You are on page 1of 11

151

DEFD, XXVI/2007, ss. 151-161


NSYNA DR YAZMA BR RSLE:
el-Kef vel-Beyn Amm Yeteallaku bin-Nisyn
[.,.|, -, - .,,| .=|]
Mehmet Sait TOPRAK

Abdlgan en-Nablusnin
1
hacmi kk ancak anlami ve degeri aisindan
byk bir neme sahip oldugunu dsndgmz bu Nisyna dir rislesi; Ademe
esmnin talmi ile Ademin kendisine gretilen isimleri unutmasi arasinda iliski
kurarak baslar. Ardindan onto-teolojik olarak Allahin Insna Nisyni bir ikrm
kbilinden bahsettigini: Unutmak-unutkanlik yaradilisin kemlindendir [Innen-
nisyne min kemlil-hilkati] seklindeki veciz ifdeyle de insanin nisyninin onun iin
bir nkisa degil, bilakis bir keml oldugunu syler, Nablus. deta kemla mstk
insn; Insn-i Kml olmaya, nisynla baslar. O, Insani, hdis-ns, Allahi ise
Kadm-Hfiz olarak nitelemek sretiyle, kelm perspektiften Insan ve Tanri
dogasinin farkliligina dikkatleri eker:
Nablusnin Mukaddime kisminda Se-nqrike fe-l tens yetini delil gsterek,
Allahin Peygambere hitbi erevesinde, diger insanlar gibi unutmanin (nisyn)
Peygamberi iin bir eksiklik degil, bilakis insan bir durum olmasini ifde etmesi, onun
Peygamber Imajinin inssinda nasil bir gayret gsterdiginin kaniti olsa gerek.
Nablus bu risleyi; giris mhiyetinde Mukaddime, blmler olarak ifde
edebilecegimiz bes fsl ve sonu seklinde bir htime olmak zere tertib etmistir:
lk Fslda o, nisynin etimolojik ve dilbilimsel tahlili ile hukukta yahut
istilahtaki anlami zerinde durarak, konuyu z bir sekilde izah eder.
kinci Fslda Nablus, unutmanin nedenleri ile Nisyn kelimesinin nanslarina
dikkatleri ekerek, zhl ve gaflet gibi kavramlari inceler.
nc Fslda mellif, unutmayi azaltacak ve ezberi glendirecek ilalara
dir aiklamalara girerek; bunu yetler, hadsler ve slih kimselerin szleriyle
delillendirir.
Drdnc Fslda tabplerin kisinin akilda tutabilme ve ezber glerini artirici
trden tavsiye ettikleri ilalari ve onlara dair aiklamalari yapar.

Dr., Dokuz Eyll niversitesi Ilahiyat Fakltesi. E-posta: sait.toprak@deu.edu.tr.


1
Hayati hakkinda bilgi iin bkz. Ahmet zel, Nablus, Abdlgani, TDV.A., Istanbul 2006,
XXXII, 268. Ayrica bkz. Bekr Aladdin, Abdulgan en-Nablus, II, 74; a.mlf., Bir an ncs
Abdlgani Nablus: Hayat ve Fikirleri (Trc.Veysel Uysal), Insan Yayinlari, Istanbul 1995.
Mehmet Sait TOPRAK
152
Beinci Fslda ise unutmanin hukuk ve dinsel bazi veciblerle alakali
hususlara terettb eden konularina temas eder, Nablus.
Nablus, Sonuta yani Htime kisminda ise, nisynin insnin kemline bir
nkisa getirmeyecegini beyn sdedinde, unutmanin Peygamberlere de -
ahkmdan tebligi zarur olanlar istisn-, riz olabilecegini yetlere ve vrid olan
rivyetlere istinaden aiklar.
Simdi, rislenin ierigi hakkindaki bu aiklamadan sonra rislenin yazma
nshalari ve risle hakkinda kisa bir degerlendirme yapabiliriz.
