Dr Popović Goran

EKONOMIJA EVROPSKE UNIJE
MAKROEKONOMSKI ASPEKTI I ZAJEDNIČKE POLITIKE (skraćena verzija - skripta)

Recenzenti: Prof. Dr. Rikalović Gojko Dr. Vukmirica Vujo, profesor emeritus Prof. Dr. Zakić-Vujatović Zorka

Dizajn: Trninić Milkan

2

1. INSTITUCIJE EVROPSKE UNIJE
1.1. Evropski savjet
Evropski savjet je formalno najviša institucija EU. Nastao je 1974. god. na samitu u Parizu. Potpuno je stavljen u funkciju tek 1986. god. usvajanjem Jedinstvenog evropskog akta. Od tada, a u skladu sa svojim ovlašćenjima, Evropski savjet djeluje snažno na političkom planu, prije svega kao generator i kormilar svih ključnih reformi i prekretnica kroz koje je Zajednica prolazila. Iz ove institucije su pokretane strateške inicijative, koje su imale presudan značaj za evoluciju i dalju sudbinu ideje o ujedinjenoj Evropi. Poznata je harizmatičnost i inicijativnost Žaka Delora koji je kao Predsednik Evropske komisije koristio Evropski savjet kao polaznu i nezaobilaznu instancu za realizaciju svojih ideja. Od ustanovljenja do danas, Evropski savjet je postao značajan inicijator i kreator evropskih integracionih procesa. Međutim, treba naglasiti činjenicu da se njegov uticaj od 1992. god. do danas smanjuje jer je poslije potpisivanja Ugovora iz Mastrihta Zajednica konstituisala novi oblik unutrašnje društvene strukture Unije, koji je fundiran na afirmaciji novih odnosa između vlada članica Zajednice, 2 odnosno na tzv. međuvladinom pristupu. Tako je Savjet postao najuticajniji faktor saradnje između zemalja članica, odnosno njihovih vlada. No, to nikako ne umanjuje sadašnju ulogu Evropskog savjeta, kao najreferentnije institucije i snažnog pokretača novih ideja, ali i opšteprihvaćenog arbitra među ostalim institucionalnim akterima i zemljama članicama. Zbog toga Savjet nema značajniju ulogu u pravosuđu ili unutrašnjim poslovima. Važno je napomenuti da Savjet nije pod ingerencijama Suda pravde evropskih zajednica, kako zbog pozicije i načina funkcionisanja u sistemu institucionalnih aktera Unije, tako i zbog toga što u Osnivačkom ugovoru nema tretman klasične institucije. To mu, naravno, ne umanjuje vodeću ulogu koju ima u kreiranju i forsiranju strateških političkih i drugih pravaca Unije, sada, i u budućnosti. Nadležnosti Evropskog savjeta su široke i precizno definisane Ugovorom iz Mastrihta. Ovim aktom su određene obaveze Savjeta u napretku Unije i neka opšta politčka pitanja. No, ova institucija rješava i druge probleme u cilju boljeg funkcionisanja Zajednice. Karakteristični su problemi arbitraže između nekih zemalja članica, koji su rješavani od strane Evropskog savjeta u slučajevima kad druge institucije nisu mogle pronaći kompromisna i zadovoljavajuća rješenja. Evropski savjet ima ingerencije utvrđivanja i konstatovanja težih oblika povreda ili obaveza članica EU. Savjet može suspendovati neka prava, sve do oduzimanja prava glasa za zemlju koja se najteže ogriješila o politiku EU, te mijenjati propise ili kodekse Zajednice itd. Savjet ima bogatu i uspješnu praksu u implementaciji važnih procesa ekonomskog karaktera. Tako je npr. jedno od važnih pitanja iz ekonomske sfere funkcionisanja Zajednice kojim se Savjet bavio, bilo donošenje odgovarajućih odluka i stvaranje uslova za prelazak na evro kao zajedničku valutu Evrozone i sl. Pored ovoga, Savjet utvrđuje ključne smjernice, zaključke i preporuke o ekonomskim politikama zemalja članica i Unije u cjelini. Ovo jasno ukazuje na snažan uticaj Evropskog savjeta na ekonomsku komponentu evropskih integracija, posebno u svjetlu amortizovanja heterogenih pogleda na određene makroekonomske teme od strane članica Zajednice. Stoga Evropskom savjetu opravdano pripada ključna uloga u kreiranju i izboru fundamentalnih pravaca, posebno onda kada su na dnevnom redu ekonomske integracije i reforme. Aktuelnost Savjeta je izražena u nestabilnim periodima, posebno u vrijeme kriza i recesija globalnog nivoa, što potvrđuju i negativni trendovi iz druge polovine 2008. god. koji su prenešeni i dodatno eskalirali u 2009. god. U tim situacijama mora se pokazati autoritet ove institucije, jer mjere koje se donose za prevazilaženje ekonomskih kriza tog obima nerijetko imaju strateški i doktrinarni karakter. Ogromne finansijske intervencije (reda veličina desetina pa čak i stotina milijardi evra) mogu poljuljati i same osnove
1

O ulozi Evropskog savjeta vidjeti u: Wessels W, The EC Council: The Communitary's Decisionmaking Center , in R.O. Keohane and S. Hoffmann (eds.), The New European Community: Decisionmaking and Institutional Change (Boulder, CO: Westview), 1991. O ostalim institucionalnim aspektima evropskih integracija vidjeti u: Peterson, J. and M. Shackleton, The Institutions of the European Union, Oxford Univrsity Press, Oxford, 2002. i Baldwin, R., Towards an Integrated Europe, CEPR, London, 1994. 2 O međuvladinom pristupu piše Moravcsik A., Preference and Power in the European Community: A liberal Intergovermentalist Approach, in Bulmer S. and Scott A. (eds.), Economic and Political Integration in Europe: Internal Dynamics and Global Context, Blackwell, Oxford, Cambridge, 1994.
3

1

Savjet utvrđuje srednjoročne prioritete u sektoru zajedničkih politika i kao važno međuvladino tijelo koordinira i vrši superviziju zacrtanih zajedničkih politika EU. zasjedanja Savjeta se održavaju krajem polugodišta kada dolazi do smjena predsjedavajućeg Savjeta Evropske unije (odnosno Savjeta ministara) a prema principima rotacije predsjedavajućeg ove institucije. prenoseći pri tome nadležnosti Komisiji da bi se planirana politika mogla realizovati. Predsjedavanje Savjetom se dodjeljuje predsjedniku države članice ili njenom predsjedniku vlade. Pored ovih. a u vezi sa prethodno održanim samitom EU i SAD. Razmatranje smjernica ekonomskih politika država članica i utvrđivanje stepena ostvarenog razvoja. god. Velika Britanija i Njemačka nemaju u potpunosti harmonizovane stavove u odnosu na Irak i Iran. i posebno. 3 Npr. utvrđeni su prijedlozi i donešene brojne odluke i pozivi prema članicama EU od strateškog. uvažavajući princip šestomjesečne rotacije. Usvojena strategija održivog razvoja. u administrativno-tehničkom smislu predsjedavajućeg Savjeta servisira Generalni sekretarijat Savjeta ministara. Iako Evropski savjet nema ingerencije u zakonodavnoj oblasti. Sljedeća simplificirana klasifikacija pokazuje kako Savjet obavlja izvršne funkcije iz svoje nadležnosti:  Kod reformi Ugovora (a to su fundamentalna pitanja) Evropski savjet utvrđuje ključne dugoročne smjernice i ciljeve zajedničkih politika EU. ali i po jedan član Komisije u zavisnosti od tema koje se razmatraju. čak i fundamentalne odluke. koje nerijetko mogu uticati i na donošenje zakona ili propisa sa zakonskom snagom u drugim institucijama EU. a da ne govorimo koliko takve transakcije mogu unijeti Ne treba zanemariti ulogu Savjeta u spoljnoj politici. 4 .postojećeg kapitalističkog načina proizvodnje. Savjetom Evropske unije i drugim komunitarnim institucijama od presudnog značaja za valorizaciju ideja. stanja makroekonomskih politika na nivou zemalja članica. Zasjedanja Savjeta su načelno određena usvajanjem Jedinstvenog evropskog akta i to najmanje dva puta godišnje. Ta komunikacija je veoma važna za efikasno funkcionisanje Zajednice. Iz navedenog primjera se mogu uočiti dimenzije i struktura ekonomskih problema koje razmatra Evropski savjet. Potvrđeno opredjeljenje za napredak transatlanske ekonomske saradnje. opšteg ili drugog značaja. Za stalnu komunikaciju na relaciji između Komisije i država članica zadužene su Komisija i njihove vlade.   Ali. odbrani. I na kraju. načine rješavanja ekonomskih problema ili globalnih geo3 politčkih pitanja. on može donijeti važne. bezbjednosti i posebno u rješavanju najaktuelnijih međunarodnih problema. pored ostalog je:      Potvrđeno opredjeljenje Unije za provođenje dogovora o liberalizaciji svjetske trgovine u okviru Svjetske trgovinske organizacije (WTO). u kojem nije bilo apsolutnog jedinstva svih članica EU itd. Evropski savjet čine predsjednici država ili vlada zemalja članica a na njegovim sjednicama mogu prisustvovati i ministri inostranih poslova. pod predsjedavanjem Švedske). nemira u ionako krhke komunitarne odnose. Zemlje članice imaju odgovornost provođenja usvojenih zajedničkih politika a time i primjenu zakonodavstva EU u tim oblastima. posebno u slučajevima divergentnih pogleda njenih članica (što nije rijedak slučaj) u odnosu na neka krupna unutrašnja pitanja. posebno prema pitanjima privrednog razvoja i trgovine. izvještaje sa održanih zasjedanja i godišnji izveštaj o funkcionisanju Unije. inicijativa i drugih impulsa opštepolitičkog karaktera. Zbog praktičnih razloga. Formacijiski. Obaveze predsjedavajućeg se odnose na izvještavanje Evropskog parlamenta o svim relevantnim odlukama donešenim u prethodnom periodu. Na tom skupu šefova vlada. pogledajmo agendu ekonomskih pitanja koja je ova institucija razmatrala na jednom od svojih zasjedanja (krajem prve polovine 2001. Karakterističan je i slučaj priznanja Kosova. Stoga je komunikacija Savjeta sa Evropskim parlamentom.

Africi itd. ali i vojno-političkog "pigmejca. 6 Ove norme su regulisane članom 202. a na snagu stupio 1999. socijalna pitanja. bezbjednosne politike itd. finansije i budžet. usaglašavanje i vođenje spoljnopolitičkih poslova. koja se svodi na učešće u kreiranju rješenja koja doprinose napretku Zajednice. Njegova snaga proizilazi upravo iz ove dvostruke uloge. Savjetu je dodjeljena izuzetno važna uloga u ekonomskoj oblasti. Bivši ambasador SAD u SR Jugoslaviji Wiliam Montgomeri je u jednom od svojih intervjua rekao da EU na globalnom nivou predstavlja ekonomskog džina. u skladu sa potrebama za razmatranjem različitih pitanja formira se između 15 i 20 personalnih kombinacija Savjeta Evropske unije. održivi i regionalni razvoj. čime se jasno dalo do znanja da Unija želi 5 osnažiti vlastitu poziciju na svjetskoj političkoj sceni. kako zakonodavne. Uloga.. Ministri imaju ovlašćenja u preuzimanju obaveza za vlade država članica. Rad Savjeta Evropske unije na ovim pitanjima se intenzivira. Internu. mogućnost da preuzmu obaveze za države iz kojih su delegirani. Aktuelna kriza je pokazala da se bez aktivne uloge Unije ovi problemi ne mogu kvalitetno globalno rješavati. ministre ne mogu predstavljati drugi funkcioneri. Najvažniji zadaci Savjeta Evropske unije su u koordinaciji ekonomskih aktivnosti na nivou Zajednice i kod njenih članica. potpisivanje trgovinskih ugovora i ugovora o pridruživanju. harmonizacija u fiskalnom sektoru. tako i izvršne. što se može veoma rijetko pronaći kao kombinacija funkcionisanja savremenih društveno ekonomskih i pravnih sistema. Dakle. one se sve više unapređuju. Savjet EU Savjet Evropske unije. članice su ipak postigle visok stepen saglasnosti. Usvojen je i potpisan 1997. Savjet Evropske unije ima visoka ovlašćenja u pravosuđu i unutrašnjim poslovima.. kako sa aspekta zauzamanja zajedničkih pozicija. ili prema još korišćenim starim nazivom Savjet ministara. ekonomska pitanja. Ovdje treba napomenuti i to da se Savjet formira u skladu sa temom koja je predmet razmatranja. Za razliku od Evropskog savjeta on je stalno zakonodavno tijelo Zajednice. ona još uvijek 4 na svjetskoj političkoj sceni ne zauzima mjesto koje odgovara njenoj ekonomskoj moći. Savjet Evropske unije je sastavljen isključivo od predstavnika država članica na ministarskom nivou. tako i realizacije zajedničkih akcija.). obzirom da upravo ova komunitarna institucija "obezbjeđuje usklađivanje opštih ekonomskih politika država članica." 5 Ugovor iz Amsterdama nadograđuje odnose u Uniji poslije Mastrihta. kako preporukama i prijedlozima mjera ili konvencija. 5 4 . problemi u zdravstvu. Amsterdamskim Ugovorom generalni sekretar Savjeta Evropske unije je promovisan u Visokog predstavnika za zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku. Kao komunitarni izvršni organ posjeduje i prava iz normativne oblasti. EU se razvija harmonično. ne samo organizaciono. Obzirom na visoka ovlašćenja i posebno. Iako je kod njegovog donošenja bilo nesuglasica i kontroverzi.te raspolaže ovlašćenjima za donošenje odluka.. industrija. Uglavnom. tako i konkretnim djelovanjem na pojedinim pitanjima u koordinaciji sa državama članicama." Posebna ovlašćenja se odnose na kreiranje i kontrolu strateških pravaca u monetarnoj politici. Savjet je institucija Unije koja je zadužena i za donošenje strateških rješenja iz domena spoljne politike i bezbjednosti. Štaviše. posebno na Balkanu. Ugovor iz Mastrihta dodijelio je Savjetu kontrolnu funkciju evropskog sistema centralnih banaka. značaj i rezultati koje postiže ova hibridna institucija EU opravdavaju ovo organizaciono rješenje. odvijaju se bez značajnijih problema ili poteškoća. problemi zajedničke poljoprivredne politike. Bliskom istoku. Ugovora o Evropskoj zajednici. Za razliku od funkcionisanja Evropskog savjeta koji nije stalno tijelo Zajednice. normalno funkcioniše i uglavnom ostvaruje zacrtane ciljeve itd.. što je bilo izraženo u konačnoj implementaciji ekonomske i monetarne Unije. ministri imaju dvostruku ulogu u ovom tijelu. god. Pored navedenih aktivnosti. već i sa tehničkog stanovišta. prijem novih članica. je najznačajniji organ odlučivanja u EU. ali i povratnu. god. Ipak. opšti poslovi.i svojim odlukama prenosi ovlašćenja na Komisiju radi provođenja propisa koje donosi 6 Savjet. Zato su kombinacije sastava Savjeta adaptirane konkretnim pitanjima koja se nalaze na dnevnom redu (npr. EU ulaže napore da bi se kao nezaobilazni politički faktor afirmisala u mnogim kriznim situacijama. saobraćaj. Zato Savjet Evropske unije u odnosu na Evropski savjet predstavlja instituciju rastućeg autoriteta. nauci i kulturi itd.2. Neke složene tematske cjeline zahtijevaju da se rješavanjem problema bave dvije različite garniture Savjeta. koja se svodi na ingerencije koje kao visoki funkcioneri Unije imaju prema vladama država članica koje predstavljaju. koje svoje aktivnosti formalizuju na oko stotinu sjednica u toku jedne godine.1. posebno o ulozi EU u oblasti zajedničke spoljne i bezbjednosne politike. iako treba reći da Evropskom savjetu još uvijek pripada epitet najvišeg tijela u Zajednici. Komunikacije država članica prema Zajednici i obrnuto. Iako Unija ulaže značajne napore na afirmaciji svoje spoljnopolitičke pozicije.

8 Luksemburškim kompromisom (1966) i Kompromisom iz Janine (1994) determinisana su vitalna prava zemalja članica. Procentualno. U sljedećoj tabeli je prikazan raspored predsjedavanja za članice EU: Tabela 1. posebno za najosjetljivija politička. što je veoma značajno. ovim modelom glasanja otvara se mogućnost izjašnjavanja o najvažnijim temama iz spoljne politike (koje su jednoglasno usvojene u Evropskom savjetu). Rotacija se provodi šestomjesečno prema već utvrđenom redoslijedu i ravnopravno za svaku državu članicu. Prvi je učvrstio pravo na veto kao neotuđivo suvereno pravo svake države. dok starim članicama otvara mogućnost privilegija u donošenju odluka. Dalje. što novoprimljene članice u ovoj fazi razvoja Zajednice stavlja u podređeni položaj. što znači da blokirajuća manjina iznosi 91 glas. 6 7 . Poslije sporazuma iz Mastrihta kvalifikovana većina postaje ključna tehnika u donošenju većine odluka u EU. U EU27. ali i nezadovoljstva nekih zemalja u slučajevima donošenja odluka putem proste većine koje one nisu bile spremne prihvatiti. Glasanje konsenzusom "de facto" otvara mogućnost primjene prava na veto. ne samo u njoj ili u procesima širenja. u zavisnosti od značaja razmatranih tema u vrijednosnoj hijerarhiji Unije. Predsjedavajući Savjeta ima velika interna. Iako je period od šest mjeseci kratak. u pružanju pomoći da se pronađu neke optimalne solucije u implementaciji već izglasanih odluka. Da bi se spriječila monopolizacija predsjedavanja. a blokirajuća većina je iznosila pet glasova. što nije dobro za efikasno donošenje odluka na nivou Savjeta. Savjet Evropske unije čini napore da se blokade u donošenju odluka eliminišu ili bar svedu na minimum. I/2007 Njemačka II/2007 Portugal I/2008 Slovenija II/2008 Francuska I/2009 Češka Republika II/2009 Švedska I/2010 Španija II/2010 Belgija I/2011 Mađarska II/2011 Poljska I/2012 Danska II/2012 Kipar I/2013 Irska II/2013 Litvanija Kvalifikovana većina se mijenja u zavisnosti od prijema novih članova. za kvalifikovanu većinu treba 258 od 345 glasova. učešće u ukupnom broju glasova EU15 raste. uglavnom u donošenju proceduralnih odluka. zapošljavanja i nekih segmenata unutrašnjih poslova i. Pored ovih. Ugovor iz Amsterdama proširuje polje odlučivanja kvalifikovanom većinom na oblast razvoja. Navedeni razlozi su doprinijeli da je kvalifikovana većina postala kompromisna matrica odlučivanja o raznovrsnim pitanjima vezanim za sadašnji status i budućnost Zajednice. Oni se manifestuju u činjenici da se lakše može obezbijediti blokirajuća manjina a da se do većine dolazi teže. posebno u situacijama kada EU očekuju velika iskušenja. god. stalno su otvorena pitanja o pravednoj valorizaciji snage.O konkretnim problemima se može odlučivati jednoglasno (konsenzusom) ili 7 kvalifikovanom (prostom) većinom glasova. kada se uzmu u obzir brojni problemi između zemalja članica nastali traženjem punog konsezusa. indentično kao i kod drugih komunitarnih institucija. ali i da bi se obezbijedila ravnopravnost među zemljama članicama uveden je princip rotacije u rukovođenju Savjetom Evropske unije. dok se prosta većina koristi rijetko. Afirmacija odlučivanja kvalifikovanom većinom ne iznenađuje. kada je u EU6 utemeljen Savjet ministara. Radi poređenja. Jedinstveni evropski akt (JEA) je afirmisao odlučivanje kvalifikovanom većinom. jer predstavlja Uniju i iznosi njene stavove po dominantnim međunarodnim pitanjima. ali i eksterna ovlašćenja. Predsjedavanje Savjetom Evropske unije podrazumijeva šestomjesečno vođenje od strane države koja predsjedava u šestomjesečnom periodu.1: Plan predsjedavanja EU u periodu 2007-2013. ali i naknadno. Zbog toga se posebna pažnja posvećuje procesu usaglašavanja prije glasanja (u ovome može pomoći i Evropski savjet). Njemačka. treba istaći da se kod glasanja kvalifikovanom većinom u Savjetu Evropske unije poslije novih proširenja javljaju novi problemi. predsedavajuće zemlje mogu nametnuti neke svoje inicijative ili realizovati konkretne ideje ili interese. 8 međudržavna i ekonomska pitanja koja zadiru u vitalne interese samih članica. nego i na međunarodnom planu. te statusa članica i dodijeljenog im prava na određeni broj glasova. dok drugi djelimično napušta prvi pristup i nudi fleksibilnija alternativna rješenja. ali i mogućnosti implementacije donešenih mjera u samim članicama. Drugo. Holandija i Belgija po dva i Luksemburg jedan glas. Francuska i Italija su imale po četiri. ova pozicija ima veliki značaj za zemlju koja predsjedava Unijom u šestomesečnom mandatu. Međutim.

Parlament može podsticati Komisiju na izradu akata kojima se provode obaveze i zadaci iz Ugovora na nivou Unije (član 192. pa čak i primjenu sankcija od strane EU (npr. Waelbroeck. Poslije usvajanja takvih dokumenata Savjet. Nastanak 1965. 11 O institucionalnoj ulozi Komisije u EU vidjeti u: J. treba naglasiti da Komisija u ovom trenutku ima važnu misiju nadnacionalnog organa koji daje pokretačku snagu procesima evropskih integracija. slučaj "probijanja" budžetskih limita u Grčkoj). Ugovora). god. Evropska komisija Evropska komisija je važno zakonodavno. viši organi u odnosu na Komisiju su Evropski savjet i Savjet Evropske unije." Evropska komisija podnosi zakonske prijedloge. Komisija participira u pripremi akata za Savjet Evropske unije. Ipak. Broj odluka i uredbi je enormno visok. Ovu instituciju servisira generalni sekretarijat u čijoj se funkciji nalaze Komitet stalnih predstavnika 9 COREPER. Ipak. Na tijelima Komisije se usvajaju odluke obavezujućeg karaktera. god. Budžetski komitet i Specijalni komitet za poljoprivredu. po mnogo čemu su specifični. Ona izvršava operativne zadatke u Uniji uz ovlašćenja koja prevazilaze ingerencije vlada njenih članica. dok su preporuke i mišljenja uglavnom neobavezujući dokumenti. te kreira druge mjere za Savjet Evropske unije. kao embrion buduće vlade EU ima širok manevarski prostor za djelovanje. kojima su prema odredbama Ugovora o Evropskoj uniji dodijeljene ključne ingerencije u razvoju ekonomskog sistema i monetarnoj sferi. Ipak. 1. što je regulisano članom 107. dijelom čak i (kvazi)sudsko tijelo Unije.V. Odstupanja nacionalnih politika podrazumijevaju apele. pa se u EU stvaraju i negativne percepcije o Evropskoj komisiji kao ultrabirokratskom tijelu. posebno kroz nadgledanje makroekonomske politike i zapošljavanja. god. socijalne i penzione politike. Ovakav pristup je formalizovao Evropski savjet u Lisabonu 2000. Ugovorom su regulisani odnosi Komisije i Evropskog parlamenta. postoji autonomnost u pronalaženju modusa njihovog izvršenja. fuzijom nekih izvršnih organa Zajednice i budućnost koja će Evropskoj komisiji odrediti konačne konture organizovanja i dati joj odgovarajući arsenal ingerencija. Evropska komisija predstavlja respektabilnu i sa praktičnog aspekta jedinstvenu komunitarnu instituciju. sistem kolektivne koordinacije i nadzora nad zajedničkim politikama EU. 10 9 7 . striktno konsenzusom. Iako je sa aspekta osnovnih demokratskih načela. razvoj preduzetništva. za period do 2020. Bruxelles. Isto tako. igrajući ključnu ulogu u realizaciji vizije 11 i ideje o ujedinjenoj Evropi i kao takva predstavlja "srce institucionalnog sistema Evropskih zajednica.Aktuelni plan predsjedavanja je napravljen 1996. pokreće programe i projekte. kao način sprovođenja politika Zajednice obavezne su za subjekte i nivoe na koje se odnose. izvršno. zavisiće buduće ingerencije i reforme ove institucije. te donosi uputstva koja 10 su obavezujuća za zemlje kojima su upućene. preko nje se nadgleda provođenje zakona i ustavne regulative. Universite de Bruxelles. Na njenu adresu se upućuju i brojne kritike zbog nedovoljne politčke odgovornosti. La Commission au Coeur du systeme institutionnel des Communautes europeennes. Odluke. Od odluke da li će se EU kretati u pravcu federalizacije ili će uticaj vlada zemalja članica evropske integracije usmjeravati prema konfederalnom obliku organizovanja. ali i najviša ovlašćenja u sektoru spoljne i bezbjednosne politike. Louis & M. mišljenja i preporuke često mogu biti u funkciji nagovještavanja donošenja obavezujućih regulativa i uredbi. Ona je izuzetno važna za funkcionisanje Unije i predstavlja njen centralni organ. Hijerarhijski. Savjet Evropske unije u svome djelokrugu rada donosi regulative i uredbe sa obavezom svake zemlje članice da ih primjenjuje. god. 1989. U njemu se pazilo na ravnomjerniju distribuciju predsjedavanja od strane velikih zemalja Unije. COREPER skraćeno od Committee of Permanent Representatives (Komitet stalnih predstavnika). Komisija. Tako objašnjavamo privremenost nekih rješenja u organizaciji Evropske komisije. ova forma organizovanja je po mnogo čemu specifična. koji se donose kada nije moguće postići kosenszus. Tako npr. Evropski Savjet je promovisao "otvoreni metod koordinacije". ali i prema savremenim ustavnim doktrinama riječ o neobičnoj koncentraciji ingerencija u jednom funkcionalnom organu. Ipak. upozorenja.3. Ugovora o Evropskoj zajednici. prema odredbama Ugovora iz Mastrihta Savjet Evropske unije odluke iz oblasti monetarne politike može donositi prema preporukama Evropske centralne banke (ECB) poslije konsultacija sa Evropskim parlamentom i Komisijom. Iako složeniji ili hibridni oblici organizovanja institucija u EU nisu rijetkost. Današnje ingerencije i aktivnosti koje provodi Komisija daju joj za pravo da se u "realnom životu" tretira i ponaša kao "vlada Zajednice".

već odgovaraju Skupštini Evropskih zajednica i uživaju punu političku i ekonomsku samostalnost. ali bez adekvatne finansijske kompenzacije. EU u kontinuitetu afirmiše proklamovanu politiku i ciljeve. Oni se mogu birati više puta iz iste zemlje. i 1993. jer su integracije uz formalnopravne poslove praćene mnogim. Ova stručnoadministrativna tijela primjenjujući različite procedure razmatranja i odlučivanja utiču na specifične probleme funkcionisanja trgovinske politike. PHARE. imala dvadeset članova-komesara. Formacijski. ali i podigli njen uticaj. kakva je uloga Evropske komisije u sferi rješavanja ekonomskih problema i makroekonomske politike? Ona je zadužena za provođenje zajedničkih politika EU i kao izvršni organ implementira odluke Savjeta Evropske unije. Dalje. U sljedećoj tabeli su prikazani svi dosadašnji predsjednici Evropske komisije: 8 . zatim CARDS. dodatno su opteretili rad Komisije. proširenja Zajednice. EU razvija međunarodnu saradnju sa afričkim. U određenim situacijama i Savjet može obavljati neke izvršne funkcije. Novi veliki projekti i programi kao što su INTERREG za zemlje članice. Komisija je u svom sastavu do 2004. AGENDA. Jedan od najvažnijih se odnosi na tzv. Komisija upravlja i Evropskim fondom za regionalni razvoj i Evropskim fondom za poljoprivrednu orijentaciju i garancije. Treba apostrofirati da su 1988. Evropska komisija upravlja strukturnim fondovima (fundamentalnim finansijskim resursima regionalne politike). uključujući i finansije bračnog druga. Svjetskom trgovinska organizacijom (WTO) i drugim međunarodnim i specijalizovanim organizacijama. broj komesara porastao na 30. Završetkom sjevernih ušlo se u procese južnih širenja. Međutim. Evropska komisija je zadužena za procedure projektovanja i bilansiranja budžeta. protokola.može usvojiti neki akt ili odluku koji mijenjaju ono što je već usvojeno. prijedloge ili insistirati na zasjedanju Savjeta Evropske unije na rješavanju tih pitanja. dok je poslije 2004. stimuliše zaposlenost. Mandat članova Komisije traje pet godina i može se obnoviti. god. utiče na rast ličnog standarda građana itd. Predsjednika Evropske komisije bira Savjet Evropske unije kvalifikovanom većinom. komesarima su nametnuta stroga pravila ponašanja. Ona upravlja i socijalnim fondom koji unapređuje socijalnu politiku Unije. ipak i ona obezbjeđuje komunikaciju sa UN i njenim specijalizovanim institucijama. nekad i grandioznim programima. Prema ovim kodeksima oni ne mogu obavljati nijednu drugu plaćenu ili neplaćenu funkciju ili vršiti bilo kakav izborni mandat. Fond za regionalni razvoj je veoma značajan instrument kojim se djeluje na ravnomjerniji razvoj pojedinih područja Unije (ima izraženu ekonomsku i socijalnu komponentu). bez obzira da li su se one već integrisale u EU ili se nalaze u predpristupnoj ili pristupnoj fazi. To Komisiji daje dodatne obaveze. zajedničke poljoprivredne politike. Prethodno se mora obezbijediti saglasnost Evropskog Parlamenta. No. te utvrđuju posebna pravila sukoba interesa. god. Njegov nacrt i stručno mišljenje Komisija dostavlja Savjetu Evropske unije i Evropskom parlamentu participirajući tako u njegovoj kreaciji i usvajanju. Ona posjeduje i opšta ovlašćenja. uz deficit administrativnog osoblja. Iako je uloga Komisije na spoljnopolitičkom planu inferiorna u odnosu na značaj Savjeta Evropske unije. a ima zemalja koje još nisu imale komesara. kumuliralo različitim vrstama problema u radu Komisije. memoranduma ili na drugi način može davati inicijative i sugestije po različitim komunitarnim pitanjima. Ovo se posebno odnosi na devedesete godine prošlog vijeka kada je Evropska komisija dodatno opterećena novim zadacima. Poslije imenovanja komesari više ne predstavljaju države iz kojih dolaze. dok se ratifikacija Komisija vrši u Evropskom Parlamentu. carinskog sistema itd. Ova visoka funkcija se bira na mandatni period od pet godina i njen nosilac ima izuzetno visoka i značajna ovlašćenja. Tacis i Meda za programe prekogranične saradnje. obavezno prijavljivanje finansijskog stanja. udvostručeni strukturni fondovi. Poslije posljednjeg proširenja na EU27 broj komesara je manji od broja država. uz već afirmisane programe kao npr. god. dodatni poslovi često nisu bili praćeni rastom finansijskih kapaciteta za njihovu implementaciju što je. U domenu zajedničke spoljne politke Evropska komisija može davati inicijative. Komisija raspoređuje resore komesarima prema određenim kriterijumima. kojima predsjedava član Komisije. S druge strane. karipskim i pacifičkim državama preko Evropskog fonda za razvoj itd. Komisija raspolaže određenim dijelom opštih normativnih nadležnosti sa pravom da po pojedinim pitanjima može uputiti direktive državama članicama. tako da u obliku dokumenata. Evropska komisija ima posebnu odgovornost za afirmaciju odnosa sa istočnim zemljama. Komesare biraju zemlje članice. Pravila utvrđuju i limite vrijednosti poklona koje komesari mogu primati. Važna je i uloga komiteta formiranih od strane predstavnika članica EU.

javne dugove i inflaciju. Oni mogu odlučivati u domenu svojih nadležnosti. u čemu je uloga Komisije često i presudna. Ministar ekonomije i finan. Ugovorom iz Amsterdama uloga predsjednika je dodatno ojačana. Sve navedene mjere koje je predložila Evropska komisija imaju za cilj da amortizuju udare na ekonomski rast. Uglavnom. Ministar ekonomije i finan. Svi predsjednici su na neki način. Dalje. U drugoj polovini 2008. U okviru Komisije djeluju Generalni direktorati (ili Generalne direkcije) kao važne institucije realizacije planiranih ciljeva i provođenje zajedničkih evropskih politika. Ministar za javne radove Ministar poljoprivrede Ministar ekonomije i finan. uključujući i moguće promjene resora. konkurenciju. tako i za Zajednicu u cjelini. To govori o značaju i profesionalnom profilu jedne od najznačajnijih i najodgovornijih funkcija u EU. uvođenje koordinacije sa državama članicama u izboru komesara. koje imaju zadatak da njihovu realizaciju usklade sa nacionalnim planovima. predviđeno je i smanjenje poreza na dodatu vrijednost kako bi se privredi omogućilo smanjenje troškova i pomoglo na jačanju unutrašnje i spoljne konkurentnosti. Zato je organizacija direktorata-direkcija podijeljena na industriju.Barroso Italija Portugal Iz tabele je vidljivo da su predsjednici birani uglavnom od premijera ili ministara ekonomije i finansija zemalja članica Unije. regionalni razvoj. dok će razliku od 170 milijardi obezbijediti članice EU. "Delorovi paketi" ili "Manšoltov plan" u poljoprivredi.5% GDP što su prema budžetskim izdvajanjima visoka sredstva. Razvoj Unije je praćen ekspanzijom novih direktorata-direkcija. prema planu se može odstupiti od proklamovanih "kriterijuma konvergencije". pokretati nove ideje i predlagati nove zakonske prijedloge. Uloga Evropske komisije se može objasniti na primjeru donošenja mjera kojim se nastoje ublažiti negativni uticaju aktuelne krize na ekonomiju zajedničkog tržišta EU. Bez pretenzija za valorizacijom njihovih rezultata (jer će se o tome detaljnije govoriti u sljedećim poglavljima ove knjige) za mnoge od njih su vezane određene reforme kao npr. god. 1995-1999 Predsjednik Vlade-Premijer Predsjednik Vlade-Premijer Jacques Santer Luksemburg Predsjednik Vlade-Premijer 1985-1995 Jacques Delors Francuska Luksemburg Predsjednik Vlade-Premijer 1999-2004 od 2005 Romano Prodi Jose M. 9 . Sredstva se prema planu trebaju iskoristiti za finansiranje privrednih aktivnosti i saniranje finansijskih tržišta na kojima su blokirani krediti za privredu. šefovi država i vlada EU su u Briselu odobrili da Zajednica izdvoji 200 milijardi evra za saniranje ekonomske krize. Direktorati sarađuju i koordiniraju sa drugim institucijama bez obzira na njihovu poziciju na hijerarhijskoj ljestvici i brinu o dosljednoj primjeni donešenih mera. Zbog neplanirane redistribucije dohotka Komisija je predložila da se privremeno dopusti i probijanje strogih limita za budžetske deficite. pad zaposlenosti i preduprijede socijalne nemire širih razmjera. Dakle. posebno kroz nadležnosti političkog odlučivanja. Institucije EU. energiju itd.2: Dosadašnji predsednici Evropske komisije Period 1958-1967 1968-1969 1970-1972 1972-1972 1973-1976 1977-1980 1981-1984 Ime iprezime Walter Hallstein Jean Rey Franco M. god. Ugovor iz Nice dodatno ojačava poziciju predsjednika i on postaje istinski lider Komisije. To samo po sebi govori o karakteru problema i pitanja kojima se bavi ova visoka komunitarna institucija. Iz predloženog se može zaključiti da je uloga Evropske komisije u ekonomiji EU veoma značajna. kako za zemlje članice. ostavljali rezultatske tragove. Jednostavno. Pored ovoga. Plan Evropske komisije je da se finansijska podrška kreće u nivou od oko 1. promjene u Zajednici utiču na strukturu i broj direktorata-direkcija koje vremenom postaju sve brojnije u odnosu na prethodne decenije. Ortoli Roy Jenkins Gaston Thorn Država Njemačka Belgija Italija Holandija Francuska V. radi se o utvrđivanju zajedničkih smjernica za članice EU. uočava se da su predsjednici Komisije uglavnom visoki funkcioneri ekonomske provenijencije. saobraćaj. poljoprivredu. U ovim sredstvima budžet EU će participirati sa oko 30 milijardi evra.Britanija Dužnost prije Komisije Ministar spoljnih poslova Ministar ekonomije i fin. Malfatti Sicco Mansholt François X. posebno u kontekstu novih zajedničkih politika. manje ili više. posebno za finansiranje malih i srednjih preduzeća.Tabela 1. ali i zemlje članice rade intenzivno na otklanjanju posljedica krize i u 2009.

). unutrašnje tržište. služba za prevođenje i 12 konferencije. budžet. Meronic/Haute Autorite.5 hiljada zaposlenih službenika.27% GDP EU. iznosio 1. konkurencija. te funkcioneri.Tabela 1. god. ekonomska i monetarna pitanja. limitiran na 1. Gornja granica srednjoročnih finansijskih okvira maksimalnih rashoda je strogo limitirana i nje se moraju pridržavati svi nosioci budžetkih aktivnosti. god. Treba istaći važnu činjenicu u vezi finansiranja komunitarne administracije. stavka budžeta koja bilježi kontinuirani rast. ostalim dijelovima 13 Komisije i njenim pomoćnim organima su zaposleni administrativni i stručni radnici. Nemaju pravo odlučivanja već preciznu izvrčnu ulogu. Kako se na prvi pogled čini da je administrativno-politički aparat EU glomazan. 13 12 10 . Dakle. Evropska služba za borbu protiv pronevjera. poljoprivreda. koji su direktno ili posredno upravljali budžetom od blizu 97 milijardi evra. implementaciju velikog broja zajedničkih politika. Veliku odgovornost za ovakvo stanje snose i same države članice. socijalna politika.4. Problem je nedovoljan kvalitet zaposlenih. provođenje spoljne politike i realizaciju brojnih drugih zadataka. Tako je npr. jer na nivou EU još uvijek nije pronađeno rješenje za obezbjeđenje dovoljog broja stručnih kadrova za efikasniji rad svih tijela. što se vidi iz tabele 1. OLAF. sa pravom se postavlja pitanje o troškovima potrebnim za njegovo funkcionisanje? Iako su ti troškovi prema ukupnom outputu EU relativno niski i iznose svega oko 1. budžetski limit u periodu 2000-2006. regionalna politika. dok je od 2007. Tako su tokom 2002. službe za izdavaštvo i interne revizije itd. poslovi Informaciono društvo Preduzetništvo Spoljni poslovi Poljoprivredna politika Politika proširenja Politika ribarstva U okviru "ostalih službi" su organizovani Generalni sekretarijat i pravna služba. bez kompleksne analize se ne može dati realnija ocjena efikasnosti funkcionisanja komunitarnih institucija. vidljivo je da EU ima razvijenu organizacionu strukturu koja joj omogućava efikasno provođenje strateških ciljeva. Ova praksa je uvedena na inicijativu Komisije iako nije predviđena osnivačkim aktima Unije (vidi u tekstu presude od 13.1958. koje u nedostatku političke volje još uvijek nisu došle do optimalnih rješenja usmjeravanja najstručnijih kadrova u institucije EU.6. do 2013. spoljni poslovi i dr. Ipak. a neke i značajno redukovane.2% DBP.24% GDP. ribolov. te Evropska grupa za etiku u nauci i novim tehnologijama i grupom savjetnika. U okviru ovih službi su organizovani i Eurostat. saradnju sa zemljama članicama. 9/56. Direkcije obavljaju zadatke koji su indentični poslovima ministarstava jer je svaka od njih odgovorna jednom komesaru. industrija. a oni pojedinačno zaduženi za različite resore kao npr.3: Organizaciona struktura generalnih direktorata Energija i saobraćaj Administracija i osoblje Regionalna politika Mediji i komunikacije Razvojna politika Pravosuđe i unutrašnji poslovi Unutrašnje tržište Politika zapošljavanja i socijalna politika Porezi i carinska unija Istraživanje Trgovina Zajednički istraživački centar Politika konkurencije Politika zaštite životne sredine Budžetska politika Zaštita zdravlja i potrošača Finansijska kontrola Kancelarija za humanitarnu pomoć Ekonomski i finans. CICE. ove institucije (direktorati i ostale službe) zapošljavale 28. Ako se analizira struktura finansijskih okvira funkcionisanja EU i sredstva za rad administracije stave u odnos sa planiranim GDP Zajednice dolazi se do zaključka da je riječ o podnošljivim sredstvima za ovu istorijsku etapu njenog razvoja. Iako su budžetske stavke u toku planiranja različito tretirane. U generalnim direkcijama.11. pored izdataka za poljoprivredu i razvoj konkurentnosti. fiskalni sektor. ukupna budžetska izdvajanja na nivou Zajednice iznose oko 240 evra per kapita. str. Broj zaposlenih još uvijek ne predstavlja pretjerano finansijsko opterećenje. aff. zapošljavanje. rashodi administracije su. god..

Ali. za razliku od prije nekoliko decenija.300 Izvor: http//www. Rashode budžeta agregirane po ključnim aktivnostima prikazuje tabela 1. Kritičari traže njeno kontinuirano mijenjanje. neophodno ih je staviti u odnos sa ukupnim rashodima budžeta EU.b. No.720 2011 7. U cilju povećanja efikasnosti predlažu se različite ideje a jedna od njih je i transformacija Komisije u sekretarijat ili drugi oblik pratećeg servisa Savjeta Evropske unije. evropesimisti i evrokritičari u svakoj problematičnoj i kriznoj situaciji aktuelizuju rasprave o ovim troškovima. Ipak.38 1. Ipak. poljopriv. i ovoj instituciji postepeno opada uticaj. god. evra) Godina Iznos (mlrd. (u 000 evra) Budžet Budžet Indeks Naziv 2007 2006 2 3 4 5(3/4) Održiv razvoj 44 862 050 35 865 973 125.eu/budget/ Iz prethodne tabele se vidi da se troškovi administracije EU kreću u nivou od oko 6% od raspoloživog budžeta. god. Ne bi trebalo zanemariti da je EU već sada jedan od ključnih svjetskih ekonomskih i političkih aktera što je zasluga centralnih institucija i komunitarne administracije.12 41.5: Rashodi budžeta EU u periodu 2006-2007. Takvoj slici doprinose i suprostavljeni stavovi u vezi njene uloge u realizaciji projekta stvaranja ujedinjene Evrope.Tabela 1. da se rad takvih institucija podvrgne kontroli Evropskog parlamenta. I na kraju.050 2013 7.450 2009 7. potrebno je reći da je. Međutim.25 101.84 47.680 2010 7. bezbjednost i pravda EU kao globalni partner Administracija Kompenzacija UKUPNO Izvor: http://eur-lex. Traži se. Na prvi pogled ovaj iznos je izuzetno visok. planirani su u iznosu od oko 50 milijardi evra.85 105. treba konstatovati da je ovdje riječ samo o administraciji centralnog nivoa vlasti. Godina iznos (mlrd.38 100 54 718 541 1 176 966 7 352 747 6 942 264 444 646 115 497 219 54 579 471 1 162 155 8 093 291 6 604 078 1 073 500 107 378 470 100. tako i prema državama članicama EU i ostatku svijeta.yu Dakle.900 2012 7. slobode.08 Zajedn. Tabela 1.ac.01 0. Savjeta Evropske unije i parlamenata zemalja članica EU.bg. kako interno.42 107. 1 1 2 3 4 5 6 % 6 38.320 2008 6. Tada se može primjetiti da su oni još uvijek na relativno niskom nivou. neophodno je istaći da su troškovi administracije Unije (pogotovo ako se kompariraju sa ostvarenim društvenim proizvodom koji se realizuje na zajedničkom tržištu) podnošljivi.5. Kao u slučaju Evropskog savjeta. jer u članicama još funkcionišu nacionalne administracije.56 . evra) 2007 6. 11 R. politika-CAP Građanska prava.02 6. da bi se objasnila dimenzija troškova administracije EU.ekof.180 2007-2013 50.4: Rashodi administracije prema finansijskom okviru 2007-2013. posebno kada se uzmu u obzir zadaci centralnih komunitarnih institucija u izgradnji EU.europa. radikalnije promjene postojeće organizacione strukture institucija EU nisu realne. ali i mišljenja da se Komisija previše birokratizovala i otuđila od realnih komunitarnih problema. ukupni troškovi administracije EU u periodu 2007-2013. vođenju zajedničkih politika i realizaciji spoljnopolitičkih aktivnosti.37 6. god. kada je uloga Komisije u stvaranju i evoluciji Unije bila veoma značajna.27 90. ova institucija bilježila kontinuirani uspon i rast rejtinga.

god. Evropski parlament participira u potvrđivanju međunarodnih sporazuma ili ugovora o proširenju koje donosi natpolovičnom većinom. Sadašnji sastav 17 Evropskog parlamenta broji 736 članova. Poslije proširenja 1973. EU27 ima 736 poslanika. Za tu svrhu se mogu koristiti privremene komisije ili drugi mehanizmi kontrole. Od ukupnog broja jedna trećina članova su žene a izborni proces se odvija po univerzalnim izbornim pravilima. Treba naglasiti da političke aktivnosti Parlamenta. savjetodavnog tijela osnovanog 1952. god. pa tako npr. god. broj poslaničkih mjesta raste na 434 da bi se poslije ulaska Španije. Ali. Članovi Evropskog parlamenta se biraju na period od 5 godina. što ovu instituciju čini jedinstvenom u parlamentarnoj praksi. god. dok 2008. a kasnije i Ugovorom iz Masrihta. uticaj Parlamenta je ipak optimalno dimenzioniran i smješten u veoma složene i fleksibilne ustavno-pravne okvire. Evropski parlament Evropski parlament je visoki zakonodavni organ Evropske Unije. Zakonodavne ingerencije Parlamenta su limitirane. god. posebno u demokratskoj kontroli komunitarnih aktivnosti. uvažavajući da je ovo specifična razvojna etapa EU i da su sile divergencija među članicama i kandidatima za prijem snažne. u oblasti fiskalne politike Parlament posjeduje limitirane nadležnosti dok je njegova uloga u usvajanju i kontroli budžeta značajna. Odluka o direktnim izborima donešena je na Samitu u Parizu 1974. 17 Amsterdamskim ugovorom je predviđeno da Evropski parlament može imati najviše 700 poslanika bez obzira na broj članica. Parlament može istraživati slučajeve korupcije većih razmjera. Jedinstvenim evropskim aktom. god. ali je i tu u nekim segmentima limitirana. ovo tijelo predstavlja 15 jedinstvenu međunarodnu instituciju a njegovi članovi se biraju direktnim izborima na demokratski način. Tako je 1984. a poslije izbora provedenih 1979. Parlament može imenovati i ombudsmana sa istražnim nadležnostima koji može razmatrati žalbe svih institucija EU izuzev Suda pravde i Suda prve instance. a manje izvršnu ulogu. Ova visoka institucija je Rimskim ugovorom bila definisana kao Skupština i ovaj naziv 16 je zadržan do 1962. 15 Prvi direktni izbori za Evropski parlament održani su 1979. god. ukupno 410 poslanika. Švedskom i Finskom povećava broj poslanika na 626. Međutim. Ipak. posebno u fiskalnoj sferi. Ugovor iz Nice ovaj broj povećava na 732. potvrđuje izbor Evropske komisije koju može čak i raspustiti odlukom dvotrećinske većine. Važno je naglasiti da Evropski parlament u koordinaciji sa Savjetom Evropske unije odlučuje o nekim zakonodavnim i budžetskim pitanjima. 16 Evropski parlament je nasljednik Skupštine EZUČ. U tom sistemu odlučivanja je i većinska podrška Parlamenta u nekim situacijama neobavezujuća za Savjet Evropske unije ili za Evropsku komisiju. Slijedeće proširenje sa Austrijom. Evropski parlament je prva institucija koja je definisana Ugovorom iz Rima ali ne u današnjem obliku i pod sadašnjim nazivom. Poslije 1984. Za razliku od klasičnih parlamentarnih funkcija ovo tijelo ne bira i podržava vladu mehanizmima parlamentarne većine. Skupština je imala 78 predstavnika a promjene su izvršene rezolucijom Parlamenta 1962. gdje je ova institucija ostala bez nadležnosti. ali još uvek nije postao glavno zakonodavno tijelo. Evropski parlament ima pravo imenovanja i raspuštanja. Tako npr. Kao izabrano tijelo Evropski parlament je odmah po uspostavljanju počeo predlagati fundamentalne prijedloge. kršenje postojećih zakona i propisa ili nenamjenska trošenja sredstava. god. sačinjen nacrt Ugovora o osnivanju EU (poznat kao "Spinelijev plan") ali on nije usvojen iako su njegove ideje realizovane kroz druge komunitarne programe i ugovore. imaju predominantno deklarativnu. Ovo ukazuje na složene procedure odlučivanja Evropskog parlamenta. 12 14 . već većinsku podršku obezbjeđuje od pitanja do pitanja. Evropski parlament ima 198. ojačane su i proširene nadležnosti Evropskog parlamenta. god.4. god. Grčke i Portugala u Uniju povećao na 518. Ipak.1. a njena primjena odložena za pet godina. mnogo važnija uloga Parlamenta je svedena na lansiranje političkih inicijativa i strategija u cilju jačanja integracionih procesa. Dakle. 14 iako hijerarhijski visoko pozicionirane. kada je promijenjen naziv u Evropski parlament.

2009.) Politička grupacija Evropska narodnjačka partija-Evropske demokrate Partija evropskih socijalista Savez liberala i demokrata za Evropu Unija za Evropu nacija Evropski zeleni-Evropski slobodni savez Evropska ujedinjena ljevica-Nordijska zelena ljevica Nezavisnost i demokratija Nepriključeni članovi Izvor: Evropski parlament Br. na kojima su 18 učvršćene konzervativne i desne političke opcije što neki analitičari tumače i kao trijumf evroskepticizma. prikazane su ključne političke grupacije koje egzistiraju u Evropskom parlamentu: Tabela 1. god. sa ovom raspodjelom nisu zadovoljni osnivači niti novoprimljene članice jer stalno širenje Unije dovodi do teritorijalnih disperzija glasova. god.6: Članovi Evropskog parlamenta po zemljama članicama (2008. Ove dvije grupacije nikada nisu mogle pojedinačno imati natpolovičnu parlamentarnu većinu. vidi da ekonomski razvijenije zemlje i osnivači Zajednice imaju i najveći broj članova Parlamenta čime se želi sačuvati kontinuitet evropskih integracija.) Zemlja članica Njemačka Francuska Italija V. Irska Litvanija Letonija Slovenija Kipar Estonija Luksemburg Malta Broj članova 19 18 18 14 14 14 13 13 9 7 6 6 6 5 Iz prethodne tabele je vidljivo da su dvije vodeće političke grupacije u Evropskom parlamentu Evropska narodnjačka partija-Evropske demokrate i Partija evropskih socijalista. Ali. juna.7: Političke grupacije u Evropskom parlamentu (2008. Podršku multi-nacionalnom pristupu u koncentraciji stranaka i poslaničkih mandata pružio je i Ugovor iz Mastrihta.6. U tabeli 1.Tabela 1. U Evropskom parlamentu poslanici se grupišu. 13 . Član. nego prema pripadnosti političkoj opciji i transnacionalnim političkim grupama. tako da se odlučivanje u ovom domu usložnjava. Situacija postaje još kompleksnija kada se članovi Parlamenta svrstaju prema političkim afinitetima. Grčka Mađarska Portugal Izvor: Evropski parlament Iz tabele se 1. ne po nacionalnoj matrici. god. Posljednji izbori za Parlament su održani 7. To ne iznenađuje ako se zna da su političke partije koje funkcionišu na cijeloj teritoriji EU ili njenom većem dijelu snažni integracioni i kohezioni faktori 18 Na izborima pravo glasa je imalo blizu 380 milona evropljana koji su birali 736 poslanika Parlamenta.7. Parlamenta 284 215 103 44 42 41 24 32 Broj članova 99 78 78 78 54 54 35 27 24 24 24 24 24 Zemlja članica Švedska Austrija Bugarska Finska Danska Slovačka R. Britanija Španija Poljska Rumunija Holandija Belgija Češka R. Ovakva politička situacija se ponavlja u skoro čitavom periodu postojanja Parlamenta.

Komisija za radna i socijalna pitanja. U ovom gradu se održava dvanaest plenarnih sjednica a vanredne se održavaju i u Briselu. Kada je riječ o načinu izbora. monetarna i komisija za industrijsku politiku Budžetska komisija Komisija za budžetsku kontrolu Komisija za spoljne ekonomske odnose Komisija za regionalnu politiku Komisija za poljoprivredu i razvoj sela Komisija za ribarstvo Komisija za istraživanje. I Ugovor iz Masrihta predviđa mogućnost jednoobraznih izbora. verifikaciju imenovanja i imuniteta. najmanje 25 članova Parlamenta iz sedam zemalja. Komisija za kulturu. Evropski parlament posebno afirmiše rad komisija koje pripremaju prijedloge i radne materijale za plenarne i godišnju sjednicu. riječ je o širokom spektru ograničenja. od kojih je najvažniji princip slobode javnog mišljenja i glasanja. Ovo je stvorilo problem funkcionisanja ovog visokog tijela. ali kako je već rečeno. ali su problemi riješeni Ugovorom iz Edinburga. člana Administrat-ivnog savjeta itd. Parlament servisira generalni sekretarijat koji je lociran u Luksemburgu. čime se u procesu odlučivanja povećava transparentnost i efikasnost rada. obrazovanje i medije. tehnološki razvoj i energetiku Komisija za razvoj i saradnju Komisija za saobraćaj i veze Komisija za ekologiju. Posebna pažnja je posvećena sukobu interesa i inkopatibilnosti funkcija kao što su funkcije člana vlade države članice. komiteta. u skladu sa univerzalnim izbornim pravilima. Takođe. Godišnje zasjedanje se održava svakog drugog utorka mjeseca marta. omladinu. Komisija za određivanje. Rimski i Amsterdamski ugovori predviđaju jednoobrazne procedure u izborima za članove Parlamenta. a definitivna opredjeljenja potvrđena Ugovorom iz Amsterdama kojim se Strazbur inauguriše u parlamentarni centar ujedinjene Evrope. Kao i u uobičajenim situacijama parlamentarne demokratije Evropski parlament može oduzeti poslanički imunitet. zbog protivljenja Velike Britanije ovaj koncept se ne realizuje. Komisija za ustavna pitanja. Komisije prema potrebi. Dakle. niti biti član organa upravljanja komunitarnim fondovima nastalim realizacijom Osnivačkih ugovora. Ovo tijelo ima ovlašćenje da između poslanika izabere Predsjednika i predsjedništvo koje zatim bira generalnog sekretara Evropskog parlamenta (koji koordinira i usmjerava rad službi i pomoćnih tijela). Sljedeći pregled razvrstava komisije Evropskog parlamenta prema ekonomskom i neekonomskom karakteru njihove djelatnosti. Komisije Evropskog parlamenta ekonomskog i subekonomskog karaktera: Ekonomska. Komisija za slobode. Komisija za prava građana. poslanik ne može biti član Ekonomskog ili Socijalnog komiteta Unije. U radu Evropskog parlamenta se ispoljavaju političke razlike koje se prenose i na rad komisija i ostalih tijela. Međutim. Da bi se formirala politička grupa neophodno je obezbijediti 20 poslanika iz 6 zemalja. Komisija za prava žena. Oni se ne mogu pozivati na pravo imuniteta u slučajevima kada budu uhvaćeni u nekom krivičnom djelu. a od juna 2009. Ove političke grupe imaju vlastite sekretarijate.Zajednice i komunitarne ideje. god. direktorata i predstavnika Računovod-stvenog Suda ili Suda pravde. Nerijetko se pribjegava formiranju privremenih komisija ili potkomisija zaduženih za elaboraciju specifičnih tema. bezbjednosnu i odbrambenu politiku. poslanici imaju prava na imunitet i druge privilegije. Komisija za žalbe. države članice slobodno određuju demokratsku proceduru po kojoj će izabrati svoje poslanike u Evropski parlament. No. Poslanici se biraju na pet godina i imaju političku pripadnost. prava građana i unutrašnje poslove. članova komisija. Mjesto zasjedanja Evropskog parlamenta je Strazbur. zdravstvo i zaštitu potrošača Komisije Evropskog parlamenta neekonomskog karaktera: Komisija za spoljna pitanja. 14 . s tim da takvu proceduru propišu Savjet Evropske Unije i Evropski parlament. Poslanik ne može biti zaposlen u Evropskoj investicionoj banci ili sličnim institucijama.

transparentnost i političku ravnotežu u cilju efikasnijeg funkcionisanja komunitarnih institucija. Evropski parlament nije prihvatio izvještaj Evropske komisije o izvršenju budžeta 1996. evropsko državljanstvo. izuzev kad je riječ o pristupanju novih država članica. vidljivo je da većina pripada grupi koja se bavi ekonomskim ili subekonomskim temama. nekih međunarodnih ugovora i unifikacije izbornih pravila za Evropski parlament. Parlament većinom glasova ili kvalifikovanom većinom od dvije trećine glasova može 19 odbaciti budžet. Ali. Parlament može formirati i interparlamentarne delegacije koje komuniciraju sa parlamentima drugih zemalja. Fondovi imaju cilj smanjiti razlike u nivou razvijenosti zemalja EU i olakšati im pristup u EMU. zaštiti životne sredine. uslovima rada. 21 Ustanovljena 1994. istraživanju i razvoju. Parlamentu dakle. Ugovor iz Mastrihta ustanovljava i postupak zajedničkog odlučivanja koji se odvija u nekoliko faza. god. Kada su u pitanju konsultacije. zakonodavna uloga se vrši konsultacijama. Ugovor iz Nice proširuje postupke zajedničkog odlučivanja na industrijsku politiku i neka pitanja građanskog prava. Mastrihtom je proširen postupak saradnje na nove oblasti kao što su odluke o Evropskom socijalnom fondu. Saglasno mišljenje se donosi većinom glasova Skupštine Zajednica. članovi Evropskog parlamenta mogu postavljati pitanja Evropskoj komisiji i Savjetu Evropske unije. pripada pravo naknadne ocjene i kontrole prihvatanjem ili neprihvatanjem izvještaja o 20 izvršenju budžeta koji podnosi Evropska komisija. što obezbjeđuje kontrolu. god. Ugovor iz Amsterdama afirmiše upotrebu ovog postupka na socijalnu politiku. Već je rečeno da se u slučaju sumnje u korupciju ili nenamjenskog trošenja mogu konstituisati privremena tijela. Tehnički. Parlament ima karakteristike medijatora ili ombudsmana. Evropski parlament ima važne ingerencije nad Evropskom komisijom i Savjetom Evropske unije kada je riječ o političkoj kontroli. zajedničkim odlučivanjem i usaglašavanjem mišljenja. već je riječ o tome da Skupština ima ingerencije odlučivanja o prijedlogu izglasavanja nepovjerenja Evropskoj komisiji. kohezionih fondova. Evropski parlament je odbacio budžet 1980. To je i razumljivo jer se najveći broj institucija EU bavi pitanjima iz ekonomske i subekonomske sfere. god. istraživanju. transportu. i 1985.Iz pregleda se uočava heterogenost komisija. Ovo je instrumentarij demokratske kontrole i ravnoteže političkog sistema Unije. izazvalo veliku krizu u Zajednici. Ipak. te međunarodnim institucijama i organizacijama. Građani Unije mogu ulagati žalbe na rad zajedničkih institucija. Dakle. U Mastrihtu je ovaj postupak proširen na 21 određena pitanja iz domena rada Evropskog sistema centralnih banaka. što je našlo mjesta i u Ugovoru o Evropskoj uniji. postoji limitiranost Parlamenta u sektoru budžetskih nadležnosti. Konačno. transevropskim mrežama. zbog pomoći slabije razvijenim članicama. neobaveznim troškovima. zabrani diskriminacije na nacionalnoj osnovi itd. Parlament kontroliše Komisiju i Savjet preko različitih izvještaja o njihovom radu ili preko peticija po različitim pitanjima funkcionisanja Unije. god. god. nadležnost Parlamenta u oblasti budžeta je svedena na odlučivanje o tzv. Davanje saglasnog mišljenja omogućava Evropskom parlamentu pravo veta u slučaju kada je saglasnost uslov za odluke Savjeta Evropske unije. saradnjom. Tada Savjet Evropske unije i Evropska komisija moraju predložiti novi prijedlog budžeta. Najčešće se primenjuje u odlučivanju u oblasti uređenja unutrašnjeg tržišta ali nije rijetka upotreba i u slobodi kretanja radne snage. one se najčešće obavljaju sa Savjetom Evropske unije onda kada je to predviđeno Osnivačkim ugovorom. god. i njegovo neprihvatanje (zbog zloupotraba i nepravilnosti) je tokom 1999. Dalje. Ovo stanje je objašnjivo činjenicom da se evropske zemlje nalaze u procesima dominantno ekonomskih integracija. 20 19 15 . prevare i dr. Iako nema ovlašćenje za donošenje godišnjih odluka o budžetskim prihodima i rashodima. saobraćaj. zdravstvu te obrazovanju i kulturi. Ovdje se ne radi samo o izglasavanju članova Evropske komisije. profesionalnoj obuci. Izvještaj je razmatran 1998. Postupak uspostavljen JEA omogućava Skupštini Zajednica pravo veta i dostavljanje amandmana. U obavezne troškove ulaze izdaci za finansiranje poljoprivrede i rashode koji se u budžetu javljaju kao recidivi Osnivačkih ugovora i o njima odlučuje Savjet Evropske unije. životnoj sredini. što su "omogućile" odredbe Ugovora iz Mastrihta.

16 . nastanjivanja i nostrifikacije diploma. kultura i zdravstvo. Zaštita potrošača.Evropski parlament sa Savjetom ministara zajednički odlučuje o pitanjima koja su izuzetno značajna za funkcionisanje i razvoj EU. gdje spadaju: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Usaglašavanje zakonodavstva za regulaciju unutrašnjeg tržišta. Sloboda kretanja radne snage. Iz prethodnog pregleda se uočavaju ključni pravci evolucije EU. borba protiv prevara i zaštita podataka. Statistika. Dinamičnost i raznovrsnost zajedničkog odlučivanja Parlamenta i Savjeta najbolje govore o ovom važnom periodu za njen opstanak i stvaranju pretpostavki za nastavak integracionih procesa. sloboda nastanjivanja i zabrana nacionalne diskriminacije. Carinska saradnja. Državljanstvo. god. Pitanja iz oblasti zaštite životne sredine iz nadležnosti EU. Transevropske mreže. Dugoročni programi istraživanja. poslije početka primjene Ugovora iz Mastrihta. Transparentnost. Saobraćaj i proširenje nadležnosti u oblasti transevropskih mreža. Slobodno pružanje usluga na zajedničkom tržištu. Istraživanje i razvoj. Amsterdamskim ugovorom zajedničko odlučivanje ove dvije institucije se znatno proširuje slijedećim pitanjima: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Regionalni razvoj. Locirana su u dva perioda. Zapošljavanje i socijalna politika. Prvi se odnosi na zajedničko odlučivanje od 1993. Obrazovanje. Zdravstvena zaštita.

Zbog toga je i dobio epitet Vrhovnog suda "potencijalne evropske federacije. 17 . Drugu determiniše uloga krajnje instance u Zajednici koja se odnosi na rješavanje sudskih sporova. Ova činjenica je posebno važna zbog toga što je Unija veoma složena i dinamična državno-pravna integracija čiji razvoj nije moguć bez obimnog zakonodavstva i svih oblika regulacije. Les organisations internationales. Prva obaveza se odnosi na zakonito provođenje Ugovora i drugih regulativa EU. Armand Colin.5.8.5. On ima krucijalnu ulogu u razvoju evropskog prava.Simplificirana šema načina odlučivanja prikazana je na slici 1.: Simplificirana shema odlučivanja u EU 1.8. Sud je nadležan za pružanje pomoći nacionalnim zakonodavstvima. Konačno. Ovaj organ Zajednice zasjeda u Luksemburgu i nadležan je u svim slučajevima predviđenim Osnivačkim ugovorima. Slika 1. Kao vrhovni promoter i čuvar komunitarnog prava Sud svoju poziciju afirmiše filozofijom federalizma. ili Evropski sud pravde je vrhovna sudska institucija EU. 1993. 22 Vidjeti više u: P. Evropski sud pravde Sud pravde evropskih zajenica." odnosno ova institucija EU 22 aktivno participira u kreiranju komunitarnog pravnog sistema federalnog tipa. Sud ima tri osnovne nadležnosti. Sud pravde evropskih zajednica 1. Moreau Defarges. U tim situacijama nije potrebno prihvatanje nadležnosti ovog suda od strane država članica.

tek po potpisivanju Ugovora iz Mastrihta.). pet ili jedanaest sudija (veliko vijeće). Dakle. Zadatak suda je kontrola stanja cjelokupnih prihoda i rashoda Zajednice. Odlukom Savjeta Evropske unije iz 1988. Tajnim glasanjem Sud pravde imenuje sekretara i sekretarijat na mandatni period od šest godina. Ako dođe do spora među članicama oko povrede Ugovora. Prema Ugovoru iz Amsterdama. Evropskom sudu pravde je pridružen Prvostepeni sud sa primarnim ciljem rasterećenja Suda pravde. 24 takvi slučajevi idu pred Sud pravde. Ugovora iz Nice. Ugovor je. 18 . Sud participira u proceduri usvajanja izvještaja Evropske komisije o izvršenju budžeta pred Strazburškom Skupštinom i konsultuje se po relevantnim finansijskim i budžetskim pitanjima Zajednice. između ostalog. Sjedište Evropskog računovodstvenog suda je u Luksemburgu.U svom sastavu Sud pravde ima po jednog sudiju iz svake zemlje članice (tako npr. Pred Sudom pravde evropskih zajednica mogu se voditi sljedeće vrste sporova: prethodno (prejudicijelno) pitanje. 1. god. tako i sudije Suda pravde evropskih zajednica uživaju zakonom propisane privilegije i imunitete. Iako nije klasični pravosudni organ. on ima petnaest članova koji se biraju na mandatni period od šest godina od strane Savjeta Evropske unije. što ukazuje na kvazisudsku ingerenciju Komisije. zbog očuvanja svoje nadležnosti. Računovodstveni sud raspolaže drugim širokim ovlašćenjima. Preko "izjave o tačnosti računa i zakonitosti i regularnosti obavljenih poslova" Računovodstveni sud dostavlja Evropskom parlamentu i Savjetu Evropske unije na uvid regularnost poslovanja računa institucija i organa koje je osnovala EU. posebno u antimonopolskoj regulativi i trgovinskom zakonodavstvu. O nekim aspektima pravnog položaja ovog suda govori činjenica da njegovi akti ne mogi biti predmet tužbe za poništaj pred Sudom pravde evropskih zajednica. Formacijski. a stupio je na snagu 1977. Stranke koje izlaze pred Sud pravde moraju imati zastupnike a odluke koje Sud donosi mogu biti u obliku presuda ili ordonansi. polovina sudija se bira već poslije tri godine. jer nema nikakva pravosudna ovlašćenja (shodno tome nema pravo gonjenja). Kao i komesari ili poslanici. Računovodstveni sud ima pravo kontrole fondova Zajednice (kojima upravljaju spoljni organi) i Evropske investicione banke. U suprotnom tužba se predaje sudu. trebaju osigurati tumačenje i primjenu ovog Ugovora. Sudije i advokati moraju biti stručne i nezavisne ličnosti koji se uz prethodni 23 dogovor sa vladama članica imenuju na mandatni period od šest godina. Evropski sud pravde je krajnja instanca razrješavanja sporova. u EU27 Sud ima 27 sudija.6. tužba radi izostanka. u EU25 ih je bilo 25 itd. svaki u okviru sopstvene 25 nadležnosti. Pored njih. ova institucija kontroliše zakonitost prihoda i rashoda Zajednice uvidom u desetine hiljada finansijskih operacija. Ugovor Računovodstvenom sudu proširuje ovlašćenja u istrazi. 26 U literaturi se mogu naći i sinonimi Evropski revizorski sud ili Evropski finansijski sud. Komisija mora dati odgovor najkasnije do tri mjeseca. Ovaj sud je ustanovljen Briselskim ugovorom 1975. 25 Ove odredbe su regulisane članom 220. Ingerencije Prvostepenog suda su rezervisane za sporove između institucija EU i firmi. U instituciji je zaposleno 23 24 26 Da bi se izbjegla izmjena cjelokupnog sudijskog kadra na kraju mandatskog perioda. postupak (tužba) za poništenje akta. Ipak. Sud ima i opšte pravobranioce (u EU25 je bilo osam nezavisnih advokata-pravobranilaca). praksa je pokazala da su sve dosadašnje sudije vodile porjeklo iz zemalja članica. što je posebno regulisano odjeljkom 5. Računovodstveni sud postaje institucija Evropske unije. Sud zasjeda plenarno i u vijećima od po tri. Njihov mandat može biti obnovljen. god. Evropski sud pravde i Prvostepeni sud. jer kod svakog komunitarnog ili nacionalnog organa. pokreće postupke za poništaj akata. Međutim. Evropski računovodstveni sud Ovaj sud je najmlađa i jedna od najautoritativnijih institucija EU. Pravni sporovi između država članica ili sporovi članica sa institucijama EU se iznose pred Evropsku komisiju i ukoliko se ne mogu pronaći rješenja. sadržavao reforme budžetskih procedura i proširenje nadležnosti Skupštine iz Strazbura. Čak je Ugovorom iz Amsterdama ovom sudu dozvoljeno da. tužba zbog neispunjenja obaveza i postupak (tužba) za utvrđivanje vanugovorne odgovornosti. fizičkog ili pravnog lica koje upravlja komunitarnim fondovima može izvršiti provjeru "na licu mjesta". Aktima EU nisu predviđene bilo kakve restrikcije u vezi nacionalne pripadnosti zaposlenih u Sudu pravde. sprovođenja ugovora i implementacije regulative na cijelom području Unije. Kod ovog suda je veoma važna brzina odlučivanja. Ugovora.

pa se od ovog stručnog organa očekuju najbolji prijedlozi prema institucijama EU. Kao i drugi visoki funkcioneri Unije. konsultuju Ekonomski i socijalni savjet. kako zbog širenja i ulaska novih država čija računovodstvena praksa još uvijek nije na nivou najviših evropskih standarda. Stagnacija privrednog rasta. Ugovora iz Nice. a po potrebi i ostalim tijelima EU. To neminovno proširuje interese državnih institucija prema dodatnoj finansijskoj kontroli u čemu je uloga Evropskog računovodstvenog suda izuzetno značajna. zanatlija.7. zapošljavanja. 27 Hrvatska je npr. Osnovni zadatak ovog komunitarnog organa je pružanje stručne pomoći Evropskoj komisiji. Tako postoje sekcije za industriju. koji najvišim komunitarnim institucijama približava razne profesionalne društvene grupe. socijalnu politiku. trgovaca. Rad Komiteta je nezavisan u odnosu na druge institucije Unije. drugu radnici a treću grupu čine predstavnici ostalih aktivnosti (interesne grupe). poljoprivrednika. Kontrola korišćenja prepristupnih fondova je izuzetno značajna aktivnost EU. 1. članovi ovog suda imaju određene privilegije i pravo na imunitet. transevropskih saobraćajnica i dr. Prvu čine poslodavci. do polovine 2006. Realno je očekivati 27 njegovu dalju ekspanziju i rast uticaja. predstavnici društvenih djelatnosti i mnogi drugi. Ukoliko se ne ispoštuje ovakva procedura Evropski sud pravde može poništiti takve odluke. zdravstva. U Komitet ulaze predstavnici proizvođača. kulture. ali i zbog kontinuiranog rasta makroekonomskih agregata i pokazatelja EU. Sredstva se usmjeravaju za tačno određene namjene i izvršenje tačno definisanih nacionalnih makroekonomskih ciljeva. monetarne i fiskalne politike. Zbog svega navedenog. ali podliježu strogim pravilima sukoba interesa i obavezi nepristrasnosti u obavljanju poslova. Komitet je podijeljen u tri grupe. Kao jedno od najstarijih konsultativnih tijela Komitet ima epitet druge evropske skupštine. obrazovanja. nove tendencije na globalnim finansijskim tržištima (apostrofira se aktuelna finansijska kriza) dodatno motivišu Sud u realizaciji aktivnosti iz njegove nadležnosti. ne iznenađuje spoznaja da značaj ovog konsultativnog organa. Tako se povećava finanijska osnova koja je predmet kontrole ove institucije.1. Na ta pitanja je sve teže pronaći pravovremene i efikasne odgovore. poljoprivredu itd. Kao i u slučaju Evropskog računovodstvenog suda nestabilnost na globalnom nivou i pogoršanje makroekonomske i socijalne situacije u EU dodatno utiču na rast autoriteta Komiteta. god. iz fondova i programa predpristupne pomoći "povukla" 261 milion evra (97% odobrenih sredstava). Njihov zadatak je stručna analizira određenih pitanja o kojima se odlučuje na Savjetu Evropske unije ili Evropskoj komisiji. Sfera ekonomije i socijalni sektor će u bližoj budućnosti postati najosjetljiviji segment društvene strukture i društvenih odnosa. Početkom milenijuma Komitet je imao 222 člana a ukupan broj zaposlenih je iznosio oko 700. Ugovor iz Mastrihta je Ekonomskom i socijalnom komitetu omogućio da zasjeda na sopstvenu inicijativu (prije Mastrihta pravo na sazivanje su imali isključivo Savjet Evropske unije i Evropska komisija). Ostale institucije EU 1. Dovoljno je ukazati na samo nekoliko činjenica da bi se uočio veliki značaj ekonomske komponente evropskih integracija i uloga Ekonomskog i socijalnog komiteta u integracionim procesima. 19 . te da utvrdi interna pravila ponašanja pravilnikom koji odobrava Savjet Evropske unije kvalifikovanom većinom. Dakle. Globalna kriza vodi ka novoj ulozi moderne kapitalističke države koja interveniše ogromnim finansijkim sredstvima prema finansijskim tržištima i sektoru realne ekonomije. Komitet je organizovan u sekcije koje razmatraju različite teme. borba protiv nezaposlenosti i inflacije sve više zaokupljaju vlade svih zemalja. Prosječna iskorišćenost fondova EU od strane ostalih tranzicionih zemalja je iznosila oko 69%. Izbor članova Ekonomskog i socijalnog komiteta se vrši na period od četiri godine uz mogućnost reizbora. Računovodstveni sud je jedna od najmlađih institucija EU kojoj raste rejting i uticaj. Uloga Suda će i u budućnosti sve više jačati. Ugovor iz Nice omogućava Sudu da formira vijeća u cilju usvajanja pojedinih izvještaja.7. kontinuirano raste. uglavnom iz ekonomske i socijalne problematike.petnaest šefova kabineta i isto toliko atašea a ukupno je zaposleno oko 500 radnika. najviši organi Unije imaju obavezu da u oblasti ekonomsko-socijalne kohezije. Ekonomski i socijalni komitet Ekonomski i socijalni komitet je konsultativni organ ustanovljen Rimskim ugovorom a definitivno učvršćen članom 257. Pored ovoga.

ruralnog razvoja i dr. U njegovom sastavu se nalaze predstavnici regionalnih i lokalnih tijela. Tako Komitet može autonomno donositi svoj unutrašnji pravilnik bez odobrenja Savjeta Evropske unije.10 prikazan je broj glasova ovog komunitarnog tijela za EU27. Po odredbama tog akta Komitet regiona se obavezno konsultuje u oblastima gdje postoje ili se mogu uočiti neposredni regionalni interesi. Ugovor o Evropskoj uniji predviđa da se ove funkcije obavljaju samostalno i u opštem interesu Zajednice. Imenuje ih Savjet Evropske unije a na prijedlog država članica. U tabeli 1. Komitet je ustanovljen Ugovorom iz Mastrihta. pa je ovo komunitarno tijelo neophodno kod usaglašavanja.9 je prikazan broj glasova ovog komunitarnog tijela za EU27: Tabela 1. 1. Broj glasova u Komitetu regiona nije podijeljen prema regionalnim parametrima (gradacija po ovom principu je kompleksna). zapošljavanje. obrazovanja. (Treaty of Nice. birani na mandatni period od četiri godine. kulture. Uticaj mu raste i zbog kontinuiranog širenja Zajednice. pitanja o kojima raspravlja Komitet posmatraju se u kontekstu unapređenja komunitarnih ideja i razvoja zajedničkog evropskog tržišta. p. 20 . kako redovnim servisiranjem osnovnih komunitarnih institucija. 83-84. Obavezno konsultovanje Komiteta se proširuje i na socijalnu politiku.83-84. već odgovara strukturi Ekonomsko socijalnog savjeta. Britanija Francuska Italija Španija Poljska Rumunija Holandija Grčka EU 27 24 24 24 24 21 21 15 12 12 344 Češka Rep. telekomunikacija. Riječ je najčešće o radu kohezionih i strukturnih fondova. transevropske mreže. koordinacije i harmonizacije interesa "starosjedilaca" i zemalja koje ulaze u EU. zdravstva. saobraćajnu politiku i zaštitu životne sredine.7. profesionalno usavršavanje. pitanjima funkcionisanja energetskog sektora. Komitet regiona Komitet regiona je savjetodavno tijelo odgovorno za rješavanje pitanja iz domena regionalne politike i regionalnog razvoja Evropske unije. str. Belgija Mađarska Portugal Švedska Bugarska Austrija Slovačka Danska 12 12 12 12 12 12 12 9 9 Finska Litvanija Irska Slovenija Letonija Estonija Kipar Luksemburg Malta 9 9 9 7 7 7 6 6 5 Izvor: Ugovor iz Nice.2.9: Pregled glasova članica EU u Ekonomsko socijalnom komitetu Njemačka V. Amsterdamski Ugovor je proširio i neke interne nadležnosti.) Sastav Komiteta ukazuje na želju njegovih kreatora da se u punoj mjeri afirmiše princip koncensusa. Ekspanzija regionalne politike kao fundamentalne zajedničke politike i kontinuirani rast subvencija koje se iz različitih izvora troše na regionalni razvoj ovom Komitetu daju sve veći značaj. Zahvaljujući afirmaciji regionalne politike Komitet regiona zauzima sve značajniju poziciju u strukturi konsultativnih komunitarnih tijela. U tabeli 1. tako i rješavanjem problema proizašlih iz vanrednih kriznih situacija. Bez obzira na parcijalne interese vlada zemalja članica.Broj glasova u Ekonomsko socijalnom komitetu nije podijeljen prema stvarnoj ekonomskoj snazi zemalja članica. Komitet će i u budućnosti imati značajnu ulogu u predlaganju ekonomskih i socijalnih mjera. Kao i Ekonomski i socijalni komitet i Komitet regiona predstavlja tijelo čija je uloga u evropskim integracijama i sistemu komunitarnih institucija u stalnom usponu. Ugovor iz Amsterdama proširuje nadležnost Komiteta.

