~evi} prezire slavenstvo. Govorio je da izme|u Hrvata, ^eha, Poqaka i Rusa, nema nikakvog jedinstva, ni krvnog ni jezi~kog. Po wemu Srbi ne postoje a ime Srbin izvodi od re~i servus (rob) ili svrabe` (~ergarsko pleme koje je patilo od svraba). Problem Srba Star~evi} re{ava raspravom “Pasmina Slavenoserbska u Hrvatskoj”. Po wemu Srbi su samo geografski pojam, srpska istorija ne postoji, srpski jezik je izmi{qotina. Srpstvo su u najnovije doba stvorile Rusija i Austrija. Sve {to je dobro kod Srba to je samo hrvatsko. Govori o hrvatskoj dinastiji Nemawi}a; na Kosovu je bilo svih samo ne Srba. Ono {to

se u wegovo vreme zvalo Srbima to su pohrva}eni Vlasi, Arbanasi i Cigani, ne~ista rasa. Samo iz velike mr`we prema Srbima govorio je o Bugarima sa mnogo ne`nosti. Turska je za wega kulturna zemqa. Prava{ku velikohrvatsku ideju nametao je u Dalmaciji politi~ar hrvatske prava{ke i klerikalne orijentacije Mihovil Pavlinovi} (18311887). Bio je vatreni pobornik ideje zdru`ewa Dalmacije sa Hrvatskom i Slavonijom pod integralnim hrvatskim imenom. Zbog takvih nastojawa bio je neminovan wegov sukob sa pristalicama dalmatinske autonomije koji su bili protiv sjediwewa Dalmacije sa Banskom Hrvatskom. Hrvatski istori~ar Nik{a Stan~i} posebno je isticao da je Mihovil Pavlinovi} “proglasio katolicizam osobinom hrvatske nacije” i da je `eleo da se Srbi “osje}aju Hrvatima”. Godine 1869. pisao je u svehrvatskom zanosu: “Kad svi u`ivamo jedne hrvatske slobode, jedno isto pravo hrvatske dr`ave, kad smo svi sinovi jedne hrvatske domovine; svi smo i du`ni ponositi se dr`avqanstvom hrvatskim; svi smo du`ni pred svietom se kazati ro|ena bra}a majke hrvatske. Ako bra}a gr~ko-isto~na u Hrvatskoj ne}e da se zovu Hrvati po narodu, neka priznadu {to svak `iv zna da su Hrvati po hrvatskoj zemqi i po hrvatskoj dr`avi; mi daqe ne iziskujemo; nam je dovoqno da hrvatska narodno-dr`avna cjelokupnost ostane ogra|ena; nam je dovoqno da Srbi razume, da mi Hrvati nismo du`ni stvarati srbstvo u Hrvatskoj”. Pavlinovi}evo prava{tvo je bilo klerikalno-rimokatoli~ko. On je tvrdio da su Srbi u hrvatskim zemqama za svoje ime saznali tek u vreme srpskih ustanaka po~etkom XIX veka, a da su Srbi u stvari “Hrvati pravoslavne vjeroispovesti”. Prema Pavlinovi}u Srbi, dodu{e, imaju svoju dr`avu, ali nemaju “du{evnu” samostalnost zbog svoje “bizantske tradicije”, dok u Hrvatima-katolicima vidi nosioce evropske kulture. Daqe je isticao da je Hrvatska naprednija od Srbije, jer je iza we stajala odbrambena mo} velikog carstva (austrijskog), “stupa katolicizma”. Za razliku od Star~evi}a, koji je nastupao pod parolom “ni Be~ ni Pe{ta”, Pavlinovi} je bio za ostanak Hrvatske u okviru Habsbur{ke monarhije. Pavlinovi} je u isticawu srpskog nacionalnog imena video i srpsku dr`avotvornu tendenciju na tlu Hrvatske pa mu je zbog toga smetalo to ime. Treba ista}i ~iwenicu da Pavlinovi} nije prihvatao Star~evi}evo stanovi{te da su svi Ju`ni Slaveni, pa prema tome i Srbi u Srbiji, Hrvati. On je priznavao srpsku politi~ku naciju i dr`avu, ali samo u Srbiji. Pavlinovi}evi stavovi nai{li su na otpor i odgovor srpske strane. Vo|a Srpske stranke u Dalmaciji, Sava Bjelanovi}, ustaje protiv “hrvatskog dr`avnog prava”, koje, po wegovom mi{qewu, slu`i pohrva}ivawu Srba i prikqu~ewu Bosne i Hercegovine Hrvatskoj. Pavlinovi}evi stavovi su postali jedan od najja~ih argumenata Srpske stranke protiv ujediwewa Dalmacije i Hrvatske. Bjelanovi} je u hrvatskom dr`avnom pravu video samo oru|e Austro-Ugarske monarhije. On je ~esto isticao da je samo srpska nacionalna misao narodna, dok je hrvatska samo tu|inski proizvod. Bjelanovi} je vizionarski zloslutno predose}ao da }e se hrvatstvo i daqe {iriti i to preko onih koji su ga i za~eli (projektovali) iz germansko-dr`avotvornih i rimokatoli~ko-misionarskih razloga.” (isto; str. 126-129)

Mora se priznati da ni onovremeni Srbi u Austro-Ugarskoj, kao ni dana{wi, nisu dubqe znali ni naslu}ivali odakle i dokle se`e hrvatska dr`avotvorna megalomanija. Svaki srpski otpor tim neproniknutim tvorcima hrvatskih stremqewa bio je vi{e stihijski poku{aj pojedinaca da uka`u na krajwu svrhu takvih nastojawa, a ne smi{qen zajedni~ki politi~ki program jedinstvenog srpskog korpusa. Srpska {tampa u Dalmaciji (“Srpski list”, odnosno “Srpski glas”) osporavala je kontinuitet hrvatske dr`avnosti i postojawe hrvatskog dr`avnog prava. Prema pisawu “Srpskog glasa”, istorijska osnova ovog prava “nije ni toliko dokazana koliko oni mitolo{ki bojevi... oko grada Troje...”, a zemqe koje su hrvatski politi~ari obuhvatili pojmom dr`avnog prava “nisu nikada sa~iwavale jedno dr`avno tijelo pod ’hrvatskom krunom’, ili kraqem”; pozivawe na hrvatsko dr`avno pravo tog obima je “uobra`ewe i samoobmana”, a na takvim temeqima zahtevati ujediwewe i celokupnost hrvatskih zemaqa je “zabluda i nezrelost politi~ka”. Netrpeqivost Srba i Hrvata “Srpski list” (“Srpski glas”) do`iqavao je kao borbu izme|u rimokatolicizma i Srpstva. Pisci u “Srpskom listu” bili su ube|eni da je Rimokatoli~ka crkva sistematski radila na pretvarawu Srba u Hrvate: “Strahovita je bila, kako je dobro poznato, i golemim raznovrsnim sredstvima razpolagala katoli~ka propaganda na zapadu na{eg dvoimenog naroda za pro{lih vjekova, ter je stotioce tisu}a pravoslavnih Srba pokatoli~ila i ujedno im hrvatsko ime kao sinonim katolika nametnula...” Daqe pi{u: “Hrvatstvo je u nas novost, {to su nam popovi unijeli, dok je na{e Srpstvo od vjekova”; “Rimokatoli~ki popovi... okre}u vjerom katoli~kom ovaj narod u Hrvate, to radi svojijeh politi~kijeh namjera”. Smatraju}i da su rimokatoli~ki sve{tenici imali jako negativnu ulogu u istoriji Srba, “Srpski list” je o wima pisao sa prezirom i osudom. Prema tuma~ewu “Srpskog lista” hrvatstvo je, dakle, nastalo ve{ta~kim putem, wegovo postojawe nema nikakvih realnih osnova, wime manipuli{e Rimokatoli~ka crkva kako bi suzbila pravoslavqe i svoj uticaj pro{irila i na prostore koji su vekovima uspevali da ostanu izvan wenog doma{aja. Za razliku od prava{tva u Hrvatskoj i Slavoniji, koje je u svojoj po~etnoj fazi (do pojave Josipa Franka) bilo u dobroj meri liberalnog ideolo{kog usmerewa, prava{tvo u Dalmaciji je rimokatoli~ko klerikalnog ideolo{kog odre|ewa. Takvo prava{tvo je posebno podupirao sve{tenik Ivo Prodan koji je, od 1877. godine, ure|ivao list “Katoli~ka Dalmacija”. Prodan je ure|ivao ovaj list u nacionalnom hrvatskom duhu pod uticajem Pavlinovi}evih ideja i prava{tva iz Hrvatske. Osnovni zadatak lista bio je da pobija liberalizam i propagira klerikalizam. Osnovno Prodanovo geslo, koje je 1844. ubacio u svoj strana~ki program, bilo je: “Najprije Bog, najprije vjera, pa domovina”. Kao i M. Pavlinovi} i Ivo Prodan je bio za ~vrsti oslonac Hrvatske na Be~. Neophodno je ista}i da su sve manifestacije hrvatske gra|anske politike u XIX i XX veku bile pod okriqem fikcije “hrvatskog dr`avnog prava”, koje je samo u oblasti fantasti~ne dr`avnopravne teorije proglasilo postojawe “tisu}godi{we” hrvatske dr`avnosti. Tzv. “hrvatsko dr`avno

pravo” stvarno se sastojalo iz zbirke normativnih pojedina~nih propisa i pismenih garancija koje je Austro-Ugarska propisivala za svoje “cesarovine”, a koje su obuhvatale, u najboqem slu~aju, izvesnu za Be~ i Budimpe{tu ne{kodqivu lokalnu administrativnu autonomiju i to u sporednim “zemaqskim” pitawima. Jasno je da je vlast u Banskoj Hrvatskoj i Slavoniji dolazila iz Budimpe{te, koja je postavqala banove i ostalu ni`u administraciju, i koja nije zavisila od lokalne politi~ke igre u Hrvatskoj i Slavoniji.” (isto; str. 130-131)

10. Misionarske i prozelitske aktivnosti Vatikana
@uti} iznosi statisti~ke podatke iz kojih se vidi kako je pokatoli~avawe uticalo na smawewe broja Srba i stranaca. “Stvarawe unitarne rimokatoli~ke Hrvatske, naro~ito tokom XX veka, za Vatikan i Rimokatoli~ku crkvu je bilo imperativ vremena, jer je imalo neprocewivi zna~aj za ostvarewe uspe{nih misionarskih i prozelitskih aktivnosti na Balkanu. Vremenom su pokr{teni Srbi (konvertiti) i rimokatolici stranci (Nemci, ^esi, Slovaci, Slovenci, Italijani, Rusini, Ma|ari i dr.) Hrvatske, Slavonije, Dalmacije i {ireg Balkana, preuzimali hrvatsko ime i postajali naj~istiji, odabrani Hrvati. Hrvatska je na taj na~in stvarno u sve ve}oj meri postajala jednonacionalna tvorevina bez nacionalnih mawina. Za ovakve tvrdwe neophodno se pozvati na egzaktne statisti~ke podatke o nacionalnoj (narodnosnoj) i verskoj strukturi stanovni{tva kako bi se videlo u kojoj se meri, zbog svehrvatske unifikacije, smawio broj stranaca i Srba dana{we Republike Hrvatske. Ograni~i}emo se na statisti~ki popis stanovni{tva austrijske administrativne oblasti Hrvatske i Slavonije (sa Sremom) u razdobqu od 1875. do 1910. godine. Prvo {to pada u o~i je ~iwenica da su Kraqevina Hrvatska i Kraqevina Slavonija u verskom i narodnosnom pogledu bile vrlo heterogene pokrajine. Pored Hrvata i Srba najbrojniji su bili Nemci. Prema austrijskom popisu stanovni{tva iz 1890, nema~kim jezikom govorilo je 117.493 stanovnika; prema popisu iz 1900. godine 134.000, dok su prema popisu iz 1910. nema~kim jezikom govorila 132.150 stanovnika. Najve}i porast stanovni{tva u Hrvatskoj i Slavoniji zabele`ili su Ma|ari zahvaquju}i, kako isti~e hrvatska istoriografija, ma|arizaciji hrvatskog, ali mi bi rekli i srpskog, slovena~kog i nema~kog stanovni{tva u vreme liberalnog re`ima Kuena Hedervarija. Prema popisu stanovni{tva iz 1880, Ma|ara je bilo 41.417; prema popisu iz 1890. godine 68.794; prema popisu iz 1900. godine 90.180; prema popisu iz 1910. godine 103.405. U Hrvatskoj i Slavoniji ~e{kim jezikom govorila su prema popisu iz 1890. godine 27.521 stanovnika, prema popisu iz 1900. godine 31.588, prema popisu iz 1910. godine 31.252 stanovnika. Slova~kim jezikom govorila su prema popisu iz 1890. godine 13.614 stanovnika, prema popisu iz 1900. godine 17.342, prema popisu iz 1910. godine 21.458 stanovnika. Broj stanovnika koji su govorili slovena~kim jezikom podupire Kopitarevu i Miklo{i}evu tezu o pripadnosti svih kajkavaca (Hrvatskog Zagorja) korpusu slovena~kog naroda. Prema popisu stanovni{tva iz 1880. go-

dine, slovena~kim jezikom govorila su 20.102 stanovnika, dok su prema popisu iz 1900. slovena~kim jezikom govorilo 19.180 stanovnika. Do posledweg austrijskog popisa iz 1910. zabele`en je drasti~an pad broja Slovenaca na 15.686 pripadnika. Uzroci takvog populacionog kretawa ne mogu se utvrditi bez studijskih istra`ivawa. Mo`emo samo naga|ati da li se broj Slovenaca smawio usled naglog iseqavawa, ili zbog novog rimokatoli~kog kursa koji je i{ao ka {irewu hrvatskog imena, naro~ito od Prvog hrvatskog katoli~kog sastanka 1910. godine. Tako|e je uo~qivo da je opao i broj Nemaca i ^eha prema popisu iz 1910. u odnosu na popis iz 1900. godine. Verska pripadnost stanovni{tva bila je tako|e vrlo raznolika. Rimokatolika, razli~itog narodnosnog i nacionalnog sastava, bilo je najvi{e – 1,863.847 prema popisu iz 1910. godine. Treba ista}i da je u razdobqu od 1869. do 1910. bio veliki porast rimokatolika – za oko 600.000 pripadnika. Kada se od ukupnog broja rimokatolika (prema popisu iz 1910) oduzmu brojni stranci, koji su bili uglavnom rimokatolici, dobije se zbir od oko 1,550.000 rimokatolika Slavena. Me|u wima je najvi{e bilo rimokatolika koji su nosili hrvatsko ime, ali ne treba zaboraviti da su u to vreme bili brojni [okci i Buwevci (naro~ito u Slavoniji i Sremu), kao i Srbi-katolici, koji su se vremenom u sve ve}em broju po~eli narodnosno opredeqivati kao Hrvati. Pravoslavaca ili grko-isto~nih bilo je prema popisu iz 1910. godine 649.453. Iako je bio visok natalitet pravoslavnih Srba, porast stanovni{tva nije bio na nivou onoga kod rimokatolika. ^ak je u odre|enim periodima zable`en i pad broja pravoslavnih Srba (1869. godine 511.802, a 1880. godine 97.746 pripadnika). Prema popisu iz 1890. godine zabele`en je porast na 567.443, dok je prema popisu iz 1900. bilo 612.628 pripadnika. Ostale crkve i verske organizacije imale su skroman broj pripadnika u Hrvatskoj i Slavoniji. Prema popisu iz 1910. evangelika je bilo 50.452, mojsijevaca (izraeli}ana) 21.013, grko-katolika (unijata) 17.396.” (isto; str. 156-158) U poglavqu “Rimokatoli~ki prozelitizam nad Srbima i [iptarima Kosova, Metohije i Makedonije”, @uti} iznosi podatke da je Italija uz pomo} Vatikana radila na ostvarivawu dominacije preko “Velike Albanije”, i da je Rimokatoli~ka crkva nastavila prozelitsku delatnost na podru~jima naseqenim albanskim i srpskim stanovni{tvom. “’Umjetni uzgoj mr`we’ na Kosovu i Metohiji krajem XIX i po~etkom XX veka, dodatno su, pored Turske i islama, inspirisali Vatikan i “apostolska” Habsbur{ka monarhija. Austrija je, zajedno sa Francuskom, zadobila u XVIII veku pravo za{tite rimokatolika u Osmanlijskom carstvu. Do Berlinskog kongresa 1878. godine preimu}stvo kod za{tite rimokatolika imala je Francuska. Od Berlinskog kongresa Francuska se vi{e anga`uje na Istoku (Liban), a u severnoj Albaniji i na Kosovu i Metohiji istiskuje je Austro-Ugarska. U Tirolu u Austriji obrazovana je misionarska {kola za frawevce koji su slati na Balkan. Arbana{ki svetovni kler primao je prethodno obrazovawe u Skadru u jezuitskom kolegiju. Uz pomo} Austrije podizane su crkve, a albanski pitomci poha|ali su {kole u Austriji, naro~ito zbog izu~avawa nema~kog jezika.

Zauzimawem kosovsko-metohijskih i makedonskih krajeva posle balkanskih ratova, Srbija i Crna Gora, kao pravoslavne zemqe, na{le su se na udaru vatikanske i habsbur{ke propagande. Srpske dr`ave su optu`ivane da su, umesto “kri`arskog rata protiv nevernika” muslimana, udarile na rimokatolike. Umesto da su juri{ali pod parolom “Za krst i slobodu”, pravoslavni bojovnici su, kako isti~e klerikalni splitski “Dan”, nastupali sa usklikom: “Udri katolike i wihovu slobodu”.” (isto; str. 172-173) “Italija je, posle Prvog svetskog rata, preuzela ulogu Habsbur{ke monarhije. Posebno je podsticala albanski iredentizam prema Kosovu, Metohiji, zapadnoj Makedoniji i Crnoj Gori. Vatikan i Rimokatoli~ka crkva su joj poslu`ili kao saveznik kod ostvarewa italijanske dominacije preko ideje o stvarawu “Velike Albanije”. Vatikanska Kongregacija za propagandu vere nastavila je u Kraqevini SHS ranije zapo~eti misionarski rad na podru~jima naseqenim albanskim i srpskim stanovni{tvom. Glavni sto`er rimokatoli~ke antijugoslavenske delatnosti i rimokatoli~kog prozelitizma bio je italofilski isusovac, nadbiskup skopski Lazar Miedia. Kao svedo~anstvo Miedijinih prozelitskih nastojawa stoji pismo albanskog misionara Mihela Tarabulusa (na italijanskom jeziku) od 15. januara 1920, koje je on uputio L. Miediji. Karakteristi~an je slede}i pasus: “Budu}i su ovi seqaci (srpski – N. @.) mnogo zaostali, goli u du{evnom telu i vremenitom pogledu, i po{to uvek upotrebqavaju slovenski jezik, ne bi li mo`da bilo nu`no da ih malko podignemo, pa i poarnautimo? A, to, kako da se boqe postigne nego li upravo pomo}u prosvete i kalu|erica. Mislim da bi sa {kolom i sa malo poduke deci oba pola, ubrzo ovaj kraj promenio izgled i mi bi kroz malo godina imali drugi narod koji bi govorio na{im jezikom. Kad bi to bilo ja se ne bih ustezao da `rtvujem za takvo delo vi{e od polovine svog imawa”. Tarabulus je hteo da pomo}u milosrdnih sestara pretopi stanovnike nekoliko srpskih sela svoje parohije (Letnica, [a{are, Vrnovo, Vrzino Kolo) u Albance, odnosno da izvr{i albanizaciju Srba-katolika. Na Miedijin “arnautluk” upozoravao je i istarski pop [ime Picini}, koji je bio sekretar skopske nadbiskupije, isti~u}i da je rimokatolicizam za Miediju bio samo veo kojim je pokrivao svoj arnautluk. @upnika Tadiju Ivanovi}a iz Jaweva Miedija je progonio zato {to je ostao veran jugoslavenskoj narodnoj misli i bio dobro~initeq “bednih i zlostavqanih Jugoslavena”. Miedija ga je progonio i zbog toga {to se on solidarisao sa lo{im polo`ajem “hrvatskih sestara milosrdnica, koje su imale filijalu u Prizrenu, zavisnu od Zagreba”. Sestre milosrdnice Miedija je “fanati~no mrzio” i nastojao je da se protera predvodnica sestara “Hrvatica dalmatinska”, zbog wezine narodnosti. Miedija je protiv Tadije Ivanovi}a, ina~e Srbina-rimokatolika, anga`ovao letni~kog `upnika Mihela Tarabulusa, koji je Ivanovi}a optu`ivao da pohrva}uje Albance rimokatoli~ke vere. S druge strane, katoli~ko sve{tenstvo je vodilo i akciju katoli~ewa muslimana (Arnauta) Kosova i Metohije. Tako je pregledom mati~nih kwiga u katoli~koj crkvi u Stublima i Letnici utvr|eno da su brojni muslimani (Arnauti) uneseni u te kwige kao katolici. U kwigama su se nalazili po-

daci o datumu kr{tewa, krsnim kumovima i novom katoli~kom imenu. Ovi podaci uno{eni su u mati~ne kwige na latinskom jeziku, od 24. novembra 1842. u crkvi u Letnici, a od 15. aprila 1906. u crkvi u Stublima. Pregledom mati~nih kwiga u rimokatoli~koj crkvi u Stublima i Letnici utvr|eno je da je ukupno kr{teno sedam muslimana iz Stubla i Letnice. Interesantno je pomenuti da su krsni kumovi bili, pored Arnauta i Srbi rimokatoli~ke vere. Prlikom regrutacije u srezu gwilanskom, 1934. godine, otkriveni su slu~ajevi “dvoverni{tva” (islamsko-rimokatoli~kog), jer su mladi}i bili upisani u muslimanske i katoli~ke mati~ne kwige. Vrhovno stare{instvo Islamske verske zajednice `alilo se Ministarstvu pravde zbog rimokatoli~kog prozelitizma. Mladi}i regruti su izjavili da oni nisu kr{teni niti da pripadaju katoli~koj veroispovesti, ve} da su Arnauti vere muslimanske. Rimokatoli~ki `upni ured u Gorwoj Stubli upisao je desetak muslimana u svoje mati~ne kwige, dodav{i im pored muslimanskog imena i katoli~ko, npr. Ismailovi} Arif – Ivan Yon. Vrhovno stare{instvo Islamske verske zajednice skrenulo je pa`wu dr`avnim vlastima na “nepatriotsku i prozelitsku akciju katoli~kog sve{tenstva u ovom srezu, koje na ilegalan na~in radi na pokr{tavawu muslimana”, pa je navelo i konkretan slu~aj gde su javno pozivali muslimane da se pokatoli~e prete}i im da }e ih u suprotnom Italija “sve poklati po{to okupira te krajeve”. Vrhovno stare{instvo je zahtevalo da se katoli~ki `upni ured u Gorwoj Stubli pozove na odgovornost i da se iz wihovih mati~nih kwiga izbri{u svi muslimani. Me|utim, na~elnik Katoli~kog odeqewa Ministarstva pravde, sve{tenik A. ^i~i}, ocenio je da se u ovim slu~ajevima “dvoverni{tva” ne radi o “katoli~kom prozelitizmu po{to su u pitawu lica ro|ena 1903. godine koja su tih godina i zavedena u katoli~ke `upne matice”. Vrlo pristrasna ocena za o~igledan prozelitski ~in! U arhidijecezi (biskupiji) skopqanskoj bilo je uo~i Prvog svetskog rata 15.224 `iteqa rimokatoli~ke vere. Najvi{e ih je bilo u |akovi~koj parohiji (6.039), u pe}koj (3.744), u parohiji Jawevo 2.218, prizrenskoj 1.988, skopskoj 618, u parohiji Stubla 324, parohiji Ferizovi} 130, u parohiji Mitrovica 63. U Jawevu svi parohijani su po narodnosti bili Srbi rimokatoli~ke vere, dok je na ~elu parohije bio Srbin-katolik don Nikola Glasnovi}. U Letnici, koja je pripadala Crnoj Gori, parohijani su bili “Srbi pome{ani sa Arbanasima”. Na ~elu parohije bio je Srbin-katolik don Toma Glasnovi}. U ostalim parohijama rimokatolici su uglavnom bili Arbanasi ([iptari). U skopskoj parohiji, u kojoj su rimokatolici uglavnom bili Arbanasi, paroh je bio Srbin-katolik Tadija Ivanovi}. Vi{egodi{wi proces katoli~ewa Srba i Albanaca Kosova i Metohije danas bere svoje plodove u Jawevu i Letnici gde je katoli~ko stanovni{tvo postalo hrvatsko. Brojni katoli~ki sve{tenici iz Jaweva bili su u razdobqu Kraqevine Jugoslavije Srbi – katolici. Katoli~ki sve{tenici su javno pozivali muslimane da se pokatoli~e. U slu~aju odbijawa da prihvate katoli~anstvo sve{tenici su im pretili da }e ih Italijani sve pobiti kada jednog dana do|u u te krajeve.

Interesantno je pomenuti, izvan ovog kosovsko-metohijskog konteksta, aktivnost politi~ara i ~inovniak (muslimana) cazinskog sreza (BiH) koji su radili na hrvatizirawu tog kraja, odnosno na stvarawu “Hrvata – muslimanske vere”. Vrlo je dragocen (zbog rariteta) dokument koji je Ministarstvo unutra{wih poslova uputilo Ministarstvu pravde 27. septembra 1929. godine. U wemu se, izme|u ostalog, ka`e slede}e: “Svi ~inovnici tajno, u mnogo mawoj meri nego ranije, rade na hrvatizirawu cazinskog sreza. U tom poslu najboqe se zapa`aju biv{i mesni vo|a MO (verovatno JMO – Jugoslavenske muslimanske organizacije – N. @.) Fekija Kadi}, sudija ovda{weg kotarskog suda, kao i Mustafa Zuhri}, {erijatski ve`bovnik i zet biv{eg narodnog poslanika Nurije Pozderca... [. Kadi} stanuje, hrani se i stalno nalazi u dru{tvu biv{eg narodnog poslanika Pozderca...”. U MUP-u preporu~uju da se navedeni smene sa svojih funkcija, a da se za {erijatske sudije postave Kraini} i Jaki} iz Sanskog Mosta, zato {to su oni kao “Srbi-muslimani obqubqeni u ovom kraju”.” (@uti}; cit. delo; str. 172-177) U poglavqu “Rimokatolicizam u Srbiji” @uti} isti~e da je “rimokatolicizam u Srbiji do`iveo pravu afirmaciju posle 1918. godine”: “Beograd i Srbija sa~iwavali su u crkvenom pogledu u Kraqevini SHS (do 1924) samo jednu katoli~ku misiju pod patronatom (jurisdikcijom) Kongregacije za propagandu vere. Nad Srbijom se protezalo “apostolsko” misionarsko delovawe frawevaca. General fraweva~kog reda iz Rima zahvaqivao se 1919. vladi Stojana Proti}a (koji je ina~e bio blagonaklon prema Vatikanu) na “laskavim priznawima” i “ne`noj pa`wi” koje su iskazivali bosanskim frawevcima i wihovom misionarskom radu. “Sinovi sv. Frawe” su, prema re~ima generala, u pro{lim vekovima razvili intenzivnu delatnost u pravcu “du{evnog i materijalnog dobra srpskog naroda”, tako da je wihova uspomena bila uvek `iva u wegovoj sredini. General je o~ekivao da }e biti sre}a za bosanske frawevce da nastave “predaju” (misiju) svoje bra}e me|u srpskim narodom “koji im je jo{ uvek sklon unato~ rastavi od dva veka”. General je preduzeo konkretne korake kod vatikanskih vlasti da se misija poveri bosanskim frawevcima, u nadi da }e se uskoro videti uspeh katoli~ke vere u “slavnom” srpskom narodu. Srbija je predstavqala zemqu misije za fraweva~ke redovnike, ali i za svetovno sve{tenstvo. Na ~elu rimokatoli~ke op{tine u Ni{u nalazio se od 1918. nema~ki sve{tenik (misionar) dr Hubert Karthaus. On je postavqen na inicijativu prizrensko-skopskog nadbiskupa Miedije i apostolskog nuncija be~kog. Oni su, naime, zamolili 1917. stare{inu isntituta “Dru{tva Bo`je re~i” u [tajelu, kod Venloa (Holandija), da po{aqe jednog sve{tenika u Ni{ radi rukovo|ewa velikom rimokatoli~kom op{tinom ni{kom. Od strane instituta izbor je pao na prof. dr H. Karthausa. H. Karthausa je u ni{koj parohiji zamenio strani podanik Ferdinand Hrdi, koji je re{ewem ministra vera od 21. V 1921. postavqen za privremenog administratora rimokatoli~ke parohije u Kragujecu. Ni{ka i kragujeva~ka `upa obuhvatale su sve rimokatolike u granicama “Stare Srbije”, sem grada Beograda. F. Hrdi je procewivao da je po celoj Srbiji “raspr{eno” oko 10.000 rimokatolika. Zahtevao je od Ministarstva vera da se obra-

zuju nove `upe u Boru, ]upriji, U`icu i Zaje~aru, zatim, da se po~nu podizati nove bogomoqe i crkve, kako bi se “hiqadama doseqenih katoli~kih in`ewera i radnika pru`ila du{evna utjeha u trenucima stradawa, nesre}e, bolesti i smrti”. Rimokatolicizam je posle 1918. do`iveo pravu afirmaciju u Srbiji. U izrazito pravoslavnim krajevima Srbije i Ju`ne Srbije (Makedonije) izgradile su se nove crkve, nicali su novi samostani doma}ih i stranih redovnika i redovnica sa raznovrsnim misijama. U Srbiji su slobodno osnivana katoli~ka udru`ewa: u Beoradu Dru{tvo za gra|ewe katedrale (1920), Dru{tvo sv. Vinka (1921), Dru{tvo katoli~kih devojaka (1922), Dru{tvo katoli~kih u~enika i u~enica (1922-23), Dru{tvo katoli~kih zanatlija (1923), Orlovi (1928) itd. Dana 8. decembra 1919. osnovan je na Beogradskom univerzitetu Jugoslovenski katoli~ki akademski klub “Dan”. Ferdinand Hrdi je optu`ivan da sprovodi prozelitizam na nezakonit i nedozvoqen na~in. Prevodio je u rimokatoli~ku veroispovest Srbe pravoslavne vere koji su imali zakonske smetwe za stupawe u brak. Tako je preveo u rimokatoli~ku veru ven~awem (16. arila 1925) u Ni{u Nikolu Radovanovi}a i Zorku Ili}, iako su bili u drugom stepenu srodstva, zbog kojeg su i odbijeni od strane pravoslavnog sve{tenika. Pravoslavna crkva ga je optu`ivala da ru{i “plemenite i dobre versko-moralne pojmove na{eg pobo`nog naroda, remeti porodi~ne i familijarne odnose, koji su mnogo pripomogli odr`awu na{eg plemena i ostvarewu wegovih ideala”. Sv. arhijerejski sinod je odlu~io da se ovaj slu~aj prijavi, s molbom za dejstvo, kako bi se Hrdiju spre~io svaki daqi rad. F. Hrdi je priznao da je preveo nekoliko pravoslavnih Srba u rimokatoli~ku veru, ali da je to u~inio na “vi{ekratne molbe doti~nih lica”. Odbacio je optu`be Sinoda da je sve to ~inio na nezakonit na~in: “Vide}i potpuno nepoznavawe vjerskih istina kod mnogih ~lanova pravoslavne crkve, nisam ih htio, pa niti primio u krilo katoli~ke crkve, jer nisam mogao da ih za kratko vreme podu~im na{oj vjeri, kad ni svoje nisu poznavali... Ne znam ta~an broj prevedenih pravoslavnih lica, ali moram naglasiti da koji do|u i prijave se i zamole za primawe, ~ine to svojevoqno bez ikakve propagande od moje strane, a ~ine to rado, jer kad su primqeni, u velikoj ve}ini `ive uistinu pravi `ivot kr{}anski”. Verski indiferentizam, izra`en kod Srba pravoslavaca, omogu}avao je relativno lako prevo|ewe Srba na rimokatolicizam. Ministar unutra{wih dela Bo`a Maksimovi} predstavio je Hrdija kao velikog srbofoba i eksponenta klerikalizma i velikohrvatske politike u Srbiji, gde vr{i razornu “plemensku” propagandu na bazi verskih razmirica i netolerancije u stilu sredwovekovnih jezuita, daju}i, pri tome, svome radu i politi~ki karakter, po{to o svemu obave{tava hrvatske politi~are. Uspostavqawe redovne crkvene hijerarhije u Srbiji, posle izbora I. Rodi}a za nadbiskupa beogradskog 1924. godine, bio je novi impuls za ofanzivni rimokatoli~ki prodor u Srbiju. Beogradski `upnik Vagner priznao je, uz brojni porast katolika u Srbiji, da je najve}i napredak katoli~anstva

bio ba{ u verskom pogledu: “Ne samo da se je uredila crkvena hijerarhija, sa nadbiskupom Ivanom Rafaelom Rodi}em u Beogradu i Ivanom Gnidovecom u Prizrenu, nego su za to vrijeme podignute i nove crkve, osnovane nove `upe, uvedena i redovna katehizaciaj djece po {kolama, do{li su razni redovnici i redovnice i osnovana razna katoli~ka dru{tva i time je, dakako, vrlo mnogo u~iweno i za sam vjerski `ivot ovdje naseqenih katolika... Temeqi za prirodan i slobodan razvitak katolicizma u Srbiji su nakon tolikih stoqe}a postavqeni. Perspektive za wegovu budu}nost su povoqne. Jo{ je samo potrebna slo`na suradwa svih katolika u Jugoslaviji da taj prirodni razvoj katolicizma do|e do svoje dr`ave i stalne evolucije. Onima koji razvoj katolicizma gledaju qubomorno, ne mo`emo da ka`emo drugo nego da su tjesnogrudi. A za one koji nemaju povjerewa u budu}nost katolicizma u Srbiji, imamo samo jednu jedinu rije~: oni su malovjerni”. Viktor Novak je isticao dobru organizaciju dva dekanata (ni{ki, beogradski) Beogradske nadbiskupije “sa lijepim brojem organiziranih `upa i ~itavim nizom mu{kih i `enskih redova koji su posle 1918. pristizali u ove krajeve. Beogradski dekanat sa~iwavalo je {est `upa (pet u Beogradu i {esta u [apcu). @upa Krista Kraqa osnovana je 1919, a imala je 15.000 vernika. @upa sv. Ante osnovana je 1926. godine sa 6.500 vernika. @upa Bla`ene djevice Marije osnovana je 1923. sa 7.500 vernika. @upa Isusove dru`be sv. Petra osnovana je 1930. sa 8.000 vernika. @upa sv. ]irila i Metodija osnovana je 1929. sa 3.000 vernika. [aba~ka `upa sv. Ane osnovana je 1928. sa 1.317 vernika. Ni{ki dekanat imao je 8 `upa. @upa Bor osnovana je 1923. godine, a imala je oko 2.000 vernika. Uprava `upe poverena je ocima asumpcionistima. @upa Kragujevac osnovana je 1844, a imala je 5.000 vernika. @upa u Smederevu osnovana je 1927. godine sa 3.112 vernika. Nadbiskup beogradski Rafael Rodi} obi{ao je, u martu 1925, svoju nadbiskupiju kako bi utvrdio fakti~ko stawe u pogledu organizacije i “brojnosti stada”. Zbog duhovnih potreba vernika, usled wihove pove}ane brojnosti, Rodi} je odlu~io da osnuje drugu `upu u Beogradu i `upu u Smederevu. Rodi} je smatrao opravdanim zahtev za uspostavqawe nove `upe za “dvadest hiqada katolika u Beogradu”. Rodoqubivo-prosvetno dru{tvo Majke Jevrosime, koje je osnovano 1924. godine, poku{alo se suprotstaviti o~iglednim rimokatoli~kim nastojawima da se poja~a prozelitski uticaj u Srbiji. To dru{tvo postavilo je zadatak da “pribira” u svoje institucije {to ve}i broj dece i da ih vaspitava u duhu “na{e vjere i tradicije na{ih slavnih predaka”. Razlog za takav pravac rada Dru{tvo majke Jevrosime nalazilo je u organizovanom radu “bra}e katolika” koji su “na{u pravoslavnu omladinu vaspitavali u katoli~kom duhu, na {tetu na{e vere”: “Danas oni imaju samo u na{oj prestonici svojih sedam institucija, a posebnu za siroma{nu decu koju prikupqaju za svoje ciqeve. Koliko sistematski oni rade na tome prevo|ewu u svoju veru vidi se iz toga {to su na{e siroma{ne majke, sa petoro {estoro dece, slali u svoje manastire u Hrvatskoj i Sloveniji, kako bi ih sasvim otu|ili od nas. Wihovi manastiri su ve} po~eli proizvoditi na{e [umadince u katoli~ke sve{tenike i jedan se takav nalazi ovde u Beogradu kao zamenik verou~ite-

qa u wihovoj instituciji u Rankeovoj ulici. Da bismo paralisali akciju kalu|erica, koje prikupqaju na{u imu}niju decu u zabavi{ta, osnovnu {kolu, obdani{ta i gimnaziju, i vaspitavaju ih u katoli~kom duhu, mi smo 1928. godine otvorili srpsko-francusko zabavi{te. Godine 1930. otvorena je kod nas i osnovna {kola da se ne bi na{oj deci dala prilika da iz na{eg Srpsko-francuskog zabavi{ta prelaze u wihovu osnovnu {kolu”.” (isto; str. 177-181) U poglavqu “Grkokatolici (unijati) u ofanzivi” @uti} nagla{ava da “prozelitizam putem unija}ewa dobija na intenzivnosti posle izbora Dionizija Waradija za grkokatoli~kog biskupa kri`eva~kog 1920. godine”. “Kri`eva~ka grkokatoli~ka (unijatska) biskupska stolica formalno je ispra`wena 18. maja 1917, kada je dekretom Sv. stolice prekinuta kanonska veza izme|u grkokatoli~kog biskupa Julija Drohobeckog i Kri`eva~ke biskupije. D. Waradi, po poreklu Rusin, bio je zvani~ni vatikanski kandidat za mesto biskupa kri`eva~kog. Za wegovo naimenovawe zalagao se kod pape nadbiskupa zagreba~ki Antun Bauer. U pismu papi, od 24. februara 1919, Bauer isti~e Waradijeve kvalitete i saglasnost vlade S. Proti}a sa wegovom kandidaturom: “Ako bi se Va{a svetost udostojila spomenutog promaknuti za biskupa kri`eva~kog, ne bi od dana{we na{e vrhovne dr`avne vlasti bilo nikakve pote{ko}e. To je meni dobro poznato iz autenti~nih informacija. Va{a pak Svetost mo}i }e se potpuno uvjeriti u istinitost moje tvrdwe diplomatskim ili drugim potrebnim putem”. Podr{ku Waradijevom naimenovawu pru`ala je i hrvatsko-slavonska vlada. Povoqne ocene o uzornom “gra|anskom i dr`avqanskom” pona{awu D. Waradija kvare wegova originalna srbofobi~na i antipravoslavna pisma. Tako npr. “Presvetlom gospodinu vladiki” javqa, 18. februara 1914. “s najve}om boqi du{e” da je “{izma” (pravoslavqe) zagrabilo tlo” u Lipovqanskoj `upi, “po{to devetorica gospodara istupaju iz crkve katoli~ke i prelaze u takozvano pravoslavqe”. Uzro~nik takvih pojava je “velikoruska propaganda, koja je iz Rusije do{la preko ’Golosa naroda’ i ’Prikarpatskaje Rus’... Iz iskaza naroda mo`e se jasno razabrati da tu bunu uveliko podr`ava paroh {izmati~ki u Raji}u – glasoviti Podunavac iz veleizdajni~ke parnice – koji je buntovnicima obe}ao da }e im se sagraditi crkva... Nadaqe, bune narod dva {izmati~ka trgovca u Novskoj, koji ovdje imaju svoju banku, pa posu|uju novac narodu i tom zgodom ~ine svoju propagandu”. Waradi je, dakle, ogor~eni protivnik “{izmati~kog prozelitizma” nad vatikanskim grkokatolicima, koji su upravo rimokatoli~kim prozelitizmom otpali od “{izmati~kog” pravoslavqa. Centrala grkokatolicizma, odakle je {iren prozelitski “apostolat”, nalazila se u Olomuku u Moravskoj (^ehoslova~ka). Tu je stolovao rimskokatoli~ki namesnik za pro{irewe unije koji je, preko svog sve{tenstva i ~asopisa “Apostolat sv. ]irila i Metodija”, temeqio novi rimski import u kraqevini SHS. ^lan “Apostolata sv. ]irila i Metodija”, sve{tenik Firis, postavqen je za grkokatoli~kog sve{tenika u \ev|eliji 1927. godine. Vaseqensku patrijar{iju u Carigradu posebno je iritirala vest o nameri Vatikana da u Veneciji uspostavi unijatsku patrijar{iju: “Namere

Vatikana da se naimenuje u Veneciji unijatski mitropolit, zbog nesuglasica i pocepanosti Ruske pravoslavne crkve, bi}e predmet ozbiqnog raspravqawa ovog pitawa od strane Vaseqenske patrijar{ije. Ovda{wi gr~ki list ’Apovgematini’, od 22. marta 1931, skre}e pa`wu Vaseqenskoj patrijar{iji na ovu akciju Vatikana i preporu~uje da se po{aqe u Veneciju predstavnik patrijarha u Be~u, mitropolit Germanos, kako bi mogao {to boqe pratiti razvoj doga|aja, ako bi eventualno do{lo do ostvarewa ove namere Vatikana. S druge strane, veli list, mo`e se ra~unati na pomo} i gr~ke crkve koja, kao {to je poznato, vodi borbu protiv unijatskog pokreta u Gr~koj. Svakako, prema dobivenim informacijama, ovim pitawem }e se pozabaviti Sinod Vaseqenske patrijar{ije”. Razbijeno i nacionalizovano pravoslavqe te{ko se moglo nositi sa jedinstvenom internacionalnom vatikanskom organizacijom i wenom kontinuiranom prozelitskom akcijom. Jurisdikcija kri`eva~kog biskupa bitno je pro{irena posle dono{ewa dekreta Sv. stolice od 19. oktobra 1923. godine, br. 9992/22, kojim su svi pripadnici grkokatoli~ke veroispovesti u Kraqevini SHS stavqeni pod neposrednu vlast biskupa kri`eva~kog, i izuzeti ispod jurisdikcije dotada{wih wihovih ordinarija. Jedino su ostali izdvojeni (nekoliko godina) grkokatolici u BiH, koji su imali posebnog apostolskog administratora. Intencija Vatikana i ordinarijata kri`eva~ke eparhije bila je u tome da “katolici isto~nog obreda do|u pod redovnu duhovnu vlast koja se nalazi na na{em dr`avnom teritoriju, da se tako ukloni i svaka pomisao kako se pod pla{tom vjere i crkvene organizacije vodi bilo kakva propaganda – vjerska ili politi~ka – koja bi ugro`avala dr`avni poredak, dr`avne interese ili javni mir”. Sna`an italijanski uticaj u Bugarskoj, posle ubistva predsednika vlade Aleksandra Stambolijskog 1923. i dolaska na vlast Aleksandra Cankova, omogu}io je albansko-bugarsko zbli`ewe, koje je bilo posledica italijanskih spoqno-politi~kih manevara na Balkanu. Savezni{tvo Albanaca rimokatolika sa Italijom imalo je za rezultat povezivawe Kosovskog komiteta sa bugarsko-makedonskim VMRO-om. Ova nova me|udr`avna savezni{tva protiv Jugoslavije otvorila su nove mogu}nosti za Vatikan da intenzivira aktivnost u Makedoniji. Ofanziva grkokatolicizma u Ju`noj Srbiji (Makedoniji) poklapa se sa spoqnopoliti~kim promenama u Albaniji i Bugarskoj, po{to se grkokatoli~ke parohije obnavqaju u Strumici, Bogdancima i \ev|eliji 1923/24. godine. Grkokatolici juga Makedonije izra`avali su naklonost ka bugarskoj dr`avi i Cankovqevom re`imu. Zbog centralisti~ke vatikanske politike, kojoj su se bez pogovora morali pokoravati i grkokatolici, mo`e se pretpostaviti, u nedostatku izvora vatikanskog porekla, da je bugarofilstvo grkokatolika usmeravao Vatikan u pravcu sinhronizovanog delovawa protiv postoje}eg dr`avnog poretka. Intencije osnivawa Makedonske pravoslavne crkve, koja je uspostavqena u socijalisti~koj Jugoslaviji, mo`emo uo~iti u Kraqevini Jugoslaviji preko povezanog delovawa Bugarske pravoslavne crkve i grkokatolika u Makedoniji. Prema izve{taju Kraqevskog poslanstva u Sofiji, od 14. septembra 1931, krenula je u @enevu jedna delegacija, opunomo}ena od pravo-

slavnog (bugarskog) i unijatskog sve{tenstva, ~ija je “pastva” ve}im delom ostala u Makedoniji, da tra`i od Dru{tva naroda crkvena prava za bugarske mawine u Ju`noj Srbiji i gr~koj Makedoniji. Delegaciju su ~inila slede}a lica: episkop ni{avski Ilarion, arhimandrit Kiril, protojerej Stojanov, sve{tenik Bucev i kalu|er dr Stamov. U memorandumu koji je trebalo da podnesu Dru{tvu naroda, delegacija je zahtevala slede}e: “Povra}aj sve{tenika u wihove dijeceze; vaspostavqewe bugarskih crkvenih op{tina iz turskih vremena; povra}aj prava upravqawa nad dijecezama i povra}aj crkvenih i manastirskih imawa; uvo|ewe bugarskog jezika po crkvama i {kolama”. Posle @eneve delegacija je trebalo da poseti papu Pija XI, kenterberijskog arhiepiskopa u Londonu, zatim Pariz i Berlin, kako bi na tim mestima zahtevala da se “svi bratski zauzmu kod merodavnih faktora za davawe i garantovawe prava pravoslavnoj i unijatskoj crkvi u Makedoniji”. U srezu |ev|elijskom odvijala se, pogotovo od 1923. godine, organizovana propagandna akcija grkokatoli~kih misionara: “Oni raspola`u izvesnim sumama novca, i pored izvr{enih besplatnih ~inodejstava, poma`u i materijalno, ne samo pripadnike svoje konfesije, ve} i svakog onog ko `eli ili za koga veruju da }e kofnesijski wima pri}i. Tamo{we vlasti ne znaju ta~no poreklo novca koji ovi misionari dele narodu, ali po svim okolnostima, sa pravom sumwaju da je novac stavqen pomenutim misionarima na raspolo`ewe, ne od wihove verske centrale, ve} od pojedinih politi~kih organizacija ~ije se centrale nalaze u dr`avama koje su nama neprijateqski raspolo`ene. Kao najistaknutiji u ovom radu isti~u se grkokatoli~ki sve{tenik Hristifor Dimitrijevi} i nekakav Yon (Albanac) kafeyija iz \ev|elije”. Grkokatoli~ki sve{tenik dr S. Saka~ poku{ao je da sprovede svoju bugara{ku propagandu u \ev|eliji i Bogdancima po uputama Makedonskog komiteta (VMRO). Poglavar |ev|elijskog sreza pozvao je doti~nog sve{tenika i savetovao mu da ne odr`ava kontakte sa licima s kojima je stalno u vezi, a koja su gotovo sva od ranije kompromitovana i obele`ena kao vrlo sumwiva i prema na{oj dr`avi neprijateqski raspolo`ena. Saka~ je priznao “da bi to zaista tako moglo biti i slo`io se da sa doti~nim treba da prekine veze”. Kako je Saka~, me|utim, produ`io svoju bugarofilsku propagandu, nare|eno mu je da obustavi svaki daqwi rad u |ev|elijskom srezu, koji je bio “jedan destruktivan i antidr`avni rad me|u najsumwivijim me{tanima”. Ti “sumwivi me{tani” hteli su da iskoriste “veru za svoje bugarofilske svrhe i propagandisti~ku bugara{ku akciju u smislu planova i uputstava Makedonskog komiteta, zbog ~ega je prema wima provedena i krivi~na istraga”. Komandant 49. pe{adijskog puka i namesnik grada Strumice `estoko su optu`ivali grkokatoli~ke sve{tenike u Makedoniji. Namesnik Epaminonda Jeftimovi} tvrdio je da uspostavqawe grkokatoli~ke crkve u Strumici 1923. zna~i novo izdawe bugarske katoli~ke crkve, koja je u vreme turske uprave postojala na teritoriji gr~ke Makedonije: “Ta bugarska katoli~ka crkva nije imala nikakve veze sa katoli~kom crkvom, jer su svi obredi u woj svr{avani na slovenskom jeziku i po propisima isto~no-pravoslavne

crkve. Ciq joj je bio da {titi i {iri bugarsku propagandu. Toj crkvi pripali su svi dana{wi pripadnici grkokatoli~ke crkve u Strumici, zajedno sa svojim sada{wim sve{tenikom Atanasijem Ivanovi}em. Stvaraju}i pomenutu crkvu, Bugari su imali dve koristi: da bugarizuju stanovni{tvo i da za sebe pridobiju velike katoli~ke dr`ave...”. Sveti arhijerejski sinod SPC dostavio je, 22. aprila 1929, predsedniku vlade P. @ivkovi}u nove dokaze o prozelitizmu grkokatoli~ke crkve: “Sv. arhijerejski Sinod je imao, na`alost, priliku da se vi{e puta po`ali nadle`noj gospodi ministrima na bezobzirnu propagandu, ili boqe re~eno prozelitizam grkounijata u Ju`noj Srbiji. Tako je Sv. arhijerejski sinod i nedavno primio izve{taj... o nasilnom prevo|ewu iz pravoslavne vere u grkokatoli~ku Velike Petrovi} iz sela Su{eva, i wezinom protuzakonitom ven~awu u grkokatoli~koj crkvi. Kao {to se na{a crkva dr`i propisa i uputstava iz samog Ministarstva vera, pri primawu u na{u crkvu pripadnika druge vere, red je da se toga pridr`avaju i ostale verske organizacije. Zaista `ivimo u ~udnom znaku vremena da se Srpskoj pravoslavnoj crkvi svuda staje na put i prema woj primewuju od strane dr`avnih vlasti zakonski propisi, dok se prema ostalima ina~e postupa i tolerira na {tetu SPC. Zakon o crkvenim vlastima predvideo je kada pripadnici SPC mogu sebi podi}i hram. Zahteva se odre|en broj domova, gotov materijal za crkvu, pa ~ak se striktno tra`i da se hramovi podi`u u srpsko-vizantijskom stilu. Sve ovo ko{ta kad se zna da nam narod to podi`e. Nije lako podi}i danas onakve bogomoqe kakve su nekada podizali vladaoci i vlastela. Me|utim, od rimokatolika i drugih veroispovesti sve se ovo ne tra`i. Oni podi`u svoje bogomoqe po svom naho|ewu. Sve je ovo o~igledno da se radi na {tetu pravoslavne crkve, pa ne samo da je ovaj rad na {tetu SPC u Ju`noj Srbiji, nego je i na {tetu na{e nacije u onda{wim krajevima. Zato g. ministre, s obzirom na jo{ dosta nerazvijenu nacionalnu svest ovda{weg `ivqa i opasnost koja preti od bugarske propagande, a i da se ne stvara haos me|u pripadnicima pri prelazu iz jedne veroispovesti u drugu, ~ast nam je zamoliti vas da izvolite ovu stvar strogo poverqivim putem i na~inom ispitati”. Zahvaquju}i vi{egodi{woj unijatskoj aktivnosti, u Strumici se pojavilo preko 1.600 grkokatolika. Osnovnu {kolu polazilo je preko 200 u~enika grkokatoli~ke veroispovesti. Ukupan broj grkokatolika u Kraqevini SHS bio je relativno mali – oko 60.000. Ranije generacije grkokatolika su u drugoj ili tre}oj generaciji prelazile na rimokatolicizam i samim time prihvatale hrvatsko ime. Izuzetak su unijati @umberka (potomci pravoslavnih sewskih uskoka) koji su zadr`ali grkokatolicizam, ali su zato postali Hrvati.” (isto; str. 181-186) Iz svedo~ewa Vjekoslava Cvrqea, jasno je da je Vatikan odmah prigrlio tzv. Makedonsku pravoslavnu crkvu, a prigrlio je upravo zato {to je podsticao weno stvarawe. “Ekumenski dijalog sa Svetom stolicom vodila je, me|u prvima, Makedonska pravoslavna crkva koja od 1967. postoji kao autokefalna, iako je tada nisu priznale ostale pravoslavne crkve zbog negativnog stava Srpske

pravoslavne crkve koja nije priznavala makedonsku naciju ni makedonsku crkvu. Me|utim, Makedonska pravoslavna crkva, znaju}i da u Vatikanu prihva}aju sve ekumenske kontake, uspjela je uspostaviti vezu s vatikanskim Sekretrijatom za kr{}ansko jedinstvo, i to preko svojih mitropolita Kirila i Nauma. Oni su zajedno s protojerejem Nestorom Popovskim stigli u Rim u studenom 1968. Kako su se obratili i meni, pomagao sam im u uspostavqawu izravnih kontakata s va`nim vatikanskim li~nostima i ustanovama, prire|uju}i im i ru~kove i primawa na kojima su vodili korisne razgovore. Proveli su u Rimu tri dana ispuwena susretima (19, 20. i 21. studenog). Od 12. do 16. veqa~e 1969. boravila je u Rimu makedonska crkveno-dr`avna delegacija u povodu 1100. godi{wice smrti sv. ]irila. U delegaciji su bili mitropolit prespansko-bitolski Kliment, mitropolit ameri~kokanadsko-australski Kiril i protojerej Klime Maleski. Iz Izvr{nog vije}a Makedonije bili su dr Ivan Kataryijev i Vlado Maleski te profesor Haralampije Polenakovi}, potpredsjednik Makedonske akademije znanosti i umjetnosti, i prof. Frawo Ba~i}, prorektor Univerziteta u Skopju.” (Cvrqe; cit. delo; str. 236-237) “Od 20. do 24. svibwa 1970. boravila je u Rimu crkveno-dr`avna delegacija Makedonije, sastavqena od ~etiri crkvena i pet dr`avnih predstavnika (...) Delegacija je 21. svibwa posjetila Sekretarijat za kr{}ansko jedinstvo gdje ih je primio kard. Willebrands; 22. svibwa bili su u specijalnoj audijenciji kod Pavla VI (...) Idu}ih godina su redovito dolazile u Rim makedonske delegacije na ekumenske susrete, {to je postalo tradicijom.” (isto; str. 237-238) @uti} daqe prati zatirawe Srpstva u Dubrovniku i Boki u prvoj polovini XX veka. “Dubrovnik i ju`na Dalmacija (Konavli) imali su, kao grani~no podru~je pravoslavqa, izuzetno mesto u vatikanskim prozelitskim aktivnostima. “Biser Jadrana” je u dugom vremenskom razdobqu ~i{}en od “{izmati~kih” Srba. Dubrova~ki senat je ve} u XVIII veku zabranio pravoslavcima da se naseqavaju u Dubrovnik iz “privrednih razloga”. Zbog takve zabrane pravoslavni Srbi, koji su se nastawivali u Dubrovnik, morali su prelaziti u rimokatolicizam kako bi u wemu obezbedili stalno boravi{te. Srbi-katolici bili su nosioci privrednog, politi~kog i kulturnog `ivota grada Dubrovnika. Do Prvog svetskog rata politiku Srpske narodne stranke u Dubrovniku uglavnom su vodili Srbi-katolici. Tako su na izborima 1911. godine Srbi u “op}inskom vije}u Dubrovnika imali 15 od ukupno 36 mesta (42 odsto). Od ve}nika Srpske stranke samo trojica su bili pravoslavne vere, dok su ostala dvanaestorica bili rimokatolici. Okosnicu srpskog politi~kog pokreta u Dubrovniku sa~iwavali su ~lanovi najuglednijih dubrova~kih patricijskih porodica, koje su polako izumirale, najvi{e zbog odluke donesene prilikom Napoleonove okupacije grada da se ne}e `eniti, odnosno imati poroda. Ista zabrana odnosila se i na druge neplemi}ke stare dubrova~ke porodice koje nisu imale ve}e potomstvo i po pravilu su polako izumirale. U wihovim redovima bilo je

mnogo Srba-katolika. Hrvatsku nacionalnu propagandu u Dubrovniku naro~ito je provodila klerikalna i frankova~ka {tampa, posebno list “Prva Crvena Hrvatska”. Uporedo sa ovakvim procesom nestajawa Srba-katolika, u Dubrovnik se u razdobqu od 1918. do 1941. doselio ve}i broj stanovnika rimokatoli~ke vere koji nisu bili Srbi. Srpstvo Dubrovnika naro~ito su isticali saradnici “Srpskog lista (glasa)”, glasila Srpske narodne stranke na Primorju. Godine s kraja XIX i s po~etka XX veka obele`ene su kao vrhunac ja~awa Srpstva Dubrovnika i kao po~etak wegovog propadawa. U narednom periodu slabqewe i obamirawe dubrova~kog Srpstva je nastavqeno i zavr{eno preobra`ajem biv{eg “slovinskog” u hrvatski grad. “Srpski list” je nalazio mnoge dokaze o Dubrovniku kao srpskom gradu: wegovu okolinu su naselili Srbi ve} u VII veku, Dubrova~ka Republika je dobijala ili kupovala zemqu od srpskih vladara, stanovni{tvo tih zemaqa bilo je pravoslavne vere, dubrova~ki kwi`evnici su u svojim delima pisali o srpskim junacima, o Kosovu i tragediji srpskog naroda. Dokaz su bili i istovetnost obi~aja, srda~ni odnosi izme|u Dubrov~ana i srpskih vladara i bliske trgova~ke veze Dubrov~ana i Srbije. Na primedbu koja je stizala sa hrvatske strane da se Dubrov~ani nikada nisu nazivali Srbima, “Srpski list” je odgovarao primerima iz `ivota drugih naroda: Italijani su pre ujediwewa bili podeqeni na niz dr`avica od kojih je svaka imala posebno ime, a isto tako i Nemci. Prema tome, i Srbi se mogu nazivati razli~itim imenima a biti pripadnici istog naroda. Prema “Srpskom listu” Rimokatoli~ka crkva je na dva na~ina uticala na ga{ewe srpskog imena u Dubrovniku: Dubrov~ani su ga se svesno odricali kako ovu crkvu ne bi izazivali protiv sebe; srpsko ime je padalo u zaborav zbog prelaska Srba pravoslavnih u novu veru. Srpski karakter Boke Kotorske saradnici “Srpskog lista” su posmatrali kao o~iglednu pojavu. Zato su se retko upu{tali u dokazivawe te ~iwenice veruju}i da je to sasvim nepotrebno. S vremena na vreme pomiwali su da je Boka srpska zemqa jer o tome “svjedo~i istorija, uspomene, narod sam”, jer se u Bokokotorskom zalivu pevaju pesme o Marku Kraqevi}u i Milo{u Obili}u, o caru Du{anu i Kosovu. Konstataciju Hermana Bidermana da je “boke{ko srpstvo sa zemqom sraslo”, navodili su kao naj~vr{}i dokaz ispravnosti svog stava. Prisustvo hrvatstva u Boki videli su kao posledicu propagandnog rada stranih doseqenih rimokatoli~kih ~inovnika i profesora. “Ova {aka do{qaka u Boki, koji su do{li gladni i `edni, goli i bosi pa se najeli i obukli, pa onda stali {iriti nekakvu hrvatsku propagandu i sijati vjersku mr`wu i bratski razdor izme|u jednokrvne bra}e Bokeqa”. Svi napori rimokatolika (Hrvata) oceweni su kao uzaludni jer “Boka ne mo`e biti drugo, ve} ~isto srpska”. Denacionalizacija i katoli~ewe Srba u Dubrovniku i ju`nom primorju, koji su uspe{no vo|eni od strane Austrije i Vatikana tokom XIX i po~etkom XX veka, nastavqeni su i u Kraqevini Jugoslaviji. Povodom tzv. “Milijuna{ke afere” iz 1921. godine, Srbi-katolici u Dubrovniku bili su izlo`eni {ikanirawima i progonima: “Upada u o~i okolnost da su u ovom milijuna{kom procesu progoweni istra`nim zatvorom i `igosani javnom

{tampom kao po~initeqi najsramnijih djela, izme|u ~lanova Narodnog vije}a, jedino Srbi-katolici, {to je moglo izgledati kao da se htjelo samo ove pred cijelim svijetom `igosati i ocrniti, da ih se tako iskqu~i iz svakog mogu}eg upliva u mladoj dr`avi. Ovo je fakat koji se podudara sa mi{qewem nekih ~lanova pokrajinske Vlade i wihovim skromnim `eqama o kojima se govori da su se nekom prilikom izrazili kako shva}aju da ima Srba pravoslavnih, ali da Srbe katolike oni ne priznaju i da ih se mora uni{titi”. Netrpeqivost i pritisak na Srbe-katolike dovodili su do brisawa wihovog srpskog imena i zamewivali sa hrvatskim koje je obezbe|ivalo mirniji i uspe{niji `ivot u tom katoli~kom kraju. Dubrova~ki Srbi-katolici svim srcem prionuli su uz liberalno integralno jugoslavenstvo tokom razdobqa Kraqevine Jugoslavije. ^lanovi srpskih stranaka, iz vremena Austro-Ugarske, u Kraqevini SHS postaju ~lanovi jugoslavenskih stranaka; predratna srpska dru{tva i ~asopisi se gase, ili ih wihovi osniva~i preobla~e u jugoslavensko ruho. U godi{waku “Dubrovnik” za 1937. godinu, isti~e se pitawe da li je “srpski dio na{eg naroda isuvi{e tolerantan i spreman na sve `rtve i odreke u interesu zajednice naroda i dr`ave”, kada u “cijeloj Dalmaciji, Bosni i Hercegovini, Vojvodini, Hrvatskoj i Slavoniji nemaju nijednog istaknutog politi~kog lista; nijedno novo dru{tvo ni ustanova sa srpskim imenom nijesu nastali iza rata, dok ih je vi{e svojevoqno i to ime napustilo za qubav sloge i jedinstva”. Nikola Milovan~ev isti~e da je ba{ kod Srba-katolika “ova iskrena odanost jugoslavenstvu povezana sa izmjewenim politi~kim odnosima, ~esto u drugoj fazi dovela do promjene nacionalne pripadnosti kod ~lanova iste porodice”. Kao primer N. Milovan~ev navodi uglednu srpskokatoli~ku siwsku porodicu Tripalo, koja je do Prvog svetskog rata ispovedala srpsko narodnosno opredeqewe; u razdobqu izme|u dva svetska rata dominira integralno-jugoslovensko opredeqewe; nakon Drugog svetskog rata, u “nacionalnoj evoluciji”, ~lanovi porodica Tripalo po~iwu se deklarisati kao Hrvati. Istaknuti velikohrvatski nacionalista, Mirko Tripalo, poti~e iz takve konvertitske porodice. O prozelitskoj aktivnosti prekr{tavawa srpskog elementa, ali i prevo|ewa rimokatolika raznih narodnosti u Hrvate, sresko poglavarstvo u Kotoru dostavilo je, 14. jula 1924, Ministarstvu unutra{wih poslova Kraqevine SHS slede}i izve{taj: “Razne vlade i dr`ave koje su pro{lih vekova Bokom vladale nastojahu svim silama da oslabe, uni{te i potisnu srpski element koji nije mogao snositi tu|i jaram. Austrija, koja je zadugo Bokom vladala, provodila je tu politiku austrijsku u najve}em opsegu. Da bi {to ve}i rezultat i ciq svoje politike postigla, ona je preko katoli~kih sve{tenika, profesora i ~inovnika, koji nijesu bili Bokeqi, probudila me}u Bokeqima vjersku mr`wu i nesno{qivost, a zadwih 40 godina raspirila i plemensku mr`wu i borbu, stvaraju}i od katolika Hrvate, koji su joj slepo slu`ili i bili oru|e u rukama vlastite bra}e. Da bi smawili broj srpskog plemena, naselila je dosta stranog elementa, naravno katoli~kog, od koje je opet stvorila Hrvate...”.

Potiskivawe Srpstva iz Boke, Konavala i sa ju`nojadranskih otoka, preko rimokatoli~kih prozelitskih akcija ali i komunisti~kog na~ina re{avawa nacionalnog pitawa (isticawem crnogorstva umesto Srpstva), 30-ih i 40-ih godina ovog veka do`ivqava zavr{nu fazu. Retki su sa~uvani tragovi Srpstva na ju`nojadranskim ostrvima (Mqetu, Kor~uli, Lastovu, Visu). Citira}emo karakteristi~an dokument koji svedo~i o nekada{wem brisawu Srba na jadranskim ostrvima. Re~ je o izve{taju poglavarstva sreza bokokotorskog od 9. oktobra 1925. u kome se iznosi slu~aj “Srbina don Ante An|ela Jurice”: “Don Ante Jurica pre dolaska u Boku slu`io je kao paroh u Cavtatu. Radi politi~kih nazora, kao Srbin, don Jurica je do{ao u konflikt sa svojom pretpostavqenom duhovnom vla{}u, {to ga je nagnalo da zatra`i otpust iz dubrova~ke dijeceze. Marta meseca 1922. godine bio je name{ten kao paroh u Tivtu (u kom su prevladavali rimokatolici – N. @.) gde je don Jurica do{ao u konflikt sa parohijanima koji su u ono doba ispovedali komunizam a posle republikanska na~ela (“radi}evci” – N. @.). Wegovo isticawe Srbinom i nacionalistom onemogu}ilo mu je boravak u Tivtu, po{to su mu parohijani sve mogu}e prkose pravili. Kako se don Jurica rodio na ostrvu Lastovu, koje pripada Italiji, a on opcijom propustio dobiti na{e dr`avqanstvo, ostao je italijanskim podanikom. Meseca juna t.g. zatra`i otpust iz bokokotorske dijeceze i dobi mesto paroha u Lastovu, svom rodnom mestu. Kad su fa{isti doznali da je don Jurica bio odlikovan od na{e dr`ave, ustanu protiv wega tako da je morao napustiti Lastovo. Zadarski biskup namesti ga u okolinu Zadra... (da bi se posle izvesnog vremena vratio ponovo na Lastovo – N. @.) Za wegovo odlikovawe znam toliko da sam mu orden Sv. Save IV stepena na sve~an na~in predao, a kako je do tog odlikovawa do{lo nije mi poznato, ali mislim da je ono sledilo zbog wegovog patriotskog dr`awa za vreme rata i posle. Na putu sam doznao da je imenovani, kao kalu|er u Cavtatu, do{ao radi toga u konflikt sa svojim pretpostavqenima, jer je kao katoli~ki sve{tenik u Cavtatu odr`ao parastos prilikom smrti W.V. kraqa Petra”. Kod dr`avnih vlasti, me|utim, pona{awe don Ante An|ela Jurice izazivalo je odre|enu sumwu. Naknadno se saznalo od “povjerenika sa Lastova” da su “na{i qudi na Lastovu s wime nezadovoqni jer se je don Jurica primio da slu`i u italijanskom jeziku, {to do sada tamo nije bilo”. Povereniku je, s druge strane, izjavio da je do{ao na Lastovo “iz patriotskih razloga radi ~uvawa na{ih narodnih interesa”. Obave{tajno odeqewe Ministarstva vojske je, zbog odre|enih nejasno}a i sumwi u vezi “vagabunda” don Jurice, dostavilo Ministarstvu vera, 20. novembra 1925, nova saznawa o su{tini pona{awa don Jurice: “Iz pouzdanog izvora izve{taj od 14. o.m. glasi: ’An|elo Jurica prije rata i sloma Austrije bio je pristalica Hrvatske stranke prava (’milinovci’) i kao takav veoma neraspolo`en ovda{woj dr`avi (austrijskoj – N. @.), zbog ~ega je bio i progawan. Posle sloma Austro-Ugarske i ujediwewa bio je u po~etku odu{evqeni nacionalista a docnije pristalica Radikalne stranke i veliki obo`avaoc dinastije Kara|or|evi}a, usled ~ega je dolazio u sukob sa crkvenim vlastima. Po povratku u Lastovo, svoje rodno mesto, gde se sada nalazi, primio je italijansko podanstvo i postao paroh u Lastovu, te po cr-

pqenim izve{tajima, sad je odu{evqeni Talijan. Zbog ove svoje prevrtqivosti mo`e se smatrati kao vrlo opasna li~nost”.” (@uti}; cit. delo; str. 186-191) Kako pi{e @uti}, Rimokatoli~ka crkva je, kao efikasan oblik prozelitizma kojim je {ireno hrvatstvo, koristila svoj mo}ni uticaj prilikom sklapawa brakova izme|u rimokatolika i “inoveraca”. “Me{oviti brakovi u ve}ini slu~ajeva sklapani su u katoli~kim crkvama. Revnosne katolkiwe uspevale su, u ve}ini slu~ajeva, da svoje “zabludele” pravoslavne supru`nike i zajedni~ku decu prevedu u rimokatolicizam a time i u hrvatstvo. Verski indiferentni, kosmopolitski nastrojeni, Srbi-pravoslavci bili su “lak plen” za instituciju zvanu Rimska crkva. Rimokatoli~ka `ena, zahvaquju}i velikoj pobo`nosti, svakodnevnom “klawawu” u crkvi i velikom uticaju koji je na wu vr{io sve{tenik (`upnik), bila je u svojoj porodici osnovni vaspitni faktor. Svaka katolkiwa, kao stub porodice, zbog svoje vezanosti za ku}u imala je presudan vaspitni uticaj na decu. Zato je rimokatoli~ka `ena, revnosna katolkiwa, bila glavni oslonac rimske verske institucije u prozelitskim akcijama. Biskup |akova~ki, J. [trosmajer, na Prvom hrvatskom katoli~kom sastanku 1900. godine, govorio je o zna~aju `ene za rimokatolicizam. Biskup “mecena” nije `eleo da govori ni o pitawima dru{tvenim, socijalnim, ekonomskim i narodnosnim, ve} o, po wemu izuzetno va`nom, `enskom pitawu. Po mi{qewu [trosmajerovom “u `enskom spolu je le`ala osobita mo} apostolata”. [trosmajer priznaje da je qudski rod “`enskom krivwom upao u prokletstvo, smrt i propast”, ali je, s druge strane, “rod qudski tako|er po `enskom spolu, tj. po svetoj Majci Bo`joj, povra}en opet `ivotu i snazi, jer je Majka Bo`ja popravila ono {to je Eva grijehom u~inila”. [trosmajer isti~e osobitu ulogu `ene u samom Novom zavetu, pa zakqu~uje da `enski spol ima tako divan zadatak da se mo`e slobodno re}i da je to spol apostolski. Brojni su primeri uspelog pridobijawa srpskog verski indiferentnog mu{karca na rimokatoli~ku stranu. Ilustrativan je slu~aj pravoslavnog Srbina Milo{a Prcovi}a iz Mostara koji se o`enio rimokatolkiwom Marijom Presel (Prassel) iz Splita u rimokatoli~koj crkvi. Na zahtev Marije Presel Milo{ je “pristao” da sva deca iz wihovog braka budu rimokatolici te da se po “katoli~ki kri`aju i uzgajaju”. Me|utim, po ro|ewu sina Spasoja, 1920. godine, Milo{ se “malo pribrao” pa je odlu~io da ga ipak krsti u pravoslavnoj crkvi. Taj ~in izazvao je “prosvjed” mostarskog biskupa Mi{i}a koji je tvrdio da je kr{tewe u pravoslavnoj crkvi protivzakoniti postupak. Bez obzira na kr{ewe u pravoslavnoj crkvi, majka Marija je sina Spasoja odgajala u katoli~kom duhu i redovno ga slala na veronauku u {kolu “Sestara milosrdnica”. Na zahtev oca Milo{a, Ministarstvo prosvete je, 10. februara 1932, donelo re{ewe kojim je nare|eno direktoru gimnazije u Mostaru da Spasoje Prcovi}, umesto katoli~ke, poha|a pravoslavnu veronauku. Takav potez Ministarstva prosvete izazvao je burnu reakciju biskupa Mi{i}a, koji je, pomo}u svoje “objektivne logike”, agresivno zahtevao da se takvo re{ewe ukine: “To {to ho}e Ministarstvo prosvete da u~ini sa trinaestogodi{wim Spasojem Prcovi}em zna~i atentat na slobodu savje-

sti. Prozelitizam! Djete je, naime, odgojeno skroz katoli~ki, upu}eno u ~itavu katoli~ku nauku; toliko voli svoju katoli~ku vjeru da ne}e ni pod koju cijenu da u 13-oj godini mijewa svoju vjeru... Spaso je ro|eni katolik iz braka koji je katoli~ki i u katoli~koj crkvi sklopqen... Stvar je u tome da se Spaso kao katoli~ko dete pusti u miru, da se kao katolik po zakonu katoli~kom uzgaja... Za slu~aj da Min. pravde ostane pri dosadawem i da 13-godi{wi katoli~ki dje~ak proti zakonu mora poha|ati nekatoli~ku vjeronauku, Ordinarijat izjavquje da mora sve preduzeti da to ne bude, a ako se dogodi nasiqe za po{qedice, koje su neotklowive, otklawa odgovornost... Pitijska saop{tewa i odgovore ne treba . Jasno: zakon ili bezakowe!” Ban Primorske banovine, Josip Jablanovi}, stavio se na stranu RKC, jer je odlu~io da se Spasoje Prcovi} bri{e iz matice ro|enih srpsko-pravoslavnog parohijskog zvawa u Mostaru iz 1920. godine. Kod presu|ivawa o ovom slu~aju Kraqevska banska uprava Primorske banovine koristila je zakonodavstvo biv{e austrijske uprave. U obrazlo`ewu svog re{ewa ban Jablanovi} je naveo da je Spasoje kr{ten po obredu Srpske pravoslavne crkve 1920. godine. Majka Marija Spasoja je prijavila 1927. godine `upnom uredu u Mostaru da ga “ubiqe`i kao katolika da bi dijete moglo biti odgojeno u katoli~koj vjeri u {koli Sestara milosrdnica”. Sam Spasoje je izjavio da je ro|en od majke katolkiwe, vaspitan u katoli~koj veri te da se ose}a rimokatolikom. U svojoj `albi Milo{ Prcovi} je izjavio da ne priznaje da je potpisao izjavu u Splitu 24. decembra 1919, dodaju}i da je “izjavu mo`da potpisao, ali da je ista bila pisana na latinskom ili italijanskom jeziku, te da nije znao {to potpisuje”. Sklapani su nezakoniti i nemoralni (incestni) brakovi od strane rimokatoli~kih `upnika tj. previ|ane su zakonske smetwe za stupawe u brak. Ni{ki `upnik Ferdinand Hrdi ven~ao je 16. aprila 1925. u Ni{u pravoslavne Srbe Nikolu Radovanovi}a i Zorku Ili}, iako su bili u drugom stepenu srodstva, zbog ~ega ih je odbio pravoslavni sve{tenik. Ministarstvu vera dostavqen je zvani~an izve{taj nadle`nih pravoslavnih crkvenih vlasti o tome da je rimokatoli~ki sve{tenik u Beloj Crkvi ven~ao u rimokatoli~koj crkvi pravoslavku Aleksandru Stefanovi} sa Antonom Srokom, iako nije imao uverewe o slobodnom bra~nom stawu neveste. U pravoslavnom odeqewu Ministarstva vera bili su mi{qewa da se rimokatoli~ki sve{tenik nije pridr`avao kanonskih propisa, kako svoje tako i Srpske pravoslavne crkve, jer je obavio ven~awe bez potrebnih dokumenata (uverewa o slobodnom bra~nom stawu i trikratnom ogla{ewu).” (isto; str. 202-205)

VI POKATOLI^AVAWE SRBA U NDH
1. Pokatoli~avawem uni{tavano srpsko nacionalno bi}e
Sima Simi}, u kwizi “Prekr{tavawe Srba za vreme Drugog svetskog rata”, iznosi ~iwenice potkrepqene citatima iz dokumenata o brutalnom,

nasilnom pokatoli~avawu Srba u usta{koj tvorevini NDH. Simi} dokazuje da je hrvatski katoli~ki kler pokatoli~avawe sprovodio na podsticaj i uz apsolutnu podr{ku Vatikana. I ne samo kada je prisiqavawe na promenu vere u pitawu, nego i kada su u pitawu bestijalni zlo~ini, masakri, klawa Srba, usta{e i katoli~ki kler imali su podr{ku Svete stolice. Razmere zverstava koja su po~inile usta{e i katoli~ki kler, morbidnost ovih koqa~a koji su u jednoj ruci dr`ali krst, a u drugoj no`, sekiru, ili ne{to tre}e, surove metode zlostavqawa, mu~ewa koje su primewivane u logorima zapawile su i italijansku i Hitlerovu vojsku. Vatikan i danas }uti o ovim zlo~inama, poku{avaju}i da prikrije svoju ulogu sau~esnika u zlo~inu. Simi}, nakon kratkog osvrta na istoriju odnosa Rimokatoli~ke crkve prema Pravoslavnoj crkvi, govori o predratnim pripremama Vatikana za ono {to je usledilo u usta{koj NDH. Autor isti~e da se tokom istorije prekr{tavawe pokazalo najuspe{nijim vidom duhovne preorijentacije i nacionalne asimilacije, uop{te procesom denacionalizacije Srba. “Primeri pokatoli~enih i islamiziranih porodica Srba toliko su mnogobrojni da predstavqaju ~itava izgubqena naseqa Srpstva i pravoslavqa. Istorijski posmatrano, rimokatoli~ko prekr{tavawe Srba predstavqa i proces i oblik wihove denacionalizacije. Sociolo{ki posmatrano, denacionalizacija ozna~ava reakcionarnu meru u dru{tvenom razvitku i kao takva direktno uti~e na izopa~ewe `ivotne koncepcije i na politi~ku snagu nacionalizma. Zbog toga je prekr{tavawe u su{tini nacionalno pitawe. A nacionalno pitawe je i zato, {to je sastavqeno od elemenata posebne osobenosti religijskog duha i `ivota srpskog naroda, ukqu~uju}i i elemente obreda i tradicija. Ove osobenosti vode poreklo iz delovawa autokefalne srpske crkve, koja je – kao nacionalna crkva – vekovima religijsku pripadnost pravoslavqa poistove}ivala sa narodno{}u. Iz pro{losti se zna, da su prekr{tavawem (putem konverzije, prozelitizma i unija}ewa) nestajale ove osobine i da je nastajao proces utapawa u katoli~ku masu, stvoriv{i drugi duhovni i nacionalni lik. Tako je, ustvari, nastajao proces uni{tewa srpske nacionalne i kulturne tradicije. A to je imalo za posledicu uni{tewe wihove (srpske) narodnosti a samim tim i wihove dr`avne ideje. No{en istorijskim ciklonom na Balkanu, srpski narod je pomerao granice svoje dr`ave, dr`avne teritorije i crkvene jurisdikcije. ^ak je gubio i dr`avni integritet. U nagradu za to, ostala mu je netaknuta istorijska funkcija autokefalne srpske crkve odnosno Pe}ke patrijar{ije. Tako dejstvuje jedan istorijski fenomen: u nedostatku dr`ave, Pe}ka patrijar{ija (~ak i kada je ukinuta) spiritualnom i nacionalnom snagom upravqa sudbinom naroda. Ona mu je oslonac i ~uvar nacionalnog i religijskog `ivota, ona je i izvor dr`avnih ideja i tvorevina. Zbog ove istorijske funkcije, sasvim je prirodno da je Pe}ka patrijar{ija morala do}i u sukob i borbu sa Rimokatoli~kom crkvom i wenom ekspanzijom. Utoliko pre, {to je Rimokatoli~ka crkva u su{tini misionarska i to u najve}em stepenu i naj{irem obimu. U tom wenom misionarstvu (ratobornom i osvaja~kom), le`i poreklo verske netrpeqivosti i mr`we.

U ciqu svoje ekspanzije, Rimokatoli~ka crkva je postavila dva na~ela. Prvo na~elo glasi: “Ehtra romaum esslesiam non est salust”! (“Izvan Rimske crkve nema spasewa”). Drugo na~elo glasi: “Graeca fides – nulla fides”! (“Gr~ka vera – nije vera”, u smislu da pravoslavna vera nije prava vera, nije hri{}anska vera). Shodno ovim na~elima razra|ena je ~itava katoli~ka apologetika. Razume se da ona obuhvata teoretska i prakti~na pitawa iz oblasti prekr{tavawa. ^iwenica je, da od kada su se pravoslavni i katolici na{li na zajedni~koj teritoriji, da su ~lanovi papske Kurije i rimokatoli~ki prelati u zemqi pokretali pitawe prekr{tavawa Srba. Naro~ito u doba kada je srpski narod ostajao bez narodnih i crkvenih poglavara, poja~avana je katoli~ka ofanziva u ovom pravcu. U ovom pogledu ni{ta se nije izmenilo, tako da je ostala neprekinuta linija rimokatoli~kih nasrtaja od biskupa iz XVII do nadbiskupa iz XX veka. U doba prosve}enosti i na~ela narodnosti – kada su postale bespredmetne bogoslovske rasprave i sva|e (“rabies theologorum”) – proklamovana je za{tita slobode savesti i veroispovesti. Pa ipak, rimokatoli~ki kler je nalazio puta i na~ina (politi~ke mere i diskriminacije) da se suprotstavi po{tovawu na~ela za{tite slobode savesti i veroispovesti. Tako se, na primer, u hrvatsko-srpskim zemqama, gde su konfesije i narodnosti bile izme{ane, koje su bile pod dominacijom Be~a ili Venecije, razvijao duh ultramontanizma i stvarao pokret u ovom pravcu. Tako je zabele`en u XIX veku jedan istorijski paradoks: u periodu op{teg evropskog nacionalnog preporoda i stvarawa nacionalnih dr`ava, u ovom delu dunavskih zemaqa zasnovan je {ovinisti~ki pokret panhrvatizma ka bazi katoli~anstva. Time je, ujedno, stvorena mogu}nost za nacionalni antagonizam i verski sukob ne samo izme|u Srba i Hrvata (po verskoj i nacionalnoj liniji) nego i izme|u Hrvata i Slovenaca (po nacionalnoj liniji). Ne treba se zavaravati. Tradicionalna politika Rimokatoli~ke crkve odre|ena je beskompromisnim stavom i borbom protiv pravoslavne crkve. Zbog toga, wena politika je usredsre|ena na poja~awe verskih razmirica izme|u pravoslavnih i katolika, a potom na produbqewe wihove verske iskqu~ivosti. Na ovaj na~in otvarao se put nacionalne iskqu~ivosti. A to je ba{ ono {to je bilo u planu i interesu rimokatoli~kog klera na terenu. Oko sprovo|ewa ove politike zapa`ena su ova dva momenta: odre|ivawe panhrvatske teritorije i progla{ewe Hrvatima celokupnog `iteqstva na ovoj teritoriji bez obzira na verske razlike. Tako su pored Banske Hrvatske, koja je naseqena konfesionalno i nacionalno izme{anim stanovni{tvom, i druge zemqe sa pravoslavno-muslimanskim i katoli~ko-protestantskim `iteqstvom progla{avane nacionalnim hrvatskim teritorijama. Crna Gora je svojatana kao “Crvena Hrvatska”, Bosna i Hercegovina kao “Turska Hrvatska”, Dalmacija kao “Bijela Hrvatska” a dana{wa Koru{ka i Gorwa [tajerska kao “Karantanska Hrvatska”. U pogledu `iteqstva Slovenci su progla{avani kao “Alpinski Hrvati”, Srbi kao “pravoslavni Hrvati” a muslimani kao “neprijeporni Hrvati”. Posebno su Srbi uveravani da nisu Srbi nego da su `rtva “veli-

kosrpske propagande” i to “Srpske pravoslavne crkve” i “Na~ertanija” Ilije Gara{anina. Negacija srpske narodnosti i pravoslavne pripadnosti imala je da poslu`i prozelitizmu. U stvari, imala je da izvr{i proces denacionalizacije Srba u pravcu hrva}ewa i pokatoli~avawa. Razume se, ova politika i propaganda predstavqale su atak na slobodu savesti i veroispovesti. Daqe, da su predstavqale atak na nacionalnu svest i psihu, uop{te na nacionalnu orijentaciju u politi~kom i kulturnom pogledu. U jednom i drugom slu~aju, to je bio put za asimilaciju, i kao {to smo ve} rekli, u pravcu pokatoli~avawa i hrva}ewa Srba. I zbog toga, ova rimokatoli~ka nastojawa nisu mogla ostati bez posledica. Naprotiv: sa posledicama se i ra~unalo sa rimokatoli~ke strane. Rimokatoli~ka nastojawa u pravcu poja~avawa i produbqavawa verskih i nacionalnih razmirica i suprotnosti, stvorila su me|usobno nepoverewe, zatim netrpeqivost i zlu voqu, da se najzad pretvore u mr`wu. A sa nacionalnom i verskom mr`wom, kao odlu~uju}im faktorom, najvi{e je ra~unao rimokatoli~ki kler. Na crkveno-politi~kom planu, to je bilo od dvostrukog zna~aja: Prvo, borba za vaspostavqawe pune kontrole javnog `ivota nad rimokatoli~kim masama. Na taj na~in, uticali su na razvitak unutra{weg `ivota, na savest i psihu masa. Time su ubrzali proces stvarawa ultramontanskog mentaliteta. Drugo, sa tako vaspitanim i nastrojenim masama, raspolagali su kao sa odre|enim nacionalnim i politi~kim koli~nikom. Na taj na~in, izazvali su nacionalnu i dru{tvenu izolaciju, ujedno i ja~awe suprotnosti. Time su stvorili zametak nacionalnog i verskog sukoba i borbe. U svom sukobu i borbi, no{eni klerikalnom i {ovinisti~kom mr`wom, ultramontanisti su iskqu~ivali pojmove o objektivnosti, uop{te ocenu fakti~kog stawa. Tako su zamagqivali perspektivu normalnog i racionalnog `ivota na zajedni~koj teritoriji, na kojoj je `iteqstvo bilo izme{ano po narodnosti i verama. U svemu ovom, o~igledno je bilo, da ultramontanisti za svoju politiku nisu imali podr{ku {irokih katoli~kih masa. Oni su imali samo podr{ku papskog Rima i be~kih kamarilsko-klerikalnih krugova. Nijednog momenta Srbi koji su bili pod austrougarskom dominacijom nisu imali iluzije o akciji ultramontanista. Na pozive prekr{tavawa ili sjediwewa Isto~ne i Zapadne crkve, oni su gledali vrlo realno. Srbima je bilo jasno, da im preti: (prvo) izopa~ewe unutra{weg, duhovnog `ivota, i (drugo) gubitak nacionalne svesti. A to zna~i: asimilacija u punom stepenu u pravcu katoli~ewa i hrva}ewa. A kada su se na{li pod re`imom klero-usta{kog banditizma u okviru osovinskog poretka “Nove Evrope”, za Srbe u NDH je nastupio vrhunac istorijskog isku{ewa. Kao {to je poznato, u NDH su zabele`ena masovna zlo~instva protiv ~ove~nosti: `iteqstvo pravoslavne i jevrejske veroispovesti bilo je stavqeno izvan zakona. Ni u jednom delu okupirane Evrope, procentualno, nije bilo toliko zlo~ina protiv ~ove~nosti, kao u NDH.

U atmosferi strahovitog pogroma, klero-usta{e su istupili sa pokatoli~avaqem pravoslavaca. Pokatoli~avawe se tuma~ilo kao “povratak vjeri otaca”. Za Srbe, to je imalo da zna~i gubitak narodnosti i veroispovesti, dakle, potpunu denacionalizaciju. Moglo bi se postaviti pitawe: {ta je to klero-usta{e podstrekavalo na denacionalizaciju Srba? Pre svega, na{e je mi{qewe, da je ovde posredi ve} formirana nacionalna i verska mr`wa. Ovom treba dodati i savremeno totalitaristi~ko shvatawe da se silom mo`e sve posti}i. Zatim, da to ima i izvesne katoli~ke logike. A {to je najva`nije: i vatikanske inicijative i potpore. Sve u svemu, ova denacionalizacija Srba bila je potpuno na liniji vekovne vatikanske politike u ju`noslovenskim zemqama. [to se ti~e vatikanske inicijative i potpore, to je posebno poglavqe na koje `elimo da uka`emo pa`wu i da ga objasnimo. Spremaju}i rimokatoli~ke poslenike na Balkanu, naro~ito u ju`noslovenskim zemqama, Vatikan je {kolovao jednu grupu hrvatskih {ovinista na papskom Isto~nom institutu. O tome koliku je pa`wu i va`nost pridavao svojim pitomcima i wihovom budu}em radu, navodimo ovu ~iwenicu: G. Bu~i} je do`ivio sre}u da je svoju tezu “Inocent III i Srbi” branio pred samim papom Pijom. Danas se mo`e govoriti o rezultatu rada ovih vatikanskih vaspitanika. Iz ove grupe iza{li su na veliki glas kao usta{e: frawevci Berkovi} i Guberina, isusovci Saka~ i Juri}, svetovwaci Draganovi} i Kamber. U Isto~nom institutu, bosanski katoli~ki sve{tenik Krunislav S. Draganovi} bio je zadu`en sredwevekovnom problematikom katoli~kopravoslavnih odnosa u ju`no-slovenskim zemqama. Rezultat ovog zadu`ewa bila je wegova teza pod naslovom “Masovni prelazi katolika na “pravoslavqe” na hrvatskom jezi~nom podru~ju za vreme turske vladavine”. Materijal za raspravu Draganovi} je dobio u arhivi Kongregacije de propaganda fide. A sa polo`enim doktoratom i {tampawem u zvani~nom organu Isto~nog instituta dobio je najvi{u pohvalu i odobrewe – vatikansku aprobaciju. Vatikanska aprobacija je imala direktivni zna~aj. U budu}em misionarskom radu, vatikanski poslenici iskqu~ivo treba da vode ra~una o tome, kako su “za vreme turske vladavine” zabele`eni masovni prelazi katolika na “pravoslavqe” i to “na hrvatskom jezi~nom podru~ju”. Dakle, sa vatikanske strane bio im je postavqen zadatak da na licu mesta – “na hrvatskom jezi~nom podru~ju” – koje je nacionalno, verski i jezi~no izme{ano, izvr{e potrebne ispravke. A to prakti~no zna~i, da se ima sprovesti masovni “povratak vjeri otaca”. To je, u stvari, vatikansko podstrekavawe za stvarawe katoli~ke dr`ave, ~ija je teritorija ve} obele`ena – “na hrvatskom jezi~nom podru~ju” – u papskom Isto~nom institutu. Sa raspravom K. Draganovi}a, hrvatski {ovinisti~ki i klerikalni krugovi u zemqi i emigraciji dobili su podsticaj za rad u ovom pravcu. Naime, dobili su najvi{u inicijativu i potporu. Na ovaj na~in, klero-usta{ki separatizam i ultramontanstvo na planu propagande protiv Jugoslavije kao dr`ave, koja je konfesionalno heterogena, prikrivaju se i dobijaju

naizgled nacionalni vid i dogmatsko znamewe “narodne” borbe za “vlastitu dr`avu”. U vatikanskim kombinacijama samo takva “dr`ava” mo`e da se brani na me|unarodnom planu. Za nas je od va`nosti da ustanovimo, da je vatikanska politika i propaganda za stvarawe jedne ovakve ultramontanske dr`ave postavqena ve} u davnoj pro{losti a formalno ozvani~ena izme|u dva rata. A to zna~i, u doba kada je Vatikan odr`avao redovne diplomatske odnose sa Jugoslavijom, odnosno u doba kada su se Srbi i Hrvati, kao pravoslavni i katolici, na{li prvi put u svojoj zajedni~koj dr`avi. Prakti~no, to je zna~ilo, da je izme|u dva rata, Vatikan stvarao zaveru protiv Jugoslavije, kao protiv dr`ave sa `iteqstvom izme{anih narodnosti i konfesija. Zatim, da je kao rezultat te zavere postala NDH kao “uskrsla dr`ava”, ~iji “suverenitet predstavqa kruna kraqa Zvonimira”. A Zvonimir je bio vazal pape Grgura VII.” (Sima Simi}; “Prekr{tavawe Srba za vreme Drugog svetskog rata”; Grafi~ki zavod; Titograd; 1958; str. 1-6) “Pod izgovorom nau~nog postavqawa jednog problema, u papskom Isto~nom institutu postavqen je jedan eminentno savremeni politi~ki problem u okviru odre|ene propagande prozelitizma. Zatim, da se u duhu sprovo|ewa tog katoli~kog plana iskqu~ivala svaka “tolerancija i qubav prema onome ko je drugog mi{qewa”. Najzad, da se radilo o zao{travawu katoli~ko-pravoslavnih odnosa, o sejawu i poja~avawu katoli~ke mr`we prema pravoslavnoj veri i otklawawu ovakvog zbli`ewa i mirewa. Uostalom, iz delovawa usta{a i wihovih prikaza u Zagrebu, to se najboqe videlo. Jo{ pre izbijawa Drugog svetskog rata, iz emigracije se povratio izvestan broj usta{a. Izme|u ostalih: Mile Budak i Mladen Lorkovi}. Pored ilegalne {tampe, usta{e su imali i, dva legalna lista, “Nezavisnost” i “Hrvatski narod” u Zagrebu. Kada je obrazovana vlada Dragi{e Cvetkovi}a, sa zvani~ne strane je nagove{teno re{ewe “hrvatskog pitawa”. Kao mandator namesnika kneza Pavla, Cvetkovi} je Ma~eku ponudio spajawe Savske i Primorske banovine odnosno wihovo progla{ewe kao jedne “hrvatske teritorije”. Pred izgledima re{ewa “hrvatskog pitawa” sa zvani~nim mandatorom, V. Ma~ek je prekinuo vi{egodi{wu povezanost i saradwu sa vo|ima srpskih gra|anskih partija iz Udru`ene opozicije. Istina, u prvi mah je bio iznena|en ovom i ovakvom ponudom “Beograda” i u tome je video slabost partnera. Zbog toga je odmah postavio zahtev ukqu~ivawa Bosne i Hercegovine, jednog dela Vojvodine i cele Boke Kotorske u budu}u “Banovinu Hrvatsku”. Politi~ko istupawe V. Ma~eka dobilo je naj{iru potporu hrvatskog klera i usta{a. Tako je otpo~ela kampawa za “hrvatsku teritoriju” koju bi “Beograd” morao da prizna. Sa zagreba~kog i sarajevskog kaptola produbqavana je kampawa svojatawa Bosne i Hercegovine. U ovaj mah, osvrnu}emo se na jednu zagreba~ku klero-usta{ku konferenciju, koja je odr`ana u znaku “Ne damo Bosnu”! Re~ je o konferenciji na Zagreba~kom univerzitetu, 21. aprila 1939, koju su organizovali klerousta{i. Na ovoj konferenciji, govornici su “prikazali polo`aj, ulogu i zna~aj Bosne i Hercegovine u sklopu hrvatskog na-

rodnog i poviesnog teritorija”. U ovom smislu doneta je rezolucija, koja je bila dostavqena V. Ma~eku, nadbiskupu A. Stepincu, nadbiskupu I. [ari}u, reis-ul-ulemi Fehimu Spahi, Milu Budaku, Juraju [uteju i konzulatima: nema~kom, francuskom, engleskom, italijanskom i mayarskom, kao i udru`ewima “Matici Hrvatskoj”, “Narodnoj Uzdanici” i “Napretku”, ~ije su uprave bile u rukama klero-usta{a. Od va`nosti je da se pomene, da je “rezolucija” bila odmah objavqena u emigrantskom usta{kom listu “Nezavisnoj Hrvatskoj Dr`avi” (Pitsburg, SAD). Isto tako, da se za vreme NDH, na wu ukazivalo kao na “poviesni dokumenat” iz predratne klero-usta{ke borbe za Bosnu i Hercegovinu. S druge strane je od va`nosti da se ustanovi, kako su klero-usta{e, radi prisvajawa Bosne i Hercegovine, tra`ili intervenciju iz inostranstva. Uostalom, za vreme okupacije Jugoslavije, Nema~ka i Italija dale su formalno “rje{ewe” pitawu Bosne i Hercegovine, u okviru NDH, odnosno u smislu ove “rezolucije”. A stvarno, Bosnu je okupirala Nema~ka, a Hercegovinu Italija. Sa znawem i odobrewem nadbiskupa I. [ari}a, K. S. Draganovi} je istupio u ciqu poja~avawa ove klero-usta{ke kampawe. Kao upravnik Kancelarije Vrhbosanske nadbiskupije, pod pseudonimom “Hrvoje Bo{wanin”, objavio je kwi`icu pod naslovom “Hrvati i Herceg-Bosna”. To je bio wegov prilog “povodom polemike o nacionalnoj pripadnosti Herceg-Bosne”. Samo se po sebi razume, da je on u ovoj kwi`ici razra|ivao materijal iz svoje doktorske teze. Po{to je napisana u ciqu raspirivawa verske mr`we i nacionalne netrpeqivosti, to je kwi`ica bila zabrawena. Iz istih pobuda, kao “popularno djelce”, on je objavio raspravu pod naslovom “Iz pro{losti `upe Stup” u podlistku sarajevskog “Katoli~kog tjednika”. [to se ti~e prikaza na wegovu doktorsku tezu, osvrnu}emo se prvo na dva pisawa od strane usta{a: Jurja Jurjevi}a i Mladena Lorkovi}a. 1) U po~etku prikaza Juraj Jurkovi} je ocenio polo`aj katoli~ke crkve na Balkanu kao da je bio “oduvijek, uglavnom, defanzivnog karaktera”. Ve} sa ovom prvom postavkom, on je do{ao u sukob sa istorijskom istinom. ^iwenica je, da je katoli~anstvo prodorno i misionarsko. Ogwem i ma~em, Rimokatoli~ka crkva je re{avala versko-crkvena pitawa. Pape u Rimu i Aviwonu organizovale su ~isto katoli~ke ratove na Balkanu. Poznato je da su ~ak i inkvizicije delovale u ju`noslovenskim zemqama. Juraj Jurjevi} veli kako je za vreme turske vladavine katoli~ka vera “bila progawana, dok se pravoslavqe razvijalo u potpuno normalnim prilikama”. Ovim tvr|ewem je izgubqeno iz vida, da je za vreme turske vladavine dva puta bila ukidana Pe}ka patrijar{ija i da su zabele`ene mnoge seobe Srba, od kojih je znamenita Velika seoba (1690) pod pe}kim patrijarhom Arsenijem ^arnojevi}em III u Ugarsku. Zatim, da su sru{ene ili popaqene mnoge crkve i manastiri, kao i to da je pravoslavno `iteqstvo bilo `rtvom pogroma i islamizirawa. 2) Mladen Lorkovi} u prikazu, uzimaju}i sve za istinito {to je u raspravi objavqeno, podvukao je kako je “prela`ewe katolika” u stvari “povi-

jesna drama hrvatske nacije na me|i istoka i zapada”. Shodno tome, on veli: “Vaqa se samo ~uditi, da moderna hrvatska povijesna znanost tako dugo nije uo~ila tih problema kao i to, da je hrvatska javnost s nedostatnom pa`wom pre{la preko Draganovi}evih otkri}a”. Utvrdiv{i tako, da “hrvatska javnost” nije osetila “povijesnu dramu hrvatske nacije”, on se odlu~io da u izvodu iznese primere apostazije i wene uzroke; ujedno i da poja~a versku mr`wu i nacionalnu netrpeqivost. “Apostazija katolika”, po wemu, “zavrije|uje pomni studij po svakom hrvatskom intelektualcu”. Prevedeno na prakti~no-politi~ki re~nik, to je zna~ilo, da raspravu K. S. Draganovi}a treba razra|ivati, naro~ito uzroke apostazije, jer je “taj odsjek radwe jednako pou~an, kao i prvi” u kome je nanizano “~iweni~no gradivo”. Posle ova dva prikaza sa usta{ke strane, od zna~aja je osvrnuti se na prikaze sa klerikalne strane. 1) Pisac prikaza u “Katoli~kom tjedniku” bio je jedan poznati kanonik sarajevskog kaptola (pod {ifrom “Dr ^. ^.”). Wegov je prikaz u znaku podstrekavawa {ovinisti~ke i panhrvatske borbe oko Bosne. Oglasiv{i Draganovi}evu raspravu kao “jednu zna~ajnu crkveno-historijsku”, on isti~e kako “ova kwiga” ima “posebnu aktuelnost ba{ u na{e dane”. U prilog ovoga, naveo je dva momenta, jedan polemi~ki a drugi didakti~ki, razume se pro foro intereno. Da ni{ta drugo, ona savr{eno demantira one novije srpske historike, koji su stvorili fabulu, da je katolicizam bio prema pravoslavqu u ofanzivi i da je isto~wacima “ogwem i ma~em” nametao uniju. Upravo je protiv istina. A ako, treba, da i mi katolici iz ove kwige ne{to nau~imo, to je, da se ne smijemo ogrije{iti `alosnim propustima i indolencijom, kojom su se ogre{ile o vjeru i narod neke prija{ne crkvene periode u na{oj historiji. Nesumwivo, ako je iz ove “posebne aktuelnosti” prva “aktuelnost” ka planu klerikalne propagande u znaku zao{travawa borbe “prema pravoslavqu”, druga je “aktuelnost” {ira i dubqa: na planu pripremawa “ba{ u ove dane” da se tvrdi i utvrdi: “da je katolicizam u Bosni od dana{wih vjera najstarija i najautohtonija”.To je stvarni smisao “posebne aktuelnosti” i {ta “treba da i mi katolici iz ove kwige ne{to nau~imo”. 2) Prikaz u “Katoli~kom listu” (nepotpisan) bio je u znaku ultramontanske borbe oko Bosne i Hercegovine. Smatraju}i na osnovu Draganovi}eve rasprave da je “zacijelo ve} vreme da se prestane falzificirati povijest Bosne i Hercegovine”, pisac prikaza u “Katoli~kom listu” s tim u vezi doslovno nastavqa: Ovdje su u sredwem vijeku poznate samo dvije vjere: katoli~ka i bogumili, a wihovi su potomci dana{wi bosansko-hercegova~ki katolici i muslimani, koje zajedno ve`e ikavski govor, hrvatsko ime itd. No i danas bosansko-hercegova~ki pravoslavci djelomi~no su potomci nekadawih katolika. Da nije bilo turskog gospodstva, naseqavawa pravoslavnih i popravoslavqivawa katolika u Herceg-Bosni, ne bi bilo potrebno nekome falzificirati historiju Bosne. Dr Draganovi} }e imati jo{ mnogo posla, da falzifikatora u{utka, a mi se nadamo da }e mu to uspjeti, jer je takvom poslu

dorastao. Dana{wa Bosna i historijska Bosna – to su dvije u mnogom razli~ite stvari. U Bosni se mnogo toga promijenilo, ali je jedno ostalo nepromjeweno: narodni osje}aj katolika i svijest o pripadnosti hrvatskom narodu. Imaju}i u vidu savremenu i istorijsku stvarnost Bosne i Hercegovine, s jedne strane, i ovakvo prikazivawe odnosno razra|ivawe rasprave K. Draganovi}a u “Katoli~kom listu”, s druge strane, vidi se stvarno kome je “potrebno falzificirati historiju Bosne” i uop{te ~emu to ima da poslu`i. 3) Prikaz u “Bogoslovskoj smotri” iz pera Josipa Butorca bio je potpuno na liniji savremene klerikalne propagande. Razume se, prihvativ{i tezu i materijal K. Draganovi}a, J. Butorac je pisao: Historiografija je dosad znala, da je ne{to pravoslavnih u na{im krajevima pre{lo na katoli~ku vjeru, {to se nepravedno od iskriviteqa istine pripisuje tobo`wem vjerskom progawawu. No, da bi se i obrnuto doga|alo, tj. prelazi katolika na pravoslavnu vjeru, i to u masama, na to nas dosad skoro nitko nije upozorio. Zato smo dr Draganovi}u veoma zahvalni, jer nam je u svojoj doro obra|enoj radwi dao kqu~ za razumijevawe, {to su Crna Gora, Bosna i Hercegovina, gdje su katolici neko} bili veoma brojni, skoro izgubile karakter katoli~kih zemaqa (Podvukao S. S.) Prelaze}i preko ~iwenice da su u pro{losti ~itava pravoslavna naseqa nasilno pokatoli~ena putem zapadnog i isto~nog obreda katoli~ke crkve i da su usled toga ~itave srpske naseobine denacionalizirane, J. Butorac je iskonstruisao tezu: pre{lo je “ne{to pravoslavnih... na katoli~ku vjeru” i to bez progawawa a nasuprot tome, izvr{eni su “prelazi katolika na pravoslavnu vjeru, i to u masama”, razume se, putem progawawa. I to je ono, {ta od sada “historiografija” ima da zna preko K. Draganovi}a. 4) Prikaz u “Vrhbosni” iz pera monsiwora Ivana Jablanovi}a, sa jednom napomenom, izdvajao se od ujedna~enih klero-usta{kih prikaza. Naime, prihvataju}i tezu K. Draganovi}a i isti~u}i zna~aj same kwige, I. Jablanovi} je bio, {to se ti~e precewivawa i kori{}ewa “dokumentarnog blaga” Kongregacije de propaganda fide, za kriti~kiji metod rada. S tim u vezi, napisao je ove redove: Ovdje moramo napomenuti, da nam uvijek i svuda ne pru`aju ni izve{taji delegata rimskih i raznih vizitatora stringentnih dokaza za na{e teze, jer i ti izve{taji, kako to znamo bar mi stariji iz nedavne pro{losti (o. Bastien) znaju kadikad biti pristrasni i subjektivni, osobito u predmetima gde su zainteresovani dva razna kolektiva vjere i crkve. Ne}e time tako lako biti mjesta, kad se radi o raznim konfesijama; kraj svega toga, treba ipak relacije raznih crkvenih organa i u tom predmetu podvr}i potrebnoj kritici. Kao {to se vidi, napomena I. Jablanovi}a, kao starijeg i iskusnijeg klerikalca, imala je instruktivni zna~aj. Ba{ radi “dokaza na{e teze” – a zna se o kakvoj je tezi re~ – isti~e potrebu da se “izve{taji delegata rimskih i raznih vizitatora” podvrgnu “potrebnoj kritici”. Iz klero-usta{kog delovawa iz predratnog doba, vidi se da je, odista, izvr{en “pomni studij” rasprave K. Draganovi}a, kao {to je to postavio M.

Lorkovi}. Pod vidom nauke, slu`ilo se istorijskim obmanama i proizvoqnim statistikama. Na taj na~in, poja~avala se psihoza mr`we katoli~anstva i hrvatstva prema pravoslavqu i srpstvu. Odr`avaju}i ovu psihozu, Lorkovi} je objavio kwigu pod naslovom “Narod i zemqa Hrvata”. Za vreme rata, u aprilskim danima NDH (1941), on je izneo ciq i zna~aj svoje kwige: “Pisawe toga djela nije bilo slu~ajno... Sve se to spremalo da se do~eka ovaj ~as...” Hronolo{ki, “pisawe toga djela”, bilo je u doba Banovine Hrvatske s tim “da se do~eka ovaj ~as” – NDH. Mese~ni ~asopis “Hrvatska smotra” posebnu je pa`wu posve}ivao razra|ivawu “hrvatskog pitawa”. To su, uglavnom, bili sastavi ultramontanskog duha i stila. U izvesnim ~lancima prime}ena je argumentacija K. S. Draganovi}a iz wegove teze. Tako se V. Tripunov u ~lanku “@ivot Crvene Hrvatske” poziva na “~iwenice” koje su dobile sna`nu potvrdu “u rigorozno istra`enim najnovijim rezultatima” K. S. Draganovi}a. Isto tako, u ~lanku “Problem Bosne i Hercegovine”, pisac “H. ^.”, pored ostalog, poslu`io se i materijalom iz rasprave K. S. Draganovi}a. Rasprava K. S. Draganovi}a pod naslovom “Masovni prelazi katolika na pravoslavqe na hrvatskom jezi~nom podru~ju za vreme turske vladavine” ne mo`e se posmatrati izolovano, a najmawe kao li~ni nau~ni pothvat. Niti je to bio individualni utuk “pravoslavnim piscima”, koji su pisali o rimokatoli~koj ekspanziji i nasilnom pokatoli~avawu pravoslavaca u ju`noslovenskim zemqama. Vatikanska aprobacija jeste kqu~ za razumevawe i obja{wewe ove rasprave. Izno{ewem izvesnih politi~kih ~iwenica i povezivawem izvesnih biografskih i bibliografskih elemenata iz `ivota i rada samog K. S. Draganovi}a dobi}e se uvid u takti~ke i strategijske poteze Rimokatoli~ke crkve u Jugoslaviji. Ujedno i potvrda da je vatikanska aprobacija bila sasvim logi~na i na svom mestu u pogledu ultramontanskih ciqeva. Zapa`en i preporu~en od nadbiskupa I. [ari}a, Draganovi} je otputovao u Rim (1932), gde je kao pitomac Zavoda sv. Jeronima studirao na Isto~kom institutu. Posle tri godine, on je doktorirao sa odli~nim uspehom (1935). Sa povratkom u Jugoslaviju, po~iwe odre|eni uspon u wegovoj crkvenoj i nau~noj karijeri. Prvo je sekretar a onda upravnik nadbiskupske kancelarije Vrhbosanske nadbiskupije (pored drugih crkveno-dru{tvenih zadu`ewa). Wegova disertacija kao separat, “naru~uje se” kod Akademije “Regina Apostolorum”, u Sarajevu. Svojom publicistikom u ovo doba, vidi se, da je odre|en da bude naslednik monsiworu Janku [imraku u specijalizaciji za pitawa pravoslavne crkve, odnosno sredwevekovne pravoslavno-katoli~ke problematike. Iz tih razloga – posle prethodnog sporazuma sarajevskog i zagreba~kog kaptola – profesorsko ve}e Bogoslovskog fakulteta u Zagrebu izabralo ga je docentom za crkvenu istoriju i pomo}ne nauke. Posle toga, ban Banovine Hrvatske dr Ivan [uba{i} je potpisao dekret o ovom imenovawu. Tako je Draganovi} u prvoj polovini marta 1941. krenuo iz Sarajeva u Zagreb na novu du`nost.

Da je Draganovi} bio povezan sa usta{ama od pre rata, silama Osovine i wenim satelitima protiv Jugoslavije, vidi se iz ~iwenice da je u NDH do{ao do ve}ih ~asti i polo`aja. Posle proklamovawa NDH, u ciqu preseqewa Hrvata iz Stare Srbije i Makedonije, imenovan je za “delegata hrvatske vlade za Bugarsku i Makedoniju”. Zatim od usta{kog ministra M. Puka je imenovan profesorom Bogoslovskog fakulteta (1941). A “hrvatski narod”, ~iji je on, uostalom, saradnik bio, objavqivao je vesti o wegovim posetama kod usta{kog ministra M. Budaka. Pravi zna~aj istupawa K. Draganovi}a u NDH mo`e se oceniti samo preko zvani~ne politike hrvatskog katoli~kog episkopata. Kao {to je poznato, na drugoj biskupskoj konferenciji, koja je odr`ana u Zagrebu od 17. do 20. novembra 1941, raspravqalo se o pitawu Srba u NDH u svetlosti wihovog prekr{tavawa. Kao stru~wak, Draganovi} je u{ao u “radni odbor za pitawe konverzija grkoisto~waka na katoli~ku vjeru”. Radi unapre|ivawa odnosa NDH i Vatikana, Draganovi} je uredio jedno posebno izdawe “Croatia sacra”. Na uvodnom mestu, on je objavio pismo, koje mu je li~no uputio kardinal Pietro Fumasoni-Biondi, za{titnik Instituta Sv. Jeronima Ilirskog, povodom ovog izdawa. Kardinal P. Fumasoni-Biondi u pismu veli, kako je ova kwiga na italijanskom jeziku, “jedna nova kwiga ove vrste, dobro zami{qena, bri`qivo ure|ena i korisna”. Na ovaj na~in, klero-usta{ka propaganda o odnosima NDH i Vatikana dobila je autoritativnu potvrdu i pohvalu. Sli~no izdawe, na hrvatskom jeziku, Draganovi} je uredio kao “sve~ani broj u ~ast prve godi{wice Nezavisne Dr`ave Hrvatske”. Prilikom proslave tzv. tre}e godi{wice NDH, pored ~lanova hrvatskog katoli~kog episkopata, Paveli} je odlikovao i Draganovi}a kao svog saradnika. Odlikovawe je obrazlo`eno ovako: Dr Draganovi} Krunoslavu, sve}eniku – Bogoslovski fakultet Zagreb (T. br. 570-Z. sl.) za revni povjesni~ki rad u obranu hrvatskih prava u Ju`noj Hrvatskoj kao i za sudjelovawe u svim granama usta{kog rada (Podvukao S. S.). Dakle, usta{ko odlikovawe i vatikanska aprobacija odnose se na wegov isti “revni povjesni~ki rad”. Neosporno, da je to posledica wegovog pravog “sudjelovawa u svim granama usta{kog rada” kako od pre rata tako i za vreme rata. Imaju}i u vidu biografske i bibliografske navedene ~iwenice kao i vatikansku aprobaciju, jasno je da je raspravom K. S. Draganovi}a “Masovni prelazi katolika na pravoslavqe na hrvatskom jezi~nom podru~ju za vreme turske vladavine” prekr{tavawe Srba na “hrvatskom jezi~nom podru~ju” stavqeno na dnevni red, kao aktuelno pitawe. A da je to pitawe odista, stavqeno na dnevni red ovom raspravom, vidi se iz slede}ih ~iwenica. Pre svega, hronolo{ki, sama izrada rasprave na osnovi materijala iz Kongregacije de propaganda fide, pada ba{ u period diplomatskih pregovora Vatikana i Jugoslavije oko zakqu~ewa konkordata. A sama vatikanska aprobacija je prethodila jednom krupnom uspehu papske Kurije – potpisivawu konkordata, 25. jula 1935, izme|u Jugoslavije i Sv. Stolice. Od strane

Vatikana, potpisnik konkordata bio je kardinal Pa}eli, dr`avni sekretar Sv. stolice. [to se ti~e kardinala Pa}elija, od interesa je pomenuti, da su usta{e u Zagrebu, u “hrvatskom narodu”, pozdravili wegov izbor za papu Pija XII. Istovremeno, usta{e su izrazili punu nadu da o~ekuju ostvarewe onih ideja, koje je on proklamovao prilikom izbora. Ovaj usta{ki pozdrav papi Piju XII nai{ao je na odobravawe me|u ~lanovima sarajevskog kaptola i wihov organ, “Katoli~ki tjednik”, u ciqu propagande, preneo ga je svojim ~itaocima. Kao {to se vidi, zadu`ewa K. S. Draganovi}a u Isto~nom institutu sredwevekovnom problematikom odnosa katoli~anstva i pravoslavqa sa serviranim materijalom iz Arhive Kongregacije de propaganda fide ta~no pada u doba stvarawa i jugoslovenskog konkordata. To zna~i, da je wegova rasprava, sa postavqenom tezom, predvi|ena na planu sprovo|ewa konkordata u `ivot kao weno nau~no obrazlo`ewe. Uostalom, to se vidi iz ovih ~iwenica. Po ~lanu 1 potpisanog konkordata, Jugoslavija je ogla{ena zemqom misija. To zna~i, da se u Jugoslaviji – kao terra missionis – ima sprovoditi rimokatoli~ka misija. U ovom pogledu, ~lan 1 je vrlo jasan: “Katoli~koj crkvi priznaje se, u svakom od wenih obreda, puno pravo da slobodno i javno vr{i svoju misiju u Kraqevini Jugoslaviji”. Povodom ovog ~lanka konkordata, na jednom drugom mestu, ve} smo upozorili javnost, kako je stilizovan, da zna~i izvanredni uspeh papske Kurije. U do sada zakqu~enim konkordatima, evropskim i vanevropskim, nigde Vatikanu nije dato neograni~eno pravo misije. Ovo je prvi put u istoriji konkordata da jedna ugovorna strana totalno izgubi svaki kriterijum rasu|ivawa i da prizna obavezu koja zna~i negaciju wenog duhovnog i kulturnog `ivota, kao i wene tradicije. Istovremeno, izneli smo i druga mi{qewa o zna~aju ovog ~lana konkordata, iz kojih se vidi, da je ovo bio zvani~an poku{aj Vatikana da na{u zemqu pretvori u objekat neograni~enog delovawa katoli~ke misije. A to zna~i, da se otvaraju vrata prozelitizmu, {to bi, svakako, predstavqalo opasnost za konfesionalni mir u dr`avi. Kada se ima na umu ovaj prvi ~lan konkordata – “Katoli~koj crkvi priznaje se, u svakom od wenih obreda, puno pravo da slobodno i javno vr{i svoju misiju u Kraqevini Jugoslaviji” – u svetlosti postavqene i obrazlo`ene teze K. Draganovi}a, onda je jasno, da je Vatikan pitawe prozelitizma u Jugoslaviji zvani~no postavio na dnevni red. U crnogorskom (1386) i srpskom konkordatu (1914), nije bilo re~i o misiji, nego da }e se “vjeroispovijest katoli~ka apostolska rimska vr{iti slobodno i javno u Crnoj Gori” odnosko “rimokatoli~ka apostolska veroispovest vr{i}e se slobodno i javno u Kraqevini Srbiji”. Jugoslovenskim konkordatom sa pravom misije katoli~ke crkve vidi se, da je za prekr{tavawe Srba obnovqen stari plan papske Kurije i sve pripremano jo{ od pre rata, odnosno proklamovawa NDH i klero-usta{kog uzurpirawa vlasti. Naime, sve je pripremqeno, da se na masovne prelaze ka-

tolika na “pravoslavqe” ima odgovoriti “povratkom vjeri otaca”. To je bio pravi smisao i zna~aj katoli~ke misije u Jugoslaviji, kako je planirano i pripremano u prvom ~lanu konkordata. Razume se, ovaj katoli~ki plan u mirnodopskim prilikama nije mogao biti sproveden iz razloga {to je vlada Stojadinovi}-Koro{ec-Spaho, pod pritiskom javnosti, odustala od ratifikacije konkordata. Ali je zato neratifikacija konkordata poslu`ila Vatikanu i katoli~kom kleru u zemqi, da poja~a kampawu protiv dr`avnog i politi~kog ustrojstva Jugoslavije. Naro~ito je kampawom produbqavana psihoza katoli~ke i {ovinisti~ke mr`we prema pravoslavqu i srpskom narodu. Imaju}i u vidu svoje misionarske planove, katoli~ka crkva je pristupila prekr{tavawu u doba koje je bilo vrlo nepovoqno za Srbe. To je doba Drugog svetskog rata odnosno okupacije Jugoslavije i wenog komadawa od strane Osovine i wenih satelita, kada je proklamovana NDH, u kojoj su klero-usta{e Srbima odricali svako pravo na nacionalnu i versku egzistenciju. Dakle, prekr{tavawe Srba, u masovnom vidu, kao “povratak vjeri otaca” sprovo|eno je u toku Drugog svetskog rata. Interesantno je pomenuti da je pri kraju Prvog svetskog rata, u drugom vidu, postavqena ova teza katoli~anstva. Naime, katoli~ki ideolog, biskup Antun Mahni~ – pi{u}i povodom godi{wice tzv. Majske deklaracije, koja je planirala ujediwewe svih Srba, Hrvata i Slovenaca pod `ezlom Habzbur{ke monarhije i stvarawe wihove dr`ave na osnovi katoli~anstva – istakao je kako, “wiva na Istoku dozrijeva” i da se zbog toga postavqa pitawe “,katoli~ke `etve isto~ne wive”. Wegov saradnik, monsiwor Janko [imrak – koji je postao unijatski vladika za vreme NDH – istakao je u toku Drugog svetskog rata da su “Do{li historijski dani na{e misije”, pa je podstrekavao klero-usta{e na prekr{tavawe Srba ovim re~ima: “Na{ rad je legitiman u smislu odluke Svete stolice i Svete kongregacije kardinala Isto~ne crkve... Podstrekavawe monsiwora J. [imraka dobija osobiti zna~aj zbog ~iwenice, da je on bio ~lan u`eg, episkopalnog odbora za pitawe konverzije u NDH. Zatim zbog ~iwenice, da je “za revnostnu slu`bu me|u sve}enstvom i povjerenim mu stadom, kao i za suradwu s hrvatskom dr`avnom vladom u iskrenom usta{kom duhu”, bio od Paveli}a odlikovan ordenom “Red za zasluge – velered s zviezdom”.”(isto; str. 7-17) Simi} pomiwe i pokatoli~ene @umber~ane, o kojima je [viker detaqno pisao. “Povodom istupawa i podstrekavawa episkopa J. [imraka u pogledu nasilnog prekr{tavawa Srba i NDH, osvrnu}emo se na neke istorijske ~iwenice. Uglavnom, to bi bile ove. Li~ni preci i samog episkopa J. [imraka bili su `rtva rimokatoli~kog prozelitizma, dakle, katoli~ke misije. On je @umber~anin i unijat. Wegov zavi~aj je sinonim unije, unija}ewa. Ujedno i konkretni primer unija}ewa kao oblika denacionalizacije Srba u pro{losti. Slovena~ki nau~ni radnik dr Niko @upani}, koji je vr{io antropolo{ka i etnografska ispitavawa @umber~ana, utvrdio je da su oni srpskog porekla.

Srpski istori~ar dr Aleksa Ivi}, koji je vr{io istorijska prou~avawa na osnovu be~kih arhiva, utvrdio je, da su doseqenici @umber~ani bili pravoslavne vere sve dok nisu u drugoj polovini XVII veka silom nagnati na uniju. Preci dana{wih @umber~ana unijata pri svom dolasku iz Bosne bili su pravoslavni Srbi, koji se ni po ~emu nisu razlikovali od Srba u Sremu ili [umadiji. Oni su pisali }irilicom a jezik im je, kao i wihovih dana{wih potomaka, naj~istija {tokav{tina jekavskog nare~ja. Akademik A. Ivi} veli, da se dana{wi potomci ose}aju Hrvatima i da od Srba nikom nije palo ni kraj pameti, da `umbera~ke unijate buni u wihovim hrvatskim ose}ajima. Kao {to se vidi, unija u @umberku predstavqa o~igledni primer denacionalizacije Srba, koju je sprovela katoli~ka crkva. Kada se ima na umu da je obnavqawe starih planova Vatikana oko pripremawa za prekr{tavawe Srba vr{eno izme|u dva rata, onda je sasvim jasno i razumqivo za{to je bio pozitivan stav Sv. stolice prema klero-usta{kom sprovo|ewu “povratka vjeri otaca” za vreme Drugog svetskog rata. Uostalom, potvrdu o ovom pozitivnom stavu nalazimo u vatikanskim dokumentima: u internim crkveno-politi~kim direktivama kardinala Tiserana i kardinala Maqonea hrvatskim biskupima i u jednom zvani~nom diplomatskom dokumentu. Prvi dokumenat predstavqa direktiva kardinala Tiserana, upravqa~a Kongregacije za Isto~nu crkvu od 17. jula 1941, koja je bila slu`beno upu}ena nadbiskupu A. Stepincu kao predsedniku biskupskih konferencija. U ovom slu`benom dokumentu, Kongregacija za Isto~nu crkvu proglasila je Srbe u NDH “otpadnicima od katoli~ke crkve”. Ova formulacija se sla`e sa postavkom iz rasprave K. Draganovi}a da su pravoslavni bili katolici pre “masovnih prelaza na pravoslavqe”. Kongregacija za Isto~nu crkvu daqe konstatuje da je usled prilika koje vladaju – a to zna~i: usled rata i okupacije Jugoslavije – nastupio “pravilan razvoj katolicizma” i da sve u svemu “postoji toliko nade za obra}awe nesjediwenih”. Drugi dokumenat predstavqa odgovor Dr`avnog sekretarijata Sv. stolice, od 25. januara 1942, na protestnu notu Jugoslovenskog kraq. poslanstva kod Sv. stolice br. 1/42, od 9. januara 1942, povodom nasilnog masovnog prekr{tavawa Srba u Paveli}evoj NDH. Odgovaraju}i na protest jugoslovenske izbegli~ke vlade, Dr`avni sekretarijat Sv. stolice je pokazao koliko je duboko zainteresovan procesom prekr{tavawa i, nagla{avaju}i wegovu pravovaqanost, uzeo klero-usta{e u za{titu. Va`no je ustanoviti da su u ovom zvani~nom vatikanskom dokumentu svi Srbi izvan okupirane Srbije – dakle: na Draganovi}evom “hrvatskom jezi~nom podru~ju” – odjednom progla{eni “hrvatskim disidentima”. Naime, kao da je ~iwenica da je odjednom veliki broj hrvatskih disidenata zatra`io da bude primqen u katoli~ku crkvu. Tako se u diplomatskoj noti Vatikana nalaze zvani~ni elementi o potvr|ivawu pozitivnog stava pape Pija XII u pogledu prekr{tavawa Srba. Zanimqivo je ustanoviti da vatikanski “veliki broj hrvatskih disidenata” – re~ je o pravoslavnim Srbima – odgovara Draganovi}evom “masovnom pre-

lazu katolika na pravoslavqe”. A na klero-usta{kom planu to se zvalo “povratak vjeri otaca” a prekr{teni Srbi na terenu “povratnicima” ili “prelaznicima”. Tre}i dokumenat predstavqa direktiva kardinala Maqonea, dr`avnog sekretara Sv. stolice, od 21. februara 1942. hrvatskim biskupima da se ubrza proces prekr{tavawa Srba – da se “ubrza taj povratak”. Istovremeno da se zameni “naziv pravoslavni” sa nazivom “otpadnici ili {izmatici”, {to je prakti~no zna~ilo poku{aj da se uni{ti svaki smisao i zna~aj pravoslavqa u grani~noj zoni Isto~ne i Zapadne crkve u korist katoli~ke crkve. Tako je Vatikan za vreme okupacije Jugoslavije i wenog komadawa, prvo, svojom odbranom nasilnog prekr{tavawa Srba a zatim, svojim podstrekavawem da se ubrza prekr{tavawe, stvarno potvrdio da je u punoj va`nosti obnovqena stara papska teza o prozelitizmu u grani~noj zoni Isto~ne i Zapadne crkve. Uostalom, u drugom vidu, ova papska teza je postavqena i ranije u nesu|enom konkordatu izme|u Jugoslavije i Vatikana (1935). Konkordatom je katoli~koj crkvi priznato “puno pravo da slobodno i javno vr{i svoju misiju u Kraqevini Jugoslaviji”. A vatikanska dokumenta i klero-usta{ka praksa su pokazali da je pokatoli~avawe pravoslavaca bio jedan od zadataka katoli~ke crkve i wene misije “na hrvatskom jezi~nom podru~ju”.” (isto; str. 17-19) “Dana 26. avgusta 1939 – dakle, na ~etiri dana pre izbijawa svetskog rata – u Jugoslaviji “da bi se obezbedilo u~e{}e Hrvata u `ivotu dr`ave i time o~uvali javni interesi”, obrazovana je Banovina Hrvatska i re{en je niz politi~kih pitawa od dr`avno-pravnog zna~aja. Kada je 1. septembra 1939. otpo~eo Drugi svetski rat, predstavnici Hrvatske seqa~ke stranke sa Vladimirom Ma~ekom na ~elu bili su zastupqeni u jugoslovenskoj dr`avnoj upravi. Li~no V. Ma~ek je zauzeo polo`aj potpredsednika vlade. Na dan 4. septembra 1939, koaliciona vlada je objavila deklaraciju o stavu Jugoslavije u savremenoj me|unarodnoj situaciji, podvla~e}i da ostaje neutralna u sukobima u kojima nisu tangirani wena nezavisnost i wen integritet. [to se ti~e Banovine Hrvatske, usta{e su zauzele vrlo negativan stav, jer je weno obrazovawe usledilo u okviru Jugoslavije kao dr`ave. A kao demonstracija nadbiskupa A. Stepinca protiv dr`ave Jugoslavije u doba Banovine Hrvatske zabele`eno je wegovo zvani~no istupawe, 14. januara 1940, u jednom govoru pred crkvom sv. Marka u Zagrebu, kada je izneo niz vrlo o{trih politi~kih informacija. U vezi ovog istupawa, od zna~aja je utvrditi wegovo intimno ose}awe i ube|ewe o versko-crkvenom i nacionalnopoliti~kom kompleksu Jugoslavije. Samo delimi~no osvedo~ewe o ovome nalazi se u odlomcima wegovog “Dnevnika”. U naknadu za to, vi{e u wegovim postupcima. Dana 17. januara 1940, nadbiskup A. Stepinac je u svom “Dnevniku” (kw. III, str. 413) zapisao: “Stoga ve} u interesu katoli~ke crkve moramo sve u~initi da narod hrvatski ostane zdrav i kulturno ja~i. To ga je sa~uvalo i ovih dvadeset godina, a to }e mu pomo}i i u budu}nosti u borbi za opstanak. Najidealnije bi

bilo da se Srbi vrate vjeri svojih otaca, tj. da prignu glavu pred Namjesni. kom Hristovim – Sv. ocem. Onda bi i mi kona~no mogli odahnuti u ovom dijelu Evrope, jer bizantizam je odigrao stra{nu ulogu u povijesti ovog dijela svijeta u vezi sa Turcima” (Podvukao S. S.). Kada se, s jedne strane, imaju na umu ova “najidealnija” shvatawa nadbiskupa A. Stepinca “da se Srbi vrate vjeri svojih otaca, tj. da prignu glavu pred Namjesnikom Hristovim – Sv. ocem”, a, s druge strane, da je 23. januara 1940, Musolini primio Paveli}a i utana~io program borbe protiv Jugoslavije kao dr`ave, onda se mo`e boqe i u potpunosti shvatiti za{to je na onaj na~in reagirao na savremene doga|aje. Tako na primer, u vezi doga|aja od 27. marta 1941, kada je u Jugoslaviji izvr{ena dr`avna preorijentacija i kada su ste~ena prava Banovine Hrvatske ne samo po{tovana i u~vr{}ena nego i produbqena, zauzeo je stav krajwe rezervisanosti. A u vezi napada~kog rata Osovine i wenih satelita, 6. aprila 1941, protiv Jugoslavije i proklamovawa Paveli}eve NDH u Zagrebu, 10. aprila 1941. – koja je 14. aprila 1941, dakle, jo{ u toku rata, bila priznata od Hitlera i Musolinija – opredelio se kao ovejani usta{a. Tako da je za vreme okupacije Jugoslavije, 28. aprila 1941, objavio okru`nicu u ~ast i slavu NDH, istovremeno postaviv{i katoli~ku tezu o wenom bo`anskom poreklu i postanku, pa je na taj na~in NDH dao katoli~ki legitimitet. Posle napada~kog rata, iako je Osovina izvr{ila okupaciju Jugoslavije i weno komadawe, ukqu~uju}i obrazovawe NDH, postojala je me|unarodno priznata Jugoslavija. Engleska i ameri~ka vlada dale su sve~ane pismene izjave, u kojima priznaju dr`avni integritet Jugoslavije. U izjavama se podvla~i da sve poku{aje komadawa Jugoslavije i sve sli~ne akte smatraju neva`e}im i ni{tavnim, isti~u}i pri tom svoje ose}awe duboke indignacije prema bestidnom poku{aju raspar~avawa Jugoslavije i podvrgavawa wenih delova tu|inskoj upravi. Uprkos ove jugoslovenske i savezni~ke stvarnosti – {to se ti~e Jugoslavije kao dr`ave me|unarodno priznate – ogroman deo vi{eg i ni`eg hrvatskog klera na ~elu sa nadbiskupom A. Stepincem, povezao se sa usta{ama i zalagao se na utvr|ivawu Paveli}eve NDH. Jedan od glavnih motiva za ovo opredeqewe i zalagawe bio je oko shvatawa i ocewivawa NDH u osovinskom pokretu tzv. “Nove Evrope”, koja je pru`ala retku i jedinstvenu priliku “da se Srbi vrate vjeri svojih otaca, tj. da prignu glavu pred Namjesnikom Hristovim – Sv. ocem”, a to zna~i prakti~no: stvarawe ultramontanske dr`ave u grani~noj zoni Isto~ne i Zapadne crkve, odnosno stvarawe najve}e ultramontanske dr`ave na Balkanu.” (isto; str. 23-25)

2. Pokatoli~avawe ili smrt
I Lu~i} nagla{ava da su “zagreba~ki {ovinisti postojawe svoje “nezavisne” dr`ave videli samo u wenom pro~i{}avawu od svih nehrvata. “U Hrvatskoj nije vi{e mogla postojati druga nacionalna zajednica, a ponajmawe – srpska. A da bi se to {to pre postiglo potrebno je bilo, pre svega, uni{tewe Srpske pravoslavne crkve na teritoriji NDH. Me|utim, to nije bilo dovoqno. @eleli su da uz pomo} nema~kih i italijanskih save-

znika, Srpsku pravoslavnu crkvu uni{te na celom balkanskom podru~ju. Usta{kim ideolozima bilo je jasno da sve dok bude postojala Srpska pravoslavna crkva postoja}e i srpski narod. Uni{tewe Srpske pravoslavne crkve u Hrvatskoj imalo je primaran zna~aj. Pokazalo bi da u Hrvatskoj nema Srba i stvorilo bi sve potrebne preduslove za sprovo|ewe genocida nad srpskim narodom. Protiv SPC u Nezavisnoj Dr`avi Hrvatskoj povedena je i velika propagandna aktivnost. Pred jo{ neube|enim hrvatskim narodom do 10. aprila 1941. godine, o legalnoj pravoslavnoj crkvenoj zajednici Kraqevine Jugoslavije, lansirane su razne izmi{qotine – Srpska pravoslavna crkva, pa i celokupni srpski narod, odjednom su progla{eni – komunistima. Sa usta{ke strane izvr{en je pritisak na nema~ke saveznike, pa su oni nakon sloma Jugoslavije uhapsili, pored vi{e episkopa SPC, i samog patrijarha Gavrila Do`i}a. Srpski patrijarh je nakon mu~ewa u zatvorima Gestapoa u Srbiji, leta 1944. godine odveden u, po zlu ~uveni logor, Dahau. Pripadnost Srpskoj pravoslavnoj crkvi svojim su `ivotom platili i mnogi sve{tenici i kalu|eri na teritoriji “Nezavisne Dr`ave Hrvatske”. I ne samo oni. Masovno u svojim crkvama (Glina) ubijani su Srbi pravoslavci koji su se odupirali katolizaciji. Likvidirani su po kratkom postupku i na najbrutalniji na~in – klawem i paqewem. Teror nad pravoslavnim srpskim narodom, wihovim sve{tenicima i ru{ewe verskih objekata nije odobravan od po{tenih Hrvata. Hrvatski politi~ar Grisogono, decembra 1941. godine, u jednom pismu svom prijatequ Grgi Angjelinovi}u postupak prema Srbima u Hrvatskoj naziva “katoli~kim varvarizmom”. U wegovim o~ima katoli~ka crkva je “izgubila svaki rezon i pravo da kod nas egzistira”. (Lu~i}; cit. delo; str. 137-138) @uti} isti~e da je prevo|ewe pravoslavnih Srba na rimokatoli~ku veru, koje je u Kraqevini Jugoslaviji vr{eno na razne perfidne na~ine, ali bez grube prisile, u NDH vr{eno nasilnim putem pod imperativom golog `ivotnog opstanka. “Naime, prevo|ewe na rimokatolicizam za pojedine Srbe je zna~ilo i `ivotni opstanak. Pod takvim motom nastupao je i sam nadbiskup Alojzije Stepinac, jer je ~esto isticao da pokatoli~avawe treba dozvoliti samo u slu~ajevima kad to mo`e spasiti qude od nesre}e. Me|utim, i sami sve{tenici su postajali bojovnici i tabornici i kao takvi bili inicijatori mu~ewa, ubijawa i zlostavqawa Srba. Pojedini fratri i ~asne sestre nosili su u jednoj ruci usta{ki bode` a u drugoj molitvenik i kri`. Ceo Srem je bio preplavqen lecima biskupa Ak{amovi}a u kojima je pozivao Srbe da spasu `ivot i imovinu prelaskom u rimokatolicizam. U praksi se de{avalo da su i mnogi pokatoli~eni Srbi naknadno ubijani posle usta{kih “re~i utehe” da im je prekr{tavawem spasena du{a ali ne i `ivot.” (@uti}; cit. delo; 228-229) Tim Yuda ocewuje da je jedno od najkontroverznijih pitawa za katoli~ku crkvu u NDH bilo prevo|ewe Srba u katoli~ku veru. “Za biskupe je ova direktna promena vere bila dosta neugodna bez prethodnog prolaska kroz fazu unija}ewa (lojalnost Rimu, ali zadr`avawe sopstvene liturgije), a nekima je smetala ~iwenica {to se ceo taj proces odvi-

jao pod pritiskom. Dok su neki sve{tenici prirodno pozdravili priliku da preobrate Srbe, mnogi po{teni me|u wima u tome su videli i na~in da se spasu `ivoti. U memoarima Ma~ek se prise}a sve{tenika iz Sarajeva koji je rekao Srbima: “Deco, vidite da je va{a majka (pravoslavna crkva) u velikoj nevoqi i ne mo`e da brine o vama. Do|ite kod svoje tetke (katoli~ke crkve) a kada se va{a majka oporavi, vi }ete joj se vratiti”. Italijanski konzulat u Sarajevu je, oktobra 1941, izvestio da je ne samo poja~ana propaganda za promenu vere Srba (i Jevreja), ve} i da je taksa za to smawena sa 500 na 50 kuna. U izve{taju se ka`e da su “cela sela” u Bosni promenila veru, iako je od strane Srba u gradovima bilo malo zahteva za to. Qudi koji su promenili veru bili su omrznuti kod onih koji su `eleli da “sa~uvaju ~istotu vere”. Daqe se ka`e da “nema mnogo iskrenosti” u ovim promenama vere, ali da one koji su pre{li iz “jedne vere u drugu ostavqaju na miru”, {to je bilo “zna~ajno” u ovim “te{kim vremenima”. U mnogim slu~ajevima pokazalo se da je ovo bilo samo uzaludno pri`eqkivawe.” (Tim Yuda; “Srbi; istorija, mit, i razarawe Jugoslavije”; Beograd; “Dan Graf”; 2003; str. 112-113) Marko Aurelio Riveli pi{e kako je putem zakonskog akta sprovo|eno uni{tavawe pravoslavqa i Srba. “’Narodne novine’, slu`beni organ Nezavisne Dr`ave Hrvatske, od 5. maja 1941, objavquju “Zakon o vjerskom prekr{tavawu”, potpisan od ministra obrazovawa i bogo{tovqa Mile Budaka i poglavnika. To je zakonski akt koji se nalazi u funkciji programa etni~kovjerskog “~i{}ewa”, ve} najavqen u javnim nastupima usta{kih poglavara, a koji predstavqa brutalan diktat Srbima (hri{}anskopravoslavne vjere): ili se pokatoli~iti ili umrijeti. “Katoli~ki list”, slu`beni organ zagreba~ke Kurije, 15. maja 1941. objavquje cirkularno pismo iz ureda monsiwora Stepinca koje odre|uje Srbe kao “otpadnike katoli~ke crkve”, i odu{evqeno pozdravqa dono{ewe zakona koji obavezuje pravoslavce da se prekrste u katolike. Iste novine, 31. jula 1941, poti~u usta{ku diktaturu da ubrza proces nasilnog “prekr{tavawa”. Godine 1941, 13. jula dok etni~kovjerski pokoqi traju ve} nedjeqama, udbinski `upnik, don Mate Mogu{a, propovijeda svojim vjernicima: “Do sada smo radili za katoli~ku vjeru molitvenikom i Isusovim kri`om. Do{ao je trenutak da radimo pu{kom i samokresom. Protjerajmo iz Hrvatske ili istrijebimo srpski narod. Biti }u sretan kada Hrvatima podijelimo srpsku zemqu. Usta{e }e se boriti bespo{tedno i nemilosrdno }e trijebiti sve one koji nisu vjerni Nezavisnoj Dr`avi Hrvatskoj i wenom poglavniku i osniva~u. Gledaj, narode, ovih {esnaest usta{a pokraj mene. Oni imaju {esnaest tisu}a kur{uma u pripojasnicama i ubiti }e {esnaest tisu}a Srba”. Tako po~iwe kampawa masovnog prisilnog “prekr{tavawa” u katolicizam srpskog naroda koji je vjekovima gajio pravoslavnu vjeru. Za dvije godine bi}e 240 hiqada novokatolika, biv{ih pravoslavaca. O tome pi{e sam Stepinac u jednom memorandumu koji primas Hrvatske uru~uje papi Piju XII prilikom dolaska u Vatikan maja 1943:

“Ogromna odgovornost koju imam kao biskup prijestolnice jedine katoli~ke dr`ave na Balkanu i kao mitropolit Hrvatske i Slavonije, primorava me da vam s punom odgovorno{}u zabrinutog pastira iznesem pakleni plan o uni{tewu katolicizma na isto~noj obali Jadrana koji pripremaju neprijateqi crkve u tim podru~jima. Ovdje ne govorimo o stra{noj sudbini koja bi zadesila katolike u Hrvatskoj u slu~aju pobjede boq{evi~ke zvijeri i u slu~aju da ista okupira ta podru~ja koja spadaju u sferu va{ih interesa, a to je cijeli Balkanski poluotok i Dunavski bazen, kojem pripada i Nezavisna Dr`ava Hrvatska. U tom slu~aju sudbina katolika u Hrvatskoj ne bi se uop}e razlikovala od katolika u Poqskoj i u Rumuniji, a o toj mogu}nosti, od koje neka nas ~uva Bo`ja milost, ne `elim ovdje govoriti. Sveti o~e, danas su o~i cijelog ~ovje~anstva koje krvari tisu}ama rana uprte u vas kao onoga koji po ~udesnom zna~ewu svoga imena treba da donese jadnom qudskom rodu ono {to mu je najpotrebnije, pacem coeli. Donose}i mir svijetu, Sveti o~e, mislite na naciju koja je uvijek vjerna Kristu i vama. Mlada hrvatska dr`ava, nastala u najstra{nijim i najte`im uvjetima od svih dr`ava kroz vi{e vjekova, bore}i se o~ajni~ki za svoj opstanak, pokazuje svim tim u svakoj prigodi, da `eli ostati vjerna svojim slavnim katoli~kim tradicijama i osigurati boqu i jasniju budu}nost katoli~koj crkvi u ovom kutku svijeta. U suprotnom, wenim nestankom ili fatalnim smawewem – tisu}e najboqih vjernika i sve}enika bi s rado{}u `rtvovali svoj `ivot da bi sprije~ili takvu stra{nu mogu}nost – ne bi bilo uni{teno samo onih 240.000 prekr{tenih iz pravoslavqa nego i sav katoli~ki svijet na tim teritorijima s crkvama i samostanima. Po prirodnom redu stvari, ukoliko Bog ne u~ini veliko ~udo, napredak katolicizma usko je vezan za napredak hrvatske dr`ave, wegov opstanak za wen opstanak, wegov spas za wen spas. Sveti o~e, duboko vjeruju}i u Bo`iju Milost i u Bo`ije Provi|ewe, ~ije ste vi izabrano oru|e, preporu~ujem va{oj o~inskoj skrbi i va{im molitvama na{u Nezavisnu Dr`avu Hrvatsku, smatraju}i da time u isto vrijeme preporu~ujem i na najboqi na~in Svetu vjeru u mojoj domovini i na Balkanu”. Nasilna “prekr{tavawa u katolicizam na koja usta{ka diktatura obavezuje srbopravoslavce zakonskom normom, integralni su dio programa etni~kovjerskog “~i{}ewa” koje ~ini osnovu Nezavisne Dr`ave Hrvatske kako su je zamislili nacifa{isti. To je jedna zlo~ina~ka praksa koja se revnosno provodi i koja opija Hrvatsku katoli~ku crkvu. Broj 38 novina Zagreba~ke nadbiskupije, “Katoli~kog lista”, obavje{tava da je “cijelo selo Budimci prekr{teno u katolicizam 14. septembra 1941. Fraweva~ki fratar Sidoje [olc izvr{io je pripremne radwe. Ovoj sve~anosti su prisustvovali razni sve}enici i prefekt Barawe. Za vrijeme zavr{nog banketa razgovaralo se i nazdravqalo u ~ast poglavnika i Hrvatske. Frawevac Sidoje [olc, naveden u “Katoli~kom listu”, jedan je od najneumornijih “prekr{tava~a”, pravi profesionalac za prisilna kolektivna “prekr{tavawa”. U Maklo{evcu, Zoqanima, Lisinama, Lonyici, Grani-

cama, Pojeli}ima, Partincima, ^enkovu, Ku~ancima, ^aglinu, Na{icama, Slatini, Sarva{u, Vukovcu, Balenicama, te u svim drugim sredi{tima Na{ica i Slavonske Po`ege, fratar [olc, uz pomo} usta{kih oru`nika, “prekr{tava” stotine Srba pravoslavne vjere, prete}i im internacijom ili smr}u. Pretwe koje nisu li{ene nastavka, kao {to }e posvjedo~iti Petar Kova~evi}, u~iteq iz Palenica: “Kada su se prekrstili u katolicizam, u~inili su to pod uticajem straha. Sidoje [olc je bio na ~elu katoli~kih misionara koji su se okupili u srezu Na{ice. On je naredio ubistvo na{eg popa \or|a Babi}a, koji je uhap{en u toku no}i i koji je stra{no mu~en. Usta{e su mu odrezale nos, u{i i jezik i i{~upali su mu bradu prije nego {to su mu rasporili stomak”. Fraweva~kog fratra Sidoja [olca kasnije }e ubiti jedna grupa Srba koji su se pobunili protiv nasilnog “prekr{tavawa”. “Katoli~kn list” }e mu rezervisati odgovaraju}i nekrolog: “Izgradwa slobodne dr`ave, kakva je ova koju mi vatreno pri`eqkujemo, tra`ila je `rtvu ovog novomu~enika, koji je pao za vjeru i za katoli~ku Hrvatsku”. Mnogi drugi hrvatski sve{tenici predano se li~no anga`uju na prisilnom “prekr{tavawu” pravoslavaca u katolicizam; me|u ostalima: Mihailo Kuzmani}, Silvije Frankovi}, Bo`idar Bralo, Frawo Herman, Augustin Jureti}, Nikola Bori}, Janko Kalaj; i fratri Ante @eno, fra Vasiq, fra Glava{, sve do groznog ’fra Satane’ Filipovi}a Majstorovi}a (zapovjednika logora Jasenovac). Usta{ka diktatura, vladinim dekretom br. 11689 od juna 1941, uspostavqa u Zagrebu poseban vjerski odsjek zadu`en za prekr{tavawa na ~ijem ~elu se nalazio katoli~ki sve}enik Dionis Juri~evi} (starje{ina “misionara” zadu`enih za “prekr{tavawa”). Obra}aju}i se stanovnicima Staze, gdje je do{ao da izvr{i ko zna koje nasilno “prekr{tavawe”, Dionis Juri~evi} ih upozorava ovim rije~ima: “Dobro znamo kamo }emo poslati one koji izvole odbiti kr{tewe. Ovdje u sjevernim krajevima ve} sam izvr{io potpuno ~i{}ewe, od djece u pelenama do staraca. I ako }e biti potrebno, u~initi }u to i ovdje zato {to nije grijeh ubiti ni sedmogodi{we dijete ako smeta na{em usta{kom re`imu... Neka vas ne prevare moje sve}eni~ke haqine. Znajte da ja, kada ustreba, uzimam {majser u ruke i ubijam sve one koji se protive Dr`avi i usta{kim vlastima. Sve{tenik Ivo Guberina, profesor Zagreba~kog sveu~ili{ta i rukovodilac Hrvatske katoli~ke akcije, pi{e u “Hrvatskoj smotri” od 7. jula 1941: “Hrvatska }e se ~istiti od svih svojih otrova svim sredstvima, ~ak i ma~em”. Ovaj koncept }e preuzeti i artikulisati Guberina 7. oktobra 1943, opet na stupcima “Hrvatske smotre”: “Izvjesni elementi u Hrvatskoj, koji su za vrijeme Jugoslavije imali zada}u da likvidiraju nacionalni i dr`avni organizam Hrvatske i da joj onemogu}e `ivot i sprije~e je u ulozi koju joj je namijenilo Provi|ewe (a to je uloga prethodnice katolicizma prema Istoku), poslije pada Jugoslavije ostali su u hrvatskom organizmu a da nisu nimalo promijenili svoje namjere protivu Hrvata. Prirodno je pravo hrvatske dr`ave i naroda da izlije-

~i vlastiti organizam od ovog otrova. Usta{ki pokret je po~eo taj posao. On primjewuje sredstva kojima se slu`i svaki qekar pri lije~ewu nekog organizma. Tamo gdje je potrebno, operira. Usta{ki pokret bi vi{e volio da se ti heterogeni, i do sada neprijateqski elementi, asimiliraju slobodno ili da se sav taj otrov udaqi iz organizma (da se presele u zemqe iz kojih vuku podrijetlo). Ali, ako oni ne `ele i ako ho}e da ostanu u Hrvatskoj kao peta kolona... onda se oni prema svim katoli~kim moralnim na~elima imaju smatrati agresorima i hrvatska dr`ava ima pravo da ih uni{ti ma~em... Protivu takovog neprijateqa dozvoqena je obrana ma~em, a prema potrebi i preventivno, ne ~ekaju}i trenutak napada... Ovo su na~ela na kojima se zasniva i sam prirodni zakon i zato je svaki katolik obvezatan da po svojoj savjesti doprinese da se on ostvari... U takovoj situaciji bio bi grijeh protivu Tvorca ostati po strani odlu~ne borbe i bila bi prava izdaja Boga na}i se na drugoj strani barikada... Hrvati katolici imaju prigodu pokazati u kojoj su mjeri Bo`iji bojovnici... Crkva }e biti zadovoqnija ako wezini vjernici postanu svjesni da treba da se bore u redovima usta{kog pokreta, koji prema svojoj tradiciji i prema svojim vo|ama, a naro~ito prema svom programu, te`i ka dru{tvenoj i politi~koj dr`avi u kojoj }e crkva mo}i ostvariti svoju natprirodnu misiju bez ikakovih prepreka”. Praksa prisilnog “prekr{tavawa” postaje za srpski pravoslavni narod i jedna stra{na roba za razmjenu. Svjedo~ewa ima bezbroj. “Nadbiskup [ari} odbija da se zauzme za doktora Du{ana Jeftanovi}a koga mu~e i ubijaju. Wegovoj `eni odgovara da nije mogao ni{ta da u~ini zato {to je bio pravoslavni mu`”. Vinkova~ki `upnik An|elko Gr~i} odgovara jednoj majci koja ga prekliwe da joj spasi k}eri koje su deportovane u lokalni logor za istrebqewe da ne mo`e ni{ta da u~ini zato {to nisu primile “prekr{tavawe” i da }e istovjetnu sudbinu do`ivjeti svi oni koji ne prihvate katolicizam. Godine 1941, 21. maja u Kninu, fratar Vjekoslav [imi} se predstavqa komandantu italijanske divizije “Sasari” koja je smje{tena u dijelu Hrvatske pod italijanskom kontrolom i tra`i da preuzme civilnu vlast u toj zoni. Generalu, koji `eli da zna razlog za ovakav zahtjev, [imi} odgovara: “Ho}u da pobijem sve Srbe u {to kra}em roku”. U svojim sje}awima visoki italijanski oficir }e zabiqe`iti: “Zapawuje me da se ne shvata u`as jednog takvog programa i da to jo{ najavi jedan frawevac”. Godine 1941, 24. juna dnevni list “Hrvatski narod” objavquje da je poglavnik primio monsiwora Pavla Je{ina, vo|u grupe Katoli~ke akcije, koji poslije uru~ewa darova krvavom usta{kom diktatoru, zakqu~uje susret govore}i Paveli}u: “Mi smo u pravu kad smatramo da vam je Bog pomogao od trenutka kada ste uspjeli o~istiti poqe kr{}anstva u Hrvatskoj. Vo|eni duhom Na{ega Gospoda i usta{kim na~elima mi smo spremni boriti se za obranu na{e voqene domovine”. Godine 1941, 14. jula ministar naobrazbe i bogo{tovqa raza{iqe cirkularno pismo (br. 42678-B-1941), koje je potpisao poglavnik, a supotpisao ministar Mile Budak, adresovano biskupima Nezavisne Dr`ave Hrvatske, preko kojeg usta{ka diktatura reguli{e praksu prisilnog “prekr{tavawa”:

“Molimo biskupske urede da u povjerqivom obliku izvijeste sve `upne urede o na~inu prijema pravoslavaca u katoli~ku crkvu. Pravoslavcima se ne}e smjeti dozvoliti pristup u gr~kokatoli~ku crkvu ni u kojem slu~aju. Hrvatska vlada kani ne primati u katoli~ku crkvu sve}enike, u~iteqe, ukratko, svu inteligenciju i na kraju bogate trgovce i obrtnike pravoslavne vjere zato {to }e u vezi s wima biti obnarodovane naro~ite naredbe, kao i to da se izbjegnu povrede ugleda katolicizma. Me|utim, ako je neka od takovih osoba na nekakav na~in povezana s katoli~kom vjerom i hrvatskom nacijom, ovda mo`e biti primqena uz prethodnu privolu ministra pravde i bogo{tovqa... U takovom slu~aju od odlu~ne je va`nosti da je brak sklopqen u katoli~koj crkvi i da su djeca dobila katoli~ku naobrazbu... Dozvoqeno je primiti pravoslavni siroma{ni svijet uz prethodnu obuku u katoli~kim istinama...” Sa svoje strane, katoli~ko biskupstvo u Hrvatskoj se priprema da primi u svoje milosrdno naru~je novoprekr{tene biv{e pravoslavce koji su izbjegli istrebqewe, daju}i precizna uputstva. [tavi{e, utvr|uju se vjerske obaveze novokatolika, koje su precizirane u posebnoj “objavi”, koja je razaslata 14. maja 1941. iz `upnog dvora Sv. Tereze u Bjelovaru, a koju je preuzeo dnevni list “Nezavisna Hrvatska”: “Svi oni koji su podnijeli zahtjev za prekr{tavawe u katolicizam morati }e, od dana kada su podnijeli upit, biti nazo~ni svim misama a posebno propovijedima. Mise sa propovijedima se odr`avaju 6 do 11 sati. Prekr{tenima je propisano da se opskrbe biqe`nicom u kojoj }e se za sve nedjeqe i sve~ane dane biqe`iti wihova nazo~nost vjerskoj slu`bi”. Pred kraj 1941, ritam prisilnog “prekr{tavawa” postaje takav da su neke biskupije prisiqene da se dobro organizuju da bi mu odolile. Bawalu~ka biskupija, na primjer, priprema jedan {tampani obrazac pod naslovom “Pravila za prekr{tavawe iz grkopravoslavne u rimokatoli~ku vjeru”, koja “kandidati” za “prekr{tavawe” moraju popuniti svojim mati~nim podacima i potpisati (...) Na ime prijema “novoprekr{tenima” se daje “potvrda” u stilu obrasca koji je utvrdio biskup Jozo Gari}: “Na va{ zahtjev, dajemo vam dozvolu da odmah prestaiets ab excommunicatione pro foro externo i da budete primqeni u Katoli~ku crkvu s pravom na svetu pri~est”. Mostarski biskuip Alojz Mi{i} pi{e nadbiskupu Stepincu 18. avgusta 1941: “Okolnosti pod kojima `ivimo za `aqewe su u svakom pogledu. Potrebito je dopustiti i priznati: ima pote{ko}a za civilne vlasti, ali ima ih i za crkvu, onih koje se odnose na wenu bo`ansku zada}u i na rad koji se okre}e du{ama. Veliki dio pravoslavaca Mostara raspolo`en je da pre|e na katoli~ku vjeru. Vi{e civilne vlasti iz Zagreba u vi{e navrata su dale uputstva ni`im vlastima u svezi s prekr{tavawem na drugu vjeru. U stvarnosti, po pravilima kojima su nadahnuta, ta uputstva nisu takove naravi da bi poslu`ila za op}e dobro crkve kao ni dr`ave. Po milosti Bo`ijoj danas se ukazuje prigoda kao nikad u pro{losti da se pomogne hrvatskoj stvari i da se spasi veliki broj du{a, qudi dobre voqe, mirnih seqaka koji `ive me|u

katolicima. Oni poznaju katolike kao {to ovi poznaju wih. Prekr{tavawe se lako mo`e ustanoviti. Po nesre}i, vlasti sa svojim ograni~enim vidicima, postavqaju prepreke hrvatskoj i katoli~koj stvari. Nisu krive vrhovne vlasti, ali se svakojake osobe ubacuju u te poslove; mladi bez naobrazbe i bez iskustva; umjesto inteligencije i razuma rabi se upotreba vatre, nasiqa. Nikakovo ~udo, onda, da iz toga proistje~u posqedice dosta neugodne za hrvatsku i katoli~ku stvar... U mnogim `upama Mostarske biskupije, na primjer u Duvnu, Stocu, Klepcima, Gorani}ima, Gradaru itd. po{teni seqaci koji `ive u katoli~kim sredinama pokazali su nakanu da pre|u u katoli~ku crkvu; odlaze na svetu misu, u~e katoli~ki katekizam. krste djecu; ali neki nametqivci prisvajaju pravo da izdaju naredbe: dok su novoprekr{teni u crkvi na svetoj misi, izbacuju i mlade i stare, i mu{karce i `ene, kao `ivotiwe i ... {aqu ih u gomili na onaj svijet. To ne mo`e slu`iti ni svetoj katoli~koj ni hrvatskoj stvari. Za nekoliko godina svi }e osuditi takove nesavjesne akte, a mi sada propu{tamo lijepu prigodu koju bismo mogli iskoristiti za svetu katoli~ku stvar da u Bosni i Hercegovini od mawine koja jesmo postanemo ve}ina; da ne radimo u korist drugih nego u svoju. To smatram svetom i plemenitom stvari. U interesu hrvatske i katoli~ke stvari predo~avam uzoritom predsjedniku potrebu da poduzme sve da sprije~i svaku `alosnu posqedicu, da poravna puteve, da tako pripremi sretnija vremena za hrvatsku i za katoli~ku stvar”. Godine 1941, 7. novembra biskup Mi{i} upu}uje drugo pismo monsiworu Stepincu: “Jedno vrijeme sam smatrao da }e veliki broj {izmatika pre}i u katoli~ku crkvu: umjesto toga, oni koji su imenovani za sto`ernika i logornika zlorabili su svoj polo`aj, iskoristili su ru`ne nagone mase, potakli su slabe strane qudske naravi, tako da je nastao pravi u`as. I ni sa jedne strane ne vidi se nikakav boqitak... Hvatali su qude kao da su `ivotiwe, ubijali su ih, bacali su ih `ive u ponore. Potprefekt Mostara, Baqi}, musliman, potvrdio je na sav glas – morao je {utjeti i ne davati sli~ne izjave – da je u Qubiwu samo u jednom danu 700 {izmatika ba~eno u jamu. Iz Mostara i ^apqine odvezeno je vi{e vagona punih `ena, djevoj~ica i dje~aka ispod deset godina do stanice [urmanci. Tamo su ih natjerali da si|u, odveli su ih u planine i majke i djeca su ba~eni u ponore: svi su umrli na taj na~in. U `upi Klepci ubijeno je 700 {izmatika. Oti{ao bih predaleko ako bih nastavio s nabrajawem. U samom gradu Mostaru vezano ih je na stotine, a onda su ih izvodili iz grada i ubijali kao `ivotiwe. Na kraju se stiglo do deportacije Srba u Srbiju. Pla~, kukwava, tuga: svi bje`e sa svih strana; jedna delegacija je oti{la ~ak u Rim kod Musolinija i lako je zamisliti {ta su rekli i {ta su zahtjevali. Posqedica toga je nova talijanska okupacija Hercegovine. Talijani su se vratili i preuzeli su civilnu i vojnu vlast. [izmati~ke crkve su odmah o`ivjele, pravoslavni sve}enici koji su se do sada krili ponovo su se pojavili, Talijani su nakloweni Srbima. Katoli~ka crkva ne `eli ~initi akte nasiqa. Ona uvijek ka`wava nasiqe i ka`wava i u ovoj prigodi. Ali prelazak iz jedne krajnosti u drugu je izrazit: nova okupaciona vlast se odmah

pokazala prijateqskom prema Srbima, a strogom prema katolicima: bilo je hap{ewa i streqawa. Naravski, sto`ernici i logornici su se razbje`ali na sve strane; tako su nevini platili zarad wih. Nikakvo ~udo, dakle, da je zbog takovih razloga prekr{tavawe pravoslavaca u katolicizam potpuno proma{eno. Surovost sto`ernika i logornika, brutalnost nekih pojedinaca, nerazumijevawe vi{ih vlasti, nanijeli su veliku {tetu ne samo dobru vjere nego i dr`ave. Da je Gospod podario vi{e razumijevawa i razuma odgovornima da izvr{e prekr{tavawe bez udaraca, u takvoj zgodnoj prigodi broj katolika bi se pove}ao barem za petsto-{esto tisu}a, te bi se broj katolika u Bosni i Hercegovini sa sedam stotina tisu}a pove}ao na milijun i trista tisu}a”. Godine 1941, 17. novembra u Zagrebu se odr`ava Plenarna konferencija katoli~kog biskupstva. Pod predsjedavawem primasa, monsiwora Stepinca, ova konferencija osniva poseban odbor – sastavqen od Stepinca li~no, sewskog biskupa Viktora Buri}a i od apostolskog opunomo}enika Kri`eva~ke biskupije Janka Simraka – koji se ovla{}uje da potvrdi i blagoslovi “prekr{tavawe” pravoslavnih Srba u katolicizam. Konferencija isto tako objavquje rezoluciju (br. 253-41) kojom se – na osnovi uputstava Svetog bratstva Isto~ne crkve od 17. jula 1941 – daju precizna uputstva u odnosu na na~in prakti~nog obavqawa “prekr{tavawa”. U su{tini, hrvatsko biskupstvo odobrava i potvr|uje zlo~ina~ku praksu nasilnog “prekr{tavawa” srbopravoslavaca koje je poglavnik odredio kao put paralelan istrebqewu: “Koriste}i ra{irenu psihozu (katoli~ko biskupstvo) je pre{lo u sau~esni{tvo s usta{ama da prekr{tava u katolike Srbe pravoslavce, obe}avaju}i prekr{tenicima da }e spasiti `ivot i sa~uvati vlastita dobra”.” (Marko Aurelio Riveli; “Nadbiskup genocida”; Nik{i}, “Jasen”; 1999, str. 139-148) U toku “Plenarne konferencije” od 17-18. novembra 1941. Biskupstvo upu}uje poslanicu poglavniku. U tom pismu se tra`i dozvola da Hrvatska katoli~ka crkva vr{i operativno “prekr{tavawe” srbopravoslavaca u katolike: “(Biskupstvo) smatra dogmatskim na~elom da saslu{awa i odluke o svim pitawima u svezi s prelaskom grkoisto~waka u katoli~ku vjeru pripadaju iskqu~ivo u nadle`nost hijerarhije katoli~ke crkve, koja jedina ima ovlasti po Bo`ijoj voqi i po kanonskim odredbama donositi naputke i norme glede toga, tako da se osim crkvenih vlasti svaka druga intervencija ima iskqu~iti. Uslijed toga nitko osim hijerarhije katoli~ke crkve nema pravo imenovati “misionare” za promiybu prekr{tavawa grkoisto~waka u katoli~ku vjeru. Svaki misionar mora primiti svoju zada}u i ovla{tewe za duhovni rad od doti~nog biskupa. Uslijed toga je protivdogmati~no i protivkanonski da op}inske ili kotarske vlasti, ili pak usta{ki povjerenici, kao i Odsjek za bogo{tovqe Dr`avne uprave za obnovu ili bilo kakova druga svjetovna vlast, povjeravaju takvu zada}u bez odobrewa biskupa. U svom duhovnom radu misionari moraju biti podre|eni doti~nom biskupu neposredno ili posredno preko `upnika. Katoli~ka crkva mo`e priznati za vaqane samo one prelaske koji su se odvijali ili }e se odvijati prema tako-

vim dogmatskim na~elima. Svjetovne vlasti ne mogu “poni{tavati” te prelaske koji su se desili ne samo prema crkvenim nego i prema gra|anskim normama. U tu svrhu Hrvatsko katoli~ko biskupstvo bira me|u svojim ~lanovima Odbor od tri osobe, koji se sastoji od: predsjednika Biskupske konferencije, nadbiskupa Stepinca, biskupa sewskog, monsiwora doktora Viktora Buri}a, i apostolskog upravnika Kri`eva~ke biskupije, doktora Janka [imraka. Ovaj Odbor }e diskutirati o svim pitawima koja }e se pokretati prigodom prekr{tavawa grkoisto~waka u katoli~ku vjeru. Odbor }e raditi u dogovoru s ministrom pravde i bogo{tovqa u svezi izdavawa naredbi za pripreme prelazaka. Kao ~lanove Izvr{nog odbora za prekr{tavawe grkoisto~waka u katoli~ku vjeru, Hrvatsko biskupstvo je izabralo sqede}e osobe: doktora Frawu Hermana, profesora Teolo{kog fakulteta u Zagrebu; doktora Augustina Jureti}a, savjetnika Biskupske konferencije; doktora Janka Kalaja, profesora religije u {kolama i na Teolo{kom fakultetu Glagoqica; Nikolu Bori}a, ravnateqa Nadbiskupske kancelarije u Zagrebu; i doktora Krunoslava Draganovi}a profesora Teolo{kog fakulteta. Ovaj odbor }e razvijati svu praksu koja se odnosi na pitawa prekr{tavawa grkoisto~waka u katoli~ku vjeru pod nadzorom Biskupskog odbora za prekr{tavawa”. “Ove odluke Biskupstvo je donijelo u ime velike qubavi i velike skrbi za hrvatski narod, za Nezavisnu Dr`avu Hrvatsku i za katoli~ku vjeru, koja je vjera ve}ine hrvatskog naroda: ovdje se radi samo o pogre{kama poradi kojih se prekr{tavawe grkoisto~waka nije moglo razviti u srazmjeri i s uspjehom koji bi bio mogu}... Za wih ne krivimo Vladu Nezavisne Dr`ave Hrvatske. Ne `elimo ih predstaviti kao sustav, nego kao rezultate neodgovornih elemenata koji nisu bili svjesni svoje velike odgovornosti... Znamo da su ti elementi reakcija na politiku vo|enu tijekom posqedwih dvadeset godina i na zlodjela ~etnika i komunista, koji su po~inili tolika krvava djela protiv na{eg mirnog hrvatskog naroda. Zahvaqujemo svemogu}em Bogu {to va{im radom, poglavni~e, situacija po~iwe biti urednija, i poradi toga vam Hrvatsko katoli~ko biskupstvo izla`e gore pomenuto ne da bi optu`ivalo ve} da se ubudu}e sprije~i djelovawe neodgovornih elemenata i da se mogu otkriti razlozi neuspjeha prekr{tavawa i {ta bi se imalo ~initi da ovaj posao krene u pravom smjeru, a da se ne gubimo u nepotrebitim pokusima”. O anga`ovawu usta{ke diktature i hrvatskog katoli~kog klera u brutalnim prisilnim “prekr{tavawima” lijepo svjedo~i re`imski dnevni list “Nova Hrvatska”. U izdawu od 13. januara 1942. ove novine pi{u: “Ju~er ujutro u Kamenskom, u okolici Karlovca, prekr{teni su stanovnici grkoisto~wa~kog obreda u Popovi}ima. Slu`io je vele~asni Kuzmani}, `upnik Kamenskog. Bilo je nazo~no 400 osoba me|u kojima prefekt `upanije, oru`ni~ki pro~elnik, predstavnik lokalne usta{ke organizacije, izaslanik Usta{ke mlade`i Zagreba, na~elnik propagande i drugi du`nosnici... Poslije obreda (`upnik Kuzmani}) se obratio prekr{tenima, upozoravaju}i ih da se dr`e Kristovog evan|eqa i da vjeruju u Gospoda, u Nezavisnu Dr`avu Hrvatsku i u wezinog poglavnika. Na kraju je govorio pre-

fekt Ante Nik{i}: “Danas ste”, rekao je, “postali slobodni gra|ani Nezavisne Dr`ave Hrvatske”. Nakon sve~ane mise nazo~ni su veli~ali Nezavisnu Dr`avu Hrvatsku”. Godine 1942, 25. februara “Nova Hrvatska” pi{e o sli~noj ceremoniji: “U Petriwi je na sve~an na~in obavqeno “prekr{tavawe” koje je organizirao `upnik Mihailo Razum. Obredu je bio nazo~an jedan odred usta{a”.” (isto; str. 165-167) “Uporedo s masovnim istrebqewem usta{e sistematski uni{tavaju nekatoli~ka sveta mjesta. Pred zavr{etak rata u Nezavisnoj Dr`avi Hrvatskoj usta{ki oru`nici }e uni{titi 299 pravoslavnih crkava, ubiv{i {est vladika i 222 monaha Srpske pravoslavne crkve. Smaknu}e pravoslavnih monaha vr{i se naro~ito okrutno. Wegovo preosve{tenstvo vladika zagreba~ki Antonije Dositej umire nakon mu~ewa u martu 1942: wegov le{ je li{en genitalija i nabijen na kolac. Osamdesetogodi{weg vladiku Petra Simoni}a, mitropolita dabarskog, uhapsio je katoli~ki sve{tenik Bo`idar Bralo, zatim je interniran u koncentracioni logor Jasenovac gdje }e biti zaklan. Osamdesetjednogodi{wi vladika bawalu~ki, Platon Jovanovi}, koji je ostao u gradu zahvaquju}i obe}awu katoli~kog biskupa Joze Gari}a da }e se zauzeti za wegov spas, uhap{en je u toku no}i i odveden zajedno s pravoslavnim popom Du{anom [aboti}em u jedno mjesto u okolini Bawa Luke, gdje su mu~eni: i{~upana im je brada (simbol pravoslavnih popova), a prije ubistva izva|ene su im o~i i odrezane u{i i nos. Vladika pla{ki, preosve{teni Sava Trlaji}, mu~en je i ubijen zajedno sa svoja tri sve{tenika u pokoqu na ostrvu Pagu. Prota iz Oto~ca, Branko Dobrosavqevi}, uhap{en je zajedno sa sinom: dje~ak je isje~en sjekirom na komade u prisustvu oca, kojem su i{~upali bradu i kosu, izvadili o~i i na kraju ga ubili, tako|e sjekirom. Sli~ne muke pretrpio je vladika `i~ki, Wegovo preosve{tenstvo Nikolaj Velimirovi}. Uni{tewu pravoslavne crkve i pogubqewu wenih monaha pridru`uje se pedantna pqa~ka imovine. Ova operacija, koja prije svega treba da potpomogne katoli~ko biskupstvo koje predvodi monsiwor Stepinac, slu`i se dvema strukturama koje je Paveli} specijalno odredio za sistematsko pqa~kawe pravoslavne crkve: “Dr`avni savjet za obnovu” i “Odbor za zapqenu pravoslavne crkve i wenih dobara”; obe ove strukture nalaze se na ~elu koordinacije oduzimawa dobara pravoslavne crkve u korist Hrvatske katoli~ke crkve. Pqa~kawu ponekad prisustvuju pripadnici katoli~kog klera li~no. Na primer 21. marta 1942, monsiwor Stepinac se obra}a usta{koj diktaturi sa zahtjevom da pravoslavni manastir u Orahovici dodijeli fratrima trapistima koje su Nijemci protjerali iz wihovog samostana u Rajhenburgu. Kri`eva~ki katoli~ki biskup, Janko [imrak, prisvaja pravoslavni manastir Lepavinu.” (isto; str. 81-82) “U podru~jima kojima se daje prednost i koja su naseqena uglavnom Srbima, neke crkve koje su otete pravoslavcima novi katoli~ki gospodari ne koriste kao obredna mjesta: ove gra|evine se pretvaraju u skladi{ta, javna kupatila, {tale. (autor cit: Na kraju usta{ke diktature jedna istra`na ko-

misija jugoslovenske vlade procjeni}e materijalnu {tetu koju je pretrpjela Srpska pravoslavna crkva na 7 milijardi dinara – ogromna suma, iskqu~iv{i iz te procjene spaqene ili uni{tene zgrade.) Ali najve}i dio zgrada koje su otete pravoslavnoj crkvi postaju katoli~ke crkve: “prekr{tavawe” se vr{i u 22 hrvatska mjesta. U Sremu, gdje usta{e istrebquju 90 odsto srpskog sve{tenstva, uni{teno je 16 manastira Fru{ke gore, koja predstavqa srpsku Svetu goru na Dunavu; relikvije pravoslavnih svetaca koje usta{ki oru`nici ho}e da uni{te uzimaju wema~ke okupacione vlasti (povjeravaju}i ih protestanstkoj crkvi, koja }e se kasnije pobrinuti da ih vrati pravoslavnom sve{tenstvu).” (isto; str. 83)

3. Nasilno pokatoli~avawe kao dr`avni program
Simi} detaqnije od Rivelija analizira odredbu o pokatoli~avawu i Budakova uputstva o sprovo|ewu ove odredbe: “Va`no je ustanoviti, da je uo~i sastanka Ante Paveli}a i pape Pija XII, 18. maja 1941, u Vatikanu, klero-usta{ki re`im obznanio, 5. maja 1941, “Zakonsku odredbu o prelazu s jedne vjere na drugu”. Posle toga, klero-usta{ka hronika zabele`ila je, 27. maja 1941, dono{ewe uputstva Mila Budaka o sprovo|ewu ove odredbe”. Kada se uzmu u obzir i razmatrawe duh i su{tina klero-usta{ke politike i taktike, onda je jasno da su oba interkonfesionalna propisa bila iskqu~ivo uperena protiv verske i nacionalne egzistencije srpskog naroda u NDH. Pod izgovorom legalnosti sprovodila se {ovinisti~ka iskqu~ivost i verska netrpeqivost i tako se pripremao opse`an plan o brutalnom prekr{tavawu Srba u NDH. Na ovaj na~in, od individualnih akcija, pre{lo se na op{ti i organizovani plan nasilnog pokatoli~avawa pravoslavaca zvani~nim putem. Da bi ironija bila ve}a, a u ciqu zavaravawa javnosti, naro~ito inostrane, nasilno prekr{tavawe se pokrivalo formalnim “zakonskim odredbama”. Od va`nosti je da odmah ustanovimo, da je hrvatska katoli~ka crkva pozdravila i usvojila ove “zakonske odredbe”. Zatim ih je unela u svoje interno pravo. Pre svakog obja{wewa ove konfesionalne politike, prene}emo hronolo{ki usta{ku dokumentaciju o ovom pitawu. A posle toga osvrnu}emo se na klero-usta{ku propagandu prekr{tavawa Srba. Prvi klero-usta{ki dokumenat o nasilnom pokatoli~avawu pravoslavaca u NDH glasi: “Na prijedlog ministra bogo{tovqa i nastave propisujem i progla{ujem Zakonsku odredbu o prelazu s jedne vjere na drugu §1 Do dono{ewa zakona o vjeroispovjednim odnosima ukidaju se svi dosada{wi zakonski propisi o na~inu prelaza s jedne vjere na drugu. Za vaqanost prelaza potrebno je, da stranka, koja mijewa vjeru podnese pismenu prijavu upravnoj vlasti prve molbe (kotarskoj oblasti odnosno gradskom pogla-

varstvu) o svojoj odluci i da dobije potvrdu o toj svojoj prijavi, te da se ispune vjerski propisi one priznate vjeroispovijesti, na koju stranka prelazi. §2 Ova zakonska odredba stupa na snagu danom progla{ewa u Narodnim novinama. Tim danom prestaju vrijediti svi zakonski i naredbeni propisi, koji su s ovom zakonskom odredbom u protivurije~ju. Provedba ove zakonske odredbe povjerava se ministru bogo{tovqa i nastave. U Zagrebu,dne 3. svibwa 1941. Poglavnik: dr Ante Paveli}, v.r. Broj: LLV/87-Z. p. 1941. Ministar za bogo{tovqe i nastavu dr Mile Budak, v.r.” Ovaj prvi klero-usta{ki dokumenat bio je dopuwen na dve nedeqe pred odr`avawe Druge biskupske konferencije u Zagrebu: Zakonska odredba o dopuni zakonske odredbe o prelazu s jedne vjere na drugu §1 U § 1. zakonske odredbe o prelazu s jedne vjere na drugu od 3. svibwa 1941. br. LV-87. p. 1941. (Narodne novine od 5. svibwa 1941. br. 19) dodaje se nova stavka, koja glasi: “Za prelaz maloqetnika do navr{ene osamnaeste godine `ivota dovoqna je samo privola majke ako je otac odsutan ili mrtav, a nije potrebna i dozvola nadtutorstvene oblasti”. §2 Ova zakonska odredba stupa na snagu danom progla{ewa u Narodnim novinama. U Zagrebu, 4. studenoga 1941. Broj: CCCXXX-1926-Z-1941. Poglavnik Nezavisne Dr`ave Hrvatske: dr Ante Paveli}, v.r. Ministar pravosu|a i bogo{tovqa: dr Mirko Puk, v.r. Kao {to se vidi, sa ovom “dopunom”, prvi klero-usta{ki dokumenat je pro{iren i tako upotpuwen predstavqa wegovu celinu. Drugi klero-usta{ki dokumenat o nasilnom pokatoli~avawu pravoslavaca u NDH glasi: Ministarstvo bogo{tovqa i nastave Broj 178 U. m. 1941. Uputa prigodom prelaza s jedne vjere na drugu Uslijed upita sa strane nekojih kotarskih oblasti i gradskih poglavarstava glede provedbe zakonske odredbe o prelazu sa jedne vjere na drugu, od

3. svibwa 1941, upu}uju se sve vlasti prve molbe i interesirane osobe, da u uredovawe re~enih upravnih vlasti spada samo izdawe potvrde doti~noj stranci o wezinoj prijavi vjerozakonskoga prelaza. Kada }e kako i pod kojim uvjetima ta stranka biti primqena u vjersku pripadnost druge priznate vjeroispovijesti, za koju je najavila svoj prelaz, spada li u brigu doti~ne stranke. Stranka }e u slu~aju potrebe i pred svojim biv{im du{obri`nikom iskazati svoj istup iz crkve samo potvrdom upravne vlasti. Za prelaz maloqetnika izme|u sedme i osamnaeste godine dostatna je samo izjava roditeqa, a nije potrebna i posebna dozvola nadtutorstvene oblasti. Zakonskom su odredbom dokinuti svi oni propisi i formalnosti, koje je do sada kod najavqenoga prelaza svaki prelaznik morao izvr{iti pred du{obri`nikom svoje dotadawe vjeroispovijesti. U Zagrebu, dne 27. svibwa 1941. Ministar bogo{tovqa i nastave: dr Mile Budak, v.r. U nizu obznawenih “odredaba” i “naredaba” iz prvih dana NDH, napred navedena dva tobo` interkonfesionalna propisa, nedvosmisleno karakteri{u duh i su{tinu nastojawa i pravac klero-usta{ke vladavine. Pozdravqaju}i usta{ke mere koje su preduzete u “radu na unutra{woj obnovi”, “Katoli~ki list” je posvetio osobitu pa`wu i dono{ewu pomenutih propisa. Pod izgovorom za{tite katoli~anstva, “Katoli~ki list” ih je komentarisao vrlo pohvalno: Kao crkveno pastoralno glasilo ne mo`emo mimoi}i odredbu ministra bogo{tovqa i nastave, kojom je pojednostavio propise prigodom vjerskih prelaza. Time je kao i drugim mjerama omogu}eno, da su se u kratko vrijeme ispravili oni bolni gubici u biv{oj Jugoslaviji, kada su toliki wezini sinovi, a jo{ vi{e k}eri, za voqu `enidbe napustili djedovsku vjeru. Ti se sada vra}aju u krilo Crkve. Ne isti~emo to radi kakvih prozelitskih namjera, ve} iz ~istog osje}aja pravednosti. I ovdje se osje}a, {to zna~i imati vlastitu dr`avu. (Podvukao S. S.). U istom broju, “Katoli~ki list” je objavio uputstva o tome “[ta treba znati kod primawa u kat. crkvu”, koja je napisao monsiwor dr Stjepan Bak{i}, profesor Teolo{kog fakulteta u Zagrebu. Kao {to se vidi, “Katoli~ki list” je odmah pristupio politi~ko-crkvenom razra|ivawu usta{kih mera oko “prelaza s jedne vjere na drugu”, pa je s tim u vezi postavio tezu da je ne samo ovom usta{kom “odredbom”, nego da je “i drugim mjerama omogu}eno da su se u kratko vrijeme ispravili svi bolni gubici u biv{oj Jugoslaviji” i da su ti “bolni gubici” nastali zbog toga {to su “toliki wezini sinovi, a jo{ vi{e k}eri, za voqu `enidbe napustili djedovsku vjeru” i kao da se samo “i sada vra}aju u krilo crkve”. Mistificiraju}i javnost na ovaj na~in da se samo “ti sada vra}aju u krilo crkve”, sasvim je razumqivo {to je “Katoli~ki list”, s jedne strane, pre}utao da ka`e koju re~ o tim “drugim mjerama” oko masovnog “prelaza s

jedne vjere na drugu”, a s druge strane, {to je sa ponosom istakao da se “i ovdje osje}a {ta zna~i imati vlastitu dr`avu”. 2. Usta{ka versko-crkvena politika “o prelazu s jedne vjere na drugu” ozvani~ila je kampawu protiv Srpske pravoslavne crkve i wene jerarhije. Obra|ivana pamfletski, sa puno verske i nacionalne mr`we, kampawom se poja~avala psihoza kolektivne neizvesnosti i terora nad Srbima u NDH. Ovom treba dodati da se ova kampawa odvijala u doba kada se zbog borbe naroda protiv okupatora poja~avao re`im kaznenih ekspedicija i kontribucija. Usta{ka mera “o prelazu s jedne vjere na drugu” odmah je shva}ena u klero-usta{koj javnosti kao ugaoni kamen NDH. Naime, da prvenstveno treba da poslu`i ideji {ovinisti~kog velikohrvatskog dr`avnog programa – panhrvatizma. I pored toga {to je sprovo|ewe ove usta{ke mere predstavqalo grubo kr{ewe na~ela o slobodi savesti i veroispovesti, zagreba~ki “Novi list” je tvrdio da ona zna~i “ozdravqewe na{eg javnog `ivota na vjersko-crkvenom poqu”. Svojim pamfletskim napadima na Srpsku pravoslavnu crkvu i Hrvatsku starokatoli~ku crkvu, “Novi list” je pokazao u kome pravcu ima da se kre}e borba za “ozdravqewe” usta{kog “javnog `ivota na vjersko-crkvekom poqu”. U vezi pomenutih usta{kih propisa, “Novi list” je pisao: To je dodu{e prijelazna mjera, do dono{ewa zakona o vjeroispovijestima, ali }e ona u me|uvremenu ipak poslu`iti, da se po~ne s ozdravqewem na{eg javnog `ivota na crkveno-vjerskom poqu. (Podvukao S. S.). Dono{ewe usta{kih interkonfesionalnih propisa i wihovo pozdravqawe od strane klerikalne {tampe pokazuje ideolo{ku spregu usta{a i klerikalaca u shvatawu i sprovo|ewu “prelaza s jedne vjere na drugu”. Ovo je bilo sasvim logi~no i razumqivo. Usta{e su, kao i klerikalci, polazili od op{te negacije pre|a{weg politi~kog stawa i dr`avnog ustrojstva Jugoslavije. Na prvom mestu, jedni i drugi, u ovu negaciju ukqu~ili su organizaciju i tradiciju Srpske pravoslavne crkve i Jevrejsku crkvenu upravu. Pa su zato wihove interkonfesionalne mere imale za ciq da poslu`e ja~awu i {irewu katoli~anstva, uop{te ultramontanstva, i to na ra~un i {tetu ostalih konfesija. Poglavito su bile uperene protiv pravoslavaca i starokatolika pod izgovorom da se radi samo o “vra}awu u krilo crkve”, u “djedovsku vjeru”.” (Simi}, “Prekr{tavawe”....; str. 27-31) Smisao i zna~aj navedenih usta{kih propisa o versko-crkvenim propisima sastojao se u tome, {to je prekr{tavawe Srba postavqeno kao dr`avni program u NDH. “U okviru dr`avnog programa, prekr{tavawem Srba u NDH imao se posti}i dvostruki ciq: I. Po {ovinisti~koj liniji: hrva}ewe Srba. II. Po klerikalnoj liniji: pokatoli~avawe pravoslavaca. Dakle, u jednom i u drugom slu~aju, u pitawu je bio proces asimilacije Srba. To je prakti~no zna~ilo, da procesom asimilacije, Srbi imaju da postanu Hrvati katolici. S obzirom na navedenu klero-usta{ku teoriju i prak-

su, to je zna~ilo da u protivnom imaju da se isele sa svoga ogwi{ta, ukoliko ne bi bili uni{teni. Kada se ima na umu, prvo, da je Evropa bila pod vojni~kom dominacijom Osovine i, drugo, da je NDH nastala i odr`avala se kao vatikansko-osovinska tvorevina protiv naroda Jugoslavije i saveznika, onda se vidi, da je ovaj proces denacionalizacije Srba imao potpuni zna~aj ultramontanskog i totalitarnog fa{isti~kog istupawa. Radi potvrde ovog istupawa, nave{}emo tri vrste dokumentacije iz vremena provo|ewa te akcije. Prvo, nave{}emo nove usta{ke propise o denacionalizaciji Srba i pqa~kawu wihove imovine. Zatim, dokumentaciju o pogromu Srba i najzad, dokumentaciju o povezivawu hrvatskog klera sa usta{ama na prekr{tavawu Srba. Da bi se imao pravi i pregledniji uvid u navedeno usta{ko interkonfesionalno zakonodavstvo, kao izraz politike denacionalizacije Srba, nave{}emo jo{ nekoliko usta{kih propisa iz ove totalitaristi~ke i ultramontanske problematike. Utoliko pre, {to ovi novi primeri upotpuwavaju saznawe o poku{aju hrva}ewa i katoli~ewa Srba kao i o pqa~kawu wihove imovine. 1. Druge nedeqe postojawa NDH, usta{e su doneli “Zakonsku odredbu o zabrani }irilice” sa “provedbenom naredbom” ministra unutra{wih poslova Andrije Artukovi}a o ovoj “Odredbi”. Prvi prilog: ZAKONSKA ODREDBA O ZABRANI ]IRILICE § 1. Na podru~ju Nezavisne Dr`ave Hrvatske zabrawuje se upotreba }irilice. § 2. Ova zakonska odredba stupa na snagu danom progla{ewa u “Narodnim novinama”, a provedewe povjerava se Ministarstvu unutarwih poslova. U Zagrebu, 25. travwa 1941. Poglavnik: Dr Ante Paveli}, v. r. Broj: XXV33-Z. p.-1941. Predsjednik zakonodavnog povjereni{tva pri poglavniku: dr Milovan @ani}, v. r. Drugi prilog: PROVEDBENA NAREDBA MINISTARSTVA UNUTARWIH POSLOVA ZAKONSKOJ ODREDBI O ZABRANI ]IRILICE § 1. Zabrawena je svaka uporaba }irilice na cijelom podru~ju Nezavisne Dr`ave Hrvatske. To se naro~ito odnosi na cijelo poslovawe svih dr`av-

nih i samoupravnih tijela, na urede javnog poretka, na trgova~ke i wima sli~ne kwige i dopisivawe i na sve javne napise. Prema tome nare|ujem: Da se na cijelom podru~ju Nezavisne Dr`ave Hrvatske odmah obustavi svaka uporaba }irilice u javnom i privatnom `ivotu. Svako {tampawe ma kakvih kwiga }irilicom je zabraweno. Svi javni napisi pisani }irilicom imaju se neodvla~no, a najkasnije u roku tri dana skinuti. § 2. Prekr{iteqi ove naredbe kaznit }e se po upravnim oblastima nov~ano do 10.000 kuna i zatvorom do mjesec dana. U Zagrebu, 25. travwa 1941. Broj 34-Z. p.-1941. Ministar unutarwih poslova: dr Andrija Artukovi}, v. r. Na ovaj na~in, na podru~ju NDH bila je zabrawena svaka upotreba }irilice u javnom i privatnom `ivotu. Tako je bilo zabraweno i ka`wivo {tampawe ma kakvih kwiga i publikacija }irilicom. 2. Sa danom 3. juna 1941, ukinute su “sve srpske konfesionalne pu~ke {kole i zabavi{ta, sve privatne ~e{ke {kole i zabavi{ta, te svi odjeli na dr`avnim hrvatskim pu~kim {kolama sa ~e{kim nastavnim jezikom na cijelom podru~ju Nezavisne Dr`ave Hrvatske”. Ovom istom “odlukom”, izuzimaju se “privatne pu~ke slova~ke {kole”. Povodom ove podvojenosti usta{a u politici prema Srbima i ^esima, s jedne strane, i Slovaka, s druge strane, treba imati u vidu tada{we prilike u Evropi pod dominacijom Osovine. Kao {to je poznato, Srbija je bila pod otvorenim vidom nema~ke okupacije. Isto tako i ^ehoslova~ka. S tom razlikom, {to je okupirana ^e{ka bila ukqu~ena, kao protektorat, u Tre}i Rajh a Slova~ka, kao “slobodna i nezavisna dr`ava”, ukqu~ena u Trojni pakt. Slova~ka, tako|e kao vatikansko-osovinska tvorevina, bila je u “savezni~kim i prijateqskim odnosima” sa NDH. Dakle, i jedna i druga bile su tvorevine “novog evropskog poretka”. 3. Propisana je usta{ka “naredba o ukidawu razreza i naplate 10 odsto patrijar{ijskog prireza po poreznim uredima”. Naime, da “nemaju vi{e porezni uredi na podru~ju NDH od pripadnika gr~ko-isto~ne vjeroispovijesti niti napla}ivati niti kwi`iti ovaj vjerski razrez”. 4. Daqe, usta{e su izvr{ili promenu imena grada Sremske Mitrovice u “Hrvatsku Mitrovicu”. 5. Izvr{ili su, isto tako, promenu imena op{tine Srpske Moravice u “Hrvatske Moravice”. 6. Izvr{ili su zatim promenu imena grada Sremski Karlovci u “Hrvatski Karlovci”. 7. Izvr{ili su i promenu imena sela i katastralne op{tine Srpsko Seli{te u “Moslavi~ko Seli{te”. 8. Izvr{ili su promenu imena sela i katastralne op{tine Srpsko Poqe i Srpska Kapela u “Hvatsko Poqe” i “Hrvatska Kapela”.

9.) Usta{e se nisu ograni~ili samo na ovo preina~ewe imena, nego su pristupili i drasti~nim ekonomskim merama protiv Srba. Ekonomska strana denacionalizacije se pokazala kada su “Zakonskim odredbama” izvr{ili pqa~kawe – “preuzimawe... u vlasni{tvo Nezavisne Dr`ave Hrvatske” – celokupne imovine versko-crkvenih i nacionalno-kulturnih ustanova Karlova~ke mitropolije u Sremskim Karlovcima. Ovde imamo pqa~kawe dve vrste imovine, pokretne i nepokretne. Prva se sastoji u tome, {to je pokretna imovina “srbskih zavoda i ustanova” – u koju su, uglavnom, spadale: bogata biblioteka Patrijar{ije, wena galerija umetni~kih slika, rukopisne zbirke znamenitih istorijskih dokumenata iz srpske pro{losti i riznica dragocenih crkvenih stvari, dakle, imovina koja je predstavqala neprocewivo nacionalno i kulturno blago srpskog naroda – postala predmet individualne i kolektivne pqa~ke a zatim i delimi~nog uni{tavawa. Druga se sastoji u tome, {to je nepokretnu imovinu “srbskih zavoda i ustanova” jednostavno “kotarski sud kao zemqi{no-kwi`ni sud u Hrvatskim Karlovcima” upisao “u prava vlasni{tva u korist Nezavisne Dr`ave Hrvatske”. 10. U vezi sa ovim nizom usta{kih mera, nave{}emo jo{ jedan dokumenat iz oblasti denacionalizacije Srba. Re~ je o jednoj “ministarskoj naredbi” M. Puka. Ministarska naredba ” o nazivu “gr~ko-isto~ne vjere” Nakon osnivawa Nezavisne Dr`ave Hrvatske naziv “srpsko-pravoslavna vjera” nije vi{e u skladu s novim dr`avnim ure|ewem. Stoga odre|ujem, da se ubudu}e ima upotrebqavati naziv “gr~ko-isto~na vjera”. U Zagrebu, dne 18. srpwa 1941. Broj: 753-Z. p. 1941. Ministar Pravosu|a i bogo{tovqa: dr Mirko Puk, v. r. Ovom prilikom napomiwemo da je u dokumentaciji Hrvatske katoli~ke crkve, a naro~ito u dokumentaciji sa Druge biskupske konferencije – koju }emo docnije navesti – Katoli~ki episkopat u NDH stalno upotrebqavao naziv “gr~ko-isto~na vjera” i “grkoisto~waci”. Upotreba ovih naziva potpuno je odgovarala i wenim i usta{kim potrebama. Kao {to se vidi, po vaspostavqawu usta{ke vlasti, u NDH je bila zabrawena svaka upotreba }irilice u javnom i privatnom `ivotu a potom je bio propisan nov naziv za Srpsku pravoslavnu crkvu i pravoslavnu veru. Kratak osvrt na izvesne istorijske ~iwenice iz ju`noslovenske problematike omogu}i}e saznawe da su ove usta{ke mere denacionalizacije bile veran izraz ultramontanske pro{losti i da su kao takve bile sasvim logi~ne u tada{wim prilikama. I. Kao {to je poznato, tokom XIX i XX veka, hrvatski ultramontanisti su polazili od op{te negacije srpske narodnosti i srpske pro{losti u

Austro-Ugarskoj. Uz podr{ku be~kih kamarilsko-klerikalnih krugova, oni su vodili upornu borbu u ovom pravcu. Na ovom planu negacije, izme|u ostalog obuhva}ena su i dva pitawa, koja su imala da ubrzaju proces denacionalizacije Srba. Prvo je pitawe Srpske pravoslavne crkve, kao ba{tine hri{}anstva, a drugo }irilice, kao kulturno-nacionalne tekovine srpskog naroda. Pod raznim izgovorima, }irilica je bila zanemarivana i potiskivana. Posle neuspeha ultramontanske propagande da se Srbi dobrovoqno odreknu svog starodrevnog pisma, postavqena je zvani~na dr`avna teza protiv “srpskog pisma”. Zatim vr{ena je propaganda za preina~ewe imena Srpske pravoslavne crkve. Kada propaganda nije uspela, pristupilo se masovnom pogromu pravoslavnih vernika. II. U poznatoj optu`nici kr. dr`avnog tu`ioca u Zagrebu, od 12. januara 1908, protiv jedne ve}e grupe Srba “radi zlo~ina veleizdaje” (re~ je o “veleizdajni~kom procesu” u Zagrebu), postavqena je zvani~na teza o dr`avnoj politici Austro-Ugarske prema Srbima, kao podanicima katoli~ke monarhije. Od va`nosti je da se pomene, da se u obrazlo`ewu optu`nice nalazi niz ultramontanskih elemenata o negirawu srpske narodnosti i srpske pro{losti u zemqama pod dominacijom Austro-Ugarske. Shodno ovoj negaciji, slu`benom optu`nicom istupilo se sa panhrvatskom, “poviestnom” tezom, kako je “sav narod gr~ko-isto~ne vjere u kraqevinama Hrvatskoj i Slavoniji” u stvari “autohtoni hrvatski `ivaq od pamtivijeka, otkad je primio kr{}anstvo”. Posle ovakvog panhrvatskog istupawa, bio je otvoren put za op{te negirawe srpske narodnosti, nepriznavawe upotrebe }irilice kao “srpskog pisma”, zabranu upotrebe crkvenog barjaka i crkvenog grba Karlova~ke mitropolije, zatim zabranu prava na rad srpskih konfesionalnih {kola i uop{te srpskih nacionalnih i kulturnih organizacija. Sve u svemu, slu`benom optu`nicom sejala se nacionalna mr`wa prema Srbima i omalova`avala se srpska pro{lost, pa se tako stvarala jedna zatrovana atmosfera, u kojoj se jasno ispoqavala katoli~ka netrpeqivost prema pravoslavqu. Radi ilustracije zvani~nog kursa prema Srbima odnosno dr`awa suda prema optu`enim Srbima, nave{}emo samo jedan primer iz hronike prvog dana “veleizdajni~kog procesa”. Predsjednik proziva redom optu`ene i ovi odgovaraju na wegova pitawa glede generalija. Iskaze optu`enih glede generalija sravwuju}i s onim u optu`nici predsjednik konstatira promjene i odgovore glede vjere, da su srpsko-pravoslavne, isto~no-pravoslavne ili pravoslavne, redovno ispravqa u gr~ko-isto~nu..... Povodom “veleizdajni~kog procesa” a u vezi “obrane” hrvatstva od “kuge” (re~ je o Srbima u Austro-Ugarskoj, pr. S. S), dr Ivan Ru`i}, zagreba~ki advokat, zamislio je i preporu~ivao najradikalnija sredstva: Za spas domovine dopu{tena su tako|er i iznimna sredstva. (Podvukao S. S.).

Teorija o tome, da su prema Srbima “dopu{tena tako|er iznimna sredstva” dobija poseban zna~aj, kada se ima na umu, da je dr Ivan Ru`i} bio hrvatski klerikalac visokog stila i da je kao takav izabran za sekretara na Prvom katoli~kom kongresu (1900, u Zagrebu). Nije bez zna~aja pomenuti, da je perovo|a ovog suda koji je sudio Srbima “radi veleizdaje” bio li~no dr Mirko Puk, ~ije je ime vezano sa najmra~nijim periodom stradawa Srba u NDH. III. Zagreba~ki “veleizdajni~ki proces”, kako je postavqen i vo|en od strane ultramontanista, imao je mnogo dalekose`nijih psiholo{kih i politi~kih posledica. To se naro~ito pokazalo za vreme Prvog svetskog rata. Tada su, odista, na dnevnom redu bila “iznimna sredstva” protiv srpskog naroda. Tako se videlo da se od ultramontanskih teorija pre{lo na prakti~ne mere. Posle objave neprijateqstva Austro-Ugarske protiv Srbije (1914) otpo~eo je ne samo pogrom Srba nego i gowewe Hrvata i Slovenaca koji su se zalagali za bratsku slogu i saradwu. Bosansko-hercegova~ka vlada je zabranila svaku upotrebu }irilice. Istu sudbinu }irilica je do`ivela i u drugim zemqama Austro-Ugarske. U Srbiji i Crnoj Gori, za vreme privremene okupacije (1915-1918), austro-ugarske vlasti su u nastavnom programu svih {kola i u slu`benim spisima umesto naziva pravoslavna vera i Srpska pravoslavna crkva zavele naziv “gr~ko-isto~na vera” i “gr~ko-isto~na crkva”, najzad, zabranile su i samu upotrebu }irilice. Tada, dodu{e, nije bilo ni Hitlera ni Musolinija, ali je bilo Pija X i Benedikta XV kao i hrvatskih ultramontanista.” (Simi}; “Prekr{tavawe”...str. 27-39)

4. Usta{ka poruka Srbima: “Ili se pokloni ili se ukloni” ”
Simi} u poglavqu “Usta{ki pogrom Srba u NDH”, kako sam isti~e, iznosi dokumenta o pogromu, hrva}ewu i katoli~ewu iz kojih se vidi da su u pitawu klero-usta{ka zlo~instva protiv ~ove~nosti, pogrom Srba po nacionalnoj i verskoj liniji. “1) Na zboru u Vukovaru, 8. juna 1941, Mile Budak je na adresu Srba, izme|u ostalog, rekao: [to se ti~e Srba, koji ovdje `ive, to i nisu Srbi, nego dotepenci s istoka, koje su kao trbono{e i ostale slugane doveli Turci. Oni su ujediwe. ni samo pravoslavnom crkvom, a mi nismo uspjeli da ih asimiliramo. Me|utim, neka znaju, da je na{a lozinka: “Ili se pokloni, ili ukloni” (Podvukao S. S.). Re~i M. Budaka su sasvim jasne. Po{to Srbe, dakle, nisu “uspjeli da asimiliraju”, to sada u NDH, oni sami ima da se postaraju: da se poklone; u protivnom: da se uklone. To zna~i: ima da se prekrste ili da se uklone iz NDH. I tako, ustvari, ima da se sprovede onaj “prvi uvjet”, koji je on ve} istakao u svom govoru u Gospi}u – misle}i jedino na Hrvate – “da nas bude vi{e”. 2) “Katoli~ki list” je zabele`io, da su predstavnici Katoli~ke akci-

je, 19. juna 1941, posetili doglavnika Mila Budaka. Ovom prilikom, on im je dr`ao govor, u kome je na adresu pravoslavnih Srba i wihove sudbine u NDH uputio ove re~i: Pravoslavni su do{li u ove krajeve kao gosti. I oni bi trebali ve} jednom da napuste te krajeve. Istina mnogi ne}e mo}i oti}i, ali }e zato htje. ti pre}i na na{u vjeru. (Podvukao S. S.) Budak je svestan, kako, “to mo`da ne}e biti iz naj~vr{}eg uvjerewa”, ali je ube|en, da }e ~lanovi Katoli~ke akcije “to djelo (prekr{tavawe, pr. S. S.) potpomognuti”. Uzev{i u obzir vreme i prilike kada je Budak ovo rekao – na dnevnom redu je bila ve} akcija usta{a i klera protiv `ivota i imovine pravoslavaca – onda propaganda “Katoli~kog lista” za wegove versko-crkvene ideje dobija zna~aj wihove pune sprege u ovom pitawu. 3) Na zboru u Glini, 1. juna 1941, usta{a M. Puk je rekao da je do{lo vreme da Srbi napuste Hrvatsku. 4) Na zboru u Sisku, 2. juna 1941, M. Puk je istakao kako postoje u NDH “strani elementi Srbi i @idovi”. Na adresu Srba, on je rekao: Oni su do{li kao gosti, a sada im gostoprimstvo otkazujemo. 5) Na zboru u Novoj Gradi{ki, 2. juna 1941, glavni govornik bio je dr Milovan @ani}, usta{ki prvak. On je, izme|u ostalog, rekao: Ovo ima biti zemqa Hrvata i nikoga drugoga i nema te metode, koju mi ne}emo kao usta{e upotrijebiti da na~inimo ovu zemqu zbiqa hrvatskom i da je o~istimo od Srba. ... Mi ne tajimo, to je politika ove dr`ave. (Podvukao S. S.). 6) Na usta{kom zboru u Kri`evcima, 6. jula 1941, Mirko Puk i Mile Budak odr`ali su {ovinisti~ke govore. Puk je govorio o Srbima i Jevrejima kao neprijateqima NDH. Usta{a Puk nije dozvoqavao ni usta{i Budaku da bude radikalniji u pogledu Srba: Srbi su do{li u na{e krajeve s turskim ~etama, kao pqa~ka{i, kao talog i sme}e Balkana. Ne mo`emo dopustiti, da u na{oj narodnoj dr`avi vladaju dva naroda. Jedan je Bog i jedan narod koji vlada, a to je hrvatski narod. Oni koji su do{li u na{u domovinu prije 200 do 300 godina, neka se vrate odakle su do{li (Tako je! – pqesak.) Doglavnik dr Mile Budak (@ivio!) rekao je na jednoj skup{tini, da za wega vrijedi hrvatska re~enica: “Ili se ukloni, ili nam se pokloni!” A ja ka`em – naglasio je dr Puk: “Ili se uklonite iz na{e domovine milom, ili }emo vas isterati silom. Ako mislite, mo`ete se i pokloniti”. U svom govoru, M. Budak je naglasio kako je potrebno da se znade, da smo mi dr`ava dviju vjera, katoli~ke i islamske. 7) Na zboru u Ivancu, 3. avgusta 1941, ovu misao je Budak razradio: Morate pak znati, da }emo ovu domovinu u~initi hrvatskom katoli~kom i muslimanskom domovinom, jer je to bila od postanka i takvu }emo predati pokoqewima koja dolaze iza nas . (podvukao S. S.) Kao {to se vidi, M. Budak je forsirao stvarawe jednog katoli~ko-muslimanskog bloka protiv pravoslavqa. Uostalom, od prvih dana NDH, ovo je predstavqalo zvani~ni program usta{kih prvaka. U tom smislu bila je razvijena jaka propaganda na usta{kim zborovima i u {tampi.

U svom ~lanku pod naslovom “Dr`ava Hrvatska mo}na za{titnica katolicizma i islama”, zagreba~ki usta{ki “Novi list”, izme|u ostalog, pisao je: U Nezavisnoj Dr`avi Hrvatskoj imat }e katoli~ka i islamska vjeroispovijest za{titu i mogu}nost slobodnog razvitka, u skladu s osnovnim interesima hrvatske nacije, koja {tite}i sebe, slobodno brani interese katolicizma i islama od wihovog najqu}eg i najopasnijeg neprijateqa: pravoslavqa. Ultramontanski krugovi u NDH su u po~etku sa nepoverewem gledali na ovu akciju usta{a a potom su i neprijateqski istupili protiv muslimana. Oni su polazili od stvarawa jedne dr`ave na ultramontanskoj osnovi. Istina, prihvatili su usta{ko proklamovawe muslimana u Bosni i Hercegovini Hrvatima – dakle, stvarawe jednog hrvatskog nacionalnog bloka protiv Srba – ali su `eleli, da i oni, muslimani, kao i pravoslavni pre|u na katoli~anstvo. Delovawe ultramontanskih krugova u ovom pravcu kao {to }emo videti, nai{lo je na otpor muslimana u Bosni i Hercegovini. 8) Shodno nacisti~koj teoriji o tzv. “`ivotnom prostoru”, jo{ pre proklamovawa NDH, usta{e i klerikalci su razvijali teoriju o tzv. “hrvatskom dr`avnom podru~ju” i o tzv. “hrvatskom jezi~nom podru~ju”. Na planu propagande, ove “teorije” imale su da budu korak napred u prava{kom “hrvatskom historijskom dr`avnom pravu”. Me|u usta{ama, Mladen Lorkovi} se naro~ito bavio “teorijom” o tzv. “hrvatskom dr`avnom podru~ju”. Radi ve}eg broja Hrvata na ovom “podru~ju”, i on je, poput drugih {ovinista, jednostavno Srbe proglasio “Hrvatima gr~ko-isto~ne vjere”. Kao usta{ki ministar “vawskih” poslova, Lorkovi} je imao za du`nost da naro~ito pred stranom javno{}u “nau~no” prika`e proces katoli~ewa. Iz ovog zadu`ewa, pomenu}emo wegov intervju objavqen u “Neue Ordnung”, zagreba~kom nacisti~kom nedeqnom listu. U ciqu “nau~nog” obave{tavawa inostrane javnosti, Lorkovi} je izneo da ve}ina Srba u Austro-Ugarskoj do 1860. nije ni slutila “da }e ikad biti otkrivena kao Srbi”. Za potvrdu svoje teze, on iznosi ove proizvoqne elemente: Me|u brojnim vojnicima, koje je pravoslavni dio dao staroj monarhiji, nije bilo nijednoga, koji bi se osje}ao Srbinom. Oni su bili, kao i feldmar{al Borojevi}, pravoslavne vere, ali su se kao i on, uvek priznavali dobrim Hrvatima. Govore}i o tu|oj propagandi a ne o doma}oj, Lorkovi} veli da je propagandi Beograda i popova uspevalo da tu i tamo ugu{e ovu svest. Zbog toga je danas u NDH prela`ewe u masama na katolicizam tako|er jedan od znakova vra}awa hrvatstvu (Podvukao S. S.). Iz tih razloga, on odu{evqeno pozdravqa “Hrvate gr~ko-isto~ne vere”, koji u velikom broju prelaze na katolicizam a naro~ito {to wihova izaslanstva izra`avaju vernost Paveli}u i NDH. S druge strane, `estoko osu|uje Srbe, koji u~estvuju u jugoslovenskom Narodnooslobodila~kom pokretu, i naziva ih “banditima” na “hrvatskom dr`avnom podru~ju”.

9) U kampawi protiv Srba i pravoslavne crkve treba pomenuti i jednu “emisiju Hrvatske dr`avne krugovalne postaje u Zagrebu”. Re~ je o “emisiji” od 29. jula 1941, u kojoj je, izme|u ostalog, re~eno: U Nezavisnoj Dr`avi Hrvatskoj nema srpskog naroda, nema tzv, srpsko pravoslavne crkve. U Hrvatskoj ne mo`e biti Srba niti pravoslavqa, a Hrvati }e se pobrinuti, da se to ~im prije ispuni (Podvukao S. S.). Kao {to se vidi, usta{e su poku{ali da uzmu za stvarnost da u NDH “nema srpskog naroda” i da “nema tzv. srpsko-pravoslavne crkve”. A s druge strane, po wima u Hrvatskoj ne mo`e biti Srba i pravoslavqa”. Istovremeno objavquju, da }e se pobrinuti “da se to ~im prije ispuni”. Iz wihove prakse se videlo da su za sprovo|ewe ovih ciqeva imali dva plana: masovna ubistva i nasilna pokatoli~avawa.” (isto; str. 39-45) Zvani~an stav zagreba~ke crkvene provincije prema usta{koj “odredbi o prelazu s jedne vjere na drugu”, vidi se iz jednog wenog slu`benog dokumenta. Shodno usta{koj “odredbi”, Nadbiskupska kancelarija u Zagrebu, okru`nicom br. 4104/41, objavila je propise o primawu lica u katoli~ku crkvu. Uvodni deo okru`nice pretstavqa katoli~ko gledi{te na usta{ku politiku “prelaza s jedne vjere na drugu”. Ujedno aktualizirawe teze o Srbima kao “otpadnicima od katoli~ke crkve”. Kao posebno svedo~anstvo o povezanosti i saradwi izme|u zagreba~kog kaptola i usta{kih vlasti u pogledu pokatoli~avawa pravoslavaca, prenosimo potpuni tekst Okru`nice. “Br. 4104/41 Okru`nica U posqedwe vrijeme, javqa se kod pojedinih `upnika ureda mnogo osoba, koje bi `elile prije}i u katoli~ku crkvu, a mo`da tako|er ondje konvalidirati svoj brak, koji su kao aktuelni katolici odnosno kao otpadnici od katoli~ke crkve, sklopili izvan katoli~ke crkve, bilo civilno bilo u drugoj konfesiji, dakle, u smislu kanonskih propisa nevaqalo. U vezi s navedenom ~iwenicom javqa se v~l. kleru slede}e: 1. Pristup u katoli~ku crkvu mo`e se dopustiti samo onim osobama, za koje postoji osvjedo~ewe, da to `ele u~initi iskreno i s uvjerewem o istinitosti na{e svete vjere i o wenoj potrebi za spas du{e. Vjera je unutarwa stvar slobodne savjesti te stoga na podru~ju vjerskog opredeqewa treba da budu iskqu~eni svi ne~asni motivi. 2. Osobe, koje stupaju u katoli~ku crkvu treba da budu pou~ene u katoli~kim vjerskim istinama, te da ve} za vrijeme same pouke odr`avaju slu`be Bo`je, slu{aju}i rije~i Bo`je, o nemrsu, postu itd, te se time uva|aju u prakti~ni vjerski `ivot katoli~ke crkve. 3. U katoli~ku crkvu mogu stupiti samo one osobe, koje mogu prema katoli~kim na~elima `ivjeti. Dosqedno u katoli~ku crkvu ne mogu biti primqene one osobe, koje `ive u takvoj bra~noj vezi, koja je pred Katoli~kom crkvom nevaqana, a ne mo`e se u katoli~koj crkvi konvalidirati.

4. Osobe, koje ho}e da stupe u katoli~ku crkvu, a `ive u braku, koji se mo`e konvalidirati u katoli~koj crkvi, mogu biti primqene u crkvu samo onda, ako se obve`u, da }e svu svoju decu, koja }e se roditi, krstiti i uzgajati u katoli~koj crkvi, a koja su ve} ro|ena i nad wima jo{ imaju roditeqsku vlast, prevesti u katoli~ku crkvu. 5. Da ne bude nepotrebnog dopisivawa s du{obri`nim klerom, koji moli, da se neka osoba primi u katoli~ku crkvu i da se wezin brak u crkvi konvalidira, potrebno je, da podastrte molbe budu iscrpqive, tj. da su istaknute sve bitne okolnosti tako, da se molbe mogu odmah uzeti u pretres. Treba napose istaknuti dobu osobe, weno zanimawe, stale` (slobodan ili vezan `enidbom) te za{to ona ho}e da bude primqena u crkvu. Ako je neka osoba otpala od crkve zbog `enidbe, tj. zato da se u drugoj crkvi uzmogne vjen~ati i tamo se uistinu vjen~ala, treba navesti, gdje i kad je vjen~ana, `ivi li ona jo{ u `enidbenoj zajednici ili rastavqeno, imade li djece i koliko, u kojoj su crkvi djeca kr{tena, kojoj vjerskoj zajednici po zakonu pripadaju te kona~no, da li su nastale zapreke, zbog kojih nije brak mogao biti sklopqen u katoli~koj crkvi, i da li se taj brak sada mo`e konvalidirati u katoli~koj crkvi. 6. Upozorava se du{ebri`no sve}enstvo, da u ovim delikatnim pitawima qudske du{e postupa strogo po na~elima katoli~ke crkve ~uvaju}i wezino dostojanstvo i ugled, te da odbija one, koji bi u crkvu htjeli u}i bez ispravnih motiva tra`e}i u woj samo za{titu svojih materijalnih i egoisti~kih ciqeva. S druge strane, opet treba imati mnogo razumijevawa osobito za one, koji su kroz 20 godina pod direktnim ili indirektnim pritiskom vlasti – koja je pogodovala inovjerce (naro~ito pravoslavce) na svakom koraku – u ~asovima slabosti nanijeli silu svome boqem vjerskom uvjerewu te za voqu ~asti, karijere i drugih osobnih interesa otpali od katolicizma. Ovakve su osobe pogotovu vrijedne osobite pa`we, ako se za koju utvrdi, da je i u vrijeme otpada odr`avala veze sa katoli~kom crkvom, te eventualno i djecu, koliko joj je bilo mogu}e, uzgajala u katoli~kom duhu. Takovih du{a sa wihovim otpalim porodicama imade na`alost vi{e hiqada te za wih treba imati posebne qubavi i sve {to je mogu}e u~initi, da se povrate u katoli~ku crkvu i tako spasu one i wihova djeca. 7. U pogledu biqegovawa molbi u vezi s gorenavedenim predmetom treba se dr`ati ovih propisa: a) Molbe za prelaz iz jedne zakonom priznate vjeroispovjesti u drugu treba biqegovati po T. br. 44 a tj. sa din. 20 crkvenih biqega. b) Ako se radi o osna`ewu braka (bilo o obi~nom osna`ewu, bilo o osna`ewu u korjenu) treba molbi prilo`iti svjedoybu o visini godi{weg izravnog poreza moliteqa. (Izravni je porez tako|er slu`beni~ki porez, koji pla}aju svi ~inovnici i namje{tenici.) Prema visini toga poreza (T. br. 11 odnosno 10) treba molbu odmah biqegovati potrebnim biqezima. Ukoliko takova molba ne bi bila ispravno biqegovana, vratit }e se na dopuwewe. c) Ako je podastrta i molba za oprost treba ju biqegovati sa 60 din. (T. br. 45) te kancelarijskom pristojbom din. 20 po pozivu. Nadbiskupska kancelarija.”

U stvari, ovom Okru`nicom daje se preko javnosti saglasnost i katoli~ko klerikalno obrazlo`ewe usta{kih versko-crkvenih propisa o “prelazu s jedne vjere na drugu”. Po na{em mi{qewu, ova saglasnost i obrazlo`ewe sastoje se u ovom. Prvo – Uvodni deo Okru`nice je posve}en postoje}im prilikama. Naime, utvr|uje se ~iweni~no stawe u NDH: da “u posqedwe vrijeme” “mnogo osoba” `ele “prije}i u katoli~ku crkvu”. A zatim, pravoslavni Srbi ogla{uju se tzv. “aktuelnim katolicima”, tretiraju se kao tzv. “otpadnici od katoli~ke crkve”. Drugi deo Okru`nice sa pozivawem na kanonske propise, predstavqao je hipokritski na~in i izgovor u ovom slu~aju. To }e odgovarati propagandi nadbiskupa A. Stepinca, kako im “ne treba polovi~nih nego ~itavih hri{}ana”. [to zna~i, da pravoslavni Srbi; koji su ovde u pitawu, tek sa klero-usta{kim prekr{tavawem – dakle: pokatoli~avawem – postaju pravi i potpuni hri{}ani. Time je, protivno kanonskim propisima, na wih vr{en duhovni pritisak i poo{travana verska razlika. Drugo – na neistiniti na~in prikazan je polo`aj katoli~kih vernika u Jugoslaviji kao da je tobo` bio, “kroz 20 godina pod direktnim ili indirektnim pritiskom vlasti”. Ovim se ~ini poku{aj da se prika`e kako je Srbima u NDH ostavqeno da slobodnom voqom i li~nim ube|ewem promene konfesiju a kako to nije bio slu~aj u Jugoslaviji sa Hrvatima. Okru`nicom je obuhva}ena i materijalna strana prekr{tavawa, kao vrlo unosan posao. Tako da su Srbi bili individualno pogo|eni “crkvenim biqezima”, a kolektivno pqa~kawem wihovih crkava i manastira. Sva opqa~kana imovina imala je jedino da slu`i ja~awu i {irewu usta{tva i katoli~anstva.” (isto; str. 41-50)

5. Crkveni dobitak od nasilnog pokatoli~avawa
U poglavqu “Vjerski prelazi, taksirawe” Simi} citira zvani~an dokument iz kojeg se vidi da se pla}ala taksa za promenu vere. Tako je pravoslavno stanovni{tvo, koje je pod pretwom smr}u bilo prisiqeno da se pokatoli~ava, to jo{ moralo i da pla}a. Da se ne radi o zanemarqivoj sumi koju je crkva prikupila, i da se katoli~ki kler nije dr`ao onoga {to je na papiru, ve} je bukvalno pqa~kao pravoslavni `ivaq, vide}emo iz ~iwenica koje iznosi Bilijams. “Uskoro se pokazalo, da pitawe “crkvenih biqega” nije se odnosilo samo na zagreba~ku crkvenu provinciju. Nadbiskup A. Stepinac, u svojstvu predsednika Biskupskih konferencija, obznanio je autorizovano “obja{wewe” o ovom. Hronolo{ki, to je drugi klerikalni dokumenat u vezi sa prekr{tavawem Srba. Wegov zna~aj sastoji se u tome, {to je objavqen istog meseca, maja 1941, kada i usta{ka “odredba o prelazu s jedne vjere na drugu”. Predsjedni{tvo Biskupskih konferencija Broj 115/BK Predmet: Vjerski prelazi, taksirawe

Obja{wewe Kod vjerskog prelaza pla}a se na zapisni~ku molbu za primitak crkvena taksa iz T. br. 44 Pravilnika u iznosu od 20. din. i to toliko puta koliko je prelaza odnosno prelaznika. Obja{wewe br. 182 BK-1939, to~ka 11. po kojemu je protuma~eno da se pri prelazu cijelih obiteqi pla}a samo jedna taksa iz T. br. 44. stavqa se van snage. Razumije se da se i u ovom slu~aju kad se radi o notorno siroma{nim licima, mo`e priznati oslobo|ewe od taksa u smislu obja{wewa br. 69-BK 1939. I ta~ka 4, c i d (cfr. “Slu`beni vjesnik Nadbiskupije zagreba~ke”, god. XXVI, br. 1. od 10. II 1939, str. 7). Zagreb, dne 19. svibwa 1941. Dr Alojzije Stepinac, v.r. Nadbiskup Predsjednik bisk. konf. Pored ovog “obja{wewa”, iz Centralnog ureda za crkvene takse, istovremeno, objavqena je “obavijest” o “biqegovawu dokumenata za dokaz arijskog porijekla ~inovnika”. Kao {to se vidi, u ovim “povijesnim danima”, Hrvatska katoli~ka crkva energi~no je pristupila ubirawu nov~anih prihoda kod prekr{tavawa Srba i kod izdavawa uverewa Hrvatima za “dokaz arijskog porijekla ~inovnika”. (isto; str. 33-52) I Paul L. Williams autor kwige “The Vatican Exposed; Money, Murder and the Mafia” isti~e da je osim neverovatnog finansijskog dobitka koji je crkva imala od opqa~kanih pravoslavnih crkava, manastira i ku}a, koji su zavr{ili u fraweva~kim manastirima a zatim u Vatikanu, crkva imala jo{ jedan zna~ajan dobitak: “Crkva je imala jo{ jedan dobitak od genocida: prelazak pravoslavnih Srba u velikom broju na rimokatoli~anstvo. Pravoslavni Srbi primali su masovno katoli~ku veru. Za pokr{tavawe je kori{ten jednostavan metod koji je najboqe definisao fra Dionisije Juri}, li~ni ispovjednik Ante Paveli}a: “Svaki Srbin koji odbija da postane katolik treba biti osu|en na smrt.” Mnogo qudi i{lo je sa bajonetima pod grlom kod katoli~kih sve{tenika da bi se odreklo svog la`nog oblika hri{}anstva i da prime sakrament pokajawa. U nekolicini hrvatskih gradova i sela pokajawe se pla}alo po nerazumnoj ceni od 180 dinara. Fra Ivan Mikan skupio je 80,000 dinara u selu Jasenak za vreme jedne ceremonije masovnog pokr{tavawa. Preko 30 odsto Srba u novoj Hrvatskoj promenili su veru da bi izbegli egzekuciju u roku od jedne godine. Novac zara|en na potvrdama o promeni vere deponovan je na fraweva~ke ra~une u Vatikanskoj banci. Imena onih kojih su primili katoli~anstvo objavqena su u diocezalnom biltenu. Uzmimo za primer “Katoli~ki list” Zagreba~ke nadbiskupije koji u 31. broju, izdatom 1941. god., donosi vest da je “nova parohija sa preko 2,300 du{a” oformqena u selu Budinci. Svi stanovnici sela primili su katoli~anstvo. Katoli~ko sve{ten-

stvo primoralo je sve stanovnike sela da po{aqu zahvalnice nadbiskupu Stepincu. Ova pisma su i objavqena u crkvenom proglasu, kao i u Novoj Hrvatskoj, usta{kim novinama. U izdawu od 9. aprila 1942, “Nova Hrvatska” objavila je ~etiri takva telegrama, od kojih su svi bili adresirani na nadbiskupa. U jednom se ka`e: “2 300 osoba iz sela Pu{ina, Kraskovi}, Prekore~an, Miqani okupqeni u Slatinskom Drenovcu prihvatili su danas za{titu Rimokatoli~ke crkve i {aqu iskrene pozdrave wihovom vo|i.” U narednih nekoliko meseci preko 30 odsto Srba, `iteqa Hrvatske, je pokatoli~eno. Potvrda o promeni vere po ceni od 180 dinara bila je “jeftina” ~ak i za najskromnijeg seqaka koji je morao da proda sve {to ima da bi je dobio. To je postalo jasno 14. maja 1941. god. u mestu Glina kada su stotine Srba bili prisiqeni da prisustvuju slu`bi zahvalnosti za ustav nove Hrvatske. Kada su Srbe kao krdo `ivotwa uterali u salu za sastanke, grupa usta{kih vojnika pod vo|stvom fra G. Kazimira, opata samostana Guni}, u{la je u salu sa sekirama i no`evima. Srbima je nare|eno da poka`u potvrde o promeni vere. Samo dvoje qudi je imalo potrebna dokumenta i oni su pu{teni. Vrata su zatim zatvorena a ostali qudi su poklani dok je otac Kazimir izgovarao pobo`ne molitve. Do kraja rata, ~ist dobitak od prodaje potvrda o promeni vere za Svetu stolicu i novu Hrvatsku dosegao je neverovatnu cifru. Dodatne prihode predstavqale su neprocewive vrednosti pokradene iz pravoslavnih crkava i konfiskovana li~na imovina Jevreja, Cigana i Srba. Protesti koji su i{li sve do pape “nisu imali odjeka.” (Paul L. Williams; “The Vatican Exposed; Money”, “Murder and the Mafia; Prometheus Books”; New York; 2003; prev. SRS; str. 68-69) Simi} nagla{ava da je Zagreba~ka nadbiskupija `elela da pru`i i formalni dokaz o direktnom u~estvovawu katoli~ke crkve u prekr{tavawu i zbog toga se `urila da objavi “Propise za primawe u katoli~ku crkvu” i da ih unese u svoje interno pravo, kako bi imala pokri}e za nasilno pokatoli~avawe. “Da bi se prekr{tavawe, kao usta{ki na~in “vjerozakonskog prelaza”, {to uspe{nije sprovodilo, zagreba~ki kaptol je poverio monsiworu dr Stjepanu Bak{i}u, profesoru Teolo{kog fakulteta u Zagrebu, da izradi “propise” ove vrste. Tako su postali “Propisi za primawe u katoli~ku crkvu” (objavqeni kao Prilog “Katoli~kom listu”, br. 23 od 11. juna 1941.). Ovi “propisi” prof. S. Bak{i}a predstavqaju nov katoli~ki dokument u politici prekr{tavawa Srba. Ovom prilikom ne}emo se zadr`avati na teoretskoj i tehni~koj strani wihove kanonske ispravnosti ili neispravnosti. Od va`nosti je samo pomenuti, da se oni javqaju kao posledica op{tih versko-crkvenih i nacionalno-politi~kih prilika u NDH, odnosno kao klero-usta{ka mera protiv pravoslavaca u ciqu prekr{tavawa. Zatim, da su “propisi” predstavqali potpunu zloupotrebu te{ke situacije Srba. Prekr{tavawe im je postalo nevoqna i prisilna radwa oko delimi~nog spasavawa golog `ivota i najobi~nijeg imetka.

Zbog toga je va`no pomenuti, da je sa ovim “propisima”, Hrvatska katoli~ka crkva poku{ala da pru`i kanonsko pokri}e i opravdawe nasilnom “vjerozakonskom prelazu”. Posle izvesnog vremena, a u vezi ovih “propisa”, Nadbiskupska kancelarija u Zagrebu (pod br. 11.677) uputila je direktivu “du{obri`nicima”, kojom konstatuje, kako se opazilo da se podnesci za primitak u katoli~ku crkvu ili konvalidaciju braka jo{ uvijek sastavqaju povr{no. Navode}i nekoliko primera povr{nosti u radu ove vrste, upozorava se sve{tenstvo, da molbe treba sastavqati iscrpno prema uputstvima, koja su ranije data u “Katoli~kom listu”, br. 23, od 11. juna 1941. (Misli se na “propise”, koje je sastavio prof. S. Bak{i}, pr. S. S.) Iz jednog saop{tewa rimokatoli~ke `upe sv. Terezije u Bjelovaru, vidi se, da su “prelaznici” bili izlo`eni crkvenoj kontroli, koja je potpuno odgovarala duhu i sistemu klero-usta{ke vladavine. “Upozoravaju se svi, koji su najavili svoj prijelaz u Rimokatoli~ku crkvu, da su obvezatni od prvog dana najavqenog prijelaza u sve zapovijedane blagdane i nedeqe slu{ati sv. misu, i to onu, kod koje je propovijed. Mise sa propovije|u su u 6 sati i pol 11. Prelaznici si imadu nabaviti blokove, u koje }e im se svake nedjeqe i u blagdane dati pismena potvrda s datumom, da su obavili vjerske du`nosti.” (Podvukao S. S.) Kod mise i putem doma}ih novina bi}e pravodobno javqeno, kada }e se odr`avati za sve prelaznike vjeronauk, koji je strogo obvezatan. Ovo saop{tewe ujedno je i dokaz kako je shva}ena i kako je sprovo|ena Okru`nica kancelarije nadbiskupa A. Stepinca br. 4104/41, koja se ti~e sudbine “aktuelnih katolika” odnosno otpadnika od katoli~ke crkve”. “\akova~ki biskup Antun Ak{amovi} je odmah pozdravio usta{ko proklamovawe NDH i li~no Paveli}a. \akova~ka dijeceza obuhvata prostranu teritoriju koja je naseqena konfesionalno i nacionalno izme{anim stanovni{tvom i u kojoj je ve} uvre`ena katoli~ka tradicija prozelitizma, naro~ito od druge polovine XIX veka pod izgovorom sjediwewa isto~ne i zapadne crkve. Istorijska je ~iwenica da je od prvih dana NDH prekr{tavawe Srba postalo akcioni program |akova~kog ordinarijata. Po |akova~koj biskupiji su se rasporedili katoli~ki misionari i iskori{}avaju}i obespravqeni polo`aj Srba, vrbovali su milom i silom pravoslavne da se “vrate vjeri svojih otaca”. Istovremeno, uz pomo} usta{a, oduzimali su pravoslavne hramove i pretvarali ih u katoli~ke. U drugoj polovini meseca maja 1941, u {tampariji |akova~ke biskupije {tampan je jedan letak, koji je rasturan po pravoslavnim domovima Slavonije i Srema. Letak je bio ove sadr`ine: “Prijateqski savjet Gospodin Isus Hrist objavio je da }e biti jedan ov~iwak i jedan pastir. Ovu sliku je uzeo iz svakida{weg seqa~kog gospodarstva da ga boqe razumiju. Sin Bo`ji Isus Hrist je do{ao na zemqu, da za vje~ni `ivot pripravi i da spas donese svim qudima. Zato nam objavquje: bit }e jedan ov~iwak i jedan pastir. To zna~i: Bit }e jedna crkva i jedan crkveni poglavar, koji je

Hristov namjesnik na zemqi i vrhovni sve}enik u Kristovoj crkvi. To jedinstvo treba da provedemo u NDH. Stanovnici gr~ko-isto~ne vjere! ^uvajte ovaj prijateqski savjet. Biskup |akova~ki je do sada u svetu katoli~ku crkvu primio na hiqade gra|ana, koji su od dr`avnih vlasti dobili svijedoybu ~estitosti. Ugledajte se na svoju ovu bra}u pak se prijavite {to prije za prelaz u katoli~ku crkvu. Vi }ete kao katolici mo}i ostati u svojim domovima. Vi }ete nesmetano unapre|ivati svoje gospodarstvo i odgajati svoju omladinu za Boga i dr`avu Hrvatsku. Vi }ete u katoli~koj crkvi osigurati spas neumrlih du{a prema ovoj svetoj opomeni Spasiteqa na{ega Isusa Krista: “Ne}e u kraqevstvo nebesko do}i onaj, koji govori: Gospodine, Gospodine, nego onaj koji vr{i voqu Oca nebeskoga. Prijateq naroda.” Sa letkom ove sadr`ine utvr|uje se da je |akova~ki ordinarijat, zaista, vr{io kampawu prozetilizma. Naime, da je ve} u drugoj polovini maja 1941. “biskup |akova~ki primio do sada u svetu katoli~ku crkvu na hiqade gra|ana”. Uostalom, |akova~ki biskup A. Ak{amovi} je po~etkom 1942. izneo, {to se ti~e prekr{tavawa, slu`benu potvrdu. U prvom delu svoje korizmene okru`nice br. 340/1942, od 27. januara 1942, biskup A. Ak{amovi} konstatuje ovo: “Poglavnik zemaqskog vrhovni{tva (re~ je o Anti Paveli}u, pr. S. S.) obnavqa duh crkvenog jedinstva u savremenom zovu: Natrag vjeri otaca! Jedinstvo je u katoli~koj crkvi! (Podvukao S. S.). Razume se, crkveno-politi~ko delovawe klera u NDH ukqu~uju}i i nasilno sprovo|ewe “natrag vjeri otaca”, po oceni biskupa Ak{amovi}a spada u “uzvi{eni apostolat katoli~ke crkve”. Na ovom mestu je od interesa pomenuti, da je u vezi sa akcijom prekr{tavawa Srba, “Glasnik biskupija Bosanske i Srijemske”, br. 9-10, od 15. i 31. maja 1941, (str. 88-89) preneo svu tada{wu klerousta{ku dokumentaciju. Nije izostala ni “napomena Biskupskog ordinarijata” kojom se “upozoravaju rimokatoli~ki `upni uredi” da se u svom radu ta~no dr`e “obavije{tewa” i kako imaju da se lepe taksene marke na molbe prelaznika (...) Uop{te, ova dokumentacija imala je instruktivno i obavezno da poslu`i svima katoli~kim sve{tenicima u ciqu ubrzawa masovnog pokatoli~avawa pravoslavaca.” (Simi}; “Prekr{tavawe”...; str. 53-57)

6. Saradwa usta{a i katoli~kog klera na pokatoli~avawu
U poglavqu “Okru`nica usta{ke vlade o prekr{tavawu Srba i nadbiskup A. Stepinac” Simi} iznosi dokumenta koja dokazuju saradwu usta{a i katoli~kog klera na pokatoli~avawu. “Usta{ke vlasti su prekr{tavawe Srba postavile kao dr`avni program. Svoju politiku u ovom pravcu oni su formulisali u jednom slu`benom dokumentu, koji je dostavqen “Biskupskim ordinarijatima u Nezavisnoj Dr`avi Hrvatskoj”. Po prijemu, nadbiskup A. Stepinac je okru`nicu usta{ke vlasti obznanio u “Katoli~kom listu” i “du{obri`nom sve}enstvu znawa radi” propratio slu`benom preporukom.

Kao posebno svedo~anstvo o povezanosti i saradwi izme|u klera i usta{a oko prekr{tavawa Srba, prenosimo oba dokumenta, koja su zajedno objavqena: NEZAVISNA DR@AVA HRVATSKA Broj 46468/1941 Zagreb, 30. srpwa 1941. Okru`nica Kako se u novije vrijeme prijavquje mnogo grko-isto~waka za prijelaz na katolicizam, to se sa strane Vlade daju slijede}e upute: 1. @eqa je hrvatske vlade, da grko-isto~ni ne prelaze na grko-katoli~ki obred osim u onim grko-katoli~kim `upama, koje su ve} osnovane i u wima ima grko-isto~waka. 2. Grko-isto~waci, koji dolaze u katoli~ke `upne urede, da budu primqeni, moraju donijeti od kotarskih i ob}inskih poglavarstava potvrdu o osobnoj ~estitosti, koja mora biti biqegovana sa 30 K. dr`avnih biqega. Potvrde o ~estitosti izdaju kotarska i ob}inska poglavarstva u dogovoru sa usta{kim logorima i taborima. Ob}ine odnosno kotari du`ni su izvje{}ivati Ministarstvo pravosu}a i bogo{tovqa o izdatim potvrdama kao i o broju onih, kojima je ista uskra}ena. 3. Kod izdavawa potvrde treba paziti na gr~ko-isto~ne u~iteqe, popove, trgovce, bogate obrtnike i seqake i uop}e inteligenciju, da im se ne izdaju potvrde osim u slu~ajevima, kad se doista doka`e wihova osobna ~estitost, jer je na~elno stanovi{te vlade, da se ovim osobama ne izdaju potvrde. 4. Glede mje{ovitih brakova s gr~ko-isto~wacima ustanovquje se slijede}e: a) Nema zapreke, osim u izvanrednim slu~ajevima, da se primi nekatoli~ki bra~ni drug iz mje{ovitih brakova, sklopqenih u katoli~koj crkvi, ako su djeca kr{tena i odgojena katoli~ki. Ako su djeca iz ovih brakova kr{tena i odgojena nekatoli~ki, treba da kotarske i ob}inske vlasti u dogovoru sa usta{kim logorima i taborima ispituju pojedini slu~aj i donesu odluku o davawu potvrde kako u pitawu djece, tako i u pogledu wihovih roditeqa. b) Ako je mje{oviti brak sklopqen pred pravoslavnim sve}enikom i djeca kr{tena i odgojena nekatoli~ki, spomenute vlasti trebaju ispitati svaki slu~aj i nakon temeqitog razmi{qawa donijeti odluku. U podnesku na Ministarstvo o broju onih, koji su pre{li na katolicizam, kod ovakovih imena treba staviti biqe{ku, da se radi o gorwem slu~aju. c) Pravoslavni parovi, vjen~ani u pravoslavnoj crkvi, wihova djeca kr{tena i odgojena nekatoli~ki, ne mogu se primiti bez odobrewa Ministarstva pravosu|a i bogo{tovqa. 5. Seqaci mogu dobiti potvrdu o ~estitosti bez te{ko}a, osim ako se radi o izvanrednim slu~ajevima. 6. Ove upute vrede za sve Velike `upe na podru~ju Nezavisne Dr`ave Hrvatske izuzev Veliku `upu Gora i Velike `upe Krbava i Psat. U ovim `upama veliki `upani mogu u dogovorima sa usta{kim logorima i taborima izdati shodne upute za svoje podru~je prema mjesnim prilikama.

7. Ukoliko bi grko-isto~waci ili drugi prelazili na protestantizam i upisivali se u Kulturbund, a krvno ne pripadaju wema~koj mawini ne}e im se priznati prava, koje u`iva wema~ka narodnosna mawina. 8. Matice grko-isto~waka neka preuzmu ob}inska poglavarstva, te obavqaju mati~ne izvatke upisa ro|enih i umrlih sve dotle, dok redovna pastva ne bude uvedena u tim mjestima. Ob}inske vlasti imaju mati~ne poslove obavqati uz osobnu odgovornost vi{im dr`avnim vlastima. Glede zgrada i zemqi{ta, koja pripadaju gr~ko-isto~noj crkvi odlu~uje Ministarstvo seqa~kog gospodarstva sa Ministarstvom pravosu|a i bogo{tovqa. 9. Vladi je poznato, da se prijavquju mnogi @idovi za prijelaz na katolicizam, ali prijelaz na katolicizam ne mo`e imati nikako upliva na polo`aj tih osoba u wihovom odno{aju prema dr`avi obzirom na postoje}i zakon o nearijevcima (Zakonska odredba o rasnoj pripadnosti od 30. travwa 1941.). Ministarstvo pravosu|a i bogo{tovqa: dr Mirko Puk, v. r. Ministarstvo unutarwih poslova: dr Artukovi}, v. r. Glavni usta{ki stan: Lorkovi}, v. r. Dr`avno ravnateqstvo za gospodarsku ponovu: ^uri}, v. r. Br. 11.530 Predwa se okru`nica priop}uje du{obri`nom sve}enstvu znawa radi time, da se imade u svakoj molbi navesti ili prilo`iti osim potvrde o prijavi o napu{tawu iz gr~ko-isto~ne vjere i potvrda o osobnoj ~estitosti izdana od kotarske odnosno redarstvene vlasti. [to se pak ti~e pou~avawa prijelaznika, to sve}enstvo ponovno upu}uje na Okru`nicu od 11. srpwa 1941, br. 7726, naro~ito na to~ku 4. U Zagrebu, dne 5. kolovoza 1941. Alojzije, v. r. nadbiskup” Radi utvr|ivawa istorijskog porekla i postanka ovog raspisa usta{kih vlasti i preporuke od strane nadbiskupa A. Stepinca, va`no je ustanoviti da je u pogledu sprovo|ewa nasilnog prekr{tavawa Srba, prethodno izmewena slu`bena poverqiva prepiska izme|u organa usta{kih vlasti i biskupskih ordinarijata. Ova prepiska je imala zna~aj konsultacije oko jedinstvenog istupawa usta{a i klera na planu prekr{tavawa Srba. I) Na ovom mestu prvo }emo izneti stav usta{ke vlasti “u pogledu primawa pravoslavnih u katoli~ku crkvu” kako je obrazlo`io A. R. Glava{ “Biskupskim ordinarijatima u NDH”, konkretno: Zagreba~kom ordinarijatu, u ime “Ministarstva pravosu|a i bogo{tovqa”. “Nezavisna Dr`ava Hrvatska Ministarstvo

pravosu|a i bogo{tovqa Broj 42.678-B-1941. Zagreb, 14. srpwa 1941. Predmet: Vjerozakonski prelazi pravoslavnih Biskupskim ordinarijatima Nezavisne Dr`ave Hrvatske u Zagrebu Molimo preuzvi{eni Ordinarijat, da bi u poverqivoj formi obavjestio sve `upne urede u pogledu primawa pravoslavnih u katoli~ku crkvu. Pravoslavnim se ne}e u nikojem slu~aju dopustiti da prelaze u grko-katoli~ku crkvu. Intencije su hrvatske vlade, da se u katoli~ku crkvu ne primaju pravoslavni popovi, u~iteqi, zatim uop}e inteligencija i napokon bogati sloj trgovaca, obrtnika i seqaka radi kasnijih eventualnih odredaba s obzirom na wih, da se ne bi izvrgavala neugodnostima vjera i ugled katolicizma. [to se ti~e gorwih lica, ukoliko je jedno od wih vezano s katolicizmom na koji na~in, kao na primjer da je jedno od `enidbenih drugova katoli~ke vjere i hrvatske narodnosti, onda se u tim slu~ajevima mo`e primiti u katoli~ku Crkvu, ali uz prethodnu dozvolu Ministarstva pravosu|a i bogo{tovqa, koje }e uva`iti sve momente, koji govore za to, da se doti~na stranka primi. Veoma je va`no pritom, da li je brak sklopqen u katoli~koj crkvi i da li su djeca odgojena u katolicizmu. Svi ovi vanredni slu~ajevi moraju biti prethodno poslani k ovom Ministarstvu uz potrebne preporuke katoli~kih `upnika i hrvatskih nacionalnih ustanova. Ni`e i siroma{no pravoslavno pu~anstvo dopu{teno je primati uz prethodnu pouku u katoli~kim istinama. Ukoliko bi i gore spomenuti navaqivali da budu primqeni, treba ih u zgodnoj formi zadr`avati u katahumenatu ili ih na drugi na~in otkloniti. Pro~elnik odjela za bogo{tovqe: A. R. Glava{, v. r. (M. P.) II) Dva dana docnije, 16. jula 1941, dr Josip Lah, generalni vikar zagreba~ke nadbiskupije, “po odredbi nadbiskupa” (A. Stepinac) ovako je odgovorio usta{kom “Ministarstvu pravosu|a i bogo{tovqa”: “Broj 9259/1941. Predmet: Vjerozakonski prelazi pravoslavnih Ministarstvu pravosu|a i bogo{tovqa Zagreb Savezno s cijewenim otpisom od 14. srpwa 1941, br. 42678-B-1941, u predmetu vjerozakonskih prelaza ~ast je ovom nadbiskupskom Ordinarijatu odgovoriti slijede}e:

1) Svatko razumije opravdanu brigu Nezavisne Dr`ave Hrvatske, da se za{titi od onih elemenata, koji bi se eventualnim vjerozakonskim prelazima `eleli uvu}i u hrvatski narodni organizam te u istom eventualno destruktivno djelovali. 2) Dok ovaj Ordinarijat Okru`nicu naslova saop}uje podru`nim `upnim uredima smatra se du`nim staviti na istu nekoliko opaski: a) ^iwenica je, da vrlo malo tko prelazi na grko-katoli~ki obred. No zabraniti to principijelno u svakom slu~aju, smatra ovaj Ordinarijat presizawem u kompentenciju crkve, koja grko-katoli~ki obred smatra ravnopravnim sa rimskim obredom. Zabrana svakog prelaza vrije|ala bi kona~no i na{e grko-katolike, koji su vjerno sa~uavli i katoli~ko vjerovawe i hrvatsku svijest i uvijek stajali u obranu katoli~kih i hrvatskih svetiwa. Zato smatramo potrebnim ista}i, da bi to Ministarstvo propis glede prelaza u grko-katoli~ku crkvu izmjenilo i ubla`ilo. b) [to se ti~e prelaza pravoslavnih sve}enika, u~iteqa, trgovaca te uop{te inteligencije i bogata{a, nema nikakve sumwe, da kod wihove eventualne molbe vaqa biti na oprezu. Ali tu treba istaknuti, da bi se protivilo duhu, a i zada}i katoli~ke crkve, kad bi ona na~elno odbijala svu inteligenciju od pristupawa u katoli~ku crkvu. Jer Krist je naime zato do{ao na svijet, da spasi sve qude i da ih dovede do spoznaje istine. To je zada}a i wegove crkve, pa~e prete{ka i sveta du`nost, koju je ona primila u Kristovoj zapovijedi: “Idite i propovedajte Evan|eqe svakom stvorewu”! Milost Bo`ja djeluje nevidqivo u du{ama qudi, a tko mo`e re}i, da se mnogima ba{ po te{kim danima sada{wice ne}e otvoriti o~i za spoznaje istine. Svima dakle pravoslavnim intelegentima i u svakom slu~aju zatvoriti put za polu~ewe istine ne samo da ne bi bilo oportuno nego bi bilo o~ito u protimbi s Bo`anskom misijom crkve Kristove. Pa ako i nisu bili pre~esti slu~ajevi u pro{losti, ipak je bilo dosta slu~ajeva, da su se i inteligentni pravoslavci svim srcem priqubili katoli~koj crkvi i u prakti~nom vjerskom `ivotu prestigli i katolike. To je mogu}e i danas. Milost Bo`ja ne mo`e se nikada u svom delovawu sapeti i suziti. Zbog toga smo slobodni primjetiti, da se crkva ne bi mogla odre}i svoga prava i bo`anske du`nosti da u svoje krilo primi onog shizmatika, za kojeg bi stekla sigurno uvjerewe, da je wegova najmera stupiti u crkvu katoli~ku iskrena i po{tena. Zahtjev cijewenog naslova, da se svaki slu~aj prelaza prijavi Ministarstvu uz preporuku `upnih ureda i hrvatskih nacionalnih ustanova bojimo se, da }e jo{ te`e opteretiti i onako mnogostrukim radom optere}eno sve}enstvo. Sla`emo se s naslovom glede primawa siroma{nih slojeva, jer je sigurnije da nijesu posrijedi materijalni interesi i prema tome da im je nakana ~i{}a. No i tu je crkva na oprezi, da uzvi{ene svetiwe ne budu oskvrwene i profanirane. Sve u svemu, ovaj }e Ordinarijat nastojati provesti u `ivot intencije hrvatske vlade, koliko je to mogu}e, no uz rezervu, koju mu ne mo`e zamjeri-

ti ni cijeweni naslov, da ne povrijedi u kojem konkrenom slu~aju vi{i zakon, Zakon Kristovog evan|eqa. U Zagrebu, dne 16. srpwa 1941. Po odredbi nadbiskupa dr Josip Lah, v. r. generalni vikar” Odazivaju}i se usta{koj molbi, 18. jula 1941, gen. vikar Lah je “znawa radi” svima “`upnim uredima” dostavio u prepisu, pod istim brojem 9259 slu`beni akt “Ministarstva pravosu|a i bogo{tovqa”. Isto tako i ovaj odgovor Ordinarijata. A biskupskim ordinarijatima je, tako|e, ova prepiska “priop}ena”. Za boqe razumevawe ove tajne klero-usta{ke prepiske oko pitawa prekr{tavawa Srba mo`e poslu`iti jedan politi~ki ~lanak u “Katoli~kom tjedniku”, od 17. avgusta 1941, pod naslovom “Konverzije”. Utoliko pre, {to je ~lanak, u stvari, javni odjek ove klero-usta{ke tajne prepiske i {to je savremeni pomen sarajevskog kaptola na pitawe prekr{tavawa. Sa motom teksta iz kan. 1351. “Katoli~ki tjednik” po~iwe ovako: “Pitawe konverzija, obra}awa na katoli~ku vjeru opet je u na{im krajevima postalo aktuelno. Na tapet ga je stavio razvitak politi~kih prilika. Qudi lako danas mogu do}i na misao da postanu katolici i pod utjecajem motiva, koji s vjerom nemaju nikakve unutarwe veze. Katolicizam je danas u na{oj dr`avi ve}inska vjera: vjera ve}ine dr`avnog naroda. Katoli~ki vjernici – kod nas se ne mnogo puta prakti~no identifikuje pojam katolika i Hrvata – politi~ki su i socijalno u bitno boqoj kondiciji od pripadnika nekih drugih konfesija i narodnih skupina. Obra}awem, konverzijom osigurava obra}enik sebi koje{ta, {to bi ina~e mogao izgubiti. (kurziv “Katoli~kog tjednika”) Kao {to se vidi, “Katoli~ki tjednik” potvr|uje da je “pitawe konverzije, obra}awa na katoli~ku vjeru opet u na{im krajevima postalo aktuelno”. I kao razlog za{to je “postalo aktuelno” jedino navodi ovo: “na tapet ga je stavio razvitak politi~kih doga|aja”. A ne navodi obrazlo`ewe u ~emu je su{tinski taj “razvitak politi~kih doga|aja”. Ovom prilikom, nesumwivo, da bi “Katoli~ki tjednik” naveo i jednu re~ u prilog svoje teze da je mogao obrazlo`iti i objasniti razloge, a naro~ito kakav je to “razvitak politi~kih doga|aja” i kakvo je poreklo tog “razvitka”, koji je opet “stavio na tapet” to pitawe “obra}awa na katoli~ku vjeru” u Bosni i Hercegovini kao “u na{im krajevima” ili u NDH kao “u na{oj dr`avi”. Postavqa se pitawe: kada je to pitawe “obra}enika” bilo u pro{losti, po{to je eto za vreme okupacije Jugoslavije “opet u na{im krajevima postalo aktuelno”. Umesto toga obja{wewa, “Katoli~ki tjednik” je naveo, kao {to se videlo, niz opomena i pretwi a potom ucewiva~ki naveo kao korisnost od “obra}awa”. Na ovaj na~in, politi~ko-crkveni organ sarajevskog kaptola vr{io je psihi~ki i polikti~ki pritisak na slobodu savesti i veroispovesti, kao i na nacionalnu savest najbrojnije konfesionalne i narodnosne grupe u Bosni i Hercegovini, koja je od prvih dana NDH od strane

klero-usta{kog re`ima dr`avnog banditizma stvarno bila stavqena izvan qudskih i Bo`jih zakona. A to }e re}i kada “qudi lako danas mogu do}i na misao da postanu katolici i pod utjecajem motiva, koji s vjerom nemaju nikakve unutarwe veze”. Pre svega, podse}awem na ~iwenicu da je “pitawe konverzije, obra}awe na katoli~ku vjeru opet u na{im krajevima postalo aktuelno” ima zna~aj opomene na period austrijske okupacije Bosne i Hercegovine kada je nadbiskup [tadler aktualizirao pitawe prozelitizma. Daqe – a to je va`nije – ima zna~aj otvorene pretwe i odnosi se na period sredwevekovkog delovawa fraweva~ke i dominikanske inkvizicije u Bosni i Hercegovini kad se ogwem i ma~em re{avalo pitawe katoli~anstva. U svakom slu~aju, podse}awem na ove ~iwenice utvr|uje se da Rimokatoli~ka crkva “u na{im krajevima” ima ve} tradiciju oko konverzije na osnovi verske iskqu~ivosti i prozelitizma. Reminiscencije ove vrste dobijaju poseban zna~aj i va`nost u svetlosti “razvitka politi~kih doga|aja” – a to prakti~no i politi~ki zna~i: u doba najezde i okupacije Jugoslavije od strane Osovine i wenih satelita, s jedne strane, i klero-usta{kog re`ima dr`avnog banditizma u znaku pogroma Srba, s druge strane – kada je katolicizam bio u povla{}enom polo`aju. Uostalom, “Katoli~ki tjednik” utvr|uje: “Katolicizam je danas u na{oj dr`avi ve}inska vjera; vjera ve}ine dr`avnog naroda”. Ako se izdvoje hegemonisti~ke, rasisti~ke i {ovinisti~ke teorije o politi~kom i dr`avnom narodu, stoji ~iwenica da je “pitawe konverzije, obra}awe na katoli~ku vjeru” postavqeno u znaku sredwevekovkog na~ela odnosa dr`ave i vere, naime ~ija je dr`ava onoga i religija. Na ovaj na~in, “katolicizam je u na{oj dr`avi” (u NDH) prakti~no i politi~ki zna~io hegemonizam “ve}inske vjere” i “ve}ine dr`avnog naroda”. [to se ti~e Srba, po verskoj i nacionalnoj liniji, vidi se da su bili odre|eni putem pokatoli~avawa: prvo, za ja~awe “ve}inske vjere” a potom za ja~awe “ve}ine dr`avnog naroda”. Na ovaj na~in hegemonizam katolicizma je povla~io i dovodio Srbe u neravnomeran i neravnopravan polo`aj i stawe. I ne samo Srbe, nego i druge narodnosti i konfesije. Da je ovo, zaista, ovako, to je “Katoli~ki tjednik” nedvosmisleno stavio do znawa ne samo pravoslavnim, koji su glavni kandidati za “obra}awe na katoli~ku vjeru”, nego i muslimanima i protestantima u NDH i to ovim re~ima: “Katoli~ki vjernici – kod nas se mnogo puta prakti~no identifikuje pojam katolika i Hrvata – politi~ki su i socijalno u bitno boqoj kondiciji od pripadnika nekih drugih konfesija i narodnih skupina”. Kod situacije, s jedne strane, kada su Srbi izlo`eni najve}em pogromu po verskoj i nacionalnoj liniji, a s druge strane, kada se “prakti~no idenktifikuju pojam katolika i Hrvata” i shodno tome kada su “katoli~ki vjernici – politi~ki i socijalno u bitno boqoj kondiciji od pripadnika nekih drugih konfesija i narodnih skupina”, onda katoli~ka poruka Srbima da “obra}ewem, konverzijom osigurava obra}enik sebi koje{ta, {to bi ina~e mogao izgubiti”, predstavqa ne samo politi~ku negaciju slobode savesti i veroispovesti, nego versko nasiqe na ucewiva~koj osnovi.

Imaju}i u vidu navedene ~iwenice, vidi se da katoli~ki “razvitak politi~kih doga|aja” nije samo politi~ki “stavio na tapet” pitawe konverzije, nego i pitawe verskog nasiqa u obliku prozelitizma. Pozivawe na kanon 1351 i obrazlo`ewe da “crkva otklawa i osu|uje svako nasiqe nad savje{}u” jeste hipokritsko i predstavqa prikrivawe katoli~kog oru`anog misionarstva oko prozelitizma.” (Simi}; “Prekr{tavawe”...; str. 54-66) “O prekr{tavawu Srba na{li smo u savremenoj katoli~koj literaturi i ova dva dokumenta: raspis usta{kog Ministarstva unutra{wih poslova od 16. septembra 1941. (bez propratnog akta) “u predmetu vjerozakonskog prelaza” i Okru`nicu gen. vikara J. Laha, od 26. septembra 1941, u vezi ovog raspisa. Raspis i okru`nica su objavqeni u “Katoli~kom listu” od 1. oktobra 1941. kao zajedni~ki dokumenat, a propratni akt nije objavqen. Hronolo{ki, prvo }emo objaviti propratni akt, koji smo na{li odvojeno: Nezavisna Dr`ava Hrvatska Ministarstvo unutarwih poslova Broj 34238-MUP-41 U Zagrebu, 16. rujna 1941. Nadbiskupskom duhovnom stolu – Zagreb Biskupskom ordinarijatu Svima Reis-ul-ulema, islamska vjerska zajednica Sarajevo U prilogu dostavqa se primjerak okru`nice izdane u premetu vjerozakonskog prelaza zamolbom sa svoje strane poduzeti potrebne korake, da bi i ~asno sve}enstvo – a u smislu ove okru`nice – poradilo, kako bi se stra`eni prelazi obavqali {to hitnije i bez zaprieka. (Podvukao S. S.). Ministarstvo moli, da se slu~ajevi, gdje bi bio primje}en rad organa dr`avnih vlasti protivan intencijama ove okru`nice, dojave ovom Ministarstvu radi poduzimawa potrebnih mjera. Za dom – spreman! Op}i pomo}nik ministra unutarwih poslova (potpis ne~itak) Ovaj propratni akt smo objavili u celini iz razloga: (prvo) {to predstavqa organsku jedinstvenost sa usta{kim raspisom; (drugo) {to se gen. vikar J. Lah – kao {to }emo videti – poziva na wega u svojoj okru`nici u ciqu ubrzavawa prekr{tavawa; i (tre}i) {to se iz wega vidi da je raspis poslat katoli~kim i muslimanskim crkvenim organizacijama u NDH a nije poslat protestantskim. Ve} ovo neslawe nam pokazuje savremeni stav usta{a prema protestantima: zna~i, da nisu bili u ravnopravnom polo`aju sa katolicima i muslimanima, bili su samo trpqeni. Usta{ki raspis i okru`nicu objavqujemo prema “Katoli~kom listu”: “Nezavisna Dr`ava Hrvatska Ministarstvo unutra{wih poslova Br. 34238-MUP-41 U Zagrebu, 16. rujna 1941.

1. Kotarskoj oblasti – Svima 2. Gradskom poglavarstvu – Svima 3. Redarstvenom ravnateqstvu – Svima 4. Predstojni{tvu gradskog redarstva – Svima Uslijed politi~kih prilika znatno se u zadwe vrieme poja~ao broj vjerozakonskih prelaza: pogotovo sa vjere isto~no pravoslavne i mojsijeva~ke, pak su u svrhu normalizirawa postupka oko takvih prelaza nadle`ne dr`avne vlasti izdale potrebne propise i odredbe imenito: zakonsku odredbu od 3. V 1941. broj 87 Z. P.-1941. progla{enu u “Narodnim novinama” od 5. V 1941, broj 19, te okru`nicu ovog Ministarstva od 2. VIII 1941. broj 21378/pr. dostavqenu svim upravnim vlastima. (Podvukao S. S.). Usuprot toga doga|a se da pojedini uredi ~ine takovim prelazima smetwe bilo tra`ewem suvi{nih formalnosti, bilo zatezawem izdavawa propisnih potvrda u smislu zakonske odredbe od 3. V 1941, broj 87. Z.P., odnosno potvrde osobne ~estitosti u smislu okru`nice od 2. VII 1941. broj 21378, bilo tra`ewem pa i ubirawem taksa odnosno pristojba, koje propisi ne predvi|aju. Poziva se stoga naslov da poslove oko vjerozakonskih prelaza svr{ava hitno i bez otezawa, a naro~ito da ne ubira od stranaka takse i pristojbe koje nisu zakonom predvi|ene. (Podvukao S. S.) Za svaki propust u tom pravcu bi}e odgovorni urednici pozvati najstro`ije na odgovornost. Kotarske oblasti }e odmah po primitku ovog rie{ewa shodno uputiti podru~na op}inska poglavarstva, o odredbama ovog rie{ewa. Za Dom – spremni! Ob}i pomo}nik ministar unutarwih poslova Broj 15.964-1941. Ova se okru`nica priop}uje vl~. du{obri`nom sve}enstvu na znawe, s time, da bi i sa svoje strane poradilo, da se zatra`eni vjerski prelazi {to hitnije i bez zapreke obave. (Podvukao S. S.) Prema zamolbi Ministarstva unutra{wih poslova, od 16. rujna 1941, br. 34.238-MUP/41, upu}uje se du{obri`no sve}enstvo, “da se slu~ajevi gdje bi bio primje}en rad organa dr`avnih vlasti protivan intencijama okru`nice, dojave tom ministarstvu radi poduzimawa potrebnih mjera”. U Zagrebu, dne 26. rujna 1941. dr Josip Lah, generalni vikar. Kao {to se vidi, istovremeno je sa usta{ke i klerikalne strane forsirano prekr{tavawe. A) Sa usta{ke strane se utvr|uje da se “uslijed politi~kih prilika znatno u zadwe vrieme poja~ao broj vjerozakonskih prelaza: poglavito sa vjere isto~no pravoslavne i mojsijeva~ke” pa s tim u vezi treba slu`beni~ki aparat “da poslove oko vjerozakonskih prelaza svr{ava hitpo i bez otezawa”.

B) Sa klerikalne strane se slu`beno potstrekava du{ebri`no sve{tenstvo “da bi i sa svoje strane proradilo, da se zatra`eni vjerski prelazi {to hitnije i bez zapreke obave”. Nesumwivo je da ovo sagla{avawe sa usta{kim zahtevom i podstrekavawe oko ubrzawa prekr{tavawa jasno pokazuje da je gen. vikar Josip Lah, kao ovla{teno lice zagreba~ke nadbiskupije, odstupio od kan. 1351. A u ~emu je to odstupawe? Osnovna je ~iwenica da je na prekr{tavawe glavni uticaj imao politi~ki a ne verski motiv. Totalitaristi~ki klerousta{ki re`im dr`avnog banditizma, izme|u ostalog, odvijao se u pravcu negacije qudskih prava i slobodne voqe, i od op{te negacije slobode savesti i veroispovesti. Pojava masovnog prekr{tavawa nije mogla do}i preko no}i da je postojala za{tita na~ela slobode savesti i veroispovesti. Masovno prekr{tavawe se iskqu~ivo pojavilo “uslijed politi~kih prilika”, konkretno: usled pogroma Srba. Prema tome, “zatra`eni vjerski prelazi” odvijali su se “uslijed politi~kih prilika”. Znaju}i sve ove ~iwenice, a naro~ito koliki je udeo katoli~anstva u rasplamsavawu “politi~kih prilika”, s jedne strane, i tra`e}i da se “{to hitnije i bez zapreke obave” ovi “zatra`eni vjerski prelazi”, s druge strane, gen. vikar Josip Lah je svesno i voqno odstupio od kan. 1351. Pa je tako, svojim povezivawem i sara|ivawem sa usta{kim vlastima postavio pitawe i li~ne krivi~ne odgovornosti, zbog prozelitizma i zlo~ina protiv ~ove~nosti.” (isto; str. 59-70)

7. Bliskost katoli~kog sve{tenstva i usta{a u zajedni~koj borbi na istrebqewu Srba
Simi} u poglavqu “Ultramontanstvo don Kerubina [egvi}a” analizira velikohrvatsku megalomaniju ovog katoli~kog sve{tenika bliskog Paveli}u. “U “Dnevniku” don Kerubina [egvi}a (kao i u “Dnevniku” Eugena Kvaternika) sa~uvan je pomen na hrvatske ultramontanske ideje i akcije. Don Kerubin [egvi} bio je poznat {iroj javnosti kao zagri`eni {ovinista i klerikalac, uop{te kao zadrt velikohrvat Star~evi}evac. Istupao je `estoko protiv Srba i omalova`avao wihovu pro{lost. Naro~ito se istakao “teorijom” o gotskom “podrijetlu Hrvata”. Kao katoli~ki sve{tenik, bio je predratni usta{a i ~ovek od velikog poverewa samog Ante Paveli}a. Predratnoj grupi usta{a “teorije” don [egvi}a o gotskom “podrijetlu Hrvata” imale su politi~ki i ideolo{ki dvostruko da poslu`e: A) Na unutra{wem planu u ciqu produbqavawa verske i nacionalne mr`we Hrvata protiv Srba i s tim u vezi zao{travawa nacionalne borbe, uop{te onemogu}avawa svake wihove dru{tvene i dr`avne zajednice. B) Na inostranom planu u ciqu povezivawa sa silama Osovine i ukqu~ivawa u wihov “evropski poredak”. Posebio u ciqu povezivawa i sara|ivawa sa nacional-socijalistima iz Tre}eg Rajha oko uni{tewa Jugoslavije, kao dr`ave, odnosno obrazovawa “hrvatske dr`ave”.

Iz “Dnevnika” don [egvi}a vidi se pozitivan stav Ante Paveli}a prema “teoriji” o gotskom “podrijetlu Hrvata”. [egvi} je zabele`io li~nu izjavu Paveli}a o tome. Kada su se sastali u banskoj palati na Markovom trgu u Zagrebu, Paveli} mu je izrekao ovo visoko priznawe: Va{e djelo o gotskom podrijetlu Hrvata dalo mi je jakog poticaja i hrabrosti za daqi rad. Ono nije promi~ba, ono je dokazana istina. Ono }e biti slu`bena nauka Nezavisne Dr`ave Hrvatske. [egvi} iznosi u “Dnevniku” da ga je, krajem avgusta 1941, pozvao Paveli} i rekao da se spremi na putovawe u Rim, da obavi “stanovitu misiju” “u najvi{im krugovima”. Posle kapitulacije fa{isti~ke Italije, [egvi} je objavio “Dnevnik”, u vidu bro{ure – “tiskano kao rukopis” – pod naslovom “U prvim mjesecima stvarawa N.D.H.” i podnaslovom “Moje poslawe u Italiji, 7 .IX -24. IX 1941”, iz koje se delimi~no saznaje zna~aj wegove “stanovite misije”. Sastanak sa vojvodom od Spoleta, designiranim kraqem NDH, “bio je glavni ciq moga putovawa u Italiju” zabele`io je [egvi} u “Dnevniku”. Ako se izdvoje posete i razgovori koje je [egvi} obavio “u najvi{im krugovima” (ukqu~uju}i i vatikanske), u ovaj mah, od va`nosti je osvrnuti se na wegovo prikazivawe razgovora, hronolo{ki, sa princom Umbertom, italijanskim prestolonaslednikom, zatim sa Benitom Musolinijem, vo|om fa{ista, i kraqem Vitorijom Emanuelom III. 1) U toku razgovora, 12. septembra 1941, u Kvirinalu, sa prestolonaslednikom Umbertom, [egvi} mu je govorio ko su Hrvati. Razume se da su ovom prilikom do{la do izra`aja wegova velikohrvatska shvatawa. U toku izlagawa [egvi}a je ponela velikohrvatska megalomanija tako da je italijanskom prestolonasledniku Umbertu rekao da je wegova majka “Wezino veli~anstvo kraqica krv na{e krvi – sangue del nonstro sangue”. Iznena|en, Umberto mu je odgovorio: Io ho sentito sempre dire: che i Montenegrini sono Serbi” Odgovor princa Umberta da je uvek slu{ao da se govori da su Crnogorci Srbi, izazvao je [egvi}a da razvije velikohrvatsku tezu o svojatawu Crne Gore, odnosno o wenom progla{ewu hrvatskom i katoli~kom zemqom. “Viso~anstvo” – rekao je [egvi} Umbertu – “krivo se pi{e o Crnogorcima u etni~kom pogledu. Danas ih smatraju Srbima, jer su pravoslavne vjere. Ali pred dva tri vieka oni su bili katolici i Hrvati, priznavali primat rimskog biskupa, wihov kler je stajao pod jurisdikciju barskog, katoli~kog nadbiskupa. Serbizam, kao etni~ka ideja, po~ela se infiltrirati u Crnu Goru tek pred 80-90 godina pod uticajem Rusije i pravoslavqa ruskog. Zato je serbizam spojen sa pravoslavqem i jedina oznaka tog nacionalizma je pravoslavqe. Nu jo{ Crnogorci, u svojoj cjelini, nisu prihvatili srbsku narodnu misao.” [egvi} je u “Dnevniku” zabele`io kakav je utisak na princa Umberta ostavila wegova teza. Doslovno je zabele`io ovo: “On je ostao zapawen na ta moja izlagawa, pa }e odva`no: – Ja }u to sve priob}iti svojoj mami. Lo diro alla Mama. (Nije rekao kraqici ni Wezinom veli~anstvu).

Jo{ je on ne{to govorio o `ivom interesu za moja izlagawa, za wega novo!” Kako i ne bi, italijanski prestolonaslednik “ostao zapawen na ta... izlagawa” katoli~kog popa [egvi}a. Princ Umberto, sticajem okolnosti, znao je nacionalnu i versko-crkvenu istoriju Crne Gore. Wegova majka, kraqica Jelena, ro|ena 1873, na Cetiwu, kao {esto dete po redu iz braka Milene i Nikole Petrovi}a, kneza Crne Gore, pre ven~awa sa Vitorijom Emanuelom, 1896, u crkvi sv. Nikole u Baru pre{la na katoli~anstvo, nikada mu nije mogla govoriti da je bila katoli~ke veroispovesti i hrvatskog porekla. Ne ose}aju}i uop{te do kakvih je apsurdnosti do{ao svojim “izlagawima”, [egvi} je princu Umbertu daqe rekao da nije mislio da pravi propagandu niti da ispravqa stare zablude, nego je do{ao da se pokloni srodniku budu}eg kraqa Hrvatske i budu}em kraqu Italije. Ne shvataju}i reakciju princa Umberta, on se opet vratio na velikohrvatsku tezu. U “Dnevniku” je zabele`io da mu je daqe rekao: “Sretan sam da sam ga u svojoj starosti upoznao i spoznao u wemu sve vrline koje rese slavnu dinastiju Savoje, spojenu sa na{om krvqu Hrvatskom {to ga ~ini veoma popularnim u Hrvatskoj, jer je i Crna Gora dio Hrvatske, ako ne politi~ki, a sigurno etni~ki.” 2) U toku razgovora, 13. septembra 1941, u palati “Venecija”, sa Musolinijem, izme|u ostalog, bilo je re~i o unutra{wim prilikama NDH. [egvi} je zabele`io da mu je Musolini rekao: “Uvjeren sam, da }e se oko poglavnika okupiti svi Hrvati. Napokon i Ma~ekov pokret, premda seqa~ko socijalni, ipak ho}e slobodnu Hrvatsku. I oni koji su sada, u po~etku, ravnodu{ni, zagrijat }e se i okupiti oko poglavnika, ~im vide, da se dr`ava konsolidira. Nije i{lo lako ni u Italiji. Ni danas nisu jo{ svi pristupili. Poslije dvadeset godina rada i uspjeha jo{ se kolebaju. Za poglavnika je te`e nego je bilo za mene. Ovdje je bila ure|ena dr`ava. Dosta je bilo postaviti nekoliko odva`nih i sposobnih qudi na vode}a mjesta, i ma{ina je i{la daqe. Poglavnik mora stvarati sve iz po~etka.” Ove re~i B. Musolinija pobudile su [egvi}a da iznese {ta je on mislio o problemima NDH. O tom svom monologu, [egvi} je ostavio u “Dnevniku” ovaj pomen: “A osim toga, prekinuh ja, imademo stanoviti ogranak pu}anstva, koji mrzi hrvatsku dr`avu, a to su {izmatici. Nisu to jedna posebna narodnost, to su po predaji, jeziku i domovini Hrati, ali nekatolici. Razlika u vjerskom odgoju stvorila je antagonizam vrlo veliki opasan. Nu za par decenija ovi {izmatici }e priznati, da su porietlom Hrvati, kako su se priznavali Hrvatima wihovi djedovi do pred 40-50 godina. Propaganda rusko-pravoslavna je od wih, pravoslavnih Hrvata, stvorila Srbe.” Kako je slu{ao vrlo pozorno, stadoh mu govoriti, kako je, ne samo ciela isto~na obala Jadranskog mora bila od najstarijih vremena napu~ena katoli~kim `ivqem nego je ovo i prodiralo sve do Drine. Ova rieka je bila uvijek granica izme|u Istoka i Zapada. To je bila granica hrvatske dr`ave u najstarije doba. Crna Gora je bila do pred dva stoqe}a i katoli~ka i hr-

vatska. Infiltriralo se razkoqni{tvo me|u wih uslied provale Turaka, a zatim i neko serbstvo. Nu ni danas prosti puk u Crnoj Gori ne zove ni sebe ni svoj jezik serbski.” Saslu{av{i monolog don [egvi}a, Musolini je }utke pre{ao preko velikohrvatske teze o Crnoj Gori po{to je ona bila u interesnoj sferi Italije, nego se interesovao o crkvenoj hijerarhiji. [egvi} mu je preporu~io da do|e u Zagreb i neka prisustvuje jednoj slu`bi, pa }e se uveriti da nema razlike izme|u Zagreba, Pize i Firence. “Osim jezika, ni{ta nas ne deli u religiji”, uveravao je [egvi} Musolinija. Iz “Dnevnika” se ne vidi da li je [egvi} i koliko zadovoqio radoznalost Musolinija o crkvenoj hijerarhiji u NDH. 3) U toku razgovora, 18. septembra 1941, u San Rosaru, sa kraqem Vitoriom Emanuelom III, pored ostalog, [egvi} je razra|ivao velikohrvatsku tezu o Crnoj Gori. Videv{i pred sobom katoli~kog popa [egvi}a, kao politi~kog emisara usta{kog poglavnika Paveli}a, kraq Vitorio Emanuel se interesovao koliko ima katolika a koliko muslimana u NDH, a potom koliko pravoslavnih Srba. Po obi~aju, don [egvi} je izneo kraqu Emanuelu klero-usta{ku tezu o verama u NDH. U razra|ivawu teze, obligatno, zadr`ao se na progla{ewu Crne Gore kao katoli~ke i hrvatske zemqe. S tim u vezi, istakao je da Crnogorci “nisu bili uvek {izmatici”. [to se ti~e Crnogoraca – prema “Dnevniku” [egvi} je, ovom prilikom, tvrdio: “Oni su bili i Hrvati i katolici do pred par vekova. Glede serbstva to je politi~ka tvorevina Rusa... U Crnu Goru po~elo se {iriti serbstvo tek od 1852, kada je do{ao neki pravoslavac Milutinovi}, dvorski u~iteq.” Sve u svemu, navedeni odlomci iz “Dnevnika” don [egvi}a jesu {kolski primer velikohrvatskog {ovinizma i klerikalizma. Va`no je ustanoviti da su na ovakvim primerima istorijskih i etni~kih neistina i na wihovim razra|ivawima vaspitavane ~itave generacije po katoli~kim samostanima i semeni{tima. To i takvo vaspitawe imalo je za posledicu, neizbe`no, {irewe i produbqivawe nacionalne i verske mr`we i netrpeqivosti. S druge strane, navedeni odlomci iz “Dnevnika” don [egvi}a pokazuju kako je on shvatio i izvr{io jedan deo Paveli}eve “stanovite misije” “u najvi{im krugovima”. Ujedno, i za{to je ba{ na wega pao izbor da je izvr{i. Ultramontanstvo don [egvi}a je bilo neizmerno, sa tradicijom od vi{e decenija. Mnoge usta{e, dobrim delom, pre rata, prvo su bili wegovi vaspitanici a potom saradnici. Otuda sa uzurpirawem vlasti, oni su wemu u NDH pridavali i davali odgovaraju}i zna~aj i ulogu. A {to se ti~e “teorije” don [egvi}a o gotskom “podrijetlu Hrvata”, nesumwivo je da su je klero-usta{e usvojili u ciqu produbqivawa jaza izme|u Hrvata i Srba. Don [egvi} je prvo po~eo, jo{ 1908, tvrditi da Hrvati nisu slovenskog porekla. Posle je utvrdio da su gotskog porekla.

Ne ulaze}i u ocewivawe ovih teorija don [egvi}a, pomenu}emo do kakvih se nacionalnih paradoksa do{lo wihovim usvajawem od strane klerousta{a. Ako bi imalo kakve stvarne logike, a zatim istorijske i etni~ke osnove, u tvr|ewu i progla{ewu don [egvi}a (i ne samo wegovom) da je Crna Gora “dio Hrvatske, ako ne politi~ki, a sigurno etni~ki”, onda su Crnogorci po nacionalnosti Hrvati. A kada su Hrvati – oni su po don [egvi}u – “gotskog podrijetla”. Dakle, Crnogorci su Goti! Utoliko pre, {to su “oni bili i Hrvati i katolici”. S druge strane, po logici don [egvi}a, nekako mu ispada da je Sima Milutinovi}-Sarajlija, kao “pravoslavac” i “dvorski u~iteq” postao neki rodona~elnik srpstva u Crnoj Gori. Daqe, ako bi imalo kakve logike, a zatim istorijske i etni~ke osnove, u tvr|ewu i progla{ewu don [egvi}a (i ne samo wegovom) da Srbi izvan Srbije “nisu jedna posebna narodnost”, naprotiv, “to su po predaji, jeziku i domovini Hrvati, ali nekatolici”, drugim re~ima, to su “pravoslavni Hrvati”, pa je “propaganda rusko-pravoslavna od wih” “stvorila Srbe”, onda bismo do{li do drugog nacionalnog paradoksa. Po{to su Srbi progla{eni “pravoslavnim Hrvatima”, to su oni, etni~ki, kao Hrvati uop{te, po logici don [egvi}a, gotskog “podrijetla”. Dakle, po klero-usta{koj “teoriji” pored Crnogoraca i Srbi su Goti. Na ovim primerima, vidi se da su se usta{e vrteli u krugu nacionalnih i istorijskih paradoksa. Ujedno, i na ~emu su zasnivali akciju nasilnog prekr{tavawa Srba u NDH.” (isto; str. 71-76) Dr Nikola @ivkovi} i dr Petar Ka~avenda isti~u da je “glavna prepreka prevo|ewu pravoslavnih Srba u katoli~ku veru bilo pravoslavno sve{tenstvo u NDH, pa je katoli~ka crkvena hijerarhija smatrala da to sve{tenstvo treba uni{titi. “Usta{ka dr`ava je preuzela da izvr{i taj zadatak. Preko 1.000 pripadnika katoli~ke crkve u~estvovalo je u progonu, ubistvima i pokatoli~avawu srpskog stanovni{tva, Pravoslavni sve{tenici su progla{eni za sto`ere Srpstva, pa prema tome, i za protivnike katoli~anstva i hrvatstva. Hajka na Srpsku pravoslavnu crkvu otpo~ela je sa zagreba~ke radio-stanice, koja je naro~ito optu`ivala patrijarha Gavrila Do`i}a, Srpsku pravoslavnu crkvu i srpski narod kao tvorce i nosioce komunizma u Jugoslaviji. Teror i ubijawe srpskih pravoslavnih sve{tenika po~eli su odmah po progla{ewu Nezavisne Dr`ave Hrvatske 10. aprila 1941. Mnoge usta{e su sticale karijeru, isti~u}i se u klawu pravoslavnih sve{tenika, koji nisu hteli da se odvoje od svoga naroda, ve} su ostali na svojim mestima, odlu~ni da dele wegovu sudbinu. U vreme progla{ewa NDH, Srpska pravoslavna crkva je na toj teritoriji imala osam eparhija: Zagreba~ku, Zahumsko-hercegova~ku, Zvorni~kotuzlansku, Dabrobosansku, Dalmatinsku, Gorwokarlova~ku, Pakra~ku i Bawalu~ku. Osim ovih eparhija, u NDH su se nalazili delovi Beogradsko-karlova~ke mitropolije severno od reke Save i Dunava.

Od osam episkopa, usta{e su ubile trojicu, a trojicu deportovale u Srbiju, od kojih su dvojica umrla od posledica usta{kog terora, dok su bili na du`nosti u svojim eparhijama, a jedan episkop je bio interniran u Italiju. Srpska pravoslavna crkva u NDH imala je ogromne gubitke 1941. godine. Usta{e su uspele da pohvataju i na zverski na~in likvidiraju ve}inu sve{tenika i mitropolita dabrobosanskog Petra Zimowi}a (1866-1941), koga su odvele u logor Jadovno na Velebitu, gde su ga mu~ile i svakodnevno izvodile da gleda mu~ewa i klawa nevinih Srba. Na kraju ga je jedan usta{a udario maqem u potiqak i survao u provaliju. U izve{taju Svetog arhijerejskog sinoda Svetom arhijerejskom Saboru o radu za period od 1941. do 1947. godine, navedeno je da je na teritoriji NDH ubijeno 219 pravoslavnih sve{tenika, monaha i verou~iteqa. Od ukupnog broja, na teritoriji Bosne i Hercegovine ubijeno je 157, odnosno 76,68 odsto. Najve}i broj sve{tenika ubijen je na teritoriji Bawalu~ke eparhije – 70, zatim Zvorni~ko-tuzlanske – 38, Zahumsko-hercegova~ke – 30 i Dabrobosanske – 19. Podaci pokazuju da su usta{e koqa~i bili “najaktivniji” na teritoriji Bosne i Hercegovine u granicama tada{we zlo~ina~ke NDH. U toku Drugog svetskog rata na teritoriji NDH usta{e su poru{ile, zapalile i oskrnavile oko 500 pravoslavnih crkava i crkvenih zgrada. Stradala je arhitektura parohijskih i manastirskih crkava, a u wima monumentalni ikonostasi, ikone, ~itave galerije slika, dragocene biblioteke sa rukopisnim i {tampanim kwigama, arhivska gra|a i crkveni obredni sasudi od plemenitih metala i mno{tvo predmeta umetni~kih zanata i izrade. To je u~iweno smi{qeno, jer je religiozna i nacionalna misija Srpske pravoslavne crkve su{tinski smetala usta{kim i klerofa{isti~kim ideolozima, koji su `eleli da u korenu zatru istorijske tragove srpskog postojawa. Osim paqewa i ru{ewa pravoslavnih crkava i crkvenih zgrada, usta{ke vlasti su pretvarale pravoslavne crkve u rimokatoli~ke. Prema do sada prikupqenim podacima, pravoslavne crkve pretvorene su u katoli~ke u 38 mesta (Bawaluka, Borovo, Borovo Selo, Daq, Vojnik, Pakrac i dr.), a u 14 pravoslavnih crkava bilo je zabraweno bogoslu`ewe (Bjeqina, Visoko, Ilija{, Jawa itd.).” (Dr Nikola @ivkovi} i dr Petar Ka~avenda; “Srbi u Nezavisnoj Dr`avi Hrvatskoj”; Institut za savremenu istoriju; Beograd; 1998; str. 19-20)

” 8. Katoli~ki sve{tenici “~iste” Bosnu i Hercegovinu od Srba
Simi} u poglavqu “Bosna: Borba u znaku verskih simbola”, iznosi ~iwenice o etni~koverskom genocidu koji se sprovodio nad Srbima na prostoru Bosne i Hercegovine. “U toku Drugog svetskog rata sva o{trina katoli~kog i {ovinisti~kog kursa protiv Srba najvi{e je bila skoncentrisana u Bosni i Hercegovini. Pomo}u klero-usta{kog banditizma vr{ena su masovna ubistva Srba, istrebqewe ~itavih naseqa, mu~ewa, razbojni{tva, zatvarawe, raseqavawe i iseqavawe, uop{te ne~ove~na dela nad civilnim stanovni{tvom. Tako su za klero-usta{ku vladavinu nerazdvojno vezani masovni zlo~ini protiv ~ove~nosti.

U ovaj mah je od zna~aja da se utvrdi da su delovi Bosne i Hercegovine, podstrekavawem klero-usta{a, pretvoreni u velika popri{ta borbi u znaku verskih simbola. Za~etnici su bili hrvatski ultramontanisti, koji su razvili ~itavu teoriju i praksu svojatawa Bosne i Hercegovine. S rimokatoli~ke strane, protagonist ove borbe bio je nadbiskup I. [ari}. Katoli~ka {tampa, koja je bila pod wegovim nadzorom, vr{ila je otvorenu propagandu za klero-usta{ki re`im i NDH. U sastav ove propagande ulazila je borba protiv Srpske pravoslavne crkve i wene hijerarhije. Tako, na primer, sarajevski “Katoli~ki tjednik”, pored svojih sastava, redovno je prenosio ~lanke iz zagreba~kih usta{kih listova u kojima su napadani ne samo ~lanovi vi{e i najvi{e pravoslavne hijerarhije nego i ni`e sve{tenstvo. Glavni napadi su bili usmereni na duh i ustrojstvo Srpske pravoslavne crkve i na weno u~ewe. Isto tako je od interesa pomenuti, da se na stranama “Katoli~kog tjednika” nalazi autenti~na dokumentacija o prekr{tavawu i denacionalizaciji Srba. Kao {to je poznato, u Bosanskoj Krajini usta{kim zlo~instvima protiv ~ove~nosti rukovodio je Viktor Guti}, “sto`ernik” u Bawa Luci. Jedan od prvih pomaga~a bio mu je Dragutin Kamber, `upnik u Doboju. Wegovim “pionirskim radom” Guti} je bio neobi~no zadovoqan i javno ga je pohvalio. Uostalom, obojica su bili predratne usta{e. “Katoli~ki tjednik” je zabele`io da je Kamber odr`ao predavawe u Doboju o temi: “Isto~na i Zapadna crkva”. U predavawu, on je tuma~io razloge, “koji su od pravoslavqa napravili politi~ku vjeru, koja nikada nije imala dovoqno snage, da preporodi vjernika”. U ciqu op{teg pohrva}ewa, klero-usta{e su prekrstili Bosansku Krajinu u tzv., “Hrvatsku Krajinu”. Tako|e u ciqu denacionalizacije Srba, najstro`e su primewivali odluku “da se u slu`benim spisima ne smije vi{e upotrebqavati izraz srpskopravoslavna crkva ili srpsko-pravoslavna vjera, nego samo izraz gr~ko-isto~na vjera i gr~ko-isto~na crkva. Pored toga, krajem aprila 1941, Guti} je izdao naredbu, da se svi stanovnici rodom i poreklom iz Srbije i Crne Gore moraju iseliti u roku od pet dana sa podru~ja Bosanske Krajine. Ova se naredba ne ti~e muslimana i katolika. “Ujedno su zabraweni svi }irilski natpisi kojih je u Bawa Luci bilo mnogo”. Iz sredi{ta usta{kog sto`era u Bawa Luci rukovodilo se danono}no akcijom uni{tavawa Srba i pqa~kawa wihove imovine. Atak na slobodu savesti i veroispovesti u ciqu prekr{tavawa Srba, predstavqao je uobi~ajenu pojavu. U svim ovim akcijama predwa~ili su katoli~ki sve{tenici. Odmah posle ubistva pravoslavnog vladike bawalu~kog Platona (Jovanovi}a) otpo~ela je masovna akcija nasilnog pokatoli~avawa. Prekr{tavawe, odnosno “prela`ewe na katolicizam” postavqeno je Srbima kao glavni uslov za sticawe polo`aja “ravnopravnih gra|ana” u NDH. Povodom prelaza sa gr~ko-isto~ne vjere na katoli~ku Sto`erstvo za Bosansku Hrvatsku izdalo je jedno obja{wewe u tom pravcu. @iteqi gr~ko-

isto~ne vjere mogu slobodno prelaziti na katoli~ku vjeru i tim prelazom postaju ravnopravni gra|ani Nezavisne Dr`ave Hrvatske. Stanovnici Hrvatske Krajine prije su bili rimokatoli~ke vjere, ali vje{tom agitacijom nametnuto im je pravoslavqe. Taj rad nastavqen je pod srpskom hegemonijom u biv{oj Jugoslaviji. Likvidacijom Jugoslavije mnogi su pripadnici gr~koisto~ne vjeroispovijesti slobodno izjavili, da `ele pre}i na staru vjeru. U svom obja{wewu Sto`erstvo je izri~ito istaknulo, da su osobe, koje su se ogrije{ile o interese hrvatskog naroda, po na~elima odgovorne za svoja nedjela, bez obzira na to, {to su pre{le na rimokatoli~ku vjeru. Ovo usta{ko “obja{wewe” samo je unelo zabunu i poja~alo neizvesnost me|u obespravqenim Srbima. Usta{ka poruka da je “slobodno prelaziti na katoli~ku vjeru” nije predstavqala nikakvu garantiju da time Srbi “postaju ravnopravnim gra|anima Nezavisne Dr`ave Hrvatske”. Uvek su mogli biti optu`eni da su se u pro{losti “ogrije{ili o interese hrvatskog naroda” a time su “ostali odgovorni za svoja nedjela”. Odista, izvestan broj Srba, prinu|en, tra`io je izlaz iz ovog te{kog polo`aja i pod terorom usta{a, prihvatio je wihovu poruku. Ali time ipak nije bila re{ena wihova nacionalna sudbina. Svojim ose}awem i bi}em, ostajali su i daqe Srbi. A to je ba{ ono {to usta{e nikako nisu hteli. Zato su se desile tragi~ne pojave na koje je, interno, ukazao mostarski biskup fra Alojzije Mi{i}. U svom pismu Predsedni{tvu biskupskih konferencija, od 18. avgusta 1941, biskup fra A. Mi{i}, izme|u ostalog, veli: “Prilike, u kojima `ivimo, sa svake su strane nezgodne. Umije{alo se sva{ta: mlado, nespremno, beziskusno i mjesto pameti i razbora – vatra, sila. Nametnici izdaju odredbe – i dok su novoobra}enici jo{ u crkvi kod sv. mise, hvataju ih, staro, mlado, mu{ko i `ensko i gone kao robqe (...) do mala u masama u vje~nost. Iza nekoliko godina svatko i svi osu|ivat }e ovakav nepromi{qeni rad i djelovawe.” Za pravilno razumevawe ove ocene fakti~kog stawa u Hercegovini, od strane biskupa fra A. Mi{i}a, treba imati u vidu ~iwenicu, da on nije bio neprijateqski raspolo`en prema usta{ama i NDH. Naprotiv. On je, 9. maja 1941. slu`beno, okru`nicom pozdravno proklamovawe klero-usta{ke vladavine i NDH, istovremeno ogla{uju}i da je “uzor kr{}anin katolik dr Ante Paveli}, poglavnik”. Kao nestor biskupa u NDH, biskup fra A. Mi{i} je snagom crkvenopoliti~kog autoriteta istupio u prilog klero-usta{ke vladavine ne vode}i ra~una o pravim ciqevima i posledicama te vladavine. Tek na zaranku `ivota on je bio svestan, kako je zlo ra|ewe, gotovo su|ewe: “Iza nekoliko godina svatko i svi osu|ivat }e ovakav nepromi{qen rad i djelovawe”. Pa ipak, nije imao ni snage ni smelosti da se javno ogradi i osudi klero-usta{ki re`im dr`avnog banditizma, nego je interno ukazao pa`wu na prilike u svojoj dijecezi. Zbog toga wegovo ukazivawe ima zna~aj utvr|ivawa ~iwenica, koje ni on nije mogao da prenebregne. Nemaju}i homogenu nacionalnu hrvatsku i versku katoli~ku teritoriju, {ovinisti i klerikalci, vaspitani na tradiciji prava{tva, razvijali su

se i obu~avali se na osnovi katoli~ke mr`we prema ostalim narodnostima i konfesijama sa kojima su `iveli u zajedni~kim naseobinama, poglavito protiv Srba i pravoslavqa. Zbog Bosne i Hercegovine, u kojoj su katolici ne samo u mawini prema pravoslavnima nego i prema muslimanima, ultramontanisti su primorani da vode ~isto oportunisti~ku politiku. Utoliko pre, {to je jo{ Ante Star~evi} pisao kako Bosna mo`e bez Hrvatske. Oportunisti~ka politika panhrvatstva sastojala se u tome, {to su jednostavno sve muslimane progla{avali Hrvatima. Na osnovu toga, ispunilo se i tvrdilo, da Hrvati u Bosni i Hercegovini imaju ve}inu nad Srbima. Me|utim, uzev{i u obzir, s jedne strane, da se ve}i broj muslimana izjasnio za srpsku narodnost a mawi broj za hrvatsku, a s druge strane, da je ogromna ve}ina muslimanskog `ivqa ostala i daqe bez nacionalne opredeqenosti, onda ideja panhrvatskog katoli~ko-muslimanskog bloka nikada nije mogla uhvatiti korena. Uostalom, u Bosni i Hercegovini postoji jaka tradicija povezanosti i saradwe muslimana i pravoslavnih protiv katoli~kog poku{aja podjarmqivawa. Kada su Srbi u NDH bili stavqeni van zakona, ideja hrvatskog katoli~ko-muslimanskog bloka protiv Srba i pravoslavqa postala je osnovni nacionalni program usta{a. Forsirawe bloka, kao nacionalne baze hrvatstva protiv srpstva, imalo je za posledicu da bratoubila~ka borba na terenu Bosne i Hercegovine uzme {iroke razmere. Va`no je ustanoviti, da su u Mostaru, Sarajevu, Bawa Luci i Tuzli, izvesni muslimanski prvaci – hrvatske orijentacije – odlu~no ustali protiv klero-usta{kog dr`avnog banditizma. Oni su sa Srbima muslimanima odr`ali niz konferencija na kojima su sastavili i potpisali nekoliko rezolucija, koje su sve uputili usta{kim vlastima u Zagrebu. U tim rezolucijama, ne samo da su se muslimanski prvaci ogra|ivali od klero-usta{kih zlo~instava, nego su i osu|ivali predstavnike katoli~ke crkve zbog wihovog u~e{}a u ovim zlo~inima. Tra`ili su da najzad prestane pogrom Srba, a naro~ito da prestane nasilno prekr{tavawe. U granicama svojih mogu}nosti, oni su pomagali pravoslavne. Tako su, ovom prilikom, do{la do izra`aja wihova saose}awa za te{ku sudbinu Srba u pogledu osnovnih qudskih prava” (isto; str. 77-81)

9. Istupawa protiv etni~ko-verskog ~i{}ewa Srba
Riveli navodi jednu od rezolucija muslimanskih prvaka iz Bawa Luke 1941. godine, Memorandum katoli~kih sve{tenika Slovenaca upu}en godinu dana kasnije, i tekst jednog protestantskog ~asopisa u @enevi u kojima se osu|uje etni~ko-verski genocid nad Srbima. “Dok hrvatski katoli~ki kler pod vo|stvom monsiwora Stepinca, sau~esni~kim }utawem ili aktivnom kolaboracijom, podr`ava krvavu diktaturu Ante Paveli}a, predstavnici drugih vjerskih obreda di`u svoj glas protiv etni~kovjerskih progona i protiv prakse nasilnog prekr{tavawa u katoli~anstvo.

Godine 1941, 13. novembra, na primjer, vlasti muslimanske op{tine Bawa Luka {aqu protestno pismo poglavniku iz kojeg izbija vatrena polemika protiv Hrvatske katoli~ke crkve zbog wenog sau~esni{tva: “Ubistva sve{tenika i glavara bez ikakve presude, bez suda, streqawe mase qudi koji su naj~e{}e potpuno nevini, `ena i djece, odvo|ewe cijelih porodica u roku od par sati, wihova deportacija u nepoznatom pravcu, prisvajawe wihovih dobara i wihovo nasilno prela`ewe u katoli~ku vjeru, sve su to ~iwenice koje qude zdravog razuma ispuwavaju ~u|ewem i koje na nas muslimane iz ovih krajeva ostavqaju veoma lo{ utisak (...) To {to se doga|a kod nas sumwamo da mo`e da se na|e u istoriji bilo kojeg naroda (...) Vjerska trpeqivost koja je u Bosni i Hercegovini bila na visokom nivou, uprkos mno{tvu vjera, razdrobila se. Uvrede i provokacije na{ih katolika su vrlo ~esto takvih dimenzija da smo prisiqeni da o wima ozbiqno razmislimo. Jedan dio katoli~kog klera smatra da je do{ao wihov ~as i koriste ga do kraja bezobzirno. Propaganda katoli~anstva postala je toliko napadna da se moramo prisjetiti {pawolske inkvizicije. Odobrewem crkve i tolerancijom dr`avnih organa natjerani su mnogi hri{}ani da masovno pre|u u katoli~anstvo. Na taj na~in, oni koji do sada nisu u`ivali nikakva gra|anska prava postali su ravnopravni i dobili su hrvatsku nacionalnost samo zahvaquju}i ~iwenici {to su prigrlili katoli~ku crkvu. Jednaka vrijednost islama, koja je ~esto priznavana i od najvi{ih vlasti, sada se prakti~no dovodi u sumwu, pa prelazak na islam, za koji nismo razvili nikakvu propagandu, u praksi ne daje garancije koje daje prelazak na katoli~ku vjeru. Mnogi su intelektualci `ivotom platili takav poku{aj, kao u gradu Travniku (...) ^esto se ~uje kako katolici pjevaju pjesme u kojima se vre|aju vjerski osje}aji ne samo muslimana nego i gore pomenutih pravoslavaca (...) Poznati su nam slu~ajevi u kojima su usta{e ubijale nose}i fes na glavi. Tako je bilo u Bosanskom Novom, gdje su do{la ~etiri kamiona usta{a s fesom na glavi i u pratwi muslimanskih delikvenata pobili mno{tvo pravoslavaca(...)” ^ak su i neki djelovi katoli~ke crkve, koja nije hrvatska, po~eli da di`u glas pobune i odbijawa grozota usta{ke diktature ve} prvih mjeseci 1942. Dana 1. marta jedna delegacija katoli~kih sve{tenika Slovenaca, koji su se sklonili u Srbiju, upu}uje jasan memorandum katoli~kom nadbiskupu u Beogradu, monsiworu Josipu Uj~i}u: “Mi u Sloveniji nismo ubijali vladike i popove (pravoslavne) i wihova tijela nisu bacana u rijeke. U na{oj zemqi nismo spaqivali ni ru{ili crkve i nismo ubijali vjernike za vrijeme svete slu`be. Nismo masakrirali stanovni{tvo ~itavih sela onako kako se umla}uje stoka, nismo ubijali o~eve porodica na pragu wihovih ku}a pred o~ima wihovih `ena i djece i nismo zakopavali `ive qude. U Nezavisnoj Dr`avi Hrvatskoj sve pravoslavne vladike i sve{tenici su pobijeni, ili zatvoreni, ili internirani u koncentracione logore. Wihove crkve i manastiri su poru{eni, wihova dobra oduzeta (...) Podaci srpske strane pokazuju da je do danas ubijeno preko 380 hiqada Srba. Nadamo se da je ova brojka pretjerana, ali nema nikakve sumwe da su Srbi izlo`eni naj`e{}em progonu u svojoj istoriji. Svi po-

smatra~i mogu da potvrde da ono {to su Srbi pretrpjeli tokom posqedwih deset mjeseci na teritoriji Nezavisne Dr`ave Hrvatske ne mo`e da se uporedi ni s najsurovijim nasiqem i progonima jo{ od otomanske epohe (...) Srpske mase su uvjerene da je cijela hrvatska nacija odgovorna za ova zlodjela zato {to se nije suprotstavila niti uradila bilo {ta da spre~i uni{tewe Srba koji `ive u wenom krilu. Jo{ je `alosnije vidjeti da se mr`wa prema Hrvatima pretvara u ne{to vi{e u odnosu na katoli~ku crkvu (...) Pravoslavni vjernici ne razumiju sada za{to se u Nezavisnoj Dr`avi Hrvatskoj nije na{ao nijedan rimokatoli~ki biskup koji bi se stavio u odbranu pravoslavnih hri{}ana po cijenu rizika od gubqewa svog polo`aja, a ako je potrebno i `ivota. Takav apostolski heroizam bio bi potreban ne samo radi odbrane ~asti ,katoli~ke crkve nego i radi garantovawa budu}eg presti`a katolicizma na Balkanu (...) Nepristrasni posmatra~ ne mo`e da ne primjeti da se prekr{tavawe pravoslavnih Srba u katolicizam desilo pod stra{nim politi~kim pritiscima. Van svake sumwe je da se pravoslavci, koji su postali katolici po intimnom uvjerewu, mogu izbrojati na prste jedne ruke. Uprkos preporukama biskupa prisilna prekr{tavawa se nastavqaju (...) prekr{tavawa koja bi se po u~ewima katoli~ke crkve morala svesti na nulu toliko su brojna da su hrvatski biskupi, u toku Konferencije od 1. novembra pro{le godine, formirali dva odbora za prou~avawe ovog problema (...) Prisilna masovna prekr{tavawa Srba, mu~ewa wihovih sve{tenika, ru{ewe wihovih crkava, de{avaju se – re~eno je – u vi{em interesu katoli~ke crkve. Srbi ne shvataju razloge koji su motivisali }utawe Svete stolice pred grozotama koje se ~ine u Hrvatskoj. Prekr{tavawe ili “pohrva}ewe” Srba predstavqa zajedni~ki ciq hrvatskog biskupstva i usta{ke vlade (...) Poznato nam je da je Sveta stolica zadu`ila svoga izaslanika u Zagrebu da prou~i situaciju u Hrvatskoj. Sigurni smo da }e se Vatikan, kada se upozna s ~iwenicama, suprotstaviti tragi~noj sudbini koja o~ekuje Srbe i da }e na taj na~in spasiti presti` hrvatskog katolicizma”. Ono {to se doga|a u Hrvatskoj izaziva prezir i proteste hri{}anskih reformatorskih crkava. “The International Christian Press” (Me|unarodna hri{}anska {tampa), protestantski kalvinisti~ki ~asopis u @enevi, objavquje 12. marta 1942. optu`uju}i ~lanak o genocidu i odgovornosti hrvatskog katoli~kog klera: “Na teritoriji dana{we Hrvatske Srbi pravoslavci se progone okrutnim sredstvima. Me|u pravoslavnim vladikama neki su ubijeni, drugi su zatvoreni ili su prisiqeni da napuste zemqu. Istovjetna sudbina zadesila je pravoslavne sve{tenike, od kojih su mnogi masakrirani. Potvr|eno je da su stotine hiqada pravoslavaca `rtve sistematskih progona: zatvaraju ih, maltretiraju, otimaju im dobra, ubijaju ih. Mnoge pravoslavne crkve su poru{ene, a mnoge su otete i pretvorene u katoli~ke. Manastiri, od kojih mnogi imaju dugu i bogatu tradiciju, predati su redovima Rimokatoli~ke crkve. Neki katoli~ki ~asopisi, koji se {tampaju u Hrvatskoj, sla`u se s ovim progonima. Tako, na primjer, organ Sarajevske nadbiskupije brani kori{}ewe revolucionarnih metoda ’u slu`bi istine, pravde i Hrista’, i tvrdi da se ’borba protiv \avola mora voditi bez mnogo obzira’”.

Ali, katoli~ki primas Hrvatske, monsiwor Stepinac, }uti i aktivno sara|uje s poglavnikovom diktaturom. Veoma zainteresovan za “prekr{tavawe” srpskih du{a u katolicizam, zagreba~ki nadbiskup nije nimalo zabrinut zbog masakriranih tijela pravoslavaca. Anga`ovan na saradwi s usta{kim yelatima u stvarawu “~iste” hrvatskokatoli~ke rase, vrh hrvatskog katolicizma nije zabrinut zbog rasnovjerskog istrebqewa Srba i Jevreja niti zbog ru{ewa crkava drugih obreda.” (Riveli; cit. delo; str. 100-103) Simi} u poglavqu “Katoli~ewe pravoslavaca kao ’zavjetna misao’” iznosi podatke vezane za zagreba~ke sve~anosti sa “prelaznicima” koje su organizovale usta{e i prijem “prelaznika” kod Paveli}a. Ovo je predstavqalo vrhunac hipokrizije, jer je pravoslavno stanovni{tvo, koje je brutalno prisiqavano na pokatoli~avawe, jo{ moralo da dolazi u Zagreb da se pokloni Paveli}u. “Istovremeno dok se odr`avala Druga biskupska konferencija, Paveli} je, 13. novembra 1941, na sve~an na~in, primio jedno izaslanstvo “prelaznika” iz sedam srezova Slavonije (Na{ice, \akovo, Osijek, Podravska Slatina, Mihoqac Dowi, Vinkovci i Virovitica). Izaslanstvo “prelaznika” je priveo usta{a dr Stjepan Hefer, “veliki `upan `upe Barawe”. Nije bez va`nosti pomenuti, da je Hefer ranije, pred rat, bio narodni poslanik izabran na listi Hrvatske seqa~ke stranke. Svoje predratno usta{tvo maskirao je “kulturnim radom u hrvatskim peva~kim dru{tvima”. Po proklamovawu NDH, odmah se ukqu~io u usta{ki aparat. Odgovaraju}i na pozdrave Stjepana Hefera i jednog “prelaznika” iz sela Budimaca, Paveli} je “u svom govoru prelaznicima kazao, da su oni izvr{ili zavjetnu misao za svoje ogwi{te, dom, obiteq i domovinu”. Otpozdravqaju}i “prelaznike” sa “bra}o” i “gledaju}i” u prekr{tenim Srbima ve} Hrvate, Paveli} je izme|u ostalog kazao: “Smatrajte velikom sre}om za pokoqewe va{e, za pokoqewe svih nas, da se u ovom dijelu hrvatske domovine najprije i najo{trije provelo i prova|a, ono {to mo`e biti najve}a zaloga na{e sretne i sretnije budu}nosti. Vi znate, vi ste vidjeli, ~uli diqem ostalih krajeva na{e dr`ave, na{e domovine, va{im stopama, va{im koracima idu i druga bra}a, ide i ostali narod i kad se to dovr{i na{a zemqa, na{a domovina bit }e potpuno sigurna, ali {to je jo{ va`no na{a djeca, na{i unuci znat }e, i mo}i }e re}i, da su imali o~eve, da su imali pre|e, koji su im osigurali `ivot, koji su im osigurali budu}nost, i da nijesu imali lakoumne pre|e, koji su za wih stvorili ve} na ovom svijetu, ve} na ovoj zemqi pakao, kao {to je stvoren na drugom mjestu, u drugim krajevima pomawkawem svijesti i odgovornosti.” Uzet u celini i u pojedinostima, Paveli}ev govor je obilovao paradoksima svoje vrste i nelogi~no{}u uop{te. Odista odlikovao se “pomawkawem svijesti i odgovornosti”. Uostalom, za usta{e to nije bilo od zna~aja. No{eni ultramontanskom logikom i propagandom, oni su svesno istupili sa neistinitim pojmovima i preina~avaju}i doga|aje i li~nosti na svoj na~in, bezobzirno su sprovodili obnavqawe stranih planova Rimokatoli~ke crkve u pogledu pokatoli~avawa pravoslavaca.

Smatraju}i ceo svet izvan “novog evropskog poretka” i klero-usta{ke gradine bez ikakve logike i svesti, u najmawu ruku ograni~enim, Paveli} je ovom prilikom rekao da “nije vjera ona, koja qude razlikuje, ali kad vjera postane sredstvom za politi~ke ciqeve ona je postala neprijateq ~ovjeka”. Neosporno je, da je nasilno pokatoli~avawe pravoslavaca postalo “sredstvom za politi~ke ciqeve”. Bio je to hipokritski izgovor da “nije vjera ona, koja qude razlikuje”. ^iwenica je, da su usta{e, imaju}i iskqu~ivo “politi~ke ciqeve” u vidu, doneli interkonfesionalne propise o “prelazu s jedne vjere na drugu” i propise o denacionalizaciji Srba, zatim da su vr{ili masovan pogrom Srba i Jevreja i pqa~kawa wihove imovine. Najzad, da su ukinuli Hrvatsku starokatoli~ku crkvu a wene vernike klevetali i vre|ali, a neke izlo`ili gowewu. Ako se uzme stepen cinizma i surovosti, da se ba{ sa ovom tezom obra}a nasilno pokatoli~enim pravoslavcima – “nije vjera ona, koja qude razlikuje” – stoji ~iwenica, formulisana od Paveli}a, da, su Srbi, ovim ~inom, prekr{tavawem, samo “izvr{ili jednu zavjetnu misao”. Zagreba~ke sve~anosti sa “prelaznicima” imale su da ubrzaju proces prekr{tavawa Srba. Obespravqeni pravoslavci, koji su dognani kao “prelaznici” u Zagreb da pozdrave Paveli}a, govorom napisanim od strane usta{a, postali su tragi~na `rtva klero-usta{ke propagande. Ovo nasilno napu{tawe pravoslavne vere i prela`ewe na katolicizam “Hrvatski narod” je okvalifikovao kao “korak uma i srca”. Naime, kao da se radi o tome da su Srbi “spoznali zablude pro{losti i u `eqi, da se ukloni svaka sumwa, da se premosti potpuno i kona~no umjetno stvarani jaz, a {to je isto tako va`no – da se svrstaju u novu Evropu duhovno i srcem, napustili tu organizaciju (re~ je o Srpskoj pravoslavnoj crkvi, pr.S. S.) i pri{li velikoj duhovnoj zajednici (re~ je o katoli~koj crkvi, pr. S. S.) koja neguje qubav i suradwu”. Izve{taj o prijemu “prelaznika” kod Paveli}a, “Nova Hrvatska” je donela pod glavnim naslovom “Izvr{ena je zavjetna misao” i podnaslovima “Progovorila su srca, zemqa, pro{lost i dom prelaznika gr~ko-isto~ne vjere. Sutradan, donela je i poseban komentar pod naslovom “Povratak hrvatskom stablu”. U ~lanku se, izme|u ostalog, veli: “Primawe izaslanstva prelaznika iz `upe Barawa zna~i povijesni doga|aj u `ivotu Nezavisne Dr`ave Hrvatske. On zna~i odlu~ni preokret u sre|ivawu unutarwih hrvatskih prilika.” Drugim re~ima, “odlu~ni preokret u sre|ivawu unutarwih hrvatskih prilika” trebalo je da predstavqa denacionalizacija Srba putem prekr{tavawa. Tako su zagreba~ke sve~anosti sa “prelaznicima” i kroz razra|ivawe odr`anih govora, poslu`ile za poja~awe usta{ke propagande prekr{tavawa Srba. “Nova Hrvatska” je utvrdila da je Paveli}ev govor “prelaznicima” imao “veliki odjek” u Petriwi. “Taj odjek je zbog toga bio tako veliki, jer je podru~je Velike `upe Gora dosta napu~eno gr~ko-isto~kim stanovni{tvom”.

Ujedno je “Nova Hrvatska” donela izve{taj da je delatnost na prekr{tavawu Srba “zapo~eo i s velikim uspjehom provodi Veliki `upan dr Petar Gvozdi}. On je odr`ao ve} niz skup{tina na kojima su prelaznici s podru~ja ove `upe prisegli vjernost poglavniku i Nezavisnoj Dr`avi Hrvatskoj. Nedavno je u Sazi, selu kraj Suwa, bila upravo veli~anstvena proslava zna~ajnog doga|aja, te je preko 14.000 qudi polo`ilo prisegu poglavniku.” “Ovakav se rad nastavqa”, zakqu~uje izve{taj “Nova Hrvatska”. Napomiwemo da je i “Katoli~ki list” objavqivao dokumentaciju ove vrste. “Katoli~ki list” je objavio izve{taj da je “Cijelo selo Budimci pre{lo u katoli~ku crkvu”. Isto tako, preneo je u celosti Paveli}ev govor “prelaznicima” od 18. novembra 1941. Krajem 1941. javnost je zabele`ila pojavu jedne bro{ure na 32 stranice pod naslovom “Povratak vjeri otaca” (bez nazna~ewa pisca, vremena i mesta izdawa, kao i {tamparije). Anonimni pisac uglavnom, na osnovu {ovinisti~kih spisa Ante Star~evi}a i Eugena Kvaternika, kao i klerikalnog materijala K. Draganovi}a, iznosi ultramontansku tezu kako “u Hrvatskoj nema Srba”!, a zatim, kako “Srbi nemaju snage odr`ati svoju narodnost” i kako je “Hrvatstvo vrhunac snage, uzvi{enosti i qepote”. Anonimni pisac je smatrao da je samo dovoqno po}i od usta{ke negacije srpske narodnosti, pa da se re{i problem “povratka vjeri otaca”. On progla{uje da su “Bosna i Hercegovina najhrvatskije hrvatske pokrajine” i usta{ku tezu, koja je protivna zdravom razumu, svodi na golu tvrdwu: o “Srbima nema ni traga u Hrvatskoj”. U ovoj bro{uri nalazi se i Paveli}ev govor “prelaznicima” od 18. novembra 1941. U ovu ultramontansku kampawu ukqu~io se i profesor dr Rudolf Horvat, poznat kao popularizator hrvatske pro{losti. U usta{kom biltenu “Za dom” (br. 35 iz 1941, Zagreb), on je, uglavnom na osnovu katoli~kog materijala K. Draganovi}a, objavio ~lanak pod naslovom “3a{to su Hrvati u 16. i 17. stoqe}u morali prelaziti na gr~ko-isto~nu vjeru”? U ciqu propagande katoli~ewa, “Hrvatski narod” je doneo izvod iz ~lanka R. Horvata.” (Simi}; “Prekr{tavawe”...; str. 83-86)

10. Stepinac zvani~no rukovodi akcijom pokatoli~avawa Srba
Simi} u poglavqu “Zvani~ni katoli~ki odbori za prekr{tavawe Srba” prenosi dokumente NDH iz kojih se vidi da je nadbiskup Stepinac bio jedan od trojice zadu`enih da rukovodi akcijom pokatoli~avawa Srba (o zlo~incu i ubici Stepincu detaqno }emo da govorimo u narednim poglavqima). Dakle, visoki katoli~ki dostojanstvenici i usta{e dobro su se potrudili da budu izabrana sva tela koja su neophodna da bi se obezbedilo {to masovnije pokatoli~avawe odnosno {to efikasnije istrebqewe Srba. “Prekr{tavawe Srba u toku 1941. imalo je dve faze. U prvom periodu klero-usta{kog pogroma Srba zabele`eno je individualno delovawe rimokatoli~kih prelata i sve{tenika oko prekr{tavawa a u drugom, kolektivno. A kolektivno delovawe vezano je za jedan odre|eni datum: za Biskupsku konferenciju, koja je odr`ana od 17. do 20. novembra 1941. u Zagrebu. Va-

`no je ustanoviti da je biskupska konferencija odr`ana u saglasnosti i pod nadzorom opata Josipa Ramira Markonea, papskog legata u NDH. Biskupska konferencija je bila posve}ena “prelazima grko-isto~waka na katoli~ku vjeru”. Posle konferencije, hrvatski biskupi, koje je predvodio nadbiskup A. Stepinac, posetili su Paveli}a i predali mu “Predstavku hrvatskih katoli~kih biskupa Hrvatskoj vladi”. U prvom delu “predstavke”, hrvatski prelati su pozdravili Paveli}a i NDH, u drugom delu, izneli su svoje sugestije oko konsolidovawa klero-usta{kih prilika u ciqu afirmacije NDH. Kao spomen na prijem prelata kod Paveli}a, 23. novembra 1941, objavqena je prigodna fotografija u usta{kom “Hrvatskom narodu”. Karakteristi~no je da o predaji “predstavke” Paveli}u u {tampi nije bilo ni re~i. U ovaj mah je od interesa osvrnuti se na nekoliko momenata iz “predstavke”. Iz ta~ke 6 “predstavke” vidi se da su hrvatski prelati iz svoje sredine izabrali naro~iti odbor od trojice, koji ima da rukovodi akcijom oko prekr{tavawa Srba u NDH. U odbor su u{li: nadbiskup A. Stepinac, predsednik Biskupskih konferencija; monsiwor Viktor Buri}, biskup sewski; i monsiwor Janko [imrak, ap. administrator kri`eva~ke eparhije. Pred kakvim je zadacima stajao ovaj izabrani odbor hrvatskih prelata? Na ovo pitawe daje odgovor pomenuta “predstavka”: “Taj }e odbor raspravqati i rje{avati sva pitawa, koja dolaze u obzir gledom na konverziju grko-isto~waka na katoli~ku vjeru. On }e raditi u dogovoru sa g. ministrom pravosu|a i bogo{tovqa, {to se ti~e gra|anskih odredaba o prelazima.” Tako je sa stvarawem episkopalnog odbora prekr{tavawe Srba u{lo u novu fazu, u kolektivno delovawe i to ozvani~eno. Prekr{tavawe je postavqeno ne samo kao interno pravo katoli~ke crkve nego kao i politi~ko pravo usta{kih vlasti, jer }e ~lanovi odbora “raditi u dogovoru sa g. ministrom pravosu|a i bogo{tovqa, {to se ti~e gra|anskih odredaba o prelazima”. Na ovaj na~in, paralelizam klera i usta{a oko prekr{tavawa Srba dobio je i konkretni vid povezanosti i saradwe. Radi unapre|ivawa masovnog pokatoli~avawa pravoslavaca, na biskupskoj konferenciji, paralelno sa episkopalnim odborom, izabran je i “radni odbor za pitawa konverzije grko-isto~waka na katoli~ku vjeru”. U ovaj katoli~ki odbor su u{li: dr Frawo Herman, profesor na Bogoslovskom fakultetu u Zagrebu; dr Janko Kalaj, profesor katezete u sredwim {kolama i nastavnik za glagoqicu na Bogoslovskom fakultetu; monsiwor dr Augustin Jureti}, konsultor biskupskih konferencija; Nikola Bori}, ravnateq Nadbiskupske kancelarije i dr Krunoslav Draganovi}, profesor Bogoslovskog fakulteta u Zagrebu. Hrvatski biskupi su izvestili usta{ku vladu da }e “ovaj odbor rje{avati sve poslove oko konverzije grkoisto~waka na katoli~ku vjeru pod nadzorom odbora biskupa za konverziju.” Tako se preko ova dva katoli~ka odbora hrvatski kler kolektivno naju`e povezao sa usta{kim vlastima oko prekr{tavawa Srba. Istovremeno

je izvr{en poku{aj da se {ovinisti~ki i klerikalni ciqevi oko prekr{tavawa postignu preko kanonskih propisa. A u ciqu samog ubrzavawa procesa prekr{tavawa, koji je postavqen na naj{iru osnovu, masovno, hrvatski prelati predla`u usta{kim vlastima da izvr{e izvesnu promenu kursa prema Srbima, kako bi se stvorio “me|u pravoslavnim stanovni{tvom psiholo{ki osnov za prela`ewe na katoli~ku vjeru”. [irokoj javnosti nije izmaklo iz vida da je samo nekoliko dana od Biskupske konferencije, odnosno od predavawa “predstavke” Paveli}u, akcija oko prekr{tavawa bila zakonski pro{irena. Vide}i da su na dnevnom redu obrazovawa novih “`upa i `upnih izpostava za naseqenike i prelaznike na katoli~ku vjeru”, usta{ke vlasti su “du{obri`nicima” ovih “`upa i `upnih izpostava” odredile redovnu “dr`avnu pomo}”... u iznosu od tri tisu}e kuna mjese~no.”(A idu}e godine, vide}emo da }e im biti “dr`avna pomo}” pove}ana sa jo{ 1.000 kuna kao “posebni doplatak”). Da bi se imao potpuniji uvid u politi~ko i materijalno pomagawe usta{kih vlasti oko ubrzawa procesa prekr{tavawa, prene}emo zvani~ne propise, “o dr`avnoj pomo}i du{obri`nicima” zaposlenim kod novih “`upa i `upnih izpostava za naseqenike i prelaznike na katoli~ku vjeru”. “Prvi prilog: ZAKONSKA ODREDBA o dr`avnoj pomo}i du{obri`nicima `upa i `upnih izpostava, osnovanih za naseqenike i prelaznike na katoli~ku vjeru. §1. Du{obri`nici, postavqeni u `upama i `upnim izpostavama, osnovanim za naseqenike (koloniste) ili za prelaznike na katoli~ku vjeru, primat }e iz dr`avnih sredstava dr`avnu pomo} svaki u iznosu od tri tisu}e kuna mjese~no. Ova pomo} izpla}ivat }e se od dana nastupa du{obri`ni~ke slu`be u spomenutim `upama i `upnim izpostavama. § 2. Du{obri`nici, spomenuti u paragrafu 1. ove zakonske odredbe, ne smiju primati nikakve naplate, bilo u kojem obliku (u novcu ili u naravi), od svojih vjernika za obavqawe verskih ~ina (za kr{tewe, vjen~awe, sprovode itd.). § 3. Na podru~ju `upe i `upnih izpostava, spomenutih u paragrafu 1, ne smiju se ubirati nikakve crkvene pristojbe (crkveni biqezi). §4. Za nabavu mati~nih kwiga, uredskih potreb{tina i name{taja kod osnutka ureda `upa i `upnih izpostava podielit }e se `upama i `upnim izpostavama, spomenutim u paragrafu 1. pripomo} iz dr`avnih sredstava, koju }e odrediti ministar pravosu|a i bogo{tovqa iz redovnih prora~unskih sredstava. § 5. Propisi paragrafa 1. i 4. odnose se i na du{obri`nike, koji su napustili slu`bu prije progla{ewa ove zakonske odredbe, kao i na `upe i

`upne izpostave, spomenute u paragrafu 1, koje su osnovane prije progla{ewa ove zakonske odredbe. § 6. Provedba ove zakonske odredbe povjerava se Ministarstvu pravosu|a i bogo{tovqa. § 7. Ova zakonska odredba stupa na snagu danom progla{ewa u “Narodnim novinama”. Od toga dana prestaju vriediti protivni joj propisi. U Zagrebu, dne 25. studenoga 1941. Broj: CDXXV-2099-Z-1941. Poglavnik Nezavisne Dr`ave Hrvatske: dr Ante Paveli}, v. r. Dr`avni rizni~ar: dr Vladimir Ko{ak, v. r. Ministar pravosu|a i bogo{tovqa: dr Mirko Puk, v. r. Drugi prilog: Na temequ paragrafa 6. zakonske odredbe o dr`avnoj pomo}i du{obri`nicima `upa i `upnih izpostava, osnovanih za naseqenike i prelaznike na katoli~ku vjeru, od 25. studenoga 1941, broj CDXXV-2099-Z-1941. izdajem PROVEDENU NAREDBU § 1. Nova `upa ili `upna izpostava za naseqenike (koloniste) ili za prelaznike na katoli~ku vjeru mo`e se osnivati, ako na podru~ju, koje bi imalo spadati pod novu `upu ili izpostavu, naseqenici (kolonisti) ili prelaznici na katoli~ku vjeru sa~iwavaju barem dvotre}insku ve}inu pu~anstva. § 2. Osnivawe nove `upe ili izpostave u smislu paragrafa 1. ima usliediti po nadle`nom Ordinarijatu u sporazumu s Ministarstvom pravosu|a i bogo{tovqa, koje }e izdati rje{ewe o osnivawu `upe ili izpostave. § 3. Du{obri`nici na takvim `upama ili izpostavama treba da stanuju po mogu}nosti u sjedi{tu `upa ili izpostava, a gdje to nije mogu}e, mogu stanovati u sjedi{tu stare `upe, ali treba da vode du{ebri`ni{tvo novih `upa ili izpostava odvojeno od starih. § 4. Du{obri`nici, postavqeni u `upama ili izpostavama, spomenutim u paragrafu 1, imaju preko nadle`nog Ordinarijata zatra`iti od Ministarstva pravosu|a i bogo{tovqa dr`avnu pomo}, predvi|enu u paragrafu 1. zakonske odredbe. U podnesku treba da bude naveden dan nastupa slu`be du{obri`nika na doti~noj `upi ili izpostavi. Dodieqena dr`avna pomo} izpla}ivat }e se du{obri`nicima preko nadle`nih biskupskih ordinarijata.

§ 5. U `upama i `upnim izpostavama, navedenim u paragrafu 1. zakonske odredbe, ne mogu primati du{obri`nici nikakvih posebnih naplata od novih vjernika za svoj du{obri`ni~ki rad. Naprotiv i u tim `upama i izpostavama ostaju na snazi tzv. rimske pristojbe, koje treba da stranka plati za stanovite oproste (dispenze). Isto tako snose vjernici i tro{kove biqegovawa na mati~nim izvadcima u dr`avnim biqezima, a u iznosu i slu~ajevima, kada bi se upotrebqavali crkveni biqezi. § 6. Prigodom osnutka novog `upnog ureda zatra`iti }e du{obri`nik preko nadle`nog ordinarijata potrebnu nov~anu pomo} iz dr`avnih sredstava za nabavu nu`nih mati~nih kwiga, uredskih potreb{tina i name{taja. Za nabavqene predmete treba sastaviti na{astar u tri primerka i predlo`iti ga na uvid Ministarstvu pravosu|a i bogo{tovqa, koje }e nakon vidirawa po jedan primjerak dostaviti nadle`nom Ordinarijatu i `upnom uredu, a jedan zadr`ati za sebe. § 7. Tamo, gdje nije potrebno osnivati novu `upu ili izpostavu, nego se naseqenici ili prelaznici prikqu~uju u postoje}oj `upi, vriede za wih postoje}i propisi i obi~aji doti~ne `upe. § 8. Pla}u zvonara i orguqa{a podmiruju svi `upqani doprinosom prirodnim u naravi ili naplatom u gotovom novcu. § 9. Za du{obri`nike na novoosnovanim `upama i izpostavama mogu biti imenovani samo sve}enici hrvatske narodnosti. § 10. Ova provedbena naredba zadobiva pravnu mo} danom progla{ewa u “Narodnim novinama”. U Zagrebu, dne 19. sie~wa 1942. Broj 244-Z-1942. Ministar pravosu|a i bogo{tovqa: dr Mirko Puk, v.r.” Isto tako, bilo je zapa`eno – pred samo otvarawe usta{kog sabora u kome je uzeo u~e{}a i katoli~ki kler – da je Paveli}eva vlada objavila “Naredbu o izplati dr`avne pomo}i rimokatoli~kom i grkokatoli~kom sve}enstvu”. Ovde se radilo o mnogo ve}em broju korisnika i o ve}im “dr`avnim pomo}ima”. Tako je, na primer, na osnovu ove “naredbe”, nadbiskup A. Stepinac dobijao “dr`avnu pomo}” u iznosu od 15.000 kuna mese~no od 1. januara 1942, a nadbiskup I. [ari} u iznosu od 11.000 kuna mese~no, Biskupi u NDH dobijali su po 10.000 kuna, pomo}ni biskupi po 8.000 kuna. Penzionisani nadbiskupi po 10.000 kuna, penzionisani biskupi po 8.000 kuna a penzionisani pomo}ni biskupi po 7.000 kuna. Ova mese~na “dr`avna pomo}” hrvatskom katoli~kom kleru, nesumwivo, da je jo{ jedan dokaz da su Paveli} i usta{e umeli pravilno da ocene i

nagra|uju “du{obri`nike” i crkvene velikodostojnike zbog wihovog delovawa na ja~awu NDH kao ultramontanske dr`ave. Ujedno, ona pokazuje da je Paveli} ta~no znao za zna~aj biskupske “predstavke” i za vatikanske motive oko wenog sprovo|ewa.” (isto; str. 87-92) U poglavqu “Usta{ki sabor i prekr{tavawe Srba”, Simi} pokazuje kako je usta{ka vlast preuzimala vatikanske la`i, izvrnute istorijske ~iwenice, i na osnovu tih izmi{qotina sprovodila genocid nad Srbima. “Govore}i o radu svog resora pred imenovanim ~lanovima