I. Rislenin Yazma Nshalar
2
ve Ksa Bir Deerlendirme
Nisyn Rislesinin Gazi Hsrev Begova Ktphanesi Halil Efendi Blm
314-321 varaklar arasinda 3357/5 numarali demirbasa; Kayseri Rsid Efendi
Ktphanesi 210-217 varaklari arasinda 611 numarali demirbasa; Istanbul
Merkez Ktphanesi Trke Blmnde 6394 ve 845 numarali demirbaslara
kayitli iki nsha; Sleymaniye Ktphanesi Esad Efendi Blmnde 1762,
3607 ve 3778 numarali demirbaslara kayitli nshasi bulunmaktadir. Bu
nshalardan en erken tarihlisi hatta mellif tarafindan iml ettirilmis oldugunu
dsndgmz ve tarafimizdan tahkkli nesre hazirlanan 1106 istinsah tarihli
yazma nshadir. 2006 yili Nisan ayinda Kayseri Rsid Efendi Ktphanesinde
zerinde alismaya basladigimiz ve 2008 yilinda tamamladigimiz Nablusnin
Nisyn Rislesi [el-Kef vel-Beyn Amm Yeteallaku bin-Nisyn], gnmz Bellek
ve Unutma teorilerinin nemli bir kismini zetleyen ve Unutmanin sebepleri ile
Bellek gelistirme yntemlerine dair gelistirdigi pratik zm ve savlari ihtiv
etmesi aisindan nemli olsa gerek.
Rislenin evirisi tarafimizdan tamamlandiktan sonra tekrar yaptigimiz
bir arastirmada Osmanli dneminde yapilmis bir Trke tercmesinin yazma
hlde Amasya Beyazit Il Halk Ktphanesi 05 Ba 1602/1 arsiv numarasi ve Kef
ve'l-Beyn fm Yeteallak bin-Nisyan Tercemesi adi altinda 1
b
-19
b
varaklari arasinda
yer aldigini grendik
3
. Bu bilgiden sonra, risle temin edilip, mevcut evirimizle
mukyese edilmistir. Tercmede mtercim serbest bir slp tercih ederek ad
sensum bir metodu benimsenmistir ki, zaman zaman anlam kaymalarina hatta bu
serbesti, kimi zaman asil metinde yer almayan bazi anekdotlarin da araya
2
Bkz. Brockelmann, GAS, G II, 346,29; S II, 473.
3
Sirti kahverengi mesin, kgit kapli cilt iindedir. Cetveller ve sz baslari kirmizi mrekkeple
belirlenmistir. Abdlgan b. Ismail Nablusnin ayni adli eserinin tercmesidir. Hekimoglu Ali
Pasaya gnderilmistir. Bkz. Top. T. Yaz. I, 486.
[ Nisyna Dir Yazma Bir Risle:
el-Kesf vel-Beyn Amm Yeteallaku bin-Nisyn ]
153
sokusturulmasina kadar vardirilmistir. Mesela Bu durumu en gzel su beyit
zetler: lt ile hsil olur insana kemlt, Irmedi kemlta o kim oldu kem-lt
4
beyti metinde olmasa da, mtercim, mellifin elinde yeterli kitap bulunmadigi
iin risleyi kaleme almamasi durumunu bu vecizeyle sanki eser Trke imis
hissi verilerek araya alinmak sretiyle aktarilmistir.
I.Nisyan Rislesinin Mukaddimesi ve Fera Kaydn evirisi
Klasik eserlerde, geleneksel olarak takip edilen metod, rislenin kaleme
alinma gyesi ile buna sebep olan miller ifade edilir. Bylece mellif,
okuyucunun risleyi okurken takip edecegi yolu da izmis olur. Besmele,
Hamdele, salvele ile baslayan kitap yahut rislenin Mukaddimesi, syet risle bir
kisiden alinmissa sem ve kiraat kayitlarini hv iczetle baslar ki, bu bir
anlamda, alismanin ilk iki asir iin kisi, daha sonraki asirlar iin ise kisi-yazili-
szl kaynaklarinin verilerini tesbitte son derece nemlidir. Gnmzde, bir
kitabin; nsz, giris, kisaltmalar, rmuz, semboller ve iindekiler kismina
tekbl eden bu mukaddime kismi, klasik kaynaklarin en degerli sayilabilecek
bilgi depolaridirlar.