Ugovorom iz Rima. Garantovanje vraćanja kredita koje uzima EU. Njeno sjedište je u Luksemburgu." Davanje finansijskih pozajmica državama kandidatima za pristupanje EU. Belgija Mađarska Portugal Švedska Bugarska Austrija Slovačka Danska 12 12 12 12 12 12 12 9 9 Finska Litvanija Irska Slovenija Letonija Estonija Kipar Luksemburg Malta 9 9 9 7 7 7 6 6 5 Izvor: Ugovor iz Nice. osnivanjem Evropske ekonomske zajednice (EEZ). Obezbeđenje finansijskih sredstava za pomoć regionalnom razvoju. tačnije. Finansijske transakcije koje doprinose razvoju zajedničkog evropskog tržišta ili redukciji regionalnih razlika itd. Stimulisanje politike zapošljavanja pozajmicama (Amsterdamski Ugovor) i razvoj malih i srednjih preduzeća. odmah iza najviših tijela EU. Evropska investiciona banka (EIB) ima svojstvo pravnog lica. Taj pristup unapređuje komunitarnu ideju.10: Pregled glasovi članica EU u Komitetu regiona Njemačka V. Ciljevi Evropske investicione banke se mogu sistematizovati prema sljedećim sektorima: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Podrška programima uravnoteženog razvoja zajedničkog tržišta. Potrebno je naglasiti da se regionalni pristup u organizaciji Zajednice razvio u specifičnu komunitarnu doktrinu (npr. Ugovor o Evropskoj uniji daje Evropskoj investicionoj banci visoku hijerarhijsku poziciju među kumanitarnim institucijama. koji ima ekskluzivnu nadležnost za finansijske operacije donosi konačne odluke o davanju garancija. 83-84. Evropska investiciona banka Evropska investiciona banka (EIB) je ustanovljena 1957. kao i u slučaju Ekonomsko socijalnog komiteta ukazuje na neophodnost pune koordinacije i usklađivanja regionalnih interesa u rješavanju problema iz njegove nadležnosti.Tabela 1. smanjenju regionalnih razvojnih disproporcija itd. Savjet guvernera okuplja ministre koje postavljaju države članice EU (jedan ministar iz svake države). Podrška investicijama u funkciji afirmacije unutrašnje i spoljne politike EU. p. Garantovanje za isplatu pomoći zemljama tzv. On donosi opšte smjernice kreditne politike i ciljeve harmonizovane sa razvojem zajedničkog evropskog tržišta.83-84. Podrška programima od zajedničkog interesa za veći broj država članica EU.) Sastav članova Komiteta regiona.7. uobičajenu za odlučivanje u bankama nacionalnog ili komercijalnog značaja. kredita i zaključenja ugovora. 1. U organizacionoj strukturi banke dominiraju Savjet guvernera. protokolom koji je bio sastavni dio aneksa ovog Ugovora. Administrativni savjet. Regionalna politika i regionalni razvoj će i u budućnosti EU imati veliki značaj. "trećeg svijeta. Ovaj organ vrši monitoring izvršenja tih ciljeva i drugih direktiva. Banka svoje aktivnosti usmjerava na ravnomjerni razvoj zajedničkog tržišta i daje važan doprinos jačanju ekonomske kohezije. (Treaty of Nice. Britanija Francuska Italija Španija Poljska Rumunija Holandija Grčka EU 27 24 24 24 24 21 21 15 12 12 344 Češka Rep. te Administrativni savjet i Upravni komitet.3. god. ideje o "Evropi regija"). posebno u regionalnom razvoju. Davanje pozajmica za razvojne projekte u manje razvijenim regionima EU. Njega čini 25 članova i 13 zamjenika koji su nezavisne i kompetentne ličnosti 21 . Savjet guvernera ima ključnu ulogu u odlučivanju. str.

5 14 6 2. Konvergencija 3. Međutim.: Planirani obim ulaganja i nivo investicija EIB Namjena Dodatno godišnje finansiranje Dodatno ukupno investiranje za 2009. (godišnje u u 2009. 29 COP je skraćenica za Corporate Operational Plan. karakteristični su po finansijskim intervencijama nacionalnih vlada vodećih ekonomskih sila. i 2010. činjenica da se njenim aktivnostima stimulišu projekti koji u sebi imaju i političku komponentu. što svakako nije bio osnivaćki cilj ove finansijske institucije. Ipak. saobraćaj i sprječavanje klimatskih promjena. Evropska investiciona banka će i u budućnosti predstavljati jednu od ključnih institucija zaduženih za implementaciju komunitarnih politika. god.4 milijarde evra ili 87% sredstava. god. i 2010. infrastruktura. Poslednji krizni događaji na svjetskoj ekonomskoj sceni su doprinijeli dodatnoj afirmaciji EIB.11 prikazani su podaci o planu ulaganja EIB koji je usklađen sa potrebama EU u prevazilaženju ekonomske i finansijske krize. infrastrukturu. (godišnje u milijardama evra) milijardama evra) Mala i srednja Preduzeća Energija.11. Preko njih (a to EIB jeste) vlade mogu efikasnije rješavati nagomilane ekonomske probleme alokacijama sredstava prema sektorima i akterima koji će polučiti najbolje ekonomske i socijalne efekte. Za sadašnju krizu optužuje suvišno uplitanje države i rast troškova administracije (autorski članak za list Mlada fronta. 22 . čak i neminovnost kojom se. reagovala na 29 širenje krize ka evropskom ekonomskom prostoru. transport. Reakcija EIB na aktuelnu krizu. i 2010.koje u svom radu odgovaraju samo Evropskoj investicionoj banci. Dio dodatnih kredita će se usmjeriti u podršku zemljama Centralne i istočne Evrope za rješavanje problema konvergencije i rast rezervi. iako ona nije netržišna institucija ili netržišni fond. Kao preko noći. U takvim uslovima svaka finansijska institucija državne provenijencije je više nego dobro došla. god. U tabeli 1. Upravni komitet je zadužen za servisiranje redovnih dnevnih poslova. a posebno zajedničkog tržišta i regionalnog razvoja. Sredstva EIB će se usmjeravati u sljedeće namjene: dodatnu podršku razvoju malih i srednjih preduzeća. god. Ovo će uticati na rast dodatnih investicija na nivo od oko 72 milijarde evra u 2009. biti povećan za oko 30% u odnosu na nivo iz 30 prethodnih godina. postoje i druge opasnosti koje proističu iz činjenice da se prvobitna namjena EIB u izmijenjenim društveno-ekonomskim okolnostima može transformisati u amortizera postojećih problema. 2008.). Evropska investiciona banka je već u decembru 2008. Ova banka se ne može smatrati komercijalnom bankom. daje za pravo onima koji ovu važnu komunitarnu instituciju tretiraju kao netržišnu organizaciju. kapitalističke privrede spašavaju od 28 mogućeg privrednog sloma. Kraj 2008. investicije u energetiku. a posebno početak 2009.8 milijardi evra za projekte realizacije ciljeva zajedničkih politika. Procjena o obimu dodatnih investicija proizilazi iz činjenice da se ukupno efektuirane investicije kreću u iznosu koji je oko pet puta veći u odnosu na finansiranje od strane banke. Tabela 1. i 2010. 30 U 2007. Forsiranjem zajedničkih politika EU. god. god. Prag. državna intervancija više nije "bauk" već postaje realnost. Bord direktora EIB je napravio Operativni plan za period 2009 -2011. Tako će ukupan iznos kredita u 2009. EIB je plasirala sredstva u ukupnom iznosu od 47. Obim kredita EIB u ove dvije godine će iznositi po 15 milijardi evra.5 36 10 28 Češki premijer Vaclav Klaus je izjavio da državna podrška bankama "sahranjuje" kapitalizam i na mala vrata vraća socijalizam. god. Za potrebe zemalja EU27 plasirano je 41. koji sadži način podrške i operativne mjere prevazilaženja finansijske i ekonomske krize u članicama EU. klimatske promj. kakve li ironije. ali i srednje razvijenih i malih država.

obzirom na ulogu EIB u finansijskom sektoru EU. Iz prethodne tabele se može zaključiti. Reakcija banke (iako su interventna sredstava banke su višestruko manja od gubitaka nastalih finansijskom krizom) daje jasnu poruku u ime EU da će se biti upotrijebljene sve raspoložive mjere odbrane evropskog ekonomskog i finansijskog prostora. Directors approve anti-crisis measures for 2009-2010. što je i razumljivo. 23 . da se kreditna sredstva kojim EIB djeluje na zajedničkom tržištu radi neutralizacije finansijske krize usmjeravaju prema tačno definisanim oblastima. Press Secretariat. ne samo zbog brzine kojom je banka reagovala na aktuelnu situaciju. Na prvi pogled je vidljivo da je riječ o intervencijama strukturnog karaktera. već i zbog njene privrženosti temeljnim načelima finansiranja.Rezerve Ukupno 3 15 12 72 Izvor: European Investment Bank. Ova činjenica ohrabruje.

. Deliberative Politics and the Role of Law. i dr.. Postoje i integracije koje nastaju iz vojno-bezbjednosnih. REGIONALNE INTEGRACIJE 2.2. New York. nacionalista. Trade liberalization and "revaled" comparative advantage. Razlike su u dostignutom nivou političkih. pa stoga u pluralnim političkim društvima često opstruišu federaliste i funkcionaliste. Dalje. 205. European University Institute. Mancini. političkih ili geografskih prostora. p. god. Funkcionisanje regionalnih integracija je vremenom doprinijelo stvaranju mnogih teorija. ekoloških i drugih razloga. Polazna pozicija za izučavanje ovih fenomena je liberalizacija između članica integracije. funkcionalisti se zalažu za institucije koje će biti zajednički vođene od strane zemalja i u kojima će se reforme ka snažnim integracijama dešavati "korak po korak. dok u odnosu na treće zemlje postoje ili se uvode nove trgovinske barijere. Dakle. 595 ili u Joerges.. Koleman. regionalne integracije su specifičan vid udruživanja različitih ekonomskih. Graw-Hill. 34 O liberalizaciji tržišta Balassa piše šezdesetih godina prošlog vijeka u: Balassa B. Federalne oblike integracija karakteriše postojanje nadnacionalnih institucija. Pored Balase za razvoj teorije evropskih integracija najzaslužniji su Mid (Meade) i Timbergen sa radovima objavljenim 1953. One se dalje mogu integrisati na državnom ili međudržavnom nivou.. K. DERETA. Tako i politička moć prelazi sa nacionalnog na nadnacionalni nivo. ali su još uvijek aktuelne zbog izučavanja doktrinarnih. Beograd. Savest Evrope. postoji nekoliko osnovnih oblika ekonomskih integracija." Ovaj vid integracija podrazumijeva visok stepen komunitarnosti. Suština tih i ostalih pogleda na oblike organizovanja regionalnih ekonomskih integracija se može sumirati u sljedećim strukturama: 33 31 O problemima evropskog konstitucionalizma vidjeti u Lenaerts. Mjere na planu regionalnih integracija imaju cilj eliminaciju prepreka integracijama. Dakle. The Making of a Constitution of the Europe. Na stvaranje strategijskih ekonomskih blokova snažno utiču i globalni ekonomski procesi. 33 Balassa je ugledni ekonomista koji se bavio izučavanjem makroekonomskih problema i efektima integracija. ekonomskih i političkih pogleda. Working Paper RSC. Common Market Law Review 26. 1965. Novi Sad. eliminacija drugih ograničenja koja ograničavaju međunarodnu trgovinu itd. ali i ostalih proizvodnih faktora. 31-103. postavio koncept koji se sastoji od pet faza (oblika regionalnog udruživanja) kroz koje prolaze i u kojima se mogu naći regionalne integracije. 24 . kao što su otklanjanje carinskih i necarinskih barijera. i Balassa B. Oni preferiraju integracije uz zadržavanje visokog stepena suvereniteta i nacionalnog identiteta članica zajednice. god. Motivi za integracije nacionalnih privreda se nalaze u realizaciji mnogiih ciljeva. konfederalista.. razloga i motiva nastajanja velikih 34 integracija. Balasine faze integracija su iz sadašnje perspektive zastarjele. god. Constitutionalism and the Many Faces of Federalism. F. p. 1997. od 31 federalista. tolerancije i prava na veto članica integrisane zajednice. istorijskih. Mc. str. regionalnog i međunarodnog nivoa. 1967. 32 demokratskih ili ekonomskih odnosa. Savremene regionalne integracije su funkcionalni oblici organizacije između različitih država. 1989.1. Teorijski. Integracije obezbjeđuju slobodu kretanja ljudi i kapitala. Funkcionalistima i federalistima su suprostavljeni nacionalisti. 2002. gdje god postoji mogućnost efikasnijeg funkcionisanja centralnog (federalnog) nivoa. dok se druge mogu odnositi na integracije radi povećanja trgovinske razmjene geografski ili politički bliskih zemalja u odnosu na ostale zemlje.. Multi-Level Governance. političkih. And Neyer. i dr. primjenjuju se i mjere harmonizacije.. Opšti i teorijski pristup regionalnim integracijama Regionalne ekonomske integracije su različiti oblici fuzija nacionalnog. unaprjeđenje trgovine kroz paralelne procese ograničenja i liberalizacije. Dž. onda kada su integracioni procesi već u završnim fazama. Ekonomske integracije se stvaraju između država ili njihovih dijelova (regiona). ali i njihovih kombinacija. funkcionalista itd. C. Trade liberalization among industrial countries. American Journal of Comparative Law 38. Strategijske ekonomske integracije su udruživanja država (obično susjednih) u cilju zaštite od nelojalnog uvoza. 1990. suština ekonomskih integracija je uglavnom. i 1954. VEGA. S druge strane. Manchester Schol of Economics and Social Studies. 32 O teoriji konstitucionalnih i postkonstitucionalnih ugovora i osnovama društvenih sloboda vidjeti u Bjukenen Džejms. 2003. Balasa je 1961. Granice slobode.

jedan od većih problema koji se mogu desiti u zoni slobodne trgovine je elaboriran u sljedećem primjeru. Zato je ključni problem funkcionisanja zone slobodne trgovine način regulisanja pravila o porijeklu koja se primjenjuju na cjelokupan uvoz u zonu slobodne trgovine. Najveća mogućnost je uvoz cjelokupne proizvodnje iz zemlje partnera. Ova situacija je značajna sa aspekta veličine zemalja. Cijene u referentnoj zemlji će se uspostaviti na nivou svjetskih cijena. Problem se javlja kod ponovnog uvoza ovih roba u zemlju C. Takođe. ona će moći ostvariti dodatni rast koji generiše rast izvoza u drugu (ili druge) zemlje zone. Zbog toga. Na njemu se analizira situacija stvaranja zone slobodne trgovine između samo dvije zemlje. skretanja trgovine (trade deflection). Ovaj oblik udruživanja podrazumijeva da svaka država zadrži carinsku tarifu i trgovinske propise prema trećim zemljama.: Zona slobodne trgovine na primjeru dvije zemlje U zoni slobodne trgovine zemlje članice ukidaju međusobne carine. saobraćaju. pa je zbog toga formirala visok nivo carina. Uvoz iz trećih zemalja u zonu slobodne trgovine je vođen tržišnim principima i neminovno se obavlja preko zemlje sa najmanjim carinskim opterećenjem. Grafikon 2. Pretpostavimo da tri zemlje odluče da formiraju zonu slobodne trgovine. Naravno. elektronskim uređajima i sl.1. zemlja članica zone slobodne trgovine autonomno formira cijenu robe. zemlja B 10% i zemlja C 30%. što u savremenim trgovinskim odnosima nije dozvoljeno. 25 . a istovremeno vrši uvoz sa svjetskog tržišta. Svaka od njih različito formira nivo carina na uvoz poljoprivrednih proizvoda iz trećih zemalja na sljedeći način: zemlja A 5%. prikazuje funkcionisanje zone slobodne trgovine. čak i bez rasta produktivnosti rada. i to referentne zemlje (zemlje domaćina) i zemlje partnera koja je odlučila da sa referentnom zemljom uđe u ovu integraciju. Pored poljoprivrede. To joj omogućava najkonkurentniju poziciju na cijelom području zone slobodne trgovine. ali mogu zadržati zatečene carinske stope za vanjsko tržište. Pretpostavimo da zemlja C želi zaštitu domaćih proizvođača poljoprivrednih proizvoda. po nižoj cijeni OP.1. jer se sada njihova politika zaštite domaće poljoprivrede tretira kao protekcionistička. uvećanih za iznos carine u zemlji partneru. Zona slobodne trgovine uspostavlja novu situaciju u kojoj zemlja sa višim cijenama OPmax uvozi robe bez carinskog opterećenja iz zemlje partnera u slobodnoj trgovinskoj zoni. On se odnosi na uklanjanje svih carinskih i kvantitativnih (necarinskih) ograničenja u trgovini između članica zone. ako je partnerska zemlja relativno manja od referentne zemlje. upravo zbog nižih uvoznih carina poljoprivrednih proizvoda.Zona slobodne trgovine je preferencijalni sporazum između država. konkretni problemi su često prisutni u trgovini motornim vozilima. Poslije procedure uvoza. Najveći nedostatak ovog oblika ekonomske integracije je pojava tzv. Grafikon 2. Nakon određenog vremena zemlja C je odlučila da joj ciljno tržište za izvoz njenih poljoprivrednih proizvoda bude zemlja A. Tako dolazi do stvaranja efekta "trade deflection" koji je rezultat novonastale situacije u kojoj zemlja partner obezbjeđuje tražnju u referentnoj zemlji. Kako trgovinska razmjena sa članicama zone nema ograničenja takav oblik trgovine sa trećim zemljama može dovesti do povlašćenog položaja i narušiti tržišne odnose u zoni slobodne trgovine. ovo je simplificirani primjer koji pretpostavlja brojna ograničenja i pretpostavke.

Dakle. u EU. jer se poslije potpisivanja sporazuma nalaze u istom tržišnom sistemu. Međutim. One se usaglašavaju na nižim ili višim instancama odlučivanja. granične službe. Faktori proizvodnje imaju slobodu kretanja. Razlika se ogleda u primjeni carinske politike. Ali. Kod zona sa više zemalja problemi poslije integracija se dodatno komplikuju. U okviru carinske unije. članice prema nečlanicama unije formiraju zajedničku carinsku tarifu. Tako će cijene u referentnoj zemlji pasti na nivo P'. Druga prednost carinske unije je ostvarenje "velikog tržišta" i njegova konkurentnost.Ukupni efekti stvaranja zone slobodne trgovine između zemalja zavise od odnosa ponude i tražnje među njima. zbog uloge zemlje partnera u zoni dolazi do ukupnog rasta uvoza u zonu slobodne trgovine za količine 0Q5-Q2Q1. spillover efekata u sektoru cijena. i vođenje zajedničke monetarne politike. carinske službe. jer će ta članica zone nastaviti uvoziti robe po svjetskim cijenama uvećanim za carinu. Carinska unija je oblik ekonomske integracije koji predstavlja složeniju varijantu zone slobodne 35 trgovine.). vol. Poslije tog prilagođavanja proizvođači iz zemlje partnera će povećati proizvodnju sa 0Q5 na 0Q6. rast eksterne konkurentnosti i profita. U stvari. Šrafirani pravougaonik prikazuje efekte od carina (za zemlju partnera) od realizacije uvoza sa svjetskog tržišta. Kada se ova dva tržišta fuzionišu. Svi tržišni akteri na zajedničkom tržištu imaju jednaka prava i obaveze. Neto efekti referentne zemlje su u suficitu koji izaziva efekat trade creation (zbir površna dva šrafirana trougla) i gubitak zbog pojave efekta trade diversion (površina šrafiranog pravougaonika). No. Tako npr. Dokazano je da eliminacija međusobnih carinskih troškova i harmonizacija prema ostatku svijeta obezbjeđuje niže troškove. te poboljšava položaj u međunarodnoj razmjeni roba i usluga. rast akumulacije i stabilnost u sektoru cijena). kao najvećoj i najkompleksnijoj ekonomskoj integraciji ima dvadesetak zajedničkih (komunitarnih) politika. roba i usluga brže i efikasnije. Ključna prednost carinske unije nad zonom slobodne trgovine je u tome što nema skretanja trgovine. ujednačiće se cijene u obe zemlje. U tim slučajevima se događaju velike špekulativne preraspodjele između članica zone koje nisu rezultat dogovorene politike. posebno ukoliko je riječ o zemljama koje nemaju modernu i efikasnu izvršnu vlast i institucije (vlade. Ekonomska i monetarna unija predstavlja najkompleksniju integracionu strukturu koja sa može formirati u savremenom svijetu. posebno kod usaglašavanja fiskalne i kreditne politike. proizvođači iz zemlje partnera će i dalje kupovati količine roba 0Q5. pa je kretanje ljudi. kapitala. Prethodni primjer obuhvata zonu od samo dvije zemlje. Tako se uvoznici iz carinske unije i proizvođači iz trećih zemalja sprečavaju da za uvoz koriste zemlju sa najnižim carinskim stopama. Ovaj oblik integracija primjenjuje jedinstvenu uvoznu tarifnu politiku. 363. 26 . U ovakvim unijama centralne bankarske institucije su odgovorne za kretanja u monetarnoj sferi i kreiranje monetarne politike. Zajedničko tržište je karakteristično po uklanjanju preostalih trgovinskih barijera koje postoje u trgovini među članicama ove integracone strukture. djelovanjem tržišnih zakona će neminovno doći do tzv. a ne kao prije sa svjetskog tržišta. da eksterni rast proizvodnje djeluje na rast outputa. Pored drugih poslova. pad stope nezaposlenosti. dok će cijene u zemlji partneru porasti sa nivoa P na nivo P'. 91. Ovaj pristup zahtijeva visok stepen harmonizacije. vratimo se na formiranje cijena u zoni. bez obzira na zemlju porijekla ili mjesta gde je registrovano sjedište. a samim tim. zadržavajući karakteristike zone slobodne trgovine u odnosu na njihovu unutrašnju razmjenu. monetarna unija podrazumijeva saradnju zemalja članica preko raznovrsnih politika koje se implementiraju na zajedničkom tržištu. jer sav uvoz (Q2Q1) poslije ulaska u zonu dolazi iz zemlje partnera. Već na prvi pogled je vidljivo da je zona slobodne trgovine složena integraciona struktura. Isto tako. 35 O efektima carinskih integracija na blagostanje vidjeti u radu: John Mc Millan and Ewen McCann. The Economic Journal. organe bezbjednosti. Karakteristična je po tome što sve članice prihvataju jedinstvenu valutu. 1981. one vrše i kontinuiranu koordinaciju sa monetarnim vlastima zemalja članica unije. isto kao i sami proizvodi kojima se trguje unutar zajedničkog tržišta. Zajedničko tržište predstavlja veliki izazov i grandiozno društveno dostignuće moderne epohe. To će povoljno uticati na privredu ove članice zone i popraviti njenu makroekonomsku poziciju (osnovna makroekonomska pretpostavka je. komore i sl. Ova razlika predstavlja efekat trade creation koji se u zoni javlja zbog uticaja partnerske zemlje. Welfare Effects in Customs Unions.

Preferencijali se mogu odnositi na ukupnu robnu razmjenu ili samo na određene proizvode. Pored osnovnih. Ovakav oblik carinske unije je nesavršen i služio je.) 27 . Tako npr. moguće su i modifikacije međunarodnih ekonomskih integracija. a prihvataju zajedničku tarifnu politiku u odnosu na treće zemlje. država A koja predstavlja veliko svjetsko tržište ukida carine na uvoz roba koje su porijeklom iz države B zbog geopolitičkih ili ekonomskih razloga. Tada država B stiče povoljniju poziciju na tržištu zemlje A. Na osnovu prethodno izloženog vidljivo je da u ekonomskoj praksi postoje raznovrsne mogućnosti udruživanja među državama. koje imaju volju da dio svojih ingerencija i suvereniteta prenesu na supranacionalni nivo. Djelimična carinska unija se javlja u ranim fazama evolucije carinske ili ekonomske unije kada zemlje članice zadržavaju postojeće stope carinskih tarifa na međusobnu trgovinu. Ekonomske i političke unije kao najsloženiji oblici regionalnih integracija konstituišu zajedničke (centralne) političke i demokratske institucije. Suverenitet zemalja članica je u ovakvom obliku organizovanja marginalizovan (uzmimo primjer uticaja države Ohajo na SAD). koji podrazumijeva niže carinske stope u međusobnoj trgovini među zemljama potpisnicama u odnosu na stope primjenjene za ostale zemlje. bez obzira na rast produktivnosti rada.2. kao što su: Sporazum o preferencijalnoj carinskoj tarifi. proširena verzija mogućih integracionih nivoa prema Balassi je rekapitulacija događanja u ovoj oblasti (tabela 2. No. One vrše funkciju upravljanja zajednicom i rješavaju nadnacionalna pitanja. uglavnom. Postoji veliki teorijski i praktični fundus iz ove oblasti društvenog života. SAD). Ekonomska i politička unija predstavlja sveobuhvatniju integraciju federacije i njenih članica (npr. kao prelazni period do stvaranja potpune carinske unije.Ekonomska i monetarna unija obično nastaje kao nastavak integracionih procesa u onim zemljama i zajednicama gdje je već stvoreno zajedničko tržište pa se na njemu kroz uvođenje jedinstvene valute ostvaruju dodatni sinergički efekti.

Sve ovo dovodi do stavljanja u prvi plan specifičnosti i različitosti među zemljama članicama. Uglavnom. u cilju sprečavanja uvoza roba u EZ preko zemlje sa najnižom carinskom stopom. razvoj novih tehnologija. zajedno sa drugim članicama Evropske zone slobodne trgovine – EFTA formira zonu slobodne 37 trgovine FTA. usluga i kapitala. On je imao devet cjelina u kojima sa razrađenim pravilima slobode kretanja roba. projekte iz privrede. heterogenoj strukturi privrede itd. potpuno je jasno da su regionalne ekonomske integracije poslije Drugog svjetskog rata postale osovina sistema međunarodne trgovine i jedan od ključnih stubova globalizacije. god. god. Švicarska i Lihtenštajna. EFTA je osnovana 1960. Mnoge zemlje EZ su napustile EFTA. Čak su razlike u razvijenosti i strukturi instalirane industrije bile izraženije nego među zemljama EEZ. a Lihtenštajn 1991. zadovoljene su članice Unije koje nisu i ne žele biti članice EFTA. Danske. Istorija evropskih i drugih integracija Evropska zajednica je nastala 1957. U njemu su elaborirana i institucionalna. konkurencije i dr. Kako je vrijeme prolazilo EEZ i EFTA (ponekad i na suprostavljenim pozicijama) su sve više postajale strateški ekonomski partneri. Danas su članice ove integracije Norveška. god. Ova zemlja je ostala u EFTA. S druge strane. Praktično. god. Danska. da bi poslije carinske stope. Irska i Danska zatraže prijem u EZ. strukturu i dinamiku odnosa sa EFTA. The European Free Trade Association (Evropska zona slobodne trgovine). Prema trećim zemljama je uspostavljena zajednička tarifna politika (CET). Austrija. što je ojačalo evropsku poljoprivredu u učvrštilo CAP. slobodna trgovina je najviše odgovarala zemljama EFTA 39 koje nisu željele članstvo u Uniji. god. Sedamdesetih godina prošlog vijeka sve članice EFTA sa EZ sklapaju sporazume o slobodnoj trgovini. odnosio na robe koje su članice proizvodile i razmjenjivale. god. 37 Skraćenica od engleskih riječi: free trade area. uglavnom. i prihvaćena od Velike Britanije. Obe integracije su međusobno bile najveći trgovinski partneri o čemu svjedoče brojni sporazumi o zajedničkoj ekonomskoj i trgovinskoj saradnji. dolazi do ukidanja carina na industrijske robe u međusobnoj trgovini između EFTA i EEZ. god. otvoren je prostor jačanja ekonomske saradnje ovih evropskih asocijacija.2. Inače. Na toj osnovi i radi kasnijeg usaglašavanja. Sporazum se. najveće razlike su bile u tome što je sastav EEZ bio homogeniji u odnosu na članice EFTA (funkcionisala "po volji" Velike Britanije). god. dok se Island priključuje 1970. Poslije njegovog potpisivanja. Zato je. Norveška. Ipak. god. Zadržavanje carinskih stopa od strane EFTA je bila velika prepreka punoj liberalizaciji spoljnotrgovinskih odnosa EZ i svijeta. što su budući događaji i potvrdili. Austrije. Značajno mjesto u evropskim integracijama ima formiranje Evropskog ekonomskog prostora koji je dodatno produbio odnose među zemljama Zajednice i EFTA. u EFTA ostaje svega nekoliko zemalja: Norveška.4. tehničku i drugu standardizaciju itd. Poslije prijema u Zajednicu Austrije.) 28 36 . kada Velika Britanija. Norveške. Portugala. članice EFTA su zadržale uvozne carinske stope prema trećim zemljama. zajedničke politike. Kada je 1992. evropska zona slobodne trgovine je nastala potpisivanjem akta na Konferenciji u Štokholmu 1960. god. Ovaj sporazum je potpisalo dvanaest članica Unije i sedam članica EFTA. došlo do uspostavljanja jedinstvenog evropskog tržišta ukidanja svih necarniskih barijera i spriječavanja favorizovanja domaće proizvodnje u odnosu na druge zemlje. U stvari. Island i Lihtenštajn. pa čak i političkim uticajem EU. Finske i Švedske 1995. 1977. 39 Sporazum je imao 129 članova i tretiran je kao akt mješovitog karaktera. Sljedeće godine se održavaju sastanci između članica EFTA i EEZ u Luksemburgu na kojima se raspravlja o modalitetima nastavka buduće saradnje. Poslije godinu dana u EFTA ulazi Finska. Tako su svi mogli naći interese: zemlje koje su u EFTA a žele ući u Uniju i zemlje koje nisu zainteresovane za članstvo. 38 Dalji razvoj EFTA se nije mogao predvidjeti jer je bio pod snažnim ekonomskim. Zajednica sa ostalim članicama EFTA potpiše različite trgovinske sporazume. Ciljevi EFTA su bili manje ambiciozni u odnosu na EEZ. Ukidaju se sve trgovinske barijere za proizvode između članica ove asocijacije. jer su mnoge od njih geografski udaljene a postojale su i razlike u teritorijalnoj veličini. EFTA-i kasnije pristupaju Finska i Island. Osnivači su Velika Britanija. Švicarska i Lihtenštajn. Dvije evropske megaintegracije šire saradnju na infrastrukturu. a Sporazum o evropskom ekonomskom prostoru 1992. OJ L3/1994. Zato je bilo neizbežno da. Švedska i Švajcarska. kvantitativna ograničenja i druge necarinske barijere među članicama fazno smanjivane i ukidane. kao carinska unija. 38 Poznato je da se 1994. Švajcarska. Švedske. Norveška izjasnila protiv pridruživanja EEZ. Portugalija. Island. finansijska i opšta pitanja (Agreement Establishing the European Economic Area. FTA bila primorana da trgovinsku liberalizaciju limitira na proizvode članica asocijacije. god. Evropska zajednica 36 1973. ljudi. Ipak. moglo se pretpostaviti da će Zajednica imati dominantan uticaj na obim. Šest godina kasnije su uklonjene carine na poljoprivredne proizvode.

Berlina i napokon Brisela. Te društvene promjene su već tada zahtijevale zajedništvo prilikom upotrebe faktora proizvodnje na nacionalnom i kontinentalnom nivou. Tokom 1888. potpisan je Sporazum o trgovini u Evropi (Cobden-Chevalier sporazum) koji Francuskoj omogućava kupovina kvalitetnijeg čelika iz Velike Britnije po normalnim cijenama. Snažni motivi ujedinjenja evropskih ekonomskih potencijala su postojali još u vrijeme Francuske buržoaske revolucije. Period razvoja do 1945. ipak treba priznati činjenicu da se tadašnje ideje i rasprave o velikom tržištu. god. ubrzavaju izgradnju infrastrukture itd. fokusirajmo se sada na istorijski razvoj evropskih regionalnih integracija. godine. bar primarno nisu bili vođeni idejama ekonomske emancipacije. Simon and Schuster. Napoleon. razvoj evropskih integracija prolazi kroz nekoliko karakterističnih i istorijski homogenih perioda: ▪ ▪ ▪ ▪ Period do Prvog svjetskog rata. Pobornici su političari. Može li se zato EU upoređivati sa Rimskim carstvom? Mogu li se komparirati rimski novac i evro? Da li između njih preovladavaju razlike ili sličnosti? Ove i druge dileme govore da ideje evropskih integracija nisu nove (kao što to tvrde neki političari) i da bi. Period do 1945. ruši predrasude na putu boljeg funkcionisanja partnerskih nacionalnih ekonomija. specijalizaciji i stvaranju komparativnih prednosti evropskih zemalja. Tako trgovinska razmjena između Njemačke. New York. 40 Tokom 1860. kroz istoriju. Francuska revolucija mijenja svijest o evropskom zajedništvu. Postrevolucionarne reforme donose veće slobode kretanja ljudi i proizvoda. The Adge of Napoleon. pored ekonomskih. industrijalci i naučnici koji zbog početka aktivnosti na stvaranju velikog 41 evropskog ekonomskog prostora tokom 1904. ili Pol Džonson. Uglavnom. Ipak. ako bi detaljno analizirali istoriju Evrope našli mnoštvo argumenata o postojanju milenijumske evropske ideje. Berlin. Veliki dio teritorije EU je prostor koji je nekada pripadao Rimskom carstvu. 2007. god. god. evropska istorija proširenja i integracija bogata je i drugim događajima. koliko god bi se "umotavali" u floskule o evropejstvu. godine. Ali. Švicarske i dr. Moderna epoha razvoja EU i njena globalna uloga. ne može se zanemariti njena ekonomsko integrativna komponenta. osnivaju "Srednjoevropsko privredno okruženje. Velika Britanija koristi dostignuća industrijske revolucije i jača saradnju sa najrazvijenijim evropskim ekonomijama. Austrija je dobila pravo aneksije Bosne i Hercegovine. Beograd. Dalje. Beča. afirmiše i njemačke nacionalne interese. The Rise of Napoleon Bonaparta. okupacionu suštinu odluke. Ekonomska strana Napoleonovih ratova i motivi stvaranje velikog tržišta se uočavaju u slijedećoj literaturi: Asprey Robert. U decenijama između dva vijeka u Njemačkoj sazrijeva ideja o velikom ekonomskom prostoru. god. Ova druga je dovela do epohalnih tehničkih pronalazaka. god. tendencije širenja razvijenih evropskih sila na istočne granice su uvijek bile neupitne. Iako je to istorijski period u kojem na svjetskoj i evropskoj sceni dominiraju konflikti globalno-političkog i neekonomskog karaktera. dovela do prve specijalizacije rada i uticala na rast produktivnosti rada. Bez obzira na. istorijski gledano. Napoleonovi ratovi. Italije. Jer. 29 40 . Laguna. Period poslije Drugog svjetskog rata. 1975. Basic Books. karakterističan po uvođenju izolacije britanske trgovine. Francuska pokušava napraviti carinsku uniju sa Njemačkom.No. Francuske. treba naglasiti da je poslije njih na evropskom tlu došlo do uspostavljanja ekonomske stabilnosti. ideje integracija su lansirane iz Rima." Ova asocijacija je usmjerena da. veoma malo razlikuju od današnjih. i Durant Will and Durant Ariel. Od kraja devetnaestog vijeka pa do Prvog svjetskog rata rađaju se razni prijedlozi o evropskim integracijama (iz Njemačke. Pariza. Materialien betreffend einen mitteleuropischen Wirtchaftsverein. i drugi. Velike Britanije i drugih zemalja rapidno raste. na Berlinskom kongresu 1878. 2000. Ipak. perioda industrijske revolucije itd. koju je pratila i valutna stabilnost najrazvijenijih evropskih privreda toga vremena. Kako su tekli događaji vezani za integracije i kako ih možemo sistematično razvrstati? Ako se prihvati najopštija podjela od početnih ideja do danas.). Rimski novac se može naći na velikom broju arheoloških lokaliteta na području Zajednice. Sve to stvara nove međunacionalna zanimanja. New York. bilo je i "tragičnih istorijskih primjera evropejstva" kao onaj iz vremena vladavine Napoleona koji priziva integrisani kontinentalni sistem. 1903. 41 Vidi u: Julius Wolf. I prostori budućih proširenja su bogati istorijskim spomenicima iz vremena starog Rima. Mađarska predlaže osnivanje Centralne evropske unije. god.

2006. kakva je. Jedan od njih je tekst Wernera Daitza iz 1936. god.) rekao da evropski prostor pruža velike mogućnosti za ekonomski isplative poslove. budućnost Evrope će se najvećim dijelom odlučiti onim što će se dogoditi u Njemačkoj. Period poslije Prvog svjetskog rata bio je opterećen svjetskim krizama. 42 O evropskoj strategiji njemačkog kapitala. osnivanje Evropske konferencije i stalni politički odbor. Memorandum o organizaciji sistema evropske federalne unije je predviđao ugovor o osnovnim principima. Jedna od njih je i inicijativa poznata kao "Brianov plan" predložen od francuskog međuratnog ministra spoljnih poslova Aristida Briana (člana Panevropskog pokreta). Između dva rata u Evropi su promovisane mnoge pan-evropske ideje i pokreti. 1994. god. Studije iz filozofije. god. Tokom 1923. odnosno. Ona je odmah postala njen ravnopravan partner. Svjetska kriza je ubrzala realizaciju koncepta nacionalnih država i projekat je pao u zaborav.. 1994. Velika Britanija i Italija su bile protiv inicijative. Za evropski ekonomski prostor se tokom 1940. zalagao i član uprave Njemačke banke Herman Jozef Abs. Brian je iste godine na Skupštini Lige naroda izjavio da između naroda Evrope. str. bio ideološki suprostavljen britansko-francuskom savezu. Projekat su podržali Štresman i manje evropske države. Beograd. Evrointegracije su i dalje fundamentalni cilj najjače evropske ekonomske sile. i dodaje. Mitteleuropa. 30 . Makroekonomija. iz međuratnog perioda izdvajaju se mnogi pokušaji stvaranja ekonomskih integracija. On je u govoru na Njemačkom institutu za bankarstvo i nauku o bankarstvu (25. Europastrategien des deutschen Kapitals 1900-1945. Česte recesije su djelovale na rast inflacije i povećanje nezaposlenosti. Ipak. 2004. 43 Opet vidi u: Reinhard Opitz. god. 1915. 1994. Njega je podržao njemački političar Gustav Štresman. Panevropski manifest iz 1923. 45 O funkcionisanju i padu Zlatnog standarda vidjeti u Burda Majkl i Čarls Viploš. Sve je kulminiralo Velikom ekonomskom krizom 1929.1940. osniva Panevropski pokret u cilju uspostavljanja evropske savezne države. god. participirajući u Maršalovom planu obnove Evrope. prije svega ekonomskim. Zato su kreatori svjetske politike poslije Drugog svjetskog rata poraženu Njemačku odmah prigrlile u zajednicu evropskih naroda." Dobitnik Nobelove nagrade za ekonomiju dalje kaže da "naša stremljenja moraju biti upravljena prema ponovnom pridobijanju Njemačke za one vrijednosti na kojima je sagrađena evropska 46 civilizacija. 44 Opet vidi u: Reinhard Opitz. god. mora postojati federalni savez. a nalazi se u ediciji Fridrih fon Hajek. dopadalo se to nama ili ne. te događanjima u Njemačkoj koja su opredjeljivala svjetske tendencije. opet vidjeti u: Reinhard Opitz. bez obzira na posljedice Prvog svjetskog rata. postaje počasni doživotni predsjednik Njemačke banke. ekonomije i politike. 45 Dolazilo je do eskalacija neprijateljstava između starih i novoformiranih država. 798. Ekonomski fakultet. Poziciju Njemačke i moguću sudbinu zajednice evropskih naroda najbolje opisuje Fridrih fon Hajek kada kaže "da je budućnost Engleske povezana sa budućnošću Evrope. Međunarodno poslovno finansiranje. god. god. Europastrategien des deutschen Kapitals 1900-1945. Ovaj industrijalac i šef odjeljenja za spoljnu trgovinu u Ministarstvu spoljnih poslova nacističke Njemačke 43 eksplicitno se zalagao za osnivanje Centralnog organa za evropsku privredu velikog prostora. grof Ričard Nikolaus E. PAIDEIA. Projekat je. 93-97. str. god. Beograd. Bonn. Štresman je 1929. god. god. god. Berlin. 2002. 10. da bogati susjedi Njemačke imaju velike mogućnosti za izvoz svog kapitala i da se samo treba zamisliti nad izgradnjom saobraćajne infrastrukture 44 potrebne za ispunjavanje zahtjeva velikog ekonomskog prostora. i Predrag Jovanović-Gavrilović. ovoga puta je njemačka ekonomska ideja bila podređena mračnoj ideologiji. Njega ovlašćuje 27 evropskih državnika da sastavi plan. Mnogi poslijeratni istoričari su smatrali da je poniženje Njemačke poslije Prvog svjetskog rata doprinijelo novim krizama i zastojima u realizaciji ideja ekonomskih integracija u međuratnom periodu. Bonn. memorandum za evropske vlade. god.Već je rečeno da tokom Prvog svjetskog rata Friedrich Naumann. U mnogim zemljama se stvaraju pan-evropske političke organizacije. p. njemački političar i član Rajhstaga 42 pravi Program uspostavljanja srednjoevropske ekonomske zajednice (Mitteleuropa). fon Kudenhov-Kalergi. ili u: Friedrich Naumann. CLDS. One promovišu ideje političkog ujedinjenja Evrope. proklamuje udruživanja evropskog kontinenta u jedinstveno carinsko i privredno područje. pao je Zlatni standard itd. god. CID... 46 Neobjavljeni članak koji je pročitan Političkom društvu na Kraljevskom koledžu Kembridž 1994. Europastrategien des deutschen Kapitals 1900-1845. iako po sadržini ekonomski. god. čija je geografska situacija takva. prvi dao ideju o zajedničkoj evropskoj valuti." Danas je Njemačka jedna od vodećih zemalja u EU i njen najveći neto finansijski kontributor. 52-66. Bonn. Ali. Interesantno je da je ovaj ekonomista čak i poslije kapitulacije (iako je tokom rata za Njemačku obavljao funkcije najvišeg ranga u oblasti finansija) radi na poslovima obnove a 1976.

97-129. No 3. Ovo je najbolja ilustracija situacije pedesetih i šezdesetih godina dvadesetog vijeka. god. Svjetska banka. Glavni protagonist Kongresa je Vinston Čerčil. Uskoro EZUČ prerasta u EZ. Takvu situaciju je najbolje opisuje najviši američki funkcioner ERP (European Recovery Program) u Evropi. aprila 1949. i SSSR se ekonomski i vojno-politički 51 integriše sa zemljama suprostavljenog ideološkog predznaka. 2001. između SAD i Evrope. stvaraju carinsku uniju. Hofman. tražio prijem u NATO koji je ostao bez odgovora (Vidjeti u: Andrea Komlosy. 1988. Krajem II svjetskog rata (1944) održana je finansijska i monetarna konferencija u Breton Vudsu 49 na kojoj su osnovane globalne finansijske institucije Međunarodni monetarni fond (MMF. 31 47 . evropski narodi su bili spremni za zajednički korak 47 48 naprijed . Na pripremljenoj finansijskoj infrastrukturi započinje obnova Evrope. CID. Formiraju se UN i IBRD. 45. koegzistenciju i stabilan međunarodni ekonomski sistem. Grenzen im Ostblock und ihre Űberwindung. Nju su činili dijelovi privreda Francuske. 53 Ovoga puta nije bilo isključivanja poraženog ratnog partnera kao poslije Prvog svjetskog rata. Njemačka je imala delegaciju od 51-og člana na čelu sa Konradom Adenauerom (koji kasnije postaje kancelar). Bretonvudski sporazum je za SAD bio pun pogodak jer su kao druga supersila dobile moćan i efikasan 50 intervencionistički instrumentarij koji se mogao koristiti i izvan vlastitih granica. p. 54 Britanija je takođe bila pozvana. Zajednica uspostavlja vlastite institucije i to: savjet ministara. Iz kongresne ideje o parlamentarnoj skupštini. god. ratne saveznike SAD. god. god. Procesi evropskih integracija poslije rata počinju Evropskim kongresom. No. Međunarodno poslovno finansiranje. 52 Robert Šuman. god. Feinberg. Kao prva uspješna evropska integracija. Die Grenzen Österreich zu den Nachbarn im RGW. Berlin. ali nije uzela učešće. Ove institucije garantuju svjerski mir. poslije mnogo propalih pokušaja i nepotrebnih ratova. Integraciji je prethodio Šumanov plan kojim se i Njemačkoj pružila prva 53 poslijeratna šansa za integraciju sa onima sa kojima su donedavno bili u ratu. kasnije je nastao Savjet Evrope. Beograd. Pol G. što je značajno opredijelilo njenu dalju sudbinu u Evropi. The Changing Relationship Betwen the World Bank and the International Monetary Fund. Dakle. Države Beneluksa 1948." Sredinom četrdesetih se formiraju institucije međunarodnog svjetskog poretka MMF. 2006. Ekonomski fakultet. evropska integracija najvišeg nivoa. Prije osnivanja saveza Sovjeti su željeli da se inkorporiraju u Evropu. str. Uticaj Breton Vudsa se osjeća i u sadašnjoj složenoj arhitekturi svjetskih odnosa. te zemalja Beneluksa. vratimo se u vrijeme rađanja "novog svjetskog poretka.Period poslije II svjetskog rata. god. 2006. god. kasnije Svjetska banka. ostvaruju se i njihovi geostrategijski i vojnopolitički interesi. god.. Opšti sporazum o carinama i trgovini. u Hagu. a posebno kasnije. Nakon skoro jednog vijeka nepovoljnih uslova za odvijanje integracija i dva svjetska rata koja su se dogodila u međuvremenu. kreditima Svjetske banke. u govoru pred Trgovinskom komorom u Njujorku 1969. Na njemu se okupilo oko 700 predstavnika. 48 Pored brojne literature vidjeti u: Predrag Jovanović Gavrilović. Unija novim ugovorima jača ekonomsku dimenziju evropskih integracija. 51 Kao odgovor na ekonomske i vojnopolitičke integracije zapadnih saveznika "komunistički blok" osniva Savjet za međusobnu ekonomsku pomoć (SEV) pod kontrolom SSSR. 49 Pored brojne literature vidjeti u: Richard E. i u Predrag Jovanović Gavrilović. god. Uz UN i Opšti sporazum o tarifama GATT iz 1947. francuski ministar inostranih poslova koji je 1950.. Već tada. osnovana je EZUČ. Njemačka je imala korektan status. CID. god. S druge strane. Dalje. prije svega za SAD. Beograd. Iz današnje istorijske perspektive se može uočiti da je anglo-američki sporazum o globalnom ekonomskom poretku istorijska prekretnica na planetarnom nivou. Međunarodno poslovno finansiranje. Evropski sud pravde i Evropsku komisiju. kreirao plan o zajedništvu Francuske i Njemačke u cilju sprječavanja sukoba i zajedničke kontrole nad ratnom opremom. naravno uz kontrolu SAD nad investicijama realizovanim implementacijom Maršalovog plana. "zapadne zemlje". MMF i sredstvima drugih institucija. Potpisivanjem Sporazuma iz Pariza 1951. koji je kasnije (1995) transformisan u WTO. Njemačke i 52 Italije. Obnova se odnosi isključivo na tzv. koja se pretvara u unosan biznis. rekao da je novac koji se izdvajao za program pomoći Evropi najunosniji ulog koji su SAD ikada učinile. 50 Kontrola se obezbeđivala kontrolom relativne većine glasova i specijalnih prava vučenja. "globalna ekonomija" je kompletirala infrastrukturu koja je na cijeloj planeti mogla realizovati novu svjetsku politiku. Tako su stvorene neophodne pretpostavke za integrisanje evropskog privrednog prostora dok su SAD odobrile i hitno krenule u realizaciju Maršalovog plana. Ekonomski fakultet. Malo je poznato da je SSSR još 2. IMF) i Međunarodna banka za obnovu i razvoj.). koji je održan 1948. koji je mnogo kasnije. International organization. Summer. Francuzi i ostali su u ovom 54 procesu vidjeli vlastite interese i šanse za veće tržišta za njihove industrije. U periodu obnove zapadnoevropske zemlje su imale indirektnu korist od sređivanja monetarno-kreditnog sistema jer su realizacija Maršalovog plana i Sporazum iz Breton Vudsa dali konvertibilnost zapadnoevropskim valutama.

56 55 32 . R.Osnovni ciljevi EZ se sublimiraju u želji članica da eliminacijom unutrašnjih carina i kvota do 1970. Srpski genealoški centar. EU specijalizovala za proizvodnju civilnih aviona. Smisao integracija je stvaranje konkurentskih prednosti između ekonomskih aglomeracija. a 1988. Na osnovu njih su formirane početne politike EZ. sporazum je proširen na ukupnu trgovinu formiranjem CUSFTA. i od tada za EU počinju nove faze integracija koje pored teritorijalnog proširenja obuhvataju i mnoge druge segmente. CEPR. i progresu njenih članica. tada one dodatno jačaju već dovoljno snažan uticaj i na međunarodnoj sceni. boreći se protiv njih različitim mjerama. ulazi i Meksiko. U EU postoji tehnološko i kolektivno jedinstvo članica koje vremenom prerasta u puno ekonomsko i političko jedinstvo. Ono se definitivno uspostavlja Ugovorom iz Mastrihta 1992. 2007. Drugo. SAD nisu bile zadovoljne radom GATT i WTO (nezadovoljstvo sa WTO je posebno izraženo u liberalizaciji trgovine poljoprivrednim proizvodima). formiraju carinsku uniju. ali im se smanjila realna moć. god. Sjevernoamerička regionalna integracija SAD i Kanade je osnovana 1965. ako regionalnu integraciju ekonomskog karaktera čini više zemalja. Čak bi se moglo reći da su ekonomske integracije izvan evropskog prostora izuzetno dinamične. Ova integracija je prethodnica formiranja Sjevernoameričke zone slobodne trgovine 1994. Integracije se događaju i na američkom kontinentu. Ova integracija je značila okretanje SAD od multilateralne politike prema regionalnom pristupu.. iste ili slične privredne strukture zemalja utiču da industrijski profil članica doprinosi ekonomskom progresu i diferenciranju industrije u odnosu na globalni nivo. god. Tako nastaje NAFTA. Naknadno. Delorovim paketima mjera je vraćena vjera u evropske integracije i ideju jedinstvenog evropskog tržišta. kada je formirana zona slobodne trgovine u 56 automobilskoj industriji. U nju pored SAD i Kanade. Tokom sedamdesetih. pa su zbog toga neke svetske integracije formirane zbog uspostavljanja ekonomske i spoljotrgovinske ravnoteže sa Unijom. to dovodi do proizvodnje po konkurentnijim cijenama. dobrosusjedski odnosi i bliskost zemalja članica koje su imale ekonomsku saradnju prije integracije utiču na jačanje veza i rast blagostanja u integraciji. No. god. Tako je međunarodna pozicija Njemačke kao ekonomski najjače evropske zemlje ojačala i zbog snage evropskih integracija. Postojali su i globalnopolitički razlozi jer je kontinuirano jačanje EU stvaralo probleme američkom izvozu u EU pa je NAFTA Vidjeti: Baldwin. što utiče na niže troškove transporta. Towards an Integrated Europe. tada je veća vjerovatnoća da će proizvođači proizvoditi proizvode po nižim cijenama a veće su i šanse za stvaranje trgovine u odnosu na njeno skretanje. London. Prvi zadatak regionalnih integracija je rast političke i ekonomske moći zemalja koje se 55 dobrovoljno udružuju. god. god. Međunarodne ekonomske integracije imaju svoj vijek trajanja. god. 1994. Savremeni period i globalna uloga EU. na svjetskom ekonomskom prostoru funkcioniše respektabilan broj regionalnih integracija. Beograd. automobila i sl. Razvoj EU je neodvojiv od procesa globalizacije i integracija svjetskog nivoa. Naime. dok su druge opstale. Druge prednosti se odnose na blizinu integrisanih zemalja. Američke regionalne integracije. Konačno. Treće. Prednosti EU kao važne regionalne integracije na globalnom nivou se vezuju i za sljedeće argumente: Prvo. U tom pogledu Unija je nesporno najrazvijenija regionalna integracija koja doprinosi ukupnom. Pored integracija na evropskom prostoru i u svijetu postoje različiti oblici regionalnih ekonomskih integracija. Regionalne integracije u svijetu. regionalne integracije predstavljaju paradigmu svjetske ekonomije u periodu poslije Drugog svjetskog rata. Rast intraindustrijske razmjene utiče na rast komparativnih prednosti članica integracije. Konačno. Uz globalizaciju. Neke od njih su trajale veoma kratko. kao što su integracije država na što širem planu i što višem nivou. Tako se npr. ni EZ nije ostala ravnodušna na te događaje. ako su članice regionalne integracije ekonomski moćne zemlje koje sa integracionim procesima dodatno jačaju svoju ekonomiju. ali i političkih odnosa. Dvije osnovne oblasti sporazuma su bile poljoprivreda i transport kroz carinsku uniju. kada svijet potresaju recesija i ekonomska kriza i ozbiljno prijete da ugroze globalnu makroekonomsku stabilnost. svjetskih ekonomskih. Regionalne integracije su potporni stub globalizma. O globalnim ekonomskim i filozofskim aspektima regionalnih integracija te Zajedničkim sjeverno-američkim slobodnim tržištem CUSFTA vidjeti u: Zbornik radova. Antropologija postsocijalizma.

ali i širem regionu. jer je region još uvijek opterećen nedemokratskim pojavama i tendencijama. god. zbog stvaranja zajedničkog tržišta. Filipini. Asean Free Trade Association-AFTA. Tajland. Lako se može uočiti da je riječ o slabije razvijenim zemljama sa relativno visokim učešćem spoljne razmjene u DBP.predstavljala odgovor jačanju evropskih integracija. god. god. 33 . Članice integracije postaju Indonezija. ASEAN je nastao i na geopolitičkoj platformi u pokušaju odbrane jugoistočnih azijskih zemalja od komunističke ekspanzije. a pozitivni ekonomski trendovi su se zadržali i do danas. Azijske regionalne integracije. Kako je stanje u regionu tradicionalno nestabilno. U integraciju ulazi i Laos 1997. Posljedično. integraciji se priključuju Bruneji a 1995. i Vijetnam. Ove integracije utiču na rast razmjene sa svijetom i povećanje direktnih stranih investicija. Jačanje ekonomskih odnosa je dovelo i do stvaranja AFTA. Singapur. Zato zemlje ASEAN rade na razvoju demokratskih načela i afirmaciji ljudskih prava i sloboda. Drugo. Zona je utemeljena na inicijativama o korišćenju povlaštenih tarifa iz 1977. Zbog toga raste konkurentna sposobnost zemalja članica ASEAN i on postaje značajan faktor svjetske trgovine. god. god. se osniva asocijacija jugoistočnih azijskih zemalja ASEAN. Malezija. LAFTA je još jedna od ekonomskih integracija na području američkog kontinenta. Sve ove zemlje su i poslije ulaska u integraciju zadržale visoka učešća spoljne trgovine u outputu. Međutim. Tokom devedesetih godina prošlog vijeka inicijative se transformišu u ozbiljniju asocijaciju AFTA koja smanjuje carinske stope na industrijske proizvode unutar ASEAN-a od 0-5% (za period od 15 godina). god. U 1985. Ona koja predstavlja zonu slobodne trgovine između zemalja Latinske Amerike. ASEAN se angažovao i na održavanju mira i jačanju koegzistencije u asocijaciji. i Burma 1999. god. pa čak i povećale razmjenu sa inostranstvom. ovo područje postaje interesantno za strane investitore što je opravdanje za ovaj vid integracija. Azijske zone slobodne trgovine. osnovana 1992. Tokom 1967. 58 57 57 58 Latinoamerička zona slobodne trgovine osnovana u Montevideu 1960. god. kasnije su njegove članice ostvarile značajne ekonomske interese i pretpostavke za rast ekonomsko-socijalnog blagostanja.

Tri zemlje su kandidati za prijem: Makedonija. Tako prve dvije participiraju na jedinstvenom tržištu preko Evropskog ekonomskog područja. Pristupanje Uniji je povezano sa ispunjenjem kriterijuma iz Kopenhagena (Savjet Evrope u Kopenhagenu. I pored velikog interesa za ulazak u EU. u UN i nekim drugim forumima. Slovenijom. u cilju jačanja EU i širenja njenog uticaja u širem regionu i svijetu. i konačno. Kiprom. vladavina zakona. god. Dakle. Slovačka. Poljska. Francuske. Finskom i Švedskom. god. a 2004. poštovanje ljudskih prava. Kao ključni. Češka. Ovdje nije samo riječ o. daje konture budućih ekonomskih. sa Češkom Republikom. Na kraju. Periode prije i poslije proširenja prate usvajanja deklaracija i sporazuma itd. Malta. Unija ima specifične veze sa "patuljastim" državama (Vatikan. Rimski sporazum iz 1957. kapitala i ljudi. Belgija. Luksemburg. Dan EU je 9. postoje i neke zemlje koje ne žele ući u evropske integracije. god. Grčka. god. Irska. 60 Npr. Austrija. osnovane u osjetljivom geopolitičkom periodu. Letonijom i Estonijom. Španija. od sporazuma do sporazuma. str. Vidi u: Hanes Hofbauer. ne samo od evropskih zemalja. Danska. Holandije. Jačanjem zakonodavno-pravnog okvira. Osnovni podaci o EU Unija je najveće organizaciono-društveno dostignuće ljudske civilizacije. od strane šest osnivača: Njemačke. već o čitavom kompleksu složenih društvenih odnosa. Stabilna demokratija. imala 27 članica u kojima se govorilo na 23 službena jezika. sa Austrijom. Estonija. Konačno.. Nice. Portugal. Zbog toga se ovom problemu prilazi temeljno i senzibilno. god. Današnja integracija ima zastavu na čijoj plavoj podlozi dominira krug sa zlatnim zvjezdicama. Potencijalni kandidati su: Srbija. San Marino. Italija. na samitima G8. Bilateralni sporazumi i korišćenje evra donose različite oblike međusobne saradnje EU i ovih zemalja. EU je brojnija za Rumuniju i Bugarsku. Ekonomski razlozi osnivanja ove asocijacije su bili primarni. Jedno od suštinskih pitanja je problem širanja Zajednice. Do danas. 60 Slovenija. usluga. Bosna i Hercegovina. Danas postoji veliki interes za evropske integracije. 59 34 . Nova širenja su 1995. Irskom i Velikom Britanijom. roba. Turska i Hrvatska. Albanija i Crna Gora. god.1. Litvanija. ona je najviši dostignuti stepen integracije suverenih država. Unija je snažna i složena ekonomska i politička organizacija 27 evropskih zemalja čija formalno-pravna istorija počinje nekoliko godina poslije II svjetskog rata. mogu se izdvojiti Pariški i Rimski ugovori. maj. Slovačkom.). 1993. usluga i ljudi. Beograd. Unija se kontinuirano širi. Finska. Filip Višnjić. Ono što danas ovoj integraciji daje centrifugalnu silu (uz tržište od oko 500 miliona stanovnika) jeste napredujuća ekonomija koja stvara oko 30% svjetske proizvodnje. Mađarska. u Rimu potpisani Evropski ustav 2004. Letonija. 2007. sa Grčkom i 1986. predstavljaju ključne kriterijume za sticanje statusa člana Zajednice. Litvanijom. Dalje. a himna ''Oda radosti'' (iz Devete Betovenove simfonije). Belgije i Luksemburga. Poljskom. rastu i političke ingerencije. već i onih sa drugih kontinenata. dok se učešće švajcaraca na jedinstvenom tržištu reguliše bilateralnim sporazumima. I tako. dok se u NATO se nalazi 21 zemlja Unije. od kojih je prvo bilo 1973. god. Danas EU čini 27 zemalja članica: Velika Britanija. OSNOVNI MAKROEKONOMSKI POKAZATELJI EU 3. Ugovor iz Mastrihta. Unija je krajem 2007. Bugarska i Rumunija . koji joj prethode (Hofbauer ). širenje je neminovost i istorijska misija koja formalno počinje sa prvim integracijama 1951. te ugovori iz Kopenhagena. na spoljno-političkom planu Unija predstavlja članice u STO. Italije. 81-102. ali ne treba potcijeniti ni 59 političke momente. carinskih i drugih integracija. koji članicama garantuje slobodu kretanja roba. Kasnije se odvijala kroz šest proširenja. I više od toga. On u svome djelu Proširenje na istok ukazuje na ekonomske i političke motive ideja evropskih integracija. kao što su: Norveška. god. 2004. stalno potenciranim slobodama mobilnosti kapitala. Mađarskom. Andora i Lihtenštajn). god. a kasnije 1981. preko Unije za ugalj i čelik. Švedska. sa Danskom. Amsterdama. tako da se teritorijalna ekspanzija EU nikako ne može dovesti u vezu sa ranijim imperijalnim osvajanjima. Holandija. Kipar. sa Španijom i Portugalijom. od ugovora do ugovora. Island ili Švajcarska.3. uz dovoljno razvijenu tržišnu ekonomiju koja može prihvatiti uslove konkurencije jedinstvenog tržišta i ispuniti uslove konvergencije (provjeru vrši Savjet Evrope). Francuska. god. Njemačka. Maltom. Monako. vrata EU su danas otvorena (ili bolje rečeno poluotvorena) za sve zainteresovane zemlje koje žele postati njene punopravne članice. Proširenje na istok.

110 111. god. Stanovništvo Sa oko 500 miliona stanovnika EU je treća demografska grupacija u svijetu (poslije Kine i Indije).170 166. Svi ostali podaci se odnose na mart i april 2009. Danas je tržište EU sa oko 500 miliona stanovnika i visokim dohotkom per kapita.333 127.170 141.) Broj stanovnika opredeljuje makroekonomsku situaciju određenog prostora. jedan od motiva širenja je rast tržišta.000 499. S druge strane.675 kvadratnih kilometara. nego i u sferi obima i strukturi raspoližive radne snage.060.: Prvih 15 država/integracija prema broju stanovnika Rang 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Država/Teritorija Kina (bez Hong Konga i Makaoa) India EU SAD Indonezija Brazil Pakistan Bangladeš Nigerija Rusija Japan Meksiko Filipini Vijetnam Njemačka Stanovništvo 1.39% 4.2.000 1.145. ono može biti kočnica ekonomskog razvoja. Površina EU poslije zadnjeg proširenja iznosi 4.688.843. Jer. već ostvarenim dohotkom po stanovniku.3% 2. U nekim istorijskim periodima.4% 2. treba reći da je sudbina nekih budućih integracija ipak vezana i za broj stanovnika tih zemalja. Pored ekonomskog značaja.924. a za Njemačku za decembar 2008.460 86.849.270 229.1. Tako je npr.82% 2. koliko god to zvučalo antievropski. Tako je i u okvirima EU. ali je važnije od toga da evropska administracija daje sve veći 35 .709. Kvalitet ekonomskog prostora se ne meri samo ukupnim. važna geopolitička komponenta itd. Činjenica je da se evropsko tržište kontinuirano širi.21% Izvor: EUROSTAT i Wikipedija (Podaci za EU se odnose na januar 2009. broj stanovnika već sada za oko 200 miliona veći u odnosu na SAD.1% 1.28% 1. koji direktno zavisi od veličine populacije. pa su makroekonomske analize vezane i za demografske promjene.170.45% 2.325. u drugim faktor rasta a u trećem može predstavljati prepreku integracijama.64% 1.355 190. ne samo u plasmanu proizvoda i usluga.174. god.095 82.673.19% 2.88% 1.740. god.300 305.329. Tabela 3.000 % svjetske populacije 19.94% 7.375 93.631.137.235. Uz sjevernoameričko i azijsko tržište. Gustina naseljenosti je 115 stanovnika po kvadratnom kilometru.765.53% 3.3.66% 16.660 148.39% 1. ili koncentraciji industrijskih kapaciteta. EU27 je reprezent najrazvijenijeg dijela sjvetske ekonomije i najveće svjetsko tržište. stanovništvo je faktor privlačenja investiija. Ovo joj omogućava korišćenje pozicija velikog tržišta.500 155. Ovo objašnjava neke dileme i kontroverze sa kojima se Unija suočava pri donošenju odluka o budućim proširenjima.077.

Mnoge ekonomske aktivnosti nisu zabilježene zato što ne postoje metode njihove valorizacije. 2004.3. Makedonija. 93-160. egzaktno utvrditi. Velika Britanija i Njemačka. Zato će se stanovništvo EU povećati i steći prednost u odnosu na visokorazvijena tržišta SAD i Japana. gotovo nemoguće. god. Srbija.. Kako nema moratorijuma na evropska širenja. Ne smiju se zanemariti interesi zemalja bivšeg Sovjetskog Saveza. Holandiji i dr. što dodatno jača poziciju i ulogu EU na globalnom planu. 62 Ovo je nezaobilazno štivo iz makroekonomije.2. Sve ovo ukazuje na kompleksnost problema izračunavanja ovog makroekonomskog agregata. kojih se bivše socijalističke zemlje ne mogu brzo riješiti. drugi predstavlja sumu dodatih vrijednosti koje su stvorene na određenom području u određeno 62 vrijeme. Jedan je suma svih finalnih prodaja koje se obave u određenom vremenskom periodu. Ulaskom velikog broja zemalja poslije 2004. 20-22. U teoriji i praksi se pojavljuju tri načina njegovog obračuna. NAFTA. broj stanovnika raste a makroekonomska stabilnost se bitnije ne narušava. Crna Gora i Albanija očekuju prijem ili ubrzanje pregovora o pristupanju. Italiji i Španiji živi 80% stanovništva. Ima i drugih momenata. CLDS. dok treći predstavlja sumu faktorskih dohodaka zarađenih u privrednim aktivnostima. Razlog je u tome. riječ je o problemima tranzicionog karaktera. god. treba ukazati i na to da je vrijednost društvenog proizvoda EU analitički uporebljiva za komparativne analize sa ostalim svjetskim blokovima ili ekonomijama velikih zemalja. Naprijed . Oko 70% stanovnika Unije živi u 6 najvećih država. italijanski društveni proizvod. Sjeverozapadne Afrike i dr. realno je očekivati da se razlika u korist Unije još više poveća. I u ostalim zemljama ima neregistrovanog outputa. str. Makroekonomija: evropski udžbenik. na bogate i siromašnije zemlje itd. taj omjer se smanjio. Unija se širi.. kao što su OPEC. Hrvatska. prema religijskoj odrenici. Beograd. Francuskoj. Velikoj Britaniji. 36 . god. Očuvanje životne sredine je važan segment valorizacije ekonomskih aktivnosti.). Rezultati na tom polju su evidentni. u Njemačkoj. Turska. Tabela 3. Konačno. Afrička unija i dr. Međutim. Vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. važnih za integralno sagledavanje realne vrijednosti proizvodnje na određenoj teritoriji. Društveni proizvod Društveni bruto proizvod je BDP je najvažniji makroekonomski agregat. Kada se izračunava vrijednost društvenog proizvoda. Uvod u analizu nacionalnog dohotka i bogatstva. velikim i malim državama. god. "sive ekonomije" ili ekonomije domaćinstva. 61 3. 2 najgušće je naseljena Malta sa oko 1280 st/km (zbog male površine ove zemlje). Najnaseljenije zemlje EU su 2 Holandija. Izračunavanje agregata postaje sporno i zbog šteta i troškova zagađenja ili devastacije životne sredine. dok Finska sa 17 st/km spada u nenaseljene zemlje. Situacija u EU je dodatno otežana zbog toga što ovu fazu postojanja prate izražene ekonomske i socijalne razlike samih članica. zbog uticaja sive ekonomije povećan za čak 12%. Uglavnom. Ova širenja i već uspostavljeni odnosi neminovno vode saradnji sa drugim integracijama. Portugalu i Španiji. god. Belgija. Sve do proširenja 2004. što statističke metode ne obuhvataju proizvode i usluge tzv. treba znati da ih je teško. koji je do prije nekoliko decenija bio zamenaren. Zato EU ulaže napore da zajedničkim kohezionim politikama prevlada brojne slabosti koje prate novoprimljene članice. 1967. str. Tako je 1987. problemima u sektoru ekologije i sl. Kao država. agregatno i po stanovniku za EU i njene članice (za 2007. Stalna širenja zemljama koje su ekonomski slabije od prosjeka Zajednice unose probleme koji se manifestuju u neprijavljivanju svih prihoda. Od starijih autora sa prostora bivše SFRJ vidjeti u: Vinski Ivo.značaj dinamici i intenzitetu procesa širenja. nacionalnog dohotka i ostalih agregata. god. Zagreb. Predpristupne mjere EU daju rezultate. SAD i Japan ukupno imaju manje stanovnika od EU. prikazuje vrijednosti GDP. a posebno u Grčkoj. Najveća gustina naseljenosti je duž teritorije između Londona i Milana. 61 Stanovništvo Unije se analitički može grupisati prema različitim faktorima: starim i novim. BiH. problemi nisu imanentni samo novim članicama. te Belgiji.

067 155.086 21. Ekonomije tih zemalja su na nivou ili iznad prosjeka EU i u nivou relativne razvijenosti.200 19. No.300 11. struktura privrede i drugi faktori.473 32. Švedske.000 29.684 313.700 35.800 % prosjeka GDP EU27 per capita 100% 115% 118% 108% 99% 104% 132% 60% 118% 120% 96% 124% 44% 76% 81% 117% 62% 143% 115% 70% 39% 60% 90% 55% 258% 65% 92% 78% 37 .100 29.200 22. privrede članica EU nisu jednako dinamične.700 30.400 15.100 24.800 15. Belgije i Fiske su relativno razvijenije u odnosu na prosjek EU.200 24.300 23. prikazuje dinamiku društvenog proizvoda po karakterističnim periodima i relativnu razvijenost članica (na osnovu pps metode) za 2000.200 33.887 272.506.000 20. GDP 12. I sama Zajednica preko zajedničkih politika nastoji ubrzati rast u slabije razvijenim zemljama. Ekonomije Austrije.200 16.362 76. Britanija 3 Francuska 4 Italija 5 Španija 6 Holandija 7 Poljska 8 Belgija 9 Švedska 10 Grčka 11 Austrija 12 Rumunija 13 Portugalija 14 Češka Republika 15 Danska 16 Mađarska 17 Irska 18 Finska 19 Slovačka 20 Bugarska 21 Litvanija 22 Slovenija 23 Latvia 24 Luxemburg 25 Estonia 26 Kipar 27 Malta Izvor: EUROSTAT U apsolutnom iznosu.964 2.807 553.300 31.334 95.000 17.277 1.181 GDP per capita 25.814 51.900 26.185 260.Tabela 3.3. agregatno i per capita (u milionima evra) i relativno (u%) Države članice EU 1 Njemačka 2 V.736 284.400 29.660 18.712 241.900 29.100 29. prihodu EU27 najviše doprinose ekonomije Njemačke.193.390. god.683 1.214 163.800 64.900 16.300 19.252 527.666 1. Velike Britanije. Francuske. Holandije.118 46.501 8.261 153. Na to utiču dostignuti nivo razvoja.259 210. Bugarska i Rumunija imaju najmanji društveni proizvod po stanovniku na nivou EU27.489 31.726.902 201.163 1.802.700 9.: GDP. Irske.700 27.2.486 160. Italije i Španije.489. Tabela 3.800 13.

što potvrđuje uspješnu implementaciju zajedničkih.9 Litvanija 5. 1.7 5.1 2.4 1.4 4.6 9.1 Švedska 3. DG ECFIN.6 73.0 127.0 SAD 2. i posebno. Konačno.8 1.1 1. Generalno.1 145.9 Italija 2.7 2.3.4 Portugal 3.3 Francuska 2. 38 .3 68.0 Danska 2.4 1.8 101.3 2.8 279.7 3. tj.5 64. kako EU.9 81.3 6.4 1.1 77.6 Češka R.8 2.2 9.2 0.8 4.9 Kipar 3.4 91.5 9.8 98.7 1.5 90.3 Latvija 7.6 V.2 154.4 5.1 1.1 6. Drugo.2 37.6 114.2 3. kohezionih politika.7 1.2 Poljska 4.6 Njemačka 1. Tabela 3.0 118. korigovanim standardom kupovne moći.Tabela 3.9 0.1 2.0 Grčka 3.9 10.4 40.4 6.5 100.3 131.7 4.5 1. Izvor: AMECO database (Annual Macro Economic Data) – European Commission.6 1.7 Belgija 2.2 Mađarska 4.0 2. Sve navedeno utiče i na rast produktivnosti.0 Estonija 7.2 4.0 0.0 1.1 1.7 2.3 Napomena: GDP per capita je mjeren po cijenama 2000.3 0.4 4.3 2.2 1. tako i njenih članica.4 1.9 Bugarska 3.1 Španija 3.0 123.1 3.1 3.0 104.0 118.7 8.4.Britanija 2.2 Slovačka 2.4 Finska 4. god.6 2.4 3. stope rasta manje razvijenih zemalja EU su više od prosjeka.7 6. u posmatranim periodima EU ima veće stope rasta od SAD. stope na nivou razvijenih zemalja su stabilne.6 10.9 3. ali ne i najviše u Zajednici.6 54. prikazuje dugoročne pokazatelje produktivnosti i stanje u 2007.5 2.1 Holandija 3.: Stope rasta i GDP per kapita Prosječni godišnji rast GDP per capita GDP per capita za 2007 (EU27=100) 1996-2001 2001-2006 2007 Austrija 2.9 2.4 124. Nivo GDP per capita u odnosu na EU (posljednja kolona) je izračunat primjenom pps (purchasing power standard).7 1.4 3.3 Slovenija 4.6 110. god.3 7.1 Irska 7.3 3.9 57.0 5.2 6.7 117.2 Malta 2.6 Rumunija -0.4 59.3 71.8 EU27 2.8 Luksemburg 5.

8 34.0 110.8 1.2 107.7 4. Danska Estonija Finska Francuska Njemačka Grčka Mađarska Irska Italija Latvija Litvanija Luksemburg Malta Holandija Poljska Portugal Rumunija Slovačka Slovenija Španija Švedska V.4 119.3 1.6 2.2 n/r 69.0 130.4 131.5 2.3 0.7 112. Izvor: EUROSTAT.2 1.4 123.0 107. odnosno standarda kupovne moći.2 182.8 103.0 1. 39 .5 2.9 1.3 0.4 5.0 6.9 59. Britanija EU25 EU27 SAD 1.5 3.6 84.2 0.5 1.4 8.3 1.4 49.1 1.3 1.4 2. nivo GDP po zaposlenom (ppe za 2007) i nivo GDP po radnom satu (phw za 2007) Rast prosječne godišnje GDP (ppe) GDP (phw) produktivnosti rada po 2007 2007 zaposlenom (EU27=100 (EU25=100 19962001) ) 2007 2001 2006 Austrija Belgija Bugarska Kipar Češka Rep.8 1.5 113.7 1.4 1.4 1.1 107.6 105. 50/2009.4.2 1.6 60.9 94.0 2.5 6.9 5.6 2. kalkulisani su na osnovu pps (purchasing power standard). Podaci iz prethodne tabele nedvosmisleno pokazuju da zemlje osnivači i najveće evropske ekonomije imaju najviši dostignuti nivo produktivnosti rada (mjereno prema dvjema prikazanim analitičkim metodama).6 0.8 0.8 4.6 0.4 3.2 0.6 3.1 0.6 1.0 53.9 100.8 85.3 77.7 5.3 115. god.1 61. za SAD i Rumuniju nisu raspoloživi.1 4.0 0.4 68.7 1.5 4.1 3.2 1.3 90.6 0.7 6.2 3.6 106.2 1.1 113.8 135.9 45.4 40.7 0.1 129.1 3. Relativni nivoi GDP po zaposlenom i po času rada.5 2.6 112.7 73.8 1.4 1.1 1.1 1.2 107.6 0.1 79.9 133.9 60.2 35.0 1.3 2.5 76.1 3.4 100.0 120.1 67.5 113. god.0 3.7 8.6 6.4 2.7 62.: Rast realne produktivnosti po zaposlenom.1 1. april 2009.9 6.2 1.8 0.0 142.0 7.9 1.6 2.0 2.0 3.3 1.7 1. News release.6 1.Tabela 3.3 51.6 6.7 102.0 n/r n/r Napomena: Podaci za produktivnost po radnom času u 2007.0 6.6 73.6 85.1 1.5 1.0 1.9 3.2 4.3 99.6 1.3 54. Euroindicators.6 1.9 1.5 180.4 74.2 2.9 2.4 108.

industrija. agregatnih troškova. god.. posebno u sferama potrošnje i investicija. U tabeli 3. Euroindicators. News release. Evrozoni i glavnim partnerima (milijarde evra) GDP EA15 EU27 2 287 3 071 86 : 37 58 616 4 45 62 273 485 389 4 6 8 Finalna potrošnja 1 299 1 776 46 : 19 28 350 2 22 44 155 281 231 3 3 5 Javna potrošnja 476 651 Fiksni kapital 483 634 Promjene zaliha 18 9 1 : 1 4 -1 1 -1 3 Domaća tražnja 2 275 3 070 88 : 35 57 585 4 38 67 285 499 391 5 6 9 Izvoz 897 1 208 76 : 26 30 276 3 37 13 67 121 106 2 2 4 Uvoz 885 1 207 77 : 25 29 245 3 31 19 79 135 109 2 3 6 40 Belgija Bugarska Češka Rep. Tabela 3. Iz ove podjele su vidljive osnovne tendencije. proizvo n. uslug Dru no Indus Građ na. manje razvijene privrede imaju više stope produktivnosti rada. april 2009. No. Poljo umanj. u EU27. Poljoprivreda ima nisko učešće u stvaranju društvenog proizvoda EU.Drugo. god. kada je riječ o sektorskim doprinosima stvaranju društvenog proizvoda u 2008. što se može objasniti povoljnim uticajem zajedničkih politika EU. 50/2009.: Vrijednost GDP.5.5. god. Ostvareni društveni proizvod se može posmatrati i preko agregata potrošnje. trgovina. poslo uslu a narst ort. god. stanje u Evrozoni i E27 je prikazano u tabeli 3. Izvor: EUROSTAT. Ali. Vidljivo je da su finansijske usluge i poslovne aktivnosti. Tabela 3.: GDP i sektorski doprinosi za IV kvartal 2008. ali i pozitivnim efektima blagostanja velikog evropskog tržišta. uvoza i izvoza za IV kvartal 2008. u EU27 i Evrozoni (u milijardama evra) Finan Porezi Ukup Trgovi sij.6. što govori o industrijskoj i trgovinskoj orijentaciji evropske privrede. pa je stanje pojedinih ekonomija heterogeno. prikazani su konstituenti GDP EU27 i Evrozone iz ugla ukupne potrošnje (IV kvartal 2008. ener P edai na ge vrijed komu vne vo gija ribar. de nosti EA 15 EU 27 2 288 3 071 36 49 392 525 133 179 427 581 594 787 471 630 2 053 2 751 235 319 Napomena: podaci u tabeli zaokruženi na prvi veći broj. energetika. god. članice EU imaju različitu privrednu strukturu. za ge dodat transp e i trija i eviGD privr subv. Danska NJemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italia Kipar Litvanija Letonija Države članice EU 21 19 : : 8 9 16 12 114 117 1 1 8 8 10 12 54 76 114 105 80 78 1 1 1 2 2 2 . transport i komunikacije dominantne u stvaranju GDP i ukupno dodatoj vrijednosti.6. aktiv nik.).

GDP Kine je dva puta veći od Njemačkog. prije svega Njemačka. Posmatrano po članicama. Najčešće se koriste američki dolar i evro. ali Kina ima neuporedivo veći broj stanovnika.2 1. Proporcije po članicama su ujednačene. podaci u tabeli zaokruženi na prvi veći broj. izlažući ih njihovim fluktuacijama. Britanija : : : : : : 5 5 1 25 20 19 0. Grafikon 3. Ipak. u stvaranju ukupnog proizvoda najviše učestvuju velike industrijske zemlje. vidljivo je da je domaća tražnja američke ekonomije veća od GDP (što je opštepoznata činjenica). preko milijardu dnevno).). Odnosno. Velika Britanija. Kada je riječ o SAD.Luxemburg Mađarska Malta Holandija Austria Poljska Portugal Rumunija Slovenija Slovačka FIinska Švedska V.9 69 38 53 28 : 5 10 24 : 279 41 .4 150 70 85 41 : 9 17 46 : 426 : 13 0. Međunarodne komparacije GDP se vrše u eminentnim svjetskim valutama. Korišćenje drugih valuta te obračune čini zavisnim od kretanja valutnih kurseva. Španija.7: BDP per kapita u američkim dolarima (2007) : 25 1. dok su uvoz i izvoz skoro ujednačeni (uz blagi suficit).4 1 1 38 30 1 138 108 96 13 16 1 67 42 38 15 19 : 89 33 35 9 9 45 12 16 : : : : : : 2 3 9 6 6 3 4 1 18 13 13 11 10 -1 44 18 17 : : : : : : 97 68 -3 440 122 134 Glavni partneri SAD 2 694 1 883 455 465 -7 2 797 327 431 Japan 982 574 186 223 8 991 146 154 Osim za Maltu. Iz tabele je vidljivo da spoljnotrgovinski deficit SAD samo u ovom kvatralu prelazi 100 milijardi evra (dakle. Iz tabele se vidi da je lična potrošnja u EU27 i Evrozoni nešto veća od polovine GDP.7. otvaraju se dileme: da li je Kina razvijenija od Njemačke ili Iran od Holandije (koja prema vrijednosti GDP nije među prvih 15 zemalja svijeta)? Odgovor na oba pitanja je negativan. Jer. što proizilazi iz uticaja zajedničkih politika. Zato se uvodi pokazatelj razvijenosti zemlje u vidu GDP po glavi stanovnika ili GDP per kapita. ali i sličnog pristupa u kreiranju makroekonomske politike. ukoliko se ovaj problem posmatra drugačije.3 0. Stanje u Japanu je slično kao i u EU27 i EA15. Dijeljenjem GDP sa brojem stanovnika neke zemlje dobija se GDP per kapita (grafikon 3. Ukupna tražnja je skoro izjednačena sa GDP. Francuska. ove analize se vrše na per kapita osnovi. Simbol (:) označava da podaci nisu dostupni. Italija.

što ukazuje na važnost privrednog rasta. 64 Vidjeti opet: Vinski Ivo. na zajedničkom tržištu. Toga su svjesni i relevantni faktori EU. One su privremeno prouzrokovale nižu stopu rasta GDP per kapita EU jer su sa svojih. Osnovi makroekonomije. Francuska i Velika Britanija. evropske zemlje koje još uvek ne žele pristupiti evropskim integracijama. god. što utiče na pad prosječnih pokazatelja Zajednice. 42 63 . koji prate dugoročne pozitivne strukturne 64 promjene. Zagreb. imaju visoke dohotke per kapita. Poslije velikih priključenja. ključni faktor rasta i stabilnosti. José Antonio Ocampo.. evroplaneri vrše programirani prijem u Zajednicu. Shari Spiegel. Tako su npr. Zagreb. Isto tako. ali je važno i zbog uloge konzumenta na velikom tržištu. Ekonomski fakultet. Macroeconomics. 1967. Pripajanje bilo koje zemlje regionalnoj aglomeraciji nije jednostavna misija. stope rasta Njemačke. posebno zbog enormne eksploatacije neobnovljivih proizvodnih faktora i devastacije životne sredine. specijalizovane za usluge u bankarskom sektoru ostvaruju enormno visok društveni proizvod po stanovniku. što se dogodilo i prilikom poslednjeg (prijem Bugarske i Rumunije). ili u Vinski Ivo. Oxford. sve dok ekonomski ne ojačaju do nivoa. god. Kao važan faktor agregatne proizvodnje i potrošnje. Makroekonomija: evropski udžbenik. Ovo se manifestuje u periodima poslije prijema. Osnivači su gotovo izjednačeni u nivou društvenog proizvoda per kapita. situacija se tek kasnije koriguje u pozitivnom smjeru. 65 Ovo je česta makroekonomska problematika. Models for Dynamic Macroeconomics. tehnički progres. No. 2004. u EU unijele relativno mali domaći proizvod. približno 30 miliona stanovnika. tražnju. kada im komunitarna pomoć nije potrebna. zemlje koje ulaze u EU "unose" niži nivo dohotka. Privredni rast. dok u drugim slučajevima predstavlja signal ozbiljnih ekonomskih problema. Naprijed. štiteći dostignuti nivo razvoja i makroekonomsku stabilnost. stanovništvo je važan. Nekada se objašnjavaju niskom kupovnom moći (posebno novoprimljenih članica). 2008. Ipak. bez obzira na brigu o stabilnosti cijena (posebno ECB) postoje izraženi cjenovni dispariteti. Evropska administracija dobro prepoznaje da je u novoprimljenim zemljama dohodak potcijenjen zbog visokog procenta sive ekonomije. subvencija ili konrtibucija. Širenje tržišta je važno zbog rasta stanovništva kao faktora proizvodnje. Manje zemlje. sa snažnim uticajem na tržište rada. prije svega. Ricardo Ffrench-Davis. Ovaj autor je privredni rast upoređivao sa drvetom koje raste. Liberalization and Development. Uvod u analizu nacionalnog dohotka i bogatstva.Iz prezentiranih podataka se vidi da zemlje osnivači imaju visoke. Ivo Vinski je zastupao stav da rast postoji samo ako postoje dugoročni trendovi pozitivnih stopa rasta GDP. Inače. dolazi i do promjena tzv.. i Fabio-Cesare Bagliano and Giuseppe Bertola. Makroekonomska stabilnost je imperativ ekonomske politike EU. Dakle. Beograd. CID. o Norveškoj i Švajcarskoj. i relativne cijene proizvoda su mnogo niže u ovim zemljama u odnosu na prosječne cijene na nivou EU. Ova komparacija odgovara privredama koje se razvijaju na osnovu rasta tehničkog progresa (što evropska privreda sigurno jeste). inflaciju itd. 2006. rast je sintetički pokazatelj stanja i kondicije određene ekonomije ili šireg ekonomskog prostora. Ista situacija je i kod prevladavanja prepreka ulaska u Evrozonu. 2004. 1967. Vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. Drugo. a literatura brojna i temeljna. Stope rasta među zemljama sličnih društvenih i geopolitičkih karakteristika su ujednačene i ne 65 odstupaju mnogo od njihovog prosječnog trenda. Jer. Dalje. god. Ovo može izazivati i političke turbulencije u institucijama EU i narušiti 63 komunitarnu koheziju i ekonomsku stabilnost.. "pragova" mnogih internih obračuna. O nekim njenim aspektima vidjeti u: Joseph Stiglitz. Deepak Nayyar. On je smatrao da razvoj podrazumijeva rast. a zemlje koje su tek pristupile EU niže per kapita nivoe dohotka. Austrije ili Velike Britanije uglavnom ujednačene. Momir Jakšić. Pored brojnih posljedica ovih integracija. Često se čuje da neke azijske zemlje ostvaruju natprosječne stope rasta i to govori da se te ekonomije nalaze u fazi uzleta. a posebno politički i ekonomski najjače države Njemačka. Uvod u analizu nacionalnog dohotka i bogatstva. poslije širenja dolazi do neznatnog pada ostvarenog društvenog proizvoda per kapita EU. i uz energiju. Oxford Univrsity Press. dok je privredni razvoj prikazao kao drvo kultivisano ljudskom rukom. Stability with Growth. Zato je predviđena predpristupna pomoć i subvencije za lakše funkcionisanje kandidata i novoprimljenih zemalja. Beograd. cijenu nadnica. CLDS. što je slučaj i sa stopama rasta zemalja azijskog područja ili tranzicionih zemalja. kao Luksemburg. konkurenciju. Naprijed . Rast determinišu realne stope rasta GDP u određenom vremenskom periodu (obično godina dana). Oxford Univrsity Press. Oxford. god. Riječ je. ubrzani rast nekada može biti i problematičan.

8 3. U tome je posebno važna uloga Njemačke.8. te privući evropske i svjetske investicije.0 1.3 3.1 4.8 4.6 2.3 5. Indije i Brazila. Zato EU mora (ona to već i čini) da stabilizuje i poveća stope rasta.0 Nove članice: stope rasta GDP Zemlje članice Bugarska Kipar Češka Estonija Mađarska Letonija Litvanija Malta Poljska Rumunija Slovačka Slovenija % rasta GDP 2004 2005 2006 2007 5. Konačno.Unija kao regionalna integracija žrtvuje značajan tekući dohodak za kontinuirano i efikasno širenje i razvoj zajedničkog evropskog tržišta.1 4.0 1. Enormno visok rast ukupne proizvodnje ostvaruju baltičke zemlje.4 4.1 5.2 7.6 3. utiče na lični standard i stvara pretpostavke za stabilnu makroekonomsku situaciju i u budućnosti. Italije i Francuske.7 3.8 1.7 0.4 3. konkurentniju ekonomiju koja sjedinjena dominira u svijetu.1 1.0 2.6 1.6 7.0 5.9 4. Samo takvim pristupom.1 3.4 2.8 Izvor: EUROSTAT i Wikipedija. i istočnoevropskih zemalja koje su tek postale punopravni članovi EU.2 6. U tabeli 3.3 10. To je potpuno razumljivo kada postoje razlike dostignutog stepena razvoja zemalja osnivača.8 1.5 6.3 3. posebno Letonija sa oko 10%. evrooptimisti su znali da veliko tržište omogućava političku i vojnu prednost.2 8.5 5.1 9.9 1. O kolikom rastu je reč.6 3.7 8.5 4. Uz nesporne efekte velikog tržišta.6 1.0 2.5 3. Ukupan GDP EU kontinuirano raste.8 2.8 2. tranzicione zemlje mogu iskoristiti očigledne prednosti i veliku ponudu kvalitetne i jeftine radne snage.0 1. kao fenomen u visini privrednog rasta poslednje dvije decenije ostvarila privredni rast od oko 9%. 43 .2 11.5 6.0 3.3 1.8 2.6 6.9 8.9 4.5 4.9 4. učešće EU u ukupnoj svjetskoj proizvodnji je u blagom relativnom padu zbog nadiranja novih ekonomskih kolosa: Kine.3 4.9 6.1 2.4 2. jakih imperijalnih država. ali i Velike Britanije. Iz tabele je vidljivo da deset novoprimljenih država ima viši prosječan rast u odnosu na većinu starih članica.7 2. Ove zemlje utiču na promjene odnosa u svjetskoj globalnoj ekonomiji.1 7.5 3.8 4.4 2. Stope rasta.5 6.9 1.7 6.7 2.7 3.0 5. te većih i razvijenijih privreda novoprimljenih zemalja. Većina novih zemalja ima visoke stope rasta. Ovo je dokaz da se male zemlje ulaskom u evropske integracije relativno brzo prestrukturiraju i postižu zavidne ekonomske rezultate.5 5. utičući tako da njihove stope rasta budu dugoročno stabilne.2 3.0 9. nastanak Unije je motivisan ekonomskim koristima i njen opstanak u budućnosti će u potpunosti zavisiti upravo od njih.7 6.5 6. ali se to povećanje "topi" zbog relativno malog broja stanovnika tih zemalja ili niske osnovice njihovog agregatnog GDP.0 9.9 3. Danas.1 7.: Stope rasta GDP EU27 (u %) EU15: stope rasta GDP Zemlje članice Austrija Belgija Danska Finska Francuska Njemačka Grčka Irska Italija Luksemburg Holandija Portugal Španija Švedska % rasta GDP 2005 2006 2007 2008 2. Tabela 3. ali prije svega.3 3.8 3.4 8. govori podatak. vode umjerenu i stimulativnu poresku politiku i provode strukturnu politiku koja ih u kratkom roku orijentiše prema izvozu.3 2.7 1.5 0.2 5.0 2.7 5.9 4. Treba naglasiti da se stope rasta kreću oko trendova koje diktiraju najrazvijenije članice.4 3.8.3 4.5 3.5 2.7 5.8 5.1 2.0 3.9 2.0 6. Ta pozicija donosi više prihoda evropskim kompanijama i njenim građanima. Međutim.3 EU Evrozona 2. mjerene povećanjem GDP u EU su veoma heterogene. s jedne strane. da je Kina. i decenijama prije. prikazane su stope rasta za EU27.6 1.3 2. vlade članica se zalažu za stabilnu monetarnu politiku.8 3.4 7.4 2.6 -1.5 1.5 1.2 2.5 Velika Britanija 1.6 3.5 3. usaglašenu sa pravilima EMU i ECB.2 2.0 1.9 4.9 0.0 2.

4 17. imale višu unflaciju u odnosu na ciljane i ostvarene stope za nivo EU. Tabela 3. Ovako visoke stope inflacije objašnjava činjenica da se radi o siromašnijim zemljama EU.4% u Letoniji. 1980.4 Iz tabele se vidi da su najniži aprilski rast cijena imale Holandija 1. god. Investicije i društvena reprodukcija. te zemlje bi i u normalnim okolnostima. Neki ekonomisti smatraju da je niska inflacija čak i poželjna.7 11. Tako se npr. na opšti rast cijena najviše su uticale cijene naftnih derivata.3%. Inflacija komparira trenutni nivo cijena sa cijenama koje su bile u nekom prehodnom trenutku ili periodu.5 2. 44 . U normalnim makroekonomskim okolnostima inflacija je povezana sa fazama privrednih ciklusa. što se može ocijeniti kao visok.5% i Njemačka 2. Portugal 2. jer preko investicija utiče na privredni rast. U razvijenim privredama inflacija ima tolerantan nivo kada se kreće u intervalu 04% na godišnjem nivou. Inače. koje ne bi pratio enorman rast cijena energije i poljoprivrednih proizvoda. 1977. mlijeka.9 13.6%.6 3.7 2.0 3. Ako se zna da Holandija i Portugal imaju razvijenu vlastitu poljoprivrednu proizvodnju.10.3 Država V. mogli bi se naći razlozi koji amortizuju viši rast cijena u ovim zemljama. Slijedeća grupa su zemlje u tranziciji. naučna i stručna građa o inflaciji je veoma bogata. Informator. nivou GDP i broju stanovnika. Uvod u analizu i planiranje investicija.3 4.3 3. koje nisu akumulirale značajnije rezerve za amortizaciju globalnih poremećaja u sektoru cijena i zato što im industrije još nisu strukturno transformisane. dok su npr.4 3.8%.2 4. a time i na povećanje zaposlenosti.3 6.3. na bazi prosjeka godišnjih. god. i u: Mijo Sekulić i Dragomir Vojnić. Ove analize se uglavnom odnose na dugoročne i 66 Vidjeti u: Vojnić Dragomir.: Inflacija u aprilu 2008. nego i na globalnom nivou.7%. cijene prehrambenih proizvoda su rasle po stopi od 6%. Dakle. tako i po njihovoj privrednoj strukturi.7% u Češkoj Republici. Zagreb.3 3. U tom periodu već je postojala zabrinutost zbog opšteg rasta cijena. žitarica. dakle području korišćenja evra kao zajedničke valute. dok je Njemačka vodeća industrijska zemlja. Ne treba zanemariti da je visoka inflacija u nekim zemljama prouzrokovana bržim privrednim rastom u odnosu na prosjek EU. Metode obračuna inflacije koriste i indekse cijena na malo. dolazi do procesa koji djeluju na rast cijena. najčešće govori o inflaciji u odnosu na isti period prethodne godine. indekse cijena proizvođača itd. Za početak. do 17. jaja i drugih prehrambenih proizvoda. Informator. hljeba. Zagreb. Inflacija Stopa inflacije je prosječna promjena (rast) nivoa cijena. god. troškovi prevoza (čije cijene uglavnom zavise od rasta cijena nafte) rasli po stopi od 4. prezentirana je inflacija tokom aprila 2008.2 3. Riječ je o heterogenoj grupi zemalja. ali se njeno kretanje može izraziti i na mjesečnom nivou. U EMU. Podgrijavanjem tražnje u ovim zemljama. Britanija Švedska Danska Slovačka Poljska Češka Mađarska Rumunija Litvanija Bugarska Letonija Stopa inflacije 3. Ova situacija bi se mogla objasniti činjenicom da se inflatorna spirala počela formirati zbog visokog rasta cijena energije i poljoprivrednih proizvoda.7 6. uz strukturne promjene u različitim sektorima (privredi posebno). koje bilježe inflaciju od 6.8 8. kako po veličini.10.7 4.4 3. U mnogim zemljama EU27 zabilježena je inflacija od 3. Ovu tezu (koja je u stvari izvedena iz teorije Filipsove 66 krive) zastupao je Dragomir Vojnić. ne samo u zemljama EU.0 do 4.4.1 4. Analitički. tromjesečnih ili drugih perioda itd. god. što je vidljivo iz tabele 3.6 4. Sve se to odrazilo na opšti nivo cijena u EU na početku II kvartala 2008. za EU27 (u %) Država Holandija Portugal Njemačka Island Finska Francuska Italija Belgija Estonija Kipar Luksemburg Izvor: EUROSTAT Stopa inflacije 1. god. ali još uvijek podnošljiv nivo opšteg rasta cijena.

god. god. Ipak. da među članicama Zajednice (u posmatranom periodu) postoje razlike u dugoročnim trendovima nivoa cijena. Grafikon 3. došlo do visokog rasta cijena. cjenovna stabilnost na nivou cijelog ekonomskog prostora je zadovoljavajuća. 50/2009. News release. Dugoročno. inflacija u EU je bila stabilna i kretala se u rasponu od 2-2. april 2009. U tabeli 3.srednjoročne stope inflacije u EU. Tursku i Island. su prikazane stope inflacije za zemlje EU.11. god. Na to su uticale mnoge mjere.: Kretanja dugoročne inflacije Izvor: Izvor: EUROSTAT. Kretanja dugoročne inflacije u EU prikazuje grafikon 3. i početkom 2009.11. ali je neophodno posebno izdvojiti doprinos i ulogu ECB. Očigledno je. 45 . cijene spustile na do sada nezabilježen nivo. Euroindicators. Zatim je u 2008. O cjenovnoj stabilnosti zajedničkog tržišta brine i ECB. da bi se krajem 2008.12. o čemu će biti riječi u narednim poglavljima.5%.

0 1. Ovo donekle potvrđuje hipotezu o korelaciji inflacije i karaktera privrednih ciklusa.8 4.2 6.3 2.8 45.5 4.7 2.6 2.9 2.9 12.0 1.2 10.3 4.4 1.1 2.2 2.Tabela 3.4 25.0 2. 0 5.2 1. (u%) 200 200 200 200 200 200 200 200 0 1 2 3 4 5 6 7 Belgija 2.4 3.7 1.3 3.5 2.9 3. 2 2.3 2.0 6.2 Izvor: EUROSTAT Zbog poznatih događaja.6 2.8 3.0 2.6 2.3 1.5 4.6 1.1 6.5 2.1 2.9 2.6 7.8 3.2 3. 9 3.4 2.9 5.9 5.6 2.2 2.8 3.9 1.7 8.2 2.0 0.6 2.0 4.9 2.8 3.8 10.9 0.1 2.3 6.9 2. 6 3.1 3.9 -1.7 1.9 1.5 1.1 2.7 2.6 2.6 Bugarska 3 Češka Rep.8 2.4 15.6 1.5 0.4 1.3 1. 7.6 1.9 3.9 2.9 2. 5 7.9 1.5 3.7 3.9 3.2 6.3 10.9 3.3 1.6 1.4 1.7 2.6 3.8 2.0 4.0 7.3 0.7 2. god.6 4.9 2.1 2. 4 12.4 3.2 3. 8 3.1 9.3 5.3 4.8 0.6 1.4 4.7 3. 0 6.7 2.7 7.3 8.6 2.3 200 8 4. 3 5.7 2. Britanija Turska Island EU 2.1 2.7 1. god i I i II kvartala 2009. 5 8.9 4.9 1.4 2.8 1.3 2.0 3.3 47.3 3. 8 6.6 2.7 1.2 4.8 2.0 Danska Njemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italija Kipar Latvija Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Holandija Austrija Poljska Portugal Rumunija Slovenija Slovačka Finska Švedska V.1 1.1 2.2 2.7 3.0 2.9 2.3 1.1 4.4 34.3 2.3 1.7 22.0 6. koja sve više postaje deflatorna.2 2.8 1.6 10.1 1.7 7.3 2.2 3.5 1.7 7.6 2.3 1. 3 1.5 2.7 1.1 2. 3 11.4 2.3 2.0 1.8 10.7 3.5 1.7 1.7 1.9 1.0 3.12.8 2.9 3.2 56. 0 3.0 2.4 1.2 2.4 3.6 2.6 1.5 3.5 4.5 5.8 10.5 12.5 2.8 0.3 3.9 3.4 4. 2 4.6 4. 1 2.1 3.9 4.0 0.2 3.0 1.5 1.6 4.5 2.3 2.8 2. 7 8.9 5.5 11.8 2.8 53.0 10.3 2.0 3.9 6.3 15.6 3.3 3.0 2.3 9.1 5. O tome govore sektorska i nacionalna kratkoročna 46 .2 1.0 2.7 1. god. Na kratkoročne promjene inflacije uticala je globalna finansijska kriza.1 2.0 2.6 2.7 1. 1 5. dugoročne tendencije su se tokom III i IV kvartala 2008.2 1.2 1.1 6.: Inflacija po zemljama u periodu 2000-2008.7 1.4 2. iznenada promijenile.4 -0.6 1.2 4.3 3.4 7.4 9.0 3.7 2.2 2.0 1.4 5.8 4.3 0.6 2.8 2.4 2. 1 2.1 8.1 2.5 3.3 6. 1 4.9 1.5 2.9 3.2 2. 3.8 1.1 3.5 1.

4 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) 20.7 29.3 21.2 27.4 20.2 21.5 19. U slučaju S<I imamo situaciju da je privatni sektor neto dužnik.7 26.5 17.8 13. može se konstatovati da ona u dužem periodu ima ujednačeno učešće investicija u GDP.5 19. On se izračunava tako što se tržišna vrijednost instalisanog kapitala podijeli sa troškovima zamjene instalisanog kapitala.3 22.2 24.G) = (X .6 21.0 23.6 19.6 28. To ukazuje da su njene najrazvijenije nacionalne privrede već u zreloj razvojnoj fazi.0 25.2 23.0 20. da investicije mogu biti veće ili manje od štednje.7 22.3 18.7 22.9 18.3 20. firmama se isplati investiranje. Isto tako.5 19.0 18.5 31.13.5 20. Jedan je.4 21.4 21.0 20.0 18.Z) iz koje se izvodi više makroekonomskih zaključaka.2 20.2 20.6 25. U Tabeli 3.9 20.2 21.14. nema interesa za investicije i dolazi do dezinvestiranja.4 30.8 18. dok je za S>I privatni sektor neto štediša.9 22.Z) iz koje se vidi da su investicije jedan od osnovnih konstituenata GDP.6 20. vratimo se elementarnim strukturnim analizama investicija i GDP.3 21.2 23.0 22. Makroekonomija u sklopu investicija izučava tzv.0 26.2 28.9 2003 19.0 20.6 26.7 21.0 19.6 19. jedna od važnih dekompozicija Y ukazuje dovodi do stvaranja važne bilansne jednačine koja ukazuje na odnose između investicija i štednje: (S .4 19.4 20. princip akceleratora.7 27.5 20.2 18.0 21.8 19. što je za ovu fazu razvoja i nivo ekonomske razvijenosti i očekivano.0 24. tako da u slučaju ostalih nepromjenjenih okolnosti rast investicija iznad nivoa štednje može dovesti do rasta spoljnotrgovinskog deficita (X-Z). Već na prvi pogled.6 27.6 20. uključujući i prognoze (f) 1999 EU27 EU25 EU15 Belgija Bugarska Češka Rep.5 2005 20.8 18.9 20.5 18.3 2002 19.4 19.8 19.5.7 2006 2007 20. Dalje.7 23.3 17.7 20.4 2004 19.7 20.3 23.2 18.2 21.4 19.4 25.2 18.7 21.8 21.I) + (T .8 19. Zbog toga je neophodno prikazati osnovnu makroekonomsku jednačinu izračunavanja GDP: Y= C + I + G + (X .2 21.6 21.8 24.4 18.5 26.9 24. I obrnuto. Kada je Tobinov koeficijent veći od 1. a time i obim investicija.7 33.9 2009 19.7 28.0 21.2 2008 21.3. Tobinov koeficijent sublimira makroekonomske i mikroekonomske aspekte investiranja.7 19. za makroekonomsko sagledavanje investicija neophodno je uključiti i realnu kamatnu stopu.5 26.6 18.0 19. prikazani su podaci o učešću investicija na nivou EU (i za njene članice).9 27.3 29.8 21.7 15. Tabela 3. optimalni stok kapitala bez kojeg nije moguće odrediti optimalne odnose outputa i kapitala. Sve ovo utiče na spoljnu ravnotežu.6 21. 47 . Kada je riječ o EU.8 22.9 19. o čemu govori Tobinov 67 koeficijent q.6 19.4 24.8 20.5 19.4 20.7 20.3 17.7 21. Jedan od važnih pogleda na ovu materiju je Tobinov koeficijent q.2 28. za potpunu analizu investicija treba sagledati troškove kapitala i cijenu investicione opreme itd. No.0 21.5 31. Ona ima uticaj na cijene akcija i na ukupnu privrednu aktivnost.1 21.2 20.8 20.3 26.3 20.0 20.2 33.1 21.6 18.2 18. Danska Njemačka Estonia Irska Grčka Španija Francuska Italija 67 2000 20.5 23.6 19. Dalje.5 30. kada je manji od 1.3 24. to su već složene makroekonomske analize koje uključiju nivo amortizacije i tzv.9 31.0 19.8 20.8 19.3 18.3 18. Dakle. Investicije Makroekonomski aspekti investicija su važni za stabilnost svake privrede.6 29.3 22.1 : 24.3 2001 20.5 25.8 23.8 15.7 32.6 Agregatna privredna aktivnost može biti ključna determinanta mikroekonomske aktivnosti.1 19.0 19.9 19.5 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) 2010 19.2 21.6 22.6 20.5 26.3 22.2 20.3 29.5 19.9 18. oni ukazuju na stabilnost investicionog sektora evropske ekonomije.0 19.1 20.5 20.4 24.8 28.6 15.1 27.: Učešće ukupnih investicija u GDP (u%). No.

6 25.9 20.7 25.1 27.9 21.0 19.4 16.5 16.3 26.6 17.8 24.1 23.3 16.9 19.3 20.2 17. obzirom na prilagođavanje privredne strukture novim tržišnim zahtjevima.7 26. Britanija 17. 48 .9 17.0 16.8 26.5 24. posebno zbog mogućnosti angažovanja jeftinije radne snage.5 21.7 2009 22.0 23. Drugo.5 20.6 19.2 16.8 20. što je očekivano.6 25.0 24.3 22.7 2005 19.9 2006 2007 20.0 22.5 22.5 18.4 21.2 22.8 18.8 2002 18.9 16.9 23.8 23.8 22.9 23.0 19.9 24.0 17.5 18.6 23.0 16.8 18.7 18.6 20.7 28.4 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) Napomena: f=prognoza Izvor: EUROSTAT .7 25.8 20.5 26.4 18.6 22.7 26.1 22.1999 Kipar Latvia Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Holandija Austria Poljska Portugal Rumunija Slovenia Slovačka Finska Švedska V.9 19.0 27.4 22.0 21.6 24.2 17.2 15.1 18.9 21.6 26.4 22.investment Iz tabele se vidi da su investicije na nivou EU ravnomjerne.7 18.0 17.4 17.0 21.9 22.6 20.1 23.5 19.0 23.7 21.6 19.3 28.0 33. slabije razvijene zemlje imaju veće učešće investicija u GDP (Bugarska oko 29%.7 26.0 18.4 26. Na takvo stanje najviše utiču investiciona kretanja u najrazvijenijim i najvećim nacionalnim ekonomijama.5 16.2 23.7 19.1 22.8 18.7 24.0 20.2 16. Iz tabele ze može zaključiti da ukupne investicije iznose oko jedne petine GDP.2 20.3 26.8 2003 17.9 24.2 22.3 20.5 20.1 18.4 19.8 20.7 27.6 21.1 25.3 23.8 19.2 22.6 29.8 16.4 2004 19.7 2008 23.2 18.9 18.3 30.4 18.0 22.7 21.1 22.7 28.2 22. što se može smatrati za procenat koji egzistira u razvijenim i stabilnim ekonomijama.8 24.5 18.2 24.0 18.8 14.6 17.3 19.5 22.8 18.2 22.8 24.5 24.1 20.5 19.0 19.9 16.1 16.6 22.0 25.5 21.6 23.8 17.9 20.6 21.4 20.3 18.3 30. U ovim državama dolazi i do investiranja iz ostalih članica Unije.4 27.0 19.5 19.9 21.8 20.5 24.8 20.8 30.7 33.9 20.2 22.1 20.6 19. a Rumunija čak 32%).0 21.0 19.4 2000 17.4 31.5 17.4 16.0 22.5 22.0 17.2 18.6 18.5 24.3 21.6 32.7 25.0 24.5 23.0 18.2 21.4 17.6 21.8 31.1 2001 16.4 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) 2010 22.8 19.

2 4. stepen razvijenosti ili karakter državnog uređenja. str.1 5. integralni ruralni razvoj.1 8.0 8. Ona svakako zavisi od stanja u kojem se nacionalna privreda nalazi.4 4. str.8 9.4.5 6.7 4.6 4. kakva je upravo EU.3.5 4. tako i po intenzitetu. političke i šire društvene odnose u svakoj državi.6 7.: Dugoročne stope nezaposlenosti u EU.7 9. moglo bi se i pronaći neko opravdanje. segmenti socijalne 68 politike. The Economics of European Integration. Neke zajedničke politike EU u svojim osnovnim funkcijama imaju komponente koje pozitivno deluju na rješavanje problema nezaposlenosti.4 8.6 6. Oxford University Press.9 9.5 7. jer punu zaposlenost nije moguće ostvariti.3 5.9 18.6 7. Zbog toga je rešavanje problema zaposlenosti jedno od prvih u agendi svake ozbiljne nacionalne vlade.7 4.6 8.8 8.9 6.1 4. Kini.3 7.1 9.1 5. 49 .1 4.9 6. Ekonomska teorija nije eksplicitna u ocjeni.6 6.1 5. 354-374.2 7.. ili u Richard Baldwin & Charles Wyplosz.1 8.6 4. koja se stopa nezaposlenosti smatra prihvatljivom. Ovim problemom se bave sve vlade država članica i neke komunitarne institucije. Ekonomsko-socijalne posljedice nezaposlenosti degradiraju ekonomske. To se posebno odnosi na složene državne strukture.17.5 5. 2007. Faktori koji djeluju na njene promjene su različiti.9 3. očekuju se niže stope nezaposlenosti od uobičajenih.8 8.3 4.5 4. SAD i Japanu. Stopa nezaposlenosti je osnovni pokazatelj stanja u ovoj oblasti. .4 4. prikazani su podaci o nezaposlenosti u EU15 i EU27. 194-197. U tabeli 3. Međutim.4 4.5 3.7 68 O problemima nezaposlenosti vidjeti u: Mike Artis & Frederick Nixson.6.0 16. The Economics of the European Union.4 10. McGrawHill Education.2 7.9 7. bez obzira na njenu veličinu.6 6. Tabela 3.0 5.9 5.1 Belgija Bugarska Kipar Češka Republika Danska Estonija Finska Francuska Njemačka Grčka Mađarska Irska Italija Latvija Litvanija Luksemburg Malta Holandija Poljska 8. Zato se smatra da je u stabilnim ekonomskim okolnostima stopa nezaposlenosti od 5 do 8% prihvatljiva.6 8.7 9.17. Za vrijeme velikih ekonomskih kriza i viših stopa nezaposlenosti.1 5. Čadu ili Sjevernoj Koreji. predpristupni fondovi i druge mjere utiču na rast zaposlenosti.8 4.7 7. Kretanja nezaposlenosti u EU Nezaposlenost je ozbiljan problem svake nacionalne privrede. Takva situacija je i u EU.7 7.6 2.6 3.6 7.4 5.3 7. u fazi uzleta globalne ekonomije.6.2 4. ali i ekonomskih kretanja na globalnom nivou.0 8.1 6.1 4. SAD i Japan (u%) Mart Mart Mart Mart 2005 2006 2007 2008 Austrija 5. Policy and Anaiysis. Kanadi.5 4.5 9.3 7.8 9.2 5.9 7. Strukturna i regionalna politika. Nezaposlenost 3.3 6. Ona je negativna pojava i u Japanu.6 5. 2006.8 7.8 7.3 7..3 4. kako po smjeru.

2 9.7 7. ali je nezaposlenost još uvijek visoka.7 6. Kumulirano stanje je prenešeno u četvrti kvartal 2008.8 9.0 10.6 : 4.7 7.7 4. Dec. one su najveće Poljskoj i Slovačkoj.0 7.1 6.2 5.3 4.3 8.6 : 17. Stopa nezaposlenosti EU27 je veća od stope u EU15.9 7. 2009 8.3 Jan.7 8. Nezaposlenost u Francuskoj i Njemačkoj je oko 9%.9 6.4 5.1 6.1 7.4 8.9 7.4 6. god.2 6.3 3.0 10. Uzroci nezaposlenosti su veoma kompleksni i različiti od članice do članice. 2009 8.9 4.4 4.5 12.: Kratkoročne stope nezaposlenosti (sezonski prilagođene) Mart Sept.2 11.9 5.9 4.3 8.6 11.3 9.1 10.9 8.4 16.8 14.8 4.0 8.5 6.7 7.8 8. Ovo potvrđuje tezu da je EU15 ekonomski razvijenija u odnosu na EU27.8 8.6 13.3 7. u kojima je u prve tri godine posmatranog perioda zabilježena dvocifrena stopa nezaposlenosti.1 5.8 7.0 4.4 4. 2008 2008 2008 2008 2008 EA16 7.0 5.5 6.3 7.9 16.5 3.7 8. Nov.2 5.7 8. Istina.4 Febr.2 7.6 14.3 6. što je za EU27 i Evrozonu vidljivo iz tabele 3. Kada je riječ o stopama nezaposlenosti po članicama.6 5. na stanje nezaposlenosti u Zajednici utiče kriza svjetskih finansijskih tržišta.7 3.8 7. Britanija ima relativno nisku nezaposlenost od oko 5%.5 5.7 6.9 8.2 5.8 13. Ostale članice imaju heterogene stope nezaposlenosti.6 7.2 50 . a razvijene zemlje EU sa ostalim vidovima nezaposlenosti.1 7.3 4.2 7.unemployment Iz tabele se vidi da su stope nezaposlenosti u SAD znatno niže nego u EU. i u 2005.6 6.7 5. što je uticalo na nestabilnost evropske ekonomije. i 2006.0 6.4 : 15.1 6.1 3. Danska Njemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italija Kipar Latvija Litvanija Luksemburg Mađarska 6.6 5.4 3.2 4.7 7. što je očekivano.3 4.8 9.1 5.8 8.0 : 16.4 7. Japanska stopa nezaposlenosti je još niža.1 9.4 : 4. i prvi kvartal 2009.1 7.4 7. Nove zemlje se suočavaju sa problemima strukturne prirode.3 4.2 7.6 6.Portugal Rumunija Slovačka Slovenija Španija Švedska Velika Britanija EU15 EU27 SAD 7.3 7.6 5. Tabela 3. Trenutno.2 6.18. dok je u posljednjoj godini perioda pala ispod 8%.2 5.2 8. jer EU15 čine razvijenije zemlje.5 8.4 13.9 3.3 5.3 9.0 7.6 7. god.7 6.2 5.1 7.4 8. god.4 10. stanje se popravilo u 2008.1 7.8 6.18.5 8.4 6.3 5.1 8.1 6.3 5.1 7.4 9.7 7.1 7.8 13.2 8.3 4. je bila dvostruko manja nego evropska.1 15.6 15.6 5.9 5.7 4.4 8.8 Mart 2009 8.1 8.9 8.9 5.0 7.7 7.9 5.4 7.6 11. Prethodnica aktuelne finansijske krize su visoke cijene energije i poljoprivrednih proizvoda.2 8.4 3.4 4.9 6.1 9.7 6.4 7.9 6. god.8 : 4.3 11.6 3.6 5.3 7.9 4.2 EU27 Belgija Bugarska Češka Rep.0 6.5 Izvor: Eurostat .1 4.5 9.1 4.2 8.9 7.6 5.1 5.7 5.4 7.7 7.6 7.1 7.9 Japan 4.7 8.1 4.5 7. Oktob.

4 6. uočava se da je kratkoročna stopa nezaposlenosti u SAD gotovo izjednačena sa stopom u EU27. vezana za nivo agregatne potrošnje.8 5.9 6.6 : 8.1 5. može se izvući zaključak da od visine socijalnih davanja zavisi makroekonomska 69 stabilnost.5 6. što je iznenađujuće. posebno prije početka Prvog svjetskog rata.1 9.2 8.1 6. Ovo je očekivano. kao npr. profesor ekonomije na University of Caxias do Sul in Southern Brazil i član Institut fűr Wirtschaftswissenschaft of the University of Erlangen-Nuremberg Germany. Suprotno tome.8 4. p. tada se društvo nalazi u zoni prekomjerne potrošnje.2 7.0 : 8.8 Izvor: Eurostat . Antony Miler u radu "By-by Bismarck" dokazuje da je napredna ideja kancelara Otta von Bismarcka. Frankfurt. U istoriji je zabilježeno mnogo situacija kada je zbog velikih socijalnih tenzija dolazilo do sukoba. Neke zemlje EU ostvaruju iznenađujuće visoke stope nezaposlenosti.0 7. gdje je poslije "probijanja dvocifrenog praga" nezaposlenost rasla u martu 2009.0 8.5 7. dok je u Francuskoj porasla na oko 8% i tendencijom rasta na oko 9%.3 7. što dovodi do makroekonomske nestabilnosti.8 4. visoko opterećenje outputa dovodi do pada profitabilnosti tržišnih aktera.7 4.0 6.6 3.9 7. A. Kako je socijalna politika.0 5. U Britaniji je nezaposlenost nešto veća od dugoročne stope. bez obzira na krizu. oslabila poziciju Rajha i lični 70 kancelarov položaj. Britanija SAD 5.8 4..5 9.7 4.1 7. Uspješna socijalna politika i politika zapošlavanja podrazumijevaju niske stope nezaposlenosti. U Japanu je stopa nezaposlenosti. O sociajlnoj politici vidjeti u: Mueeller.3 5.9 5. 3. god.8 7.2 : 4.0 6.2 9. čak i do granica siromaštva. god.3 6.8 4. ali i političku nestabilnost.Malta Holandija Austrija Poljska Portugal Rumunija Slovenija Slovačka Finska Švedska V.7 3. Sozialpolitik und Wirtschaftsordnung.6 5.9 6.6 7.4 6. Čak bi se moglo reći da makroekonomska politika značajno zavisi od obima i dinamike socijalne politike.5 2.0 6. a posebno direktne i strane investicije u nove članice i strukturno prilagođavanje istočno-evropskih zemalja utiču na ove trendove.7 2.4 7. obzirom na vrijeme eskalacije krize u SAD.4 8.3 6.7 4.8 4.2 6.8 5.5 7.8 3. Ako su agregatni socijalni troškovi veći u odnosu na realne. cijena itd. odliva investicija.7 4.3 9. 1983. Ostali relevantni pokazatelji.4 : 4. S druge strane. uglavnom.8 4. Ovo je poslije nekoliko decenija imalo uticaj i na političku situaciju u Njemačkoj.8 6. još uvijek podnošljiva.5 8.0 6. U Njemačkoj je kratkoročna nezaposlenost nešto iznad 7%.1 4.0 5.2 5.8 5.0 6.2 9.0 6. koja predstavlja "trade off" između dvije irazito nepovoljne makroekonomske pojave.7. Antonypmuller@aol. 51 69 . Nedovoljna socijalna davanja mogu dovesti do pada životnog standarda. prema Filipsovoj krivoj.6 10. Zbog toga treba pronaći optimalan odnos između outputa i njegovog dijela koji je društvena zajednica spremna izdvojiti za potrebe socijalne politike.0 10. da još 1883. Kada se uporedi stanje EU i SAD.1 9. Problemi nezaposlenosti i socijalna politike EU Socijalna politika je neodvojiva od ekonomske politike.7 4.9 2.7 7.6 6.P. Ali.3 6. revolucija i ratova.5 : Japan 3.com. nezaposlenosti i inflacije nisku stopu nezaposlenosti prati visoka inflacija. i do 17%.6 7.6 4. Španija.8 7. pada interne i spoljne konkurentnosti itd.0 6.2 4.1 6.8 2.2 4.5 7. uvede "državne penzije" (do tada nezabilježena u svijetu). jer oba ekstrema utiču i na ekonomsku. 70 Antony Peter Muller. Tako je i predimenzionirana socijalna sfera vodila vodeću evropsku državu u ekspanzionizam i ratove.7 6.unemployment Mjesečni podaci o nezaposlenosti ukazuju da je ona nešto niža u zemljama EU27 u odnosu na Evrozonu EA16. rasta inflacije.6 6.3 2.2 6.1 2.9 7.8 7. Prema Filipsovoj krivoj uspješnu politiku zapošljavanja prate inflacija i makroekonomska nestabilnost.7 2.4 7.3 6.7 8.7 4.5 : 5.0 2. restriktivna socijalna politika djeluje povoljno na stabilnost tražnje. 141.

Oni su dopuna starom programu Phare koji je u periodu od 2000. Ipak. god. Bijela knjiga o rastu. Suštinski. područje i stanovništvo proširilo za oko 20%. treba naglasiti da je socijalna sigurnosta u zemljama EU specifična i tradicionalna. Evropski socijalni fond je osnovan u cilju povećanja ukupne zaposlenosti na zajedničkom tržištu i rasta životnog standarda građana Unije. u Torinu. god. do oko 35-40% (Estonija. zapošljavanja mladih i osoba sa invaliditetom.http:// europa.28 milijardi eura) i Sapard (poseban pristupni program za poljoprivredu i ruralni razvoj od 3. EU uvažava socijalnu politiku i radi radi na poboljšanju standarda svojih građana. Bijela knjiga o evropskoj socijalnoj politici (1994) i Evropska strategija zapošljavanja sa Luksemburškog samita (1997) su važni u inauguraciji novih odnosa u ovoj oblasti. god. do 71 2006. EU je uspostavila programe pomoći za period od 2000. Ciljevi usklađenih zajedničkih politika su rast zaposlenosti. a DBP je rastao ispod 5%. kako za članice. god. Početkom devedesetih zapošljavanje i socijalna pitanja su prioritet evropske integracija.64 milijardi evra). prioritet Evropskog socijalnog fonda je sprječavanje dugoročne nezaposlenosti i zapošljavanje mladih. poslije osnivanja EU posvetila i socijalnim pitanjima. konkurentnosti i zapošljavanju (1993). Od 1988.int 52 . god. on počinje sa radom 1960. ● Pravo na kolektivno ugovaranje.I u EU postoje unutrašnje razlike u nivou ostvarenog outputa. 71 Za ove i druge pokazatelje koristiti statističku osnovu ESF Database. Zapošljavanje i socijalna politika su glavni moto tzv. Poslije Evropske socijalne povelje u Strasburu je 1964. god. poboljšanje uslova života i rada. god. razvoj tržišta rada. ● Prava muškaraca i žena prema principu: jednaku platu za isti rad. Evropska socijalna povelja (pod uticajem bogate socijalne tradicije evroprostora) je usvojena 1961. Strategija za reformu tržišta rada i Socijalna agenda moraju obezbjediti ekonomsko i socijalno blagostanje u EU. ● Pravo na sindikalno udruživanje. O unapređenju socijalne sigurnosti brinu tri agencije i to: Evropska agencija za zdravlje i sigurnost na radu (Bilbao). Od osnivanja. donešen Evropski zakon o socijalnoj sigurnosti. radi intervencija prema novim članicama. Evropska agencija poboljšanja radnih i životnih uslova (Dablin) i Evropski nadzorni centar za rasizam i ksenofobiju (Beč). Proširenja zemljama čiji su ouputi ispodprosječni u odnosu na EU dodatno proširuju razvojni jaz. god. da bi se tek kasnije. Latvija).92 milijardi evra. dok je socijalna politika uređena u Glavi XI Ugovora o EU. Samit u Esenu (1994) koji definiše pet nacionalnih prioriteta. "Lisabonske agende" koja predstavlja politički okvir EU za strategiju povećanja novih radnih mjesta. a poslije 1993. To su ISPA (Instrument strukturnih politika u predpristupnom periodu za projekte saobraćaja i zaštite okoline od 7. obrazovanje radne snage u skladu sa promjenama tehničkog progresa i podizanje kvaliteta socijalne zaštite. iznosio 10. Tako DBP novih članica varira od oko 70% prosjeka EU (Kipar). do 2006. Evropska strategija za zapošljavanje o novim radnim mjestima. kao važan instrument Vijeća Evrope. Tako sa proširenjem Unije za deset novih članica u 2004. a finansiranje je sada dostupno za period nakon pristupanja. Litvanija. Programi iznose oko 22 milijarde evra. uz garantovanje principa i osnovnih prava zapošljavanja u EU i to: ● Zapošljavanje bez diskriminacije. Ciljevi i načela politike zapošljavanja su sadržani u Glavi VIII Ugovora o EZ. tako i za pojedine regije. ali je važan i zbog uspostavljanja jednakosti muškaraca i žena na tržištu rada. EZ se u sklopu razvoja zajedničkog tržišta usmjerila ka rješavanju makroekonomskih problema. Evropski socijalni fond (ESF) uspostavlja Rimski ugovor još 1957. god. pa se zbog toga ova politka koordinira na nacionalnom i komunitarnom nivou.eu. ● Zabrana prisilnog rada. On posebno apostrofira harmonizaciju zakonodavstva u oblasti socijalne sigurnosti. usklađivanje nadnica i afirmacija malih i srednjih preduzeća i novih tehnologija.

Boyes. Bez obzira što dugoročna stopa nezaposlenosti bilježi trend pada. William J. naročito u kompleksnoj regionalnoj integraciji kao što je EU.europa. Ciljevi Evropskog socijalnog fonda su: ●Prevencija gubitka kontakta ljudi s tržištem rada. Quarterly Journal of Economics. na raspolaganju je. Makroekonomija: evropski udžbenik. Biće intersesantno vidjeti kojim će se arsenalom ekonomskih. Cincinnati. ●Preventivne aktivnosti i unaprjeđenje kontakata na tržištu rada.. Macroeconomics. On je glavni finansijski instrument u oblasti zapošljavanja. roba.eu 53 . i Cvetanović S. Kapital (K) i rad (L) su faktori agregatne proizvodne funkcije. Za ovaj period. 1956... posljedice sadašnje krize će.. obuhvata ove ciljeve: Ekonomski i socijalni razvoj. uz Kohezioni fond. Ekonomski fakultet. isto tako duže trajati. 72 Kapital po radnom času (ili oprema po času rada) je važan makroekonomski pokazatelj. Dragutinović D.Evropski socijalni fond je jedan od strukturnih fondova EU. "A contribution to the theory of economic growth". god. ●4% za prekograničnu saradnju. 73 Više podataka se može naći u: European Commission-Eropean Social Fund. Intermediate Theory and Policy. Komisija usmjerava sredstva na tri kategorije korisnika i to: ●79% ukupnog iznosa na smanjenje jaza među regijama. Teorija privrednog rasta i razvoja. CLDS.. tj. ●9% za regije pogođene padom industrijske proizvodnje. ●40% za rješavanje dugoročne nezaposlenosti i zpošljavanja mladih. Procedure korišćenja sredstava su pojednostavljene a finansiranje se usmjerava prema regionima kojima je pomoć najpotrebnija. ●1% za razvoj ruralnih područja. ●17% od iznosa za konkurentnost i nova radna mjesta slabije razvijenih regiona. ali i dalju budućnost Zajednice. usluga i kapitala je pred novim izazovima. ESF daje podršku evropskim regijama sa visokom nezaposlenosti.. god. rast zaposlenosti. Ohio..http://ec. Dalja liberalizacija kretanja ljudi. str. unaprjeđenju mobilnosti radne snage. ●Otvaranje većeg broja radnih mjesta. 1992. vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. South-Western Publishing Co. Kratkoročni trendovi su posljedica finansijske krize generisane u SAD. Zato je i odnos prema nezaposlenosti značajan i specifičan. 2005. posebno u zaostalim regijama. 44-57. te obezbjeđenje radne snage za zajedničko tržište. Upravo zato. Y = f (K. Umjesto zaključka-stalna briga o zapošljavanju. Solow ga smatra važnim konstituentom rasta i inicijatorom tehničkog progresa. Program Evropskog socijalnog fonda za period 2007-2013. koji će u velikoj meri opredijeliti bližu. itd. socijalnih i drugih mjera institucije EU i vlade članica dalje suprostavljati recesiji. problemi zapošljavanja zauzimaju važno mjesto u ekonomiji EU. ●Rast kvalitete poslova. oko 300 milijardi evra 73 ili 36% budžetske potrošenje EU..L). CID. a jedna od trajnih neuralgičnih tačaka EU će biti očuvanje postojećih i otvaranje novih radnih mjesta. I na kraju. Solow R. Iako se stopa nezaposlenosti u EU još uvijek kreće u granicama "podnošljivosti" ova makroekonomska pojava i dalje prijeti ekonomskoj i političkoj stabilnosti u EU. Beograd. 2004. Danas se Evropski socijalni fond bavi sa sljedećim pitanjima: praćenju odluka o zapošljavanju. omogućavanju lakšeg pristupa tržištu rada i poboljšanju funkcionisanja tržišta rada. profesionalizacijom i aktivnostima na smanjenju nezaposlenosti. 72 Fond ima dugoročne ciljeve. Filipović M. Subvencije se daju po sljedećim kriterijumima: ●50% za regije koje su zaostale u razvoju. god. ●Bolja opremljenost evropske snage (K/L). Beograd.

inflacijom. monetarnim agregatima.8. Dalje. Beograd. god. da se na ovaj način maksimalno uvažavaju principi otvorenog tržišta. 3. tada će se tržišni akteri moći osigurati od potencijalnih gubitaka (uz minimalne troškove). Snaga evro-tržišta su i zajedničke politike EU. inflaciju. rade dva puta godišnje. pa su prognoze i procjene. Ovo ugrožava dugoročni rast. Rast agregatne tražnje. Beograd. 77 Prognoze proističu iz analiza i metoda dokazanih teorijskih uporišta itd. Tako se npr. Ona je senzibilna na pad zaposlenosti. U vanrednim situacijama rade se i posebne procjene kretanja ključnih makroekonomskih agregata i pokazatelja. Savremena ekonomij kontinuirano usklađuje stabilnost i dugoročni rast. 2008. pored negativnih efekata. realne prognoze (i osiguranja sa niskim troškovima) su moguće 75 samo na najrazvijenijim rastućim tržištima. One se. u pravilu. indikatora. Ali. Ekonomski fakultet. No. položaj evra u domaćem prometu i međunarodnu tržišnu poziciju. a zaposlenost rasti. Principi ekonomije. procjenjuje se ekonomska situacija kandidata i nečlanica i ostali interni i eksterni problemi. Najbolja naučna dostignuća. To utiče na investiranje. Makroekonomija: evropski udžbenik. citirajući druge autore ističu postojanje spoznajnog i implementacionog jaza. Ovaj društveni fenomen se analizira sa najvažnijim makroekonomskim agregatima. Makroekonomske prognoze u EU. što dovodi do odliva investicija. O ciklusima vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. CLDS. O modelu vidjeti u: A.Nezaposlenost proizvodi ekonomske i socijalne posljedice koje stvaraju i političke probleme. na raspolaganju stoje i prognoze koje kontinuirano rade EBRD. 76 Prognoza inflacije je veliki izazov za političare i planere. tehnički progres itd. Ovo upućuje. Cuikerman. Procjene i prognoze se rade na bazi modela. Central bank behaviour and credibility: some recent theoretical development. Prognoze Komisije elaboriraju stanje članica. može djelovati povoljno na pad stope nezaposlenosti itd. 77 U EU su značajna statistička istraživanja u čemu su nezaobilazni EUROSTAT i nacionalne statistike. rast. ako je sa određenim stepenom sigurnosti moguće utvrditi buduću inflaciju. realna nadnica će padati. sve vrste materijalnih i finansijskih bilansa itd. što u agregatnom obliku znači bolje funkcionisanje ekonomskog sistema. CID. U EU se primjenjuju principi komunitarnosti. dok je prema inflaciji indiferentna. "igri inflacije" odnosi na međuzavisnost aktivnosti centralne banke i javnosti. U okviru nadležnosti Komisija pravi kratkoročne makroekonomske 76 prognoze. inflaciju i nezaposlenost. One su važna makroekonomska tema zbog racionalnosti u ponašanju i odlučivanju tržišnih aktera. Beograd. investicijama. ekonomske pojave se mogu posmatrati i potpuno drugačije. Federal Reserve Bank of St. Louis Quarterly Review. Analize procjenjuju rast i nezaposlenost. modeli i analitičke metodologije. Monetarnom politikom. Na ovo javnost ne reaguje jednako. Mankju. i obrnuto. Ekonomski fakultet. rast inflacije i kamatnih stopa. god. agregatno i na per kapita osnovi. agregatnom tražnjom itd. UN. Ovo su pretpostavke ostvarivanja politike dugoročnog ekonomskog rasta. Tako se preko EMU optimalno alociraju ostali ekonomski resursi. statističkih metoda itd. prouzrokovan budžetskim deficitom. ne mogu se valorizovati bez statističke osnove. WB. prije svega društvenim proizvodom. jer njegovo ignorisanje stvara probleme u svim sferama društvene zajednice. a tržište Unije je jedno od najotvorenijih. 2004. Procjenjuje se i stanje valutnog sektora. uglavnom kumulativi nacionalnih ekonomskih prognoza. 1986. Prognoze ekonomskih događaja su važne zbog predviđanja događaja. Tako npr. 54 74 . investicije i budžetsku stabilnost itd. implementiranom prema ciljevima i principima EMU snažno se djeluje i na cjenovnu stabilnost. CID. Isto tako. Poslovni ciklusi u makroekonomskoj teoriji i politici. savremeni model tzv. Zato je kreiranje ekonomske politike povezano sa nezaposlenošću. Treba naglasiti da EMU i ECB utiču na stabilnosti cijena o čemu će biti riječi u narednim poglavljima. OECD i dr. javnost očekuje nižu inflaciju od one koja će se dogoditi. O teorijskim aspektima ciklusa vidjeti u: Praščević Aleksandra. posebno u sferi troškova i 74 dobitaka. 2008. kao i njihovi kumulativni efekti. Čini se. da se ozbiljna makroekonomska politika ne može voditi bez pune valorizacije problema nezaposlenosti. Između "proljetnih" i "jesenjih" postoje i privremene prognoze. Makroekonomska ravnoteža ukazuje na pozitivne trendove ekonomskih pojava i optimalnu rezultantu njihovih interakcija. npr. Tako deficiti javnog sektora mogu uticati na prekomjerni rast tražnje. god. posebno u vezi njihovog kredibiliteta. Ako. 75 Burda i Viploš. Kratkoročne ekonomske fluktuacije su posebno poglavlje u: Gregori N. Makroekonomske prognoze u funkciji makroekonomske stabilnosti Makroekonomska stabilnost je primarni zadatak odgovornih ekonomskih struktura.

Trgovinsku politika čine interni i eksterni procesi u razmjene roba i usluga. Irwin INC. stvara se i gubitak za proizvođače. 2007. 79 78 55 . Martin.. i u Pelević Branislav. Ekonomski fakultet. Sve se ovo događalo (i događa se) paralelno sa formiranjem i angažovanjem međunarodnih institucija 78 u sprovođenju globalnih trgovinskih politika kao što je GATT (Opšti sporazum o carinama i trgovini). prikazan četverouglom (a). Macroeconomics. CID. Beograd. posebno u poljoprivredi. Ovaj grafikon jasno ukazuje da otvorena privreda donosi korist za potrošača a gubitak za proizvođača. TRGOVINSKA POLITIKA EVROPSKE UNIJE 4. Beograd. Međunarodna ekonomija. Grafikon 4. Ona poseže za preferencijalnim diskriminatornim trgovinskim sporazumima. General Agreement on Tariffs and Trade. god. Osnove spoljnotrgovinske politike Spoljnotrgovinsku politiku determinišu aktivnosti u različitim periodima evropskih integracija. Macroeconomics: Principles. Jačanje spoljnotrgovinske razmjene. Problems and Policies. što se vidi na grafikonu 4. L. No. To stvara korist za potrošače (potrošačev višak) na površini (a+b+c). Tada svjetske cijene utiču na stabilnost domaćeg tržišta. Dakle. 1996. Friedman.. C.1.1. : Uticaj uvoza po svjetskim cijenama na domaće tržište Grafikon pokazuje da su svjetske cijene Pw zbog uticaja konkurencije niže od domaćih P1. dok domaća ponuda pada od Q1 na Qs (uz istu kupovnu snagu). SAD i drugih zemalja vezano za sporove u razmjeni visokih tehnologija i trgovini poljoprivrednim proizvodima. 1995.1. god. 2008. Spoljnotrgovinska politika EU je fundirana na principu liberalne trgovine korisne za EU. Pored njih. Brue. Otvaranjem tržišta.. CID. egzistiraju i brojni dogovori i dozvole nacionalnih vlada u vezi pristupa međunarodnoj konkurenciji. Ekonomski fakultet. Treba istaći da EU često nalazi pod uticajima snažnih lobija. S.. preko kojih je EU postala specifičan i vodeći ekonomski prostor u svijetu. N. O teorijskim aspektima međunarodne trgovine vidjeti u: Bijelić Predrag. Slobodna trgovinska razmjena pretpostavlja liberalizovan uvoz i izvoz proizvoda i usluga bez nametanja dodatnih troškova. domaća tražnja raste od Q1 na Qd. rast 79 međunarodne razmjene i rušenje carinskih barijera između zemalja članica Unije dovode do ubrzanja 80 privrednog rasta i razvoja zajedničkog tržišta. Philip. kojeg kasnije zamjenjuje WTO (Svjetska trgovinska organizacija). Na obim i kvalitet razmjene Zajednice snažno utiču trgovinske barijere i olakšice koje su imale za cilj unapređivanje trgovine robama i uslugama. Financial Markets and the International Sector. R. Richard D. Očigledno je da je najviše sukoba između EU. 80 Vezu između trgovine i privrednog rasta vidjeti u: Baily. Zbog toga Unija kontinuirano liberalizuje trgovinu i pravi razlike između trgovinskih partnera. Međunarodna trgovina. ili u: McConell.4. McGraw-Hill INC. neto efekat na blagostanje domaće privrede se može predstaviti površinom šrafiranih trouglova (b+c).

Preambulom Ugovora iz Rima unutrašnja trgovina u EU je oslobođena svih carinskih dažbina i kvantitativnih ograničenja. zaštitu nacionalnog tržišta od spoljne konkurencije i stimulisanje izvoza. životinja ili biljaka. Udružene države bi imale isti trgovinski tretman kao i članice EU (član 183). U procesu odlučivanja princip jednoglasnosti se mijenja kvalifikovanom većinom (osim. kao i druge države može stimulisati rast spoljne trgovine. onemogućavajući tako slobodu međunarodnih tokova trgovine. 1989. političke.. Važna odredba Ugovora je jednoobraznost Zajedničke trgovinske politike. Uz aktivnu politku deviznog kursa. EU može zaključiti sporazum o udruživanju sa trećom zemljom. koji poskupljuju i tako postaju manje konkurentni. ali i drugoj literaturi. National Trade Estimate Report on Foreign Trade Barriers. 85 Non-tariff barriers to trade. Beirut. te specifične i kombinovane carine. i na koje mjere će se odlučiti vodeća svjetska ekonomska integracija.“ Trgovinske barijere mogu biti 84 85 carinske i necarinske. Trgovinske barijere su sve vrste prepreka slobodama kretanja roba i usluga u svjetskoj trgovini. slobodu kretanja ljudi i zaštiti prava zaposlenih). EU je spremna za doprinos harmoničnom razvoju međunarodne trgovine i blaže trgovinske barijere (član 131). Ovo su ključne odredbe trgovinske politike. kulturne i dr. Ona navodi da bi Unija bila oslobođena svih carinskih ograničenja i da je istovremeno spremna doprinijeti harmoničnom razvoju međunarodne trgovine ukidanjem nekih trgovinskih barijera prema okruženju. H. Ugovor reguliše načine i postupke uspostavljanja i funkcionisanja unutrašnjeg tržišta. prema Ugovoru iz Rima i pravni okvir za njenu implementaciju. politike i praksa koja ili štiti domaće proizvođače od inostrane 83 konkurencije ili vještački stimuliše izvoz određenih domaćih proizvoda. Član 95 se odnosi na uspostavljanje i funkcionisanje unutrašnjeg tržišta. Dictionary of Business English. Neke situacije (obično ekonomski problemi) dozvoljavaju da Komisija članicama može odobriti samostalne mjere zaštite. EU ima pravo nametnuti jednoobrazne sankcije trećim državama (članovi 301 i 60). Evropska komisija može odobriti određenoj članici (ili državama članicama) da preduzmu neophodne zaštitne mjere (član 134). postojanjem Zajedničke trgovinske politike (član 3). To jasno govori o makroekonomskom značaju ove zajedničke politike EU. Kako.2. 56 81 . dovodi u opasnost zdravlje ili život ljudi. One mogu biti ekonomske. Carine su instrument zaštite domaćeg tržišta od međunarodne konkurencije. Članom 30 je dozvoljena zabrana ili ograničenje trgovine ili tranzita roba koje ugrožava javni moral. zavisi i od šireg spektra međunarodnih odnosa. te sporazumi o udruživanju sa trećim zemljama i međunarodnim organizacijama. Washington DC. One su i "Svaka mjera vlade usmjerena na ograničenje ili spriječavanje slobodnog 82 protoka robe u. Carine se. politiku. ili je protekcionistički zazaštititi od uticaja spoljne konkurencije. Trgovinske barijere Spoljnotrgovinske barijere su radnje. 81 4. i iz države“ ili prema Izvještaju o stranim trgovinskim barijerama Američkog trgovinskog predstavništva "Državni zakoni. Carina je posredni porez na uvoz i izvoz proizvoda i može biti aktivni ili pasivni instrument fiskalne politike. Omogućava se da EU može nametnuti jednoobrazne sankcije trećim zemljama. 84 Tariff barriers to trade. Bez obzira na prisutne tendencije u smanjivanju carina (stopa i apsolutnih iznosa) one su još uvijek važan instrumentarij ostvarivanja makroekonomske ravnoteže zajedničkog evropskog tržišta i strateški faktor spoljne politike Zajednice. Sporazum o povezivanju neevropskih država posebnih (ekskolonijalnih) veze sa EU (član 182). članice mogu zabraniti i ograničiti trgovinu roba koje ugrožavaju javni moral. Unija ima instrumente da. Postoje sporazumi o posebnim vezama sa državama koje imaju jednak trgovinski tretman kao i članice EU. za budžetsku politiku.Koja su osnovna načela trgovinske politike EU? Preambula Ugovora iz Rima želi da preko zajedničke trgovinske politike doprinese progresivnom ukidanju ograničenja međunarodne trgovine. Isto tako. ali i internih okolnosti i ograničenja. odnosno ravnoteži primarnog tekućeg računa. 82 Vidjeti u: Ј. bezbjednost. Zajednička trgovinska politika je zasnovana na jedinstvenim principima carinskih stopa i trgovinskih sporazuma sa trećim zemljama (član 133). Konačno. 83 Оffice of the US Trade Representative. životinja ili biljaka. Donošenje odluka je kvalifikovanom većinom. politiku ili bezbjednost i dovode u opasnost zdravlje i živote ljudi. Longman. mjere i postupci u oblasti međunarodne trgovine za ubrzanje privrednog rasta. 1989. kao državni prihodi dijele na vrijednosne carine gdje je carinska vrijednost utvrđena i naplaćena primjenom procenta (tarife) na vrijednost carinske osnovice ukupne vrijednosti ocarinjene robe. Prva grupa carinskih prihoda je dominantna u ukupno naplaćenim carinama. propisi. Adam. posebno u vezi formiranja carinskih stopa i trgovinskih sporazuma sa trećim zemljama. Carine povećavaju cijene uvoznih proizvoda na domaćem tržištu. Carinske barijere. grupom zemalja ili međunarodnom organizacijom (članovi 300 i 310). spoljnotrgovinska politika (posebno carinska politika) imaju fundamentalnu ulogu u stvaranju povoljnih kretanja spoljnotrgovinske razmjene.

i to prije pristupanja. Rezultati CCN/CSI. a nova trgovinska ograničenja se kontinuirano osmišljavaju. Ipak. što je normalno u Bugarskoj. One su i danas nezaobilazan faktor trgovinskih odnosa. Stare. 88 carinske ili inspekcijske službe. u Velikoj Britaniji može biti potpuno neprihvatljivo itd. razmjenu informacija. obzirom da su mnoge potpisnice ovih trgovinskih sporazuma poslije smanjenja 86 carinskih stopa posezale za necarinskim barijerama. Da bi se spoljna trgovina EU odvijala brzo i bezbjedno. do 1967. I na kraju. nije usvojen sistem necarinskih ograničenja i smanjenja carina u poljoprivredi. Poreski organi moraju kontinuirano razvijati svoje kapacitete. Npr. SAD i Japana. zatim niža inflacija. Zato Komisija stimuliše članice na međudržavnu saradnju. a kao rezultat je došlo do smanjenja carinskih opterećenja od 35%. rast konvergencije i kohezije među regionima Zajednice itd. carinske i poreske administracije kandidata za priključenje dužne su da se povežu sa sistemom EU. neophodna je kontrola i upravljanje rizicima. Neki slučajevi mjera necarinske zaštite su čak rigidniji od carinske zaštite. Trajala je od 1963. Poslednji Izvještaji o stanju konkurencije naglašavaju pozitivne rezultate u brzoj i jeftinoj prekograničnoj saradnji. do 1978. obuku. U okviru GATT. Ostvaren je dodatni rast dohotka. industrijskom restrukturiranju. čine ekonomske štete Uniji i drugim izvozno orijentisanim zemljama. upotreba novih instrumenata. GMO poljoprivrednih proizvoda. Necarinske barijere su kompleksna problematika jer su teške za dokazivanje. Ipak. posebno one za borbu protiv međudržavnih poreskih prevara. god. piraterija i dr. obzirom na privrednu. nude se dokazi o pozitivnim efektima na tržište EU. 88 Arbitražu i kontrolu dijela ovih mjera ima WTO. radnje i postupci narušavanja slobode u tokovima svjetske trgovine. Novi programi poreza i carina do 2013. Za to je potrebna brza razmjena informacija carinskih kontrola. i da bi bili zaštićeni ekonomski interesi EU. necarinske barijere mogu biti tehničke ili administrativne. Kontrolne funkcije. što nije interes ni jedne članice. Necarinske barijere su mjere. Kenedijeva runda je imala cilj eliminisati necarinske barijere u trgovini.Necarinske barijere. bilo bi pretenciozno zaključiti da su barijere i protekcionizam presudno uticali na povoljne dugoročne makroekonomske tendencije u Uniji. Tako se na zaobilazan način ograničava spoljnotrgovinsko poslovanje. Eliminisanje barijera i prevođenje u carine je bila tema Kenedi rundi pregovora (antidamping) i Tokijske runde (dogovor o necarinskim mjerama). Njihova uloga je naglašena jer su one decenijski kontinuitet Unije u vidu širokog spektra različitih mjera Zajednice i njenih članica. Transevropkse kompjuterizovane mreže imaju strateški značaj za operativne poslove carina i poreskih administracija EU. dostupnosti širokog asortimana proizvoda i usluga itd. etničku ili istorijsku heterogenost njenih članica. Mreža olakšava trgovinu. rastu konkurencije. nešto. jer se određenim proizvodima zabranjuje uvoz (dok npr. tekstilu i uslugama. carinska zaštita samo povećava cijenu uvezenog proizvoda). Postignut je sporazum o redukciji carina za 33% i usvojeno ublažavanje necarinskih i drugih barijera. bilo kakva separatna aktivnost na ovom polju automatski dovodi do efekata skretanja trgovine. Njih implementiraju vladine. multilateralne kontrole itd. poreskog i carinskog IT sistema doveli su do višestrukog povećanja njihovih kapaciteta. prati međudržavne transakcije i vrši superviziju kao neophodan instrumentarij sprječavanja prevara. pojavljuju se drugi instrumenti zaštite. posebno EU. Jer. 87 86 57 . Sve ovo učvršćuje aktere trgovinske politike EU u uvjerenju da se postojeći režimi trgovine u odnosu na svijet ne trebaju mijenjati. U Uniji je veoma kompleksno usklađivati odnose prema barijerama. Carina EU imaju ključnu ulogu u kontroli ovih trgovinskih aktivnosti. Generalno. a posebno nove članice i zemlje u fazi pristupanja su često bile naviknute na razne oblike zaštite i necariska ograničenja pa njihovo ukidanje traži vrijeme i strpljenje u mukotrpnim procesima usaglašavanja. Tokijska runda je trajala od 1972. razmjenu znanja i podršku kupovini opreme. Zato su barijere često predmeti sporova i rasprava u GATT a kasnije i u WTO. preko procedura i insistiranja na dokumentaciji koja otežava trgovinu. Uzmimo primjer potpune zabrane uvoza tzv. slično kao i carinskim mjerama. To je neminovno dovelo do potrebe za ukidanjem ovog 87 oblika zaštite domaćeg tržišta. visokoj mobilnosti radne snage i otvorenim novim radnim mjestima. god. Necarinske barijere utiču na rast troškova zbog nekonkurentne segmentacije tržišta. Ovo je složen zadatak koji Zajednica relativno uspješno rješava. Falsifikovanje. edukacijama i sl. god. predviđaju razvoj. Kako se carine smanjuju. Saopštenjima Evropske komisije o uticaju Programa jedinstvenog tržišta ili Izvještajima o stanju konkurencije na području EU.