Bu maksatla biz de, eserin mukaddime kismi ile ferag yahut ketebe
kaydinin evirisini vermek sretiyle, rislenin degerini -mellifin kendi
kaleminden- sizlerle paylasmayi istedik
5
.
4
Bkz. el-Kef vel-Beyn Amm Yeteallaku bin-Nisyn Tercemesi, Amasya Beyazit Il Halk
Ktphanesi Nshasi, 05 Ba 1602/1, vr. 2a.
5
Risle, tarafimizdan iki nshanin mukayesesi ve Osmanli dneminde yaptirilmis bir tercmesi
esas alinarak tahkik edilmis olup; Unutma'ya Dair ya da Nisyan Risalesi adiyla edisyon-kritik
yapilarak nesre hazirlanmistir.
Mehmet Sait TOPRAK
154
I.A. Mukaddimenin evirisi
Rahman ve Rahm Allahin Adiyla
[210
a
]
Hamd ve sinirsiz vg, unutmak kendisine ariz olmayan l-yens
Rabb-i Muhte olsun! O ki, btn isimleri Ademe gretti ve hakkinda ve-lem
necid leh azmen ayetini ird ederek mucibince sorumlu tutmayip ona bu
unutmasindan tr ikramda bulunmustur. Zira nisyn yaradilisin
kemlindendir [- ., .]. Zir hdis ve ns [sonradan var olan-unutkan
insan]ye kadm ve hfiz [ezelde var olan-hep tutan-unutmayan] Allah bunu hak
grmstr. Var kilinmislara tr ve cins bakimindan stn olan Efendimiz
Muhammede salt selm olsun. Allah Taal ona hitben Se-nqrike fe-l
tens yetini indirdiginden, Peygamber disindakilere yanilma (sehv) ve unutma
(nisyn) nasil ciz grlyorsa onun iin de unutma nkisa degil bilakis insan
bir durumdur. Allah Tal onun btn l-i beytinden, ashbindan, ihsnla ona
tbi olanlardan ve hifz eden hfizdan ve nisyna dar olan nsden razi olsun
ve Allah halkimdan ve insanlarimdan bir btn istifade etmeyi nasip eylesin!.
Imdi, merhum seyhulislm ve avam havassin mfts allme seyh
Isml en-Nblus el-Hanefnin -[Allah Taala bize onun mnf ilminden istifade
etmeyi nasip eylesin]- oglu asrinin sekini ve biricigi, derin-kavrayisli bilginlerin
dayanagi, tahkk ehli sz-ustalarinin rehberi, nderimiz, efendimiz ve Hocamiz
Abdlgan en-Nblus der ki: Ben bu risleyi 1106 senesi hacc- i serften
dnsmn akabinde acele ile kaleme aldim. Ben Misir diyrinda iken insana
riz olan nisyn ve kimi zamanlarda meydana gelen yanilma hakkinda bana soru
soruldu. Bu soruya ihml edip geciktirmeden derhal cevap verdim. Pes nice
cevab-i b-sevaba mukterin bir sual olmasin ki sadr-i vzera vilyet-i sadetli ve
madeletli dstr-i mkerrem-l Al Pasa Hazretlerinden sudr eylemistir. -
Hemise ayn-i izzet-i Rabbnye ile melhz ve esv-i zamniyyeden mahfz ola!-
. Huzr-i lilerinde hzir oldugum gnlerden bir gn bu huss iin sul
buyurdular. Meclis-i sadet-i celslerinde ol b-i ry-i siddkiyn ve gurre-i talat-
i ehl-i hakkat ve itkn mevln huls-i cem-i rifn es-Seyh Zeynel-bidn
Efendi hazretleri hzir iken bu hususta istid olundum lakin ol vakit ahvl-i
hacc ile mesglul-bl oldugumdan mad arkadaslar/
[210
b
]
dostlar ve
sevdiklerimden hayatta olan ve lms olanlarin ziyretiyle istigal ediyordum. Bu
esnada yanimda bu konuyla ilgili ne bir defter ne de kitap vardi.
Allah bana Sma ilel-ebed Allah bu beldeyi tm bel ve musibetlerden
muhfaza eyleye!- dnmeyi ihsn edince, ben de varir varmaz o yce meclise
[ Nisyna Dir Yazma Bir Risle:
el-Kesf vel-Beyn Amm Yeteallaku bin-Nisyn ]
155
ithfla Samda yaziya dklen bu risleyi, simdi Allahin bana bahsettigi zihin
aikligi ve ilham nisbetinde yazmaya azm gayret ettim. Rabbim muvaffak
kilsin, baslama da yardim da rehberlik de her ne varsa Ondandir. Bu risleye
el-Kesf vel-Beyn amm Yetaallaku bin-Nisyn ismini verdim. Allahtan bu
risleyi tamama erdirmesini ve bizi ve btn Mslmanlari slk edilecek en
gzel meslike [yollarin en gzeline] sevk etmesini niyaz ediyorum. Kendi
ismiyle bu rislenin yazilmasina vesile olan sireti gzel ve kmil, yce sni dnya
ve ahirette devam edecek gzde insana Rabbim dim izzet versin ve bu
risleden Mslman ve mmin kadin ve erkek kardeslerimizin mstefid
olmasini ve bizim ve onlarin kalplerini sehv ve nisynin muktezasindan tahir
pk eylemesini ve bize ve onlara ilmi ve Kurnin hakikatlerini enbiy
mrseln-i kirmi yz suyu hrmetine ve sahbe-i gzn, eimme-i izm ve
geride kalan evliy ve siddkindan mehbet ve ihtism ehli htirina hifz etmeyi
dima nasib ve myesser eylesin!.
Biz bu kitabi bes fsl ve htime olmak zere tertib ettik:
lk Fsl, nisynin szlk ve ser ( resm) anlami ve ona dair aiklamaya;
kinci Fsl, nisynin sebeplerinin beyni ve bu zhl ve gaflete sebep
olan fetin mnsinin arastirilmasina ve bunun nedenine;
nc Fsl, nisyni gidermek/azaltmak iin ezberi/hifzi glendirecek
ilalarin zikrine ve bu fetin yetler, hadsler ve slih kimselerin szlerinden
hareketle nefy etme konusuna;
Drdnc Fsl, Tabblerin hifz/akilda tutabilme/ezber glerini artirici
tavsiye ettikleri ilalari ve nisyn fetini ortadan kaldirmak iin tabibler
tarafindan zikredilen etkili ilalarin bahsine;
Beinci Fsl, ahkm-i seriyyeden [resm knun ya da dinsel bazi veciblerle
alakali hususlari ierir] nisyna terettb eden mevzlara;
Htime, nisynin insnin kemline bir nkisa getirmeyecegini beyn
sdedinde, unutmanin Peygamberlere de en faziletli salat selm onlarin
zerine olsun- kendilerine ahkmdan tebligi zarur olanlar istisn/hric olmak
zere, riz olabileceginin cevzi ve bu hususta nzil olan yetlere ve vrid olan
rivyetlere (ahbra) dirdir.
lk Fsl: Nisynn Szlk ve er ( resm/hukuk) Anlam ve Ona Dir
Aklama Hakknda: Lgat anlamina gelince; nisyn [ ',--] kelimesi nesiye, yens
mzi ve muzri fiilinin masdaridir. Kmsta nesiyeh, nisyen, nisynen ve
nisveten seklinde tamami nn harfinin esre kilinmasiyla zikredilir. Nisvetn
Mehmet Sait TOPRAK
156
seklindeki masdar ise; hifz etme/koruma ve ezberlemenin karsit anlamlisi olarak
geer:Ve ensh iyyh [ona unutturdu]. Kelime esre ile en-nisy kesre ve
stn ile en-nesy seklinde fetha yapilir. Fetha olunca: m nsiye [unutulan
sey] anlaminda gelir ve ganiyyn kelimesine bnye olarak benzeyen en-
nesiyy kelimesi, asiri unutkanlik mnsina gelir. Ibn Hatbin el-Misbhul-
Mnr adli eserinde: Nesiyteye ve ensh nisynen; iki anlamda ortak olup,
biri; gaflet zere bir seyi terk etmektir ki, bu zikr [hatirlamak] ve ydin hilfidir,
ikincisi ise; kasden ve taammden terk etmek mansindadir: Ve-l tensev el-fazle
beynekm yetinden terk ve ihml etmek sretiyle kasden buna ynelmeyin!
anlami ikar. Kelime, hemzeli (ens) ve seddeli kilinmakla geisli yapilir.