Postoje i mnoga druga pitanja. Evropski ekonomski prostor. ovi blokovi su specifični po čestim nesuglasicama u oblasti poljoprivrede. 25%). Deficiti SAD su ipak. 92 Pravila o porijeklu EU uređuje Propis 802/68 o kriterijumima utvrđivanja porijekla prema izvršenoj posljednjoj važnoj proizvodnoj operaciji. carinske tarife i troškove distribucije. kamata itd. plod drugih faktora. 4. pa formiranje Evropskog ekonomskog prostora i konačno. ogromnu razmjenu dva najjača ekonomska bloka na svijetu. osiguranja. poslednjoj ekonomski opravdanoj operaciji. Dalje. Tehnički standardi kao klasični oblik necarinskih barijera. S druge strane. 90 2. Odnosi EU i SAD. EU ima tri pristupa tehničkim standardima (međusobno priznavanje. Između EU i SAD nema tipičnih preferencijalnih trgovinskih sporazuma. Ako je tržište otvoreno za javne nabavke. zatim dolazi do smanjenja broja članica EFTA i prvo proširenje EU. višak poljoprivrednih proizvoda stvara izvozne viškove. već uspostavljenu. zabranom uvoza francuskog likera jer je sadržavao 5% manje alkohola (od min. Damping i antidamping se javljaju kod uvođenja antidampinških carina. Unija ima na raspolaganju brojne mogućnosti necarinskih barijera redukcije uvoza iz SAD.3. nedovoljna produktivnost nekih proizvodnji. predstavljaju potencijalne trgovinske probleme EU i SAD. Jer. komparativne prednosti i sl. posebno u stopama rasta i outputu per kapita. 3. harmonizacija standarda-stari pristup i određivanje minimalnih karakteristika proizvoda). Dogovor EU i EFTA je stvorio do tada najveću zonu slobodne trgovine. Ekonomsku saradnju EU i EFTA (Evropske zone slobodne trgovine) karakterišu slijedeći periodi: Prvi. period kada članice EFTA ulaze u članstvo EU. još od ranih šezdesetih godina prošlog vijeka. javne nabavke. 90 89 58 .Necarinske barijere (ograničenja) mogu se klasifikovati na slijedeći način: 1. 8. ako se analiza ograniči na. Slobodni trgovinski sporazumi EU i EFTA. Ukoliko je cijena izvoznih proizvoda niža od domaćih cijena riječ je o dampingu. 6. Barijere se odnose na standarde. patenti i dr. Birokratija može kreirati sofisticirane vidove necarinskih barijera. ali i firmi iz inostranstva. Iako ostvaruju ogromnu trgovinsku razmjenu. Javne nabavke su oblik necarinske zaštite. kada je šteta evidentna i kada se trebaju spriječiti nove povrede pravila i dodatne štetne konsekvence). pa oštećena zemlja može uvesti antidampinšku carinu. I bankarski sistem. kao što su neadekvatna štednja. isključivo trgovinske odnose EU i SAD. koji se odnosi na osnivanje ovih institucija. Načela predostrožnosti i prevencije se primjenjuju u mogućim izlaganjima opasnosti i riziku kod prevencija (npr. obzirom da se grad nalazi u srednjoj Francuskoj povećalo troškove transporta. Uvoz japanskih automobila u EU je izložen zaštiti domaće auto-industrije. EFTA je isključivo ukidala carinske tarife na unutrašnju trgovinu svojih članica regulišući slobodnu trgovinu industrijskim proizvodima (poljoprivreda kao osjetljivo pitanje nije bila predmet ugovora). iako ona ne ugrožavaju. praćene enormnim izvoznim subvencijama. opremljenosti robe za svoju namjenu i izradi novog proizvoda ili važnih faza izrade. što je. Iako nije pokrivala sve sfere privredne aktivnosti EFTA je ostvarila određene ekonomske rezultate. standardi. čak i u trgovini GMO i hormonski tretiranim životinjama. SAD zastupaju liberalniji pristup. 7. Pravila o porijeklu i minimalno učešće lokalnog sadržaja koriste se kao necarinske barijere. One predstavljaju potencijalni prihod preduzeća i firmi iz inostranstva u EU važan potencijalni prihod preduzeća sa zajedničkog tržišta. to neće biti Javlja se u Njemačkoj 1979. 4. Zajednička poljoprivredna politika uvodi subvencije u EU koje povećavaju domaću proizvodnju i smanjuju uvoz. Postoji mnogo necarinskih barijera koji se 89 javljaju zbog primjene tehničkih standarda. Poznat je slučaj kada je francuska vlada propisala da se svi japanski video uređaji moraju cariniti u gradu Poatjeu (zbog upustva za upotrebu na francuskom jeziku). Tako su članice EFTA postale konstituent Jedinstvenog evropskog tržišta industrijskih proizvoda i usluga. Kontrola investicija u trgovini predstavlja trgovinsku barijeru. 91 5. Iznos 92 spoljnjeg sadržaja je preferencijalni tretman unutrašnje trgovine EU. god. To je uticalo na smanjenje uvoza ove robe. onda je ono slobodno i za pristup stranih roba i investicija. 91 Pregled investicionih mjera u trgovini (TRIM) je sistematizovan od strane UNCTC (1991a).

Kontinentalne evropske zemlje su izvozile tekstil. osjetljivosti). Njen položaj je bio posebno značajan u Njemačkoj.). Japan će tako moći uticati na globalni rast. god. Danske i Irske u EZ (1973). Opšta šema preferencijala je nastala pod pokroviteljstvom UNCTAD (od 1964. upravo se odnosila na osporavanje EU da veća količina izveženog kontigenta nije proizvedena u Srbiji.). Tekstil i odjeća. uz princip da su manje razvijene zemlje povlašćenije. EU i Japan uvode opštu šemu preferencijala 1971. dovesti do stabilizacije već u 2010. Francuskoj i Italiji. Iako tekstilna industrija u EZ nije bila dominantna. Razvijeni ekonomski odnosi između Unije i Japana. To su sporazumi sa zemljama u razvoju. iako se jeftinije proizvodio u zemljama u razvoju.) i nudila je dva rješenja: prvo. GATT kontroliše zaobilaženja kvota dozvoljavajući ekspanziju LTA na druga vlakana i donosi Sporazum o tekstilu i odjeći (MFA). Opštom šemom preferencijala carinske kvote su zamjenjene stepenovanim carinskim olakšicama. i drugo. i pored LTA zemlje u razvoju povećavaju prihode od uvoza. To će. Drugi kvartal 2009. osim naoružanja). Opšte šeme preferencijala (GSP). kako govore realne prognoze. Oni zemljama u razvoju omogućava izvoz roba u EU bez carina do određenog nivoa carinske kvote. god. treba uključiti američke TNK. Dansku i Veliku Britaniju) i vremenom uvele kvote. ali su zemlje u razvoju povećale izvoz u liberalnije zemlje (SAD. god. 59 . Ipak. ukazuje na smirivanje ekonomske situacije u ovoj zemlji. trgovinska razmjena EU i Japana je zavidna (biće prezentirana u narednim tabelama ovog poglavlja). Ulaskom Velike Britanije. Od toga zavise carinske olakšice. 8. 95 93 Strana direktne investicije TNK iz SAD i EU na oba tržišta iznose godišnje više hiljada milijardi dolara (npr. do 1971. što je doprinijelo rastu njihovih transakcija i rastu ugovora domaće ekonomije (procjena 2. a u nekim zemljama i 2009. a SAD to čine 1976. uz uslov da postoji godišnje pregovaranje o ovim preferencijama. zavisnim od tretmana uvezenih proizvoda (tzv.5% u 2009. Dakle. Radi zaustavljanja zaobilaženja kvota GATT (1961) uvodi Kratkoročni i Dugoročni sporazum za pamučni tekstil (LTA) koji ne brani bilateralne pregovore o kvotama (koje ne smiju biti niže od uvoza prethodne godine) sa godišnjim rastom od 5%. 94 Poslije decenija ekspanzije proizvodnje i izvoza. imala je najsnažniju zaštitu u ovoj ekonomskoj integraciji.800 mlrd. Poznato je da Japan 94 često trpio razne necarinske barijere nametnute od strane EU. Velika recesija je uticala na pad tražnje za jenom. god. EU svake godine razmatra šemu i utvrđuje uvozne kvote proizvoda obuhvaćenih šemom. Tokom 1971. trebalo je uspostaviti protivtežu preferencijalnim sporazumima EU i grupe zemalja u razvoju (grupe Jaunde). Država koja želi povlašćen tretman u EU mora podnijeti potvrdu o porijeklu koja garantuje da je značajan dio vrijednosti 96 dodat (proizveden) u zemlji izvoznici.. No. Sistem preferencija pokriva preko 150 zemalja (industrija. poljoprivreda i dr. god. u čemu postoje potencijali i za kompanije iz EU27. koje su prisutne u 93 EU decenijama ili uvažiti ogroman obim stranih direktnih ulaganja itd). pa je trebalo podsticati izvoz u razvijene zemlje. Japan je u početku bio veoma pogođen. god. god. što je dovelo do dramatičnog pada poslovnih ulaganja i pada povjerenja japanskih potrošača u cjelokupan sistem. slične mjere primjenjuje i Japan. što može biti dobar signal za one privredne sektore Zajedničkog tržišta koji su dugoročnim ugovorima ili promptnim poslovima povezani sa Japanom. Između EU i Japana nema preferencijalnih trgovinskih sporazuma. jer npr. povećavajući izvoz roba visoke dodatne vrijednosti i tekstila koji u sastavu ima manje od 50% pamuka (nije bio pokriven LTA). Formiranjem EZ neke članice su zadržale zabranu uvoza tekstila i odjeće iz Japana i zemalja u razvoju. EU i Japan. domaća tržišta zemalja u razvoju su mala za razvoj konkurencije. uticali su na to da je ova dalekoazijska zemlja poslije SAD postala najvažniji trgovinski partner. šećerna afera između EU i Srbije. Velike japanske banke su dale ogroman doprinos u saniranju krize. Iako je epicentar krize bio u SAD. ona postaje najotvorenije tržište za pamučni tekstil.dovoljno za realnu ocjenu njihovih ekonomskih odnosa (npr. Mora se konstatovati da primjena opšte šeme preferencijala ima ozbiljnih ograničenja. Većina zemalja OECD daje preferencijale zemljama u razvoju. god (ove teme će biti elaborirane u slijedećim poglavljima). Japan je važan trgovinski partner i u periodu recesije koja je eskalirala 2008. Japan se transformisao u zrelog kreditora. god. 95 GSP – Generalized System of Preference 96 Tzv. Kako god. dolara 2001. SAD reaguju ugovarajući posebne kvote uvoza tekstila i odjeće sa specifičnim vlaknima.

Odnosi EU sa Srednjom i Istočnom Evropom. Prva se odnosila na klauzule najvećeg povlašćenja koja je omogućavala članicama da imaju iste olakšice u trgovini i listu carinskih koncesija. Ipak. Saradnja se svodi na trgovinu. GATT ne zabranjuje državnu trgovinu. zemlje kandidati "treniraju" slobodnu trgovinu u trgovinskim asocijacijama.ona prema njima može uvesti i trgovinska ograničenja. Sistem uvoza banana u EU je podložan promjenama i godišnje košta potrošače EU nekoliko milijardi evra. Međutim.Sporazum iz Lomea. EU i Japan). Razlog je moguće pronaći u strukturama ekonomija zemalja AKP. GATT je bio privremena institucija i kasnije je prerastao u WTO. Ovo je fundamentalni motiv nastanka EU koji je uticao na dalju institucionalizaciju spoljnotrgovinske politike. To je samo jedan od razloga zbog kojih EU pomaže zemlje u razvoju. Jer. EU je zavisna od uvoza sirovina i izvoza svojih proizvoda. Njihove preambule otvaraju mogućnosti budućeg punopravnog članstva u EU.4. prekršaje i kazne u slučaju dampinga. heterogenoj proizvodnji i nedostatku ekonomije obima na vlastitim tržištima. kao što je CEFTA. 60 . koji njihove ekonomije ne posmatra kao grupaciju. Ovim sporazum EU uspostavlja dijalog i partnerstvo u izvršavanju ugovora sa 98 AKP (afričkim. 99 Prije pristupanja EU. Članice su bile obavezne prijaviti ove olakšice GATT. GATT. 101 Reguliše i izuzetke od klauzule najpovlašćenije nacije. Ipak. uz uslov akceptiranja principa slobodne trgovine.) odnosi se na zemlje u razvoju i preferencijale na 100 97 98 Lomé Agreements. Primjer trgovine bananama. Najvažnije. Runde trgovinskih pregovora pod pokroviteljstvom GATT su imale snažan uticaj na svjetske tokove trgovine. On je u četiri cjeline imao 38 članova. karipskim i pacifičkim državama ). narušavajući svjetsku razmjenu i čineći tako dugoročnu štetu i onim zemljama kojima se želi pomoći. za razliku od Opšte šeme preferencijala zemalja u razvoju. Uvozni režim banana dovodi do tržišnih problema i cjenovnih distorzija. Ovaj dio reguliše odobravanje subvencija (posebno poljoprivrede). upravljanje. iako ona poslednjih decenija kontinuirano raste. I pored toga. Banane najviše učestvuje u svjetskoj razmeni voća. One traju godinama. god. ključne pregovore vode reprezentativni pregovarači (obično SAD. trgovina Unije sa zemljama Srednje i Istočne Evrope je relativno mala. tako da Ugovori o pridruživanju relaksiraju postojeće trgovinske odnose. Gotovo svi proizvodi iz AKP imaju slobodan pristup na tržište Unije. Isto tako. Trgovina sa zemljama u razvoju. razvoj jedinstvenog tržišta ne mora nužno predstavljati stimulans za trgovinu sa zemljama u razvoju. 97 4. Poslednja cjelina (iz 1965. Opšti sporazum o carinama i trgovini se odnosi na međunarodna pravila slobodne trgovine u cilju izbjegavanja međunarodnih nesporazuma i sprječavanja dampinga. Ta činjenica predstavlja povoljnu okolnost za Sporazum iz Lomea. bez carina i kvota (i bez obaveze reciprociteta). dolazi do ekonomskih integracija čiji je primarni cilj stvaranje zone slobodne trgovine. Učešće zemalja Srednje i Istočne Evrope u svjetskoj trgovini nije veliko. Liberalizacija ekonomskih odnosa danas se ostvaruje Ugovorima o 99 pridruživanju sa EU. a u skladu sa liberalizacijom spoljne trgovine. učešće AKP u spoljnotrgovinskoj razmjeni EU je nisko. Spoljnotrgovinska politika EU Zbog uticaja necarinskih barijera na narušavanje slobodne trgovine formiraju se institucije za ovu oblast i postepeno uklanjale prepreke. Treće poglavlje se odnosi na organizaciju. Zemlje AKP predstavljaju za EU jedinstven ekonomski prostor. Druga cjelina se odnosila na nacionalni tretman i necarinske prepreke u trgovini. državnu trgovinu i tehničke aspekte međunarodne trgovine. koja kontinuirano novelira prelazne režime carinskih tarifam i kvota. AKP je kao grupacija organizovana samo prema EU. Česti su slučajevi političkih uticaja u dodjelama ovih trgovinskih prava pa i WTO vrši pritiske na EU. To olakšava kontrolu procedura o porijeklu izvezene robe. Za njihov uvoz se odobravaju posebne kvote od strane Evropska komisije (zavisno od prethodnog nivoa uvoza). pristup i 101 istupanje iz GATT. finansijsku pomoć i posebne olakšice. Isto tako. 100 General Agreement on Tariffs and Trade (GATT). Članicama GATT nije dozvoljeno da uvozne proizvode opterećuju dodatnim porezima ili taksama (kada su plaćene carinske dažbine proizvoda koji se tretiraju kao domaći). Zemljama u tranziciji se pomaže trgovinskim koncesijama. Trgovinsku politiku EU prema zemljama u razvoju čine dva segmenta: koncesije i razvojna pomoć.

tržištima razvijenih zemalja, koji se odnose na smanjenje carina i drugih ograničenja. Ovo pravilo GATT je donešeno tek poslije organizovanih diplomatskih aktivnosti zemalja u razvoju. Urugvajska runda. Urugvajska runda pregovora (multilateralni pregovori o smanjenju carina) trajala je od 1986. do 1994. god. Runda je vođena radi unapređenja svjetske trgovine, ali i zbog toga što je bilo nediscipline u poštovanju GATT. Sve više su se potpisivali bilateralni sporazumi uz regionalna zatvaranja na štetu trećih zemalja. Posebni problemi su postojali u trgovini poljoprivrednim proizvodima i tekstilu (nisu bili regulisani u okviru GATT). Zato Urugvajska runda otklanja ove probleme i nejasnoće. Članice prihvataju dogovore o trgovini uslugama i investicijama, te zaštiti prava intelektualne svojine. Rezultati Urugvajske runde sadrže: • • • • • • • • • • Carinske stope na industrijsku robu se moraju smanjiti za 38%. Necarinske barijere se pretvaraju u carinske tarife i smanjuju subvencije za poljoprivredu. Za tekstilne proizvode prosječne carinske stope se smanjuju sa 15,5% na 12,1%. WTO reguliše sistem rješavanja sporova u oblasti intelektualne svojine. WTO treba sastaviti pravila o porijeklu za sve države članice organizacije. WTO traži od trgovinskih partnera da prate i poštuju međunarodne standarde. Odobravaju se antidampinške carine ako oštećena zemlja dokaže da je nastala šteta. U slučaju evidentne ili potencijalne štete od neočekivanog rasta uvoza dozvoljavaju se privremene mjere. WTO odgovara za efikasnost rješavanja sporova preko komisije za rješavanje sporova. GATS (Opšti sporazum o trgovini i uslugama) je novi sporazum liberalizacije trgovine uslugama. Zaključenjem Urugvajske runde pregovora formirana je Svjetska trgovinska organizacija (WTO). WTO. Urugvajska runda je zaključena 1994. god. usvajanjem Finalnog akta (od strane 111 zemalja), Sporazuma o osnivanju WTO. On je potpisan od strane 104 zemlje. Sporazum je stupio na snagu 1. januara 1995. god. WTO, za razliku od GATT ima status pravnog lica i posjeduje pravni okvir i kapacitet za poslove iz oblasti međunarodne trgovine. Zbog toga su članice WTO ozbiljnije poštovale dogovorena pravila ponašanja. Ciljevi WTO su rast dohotka i ekonomskog blagostanja, povećanje zaposlenosti i proizvodnje, razvoj trgovine, optimalno korištenje proizvodnih resursa itd. Poseban akcenat u oviru WTO se daje održivom razvoju. WTO je zadužena i za pitanja poljoprivrede, Sporazumom o poljoprivredi i smanjivanje protekcionizma u trgovini ovim proizvodima. Članice WTO su se obavezale na uklanjanje necarinskih barijere, a u drugoj smanjenje carina za 36% u roku od 6 godina (zemlje u razvoju za 12% za 10 godina). Prihvaćen je i Sporazum o tekstilu i odjeći koji obavezuje WTO da do 2005. god. preuzme nadzor nad trgovinom tekstilom. Opšti sporazum o trgovini uslugama obavezuje članice da u trgovini uslugama primjenjuju klauzule najvećeg povlašćenja. Rezultati koje postiže WTO u velikoj mjeri zavise od odnosa razvijenih zemalja prema svjetskoj trgovini. WTO ima zadatak da uoči nove vidove ograničavanja međunarodne trgovine i preduzme mjere za njihovo ukidanje. Probleme donose i regionalne integracije (EU, NAFTA, APEC i drugi), pa je jasno zašto WTO još nije polučila projektovane rezultate. Ali, nova nada je Milenijumska runda pregovora koja do 2010. god. mora pronaći rješenja za slobodnu cirkulaciju svjetske trgovine u novom vijeku. Naravno, svjetska finansijska kriza će u velikoj mjeri promjeniti odnos prema nekim protekcionističkim mjerama i podići nivo zaštite vlastite privrede. Ovo se posebno odnosi na bankarski sektor, poljoprivredu i subvencije strateških kompanija. Runda iz Dohe. Runda iz Dohe je počela u Kataru 2001. god. sa oko 150 država od kojih je preko 100 zemalja u razvoju uz pregovore o slijedećim temama: • • • • • • • Trgovina poljoprivrednim proizvodima je opterećena carinskim i necarinskim barijerama još od vremena protekcionizma. Usluge daju doprinos globalnom rastu i zaposlenosti više nego drugi sektori. Još uvijek postoje problemi zaštite intelektualne svojine, korišćenje falsifikata i kopiranje robe upotreba tehnologija bez plaćanja autorskih prava (poseban interes SAD u ovoj oblasti). Pregovori o pravilima zaštite stranih direktnih ulaganja.
61

• • • • • •

Sprečavanje sukoba između nacionalnih organa i trustova. Pregovori o transparentnosti javnih nabavki. Sporazum WTO o isporuci osnovnih jeftinih ljekova za siromašne zemlje zaustavile SAD. Zemlje u razvoju optužuju SAD i njihove farmaceutske firme. Pitanja iz domena elektronske trgovine. Pitanja zaštite životne sredine.

Rast spoljne trgovine EU je ključni faktor njenog razvoja. Još u vrijeme kada su evropske integracije bile samo ideje, smatralo se da će zajedničko evropsko tržište ostvariti mnogo bolje rezultate u razmjeni sa svijetom. Danas se interesi zajedničkog tržišta ostvaruju njegovom veličinom i rastom produktivnosti i konkurentnosti, ali nažalost i nekim protekcionističkim mjerama (posebno u poljoprivredi). Zbog toga se preostale prepreke slobodnoj trgovini moraju otklanjati, unapređujući liberalizaciju trgovine ukidanjem svih vidova ekonomskog autizma i samodovoljnosti.

4.5. Spoljnotrgovinska razmjena EU
Realni sektor ekonomije vjerodostojno predstavlja proizvodnja industrijskog sektora. Ne postoji zemlja koja ima razvijen i konkurentan industrijski sektor, a da pri tome nije razvijena u cjelini. SAD, EU i Japan su tipično industrijske zemlje. Drugo, industrijska proizvodnja je u korelaciji sa veličinom industrijskih kapaciteta, a oni su najbolji reprezent agregatne ponude. Dakle, agregatna ponuda je funkcija raspoloživih industrijskih i drugih realnih kapaciteta kojima se 102 realizuje ukupan nacionalni output (Burda i Viploš ). EU je kao globalna industrijska sila i značajan konstituent svjetske ekonomije. Njena ekonomija je zavisna od tokova svjetske trgovine. Dijagram 4.2. daje dugoročne trendove svjetske trgovine (izvedene iz kratkoročnih tromjesečnih tendencija).

Dijagram 4.2.: Dugoročna kretanja u svjetskoj trgovini (stope rasta) Iz dijagrama je vidljivo da su stabilne, ponekad i visoke stope rasta, karakteristične za duži vremenski period , posebno od 2002. god. Pad stopa rasta svjetske trgovine počinje 2008. god. Izbijanjem finansijske krize u SAD. Uglavnom, najveći svjetski trgovinski blokovi determinišu odnose u međunarodnoj razmjeni, u čemu je uloga Unije nezaobilazna. Pregled svjetske ekonomije za EU25 (u Zajednicu još nisu ušle Rumunija i Bugarska) ukazuje na povezanost ekonomija Sjeverne Amerike (SAD i Kanada), Azije (Kina i Japan) i Centralne, Istočne i ostale Evrope sa Zajedničkim evropskim tržištem. Učešće ostalih zemalja u trgovini sa EU je, i pored značajnih trgovinskih preferencijala, minorno. Kretanja svjetske trgovine prema izvoznoj orijentaciji je prikazano u tabeli 4.3.

102 Vidjeti u: Burda Majkl, Viploš Čarls, Makroekonomija, Centar za liberalno demokratske studije, Beograd, 2004. god., (poglavlje o ekonomiji ponude), str. 411-435.

62

4.6. Trgovinski sporazumi i sporovi EU i SAD
Osnove i pregled sporazuma EU i SAD. SAD i zemlje EU su dva najveća svjetska ekonomska bloka. Između njih postoji razvijena bilateralna saradnja na osnovu ogromne trgovinske razmjene i međusobnih investicija. Trgovinske veze ovih blokova utiču na ekonomsku dobrobit i otvaranje novih radnih mjesta u oba atlanska bloka. Transatlanska trgovinska razmjena i tokovi investicija prelaze dnevno preko milijardu dolara i čine oko 40% ukupne svjetske trgovinske razmjene. Ovi indikatori ukazuju na ogromnu povezanost, isprepletenost i sinergiju odnosa EU i SAD. Ona je rezultat mnogobrojnih sporazuma o međusobnoj saradnji, često obojenim političkim i nacionalnim interesima. I pored toga, neriješeni trgovinski nesporazumi nerijetko prerastaju u ozbiljne sukobe i ugrožavaju ekonomsku saradnju i dobre političke odnose. Ipak, trgovinska neslaganja nisu tolika da bi mogla dovesti do prekida trgovine između najvećih svjetskih trgovinskih 103 aktera. Trgovinski odnosi snažno determinišu ukupne ekonomske odnose što se potvrdilo u mnogim istorijskim slučajevima. Velika Britanija je npr. lakše podnijela poslijeratnu krizu zbog bliskih veza sa zemljama Komonvelta, dok su SAD postale vodeće po obimu trgovinske razmjene, upravo zahvaljujući posljedicama Drugog svjetskog rata. Sve evropske zemlje u postratovskoj obnovi nastoje ubrzati ekonomski rast. Ovo je dovelo do racionalnije podjele rada i korišćenja svih resursa u ostvarenju tog cilja. SAD imaju diplomatske 104 veze sa EZ od 1947. god. kao glavni potpisnici Opšteg sporazuma o carinama i trgovini (GATT). Sporazum je kreirao međunarodni forum promocije slobodne trgovine među zemljama potpisnicama. On reguliše 105 (smanjuje) carinske i necarinske kvantitativne barijere među zemljama potpisnicama. WTO mijenja GATT u mnogim njegovim funkcijama kao institucija nadzora međunarodnog sistema trgovine i razmjene. Odnose i ugovore između EU i SAD determinišu tri ključna okvirna dokumenta transatlanskih odnosa i to: ● Transatlanska deklaracija, ● NTA - Nova transatlanska agenda (plan) i ● TEP - Transatlansko ekonomsko partnerstvo. Tokom 1990. god. je usvojena Transatlanska deklaracija, koja je postavila temeljne principe dalje saradnje EU i SAD u ekonomiji, obrazovanju, nauci i kulturi. Poslije pet godina (1995) usvaja se NTA (Nova transatlanska agenda) i Zajednički akcioni plan EU i SAD kao okosnice daljeg partnerstva utemeljenog na promociji mira, stabilnosti, demokratiji i razvoju u svijetu, te napretku i stvaranju bliskih prekookeanskih veza. TEP (Transatlansko ekonomsko partnerstvo) je usvojeno 1998. god. u cilju uklanjanja tehničkih trgovinskih barijera i stimulacije multilateralne liberalizacije. Jer, dotadašnja praksa je ukazivala na brojna necarinska tehnička ograničenja koja su sputavala slobodnu trgovine EU i SAD. TEP objedinjava tržište rada i preduzetništvo, te afirmiše zajedništvo u oblasti zaštite životne sredine, zaštiti potrošača idr. EU ima pravo regulaciju cjelokupne trgovine fizičkim proizvodima koja se odvija na njenoj teritoriji, ali je za nju potpuno odgovorna. Pridruživanjem EU, članice prihvataju da svoja trgovinska prave stave pod jurisdikciju EU. Nijedna članica ne smije sama pregovarati o pitanjima spoljne trgovine. Organ za održavanje 106 trgovinskih veza u ime EU je Evropska komisija. Prema dogovoru, Vijeće ministara i Evropski parlament daju saglasnost i odobravaju pregovore koje vrši Komisija. Vijeće ministara i Komisija regulišu tarifnu politiku 107 EU i provode ostale mjere trgovinske politike. Pojednine zemlje imaju samostalne transatlanske ugovore sa SAD, posebno u međunarodnom letenju. Neke članice su zadržale bilateralne sporazume "otvorenom nebu“ sa SAD. Sporazumi daju pravo SAD da ukrcavanja putnika iz te evropske zemlje na njenoj teritoriji, uz isto pravo te zemlje na tlu SAD. Ovi sporazumi
Bivši francuski predsjednik Jacques Chirac je jednom konstatovao da se "trgovinski sporovi i različiti pogledi EU i SAD odnose samo na 5% ukupne trgovine između njih. To nije malo, ali se mora gledati šira slika i imati osjećaj perspektive u kojoj se to događa.“
103

Globalna ekonomija raste, stvarajući nova područja trgovine. To često izaziva podjele između Komisije i članica u nekim aspektima trgovinske politike. Jer, od prvobitnih 6 zemalja Zajednice broj se povećao na 15, zatim još 10 iz srednje i istočne Evrope i na kraju za još dvije zemlje. EU je postala regionalna integracija od 27 članova gdje nije lako postići jedinstvo u donošenju odluka iz domena trgovinske politike. 107 Definisano čl. 9. Rimskih ugovora: "EZ će se zasnivati na carinskoj uniji koja će regulisati svu trgovinu među zemljama članicama ukidanjem svih trgovinskih ograničenja u uniji i usvajanjem zajedničke carinske tarife svih članica prema trećim zemljama."
63

106

WTO procjenjuje štetu američkih proizvođača govedine od oko 117 mil. Narušavanje trgovinskih odnosa u subvencioniraju određenih proizvodnji. Iako poljoprivreda neznatno učestvuje u ukupnom outputu EU i SAD. luk. Najveće nesuglasice u trgovinskim odnosima SAD i Unije odnose se na trgovinu goveđim mesom (SAD oko 90% govedine proizvode genetski modifikovanom 109 hranom sa dodacima raznih hormona). Ovi blokovi njeguju i druge diplomatske odnose u vezi spoljnotrgovinske razmjene. U 1989. U pregovore EU i SAD često su uključene i razne etničke grupe koje smatraju da su njihovi planovi prioriteti pregovora. U međuvremenu. Inače. Zato SAD uvode carine od 100% na određene proizvode EU (svježe meso. Dalje. U 2002. Seattle Post-intelligencer notes. Tokom 1997. Evropska komisija je pripremila plan EU na polju avionske industrije 108 i pripremila sporazume o saradnji na polju međunarodnog vazdušnog saobraćaja. životinjske iznutrice i dr. Indirektni protekcionizam (korišćenje domaćih standarda u diskriminaciji pri oporezivanju ili davanja konkurentskih prednosti domaćim proizvodima. sušena mrkva. Glavni sukobi. Tokom 50 godina pregovora i stvaranja trgovinskih sporazuma u okviru GATT i WTO došlo je do neslaganja između potpisnica u slijedećim oblastima: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Pojave direktnog protekcionizma. dolazi do zabrane uvoza mesa životinjskog porijekla sa hormonskom ishranom što je dovelo do zabrane cjelokupnog uvoza američke i kanadske govedine u EU. Tako proizvedeno meso se izvozi u preko 150 zemalja. oba partnera su zainteresovana da beskompromisno brane svoje pozicije." Poslije ovoga i ne čudi što je zabrana uvoza govedine bila glavni izvor tenzija u trgovinskim odnosima EU i SAD. premijer zemlje koja predsjedava EU i predsjednik Evropske komisije održavaju sastanke po završetku određenog perioda presjedavanja (obično maj.su suprostavljeni stavu Evropske komisije. već kao iskreni geopolitički 111 saveznici uspostavili kontinuitet poslovnog dogovaranja. pa se ne može tvrditi da je američki model prehrane zasnovan na adekvatnim pravilima. 64 108 . sporove je sve teže identifikovati a ubrzanje tehnološkog razvoja stvara širok spektar potencijalnih sporova. god. 1996. juni ili decembar). tako da članice Zajednice poslije ove presude ne mogu stvarati sporazume sa trećim zemljama na polju međunarodnog letenja. Nesuglasice su trajale godinama uz interesantne situacije u međudržavnim odnosima. god. bez obzira što utiču na pojedine sporazume sa kompanijama iz trećih zemalja. sir rokfort. U međuvremenu. Posebno su dugotrajni i teški pregovori o dampingu i subvencijama poljoprivredih proizvoda. Državni sekretar SAD i predstavnici Privredne komore redovne godišnje posjećuju EU. Počev od 1985. god. trgovina pravima intelektualne svojine su razmatrana u okviru pregovora Urugvajske runde (WTO) završene nakon sedmogodišnjeg perioda krajem 1993. Sud je potvrdio da je EU nadležna za međunarodne odnose sa drugim zemljama. Druga pitanja kao npr. Američki proizvođači su smatrali da EU podržava zabranu uvoza jer nije konkurentna na tržištu pa zbog toga uvodi trgovinski 110 protekcionizam. da o ovim pitanjima ona treba da pregovara u ime EU. Nesporazumi u podnošenju zahtjeva (specifičnosti u slučaju usvajanja pravila i odrednica). god. ne samo kao veliki trgovinski partneri. 109 Michael Paulson. Predsjednik SAD. 110 Specifična situacija je bila sa francuskim farmerima koji su posebno subvencionirani i konkurentski preferirani. Problemi i nesporazumi koričćenja antidampinga. Evropska komisija je podnijela prijave protiv 8 zemalja a Evropski sud pravde presudio da su ovi bilateralni sporazumi sa SAD nezakoniti. jer iako u sferi međusobne saradnje imaju vlastite strateške interese oni ipak konstruktivno i mirno rješavaju sve međusobne sporove. Za rješavanje sporova su podjednako zainteresovane i SAD i EU. Evropska komisija je pripremila plan EU na polju avionske industrije i pripremila sporazume o saradnji na polju međunarodnog vazdušnog saobraćaja. EU i SAD su. god. Dogovori o pravima intelektualne svojine su obuhvatili zaštitu patenata. Sporovi vezani za genetski modifikovanu hranu i tehnološka prava nastavljaju da se dešavaju stvarajući rizike zastoja transatlanskih veza. autorskih prava i industrijskog dizajna. god. SAD i Kanada traže savjet od WTO koja donosi odluku da zabrana uvoza ovako proizvedenog goveđeg mesa u EU nije zasnovana na naučnim činjenicama. Ipak. dolara godišnje.). Početak predstavlja zabrana upotrebe hormona kod goveda koji je uvela EU (osim za upotrebu u terapeutske svrhe). Predstavništvo trgovine SAD uočava nekoliko prekretnica ovog slučaja. Oni su obavezali zemlje potpisnice na smanjenje piraterije i pronevjera. Zato nije iznenadila preoštra izjava koju je dao francuski ministar poljoprivrede Jean Glavany da su "SAD država koja ima najgoru hranu na svijetu. Protekcionizam je uobičajena tema neslaganja u pregovorima zemalja. 111 Tako npr.

SAD i dolar još uvijek imaju dovoljan potencijal da još određeni vremenski period obezbjede dolaru dominantnu monetarnu funkciju u svijetu. EU i SAD moraju raditi na usvajanju i razvoju socijalnog modela EU i novog visoko-tehnološkog razvoja SAD. pokazalo da dolar nije mogao zamijeniti funtu sterlingu sve dok investitori poslije II svjetskog rata nisu počeli ulagati u SAD. Za nastavak saradnje i spriječavanje budućih trgovinskih nesporazuma je neophodno: ▪ ▪ ▪ Za EU i SAD nesuglasice ne smiju ugroziti saradnju i sklapanje budućih sporazuma.3 mlrd. Ako evro zamijeni dolar i postane primarna svjetske valute to bi mogla biti velika promjena na globalnom planu. EU i SAD moraju jačati autoritet WTO i smanjiti vrijeme rješavajna sporova od strane WTO. ali to ne može ugroziti 113 strateško partnerstvo EU i SAD. Ovo ukazuje na rast investicija i snažnu interakciju ekonomija koje sve više postaju međuzavisne.Trenutni odnosi i budućnost trgovine EU i SAD. Ovaj iznos je značajno pao poslije Prvog svjetskog rata. Tačnije. Ta situacija je postala ozbiljan izazov za dolar. 112 65 . Unija i SAD sprječavaju da trgovinski sporovi utiču na kvalitet i kvantitet ekonomije između blokova. 2002. koju je dao povodom posjete Kini. I tada su mnoge evropske zemlje uvozile hranu i sirovine a izvozile kapitalna dobra. direktne investicije EU u SAD su dostigle 808. što je oko 61% ukupnih stranih direktnih investicija u SAD. Da bi došlo do vodeće uloge evra. 114 izjave nisu egzaktne. ali se iz njih najavljuju razgovori omogućim promjenama postojeće situacije. Zato su EU i SAD zainteresovani za rješavanje međusobnih nesuglasica. najviše zbog velikih investicija oba ekonomska bloka. Tada ih očekuje brže sklapanje novih sporazuma i smanjenje sporova. Komisija i Vlada SAD su napravile sporazum o tarifnom sistemu uvoza banana do 2006. konkurentan i dinamičan privredni sistem u kome ima mnogo registrovanih preduzeća koja na tržištu hartija od vrijednosti imaju vlastite finansijske instrumente za čiju kupovinu je neophodno posjedovati dolare itd. Ipak. stopa ekonomskog rasta u EU bi morala nadmašiti stopu rasta u SAD. Međunarodni tokovi investicija su uvijek bili važan faktor globalnog rasta i progresa nacionalnih 112 ekonomija. Prije formiranja EU. Iako finansijska kriza potresa ekonomiju SAD ona se još uvijek veličinom i značajem najvećeg svjetskog tržišta suprostavlja već izraženim stremljenjima drugih ekonomija da evro ili neka druga valuta preuzmu lidersku poziciju od dolara. Uticaj dolara i evra na transatlanske odnose. Ipak. a direktne investicije SAD u EU su dostigla 640. posebno od strane nekih nacionalnih ili interesnih lobija. ali bi djelovala i na u trgovinske odnose između EU i SAD. najbolje potvrđuje ovu tvrdnju. Krajem 2001. da treba razmišljati i o drugim modalitetima međunarodnog monetarnog sistema. Osnova sporazuma je uvoz klasičnim uvoznim dozvolama. 113 How dangerous are Trade Disputes Between the EU and the US for Transatlatic Relations? Text by Romney Stewart. 1914. 114 Izjava Premijera Rusije Medvedeva. dolara. god. obe strane trebaju raditi na simbiozi pozitivnih dostignuća svakog bloka. Dakle.8 mlrd. 115 Za fundamentalne valutne promjene potrebni su veliki istorijski događaji koji dovode do ogromnih strateških regionalnih redistribucija dohotka i bogatstva. ovo stanje održava tražnju za dolarom i podiže mu vrijednost. veze ovih blokova su ipak korektne. ali treba reći da bi eventualna smjena dolara zbog izraženih slabosti uticala i na snagu evra. Iako su trgovinske i druge nesuglasice EU i SAD česte i medijski privlačne. dolara. Evropa je bila centar bankarstva i tada imala oko 30 mlrd. koja mora postati vrhovni autoritet u rješavanju svjetskih trgovinskih sporova. god. god. kriza će donijeti određene promjene. Tako se npr. Prednost SAD je i u tome što imaju otvoren. godine jedanaest evropskih zemalja je prihvatilo evro kao zvaničnu valutu. Sve ovo (čak i u uslovima krize) dovodi SAD u povoljan ekonomski položaj na međunarodnom tržištu. Bez obzira na krizu. god. Nesuglasice i sporovi se nastavljaju (vrijednosti i po nekoliko milijardi dolara). Ipak. Slično se predviđa i u eventualnoj zamjeni dolara i evra na mjestu vodeće svjetske valute. biotehnologije. Od šezdesetih godine prošlog vijeka tržišna privreda i carine kao protekcionistički instrumenti čine osnove ekonomija EU i SAD. Veliki spor oko uvoza banana u EU je rješen 2001. a EU nije u mogućnosti da utiče na jak tržišni položaj SAD. Prvog januara 1999. Danas je najveći problem tretman hormonske ishrane goveda. zavisnost Evrope od svjetske trgovine nije bila ugrožena. dolara prihoda od godišnjih investicija. bez obzira na trenutne 115 poteškoće. O tome govore slučajevi globalnih investicionih preraspodjela od kojih se jedna dogodila krajem dvadesetog i početkom dvadeset prvog vijeka u Aziji (posebno u Kini). informacione tehnologije i upotrebe ekonomskih sankcija u ostvarivanju političkih ciljeva.

. što prenaglašava industrijski sektor 116 ekonomije. mnoge mjere politike konkurencije odnose se na kompanije iz industrijskog sektora EU.. Kao njen Moderna industrijska politika se implementira u sklopu opšte ekonomske politike. industrijska politika se tretira na nivou industrije. U tom smislu definišemo npr. u okviru industrije izbor se može ograničiti samo na određena preduzeća. Osnove industrijske politike Privredne strukture razvijenih svjetskih privrede se temelje na razvijenom industrijskom kompleksu. Isto tako. 1997. zastupa interese koji brane slobodu konkurencije. Taj oblik privrednog razvoja je od industrije napravio lokomotivu ukupnog društvenog progresa. Ovakvo poimanje industrije se smatra širim. INDUSTRIJSKA POLITIKA EVROPSKE UNIJE 5. Global book. Kapitalizam i sloboda. 196-198 str. industrije tekstila. god. Tako su npr. Beograd. u praksi je teško pronaći optimum između konkurencije i monopola. sektora ili preduzeća. mašina itd. SAD su kao vodeća svjetska ekonomska sila razvijeno industrijsko društvo. Koreju ili većinu najrazvijenijih evropskih država. Slično bi se moglo reći i za Japan. god. nema industrijskog razvoja bez tehničkog progresa. Industrijski razvoj podstiče tehničko-tehnološki razvoj.5. Ove konstatacije. Analizirajući američku privredu Friedman nalazi da monopol preovlađuje mnogo više u industriji nego u drugim sektorima ekonomije i konstatuje da je teško navesti zadovoljavajuću objektivnu mjeru obima 118 monopola i konkurencije. Skup više industrija definisanih na ovaj način daje definiciju industrije u širem smislu. industrijska politika nastoji stimulisati industrijski razvoj određenim netržišnim mjerama u industrijskom sektoru. s jedne strane. Da bi ova aktivnost državnih 116 117 117 Friedman Milton. Milton Friedman smatra da je glavna karakteristika američkog društva njegov industrijski karakter. Ipak. Dakle. Novi Sad. kojima će se u budućnosti omogućiti tretman koji podrazumijeva određene privilegije u odnosu na druge grane. S druge strane. bez obzira na činjenicu što je riječ o drugom privrednom prostoru. Uglavnom. Global book. Današnji pojam industrije je proširen i na polje najvećeg broja usluga. 118 Friedman Milton. opšteprihvaćeni termini "industrijska revolucija" i "ubrzana industrijalizacija" prepoznatljivi u ekonomijama zapadnoevropskih država krajem devetnaestog vijeka ili ekonomijama obnove socijalističkih zemalja pedesetih godina prošlog vijeka. CID. Ovdje je naravno riječ o evropskom modelu industrijske politike. analiza Japana poslije pedesetih godina prošlog vijeka. Ekonomika industrije. Ekonomski fakultet. ali i suprotno. a s druge strane. isprepletenosti sa drugim ekonomskim. industrija. ona inicira i aktivnosti koje bi stroga primjena principa konkurencije tretirala kao protekcionističke. ona mora biti harmonizovana sa ostalim makroekonomskim politikama. (u trećem poglavlju je elaborirana industrijska politika EEZ-EU). U suprotnom. konstituent. avionski prevoz i dr. Novi Sad. industrijalizacija imaju važnu ulogu u razvoju tržišnih i netržišnih sistema. dok je uže shvatanje fokusirano isključivo na klasične prerađivačke industrije (manufacturing). Sve navedeno ukazuje da je industrijska politika heterogena. socijalnim ili tehnološkim politikama. Isto tako. 198 str.1. za razliku od politike konkurencije koja se u svojoj genezi suprostavlja netržišnim ponašanjima. Kapitalizam i sloboda. Koncizan pristup u analizi industrijske politike izložen je u: Savić Ljubodrag. Ponekad. 1997. da se industrijska politika "prostire" i po skoro svim dijelovima komunitarnog prava. Tako je većina instrumenata politike konkurencije zastupljena u mjerama industrijske politike. Često su čitave istorijske epohe dobivale nazive sa prefiksom industrijski. Razvoj moderne civilizacije nije moguć bez brzih industrijskih promjena. Sve ovo govori o složenoj strukturi odnosa među modalitetima industrijskih politika. koristeći ih selektivno i planski (i pri tome ne narušavajući pravila konkurencije). ali i na opštu makroekonomsku situaciju. U nju su svrstane telekomunikacije. 66 . tj. Ona može predstavljati plansku i koordiniranu aktivnost državnih institucija u cilju izbora onih dijelova ekonomije ili industrije. Kada se govori o polju djelovanja. ukazuje na brojne i snažne netržišne mjere industrijske politke. 2007. mogle bi se bez većih korekcija primjeniti i na evropsku ekonomiju. neminovne su negativne konsekvence koje se najviše odražavaju na industrijsku politiku. god. što utiče na to. i internim kontroverzama s druge strane. Industriju u užem smislu možemo definisati kao skup preduzeća koja na određenom tržištu proizvode iste ili slične vrste proizvoda.

Industrijska politika se provodi na nivou članica i na nivou EU. Naravno. uglavnom iz državnih finansijskih resursa. samo su neke mjere koje su u određenim vremenskim periodima koriste na zajedničkom tržištu. koji potvrđuju da će 119 implementirane mjere doneti korist opštem ekonomskom blagostanju i makroekonomsoj stabilnosti. proizvodnja u organizaciji države itd. Prvo. otvaranja malih i srednjih preduzeća itd. Treće. rješavanje problema zapošljavanja. važnije od toga je izvršiti transparentnu selekciju industrija i kompanija koje će se pomagati ovim instrumentima (prema ciljevima planirane industrijske politike). pod stalnim pritiskom GATT i STO radi snižavanja carinskih stopa. Ostali instrumenti. Komunitarna dimenzija između članica EU na polju industrijske podrške ispoljava se iz više razloga. investicioni itd. racionalnost proizvodnje i istraživanja itd. Ima mnogo oblika netržišne podrške preduzećima. visinom kamatnih stopa.institucija bila opravdana. i stimuliše ekspanziju i rast evropskih kompanija na svjetskom tržištu. 67 . stimulacije kod zapošljavanja. Industrijska politika je često protekcionistička. obima i vremena njihove primjene najvažniji zadatak kreatora industrijske i ekonomske politike. uz podršku EU. Četvrto. 119 Naravno. često zavisi od unutrašnjih. Prethodno ukazuje na svu složenost aktivnosti Unije na forsiranju pružanja različitih vidova pomoći industrijskim firmama. jednom od najdinamičnijih ekonomskih prostora na svijetu. poreska politika. forsiranje naprednih tehnologija i revitalizacija istrošenih industija je ključni motiv implemetacije industrijske politike. kreditna politika. industrijskom politikom se mogu kreirati zajednički nastupi na eksternim tržištima. izdavanje dozvola i saglasnosti. Dalje. Zato je pravi izbor instrumenata. subvencije. Ukoliko se takva makroekonomska kretanja regulišu npr. dok se u najtežim slučajevima ugrožavanja tržišnih interesa Unije od strane drugih zemalja ili kompanija mogu primjeniti i kontra mjere. Ipak. Vidi se da su načini regulisanja industrijske politike brojni i raznovrsni. politika deviznog kursa i druge fiskalne mjere i barijere. dok je istovremeno. stalno se iznalaze rješenja koja ga održavaju konkurentnim u oštroj tržišnoj borbi na globalnom planu. donošenje tehničkih standarda. sufinansiranje istraživačko-razvojnih projekata). neophodno je postojanje viših državnih interesa. prekomjerna primjena mjera industrijske politike dovodi čak i do negativnih efekata. podrazumijeva se da su mjere usaglašene od najznačajnijih političkih aktera u određenoj državi a zatim verifikovane u parlamentarnim strukturama. EU vrši superviziju unutrašnjeg. zajednički usaglašenim djelovanjem svih nacionalnih politika se postižu veći efekti nego kada svaka država provodi vlastitu politiku. mogu naći mjesto u mjerama industrijske politike. Kontrola cijena. Konačno. u okvirima industrijske politke rješavaju se pitanja priliva i odliva kapitala. izgradnja infrastrukture. Drugo. Poreske i spoljnotrgovinske olakšice. privilegije u investicijama. održivog razvoja i dr. Instrumenti za provođenje industrijske politike se mogu sistematizovati na sledeći način: ▪ ▪ ▪ ▪ Sve vrste subvencija (izvoz. tada se mjerama industrijske politike na određenom prostoru privlače dodatne investicije. proizvodnja.). Državne investicije. Na tržištu EU. javne nabavke. Efektima ekonomije obima postižu se uštede. Sinergičkim djelovanjem smanjuju se paralelni troškovi bilo koje vrste (istraživački. Koja će se mjera i u kom intenzitetu primjeniti. ali sve češće i eksternih faktora. nesporno je da je većina mjera "pod lupom" politike konkurencije.

posebno u sferi inovacija. Reakcija na ovakvu situaciju. Jače povezivanje industrijske politike sa ekološkom i socijalnom politikom nije moguće efikasno provesti bez dodatnog ugrožavanja evropske produktivnosti. god. Tehnički progres je danas ključni faktor razvoja a inovacije motorna snaga tehničkog progresa. Beograd. te stvaranja konkurentnog industrijskog kompleksa. Pored stalne harmonizacije fundamentalnih shvatanja i implementacije zakonske regulative između članica. god. koje se naziva strategija ekonomski održivog rasta i razvoja. 120 O održivom razvoju vidjeti u: Popović Goran. donosi zaključke i stavove koji obavezuju sve relevantne faktore Unije na obavezu preduzimanja aktivnosti na rastu konkurentnosti..8. Ekonomika poljoprivrede.3. Makroekonomski aspekti CSD indikatora. ili u Popović Goran. rješavanje socijalnih pitanja u vezivanje sa zaštitom životne sredine idustrijskom sektoru nije poželjno (osim u slučajevima programiranog otvaranja novih radnih mjesta u MSP). br. Složenost zadatka zahtijeva multifunkcionalno djelovanje industrijske politike. To evoluira novu strategiju održivog rasta i razvoja. Lisabonski samita sadži strategijske dimenzije. Prioritet sadašnje industrijske politike EU je unutrašnje restrukturiranje koje treba dovesti do povećanja eksterne konkurentnosti evropskih kompanija. pa i drugih komunitarnih politika sadrže komponente podrške MSP. "Održivi rast i razvoj su najaktuelije globalne i civilizacijske teme naše epohe. 2009.8. ekologije i socijalnog sektora govori o namjeri komunitarnih organa da industrijsku politiku dodatno opterete. U novijoj fazi razvoja EU različitim aktivnostima se finaliziraju raniji ciljevi i dodaju novi koji se odnose uglavnom na harmonizacije u vezi sa politikom proširenja i preuzete eksterne obaveze. 68 . Ovaj dokument otvara mogućnosti snažnijeg djelovanja EU. koji neće ugroziti procese reprodukcije u budućnosti. javlja se u vidu strategije. a da se pri tome ne ugroze opšti društveni progres i dostignuti životni standard. Tako 2002. god. Ključna je forsiranje naprednih tehnologija koje industrijama i ekonomiji u cjelini pružaju konkurentske prednosti globalnog nivoa. 2009. Ekonomika poljoprivrede. Acta Economica. Ekonomske konsekvence agro-ekoloških mera u EU. Ekonomski fakultet. kratkoročno i dugoročno sprječiti eroziju postojećih resursa i prirodne okoline. Bez istraživanja i inovacija nema rasta produktivnosti rada ni konkurenosti na domaćem i eksternom tržištu. br. Banja Luka. 2008. Nekontrolisana ekspanzija proizvodnih snaga u posljednjih stotinu godina. Zbog promijenjene svijesti o ulozi i značaju MSP u razvoju evropske proizvodnje i jačanju ekonomskosocijalne kohezije. Evropska komisija izdaje Saopštenje "Industrijska politika u proširenoj Evropi". Ekonomske konsekvence agro-ekoloških mera u EU. u podršku "maloj privredi" uključuje je se i Evropska investiciona banka i druge komunitarne institucije. Unija koristi različite komunitarne mere u ostvarivanju ciljeva industrijske politike." U Saopštenju se insistira na jačanju uloge inovacija. Ako je čvršće 120 logično i društveno opravdano. a prema nekim skeptičnijim teorijama i sam opstanak civilizacije. povećanju zaposlenosti i rastu životnog standarda. koja imaju za cilj. know-how i preduzetništva. koji se ne može zamisliti bez ostvarivanja odgovarajućih stopa rasta. Acta Economica. od kojih su najvažnije pravila STO. god. a zemlje članice donose vlastite programe. Iako se na prvi pogled radi o protivrječnim ciljevima. zaključci iz Lisabona su naišli na podršku zemalja članica EU. stvorila je mnoge društvene i prirodne debalanse koji ozbiljno ugrožavaju svjetsku ekonomiju u bližoj budućnosti. zasnovane na lisabonskim ciljevima. ili u Popović Goran. Insistiranje na usklađivanju odnosa i interesa industrije. Veliki broj programa u oblasti zajedničke industrijske politike i politike regionalnog razvoja. Beograd. Za razliku od ranijeg perioda kada je uloga malih i srednjih preduzeća (MSP) u industrijskoj proizvodnji bila marginalizovana. Novije faze industrijske politike Evropski Savjet na Samitu u Lisabonu 2000. Ekonomski fakultet. Makroekonomski aspekti CSD indikatora. 2008. krajem osamdesetih i početkom devedesetih godina prošlog vijeka ona postaju važan faktor "korekcije" devijacija koje se javljaju u industriji.5. Iz sopštenja se vidi da se evropska industrija i EU još uvijek suočavaju sa mnogim problemima. Njena suština se svodi na stvaranje uslova rasta 121 materijalne proizvodnje. Banja Luka. bar sa razmišljanjem o navedenim problemima. god. 121 O makroekonomskim aspektima održivog razvoja vidjeti u: Popović Goran.

O ovoj temi vidjeti u: Rikalović Gojko. nerazumijevanje i netransparentnost. kako bi se ideje mogle realizovati brzo i efikasno. Da bi se uspješno nosila sa najvećim konkurentima u proizvodnji visokih tehnologija. većih šansi za prekvalifikaciju itd. baš zbog velikih mogućnosti u smanjivanju 122 Makroekonomija tretira razvojne cikluse. Zajednica želi da od svog tržišta napravi tehnološki najnapredniju tržišnu strukturu na svijetu. pomoći industrijskim firmama je protekcionistički i obično se svodi na direktne subvencije ili davanje povlašćenog položaja u procedurama javnih nabavki i na drugi način. CLDS. Beograd. Odlučivanje u birokratskim krugivima kao npr. Prekoračenja gornjeg nivoa subvencija od strane članica. Makroekonomija: evropski udžbenik. istraživanje i razvoj. Pokretljivost pruža uslužnom sektoru komparativnu prednost nad ostalim segmentima industrije i drugim oblastima. ovaj sektor. god. Jedna faza se odnosi na opadajuće grane. Beograd. CID. U mnogim od njih učešće usluga u ukupnom DBP kontinuirano raste i već sada je veoma visoko. Beograd. Jedna od njegovih najvažnijih karakteristika je i u tome što u odnosu na ostale privredne oblasti apsolutno i relativno povećava svoje učešće u ukupnom broju zaposlenih.. To su: održivi rast. 124 Ovi motivi su vidljivi u prioritetima EU za period 2007-2013. može rješavati i probleme strukturne nezaposlenosti. god. Usluge. str. u gotovo svim fazama razvoja je bio pod određenom kontrolom vladinih institucija.. svoje mjesto imaju i ulaganja u sektor usluga. sa posebnim akcentom na strukturnu nezaposlenost. god. Unija nastoji da u kontinuitetu unaprijedi poziciju administracije u ovoj i drugim oblastima. Često dolazi i do "političkih ratova" sa neistomišljenicima koji zastupaju principe konkurencije. Iz toga se može izvući zaključak da je kreiranje industrijskih politika nemoguće bez učešća državne birokratije. U tom smislu. Strateška prednost ovog sektora je strukturna fleksibilnost i mogućnost brzih promjena lokacija za pojedine firme ili kompletnih segmenata pojedinih uslužnih sektora. god.Ovaj pravac djelovanja industrijske politike se odnosi na jedan od strateških ciljeva Unije. CLDS. kako je rečeno. isplate novih subvencija (uz već prihvaćene isplate) dodatno ohrabruju kritičare koncepta miješanja države u privredni život. Unija ulaže u naučni i 123 tehnološki razvoj pomaganjem naučno-istraživačkih projekata. niskokvalifikovane radne snage. ne iznenađuje komunitarna podrška razvoju uslužnih djelatnosti na jedinstvenom ekonomskom prostoru. Centralizovanom politikom EU postižu se dodatni efekti u koncentraciji aktivnosti i otvaranju perspektiva da 124 Tako se smanjuje tehničko-tehnološki jaz prema SAD i Japanu. građanstvo EU i administracija. te mogućnost rada na određeno vrijeme. Razvoj industrije u svijetu. 109-120. Beograd. rezultatat su krupnih političkih dogovora i nagodbi. Radi zaštite i upravljanja prirodnim resursima. CID. Mogućnost brže reakcije u odnosu na promjene (uključujući i zapošljavanje). ribarstvo i zaštitu prirodne sredine. 2004. Za razliku od ekonomsko-tehničkie diferencijacije ovog sektora. Ovaj makroekonomski fenomen je sve prisutniji u najrazvijenijim ekonomijama a nezaposlenost postaje veliki problem ozbiljnih političkih struktura. 69 . Upravljanje pomoću projekata. U cilju zaštite i upravljanja prirodnim resusrima sredstva se usmeravaju: konvergenciju manje razvijenih država. u slučaju Zajedničke poljoprivredne ili regionalne politike može donijeti probleme. Makroekonomija: evropski udžbenik. 125 Pitanja nezaposlenosti. Sredstva se usmjeravaju u: jačanje konkurentnosti preduzeća. bez obzira na pozitivne efekte ovih aktivnosti. Dakle. Sektor usluga ima važnu ekonomsku ulogu u razvijenim ekonomijama. sredstva se koriste za: mjere CAP. Teorijsko-metodološki pristup kreativnom kapitalu. god. 123 Rikalović Gojko ukazuje na moć "kreativnog kapitala" u pokretanju ekonomije zasnovane na znanju. Jedan od pravaca djelovanja 122 odnosi se na podršku industrijama koje su u fazi opadanja. ruralni razvoj. preorijentaciju preduzeća na druge poslove. rast konkurentnosti i zaposlenosti u regijama EU i za evropsku teritorijalnu saradnju. socijalni aspekt je veoma značajan i specifičan. 2008. Ekonomski fakultet. uspješnije nego drugi. ili u Majkl Burda i Čarls Viploš. Za održivi rast su namenjena sredstva za jačanje konkurentnosti i kohezije (radi rasta i zaposlenosti). O razvojnim ciklusima vidjeti u: Đuričin Dragan. Karakter brži rast tehničkog progresa. Ekonomski fakultet. veću mogućnost zapošljavanja ženske radne snage. u tematskom zborniku: Ekonomska politika i privredni razvoj. jačanje EU kao globalnog partnera. Zbog toga ne iznenađuje da i u nekim kohezionim projektima implementiranim regionalnom. zaštita i upravljanje prirodnim resusrima. obrazovanje i socijalnu politiku. Razvoj modernih društava potvrđuje trend ekspanzije uslužnog sektora. objašnjena su u: Majkl Burda i Čarls Viploš. Ključne odluke i mjere u sektoru zaštite evropske industrije. 2006. Finansiranje naučno-istraživačkih projekata je važna mjera industrijske politike. 2004. Nadležne institucije zemalja članica i Unije provode politiku razvoja malih i srednjih preduzeća koja se prema svojim obilježjima najčešće klasifikuju u sektor industrije. prije svega sa SAD i Japanom. samo su neke specifičnosti 125 firmi iz sektora uslužnih djelatnosti. ruralnom i segmentima Zajedničke poljoprivredne politke.

u telekomunikacijama. evropskom prostoru mogu (uz SAD i još neke zemlje) donijeti lidersku poziciju u oblasti novih tehnologija. ima obavezu harmonizacije državne politike. i na politički prihvatljiv način. Južna Koreja. To su važne pretpostavke. Indija itd. objedinjavanja i efikasne upotrebe naučnih i istraživačkih resursa. EU ima vrhunski obrazovni sistem. gdje se zapošljava visokokvalifikovana radna snaga. Razvijaju se i strategijske tehnološke alijanse koje se osnivaju isključivo zbog razvoja visokih tehnologija iz oblasti informatike. 126 70 . koje su na godišnjem nivou plasirane u članicama. Tehničko-tehnološki progres je najznačajniji faktor razvoja razvijenih društvenih zajednica. Kada je riječ o fleksibilnosti ulaska i izlaska u određenu privrednu oblast uslužni sektor ima prednost u odnosu na industriju. treba imati u vidu činjenicu da se prioriteti u istraživanju novih tehnologija usmjeravaju u područja gdje evropski istraživači imaju određene prednosti u u dnosu na svjetske standarde i već izgrađene istraživačke resurse u zemljama Unije. EUREKA je program podrške razvoju visokih tehnologija u cilju smanjenja tehničko-tehnološkog zaostajanje Evrope za SAD i drugim zemljama. finansiranih od strane Unije i njenih članica. Osamdesetih godina dolazi do promjena. Bez toga nema ekspanzije brzorastućih privrednih oblasti ni ukupnog privrednog razvoja. ove aktivnosti su još uvijek kontroverzne jer se pobornici politike slobodne konkurencije protive prekomjernom uticaju države. Karakterističan primjer su SAD i Japan. koji bi u nekim oblastima EU doveo na svjetsku lidersku poziciju. projekata i programa racionalnosti. Izuzetak su veliki infrastrukturni i tehnološki sistemi u saobraćaju. koje uz finansijsku podršku. EU će morati razvijati autentičnu politiku zasnovanu na bogatoj evropskoj istoriji i tradiciji u svim naučnim oblastima i značajnom fundusu naučnih otkrića koja su nastala na evropskom tlu. biotehnologije i otkrivanja novih materijala. nego i u ostalim oblastima. Ugovor iz Rima osnažuje potrebu jačanja konurentnosti razvijanjem vlastite tehničko-tehnološke osnove.nezaposlenosti. a Evropska komisija kao izvršni organ. Kina. Jedinstvenim evropskim aktom (1987) postavljeni su temelji novoj tehnološkoj politici Unije. Organizaciono. evra je respektabilan finansijski resurs u podršci modernizacijama i reformama vlastite industrije. Smatra se da su ove fundamentalne tehnologije osnova daljeg razoja nauke i tehnologije a samim tim i pretpostavka tehničkog progresa. bogatu opštu kulturu i raznovrsnu tradiciju. usluge se razvijaju i u visokotehnoškim oblastima npr. Pri tome. ova oblast se na nivou EU kreira četvorogodišnjim Okvirnim programima istraživanja i razvoja. Evropska komisija radi na usaglašavanju interesa različitih stručnih institucija kako bi se bezbolno. Ukupno. telekomunikacijama ili sve razvijenijem sektoru finansija. Ipak. a veliki broj njih se nalazi u samom svjetskom vrhu. koje se traže ne samo u sektoru usluga. Nije riječ samo o novom zapošljavanju. Može se konstatovati da tehničkotehnološki razvoj evropskog tržišta stalno indukuje porebe za najstručnim kvalifikacijama. Čini se da su učinjeni prvi koraci na stvaranju jedinstvenog tehničko-tehnološkog prostora i ostvarene pretpostavke da zajedničko evropsko tržište postane tehnološki najrazvijenije na svijetu. Tih godina dolazi do realizacije programa iz ove oblasti. 126 EU je već sada vodeća u mnogim tehnologijama. ali u poslednje vreme i neke druge države. Sve se više ulaže u naučna istraživanja jer se takva ulaganja višestruko vraćaju i obezbjeđuju konkurentsku prednost u dužem vremenskom periodu. U Evropi je šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog vijeka vođena separatna nacionalna politika u ovoj oblasti. već i prekvalifikacijama kojima se smanjuje stopa strukturne nezaposlenosti. Tehnika i tehnologija. Rusija. pa i centralni organi Unije iskazuju veći interes za probleme tehničko-tehnološkog razvoja. infiltrirala zajednička politika od koje Zajednica u budućnosti očekuje najviše domete. EU mora usvojiti integralni dugoročni okvirni program naučnih istraživanja. U budućnosti. Međutim. Sredstva na nivou Zajednice su iznosila oko 4 mlrd. evra godišnje i još dodatnih 4 mlrd. MFP (Multiannal Framework Programmes) ili višegodišnji okvirni programi su instrumenti podrške istraživanjima i tehnološkom razvoju. oko 8 mlrd.

3 2.3 2.9% za tekstil.6 Prosjek 20022007.1 0. štamp.4 2. nuklear. i da su to sektori bez izvozne strategije.5 1.4 4.5 3.3 11.6%). prikazuje sektorske stope rasta proizvodnje u EU. Tabela 5.5 -2.4 2. da kompanije koje nisu opredjeljene za poslove na svjetskom tržištu.3% za odjevni asortiman.4%). 2 medija DF2 Koks.3 1.4 2. o izvozno orijentisanim sektorima.9 -4. kao što su: proizvodnja mašina i opreme (prosječna godišnja stopa rasta 4. izdav.4 0.. -3.6 1.6 3.8 0. 8 krzna DC1 Štavljenje kože. koji neće biti perspektivni u budućnosti.2 200 7 1.8 200 1 3.5 3. papir i papirna 1 konfekcija DE2 Štampa.6 5.2 0.3 2.3 2. posebno u restrukturiranju industrije i njenom prilagođavanju novim trendovima.5 2.0 3. 3 gorivo DG2 Hemikalije i hemijski 4 proizvodi DH2 Proizvodi od gume i plastike 5 DI26 Ostali proiz. naftni derivati.6 1. TV i komunikacione opreme (rast 7. ne mogu ni na zajedničkom tržištu EU ostvariti brži rast.7%) i dr.0 2. kofera 9 i torbi DD2 Drvo i proizvodi od drveta i 0 pluta DE2 Celuloza.2 1.6 -4.9 5. Očigledno je. proizv.9 1. Tabela 5.4%).0 1.2 3. bojenje. Rezultati industrijske politike Industrijska politika EU daje pozitivne rezultate u razvoju industrijskog sektora. repr.3 6. do -4.3 0.4 2.1 0.7 1. proizvodnja radio.2 0.3 -6. upravo one proizvodnje koje imaju suficite spoljno trgovinske razmjene.3 9. proizvodnja motornih vozila i prikolica (rast 3.0 0.4.8 3. da je riječ o proizvodnjama koje nisu razvojni prioriteti EU.5.3 5.9 5.9 200 0 2.5 1. Granska komparacija sa spoljnotrgovinskim bilansom jasno potvrđuje hipotezu. Tekstil i grupa proizvodnji oko ove grane bilježe negativne prosječne godišnje stope rasta (od -2. Iz nje je vidljivo da su u periodu 20022007.9 4.1 2. 2 7.4 0.0 3.3 3.1 3.1: Sektorske stope rasta proizvodnje (u%) Šifra Sektor Rudarstvo i eksploatacija kamena Proizvodnja 199 6 1. proizvodnja hemijskih proizvoda (rast 2.).4 0.1 0.3 za preradu kože itd. od nemetala i .6 200 2 1. Riječ je dakle. pa sve do -6.2 1.2 5.7 0. Ta uloga se najbolje vidi u analizi rasta pojedinih industrijskih sektora.5 4.9 4. ostvarile više sektorske stope rasta.2 3.8 0.5 0.5 2.0 2.3 2.4 1. god.1.6 2.9 1.1 3.1 0.9 4.9 71 C D DA1 Prehrambeni proizvodi i pića 5 DA1 Duvanski proizvodi 6 DB1 Tekstil 7 DB1 Odjevni asortiman.8 2.4 0.5 0.2 2.

3 7.4 2. 3. 7 3.5 0. strujom.5 1.7 0.1 0.1 n.7 5.9 DK2 Mašine i oprema 9 DL3 Kancelarijski uređaji i računari 0 DL3 Električni uređaji i aparati 1 DL3 Radio.4 1.9 1.0 1..7 1.r. proizvodnja 6 DN3 Recikliranje 7 E F Snabdijev.5 2.8 0.2 2.5 5.7 0.1 5.9 16. prikolice i poluprik.2 2.7 3.9 1. TV.1 6.6 5.6 1.2 1.6 2.6 3.4 1.1 0. 3.8 n.1 0.9 5.0 0.2 1.9 6. 3 6.3 2.5 0.4 8.7 3.6 25. 4 10.minerala DJ2 7 DJ2 8 Osnovni metali Proizvodi od metala 2. 3 4.7 2. 2 aparati DL3 Medic.2 6.0 3.8 0.8 7.4 2.5 3.8 2.9 3.2 16. Ostala oprema za transport DN3 Namještaj.9 17. komun.4 4.7 6.9 0.9 1.r.9 9. 1 7.7 7.1 0. gasom i vodom Građevinarstvo Izvor: Izvor: Commission staff working dokument on the European 72 .4 1.7 2.7 9.1 1. 5 7.2 0.5 10.7 4.3 4.3 1.1 0.7 3. precizni i optički 3 instrumenti DM 34 DM 35 Motorna vozila. oprema.0 0.1 4.