Nesiyt rekaten demek: Bir rekat namazi zhl eseri ihml ettim, demektir.
Reculn nesynn ve znin sekrnn kesrl-gafleti seklindeki tanimlama, asiri
unutkan-dalgin, zinkar-ayyas ve gafleti siddetli olan kisiye nisbet edilir.
Ser (istilh) anlamina gelince; Allme Ibn Melek, Usl-i Fikha dair
erhl-Menrda der ki: Nisynin anlami son derece aiktir. nk her akilli
kimse, onunla gayrisi arasini fark eder ve bunun iin bir aiklamaya da gerek
duymaz. Bir baska grse gre; nisyn feti, insana ihtiyrsiz riz ve tr olur ki,
o zaman hifz (korumak)dan gaflete dsmek icab eder. Bu tarif ok geerli bir
tarif degildir. Sayet byle olsa o zaman nisyn uyku ve bayilma hli gibi olmus
olur ve belki de her hal dahi ayni hkme dhil edilmis olur. Bir baska grse
gre ise; Nisyan, o anda kisinin bir ok seyi bilmekle beraber, bilmekte oldugu
seylerin [bazilarina riz olan] zarur bir cehl (zorunlu bir bilgisizlik) hali olup, bir
fet degildir. Burada -'== ilmih szyle uyku ve bayilma hlinden; '- `
=l-bi-fetin cmlesiyle de delilik hlinden ayrilir. ()
I.B. Fer Kaydnn evirisi
Mellif der ki, -[Allah bize ondan istifade etmeyi nasip eylesin]- iste bu,
bizim bu rislede imkn nisbetinde ortaya koymaya alistigimiz fikirlerimizdir,
der. Allahtan baska yardim istenecek yoktur. Ve biz her seyi hesapsiz bir sekilde
ihsan ile bahseden Sbhn Allahdan, faydasini dim kilmasini ve saadetin
huslne vsita olan ve en gzel makamlarin zevkine ve tadina ulastiran Ilimleri
hifzetme hususunda ihvna Mun sifatiyla yar ve yardimci olmasini istiyoruz.
Ilveten, elinizdeki rislenin telif edilmesi iki mecliste gereklesti: Bu
meclislerden sonuncusu ise hicr 1106 yili Rebul-Evvel ayinin ikinci gn olan
Persembe vki oldu. Din Gnne degin Efendimiz Hz. Muhammed, Ehl-i
Beyti ve Ashbinin zerine salat selm olsun!. Bu risle, Receb ayinin 23nc
[ Nisyna Dir Yazma Bir Risle:
el-Kesf vel-Beyn Amm Yeteallaku bin-Nisyn ]
157
gn Salisinda Ibrahim b. Muhammed el-Gaznev b. Sleyman b. Osman b.
Muhammedin eliyle yaziya geirilmistir. Allah onlari magfiretiyle bagislasin!.
II. Mukaddime ve Fer Kaydnn Tahkkli Metni
II.A. Mukaddimenin Tahkikli Metni
., ,,-| >| = ,....
]
a
10 [2 1
, .-. ,, ., _ ~, . - = -
2
,, -
- ., . , - , -
3
. = _., - - < _=' .- .
4
-, , ,_ - ` , _ . = ,' ,
5
_,-, _ :, ,=- ,
. , -
6
.,, ,, _ - _,- .., .. ,',
7
= ._, _
' ,, ,-.', _,~ ,
8
= _, _ , - - ,,-', .-,
9
_, _, ~' . =-, -| -, ,,
10
, ,-,, ,. ,, ' _.
.
11
, ., - . ,, -, , _ _, ,
12
_, ,-,'
_, ,- _, , -
13
,' ,, = - . = -, . .
14
.,, _- _, . . , _ , _- _ ,,.' ,
15
, ,,- .,, .,
_,,, . ,,- ,. ` _,
16
' ' _ .,. , .,, ,, ., ,
17
' ,. , ,=. _. .- _. .
18
. ,_, , , -, ,
,.- , _
19
, ,,_, _- = , . . - -,
20
, _~, .,.
= =- , ,-., , _-
21
. ,'' ,. - ,' ,' . '
_
22
_ .= .- ,.- : ., ' _,,
23
. ,
- , .-. _,. _,
24
, ,, ,_ _, _- ,-, ,'
25
= __
. - .,_ . ,, ~ , ', /
]
b
[210 1
,, ., ,.
.-.., . ,
2
-. .,., .,-. -. _,_ . . , ,,
3
:
. ., ,-. . , - .
4
, ,, ` = ` - .
_,~ .,.
5
,. _ .,.', , . - : - _ .. .,
6
_ .
Mehmet Sait TOPRAK
158
.,, _ _-, _ .,. _
7
_, _- .- . ,' =, . ,, , ,
8
,, . .,, , .,, . ,-,
9
, :, ., : ,,, .' = ',
_,-,
10
:' - ' . .', ' ,, . _ <, .,
11
-., , _ ,
, .. ' ,- _
12
,- _, ., -_ .,,, ,, .,-,, -,
13

,,, ,, ,,=, ., .,', ,', .', '


14
, _,, .,, ,, _.
,-, , - ,,,,
15
,' - ., -. _,,, ,.- ,', ,
16
_,,
.,,. , -. ,,, = ., ,-.
17
,. _ -, ,,' ,' ,., . ,
18
-, ,. ~ _ . - . ,v =|
19
: .,,, ,, ., .
=| _|
20
, ,.' . ,-, ., .' .,,
21
, . .|| =|
,.' - ,, ,
22
, .,-., .,. . ., ., ,,
23
-. , .
_,| =| - ,,', , ,
24
., _, ,- ., .~. , . =|
25
-- -. ., _ ,' ,, . - -s
26
.., , ., . .,,
_ _,- , .
27
.-, _ _, , , . .' ,,, .,.
28
, ,
.,. ,_,, -. _-., : .
=|
29
,v : .,,, ,, ., : /
]
a
[211 1
:, _. ,,
,, ,, , , , _,
2
_, , , =- . ,, ,,
_,, ,,
3
, ., _ _ `, _` .,=- ,. _' _,,.'
4
., ,
-' , , , , .
5
, , - :, , , _ . ,
,
6
`,, , , ,. . ,,, . , ., ,, _
7
.,., ,,
_ .,, , ., , _ ._, ., -
8
: , , , _ .,
9
,, ,, . . ,,, ., ,. _' _,
10
.,, _- ., _ ,,
. ,, , ,,
11
- .-,, _,- .,, ,= _ .,,
12
_ , . _,,. ,- , ,, ., , _ .
13
_,- , . _ _,',
,,, ., , , ,,
14
.,- , . .
[ Nisyna Dir Yazma Bir Risle:
el-Kesf vel-Beyn Amm Yeteallaku bin-Nisyn ]
159
II.A. Fer Kaydnn Tahkikli Metni
]
b
217 [ 9
. ,- , , = .,' ,,
10
.- ,
. . .' =,, . ',
11
,, . <, . -
, - _ .,-
12
_, ,.- .,'
- .
13
- , .,' ., ,_,
14
,- _ ,, _ ,- ,, ,. _,,

15
. _ = _., ., ,,
- , _,
16
-.,
, ,, , ,, .
17
_, ., . ,, ,,
18
,,, .
,' .-_ ,,
19
,,,, <, - , _
20
,, - ,
21
., ,
. ,
22
- ,
23
,, _ .
Mehmet Sait TOPRAK
160
Ilk varaktan: 210
a
[ Nisyna Dir Yazma Bir Risle:
el-Kesf vel-Beyn Amm Yeteallaku bin-Nisyn ]
161
Son varaktan: 217
b