The Economy of the Early Roman Empire. The Economics of the European Union. Oxford. Danas. Global Book. na slobodnom tržištu se ostvaruje najoptimalnija alokacija raspoloživih društvenih resursa. 73 . Međutim. Milton Friedman. Studije iz filozofije.. 2007. One su ušle u partnersvo zbog stvaranja većeg tržišta koje bi se razvijalo na principu ekonomije obima i jednakosti u pristupu ujedinjenom tržištu. 128 128 O slobodama i tržištu vidjeti u: Fridrih fon Hajek. Beograd. zabranama uslovljavanja trgovine itd. Sweet and Maxwell. jer su sve zemlje koje su pristupile ovoj asocijaciji imale jake interese da pomognu svojim proizvođačima. 2002. Politika monopola dovodi do rasta cijena 127 O politici konkurencije vidjeti u posebnim poglavljima u: Richard Baldwin&Charles Wiplosz. naučno utemeljen tržišni pristup je privilegija samo najrazvijenijih svjetskih ekonomija. Beograd. u Debits. Osnove politike konkurencije Početni razlozi nastanka Zajednice su ekonomske prirode. Zalažu se za slobodno tržište i minimalnu ulogu države. saobraćaj i dr. Princeton.). seriozan i kompleksan. Politika konkurencije EU je fokusirana na pojave koje (kad nisu pod nadzorom) mogu prouzrokovati nepotrebne gubitke na zajedničkom tržištu. str. u The Journal of Economic Perspectives. posebno SAD i EU. Temin Peter. Finance and Profits. 1974. riječ je. Grmeč-Privredni pregled. Ovim intervencijama su se bavile vlade mnogih zemalja u različitim etapama njihovog razvoja. U srednjem vijeku je razvijena trgovina u mnogim mediteranskim gradovima uticala na njihov razvoj. James Buchanan. Ancient Greek and Roman Martime Loans. ekonomije i politike. London. 2004. pripajanjima (merdžerima i akvizicijama) i nedozvoljenim oblicima državne pomoći preduzećima. 133-151. The Economics of European integration. 2001. kao je jedna od najstarijih zajedničkih politika EU. ovaj zakon je uveo red u mnogim oblastima američke privrede (željeznica. 2002. ugroziti dalji razvoj evropske 127 ekonomije.M. NJ. od strane privrednih subjekata svih zemalja članica. DERETA. 2002. Konkurencija uzima zamaha u 19. javlja se već osnivanjem EZUČ. 130 U makroekonomiji je poznata teorija o "realnim očekivanjima. Teoretski. bez obzira što pripada ekonomskoj istoriji predstavlja preteču antimonopolske regulative modernih kapitalističkih 128 privrednih sistema. definiše se kao proces zaštite interesa pojedinih 130 ekonomskih subjekata i stimulisanja njihovih prava i izbora ponašanja koje vodi maksimalizaciji profita. i u: Mike Artis&Frederick Nixson. Oxford Univrsity Press. Upravo oni su kroz vijekove uticali na ukupne društvene odnose i progres. uglavnom o mjerama sprečavanja ograničavanja tržišnih sloboda ostalih tržišnih učesnika. vijeku da bi ekonomija 20-og vijeka u potpunosti egzistirala od slobodnog do relativno kontrolisanog tržišnog mehanizma. Beograd. U međuvremenu. Ovaj odnos tržišnih aktera je fundamentalni interes svake moderne društvene zajednice. god. POLITIKA KONKURENCIJE EVROPSKE UNIJE 6. Iako je preživjeo brojne kritike.. Dakle.6. winter 2006. PAIDEIA. pa čak i ratove. Idealno ekonomsko ponašanje tržišnih aktera bi se moglo pronaći u tržišnom stanju "savršene konkurencije"koje ne postoji. povoljno dejstvo konkurencije u odnosima među tržišnim akterima je nesumnjivo. The Gifts of Athena: Historical Origins of the Knowledge Economy. Novi Sad. Te pojave se manifestuju u zloupotrebi dominantnog položaja. On guši slobode tržišta i slobode izbora i diktira uslove ponude prema raspoloživoj tražnji. sprječavanja nelojalnih dogovora o cijenama i (ili) drugim tržišnim kondicijama. Croix S. crpeći američka iskustva. 129 Vidjeti više u: Mokyr Joel.. Za tržišne neusklađenosti (posebno u "laises faire") vezane su mnoge globalne krize koje su generisale i otvorene političke sukobe. 1997. pa nije neobično što su teme o širenju tržišta našle svoje mjesto još u ranoj fazi njenog postojanja. U tom kontekstu treba istaći značaj i domete Šermanovog zakona koji je još 1890. Dobro društvo-humani redosled. Granice slobode. nedopuštenim trgovinskim sporazumima. Tek poslednjih decenija institucije EU nude originalnije inicijative i rješenja prilagođena specifičnoj dinamičnoj strukturi Unije. spajanjima." Na osnovu nje se zasniva i ponašanje aktera na modernom tržištu. Oxford Univesity Press. The McGrow-Hill Companies. Ipak. Šermanov zakon. Kapitalizam i sloboda. konkurencije na evropskom tržištu evoluira. ali i ranije. John Kenneth Galbraith. Politika konkurencije. donešen u SAD. god. And Geoffrey E.. Gradovi koji su se nalazili na raskršćima trgovinskih puteva brže su se razvijali od drugih. konkurencija se sagledavala iz dva protivrječna ugla: stalne potrebe za što većim slobodama u ponašanju subjekata na određenom ekonomskom prostoru i čestih intervencija prema toj istoj slobodi. Odnosi između ekonomskih subjekata na određenom prostoru bili su predmet interesa još od antičkih 129 vremena.1. Kada se konkurencija posmatra klasičnom matricom. Antipod tom obliku organizacije tržišta je monopol. i uopšte.

Iznosi izrečenih kazni su u stotinama 131 miliona evra. zabranu ili djelimično ograničavanje sporazuma između preduzeća. stvaranja monopolskih ekstraprofita i "gušenja" drugih tržišnih aktera. Član 81. plasmana. Ugovora smatra nespojivim sa zajedničkim tržištem sve sporazume i odluke između preduzeća i udruženja preduzeća ili dogovovorene prakse među njima. Tako politika konkurencije uspostavlja ravnotežu između izvornog svojstva i potrebe za koncentracijom. Podjelu tržišta ili lanaca snabdijevanja. Neke preporuke i pravilnici nisu obavezujući. iako ukazuju na stavove najviših institucija Unije prema narušavanju politike konkurencije. kao zajednička politika na nivou EU sa mehanizmom regulacije (naravno u određenoj mjeri) ograničava slobodu ponašanja tržišnih subjekata. Regulatori EU su ocijenili da je Majkrosoft naplaćivao nerazumne cijene (do oktobra 2007. Sudari ovih ekstremnih koncepcija u poslednjem vijeku su bili najizraženiji na najrazvijenijim tržištima SAD i Evrope. i prva koju je EU izrekla zbog antimonopolskog ponašanja. nego i drugim komunitarnim regulacijama. 77-82 i 83-85. Osnovu zakonodavstva čini Ugovor o osnivanju EU. koji ugrožavaju slobodnu konkurenciju. U njemu se posredno i neposredno reguliše ova problematika (najznačajniji članovi 3. U EU ovo je zadatak centralnih organa i administracije. Inače. jer novčani kazneni iznosi mogu ići i do 10% godišnjih prihoda. Tržišne strukture i mjerenje koncentracije na tržištu Tržišne strukture. koja pored izvršnih funkcija ima dio sudskih ovlašćenja. Kada je riječ o direktivama. Ograničenje ili kontrolu proizvodnje. 74 131 . Ona stvara i druge ekonomske deformacije. 6. Razlog je činjenica da je ova američka korporacija od rivala naplaćivala previše za informacije o softveru. god. EU je kaznila Majkrosoft sa blizu 900 miliona evra. Sankcije se uglavnom izriču za zloupotrebu dominantnog položaja.) firmama koje razvijaju softver i žele svoje proizvode učiniti kompatibilnim sa operatvnim sistemom. ne samo u tekstovima Ugovora o osnivanju. to je želja svakog ekonomskog subjekta na slobodnom tržištu. racionalizacijom i rastom tržišnog učešća u cilju maksimizacije profita. direktivama. U Ugovoru o osnivanju Evropske zajednice decidno je precizirana problematika zaštite konkurencije zajedničkog tržišta. tretiraju pitanja koja regulišu konkurencijsko pravo. koji mogu uticati na trgovinu među članicama i spriječiti. I na kraju. Komisija je najznačajnija ustanova implementacije ove politike. koje tužene firme ostvare u cijelom svijetu. Primjenu nejednakih uslova za iste poslove kod različitih poslovnih partnera. Zato politika konkurencije. Opšti zakonodavni okvir Zakonodavstvo EU iz oblasti politike konkurencije je sveobuhvatno i specifično. Riječ je o pravnim aktima koji se nalaze. god. onda iz grupe oblika organizacije tržišta.2.3. Saglasno tome. Monopol ostvaruje ekstraprofit kroz razliku monopolske cijene i monopolskih troškova. kojima se narušava funkcionisanje zajedničkog evropskog tržišta. monopol teži ostvarivanju ekstraprofita tako što redukuje nivo proizvodnje u U februaru 2008. 24. njih donose Savjet i Evropska komisija. Kada kažemo monopol. Evropski sud pravde ima formalnu nadležnost za rješavanje sporova između institucionalnih aktera Unije (to mogu biti firme. Ovo je najveća kazna izrečena jednoj kompaniji. Međutim. kaznene mjere se mogu izreći i u nekim nedozvoljenim slučajevima pružanja državne pomoći. Ipak. a troškovi proizvodnje što niži u odnosu na tržišne. pravilnicima itd. Već je naglašena hibridna uloga Komisije. ograničiti ili narušiti konkurenciju zajedničkog tržišta. Ovo se posebno odnosi na: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Neposredno ili posredno utvrđivanje kupovnih ili prodajnih cijena ili drugih uslova razmjene. vlade država članica ili centralne institucije Zajednice). i potrebe da se ta ista konkurencija zaštiti od monopola. Tako članovi 81. s jedne strane. politika konkurencije štiti učesnike na tržištu od njih samih. tehničkog razvoja ili investicija. spajanja i pripajanja kompanija koje posluju na tržištu EU. do 89. Tendencija monopola je da monopolska cijena bude što veća. preporukama. ova institucija izriče kazne prekršiocima politike konkurencije i onima koji narušavaju funkcionisanje zajedničkog tržišta.proizvoda i usluga. Dakle. Uslovljavanje sklapanja ugovora prihvatanjem dodatnih obaveza koje nisu vezane za predmetne ugovore. Monopol je oblik tržišne strukture u kome na strani ponude postoji samo jedan ekonomski akter. 6. Ukoliko je riječ o tržištu proizvoda monopol podrazumijeva prisustvo samo jednog proizvođača i visoke barijere ulaska za druge tržišne aktere. ne možemo isključiti ni duopol i oligopol.

Već je rečeno da monopol karakteriše prisustvo samo jednog proizvođača. Niko od konkurenata nema bitan uticaj na formiranje cijena i količinu prodatih proizvoda.. Koncentracija tržišta je najvažnije mjerilo određivanja tržišne strukture. 1933 i Robinson. iako se u praksi rijetko sreću u čistom obliku. I. Tržišna koncentracija. Racio koncentacije za 4 ili 8 vodećih konkurenata. većina tržišnih subjekata teži ka većoj koncentraciji. Sličan je oligopolu je koncentracija tržišta veća. ali je nešto veći u odnosu na oligopol. ali i monopolu. 133 Npr. Antimonopolski zakoni sprječavaju ambicije kartela. trustova i multinacionalnih korporacija u narušavanju osnovnih principa konkurencije. Trendovi kretanja od stanja perfektne konkurencije ka monopolu daju negativne efekte. Zato Unija prati nivo koncentacije određenog tržišta i nivoe učešća pojedinih tržišnih aktera. Nema barijera ulaska i 133 izlaska. dolazi do visokog stepena koncentracije privrednih aktivnosti. Kriva koncentracije ili Gini koeficijent. Za mjerenje koncentacije tržišta postoje različite metode. suprotno diversifikaciji. Indeks reciprociteta uzima u obzir broj preduzeća u grani kao osnovu utvrđivanja stepena koncentracije: IR = 1 / n gdje je n: broj preduzeća na tržištu Postoji i teorija monopolističke konkurencije koju su afirmisali Čembrlen i Robinson (1933) u: E. Ipak. I ovdje postoji identifikacija prema tržišnim strukturama: Perfektna konkurancija je struktura velikog broja konkurenata koji proizvode homogen proizvod. 75 132 . pa čak i monopolska. Oligopol odražava stanje manjeg broja konkurenata značajnog tržišnog učešća. posebno kada je riječ o tržištu na kome je prisutan veći broj jakih proizvođača. veoma slična monopolu. Duopol je tržišna struktura. prije svega u rastu cijena i redukciji proizvodnje. ali trend pod pritiskom globalne konkurencije ide prema pripajanjima i spajanjima firmi u cilju kontrole što većeg procenta tržišta. Ovo govori o potrebi ozbiljnog pristupa EU u oblasti antimonopolske politike.000) sa prosjekom od oko 20 zaposlenih po jednom preduzeću. čak i neskrivene tendencije eliminacije što više konkurenata i želju da takva tržišta dugoročno transformiše u duopolska. Oligopol je tržišna struktura u kojoj se na strani ponude nalazi manji broj konkurenata koji imaju značajno učešće u tržišnom potencijalu. To se posebno odnosi na oligopol manjeg broja učesnika koji na razvijenim tržištima ima stalne. Herfindal Hiršmanov indeks (HHI). ali su još uvijek značajne. što se konačno negativno reflektuje na 132 ukupan output i društveno blagostanje. Generalno. Već je rečeno da su duopol i oligopol tržišne strukture bliske monopolu. The Theory of Monopolistic Competition. Ovi oblici organizovanja tržišta su predmet kontrole politike konkurencije.zavisnosti od svojih interesa i "ucjenjivački" djeluje prema tražnji. Razlika je samo u tome što na strani ponude postoje dva tržišna subjekta. na globalnoj sceni su prisutne pojave diversifikacije privrednih i finansijskih aktivnosti. realne tržišne strukture najčešće gravitiraju u osnovnim teorijskim modelima. Na taj način. sa barijerama ulaska na tržište. Na njemu egzistiraju hiljade preduzeća (blizu 20. Duopol je tržišna struktura od dva učesnika. Stepen diferenciranosti ulaznim barijerama je sličan oligopolu. Stepen koncentacije je manji nego kod monopola. tržište obuće u EU je izuzetno fragmentirano i konkurentno. i to: ▪ ▪ ▪ ▪ Indeks reciprociteta. Do osamdesetih godina prošlog stoljeća. Chambrlen. 1933. Tendencije prema monopolima su pojačane u toku poslednjih decenija. Barijere ulaska i izlaska na tržište su manje nego kod monopola i oligopola. Tržišna koncentracija je funkcija broja preduzeća koja konkurišu na nekom tržištu i njihovih pojedinačnih tržišnih učešća. The Economics of Imperfect Competition.

reprintovano u Memorie di metodologica statistica. The Economic Journal. Libreria Eredi Virgilio Veschi. ali i drugim zemljama. i dobijene krive. za 1. Jer. Tako npr. ukoliko je CR4 kao suma procentualno izraženih tržišnih učešća za 4 firme sa najvećim učešćem veća od 50%. Ako je Gini koeficijent odnos između idealne krive koncentracije. tada za stanje slobodne konkurencije Gini koeficijent iznosi 0 (krive. HHI koristi i Antimonopolska komisija SAD u postupcima 137 donošenja odluka o odobravanju ili odbacivanju ugovora u spajanjima i pripajanjima. a suma CR8 veća od 70%.000 tržište je nekoncentrisano.000 tržište je koncentrisano. u: "Variability and Mutability". Dijagram 6. Hiršmanu koji je indeks pronašao ranije. To je visok stepen koncentracije. od najmanjeg do najvećeg. nije jasno zašto su za njega uzeti reperi od 4 i 8 najvećih tržišnih aktera a ne neki drugi. Tada Gini koeficijent ima maksimalnu vrijednost 1. proizašao iz Lorencove krive distribucije. a za vrijednost HHI>2. U stanju monopola. i u: Gini Corrado. a zatim se vrši njihovo kumuliranje. za HHI<1. Tako se dobije krivulja koja se upoređuje sa krivom (pravom linijom od 45 stepeni) jednakih tržišnih učešća..000<HHI<2. Pizetti E. 124-126. 136 HHI indeks je dobio ime po ekonomistima Oris C. Uobičajeno je da. Za razliku od CR4 ili CR8. Dakle. 1921.1. ova metoda ne razlikuje pojedinačna tržišna učešća svakog aktera. 1955. tj.000 tržište je umjereno koncentrisano. Razvio ga je italijanski statističar Corrado Gini 1912. p. Model rangira učešća učesnika. t =1 N 2 gdje je: Si-tržišno učešće i-tog konkurenta U SAD četiri najveća proizvođača proizvode preko 90% automobila. To znači da se prilikim davanja saglasnosti. pa i u sporovima iz oblasti politike konkurencije HHI pojavljuje kao službeni parametar. to je prekomjerna (neželjena) koncentracija. Salvemini T. koja označava stanje slobodne konkurencije. Herfindalu koji je prvi pristupio njegovom korišćenju u analizama koncentracije u industriji i Albert O. Kriva koncentracije ili Gini koeficijent je pokazatelj izračunavanja koncentracije tržišta. Perfektna konkurencija podrazumijeva da svi akteri imaju jednaku tržišnu snagu i predstavljena je linijom od 45 stepeni. Rome.Problem u primjeni ovog pokazatelja je u tome što je moguće poći od pogrešne pretpostavke da veći broj preduzeća na tržištu automatski oslikava manji stepen koncentracije. Ovaj pokazatelj se izračunava pomoću slijedeće formule: 136 HHI = ∑ ( Si ) . HHI zavisi od ukupnog broja tržišnih aktera. 135 134 76 . Odmah na početku treba naglasiti da HHI koristi za utvrđivanje stepena tržišne koncentracije u EU i SAD. Kriva koncentracije je osnova za izračunavanje ovog koeficijenta koji prikazuje nejednakost u tržišnoj snazi svih aktera. Dijagram 6. I CR8 ima ozbiljnih nedostataka. kriva koncentracije se poklapa sa donjom horizontalnom i desnom vertikalnom osom. Isto tako. Uz to. On je analitički instrument u zvaničnim analizama koncentracije. Measurement of Inequality and Incomes. Racio koncentracije za 4 ili 8 vodećih konkurenata (CR4 / CR8) je prosti zbir procentualno izraženih 134 tržišnih učešća 4 najveća tržišna aktera.1. 137 Prema njoj su utvrđeni limiti za ocjenu tržišne moći. ed. god. prave se poklapaju). Gini koeficijent koncentracije tržišnog učešća se kreće u rasponu od 0 do 1. 31. predstavlja grafički prikaz Gini keficijenta.: Gini koeficijet 135 Herfindal-Hiršmanov indeks (HHI) je najpouzdaniji pokazatelj za izračunavanje koncentracije tržišta. koje se vrše za institucije Unije.

Iz formule je vidljivo da je maksimalna vrijednost ovog indeksa 10. dok je za HHI* veći od 0. a u drugoj će HHI biti 3910. dok mu vrijednost raste povećanjem diferencijacije u veličini tržišne moći. I ovdje manja vrijednost indeksa upućuje na nižu konkurenciju. Kako do toga dolazi? Ako se npr. U ovom primjeru. Dakle. a V je statistička varijansa. da samo ukoliko je poznata vrijednost tržišnih učešća velikih preduzeća. a kvadrat od 100 iznosi 10.1 i 0. n gdje je: n-broj preduzeća. ova dva tržišta su kao tržišne strukture potpuno različite.2 (tj. dok u drugom slučaju tržište ide u 138 pravcu monopola. Problem u izračunavanju stepena koncentracije po ovoj metodi je u tome što je veoma teško obezbjediti relevantne pokazatelje za sve tržišne aktere na nekom tržištu (za ona sa većom disperzijom riječ je o hiljadama preduzeća). Iako imaju istu vrijednost CR4. a slijedeće tri po 10% učešća (u oba primjera. Granica umjerenog i visokog tržišnog koncentrisanja može biti i 0. HHI ukazuje na nedostatak konkurencije u drugoj tržišnoj strukturi.1 (tj. HHI možemo uporediti sa raciom koncentracije četiri vodeća konkurenta. dok je u drugom slučaju veći. dobićemo različite nivoe koncentracije. ispod 1000) onda nema koncentracije. Ako je npr. HHI* ispod 0. Komparacija prezentiranih verzija ukazuje na činjenicu da manji tržišni akteri ne utiču značajnijje na promjene HHI.000 i da je to vrijednost koja odražava stanje monopola (monopol podrazumijeva učešće samo jednog učesnika od 100%. U prvom slučaju postoji tendencija ka perfektnoj konkurenciji. a drugi slučaj da vodeća firma ima 60%. bez obzira na eventualni nedostatak podataka o manjim akterima. i iznosi 3950. a HHI običan Herfindal-Hiršmanov indeks. U oba slučaja CR4 je 90. 138 Na ovom primjeru. uzmu dva slučaja u kojima četiri vodeće firme imaju jednako tržišno učešće 90% i to: prvi slučaj da četiri vodeće firme imaju jednako tržišno učešće od po 22.000). preostalih 10% tržišta može biti podjeljeno tako da ih pokriva 10 firmi sa po 1% tržišnog učešća. Za prvu varijantu HHI će iznositi 2035. HHI je prvom slučaju 2075. Vrijednost HHI se smanjuje povećanjem broja konkurenata. 2000). ostatak od 10% tržišta odnosi se na dvije firme sa po 5% učešća). Ako je HHI* između 0. Statistička varijansa V se izračunava pomoću slijedeće formule: V= ∑ (Si − n ) i =1 n 1 2 n U praksi se često koristi normalizovan HHI čija se vrijednost kreće u rasponu od 0 do 1. Ovo je posljedica kvadriranih tržišnih učešća kompanija veće veličine. Glavna prednost HHI je to što daje veću težinu većim kompanijama. Pored opšte formule HHI se izražava i na slijedeći način: HHI = 1 + nV . a izračunava se: HHI * = HHI − 1− 1 N 1 N gdje je: N broj preduzeća na tržištu. dobiće se precizan HHI. Što je vrijednost HHI bliža vrijednosti 10.18 (ili između 1000 i 1800) tržište je umjereno koncentrisano. Očigledno je. Vrijednost HHI pada rastom broja konkurenata na tržištu.5% svaka.18 (ili iznad 1800) koncentracija tržišta visoka.000 tržište se nalazi u stanju oligopola ili duopola. 77 .

ili ∆). posebno kada se preduzeća odluče da uđu u procese fuzije sa namjerom da u budućnosti ostvare efekte eksternog rasta. Ipak. Korišćenje HHI od strane Evropske komisije. Ako je poslije spajanja HHI od 1000 do 2000 i ako spajanje doprinosi rastu HHI većem od 100. 140 Član 3. akteri niskog tržišnog učešća imaju mali uticaj na rezultat HHI. Ovaj prag kod SAD najčešće iznosi 0. No. Problem u određivanju vrijednosti HHI je dostupnost informacija o vrijednosti tržišnih učešća svakog tržišnog aktera. u situaciji kada je indeks već dostigao koncentraciju od 0. 139 Npr. Savezna komisija za trgovinu i glavni državni zastupnici koriste HHI za mjerenje koncentracije tržišta i uočavanje promjena i ocjenjivanja njegove konkurentnosti. Herfindal-Hiršmanov indeks (HHI) kao metodu koriste institucije EU i SAD. kupovinom hartija od vrijednosti ili imovine.1.14 kompanija x kupi akcije firme y i napravi novu tržišnu koncentraciju čiji je indeks 0. jer ih upozorava na eventualna kršenja antimonopolskih propisa. Komisija je izdala Upustvo kojim su utvrđene granične vrijednosti ocjenjivanja uticaja spajanja i pripajanja na strukturu tržišta SAD. kao npr.025). Postoje tržišta koja su značajno monopolizovana. Koncentracija se javlja i u slučajevima zajedničkih 141 ulaganja na dugoročnoj osnovi koja imaju funkcije autonomnog ekonomskog subjekta. tada se ne posmatra marginalno povećanje indeksa. ona bi sa aspekta zakonodavstva koje reguliše spajanje firmi u EU bila relevantna (jer je promjena ∆ veća od 0. Poslije integracije oni imaju tržišno učešće od 4%. ako je HHI nakon spajanja veći od 1800 i ako je njegov rast veći od 100 tada postoji izraženo koncentrisanje tržišta. Vodič je koristan za preduzeća koja namjeravaju da ostvare eksterni rast. Istu metodu primjenjuju i antomonopolska tijela EU ili SAD. tržište putničkih aviona na kojem nema potrebe za demonopolizovanjem i razbijanjem dostignutog stepena koncentracije. Zbog toga treba imati na umu da su pokazatelji koncentracije tržišta različiti od grane do grane i nikako se ne mogu generalizovati. god. Prije spajanja učešće se zajedno predstavlja kao zbir kvadrata dva preduzeća.17. rast kvaliteta i drugih pozitivnih ekonomskih pokazatelja.025 (razlika između dva stanja.4. smatra se da je tržište visoko koncentrisano. Ipak. statusna promjena ne bi bila značajna u smislu poštovanja zakonodsavstva o spajanju u SAD (jer je ispod 0. Tako npr. Ako je HHI iznad određenog praga. 6. Kada bi se takav presedan zaista i dogodio. kao rezultat tog spajanja. rast tržišne koncentracije poslije spajanja. ili za više od 50 na visoko koncentrisanom tržištu (delta-∆).18). Ministarstvo pravosuđa SAD. Ovdje se postavlja pitanje. Tada preduzeća mogu i sama izračunati svoja tržišna učešća prije i poslije spajanja ili pripajanja i tako izbjeći nepotrebne troškove.2 ECMR 141 Član 3 ECMR 78 . i matematička promjena pri ovoj operaciji je vrlo uočljiva.18. ali sada HHI iznosi 16. i dolaze do sličnih rezultata. HHI je značajan pokazatelj za utvrđivanje stepena koncentracije. za procjenu uticaja spajanja imamo dva momenta: prvi. Npr. ako pri koncentraciji 0. Primjena HHI u ocjeni spajanja i pripajanja (EU i SAD) Upotreba HHI u SAD. ako imamo integraciju 2 tržišna subjekta koji prije integracije imaju tržišno učešće od po 2%. Dakle.U postupku spajanja povećava se opasnost od ugrožavanja konkurentnosti ako HHI poraste za više od 100 na umjereno koncentrisanom tržištu. Koncentracija se javlja spajanjem dva ili više preduzeća i sticanjem (od onih koji već kontrolišu najmanje jedno ili više preduzeća. to ne bi djelovalo na smanjenje cijena. u konkretnom slučaju raste koncentracija i dolazi do promjena na tržištu. sve zavisi od karakteristika industrijske grane. Ako je poslije spajanja HHI manji od 1000. šta se događa sa vrijednostima HHI u situacijama kada se preduzeća spajaju ili pripajaju? Pored toga što dolazi do faktičkog rasta koncentracije na tržištu. njihov HHI iznosi 8. HHI koristi i antimonopolska komisija SAD radi procjenjivanja promjena strukture tržišne moći poslije spajanja i pripajanja. a kompanije visokog učešća mnogo veći ponder u izračunavanju HHI. ili na bilo koji drugi način) direktne ili indirektne kontrole nad cijelim ili dijelom jednog ili više drugih 140 preduzeća (kontrola podrazumijeva odlučujući uticaj). O ovim pitanjima brinu i antimonopolske komisije kada donose odluke iz svoje nadležnosti. dok je u EU zabrinjavajući nivo promjena od 0. Vijeće EU je 2004. Ali. tada se vrši naknadna procjena promjene na strukturu tržišta. ali i gubitak vremena. koncentracija prije spajanja i drugi. 139 dok se poslije spajanja njihov doprinos HHI predstavlja kvadratom binoma. Od 1982. Jer.

Dakle. Čl. Zato je komisija izabrala određeni prag HHI ispod kojeg je sigurna da problem koncentracije ne postoji. tj. Spajanja učesnika sa učešćem od 20-25%. posebnih okolnosti HHI i ∆ se mogu marginalizovati. Na osnovu njih. Isto tako. npr. Da bi dobila cjelovit uvid u spajanja. ovi pokazatelji služe za određivanje učešća i stepena koncentracije. O. Zakon se primjenjuje na sve koncentracije u Zajednici determinisane godišnjim prometom preduzeća.2 ECMR.“ Svrha Vodiča je da horizontalna spajanja i nove koncentracije učini transparentnijim u skladu sa iskustvima Komisije i sudske prakse Evropskog suda pravde. dominantna firma kupi relativno malu firmu. kada npr. U tom smislu su.3 ECMR ovo definiše u suprotnom značenju. npr. antikonkurencijski efekti na tržištu. 25% i 50% Komisija prihvata ukazivanje na opasnost od strane Evropskog suda pravde. koja pomaže u analizi efikasnosti 96 pravna lijeka podnesena u 40 slučajeva spajanja od 1996 do 2000 god. Vodič ima slijedeće kriterijume za procjenu: tržišno učešće i nivoi koncentracija. god. tj. god. Član 2. a ukazi od strane sudova i dalje relevantni. Komisija razmatra tržišna učešća oko. Tržišno učešće i koncentracija ipak daju preliminarne informacije. 4064/89 iz 1989. HHI. Za EU dominantnost je centralna tema kontrole spajanja. Član 2. kao npr. Komisija 2005. Komisija smatra da je teško naći bilo koji nivo HHI i ∆ koji jasno selektuje slučajeve koji narušavaju ili ne narušavaju konkurenciju.. Jer.. 2. efikasnosti aktera koji amortizuju negativne posljedice na konkurenciju i opadajuće poslovanje.god. obračunava se HHI i ∆. predviđa. Zbog toga je veoma važno postaviti realne limite procjenjivanja indikatora tržišne koncentracije. Dakle. kada Komisija uočava probleme. Komisija obično analizira veliki broj svojih posljednjih odluka i informacija sa tržišta EU. objavljuje Analizu o pravnim lijekovima pri spajanju firmi. Komisija rijetko uočava narušavanje konkurencije kada se HHI poslije spajanja kreće od 1000 do 2000 i ukoliko je ∆ ispod 250. Tako HHI u kombinaciji sa ∆ efikasno identifikuje probleme koncentracije proizašle iz spajanja. 143 Prema čl. da „Koncentracija koja ne bi značajno narušila efektivnu konkurenciju na zajedničkom tržištu ili njegovom bitnom dijelu. HHI može svaki put prikazati novo ugrožavanje konkurencije jer ne pruža uvijek iste zaključke. U tom kontekstu. HHI se prije i nakon spajanja razlikuje za ∆.J. neusklađena sa principima zajedničkog tržišta mogla uskladiti. dok kod drugih prihvata prijedloge aktera. u postojanju tzv. a posebno ako nije nastala kao rezultat stvaranja ili jačanja dominantnog položaja će se proglasiti kompatibilnom sa principima zajedničkog tržišta. god.“.. (L 24) 1 (Zakon o spajanju ili skraćeno ECMR). ukupni nivo koncentracije tržišta itd. uz ∆ manje od 150. Po Vodiču za horizontalna spajanja Komisija ne brine za stanje kada je HHI poslije spajanja manji od 1000. objavljuje „Vodič za procjenu horizontalnih spajanja na osnovu Zakona o kontroli koncentracija između preduzeća.“ Dalje. trenutno tržišno učešće kao osnova uočavanja budućih promjena (prošlo učešće zbog izračunavanja trendova). jer na nju mogu djelovati i drugi faktori. No. Što se tiče tržišnog učešća kao pokazatelja i HHI postoje razlike i između njih. pored HHI relevantni i: tržišno učešće kao indikator tržišne moći. U vezi perimetara specifičnih tržišnih učešća. Prijedlozi za modifikacije prijavljenog spajanja se podnose u tzv. Komisija 2004. a za provođenje je zadužena Komisija. Za razliku od tržišnog učešća. Komisija je zabranila spajanja koja bi dovela do učešća većeg od 40%. Dakle. što zavisi od konkretne situacije.1 ECMR definiše faktore ocjene predmentne koncentracije. Ona može identifikovala i probleme konkurentnosti koji marginalizuju HHI u slučajevima koji imaju tzv. HHI i "delta-∆" otkrivaju indicije promjena na tržištu (uglavnom poslije spajanja). koji mijenja Zakon o spajanju br. ali i onda kada oni ne postoje. 8. Narušavanje se rijetko konstatuje i kad je HHI poslije spajanja veći od 2000.2 ECMR definiše standarde ocjene.proglašavanje nespojivog. Fazi I (u roku od 20 radnih dana nakon prijave) ili u Fazi II 143 (u roku od 65 radnih dana poslije početka te faze). 79 . to ne mora biti decidna ocjena novonastale tržišne situacije. veličina učešća i nivo koncentracije su samo indikativni parametri dominantnog položaja. Potencijalni rizici narušavanja konkurencije u EU. ukoliko bi bilo značajnog narušavanja. U Vodiču se ukazuje na specifična tržišna stanja. posebne okolnosti. Kod prvih.. Veliko tržišno učešće od 50% i više itd. kako bi se spajanja. Postoje i faze raščišćavanja slučajeva iz pethodnih godina. Ti slučajevi se mogu odnositi na spajanja potencijalnih učesnika na tržištu malog udjela. pa i ispod 40%. Komisija uočava postojanje dominacije. spajanjem inovativnih 142 142 2004. U tom smislu postoje dvije grupe slučajeva. Ipak. Apsolutni prag od preko 50% može biti dokaz dominantnog položaja. usvojilo Zakon (EC) br 139/2004 o Kontroli koncentracija između preduzeća.. Ovo se ne odnosi na situacije kada spajanja mogu proizvesti kolateralne efekte i koordinirano djelovanje spojenih kompanija. neki merdžeri i akvizicije ne narušavaju konkurenciju.

pothranjivala je aktuelnu finansijsku krizu. Banke se konsoliduju uz nova merdžovanja i dalje odobravanje subprajm kredita. iz 1978. uslove prodaje i dr. cijene nekretnina i vrijednost HoV su drastično pale a finansijske kompanije pretrpile gubitke. a pri tome ne uvažavaju interese drugih tržišnih ili društvenih subjekata. Uslovljavanja pri zaključivanju ugovora sa prihvatanjem dodatnih obaveza. već strategijskom i pravnom smislu.) Ugovora o osnivanju EU se odnosi na sprječavanje zloupotreba položaja preko dominantnog položaja na zajedničkom evropskom tržištu. prisustvo supstituta itd. 145 merdžeri i akvizicije su i dalje prisutni u američkim i ostalim nacionalnim investicijama. sirovinske osnove i kapitala. i od banaka traži stalni rast kredita. Uzroci krize u SAD datiraju od 1977. Dakle. Dominantan položaj i zloupotreba dominantnog položaja Zaštita konkurencije od prekomjerne tržišne koncentracije je usko vezana za sprječavanje dominantnog položaja. na krizu je uticala politika. učešće neke mljekare u godišnjoj prodaji mlijeka u nekoj zemlji). 82. slična sa prethodnim čl. god. Pravni sistemi razvijenijih država ne dozvoljavaju takve transakcije ako iste stvaraju mega-kompanije i koncentrišu tržišna učešća iznad dozvoljenih granica. važnu ekonomsko-pravnu kategoriju. Glad za merdžerima i akvizicijama banaka u SAD. Primjene različitih uslova za iste poslove ili stavljanje poslovnih partnera u nepovoljniji konkurentski položaj. dominacija na tržištu se dešava u slučaju monopolskih ili oligopolskih struktura. subprajm krediti. uz visoke prinosa u dužem periodu. Prema njemu. (koji ukida Glass Steagalov akt koji brani istovremeno bavljenje komercijalnim i investicionim bankarstvom). god. Drugo. Član 82. Jer. god. (86. 6. dominaciju čini kombinacija tržišnog učešća i tehničko-tehnološkog faktora. iz 1983.5. ona se stvara učešćem na tržištu visokih procentualnih iznosa. Ne treba zanemariti ni relevantnost tržišta. (ECR207) ili za slučaj 322/81. Ugovora o osnivanju EU. komplementarnost proizvoda. Subprajm krediti eskaliraju 1999. Kao prvo. Vidljivo je da je forma čl. a u pojedinim fazama su zloupotrebljeni merdžeri i akvizicije. Bankama su omogućeni (nametnuti) tzv. Određivanje dominantnog položaja u EU se veže za slučaj 5/72. Pretpostavka dominacije je osvajanje tržišta ubrzanim rastom. Ako žele dobiti nove dozvole za merdžovanje zakonodavstvo ih primorava da daju nove subprajm kredite. Problemi su nastali kada dužnici nisu ispunili obaveze bankama. god. prodajne cijene ili ostalih uslova razmene. važnije tržišne kategorije su njegova geografska rasprostranjenost. postojanju relevantnog unakrsnog vlasništva. plasmana ili tehničko-tehnološkog napretka koji prouzokuju štetu potrošačima. usvajanjem Community Reinvestment Act (CRA) koji omogućava stambene kredite nedovoljno sposobnim komitentima. koncentracija tržišta je marker u odobravanju krupnih merdžera i akvizicija. To je način poslovanja razvijenijih svjetskih tržišta. Bez obzira na globalne finansijske probleme. usvajanjem Gramm-Leach akta. pa nije bilo ni prinosa kupcima HoV.firmi. Na očekivanim prilivima se izdaju HoV i prodaju na berzama. dominacija je vezana za veličinu tržišnog učešća koje neko preduzeće ima u odnosu na tržišni potencijal (npr. Uglavnom. Pod ovim pojmom se podrazumijeva dio ekonomskog prostora na kome egzistira konkurencija između najmanje dva proizvoda što upućuje na relevantnost svakog tržišta. Mischelin v Commission. zatim slučaj 28/76. ne samo u ekonomskom. Ograničavanja proizvodnje. 145 Merdžeri i akvizicije su imali ulogu u aktuelnoj finansijskoj krizi. god. koji je dopunjen 1995. u slučaju tržišne agresivnosti i kod očigledne koordinacije i usklađivanja praksi itd. Već je konstatovano da se neželjen stepen koncentracije na tržištu javlja prilikom spajanja i preuzimanja preduzeća. zloupotreba se dešava kod: ▪ ▪ ▪ ▪ Neposrednog ili posrednog nametanja neodgovarajuće kupovine. Europemballage and Continental Can v Commission iz 1973. Pravno. 80 144 . United Brands Company v Commission. u kojim jedno ili nekoliko preduzeća samostalno određuju cijene. Banke postaju nelikvidne. (ECR 3461). Akt. koji u koegzistenciji 144 tržišnom subjektu mogu omogućiti kontrolu proizvodnje i distribuciju određenog proizvoda ili uluge. podgrijavanja agregatne tražnje. god. Ekonomski gledano. Ipak. to im daje priliku da zbog ostvarenja sopstvenih interesa ugroze principe slobodne konkurencije. Kupovina HoV se širi po cijelom svijetu. (ECR 215). Stoga je praćenje koncentracije značajno. spajanjima ili pripajanjima.

Ova činjenica je dobro poznata evroplanerima koji imaju dugoročni cilj da privreda EU postane dominantna u svjetskoj trgovini. McGraw-Hill Education. posebno Komisije i Suda. ne uzimajući u obzir interese konkurenata. pa je u tom kontekstu EU i donijela Uredbu o koncentracijama koja se kontinuirano preispituje i dopunjava.Spajanja mogu biti horizontalna i vertikalna. Radovan. Očigledna je namjera EU da štititi svoje tržište. ima i suprotnih trendova. na str. Unija mora u kontinuitetu kontrolisati tržište. Neželjena koncentracije nastaje i onda kada neka lica koja već imaju kontrolu nad nekim preduzećima (npr. Mischelin v Commission. određivanja cijena. Zbog izloženog. spajanje preduzeća iz proizvodnje sirovina. 146 Narušavanje konkurencije preko dominantnog položaja reguliše Ugovor o osnivanju a odrebama člana 81. determinisati njegovu relevantnost. legislativa EU je snažno okrenuta prevenciji. kupaca ili dobavljača. koji prije operacije oba preduzeće nisu mogla ostvariti. ograniči i kontroliše ukrupnjavanje kapitala. zajedničkim poduhvatima ili prekomjernom rastu velikih kompanija. potreba je da se van EU stvore moćne multinacionalne kompanije. 3503. Trgovinska liberalizacija WTO i druge aktivnosti idu u prilog ovoj tvrdnji. koje će biti u prilici da naruše tržišne slobode. s jedne strane. gotovih proizvoda i plasmana). 1983. ali i u tehničko-tehnološkom razvoju. i stvaranjem evropskih ili multinacionalnih kompanija koje funkcionišu na svjetskom tržištu. kupovini. firme se nalaze u dominantnom položaju kada imaju snagu koja im omogućava poziciju nezavisnog ponašanja. Zato EU kontroliše tržišno učešće privrednih subjekata u procesima potpunog spajanja. za potpuno razumijevanje dominantnog položaja je najmeritornija ocjena Suda. 147 Vidi: Slučaj 322/81. tj. No.. 2006. Sankcije po osnovu utvrđivanja dominantnog položaja i kaznene mjere u Zajednici su rigorozne. Globalna ekonomija sužava tržišne slobode i ne brine o egzistenciji manjih preduzeća. preko hartija od vrijednosti) preko ugovora dođu u posjed ili kontrolu nekih drugih preduzeća. Oni konstatuju da u industriji EU nastaje veliki broj merdžera. dva proizvođača mobilnih telefona) mogu dovesti do toga da nova kompanija ima dominatan položaj na tržištu. kontroli i zaštiti sloboda na zajedničkom tržištu. Suština zloupotrebe dominantnog položaja je u činjenici da dominacija na zajedničkom evropskom tržištu (ili jednom njegovom dijelu) od strane jedne ili više firmi narušava pravila konkurencije i nepovoljno djeluje na trgovinu među zemljama članicama. što može dovesti do povećanja finalnih cijena. Prema njemu. Oba člana su u funkciji sprovođenja komunitarne politike Unije na njenom cjelokupnom prostoru. Svjetska trgovina ide "na ruku" velikim kompanijama koje žele biti još veće. Neki od njih su već afirmisani u svjetskim razmjerama (već je navedena proizvodnja aviona). str. Pravo Evropske Unije. Po njima. Rigorozni režimi zaštite politike konkurencije ne mogu se implementirati bez komunitarne administracije. Vidjeti u: Vukadinović D. Ništa manje nisu opasna vertikalna spajanja u kojima se udružuju preduzeća iz istog lanca reprodukcije (npr. Dakle. S druge strane. potrošačevog viška i prouzrokovati druge negativne ekonomske pojave. kontrole proizvodnje i distribucije. te stvoriti nove velike kompanije. I ovdje se mogu dogoditi merdžeri ili akvizicije. konkurentne na globalnom tržištu. 264. Ovo ukazuje na kontroverze u poštovanju pravila konkurencije. Ovi ambiciozni ciljevi se mogu ostvariti uspostavljanjem velikog vlastitog tržišta. to predstavlja stratešku komunitarnu komponentu. ali stalno forsirati rast evropskih kompanija van granica Unije. 2006. Ipak. spajanju dva ili više preduzeća. stepen koncentracije i tržišni potencijal. Anti-konkurentska ponašanja nastaju upavo zbog tržišne dominacije ili interakcije dominacije i 147 tehničkih prednosti u sirovinama ili kapitalu. Banja Luka-Kragujevac. Spajanja u kojima dolazi do fuzije preduzeća iste vrste proizvodnje (npr. ECR 3461. god. Jer. U nekim slučajevima se može postaviti pitanje njihove opravdanosti kao instrumenta opšteg blagostanja. Pravni fakultet u Banja Luci i Centar za pravo EU Pravnog fakulteta u Kragujevcu. Primarni cilj donošenja Uredbe je kontrola koncentracije tržišta pri realizaciji merdžera. regulisano je proglašenje ništavnosti akata za koje se utvrdi da su svojim dejstvom mogli ili prouzrokovali zloupotrebe u korišćenju dominantnog položaja na tržištu. merdžeri su loši za potrošače jer mogu dovesti do gubitka tzv. O merdžerima i akvizicijama pišu Richard Baldwin i Charles Wyplosz u: The Economics of European Integration. 81 146 .

dodjela izuzeća je vremenski ograničena. Prema članu 81. Pravo Evropske Unije. kako bi se tretirani proizvod izolovao od sličnih proizvoda na tržištu. Prema njoj. odluke udruženja preduzeća i praksa između članica kojom se sprječava.6. god. Ugovora o EU. Kao i kod dominantnog položaja. Dodatnom klauzulom koja je usvojena 1986. vertikalna saradnja) prag je 10% učešća tržišta EU. Ovo se može dokazati preko tržišnog učešća koju neka firma ima na jedinstvenom tržištu. Pravni fakultet u Banja Luci i Centar za pravo EU Pravnog fakulteta u Kragujevcu. Evropska Komisija (Vukadinović D. 207. Najznačajnije zloupotrebe se svode na nametanje cijena ili drugih uslova razmjene i zaključivanje dodatnih obaveza koje nisu vezane za osnovne ugovore." Kako izuzeća mogu prouzrokovati štetne posljedice kod tržišnih aktera i u ponašanju administracije. Izuzeća su moguća kada ugovori ne ugrožavaju konkurenciju "u značajnoj mjeri. uz mogućnost njegovog opoziva. Posebno je zabranjeno ograničavanje plasmana i proizvodnje koji mogu ugroziti interese potrošača. Isto tako. Tako se kod utvrđivanja nerealnosti u cijenama koriste metode izračunavanja razlike prodajnih cijena i troškova proizvodnje. ili različitim cijenama na tržištima pojedinih zemalja EU. Ipak.6. 148 Vidi u tačka 11. Dalje. 44. 1978. U ovu grupu sporazuma spadaju sporazumi koji doprinose poboljšanju proizvodnje. Metodološki je veoma važno utvrditi tzv. Primjena klauzule o zloupotrebi dominantnog položaja mora ispuniti određene pretpostavke. Ova klauzula ima naziv "de minimis". relevantno geografsko tržište koje je određeno geografskim granicama. Dalje. Saopštenja o sporazumima manjeg značaja. Oni omogućavaju potrošačima učešće u ekonomskim efektima tih ugovora. tehničko-tehnoloških aspekata i opšteg blagostanja. (i koja je zbog neophodne fleksibilnosti mijenjana više puta) regulisan je prag koji determiniše dovoljno veliku firmu čiji sporazumi imaju relevantnost u regulativi nedopuštenih trgovinskih sporazuma. Na njemu kompanije poštuju zakonodavstvo politike konkurencije. Relevantnost tržišta. unapređenju raspodjele. Zabranjeni-nedopušteni trgovinski sporazumi. ponašanje firme mora biti takvo da nedvosmisleno ukazuje da ponašanje negativno utiče na trgovinu između država članica. 2006. ograničava ili remeti konkurencija na zajedničkom tržištu. kakvo je tržište Zajednice. proizvodnja i trgovina (tzv. Kod sporazuma koje donose firme iz različitih oblasti. mora postojati i biti dokaziv dominantan položaj. postoji limit u apsolutnom iznosu od 300 miliona evra ispod kojeg Komisija ne vrši pravnu kontrolu valjanosti sporazuma. a uslovi na tržištu moraju biti homogeni do mjere koja omogućava da se 149 ekonomska snaga preduzeća može pravilno procijeniti. navod br. god. Pored pojma relevantnog tržišta postoji i tzv. 491. zabranjeni su sporazumi između preduzeća. Radovan. Nerealnosti u formiranju cijena se manifestuju u visokim monopolskim cijenama na cijelom (ili dijelu zajedničkog tržišta). sporazume i odluke grupa preduzeća. Tako se akterima omogućava brz ekonomski razvoj i ravnomjernost beneficija i pogodnosti. ona su podložna procedurama dokazivanja. ne mogu postojati zabrane i kontrola nedozvoljenih sporazuma za sve firme. Nedozvoljena ponašanja na zajedničkom tržištu Netržišne pojave su predmet sankcija nadležnih institucija EU. raspodjelu i tehničko-tehnološki razvoj. Komisija se ne bavi ocjenama dogovora ukoliko firma ima učešće na tržištu Unije ispod 5% (u slučaju firmi koje bi bile konkurenti u grani – tzv. proizvođače). jer se "dominantnost" odnosi na čitavo tržište Zajednice (ili njegov najveći dio). relevantnost tržišta ili determinisati relevantno tržište. Navedene zabrane se pravnom procedurom mogu proglasiti ništavnim. Banja Luka-Kragujevac. Iz pregleda je vidljivo da je većina odredbi indentična zabranama u slučaju dominantnog položaja. horizontalna saradnja). i konačno usaglašenu i dogovorenu praksu između preduzeća koja unapređuje proizvodnju.) 149 ECR. Logično je da na tako velikom tržištu. kao npr. tako i u slučajevima ocjenjivanja sklapanja sporazuma postoje izuzeci kad se sporazumima obezbjeđuje korist za preduzeća i potrošače. postoje izuzeci od potencijalnog proglašenja ništavnosti i oni se odnose na: sporazume između preduzeća. U tom smislu Komisija smatra da je relevantno tržište ono koje pored posmatranog proizvoda obuhvata identične i slične proizvode 148 koji mogu biti zamjenjivi. 82 .. str. Relevantno geografsko tržište je područje u kome su objektivni uslovi konkurencije primjenjeni na određeni proizvod i moraju biti jednaki za sve učesnike (trgovce. Prvo. Zaštita evropskog tržišta od zloupotrebe dominantnog položaja se najčešće odnosi na monopolska i oligopolska ponašanja.

Ova ulaganja ujednačavaju ekonomske i socijalne disproporcije koje su u Uniji još uvijek izražene. procesi proširenja prouzrokuju negativne kratkoročne posljedica za zemlje koje su pristupile Zajednici i utiču na negativne refleksije na nivou EU. da se za razliku od drugih vidova antimonopolske regulacije jedinstvenog evropskog tržišta ova zaštita realizuje preventivno. U ovoj grupi projekata odobravaju se i sredstva za razvoj nauke (postoji interes većeg broja članica). Unija uglavnom interveniše u ekonomskom i infrastrukturnom sektoru. postoji niz drugih aktivnosti koje stimulišu ili direktno subvencioniraju planske aktivnosti Zajednice. što je dobro za članice koje nemaju vlastite izvore za rješavanje ovih problema. Spajanje i pripajanje firmi (merdžeri i akvizicije). Vidljivo je. 83 . Globalizacija društvenih odnosa ima reperkusije na nacionalne ekonomije koje pod pritiskom ekonomskih zakona i stvaranja većih profita moraju obezbjediti uslove za realizaciju statusnih promjena privrednih aktera. jačaju komunitarne politike. 6. Zato je kontrola nad merdžerima na nivou Zajednice neminovnost.7. a na osnovu utvrđenih kriterija. Statusne promjene donose koristi za njihove učesnike. ispitivanja i donošenja odluka u ovoj oblasti. Državna pomoć je direktno ili posredno locirana u mnogim komunitarnim politikama Unije. Tržišna koncentracija u EU Osnovno mjerilo za nivo koncentracije je veličina firme. Drugo. ocijeni da li takva spajanja ili pripajanja mogu nanijeti štetu konkurenciji na tržištu EU. Takva situacija je i u EU. razvoj malih i srednjih preduzeća itd. ekološke politike. Ubrzani rast. Rast fuzija i akvizicija raste." Samo u 1998. zaštite poljoprivrednog okruženja. Upravljanje pomoću projekata. Treba istaći da je. Poštovanje pravila konkurencije se odnosi na registrovane (pisane) sporazume. postupak efikasan i po tome što se rješava relativno brzo i isključivo u okviru organizacione strukture Komisije. Tržište Zajednice pretenduje da u budućnosti postane vodeće tehnološko tržište na svijetu i jedno od najvećih prema obimu ukupnog outputa.Državna pomoć. Takva tržišna situacija dovodi do apsurdnih pojava u kojima npr. saobraćaja. Subvencije i drugi vidovi trgovinske zaštite nisu imanentni savršenoj konkurenciji. Isto tako. 150 Đuričin Dragan. Konačno. Ovo je samo jedan slučaj gdje država ima interes za stanje na tržištu. Posljedice tih statusnih promjena se mogu eliminisati upravo pružanjem državne pomoći. održivog razvoja. ukupna vrijednost spajanja i pripajanja u svijetu iznosi 2000 milijardi USD. Beograd. domaći proizvođači zaštićeni carinskim barijerama podižu cijene na domaćem tržištu i tako ugrožavaju rast ekonomije. savremeni intervencionizam je još uvijek neizbježan. Zato ne iznenađuje veliki interes za participacijom u sredstvima državne pomoći.). Procesi spajanja i akvizicija u EU su značajni u ostvarenju strateških ciljeva EU. str. dok istovremeno. Ovi oblici pomoći su poželjni u procesima jačanja ekonomske i socijalne kohezije EU. kao skup mjera i postupaka kojim državne administacije alociraju resurse. 182. Zato je kod fuzija ili akvizicija u EU uvedena obaveza podnošenja zahtijeva Komisiji. No. Preventivno djelovanje je korisno zbog činjenice da se procedura odobravanja odvija prije transakcija. spajanja i pripajanja. 2003. koja ima ekskluzivno pravo notifikacije. Treće. koja odobrava ili odbacuje transakcije stvaranja jedinstvene vlasničke kontole. ne ugrožavaju pravila i interese jedinstvenog evropskog tržišta. takvo nekontrolisano ponašanje na domaćem tržištu ugrožava druge aktere i konkurenciju. Neki autori ove pojave nazivaju "merdžer manijom. pored momenta preventivnosti. koncentracija kapitala donosi eksterne pogodnosti i državi (zbog ekonomije obima proizvodi postaju konkurentniji). Ekonomski fakultet u Beogradu. prećutni dogovori i sl. dok su samo godinu kasnije ove operacije iznosile čak 150 3300 milijardi USD. pa se tako smanjuju visoki troškovi vraćanja na pređašnje stanje. Logično objašnjenje je u činjenici da se EU nalazi evolutivnim fazama koje zahtijevaju aktivniju ulogu državnih institucija. god. Komisija ima pravo i obavezu da prije statusnih operacija većeg obima. Oblici državne pomoći imaju najviše izuzetaka od zabrana u odnosu na ostale vidove tržišnih ograničenja. Zato je koncentracija sve veća. agroekoloških mjera. ali i one iza kojih ne postoje formalni tragovi (nepisana praksa. ukrupnjavaju kapital velikih korporacija. Zato se kritičari protive subvencijama i drugim vidovima državne pomoći. Navedimo primjere regionalne i ruralne politike ili stimulacije Zajedničke agrarne politike.

Kontrola merdžera i akvizicija podliježe određenim proceduralnim fazama kako bi se izbjegli propusti u donošenju odluka. U pitanju su faze diskusije i notifikacije, zatim ispitivanja, pregovora, donošenja odluke, političke procjene i konačno, sudske kontrole. Diskusija prije notifikacije za učesnike koji bi međusobnim sporazumima mogli ugroziti konkurenciju na jedinstvenom tržištu obavezuje njihovo prijavljivanje Komisiji, pa se takvim načinom mnogi problemi i nedoumice mogu riješiti i prije konačnnog donošenja odluke. Nomenklatura aktivnosti prije izdavanja dozvola upućuje na složenost ovog problema. Pored ekonomskih, postoje pravne, kontrolne i političke faze ocjene podobnosti zahtjeva za fuzijama ili akvizicijama. Proceduralno, Komisija može riješiti ovaj problem na tri načina. Prvi je donošenje odluke o spajanju ili pripajanju. Drugi, ja da ako sporazum utiče na narušavanje pravila konkurencije, Komisija neodobravanjem sprječava takve statusne promjene. U trećem slučaju Komisija može dati primjedbe i postaviti dodatne uslove i, ako isti budu ispunjeni, to predstavlja osnov za odobravanje sporazuma. Kontrola koncentracije nakon "velikog proširenja." Poslije napornih i kompleksnih pregovora Savjet ministara EU 1. januara 2004. god. usvaja novu Uredbu o kontroli spajanja preduzeće. Usvajanje je nastavak 151 tzv. "Zelenog dokumenta " koji je usvojila Evropska komisija krajem 2001. god. Kuriozitet ovog akta, pored njegovog sadržaja, je i u tome da je donešen na dan kada je najveći broj sadašnjih članica ušao u EU. "Poklapanje" datuma nije slučajnost, već potreba da se na principu koncensusa istovremeno rješi više strateških tema u EU. Pored pravne regulative, promijenjena je i administrativna i tehnička infrastruktura kako bi se povećala efikasnost mjera na polju kontrole tržišne koncentracije. U tom smislu osnažen je Generalni direktorat za konkurenciju. Direktorat je ustanovio mjesto Glavnog ekonomiste (izbor na tri godine bez prava reizbora) i njegovih savjetnika (10 savjetnika, doktora ekonomskih nauka). Uloga im je savjetovanje Generalnog direktorata i Komisije, stručnom pomoći iz oblasti konkurencije, tržišta, koncentracije i sl. Najznačajnije izmjene Uredbe o kontroli spajanja preduzeća se mogu svesti na slijedeće: ▪ ▪ ▪ Procjena, da li će se neka koncentracija odobriti? Nadležnosti Evropske komisije. Rokovi u postupcima kontrole koncentracije.

Kada je riječ o predmetu postupka kontrole, Komisija je nadležna u slučajevima kad spajanja imaju tzv. komunitarnu dimenziju. Tada sva preduzeća na teritoriji EU, koja žele spajanje ili pripajanje imaju obavezu koja je pod prijetnjom kazne, da o takvim transakcijama obavijeste Komisiju. Komunitarna dimenzija se ostvaruje u slijedećim slučajevima: ▪ ▪ Ako je ukupan promet preduzeća u svijetu veći od 5 milijardi evra. Ako je ukupan promet u EU bilo kog od najmanje dva preduzeća veći od 250 miliona evra. Izuzetak su slučajevi u kojima svako od preduzeća ostvaruje više od dvije trećine prihoda u jednoj članici Unije. Ili, ako je u svakoj od najmanje tri članice iz ove tačke, zbirni promet svakog od najmanje dva preduzeća veći od 25 miliona evra. Ako je ukupan promet svih preduzeća veći od 2,5 milijardi evra. Ako je u svakoj od najmanje tri zemlje članice ukupan promet veći od 100 miliona evra Ako je zbirni promet unutar EU svakog od najmanje dva preduzeća veći od 100 miliona evra.

▪ ▪ ▪

Očigledno je da limiti iz prethodne uredbe nisu promijenjeni, iako je u momentu donošenja nove regulative u EU pristupilo deset novih članica, što je povećalo šanse za rast koncentracije novim merdžerima i akvizicijama. I na kraju, Uredba je donijela važnu promjenu, da se Komisiji mogu obratiti i preduzeća koja nemaju komunitarnu koncentracionu dimenziju, u slučaju da je takva transakcija pod nadležnosti najmanje tri zemlje članice, a da joj se ni jedna od njih ne protivi. Tako preduzeća može uštediti vrijeme i finansijska sredstva. Nova uredba je prilagodila rokove vođenja procedura potrebama preduzeća, ali i EU, i učinila ih fleksibilnijim i transparentnijim.

151

Nova uredba o koncentraciji je donešena neposredno poslije poraza Evropske komisije pred Sudom prve instance u tri velika slučaja: Earturs protiv Komisije, Šnajder Elektrik protiv Komisije i Tetra Laval (ranije Tetra pak i Alfa Laval) protiv Komisije.
84

7. REGIONALNA POLITIKA EVROPSKE UNIJE
7.1. Osnove regionalne politike EU
Cilj regionalne politike je jačanje ekonomske i socijalne kohezije članica EU. Širina, intenzitet i dubina djelovanja regionalne politike govore o dugoročnoj strategiji kojom se želi implementirati integralni koncept regionalnog razvoja. Bez obzira na mnoge otpore, regionalni razvoj je prvorazredno ekonomsko, socijalno i 152 političko pitanje EU. Njegova ekskluzivnost je u interakciji različitih faktora, kao što su supstitucije razvojne komponente i socijalne politike, snažna podrška širenju Unije na istok, uravnoteženje razvijenosti, prilagođavanje EMU itd. Iako su regionalna politika i razvoj dominantno ekonomske teme, njihov značaj u komunitarnim politikama je izraženo socijalni i politički. Krupne političke odluke u Zajednici su usko vezane sa određivanje obima i strukture sredstava uloženih u oblast regionalnog razvoja. Regionalna politika je intervencija države kojom se optimalnom alokacijom sredstava i redistribucijom privrednih aktivnosti smanjuju razlike ekonomske, socijalne, demografske i druge prirode. Njom se anuliraju postojeće i sprječavaju nove 153 ekonomske i socijalne neusklađenosti. Makroekonomska dimenzija regionalne politike. Regionalni ekonomski dispariteti djeluju na stabilnost nacionalnih ekonomija. Regionalne ekonomske disparitete prate visoka nezaposlenost i neracionalnost korišćenja ekonomske infrastrukture. Pored toga, i rast inflacije konvergira sa regionalnim ekonomskim 154 disparitetima. Regionalne disproporcije mogu biti generator neravnoteže ponude i tražnje za radnom snagom. Ponuda radne snage je, u pravilu, neusklađena po kvantitetu i strukturi, dok tražnja za njom obično nije strukturno usaglašena (o ovome je bilo riječi u poglavlju 3). Smanjenje regionalnih dispariteta uspostavlja ravnotežu ponude i tražnje za radnom snagom. Isto tako, u uslovima neusaglašenih regionalnih razlika dolazi do prelijevanja kapitala koja mogu snažno djelovati na promjene nacionalnog outputa. Kada se tome dodaju i prelijevanja u sferi troškova, nije teško objasniti zašto regionalni ekonomski dispariteti utiču i na inflaciju. Jasno je da regionalna politika dodatno ojačava funkcije i stabilnost zajedničkog tržišta. Smanjenje regionalnih razlika djeluje dugoročno na usaglašavanje odnosa ponude i tražnje radne snage. Ono utiče na povoljnu distribuciju proizvodnje i outputa, racionalno korišćenje resursa, smanjenje rizika od visoke inflacije itd. Dakle, regionalna politika pozitivno utiče na makroekonomsku stabilnost, i stvaranje kompaktnog i efikasnog zajedničkog tržišta. Regionalna politika EU je u periodu ekspanzije prema nacionalnim regionalnim politikama. I suprotno, mnoge zemlje koje imaju bogatu tradiciju u podršci razvoju manje razvijenih teritorija iskazuju interes za saradnju i integraciju sa Zajednicom po različitim pitanjima regionalnog razvoja. Odnosi u sektorima proizvodnje i usluga, zapošljavanja i strukturnih promjena, međunarodna trgovina i dr., važne su komponente regionalne politike. No, treba naglasiti da su efekti regionalne politike u ovoj razvojnoj fazi EU limitirani. To ne znači, da se u budućnosti ne mogu očekivati rezultati koji će valorizovati napore na rješavanju ovih problema. Institucije. Ekonomske i socijalne nejednakosti postoje od osnivanja Zajednice. Radi njihovog ublažavanja i otklanjanja, osnovana je Evropska investiciona banka (EIB), finansijska institucija pod jurisdikcijom komunitarnih organa. Ona je zadužena da, pored ostalog, pruža finansijsku podršku siromašnijim regionima plasiranjem kredita sa povoljnim uslovima vraćanja (prvenstveno niže kamatne stope).

Evropska regionalna politika se jezgrovito obrađuje u: Richard Baldwin&Charles Wiplosz, The Economics of European integration, The McGrow-Hill Companies, 2004., p. 241-246. 153 Velike razvojne disproporcije među članicama mogu ugroziti cjelokupnu strukturu Zajednice. Zato, čak i kod razvijenih zemalja postoji interes za brži razvoj slabije razvijenih članica, zbog efekta prelijevanja ili tzv. "spillover" efekta. Slobodnim kretanjem kapitala efekti se vraćaju i prema zemljama kontributorima. 154 O regionalnoj politici vidjeti u: Taylor Jim, Reviving the Regions, Fabian Society Pamphlet, No. 551, London, 1991, ili u Martin R, Reviving the Case for Regional Policy, in Hart M. and Harrison R. Spatial Policy in a Divided Nation, Jessica Kingsley, London, 1992.
85

152

U cilju provođenja strukturnih reformi osnovani su Evropski fond za upravljanje i garancije u poljoprivredi i Evropski socijalni fond. U početku, od 1958. do 1968. god. članice su u vrijeme ekonomskog rasta i uzleta 60-ih godina prošlog vijeka koristile dodatna sredstva za smanjenje regionalnih razlika. Ekspanzija ekonomije se odrazila na smanjenje regionalnih razlika tadašnjih članica, pa i intervencije EIB i strukturnih fondova nisu bile neophodne. Inače, Evropski fond za upravljanje i garancije u poljoprivredi je uspostavljen radi nadoknada prihoda poljoprivrednicima koji djelatnost obavljaju u ekonomski zaostalim regionima u odnosu na prosjek Zajednice. Evropski socijalni fond podržava smanjenje nezaposlenosti i aktivno participira u edukaciji, prekvalifikaciji i drugim aktivnostima na stabilizaciji evropskog tržišta rada. Pored finansijskih, postoje i drugi problemi koji su prouzrokuju mjere regionalne politike. Prije svega, može doći do ugrožavanja slobodne konkurencije. Time se narušava temeljno načelo otvorenosti tržišta, osnovnog moralnog principa na kome je utemeljena Zajednica. Dakle, regionalne finansijske alokacije osnažuju koheziju Zajednice, ali i ugrožavaju temelje jedinstvenog tržišta, pa je regionalna politika jedna od najvećih komunitarnih kontroverzi. Drugo, uvijek su bile prisutne kritike u vezi visine troškova i endogene efikasnosti regionalne politike. Neki kritičari idu toliko daleko, tvrdeći da enormno utrošeni iznosi sredstava za regionalni razvoj ne opravdavaju očekivanja, pa je regionalna politika često predmet kritika usmjerenih na visinu izdvojenih sredstava, ali i na efikasnost njihovog trošenja. Protivrječnosti i kontroverze po brojnim pitanjima uz isprepletenost i sukobe sa strukturnom politikom, CAP, politikom konkurencije i dr. su česte pojave u EU. Sve to, ali i drugi razlozi dovode do nesuglasica između zemalja kontributora i primaoca budžetske pomoći, što dovodi i do sporova prouzrokovanih odbijanjima kontributora da prekomjerno finansiraju troškove širenja.

7.3. Razvoj regionalne politike EU
Najveći iskorak ka institucionalizaciji regionalne politike desio se u posljednjoj deceniji prošlog vijeka. Integracioni procesi su ubrzani već u šezdesetim, dok je u sedamdesetim "evroskleroza" usporila integracije. Evropske države je zadesila ekonomska kriza prouzrokovana naftnim šokovima, što im je dodatno ugrozilo ekonomije, koje su ionako bile inferiorne u odnosu na SAD i Japan. U to vrijeme evropske države su u odnosu na sadašnje stanje posjedovale visok stepen samostalnosti najvažnijih ekonomskh funkcija. Negativne ekonomske tendencije su dovele do spoljnotrgovinskih deficita, rasta inflacije i nezaposlenosti i generalno, uticale na recesiju. Makroekonomska situacija se manifestovala se u najgoroj modifikaciji: kapital je počeo napuštati evropsku ekonomiju. Individualne aktivnosti članica usmjerene na ekonomske probleme i uspostavljanje makroekonomske stabilnosti dale su polovične rezultate. To je učvrstilo evropske zemlje u uvjerenju da se samo jedinstveno i jačanjem zajedničkog evropskog tržišta mogu 155 uspješno prevazići nagomilani ekonomski problemi. Jer, samo sa jedinstvenim tržištem Evropa je mogla ući ravnopravno u trku sa vodećim ekonomijama. MekDugalov izvještaj. Ovaj izveštaj je sastavljen 1977. god. On konstatuje da u EU postoje regionalne nejednakosti. Podržava zahtjeve za ublažavanjem ekonomskih nejednakosti i sugeriše da se za njihovo rješavanje obezbijede sredstva i jasna politička volja. Jer, ubrzani razvoj slabije razvijenih teritorija traži ogromna finansijska sredstva koja nije moguće obezbijediti bez velikih finansijskih naprezanja kontributora. Ipak, trebalo je proći desetak godina da se smjernice Mek Dugalovog izveštaja počnu provoditi. Novim članicama, Grčkoj, Španiji i Portugaliji nedostajala su sredstva za mjere smanjenja regionalnih razlika. Zato osamdesete godine prošlog vijeka obilježava rast sredstava za provođenje strukturnih reformi i izgradnju infrastrukture u cilju ublažavanja regionalnih razlika. U ovim procesima djeluje i Evropska investiciona banka finansijskom podrškom preduzećima u oblasti tzv."male" privrede.

155 O jedinstvenom evropskom tržištu i evropskim integracijama opet vidjeti više u: Jovanović Miroslav, Evropska ekonomska integracija, CID, Ekonomski fakultet Beograd, 2006.

86

Siromašnije zemlje EU snažno podržavaju promjene. Prvi Delorov paket je udvostručio strukturne fondove. 158 Novi naslov "Ekonomska i socijalna kohezija" se nastavlja na ciljeve člana 2. god. god. partnerstvo i dopuna. Evropski savjet rješava probleme budžeta sa Velikom Britanijom (tzv. britansko budžetsko pitanje). 2007. Ovo pitanje je riješeno na Samitu u Fontenblou 1984. "skladnog. 161 obaveze izvršnih institucija. god. god. U okviru rješavanja Britanskog budžetskog pitanja i ustupaka koji su Velikoj Britaniji trebali biti učinjeni. ali je to bilo malo za definitivno rješavanje budžetskog problema. Oko tog pitanja se vode polemike. god. EZ upravlja regionalnim razvojem preko srednjoročnih programa. Velika Britanija postavlja pitanje učešća u budžetu EZ zbog neslaganja sa visokim izdacima za poljoprivredu. Dakle. da bi stekli uslove za korišćenje sredstava iz fondova Zajednice. Reforme predviđaju provođenje regionalne politike učešćem Evropske investicione banke. Načela i ciljevi dodjele sredstava strukturnih fondova. nacionalnih. te situaciju oko prijema zemalja sa Iberijskog poluostrva. god. Ona je nezadovoljna pozicijom finansijskog kontributora. U to vrijeme se vode intenzivne aktivnosti na konsolidaciji zajedničkog tržišta. uvodeći na velika vrata instrumente regionalne politike. 1975. Krajem godine pregovori vlada članica su završeni usvajanjem Jedinstvenog evropskog akta koji potencira zajedništvo provođenja zacrtanih reformi. Oxford University press. 160 Prvi Delorov paket prate politička neslaganja i opstrukcije. 87 156 157 . Evropska Unija-Uvod. Frederick Nixson. god. kojom počinje predsjedavati Žak Delor suštinske ekonomske reforme i stvaranje jedinstvenog tržišnog prostora. Njemačka i Francuska podržavaju novu strukturnu politiku. koji inicira Sve je to kasnije uticalo i na sastav Komisije. The Economics of the European Union. JP Službeni Glasnik. kakve su konsekvence ovih događaja na produbljavanje i učvršćivanje regionalne politike kao važne kohezione politike? Neke odgovore možemo dobiti uvidom u "Delorove pakete. Osnova ovog fonda su podsticaji za finansiranje regionalnog razvoja dodatnim sredstvima koja koriste vlade zemalja članica u redukciji regionalnih disproporcija. Ona za prihvatanje budžeta 1987. 159 O Strukturnim fondovima vidjeti više u: Miroslav Prokopijević. Žak Delor daje obećanje da će do 1992. god. Za razliku od Velike Britanije. Dodajući već tradicionalne interese za smanjivanje razlika u razvijenosti evropskih zemalja i regiona (uslov normalnog funkcionisanja zajedničkog tržišta). Postavlja se pitanje. 157 U inauguracionom govoru pred Evropskim parlamentom 1985. odnosile su se na druge dvije važne komponente: utvrđivanje načela u vođenju strukturne politike i utvrđivanje ciljeva i standarda koje evropski regioni treba da ispune. 177-182. posebno Velike Britanije. je potvrđeno snažno političko opredjeljenje Evropskog savjeta za 156 ubrzanjem evropskih integracija. iznose 25% budžeta Unije (u 160 odnosu na 9. Poslije naftne krize sedamdesetih godina prošlog vijeka dolazi do širenja Zajednice kojoj pristupaju Velika Britanija. Beograd 2005. ali većina država širi pozitivnu atmosferu i realan entuzijazam..Britansko budžetsko pitanje. uravnoteženog i održivog razvoja" EU. u Fontenblou 1984. regionalnih i lokalnih vlasti. traži ustupke u zajedničkoj poljoprivrednoj politici..1% učešća u 1987. završiti stvaranje jedinstvenog evropskog tržišta. Ekonomska kriza sedamdesetih i njeni negativni uticaji na Evropu postaju katalizator sveobuhvatnih ekonomskih reformi i integracionih procesa. kada su dogovorene mjere redukcije nekih cijena i kvota u poljoprivredi i smanjenje neto-obaveza Velike Britanije prema budžetu Zajednice. ili u Mike Artis. god. je osnovan Evropski fond za regionalni razvoj. Britanija je imala određene bilansne suficite sa ovim fondom.). 161 Od 1988. dok je poljoprivredni sektor povlačio relativno skromna sredstva iz Evropskog fonda za upravljanje i garancije u poljoprivredi. koji od 1993. bile dio Delorovog paketa. Promjene. str. Francuska je obilato koristila ovaj strukturni fond. 261263. te koordinacijom ekonomskih politika država članica. strukturnih 159 fondova (EFRR." Prvi "Delorov paket" (budžetski period 1989 do 1993. Poslije usvajanja Jedinstvenog evropskog akta mnoga važna pitanja su prešla u režim odlučivanja kvalifikovanom većinom. p. Irska i Danska. tj. Njena poljoprivreda je u to vrijeme u ukupnom outputu imala relativno mali značaj. pa su tako i sve izraženiji regionalni problemi dobili na važnosti. Ni snažne političke turbulencije (posebno među ekonomski najjačim zemljama Unije) nisu spriječile da na vanrednom samitu u Briselu ne dođe do sporazuma o dvostrukom povećanju strukturnih fondova. pojava 158 regionalne politike u Jedinstvenom evropskom aktu pod samostalnim naslovom nije nikakvo iznenađenje. koncentracija. god). ESF i EFUGP-odelenja za usmeravanje). koje su uz enorman rast budžetskih sredstava za finansiranje strukturnih fondova. ali bez izmjena u zajedničkoj poljoprivrednoj politici. Načelo programiranja obuhvata obavezu izrade višegodišnjih planova razvoja i partnerstva članica. god. Komisija je utvrdila četiri načela za dodjelu sredstava iz strukturnih fondova: programiranje.

odlučivanju i korišćenju strukturnih fondova. Gualino Editeur. u okviru mjera strukturne politike su: Prvi. pa su one podržavale regionalnu. ali i međusobno. i bio je gotovo završen do kraja 1991. Danas članice EU razvijaju mreže komunikacija sa institucijama Zajednice. Severne Irske.). nastanku i evoluciji Unije videti više u: Jean-Claude Zarka. Izvori finansiranja su obezbjeđeni iz EFRR. socijalnu i druge politike. 2004. Ovim kriterijumima je bilo obuhvaćeno 21. Neke države (očekujući rast strukturnih fondova) su već u Mastrihtu tražile čvršće garancije u vezi rješavanja finansijskih pitanja i poboljšanja ekonomsko-socijalne kohezije (prema njihovim očekivanjima i interesima). Načelo partnerstva utvrđuje obaveze lokalnih i regionalnih vlasti u planiranju. pa se u Jedinstvenom evropskom aktu apostrofira "jačanje ekonomske i socijalne kohezije. Načelo se dodatno 162 reformiše 1999. god. Paris. finansira se iz EFRR. koji obuhvata slabije razvijene regione sa DBP "per capita" manjim od 75% od prosjeka EU. Kriterijumima ovog cilja se pokrilo oko 16% populacije Zajednice. god. uvođenjem Kohezionog fonda koji se usmjerava na samo četiri zemlje (Španiju. Integracije traže promjene i reforme unutrašnje strukture Zajednice.7% stanovnika Unije. Ovaj fond uglavnom podržava razvoj malih i srednjih preduzeća. Osnovni izvor finansiranja je EFUGP-odeljenje za usmjeravanje. Jer. Portugalije. Osnovi institucija EU. 1-2. Načelo dodatne pomoći je plod činjenice da strukturni fondovi nisu uspostavljeni zbog supstitucije nacionalnih fondova i subvencija. Četvrti je predviđen za stimulaciju profesionalne integracije mladih do 25 godina starosti (finansira ga ESF). Ekonomika poljoprivrede br. 2004. Ovo načelo je uvedeno zbog tendencija vlada zemalja članica da zamjene nacionalne fondove komunitarnim. nenaseljenih i rubnih teritorija. god. 165 Drugi Delorov paket je u javnosti poznat kao budžetski paket kojeg je predsednik Komisije Žak Delor predložio u cilju pokrića troškova implementacije Ugovora o EU. generisani od strane najrazvijenijih evropskih zemalja dostižu krajnje limite. 167 Čl. Portugaliju. Od 1999. te Korzika i francuske prekomorske zemlje. južna Španija i južna Italija. Jačanje ekonomske i socijalne kohezije postaje važan. nedostatak potrebnog kvantuma kohezije mogao je ugroziti cjelokupnu ideju i mehanizam pune integracije. 166 O ovom Ugovoru. Projekat jedinstvenog tržišta je dizajniran 1986. prevod Institut G17 plus. Peti program se odnosi na unapređenje seoskog (ruralnog) razvoja. Grčku i Irsku). kao instrumenta 167 dostizanja cilja uravnoteženog razvoja. god. 164 Obuhvata regione u Velikoj Britaniji. 2 Jedinstvenog evropskog akta. On se u praksi manifestovalo preko obaveza vlada da pri podnošenju programskih dokumenata iskažu volju prema načelu dodavanja i tako uvaže dopunski karakter strukturne politike.Načelo koncentracije nameće egzaktnu ekonomsko-geografsku klasifikacije kao osnovu sticanja prava na pomoć u procesima strukturnih reformi. političke i ekonomske reforme predviđena je puna ekonomska i monetarna integracija. Rezultat je bio Protokol o O Agendi 2000 vidjeti više u: Popović Goran. Ovo načelo se usavršava 1994. Agendom 2000. Španiji i Njemačkoj. već radi podrške njihovom integrisanju. god. U Mastrihtu je potpisan Ugovor o EU koji stupa na snagu 1993. god. Predviđeno je da se aktivnosti odvijaju diversifikacijom poljoprivredne proizvodnje." Integracija se pokazala kao težak proces za manje razvijene zemlje. Evropska iskustva u primjeni koncepta ruralnog razvoja. god. 45-59. str. ESF. napuštenih. Republike Irske. Ruralni razvoj EU je u ekspanziji i važna je poluga razvoja manje razvijenih. Beograd. Početni ciljevi. obuhvaćeno je i pet istočnonjemačkih pokrajina. umanjivanjem procenta stanovništva u regionima koji imaju pravo na pomoć i redukcijom ciljeva finansiranih iz strukturnih fondova. Drugi se odnosio na regione sa nerazvijenom industrijom i znatno višom stopom nezaposlenosti od 164 prosjeka EU. Ciljni programi Delorovog paketa 1. Ideja da se politika regionalnog razvoja provodi i sa lokalnog. god. Beograd. ESF i EIB. Drugi Delorov paket (budžetski period 1993 do 1999. 162 163 163 165 166 88 . Ovaj pristup se uklapa u ideju o EU kao "Evropi regiona" i omogućava legitimno pravo regionalnim i lokalnim vlastima da u Briselu autonomno lobiraju za interese svoje zemlje. gotovo nužan uslov izgradnje i funkcionisanja ekonomske i monetarne unije. Kriterijumom su obuhvaćene kompletne teritorije Grčke. Kroz institucionalne. Funkcija trećeg je smanjenje dugoročne nezaposlenosti radnika starijih od 25 godina (finansira se iz ESF). Francuskoj. 2002. i regionalnog nivoa daje Komisiji snažne impulse i odgovorne partnere. EFUGP-odeljenje za usmjeravanje i EIB.

29 0.6 mlrd. donosi dvije promjene. evra poveća na 30 mlrd.1. Fondovi nisu udvostručeni (kako je dogovoreno u Mastrihtu). redefinisanja ciljeva koji determinišu korisnike sredstava. posebno onih nametnutih reformama iz 1988. god. 89 168 . usvojen je Protokol o ekonomskoj i socijalnoj koheziji na Samita u Edinburgu. Ova situacija je dovela do rasta rejtinga vlada zemalja članica. ali i fleksibilnija raspodjela strukturnih fondova. 36% ukupnih budžetskih sredstava. podržano je osnivanje novog Kohezionog fonda. evra.09 Holandija 1. Samit u Edinburgu. eura u 1999.54 1. Sredstva pomoći se odnose na podršku u rješavanju budžetskih problema. ali su povećani za 40% čime je iskazana politička volja za unapređenjem regionalne i socijalne politike. Ovdje je došlo do promjena u vidu povećanja fondova. Uslove za korišćenje sredstava su stekle Španija. na teret uticaja Komisije i centralnih organa Unije. koji stupa na snagu 1993. U zamjenu za uticaj načela dodavanja kod finansiranja razvojnih projekata. Tabela 7. Kohezioni fond je namijenjen zemljama sa GDP manjim od 90% prosjeka Zajednice. Komitet regiona i strukturni fond za finansiranje i smjernice u ribarstvu. Prva se odnosi na izmjene strukturnih fondova a druga na osnivanje Kohezionog fonda. do 1999. izgradnju saobraćajne infrastrukture i zaštitu životne sredine.15 Portugalija 13.59 10.). god. Planirana su značajna sredstva. prikazuje raspodjelu strukturnih fondova između članicama EU za dva referentna perioda: Tabela 7.26 Od 1993. Portugalija i Irska. koji čini aneks Jedinstvenog evropskog akta. sredstva iznose 177 mlrd.91 0. god.1. Samit u Edinburgu 1992.12 4. Na samitu je dogovoreno da se iznos strukturnih fondova sa 18.12 10.06 1.12 22.02 Luksemburg 0. god.04 1. oslobađanje ograničenja.38 Nemačka 9.: Raspodjela strukturnih fondova Država članica 1988-1992 Austrija Belgija 1. god. Švedsku i Finsku. kreiranja novog strukturnog fonda i osnivanja Komiteta regiona. Uloga Kohezionog fonda je pružanje pomoći za prevazilaženje problema u kojima se zemlje članice mogu naći prije pristupanja ekonomskoj i monetarnoj integraciji.09 9.18 Danska 0. Potpisivanjem Ugovora iz Mastrihta 1991. Na njemu dolazi do suštinskih izmjena u organizaciji i funkcionisanju strukturne politike i strukturnih fondova. (prema cijenama iz 1992.42 Španija 20. god.05 168 1993-1999 1.85 8.08 Italija 17. tj. god. posebno za zemlje sa nižim GDP. Grčka.96 Irska 7. god.64 Finska Francuska 9.07 14. Osniva se novi Kohezioni fond.18 Švedska Velika Britanija 7. zabilježene su manje izmjene u odnosu na ciljeve utvrđene 1988. Za budžetski period 1993-1997. Promjene u strukturnim fondovima su najznačajniji događaj u razvoju regionalne politike Unije.31 0.65 14.ekonomskoj i socijalnoj koheziji. Novo proširenje zemljama EFTA uključilo je tri nove članice: Austriju. U protokolu se traže dvostruko veća sredstva za regionalni razvoj u periodu 1988-1993.56 Grčka 11.

osnivanje ove asocijacije se čini opravdanim. Neke članice EU smatraju da u ovom trenutku nisu potrebne paralelne regionalne strukture. American Economic Association Publications. The Economy of the Early Roman Empire. 169 O ciljevima vidjeti u: Popović Goran. Tako je npr. Ciljni program 4 se odnosi na prilagođavanje radnika industrijskim promjenama i zajedno sa ciljnim programom 3 participirao u strukturim fondovima sa 10. Ciljni program 3 je namijenjen sprječavanju dugoročne nezaposlenosti (pomoć radnicima starijim od 25 godina. suprostavila Njemačka. str. kulture. Egipat. 2004. Plan je u suštini prijedlog francuskog predsjednika Sarkozija. Banja Luka. U periodu 1993-1999. odnos prema klimatskim promjenama itd. Acta Economica. Španija i Grčka. Predviđeno je usmjeravanje pomoći u turizam. Od vremena ranog Rima pa sve do danas. Integrisani program je novi pristup problemima regionalnog razvoja. Ovaj program učestvuje u strukturnim fondovima 5%. Ima mnogo istorijskih dokaza i ekonomskih istraživanja o vjekovnoj intenzivnosti I kompaktnosti ovog tržišta. tradicije i ekonomije.Nerazvijeni sjeverni regioni skandinavskih zemalja inicirali su uvođenje novog ciljnog programa br. godine Grčka pokreće pitanje pomoći integrisanom razvoju mediteranskih zemalja članica Unije. 1-2. ciljevi i dodjela sredstava se može prikazati na slijedeći način: ▪ ▪ ▪ Ciljni program 1 se odnosi na pomoć slabije razvijenim regionima sa GDP per kapita manjim od 75% od prosjeka EU (koristio je 67. složili sa prijedlogom Francuske o osnivanju Mediteranske unije koji predviđa saradnju EU i zemalja Mediterana od Turske do država Magreba.5%. 6. 90 . god. 170 Peter Temin dao konkretne pokazatelje o trgovini maslinovim uljem. Mediteranske zemlje imaju bogatu tradiciju i dugu istoriju. Alžir. Italija (južni dijelovi). god. Izrael. U početku. Evropska iskustva u primeni koncepta ruralnog razvoja. i u Popović Goran. iz čega se može zaključiti da u EU još ima rivaliteta političke i geopolitičke dimenzije. zajedno sa reformama zajedničke poljoprivredne politike (CAP). u novi: Mediteransku uniju. Upravo zbog toga.9%. Odluka transformiše proces započet u Barceloni. kao malo koji region u svijetu. još od vremena ranog Rima. Na Samitu u Briselu 1985. Ciljni program 2 je pružao pomoć regionima sa niskim stepenom industrijske proizvodnje i stopom nezaposlenosti iznad prosjeka Unije (ova sredstva su činila 11. ljudi ove regije bili su čvrsto povezani i zavisili jedni od drugih. Turska itd. Šefovi država i vlada zemalja članica EU su se 2008. Finska). ipak se ne smije zanemariti da je Mediteran milenijumima region zajedničke istorije. ali i aktuelnih globalnih izazova.9%. Njemu se očekivano. Sirija. Ekonomika poljoprivrede br. 45-59. Njegovo učešće u strukturnim fondovima je iznosilo oko 0. Ciljni program 5a ima funkciju prilagođavanja sektora poljoprivrede i ribarstva. str. objavljeno u Journal of Economic Perspectives.1% strukturnih fondova). Beograd. god. god. Ciljni program 6 je rezervisan za strukturno prilagođavanje regiona sa izuzetno niskom stopom 169 naseljenosti (Švedska. Danas se ovaj dio svijeta ubrzano valorizuje kao najperspektivnije područje. Korisnici pomoći su Francuska. Osnovni cilj je zaštita Sredozemlja. Kasnije će koncept razvoja mediteranskih zemalja postati matrica za rješavanje drugih komunitarnih i kohezionih problema. 2009.6% strukturnih fondova). Mediteranska unija ima redovne samite zemalja EU i ostalih mediteranskih država. na mediteranskom području za vrijeme Rimskog carstva. zatim Maroko. 2006. prevencija od požara. Saradnja u mnogim oblastima je prisutna još od antičkih vremena. 170 Temin Peter. Ekonomski fakultet. Ciljni program 5b je usmjeren na ekonomsku diversifikaciju osjetljivih seoskih područja i u strukturnim fondovima participira sa 4. ▪ ▪ ▪ ▪ Mediteranski programi. Iako bi se na prvi pogled moglo zaključiti da je ovo neracionalno "gomilanje" regionalnih integracija. Mediteranska unija će imati 39 članica i to: sve zemlje EU. 133-151. poljoprivredu i mala i srednja preduzeća. zbog rješavanja strukturnih problema. kretanju cijena pšenice itd. Makroekonomski aspekti regionalne politike Evropske Unije. nezaposlenim preko 12 mjeseci) i integrisanje mladih i ostalih društvenih grupa na tržištu rada.

p. korišćenje i struktura zavise od uslova konačne raspodjele među državama primaocima. Oni su odraz istorijskog nasljeđa i nivoa razvijenosti. Ona dovodi do bržeg ekonomsko-socijalnog razvoja i 171 utiče na ekonomsku stabilnost EU. Prema tom pragu Španija. 174 Ugovor iz Mastrihta postavlja kriterijume konvergencije za države koje žele postati članice EMU. 176 U Agendi 2000. Projekti finansirani iz Kohezionog fonda nisu koristili sredstva drugih fondova i mogli 175 su biti jednokratno prekinuti u slučaju kršenja pravila konvergencije. socijalnu i demografsku situaciju na nenaseljenim. Protokol o ekonomskoj i socijalnoj koheziji. 172 171 91 . Planiranje.02 UKUPNO 100. 174 bez većih problema. Iz prethodne tabele su vidljive razlike u učešću pojedinih zemalja u korišćenju sredstava Kohezionog fonda. Za razliku od strukturnih fondova Kohezioni fond pruža pomoć manjem broju zemalja 172 u finansiranju značajnih pojedinačnih projekata. Regional Economic Performance within the European Union. Maksimalno učešće Kohezionog fonda i strukturnih fondova u finansiranju projekata članica EU može iznositi do 4% njihovog GDP. god. 173 Član 161. 41.46% GDP EU.9 29 71 Portugalija 18. Ova institucija je trebala postati operativna 1994. tehnički su sublimirane u uslovima koje potencijalne članice trebaju ispuniti u procesu pristupanja.2. Jedinstvenog evropskog akta (prethodni 130 g). Ostali značajniji uslovi Uredbe koja reguliše pravo i obim finansiranja projekata su navedene obaveze održive ravnoteže u projektima zaštite životne sredine i izgradnje saobraćajne infrastrukture.1 43 57 Grčka 17. procesi širenja su vrhunsko društveno-ekonomsko i političko pitanje. Cheltenham. Predložen je limit od 0. Evra. god. i implementacijom Drugog Delorovog paketa. Ti uslovi su se vremenom mijenjali.3 Izvor: Button K&Pentecost E. Agenda 2000. Portugalija i Grčka po 16-20% i Irska 7-10%.7 61. određena su sredstva od 176 0. Prema JEA ukupna vrijednost projekata treba biti iznad 10 mil. Portugalija. ali se može primjetiti da se vremenom njihov broj povećava a uslovi pristupanja postaju rigorozniji. god. da bi pomogla članicama Zajednice da što prije uđu u završnu fazu monetarne unije. 7.9 62 38 Irska 9.Regionalna politika djeluje na proizvodnju. kao aneks Jedinstvenog evropskog akta utvrđuje obaveznu pomoć od strane EU članicama čiji je GDP per capita manji od 90% prosjeka Zajednice. 175 Evropski Savjet na samitu u Edinburgu 1992. U tabeli 7. zaposlenost.0 38.4. Akt o osnivanju Kohezionog fonda ukazuje na neophodnost održivosti u finansiranju saobraćajne infrastrukture i projekata zaštite životne sredine. je stavlja na raspolaganje Kohezionom fondu 15 mlrd. 1999. Iz tabele 7. Grčka i Irska su polagale pravo na pomoć iz Kohezionog fonda (za 63 miliona stanovnika ili oko 25% stanovništva EU). Tako je osnažena uloga regionalne politike kao ključnog instrumentarija širenja. prikazano je učešće pomoći iz Kohezionog fonda po zemljama: Država Članica Ukupno Životna sredina Saobraćaj Španija 54.1 39 61 Tehnička pomoć 0. To su temeljna pitanja budućnosti Zajednice. između Španije i Grčke). Vrijednosti na kojima se temelje evropske integracije. god.46% za strukturnu potrošnju do 2006. uspostavlja se konačna raspodjela sredstava među zemljama koje su stekle uslove za finansijsku podršku iz potencijala Kohezionog fonda.2. udaljenim i devastiranim teritorijama. Kohezioni fond daje impulse regionalnim ekonomijama i rješava probleme dugoročne zaposlenosti. Reformama iz 1993. dok evaluaciju projekata vrši Komisija i EIB. Komisija utvrđuje da "ekonomska i socijalna kohezija moraju ostati politički prioritet" za proširenu EU. Posebno afirmativan primjer je ubrzani ekonomski razvoj Irske. se vide razlike u pristupu određivanja strukture sredstava (posebno npr. Kohezioni fond i Agenda 2000 Kohezioni fond. evra. Edvard Elgar Publishing Limited. Privremena raspodjela sredstava je izvršena prema sljedećem učešću: Španija 52-58%. Tokom 1994. Za države koje žele pristupiti EU. Oni se odnose na finansiranje zaštite životne sredine i 173 izgradnju transevropske mreže i druge saobraćajne infrastrukture. Širenje EU generiše fundamentalno političko naslijeđe i evropske vrijednosti. Jedan od njih je kontrola javnih finansija uz javni dug do 60% GDP i budžetski deficit do 3%. god.

Pomoć namjenjena novim članicama je trebala rasti postepeno. Ali. Komisija je konsolidovala regionalnu politiku zbog optimalne sinhronizacije utvrđenih ciljeva pomoći. posebno među budžetskim kontributorima (Njemačka.Institut za Evropske studije. Komisija je ustanovila dva nova pristupna 179 instrumenta. On 182 pruža pomoć u obrazovanju. zaštiti prirodne okoline i rekonstrukciji poljoprivrede. Beograd. 182 O ovom programu vidjeti više u: Joković Slavica. Ona je podrazumijevala oštrije kriterijume za korišćenje pomoći pa su uspostavljeni novi ciljni programi: ▪ ▪ ▪ Ciljni program 1 (bivši 1 i 6). i druga literatura. "statističke efekte" jer se prag od 75% prosječnog GDP EU. istraživanju. Ova reforma je prouzrokovala pad udjela stanovništva Zajednice (sa 51% na 35-40%) koje je primalo pomoć u okviru ciljeva 1 i 2. god. Program pomoći EU za zemlje centralne i istočne Evrope. 181 U cilju izbjegavanja veze između reformi i proširenja Komisija apostrofira reformisanje politika i bez proširenja.) i korisnicima (Španija. Protiv nekih standarda nametnutih reformama regionalne politike bile su one članice koje su već koristile finansijske beneficije (posebno ako su promjene smanjile postojeć nivo pomoći). To obezbjeđuje da se otpor prema političkoj reformi ne transformiše u otpor prema proširenju. Assistence a la Restructuration Economique. ISPA pruža finansijsku pomoć u oblasti ekonomske i socijalne kohezije. Program SAPARD koji se odnosi na pomoć poljoprivredi. Program predviđa investicije u seosku privredu i infrastrukturu i ulaganja u upravljanje vodama. ISPA pomaže adaptaciju na standarde EU u oblasti zaštite životne sredine i obezbjeđuje sredstva za unaprjeđenje i spajanje postojeće saobraćajne mreže u zemljama srednje i istočne Evrope sa Transevropskim mrežama. ali do 4% njihovog GDP. IES . Tako je izvršena redukcija sa sedam. PHARE. 178 O pomoći i procesima širenja vidjeti više u: Miščević Tanja. dok se strukturna pomoć usmjerava 180 kroz program ISPA. na tri cilja.Reforme regionalne politike su opterećene problemima i protivrječnostima. Zbog podrške integracionim procesima i širenja EU. Ciljni program 2 (bivši 2 i 5b). koji se odnosi na pomoć najsiromašnijim regionima koji imaju GDP manji od 75% prosjeka EU. 92 177 . 1997. kao osnovice za pomoć. 181 Pologne. Proširenje državama srednje i istočne Evrope proizvodi negativne. Grčka. Program je fokusiran na razvoj i diversifikaciju privrednih aktivnosti. U tom kontekstu može se navesti jedan primjer. EU kompletira instrumente pomoći. statistički 177 smanjuje pa mnogi regioni gube pravo korišćenja povoljnih sredstava. Beograd. Beograd. Prometej. ovo nije prošlo bez tenzija. god. Ugovori o pridruživanju EU. Agenda 2000 modifikuje funkcije ovog programa sa dodatnim mogućnostima pomoći za izgradnju novih institucija ili adaptaciju postojećih administrativnih i zakonodavnih sistema država kandidata. Hongrie. Portugal i Irska). tzv. SAPARD podržava održivi razvoj poljoprivrednih teritorija u srednje i istočne Evrope i implementira propise i standarde Zajedničke poljoprivredne politike. 180 Instrument for Structural Policy for Pre-Accession. koji se odnosi na regione koje očekuje ekonomsko i socijalno restrukturiranje i Ciljni program 3 koji se odnosi na pomoć državama članicama u razvoju ljudskih resursa u cilju suzbijanja nezaposlenosti. Fond podržava pripreme za pristup i obezbjeđuje edukaciju procedura primjenjenih u EU. 2005. posebno u saobraćaju i životnoj sredini. Tadić Bojana.. "tranzicione pomoći" i tako amortizovati negativne efekte reformi i širenja. Holandija i dr. 1995. Članicama koje pristupaju Uz postojeći program PHARE integracionim procesima se obezbjeđuje pomoć u uspostavljanju evropskih standarda u raznm oblastima. Regioni koji su izgubili pravo na pomoć strukturnih fondova mogli su koristiti 178 sredstva tzv. razvoj privatnog sektora i preduzetništva. PHARE obezbjeđuje finansijsku pomoć za infrastrukturu. 179 Support for Agriculture and Rural Development. Pridruživanje Evropskoj uniji. ulaganja u poljoprivredu i proizvodnju koja ne narušava ravnotežu životne sredine. ESPI Institut za ekonomska i socijalna istraživanja.

Koordinirana redistribucija utiče na obim. Ako je makroekonomska situacija EU zadovoljavajuća. slabije razvijene članice traže veću ekonomsku pomoć. Regionalna politika EU je nastala zbog potrebe jačanja ekonomske i socijalne kohezije. oplemenjivanje prirodne sredine i subvencijama. Beograd. regionalne razlike u nivou razvijenosti su u nekim slučajevima povećane. Namijenjen je za pomoć zemljama Zapadnog Balkana koje još nisu kandidati za prijem u EU. Ako se stabilnost narušava razvijenije zemlje insistiraju na redukcijama "netržišnih" transfera i "rezanju" budžetskih ili drugi deficita. Jer. Regionalna politika je u ekspanziji. bržeg savladavanja prepreka pri ulasku u EMU i evoluirala u politiku ravnomjernog razvoja. 183 7. mala i srednja preduzeća. modernizaciju državne uprave. netransparentnost ipak nije potpuno isključena. Zbog toga su planiranje i raspodjela sredstava regionalnog razvoja pod stalnom supervizijom javnosti. diversifikaciju. Makroekonomski aspekti regionalne politike Evropske Unije. Budžetskim transferima u saobraćajnu infrastrukturu. Ali. 185 Prerađeno iz rada: Popović Goran. Sve su prisutnije kritike endogene efikasnosti mjera regionalne politike. Ne smiju se zanemariti kritike upućene na efikasnost. Usmjeren je na reforme i pripreme institucija za izvršenje obaveza prema Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju. god. pravilom spojenih posuda utiču na deficite i rast fiskalnih davanja poreskih obveznika. Evropski model regionalnog razvoja preferira dugoročne ciljeve i jačanje agregatne ponude manje razvijenih regiona. Kritičari su motivisani opštim i individualnim interesima. CARDS podržava ekonomsku rekonstrukciju i obnovu. neophodno je sanirati postojeće ekonomske i socijalne razlike. Zato postoji opasnost da se regionalni problemi pretvore u politička neslaganja. To zahtijeva velike budžetske transfere koji preraspodjeljuju dohodak i narušavaju osnovnu evropsku ideju. efekti regionalne politike su još uvijek limitirani. Jugoistočna evropa 2000-pogled iz Srbije. pa čak i smisao postojanja ove politike. od kojih su najznačajniji: smanjivanje ekonomskih razlika.5. transport. god. i pored rezultata. što ne znači da se ne mogu očekivati bolji rezultati. Umjesto rezimea. Banja Luka. Ona snažno i u kontinuitetu širi uticaj ka nacionalnim i regionalnim nivoima. Acta economica. 185 Community Assistance for Reconstruction. Rezultati regionalne politike važna zajednička politika čiji su ciljevi rast ekonomskoVeć je rečeno da je regionalna politika EU socijalne kohezije i ujednačena regionalna razvijenost. Development and Stabilisation. To traži prilagođavanje članica koje ekonomski i socijalno zaostaju u odnosu na prosjek EU. posebno zbog narušavanja drugih komunitarnih politika. Kako su ove zemlje slabije razvijene u odnosu na prosjek EU. demokratske procese. Ugrožavanje slobode konkurencije je kontroverza regionalne politike. Ekskluzivnost regionalnog razvoja je plod više faktora. a danas su aktuelna istočna (jugoistočna) proširenja. Oni se suprostavljaju jačanju regionalne politike. a nekad i utvrđene targete i nominalna sidra. veći transferi za regionalni razvoj. Videti u: Grupa autora. Jer. Stubovi kulture. No. 184 183 93 . Regionalni razvoj je za članice i zemlje koje pristupaju EU prvorazredno društveno pitanje. Antiregionalni lobiji u ovim i drugim subvencijama vide opasnost za evoluciju EU. rješavanje socijalnih pitanja i podrška ulasku zemalja u EMU i proširenjima itd. Inicirane strukturne promjene povoljno djeluju na dinamiku privrednog rasta i razvoja. Dosadašnje istorijske etape su obuhvatale sjeverna proširenja. To narušava ciljanu makroekonomsku stabilnost. 2009. kao strukturi zasnovanoj na razvoju slobodnog tržišta i minimalnoj ulozi države. Ekonomski fakultet. širinu. ona se često osporava. Malo je komunitarnih politika koje imaju tako ekstremne ocjene svoje uspješnosti. Zato su krupne političke odluke na nivou Zajednice usko vezane za određivanje volumena i optimalnu alokaciju sredstava EU. unaprjeđenje regionalne saradnje i pruža pomoć za povratak izbjeglih i 184 raseljenih lica. Bez obzira na to što je administracija podvrgnuta demokratskim kontrolama. tempo i strukturu razvoja.CARDS nije predpristupni fond. 2000. Aktivan odnos prema agregatnoj ponudi ukazuje na antikejnzijanski karakter ove politike. regionalna politika je ostvarila mnoge ciljeve. komunikacije.

TFP Growth in Old and New Europe. ili stare i nove Evrope. rashodi po osnovu izdataka za regionalni razvoj. ali će za to trebati još nekoliko decenija. što neće biti problem. regionalna politika je (bez obzira na brojne kontroverze i kritike) opravdala postojanje. ne samo za članice. god. participiraju u budžetu EU sa više od trećine sredstava (po redosledu druga zajednička politika). Ekonomskoj konferenciji u Dubrovniku i Majkl Burda. jer regionalna politika ima visoko mjesto i u budućnosti EU. na manje razvijenim teritorijama EU. na 14. Zato. 2008. The 14 Economic Conference. Vidjeti u: Michael C. HNB. kao što ono nije funkcionalno uz velike 186 razlike u ekonomsko-socijalnom razvoju. već i u procesu širenja. Evrooptimisti od nje traže više. 94 186 . Subvencije rast. Dubrovnik. Visoko budžetsko učešće i rast sredstava. govorio je 2008. O ovim problemima. istočne i zapadne. posebno zemlje.Evropske integracije su nezamislive bez jedinstvenog tržišta. pozitivna konsekvenca rasta agregatne ponude je rast cena imovine. daju regionalnoj politici prestižnu razvojnu poziciju u budućnosti. To je dobro poznato evroplanerima. i pored kritika. Ipak. integracijama između dva velika regiona. Burda and Battista Severgnini. Konačno.

One su najprije počele u SAD. Postoje i drugi primjeri i razlozi diferenciranog tretmana ove oblasti u odnosu na druge grane privrede. sektor primarne poljoprivrede prolazi kroz strukturne i organizacione procese. i u Zakić Zorka i Stojanović Žaklina. Ipak. Poljoprivrednici sa prostora EU prihvataju evropske integracije. koja je tada mnogo zaostajala za američkom. Osnove moderne poljoprivrede Poljoprivreda je važan sektor svakog društva. Beograd. pri čemu je opovrgnuta tradicionalna ideja o rješavanju agrarnog problema samo na farmi. strateška grana. ali i "oko" nje. a naročito od sredinom 1950-tih. Evropska poljoprivreda. usljed djelovanja tehničkog progresa. 2008. Prema učešću u GDP poljoprivreda u razvijenim ekonomijama ima marginalnu ulogu. to ne govori o ulozi i mjestu poljoprivrede u ekonomiji EU. Već poslije drugog svjetskog rata. Procesi se ne odvijaju brzo ni bezbolno. Dalje. osjetila je katastrofalne posljedice velike ekonomske krize. Poljoprivreda je oblast koja se kontinuirano nalazi u procesima reformi. 2001. ali je američko selo ipak ublažilo teške posljedice koje je ekonomija SAD osjećala još dugi niz godina. bez obzira na njegovu ekonomsku snagu. što stvara probleme evropskim farmerima. SAD i tada imaju efikasniji poljoprivredni sektor u odnosu na evropske zemlje (izuzetak su Velika Britanije i donekle Francuska). god. Tehnički progres i tehnološki razvoj velikih kompanija. Ekonomski fakultet. ZAJEDNIČKA POLJOPRIVREDNA POLITIKA I RURALNI RAZVOJ 8. CID. transformišu ovu privrednu oblast ka modernoj poljoprivredi. 187 Izraz koristi Dr. posebno zbog toga što je ona za razliku od drugih oblasti.8. dok je učešće u zaposlenosti veće i iznosi oko 4%. uređenje ili geostrategijski položaj. Na selu se negativni efekti kriza i ratova se amortizuju i ne djeluju krajnje razarajuće na ekonomski sistem i blagostanje. 95 . Uticaj tehnologije na ponudu poljoprivrednih proizvoda prikazan je na grafikonu 8.1. unapređenje proizvodnje na porodičnim farmama i dr. Beograd. O modernoj poljoprivredi vidjeti u: Zorka Vujatovi -Zakiċ. Ono je npr. god. Ekonomski ċ fakultet. SAD koncentrišu proizvodnju specijalizacijom pred-farmerske. Termin moderna poljoprivreda 187 ukazuje na reformisanu privrednu oblast. Zemlje razvijene tržišne ekonomije su se transformisale od tradicionalne u modernu agrarnu privredu. Zaposleni u poljoprivredi su oni koji žive od nje. Kada se tome dodaju strateški razlozi. Zorka Zakić-Vujatović. poljoprivredna populacija. Ekonomika agrara. Za vrijeme ekonomskih kriza i ratova seoska populacija fleksibilnije podnosi teškoće. Poljoprivredno stanovništvo je važan demografski resurs. jer protekcionizmom mogu popraviti vlastiti ekonomski položaj. Ova društvena grupa je i kompaktan politički faktor. slika o ulozi moderne CAP je kompletirana. Agrarna ekonomija. Evropska poljoprivreda zaostaje za američkom najmanje deceniju-dvije. One su bile razorne i za američku poljoprivredu. za razliku od stanovništva urbanih i industrijskih centara ne zahtijeva visoke troškove infrastrukture. farmerske i post-farmerske proizvodnje. u EU oko 2%. proizašli iz potrebe za većom autonomijom u prehrani stanovništva ili kontinuirani rast cijena hrane zbog visokih cijena energije i klimatskih promjena.. posebno kada je u pitanju odbrana njihovih prava ili zahtijevi prema institucijama članica i EU. Zato se proizvodnja i zaposlenost u poljoprivredi ne posmatraju jednostrano. Najbolji primjer je velika ekonomska kriza tridesetih godina prošlog vijeka.1.

Ovo mjesto joj daju i autori: Miroslav Jovanović.: Uticaj novih tehnologija na poljoprivrednu proizvodnju Grafikon prikazuje situaciju u kojoj nova tehnologija dovodi do promjena u rastu ponude poljoprivrednih proizvoda. Iz ovoga slijedi da poljoprivreda nije samo oblast fizičke i biološke proizvodnje. Oxford. petrohemija. skladišta i posrednika. 2004. ugostiteljstvo. kao važna obilježja evropske poljoprivredne politike. Farmeri su ostvarili svoje početne ciljeve a pobornici evropskih integracija u seoskoj populaciji dobili pouzdanog partnera. bankarski sistem itd. proizvođači poljoprivrednih mašina. god. The Economics of the European Union. Poljoprivreda je. Izvorno značenje moderne poljoprivrede se odnosi na homogenu privrednu djelatnost koju čine: porodične farme (sitne). 2006. bez obzira na otpore i osporavanja ostala važna koheziona snaga. prerađuju sirovine agroporijekla i prodaju proizvode (postfarmerski sektor). Ekonomski fakultet. Richard Baldwin&Charles Wiplosz. da pri istoj cijeni P1 proizvođači nude veće količine proizvoda za Q2Q1. The Economics of European integration. prva fundamentalna i istinska državna politika. mjere su obično subvencije. trgovina na malo itd. CID. Insistiranje Francuske na podršci poljoprivredi je prihvaćeno kao kompenzacija njemačkim interesima na polju industrijske politike. kao posljedica primjene novih tehnologija pomjera krivu ponude desno-dole u stanje S'. To utiče.Grafikon 8. nekada i makroekonomskog nivoa. veletrgovina. Pod pretpostavkom prodaje svih proizvedenih količina stvara se proizvođačev višak. i Mike Artis&Frederick Nixson. marketing i prerađivačke firme. 188 189 Engleska skraćenica od Community Agrarian Policy. stvorili su evropske brendove na svjetskom tržištu poljoprivrednih proizvoda. Ekonomska politika se bavi i poljoprivredom (poljoprivredna politika) različitim mjerama. U EU. U nju spadaju prerađivači. Vijekovna iskustva i vezanost populacije za ovaj oblik privređivanja. velike korporacije. zaštita i drugi instrumenti podrške. Moderan farmerski sektor je neodvojiv od niza poslovnih firmi koje rade za proizvodnju i promet poljoprivrednih proizvoda.. Beograd. Oxford Univrsity Press.. Shvatanje moderne agrarne privrede je daleko veće od zbira farmi. U početku stvaranja Unije. Tada se može opravdati njena dominacija na troškovnoj strani budžetu. Evropska ekonomska integracija. Obim i struktura mjera zavise od makroekonomske situacije. Nastanak. transport. saobraćaj. predstavljen šrafiranim površinama (b+c). Evropska poljoprivreda je autohtona i tradicionalna. Standardna američka definicija agrobiznisa je zbir aktivnosti vezanih za proizvodnju i distribuciju poljoprivrednih proizvoda. The McGrow-Hill Companies. Rast produktivnosti. 96 . 2007. 8.1. To su firme koje poljoprivrednike snabdijevaju inputima (predfarmerski sektor). kreditne institucije i drugi snabdjevači.2. CAP je uz zajedničku 189 trgovinsku politiku i carinsku uniju. ciljevi i uloga Zajedničke poljoprivredne politike (CAP 188) EU Zajednička poljoprivredna politika (CAP) je najstarija zajednička politika EU. socijalne i strategijske efekte. postavljeno je pitanje podrške poljoprivredi. proizvode (farmerski sektor). Tome treba dodati spoljno-trgovinske.

tada bi se mogao izvući zaključak o nelogičnom ulaganju ogromnih sredstava u ovaj sektor. god. U periodu 2007-2013. Njemačkoj. predstavljali su dovoljan motiv evropskim poljoprivrednicima (koji u poslednjem vijeku postaju homogena ekonomsko-politička grupacija) da se izbore za određene subvencije i prije stvaranja EEZ. Dakle. Komisija 1964. Od tada kreće implementacija koja poljoprivredni obezbjeđuje sredstva od prikupljenih uvoznih dažbina (prelevmana). Rimski Ugovor im je samo dodatno ojačao političke pozicije sa koje su kasnije insistirali na snažnoj podršci u procesima integracija. planirani budžet za ovu oblast je još uvijek dominantan. 190 Za finansijsko-tehnički dio provođenja zajedničke politike zaduženi su Evropski poljoprivredni. Ipak. god. umjesto finansiranja od strane članica. subvencije su premještene u razvoj "seoske privrede" i multifunkcionalne aktivnosti seoskog kompeksa. "Pogodnosti" za poljoprivrednu proizvodnju ugrožavaju drugi. stabilizacija cijena i agro-tržišta. Ne treba zanemariti činjenicu da su tadašnje članice EEZ imale veće učešće poljoprivrede u GDP i zaposlenosti. a da pri tome nije narušen odnos sa WTO. Analize pokazuju da se smanjenje učešća poljoprivrede u budžetskim izdacima vrši u korist aktivnosti "oko poljoprivrede". Evropski fond za razvoj i garancije u poljoprivredi (EFRGP) osnovan je 1964. EU je na svjetskom tržištu afirmisana kao strateški proizvođač i trgovac poljoprivrednog sektora. Zato su poljoprivredne mjere bile izuzete iz ograničenja nametnutih od strane politike konkurencije. on je u blagom padu. fundamentalne komunitarne politike. finansira preko 90% rashoda CAP EU. Na skupu su potencirani aktuelni problemi razvoja evropske poljoprivrede. koja će zadovoljiti domaće potrebe i biti konkurentna na domaćem tržištu. To je rezultiralo da se npr. ne uvažavajući sekundarne efekte koje ona prouzrokuje. Oni se nisu mogli ostvariti uz postojeće barijere politike konkurencije. To je otvorilo vrata za mjere intenzivne zaštite i stimulacija domaće proizvodnje. Ovo je integralni pristup razvoju evropske poljoprivrede. članom 33. Rast GDP i pad vrijednosti uvoza vremenom umanjuju ovaj izvor podrške. više farmerske standarde. jer tražnja i cijene poljoprivrednih proizvoda biljže brži rast u odnosu na rast cijena drugih proizvoda i rast globalnog GDP. Odjeljenje za garancije poslije 2000. Tako je poljoprivreda u Zajednici u svim razvojnim fazama bila pod zaštitom visokih carina i drugih barijera. ona je dobro inkorporirana u međunarodnu poziciju Zajednice. a zaposlenost se približavala stopi od 20%. ako bi zajedničku politiku u poljoprivredi tretirali samo kao odnos inputa i outputa. Finansiranje se odnosi na tržišne intervencije i refundacije izdataka za izvoz poljoprivrednih proizvoda. Bez obzira na sve apsurde na internom planu (visoke subvencije i visoke cijene). U Francuskoj.Ali. suša u prvim poratnim godinama i zastoj za američkom poljoprivredom. Ciljevi koje je Unija postavljala pred sobom. mora se prihvatiti konstatacija o kontroverznosti CAP. Ugovora iz Amsterdama reguliše neophodnost rasta poljoprivredne proizvodnje. za podršku CAP. Ali. Zbog zaobilaženja pravila koja nameće WTO. god. sloboda konkurencije i slobodno tržište. god. Holandiji i Belgiji učešće poljoprivrede u društvenoj proizvodnji je bilo nešto veće od 10%. Odjelenje je zaduženo za pružanje pomoći siromašnim zemljama. Samit je zaključio da se mora stvoriti jedinstveno tržište poljoprivrednih proizvoda. ova politika je i najkontroverznija u EU. Garantni i Upravljački fond (Fond za upravljanje u poljoprivredi). Efekti ulaganja se vide u ekonomskoj i socijalnoj sferi i jačanju kohezije u okviru šireg shvatanja evro-integracija. donesen je zaključak da se kreiranje i finansiranje razvoja poljoprivrede premješta na nivo Zajednice. Posljedice II svjetskog rata. Podijeljen je na odjeljenje za garancije i odjeljenje za razvoj. ali ne govore o načinima i varijetetima njenog organizovanja. Odredbe Ugovora iz Rima spominju zajedničku agrarnu politiku. Većina poljoprivrednih proizvoda je subvencionirana a spoljnotrgovinski promet poljoprivrednih proizvoda prelazi na kontrolisani režim 190 premiranja izvoza i visoke uvozne carine. ali i mnogo niže od učešća te grane u troškovnoj strani budžeta. kako ekonomske nelogičnosti i neracionalnosti u razvijenim sistemima nisu moguće. Opredjeljenje koncept CAP je potvrđeno na globalnom nivou. Italiji. bolje snabdijevanje. 97 . Najvažnije. I više od toga. Odjelenje za razvoj finansira troškove namjenjene strukturnoj politici. odnosili su se na evoluiranje tradicionalne u modernu poljoprivredu. dajući prioritet domaćim poljoprivrednim proizvodima. Tako je njeno učešće u GDP mnogo niže od učešća u ukupnom broju zaposlenih. Obzirom na usaglašene stavove šest osnivača. Smatra se da su na Samitu u Strezi 1958. Evolucija podrazumijeva stalne modifikacije ciljeva i aktivnosti u poljoprivrednom sektoru. Aktivnosti regionalnog i ruralnog karaktera se usmjeravaju ka posrednoj podršci seoskoj privredi. na Samitu nije bilo nesuglasica. a raspoloživa sredstva su skromna. predlaže Savjetu Prijedlog Zajedničke poljoprivredne politike (CAP). napravljene konture zajedničke poljoprivredne politike EU. osnovni principi komunitarne politike. pogotovo oko jačanja poljoprivrednih gazdinstava i tradicionalne poljoprivredne proizvodnje.

Ovaj pristup proizvođačima daje sigurnost. a mnogi je tretiraju kao najstariju izvornu i fundamentalnu politiku. Član 34. Moraju se obezbjediti uslovi za povećanje životnog standarda populacije koja u EU živi od poljoprivredne djelatnosti.2. reguliše mjere koje se mogu upotrijebiti za realizaciju zajedničkih ciljeva. Za lojalnost komunitarnim procesima dobili su politiku koja ih snažno podržava. Komisija je zadužena za predlaganje i implementaciju mjera iz poljoprivredne sfere.3. Unija veoma brzo postaje vodeći svjetski trgovac poljoprivrednim proizvodima. Član 3. tržište proizvoda je zajedničko i u granicama je EU. Prvo. Prenos većine tih ingerencija na nivo Zajednice nije bio lagan. određuje uvođenje Zajedničke poljoprivredne politike a član 33. ciljeve definiše Ugovor iz Rima. Tako se mogu koristiti mjere cjenovne politike. prelevmani. Ciljevi na zajedničkom tržištu garantuju proizvođačima utvrđene nivoe cijena.Ciljevi Zajedničke poljoprivredne politike. Ovo ukazuje na potrebu nastavka reformi i određuje pravac izgradnje moderne poljoprivrede. I dalje se primjenjuju uvozne kvote. ako dođe do pada ispod garantovanih cijena. Drugo. Ciljevi zajedničke poljoprivredne politike prema Ugovoru iz Rima su: ▪ ▪ Najvažniji cilj je da se potrošačima osigura snabdijevanje poljoprivrednim proizvodima po "prihvatljivim cijenama" (nije obrazloženo šta ova formulacija podrazumjeva). a područje P1P2BA predstavlja proizvođačev višak. načina podrške i zaštite. U izboru instrumenata. Instrumenti i politika cijena Prije ustanovljenja zajedničke politike evropske zemlje su imale bogato iskustvo u podršci poljoprivredi. Ovaj grafikon jednostavno objašnjava zašto u EU dolazi do enormnih viškova subvencioniranih poljoprivrednih proizvoda. uspostavljeni su principi na tržištu poljoprivrednih proizvoda. Evropski seljaci su iskoristili novu šansu. nova poljoprivredna politika Unije.: Kriva ponude i proizvođačev višak Dakle. 8. Prema Ugovoru.). Čitava strategija CAP se temelji na postojanju proizvođačevog viška i njegovom kontinuiranom uvećanju (grafikon 8. Generalno. mjere u oblasti cijena poljoprivrednih proizvoda itd. Međutim. nova poljoprivredna politika je projektovana kao snažna komunitarna aktivnost. domaći proizvodi imaju prednost nad uvoznim. kada je proizvođačeva cijena sa P1 uvećana na P2. viškovi moraju biti otkupljeni od strane nadležnih institucija EU po višim cijenama od trenutnih tržišnih cijena. Za uspješno funkcionisanje. ▪ ▪ Ciljevi se mogu realizovati mjerama ekonomske politike i drugim instrumentima. racionalnost u razvoju proizvodnje i potencira uloga tehničkog progresa u poljoprivredi. Ovo podrazumijeva uspostavljanje jedinstvene cjenovne politike i drugih 98 . ciljeve.2. Zahtijeva se racionalna upotreba inputa. povoljniji način finansiranja itd.). kao buduće komunitarne politke EU (odredbe člana 37. Zajednička politika mora povećati produktivnost u poljoprivredi. Grafikon 8. Ali. tada dolazi do fizičkog povećanja proizvodnje sa Q1 na Q2. nije bila kreativnija od politika zemalja osnivača. Mjere moraju uticati na stabilnost zajedničkog tržišta poljoprivrednih proizvoda i obezbediti dostupnost snabdijevanja na cijeloj teritoriji Zajednice. za razliku od ranijeg sistema.

Jer. jaki instrumenti CAP su interventne cijene. Rješenja su često 191 tražena u uništavanju ili poklanjanju poljoprivrednih proizvoda siromašnim zemljama. Jedan aspekt zajedničke poljoprivredne politike je veoma važan za stabilnost materijalnih i finansijskih bilansa. Ova mjera štiti domaće proizvođače od nižih cijena vanjskih konkurenata i primjenjuje se na svim punktovima za uvoz roba u EU. političke i makroekonomske probleme. Kompenzacije. to je maksimalna moguća cijena pšenice u EU. Kako su kursevi članica često značajno fluktuirali. sprječavaju konkurenciju u članicama. Pogledajmo stanje u oblasti žitarica. "zelenih" kurseva. Granična. One su se pokazale komplikovane jer uz pozitivne efekte. Ova podrška proizvođačima garantuje ujednačene iznose nacionalnih valuta po proizvedenoj jedinici. koji su služili isključivo za obračune cijena i vrijednosti poljoprivrednih proizvoda radi cjenovne stabilnosti i održavanja željene ravnoteže u razmjeni na unutrašnjem tržištu. veća i od prihoda od poljoprivrede. A. narušavaju se tržišni odnosi. u aprilu za kalendarsku godinu. 192 granične ili prag i interventne cijene. Savjet ministara je bio prinuđen utvrđivati vrijednosti tzv. Sanacije šteta zahtijevaju velika sredstva. državama sa stabilnim nacionalnim valutama). U Zajednici su afirmisane i novčane kompenzacije. 99 191 . poljoprivreda je još uvijek imala važnu ulogu u stvaranju ukupnog društvenog outputa. Kompenzacije su povoljnije djelovale na ekonomsku poziciju proizvođača u bogatijim i makroekonomski stabilnijim članicama (i ranije. posebno pšenice. Zajedno sa troškovima transporta i skladištenja. Na tržištu Unije funkcionišu ciljne ili donje. Dakle. Jer. stvarajući tako političku i esnafsku opoziciju. To je minimalna nadoknada koja se garantuje poljoprivrednim proizvođačima. Netržišne motivacije su poljoprivrednu proizvodnju dovele do neslućenih razmjera. garantovao otkup svih ponuđenih količina što je često stvaralo velike probleme u EU. Ciljnu cijenu određuje cijena u Duisburgu. Ona se koristi u periodima neusaglašene ponude i tražnje. Reformama agrarne politike takve devijacije su djelimično ili potpuno otklanjane. pa se često. kako je već rečeno. Politika cijena. pored enormno visokog izvoza nije znalo šta raditi sa preostalim viškovima. Tako je na području Zajednice bilo valutnih operacija nekih članica koje su svjesnim obezvrjeđivanjem svojih nacionalnih valuta dovodili do pojeftinjenja poljoprivrednih proizvoda i činili ih konkurentnijim na Problem ne bi bio dramatičan da ga ne prati degradacija poljoprivrednog okruženja. nekada je sladištenje bilo skuplje od procesa proizvodnje. koje su ugrožavale proces reprodukcije poljoprivrednog sektora. Ovaj model je. koji zbog inkorporiranosti birokratije dovode u sumnju cijeli koncept. je ona cijena ispod koje je zabranjen uvoz na tržište Unije. ili prag cijena. da se u ekonomskoj uniji u kojoj se članicama omogućava da zadrže nacionalne valute. području sa najvećim deficitom žitarica u Evropi. a sektor poljoprivrede privredni rast i tehnički progres. do reformi agrarne politike. Za efikasno provođenje CAP. dešavaju špekulativne valutne promjene (najčešće se provodi devalvacija koja poboljšava primarni tekući račun). jer su ogromni suficiti poljoprivrednih proizvoda lančanim dejstvom prouzrokovali druge budžetske. Uređenje jednistvenog tržišta poljoprivrednih proizvoda u uslovima više valuta. kada dolazi do suficita poljoprivrednih proizvoda. posebno uz aktivnosti "oko" poljoprivrede. Efekti ovih subpolitika stvaraju ogromne suficite nekiih poljoprivrednih proizvoda (posebno u nekim periodima) ili formiraju visoke cijene poljoprivrednih proizvoda na zajedničkom tržištu. pesticida i štetnih inputa zagađuje zemlju i okolinu. Kako EU štiti svoje tržište poljoprivrednih proizvoda? Prije svega politikom cijena poljoprivrednih proizvoda. Zato se proizvodnja nadzire i uvodi zaštita na nivou EU. Poznato je. varijabilni uvozni prelevmani i subvencije za izvoz poljoprivrednih proizvoda. Prekomjerna upotreba mineralnih gnojiva. Sprječavanja ulaska jefinih poljoprivrednih proizvoda na tržište EU su decenijama omogućavala da domaći proizvođači ostvare veće individualne profite. Dakle. uticalo je na međunacionalna prelijevanja dohotka i druge negativne pojave.standarda. Posebno povoljne efekte za domaće proizvođače predstavljaja kombinacija interventnih cijena i mjera uvozne zaštite. On se odnosi na garantovane cijene i interventni otkup (koji dodatno narušavaju pravila konkurencije otvorenog tržišta). Interventna cijena. konkurencija je fundamentalna komunitarna vrijednost. bilo je neophodno obezbjediti zajednički budžet na nivou Zajednice i druge prateće mere. 192 Cijene određuje Savjet ministara.

kada se "zeleni" kursevi izjednačavaju sa realnim. tako i u implementaciji CAP EU dolazi do devijantnih pojava. str. To znači da je ova članica konkurentnija u poljoprivrednim proizvodima jer su proizvodi u njemačkim markama. i posebno. god.). U Izvještaju ovog suda je navedeno da članice nedovoljno ažurno prijavljuju slučajeve zloupotraba fondovskih sredstava. Mjere su zahtijevale složene postupke i finansijske operacije. smatrajući da je i veći od ovog iznosa. tada bi poljoprivredni proizvodi "bježali" od zemalja sa najnižim u zemlje sa najvišim interventnim 193 cijenama.iea. funtama ili lirama sada jeftiniji. kao u slučaju revalvacija njemačke marke. dostavio izveštaj o zloupotrebama fondova podrške Zajedničkoj poljoprivrednoj politici. Prilikom devalvacija nacionalnih valuta. bez rasta produktivnosti rada. Ovo djelimično objašnjava i otpore prema enormnim budžetskim izdvajanjima za CAP. dolazilo bi do intervencija koje bi bile suprotne od prethodno opisanih mjera. a definitivno uklanjanje pograničnih kontrola učvršćuje jedinstveno tržište.. & Frost. da neke nezavisne revizorske kuće smatraju da su zloupotrebe fondovskih sredstava za podršku poljoprivredi višestruko veće. tada bi francuski poljoprivredni proizvodi pojeftinili na zajedničkom tržištu. procjenjuju obim zloupotreba. Ako ne bi došlo do odgovarajućeg nivoa novčanih kompenzacija. Zato je primarni zadatak kreatora ove politike i njena kontrola i supervizija. Sud je tokom 2004. Proizvodi ostalih članica tako posataju skuplji. Ako bi npr.zajedničkom tržištu. Tokom 1984. god. Treba dodati. Ove vrste kompenzacija su se koristile za potrebe deviznog ujednačavanja. Zloupotrebe CAP. uvođene su kompenzacije koje su bile razlika između vrijednosti srednjeg i "zelenog" kursa. J. U okviru ovog pristupa uvedene su i novčane kompenzacije koje su imale ulogu deviznih amortizera.uk/files/upld-article71pdf. Revizorski Sud (iako nije nezavisan) ima status relevantnog organa EU za otkrivanje zloupotreba i netransparentnosti. Zato se kritičarima ove politike daju argumenti za njeno osporavanje. domaći (njemački) proizvođači su morali biti snažno štićeni mehanizmom novčanih kompenzacija. Procjene nezavisnih revizorskih kuća idu i do utaja koje na godišnjem 194 nivou prelaze iznose od 4 milijarde dolara. Ovdje je neophodno napomenuti da se Izvještaj odnosi samo na veće zloupotrebe (minimalni limit nepravilnosti je 4000 evra). je uveden dvostruki sistem "zelenih" valuta za podršku cijenama i za direktne isplate.org. Ogromna budžetska sredstva i razvijena birokratska mreža su motiv za pojavu netransparentnih transakcija u ovoj oblasti. posebno ako bi došlo do većih fluktuacija valuta zemalja članica. koje su poslije uvođenja evra postale nepotrebne. izvršene su promjene koje su se odnosile na vezanje mehanizma isključivo za njemačku marku. 27. G. god. U 1995. Tako su pozitivni ekonomski efekti postizani prelijevanjem dohotka. što je dodatno potvrdilo prednosti uvođenja zajedničke valute. Iz ovih činjenica se može zaključiti da su zloupotrebe mnogo veće. 194 Ernst & Young u članku Blundel. Ovaj sistem podrške poljoprivredi Zajednice kontinuirano je mijenjan. kritiku njenog dominantnog uticaja na kreiranje budžeta EU. Važna tema u EU je zloupotreba fondova namijenjenih za podršku poljoprivredi. što je donijelo stabilnost u razlikama navedena dva kursa. Do devedesetih godina prošlog vijeka ukida se najveći broj novčanih kompenzacija. Revizijom je obuhvaćen duži period (preko 30 godina) i konstatovano da je za to vrijeme nepravilno isplaćeno preko 3 milijarde evra. najmanje za iznos devalvacije. What American should know about European Union. francuski franak devalvirao u odnosu na ostale valute u zemljama Zajednice. najmanje za iznos devalvacije. 2004. te da su u ukupan iznos zloupotreba uključeni samo dokazani slučajevi kršenja. Friend or foe. god. 100 193 . strukturna) gdje su uticaji birokratije u procesu planiranja i donošenja odluka toliko snažni da mogu prouzrokovati negaciju načela jednakosti. Kod većih pomjeranja deviznih kurseva. Ovaj sistem kompenzacija se potpuno napušta 1993. Kao i u nekim drugim kohezionim politikama EU (regionalna. U svim situacijama u kojima su postojale mogućnosti da se postigne stabilnost tržišta poljoprivrednih proizvoda pomoću deviznog ujednačavanja. (http://www.

Upravo je EU sa najviše poljoprivrednih proizvoda uspjela vlastitom proizvodnjom zadovoljiti potrebe domaće tražnje. U vrijeme nastanka Zajednice. Zato se danas. Ovim je dovedena u pitanje formulacija iz Rimskog ugovora po kome se snabdijevanje potrošača u Uniji mora odvijati po fer ili prikladnim cijenama. Sve ovo govori o vrlo heterogenoj i multifunkcionalnoj strukturi interesa u agrokompleksu. Međutim. Čak se može reći da EU. izgradnju infrastrukture itd. tržišni viškovi su često opterećivali budžet i političke odnose među državama EU. Ali. Prilikom Izvoza poljoprivrednih proizvoda ona primjenjuje neku vrstu dampinga. Limitiranost dohotka najsiromašnijih kategorija stanovništva još uvijek utiče na to da ove društvene grupacije imaju izuzetno visoko učešće 195 troškova ishrane u ukupnoj potrošnji. odnosno refundacijama. Mjerama se drastično sputava globalna svjetska konkurencija i dugoročno nanosi šteta proizvođačima koji su opredijeljeni za 196 specijelizaciju i rast produktivnosti u poljoprivredi na globalnom nivou. cijene. Analitičari bi konstatovali da su odredbe Rimskog ugovora o snabdijevanju i cijeni u potpunosti zadovoljene. utemeljenoj na produktivnosti. Rezime komunitarne politike u poljoprivredi poslednjih 5-6 decenija jasno ukazuje da je Unija iskoristila jednu epohu u razvoju svjetske ekonomije u kojoj je mogla i imala hrabrosti primjeniti protekcionističke i ali i druge mjere u poljoprivredi i tako ovu oblast definitivno postaviti na lidersko mjesto u svijetu. Unija djeluje na obim. Rezultati i posljedice primjene CAP Jedan od najvažnijih rezultata u primjeni CAP je osiguranje samodovoljnosti u poljoprivrednoj proizvodnji. a koje se odnose na nadoknadu razlika između viših cijena na tržištu Unije i nižih izvoznih cijena. Spoljnotrgovinska razmjena poljoprivrenih proizvoda. Nije zanemarljiva strategijska okolnost da evropski prostor poslije dužih perioda obilježenih ratovima. Najvažnije. u sklopu mjera poljoprivredne politike posebna pažnja posvećuje adekvatnoj strukturi proizvodnje. 101 . Konkurentnost poljoprivrede EU je komponenta rasta i ostvarivanja liderske pozicije na globalnom planu i diferencijacije u odnosu na ostale privrede. Zato ne iznenađuju stalna protivljenja SAD i Japana koji evropskoj politici uporno zamjeraju prekomjerni intervencionizam. može dobiti potpuno novu dimenziju. 195 196 Niže cijene poljoprivrednih proizvoda utiču na rast realnih nadnica. Pristup je sličan shvatanjima SAD o razvoju velikog tržišta. To je jedan od razloga orijentacije prema autentičnoj razvojnoj politici. To sprječava tržišne suficite i eliminiše dodatne troškove rješavanja tih problema. i oko. znanju i inovacijama. šest osnivača uglavnom nije bilo u moguće obezbjediti samodovoljnost u poljoprivrednom sektoru (osim proizvodnje povrća i krompira). konkurentnosti.8. kada se u analize uključe podaci o bržem rastu dohotka potrošača u odnosu na prosječan rast cijena poljoprivrednih proizvoda. uz neke modifikacije "kopira" američki razvojni model. Ta politka Unije ima negativan uticaj na funkcionisanje svjetskog agrarnog tržišta jer se ovakvim aktivnostim sprječava da ekonomski efikasni proizvođači prodaju svoje proizvode na svjetskom tržištu. Jer. nepogodama. obzirom da se za izvoz iz EU isplaćuju izvozne naknade u subvencijama. kritičari modela podrške poljoprivrednoj proizvodnji uporno ukazuju da su cijene poljoprivrednih proizvoda u EU "nefer i neprikladne". može se reći čak i dominantno. Ta pozicija joj omogućava uticaj na krupne ekonomske ali i političke odluke i tokove roba u ovoj oblasti. strukturu. Promjene traže od EU fleksibilost prema novom ekonomskom poretku i čestim šokovima. fer ili prikladnih cijena. U kontekstu ekonomskih posljedica CAP treba istaći da su cijene poljoprivrednih proizvoda u EU od njenog nastanka bile nerealno visoke. Iz ove konstatacije proizilazi da su se evropski poljoprivredni proizvođači razvijali na štetu evropskih potrošača. jasno je da su evropljani u cijelom periodu primjene zajedničke politike bili u mogućnosti da uvoze jeftinije poljoprivredne proizvode u odnosu na cijene proizvodnje domaćih proizvođača. ali i poziciju dominantnog faktora u ukupnih svjetskih trgovinskih odnosa. Mjere u poljoprivredi su djelovale na poboljšanje socijalnog statusa poljoprivrednika poslednjih decenija. posebno preko diversifikacije privrednih aktivnosti u. poljoprivrede. Unija je uz SAD najveći svjetski izvoznik poljoprivrednih proizvoda. Ovo intenzivira seosku ekonomiju. I ocjene o uticaju CAP na socijalnu sferu su često kontroverzne. prvi put osigurava poljoprivrednu proizvodnju. Tržišni višak poljoprivrednih proizvoda je Uniju učinio ključnim faktorom na globalnom planu. ionako nedefinisan termin. različitoj u odnosu na neke druge djelatnosti. alokaciju i standarde svjetske proizvodnje poljoprivrednih proizvoda. tada. krizama. Međutim. što je dodatno ojačalo i njenu komunitanu ideju. I ne samo to. Stoga su i zaključci o nekim pitanjima iz domena uspješnosti implementacije poljoprivredne politike često potpuno suprostavljeni. Učešće EU u svjetskoj trgovini poljoprivrednim proizvodima je visoko. posebno ukoliko se nivo tih cijena komparira sa cijenama potencijalnih uvoznih proizvoda.4.

Model ne uključuje krupne političke događaje i 198 globalne makroekonomske poremećaje. u razvijenim zemljama i na svjetskom nivou došlo do pada zaposlenosti. moguće je procijeniti efekte liberalizacije do 2015. a članstvo ove organizacije se sa 20 povećava na 150 carinskih prostora. Isto tako. posebno zbog rasta u zemljama u razvoju. 198 Model nije dovoljno pretpostavio krizu svjetske ekonomije koja je eskalirala 2008. Ipak. Kada je riječ o protekcionizmu u poljoprivredi. Ipak. kao i EU još uvijek pružaju otpor punoj liberalizaciji trgovine poljoprivrednim proizvodima. Ipak. Zbog složenih problema na svjetskom nivou. Poslije II svjetskog rata podrška poljoprivredi raste. Završetkom Urugvajske runde primjenjuje se Opšti ugovor o carinama i trgovini WTO (1995.6%. Tada.2%).Narušavanje svetske trgovine poljoprivrednim proizvodima. dok bi npr. uz klimatske faktore utiču na rast cijena hrane. god. i 2008. god. zbog čega se treba zalagati za punu liberalizaciju i kakve efekte od nje možemo očekivati? Uvozne carinske stope za prehrambene proizvode su još uvijek visoke i u prosjeku se na svjetskom nivou kreću oko 16%. liberalizacija svjetske trgovine bi dovela do dobitka od čak 287 milijardi dolara na godišnjem nivou. SAD ostvarile rast. koje bi u ukupnoj trgovini prodale dodatnih 318 milijardi dolara tzv. posebno na sputavanju specijalizacije i valorizacije uspješnih proizvođača. Svjetska proizvodnja bi značajno porasla. vlade zemalja. Potpuna liberalizacija bi doprinijela rastu trgovine u zemljama u razvoju. zapošljavajući nezaposlene kontigente nekvalifikovane radne snage. rastu pritisci za suzbijanje protekcionizma. Prema globalnom LINKAGE 197 modelu (koristi se za globalna predviđanja i procjene Svjetske banke). Potpuna liberalizacija bi uticala na smanjenje izvoza i rast uvoza poljoprivrednih proizvoda u EU. Očigledni su negativni uticaji na razvoj ovog tržišta. Liberalizacija bi dovela do blažih promjena privredne strukture u poljoprivrednoj proizvodnji razvijenih zemalja. Interesantno je da bi se izvoz poljoprivrednih proizvoda iz SAD isto tako značajno povećao. Vremenom. opravdano se postavlja pitanje. Po modelu. izvoza i zaposlenosti. cijeni se da je direktna podrška poljoprivrednim proizvođačima još uvijek visoka. Vidljivo je da bi liberalizacija djelovala negativno na proizvodnju u EU I EFTA. ponekad i dijametralno podjeljena. nisu predviđeni rast cijena i energenata u 2007. Ovdje treba pretpostaviti visoke varijacije od zemlje do zemlje ili od proizvoda do proizvoda (kada je riječ o ovako sintetizovanim pokazateljima). tj. te marginalizaciji teritorija koje zadovoljavaju uslove kao vodeći proizvođači prehrambenih proizvoda. Rast proizvodnje i trgovinske razmjene poljoprivrednim proizvodima bi neznatno povećali zaposlenost u zemljama u razvoju. zemljama u razvoju prodale dodatnih 290 milijardi dolara. zemljama sa visokim prihodima. i pored napretka. 102 197 . pomjeranje prema slobodnoj svjetskoj trgovini utiče na rast proizvodnje. Dalje. Evidentno je da EU ima snažan uticaj na svjetsku trgovinu poljoprivrednim proizvodima.). dok bi ove. Zemlje u razvoju bi. u odnosu na baznu 2001. Po ovim procjenama globalna liberalizacija poljoprivrednih proizvoda bi donijela 63% ukupne svjetske dobiti. otklanjajući globalne socijalne pritiske. dok bi u EU i EFTA. Koristeći povratni model globalne ekonomije LINKAGE i bazu projekta globalne trgovine vidljive su prosječne uvozne carine za poljoprivredu i neke druge proizvode. Ali. ove mjere doprinose rastu proizvodnje u zemljama u razvoju. što se opravdava obnovom ovog sektora i činjenicom da akteri poslijeratne industrijalizacije žele obezbijediti potrebnu količinu prehrambenih proizvoda. EU bi u punoj liberalizaciji svjetske trgovine zabilježila dohodak od 65. koji. god. za razliku od visokorazvijenih zemalja povećale neto efekte između izvoza i uvoza poljoprivrednih proizvoda.2 milijardi dolara godišnje i ukupan stvarni rast procijenjenog prihoda od 0. Prije dvadesetak godina jedna od glavnih studija Svjetske banke je ukazala da su poljoprivrednici u zemljama u kojima su donošene takve mjere bili diskriminisani upravo od strane tih istih vlada. Razlozi zadržavanja "ststusa quo" su donekle razumljivi. tada je sva odgovornost isključivo vezana za vlade zemalja koje svojim politikama narušavaju pravila konkurencije na poljoprivrednim tržištima. u atmosferi reformi. posebno u zemljama u razvoju i početkom Urugvajske runde pregovora (1986) postepeno dolazi do liberalizacije trgovinskih odnosa. podrška opada. Na osnovu čega su zasnovani ovi zahtjevi? Šta donosi liberalnija politka u toj oblasti? I tu su mišljenja. carinske stope na poljoprivredne proizvode su više u odnosu na druge proizvode i u odnosu na svjetski prosjek (5. od čega bi poljoprivrede zemalja sa visokim prihodima donijele oko 70% ove zarade. Dalje. god.

Goodstein. Ona je predmet regionalne. Druga korist od njihove primjene je rast cijena zemlje. njeno korišćenje i potrošnja nemaju negativne posledice po trenutno opšte dobro u celini i da se obezbedi da posledice ne mogu da ugroze život i životne uslove generacija koje dolaze. kvantitativna uvozna ograničenja (kontigenti). U EU postoji politička volja za zaštitom životne sredine. Brz 200 ekonomski razvoj prouzrokuje progres u svim sferama društva. reforme GATT i Urugvajska runda. a počev od 1995. ruralne i drugih politika. 27 i 72. 200 Ekonomske aspekte zaštite elaborira Eban S. Njihova eksploatacija je intenzivirana. još uvijek konzervativni stav i rezerva po pitanju radikalnije liberalizacije. 203 O agroekološkim mjerama EU vidjeti u: European Commission (EC). izvozna ograničenja. Neke promjene CAP su rezultat pritiska GATT. jer budžetski okvir od 2007. Poljoprivreda. 201 John Kenneth Galbraith smatra da je "potrebno obezbediti da proizvodnja. utičući na pojavu štetnih eksternalija. Dobro društvo-humani redosled. postepeno reducirati subvencije. a devastacija životne sredine nažalost postala realnost. 2003(a). Održivi razvoj traži veća izdvajanja GDP. "dobrog društva". Beograd. br. agroekološke mjere. koliko bi izgubila na planu političke kohezije i strateške uloge u proizvodnji prehrambenih proizvoda. Neum. carine i druge dažbine. delte. str. prelevmani. posebno u zemljama u razvoju. god. 2001. odnosno. necarinske barijere. direktne isplate utiču na rast tražnje na teritorijama sa nižim dohotkom i visokom nezaposlenosti. Beograd. Jer. 103 199 . Acta Economica. Ekonomski aspekti agroekoloških mjera EU Razvoj je nezamisliv bez korišćenja prirodnih resursa. Odnos održivog razvoja i makroekonomske stabilnosti je odnos prema izdvojenom GDP za održivi 202 razvoj. makroekonomsko dejstvo je limitirano na pozitivne ekonomske eksternalije. državni monopolizam. diferencirani devizni kursevi. 418-419. Iz prethodnih analiza je jasna pozicija EU u svjetskoj trgovini poljoprivrednim proizvodima i njen. Banja Luka. ali neke zemlje i regioni od posljedica njihove primjene osjećaju blaže makroekonomske impulse. rijeke. pokazuje rast sredstava. Upravljanje životnom sredinom je važan (drugi) stub ruralnog razvoja. Fact Sheet of the implementation of rural development policy 2000-2006. Zbog toga. Preovladava stav da je ona uslov tzv. dok su direktna plaćanja farmerima izuzeta iz sporazuma GATT. Naklada MATE. da liberalizacijom trgovine Unija u makroekonomskom smislu ne gubi toliko. Zbog toga je važno nastaviti implementaciju mjera iz Urugvajske runde i Doxe. 202 O konsekvencama izdvajanja GDP za održivi razvoj. te nastojati da se već postignute promjene iz ove oblasti ne vrate nazad. Sve više se akcentira kvalitativni aspekt održivosti koji postaje segment ekonomske nauke. 8. močvare i sl. Ipak. 8. PS Grmeč-Privredni pregled. Sigurno je. Dakle. Makroekonomski aspekti CSD indikatora.). Ekonomski fakultet. Agroekološke mjere štite poljoprivredne površine. kontrolisana politika cijena. Viploš Čarls. uz obavezu zabrane uvođenja novih protekcionističkih mjera. vidjeti u: Popović Goran. Životna sredina EU se ne štiti samo ovim mjerama.5. U ovoj fazi razvoja one ne proizvode makroekonomske efekte. Zato 201 je održivost razvoja centralna tema u EU. 2003. str.8.Generalno potencijalne koristi od trgovinskih reformi su značajne. EU kontinuirano povećava sredstva održivog razvoja. Centar za liberalno-demokratske studije. do 2013. god. Ekonomika i okoliš. a najveći efekti bi se postigli u poljoprivredi. Predviđeno je i smanjenje carina za minimalno 15%." (John Kenneth Galbraith. Uvedena je obaveza da se na tržištu mora pojaviti minimalno 3% uvoznih proizvoda. 203 šume. 2004. Najznačajnije mere agrarnog protekcionizma su carine. O pozitivnim eksternalijama vidjeti u: Burda Majkl. savremene teorije rasta daju veliki značaj ovim problemima. trgovinski dogovori itd. prikazuje trendove ovih mjera.. Makroekonomija. koji ne ugrožava unutrašnju i spoljnu ravnotežu. mjerene učešćem u GDP. god. od čega je polovina direktno ili indirektno usmjerena na održivost (rast kohezionih i strukturnih fondova u odnosu na CAP). Završne 199 runde pregovora GATT su se odnosile na smanjivanje intervencija u poljoprivredi . 2008. jezera. ona je podređena očuvanju makroekonomske ravnoteže i konkurentnosti. dok bi u slijedećih nekoliko godina to smanjenje iznosilo 30%. Unija provodi dugoročne mjere zaštite sredine. Izvozne subvencije je trebalo smanjiti za 36% a subvencionisane proizvode smanjiti za 24%. Dijagram 8. poboljšavajući ekonomsko-socijalnu situaciju.

skr. 207 UAA. High Nature Value. Fluktuacije prosječne premije članica ne nastaju uvijek zbog nedostatka sredstava. c. Water Framework Directive. što se vidi na dijagramu 8. Dalje.: Izdvajanja iz budžeta EU za agroekološke mjere 204 Dijagram pokazuje da sredstava zaštite poljoprivrednog okruženja kontinuirano rastu. princip dugoročnosti. Premije su glavni instrument agroekoloških mjera. primjenu mjera redukcije tj. koje dižu kvalitet i povećavaju cijenu zemlje. Genetsku raznovrsnost radi zaštite rijetkih biljnih i životinjskih vrsta. Važan pokazatelj je učešće zemljišta pod ugovorima. HNV. b) provođenje WFD u poljoprivredi i šumarstvu.8. skr. Ciljevi insistiraju na sredstvima (nacionalni nivo je minimalno 25% sredstava EU). d.9. engl.Dijagram 8. Različitost poljoprivrednog okruženja EU utiče na principe od kojih ističemo: a. Agroekološke mjere povećanja bioraznovrsnosti. izvršenje budžeta. sprečavanje erozije tla itd. nivo plaćanja mora biti stimulativan. U najširem smislu. prema ukupno korišćenim poljoprivrednm površinama 207 (UAA ). 204 205 Izvor: EAGGF-Sekcija za garancije. skr. Utilised Agricultural Area 104 . Stagnacija poslije 2000-te god. princip autonomije i diskrecionog prava kreiranja politike. f. strategija utvrđuje najvažnije ciljeve: a) utvrđivanje poljoprivrednih područja i šuma tretiranih kao 205 206 NATURA 2000 i drugih prostora visokog kvaliteta prirode (HNV ). odnosno forsiranje organske obrade. mjerama se izbjegavaju pravila WTO. nastaje zbog spore primjene mjera u nekim zemljama koje tradicionalno forsiraju poljoprivrednu i industrijsku proizvodnju. princip konstruktivne kooperacije. b. Agro-ekološke mjere proizilaze iz prezentiranih ciljeva i principa. nego zavise i od veličine prostora. Poljoprivredno okruženje je ključni resurs u proizvodnji i sektoru održivosti. Prate ih kompenzacije za izgubljeni dohodak. engl. princip raznovrsnosti. ugovore iz domena agro-ekoloških mjera čini neobavezujućim. prag tj. c) mjere na ublažavanju posljedica klimatskih promjena protokola iz Kjota. Poboljšanje kvaliteta i kvantiteta vode u zemljama EU. 206 WFD. agroekološke mjere su usmjerene na: ▪ ▪ ▪ ▪ Zemlju. engl. e.

Ipak. One negdje mogu dati i makroekonomske impulse u srednjem ili dugom roku (kroz rast agregatne tražnje). očuvanje biljne i životinjske raznovrsnosti ima sve veći značaj u EU. već je napravljen veliki progres. Zaštita poljoprivrednog zemljišta. 208 Izvor: DG Agriculture. Od 2000-te god. 105 . jer na nerazvijenim teritorijama direktne isplate utiču na ekonomsko-socijalnu sferu rastom agregatne potrošnje. Common indicators for monitoring of implementationof Rural Development Programmes 2001. ove mjere nemaju značajnije makroekonomsko dejstvo.: Zemljište pod agroekološkim mjerama u EU 208 Za četiri godine (osim Italije i Njemačke) raste učešće površina pod agro-ekološkim mjerama. 2002.9.Dijagram 8. što utiče na njihov dalji rast. šuma i okoline. ali među članicama i dalje postoje razlike.

Ciljevi iz Korka i Agenda 2000 vide budućnost u teritorijalnom pristupu. god.6. partnerstvo i integrisani teritorijalni razvoj reformišu strukturne findove 1988. Dakle. viševalentnog i. Danas su prisutne kritike CAP. posebno u kontekstu regionalnih proširenja. 211 Mnoge zemlje OECD vode rasprava o širem i užem modelu ruralne politike. "Ruralna ekonomija" je relativno nov termin. očuvanje zdravlja ljudi. lokalnoj upravi. mjerenje efikasnosti ruralnih teritorija definiše osnovne makroekonomske pokazatelje i ruralne agregate (Ibidem. Finskoj. relativni značaj primarne poljoprivrede u ukupnom outputu je kontinuirano opadao. To je generisalo i razlike unutar birokratije Generalnog Direktorata za Poljoprivredu ali i razlike izmedju DG Agri i DG Regio. (Tzv. vodoprivreda sa ribarstvom. posebno poslije istočnih proširenja. organizaciju stanovanja. Poljoprivreda je važan segment integralnog ruralnog razvoja. model industrijalizacije. Problem "održivost razvoja" akceptiraju UN na Samitu o planeti Zemlji u Rio de Ženeiru 1992. Stvaraju ih lobiji koji poljoprivredu vide kao sektorski prioritet. koji nije moguće precizno definisnti. zdravstvu. ribarstvu. turizam. održavanje ekološke ravnoteže između čovjeka i prirode koja. Politika ruralnog razvoja EU 8. te brojne aktivnosti vezane za prostorno uređenje. Pored primarne poljoprivredne proizvodnje tu spada prerađivačka industrija (najčešće bazirana na sirovinama poljoprivrednog porijekla i raspoloživoj lokalnoj radnoj snazi). energetici itd. Ruralna ekonomija. Tenzije izmedju CAP i teritorijalne politike postoje u samoj Komisiji. Uvod i teorijski aspekti Koncept integralnog ruralnog razvoja je relativno nov u teoriji i praksi privrednog razvoja i zbog toga se tretira kao novije poglavlje teorije razvoja. savremenog modela održivog 209 razvoja. trgovina i druge usluge. zaustavljanje napuštanja sela. edukaciji. uključuje regionalne razvojne programe strukturnih fondova sa prioritetnim regionalnim ciljevima Objectives 1 (ranije 1 i 6). a poslije i razvoj ruralnih područja. trgovini. javnom zemljištu. god. Merenje makroekonomske efikasnosti ulaganja u ruralni sektor metodom kapitalnih koeficijenata i Uloga proizvodnih koeficijenata u merenju efikasnosti uloženih sredstava ruralnog kompleksa). 106 . 212 Goran Popović u svome radu. Ekonomska i socijalna kohezija. dok je teritorijalni koncept manji (oko 5% budžeta). Ona je međutim. Ruralnu politiku čine aktivnosti u poljoprivredi. Velikoj Britaniji i dr. Ruralni razvoj i ruralna ekonomija ekonomsko-socijalne probleme rješavaju u poljoprivrednoj djelatnosti i njoj bliskim sektorima. Ali. seoska privreda koju čini skup međusobno povezanih privrednih djelatnosti i drugih aktivnost. ne samo na poljoprivredu. a krajem 1990-tih oko 2%. On je prioritet ekonomskosocijalnog razvoja. već i na ruralnu privredu. šumarstvo. a krajem 1990-tih svega 4. inače kompleksnog. Ipak. Ruralna ekonomija je "integralna (multisektoralna). god. zanatstvo. Njemačkoj.8. U njima je agrarna politika bila sektorski orijentisana (primarna poljoprivreda) i parcijalno rješavala probleme ruralnih 213 područja. Tako je stvoren novi model razvoja koga neki nazivaju i “ruralna industrijalizacija. sektorska poljoprivredna politka je najveći pojedinačni element budžeta EU (oko 40%). šumarstvu. korišćenje slobodnog vremena. 213 Kontinuirani pad učešća poljoprivrede u GDP EU se vidi iz: zaposleni u poljoprivredi krajem 1980-tih čine 8%. koncentracija i ultra brzi razvoj urbanih i industrijskih centara pokazao je slabosti u odnosu na decentralizovani model uravnoteženog razvoja.5%.5%.” 209 212 Ideja o održivom razvoju je lansirana početkom 1970-tih. Učešće poljoprivrede u GDP krajem 1980-tih iznosi 3.1. 210 Mnoge članice imaju nacionalne programe teritorijalnog (regionalnog i ruralnog) razvoja. podrazumijeva samoodrživi razvoj poljoprivrede. Politika koja ima za cilj ruralni razvoj. subsidijarnost. kao dijela zajedničke ekonomske i socijalne politike (Mastriht 1992). Poljoprivreda 210 troši 100% fondova Unije. Rio deklaracija). prije svega. Švedskoj. obrazovanje i permanentnu obuku. ruralna politika je usmjerena. kada je zvanično objavljena u izveštaju Brundtland (Gro Harlem Brundtland) komisije – svjetske komisije za okruženje i razvoj pod nazivom "Naša zajednička budućnost" (WCED: Our common future). veza sa okruženjem itd. dok su teritorijalne razvojne politike kofinansirane od strane članica i regija. i 2 (ranije 5b). lovstvo. saobraćaju. Ali. Oba su vezana za proces reformisanja agrarne politike (AP) koji je počeo u razvijenim zemljama ranih 80-tih. ali i van nje. teritorijalno zaokružena. Jer. socijalnom blagostanju. postala šire poznata tek 1987. stanovanju. rudarstvo. i lokalne razvojne programe pod LEADER+ (ranije LEADER 1 i 2)." Osnovni principi po kojima se upravlja ruralnom ekonomijom su: ravnomjernost razvoja na bazi raspoloživih resursa. U izvještaju se "održivi razvoj" definiše kao razvoj usmjeren ka zadovoljenju potrebe sadašnje generacije na način koji ne dovodi u pitanje mogućnost budućih generacija da podmire svoje potrebe. između ostalog. Irskoj. Slično je i sa terminom agrarna ekonomija (AE) koji je prethodio terminu ruralne ekonomije. infrastrukturi. što je dovelo do teritorijalnog pristupa ruralnoj politici. postoje i nacionalni programi za razvoj ruralnih 211 regiona u Španiji. poljoprivrednom okruženju.6.

uz marketing pristup plasmanu vina na svjetsko tržište.(Ibidem). spriječavanja migracija. dislokacije manje 217 prljavih industrija itd. No.” Prvi projekti su se odnosili na komunalni razvoj. koristi prirodne resurse. nedostatak infrastrukture. socijalnih.8. god. broj 1-2/1988. Nastanak i razvoj ruralne politike u EU Istorijski. Francuska. Izvoz vina i konjaka poslednjih decenija je eksterno konkurentan. Ona je utkana u osnove američke spoljne politike. Posljednjih decenija Španija ostvaruje relativno stabilan rast. demografskih i ekoloških komponenti. Primjer Španije koja (u odnosu na najrazvijenije članice Zajednice) nije imala dovoljno kapitala za rješavanje nagomilanih problema u ruralnom sektoru. prerade i plasmana broj 12/88. 107 . zatim strateške ciljeve. To je olakšalo poziciju vlade i regionalnih vlasti pred domaćom javnosti i opravdalo poreska izdvajanja. uglavnom pšenice i pirinča. Francuski model je karakterističan po tome što obrazovanje prilagođava lokalnoj privredi u cilju otvaranja lokalne berze rada i prilagođavanja školskog sistema rastućoj tražnji u ruralnom sektoru. visine nacinalnog 215 dohotka. i konačno. Merril. institucionalnih. Međutim. razvija malu privredu. Zatim dolazi "Program zelene revolucije" koji ima za cilj rast proizvodnje hrane. podržavala lokalne programe i inicijative. by R. prva je potrbno odrediti prioritete.York 1976. Ruralna ekonomija i ruralni kompleks su sinonimi za integralnu. N. 216 Vidjeti više u: Christina Kovachazy. Beograd 1988. Interesantno je 214 navesti jedan aspekt definisanja zelene revolucije : "Obično se smatra da je zelena revolucija ono što danas podrazumijeva ubrzani rast poljoprivredne proizvodnje u zemljama trećeg svijeta. 38-41. Harper Colophon Books. Karakterističan geografski i geostrategijski položaj. Vlada Španije je posebnim programima ulagala u industrijske pogone na ruralnim područjima. Glasnik poljoprivredne proizvodnje.2. 218 O frikcionoj i strukturnoj nezaposlenosti vidjeti u Burda i Viploš. god. ovim pristupom se stopa nezaposlenosti ne smanjuje. str. str. ukazuje na razlike među članicama u nekim istorijskim etapama njihovog razvoja. zelena revolucija je daleko više od razvoja jedne biljke i genetike. koju čini skup brojnih međusobno povezanih djelatnosti i aktivnosti. Postupak formulisanja seoske politike. Švedska. Tako najrazvijenije zemlje počinju primjenu ovog razvojnog modela (Japan. Makroekonomija. prerade i plasmana. Unapređenje je rješeno projektima ruralnog razvoja. print in Radical Agriculture. 48). već i zbog toga što se ponuda i tražnja radne snage na tržištu rada 218 usaglašavaju sa ponudom i tražnjom određenih kadrovskih profila. Glasnik poljoprivredne proizvodnje. Jer. Švajcarska. Integralni karakter ruralnog razvoja je određen interakcijom ekonomskih. Sistem obrazovanja je u funkciju smanjenja frikcione i strukturne nezaposlenosti. Španija i dr. American Agriculture in the Third World. Inicijative za lokalni razvoj. p. posebno turizam. FAO i Međunarodna banka za obnovu i razvoj (IBRD) organizuju simpozijum "Poljoprivredne institucije za integralni ruralni razvoj.. učinili su Španiju interesantnom za primjenu strategije ruralnog razvoja. raste tražnja u sektoru usluga itd. bilo je neophodno adaptiranje sortimenta tržišnim trendovima.6.. ispoljavajući se tako kao integralni dio njenih poslijeratnih nastojanja da socijalne revolucije drži u određenim granicama koje bi svijet profita činile bezbjednim. ed. mjesta poljoprivrede i dr. Rezultati su se ogledali u novim radnim mjestima koja su nastjala kao rezultat korišćenja prirodnih resursa i ekspanzije malih i srednjih preduzeća itd. SAD. koje treba da prate zakonske pretpostavke i rad institucija. ekonomska kolebanja u agrarnom kompleksu.) u cilju valorizacije ruralnih područja.. teritorijalno zaokruženu seosku privredu. Iskustva razvijenih zemalja zavise od veličine. samo zbog otvaranja novih radnih mjesta. ideju razvoja slabije razvijenih regiona rađa pokret ”Životni standard” lansiran u projektu “Osnovnih potreba. potrebno je utvrditi ciljeve i aktivnosti poslije analize postojećeg stanja. 42-45." a koncept podržava i Mc. a Francuska ima rast zaposlenosti na ruralnim područjima. Agrarna ekonomije. nudi vrhunske turističke usluge itd. Namara. uz korišćenje velikih količina mineralnih đubriva i odgovarajućeg načina upotrebe vode preko irigacionih sistema. Interesantan primjer je proizvodnja vina. Jer. savremeni ruralni razvoj nije moguć bez institucionalnih pretpostavki. Ciljevi su integralni. 217 U Francuskoj je još polovinom 1970-tih formiran Međuministarski odbor za razvoj sela. god.111 (u Z. uredjenja prostora. razvoja seljačkih imanja.. Bez obzira što je Španija već bila uspješan proizvođač. 216 214 Michael Perelman: The Green Revolutin. Koncept omogućava korišćenje ogromnih prirodnih potencijala. Tako počinju ulaganja bogatih prema siromašnim. i to onaj rast koji je kombinacija novog sjemena. U Rimu 1971." Realnija vizija koncepta integralnog ruralnog razvoja (IRR) se javlja početkom 1970-tih. Vujatović -Zakić. Francuska je među prvima primjenila ruralnu politike u cilju međusektorske orijentacije razvoja ruralnih područja. 215 Vidjeti više u: Antonio Vasquez Barquero. afirmiše se kao uspješan izvoznik vina i drugih poljoprivrednih proizvoda. nezaposlenost. str.

Evropski model razvoja ruralne ekonomije. Temelj politici ruralnog razvoja EEZ je postavljen 1968. god. Manšoltovim (Mansholt) planom, koji se vezuje za modernizaciju poljoprivrede strukturnim reformama proizvodnje, prerade i marketinga poljoprivrednih proizvoda, kroz tzv. "zajedničke akcije" finansirane 219 fondovima Zajednice. Plan polazi od dvije tvrdnje: prve, da "politika netržišne podrške cijenama sama po sebi ne može riješiti fundamentalne probleme poljoprivrede", i druge, da su cijene u Zajednici "previsoke da 220 bi omogućile izvoz po zadovoljavajućim rezultatima." Ciljevi Manšoltovog memoranduma su bili: brža adaptacija poljoprivrednih struktura, utvrđivanje regionalnih razlika i mjere za manje razvijena područja čime Zajednica uvodi teritorijalni pristup radi ostvarenja ekonomske, socijalne i prirodne ravnoteže u poljoprivredi i 221 drugim djelatnostima. Uspostavljena politika je izgrađivana reformisanjem Zajedničke agrarne politike (CAP). Zvanični početak snažnijeg uticaja politike ruralnog razvoja na evropskom prostoru, prezentiran je 222 dokumentom "Budućnost ruralnog društva."

8.6.3. Reforme strukturnih fondova
Reforma Strukturnih fondova ("Delors I package" and "The single Act: a new frontier for Europe, od 1987.), izvršena je 1988. god. u cilju stvaranja jedinstvenog, ujedinjenog ekonomskog područja Evrope, kome je imperativ redukcija međuregionalnih razlika. Ovaj pristup kompletiraju Mekšerijeve reforme (MacSharry 223 reforms) CAP iz 1992. god. koje su iste godine potvrđene Mastrihtskim dogovorom (Maastricht Treaty). U njemu su dodate riječi "uključujući ruralna područja." Prateći dokument Mastritskog dogovora je Delorov paket II (Delors II package) iz 1992. god. kojim se preko politike ruralnog razvoja farmerima omogućava da ostanu na posjedu, obezbjede diversifikaciju zaposlenosti, planiraju razvoj u lokalnim zajednicama i štite 224 životnu sredinu. U paketu "Dolores II" ruralni razvoj postaje ključni element ekonomsko-socijalne kohezije. Reformama CAP, EEZ je aktivnosti reorganizovanih Strukturnih fondova poslije 1988. god. usmjeravala prema ruralnom razvoju. Lansirani su ciljni programi (regional and horizontal objectives). Regulativa je proširivana da bi zadovoljila dva cilja u okviru "Ciljnog programa 5" (Objective 5): prvo, podrška ruralnom razvoju (regionalni ciljni programi 5b), te prilagođavanje i diverzifikacija poljoprivredne proizvodnje (horizontalni ciljni programi 5a). Veza između strukturne politike u poljoprivredi i šireg teritorijalnog pristupa uspostavljena je "Ciljnim programom 1 i 5b" (Objectives 1 and 5b) u okviru Strukturnih fondova. Strukturna politika Unije proističe iz reformi Strukturnih fondova uspostavljenih "Ciljnim programima" 1, 2, 5b i 6. (Objectives 1, 2, 5b and 6) primenjivim u posebno definisanim regionima. Tu su priključeni i horizontalni "Ciljni programi" pod oznakama 3, 4 i 5a (Objectives 3, 4 and 5a) primjenjivi širom Unije. Regionalni pristup omogućava alokaciju sredstava ka regionima specifičnih problema i priliku da Strukturni fondovi Zajednice kombinuju svoje resurse. "Ciljni programi" 5a služe za strukturno prilagođavanje poljoprivrede i primjenjivani su horizontalno van "Ciljnih programa" 1 i 6. U okviru programa 5a od izdvojenih 5438 mil. ECU (cijene 1994.) iz EAGGF za period 1994-1999. god. najveći dio je distribuiran na kompenzatornu podršku manje favorizovanih područja (oko 36%) što naročito dolazi do izražaja u Njemačkoj, Velikoj Britaniji i Luksemburgu. Na podršku mladim 225 farmerima odlazi 23% sredstava (Belgija, Francuska) .

Strukturni fondovi: Fond za evropski regionalni razvoj (ERDF), Evropski socijalni fond (ESF) i Garantni fond (EAGGF) sa dve sekcije ("Guarantee" and "Guidance"). 220 Rural Developments, European Commission for Agriculture (DiG VI), CAP 2000, Working Document 1997., p.2. 221 Vidjeti više: Z. Vujatović-Zakić i Ž. Stojanović: op.cit., str. 215-216. 222 European Commission COM/88, Final 28.07.1988: "The future of rural society", Brussels 1988. 223 Mekšerijeve reforme su važne za redukcije subvencija u poljoprivredi, naročito regulative o tzv. Pratećim mjerama CAP. Među njima su: ranije penzionisanje farmera, izvlačenje zemljišta iz poljoprivredne proizvodnje (set-aside) i redukcija proizvodnje hrane, podizanje manjih prirodnih parkova, agro-ekološke mjere i očuvanje seoskog ambijenta. U praksu se uvodi i organska poljoprivreda. Ovo vodi podršci ruralnoj ekonomiji direktnim novčanim stimulacijama iz FEOGA (Fond za cjenovnu podršku). O ovome vidjeti više u: Pamela M. Barnes and Ian G. Barnes, Environmental Policz in the European Union, University Press, Cambridge, 1999., p 17. 224 European Commission: From the Single Act to Maastricht and Beyond: the Means to mach our Ambitions, Com (92) 2000 final (11 Feb,), Brusselo 1992. 225 Rural Development, European Commission, p. 61.
108

219

O ekonomskoj diverzifikaciji ruralnih područja brinu regionalni "Ciljni programi," temelj savremene strukturne politike EU, odnosno politike ruralnog razvoja: Ciljni program 1 (regionima koji zaostaju ekonomski i GDP manjim od 75% prosjeka EU), ciljni program 5b (ruralna područja nižeg ekonomskosocijalnog nivoa, visokom nezaposlenosti, niskim dohotkom i demografskim problemima i ciljni program 6 (za sjeverne regione iznad 62-ge paralele i gustinom naseljenosti ispod 8 stanovnika po km²). EU u oblasti ruralnog razvoja kontinuirano provodi aktivnosti preko nadležnih institucija sa regulativom 226 Savjeta (Council Regulation). Tu su i brojne lokalne inicijative. Pored programa Liderove inicijative (The Leader Community Initiative Programme) vrijedno se osvrnuti na Kork deklaraciju i Agendu 2000, iz koje je proizašao Berlinski sporazum. Leader Initiative je program razvoja ruralnih područja EU, lansiran 1991. god. "otvarajući nove vidike za 227 Metodološki je pomogao širenje novog načina olakšica i strategije ruralni svijet i ka ruralnom svijetu." ruralnog razvoja na osnovama sedam komponenti: uvećanju lokalnih potencijala, utemeljenju teritorijalne strategije, pristupu od baze do vrha, integralnom ili multisektorskom pristupu, decentralizaciji i menadžmentu finansijskih sredstava, horizontalnom i privatno-javnom partnerstvu i umrežavanju. Princip "odozdo na gore" jača ulogu lokalnih akcionih grupa (Local Action Groups-LAGs) i organa lokalne uprave. Leader vrjednuje tri komponente za dobijanje sredstava iz Strukturnih fondova i drugih sredstava: inovativni pristup prema ruralnom razvoju, razmena know-how i međuregionalna saradnja. Tranzicija Leader I u ambiciozniji Leader II nije bila laka. Decentralizacija, kao princip Liderovih programa dovodi do povećanja birokratskih procedura, što usporava plaćanje odobrenih sredstava korisnicima. Uspjeh Leader I je učetvorostručenje sredstava alociranih Lideru II (1994-1999. god.). Najveće zemlje, Francuska, Velika Britanija i Njemačka malo koriste preporuke Leader u primjeni i modifikaciji vlastite organizacije. Slično je u Holandiji, Belgiji, Danskoj, Austriji i Švedskoj čije vlade redukuju uticaj Leader-a na ruralna područja zbog nepovjerenje koje nastaje uplitanjem Unije i činjenica da su neke od ovih zemalja već praktikovale slične metode i prije Leader-a. Suprotno, motivisane zemlje kao Španija, Portugal i Irska koriste Leader, koji inspiriše nacionalne programe ruralnog i regionalnog razvoja. Deklaracija Kork (Cork Declaration) je usvojena 1996. god. na Evropskoj konferenciji o ruralnom razvoju 228 (European Conference on Rural Development). Na skupu su utvrđeni politički pravci daljih aktivnosti u provođenju ruralne politike i razvoju ruralne ekonomije. Deklaracija potvrđuje potrebu da građani Unije treba da plate kako bi Zajednica ostvarila uravnoteženiji i održivi rast, kako bi se podigao kvalitet života i ujednačili uslovi socijalne politike, zdravstva itd. Ruralno se često povezuje sa seoskim, jer su seoske teritorije po kritrijumima Unije, najčešće ruralna područja. Zato je i Konferencija u Korku održana pod motom "živjeti na selu." Deklaracija ima devet tačaka zasnivanih na slijedećem: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Održivi ruralni razvoj je jedan od prioritetnih zadataka Unije. Ruralni razvoj mora biti multidisciplinaran i multisektorski. Podrška rastu i diversifikaciji ekonomsko-socijalnih aktivnosti održivog razvoja. Postojanje privatne i zajedničke inicijative u inves-ticijama, tehničkoj pomoći, servisima, infrastrukturi, obrazovanju, obuci, informacionim tehnologijama i dr. Razvoj se zasniva na principu subsidijarnosti regionalnih i nacionalnih nivoa. Principi jedinstvenosti, jednostavnosti, fleksibilnosti i decentralizacije. Politike treba biti koherentna, bazirana na trans-parentnim procedurama i integrisana u pojedinačne programe ruralnog razvoja.

Od početka 1990-tih zemlje članice EU preduzimaju određene inicijative usmerene na preobražaj ruralnih područja. U ovo vrijeme poznate su inicijative Zajednice: Leader, Interreg, Regis, Envireg, Pease i Posei. 227 Marjorie Jouen, The European Rural Model, Leader Magazine No 25, winter 2000/2001., p. 5. 228 Plumb H; The Cork Declaration – A Living Countryside, Rural Europe – Future perspectives, Cork 7-9. 1996.
109

226

▪ ▪

Korišćenje lokalnih izvora sredstava za finansiranje u ohrabrivanju lokalnih razvojnih projekata. Sredstva treba usmjeravati u mala i srednja preduzeća. Tehnička pomoć, obrazovanje, obuka, komunikacije, uspostavljanje poslovnih odnosa sa ruralnim područjima i praćenje provođenja mjera ruralnog razvoja EU.

Očigledno je, da je Deklaracija iz Korka dala snažne političke poruke i operativne smjernice u daljoj izgradnji koncepta ruralne politike EU. Agenda 2000. To je najvažniji dokument Komisije posle MekŠerijevih reformi (MacShary Reform 1992.) 229 koji tretira buduću CAP. Ovaj projekat otvara nove perspektive ruralne ekonomije. Prioritetno se bavi reafirmacijom političkih prioriteta ekonomske i socijalne kohezije na cjelokupnom prostoru Zajednice. ▪ ▪ ▪
230

Agenda 2000 pokriva:

osnaživanje zajedničke politike u ruralnom i ukupnom razvoju i budućim proširenjima; finansijsku podršku područjima planiranim za razvoj ekonomske i socijalne kohezije i na teritorijama sa GDP "per capita" ispod prosjeka Zajednice; sredstva Strukturnih fondova koji će pratiti ovu aktivnost. Koristiće će ih 15 zemalja članica. Za korišćenje su utvrđeni kriterijumi. Oni se odnose se na stanje GDP, zapošljavanje, produktivnost rada, infrastrukturu, strukturne probleme itd. Kriterijumi su procenat naseljenosti ispod određenog novoa, neprilagođenost sistema obrazovanja, obuke i zapošljavanja. Agenda podržava države koje će postati članice Unije, pa je ruralni razvoj važan i za zemlje kandidate. Ovo je i novi evropski pogled na budućnost. Obim sredstava pomoći za politiku ruralnog razvoja je dodatna potvrda, da u određenim okolnostima ovaj pristup ima prednost u odnosu na konvencionalne razvojne modele.

Od raspoloživih Strukturnih fondova 5% se usmjerava za zajedničke inicijative. Članice sa GDP "per capita" manjim od 90% prosjeka Unije koje su pristale na treću fazu EMU su zadržale pravo upravljanja tim fondom. Fond koji je imao godišnji budžet oko 3 mlrd. ekija kontinuirano se koristio za podršku projektima na području izgradnje transevropske mreže i transportne infrastrukture. Odnos sa evropskom poljoprivredom. Agrarni Savjet 1999. god. postiže sporazum o suštinskim 231 reformama CAP vezanim za period priključenja novih članica EU. U direktnoj vezi sa ovim sporazumom je Fišlerova reforma, koja predviđa da izdaci za poljoprivredu ne prelaze više od 74% rasta GNP. Ipak, Fišlerova 232 reforma je dobila i amandmane (Savjet u Berlinu 1999. godi.). Agendi 2000 uočava da je "osnovna razlika između evropskog i modela poljoprivrede naših glavnih konkurenata u multikulturalnoj prirodi evropske poljoprivrede i njene uloge u ekonomiji, okruženju društva i očuvanju prirodnih predjela iz čega proizilazi 233 potreba podrške održanju poljoprivredne proizvodnje širom Evrope i očuvanju farmerskih dohodaka." Agenda 2000 u Berlinskom sporazumu zahtijeva da se kao osnova uzme koncept multifunkcionalnosti evropske poljoprivrede, koji od farmera ne traži da se isključivo bave poljoprivrednom proizvodnjom, već insistira na aktivnostima ruralne ekonomije (šumarstvo, turizam, zanatstvo, zaštita ambijenta itd.) uz naknadu 234 za zaštitu poljoprivrednog okruženja agroekološkim mjerama. Ovo jača poziciju EU u pregovorima unutar WTO.

Decembra 1997. god. Savjet Evrope na prijedlog Jacquesa Santera usvaja AGENDU 2000 kao osnovu reformi CAP čime se otvaraju nove perspektive ruralne razvojne politike. Osnovni cilj ove reforme, prihvaćene u Berlinu (mart 1999. god.) je da se CAP unaprijed prilagodi proširenju na Istok kako bi se ono učinilo mogućim i bezbolnijim. 230 CEC (1997), Agenda 2000 vol 1: For Stronger and Wider Union; vol 2: Challange of Enlargement; vol 3: Opinions of the European Commission on the Applications for Accession. 231 Agricultural Council, Political agreement on CAP reform, Agricultural Newsletter, Special edition 11. 1999. 232 Vidjeti u: COM (1999), Presidency Conclusions: Berlin European Council 24 and 25 March 1999. 233 Vidjeti u: Agenda 2000, Bulletin EU, No 5/97, Brussels 1997; Explanatory Memorandum: The Future of European Agriculture, Brussels 1998; Evolution of Financial Impact of the Commission Proposals Concerning the Reform of the Common Agricultural Policy, Agenda 2000 (2000-2006), Brussels 1998. 234 Ekonomske aspekte agroekoloških mjera naći u: Popović Goran, Makroekonomski aspekti agroekoloških mjera u EU, Ekonomika poljoprivrede, Beograd, 2009. god.
110

229

opstaju komune i čuva tradicionalni ambijent. ne samo zbog visine podrške (npr. cijene iz 1999. Ipak. tako i budućih plaćanja. teški klimatski uslovi i sl.) gdje se obrađuje zemljište. ili utiče na inflaciju preko cijena poljoprivrednih proizvoda). realne zarade itd.).R. što u je krajnjoj liniji EU vodilo u konflikte sa WTO. Barnes and Ian G.R. Iz prethodne tabele se uočava da učešće ukupnih sredstava za podsticanje ruralnog razvoja iznosi oko 10% ukupnih sredstava za finansiranje CAP. Barnes. Upravo ova isprepletenost sa ostalim zajedničkim i nacionalnim politikama omogućava ekskluzivitet ruralnoj politici EU. 225. a po kriterijumima koriste sredstva znatno veća od svog outputa. prioritetne su njene relacije sa poljoprivrednom politikom.: Plan trošenja budžetskih sredstava EU (mil. 2000 40920 36620 4300 2001 42800 38480 4320 2002 43900 39570 4330 2003 43770 39430 4340 2004 42760 38410 4350 2005 41930 37570 4360 2006 41660 37290 4370 Izvor: Pamela M.14. pa zato ima i obilježja regionalne politike. smanjenje podrške poljoprivredi nije takvo da bi dovelo do većeg uvoza u odnosu na domaće proizvode. Moglo bi se reći da je on važan konstituent Zajedničke agrarne politike. Kontinuitet ovih politika ukazuje na volju EU da ih održi bar na postojećem nivou. Drugo. može se konstatovati da su izdvojena sredstva podrške ruralnom razvoju značajna i relativno stabilna. R. stopu nezaposlenosti. i prat. ruralna politika je jednim svojim dijelom i koheziona politika.) Mjere Ukupno CAP bez R. Obzirom na dominantno učešće CAP u budžetu EU.14. jer slabljenje veza poljoprivredne proizvodnje i podrške cijenama poljoprivrednih proizvoda (podsticaja za intenzivnu proizvodnju koja ohrabruje farmere za maksimalno korišćenje resursa) počinje Makšerijevim reformama (1992. evra. Iz prethodnog se može zaključiti da je ruralni razvoj snažno inkorporiran u CAP. reguliše se agregatna tražnja. Ovo ne obezbjeđuje makroekonomsku poziciju razvojnoj ruralnoj politici na nivou Unije. Ipak. mj. Tendencije i strukturni odnosi između CAP i ruralnog razvoja nisu mijenjani ni u novijem periodu. CAP ima makroekonomski značaj.Redukcije cijena poljoprivrednih proizvoda u Berlinskom sporazumu nisu nove u reformi CAP. No. bilo bi pretenciozno makroekonomski značaj CAP svesti samo na ove dimenzije. Tabela 8. što se može vidjeti iz tabele 8. Fišlerova reforma je proširila šemu manje favorizovanih područja. U ovoj šemi nadoknada za životnu sredinu izostavljen je "princip zagađivač plaća" (polluter pays principle – PPP). Naravno. p. jer ova zajednička politika utiče i na budžet. ali to može biti slučaj u regionima koji nisu razvijeni. Članice EU su u ovu kategoriju mogle uvrstiti specifična područja (brdsko-planinska područja. nego i snažnog uticaja na stanje spoljnotrgovinskog bilansa i spoljne ravnoteže. 111 . kako kod tekućih.

2006. klasifikovana u fundamentalne zajedničke politike.. Ovo se posebno odnosi na noviju istorijsku epohu. Evropska monetarna unija. European Union. god. kapitala. Savremeni privredni sistemi. Razvoj zajedničkog tržišta nije moguć bez monetrane politike EU. god. Oxford University Press. 2006. ipak su dominatne 238 ekonomske dimenzije evropskih integracija. Zemlje osnivači su od EMU očekivale veliku korist na širem ekonomskom planu i jačanju komunitarnosti. centralne banke Njemačke i Francuske. centralna bankarska institucija je politički samostalna (posebno u kontroli inflacije). EVROPSKA MONETARNA UNIJA 9. Beograd. Upravo zbog složenosti i političke osjetljivosti monetarne sfere. federalnih. 2004. Ekonomski fakultet u Beogradu.. The Economic of the European Union. i zemlje koje ne mogu a htjele bi. Banja Luka. pa je u EU monetarnih sistema. Ekonomski razlozi su osnovni pokretači osnivanja EMU. Iako ne treba zanemariti bezbjednosne. FED. 2005. Gordana Čenić-Jotanović. Isto tako.. te slobodno cirkulisanje kapitala integrisanog evropskog prostora su ekonomski procesi. Zato se u evrointegracijama javljaju dvije ekonomske substrukture: monetarni sistem (MS) i monetarna unija (MU). koje su obično plod rezistentnosti političkih struktura i želja nekih vlada članica.. da se inkorporiraju u evropski monetarni sistem. 1992. John Pinder. autori pišu o interakciji monetarne i fikalne sfere u Evrozoni. 238 U knjizi Carliberg Michael. i dr. 112 235 237 . Na slobodama kretanja roba. Jednostavno. Miroslav Prokopijević. Ekonomski fakultet. zajedničke valute i održavanja trajnog poverenja prema njoj. 237 Ovu vezu utvrđuju Richard Baldwin&Charles Wiplosz. usluga i ljudi. Oxford Univrsity Press. 2008. Mike Artis&Frederick Nixon. i obaveza kojih se pridržavaju postojeće članice EMU. sa posebnim osvrtom na ECB. Zato su pregovori o monetarnim pitanjima komplikovani i politički osjetljivi. O tome najbolje govore uslovi prijema za nove. Kao rezultat. ali još uvijek nedovoljno centralizovana i segmentirana. Monetarna unija je složeni oblik institucionalizacije ekonomskog prostora i jedno od najsloženijih i najznačajnijih komunitarnih dostignuća. O monetarnim sistemima vidjeti u: Miljković Dejan. Oxford. postoje zemlje koje mogu a neće. god. CID. god. evropski monetarni sistem je zatvoren za zemlje koje ne mogu ispuniti nametnute uslove pristupanja. Optimalno funkcionisanje slobode kretanja kapitala nije moguće bez harmonizovane monetarne politike. S druge strane. god. The McGrow-Hill Companies. Oxford. Beograd. da autonomno rješavaju probleme makroekonomske stabilnosti. Springer. autor elaborira i odnose u oblasti konkurencije. Monetarna unija je decidno determinisan sistem u kojem se odluke monetarnih vlasti moraju striktno provoditi u ekonomskom okruženju koje još uvijek nije potpuno harmonizovano. Institucionalno konstituisanje Evropske monetarne unije (EMU) se događa u kasnom periodu njenog 236 postojanja i još nije u potpunosti završeno i prihvaćeno od nekih najvažnijih članica. Ekonomski fakultet. Liberalizacija kretanja roba i usluga.. 2000. Oxford University Press. Međunarodni ekonomski odnosi. De Grauwe. O ekonomskim sistemima vidjeti u: Bajec Jurij.1. Ekonomski fakultet. 2007.9. socijalne i druge aspekte zajedništva. Monetary and Fiscal Policies in the Euro Areas. Međutim. 2007. učvršćeni su stubovi razvoja i opstanka EU. itd. Građevinska knjiga. Banja Luka. The Economic of Monetary Integration. danas je ona potpuno okrenuta ka ekonomiji. još ima tendencija zadržavanja nekih ovlašćenja od strane nacionalnih banaka. EMU je endemska asocijacija koja se prvi put javlja na ekonomskoj sceni. ali i drugi autori koji pišu o evropskim integracijama. The Economics of the European Union. Netherlands. Oni su sublimirani u makroekonomske indikatore ekonomske uspješnosti (kriterijume konvergencije). CID. Nije teško primjetiti da uz politiku širenja na istok. 2007. nezamislive su bez autentičnih 235 Monetarna politika je ključna za provođenje opšte ekonomske politike. Ako je ideja o evropskoj koheziji poslije Drugog svjetskog rata bila fundirana i na potrebi za mirom i bezbjednosti. Evrosistem kao vrhunsko dostignuće moderne epohe ima specifične pretpostavke i ciljeve funkcionisanja. Devizni kurs i devizno tržište. 2008. Nikola Špirić. Osnove i teorija monetarnih integracija Ekonomije unitarnih. konfederalnih ili zajednica država. Zajednica nije uspostavila ni jednu sličnu stratešku promjenu koja otvara nove društvene horizonte. P. 236 O EMU vidjeti u: Vujo Vukmirica. unutrašnje i spoljnopolitičke.. Dakle. Oxford University Press. i Mike Artis&Frederick Nixson. Ekonomska i monetarna integracija Evrope. ovi procesi dolaze poslije ustanovljenja drugih zajedničkih politika. The Economics of European integration.

Današnja EMU ima veliki uticaj na svjetsku ekonomiju preko jedne od najvažnijih svjetskih valuta. Uniji raste uticaj i u Svjetskoj banci. što dodatno potvrđuje hipoteze na kojima je ovaj pristup fundiran.1. i Paul de Grauwe. 62-65. god. Grafikon 9. Longman. Ova odricanja su kompenzovana brojnim koristima od jedinstvene valute šireg ekonomskog prostora. Nesporno je da integracioni procesi djeluju na promjene ukupne dobiti i troškova. The European Monetary Sistem in the 1990s. Osnova koju koristi Krugman je primenjiva za integracije širom svijeta. Policy Problems of a Monetary Union. ali i izvan nje.. Longman. 113 . što je motiv svih integracija. 1990. Grafikon 9. Krugman i teorija evropskih integracija. Novi Sad. The European Monetary Sistem in the 1990s. MMF i OECD. London. Od stepena integracija zavise koristi i nedostaci. Prije svega. P. Danas se javljaju ideje o novim monetarnim unijama.: Koristi i troškovi monetarnih integracija 239 O ovoj problematici videti više u: Krugman. Ekonomija monetarne unije (prevod s engleskog). članice su izgubile mogućnost kreiranja deviznog kursa prema drugim članicama.). On simplificirano objašnjava koristi i troškove monetarnih integracija u zavisnosti od intenziteta integracionih procesa. poslije pristupanja Uniji. Papademons (eds. 239 Grafikonu 9.).).2. P. 240 Izvor: Krugman.. dok je stepen integracija na apscisi predstavljen učešćem trgovinske razmene unutar unije u nacionalnom outputu..1. koji su u konačnom. in Paul de Grauwe and L. je modifikacija Krugmanovog grafikona. Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića. 2004. carinskih itd.2. Policy Problems of a Monetary Union. jedna vrsta cost-benefit analize. tako i trgovinskih. 1990. Papademons (eds.: Krugmanov dijagram koristi i gubitaka monetarne unije 240 Koristi i gubici (troškovi) monetarnih integracija su predstavljeni postotkom outputa duž ordinatne ose. god. str. London. in Paul de Grauwe and L. Koristi i gubitci od uvođenja monetarne unije prikazani su Krugmanovim dijagramom (9. kako monetarnih. Teorijskom rasvjetljavanju ovog problema doprinosi i Krugmanov pristup. Teorijska osnova EMU je zasnovana na nekim ključnim momentima specifičnim za evropske monetarne integracije.

s druge strane. Ipak. Problem koji se javlja padom monetarne autonomije i posljedične konvergencije nominalnih kamata članica ERM je u tome da konvergencija kamata ne mora uvijek odgovarati konvergenciji inflacije. utvđivanju činjenica koje potvrđuju validnost Krugmanovog dijagrama kao teorijske osnove EMU. Kada između kamatnih stopa i stopa inflacije postoje disproporcije može se dogoditi da realne kamatne stope padnu. Jedna valuta omogućava investitorima alokaciju resursa prema principima ekonomije obima i optimalizacije agregatne ponude (proizvodnih kapaciteta). Jasno je. veličinom integracije. Krugman determiniše fundamentalne elemete. da su gubitci manji 241 Suprotno. Ovo stanje pretpostavlja stvaranje pritiska na cijene i rast inflacije 243 što narušava opštu makroekonomsku ravnotežu. 241 114 . Teorijski. Nagib krive gubitka (troška) je negativan zato što rast ekonomskih integracija doprinosi većem ušešću uvezenih dobara.2% GDP Zajednice. Problem je u potencijalnoj razlici niže inflacije i očekivanja sa finansijskog tržišta za stabilnom razmjenoma. Sublimacija najvažnijih faktora "cost-benefit" analize prilikom uvođenja zajedničke valute je složenija od zaključaka pojednostavljenih prethodnih teorijskih primjera i postavki. Ovo umanjuje uticaj nominalnog deviznog kursa na kretanja outputa i cijena. suština analize su relacije evropskih zemalja prema monetarnim integracijama. Ipak. Drugo. Jak evro je i politički adut EU u globalnim ekonomskim i političkim odnosima i afirmaciji panevropskih interesa. jer ulaze u zon u integracija u kojoj su ž koristi veće od gubitaka (troškova). Smanjenje tržišne diskriminacije. pretpostavlja se da većim stepenom integracije raste učešće ukupne razmjene u GDP. veću korist od monetarnih integracija imaju zemlje sa manje produktivnim sistemom razmjene deviza. 242 EU je prije i poslije monetarnih integracija kvantificirala ove koristi. Koristi za članice monetarne unije su veće ako je veći stepen monetarnih integracija. 242 Prvobitno. dostizanjem take u č (İopt) ekonomija EU i njen monetarni sistem i dalje tee desno od nje. To doprinosi evropskim firmama da brzo i efikasno donose investicione odluke i eliminišu rizik promjena deviznih kurseva. oni su i svjetski ekonomski fenomeni. što će pritiskati rast novčane mase. Stabilnost realnog deviznog kursa dovodi do nižih premija od rizika uključenih u realnu kamatnu stopu itd. Na neki način. posebno u cijenama dobara na tržištu EU je korist koja proizilazi iz upotrebe zajedničke valute kao mjerila cijene i mjerila vrijednosti. stabilnost realnog deviznog kursa utiče na međunarodnu konkurentnost.Dakle. Dalje. jedinstvena valuta amortizuje fluktuacije deviznih kurseva u EU. držanje rezervi u evru) što smanjuje nivo obaveznih deviznih rezervi ECB. transakcionih troškova. Uz to. Teorijski. prva korist od uvođenja zajedničke valute je pad troškova razmjene tj. Komisija je za tadašnju EZ kvantifikovala korist od smanjenja transakcionih troškova pri prelasku na zajedničku valutu u iznosu od 0. između koristi i gubitaka (troškova)İopt. pa su reakcije cijena i zarada na promjene deviznog kursa izražene. Slijedeće. tačnije. Ove pojave stimulišu investitore za ulaganja u EU. kriva korisnosti integracija je direktno proporcionalna sa ukoliko je integracija potpunija i šira. 243 Ovo je tzv. Ona postaje tržišni arbitar segmentiranja tržišta. jer ulaskom u Uniju postižu veću korisnost od razvijenijih sistema. Zaključak. pa se i zbog toga evropske zemlje lakše odriču monetarnog suvereniteta. Ovo djeluje na nagib krive korisnosti Krugmanovog dijagrama. mogu se generisati i druge ekonomske tendencije. Tada je prelomna tačka integracija. Uklanjanje trgovinskih barijera utiče na viši stepen konvergencije nominalne kamatne stope. javljaju se pozitivni efekti ekonomije obima koji rastu širenjem EU. Već je naglašeno da Izgradnja složenog monetarnog sistema EU dolazi tek poslije integracija i uvođenja zajedničkih politika. relevantne za procese monetarnih integracija u EU. Nesporni su pozitivni efekti koji se javljaju zbog posjedovanja evropske valute od strane zemalja van EU (npr. Dijagram ukazuje da rast stepena integracija smanjuje gubitke (troškove) u novoj uniji. Waltersova kritika (1986) premo kojoj se može ugroziti antiinflaciona disciplina i situacija okrenuti prema inflacionom pritisku. s jedne strane. ali i očekivanja agenata. Ova korist zavisi od politike deviznog kursa evra. EMU i evro su najveća dostignuća evropske integracije.

Mastriht i zajednička monetarna politika EU. sistem centralnih banaka i harmonizovani fiskalni sistemi. arheološkim nalazištima i bogatstvom kovanih rimskih novčanica u najvećem dijelu današnjih teritorija EU. sve navedeno utiče na neophodnu ravnotežu monetarnih agregata. članice su mogle i redefinisati svoje paritete koristeći instrument kontrole tokova kapitala ili tzv. god. U najkraćem. uspostavljen je Evropski fond za monetarnu saradnju. Stari Rim nije bio samo pravno i vojno uređena država. Transakcije je obavljala Banka za međunarodne obračune. primjer ekspanzije njemačke marke kao opšteprihvaćene paralelne valute mnogih zemalja istočne i zapadne evrope. Implementacije zajedničkih politika. Ipak. što se poslije strukturnih reformi i dogodilo. izbjegavajući striktnost praćenja njemačkog modela. Uspješno funkcionisanje EMS je ubrzalo aktivnosti na uspostavljanju monetrane unije (MU). potrebno je prihvatiti učešće na integrisanom tržištu kapitala EU. god. Iste godine. Tada su samo evrooptimisti vjerovali da će nekad zemlje zajednice evropskih država imati jedinstvenu monetarnu politiku sa zajedničkom monetom. ali su ipak u određenoj istorijskoj fazi bili dostatni za obavljanje razmjene i funkcionisanje monetarnog procesa. Novci iz perioda vladavine Napoleona i Austrougarske monarhije. To su godine uspostavljanja regionalne stabilnosti i "pariranja" američkom dolaru. Savremena monetarna politika se javlja početkom druge polovine prošlog vijeka. Ideje. 9. Konačno. Obavezna je harmonizacija ekonomskog i političkog sistema i jedinstvo pristupa međunarodnom finansijskom tržištu. EPU prestaje sa radom 1958. gasi. Ugovorom iz Pariza iz 1951. Dozvoljene fluktuacije kurseva evropskih valuta se utvrđuju u granicama od +/-2. zašto se monetarna politika učvrstila kao posljednja od komunitarnih politika? Početak procesa evropskih integracija pedesetih godine prošlog vijeka prati osnivanje EPU (Evropske platne unije) i kliring među tadašnjim članicama. nego i u primjeni antiinflacionih mjera. EMS nije samo uspješan u stabilizaciji nominalnih deviznih kurseva. posljednjih decenija prošlog vijeka jeste kontinuitet istorijskih standardizacija poslovnih transakcija i tendencija ka monetarnim integracijama. riječ je o slijedećem: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Mora postojati jedinstvena valuta i konvertibilnost valuta zemalja članica. prestaje potreba za EPU i on se 1958. U EPU se "prebijanjem" deficit neke zemlje automatski pokrivao kreditom koji se mogao kretati u okviru kvota za određenu zemlju. najčešće strukturnog karaktera stvorile su uslove i potrebu za uspostavljanje autentične monetarne politike. krajem osamdesetih počinje ukidanje kapitalnih kontrola i jača njemački uticaj u kreiranju EMS. Ali. Evropska ekonomska zajednica. građevinama.25% dogovorenih valutnih pariteta.Postoje pretpostavke i uslovi koje članice moraju ispuniti da bi EMU funkcionisala. Naravno. kapitalnu kontrolu. god. se udružuju u borbi protiv američkog dolara. Tako su smanjene mogućnosti monetarnih špekulacija i stvorene pretpostavke stabilne monetarne transformacije velikog obima. nalaze se na teritorijama mnogih članica EU ili država koje joj žele pristupiti. ovi primjeri se ne mogu komparirati sa modernim monetarnim politikama. Pored slobode kretanja. Poslije uspostave konvertibilnosti za desetak evropskih valuta. Ili.2. Monetarnu politiku provode centralna banka. 115 . a slijedeće evropska obračunska valuta kojom se vrše izračunavanja poravnanja u EIB. Članice EEZ 1973. On se održavao na konceptu teritorijalnih i ekonomskih integracija (tada poznatih evropskih i dostupnih istočnih teritorija) čiji su dometi i danas vidljivi u čvrstim istorijskim dokazima. se osniva EZUČ. dominantne svjetske valute. god. Sedamdesete su godine fundamentalnih promjena. Evropskom fondu za razvoj itd. a Ugovorom iz Rima 1967. upravo kada i dolazi do prvih operacionalizacija ideja o evropskim integracijama. Tako se dolazi i do odgovora na pitanje. god. nastanak i razvoj EMS i EMU Istorija monetarnih integracija na području evropskih zemalja zadire u duboku prošlost. Fiksiranje kurseva prema njemačkoj marki je značilo da su članice prihvatile stope inflacije na njemačkom nivou.

Belgija 1. Izveštaj se fokusira na pitanje pristupa MU.140 82.392. Luksemburg. Finska 1. Vatikan. uključio je faze iz izvještaja. god. fluktuacije se sužavaju. Kipar 1. viši stepen kohezije traži stabilnije devizne kurseve. dok Grčka ne ispunjava kriterijume. Ostale članice EU (pored navedenih zemalja) nisu pristupile EMU.1994.1999. Švedska i Danska ne ulaze u EMU svojom voljom. Poljskoj. Prva faza se odnosi na fluktuiranje u odnosu na ERM.487 10. god. u treću fazu se ulazi 1.3. članice će nova zaduženja uzimati u evrima dok će njihove nacionalne valute i dalje funkcionisati na principu vezanih kurseva odabranih valuta i nulte flukutuacije. U Madridu je odlučeno da se evropska valuta zove evro i procijenjeno da je novu valutu moguće fizički uvesti u opticaj 2002. Usposta-vljanem ESCB. Belgija. a prema podacima za period do 1997. Slovačka je pristupila EMU 1. 116 . Kipar. Letoniji. Uglavnom.666. Njemačka se zalagala za fiskalnu disciplinu. Riječ je o Češkoj. održava se Samit u Dablinu. prezentira osnovne podatke o članicama EMU. Dodatne probleme će izazavati i svjetska recesija. Na sastanku u Madridu tokom 1995. god. Delorov komitet donosi izveštaj (listu) ključnih momenata koji su prenešeni u Ugovor o EU. koji apostrofira fiskalnu disciplinu poslije osnivanja MU.3.1. god. Španija. Druga faza započinje 1.1. Njemačka 1. Promjene deviznih kurseva dovode i do problema u implementaciji Zajedničke agrarne politike. Estonija. god. dao kriterijume konvergencije i izradio ustav ECB. januar 1999. god. Taj model se razlikovao u odnosu na druge inovacije u monetarnoj sferi. Odluka se morala donijeti do sredine 1998. Mađarskoj. god. Irska i Finska. Značaj sastanka u Madridu.Alternativa tog vremena su plivajući devizni kursevi. god. 244 Portugalija.. januar 1999. januar 1999. Najveći problem u njenoj makroekonomiji i poslije uvođenja evra biće inflacija. EMU je osnovalo 11 osnivača koji su ispunili uslove pristupanja i to: Njemačka. Tako je Slovačka postala šesnaesta 246 zemlja u kojoj je evro postao zvanična valuta. Tabela 9. Ugovor usvojen u Mastrihtu u decembru 1991.289. Švedske i Danske.128 63. Malta i Slovačka. Pored Velike Britanije. god. EMU je "de facto" profunkcionisala početkom 1999.1990.1. koji su bili relevantni za ulazak u EMU. a Francuska za ranije predložene datume i približavanje EMU na dva nivoa. Izvještaj predlaže početak prve faze 1. januara 2009.. sistem je stvarao velike probleme i nove kontroverze. Holandija. januar 1999. Tabela 9. kada je na teritoriji te članice počela zamjena slovačke krune za evro.866 766. Austrija.316. god. što bi u velikoj mjeri anuliralo uspjeh carinske unije i stabilnost konkurencije. 246 Ova zemlja je samo djelimično ispunjavala kriterijume za ulazak u Evrozonu. koja u trećoj fazi jedinstvene zajedničke valute postaje izvršna monetarna vlast. koji treba da se odvija u tri faze. Druga faza podrazumijeva promjene pariteta u izuzetnim prilikama i punu primjenu procesa konvergencije. uspostavljanjem Evropskog monetarnog instituta koji će se baviti uslovima za ECB. Grčka 1.125. Krajem 1996. uz pretpostavku da je prva faza već bila dostignuta. Treća faza je nepovratno fiksiranje kurseva i ulazak u MU (ESCB već treba imati vlastite inicijative). Litvaniji. posebno u sektorima formiranja deviznih kurseva i fiskalne politike.). to bi narušilo postignutu konkurentnost između članica.400 5.179 Britanija. god.906 11. EMU se kasnije pridružuju Grčka.1999. Andora i San Marino mogu slobodno participirati u 245 evrozoni. a sve članice Unije nisu postale članice EMU.: Sadašnje članice EMU: Država Datum pristupanja EMU Austrija 1.1997. U pregovoroma.1. planirano je osnivanje MU do 1. januar 2001. sa većinom koja ispunjava kriterijume konvergencije (ako većina ne postoji ova faza kreće najkasnije 1. On finalizira stavove sredinom iduće godine u Amsterdamu. god. Sve do tada. Tokom 1988. Iako je bio jedini moguć.314. Jer. Ove zemlje su prije pristupanja donijele legitimne političke odluke referendumima ili odlukama državnih organa. 244 245 Broj stanovnika 8. ako bi se članicama dozvolile povremene devalvacije. Tako je prelazna faza određena kao što stoji u izvještaju. Patuljaste evropske zemlje Monako. god. Bugarskoj i Rumuniji. Francuska 1.6. Italija. god. Prema Ugovoru. januar 2008. januar 1999. Francuska. Slovenija.

Unija se sa posebnom pažnjom odnosi prema državnim deficitima svojih članica.143. članice prihvataju novu valutnu i deviznu politiku.239. MU ostavlja prostor za nevjericu među članicama po pitanju mogućih špekulacija devalvacijama valuta zemalja EU koje su van sistema. dodatno učvršćuje EMU. U početku formiranja je bilo različitih mišljenja o veličini prve grupe zemalja i onih koje se poslije toga trebaju pridružiti. Krajem 1995.000 320. Pojačani interesi za članstvo u EMU su zaoštrili uslove ulaska i iskristalisli odnos prema članicama koje ostaju izvan monetarne integracije. Mastrihtom je 1. 1. 1991. god. januar 2008. ili Dornbusch. Ovo je vrijeme kada je EMU aktuelna tema. evropska monetarna jedinica tokom 2002. monetarnoj i drugim politikama postoji visok nivo saradnje. Niski državni deficiti su primarni uslov makroekonomske stabilnosti u EMU. 117 247 . bio u unapređenju zajedničkog tržišta. god. Uslovi konvergencije se odnose na obavezu limita za ukupan javni dug do 60% GDP. se fiksira korpa valuta. januar 1999. Tokom 1994. Evro. O ovome vidjeti u: De Grauwe. Očigledno. god.715 10. 1. valutnom nestabilnosti itd. Paul. Is Europe an Optimal Currency Area? Evidence from Regional Data.203. I ERM II je bio karakterističan po limitiranosti mogućih intervencija ECB. 1. naravno.597 45. januar 1999.200 404. evro. Drugi period od 1994. Prva faza je trajala od 1990. rješenje za dostizanje kriterijuma konvergencije se traži u Kohezionim fondovima. utvrđuje vrijednost ECU i definitivno 247 uspostavlja EMS. CEPR. U cilju rješavanja ovih konflikata bilo je ublažavanja kriterijuma i skraćenja rokova za prijem u MU. nezaposlenosti. u ekonomskoj.131.894 4. januar 1999. usluga i kapitala. prijem u MU i ostanak izvan nje.5% prosjeka inflacije tri zemlje sa najnižom stopom inflacije. O tome govori dugoročno kretanje državnih bilansa Unije. mijenja nacionalne valute. Oxford Review of Economic Policy. Španije. do 1998. Razvoj EMU. kamatom na dugoročne kredite manjom od 2% prosječne kamate za tri zemlje sa najnižom kamatom i dve godine članstva u EMS bez devalvacije nacionalne valute. 1.116. U 1993. Tako se finansijskim transferima pomažu privrede Grčke. januar 2009. Period je praćen nepovoljnom ekonomskom situacijom. januar 2007. Proširuje se saradnja među centralnim bankama i članicama Unije. Bez obzira na sve što se preduzimalo u ovoj oblasti. 1. uz ispunjavanje uslova konvergencije. god. Portugalije i Irske.848 59. recesijama.4.Irska Italija Luksemburg Malta Holandija Portugal Slovenija Španija Slovačka EMU 1. u Frankfurtu je stvoren Evropski monetarni institut (EMI) kao prethodnica ECB i SECB. inflaciju ispod 1. Smanjuju se cjenovni dispariteti.599. a posebno u monetarnu Uniju. Početni motiv za MU je. činilo se važnim da period čekanja za ulazak u Uniju bude kratak. projekat po mnogo čemu bio jedinstven. Pošto se znalo da će pristup EMU za neke zemlje biti težak. 4. 1. Dalje. god. Da bi se rješili ovi problemi.095 2. 26-38. Zbog toga su državni deficiti na nivou EU minimalni. do 1994. određen kao datum ulaska u EMU. još uvijek predstavljaju kontroverze sa kojima se i danas suočava EU. god. Ipak. 1. i u njoj je formirano jedinstveno tržište roba. januar 1999. Ovo proističe iz uslova konvergencije koje su članice dužne ispunjavati prije i nakon ulaska u Uniju.287 476. januar 1999. Ovo jača Jedinstveno evropsko tržište. The Effectiveness of Excange Rate Changes.013.372 Stalno su prisutne dileme o problemima zemalja koje ulaze u monetarnu uniju i onih koje ostaju van nje. i dr. 1996. p. DP Number 555. godišnji deficit budžeta do 3% GDP. Rudiger. iako postoje i suficitarni periodi. 1. januar 1999.962 16. pored ostalog. prikazano na grafikonu 9. visokim javnim deficitima. Nije rijetkost da zemlje izvan monetarnih integracija sumnjaju da zemlje osnivači koriste svoj status na štetu drugih članica EU. usvojen je novi naziv za evropsku valutu. liberalizuje cirkulacija kapitala.372. januar 1999.

Sporazumom iz ovog grada 1996. News release. prikazuje nepovratno fiksiranje kurseva evropskih valuta prema evru.27 40. Stalni monitoring se odnosi na deficit.75 GRD Grčka Izvor: Evropska centralna banka.5.55957 166. EU nije kaznila Grčku. U početku dolazi do nepovratnog fiksiranja deviznih kurseva prema evru i promjena eksterne valutne politike. Za zemlje koje ne mogu uspostaviti budžetsku ravnotežu i makroekonomsku stabilnost. 1999. već joj je dala rok za sređivanje javih finansija i mogućnost da do 2011.5. te direktne strane investicije (FDI) itd.95583 13. Institucije EU i ECB su utvrdili da podaci Grčke o budžetskom deficitu nisu tačni.482 5. Monthly Bulletinnkfurt. Tabela 9. utvrdile su da postojanje prevara od strane grčkih vlasti. god. Mjere su preventivne. i 2005. sprječava se iznošenje nacionalne inflacije). god. iskazivanjem manjih budžetskih deficita.3399 200.: Drzavani deficit-suficit Izvor: Izvor: EUROSTAT. stope rasta.Grafikon 9. treba se osvrnuti i na Dablinski skup. april 2009. god. jer se odvraćanjem od stvaranja deficita i drugih negativnih pojava sprječavaju negativna "prelijevanja" na ekonomski prostor EU (npr. Tabela 9. god.7603 6. Odmah poslije ulaska Grčke u Evrozonu dogodio se finansijski skandal.787564 1936. Euroindicators.94573 Evro (€) DEM ATS FRF ESP IEP ITL LUF NLG BEF PTE FIM Zemlje EU Njemačka Austrija Francuska Španija Irska Italija Luksemburg Holandija Belgija Portugal Finska 248 340.20371 40.4. su trasirane sjmernice finansijske discipline u monetarnoj sferi i predviđene sankcije za one članice koje budu stvarale neopravdano visoke javne deficite. U kontekstu velikih promjena i budžetskog skandala Grčke. javni dug spusti ispod vrijednosti GDP. god. ustanovljene su sankcije.: Nepovratno fiksiranje kurseva prema evru 1 1. Revizije 2004.3399 2. inflacije i nezaposlenosti.386 0. 118 248 . Treći period počinje od 1999. 50/2009.

9. npr. ERM zamjenjuje ERM II 250 (članice Grčka i Danska). Odluka o uvođenju nove jedinstvene valute 2002. Valutne fluktuacije su povećale stabilnost trgovine i konkurentnost.2. 1983. Poslije toga će se moći dati realna ocjena snage. Stvara se SECB za obavljanje valutnih i deviznih poslova u jedinstvenoj evropskoj valuti. što je uz druge nepovoljne okolnosti tokom sedamdesetih godina prošlog vijeka dovelo visokog rasta inflacije. Efekti tih aktivnosti su vrlo primamljivi. 1005-15.. Dakle. Ali. Targetiranje monetarne politike ima veliki značaj za realizaciju zadataka postavljenih pred centralne monetarne institucije. decembra 1998. Brussels: European Communities. te ECB i ESCB kao institucije i institucionalni okvir. 1983. Drugo. privredni uzlet je djelovao na endogeni rast novčane mase.3. ECB (ECB) čije Referentna ustanova u sektoru monetarne politike je Evropska Centralna Banka konstituisanje predstavlja treću fazu stvaranja EMU. Kako je zainteresovana strana za deficitarno finansiranje obično nacionalna vlada. odlučuje samostalno. Početak druge polovine prošlog vijeka su obilježile stabilne i niske kamatne stope i povoljna atmosfera za investicije i privredni rast.. treba imati na umu da se EU još uvijek nalazi u osjetljivoj fazi svoga razvoja. U ERM II limiti dozvoljenog fluktuiranja u odnosu na evro su +/. J.. MU kao sistem. B. je definitivna. I pored toga. mnoge članice još uvijek ne prihvataju punu integraciju. M. 1990. 1996.5. Veoma važna uloga u finom regulisanju odnosa pripada centralnim bankama i sistemima centralnih banaka. zajednička monetarna politika kao proces. prema vrijednostima kurseva iz tabele 9. Zato je izvjesno da će se u drugoj dekadi MU rješavati monetarni problemi globalnog nivoa. Realizacija ciljeva je aktivno podržavana od strane centralnog bankarstva. J. da se većina zemalja opredeljuje O ECU vidjeti u: Emerson. Globalna finansijska kriza u velikoj mjeri raščišćava preostale dileme o dubini evropskih monetarnih integracija. ovo je vrijeme kada se od članica traži maksimalna monetarna disciplina. 251 O EMU vidjeti u radu Artis. A positive Theory of Monetary Policy in a Natural Rate Model. 250 249 252 119 . 252 Geraats. bez obzira da li se radi o tržištima u uzletu ili najrazvijenijim tržištima. M. ECB kreira novčanu masu i obavlja druge poslove iz svoje nadležnosti. Ova banka funkcioniše kao ključni segment Evropskog Sistema Centralnih Banaka-ESCB. Mnogo argumenata ukazuje na složenost monetarne sfere i njene implikacije na ekonomiju. Dalje. Savremeni modeli tzv. podložnoj uticajima brojnih egzogenih i endogenih faktora. a postoji i niz nadležnosti koje nisu centralizovane.15%. Ove institucije imaju ekskluzivno pravo upravljanja i kontrole novčanim i kreditnim poslovima. C. Rules discretion and reputation in model of monetary policy. god. god. 2008. koje primarno.. Nezavisna je. Cilj je kreiranje i provođenje jedinstvene monetarne politike prema obavezama koje proizilaze iz fundamentalnih komunitarnih dokumenata. Iako je EMU veliki 251 društveni poduhvat. zadržavajući neke oblike samostalnosti. Alternative transitions to EMU. Pri tome. elaboriraju kratkoročnu korist od mogućih manipulacija inflatornim očekivanjima i dugoročnim gubicima kredibiliteta. Gordon. 253 Inflatorne špekulacije postaju važna istraživačka tema. Drugo. Javnost rada joj je obavezna. Tako. ECB se uspostavlja u cilju očuvanja cjenovne i valutne stabilnosti. M. Economic Journal.. i u R.Nepovratno fiksiranje je izvršeno 31. ECB Credibility and Transparency. EMU pomoću ECB preuzima sve važne funkcije monetarne politike. Barro. Journal of Political Economy. deviznim rezervama i vrši kontrolu monetarnog sistema (u granicama komunitarnih akata). B. logično je da se savremeni monetarni sistemi i centralne banke štite upravo političkom samostalnošću prema državnim organima. danska kruna fluktuira u marginama +/. D. rizici i neizvjesnost su smanjeni. 249 Tako je ustanovljena vrijednost evra. Prva dekada funkcionisanja EMU je uspješna. and Huhne. J. deficitarno finansiranje bi trebala odbaciti svaka moderno orijentisana centralna banka. jer su koristi bile veće od troškova. 106 (July). The ECU Report (London: Pan Books). homogenosti i stabilnosti EMU i evropskog ekonomskog prostora u cjelini. upravlja monetarnom politikom. Centralna banka kao javna institucija ili državna banka odgovaraju za stabilnost cijena i vrijednost nacionalne valute. i ranije se pretpostavljalo da će monetarne kontroverze doći do izražaja upravo za vrijeme recesija i kriza. Drugo. čine okosnicu i krvotok evropskog ekonomskog sistema. "igre inflacije" i kultni Baro-Gordonov model. D. Obzirom. uvijek postoje snage i lobiji zainteresovani za inflatorno finansiranje. O ovome vidjeti u: R. Economic papers 330. vode brigu o 253 cjenovnoj stabilnosti i kao stručne državne institucije imaju zadatak da štite tržišta od špekulacija. valute EMU koja zamenjuje ECU. Emisiona dobit i inflatorni porezi su samo neki od vidova trenutnih dobitaka čija se cijena mora platiti kasnije. Journal of Monetary Economics. P. Gordon.25% prema evru. Jer. Barro.

uključujući i promjene kamatnih stopa. banka određuje autonomno.na targetiranje inflacije. Ali. zbog čega se i rast novčane mase počinje targetirati u centralnim bankama zemalja OECD.: Stope inflacije u EMU Izvor: Izvor: EUROSTAT. obavlja i neke važne funkcije iz sektora strukturne politike. Prvi model je anglo-francuski a drugi njemački. Drugi stub je multifunkcionalan jer sadrži više indikatora kao što su: inflacija. Prvi se odnosi na zakonsku i statutarnu obavezu institucije da definiše sam target. ne targetira se samo inflacija. samo optimalan nivo i kontrola rasta novčane mase garantuju nisku i stabilnu inflaciju. Drugi se odnosi na projekcije inflacije za nekoliko godina unaprijed. 50/2009. Na grafikonu 9. Ukoliko target premaši projekciju. Tako su npr. Ovdje su važna dva konteksta. U funkcionalno-organizacionom smislu za anglo-francuski model je specifična politička zavisnost centralne banke od vlada. S druge strane. Rast i makroekonomska stabilnost 254 Vidjeti u Makroekonomiji: Burda i Viploš u tome vide šansu za rast zaposlenosti i finansijsku stabilnost. dok se drugi razlog odnosi na funkcionalnu organizaciju centralne banke. 120 . Razlike između njih su u ciljevima postavljenim od strane najviših državnih konstituenata. naglim porastom cijena. Izbor između dva modela bankarstva. monetarna politika kontrahira. jaz u outputu itd. cjenovna stabilnost se održava neposrednim mjerama centralne banke. kamatne stope rastu. njemački model se zasniva na punoj samostalnosti monetarne institucije.6. novčana masa se usporava. ingerencije ministra finansija u sektoru monetarne politike dominantne jer on donosi odluke o promjenama kamatnih stopa. ona je narušena u prvoj polovini 2008. došlo do enormnog pada stope inflacije. News release. princip samostalnosti je decidno utvrđen statutom centralne banke.6. U anglo-francuskom modelu je ključno da centralna banka ima odgovornost realizacije većeg broja 254 ciljeva kao što su: cjenovne stabilnosti. No. monetarna politika ima ekspanzioni karakter. Ako je projekcija veća od targeta. ako postoji autonomija monetarne institucije. Štaviše. Međutim. Ovim mjerama se dokazuje da. Dakle. model preferira ostvarivanje više ciljeva u čemu nijedan nema ekskluzivnost. ili čak i dominaciju vlada i ministarstava finansija. dugoročne stabilizacije privrednih ciklusa. da bi u drugoj polovini iste godine i u prvoj polovini 2009. To znači da se sve relevantne odluke. god. april 2009. odnosno ministarstava finansija. Grafikon 9. Sve se ovo odražavalo i na monetarnu sferu EU. Za evropsko bankarstvo druge polovine dvadesetog vijeka indikativne su dvije koncepcije koje evoluiraju u potpuno različite modele. Očigledno je da ovaj pristup nema političku samostalnost. Jedan od njih je referentna vrijednost stope rasta novčane mase. inflacija se može targetirati i aktivnostima centralnih banaka. Očigledno je da u dužem vremenskom periodu postoji cjenovna stabilnost. Tako ECB primjenjuje indikatore ili stubove monetarne politike. devizni kurs. god. kamatne stope padaju a novčana masa raste (uz pojavu negativnih efekata na inflaciju). Euroindicators. god. Pojava dezinflacije osamdesetih godina je uspjeh monetarnog targetiranja. već je koncipiran na političkoj međuzavisnosti sa izvršnim monetarnim strukturama. Komparacija targeta i projekcije daje pouzdane podatke o pravcu vođenja monetarne i ekonomske politike. prikazane su dugoročne stope inflacije EMU. održavanja željene stope zaposlenosti i kontinuiteta opšte finansijske stabilnosti. Specifičnost ovog modela je u tome što centralna banka pored monetarne. uz sadejstvo.

Ona nema isti stepen političke autonomije u ekonomski razvijenim zemljama u odnosu na zemlje u razvoju. Tako ECB nezaposlenost tretira kao strukturni problem koji se ne rješava mjerama monetarne politike. jer se najviši osnivački akt Bundesbanke može promjeniti prostom većinom njemačkog parlamenta. 1994. Prikazano u studiji: de Haan. Prva faza podrazumijeva ugovaranje ciljeva i uslova pod kojim će se ostvarivati. Koliko je intrigantan "trade off" inflacije i 258 nezaposlenosti. S. and Eijffinger. i primjenjujući metodu regresione analize došlo se do potvrde hipoteze da manji uticaj politike u funkcionisanje centralne banke daje bolje rezultate u kontroli cijena.7. 256 255 121 . 2008. U krajnjim rješenjima. pa sve do devedesetih godina prošlog vijeka) njemačkom konceptu centralne banke daju afirmaciju u novijoj ekonomskoj istoriji Evrope. snažniji uticaj političkog faktora utiče na rast inflacije. J. tada se on rješava političkim mjerama na nivou Zajednice i vlada članica putem socijalne ili neke strukturne politike. Credibility and Independence. Mass: MIT Press. Pogledajmo grafikon 9. To se vidi iz odredaba koje se odnose na mogućnosti promjena njihovih statuta. Ovaj problem su razmatrali de Haan i Eijffinger (1994. to je i ECB svrstana u "konzervativne" centralne banke.. De politieke Economic van Centrale Bank Onafnkelijkheied. Postavlja se realno pitanje odgovornosti ECB za izvršenje zadataka i načina kontinuirane provjere njene aktivnosti. Rotterdamse Monetaire Studies. čak i sporna. Ako pak. Detaljniji "trade off" analiza ovih pojava bi nas vjerovatno doveo na sliču kritičnu ravan analize naučne utemeljenosti Filipsove krive.. kreatori komunitarnih politika su savršeno sublimirali dva ključna konstituenta. studentskom časopisu Ekonomskog fakulteta u Beogradu. Politička autonomija centralne monetarne institucije je jedan od osnovnih faktora njemačkog privrednog preporoda i vodeće pozicije u Evropi. Kako su ovi. isključivo zbog kompleksnosti istraživanja uzroka i posljedica djelovanja inflacije. tj.njemačke privrede (počev od šezdesetih. Primjenjujući njemačko iskustvo u kreiranju i implementaciji evropskog centralnog bankarstva. Duhovito objašnjenje Nikole Jeličića u Monopolistu. Naime. U tom pogledu. stabilnost cijena i političku nezavisnost centralne monetarne institucije.7. Bundesbanku.. ali i drugi vidovi strukturnih problema. Normalno je. uloga centralno-bankarskih organa bude inkorporirana i u sferu političkog odlučivanja (što prakse tim zemljama i potvrđuje). Centralnoj banci se ne smije dozvoliti da se "ponaša kao barmen: kada se svi zagriju i krenu da se zabavljaju 255 on pokupi piće i odnese ga. Slijedeći grafikon (9. 257 Nezavisnost centralnih bankarskih institucija se elaborira u: Cukierman. da u zemljama koje još nisu dostigle viši stepen razvoja i koje imaju strukturne probleme ili još nisu dostigle kriterijume konvergencije. razlike u veličini zemalja. 258 Centralna banka može imati visoku autonomiju a da se visoka inflacija uveze." Zbog toga je neophodno da se obezbjedi "dvofazna" funkcionalna veza između politike i centralnog bankarstva. uz poštovanje procedura i primjenu demokratskih standarda.). visoka samostalnost (viša i u odnosu na Bundesbanku) zahtijeva adekvatan instrumentarij kontrole. Central Bank Strategy. To je razlog zbog koga su se u pripremnim pregovorima donošenja Sporazuma iz Mastrihta zemlje članice opredijelile za afirmaciju njemačkog pristupa u kreiranju uloge centralne banke i monetarnog sistema EU. Drugo pitanje se može odnositi na kvalitet uticaja politike u monetarnoj sferi. dok se u drugoj fazi procjenjuje stepen njihove realizacije. stepen razvoja nacionalne ekonomije utiče na ponašanje nacionalne banke. ECB ima još veća ovlašćenja i viši stepen autonomije u odnosu na npr. Suprotno. 2. Theory and Evidence. odnosno tržišta. dok se Statut ECB može mijenjati isključivo promjenama odredaba Sporazuma iz Mastrihta za što je neophodan koncensus članica. no. Detaljnija analiza ove relacije podrazumijeva uključivanje drugih faktora u razmatranje. Evropska centralna banka ima manju odgovornost za stabilizaciju privrednih ciklusa i saniranje nezaposlenosti. mogu biti presudne za potvrdu ove hipoteze. Jedan od njih je veličina tržišta na kome funkcionišu monetarna vlast i najviša bankarska institucija. A. To obezbjeđuje punu kontrolu i transparentnost institucija i visoku političku nezavisnost u realizaciji ciljeva. Globalna finansijska kriza je povećala sinergiju političkih i monetarnih vlasti. Organizacija centralnog bankarskog sistema EU se može posmatrati i na drugi način. inflacije i indeksa političke nezavisnosti de Haana i Eijffingera (model za razvijene zemlje). Koristeći rezultate 257 istraživanja Cukiermana (1992). god. Nekad uticaj može biti koristan za ukupnu stabilnost (primjer Velike Britanije). Drugo. u nadležnosti rješavanja centralnih institucija EU i vlada članica.) prikazuje međuzavisnost između prosječne godišnje stope inflacije i nivoa 256 političke nezavisnosti. Sve se ovo dogodilo u relativno kratkom vremenu poslije II svjetskog rata. kada nezaposlenost padne ispod normalne stope nezaposlenosti. Cambridge. 1992. takav problem postoji. relacija između uticaja politike i autonomije centralne banke na stope inflacije je najmanje toliko intrigantna. Ove aktivnosti se ostvaruju u institucijama.

Sa razlogom se postavljaju pitanja o mogućim promjenama uloge i pozocije ECB u evropskim integracijama. Striktna obaveza cjenovne stabilnosti proističe iz suštine osnivačkih akata (koji su rezultat političke volje i koncensusa).? Više nego ikad. nemoguće je postići istovremenu sinhronizaciju pune mobilnosti kapitala. sa pravom se strahuje da će u budućim.: Odnos prosječne stope inflacije i indeksa političke nezavisnosti I pored rezultata ECB nema onu širinu i kvantum odgovornosti za opšti društveni i ekonomski razvoj. Ovo je 259 posebno osjetljivo za odnose između ECB i vlada zemalja članica. ali i zbog faktora koji determinišu ovaj period razvoja i globalne ekonomske i političke odnose. kakvu npr.) prikazuje odnose odgovornosti i nezavisnosti između centralnih banaka SAD. ekonomski nestabilnijim vremenima ili fazama recesije pitanja eventualne makroekonomske nestabilnosti biti adresirana i na autonomnu ulogu ECB.8." Po njoj. 122 259 .8. fiksnog deviznog kursa i nezavisnosti monetarne politike. u makroekonomiji poznatu kao "nemoguće trojstvo. a LM krivu određuje kumulativ neto priliva kapitala. Slijedeći grafikon (9.: Nezavisnost i odgovornost centralnih banaka Ovdje je neophodno ukazati na dilemu ili konflikt. u SAD ima FED. nezavisnost ECB je još uvijek na višem nivou u odnosu na FED. Odgovornost ECB je još manja u odnosu na odgovornost koju na sebe preuzima Centralna banka Njemačke.Grafikon 9. Njemačke i EMU: Grafikon 9.7. ali i stepen nezavisnosti Njemačke centralne banke. god. postavlja se pitanje da li se može voditi efikasna ekonomska politika ako se ECB aktivno ne uključi u rješavanje šireg spektra problema? Jer. posebno zbog posljedice krize iz druge polovine 2008. Zbog toga. Ovo je posljedica Mandel-Flemingovog IS-LM modela koji polazi od toga. ali i nedovoljno jakih političkih institucija koje bi sa nivoa EU snažnije djelovale prema monetarnoj sferi. da apsolutno mobilan kapital izjednačava kamatnu stopu sa svjetskom.

Zato se ovim pitanjima prilazi sa visokim stepenom odgovornosti. niti bilo koji njihov drugi organ koji donosi odluke neće tražiti ili uzimati instrukcije od institucija Zajednice ili tijela Zajednice.9. bilo koje vlade države članice ili bilo kog drugog državnog tijela. 123 . Shema 9. Zaštita zahtjeva makroekonomske i političke pretpostavke. Instrumenti ekonomske politike za održavanje cjenovne stabilnosti su uglavnom opšteprihvaćene mjere. Ovako postavljeni ciljevi traže visoku političku nezavisnost centralne banke. prikazuje osnovni poredak institucija u donošenju odluka između različitih institucionalnih faktora u EMS. U tom članu se. ali nije potpuno autonomna u zoni koju pokriva EMS. empirijski dokazane u procesima rješavanja problema cjenovne stabilnosti u najrazvijenijim svjetskim privredama. pravila konvergencije itd.Formalno pravni aspekti ECB u Evrosistemu." Kako su članom 2. jer su u sektor monetarne politike uključene nacionalne centralne bankarske institucije. Prema članu 105." Sistem centralnog bankarstva Evrozone je veoma kompleksan. No. predviđeni ciljevi koji uključuju i pitanja iz sektora zaposlenosti. eksplicitno su utvrđenu članom 107. Shema 9.9. na shemi je vidljivo da se sistem ne može efikasno funkcionisati bez učešća nacionalnih centralnih Shema ukazuje na kompleksnost organizacione strukture Evrosistema. za ECB se implicitno nameću i sekundarni ciljevi. determinisanih ulogom monetarnih institucija EU i EMS. pogotovo kad se uzme u obzir da EMS pokriva samo dio EU. Sve ovo ukazuje na složene odnose u monetarnoj sferi evropskih integracija. Iz sheme je vidljivo da sistem ne može efikasno funkcionisati bez nacionalnih centralnih banaka.: Organizaciona struktura evrosistema Prikazana shema ukazuje na kompleksnost organizacione strukture Evrosistema. primarni zadatak centralne monetarne institucije je zaštita cjenovne stabilnosti evropskog ekonomskog prostora. Ona proizilazi iz suštine komunitarnih akata koji determinišu ulogu monetarnih institucija u EU i EMS. Sporazuma iz Mastrihta u smislu da "u izvršavanju zadataka i obaveza koje su im Sporazumom dodeljeni. Pored toga. ECB ni nacionalne centralne banke. pored ostalog. Ona proističe iz suštine komunitarnih akata. pravila konvergencije i dr. navodi da "će bez predrasuda prema cjenovnoj stabilnosti ECB podržavati opštu ekonomsku politiku u Zajednici kako bi doprinjela uspješnosti Zajednice kao što je utvrđeno u članu 2. ECB je ključna institucija Evrosistema. Sporazuma iz Mastrihta osnovni zadatak ECB je održavanje cjenovne stabilnosti. Vratimo se na formalno pravne aspekte konstituisanja ECB.

ECU je "de facto" predstavljao mjernu jedinicu. za sistem je relevantno i njemačko monetarno ujedinjenje 1990. italijanska lira i britanska funta sterlinga su suspendovale članstvo. izgledalo je da je osnova dogovora u krizi. Svrha ovog poglavlja je da izloži pregled dostignuća sistema.) i portugalski eskudo (april 1992. Uspjeh sistema je bio i dalje naglašen unilateralnim odlukama zemalja koje nisu koristile evropsku valutu (Švedske. kao Velika Britanija i Irska ubrzo po pristupanju napuštaju sistem. kada su lira i funta sterlinga prestale biti članice sistema i da prikaže uzroke i posledice krize iz 1993. prekinule su svoje veze sa sistemom. samo jedan od tri nova člana pristupa sistemu. J. Supplement to Bulletin II-1970 of the European Communities (Brussels: CEC). 1986. Istaknute su ključne odredbe sistema. 1995. god. Dopušteni okvir promjena centralnih stopa pariteta značajno je proširen (i do 15%). Španskoj pezeti i portugalskom eskudu je pala vrijednost u sistemu. i od tada je sistem uspješno apsorbovao jos tri valute: špansku pezetu (jun 1989.. Mehanizam razmjene stranih valuta (Exchange Rate Mechanism). ). Monetarna zmija ne funkcioniše kvalitetno u prvim godinama. Radi stvaranja zone evropske monetarne stabilnosti. 261 Artis. osnuje MU u Zajednici. ili numerator ERM u iskazivanju centralnih kurseva i obračunska jedinica transakcija u Zajednici. god. i 1993. Belgija i Luksemburg. 260 124 . Osim toga. tokom 260 1979.9.). Posledično. članice EZ su pokušale limitirati stope dozvoljenih odstupanja među svojim valutama u rasponu od +/-2. Danska. U cilju stabilizacije međuvalutarne razmjene postignut je dogovor o primjeni 261 efekasnijeg postupka (na Savjetu Ministara 1978. Holandija. M. Vernerov izvještaj iz 1970. Norveške i Finske) da bi vežu svoje valute za ERM. god. Bilateralna razmjena evropskih zemalja bilježila je dugoročnu stabilnost. Uspostavljen je EMS. Report to the Council and the Commission on the Realization by Stages of Economic and Monetary Union in the Community (the Werner report). nisu stvorene same od sebe. Funkcionisanje EMS i ERM Posledice ubrzanog privrednog rasta šezdesetih i naftni šokovi sedamdesetih i osamdesetih godina dvadesetog vijeka su doveli do ekonomskih kolebanja u većini evropskih zemalja.). Zadnje se dogodilo 1987. pa dalje. U toku funkcionisanja postavljalo se pitanje: je li ERM zona njemačke marke i da li je kontrola kapitala neophodna za funkcionisanje sistema? Naravno. Norveške. god. i 1993. njihova ekonomska snaga i interakcija njihovih privreda su tražili originalne ideje bržeg i optimalnog protoka roba i kapitala. god. Početkom 1972. god. finansijske krize evropskih tržišta stranih valuta u toku 1992. god. da istakne faktore koji su doveli do događaja iz septembra 1992. ostaju Njemačka. U njem do 1977. ili ERM koji je funkcionisao u EMS je bio okosnica evropskog monetarnog jedinstva. Poslije pada sistema iz Breton Vudsa. se osniva EMS. Očekujuci pristup Velike Britanije. Monetarna prilagođavanja su razmenu evropskih valuta činila različitom u odnosu na druge monetarne sisteme. 9/1. god. god. Commission for the European Communities. Mehanizam razmjene stranih valuta (Exchange Rate Mechanism-ERM) EMS-a je bio temelj evropske monetarne saradnje. Na sistem su djelovale i odluke zemalja izvan evropskog valutnog sistema (Švedska. Broj zemalja. Dvije važne valute. Danske i Irske u EZ (učesnici koncepta monetarna zmija-Snake) traže efikasnija rješenja u oblasti valutne stabilnosti. britansku funtu sterlingu (oktobar 1990. ECU. god. Nakon proširenja EU. god. koji počinje sa radom 1979.25%. funkcionisanje i razvoj EMS. zatim slijedi rasprava o implementaciji od njegovog nastanka 1995. a koje su se povezale sa njim. Neke zemlje. 1970. god. Do kraja perioda turbulencije. Monetarna prilagođavanja su bila specifičnost u razmjenama evropskih valuta. su inicirale ubrzanje međunarodnih inicijativa o rješavanju monetarnih pitanja u EU i stvaranju operativnih uslova za početak rada monetarne unije. Tako su npr. pa i neke izvan ERM. Nastanak. kao složena valuta je sadržavao određene iznose valuta svih država članica. pa ovo ne sprečava nestabilnost evropskog valutnog tržišta. Journal of Policy Modeling. Norveška i Finska) ali su imale određenu vezu sa ERM. U njemu su valute konstituenti evropske novčane jedinice ECU (European Currency Unit). The European Monetaru System. Zemlje koje nisu bile članovi ERM. god. sloboda kretanja međunarodnog kapitala i dominacija Njemačke često uticale na krize sistema. An Evaluation. predlaže da se do 1980. turbulencije evropskih tržišta stranih valuta iz 1992. oživljavaju ideje o evropskoj zoni monetarne stabilnosti.5.

Treba istaći da valutne deformacije mogu prouzrokovati konkurentske defekte. Veliku Britaniju 1990. Većina odstupanja je kratkoročna.25%. informacije o budućim ekonomskim kretanjima i događajima u uslovima nestabilnih kurseva su se koristile za špekulativne dobitke. pa su zajedničke kreditne linije centralnih banaka intervenisale uvijek. one su se mogle poravnavati poslije konsultacija zemalja sa EMS. Ako se valutni problemi ne saniraju. Centralne stope nisu fiksirane u okviru EMS. Izračunavanjem indikatora (maksimalnog) razilaženja u EMS. koja su se u tom trenutku mogla primjeniti u evropskoj praksi. 263 ERM proširen za Španiju 1989. Ministri finansija u 1992. To je tražilo potrebu i za minornim intervencijama. F. su za skoro sve članice odobrili fluktuacije do +/-15%. prije nego što valuta postigne limit nasuprot bilo kojoj drugoj valuti iz ERM. Valuta koja ne održava svoju centralnu stopu prelazi prag razilaženja. valute i.25%.. Ono pokazuje maksimalni procenat unutar kog tržišna ECU stopa može da se kreće. and Giovannini. 265 Za ove namjene su korišćeni instrumenti VSTF-Very Short Term Financing 266 Isto. Da bi se evropske valute mogle kretati u granicama dozvoljenih limita. A: Limiting Exchange Rate Flexibility: The European Monetary Sistem. On održava bilateralne stope razmjene u limitima utvrđenih promjena. ovakve operacije dešavaju? Ako se valuta udalji od centralne stope. sprječavanja upotrebe devalvacija od strane država članica. bila je Italija. gde wi izražava snagu razilaženja. posebno za bilateralne limite. pa su se često koristili kratkoročni instrumenti. mjereći maksimalni rast i pad prema najjačim i najslabijim valutama. članicama stoje na raspolaganju krediti EMCF. Izračunavanja razilaženja. tokom 1990. i ona prihvatila stopu od +/-2. Artis. kada bi se narušile utvrđene proporcije. Bilo je i izuzetaka. Pošto su postojale razlike između zemalja u stepenu inkorporacije u ERM. tako što provode monetarnu intervenciju na valutnom tržištu. Sistem ERM je uspostavljen zbog očuvanja i kontrole stabilnosti valutnih pariteta članica. u nekim slučajevima. 264 Ovim postupkom se bavio Robin Bladen-Hovell. postojale su i razlike u monetarnim politikama među članicama. Nju prati niz drugih mjera u sektoru fiskalne i monetarne politike. Iako je ERM zamišljen da obezbjedi okvir monetarne stabilnosti u Evropi. Primarni cilj ERM je održavanje poravnanja među valutama na minimumu.. 1989. god. 330 str. bili izuzetno visoki. koje bi mogle uticati na narušavanje odnosa u razmjeni i konkurentnosti ili rast špekulativnih transakcija. stope razmjene nisu fiksirane. posebno za kratkoročno 265 finansiranje. ali je kasnije. Kad neka valuta u EMS dođe do praga razilaženja. i pogotovo. tolerisane stopom fluktuacije u cilju stabilizacije intervenišu centralne banke najjačih i najslabijih valuta. poremetiti stope razmjene prema drugim članicama. u prve četiri godine stepen ublažavanja inflacije preko nominalnih poravnanja u zemljama sistema ERM je prešao 100%. kao +/-15 (1-wi). a poravnanja centralnih pariteta su bila dozvoljena. Kreditne linije su bile neograničene i djelovale po automatizmu. U slučaju nedostatka kontrole. O limitima ERM vidjeti u: Giavatzzi. Granice tolerancije su se kretale u rasponu od +/-2. to stvara dugoročne negativne posljedice na alokaciju resursa i odvijanje trgovine. MIT Press. U početnim fazama funkcionisanja EMS zabilježeni su brojni slučajevi poravnanja centralnih stopa. Neke zemlje nisu dobile pravo primjene širih stopa (zbog nemogućnosti 263 primjene tranzicionog dogovora o proširenju limita stopa promjena). Netržišna ponašanja i druge negativne konsekvence su dovele do špekulantvnih ponašanja. devalvacije bi u evropskim privredama poprimile takmičarski duh. koje obično rezultiraju poravnanjem vlastite valute i snažnoj afirmaciji simetrije između valuta zemalja članica. 125 262 . i zašto se. Praktična primjena EMS. i Portugal 1992. Njoj je u početku bilo dozvoljeno da koristi stopu promjena do +/-6%. Nema sumnje. Cambridge. Ipak. Svaka bilateralna stopa može inicirati intervenciju. Mehanizam razmene stranih valuta je okosnica EMS i bilateralnih odnosa valuta razmjene članica Zajednice (kreiranjem centralne stope i stope dopuštene promjene). može se doći do simetrije u adaptaciji sistema. koji su. da su kreatori monetarne politike koristili najznačajnija teorijska iskustva. Jer. kad bi neka valuta dostigla bilateralne limite. Za direktne intervencije. Kako. centralne monetarne vlasti zemlje domicijelne valute moraju izvršiti korekcije kursa valute. Indikator razilaženja je baziran na pragu razilaženja od 75% maksimalnog 264 Maksimalno razilaženje izračunava se u procentima. ali je taj 266 pad više nego prepolovljen.Mehanizam razmjene stranih valuta ERM. centralne banke su imale obavezu da 262 intervenišu na tržištu stranih valuta. Prva od zemalja koje su koristile izuzeće. god. Kada je riječ o inflaciji.

Pritisak na ERM raste i u 271 1993. obilježava valutna kriza praćene dužim nestabilnim periodima. U periodu od 1979. Westaway. Vremenom. Zemlje sa valutama koje su apresirale. Sve je dodatno ohrabrila odluka Velike Britanije da sa ERM kreira antiinflacionu strategiju. do 1987. Krize ERM septembra 1992. ali su njihovim akterima dali određenu konkurentsku prednost. 272 U zemljama sa većom depresijacijom valute usporavanje rasta prati rast nominalnih kamatnih stopa i inflacije. n. Valutne nestabilnosti 1992.. uočava se zadovoljavajuća stabilnost valutnih kurseva. S.. Tobin i Wyplosz (1995) predlažu da svi koji se zalažu za otvoreno tržište stranih valuta kreiraju beskamatne depozite u svojim centralnim bankama. posebno kada se nepostojanost mogla predvidjeti.. Članstvo funte u ERM se privremeno suspenduje. god. god. Choice of Entry Rate into the ERM. Novi limiti fluktuacija se proširuju na +/-15%. uglavnom. god.K. 269 Lira 12. 273 Poznati ekonomisti Eichengreen. iako su mnogi analitičari 267 smatrali da je on izuzetno visok. i to tehničkog karaktera. Samo je holandski gulden sačuvao svoju vrijednost. god. danska kruna. pezeta 8%. U tom periodu dogodilo se samo jedno značajno poravnanje. god. R. Taj period se koristi za integraciju sistema sa funtom sterlingom. Bundesbanka je sanirala inicijalni inflacioni pritisak u Njemačkoj politikom viših kamatnih stopa. doveli su do opšte nestabilnosti u svim evropskim zemljama. and Barrell. 126 267 . osim Holandije koja zadržava ranije limite fluktuacija guldena prema njemačkoj marki od +/-2. Generator krize tržišta razmjene je bila i politička situacija u vezi referenduma koji je trebao potvrditi dogovor 268 iz Mastrihta. EMS je stalno redukovao nepostojane stope razmjena.. najavljivale ekonomske šokove i krize. 1-22. Francuski franak i njemačka marka su neznatno promijenile vrijednosti. P.25% do 0. Septembarska kriza nije kraj pritiska među članicama ERM. dovelo do proširenja granica intervencije na +/-15 %. Njemačka marka poslije ujedinjenja Istočne i Zapadne Njemačke nije realno procjenjivana. S. god. i jula-augusta 1993.5%. i sistem Bretton Woodsa i koncept monetarne zmije su nastojali spriječiti bilo kakve promjene (fluktuacije) pariteta koje su. naftni šokovi sedamdesetih i osamdesetih godina dvadesetog vijeka. Ponovo se aktueliziraju potrebe za 273 uvođenjem kontrole kapitala. usporavaju rast uz pad inflacionog pritiska. Italija ima visok javni dug i deficit budžeta. 1991. Zato su se kolebanja valutnih tržišta i poravnanja preko ERM dešavala sa pojavom i minimalnih tržišnih špekulacija. a do kraja godine vrijednost funte pada oko 15% i lire oko 16%. Uz slobodu kretanja kapitala u sistemu ERM. kada je Italija prihvatila strožiji režim. Konačno.5%. pa je i ona suspendovana. što je već 1993. god. eskudo 6. Pezeta i portugalski eskudo devalviraju u novembru 6%. napuštanja sistema od strane funte i lire. su vezane za stanje tržišta razmjene stranih valuta i finansijskog kapitala. Posljedično jača njemačka marka koja vrši pritisak na funtu i liru. Deformacije i Wren-Lewis. Irska funta devalvira 10%. jer su se samo potpunim monetarnim integracijama mogli riješiti postojeći ekonomski problemi. septembra devalvira za 7%. Soteri. Visoke stope rasta šezdesetih. španskom pezetom i portugalskim eskudom. su imalo snažno dejstvo na ekonomiju zajedničkog evropskog tržišta. a uzroci još uvijek nisu bili determinisani. ove kamatne stope su bile prenešene na ostale članice i teret inflacionog pritiska je opao u većini zemalja ERM. posebno poslije pozitivnog referendumskog rezultata. god. p.o. Evaluating the U. i drugih razloga. kraj 1992. sprečavajući tendencije monetarnih deformacija i valutne iskrivljenosti. iniciraju brže rješavanje monetarnih problema i stvaranje pretpostavki za MU. Ugrožene su pezeta i funta uprkos rastu kamatnih stopa. 59. finansijske krize evropskih tržišta stranih valuta tokom 1992. Posljedično.Iz tih. Prilagođavanja stope razmjene su uzimala u obzir tržišne stope i bez špekulacija u procesu razmjene. pezeta i eskudo padaju na kritičnu tačku prema njemačkoj marki. 272 Kriza valuta je usporila rast u 1995. respektujući centralni paritet. 270 U ovom slučaju se problemi anuliraju sinergičkom operacijom francuske i njemačke centralne banke.. U zemljama gdje je valuta depresirala. poravnanja su bila rijeđa. Manchester School. Reforma EMS je bila nužna. Do 1992. i 1993. i 1993. god. Efekti ovih transakcija nisu bili veliki. Ministri finansija i centralnih banaka su u augustu odlučili da promijene strukturu ERM. Supplement. 271 Od maja do jula francuski i belgijski franak. Koji su uzroci monetarne krize? Kakve je posljedice imala na razvoj monetarnog sistema Zajednice? Kriza u ERM. Valutne špekulacije su kulminirale u septembru pa dolazi do velike valutne intervencije u cilju 269 270 pada lire ispod nivoa koji je utvrdio ERM. usporavanje rasta je prati rast nominalne kamatne stope i inflacije. Problemi EMS su kumulirali. pritisak trpi i francuski franak. dok je u Britaniji recesija praćena percepcijom da funta može svakog časa devalvirati. Poslije lire i funte. Više kamatne stope ne ojačavaju liru.5%. No. 268 Danska odbija dogovor početkom juna. za oko 0. god. vršena su poravnanja valuta u sistemu razmjene. što je stvaralo velike probleme.

došla u poziciju da joj se moraju prilagođavati druge članice Zajednice. što je vidljivo iz grafikona 9.iskrivljenost nisu bile potpune. što su neki političko-stručni krugovi koristili za marginalizaciju EMS. Zato su članice bez većih protivljenja i prihvatale njemačko vođstvo u ERM. da li je ERM "de facto" monetarno područje interesa njemačke marke? Pitanje se postavljalo i u drugim zemljama nečlanicama. Ali.13. prihvatanje da se inflacija smanjuje mehanizmom ERM utiče da se velike transakcije prilagođavaju interesima proširene zone njemačke marke. što je neminovno dovodilo do valutnih disproporcija. održavala "u životu" ostale evropske valute. preko akcija snagu davala i Bundesbanka). postala paralelna valuta i u zemljama tzv. Sistem prelijevanja je mnoge efekte učinio apsurdnim. to je bila cijena koji je Njemačka željela platiti radi rasta uticaja u Zajednici. već naprotiv. Dakle. Međutim. nego paritet prema ECU. News release. To je značilo da se njemačka monetarna politika indukuje u cijelu 274 evropsku ekonomiju. Euroindicators. Ukoliko se promjene monetarnih agregata kompariraju sa inflacijom. To je proizvodilo nove anomalije u vidu većeg respektovanja bilateralnih ograničenja u odnosu na valutne probleme u ERM. već je bila i konkurentnija od ostalih. Slično je i sa holandskim guldenom. ali je moć ove valute manja zbog limitiranosti holandske privrede. da je upravo jedan od važnih instrumenata monetarne politike i kreiranje monetarnih agregata. ali i koristi koje će se valorizovati tek u budućnosti. To utiče na njihove dugoročne varijacije. uz negativne efekte na njemčku privredu. ali i nekim tadašnjim evropskim zemljama socijalističkog uređenja. koja je uz sve. 274 Marka je. god. Kako je marka došla do te pozicije? Prije svega. članice ERM su imale veliku korist od njemačke ekonomije jer su monetarne transakcije redukovale inflaciju zahvaljujući snazi njemačke marke. i 1993. monetarna politika s početka posljednje decenije prošlog vijeka je pod snažnim uticajem najjačih evropskih valuta. No. a njemačka marka nominalno sidro. Bundesbanka je čestim kupovanjem ili prodajom duga koji je imao kamatu. Očigledno je. što se nije moglo ostvariti bez naprezanja i troškova (koji su ipak donosili dugoročne koristi) ne samo u ekonomskoj sferi. ERM je bio asimetričan. ipak je izdvojilo njemačku marku kao uporišnu tačku sistema. Grafikon 9. što govori o uspjehu monetarnih vlasti u očuvanju cijenovne stabilnosti. 50/2009. Ovo je omogućeno tako što je Njemačka imala. Nestabilnost evropskog valutnog tržišta tokom 1992. ovo nije bio problem. Istočne evrope. pored većine članica Zajednice. god. Tako su se npr. Evropsku monetarnu politiku prati fleksibilno kreiranje monetarnih agregata. ona je imala neophodnu snagu za intervencije prema američkom dolaru (kojem je inače. S druge strane.13. šansa za afirmaciju Bundesbanke koja je imala snagu za očuvanje jake njemačke marke. 127 . Dalje. koja je imala znatno višu stopu inflacije.: Kretanja monetarnih agregata Izvor: Izvor: EUROSTAT. Slabije evropske valute nisu mogle podnijeti valutne intervencije ovog nivoa. koja je bila najjača antiinflaciona centrifugalna sila. stroga budžetska i monetarna disciplina njemačke centralne banke (i njemačka marka je postala stabilnija) mogli preliti i djelimično "istopiti" u drugoj zemlji. S druge strane. Sve ovo vodi tome da je za članice ERM važniji odnos vlastitih valuta prema njemačkoj valuti. Uvijek se postavljalo pitanje. Uloga Njemačke u ERM. april 2009. može se primjetiti da je inflacija stabilnija. ne samo najveći GDP tadašnje evropske integracije.

Venecija. Srebrenjaci se koriste do kraja srednjeg vijeka i služe kao matrica za engleski peni (pojavio se kasnije). Poprečno postavljene linije simbolizuju stabilnost evra. dužničko-poverilački odnosi se vrtoglavo povećavaju. gradovi izgrađuju a luke prevoze sve više tereta. Jedan evro ima 100 centi. Ekonomska i politička moć Unije sve više raste. Treba naglasiti. Tokom 1869. No. italijanski bankari počinju sa korišćenjem vučenih mjenica. dominaniraju na ekonomskoj i geopolitičkoj sceni. evru veće tečkoće stvara svjetska recesija. što je tadašnji Rim do perfekcije rješavao mnoga pravna pitanja. Banknote se emituju u apoenima od 5. Mnogo kasnije. Evropski novac kroz istoriju. Pipin Mali. vidljivo je da je novac. mora se dati odgovor na pitanje. da je sama ideja zajedničke evropske monete veoma stara a modaliteti implementacije uvijek prilagođeni nekoj od istorijskih etapa i stepenu razvoja proizvodnih snaga. Imperator August u cilju proširenja ekonomskog i političkog uticaja na prostor carstva. Evro se obiljležava sa grčkim slovom € (epsilon) i simbolizuje prvo slovo riječi Evropa. uvijek imao internacionalnu dimenziju. onda zbog činjenice da je SAD uz Uniju još uvijek najznačajnije svetsko tržište. Ideja evropske valute nije nova. rimski period su obilježila raznovrsna i veoma plodna ekonomska rješenja. u srednjem vijeku se skoro u svim dijelovima današnje Evrope kovao srebrni. zajedničko tržište i evro kao njegova najača poluga. a evro postaje značajna moneta u svjetskim razmjerama. 20. Razvoj ekonomije i snažna politička aktivnost u širem regionu. Italije i Švicarske. Uglavnom. To je iziskuje nove ideje u plaćanju između ekonomskih aktera koje nisu vezane za opticaje ogromnih količina zlatnika ili srebrenjaka. Inače. Godine 1867. Još od početka razvoja civilizovanog društva Evropa ima potrebu za kompatibilnim mjerilima cijena u procesu razmjene dobara. Ovu proceduru podrazumijeva svaki novi ulazak u Evrozonu. najjače finansijsko tržište i najveći trgovinski partner EU. Evro Evro je zvanična valuta jednog od najjačih ekonomskih blokova na svijetu. posle skoro tri vijeka. a 1873. Prelaskom na evro sve stvorene obaveze i primjenjivani instrumenti prema ECU su preuzeti. 10. Bugarska i Rumunija. između Francuske. otac poznatijeg Karla Velikog uvodi srebrni kovani novac (denije) na područje današnje Francuske. reformiše tadašnji oblik "rimskog monetarnog sistema" uvodeći kovani novac od srebra i zlata. treba naglasiti da je zajednička evropska valuta evro ojačala i prevazišla procjene prilikom njenog nastajanja. Dakle. a posebno ugovore. god.6. Belgije. ako ni zbog čega. ne samo u monetarnoj sferi. da se organizovani sistem plaćanja mogao uspostaviti i zbog toga. uslijed intenzivne trgovine preko mediteranskih luka traži odgovarajuće sredstvo razmjene univerzalno za širi ekonomski prostor. Kasnije. Ekspanzija ekonomskih odnosa. 275 Novčani savez iz 1865. Zbog tih zahtjeva. 128 . Isto tako. ekonomija sazrijeva kao nauka a monetarna sfera postaje sklona usponima i padovima. 50 centi. nego američki dolar. kako se na najstarijem kontinentu pojavila najmlađa novčana jedinica? Da li je evro prva zajednička valuta na tlu Evrope? Odgovore na ova pitanja daje kratki istorijski pregled iz kojeg je očigledno. I ostali tadašnji evropski subregioni formiraju monetarne zajednice prilagođene tadašnjim uslovima (npr. Firenca ostali napredni gradovi toga vremena kovali su vlastiti zlatni novac. U naletu. su vođeni pregovori o ulasku Austrije. Srbija. U devetnaestom vijeku dolazi do formirajnja prvih monetarnih asocijacija (npr. 200 i 500 eura. Latinska monetarna unija) 275 koje koriste zlatni i srebrni novac kao zakonsko sredstvo plaćanja. Prema ISO standadima (4217) "EUR" je skraćenica a "evro" je njen pun naziv. Skandinavska monetarna unija). U desetom vijeku i tadašnja ujedinjena Engleska uvodi jedinstvenu monetu. koje su u ekonomskom smislu predstavljale stratešku inovaciju toga vremena. koji su "de facto" činili suštinu problema razmjene i odnosa u monetarnoj sferi toga doba. 5. Trinaesti vijek je poznat po tome što gradovi-države u Italiji monopolišu trgovinu i promet zlatom u širem regionu Mediteranskog mora i Sjevernoj Africi. Početak dvadesetog vijeka je vrijeme kada tržišne zakonitosti dolaze do punog zamaha. za razliku od ostalih nacionalnih interesa. snaga američke privrede i njihove nacionalne valute se još uvijek ne može relativizovati. Evropska valuta se obilježava na dva načina. Sistem je dugo funkcionisao i zadovoljio tadašnje porebe za razmjenom na široj teritoriji carstva. veći u drugim privrednim oblastima. 100. ka zauzimanju dominantnog mesta među svjetskim valutama. Španija. Uniji pristupa Grčka. U opticaju se nalaze kovanice od 1 i 2 evra i manje kovanice od 1. 50. 20. a često i zlatni novac. Dioklecijan provodi monetarne reforme i uspostavlja jedinstven rimski novac utemeljen na obliku primitivnog zlatnog standarda.9. ali ova država nije pristupila Uniji. 2. Ali. Tim povodom su kovani zlatni novci (franci i guldeni). u osmom vijeku. članice EMU su zamijenile nacionalne valute za evro izvršivši operacije izravnavanju valuta. god. Ipak. 10. Trgovina u ovom dijelu Evrope postaje dinamičnija.

Monetarna zmija ne fukcioniše kvalitetno u prvih nekoliko godina pa ovaj koncept ne može sprječiti nestabilnost evropskih valutnih tržišta. god. Da bi se došlo do te pozicije Evropa je morala podnijeti mnoge žrtve. on nije realizovan zbog problema izazvanih naftnim šokovima i "padom" Bretton-Woodsa. Nizozemska. U cilju stabilizacije međuvalutarne razmjene Savjet ministara 1978. Vernerovog komiteta. bavi se ozbiljno ovim problemima. predlaže stvaranje monetarne unije u Zajednici. Evropska komisija inicira ideju 277 stvaranja MU koja je generisana potrebama koordinacije ekonomske i monetarne politike. još uvijek izraženu dominaciju dolara. 1969.25%. Nedostaci s kojima se susreće evro u odnosu na. Jer. ECU je "de facto" mjerna jedinica ERM u iskazivanju centralnog kursa i obračunska jedinica transakcija u Zajednici. Sistem obuhvata valute konstituente evropske novčane jedinice ECU (European Currency Unit). dok pezeta. u EZ se pokušava limitirati dozvoljeno valutno odstupanje od +/. Evro racionalizuje monetarni sistem. Iste godine Haški samit donosi plan po kojem bi se do kraja 70-ih uspostavila EMU. Poslije pada sistema iz Bretton Woodsa.). koje su isto bile učesnici koncepta poznatog kao monetarna zmija (Snake). Velike Britanije. a kod mnogih sazrijeva svijest o potrebi ubrzanja monetarnih integracija.2. Na mikroekonomskom planu najvažnije direktne koristi od uvođenja evra su značajno 276 277 278 Njemački političar. ali je sasvim sigurno da evro počinje ubirati "internacionalne" plodove. a kasnije i irska funta devalviraju. osniva se EMS. Sa zajedničkom valutnom politikom se lakše održava cjenovna stabilnost. Delorov komitet aktuelizira pitanja monetarnih integracija. Konkretne prijedloge je još 276 1929.Dvadeseti vijek obilježavaju ideje o zajedničkoj evropskoj valuti moderne epohe. Problemi utiču na udaljavanje od EMU. čak i glavne valute. Takav status im je donosio velike ekonomske koristi. uključujući i neke izvan ERM. Danske i Irske. god. Norveške. god. god. Makroekonomske prednosti su u tome što EMU. Vernerov plan je bio samo prirodni nastavak otvorenog procesa. god. tako da do 1977. EMS i evro uspješnije provode valutnu politiku smanjujući rizike nestabilnosti u slučaju velikih fluktuacija kurseva članica. Vernerov izveštaj iz 1970. dao Gustav Štreseman. kada se proširuju limiti mehanizma deviznog kursa na 15% mogućeg odstupanja. vlastiti ekonomski problemi se dijelom mogu preliti na druge ekonomije širom svijeta. Unija kontinuirano održava ravnotežu svojih makroekonomskih bilansa. Belgija i Luksemburg. tokom 1995. Dolazi do valutne i makroekonomske nestabilnosti i stalnih valutnih špekulacija. Ovo stanje traje do druge polovine 1993. ali i agregatno. To olakšava održavanje makroekonomske stabilnosti u željenim granicama i dostizanje ciljanih stopa rasta. No. Danas je evropsko tržište snažno i stabilno u svjetskim razmjerama. na nivou preduzeća. Kao što je već rečeno. god. Tokom 1970. god. posebno na ekonomskom planu. To je složena valuta koja sadrži određene iznose valuta članica. U Mastrihtu potpisuje Ugovor o EU (TEU). Velika Britanija i Irska ubrzo po pristupanju napuštaju ovaj sistem. Četrdeset godina kasnije. tokom 1979. donosi akt o primjeni efekasnijeg postupka uspostavljanjem EMS. funta sterlinga i lira fluktuiraju u odnosu na druge evropske valute. početkom 1972. god. ponovo oživljavaju ideje o stvaranju evropske zone monetarne stabilnosti. god. Ipak Ugovor prate problemi neratifikacije Danske. na jedinstvenom ekonomskom prostoru. Situacija je još daleko od idealne. Vijeće ministara u Madridu donosi odluku o stvaranju MU do početka 1999. U cilju stvaranja zone evropske monetarne stabilnosti. Očekujući pristupanje u EZ. mikroekonomske i globalne). god. uslugama i kapitalom. investitorima. Kao posljedica. god. Na svjetskoj ekonomskoj sceni se desilo mnogo događaja sve dok nije osnovan EMS (1979. i 1993. u sistemu ostaju Njemačka. ni funta sterlinga nekad. ni dolar u novijoj istoriji. Ovi. posebno kohezionih politika. Kao zajednička valuta evro pruža direktne i indirektne koristi evropskoj i svjetskoj privredi (makroekonomske. firmama i ekonomiji Unije u cjelini. tijesna francuska referendumska većina i tradicionalno britansko odgađanje. koji počinje sa radom već iduće godine. i globalni ekonomski problemi slamaju mehanizam deviznog kursa ERM u EMS u 1992. Jedinstvenom monetarnom politikom i valutom se mnogo lakše prevazilaze krize i šokovi. 278 god. 129 . Danas se može konstatovati da je evro ispunio većinu uslova za status svjetske rezervne. su naslijeđeni i najčešće su vezani za strukturne probleme. Koristi od uvođenja evra. traže se efikasnija rješenja u valutnoj stabilnosti. u kome se do 1980. tri faze ovoga plana su predložene od strane tzv. Tokom 1970. Krajem 1992. nisu bez razloga bili važeće svjetske valute. utiče na smanjenje kamatnih stopa i donosi značajne beneficije finansijskim institucijama. te od Komisije promovisan i preporučen evro za jedinstvenu evropsku monetu. god. Preko monetarnog jedinstva se efikasno i bezbolno provode strukturne reforme i realizuju ciljevi zajedničkih. eskudo. god. ali i u vremenu recesija. Otvoreno je za trgovinu robama. Danska. I onda kada je ekonomija u uzletu.

Tako se monetarnom politikom EMU svjesno održava cjenovna i valutna stabilnost. postoje i druge makroekonomske i mikroekonomske pogodnosti koje je sa sobom donijela zajednička evropska valuta. Novi Sad. evro utiče na širenje i rast finansijskog tržišta. To je osnov Modiljani-Milerove teoreme. sa aspekta zemalja koje dio svojih nacionalnih rezervi žele držati u nekoj drugoj valuti. i dalje mijenja odnose konkurencije u okruženju i na svjetskom nivou. zasnovana na hipotezi o direktnom uticaju na bogatstvo domaćinstva. Ekonomija Monetrane unije. Uzmimo samo primjer odnosa evra i dolara. kompanije sa značajnijom ulogom u 279 trgovini Unije mogu koristiti mnoge pogodnosti evra. 280 279 130 . upravo je monetarna politika Unije zasnovana na jednakom uvažavanju. Grafikon 9. Koristeći prednosti evra. Zato nema razlike između štednje firmi i štednje domaćinstava. danas cijene ovog proizvoda povoljnije kad se plaćanja u evrima. što je siguran znak da finansijsko tržište postaje dinamičnije. Na globalnom planu. evro je promijenio. a finansijske koristi se mere desetinama milijardi evra). Vlasnici akcija su rezidualni povjerioci. nema razlike između ulaganja sopstvene imovine ili zaduživanja. kada je nafta bila jeftinija za kupovine u njemačkim markama. koja se u pravilu plaća dolarima. A. i povjerilaca. koja se opet plasira u firme. Euroindicators.: Odnos dolara i evra Izvor: Izvor: EUROSTAT. slično kao i kod naftnih šokova sedamdesetih i osamdesetih godina prošlog vjeka. Pored konkurentosti evro "tjera" na integracije aktere evropskog tržišta i zbog toga što povoljno utiče na materijalnu proizvodnju visoke dodate vrijednosti.). god. 50/2009. Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića. Iz navedenog se zaključuje da je finansijsko tržište EU pod evrom mnogo ozbiljnije i dinamičnije nego rascjepkana finansijska tržišta prije njegovog uvođenja. Kratkoročno. Oni imaju pravo na sve što preostane poslije izmirenja troškova akcionarskog društva. ili prioritet u slučaju stečaja. Izolujući sve druge ekonomske elemente nameće se trivijalan zaključak da evropske kompanije kupuju jeftiniju naftu zbog snažnije evropske valute (grafikoni 9. Prema njoj. Pored ovih. Iz predhodnog grafikona je očigledna superiornost evra u odnosu na dolar. evro sve više postaje optimalan izbor. Na primjeru evropske štednje i investicija može se objasniti i Modiljani-Milerova teorema. Prema Paul De Grauwe. u EU se sve intenzivnije odvijaju spajanja i pripajanja (merdžeri i akvizicije) preduzeća. Čak i danas.14.smanjenje direktnih troškova finansijskih transakcija (broj transakcija se mjeri desetinama i stotinama miliona. kada svjetska ekonomija preživljava krizne trenutke. i dužnika. i ostvaruju ciljevi na planu izvoza i očuvanja stabilnosti primarnog tekućeg računa. april 2009. Ali. i konsekvence tog odnosa na aktuelnu krizu izazvanu visokim troškovima energije. Dakle. News release. god. U idealnim uslovima. pa se na njemu 280 multipliciraju finansijske i statusne transakcije. komercijalnih i rizičnih obveznica i HoV fizičke imovine itd. investitori kontinuirano očekuju stalni rast evropskog tržišta "prebukiranog" suficitima privatnog i javnog kapitala. Zbog toga su. pozicija i ugled evra rastu.14. 2004. ukrupnjava kapital i stvara uslove za veću konkurentnost finansijskih tržišta. evro mnogo više od drugih valuta amortizuje negativne konsekvence na evropskom ekonomskom prostoru. Kao što je rečeno. firme i jesu u vlasništvu domaćinstava (preko akcija ili bankarskih zaduživanja). Uz ostale prednosti. Na prvi pogled bi se moglo zaključiti da visok paritet evra prema dolaru i stabilnost u dugom roku koju forsira ECB dovode do teškoća u izvozu roba sa zajedničkog evropskog tržišta (što nije slučaj).

već i globalno. ali i ostale prednosti uvođenja zajedničke valute na najrazvijenijem ekonomskom prostoru na svijetu utiču povoljno na ekonomije evropskih zemalja. Evro i dolar: partneri ili rivali? Odnos evra i dolara je specifičan. U tom kontekstu. jer je centralno bankarstvo više koordiniralo sa drugim nacionalnim institucijama nego ranije. 131 281 . mjesta u monetarnim institucijama i sporednim djelatnostima. Ovo je normalan efekat bijega u rezervne svjetske valute. U području evra se očekuju aktivnosti koje će obezbjediti minimalni rast u 2009. Uglavnom. Članice su izgubile prava upravljanja monetarnom sferom. bez obzira na krizu svjetske ekonomije ostvaruje dva zacrtana cilja: spoljnu konkurentnost i afirmaciju evra kao vodeće svetske valute. monetarna politika Unije će se i u vrijeme krize temeljiti na proklamovanim principima visoke monetarne discipline i autonomije monetarnih vlasti. U zoni evra i dalje se očekuje nepopustljiva finansijska politika. ne samo u Evropi. god. Međutim. jen i evro u odnosu na ostale svjetske valute. već mnogim 281 Integracija i standardizacija monetarnog sektora dovela je do gubitaka radnih promjenama u članicama. Ovdje je karakteristično navesti napore ECB. 9. Evro je postao alibi za loše nacionalne poteze. On je tako izbalansiran da u određenoj situaciji pruža najbolji rezultat za svakog trgovinskog partnera. potrošene su milijarde maraka. ne treba razdvajati monetarne i finansijske mjere. ali i centralnih banaka najvećih članica. upravo zahvaljujući zajedničkoj valutu i potencijalu velikog tržišta EU27 spriječena recesija razornih razmjera. SAD i EU. Ove valute su ojačale i u realnom i efektivnom smislu. što je omogućilo da se centralne banke brzo okrenu ka smanjivanju kamatnih stopa. pa ponekad ima i političkih nesuglasica sa članicama kod kojih evro služi kao "moneta za potkusurivanje" domaćih političara. najveće centralne banke su relaksirale politiku kamatnih stopa i ograničile direktne udare na ekonomije najrazvijenijih zemalja i ublažile štetno povratno dejstvo na na realni i finansijski sektor. jer postoje zemlje u zoni evra koje nemaju fiskalne resurse za ove namjene. Samo za troškove štampanja i kovanja evra. god. dometi ovih mjera su ograničeni.7. Evroptimisti smatraju da je. Tek u 2010. Promjena situacije dovodi i do toga. To je dovelo i do neracionalnih ponašanja i fiskalnih probijanja od strane nekih vlada. integracija finansijskog tržišta i transparentna politika cijena. god. Međutim. učinak krize je odmah prepoznat. Najveći nedostatak evra su ogromni troškovi uvođenja. do 2008. god. što 282 može usporiti rast tražnje i brži oporavak. ne interveniše u korist dolara da bi ga kupila evrima. Ove. dok se ukupni troškovi zamjene ne mogu u cjelosti izračunati. ▪ Nedostaci uvođenja evra. Ono što je bilo važno. Striktna monetarna politika ECB rezultira jačanjem evropske valute. Evro utiče na povoljniju makroekonomsku i društveno-političku situaciju. god. uloga svjetske valute i prednosti koje ova pozicija donosi. Nije riječ samo o tim troškovima. I britanska valuta bilježi najviše nivoe od 1992. da ECB i onda kada je u mogućnosti. One su se usmjerile na podršku likvidnosti obveznicama suočenim sa nedostatkom finansiranja i naglim padom tržišta hartija. Uglavnom.Može se zaključiti da u ovom trenutku nema optimalnijeg makroekonomskog izbora i da EU. Od 1999. eliminisanje potencijalnih rizika izazvanih valutnim nestabilnostima i neželjenim razlikama u kursevima nacionalnih valuta. jačanje cjenovne stabilnosti i dr. kontroli cijena nafte i kretanju cijena. neke članice nalaze rezerve u fiskalnim sferama i stimulišu određene segmente tražnje. Jačanje jena je posebno izraženo u 2009. Zajednička evropska valuta je podnijela veliki teret aktuelne finansijske krize. Slično je i sa funtom. prateći uglavnom kretanje evra. Važno je napomenuti da se svjetske finansijske rezerve sve više transferišu u evro. U prevladavanju posljedica aktuelne krize ključnu ulogu imaju centralne banke. treba očekivati skromniji oporavak. 282 Treba naglasiti da je kriza ojačala dolar. Glavne prednosti i nedostatci od uvođenja evra se mogu sistematizovati na slijedeći način: ▪ Prednosti od uvođenja evra su:     redukcija visokih troškova finansijskih transakcija.

to nije sporno. evro i dolar su već sada izjednačeni. Evropljani moraju dalje raditi na ekspanziji i afirmaciji svjetske reputacije evopske monete i monetarnoj politici koja će eliminisati još uvijek prisutne strukturne probleme. održavajući spoljnotrgovinsku konkurentnost. što će ga i definitivno smjestiti u 285 ravnopravan položaj sa američkim dolarom. slab dolar u uslovima svjetske recesije održava izvoznu konkurentnost američke privrede i održava stope privrednog rasta. Prema njima. 285 Već u ovoj fazi odnosa evro-dolar ima mnogo zemalja koje rezerve drže u odnosu 40-40-20. Jer. jednostrana objašnjenja ovog fenomena nisu relevantna.27% GDP ). Komisija kao izvršni organ EU raspolaže zaista minornim budžetom u odnosu na output Unije 283 ili sredstva nacionalnih vlada (oko 2. da uz najveće dobitke u kupovini nafte i uz pogodnosti u kupovinama nekih strateških sirovina. Dakle. Evidentno je da snažan evro u određenoj mjeri usporava izvoz. zahvaljujući centralizaciji državnih finansija i mogućnostima realizacije finansijskih megatransfera. Treba naglasiti da SAD. može se shvatiti sva kompleksnost pristupa monetarnoj i valutnoj politici koju vodi ECB. ali evidentnim koristima koje evropljani ili imaoci evra ostvaruju kao turisti u zoni dolarskog pokrića i drugim evro-dobicima. Objašnjenje je u tome da SAD politkom jeftinog dolara aktivno utiču na svjetske trgovinske odnose i na taj način produžavaju i održavaju svoju geopolitičku dominaciju. Za razliku od američke administracije. Jer. Da bi postigli spoljnu konkurentnost i zadovoljili potrebe tradicionalno fleksibilnog tržišta rada SAD uspijevaju održati neznatno brži rast u odnosu na najveće spoljnotrgovinske partnere. pa čak i dugoročno preusmjerava štednju izvan evropskog ekonomskog prostora. što se automatski povoljno odražava i na rast zaposlenosti. 283 Kada se zna da se gotovo polovina budžeta EU troši na kontroverznu CAP. uzroci kretanja američke valute traže kompleksniju analizu. prije svega veliki evropski izvoznici. I na kraju. lakše "preživljavaju" ekonomske krize i šokove. Dalje. stvara nezadovoljstvo evropskih štediša. Jer. Nema sumnje da se administarcija i FED grčevito bore da što prije stabilizuju makroekonomsku situaciju i time nesvjesno doprinose amortizovanju efekata koje donosi zakonomjernost Filipsove krive. Amerika je. monetarna unija zahtijeva puno političko jedinstvo. Dalje.5% nacionalnih budžeta ili 1. Evropu i Japan. A one se sublimiraju u pravilu da rast i zaposlenost neminovno prati inflacija (vrijedi i obrnuta proporcija). koji je još uvijek vodeća svjetska valuta. a time i privredni rast.dolar. ali još uvijek podnošljive pritiske visokih budžetskih i spoljnogtrgovinskih deficita. posebno u izvoznim granama američke privrede. Najvažniji akteri evropskog ekonomskog prostora moraju mnogo učiniti na integraciji tržišta kapitala i finansijskog tržišta u ovom dijelu svijeta. za razliku od EU. Ipak. a cijene nafte i važnih svjetskih roba i sirovina se izražavaju u američkim dolarima. 132 . tada se može dobiti prava slika o minornosti evropskog u odnosu na američki budžet. Iz ovoga bi se mogao izvući nedvosmislen zaključak da bi. dok drugi autori smatraju da je ovaj scenario dio dobro isplanirane aktivnosti američke administracije. svjetska dominacija SAD je direktno proporcionalna sa dominantnom pozicijom dolara na svjetskim tržištima. u čemu evropski sistem još zaostaje za 284 američkim. i veličina finansijskog tržišta SAD je još uvijek dominantna u odnosu na evropsko. Dakle. amerkanci su suočeni i sa drugim problemima makroekonomskog karaktera. u takvoj situaciji i ECB pod pritiskom jakog evra mora snižavati kamatne stope što podgrijava inflaciju. Jer. vidljivo je. svoju političku ulogu i gradi na snažnoj ekonomiji i jakom dolaru. američka administracija se kontinuirano bori protiv inflatornih pritisaka. Pored politike stabilizacije privrednog rasta. pogrešno je apriorno prihvatiti ili odbaciti bilo koju verziju uzroka deprecijacije dolara. No. Ipak. prednost evropske valute nad dolarom je još uvijek veoma diskutabilna. No. slab američki dolar je prevashodno rezultat politike američke vlade. Suprostavljanja su uglavnom u tumačenju da slabljenje američke valute svjesno jača evropski ekonomski prostor i ulogu EU u svjetskoj ekonomiji. 284 Još uvijek je gotovo polovina svjetskog bogatstva podređena američkom dolaru. evro će veoma brzo elimimisati većinu kontroverzi. Kada se dodaju ciljevi koji su evru postavljeni na planu razvoja svjetske ekonomije. koje se plaćaju američkim dolarima i manje važnim. tj. ostvarivali mnogo veće dobitke u slučaju slabijeg evra prema dolaru. može se primjetiti da u stručnoj javnosti postoji veći broj respektabilnih tumačenja dugogodišnje depresijacije američkog dolara. sigurno je da američka valuta može istrpiti snažne. gubi oko 60% vrijednosti u odnosu na evropsku valutu i spušta se na nezabilježeno nizak nivo u odnosu na jače svjetske valute.

sublimirane u visokom stepenu finansijske discipline. Evropske zemlje u procesu tranzicije imaju različite režime deviznih kurseva (od fiksnog aranžmana currency borda do režima fluktuacija). Ugovor o EU definiše kriterjume članstva u EMU. te utvrđivanjem sankcija za one koji stvaraju štetne i neopravdane deficite. 133 286 . konvergenciju kamatnih stopa. članstvo u EU se uslovljava strogim kriterijumima konvengencije (kopenhagenški kriterijumi) koji važe. i jedan od najtežih zadataka koji stoji pred zemljama u tranziciji (koje žele pristupiti EU). devizni kursevi zemalja i fiskalni kriterijumi. I mnoge zemlje nečlanice Unije koriste evro kao domaću valutu. 287 Za razumevanje kriterijuma konvergencije. evro je značajan i za zemlje u tranziciji. koristiti zaključke sa skupova u Kopenhagenu. Kriterijumi brane temeljne vrijednosti evropskih integracija. ispunjenje kriterijuma konvergencije je primarni. Zbog visoko postavljenih zahtjeva. Formalno. Oni se. većina članica preispituje dotadašnje režime deviznih kurseva. posebno za one koje se nalaze u fazama priključenja EU. Kriterijumima se daje veliki značaj zbog potrebe da se poveća fiskalna i monetarna odgovornost članica. uglavnom svode na potrebu uspostavljanja ulazne i jačanja dugoročne finansijske discipline. ne samo za zemlje koje trebaju pristupiti EMU. Uvođenjem evra. Konačno. Kriterijumi su klasifikovani u četiri poglavlja i to: konvergencija stopa inflacije. pored ostelih. Dablinu i Luksemburgu. već i za stare članice 286 Unije.Evro i tranzicione zemlje. Unija je aktivna u podršci tim 287 zemljama i što bezbolnijom integracijom u EMU. ali i kao mjernu jedinicu u vođenju vlastite valutne politike.

Taj vid finansiranja prihvatili su osnivači Unije.kao opšte pravilo utemeljeno članom 175. univerzalnosti. Ugovorom iz Rima EUROATOM formira dva budžeta i to: administrativni budžet i budžet za troškove istraživanja i investicije. ali ipak. Ekonomska i monetrana integracija Evrope. odnosi između centralnih organa EU i institucija zemalja članica su po mnogo čemu 289 specifični.1. EEZ i EUROATOM se finansiraju doprinosima država osnivača (kao i druge višenacionalne regionalne integracije). specijalizacici. Stojanoviću "Princip pripisivanja nadležnosti podrazumijeva da EU nema Kompetenz-Kompetenz. Za sada je teško procijeniti da li će aktuelna finansijska kriza ili drugi globalni razlozi promijeniti ove okolnosti. što zajedno čini oko tri četvrtine ukupnih izvora prihoda.. Banja Luka. Gordana. Zajedničke nadležnosti su rezidualne prirode. budžet i nije koncipiran na klasičnim budžetskim principima koji se primjenjuju u 288 unitarnim državama. No. Istina. Kada je riječ o načelima budžeta EU. Evropska ekonomska integracija. S. Generalno. Oni se snažno reflektuju na kohezionu i multifunkcionalnu ulogu evropskog budžeta.. Čak i više od toga. što usložnjava postojeće. jer je u početku samo EZUČ finansirana vlastitim sredstvima. zatim načelo transparentnosti itd. god. EZ. Treba podsjetiti da je uobičajeno da rane razvojne faze asocijacija finansiraju osnivači. u zavisnosti od dinamike i intenziteta integracija prelazi na klasične fiskalne instrumente. 2004. Osnove i specifičnosti U komparaciji sa budžetima drugih država ili integracija. Miroslav. nadležnosti koje služe kao podrška nadležnostima članica se obavljaju u: industriji. BUDŽET EVROPSKE UNIJE 10. te načelo ravnoteže. Finanije 1-6/2006. Ipak." (citat adaptiran iz Stojanović. Zajedničko finansiranje je uvijek bila ključna komponenta evropske kohezije. rashodi EZ se uglavnom finansiraju vlastitim prihodima. u kome su regulisana pitanja zaštite životne sredine.. nego su njene nadležnosti izvedene iz nadležnosti članica i. god. posebno u kontekstu ostvarivanja globalnih ambicija EU. Npr. Budžet ne odgovara ni formi koja se implementira u međunarodnim organizacijama. Budžet EU-sopstveni prihodi i opšti budžetski principi. uz dodatak specifičnosti nametnutih oblikom organizovanja Zajednice. posebno sa današnje distance.. Međunarodni ekonomski odnosi. a kasnije se. njeno finansiranje je izazov i predmet stalnih naučnih istraživanja. 2006. već i način prikupljanja i njegovu krajnju upotrebu.) 288 134 . Ugovora o EZ. tačnosti. Od 1985. to su bili skromni prihodi. Već je Pariski ugovor o EZUČ uspostavio administrativni i operativni budžet za nesmetano funkcionisanje ove asocijacije. Ovo znači da se finansiranje Unije zasniva na sredstvima prikupljenim isključivo od njenih članica.. 2005. U početku. Vukmirica Vujo. Ekonomski fakultet Beograd. god. god. ali i uvažavanja principa proporcionalnosti. zaštiti zdravlja itd. Na njih dodatno utiče stalno pristupanje novih članica. prenošenja nadležnosti i subsidijarnosti. 289 Neki autori ove odnose marginalizuju. Jovanović N. CID. Ekonomski fakultet Banja Luka. njegovu unutrašnju strukturu i eksterno djelovanje. već komplikovane odnose. uglavnom ograničene ekskluzivnosti. prikupljenim dažbinama na proizvedene količine uglja. Od nastanka Zajednice. po S. a tzv. ravnoteže. Kako EU nije jedinstvena država. vremenske jednakosti (načelo izrade budžeta EU na godišnjem nivou). EU ima mnogo specifičnosti. specifikacije i jedinstvenosti (jedinstvena valuta i račun). evidentno je da ovaj vid finansiranja ima i slabosti jer nedovoljno pospješuje privredni razvoj. to je jedini izvor sredstava koji nije prikupljan direktno od država osnivača. može se konstatovati da su međudržavne relacije utemeljene na principima pripisivanja. Dakle. Oni se najviše finansiraju porezima na dodatu vrijednost i prihodima po osnovu ostvarenog GDP. Špirić Nikola. važno je naglasiti da se ona kreću u granicama opštih budžetskih načela. Beograd.10. Opšta budžetska načela izvedena iz nacionalnih su načela jedinstva. obrazovanju. riječ je o odvojenim budžetima za finansiranje pojedinih oblasti Zajednice. ne samo u odnosu na osnovno funkcionisanje. Univerzitet u Banjoj Luci. O problematici funkcionisanja EU u kontekstu finansiranja osnovnih funkcija vidjeti u: Čenić Jotanović. ono je postalo najaktuelnija politička i javna tema. Principi su izvedeni iz suštine komunitarnih odnosa i utemeljeni na primarnoj ideji evropskih integracija.. Finansiranje potreba EU je usko vezano za specifičnu državnu strukturu Zajednice i njenu kompleksnu organizaciju..

sloboda.000 radnika. godinu: Izvor: Održivi rast Direktna pomoć i troškovi tržišta Ruralni razvoj EU kao globalni partner Ljudska prava. pa sredstva za stimulisanje rasta i zaposlenosti učestvuju sa čak 44. uočavaju se fundamentalni društveno-ekonomski momenti i tendencije u ovoj razvojnoj fazi EU. Budžet se predlaže jednom godišnje. Pravni osnov ovih procedura je obuhvaćen članom 272. jula tekuće godine. a oko 5% budžeta zadržava za finansiranja 290 administrativnog aparata. Struktura raspodjele budžetskih sredstava EU je prikazana na slijedećoj tabeli: Tabela 10. Budžet EU za 2008.5 13. str.9 1.13 Tako je npr. god. Ugovora iz Rima.eu/ Iz tabele 10. Prema projekciji za 2008. Evropski parlament i Evropski savjet provode redovne procedure usvajanja izveštaja o realizovanom budžetu za prethodnu i usvajaju budžet za nastupajuću godinu.2. Ali. Centar za liberalno-demokratske studije. Struktura budžeta je promenjena. što se u ekonomskom smislu može ocijeniti veoma povoljno. god. Vidi se da je iz budžeta za 2008. To EU pretvara u najkvalitetnije i najpoželjnije mjesto za život. nezadovoljavajuće efikasnosti i povlašćenog položaja.3. Institucije Zajednice. 1. 292 Ovoj dimenziji EU u brojnim radovima i intervjuima najbolje opisuje američki ekonomista Rifkin Džeremi. ali su i one dodatno proširene.4.4. Ipak. Procedura usvajanja budžeta u EU je slična kao i u svim demokratskim zemljama. decembra tekuće godine. Poslije parlamentarnih rasprava i glasanja o amandmanima dolazi do usvajanja 291 pojedinačnih budžetskih stavki. Frankfurter Allgemeine Zeitung. realizujući jedan od fundamentalnih ciljeva.2007. 291 O ovome videti više u: Majkl Burda i Čarls Viploš. koje se kroz komunitarne politike vraćaju članicama.10. budžet EU je povećan 2% u odnosu na prethodnu godinu i iznosi 129. prevod. kako bi se mogao usvojiti do 31. Tako se iz budžeta vrši povrat ostvarenih prihoda od oko 95% prikupljenih sredstava.1 42. 2004. vojne) koje u suverenim državama participiraju u budžetskim sredstvima. bezbjednost i Pravda Ukupni administrativni troškovi Izdaci za Bugarsku i Rumuniju http://europa. 290 135 . za potrebe ruralnog razvoja odlazi zavidnih 13. Makroekonomija.8 6. Ta situacija postoji i u EU. zaposleno je još 1250 radnika. Isto tako. najviše sredstava (oko 44.8% sredstava sa tendencijom da ih Zajednica zadrži i u budućim planovima i programima. Od toga je 22. NIN.4 0. prije svega Komisija. god. god. god.: Struktura raspodjele budžeta za 2008. Iako evroskeptici kritikuju EU zbog brojnosti administracije. 373.2 biliona evra. u 2004. U budžetu EU su najniži troškovi komunitarne administracije. Beograd. Njime sve procedure usvajanja budžeta za narednu godinu počinju već 1. Prijemom novih država.3 7. evropski udžbenik. ipak se može konstatovati da su broj i iznos sredstva za funkcionisanje administracije apsolutno i relativno niski u odnosu na ukupan budžet. projektovan željom da evropski privredni prostor u budućnosti postane tehnološki i održivo najnapredniji u 292 svijetu.2% ukupnog budžeta.000 bilo zaposleno u Komisiji. pripremni poslovi na usvajanju budžeta počinju ranije.. Budžet EU: osnovni pokazatelji Prihodi i rashodi budžeta su instrumenti savladavanja mnogih problema ekonomskog i društvenog razvoja EU. tako da od 1977. oni još nisu dovoljni za ozbiljnije makroekonomske intervencije (izuzev CAP koja koristi najveći dio evropskog budžeta). Beograd. god. O tome vidjeti više u: Rifkin Džeremi. treba imati na umu da se iz budžeta EU ne finansiraju neke druge potrebe (npr. Sredstva za finansiranje administracije i broj zaposlenih odgovaraju administraciji većeg evropskog grada (pri tome ne treba zanemariti da komunitarna administracija još uvijek ne obavlja mnoge državno-administrativne poslove). 57. administracija EU zapošljavala 33. Dakle. jer im je glavna funkcija preraspodjela sredstava kojima se finansiraju zajedničke politike. EU daje veliki značaj stimulisanju održivog rasta i razvoja.2%) usmjereno sektoru održivog razvoja.

5. To potvrđuje agregatna struktura budžeta za 2007. Sloboda.45 -1. a za Bugarsku i Rumuniju oko 0.53 5. što najbolje govori o obimu i strukturi zajedničkih politika u ovoj fazi razvoja Zajednice.2 43 13.: Struktura raspodjele budžeta za 2007.Konačno.eu/budget/ Komparacije budžeta Zajednice za 2007.26 10. god. i 2008. Administracija 6.: Troškovi budžeta EU27 za period 2007-2008.4 6. Opis 1.38 1.5. god. (tabela 10. god. jasno ukazuju na kontinuitet fundamentalnih razvojnih ciljeva EU. bezbjednost i pravdu izdvojeno je oko 1% budžeta.91 -2.6 Budžet 2008 50 324 204 626 53 177 320 053 1 241 449 006 8 112 728 400 7 284 420 235 206 636 292 120 346 758 612 Budžet 2007 43 590 118 012 54 210 425 736 1 270 114 751 7 352 746 732 6 977 764 032 444 646 152 113 845 815 415 Promjene (%) 15. Zaštita i upravljanje prirodnim izvorima 3. do 2007. po osnovnoj strukturnoj podjeli.25 101. slobode. Politka – CAP 736 3 Građanska prava.84 47. sudstvo 4. su prikazani troškovi budžeta EU za period 2007-2008. (u evrima) Br Naziv Budžet 2007 1 2 3 44 862 050 1 Održiv razvoj 319 54 718 545 2 Zajednička poljopriv. god. Tabela 10. i Pravda 1 176 965 652 Budžet 2006 4 35 865 973 075 54 579 470 941 1 162 155 453 Indeks 5(3/4) 125. nju je teško radikalno mijenjati. (u%) Održivi rast EU kao globalni partner Ljudska prava.).7.3 1. slobode. Tabela 10.39 – 53. Kad je jednom dogovorena određena struktura budžeta. Naknada UKUPNI TROŠKOVI EU27 Izvor: http://eur-lex. prikazani su rashodi budžeta EU za period od 2006.6.08 100. od kojih je najvažniji kompleksnost njegovog usvajanja.: Tabela 10.eu/ 54. bezbjednost i Pravda Poljoprivreda i obezbjeđenje kvaliteta Ruralni razvoj i zaštita okoline Drugi troškovi uključujući administraciju Izvor: http://europa.27 % 6 38. god.7.9 7.02 136 . budžetska struktura je prilagođena implementaciji zajedničkih politika koje predstavljaju najjači komunitarni instrumentarij koji se ne mijenja u dužim vremenskim periodima.71 U tabeli 10. Struktura budžeta EU je veoma stabilna u dužem vremenskom periodu. za promociju ljudskih prava. U tabeli 10. Održivi razvoj 2. Donošenje budžeta podliježe složenim procesima usaglašavanja. god.6. zaštita. Drugo.europa. EU kao globalni partner 5. Iz nje se vidi da se najveći rashodi budžeta EU odnose na Zajedničku poljoprivrednu politiku i održivi razvoj. god. sloboda.34 4. Na ovo utiču brojni faktori. bezbjedn.: Rashodi budžeta EU za period 2006-2007.1% budžetskih sredstava.

jednu od fundamentalnih zajedničkih politika. druge troškove godišnje izdvaja oko 7. Riječ je o godinama koje se nalaze u istom srednjoročnom finansijskom okviru (od 2007 do 2013. god. Unija još uvijek nema namjeru da izvrši radikalnu redukciju sredstava podrške u ovoj oblasti. Značajne prihode budžetu EU donose sredstva prikupljena oporezivanjem dodatne vrijednosti. smanjujući tako svoje carinske prihode. Štaviše. već na količinu ili broj komada poljoprivrednog proizvoda prema odrebama Zajedničke poljoprivredne politike. evra i u budžetu participiraju sa visokih 47%. su gotovo ujednačeni jer su sve budžetske stavke u obe godine povećane. god. najstarijoj zajedničkoj politici govori da uprkos stalnim intervencijama od strane WTO. Njih obračunavaju članice.eu/budget/ Iz prethodnih tabela se vidi da je u 2007. ostali rashodi participiraju sa 14%.4 5 6 Evropska unija kao globalni partner Administracija Kompenzacija UKUPNO 7 352 746 732 6 942 264 030 444 646 152 115 497 218 621 8 093 291 458 6 604 078 362 1 073 500 332 107 378 469 621 90. budžeti u 2007.) Rashodi budžeta EU za regionalnu pomoć u 2007. Slična situacija je sa prelevmanima na uvoz poljoprivrednih proizvoda. Rečeno je da se budžetski prihodi EU prikupljaju iz nekoliko izvora i da je budžetska politika EU različita u odnosu na klasične pristupe rješavanja budžetske problematike. Značajna sredstva su usmjerena prema EFRD i drugim kohezionim fondovima. snižavanja carinskih stopa itd. posebno u sektor ruralnog razvoja. najviše budžetskih sredstava (43%) bilo usmjereno na potrebe održivog razvoja. što je u okvirima budžeta prethodne godine.9 mlrd. Obzirom na obavezu smanjivanja carinskih stopa. Ova sredstva su participirala u budžetu Zajednice sa 39%.4% na nacionalne osnovice poreza na dodatu vrijednost (ne smije prelaziti 55% nacionalnog budžeta). budžetska podrška Zajedničkoj poljo-privrednoj politici.42 107. 137 .85 105. kao lider tržišnih privreda vrši postepena prilagođavanja carinskih tarifa naniže.). god. Kao takvi.12 41. oni imaju specifičnu ulogu upravo u tome da usmjere proizvođače na fer raspodjelu u finansiranju proizvodnje i skladištenja. iznose 44. bezbjednosti i pravde.01 0. Poznati su stavovi WTO po pitanju sudbine preferencijalnih trgovinskih sporazuma. I oni su prema svojoj klasifikaciji veoma slični klasičnim carinskim prihodima.5 mlrd. Za CAP je izdvojeno 43 mlrd. evra. Sporazuma iz Dohe i drugih akata. sloboda. U suštini. a Unija. I na kraju. mira i bezbjednosti. Slijedeće. evra. U poslednje vrijeme ovaj budžetski prihod se usmjerava i na oblasti koje se nalaze "oko poljoprivrede. nalaze se pod kontinuiranim nadzorom WTO i trpe stalni pritisak za smanjenje. evra. zaštitu ljudskih prava. i 2008. Prihodi od prelevmana se usmjeravaju za razvoj poljoprivrednog sektora Zajednice i tako zaobilaze oštre zahtijeve WTO." Modernu epohu strukturne politike EU obilježavaju ulaganja u kohezione i strukturne fondove. Ovaj izvor daje više od 60% ukupnih budžetskih sredstava i obaveza je svih članica bez obzira na njihov status u Zajednici (stare ili novoprimljene članice.56 6.europa. obračunom prema jedinstvenoj poreskoj stopi u iznosu 1.9 mlrd. Carinski prihodi se prikupljaju prilikom uvoza roba iz država nečlanica. Sredstva CAP u budžetu Unije iznose oko 55 mlrd.38 100 Izvor http://eur-lex. usmjerena za promociju održivog razvoja. a za programe ruralnog razvoja i zaštitu životne sredine 13. carinski prihodi se smanjuju. Kada je riječ o prelevmanima na šećer i izoglukozu. razvijene ili manje razvijene države i sl. god. Redukcija ovih prihoda je usko vezana za procese širenja i uticaja WTO u svjetlu zaključaka Urugvajske runde. radi se o budžetskim prihodima na uvoz poljoprivrednih proizvoda na zajedničko tržište EU. Prelevmani se ne obračunavaju i ne plaćaju na carinsku osnovu.37 6. god. evra. Prethodni podaci ukazuju da se za administraciju EU i tzv. S druge strane. Uočava se da su skoro identična sredstva u odnosu na 2008. Njihov rast od 25% u odnosu na prethodnu godinu govori o namjeri evrokreatora da snažno podrže regionalnu politiku. Prihodi na procenat od GDP država članica najviše participiraju u budžetu EU. EU je za WTO jedan od ključnih problema u uspostavljanju slobodne trgovine. Prikupljanje budžetskih prihoda. U mnogim slučajevima dolazi do povrata finansijskih sredstava preko konkretnih projekata koji se finansiraju u skladu sa zajedničkim kohezionim i strukturnim politikama.

europa.). 138 . razlikuju po stavkama. posebno u odnosu na prosječno povećanje ukupnih budžetskih prihoda. do 2008. do 2008.9. Francuska.21 Izvor: http://eur-lex. carina i ličnih izvora u nacionalnom dohotku i korekcije budžetskih poremećaja u periodu od 2006. Prihodi od potrošača i novčanih kazni za period 2006-2008. (evrima) Budžet 2008 Udio potrošača Novčane kazne UKUPNO 23 000 000 100 000 000 123 000 000 Budžet 2007 56 000 000 382 000 000 438 000 000 Izvršenje 2006 112 874 960. U cilju rasta budžetskih prihoda. To potvrđuje enormno smanjenje očekivanih prihoda od novčanih kazni. ali najveći kontributori Njemačka. doprinosa i penzionih šema koji. iako apsolutno niski. Sasvim je logično da se intervencije ovih zemalja u bilo kom pogledu. Izuzetak su neki specifični carinski prihodi (član 2. One su tražile da budžetski limiti ostanu nepromijenjeni. nego i dubok komunitarni karakter. Austrija. god.: Prihodi od poreza i doprinosa od 2006. (u evrima) Budžet 2008 Raznovrsni porezi i odbitak Doprinosi za penzione šeme Ostali doprinosi 577 986 149 438 986 057 Budžet 2007 541 546 258 397 908 509 10 877 889 950 332 656 Izvršenje 2006 472 078 428 377 345 631 8 760 699 858 184 758 11 943 418 1 028 915 UKUPNO 624 Izvor: http://eur-lex. Tabela 10.: Prihodi od potrošača i kazni za 2006-2008. bilježe kontinuirani rast od 2006. do 2008.eu/budget/ Prihodi se u peridu od 2006.(1)(d) i članu 6. Uočava se da neki od bilježe veliki pad u odnosu na prethodni period.10.97 916 269 764.24 803 394 803. budžetski prihodi po osnovu poljoprivrednih dadžbina. Ova dva budžetska prihoda se drastično smanjuju. najveći budžetski prihodi EU dolaze iz ličnih izvora u ukupnom nacionalnom dohotku. Holandija i Švedska pružaju otpor toj ideji. god. dok su najrazvijenije zemlje kao Njemačka i Velika Britanija tradicionalni budžetski kontributori. U periodu 2006-2008. Slično je i sa učešćem potrošača. što je navedeno u članu 2. Odricanje članica od dijela poreza na dodatu vrijednost označava i odricanje od dijela vlastite suverenosti.europa. god. S druge strane. Tabela 10. Zato će evrooptimisti i dalje insistirati na povećanju učešća ovog izvora u budžetskim prihodima Zajednice. god.eu/budget/ Slijedeća tabela pokazuje iznose prihoda od poreza.9. Velika Britanija. poreza. On nema samo budžetski. Ostali prihodi se odnose na sredstva novčanih kazni ili vanrednih sredstava koja vode porijeklo od viška sredstava iz prethodnih godina. Vidljivo je da su neto-davaoci budžetskih sredstava uglavnom stare članice i osnivači na čelu sa Njemačkom i Velikom Britanijom. do 2008. Ipak. god. god.(1)(a) odluke 2000/597/EC od 2007. Komisija u tekućem obračunskom periodu insistira na dodatnim sredstvima koja bi se prikupila do 2013. god. Budžetske korekcije se odnose samo na 2006. u tijelima Unije razmatraju sa posebnom pažnjom i željom da se udovolji njihovim zahtijevima.Mnoge države imaju beneficije od ovih komunitarnih politika. ovi prihodi kontinuirano rastu. Jedan od najznačajnijih prihoda budžeta EU je porez na dodatu vrijednost (VAT).). su izuzetno niski (tabela 10. g. god. rastu. odluke 2000/597/EC (Euratom). god.

prihoda (u 000 evra) uvećan za limit. cijene 4 1 710 086 151 285 609 697 1 196 417 12 360 076 82 769 859 977 1 087 960 5 411 203 9 615 368 7 853 667 78 673 109 361 143 228 161 921 497 880 26 640 2 872 040 Zemlje-članice 1% od limita VAT baze (u 000 evra) 1% od ukupnog nacionalnog prihoda (u 000 evra) Limit cijena (u%) 1% od limita VAT baze (000 evra) 5 1 440 965 151 285 609 697 975 620 10 407 889 82 769 859 976 1 087 960 5 411 203 9 383 695 6 175 505 78 673 109 362 132 605 161 921 404 912 26 640 2 803 480 Zemlje članice sa limitiranom VAT bazom 1 Belgija Bugarska Češka Republika Danska Njemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italija Kipar Letonija Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Holandija 1 440 965 180 939 702 867 975 620 10 407 889 98 259 905 937 1 267 563 6 743 417 9 383 695 6 175 505 128 544 122 307 132 605 175 313 404 912 41 423 2 803 480 2 3 420 171 302 569 1 219 393 2 392 833 24 720 152 165 538 1 719 953 2 175 920 10 822 406 19 230 736 15 707 334 157 346 218 725 286 456 323 842 995 759 53 280 5 744 079 3 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 6 Bugarska Češka R.: Odnos VAT i nacionalnog dohotka u 2007.Tabela 10. Nac. 1% od ukupn.12. Estonija Irska Grčka Španija Kipar Letonija Luksemburg Malta 139 . god.

Ovo su i najveći kontributori po osnovu 1% od ukupnog nacionalnog prihoda.europa. Velika Britanija i Francuska. ili neke od novoprimljenih država. Španija itd.Austrija Poljska Portugalija Rumunija Slovenija Slovačka Finska Švedska V. Uočava se da su članice sa limitiranim VAT bazama uglavnom slabije razvijene i manje članice Unije. Najveći kontributori VAT su Njemačka. Zatim dolaze Italija.eu/budget/ Prethodna tabela pokazuje učešće VAT u nacionalnom dohotku EU i zemalja članica u 2007.Britanija 1 220 187 1 593 295 978 963 552 422 185 938 250 865 792 183 1 490 119 10 530 959 2 736 781 3 122 414 1 599 144 1 317 240 335 086 563 978 1 828 978 3 456 262 21 276 097 50 50 50 50 50 50 50 50 50 1 368 391 1 561 207 799 572 658 620 167 543 281 989 914 489 1 728 131 10 638 049 62 946 236 1 220 187 1 561 207 799 572 552 422 167 543 250 865 792 183 1 490 119 10 530 959 57 669 214 Slovenija Poljska Portugalija UKUPNO EU27 59 686 171 125 892 472 Izvor: http://eur-lex. 140 . god.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful