You are on page 1of 104

TRKYE CUMHURYET

2002 YILI KATILIM NCES EKONOMK PROGRAMI

ANKARA AUSTOS 2002

(Yksek Planlama Kurulunun 14 Austos 2002 tarih ve 2002/76 sayl Kararyla kabul edilmitir)

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program

NDEKLER
GR ......................................................................................................................... 1 1. SON EKONOMK GELMELER .................................................................... 3 1.1. Byme ve stihdam ......................................................................................... 3 1.2. demeler Dengesi............................................................................................ 4 1.3. Para ve Kur Politikas ..................................................................................... 6 1.4. Enflasyon.......................................................................................................... 9 1.5. Kamu Maliyesi ............................................................................................... 10 2. MAKROEKONOMK EREVE ................................................................... 13 2.1. Byme ve stihdam ....................................................................................... 14 2.2. Enflasyon........................................................................................................ 20 2.3. Para ve Kur Politikas ................................................................................... 23 2.4. demeler Dengesi.......................................................................................... 26 2.5. ngrlerin Gereklemesinde Ortaya kabilecek Temel Riskler ............. 28 3. KAMU MALYES............................................................................................. 31 3.1. Maliye Politikasnn Amalar ....................................................................... 31 3.2. Kamu Bor Ynetimi ...................................................................................... 36 3.3. Kamu Maliyesi Riskleri.................................................................................. 42 3.4. Duyarllk Analizi........................................................................................... 42 4. YAPISAL REFORMLAR.................................................................................. 45 4.1. Piyasa Ekonomisinin ve Giriimciliin Glendirilmesi............................... 45 4.1.1.zelletirme ............................................................................................. 45 4.1.2.Rekabet Hukuku ve Politikalar ............................................................... 47 4.1.3.Dzenleyici Reformlar............................................................................. 48 4.1.4.Yatrm Ortamnn yiletirilmesi ............................................................ 50 4.2. Mali Sektr..................................................................................................... 50 4.2.1.Bankaclk Sektr................................................................................... 50 4.2.2.Sermaye Piyasas ..................................................................................... 58 4.3. gc Piyasas .............................................................................................. 60 4.4. dari Reform................................................................................................... 63 4.5. Tarm ve Krsal Gelime ................................................................................ 68 4.6. Dier Reform Alanlar ................................................................................... 74 4.6.1.Eitim....................................................................................................... 74 4.6.2.Blgesel Gelime ..................................................................................... 77 4.6.3.Sosyal Gvenlik ve Sosyal Yardmlama ................................................ 78 4.6.4.Salk ....................................................................................................... 80 4.6.5.Ulatrma ve Telekomnikasyon ............................................................. 82 4.6.6.evre ........................................................................................................ 84 4.6.7.Enerji........................................................................................................ 87 EK TABLOLAR ..................................................................................................... 90

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program

TABLOLAR
Tablo:1. 1-Byme Hzlar ve Talep Unsurlar .............................................................. 3 Tablo:1. 2-gc Piyasasnda Gelimeler...................................................................... 4 Tablo:1. 3-lke Gruplarna Gre D Ticaret................................................................. 5 Tablo:1. 4-demeler Dengesi ......................................................................................... 6 Tablo:1. 5-2002 Yl Parasal Hedefleri ........................................................................... 7 Tablo:1. 6-Yllar tibaryla Konsolide Bte Dengesi .................................................. 11 Tablo:1. 7-Ocak-Haziran Dnemi tibaryla Konsolide Bte Dengesi ....................... 11 Tablo:1. 8-Genel Devlet Gelir ve Harcamalar............................................................. 12 Tablo:2. 1-Sektrler tibaryla Katma Deer Gelimeleri ............................................ 18 Tablo:2. 2-Toplam Yatrm - Tasarruf Dengesi ............................................................ 19 Tablo:2. 3-retim Faktrleri Artlar .......................................................................... 19 Tablo:2. 4-gc Piyasasnda Gelimeler.................................................................... 20 Tablo:2. 5-Fiyat Hedef ve ngrleri .......................................................................... 22 Tablo:2. 6-demeler Dengesi Tahminleri .................................................................... 28 Tablo:2. 7-D Talep Yavalamasnn Etkileri.............................................................. 29 Tablo:2. 8-Blgesel Siyasi Gerilimler ve Olas Scak atmalarn Etkileri................ 29 Tablo:3. 1-Genel Devlet Gelir ve Harcamalar............................................................. 35 Tablo:3. 2- Bor Stokunun Yaps ............................................................................. 37 Tablo:3. 3-Alacakllara Gre Bor Stoku ................................................................. 38 Tablo:3. 4-Toplam D Bor Stokunun Yaps ............................................................. 39 Tablo:3. 5-Toplam Brt Bor Stoku ............................................................................. 39 Tablo:3. 6-2002-2005 Dneminde Kamu Brt Bor Stoku Tahmini ........................... 41 Tablo:3. 7-Byme Oranndaki Dn Etkileri ........................................................ 43 Tablo:3. 8-Kur Artnn Etkileri .................................................................................. 43 Tablo:3. 9- Borlanma Faiz Oranndaki Artn Etkileri ........................................... 44 Tablo:4. 1-1985-2002 Dnemi zelletirme lemleri ................................................. 46 Tablo:4. 2-1985-2002 Dnemi zelletirme Gelirleri ve Kullanmlar ....................... 46 Tablo:4. 3-zelletirme Politika Taahhtleri Matriksi ................................................. 47 Tablo:4. 4-Rekabet Kurumuna Bavurular ve Sonulandrlan Dosyalar .................... 48 Tablo:4. 5-Bamsz Dzenleyici Kurumlar................................................................. 49 Tablo:4. 6-TMSF Bnyesine Devralnan Bankalar ...................................................... 53 Tablo:4. 7-gc Piyasas Politika Taahhtleri Matriksi............................................. 62 Tablo:4. 8-statistik Altyaps Politika Taahhtleri Matriksi........................................ 67 Tablo:4. 9-Tarm Politika Taahhtleri Matriksi............................................................ 73 Tablo:4. 10-Eitim Politika Taahhtleri Matriksi ........................................................ 77 Tablo:4. 11Sosyal Gvenlik ve Sosyal Yardmlama Politika Taahhtleri Matriksi . 80

ii

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program

EKLLER

ekil 1.1: Ortalama Gecelik Faiz Oranlar .............................................................. 7 ekil 1.2: Dolar ve Euronun Geliimi ..................................................................... 8 ekil 1.3: Aylk Fiyat Gelimeleri ........................................................................... 9 ekil 2.1: GSYH Bymesi ................................................................................... 16 ekil 2.2: GSYH Bymesine Katklar.................................................................. 16

iii

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program

KUTULAR

Kutu 2.1: Potansiyel Hasla ve Hasla A Projeksiyonlar ................................. 17 Kutu 2.2: Toplam Faktr Verimlilii ...................................................................... 21 Kutu 2.3: Enflasyonun Nedenleri ........................................................................... 23 Kutu 2.4: Yeni Merkez Bankas Kanunu ve Bamszlk........................................ 25 Kutu 3.1: Kamu Finansman ve Bor Ynetiminin Dzenlenmesi Hakknda Kanunun Getirdii Balca Dzenlemeler .............................. 40 Kutu 4.1: Kamu Bankalarnn Yeniden Yaplandrlmas in Aktarlan Kaynaklar ......................................................................... 52 Kutu 4.2: TMSF Bankalarnn Yeniden Yaplandrlmas in Aktarlan Kaynaklar ......................................................................... 54

iv

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program

KISALTMALAR
AB AKTS BA-KUR BDDK BOTA CEPT CITES AYKUR ED DAP DGD DBS DE DTA DOKAP DPT DS EGSV EKOSOK ERC ERDEMR ESA95 FSAL GFS GSMH GSYH HACCP ILO ILO/IPEC IMF MKB SDEMR KUR KB KDV KEP KHK KT Avrupa Birlii Avrupa Kredi Transfer Sistemi Esnaf ve Sanatkarlar ve Dier Bamsz alanlar Sosyal Sigortalar Kurumu Bankaclk Dzenleme ve Denetleme Kurumu Boru Hatlar ile Petrol Tama A.. Avrupa Posta ve Telekomnikasyon Ynetimleri Kongresi Nesli Tehdit Altnda Olan Trlerin Uluslararas Ticaretine Dair Szleme ay letmeleri Genel Mdrl evre Etki Deerlendirme Mekanizmas Dou Anadolu Projesi Dorudan Gelir Destei Devlet Borlanma Senetleri Devlet statistik Enstits Doan Yedek Para malat ve Teknik A.. Dou Karadeniz Blgesi Gelime Plan Devlet Planlama Tekilat Devlet Su leri Genel Mdrl Eitim, Genlik, Spor ve Salk Hizmetleri Vergisi Ekonomik ve Sosyal Konsey Avrupa Radyokomnikasyon Komitesi Ereli Demir ve elik Fabrikalar Avrupa Birlii Milli Hesaplar Sistemi Mali Sektr Uyum Kredisi IMF Kamu Maliye statistikleri Gayri Safi Milli Hasla Gayri Safi Yurtii Hasla Kritik Kontrol Noktalar Tehlike Analizi Uluslararas alma rgt ILO Uluslararas ocuk iliin nlenmesi Program Uluslararas Para Fonu stanbul Menkul Kymetler Borsas skenderun Demir elik letmeleri Trkiye Kurumu Genel Mdrl Karadeniz Bakr letmeleri Katma Deer Vergisi Katlm ncesi Ekonomik Program Kanun Hkmnde Kararname Kamu ktisadi Teebbsleri

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program

KOB MEDA MYO NUTS OECD ORKY OTP SDP TV PETKM PFPSAL POA R&TTE SEKA SPK SSK TAKBS TBB TBMM TCDD TCMB TEA TEDA TEFE TEKEL TELEKOM TETTA TFV THY TMO TMSF TFA TFE TGSA TPRA UBSEP UMTS UNCITRAL

Kk ve Orta lekli letmeler Avrupa Birlii Akdeniz Program Meslek Yksek Okulu statistiki Blge Birimleri Nomenklatr Uluslararas Ekonomik Kalknma ve birlii Tekilat Orman ve Ky likileri Genel Mdrl Ortak Tarm Politikas zelletirme Sosyal Destek Projesi zel Tketim Vergisi Petrokimya Holding A.. Program Amal Mali ve Kamu Sektr Uyum Kredisi Petrol Ofisi A.. Radyo ve Telekomnikasyon stasyon Gere Direktifi Trkiye Selloz ve Kat Fabrikalar A.. Sermaye Piyasas Kurulu Sosyal Sigortalar Kurumu Tapu Kadastro Bilgi Sistemi Trkiye Bankalar Birlii Trkiye Byk Millet Meclisi Trkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryollar Trkiye Cumhuriyet Merkez Bankas Trkiye Elektrik retim-letim A.. Trkiye Elektrik Datm A.. Toptan Eya Fiyatlar Endeksi Ttn, Ttn Mamulleri, Tuz ve Alkol letmeleri Genel Mdrl Trk Telekom (Trkiye Telekomnikasyon A..) Trkiye Elektrik Ticaret ve Taahht A.. Toplam Faktr Verimlilii Trk Hava Yollar Toprak Mahsulleri Ofisi Tasarruf Mevduat Sigorta Fonu Trkiye eker Fabrikalar A.. Tketici Fiyatlar Endeksi Trkiye Gbre Sanayii A.. Trkiye Petrol Rafinerileri A.. Ulusal Biyoloji eitlilik Stratejisi ve Eylem Plan Mobil Telsiz Haberleme Sistemi Birlemi Milletler Uluslararas Ticaret Hukuku Komisyonu

vi

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program

GR
Avrupa Birliine aday lkelere ynelik olarak 2001 ylnda balatlan Katlm ncesi Mali zleme Sreci erevesinde, Trkiye ilk Katlm ncesi Ekonomik Programn Ekim 2001 tarihinde AB Komisyonuna iletmitir. Her yl yenilenmesi ngrlen Katlm ncesi Ekonomik Programn ikincisi, AB Komisyonunun bir nceki Katlm ncesi Ekonomik Programa ilikin deerlendirmeleri de dikkate alnarak, 2002-2005 dnemini kapsayacak ekilde hazrlanmtr1. Bu Program Kopenhag ekonomik kriterlerinin salanmas dorultusunda uygulanacak ekonomi politikalarnn erevesini ve ABye yelik srecinde yapsal uyum perspektifini ortaya koymaktadr. Program, ekonomide srdrlebilir bir byme ortamn tesis etmeyi, enflasyonu, kamu aklarnn ve kamu bor stokunun Gayri Safi Yurt i Haslaya (GSYH) orann AB lkeleri ortalamalarna yaklatrmay, AB'ye tam yelik hedefi dorultusunda serbest piyasa ekonomisinin glendirilmesini ve verimlilie dayal rekabet gc art salanarak Trkiye ekonomisinin ABye uyum srecini hzlandrmay amalamaktadr. Program ayn zamanda Trkiye ve AB arasndaki gelimilik farkn azaltmaya ynelik bir perspektife dayanmaktadr. ngrlen politikalar Sekizinci Be Yllk Kalknma Plan (2001-2005) ile uyum ierisindedir. Uzun yllardan beri sregelen yksek kronik enflasyonun ve makroekonomik istikrarszln ortadan kaldrlmas, Trkiyenin 1999 yl sonundan itibaren uygulamakta olduu ve Uluslararas Para Fonu tarafndan stand-by anlamalar erevesinde desteklenen ekonomik programlarn da temel hedefi olmutur. Bu kapsamda uygulanmakta olan ve 2002-2004 dnemini kapsayan ekonomik programda ngrlen politikalar da Trkiyenin AB yelii srecinde gerekli dnmlerin gerekletirilmesine katkda bulunacaktr. Katlm ncesi Ekonomik Program dneminde, bu hedefleri destekleyen ok ynl bir ekonomi politikas uygulanacaktr. Maliye politikas, yksek oranda kamu faiz d fazlas vermek suretiyle kamu a ve bor stokunun GSYH'ya orannn Maastricht kriterlerine yaknsamasn hedeflerken, para politikas dalgal dviz kuru rejimi uygulamas altnda enflasyon hedeflemesine geilmesini ngrmektedir. Gelirler politikas da para ve maliye politikalar hedefleriyle uyumlu bir ekilde katlmc bir yaklamla belirlenecektir. Bu erevede uygulanacak politikalarla Katlm ncesi Ekonomik Program dneminde GSYH bymesinin potansiyel seviyeyi yakalayarak yllk ortalama yzde 4,7 orannda gereklemesi ve enflasyon orannn yzde 8 dolayna gerilemesi ngrlmektedir.

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program Devlet Planlama Tekilat Mstearlnn koordinasyonunda, Dileri Bakanl, Maliye Bakanl, Milli Eitim Bakanl, Salk Bakanl, Ulatrma Bakanl, Tarm ve Kyileri Bakanl, alma ve Sosyal Gvenlik Bakanl, Sanayi ve Ticaret Bakanl, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl, evre Bakanl, Hazine Mstearl, D Ticaret Mstearl, Gmrk Mstearl, TC Merkez Bankas Bakanl, AB Genel Sekreterlii, Devlet statistik Enstits Bakanl, zelletirme daresi Bakanl, Sermaye Piyasas Kurulu Bakanl, Rekabet Kurumu Bakanl, Bankaclk Dzenleme ve Denetleme Kurumu Bakanl, Telekomnikasyon Kurumu Bakanl, Enerji Piyasas Dzenleme Kurumu Bakanl ve YK Bakanlnn katklaryla hazrlanmtr.

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program

Programda nemli bir arla sahip olan yapsal reformlar, ngrlen ekonomik hedeflere ulalmasnda ve makroekonomik istikrarn kalc bir ekilde salanmasnda belirleyici bir rol oynayacaktr. Yapsal reformlar ile srdrlebilir bir byme ortam tesis edilerek ve piyasa kurallarna dayal ve rekabet gc yksek bir ekonomik yap oluturularak Kopenhag kriterlerine uyum salanmas hedeflenmektedir. Bu kapsamda, zelletirme yoluyla kamunun ekonomi ierisindeki rolnn azaltlmas ve ekonomik etkinliin artrlmas, effaf ve etkin bir kamu ynetiminin oluturulmas, bankaclk sisteminin reel sektrn kaynak ihtiyacn etkin bir ekilde karlayacak yapya kavuturulmas, eitli alanlarda oluturulan dzenleyici kurumlarla piyasa mekanizmasnn glendirilmesi ve ekonomide zel sektrn rolnn daha da gelitirilmesi amalanmaktadr. Kamu finansmannda salanacak iyileme erevesinde eitim, salk, Ar-Ge ve sosyal nitelikli harcamalarn pay artrlarak toplumun yaam kalitesinin ykseltilmesinde, gelir dalmnn iyiletirilmesinde, yoksullukla mcadelede ve blgesel gelimilik farknn azaltlmasnda aama katedilmesi ngrlmektedir. 2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program drt blmden olumaktadr. lk blmde Trkiye ekonomisinin 2001 ve 2002 yl gelimeleri deerlendirilmektedir. kinci blm, program dneminin temel makroekonomik hedeflerini ve bu hedeflere ulamak iin uygulanmas ngrlen ekonomi politikalarn ortaya koymakta ve sunulan baz senaryo erevesinde balca makroekonomik ngr ve tahminleri iermektedir. Bu blmde ayn zamanda baz senaryonun gereklemesinde karlalabilecek risklere ve bu risklerin temel makroekonomik gstergelere olas etkilerine de yer verilmektedir. nc blmde, srdrlebilir bir mali yapnn oluturulmas amac dorultusunda ngrlen politikalar ile program dnemi bte ve bor ynetimiyle ilgili hedef ve tahminler yer almaktadr. Blmde ayrca, mali riskler ve bu risklerin olas etkilerine ilikin analizler de ierilmektedir. Son blmde ise, srdrlebilir bir byme ortamnn oluturulmas, ekonominin rekabet gcnn artrlmas ve serbest piyasa ekonomisinin glendirilmesi dorultusunda uygulamaya konulmas ngrlen yapsal reformlar ayrntl bir ekilde ele alnmaktadr.

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Son Ekonomik Gelimeler

1. SON EKONOMK GELMELER


1.1. Byme ve stihdam Kasm 2000 ve ubat 2001de yaanan finansal krizler sonucunda ileriye ynelik olarak aklanan kur rejiminin srdrlebilirliinin kalmamas nedeniyle dalgal kura geilmitir. Ancak bankaclk sektr, demeler sistemi ve kamu finansmanndaki glklerin yan sra dnya konjonktrndeki gelimeler nedeniyle ekonomideki belirsizliklerin artmas 2001 ylnda gelecee ynelik beklentileri olumsuz ynde etkilemitir. Bu srete, Trk lirasndaki ar reel kayp ve yksek reel faizlerin yol at i talep daralmasna bal olarak 2001 ylnda GSYH yzde 7,4 orannda gerilemitir. Sektrler itibaryla, 2001 ylnda katma deer azal tarm, sanayi ve hizmetler sektrlerinde srasyla yzde olarak 6,1, 7,5 ve 7,6 orannda gereklemitir. Net d alem faktr gelirleri 2001 ylnda nemli lde gerilemi ve GSMHdaki daralma GSYHnn iki puan zerinde gerekleerek yzde 9,4 olmutur. 2001 ylnda gerek tketim gerekse yatrm harcamalarnda hzl bir daralma yaanmtr. zel tketim harcamalar yzde 9, kamu tketim harcamalar ise yzde 8,6 orannda azalmtr. Sabit sermaye yatrmlarnda 2001 ylnda yzde 31,7 orannda gerileme kaydedilmitir. zel sabit sermaye yatrmlar, zellikle makine-tehizat yatrmlarnda gerekleen yzde 49,6 oranndaki dn etkisiyle yzde 35,1 orannda azalmtr. Kamu sabit sermaye yatrmlar ise yzde 22 orannda gerilemitir. retime ilikin gstergeler 2002 ylnn ilk eyreinde ekonomide canlanma eilimini ortaya koymaktadr. Nitekim GSYH sz konusu dnemde, bir nceki yln ayn dnemine gre yzde 2,3 orannda art kaydetmitir. Bu dnemde d alem faktr gelirlerinin yzde 27,9 orannda azalmas sonucunda GSMH bymesi yzde 0,7'de kalmtr.
Tablo:1. 1-Byme Hzlar ve Talep Unsurlar
(Bir nceki Yln Ayn Dnemine Gre Yzde Deime) Dnemler tibaryla Yllk 2000 2001 -6,1 -7,5 -7,6 -7,4 -9,4 -8,9 -8,6 -9,0 -31,7 -22,0 -35,1 -18,4 I 8,5 0,8 -2,4 -0,8 -3,1 -2,4 -1,3 -2,5 -13,1 -5,8 -14,4 -9,5 2001 II -2,9 -10,1 -10,3 -9,6 -12,1 -10,9 -6,6 -11,5 -32,1 -32,0 -32,1 -23,9 III -5,6 -8,9 -7,4 -7,4 -9,0 -10,2 -15,0 -9,7 -37,3 -23,4 -41,5 -17,6 IV -13,6 -10,7 -9,5 -10,4 -12,3 -11,2 -8,9 -11,7 -38,7 -18,8 -50,2 -21,4 2002 I -1,5 3,0 2,3 2,3 0,7 -1,6 2,4 -2,0 -24,8 -17,7 -26,3 -0,6

Tarm Sanayi Hizmetler GSYH GSMH Toplam Tketim Kamu zel Sabit Sermaye Yatrmlar Kamu zel Toplam Yurtii Talep

3,9 6,0 8,9 7,4 6,3 6,3 7,1 6,2 16,9 19,6 16,0 9,8

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Son Ekonomik Gelimeler

Sanayi retiminde Mart ayndaki yksek oranl art Nisan ve Mays aylarnda da devam etmitir. Devlet statistik Enstits (DE) aylk sanayi retim endeksi verilerine gre, 2002 ylnn Ocak-Mays dneminde sanayi retimi bir nceki yln ayn dnemine gre yzde 7,2 orannda art gstermitir. Devlet statistik Enstits Hanehalk gc Anketi sonularna gre, 2000 ylnda yzde 6,6 olan isizlik oran, 2001 ylnda yzde 8,5e ulamtr. sizlik ve eksik istihdamla birlikte atl igc oran 2000 ylnda yzde 13,6 iken, 2001 ylnda yzde 14,5e ykselmitir. 2002 ylnn ilk eyreinde ise isizlik oran yzde 11,8e, atl igc oran ise yzde 17,7ye ulamtr. Ekonomik daralma, 2001 ylnda sanayi ve hizmetler sektrlerinde istihdam azalna neden olurken, tarm sektr istihdam artmtr. 2001 ylnda tarm sektrnn toplam istihdam iindeki pay yzde 32,6, sanayinin pay yzde 18,9 ve hizmetlerin pay yzde 48,5 olmutur. zellikle, sanayi blgelerinin youn olmas nedeniyle kentlerde arln hissettiren iten karmalar, kentsel isizlik orannn artmasna neden olmu ve atl igc oran 2001 ylnda yzde 18e ykselmitir. Krsal kesimde bu oran yzde 10,2 seviyesindedir.
Tablo:1. 2-gc Piyasasnda Gelimeler
Dnemler tibaryla Yllk 2000 alma a Nfusu (Bin Kii) gcne Katlma Oran (Yzde) stihdam Dzeyi (Bin Kii) stihdam (Yzde Deime) sizlik Oran (Yzde) 44.765 49,2 20.579 -3,9 6,6 2001 45.702 48,7 20.367 -1,0 8,5 I 45.354 46,4 19.222 1,1 8,6 II 45.582 49,8 21.127 -0,9 6,9 2001 III 45.820 51,9 21.875 0,7 8,0 IV 46.058 47,9 19.742 -2,2 10,6 2002 I 46.298 45,2 18.467 -3,9 11,8

Kamu sektrnde toplu szleme kapsamndaki ii cretleri (net) 2001 ylnda bir nceki yla gre nominal olarak yzde 36,6 art gstermi, ancak reel olarak yzde 11,5 orannda azalmtr. Memur maalar ise, ayn ylda nominal olarak yzde 48,6 orannda artm, reel olarak ise yzde 3,3 orannda azalmtr. Asgari cret (net) 2001 ylnda yzde 33 orannda artrlmtr. Bu art oranna gre, asgari crette 2001 ylnda reel olarak yzde 13,9 orannda d gereklemitir. Kamu kesiminde 2003 ve 2004 yllarn kapsayacak yeni toplu i szlemeleri 2002 ylnn ikinci yars ile 2003 ylnn ilk eyreinde yaplacaktr. 1.2. demeler Dengesi Cari lemler Dengesi 1996-2000 dneminde ylda ortalama yzde 4,6 orannda artan ihracat, 2001 ylnda yzde 12,8 orannda artarak 31,3 milyar dolara ulamtr. 2001 ylnda ihracat fiyatlar yzde 2,5 orannda gerilemi ve bylece reel ihracat art yzde 15,7 olarak gereklemitir. 2001 ylnda ihracatta gzlenen bu hzl artta Trk lirasndaki reel deer kayb, birim cret endeksinin dolar baznda yzde 30,9 orannda gerilemesi ve i talebin daralmas etkili olmutur. Ancak, finansman glkleri, dviz kurunda byk 4
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Son Ekonomik Gelimeler

oranl dalgalanma ve ihracat pazarlarndaki snrl byme ihracattaki artn beklenenin altnda kalmasna neden olmutur. 2002 yl Ocak-Mays dneminde ihracat bir nceki yln ayn dnemine gre yzde 3,5 orannda artarak 13,2 milyar dolar olarak gereklemitir. 2000 ylnda yzde 34 orannda artan ithalat (altn hari), 2001 ylnda yzde 25,9 orannda gerileyerek 40,4 milyar dolar dzeyinde gereklemitir. thalattaki yksek oranl dte i talepteki daralma ve Trk lirasnn reel deer kayb etkili olmutur. thalat 2002 ylnn Ocak-Mays dneminde, bir nceki yln ayn dnemine gre, yzde 1 orannda artarak 17,3 milyar dolar olarak gereklemitir. 2001 ylnda AB lkelerine yaplan ihracat yzde 11,1 orannda art gstermitir. AB lkelerinden yaplan ithalat toplam ithalattaki daralmaya paralel olarak yzde 31,3 orannda azalmtr. 2002 ylnn ilk be aynda ise AB ile olan d ticaret hacmi, bir nceki yln ayn dnemine gre yzde 1,1 orannda gerilemitir.
Tablo:1. 3-lke Gruplarna Gre D Ticaret
(Milyon Dolar) Yllk 2000 2001 31.340 20.623 16.118 9.783 934 40.410 26.007 18.280 15.089 303 2001 12.799 8.671 6.693 3.734 394 17.136 10.627 7.733 6.647 98 Ocak-Mays 2002 13.245 8.570 6.704 4.192 483 17.314 11.411 7.883 6.155 229 Yzde Deime 3,5 -1,2 0,2 12,3 22,7 1,0 7,4 1,9 -7,4 132,8

MAL HRACATI OECD lkeleri AB lkeleri OECD yesi Olmayan lkeler Trkiye Serbest Blgeleri MAL THALATI* OECD lkeleri AB lkeleri OECD yesi Olmayan lkeler Trkiye Serbest Blgeleri * Altn hari

27.775 19.006 14.511 7.874 895 54.503 35.682 26.611 18.325 496

D ticaret a 2000 ylndaki 22,4 milyar dolarlk seviyesinden 2001 ylnda 4,5 milyar dolara gerilemitir. 2001 ylnda turizm gelirleri bir nceki yla gre yzde 5,9 orannda artarak 8,1 milyar dolar olarak gereklemitir. i gelirleri ise yzde 38,9 orannda azalarak 2,8 milyar dolara gerilemitir. Dier taraftan faiz giderleri yzde 13,3 orannda artarak 7,1 milyar dolara ykselmitir. Bu gelimeler sonucunda, cari ilemler dengesi 2001 ylnda 3,4 milyar dolar (GSYHnn yzde 2,3 orannda) fazla vermitir. 2002 yl Ocak-Mays dneminde cari ilemler dengesi bir nceki yln ayn dnemine gre 1,4 milyar dolar gerileyerek 544 milyon dolarlk fazladan 884 milyon dolar aa dnmtr.

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Son Ekonomik Gelimeler

Tablo:1. 4-demeler Dengesi


Yllk 2000 2001 35.258 -39.748 -4,490 17.936 -13.853 3.396 -14.198 2.769 -4.515 -1.131 -11.321 12.924 (Milyon Dolar) Ocak-Mays 2001 14.251 -16.479 -2.228 7.102 -6.037 544 -6.597 1.612 -3.562 -1.333 -3.314 6.577 2002 15.335 -17.202 -1.867 4.853 -5.219 -884 882 131 -151 1.008 -106 1.422

hracat (Fob) thalat (Fob) DI TCARET DENGES Dier Mal ve Hizmet Gelirleri Dier Mal ve Hizmet Giderleri CAR LEMLER DENGES SERMAYE HAREKETLER (1) Dorudan Yatrmlar (Net) Portfy Yatrmlar Uzun Vadeli Sermaye Hareketleri Ksa Vadeli Sermaye Hareketleri REZERV HAREKETLER (1) Rezerv Hari.

31.667 -54.042 -22.375 22.320 -14.989 -9.819 9.610 112 1.022 4.276 4.200 2.997

Sermaye Hareketleri Hesab Mali krizlerin yaratt gven bunalmnn etkisiyle 2001 ylnda rezerv hari sermaye hareketleri yaklak 14,2 milyar dolar ak vermitir. Dorudan yabanc sermaye yatrmlarnda net 2,8 milyar dolar tutarnda giri, portfy yatrmlarnda 4,5 milyar dolar, ksa vadeli sermaye hareketlerinde 11,3 milyar dolar, uzun vadeli sermaye hareketlerinde ise 1,1 milyar dolar k gereklemitir. Bu gelimeler erevesinde resmi rezervler 12,9 milyar dolar azalmtr. Sermaye hareketleri (rezerv hari) 2002 yl Ocak-Mays dneminde 882 milyon dolar fazla vermitir. Sz konusu dnemde dorudan yabanc sermaye yatrmlar ve uzun vadeli sermaye hareketlerinde srasyla 131 ve 1.008 milyon dolarlk net giriler gerekleirken, portfy ve ksa vadeli sermaye hareketlerinde srasyla 151 ve 106 milyon dolarlk klar olmutur. 1.3. Para ve Kur Politikas Para Politikas Dviz kuru rejiminin deimesi ve kurun nominal apa olarak kullanmna son verilmesi, para politikas stratejisinin 2001 ylnda yeniden dzenlenmesini gerektirmitir. Bu amala, bankaclk sisteminin yeniden yaplandrlmas ve dalgal kur rejimi erevesinde, Trk lirasnn deerindeki hzl dn enflasyonist etkilerini snrlandrmak amacyla para politikasnn daha aktif olarak kullanlmas benimsenmitir. Bu erevede, net i varlklar iin tavan, net uluslararas rezerv deiimi iin taban deerler getirilmi ve bunlar performans kriteri olarak belirlenmitir. Dviz kuru apasnn ortadan kalkmas nedeniyle, para taban ara hedef ve nominal apa olarak belirlenerek, ekonomik birimlerin enflasyon beklentilerinin oluturulmasnda bir kriter salanmas amalanmtr. Kriz ortam ve finansal piyasalardaki hzl yapsal deiimlerin para talebi ve para taban tahminleri konusunda belirsizlikler oluturmas nedeniyle, programn nominal apas olarak belirlenen para tabanna gsterge niteliinde dnemsel tavanlar getirilmitir. 2001 ylnda para taban, ngrlen enflasyon ve byme oran erevesinde artrlm ve ksa vadeli faizlerin enflasyonist basklar gidermek iin aktif olarak kullanlmas benimsenmitir. 6
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Son Ekonomik Gelimeler

AB normlar ve dnyadaki merkez bankacl uygulamalar esas alnmak suretiyle Merkez Bankas Kanununda deiiklikler yaplmtr. Bu kapsamda, fiyat istikrar Merkez Bankasnn ncelikli hedefi haline gelirken, Bankann enflasyon hedeflemesinde zerk bir para politikas uygulamas mmkn klnmtr. 2001 yl Kasm aynda sona eren gei srecinin ardndan TCMBnin Hazineye dorudan bor vermesi uygulamasna tamamyla son verilmitir. Bylece, TCMBnin koullar uygun olduunda enflasyon hedeflemesi politikasna gemesi ynnde gerekli olan hukuki altyap tamamlanmtr. Parasal hedefler, 2002 yl sonu iin yzde 35 orannda belirlenen enflasyon hedefiyle uyumlu olarak tespit edilmitir.
Tablo:1. 5-2002 Yl Parasal Hedefleri
Parasal Taban (Trilyon TL) 28 ubat 2002 1/ Gerekleme 30 Nisan 2002 1/ Gerekleme 30 Haziran 2002 1/ Gerekleme 30 Eyll 2002 2/ 31 Aralk 2002 2/ 8.250 7.823 8.900 8.680 9.250 9.009 10.600 10.850 Net Varlklar (NV) (Trilyon TL) 3/ 26.100 24.318 27.700 25.197 28.739 26.374 31.139 33.139 Net Uluslararas Rezervler (NUR) (Milyon Dolar) 4/ -6.500 -4.907 -7.200 -4.926 -7.800 -5.755 -8.500 -9.700

1/ Para Taban ve Net Uluslararas Rezervler performans kriterleri iin st limitler. 2/ Para Taban ve Net Varlklar iin endikatif st limit. 3/ Net Varlklar st limiti endikatif hedeftir. Sz konusu byklk zorunlu karlklar ve/veya zorunlu karlk oranlarna bal olarak tanmnn deimesi sonucu deiebilir. 4/ Net Uluslararas Rezervler, Merkez Bankas Net Uluslararas Rezervlerinden Hazinenin IMFye olan ykmllkleri ve Hazinenin vadesi bir yldan az olan yabanc para cinsinden borlanmalarnn kartlarak bulunmaktadr.

ekil: 1.1 Ortalama Gecelik Faiz Oranlar

65

60 Yzde

55

50

45 Temmuz 02 Austos 02 Mays 02 Haziran 02 ubat 02 Nisan 02 Ocak 02 Mart 02

Faiz Oran

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Son Ekonomik Gelimeler

Merkez Bankas, parasal gstergelerin, gerektiinde deiiklikler yaplmakla birlikte 2002 yl boyunca kontrol altnda tutulacan aklamtr. 2002 ylnn ilk yarsnda net uluslararas rezervler ve para taban performans kriteri olarak, net i varlklar ise gsterge deer olarak izlenmitir. ubat, Nisan ve Haziran sonlar itibaryla hedeflenen snrlar iinde kalnd gzlenmektedir. 2002 yl Ocak-Mays dneminde finansal piyasalarda istikrar asndan olumlu gelimeler yaanmtr. TCMB enflasyonu kontrol etme hedefi erevesinde ksa vadeli faiz oranlarn gelimeler dorultusunda bir ara olarak kullanm ve faiz oranlarn tedrici olarak drmtr. Mays ayndan sonra piyasalarda meydana gelen dalgalanmalarn ekonomiye etkisini snrl tutmak amacyla TCMB gelimeleri yakndan takip etmektedir. Kur Politikas 2000 yl banda uygulamaya konulan program uyarnca, kur politikas 1 dolar + 0,77 euro kur sepeti baz alnarak ileriye ynelik olarak aklanan kur uygulamas srdrlrken, 2001 yl ubat aynda yaanan kriz sonrasnda bu sistem terkedilerek dalgal kur rejimine geilmitir. Dalgal kur rejimine geilmesiyle birlikte, Trk liras reel olarak hzla deer kaybetmi ve dviz kurlarnda nemli dalgalanmalar gzlenmitir. ABD'de yaanan 11 Eyll olaylarnn da etkisiyle dviz kurlar nominal anlamda en yksek deerlerine 2001 ylnn Ekim aynda ulamtr. 2002 yl makroekonomik politikalarnn belirginlemesi ve uluslararas kurulularn ek mali destei nedeniyle ekonomik beklentiler olumluya dnm ve bunun sonucu olarak Trk liras Kasm ayndan itibaren reel olarak deer kazanrken belirsizliklerin etkisiyle 2002 yl Mays ayndan sonra reel olarak deer kaybetmeye balamtr.
ekil: 1.2 Dolar ve Euronun Geliimi

1.800.000 1.600.000 Trk Liras 1.400.000 1.200.000 1.000.000 800.000 600.000 400.000 02.May.01 02.Eyl.01 02.May.02 02.Tem.01 02.Tem.02 02.Au.01 02.Au.02 02.Haz.01 02.Ara.01 02.Oca.01 02.Mar.01 02.Oca.02 02.Mar.02 02.Haz.02 02.ub.01 02.Kas.01 02.Eki.01 02.ub.02 02.Nis.01 02.Nis.02

Dolar

Euro

Merkez Bankas, dalgal kur rejimi erevesinde, dviz kurlarnn piyasada arz ve talep koullar altnda belirlenmesi politikasn srdrmektedir. Ancak, Merkez Bankas ani ve geici dalgalanmalarda dviz kurlarna mdahale edeceini ve bu 8
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Son Ekonomik Gelimeler

mdahalelerin amacnn dviz kurunun uzun dnem denge deerini etkilemeksizin geici oklarn nlenmesine ynelik olduunu aklamtr. 2001 yl iinde salanan ek d kaynan bte finansmannda kullanlmas nedeniyle piyasaya kan fazla likiditeyi ekmek amacyla, Merkez Bankas nceden kamuoyuna aklanan program erevesinde dviz sat ihaleleri gerekletirmitir. Dviz sat ihalelerine 2001 yl Aralk aynda son verilmitir. demeler dengesinde beklenenin tesinde salanan olumlu performans ve giderek belirginleen ters para ikamesi 2002 yl ilk aylarnda dviz arz fazlas oluturmutur. Merkez Bankas, hem bu nedenle hem de orta ve uzun vadede daha gl rezerv pozisyonuna sahip olmann, uygulanan programa ilikin piyasa gveninin artmasna katk salayacan dikkate alarak 2002 yl Nisan ayndan itibaren dviz alm ihaleleri yntemiyle rezerv seviyesini artrmaya karar vermitir. Dviz alm ihaleleri ile piyasaya kan likidite drt hafta vadeli Trk liras depo alm ihaleleri ile sterilize edilmitir. Son dnemde dviz piyasalarnda gzlenen gelimeler sonucunda, 2002 yl Temmuz ayndan itibaren, dviz alm ihalelerine geici bir sre iin ara verilmitir. te yandan, drt hafta vadeli Trk liras depo ihalelerine ise devam edilmektedir. 1.4. Enflasyon 2001 yl sonunda oniki aylk fiyat art hzlar TEFEde yzde 88,6, TFEde ise yzde 68,5 olarak gereklemitir. Enflasyon oranlarnn bir nceki yla gre nemli lde ykselmesinin temel nedenleri, 2001 ubat ay sonunda yaanan krizden sonra dalgal kur rejimine geilmesiyle birlikte piyasalarda beklenen gven ortamnn salanamamas, belirsizliin uzun sre devam etmesi ve bunlarn dviz kuru ve faiz oranlarna yansmas ve yl boyunca devam eden yksek oranl kamu fiyat ayarlamalardr.
ekil: 1.3 Aylk Fiyat Gelimeleri

15
Yzde Deime

10 5 0 -5 2001/1 2002/1 3 5
TFE

2000/1

TEFE

11

zel malat Sanayii

11

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Son Ekonomik Gelimeler

2001 yl Ekim aynda IMF ile ek finansman imkan ieren yeni bir anlama yaplacann gndeme gelmesi piyasalar rahatlatm ve Kasm-Aralk dneminde Trk liras yabanc paralar karsnda deer kazanmaya balarken, faiz oranlar ve fiyat art hzlar azalma eilimine girmitir. Enflasyon oranlarnda kaydedilen dme 2002 ylnn ilk yedi aynda da devam etmi, zellikle piyasa tarafndan ekirdek enflasyon olarak alglanan zel imalat sanayii fiyat art hznda, Temmuz ayndaki bir miktar ykselmeye ramen, nemli oranda d gereklemitir. 2002 ylnn ilk yedi aynda TEFE, zel imalat sanayii fiyatlar ve TFEde art hzlar srasyla yzde olarak 15,5, 15,2 ve 13,6 orannda gereklemitir. Enflasyondaki dme eiliminin devam etmesinin nedenleri; yurt ii talepteki yetersizliin yln ilk yarsnda srmesi, Merkez Bankasnn para politikasn kararl bir ekilde uygulayarak parasal genilemeyi snrlandrmas, kamu kesiminde maa ve cret ayarlamalarnn program hedefleri dorultusunda yaplmas ve Kasm 2001Mays 2002 dneminde Trk lirasnn glenmesi ve istikrarl bir seyir izlemesi nedeniyle ithalat girdi maliyetlerinin dmesidir. Konsolide bte performansnn hedefler dorultusunda gereklemeye devam etmesi, Haziran 2002 tarihine kadar Devlet Borlanma Senetleri (DBS) faiz oranlarnn dmesi, dviz kurundaki gelimeler ve Merkez Bankasnca uygulanan rtk enflasyon hedeflemesi de dikkate alndnda 2002 yl sonu enflasyon hedeflerine ulalaca tahmin edilmektedir. Yln ilk yedi ayndaki gelimeler ve Merkez Bankasnn eilim anketlerine gre enflasyonist beklentilerdeki dmeler bu ngry destekler niteliktedir. 1.5. Kamu Maliyesi 2001 yl btesi, kamu faiz d fazlasnn artrlmas ve kamu bor stokunun srdrlebilir bir yapya kavuturulmas hedeflenerek hazrlanmtr. Bu amala 2000 yl sonunda ve 2001 yl iinde uygulanan ekonomik programlar dorultusunda gelir artrc ve harcama disiplinini salayc tedbirler alnmtr. Bu kapsamda, personel almnn snrlandrlmas, baz harcama kalemlerinin enflasyon orannn altnda artrlarak faiz d harcamalarda reel olarak bir gerileme salanmas gibi daraltc nlemler alnmtr. Dier taraftan, 2000 ylnda uygulamaya konulan gelir artrc tedbirlere 2001 ylnda da devam edilmi, bu erevede motorlu tatlar vergisi, tat alm vergisi ve KDV oranlarnn ykseltilmesi, gelir vergisi dilimlerinin hedeflenen enflasyona gre artrlmas, gelir vergisi mkelleflerine ynelik hayat standard esasnn tekrar uygulamaya konulmas, Akaryakt Tketim Vergisinin her ay gerekleen TEFE orannda artrlmas, vergi kaann nlenmesi amacyla vergi kimlik numaras kullanmnn yaygnlatrlmas gibi nlemlere bavurulmutur. Bu nlemler sonucunda, 2001 ylnda GSYHnn yzde 3,5i dzeyinde gelir art salanmtr. zlenen bu politikalar sonucunda, 2001 ylnda GSYHya oran olarak, bte gelirleri ve bte harcamalar srasyla yzde 28,6 ve yzde 44,3 orannda gerekleirken, bte a yzde 15,7, faiz d fazla ise yzde 6,9 olmutur.

10

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Son Ekonomik Gelimeler

Tablo:1. 6-Yllar tibaryla Konsolide Bte Dengesi


(GSYHya Oran, Yzde)

1999
Harcamalar Faiz D Harcamalar Cari Harcamalar Personel Dier Cari Yatrm Transfer Faiz D Transfer Faiz demeleri Gelirler Genel Bte Vergi Gelirleri Vergi D Normal Gelirler zel Gelir ve Fonlar Katma Bte Faiz D Fazla Bte A 36,3 22,4 11,8 8,9 2,9 2,0 22,4 8,6 13,8 24,3 24,0 19,1 2,4 2,5 0,3 1,9 -12,0

2000
37,7 21,3 10,9 8,0 2,9 2,2 24,6 8,2 16,4 26,7 26,4 21,3 2,8 2,4 0,2 5,4 -11,0

2001
44,3 21,7 11,2 8,4 2,8 2,3 30,8 8,2 22,6 28,6 28,2 21,9 4,1 2,2 0,4 6,9 -15,7

2002 ylnn Ocak-Haziran dneminde, 53,7 katrilyon liralk harcama yaplrken, 35,8 katrilyon liralk gelir elde edilmi ve bte a 17,9 katrilyon lira olarak gereklemitir. Bu durum, harcamalarda bir nceki yln ayn dnemine gre yzde 73lk, gelirlerde ise yzde 56,2lik bir art ifade etmektedir. zellikle i bor faiz demelerindeki yksek oranl art, toplam harcamalarn ykseliinde nemli lde belirleyici olmutur. Bununla birlikte, Ocak-Haziran dneminde 10,6 katrilyon liraya ulaan faiz d fazla, programlanann zerinde bir iyileme gstermektedir.
Tablo:1. 7-Ocak-Haziran Dnemi tibaryla Konsolide Bte Dengesi
(Yzde Art)
Harcamalar Faiz D Harcamalar Cari Harcamalar Personel Dier Cari Yatrm Transfer Faiz D Transfer Faiz demeleri Gelirler Vergi Gelirleri Vergi D Normal Gelirler zel Gelir ve Fonlar Faiz D Fazla Bte A 2000 89,8 50,4 54,1 50,4 75,7 50,5 106,9 46,0 141,4 106,6 108,0 160,6 65,6 1 003,4 64,2 2001 31,1 43,8 40,2 40,2 40,5 62,7 27,2 45,7 20,8 47,7 34,5 187,5 13,4 56,1 -0,4 2002 73,0 65,0 64,1 65,8 55,5 59,2 76,8 67,0 80,8 56,2 53,9 57,3 74,5 38,7 120,6

Konsolide bte, mahalli idareler, fonlar, sosyal gvenlik kurulular ve dner sermayelerden oluan genel devlet dengesi, bu idarelerin gelir ve giderlerinin konsolidasyonu ile elde edilmektedir. Genel devlet gelir ve harcamalarna ilikin byklkler aadaki tabloda yer almaktadr. 11
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Son Ekonomik Gelimeler

Tablo:1. 8-Genel Devlet Gelir ve Harcamalar


(GSYHya Oran, Yzde) 1999 2000 2001 Vergiler Vastasz Vastal Servet Vergi D Normal Gelirler Faktr Gelirleri Sosyal Fonlar Toplam zelletirme Gelirleri Toplam Gelir Cari Harcamalar Yatrm Harcamalar Sabit Sermaye Stok Deimesi Transfer Harcamalar Cari Transferler (Net) Sermaye Transferleri Stok Deiim Fonu Toplam Harcama Borlanma Gerei 23,1 10,1 12,5 0,4 4,7 2,9 5,1 35,7 0,1 35,8 17,8 4,5 4,5 0,0 26,8 25,6 1,2 0,0 49,0 13,2 25,4 10,0 15,0 0,4 4,8 3,2 5,4 38,8 1,5 40,4 16,9 4,7 4,7 0,0 29,1 27,5 1,6 0,0 50,7 10,3 26,6 10,5 15,7 0,4 5,0 3,7 5,9 41,2 0,9 42,1 17,5 4,3 4,2 0,0 35,5 34,3 1,1 0,0 57,2 15,1

12

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Makroekonomik ereve

2. MAKROEKONOMK EREVE
Makroekonomik Politikann Temel Amalar 2002-2005 dneminde Trkiyenin makroekonomik politikalarnn temel amalar; ekonomide srdrlebilir bir byme ortam tesis etmek, enflasyonu ve kamu aklarnn ve kamu bor stokunun GSYHya orann AB lkeleri ortalamalarna yaklatrmak, AB'ye tam yelik hedefi dorultusunda serbest piyasa ekonomisini glendirmek ve rekabet edebilirlii artrarak ekonominin ABye uyum srecini hzlandrmaktr. Ekonomi politikas ayn zamanda Trkiye ve AB arasndaki gelimilik farkn azaltmaya ynelik bir perspektife dayanmaktadr. Bu temel amalar erevesinde; - maliye politikas, kamu aklarn kalc bir biimde azaltacak ve kamu bor stokunun srdrlebilir bir yapda gelimesini salayacak ekilde yrtlecek, - para politikas enflasyonla mcadeleyi hedefleyecek ve ekonomik birimlere uzun vadeli bir bak as kazandracak erevede uygulanacak, - dalgal dviz kuru rejimine devam edilecek ve dviz kuru ekonomideki temel dinamikler tarafndan belirlenecek, - gelirler politikas fiyat istikrarn salama hedefleriyle tutarl ve verimlilikle ilikili olarak yrtlecek, - makroekonomik istikrar srekli klacak, piyasa mekanizmasn glendirecek ve ekonominin krizlere kar krlganln azaltarak etkin, esnek ve verimli bir yapya kavumasn salayacak yapsal reformlara devam edilecektir. Maliye Politikas 2002-2005 dneminde uygulanacak maliye politikasnn temel amac, her yl nemli bir oranda faiz d bte fazlas vererek kamu bor stokunu srdrlebilir bir dzeye indirmek ve kamu aklarn kalc bir biimde azaltmaktr. Bu erevede, kamu harcama, gelir ve borlanma politikalar tutarl ve etkin bir biimde uygulanacak, vergi oranlar artrlmakszn vergi tabannn geniletilmesi suretiyle vergi gelirleri artrlacak ve kamu harcamalarnda etkinlik ve tasarruf salanacaktr. Katlm ncesi Ekonomik Program dneminde izlenecek maliye politikas ve projeksiyonlar detayl bir ekilde Blm 3'de verilmitir. Para ve Kur Politikas 2002-2005 dneminde Merkez Bankas para politikasn fiyat istikrarn salamaya ynelik olarak belirleyecektir. Bu amala, ksa dnem faiz orannn politika arac olarak kullanlaca enflasyon hedeflemesine geilecektir. Merkez Bankas tarafndan 2001 yl ubat ayndan itibaren uygulanmaya balanan dalgal kur rejimi srdrlecektir. Dviz kuru piyasada arz ve talebe gre belirlenecek, ancak Merkez Bankas dviz kurunun uzun dnem seviyesini etkilemeden, sadece ar dalgalanmalar engellemek iin mdahalede bulunabilecektir.

13

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Makroekonomik ereve

Gelirler Politikas Uygulanmakta olan ekonomik program erevesinde cret politikasnda, geriye dnk endekslemeden vazgeilerek ngrlen fiyat art ile retkenlik ve karlla dayanan bir cret ve maa belirlenmesi sistemine geilmesi hedeflenmektedir. Kamu cret politikasnda 2000 ylndan bu yana uygulanmakta olan ileriye dnk endeksleme politikasna devam edilecektir. Hkmet, zel sektrn de bu politikay izlemesi dorultusunda iveren ve ii sendikalar arasndaki uzlamann temini iin Ekonomik ve Sosyal Konsey (EKOSOK) ve benzeri zeminleri kullanacaktr. Yapsal Reform Politikalar Yapsal reformlar, enflasyonist beklentilerin azaltlarak enflasyondaki katln ortadan kaldrlmasn, ekonomide rekabetin artrlmasn, kaynaklarn daha etkin kullanlmasn, piyasa mekanizmasnn glendirilmesini ve zel sektrn ekonomideki belirleyiciliinin artrlmasn amalamaktadr. Bu kapsamda, kamu maliyesi, bankaclk, tarm ve altyap hizmetleri alanlarndaki reformlar hzlandrlarak srdrlecektir. Dsal Faktrler 2000 yl sonundan itibaren dnya ekonomisi bymesi belirgin bir ekilde yavalam, dnya ticaret hacmi art nemli lde dm ve baz temel mallarn fiyatlar gerilemitir. 11 Eyll terrist saldrlar sonrasnda yavalamann daha da derinleerek devam edeceine ynelik beklentiler artm, ancak 2002 ylnn ilk yarsndan itibaren toparlanma iaretleri grlmeye balanmtr. Buna ramen dnya ekonomisinin geleceine ilikin belirsizlikler srmektedir. Katlm ncesi Ekonomik Programn makroekonomik analiz ve ngrlerinde kullanlan dnya ekonomisine ilikin varsaymlar, Avrupa Birlii Komisyonu, IMF ve OECD gibi uluslararas kurulularn en son tahminleri ile tutarl bir ereveye dayanmaktadr. Bu kapsamda, ihracatmzda yzde 50den fazla paya sahip olan AB lkelerinde 2002 ylnda yzde 1,5 civarnda beklenen bymenin, 2003 ylnda yzde 2,9a kaca ve 2004 ve 2005 yllarnda potansiyel dzey olan yzde 2,5 orannda gerekleecei varsaylmtr. Dier taraftan, gelimekte olan lkelerin ithalat talebi art hz 2002 ylnda yzde 6,4, 2003 ylnda yzde 7,7, 2004 ve 2005 yllarnda ise yzde 8,6 olarak alnmtr. Euro/dolar paritesi iin AB Komisyonu tahminleri kullanlm ve bu erevede 2002-2005 dneminde paritenin 0,87 olaca varsaylmtr. 2002 ylnda yzde 5,0 orannda azalmas beklenen petrol fiyatlarnn, 20032005 dneminde de ylda ortalama yzde 4,0 orannda gerileyecei varsaylmtr. 2.1. Byme ve stihdam Kamu maliyesinde yaanan sorunlar ve sregelen yksek enflasyon son on ylda Trkiyenin ekonomik performansn olumsuz etkilemi, byme hznn potansiyelin altnda kalmasna ve nemli dalgalanmalar gstermesine neden olmutur. 2002-2005 dnemi makroekonomik politikalarnn nemli amalarndan birisi,

14

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Makroekonomik ereve

bymenin nnde engel oluturan yapsal sorunlar ortadan kaldrarak srdrlebilir bir byme ortamnn salanmasdr. Ekonomik program, kamu maliyesinin salkl bir yapya kavuturulmasn ve yksek oranl faiz d fazla yaratlarak bor stokunun azaltlmasn hedeflemektedir. Bu kapsamda srdrlmekte olan maliye politikas ve 2002 ylnda dnya ekonomisi bymesinin yavalamas ekonomik canlanmay snrlamaktadr. 2003-2005 dneminde uygulanmaya devam edilecek olan sk maliye politikasnn daraltc etkisi, yapsal reformlar sonucunda kaynaklarn daha etkin kullanlmasnn olanakl hale gelmesi ile birlikte zel sektr tarafndan telafi edilebilecektir. Bymenin Talep Bileenleri 2001 ylnda yaanan ekonomik daralmann ardndan, 2002 ylnn ilk yarsnda ekonomik aktivitede ksmi canlanma iaretleri gzlenmeye balanmtr. 2002 ylnda ekonomik aktivite, i talebin sk para ve maliye politikalarnn basks altnda olduu bir ortamda gerekleecektir. Ekonomik canlanmay snrlandran bu faktrlere karn, 2001 ylnda salanan fiyat avantajna bal olarak, 2002 ylna yansyan ihracat art ve stok artnn bymenin ana bileenleri olmas beklenmektedir. Ertelenmi tketim talebinin harekete gemesinin de etkisiyle, zel tketim harcamalarnda bir canlanma beklenmekte, zel yatrmlarn ise ancak yln sonuna doru artma eilimine girecei tahmin edilmektedir. Yrtlmekte olan bankaclk reformu erevesinde irket borlarnn yeniden yaplandrlmas almalarnn ve yln ikinci yarsnda reel sektre alan banka kredilerinde beklenen artn yl sonuna doru bymeye olumlu katk yapaca tahmin edilmektedir. Bu kapsamda, 2002 ylnda GSYH'nn yzde 3,9, GSMH'nn ise yzde 3 orannda artmas beklenmektedir. 2002 ylnda bymenin harcamalar yoluyla bileenlerine bakldnda, zel tketimin yzde 4, kamu tketiminin yzde 3,2, zel sabit sermaye yatrmlarn yzde 4 artaca, kamu sabit sermaye yatrmlarnn ise yzde 3,5 decei, bylece yurtii nihai talebin yzde 3,4 artaca tahmin edilmektedir. Mal ve hizmet ihracatnn 2002 ylnda yzde 6,2, mal ve hizmet ithalatnn ise yzde 15,8 artmas beklenmektedir. Orta vadede, yrtlen yapsal reformlarla ekonomide rekabetin artrlmas ve kaynaklarn daha etkin kullanlmas amalanmaktadr. Bankaclk reformlar, uygulanan maliye politikalar ve kamu reformlar sonucunda tasarruflarn artmas, finansal hizmetlerde kalitenin ykselmesi ve zel yatrmlara ynlendirilebilecek kaynaklarn artmas beklenmektedir. 2003-2005 dneminde ylda ortalama GSMHnn yzde 5,2, GSYHnn ise yzde 5 orannda artmas beklenmektedir. Talep bileenleri itibaryla, bymenin temel olarak yatrm ve ihracat artndan kaynaklanaca tahmin edilmektedir. Bu dnemde, toplam sabit sermaye yatrmlarnn ylda ortalama yzde 14,2, zel yatrmlarn yzde 15,6, kamu yatrmlarnn ise yzde 10,7 orannda artmas beklenmektedir. Mal ve hizmet ihracatnn ylda ortalama yzde 6,6, mal ve hizmet ithalatnn ise yzde 8,4 orannda artaca tahmin edilmektedir. Dier taraftan, zel tketim harcamalarnn ylda ortalama yzde 3,8, kamu tketim harcamalarnn ise yzde 5,6 orannda artmas ngrlmektedir.

15

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Makroekonomik ereve

ekil 2.1: GSYH Bymesi

12,0 10,0 8,0 6,0 4,0 2,0 0,0 -2,0 -4,0 -6,0 -8,0 -10,0
1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002

Tahmin

Yzde Deime

2003

2004 2004

Yllar
GSYH 1980-2000 Ortalamas

ekil 2.2: GSYH Bymesine Katklar

20.0 15.0
Bymeye Katklar, Yzde

10.0 5.0 0.0 -5.0 -10.0 -15.0 -20.0


1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001

Tahmin

2002

2003

Yllar

Yurtii Nihai Talep

Stok

hracat

thalat

Potansiyel Hasla Yapsal reformlarn baaryla uygulanmasna paralel olarak, son on ylda eitli nedenlerle potansiyelin altnda seyreden ortalama GSYH bymesinin, 2003 ylndan itibaren potansiyel seviyeye yaklamas beklenmektedir. Gerekleen haslann potansiyel hasladan fark olarak tanmlanan hasla a, 2000 Kasm ve 2001 ubat krizleriyle birlikte hzla negatif dzeylere gerilemitir. 2002 ylnn ilk eyreinden itibaren hasla ann azalmaya balamas beklenmekle birlikte, ok hzl bir 16
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

2005

2005

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Makroekonomik ereve

ekonomik iyileme ngrlmemektedir. Haslann, potansiyele ancak 2004 ylnn ikinci yarsnda ulamas ve 2005 yl sonuna kadar bu dzeyi korumas beklenmektedir. Katlm ncesi Ekonomik Program dneminde uygulanmas ngrlen sk maliye ve para politikalarna bal olarak i talebin kontroll artmas ngrldnden, bu dnemde, bymenin enflasyonist bir etkisinin olmayaca tahmin edilmektedir.

Kutu: 2.1- Potansiyel Hasla ve Hasla A Projeksiyonlar

Gerekleen haslann potansiyel hasladan fark olarak tanmlanan hasla a, ekonominin devresel hareketlerin hangi aamasnda olduunun nemli gstergelerinden biridir. Potansiyel hasla ve hasla a, llemeyen deikenler olmalar nedeniyle, hesaplama yntemine gre farkllklar gsterebilmektedir. Bu almada potansiyel hasla ve hasla a 3 ayr ynteme gre hesaplanmtr: 1. 2. 3. Dorusal Metod Hodrick-Prescott Metodu Gzlenemeyen Bileenler Metodu (Kalman Filtresi) 1990-2005 dnemi iin hesaplanan hasla aklar aada gsterilmektedir.

ekil : Hasla A
20 15
Potansiyelden Yzde Fark

10 5 0 -5 -10 -15 -20

1990

1991

1992

1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

Yllar GAP_T GAP_HP: Hasla A (Hodrick-Prescott), GAP_KF: Hasla A (Kalman Filtresi) GAP_HP GAP_KF

GAP_T:Hasla A (Dorusal Metod),

Hasla a serileri genel olarak birbirleriyle uyumlu hareket etmekle birlikte, az sayda noktada farklar anlaml dzeylere ulamakta, hatta ekonominin fazla kapasite ile alp almadna dair elikili izlenimler verebilmektedir. Bununla beraber, seriler 1994 krizi, 1998 Rusya krizi, 17 Austos 1999 depremi, 2000 Kasm ve 2001 ubat krizleri gibi snama noktalarnda beklenen iaret ve eilimi gstermektedir. Hesaplanan hasla a serilerinin gemi gelimelerle uyumlu davran sergilemesi, ekonomik gsterge olarak dikkate alnmalarnda fayda olabileceine iaret etmektedir.

17

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

2005

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Makroekonomik ereve

Sektrel Byme GSYHnin sektrel kompozisyonunun tahmininde, kreselleme, Avrupa piyasalaryla entegrasyon, teknolojik gelime ve bilgi ekonomisine gei sreci gibi faktrler gz nnde tutulmutur. Sektrel kompozisyona bakldnda, tarmn GSYH iindeki paynn 2002-2005 dneminde azalmaya devam etmesi beklenmektedir. Bu erevede, tarm katma deerinin program dneminde yllk ortalama yzde 1,8 civarnda bymesi ve toplam katma deer iindeki paynn 2001 ylndaki yzde 13,7 seviyesinden dnem sonunda yzde 12,2 seviyesine gerilemesi ngrlmektedir. 2002-2005 dneminde, GSYHnn ylda ortalama art orannn yzde 4,7, sanayi ve hizmetler sektrlerinin ortalama bymelerinin ise GSYH artnn bir miktar zerinde olmas ngrlmektedir. Bylece, 2001 ylnda srasyla yzde 28,3 ve yzde 58 olan sanayi ve hizmetler sektrlerinin GSYH iindeki paylarnn 2005 ylnda srasyla yzde 29,1 ve yzde 58,8 seviyelerine kmas beklenmektedir.
Tablo:2. 1-Sektrler tibaryla Katma Deer Gelimeleri
Gerekleme 1999 2000 (1987 Fiyatlaryla) Tahmin 2003 2004 2005

2001

2002

Tarm Sanayi Hizmetler GSYH Tarm Sanayi Hizmetler GSYH

-4,6 -5,0 -5,1 -5,0 14,0 28,8 57,2 100

3,8 5,6 9,4 7,5 13,5 28,3 58,2 100

Byme Oranlar (Yzde) -6,1 3,2 1,9 -7,5 5,2 5,3 -7,7 3,4 5,4

1,0 5,5 5,7 5,0 12,7 28,9 58,4 100

1,0 5,7 5,8 5,1 12,2 29,1 58,8 100

-7,4

3,9

4,9

GSYH indeki Paylar (Yzde) 13,7 13,6 13,2 28,3 28,7 28,8 58,0 57,7 58,0

100

100

100

Yatrm-Tasarruf Dengesi 2002-2005 dneminde, i borlanmadaki yavalamaya ve kamu bor ynetiminde salanacak iyilemeye bal olarak, faiz oranlarnn gerilemesi ve zel yatrmlara ynelik finansman imkanlarnn genilemesi yatrmlarda arta yol aacaktr. Ayrca, AB ile ilikilerin gelimesine paralel olarak ekonomide beklentilerin olumlu ynde etkilenmesi ve AB ekonomisine entegrasyon erevesinde pazar olanaklarnn genilemesi, gerek yerli gerekse yabanc yatrmlarda arta neden olabilecektir. Kamu yatrmlarnn GSYH iindeki paynn, eitim, salk ve teknoloji alanlarnda ngrlen yatrm artlarna bal olarak, 2001 ylndaki yzde 5,2 dzeyinden 2005 ylnda yzde 5,6 dzeyine ykselmesi beklenmektedir. Kamu yatrmlarndaki bu lml art, altyap hizmetlerinin gelitirilmesi ve gen bir nfus yapsna sahip olan lkemizde igcnn niteliini ykseltme ve toplam faktr verimliliini artrma perspektifine dayanmaktadr. 2001 ylnda yzde 11,7ye gerileyen zel sektr yatrmlarnn GSYH iindeki paynn ise, yatrm ortamnn iyilemesine bal olarak giderek artaca ve 2005 ylnda yzde 16,8e kaca tahmin edilmektedir. Bu erevede toplam yatrmlarn GSYH iindeki paynn 2001deki yzde 15,7 dzeyinden 2005te yzde 22,5e kaca beklenmektedir. 18
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Makroekonomik ereve

1994 ylndan bu yana kamu harcamalar iinde ok yksek bir paya sahip olan faiz giderlerinin, 2002-2005 dneminde azalmas sonucunda kamu harcanabilir gelirinin ve kamu tasarrufunun artmas beklenmektedir. Bylece kamu yatrm-tasarruf ann gerilemesi ngrlmektedir. Kamu harcanabilir gelirinin GSYH iindeki paynn artmasna bal olarak, zel harcanabilir gelirin ve dolaysyla zel tasarruflarn GSYH iindeki paynn azalmas beklenmektedir. Bu gelimeler erevesinde, 2002-2005 dneminde enflasyondaki d srecinin ekonomik yapya getirdii etkinlikle birlikte yurtii tasarruflarda nemli bir art beklenmekte olup, bu artn da toplam yatrmlarn finansmanna katkda bulunmas hedeflenmektedir. Uygulanmakta olan sk para ve maliye politikalaryla toplam yatrm-tasarruf ann kontrol altnda tutulmas ve bu an, ekonomide gvenin yeniden tesis edilmesine paralel olarak artacak sermaye girileriyle herhangi bir glkle karlalmadan finanse edilmesi beklenmektedir.
Tablo:2. 2-Toplam Yatrm - Tasarruf Dengesi
(GSYHya Oran, Yzde) Gerekleme 1999 2000 2001 2002 Tahmin 2003 2004 2005

Toplam Yatrmlar -Kamu -zel -Stok Deimesi Toplam Tasarruflar Yurtii Tasarruf D Tasarruf (1)

21,8 5,4 15,1 1,4 21,8 18,4 3,4

23,9 5,8 15,9 2,1 23,9 16,6 7,3

15,7 5,2 11,7 -1,3 15,7 17,9 -2,2

19,3 5,1 12,7 1,6 19,3 17,6 1,8

20,4 5,3 14,5 0,6 20,4 18,8 1,7

21,5 5,4 16,1 0,1 21,5 19,7 1,9

22,5 5,6 16,8 0,0 22,5 20,1 2,4

(1) DE tarafndan aklanan harcamalar yoluyla GSYH baz alnm ve yatrm- tasarruf dengesi bu erevede hesaplanmtr. Tabloda verilen kamu yatrmlar genel devletin yannda KT yatrmlarn da kapsamaktadr.

Bymenin Kaynaklar 2002-2005 dneminde, sermaye stoku ve igc gibi geleneksel retim faktrlerinin yannda toplam faktr verimliliinin de (TFV) bymeye nemli katkda bulunmas beklenmektedir. Program dneminde sermaye stokunun ylda ortalama yzde 2,9 orannda art gstermesi ve bymeye katksnn ise yzde 42,8 olmas ngrlmektedir.
Tablo:2. 3-retim Faktrleri Artlar
(Yzde)
Dnem Hasla Art Sermaye Stoku Art 5,7 stihdam Art TFV Art

1980-2000 2001 2002 2003 2004 2005

3,9 -7,4 3,9 4,9 5,0 5,1

1,7 -1,0 0,0 3,9 3,2 3,6

0,6 -5,6 0,9 1,5 1,7 1,8

1,3 2,2(*) 2,9 3,4 3,2

(*): Kapasite kullanm oranlar iin yaplan dzeltme dikkate alndnda sermaye stoku art yzde 6,4 olmaktadr.

19

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Makroekonomik ereve

2002-2005 dneminde yatrmlarda ngrlen artn yeni istihdam olanaklar yaratmas, ancak yksek nfus artyla beraber igcne katlma orannn da ayn dnemde artmasyla, isizlik oranndaki gerilemenin snrl kalmas beklenmektedir. 2001 ylnda yzde 48,7 olan ve 2002 yl ilk eyreinde yzde 45,2ye gerileyen igcne katlma orannn 2005 ylnda yzde 49,5e ykselmesi beklenmektedir. Program dneminde istihdam artnn ylda ortalama yzde 2,5 olaca ve isizlik orannn da 2001 ylndaki yzde 8,5 seviyesinden 2005 ylnda yzde 7,7 dzeyine gerileyecei tahmin edilmektedir. stihdam artnn, bymeye katksnn ise yzde 26,4 olmas beklenmektedir.
Tablo:2. 4-gc Piyasasnda Gelimeler
Gerekleme 2001 2002 Tahmin 2003 2004 2005

alma a Nfusu (Bin Kii) gcne Katlma Oran (Yzde) stihdam Dzeyi (Bin Kii) stihdam (Yzde Deime) sizlik Oran (Yzde)

45.702 48,7 20.367 -1,0 8,5

46.659 48,0 20.380 0,0 9,0

47.619 48,6 21.176 3,9 8,5

48.575 49,0 21.850 3,2 8,2

49.530 49,5 22.633 3,6 7,7

2002-2005 dneminde, TFVnin ylda ortalama yzde 1,5 civarnda art gstermesi ve ekonomik bymeye yzde 30 civarnda katk salamas beklenmektedir. Bu erevede, Katlm ncesi Ekonomik Program dneminde Trkiye ekonomisi iin ngrlen ylda ortalama yzde 5 civarndaki byme orannn gerekletirilebilmesi mmkn grlmektedir. 2.2. Enflasyon 2002-2005 dneminin temel hedeflerinden biri enflasyon orannn kalc bir ekilde drlerek, AB lkelerinde gerekleen seviyelere yaklatrlmasdr. Bu amala, enflasyon hedeflemesi politikasna geilmesinin nkoullarn salamak iin Mays 2001 tarihinde Merkez Bankas Kanununda gerekli dzenlemeler yaplarak fiyat istikrarnn salanmas Bankann temel grevi olarak belirlenmitir. Bu yap, AB kriterleri ile tamamen tutarl olup, Merkez Bankas Kanununu ilgili AB mktesabatna yaklatrmaktadr. Merkez Bankas resmi enflasyon hedeflemesi iin gerekli teknik almalar yrtmekte olup, uygun artlarn olumasn takiben 2002 yl iinde enflasyon hedeflemesine geecektir. Gei dneminde parasal taban ve ksa vadeli faiz oranlar politika aralar olarak kullanlmaya devam edilecektir. Merkez Bankas ksa vadeli faiz oranlarn enflasyonun gelecekte alaca deere gre belirlemektedir. Bu kapsamda, ksa vadeli faiz oranlar, beklenti anketleri, enflasyon tahminleri, kamu ve zel sektrn fiyatlandrma davranlar, dviz kuru ve demeler dengesi gelimeleri, istihdam ve birim igc maliyetleri, maliye ve para politikas gstergeleri deerlendirilerek tespit edilmektedir.

20

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Makroekonomik ereve

Kutu: 2.2- Toplam Faktr Verimlilii


Toplam faktr verimlilii retimin sermaye stoku ve istihdam gibi geleneksel retim faktrleri tarafndan aklanamayan ksm olarak tanmlanabilir. TFV srdrlebilir ekonomik byme iin nemli bir bileen olarak grlmektedir. TFVnin nemli aklayc deikenleri arasnda eitim harcamalar, aratrma ve gelitirme harcamalar, dorudan yabanc yatrmlar, da aklk, kurumsal ve fiziki alt yap yatrmlar saylabilir. Trkiye ekonomisinde, 1980-2000 dneminde TFVnin bymeye katks yzde 13 civarnda gereklemitir. Bu deer bir ok lke ile karlatrldnda olduka dk kalmaktadr. Ancak, bu farkllamada kriz yllarnda TFVnin yksek oranlarda d gstermesi belirleyici olmaktadr. Kriz yllar hari tutulduunda TFVnin katks yzde 26ya ulamaktadr. Ayn dnem itibaryla, kriz yllar hari istihdam ve sermaye stokunun katklar ise srasyla yzde 17,4 ve yzde 56,3 olmaktadr. 1990-2000 dneminde ise TFVnin bymeye katks yzde 35e ularken istihdam ve sermaye stokunun katklar srasyla yzde 12,5 ve yzde 52,2 olmaktadr. Katlm ncesi Ekonomik Program dneminde ise sermaye stoku, istihdam ve TFVnin bymeye katklarnn srasyla, yzde 42,8, 26,4 ve 30,8 olarak gerekleecei tahmin edilmektedir.

Tablo: Bymenin Kaynaklar


Dnem Sermaye Birikiminin Katks (Yzde) stihdam Artnn Katks (Yzde) TFV Artnn Katks (Yzde)

1980-2000 (1) 1990-2000 (1) 2001 2002(2) 2003 2004 2005 2002-2005

56,3 52,2 -21,8 83,2 30,3 34,7 32,1 42,8

17,4 12,5 -6,2 -5,8 39,4 31,2 33,8 26,4

26,3 35,3 -72,0 22,7 30,3 34,1 34,2 30,8

(1) Kriz Yllar Hari. (2) 2001 ylnda kriz nedeniyle kapasite kullanm oranlarnda ciddi dler olmu ve dolaysyla 2002 yl sermaye stokunun bymeye katks hesaplanrken kapasite kullanm oranlarnn yeniden artmas dikkate alnarak sermaye stoku art rakamnda dzeltme yaplmtr.

ekil: retim Faktrlerinin Bymeye Katklar

100% 80%

Bymeye Katk

60% 40% 20% 0% -20% -40% -60% -80% -100%

1990

1991

1992

1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

stihdam

Sermaye Stoku

TFV

21

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

2005

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Makroekonomik ereve

Enflasyon hedeflemesine geilmesi ve uygulamada baarya ulalmas iin dalgal kur rejimi erevesinde dviz kurlarnda istikrarn olumas ve bylece kur ile enflasyon arasndaki ban zayflamas (nitekim 2001 ylnda dalgal dviz kuru rejimine geilmesiyle birlikte dviz kuru deiimlerinin enflasyona yansma orannda zayflama gzlenmitir), mali disiplinin srdrlmesi, bankaclk sisteminin glendirilmesi, kamu kesiminde etkinlik ve verimlilii artrc yapsal reformlarn tamamlanmas, finansal derinlemenin salanmas, cret ve fiyat belirleme srelerinde geriye dnk endeksleme alkanlnn krlmas, mal ve faktr piyasalarnda salanacak esneklikle birlikte greli fiyat yapsnda oluabilecek sorunlarn almas gerekmektedir. Sk maliye politikasnn srdrlmesi ve programlanan yapsal reformlarn gerekletirilmesi, bir taraftan enflasyonun drlme maliyetini azaltrken, dier taraftan enflasyon bekleyilerinin hedeflere yaklamasn salayarak para politikasnn etkinliini destekleyecektir. Sistemin baars iin para ve maliye politikalar arasndaki uyum nem arz etmektedir. Enflasyonla mcadele kapsamnda 2000 ylndan itibaren kamu kesimi maa ve cretlerini hedef alnan enflasyon oranna gre belirleme politikas nmzdeki dnemde de srdrlecektir. zel sektrde de benzer bir srecin yaanmas iin Hkmet uzlatrc bir yol izleyecektir. Gelirler politikasnda ileriye dnk endeksleme alkanlnn yaygnlatrlmas Merkez Bankas politikalarn da destekleyici nitelikte olacaktr. Dier taraftan, yapsal reformlar enflasyonun kalc olarak aa ekilmesi, enflasyonist beklentilerin azaltlmas ve bylece enflasyondaki katln ortadan kaldrlmas asndan byk nem arz etmektedir. Bu erevede, kamu harcama reformu, bte d fonlarn kapatlmas, kamu ihale kanunundaki deiiklikler gibi yasal dzenlemelerle mali disiplin salanarak kamunun ekonomideki arlnn azaltlmas ve bylece piyasa koullarnn egemen hale gelmesi amalanmaktadr. Bunlarn yan sra, enerji ve telekomnikasyon alannda karlan kanunlar ve oluturulan dzenleyici kurumlar, eker ve ttn piyasas kanunlar, ekonomide bu alanlarda oluan oligopolistik yapnn ortadan kaldrlarak rekabetin glendirilmesi ve piyasa koullarna geilmesi ynnde atlan nemli admlardr. Bu politikalar erevesinde belirlenen 2002-2005 dnemine ilikin yl sonu TFE, TEFE ve yllk ortalama GSYH deflatr art hz hedef ve ngrleri aadaki tabloda yer almaktadr:
Tablo:2. 5-Fiyat Hedef ve ngrleri
(12 Aylk Yzde Deime) 2002 2003 2004 2005

TFE (1) TEFE (2) GSYH Deflatr (3)

35,0 31,0 51,1

20,0 16,2 26,9

12,0 12,0 13,6

8,0 8,0 9,4

(1) 2002-2004 dnemi iin yl sonu hedefi, 2005 iin tahmin. (2) Yl sonu tahmini (3) Yllk ortalama tahmin

22

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Makroekonomik ereve

Kutu: 2.3- Enflasyonun Nedenleri

Enflasyon oran son otuz yllk dnemde srekli olarak yksek seviyelerde ve dalgal bir seyir izlemitir. 1970li yllardan itibaren enflasyon oran her on ylda bir st platoya ykselmitir. Ortalama enflasyon orannn 1970li yllardaki yzde 34 seviyesinden, 1980li yllarda yzde 43e, 1990l yllarda ise yzde 74e ykselmesi aslnda enflasyonun kronikletiini gstermektedir. Enflasyonun kronik nitelik kazanmasnn balca nedenleri, cret ve fiyatlarn belirlenmesinde gemi enflasyon orannn esas alnmas ve hkmetlerce uygulanan politikalarn enflasyonist beklentileri artrmasdr. Trkiyede enflasyonun kaynaklar dnemler itibaryla deimekle birlikte enflasyonist sre kalc hale gelmitir. Kronik enflasyonun, kamu aklar ve bu aklarn finansmanndan kaynaklanan talep ynl ve cret, faiz ve kurlardaki gelimeler sonucunda oluan maliyet ynl nedenleri dnda, hzl nfus art, kentleme ve piyasalarn yapsndan kaynaklanan nedenleri de bulunmaktadr. 1990l yllarn ikinci yarsna kadar kamu aklar ve bu aklarn zellikle i borlanma ile finansman enflasyonun en nemli kaynan oluturmutur. lk olarak, kamu harcamalarndaki artn yaratt yurt ii talep genilemesi zellikle ticarete konu olmayan mal fiyatlarn artrarak enflasyonist basklar yaratmtr. kinci olarak, i borlanma senetlerinin para benzeri bir deme arac haline gelmesi fiyatlar zerinde para arznn artrlmasna yakn bir etki oluturmasna neden olmutur. nc olarak, hzla artan kamu aklarnn finansmannda byk lde bavurulan i borlanmann s mali piyasalardan yaplmas nedeniyle ksa vadeli ve yksek faizli olmas mali piyasalarda mevduat ve kredi faizlerine de yansm ve enflasyon zerinde maliyet ynl bask oluturmutur. Bu srete, mal ve faktr piyasalarnda fiyatlar geriye dnk olarak endekslenmi ve enflasyonist sre kendi kendini besleyen bir yapya dnmtr. 1990l yllarn ikinci yarsnda Trkiyede yaanan yksek enflasyonist srete beklentiler ve enflasyonun kalc nitelii n plana kmaktadr. Kronik enflasyonist srete, enflasyonu yaratan makroekonomik faktrlerde deime olsa dahi, fiyatlarda oluan atalet ksa dnemde devam etmektedir. Hkmetlerin izledikleri genilemeci maliye, para politikalar ile fiyatlandrma politikalarndaki tutarszlklar, siyasi istikrarszln mali piyasalara getirdii belirsizlik ortam, istikrarsz byme, oligopolistik piyasa yaps, igc piyasalarndaki katlklar, iletiim gecikmesi genel fiyat seviyesindeki ataletin nedenlerini oluturmaktadr. Sz konusu dnemde kaydedilen yksek oranl enflasyonun ikinci nemli kayna, Trk lirasnda yksek deer kayplarna yol aan dviz kuru dalgalanmalardr. Dviz kurundaki bu ar krlgan yap dorudan fiyatlara yansmtr. Trkiyede son yllarda yaanan enflasyonun nc nemli kayna kamu kesimi fiyat ayarlamalardr. Fiyat kamu kesimi tarafndan belirlenen mallarn TEFEdeki arl yzde 23,17, TFEdeki arl ise yzde 20,72dir. Bu nedenle, kamu aklarnn finansman iin kamu tarafndan retilen mal ve hizmetlerde yaplan fiyat ayarlamalar genel fiyat seviyesini dorudan etkilemektedir. 2000li yllara kadar, kamunun baz rnlerde (ttn, eker, ay, vb.) tekel konumunda olmas ve bunun yan sra destekleme fiyat politikalar enflasyonist srece nemli katkda bulunmutur. Elektrik fiyatlarnn belirlenmesinde kamunun tekel konumu halen srmekte olup, dviz kuru ve petrol fiyatlarndaki dalgalanmalar da fiyatlara yanstlmaktadr. Akaryakt rnleri fiyatlarnda vergi pay ok yksektir. Su ve doal gaz tketici fiyatlar yerel ynetimlerce belirlenmekte ve genellikle ilave bir gelir kayna arac olarak kullanlmaktadr. Enerji ve dier KT rnleri fiyatlarnda yaplan ayarlamalar girdi maliyetlerini artrarak enflasyonist bask yaratmaktadrlar. Dier taraftan, bu fiyat ayarlamalar zel sektrn fiyatlandrma davranlarn da etkilemektedir.

2.3. Para ve Kur Politikas Mays 2001 tarihinden itibaren uygulanmaya balanan para politikas, yaanan olaanst ekonomik oklarn etkileri de dikkate alnarak, iki aamal olarak tasarlanmtr. Bu erevede, net i varlklar, para taban ve net uluslararas rezervler gibi temel bilano byklkleri iin, krizin etkilerinin youn olarak hissedildii 2001 ylnda belirsizlikleri azaltmak zere hedef deerler tespit edilmitir. Bu gei srecinin ardndan, enflasyon hedeflemesinin uygulamaya konulmas planlanmtr. Bu uygulamada, TCMB tarafndan kullanlacak temel politika arac ksa vadeli faiz 23
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Makroekonomik ereve

oranlar olacaktr. Ksa vadeli faiz oranlar, enflasyonun gelecekte alaca deerleri etkileyen unsurlardaki gelimeler deerlendirilerek belirlenecektir. Merkez Bankasnn 2002 yl banda belirledii para ve kur politikasnn operasyonel erevesinde; ksa vadeli faiz oranlarnn dalgalanmasnn dar bir aralkta tutulmasn teminen, aktif bir ak piyasa ilemleri politikas yoluyla likidite ynetimi yaplmas, TCMBnin bankalararas para piyasas ve dviz-efektif piyasalardaki arac rolnden 2002 yl Aralk ayna kadar tedricen ekilmesi, bankalararas para piyasasndan ekilirken, son bor verme mercii fonksiyonu nedeniyle, TCMBnin ge likidite penceresi uygulamas yoluyla bankalar limitsiz olarak fonlayabilmesi, MKB bnyesinde yer alan vadeli dviz piyasasnn yansra faiz zerine vadeli ilemlere ynelik bir piyasa kurulmas almalarnn balatlmas, bankalararas Trk liras referans faiz oran oluturulmas iin almalarn srdrlmesi,

esas alnmtr. Merkez Bankas, uygulamaya koyacan ilan ettii bu dzenlemeler yoluyla, gerek dviz gerekse Trk liras likidite gelimelerinde piyasann kendi dinamiklerini daha n plana kartaca, buna mukabil gerektiinde piyasalar son bor verme mercii sfatyla limitsiz olarak destekleyecei bir yapy oluturmay amalamaktadr. Bylece, hem para politikas uygulamalar hem de effaflk ve hesap verebilirlik asndan TCMB gelimi lke merkez bankalarna yaknlamtr. Merkez Bankas tarafndan orta vadede uygulanacak para politikas, dalgal kur rejimi erevesinde fiyat istikrarn salamay ve korumay amalayan enflasyon hedeflemesi olacaktr. TCMB, gelimi lke merkez bankalar uygulamalarnda olduu gibi, son bor verme mercii izgisine ekilip, fiyat ve ilemlerin, piyasalarn kendi dinamikleri erevesinde belirlenmesi iin gereken yapsal dzenlemeleri devam ettireceini ilan etmitir. Merkez Bankas, para politikasn enflasyonun gelecekte alaca deere gre oluturacana ynelik bir perspektif vermi olmasna karn dviz kurundaki gelimelerin fiyatlar genel dzeyi zerindeki gl etkisi ve ekonomide geriye dnk endekslemenin varl, Bankann ekonomideki gelimeleri yakndan takip ederek politika aralarn etkin bir ekilde kullanmas gerekliliini ortaya karmaktadr. Dalgal kur rejimi uygulanan para politikasnda ve enflasyonun kalc olarak drlmesinde temel unsur olarak grlmektedir. Bu ekilde dviz kuru politikas, kurum piyasa dinamiklerine brakld bir ortamda uygulanacaktr. Bu erevede, TCMB tarafndan gerekletirilecek mdahaleler ani ve geici dalgalanmalarn bertaraf edilmesi iin yaplacak olup mdahalelerin dviz kurunun uzun dnem denge dzeyini etkilememesine dikkat edilecektir. Uygulanacak bu rejimde, etkin ve derin bir dviz zerine vadeli ilemler piyasasnn varl piyasalara orta vadeli bir perspektif salamak asndan nem arzetmektedir.

24

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Makroekonomik ereve

Kutu : 2.4 - Yeni Merkez Bankas Kanunu ve Bamszlk 1211 sayl Trkiye Cumhuriyet Merkez Bankas Kanununun yrrle girdii 1970 ylndan bugne kadar geen dnemde ekonomik koullar nemli lde deimitir. Merkez bankacl konusunda bata AB normlar olmak zere dnyada meydana gelen gelimeler erevesinde Banka Kanununda, zaman iinde eitli deiiklikler yaplmtr. 2001 yl Mays aynda yrrle giren 4651 sayl Kanunla, AB normlar ve dnyada merkez bankacl alanndaki son gelimeler dikkate alnarak 1211 sayl Kanunun on drt maddesinde deiiklik yaplm, yedi maddesi yrrlkten kaldrlm ve yeni bir madde eklenmitir. Yasal deiikliin temel amac, Merkez Bankasnn para politikas uygulamas konusundaki bamszlnn glendirilmesidir. Yeni Merkez Bankas Yasas ile getirilen temel deiiklikler u ekilde zetlenebilir: Ara Bamszl: Bir bamszlk lt olarak, Bankann temel amacnn fiyat istikrarn salamak olduu ve Bankann para politikasnn belirlenmesinde ve uygulanmasnda tek yetkili ve sorumlu olduu hkme balanmtr. Banka ara bamszln kazanrken, enflasyon hedefini Hkmetle birlikte belirleme grev ve yetkisiyle donatlmtr. Hesap Verebilirlik ve Kamuoyunun Bilgilendirilmesi: Bankaya fiyat istikrarn salamann temel ama olarak verilmesinin ve Bankann bu amacn gerekletirilmesi iin para politikalarnn belirlenmesi ile uygulanmasnda tek yetkili ve sorumlu klnmasnn zorunlu bir sonucu olarak, kamuoyuna kar hesap verilebilirlik ve effaflk ilkelerinin de en st dzeyde gerekletirilmesi benimsenmitir. Bu erevede Banka Bakan tarafndan, Banka faaliyetleri ile uygulanm ve uygulanacak olan para politikalar hakknda her yl Nisan ve Ekim aylarnda Bakanlar Kuruluna rapor sunulmas ngrlmtr. Ayrca, ylda iki kez TBMM Plan Bte Komisyonunun para politikalar uygulamalar ile ilgili olarak bilgilendirilmesi benimsenmitir. effafln gerekletirilmesi ve kamuoyu denetiminin artrlmas iin, Bankann para politikas hedefleri ve uygulamalarna ilikin olarak dnemsel raporlar hazrlayarak kamuoyuna duyurmas, belirlenen hedeflere ilan edilen srelerde ulalmamas ya da ulalamama olaslnn ortaya kmas hallerinde nedenlerinin ve alnmas gereken nlemlerin Hkmete yazl olarak bildirilmesi ve kamuoyuna aklanmas hkm eklenmitir. Bankann ilem ve hesaplarnn bamsz denetim kurulular tarafndan denetlenmesi yeni Kanunla kararlatrlmtr. Para Politikas Kurulu: Fiyat istikrarnn gerekletirilmesinde etkinlik salanmas amacyla, dnyadaki uygulamalar da gz nne alnarak Para Politikas Kurulu oluturulmutur. Para Politikas Kurulu, Bakann bakanl altnda, bakan yardmclar, banka meclisince yeleri arasndan seilecek bir ye ve Bakann nerisi zerine mterek kararla atanacak bir yeden olumaktadr. Kurulun bir yesinin mterek kararla atanmas ngrlerek, Hkmet politikalaryla balant salanmtr. Hazine Mstear veya belirleyecei mstear yardmcs toplantlara oy hakk olmakszn katlabilmektedir. Kamu Kesimine Kredi Almamas: Bamszln salanmas kapsamnda Hazine ile kamu kurum ve kurulularna avans verilmesi ve kredi almas yasaklanmtr. Bu suretle, karlksz para baslmas engellenmi olmaktadr. Bununla da yetinilmeyerek, dolayl olarak ayn sonucu douran, Hazine ile kamu kurum ve kurulularnn ihra ettii borlanma aralarnn birincil piyasadan satn alnmas yasak kapsamna alnmtr.

25

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Makroekonomik ereve

Kutu : 2.4 - Yeni Merkez Bankas Kanunu ve Bamszlk (Devam) Son Bor Verme Mercii: Nihai kredi mercii sfatyla deme sisteminde aksamalara sebep olabilecek geici likidite skklklarn ve mali piyasalarn etkin bir ekilde almasn engelleyebilecek teknik kaynakl deme sorunlarn gidermek amacyla, Merkez Bankasna sisteme, teminat karlnda gn ii veya gn sonu kredi salama imkan getirilmitir. Mali Sistemin ve deme Sisteminin Gzetimi: Mali sistemde istikrar salama grev ve yetkisi kapsamnda Bankaya, mali sistemin alt yapsnn glendirilmesi ve mali sistemin tad risklerin belirlenmesi amacyla, sistemi izleme ve deerlendirmeler yapma, mali sistemdeki risklerin sektrn geneline yaylmasn nlemek iin gerekli tedbirleri alma yetkileri verilmitir. Bu nedenle, bankalar, zel finans kurumlar ve dier mali kurumlardan dzenli ve doru bilgi aknn salanmas konusunda Bankaya grev verilmitir. Banka, makroekonomik dengelerin salanmas asndan, teknolojik gelimelerden de yararlanarak etkin ve gvenilir bir deme sistemi kurmak ve srdrmekle grevlendirilmitir. Bankaya, kendisinin kurduu ya da dier kurulularca kurulup iletilen sistemlerin sorunsuz ve kesintisiz alabilmesine ynelik mdahalelerde bulunma, gerektiinde dzenlemelerini yapma, gzetim ve denetimi konusunda grev ve yetki verilmitir. Grev Sreleri ve Gvencesi: Bakann grev sresine paralel olarak, bakan yardmclarnn grev sreleri yldan be yla karlmtr. Ayrca, bakanda olduu gibi bakan yardmclarnn srelerinin bitiminden evvel deitirilmelerinin mmkn olmad hkm getirilerek, grev gvencesi salanmtr. Benzer ekilde, bakann nerisi ile mterek kararla atanan Para Politikas Kurulu yesinin grev sresi de be yl olarak belirlenmitir. Bilgi steme ve Risklerin Toplanmas: Bankann, istatistiki bilgilerin toplanmasnda, kamu kurum ve kurulular, Hazine Mstearl, Devlet statistik Enstits, dier lkelerin istatistiki bilgi toplamaya yetkili makamlar ve uluslararas kurulularla ibirlii yapmas benimsenmitir. Fiyat istikrarna ynelik bir para politikasnn gerektirdii analitik ve istatistiksel yeterliliin artrlmas iin, Banka, mali sistemle ilgili tm istatistiki bilgiler ile ekonomideki gelimelerin izlenmesinde gerekli grlecek dier istatistiki bilgileri toplama yetkisine sahip klnmtr.

2.4. demeler Dengesi Sermaye hareketleri zerindeki kontrollerin 1989 ylnda kaldrlmasyla finansal serbestleme sreci tamamlanmtr. Ayrca, 1996 ylnda gmrk birliine katlm ile birlikte Trkiye AB'ye entegrasyon srecinde nemli mesafe katetmitir. D ticaretin lke gruplarna gre dalmna bakldnda, AB lkelerinin gerek ihracat gerekse ithalat asndan Trkiye iin en nemli lke grubunu oluturduu gzlenmektedir. 2001 ylnda, Trkiye ihracatnn yzde 52sini, ithalatnn ise yzde 44n AB lkeleriyle gerekletirmitir. Gemi verilere bakldnda da, AB lkelerinin Trkiyenin d ticareti ierisinde benzer bir arl tad grlmektedir. Bu nedenle, ihracat tahminleri asndan AB bymesi Trkiye iin nemli deikenlerden biridir.

26

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Makroekonomik ereve

2002-2005 dneminde bata AB lkeleri olmak zere OECD lkelerinin byme tahminleri ve dnya ticaret hacminde beklenen gelimeler dorultusunda ihracatn art eilimini srdrmesi beklenmektedir. Bu erevede, 2002 ylnda 33,3 milyar dolar olmas beklenen ihracatn, 2005 ylnda 43,5 milyar dolara ulaaca tahmin edilmektedir. Trkiyede gelir esnekliinin yksek olmas nedeniyle, 2001 ylnda yaanan ekonomik daralmaya bal olarak ciddi oranda gerileyen ithalatn, 2002 ylnda ksmi bir toparlanma eilimine girerek 44,8 milyar dolar olmas beklenmektedir. thalatn yurtii talebin canlanmasna paralel bir art eilimine girerek, 2005 ylnda 59,3 milyar dolara ulaaca tahmin edilmektedir. Trkiye, gerek altyap gerekse corafi konum bakmndan yksek turizm potansiyeline sahip bir lkedir. Ancak, potansiyelin altnda seyreden turizm gelirlerinin kapasitenin etkin kullanm ve yaygn tantm almalaryla 2002-2005 dneminde artrlmas ngrlmektedir. Bu erevede 2002 ylnda 7,6 milyar dolar olarak ngrlen turizm gelirlerinin, 2005 ylnda 9,4 milyar dolar dzeyinde gereklemesi beklenmektedir. 1990-2001 dneminde, turizm gelirleri yllk ortalama artnn yzde 9,6 olduu gz nne alndnda, 2002-2005 dnemi iin yzde 3,9, 2003-2005 dnemi iin ise yzde 7,7 olarak ngrlen turizm gelirleri art hzlar ulalabilir grlmektedir. 2001 ylnda ciddi bir d kaydeden ii gelirlerinin, ekonomik istikrarn yeniden tesis edilmesi ve Trk lirasnn reel olarak deer kazanmasyla birlikte toparlanma eilimine girmesi ve 2002 ylndaki 2,6 milyar dolar seviyesinden 2005 ylnda 4,1 milyar dolara ykselmesi ngrlmektedir. Buna gre, 2002 ylnda 1,5 milyar dolar olmas beklenen cari ilemler ann 2003-2005 dneminde 1,8 milyar dolar civarnda seyretmesi beklenmektedir. Dier bir ifadeyle, cari ilemler ann GSYH iindeki paynn program dneminde yzde 1 civarnda olaca tahmin edilmektedir. 2000 ve 2001 yllarnda yaanan krizler ve ekonomik belirsizlikler nedeniyle nemli miktarda sermaye klar yaanmtr. 2002-2005 dneminde, ekonomide istikrarn salanmas, yapsal reformlarda nemli ilerleme kaydedilmesi ile birlikte Trk ekonomisine duyulan gvenin artmas ve buna bal olarak net sermaye girii gereklemesi beklenmektedir. Sermaye hareketlerinin serbestletirildii 1989 ylndan sonra, Trkiye dnya dorudan yabanc sermaye yatrmlarndan dier ykselen piyasalara gre ok dk bir pay almtr. 1990-2001 dneminde Trkiyeye gelen toplam dorudan yabanc sermaye yatrmlar 13,3 milyar dolar dzeyinde kalm ve dnya dorudan yabanc sermaye yatrmlar iindeki pay yzde 1 dzeyinin altnda gereklemitir. Sermaye girilerinin arlkl olarak dorudan yabanc sermaye yatrmlarndan olumasn salamak amacyla, yatrm ortamnn iyiletirilmesi dorultusunda nemli admlar atlmaktadr. Bununla birlikte, gemi performans dkl nedeniyle, 20022005 dnemi projeksiyonlarnda dorudan yabanc sermaye yatrmlar ngrlerinde muhafazakar davranlm ve dorudan yabanc sermaye yatrmlarnn dnem sonunda 1,9 milyar dolara ulamas ngrlmtr.

27

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Makroekonomik ereve

Tablo:2. 6-demeler Dengesi Tahminleri


Gerekleme 1999 2000 2001 29,3 31,7 35,3 26,6 27,8 31,3 2,7 3,9 3,9 39,8 40,7 -0,9 -10,4 18,7 5,2 13,5 14,8 5,5 9,4 3,9 -6,5 4,5 0,6 -1,4 4,9 0,1 3,4 0,3 1,0 1,6 5,2 -5,2 0,4 -5,6 54,0 54,5 -0,5 -22,4 22,3 7,6 14,7 15,0 6,3 8,7 7,3 -15,0 4,6 0,7 -9,8 9,6 0,1 1,0 4,3 4,2 -2,8 -3,0 3,0 3,4 -0,4 39,7 40,4 -0,7 -4,5 17,9 8,1 9,8 13,9 7,1 6,7 4,1 -0,4 2,8 1,0 3,4 -14,2 2,8 -4,5 -1,1 -11,3 -2,1 -12,9 12,9 10,2 2,7 (Milyar Dolar) Tahmin 2003 2004 2005 41,1 44,9 48,9 36,5 39,9 43,5 4,6 5,0 5,4 49,0 49,6 -0,6 -8,0 19,2 8,3 10,9 17,4 9,1 8,3 1,7 -6,2 3,4 1,0 -1,9 2,8 1,3 0,1 -0,8 2,1 0,0 0,9 -0,9 0,6 -1,5 54,0 54,6 -0,6 -9,1 21,5 8,8 12,7 19,1 10,1 9,0 2,4 -6,7 3,8 1,0 -1,8 5,8 1,6 3,7 -1,6 2,1 0,0 4,0 -4,0 -0,8 -3,2 58,9 59,3 -0,4 -10,1 23,1 9,4 13,6 20,1 10,2 9,9 3,0 -7,1 4,1 1,1 -1,8 7,4 1,9 3,7 -0,4 2,1 0,0 5,6 -5,6 -8,0 2,4

Mal hracat (Fob) hracat Dier Mal thalat (Fob) thalat (Cif) Dier Ticaret Dengesi Dier Mal ve Hizmet Gelirleri Turizm Dier Dier Mal ve Hizmet Giderleri Faiz Dier Dier Mal ve Hizmet Dengesi Toplam Mal ve Hizmet Dengesi i Gelirleri (zel) Dier Transferler Cari lemler Dengesi Sermaye Hareketleri (Rezerv Hari) Dorudan Yatrmlar (Net) Portfy Yatrmlar (Net) Dier Uzun Vadeli Sermaye Hareketleri Ksa Vadeli Sermaye Hareketleri Net Hata ve Noksan Genel Denge Rezerv Hareketleri IMF Resmi Rezervler

2002 37,4 33,3 4,2 44,2 44,8 -0,6 -6,7 16,1 7,6 8,5 14,4 7,0 7,3 1,7 -5,0 2,6 0,9 -1,5 -2,2 0,7 -0,9 -1,8 -0,1 -1,3 -4,9 4,9 7,9 -3,0

Genel olarak deerlendirildiinde gerek cari ilemler dengesi gerekse sermaye hareketleri hesab iin muhafazakar tahminler yaplmtr. Dolaysyla, Trkiyenin Program dneminde demeler dengesinden kaynaklanacak bir glkle karlamas beklenmemektedir. 2.5. ngrlerin Gereklemesinde Ortaya kabilecek Temel Riskler 2002-2005 dnemi iin ngrlen makroekonomik ereve baz senaryoyu oluturmaktadr. Bu ngrlerin varsaym setinde ortaya kabilecek riskler, makroekonomik erevenin farkllamasna neden olabilecektir. Risk analizi kapsamnda d talepten ve blgesel siyasi gerilimlerden kaynaklanabilecek oklar incelenmi ve bu oklardan dorudan etkilenebilecek makroekonomik gstergeler aada sunulmutur. Bu blmde verilen analizler baz senaryonun oluturulmasnda kullanlan makroekonometrik modele ok verilmek suretiyle incelenmitir. Ayrca bu blmn sonunda enflasyonun drlmesi hedefine ulalmasnda ortaya kabilecek olas riskler de deerlendirilmitir. D Talep Yavalamas Bu senaryoda, Trkiyenin d ticaret ortaklarndan kaynaklanabilecek bir d talep yetersizliinin Trkiye ekonomisi zerine olas etkisi incelenmitir. D talep artnn 2003-2005 dneminde baz senaryonun 1 puan altnda gereklemesi 28
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Makroekonomik ereve

durumunda, mal ihracatnn baz senaryoya gre 2003, 2004 ve 2005 yllarnda srasyla 0,9, 1,4 ve 2,1 milyar dolar aada gerekleecei ve buna bal olarak GSYH bymesinin srasyla, 0,9, 0,5 ve 0,5 puan gerileyecei tahmin edilmitir. Bu durumda ithalat ve cari ilemler dengesine ilikin gelimeler aadaki tabloda verilmitir. Byle bir senaryoda, i talebin kontrol altnda tutulmas nem arz etmektedir. Aksi bir durumda, tketimin nispi olarak canl kalmas, ithalatn ngrlen oranda dmemesine ve cari ilemler dengesinde ciddi bir bozulma meydana gelmesine neden olabilecektir.
Tablo:2. 7-D Talep Yavalamasnn Etkileri
Baz Senaryo 2003 2004 2005 D Talep Yavalamas Baz Senaryodan Farklar 2003 2004 2005

GSYH Bymesi (Yzde) GSYHnn D Byme Esneklii hracat (Milyar Dolar) thalat (Milyar Dolar) Cari lemler Dengesi / GSYH (Yzde) Gelimekte Olan lkeler thalat Talep Art (Yzde) AB lkeleri Bymesi (Yzde)

4,9 36,5 49,6 -0,9 7,7 2,9

5,0 39,9 54,6 -0,8 8,6 2,5

5,1 43,5 59,3 -0,8 8,6 2,5

-0,9 0,53 -0,9 -0,6 -0,2 -1,0 -1,0

-0,5 0,25 -1,4 -1,4 -0,1 -1,0 -1,0

-0,5 0,25 -2,1 -1,2 0,0 -1,0 -1,0

Blgesel Siyasi Gerilimler ve Olas Scak atmalar

Trkiye, jeopolitik konumu nedeniyle blgesinde yaanacak politik gerilim ve olas scak atmalardan olumsuz etkilenecektir. En nemli etki turizm sektrnde yaanabilecektir. Olas bir operasyonun, zaman ve sresine bal olarak, turizm gelirlerinin yaklak yzde 15 orannda gerileyecei hesaplanmaktadr. Bunun yansra, blge lkeleri ile yaplan snr ticaretinde yaanacak d nedeniyle, toplam mal ihracatnn 500 milyon dolar dolaynda gerilemesi ngrlmektedir. Ayrca operasyonun petrol fiyatlarnda yarataca art, d ticaret dengesi bata olmak zere ekonomiyi olumsuz ynde etkileyecektir. Bunlara ilave olarak, sermaye giriinde de problem yaanabilecektir. Dolaysyla, bu erevede yaplan simulasyonlarda 2003 ylnda bir operasyon olmas durumunda, sz konusu yl iin byme performansnn baz senaryodaki deerinden yaklak 1,8 puan aada gerekleecei tahmin edilmektedir.
Tablo:2. 8-Blgesel Siyasi Gerilimler ve Olas Scak atmalarn Etkileri
Baz Senaryo GSYH Bymesi (Yzde) hracat (Milyar Dolar) Turizm Gelirleri (Milyar Dolar) Sermaye Hareketleri (Milyar Dolar) Nominal Kur Art Oran (TL/$, Yzde) 2003 4,9 36,5 8,3 2,8 20,5 Baz Senaryodan Farklar 2003 -1,8 -0,5 -1,0 -3,0 2,7

29

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Makroekonomik ereve

Para Politikas ve Enflasyona likin Riskler 2002-2005 dneminde enflasyonu yzde 8 dzeyine indirmek iin gerekli altyap almalar ve hukuki dzenlemeler yaplm olmakla birlikte, bu hedefe ulalmas srasnda ortaya kabilecek olas riskler u ekilde sralanabilir: Enflasyon hedeflemesinin baarl olabilmesi asndan mali disiplinin srdrlmesini ve tutarl ekonomik politikalarn uygulanmasn mmkn klacak bir ortamn varl gerekmektedir. Enflasyonun nemli bir blm gerek dorudan, gerekse dolayl olarak kamu sektr tarafndan belirlenmektedir. Kamu sektrnde verimliliin artrlmas ve kurulularn hedeflenen enflasyon paralelinde fiyat ayarlamalar yapmalar orta vadeli enflasyon hedefleri asndan nem arz etmektedir. Fiyatlar iinde nemli bir arla sahip olan tarm sektrnde zellikle hava koullar nedeni ile ortaya kabilecek yksek oranl fiyat artlar bir risk oluturmaktadr.

Ham petrol ve dier enerji fiyatlarnn yurtii enflasyon zerinde dorudan ve dolayl etkileri gz nnde tutulduunda, enerji fiyatlarnn programn ngrd erevede artmas enflasyon hedeflerinin eriilebilirlii asndan nemli bir faktrdr. Dalgal kur rejimine geildikten sonra zayflamakla beraber, dviz kurlar ile enflasyon arasndaki iliki enflasyon hedeflerinin gerekletirilebilmesi asndan dikkatle takip edilmesi gereken bir husustur. Ekonomide cret ve kontratlarn gemie ynelik olarak deil, hedeflenen enflasyon paralelinde belirlenmesi enflasyon hedeflerine ulalmas asndan nem arzetmektedir.

30

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Kamu Maliyesi

3. KAMU MALYES
3.1. Maliye Politikasnn Amalar Maliye Politikas Maliye politikasnn temel amalar, srdrlebilir bir byme ortamnn olumasna katkda bulunmak, enflasyonla mcadeleyi desteklemek, bor servisini yapabilmek ve bor stokunu srdrlebilir bir seviyeye ekmek iin her yl nemli oranda kamu faiz d fazlas vermektir. Bu temel amalar erevesinde belirlenecek kamu gelir, harcama ve borlanma politikalar tutarl ve etkin bir biimde uygulanacaktr. Kamu Gelirleri Politikas 2000 ylnda uygulamaya konulan ekonomik program dahilinde hedeflenen kamu kesimi faiz d fazlasna ulamak amacyla gelir artrc eitli nlemler alnmtr. Yaanan ekonomik krizler neticesinde kamu finansmannda srdrlebilirliin devam iin 2001 ve 2002 yllarnda da baz ek nlemler alnmtr. Bylece, son on ylda toplam vergi yk yaklak 10 puan artarak 2001 ylnda GSYHya oran olarak yzde 33,1 dzeyine ulamtr. Ancak, sz konusu dnemde vergi tabannn geniletilmesi konusunda yeterli gelime salanamamtr. 2002 ylnda vergi idaresinin yeniden yaplandrlmas ve vergi politikasnn yeniden ekillendirilmesi amacyla vergi stratejisi hazrlanarak uygulamaya konulmutur. Vergi stratejisi, 2002-2004 yllar arasnda vergi alannda yaplacak dzenlemeleri iermektedir. Bu dzenlemelerin temel hedefleri, vergi mevzuatnn sadeletirilmesi ve AB ile uyumlatrlmas ile vergi idaresinin yeniden yaplandrlmasdr. Bu kapsamda, AB dolayl vergi mevzuatnn iki nemli unsuru olan KDVden sonra zel Tketim Vergisi de (TV) uygulamaya konularak AB mevzuat ile uyumda nemli bir adm atlmtr. Onalt adet fon ve vergi kaldrlm ve bunlarn yerine TV ihdas edilmitir. Bu kapsamda, bir ok mal ve hizmetin vergilendirilmesinde basitlik salanarak KDV oran says 5ten 3e indirilmitir Vergi stratejisi kapsamnda yaplacak dier dzenlemeler: zel gider indirimi, vergi indirimi (vergi kredisi) haline dntrlecektir. Yatrm indirimi yeniden dzenlenerek basitletirilecektir. Mali aralar zerindeki efektif vergi yk uyumlatrlacaktr. Temett vergilendirilmesi yeniden dzenlenecektir. Beyan sistemi daha basit bir hale getirilecek ve esas olarak niter bir yapya geilecektir. Kurum kazanlar zerindeki vergi yk azaltlacaktr. Bu srete mevcut istisna ve muafiyetler gzden geirilerek asgari dzeye indirilecek, kurum kazanlar zerinden yaplan stopajlar yeniden dzenlenecektir. Gelirler Genel Mdrl fonksiyonel yapya uygun ekilde yeniden yaplandrlacaktr. Fonksiyonel alanlara gre uzmanlk kadrolar oluturulacaktr. Gelir idaresinin vergi politikasna ynelik fonksiyonlar gelitirilecektir. Halen devam etmekte olan vergi kimlik numaras ve otomasyon uygulamalar almalar tamamlanarak ekonomik faaliyetlerin kayt altna alnmas salanacaktr. 31
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Kamu Maliyesi

Etkin ve kurumsallam bir denetim iin gerekli alt yap oluturulacaktr. Vergi istihbarat merkezleri glendirilecektir. Kamu kesimi harcamalarna muhatap olan kii ve kurumlarn bu ilemleri vergi kimlik numaras altnda izlenecektir. Mkellefe ynelik hizmetler iyiletirilecektir. Elektronik ortamda beyanname kabul ve vergi deme hizmetleri yaygnlatrlacaktr.

Vergi stratejisi erevesinde yaplacak bu almalar vergi sistemimizin daha etkin ilemesine, kayt d ekonominin kayt altna alnmasna ve vergilendirmede adaletin salanmasna da imkan verecektir. Yerel ynetimlere grevleriyle orantl gelir salamak ve bunlarn mali zerkliklerini artrmak amacyla yerel vergiler yeniden dzenlenecektir. Bu kapsamda hazrlanan Kanun Tasars TBMMye sunulmutur. Kamu Harcamalar Politikas 2000 yl bandan itibaren, bymenin istikrarl bir temele oturtulmas iin gerekli olan yapsal reform ve tedbirlerin hayata geirilmesine ynelik dzenlemeler uygulamaya konulmutur. Bu erevede, bte kanunlaryla harcamalara getirilen limit dnda, 4749 sayl Kamu Finansman ve Bor Ynetiminin Dzenlenmesi Hakknda Kanun ile harcamalara dolayl bir snrlama getirilmitir. 4736 sayl Kanunla, kamu kurum ve kurulularnn rettikleri mal ve hizmet bedellerinde iletmecilik gerei yaplmas gereken ticari indirimler hari her trl cretsiz veya indirimli tarife 2002 yl bandan itibaren kaldrlmtr. Harcamalara ilikin orta dnemde, aadaki politikalar uygulanacaktr: azaltlacaktr. Personel harcamalarnn azaltlmas amacyla, konsolide bte kapsamndaki kurum ve kurulularda yeni personel istihdam (eitim, salk ve emniyet hizmetleri hari) bir nceki ylda emeklilik, lm ve istifa sonucu ayrlan personel saysnn yzde 50`sini amayacak ekilde belirlenecektir. Kamu sektrnde cret ve maalar, enflasyon hedefiyle uyumlu, kamunun finansman dengesi ve alanlar arasnda cret adaletini salayacak ekilde belirlenecektir. Kurum ve kurulularn blge mdrlklerinin kaldrlmas uygulamasna, ilgili Kanunda yer alan takvim erevesinde devam edilecek, ayrca gider artna yol aacak tekilat genilemesi, yeni kadro ihdas gibi uygulamalara yer verilmeyecektir. Etkin bir bor ynetimi erevesinde bte zerindeki faiz yknn azaltlmasna allacaktr. Sosyal gvenlik kurumlarnn salk harcamalar disiplin altna alnacaktr. Bteden sosyal gvenlik kurumlarna yaplacak transferlerin azaltlmas amacyla ila, tedavi ve denecek primlere ilikin tedbirlerin alnmasna devam edilecektir. Harcamalarn kontrol altna alnmas, kaynaklarn stratejik nceliklere gre datm ve etkin kullanm amacyla kamu ynetiminin yeniden yaplandrlmas byk nem arz etmektedir. Bu dorultuda, merkezi hkmet ve yerel ynetimler arasndaki grev ve yetki dalmnn yeniden belirlenmesini, yerel ynetimlerin 32
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Kamu kesimindeki ar istihdam, emeklilik ve iten karmalar yoluyla

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Kamu Maliyesi

yeniden yaplandrlarak yetki ve sorumluluklarnn artrlmasn salayacak dzenlemelere devam edilecektir. Kamu yatrm programnn rasyonelletirilmesi almalar erevesinde, sektrel ncelikler ve mevcut kaynaklar dikkate alnarak yatrm projesi saysnn srdrlebilir bir seviyeye indirilmesi ynndeki almalara devam edilecektir. Kamu kaynaklar kullanmnda etkinlii artrmak ve sonulara odakl bir yaklam iinde toplumun taleplerini karlamak iin, ulusal politikalar erevesinde kurulu dzeyinde stratejik planlama yaplmas iin gerekli kapasite oluturulacak, DPTnin ynlendiriciliinde pilot kurulular dzeyinde 2003 ylnda balatlacak almalar 2004 ylndan itibaren yaygnlatrlacaktr. Kamu mali disiplinini olumsuz etkileyen dner sermaye uygulamalarnn azaltlmas politikasna devam edilecektir. Kamu iktisadi teebbsleri ve bal ortaklklarnda istihdam edilen memur, szlemeli, daimi ve geici ii dahil toplam personel saysnn program hedefleri dorultusunda azaltlmas politikas srdrlecektir. Bu politikalar erevesinde, bir nceki ylda ayrlan eleman saysnn yzde 10una kadar personel alnabilecektir. Ayrca, IMFye verilen niyet mektubu erevesinde, kamudaki atl istihdamn 1/3nn Haziran 2002, dier 1/3nn Ekim 2002 ve kalan 1/3nn de Haziran 2003 tarihine kadar azaltlmas taahht edilmi ve bunu gerekletirmek iin gereken almalar balatlmtr. Tarm rnleri fiyatlarnn piyasalarda oluumunu salayan ve iftinin belirli bir gelir elde etmesini amalayan dorudan gelir destei sistemine geilmi olup, sektrde yer alan tarmsal KTlerin kltlmesi ve/veya zelletirilmesi almalar srdrlmektedir. Kamu Finansman Projeksiyonlar (2002-2005) Genel devlet dengesi; konsolide bte, mahalli idareler, fonlar, sosyal gvenlik kurulular ve dner sermayelerin gelir ve giderlerinin konsolidasyonu ile elde edilmektedir. ESA 95 ile uyumlu olarak yaplan genel devlet hesaplarnn tahmininde, 2002-2005 dnemi iin ngrlen byme, enflasyon, faiz oranlar, demeler dengesi, nominal cret artlar varsaymlar dikkate alnmtr. Bu genel varsaymlar ve Blm 3.1de belirtilen gelir ve harcama politikalar yannda, genel devlet dengesini oluturan kurulularn dengelerinin hesaplanmasnda dikkate alnan varsaymlar aada verilmitir: Gelirlere likin Varsaymlar: Yaplan projeksiyonlarda 2003 ylndan itibaren vergi gelirleri iinde yer alan TVnin ilave bir vergi yk oluturmamas ngrlmektedir. 2003-2005 dneminde yeni vergi ihdas ve mevcut vergi oranlarnda nemli bir art ngrlmemektedir. Uygulanan programn hedeflerine ulalabilmesi ve 1999 ylnda meydana gelen Marmara depreminin zararlarnn telafi edilmesi amacyla 2000 ylnda alnan vergi tedbirlerinin bazlarnn 2003-2005 dneminde de devam etmesi ngrlmtr. nmzdeki dnemde mahalli idarelerin gelirleriyle ilgili politika tercihinin, bu idarelerin genel bte paylarnn artrlmasndan ziyade bu idarelerin kendi z gelirlerinin artrlmasna ynelik olmas ngrlmtr.

33

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Kamu Maliyesi

Emlak vergisi 2002 ylnda yaplan yasal deiiklik ile sistem iinde belirli bir arla kavuturulmutur. Emlak vergisinin bu arln nmzdeki dnemde de muhafaza edecei varsaylmtr. Yaplan hesaplamalarda enflasyon muhasebesi uygulamasna geilmesi durumunda, uygulamann getirecei gelir kaybnn telafi edilmesi ngrlmtr. 2002-2005 dneminde zelletirme uygulamalarnn hzlandrlarak kaynak elde edilmesi programlanmtr. zelletirme gelirleri fazlasnn bteye aktarlmas yoluyla kamu maliyesi dengesinin desteklenmesi fon gelirleri politikasnn esasn tekil etmektedir. Bu kapsamda, szkonusu dnemde bte gelirlerinin dier bir nemli kalemi de zelletirme gelirleri olacaktr. Trk Telekom hisse sat ile enerji santrallar varlk ve iletme hakk satlarndan elde edilen gelirler bteye aktarlacaktr. Gelir dalmn iyiletirme ve fakirlikle mcadelede nemli bir ileve sahip Sosyal Yardmlama ve Dayanmay Tevik Fonu faaliyetlerini srdrecektir. 2002 ylnda birer puan drlen isizlik sigortas primi iindeki ii, iveren ve devlet paylarnn izleyen yllarda nceki oranlarna ykseltilecei ngrlmtr. Faiz azalmasna paralel olarak gelir vergisi haslatnda da reel olarak gerileme olaca tahmin edilmektedir. Bylece, toplam vergi gelirleri ierisinde vastasz vergilerin paynn azalmas ngrlmektedir. Bu varsaymlar dikkate alnarak yaplan projeksiyonlar sonucunda, 2002-2005 dneminde, genel devlet gelirlerinin yaklak yzde 62sini oluturan vergi gelirlerinin GSYHnn ortalama yzde 25i civarnda olmas beklenmektedir. zelletirme gelirleri hari tutulduunda, 2002 ylnda GSYHnn yzde 39,4 kadar olmas beklenen genel devlet toplam gelirleri, zelletirme gelirleri dahil edildiinde 0,3 puanlk artla GSYHnn yzde 39,8ine ykselmektedir. 2005 ylnda ise, GSYHnn yzde 38,5i kadar olmas beklenen genel devlet toplam gelirleri, zelletirme gelirleri dahil edildiinde 1,6 puanlk artla GSYHnn yzde 40,1ine ykselmektedir. Harcamalara likin Varsaymlar: 2002-2005 dneminde, genel devlet harcamalarnn, daraltc tedbirlerin de etkisiyle kademeli olarak decei varsaylmtr. Dier taraftan, harcamalarda etkinlii artrmak amacyla ngrlen yapsal reformlarn bir ksm uygulamaya konulmutur. Bu erevede, Kamu hale Kanunu, yatrm programnn rasyonelletirilmesi, stratejik planlama uygulamasna pilot bazda gei, bte kapsamnn geniletilmesi ve yeni bte kod yapsna pilot bazda gei gibi alanlarda kamu maliyesinde etkinlii artrc bir dizi tedbir alnarak uygulamaya konulmutur. Genel devlet harcamalarnn byk bir blmn oluturan transfer harcamalar 2003 ylndan itibaren nemli oranda dme eilimine girmitir. 2002-2005 dneminde, transfer harcamalarnn, Hazinenin uzun vadeli ve dk maliyetli borlanma imkanna kavuaca varsaym altnda gittike azalan bte faiz demelerinin etkisiyle dmesi ngrlmtr. TV uygulamasna geilmesi ile beraber, 2003 ylndan itibaren baz bakanlk ve fonlara vergi gelirlerinden pay verilmemesi, bu kurululara bteden denek verilmek suretiyle sistemin basitletirilmesi ngrlmtr. 34
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Kamu Maliyesi

2005 yl sonuna kadar, Tarm Reformu Uygulama Projesi erevesinde, Destekleme ve Fiyat stikrar Fonunun faaliyetlerine devam edecei varsaylmtr. Sosyal gvenlik kurulularnn akteryal dengeleri oluturulurken alnacak nlemlerle prim tahsilatlarnda art, bata salk giderleri olmak zere harcamalarda tasarruf ngrlmtr. stihdamn rasyonelletirilmesi almalar erevesinde, emekli edilen iilerin SSK'ya getirecei ilave yk akteryal dengelerin hesabnda dikkate alnm ve kuruma bteden ek transfer konulmutur. Bu varsaymlar dikkate alnarak yaplan projeksiyonlar sonucunda, 2002 ylnda GSYHnn yzde 52,9u olan genel devlet harcamalarnn paynn srekli derek 2005 ylnda yzde 40,6 olaca tahmin edilmektedir. Genel devlet harcamalarnda salanan dte, ekonomik gstergelerde ngrlen iyilemelerin yan sra kamu maliyesinin yeniden yaplandrlmas kapsamnda yaplan reformlarn da nemli pay bulunmaktadr. 2002 ylnda GSYHnn yzde 3,8i kadar olan genel devlet sabit sermaye yatrmlarnn, 2003-2005 dneminde kademeli bir artla yzde 4,3 seviyesine ykselecei ngrlmtr. Yatrmlardaki bu artta, Eitim, Genlik, Spor ve Salk Hizmetleri Vergilerinden (EGSV) yaplan yatrmlarn bte kapsamna alnmas da nemli bir rol oynamaktadr. Ayrca, mahalli idareler sistemindeki gelir artlar mahalli altyap yatrmlarnda kullanlacaktr. Bu da genel devlet sabit sermaye yatrmlar artnda etkili olacaktr.
Tablo:3. 1-Genel Devlet Gelir ve Harcamalar
(GSYHya Oran, Yzde)
Vergiler Vastasz Vastal Servet Vergi D Normal Gelirler Faktr Gelirleri Sosyal Fonlar
Toplam zelletirme Gelirleri Toplam Gelir 2002 24,3 8,2 15,3 0,7 5,3 3,8 6,1 39,4 0,3 39,8 2003 24,8 7,5 16,6 0,7 4,4 3,6 6,3 39,2 1,4 40,6 2004 24,6 7,2 16,8 0,7 4,2 3,4 6,4 38,6 1,3 40,0 2005 24,9 7,3 16,9 0,7 3,9 3,3 6,5 38,5 1,6 40,1

Cari Harcamalar Yatrm Harcamalar Sabit Sermaye Stok Deimesi Transfer Harcamalar Cari Transferler (Net) Sermaye Transferleri Stok Deiim Fonu
Toplam Harcama Borlanma Gerei Faiz D Borlanma Gerei

16,7 3,8 3,8 0,0 32,4 31,2 1,1 0,0


52,9 13,2 -7,9

16,3 4,2 4,2 0,0 26,1 25,1 1,0 0,0


46,6 5,9 -8,5

16,2 4,3 4,2 0,0 22,5 21,4 1,0 0,0


42,9 3,0 -7,8

16,2 4,4 4,3 0,0 20,1 19,1 1,0 0,0


40,6 0,5 -7,8

35

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Kamu Maliyesi

Genel Devlet Borlanma Gerei 2001 ylnda GSYHnn yzde 15,1i olan genel devlet borlanma gereinin 2002 ylnda yzde 13,2ye gerilemesi beklenmektedir. Genel devlet borlanma gereindeki bu iyilemenin 2003-2005 dneminde de devam ederek 2005 ylnda GSYHnn yzde 0,5ine gerilemesi beklenmektedir. Bu gelimede en byk etken, konsolide bte faiz demelerinde beklenen nemli gerilemelerdir. Ayrca, zelletirme gelirlerinde ngrlen artlar, sosyal gvenlik kurulularnn aklarnda beklenen dler ve isizlik sigortas fonunun sisteme dahil edilmesi de borlanma gereinin azalmasnda nemli bir paya sahiptir. 2002 ylnda GSYHya oran olarak yzde 7,9 olmas beklenen genel devlet faiz d fazlasnn, 2005 ylnda 0,1 puanlk bir dle yzde 7,8 olaca tahmin edilmitir. 3.2. Kamu Bor Ynetimi Kamu Borcu ve Bor Ynetimi Stratejisi Yaanan ekonomik krizler ve d konjonktrdeki gelimeler 2001 ylnda d piyasalardan borlanma imkanlarn kstlam ve bu durum artan borlanma ihtiyacnn i piyasadan karlanma eilimini artrmtr. Ayrca, artan belirsizlik ortamnn da etkisiyle vade yapsnn ksalmas ve faiz oranlarnn ykselmesi borlanma maliyetinin artmasna ve ilave borlanma ihtiyacnn domasna neden olmutur. Dier taraftan, Tasarruf Mevduat Sigorta Fonu (TMSF) kapsamna alnan salksz yapdaki zel bankalarn mali yaplarnn glendirilmesi ile kamu bankalarnn birikmi grev zararlarnn tasfiyesi ve sermaye ihtiyalarnn karlanmas iin verilen zel tertip devlet tahvilleri, Hazinenin borlanma ykn ve maliyetini daha da artrmtr. TMSF kapsamna alnan bankalarn sermaye ve bilano yaplarn glendirmek amacyla 2000 yl Aralk ayndan balamak zere toplam 20 katrilyon lira tutarnda zel tertip devlet tahvili ihra edilmitir. te yandan, banka sermayelerinin glendirilmesi operasyonu erevesinde grev zarar alacaklarnn tasfiyesi ve sermayelerinin glendirilmesi kapsamnda kamu bankalarna ihra edilen tahvil bor stoku Aralk 2001 itibaryla yaklak 32 katrilyon TLye ulamtr. Bylece, bankaclk sektrnn yeniden yaplandrlmas erevesinde TMSF ve kamu bankalarna ihra edilen tahvil miktar 2000 ylnda 6,7 katrilyon TL, 2001 ylnda ise 45 katrilyon TL olarak gereklemitir. Ayrca 2001 ylnda, Merkez Bankasnn dorudan almlar ile nakit imkan yaratlmasna ek olarak, Hazine tarafndan erken itfalar ve kupon demeleri yoluyla, 7,4 katrilyon liras kamu bankalarna ve 4,8 katrilyon liras TMSF bankalarna olmak zere, toplam 12,2 katrilyon liralk nakit deme yaplmtr. Kamu ve fon bankalarna yaplan DBS ihralar Hazinenin borlanma ihtiyacnda nemli bir arta neden olmutur. Ancak, szkonusu bankalarn piyasalara olan ksa vadeli borlarnn dendii dikkate alndnda, bu operasyon, toplam kamu borlanma miktarn deitirmemekle birlikte, kamu bankalarnn finansman ihtiyalarn gidermek amacyla yaptklar gecelik borlanmalarn daha uzun vadeli 36
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Kamu Maliyesi

Hazine borlanmas haline gelmesini salamtr. Bylece, kamu bankalarnn ksa vadeli faizler zerindeki basks kaldrlmtr. Hazine i bor stokunun vadesini uzatmak amacyla Haziran 2001de bir takas ilemi gerekletirmitir. Bu erevede ihale yntemiyle ihra edilmi ve vadeleri 2001 ve 2002 yllarnda dolan Trk liras cinsinden 23 senet, dvize endeksli ve Trk liras cinsinden deiken faizli yeni senetlerle deitirilerek 2001 ylndaki finansman ihtiyac azaltlmtr. Yaplan takas ilemi, vadelerine kalan sre yaklak 6 ay olan senetlerin 37,5 ay ortalama vadeli senetlerle deitirilmesini ve bylece i bor stokunun ortalama vadesinin uzatlmasn salamtr. 2001 ylnda yaplan dzenlemeyle kamu bankalarnda grev zarar olumas srecine son verilmi ve kamu bankalar kanalyla salanacak destekler iin bteye denek konulmas ve kaynann gsterilmesi esas getirilmitir. Bu gelimeler ve ska bavurulan dvize endeksli ve deiken faizli senet ihrac 2001 ylnda i bor stokunun nemli bir blmn kura ve faize endeksli hale getirmitir. Tm bu gelimeler erevesinde, 2000 ylnda 36,4 katrilyon lira (15,1 katrilyon liralk senede balanmam grev zarar stoku da dahil edildiinde, 2000 yl i bor stoku 51,5 katrilyon liraya ykselmektedir.) olan i bor stoku, 2001 yl sonunda 122,2 katrilyon liraya, 2002 yl Haziran ay sonunda ise 126,8 katrilyon liraya ykselmitir. Bylece, i bor stokunun GSYH'ya oran, 2000 ylnda yzde 29,2 iken, 2001 yl sonunda yzde 67,3 dzeyine ykselmitir. 2001 yl Aralk sonunda, yzde 52,2si nakit d ve yzde 47,8i nakit olan i bor stokunun yzde 35,6s dviz cinsinden ve dvize endeksli, yzde 49,9u deiken faizli ve yzde 14,5i sabit faizli senetlerden olumaktadr. Tablo:3. 2- Bor Stokunun Yaps
2000 Aralk Nakit 29,6 2001 Aralk 58,4 2002 Haziran 69,3 2000 Aralk 81,2 2001 Aralk 47,8 2002 Haziran 54,7

Cari Fiyatlarla, Katrilyon TL

Yzde Dalm

Sabit Getirili Deiken Faizli Dviz Cinsinden Dvize Endeksli IMF Kredisi Takas Dier
Nakit D

19,4 9,0 1,2

17,7 11,4 7,1 22,1 13,8 7,7 0,5

28,4 14,5 10,6 15,8 7,6 7,7 0,5


57,5

53,3 24,7 3,2 0,0 0,0 0,0 0,0


18,8

14,5 9,4 5,8 18,1 11,3 6,3 0,4


52,2

22,4 11,4 8,4 12,5 6,0 6,1 0,4


45,3

6,8

63,8

Sabit Getirili Deiken Faizli Dviz Cinsinden Dvize Endeksli


Toplam Stok

1,0 4,0 1,8

49,5 12,4 1,9

46,3 10,8 0,4


126,8

2,8 11,0 5,0 0,0


100,0

0,0 40,5 10,1 1,6


100,0

0,0 36,5 8,5 0,3


100,0

36,4

122,2

Not: 2000 ylnda kada balanmam grev zararlar dahil edilmemi, 2001 ve 2002 yllarnda ise dahil edilmitir.

37

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Kamu Maliyesi

bor stokunun alacakllara gre dalm da byk deiiklie uram ve 2001 yl sonunda kamu kurumlarna olan i borlar toplam stokun yzde 66sna ykselmitir. Bununla birlikte, yl iinde kamu kurumlarna verilen nakit d senetlerin yeniden yaplandrlmasyla i bor itfalarnn azaltlmas ve IMF'den salanan kredilerle finansman ihtiyacnn drlmesi i bor evrilebilirlik orannn kontrol edilebilir dzeyde kalmasn salamtr.
Tablo:3. 3-Alacakllara Gre Bor Stoku
2000 2001 2002 Aralk Aralk Haziran Cari Fiyatlarla, Katrilyon TL 36,4 122,2 126,8 12,2 80,6 71,2 2000 2001 Aralk Aralk Yzde Dalm 100,0 100,0 33,6 66,0 2002 Haziran 100,0 56,2

Toplam Kamu

TCMB Kamu Bankalar TMSF IMF Kredisi in Dier


Piyasa (*)

1,5 2,9 3,9 0,0 4,0


24,2

18,8 22,7 15,1 13,8 10,2


41,6

18,4 23,9 8,6 7,6 12,7


55,6

4,1 8,0 10,6 0,0 10,9


66,4

15,4 18,6 12,3 11,3 8,4


34,0

14,5 18,9 6,8 6,0 10,0


43,8

(*) Aralk 2001'de TMSF Mevduat Devirleri (4,4 katrilyon lira) piyasa iinde yer almaktadr.

Devlet i borlanma senetlerinin 2000 yl Nisan aynda yzde 34,5 olan yllk bileik faiz oran, 2001 yl Nisan aynda yzde 130,3e ykselirken, 2002 yl Nisan aynda yzde 60,8e gerilemitir. Mays, Haziran ve Temmuz aylarnda piyasalarda oluan belirsizlik nedeniyle tekrar art eilimine giren faiz oranlar Temmuz ay sonu itibaryla, yzde 72,1 dzeyine ulamtr. 2000 ylnda 411 gn olan ortalama borlanma vadesi, 2001 ylnda 148 gne gerilemi, 2002 yl Ocak-Temmuz dneminde ise 285 gne ykselmitir. Stokun vadeye kalan gn 2000 yl sonunda 15,5 ay iken, 2001 yl sonunda 38,9 ay, 2002 Haziran sonunda ise 38,2 ay olarak gereklemitir. zel dahil toplam d bor stoku, 2000 ylnda 119,7 milyar dolar iken, 2001 ylnda 115,1 milyar dolara gerilemi, 2002 yl ilk eyreinde ise 117,5 milyar dolara ykselmitir. 2000 ylnda, d bor stokunun yzde 76,3 orta-uzun vadeli, yzde 23,7si ise ksa vadelidir. 2001 ylnda orta-uzun vadeli borlarn toplam d bor stoku iindeki pay artarak yzde 85,9a, ksa vadeli borlarn pay ise azalarak yzde 14,1e gerilemitir. 2002 ylnn ilk eyreinde de bu eilim devam etmi ve orta-uzun vadeli borlarn toplam d bor stoku iindeki pay yzde 87,7ye karken, ksa vadeli borlarn pay yzde 12,3e gerilemitir. 2001 ylnda uluslararas kurulularn d bor stoku iindeki pay bir nceki yla gre 10 puan dolaynda artarken, dier kurulu ve bankalarn pay ise azalmtr. Benzer gelime 2002 yl ilk eyreinde de srmtr.

38

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Kamu Maliyesi

Tablo:3. 4-Toplam D Bor Stokunun Yaps


2000 119.664 28.301 91.363 119.664 11.445 8.677 45.469 54.073 119.664 65.453 23.162 7.445 14.840 8.764 (Milyon Dolar) 2001 115.084 16.241 98.843 115.084 22.180 7.685 34.692 50.527 115.084 58.749 4.344 5.176 30.435 16.380 2002 Q1 117.549 14.481 103.068 117.549 24.918 7.592 33.590 51.449 117.549 60.297 3.728 4.769 29.667 19.088 2000 100,0 23,7 76,3 100,0 9,6 7,3 37,9 45,2 100,0 54,7 19,4 6,2 12,4 7,3 Yzde Dalm 2001 2002 Q1 100,0 100,0 14,1 12,3 85,9 87,7 100,0 100,0 19,3 21,2 6,7 6,5 30,1 28,6 43,9 43,7 100,0 100,0 51,1 51,3 3,7 3,2 4,5 4,1 26,5 25,2 14,2 16,2

VADE YAPISI Ksa Vade Orta-Uzun Vade ALACAKLIYA GRE Uluslararas Kurulular Hkmet Kurulular Ticari Bankalar Dier zel Kreditrler DVZ KOMPOZSYONU USD DEM JPY EUR Dier

Bu gelimeler erevesinde, toplam kamu bor stokunun GSYH'ya oran, 2000 ylnda yzde 62,7 iken, 2001 yl sonunda yzde 122,8 dzeyine ulam ve toplam bor stokunun oran ise ayn dnemler itibaryla yzde 93,7'den yzde 158,6'ya kmtr. Tablo:3. 5-Toplam Brt Bor Stoku
(GSYH'ya Oran , Yzde)

Bor D Bor Toplam Kamu zel D Bor Toplam Bor Stoku

2000 29,2 33,5 62,7 31,0 93,7

2001 67,3 55,5 122,8 35,8 158,6

Bor Ynetimi ve Borlanma Limitine likin Kurumsal Sorumluluklar

Genel makroekonomik hedefleri ve finansal sistemi gz nnde bulundurarak, DBS ihra miktarlarn, vadelerini, trlerini ve sat tekniklerini belirleyerek, kamunun finansman ihtiyacn karlamak amacyla borlanma stratejilerini belirlemek ve uygulamak Hazine Mstearlnn grev ve yetkileri arasndadr. Mali disiplini ve effafl salamay ve etkin bir bor ve alacak ynetimini oluturmay hedefleyen Kamu Finansman ve Bor Ynetiminin Dzenlenmesi Hakknda Kanun 2002 yl Nisan aynda karlmtr. Bu Kanun erevesinde, uluslararas uygulamalara paralel olarak, kamu bor stratejisinin, i ve d borlanmay dikkate alacak ekilde bir btnlk iinde oluturulmas, bor ve risk ynetiminin yrtlmesindeki mevcut dank yapnn birletirilmesine ynelik olarak Hazine Mstearl bnyesinde bir birim kurulmas ve i ve d bor portfy ynetiminin daha sk koordinasyon altnda gerekletirilmesi ngrlmektedir.

39

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Kamu Maliyesi

Kutu: 3.1- Kamu Finansman ve Bor Ynetiminin Dzenlenmesi Hakknda Kanunun Getirdii Balca Dzenlemeler

ve d bor kullanmn kapsayan borlanma limiti, bte kanununda belirtilen balang denekleri toplam ile tahmin edilen gelirler arasndaki fark olarak belirlenmi olup, zel tertip i borlanma senetleri de bu limite dahil edilmitir. Ancak bor ynetiminin gerektirdii ihtiyalar erevesinde Hazinenin bal olduu Bakana bu limiti yzde 5 orannda artrma yetkisi verilmitir. Bunun yeterli olmad hallerde yzde 5lik ilave artrm yetkisi Bakanlar Kuruluna tannmtr. krazen ihra edilen zel tertip i borlanma senetleri limite dahil deildir. Ancak, ilgili yl bte kanununda ikraz limiti ayrca belirlenmektedir.

Dank yasal dzenlemeler tek bir kanun altnda toplanmtr. Borlanma ve ykmllk yaratc ilemlerde tek bir yetkili makam belirlenmitir.

Hazine garantileri yeniden tanmlanm ve yap-ilet-devret kapsamnda verilen garantiler limite dahil edilmitir.
Bor ve alacak ynetiminde etkinlii salayacak dzenlemeler yaplmtr.

Hazine garantileri kapsamnda denen btn tutarlar ile risk ynetimi kapsamnda nceden ngrlmesi mmkn olmayan demeler iin Merkez Bankas nezdinde Hazine Mstearlna ait bir risk hesab oluturulmutur.

Yeni karlan 4651 sayl Merkez Bankas Kanunuyla kamunun ok ksa vadeli nakit ihtiyalar iin Merkez Bankasndan borlanma imkan ortadan kalkmtr. Bu nedenle, Hazinenin ksa vadeli nakit ihtiyacn karlamak amacyla, 1 aydan ksa vadeli olmak zere, DBS ihra etmeksizin, Merkez Bankas aracl ile para piyasalarndan btenin balang deneklerinin yzde 1ini geemeyecek ekilde nakit ilem yapma yetkisi getirilmitir.

Hazine tarafndan kamu bor ynetimi raporunun hazrlanarak ilgili kurumlara gnderilmesi hkm altna alnmtr.

Kamunun Bor Stokunun Azaltlmas 2002-2005 dneminde, kamu bor stokunun azaltlmas amacyla aada belirtilen tedbirlerin alnmas ve politikalarn uygulanmas ngrlmektedir. Yksek seviyelere kan i borlanmann evrilebilirliini ve bireysel yatrmclarn kamu katlarna ynelmelerini salamak amacyla, eitli tedbirler alnmaktadr. ncelikle, i borlanmann piyasalar zerindeki basksn hafifletilmesi ve ekonominin iinde bulunduu bor-faiz ksr dngsnn krlmas amacyla yksek oranl bir faiz d bte fazlas ngrlmektedir. nemli miktarda faiz d fazla salanmas, borlarn evrilebilirlii konusundaki belirsizliin giderilmesinde ve piyasalarda gven ortamnn yeniden salanmasnda nemli bir rol oynamaktadr. Bunun yansra, byme potansiyelini olumlu ynde etkileyecek yapsal reformlara devam edilmesiyle i ve d piyasalarda gven ortamnn yeniden tesisi ve bekleyilerin olumluya dnmesi, faiz oranlarnn dmesini ve kamu bor stokunun azaltlmasn salayacaktr. Kamu bankalarnn glenen mali yaplar ve salanan ek d finansman sonucu, i piyasalardan borlanma gerei hzla decek ve kamu kesimi i borcunun evrilmesi kolaylaacaktr. Faiz riski, kur riski ve makroekonomik politikalarla uyum, Hazinenin bor stokunun azaltlmasnda dikkate alnacak nemli faktrlerdir.

40

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Kamu Maliyesi

Finansman ihtiyalarnn orta ve uzun vadede mmkn olan en dk maliyet ve makul bir risk oran erevesinde karlanmas ncelikli hedefler arasnda yer almaktadr. Bu balamda, borlanma vadesinin uzatlmas, borlanma maliyetinin drlmesi, yeni enstrmanlarn gelitirilmesi, yatrmc tabannn geniletilmesi ve ikincil piyasalarn derinletirilmesi ynnde alnacak tedbirler nem kazanmaktadr. Bor ynetiminin etkinliinin artrlmas amacyla bu alanlarda uygulanacak temel politikalar: 2002 yl Ocak aynda, bor stokunun vadesini uzatmak amacyla yeniden balatlan deiken faizli tahvil ihracna devam edilecektir. Deiken faizli tahvil ihrac stokun vadesini uzatmann yannda, kupan demelerine esas tekil eden faiz oranlarnn Hazine ihalelerinde belirlenmesi nedeniyle, hem Hazinenin hem de piyasalarn maruz kald faiz riskine kar bir korunma arac ilevine sahiptir. Piyasa yapcl sistemine 2002 yl Eyll ayna kadar geilmi olacaktr. Bu sistemde, Hazine Mstearl tarafndan birincil ve ikincil piyasa performanslar gznne alnarak seilecek piyasa yapclar, referans katlara srekli olarak ift tarafl kotasyon vermek suretiyle tahvil ve bono piyasalarnda likidite salayacaklardr. Merkez Bankas bnyesinde yeni bir devlet i borlanma senetleri dnc piyasas kurulacaktr. Bu yeni piyasada, piyasa yapclar kotasyon verdikleri katlar dn alma imkan bulacaklardr. Bu piyasa, piyasa yapcl sisteminin etkinliini artrmak suretiyle ikincil piyasa fonksiyonlarnn gelimesini salayacaktr. Piyasa koullarna uygun olarak Hazine, yatrmc tabann ve borlanma enstrmanlarn eitlendirmek iin dvize endeksli ve dviz cinsinden DBS ve uluslararas tahviller ihra etme imkanlarn deerlendirmeye devam edecektir. Hazine, halka arz yntemine devam ederken sigorta irketleri gibi banka-d kurumlara ynelik yeni enstrmanlar gelitirecektir. 2002-2005 Dnemi Kamu Bor Stoku Tahmini Katlm ncesi Ekonomik Program dneminde uygulanacak sk maliye politikas ve etkin bir kamu bor ynetimi ile gerekletirilecek istikrarl byme ortam sonucunda, toplam kamu brt bor stoku/GSYH orannda nemli bir dzelme ngrlmektedir. 2001 ylnda yzde 122,8 dzeyine ulaan bu orann 2005 ylnda yzde 73,0 seviyesine gerileyecei tahmin edilmektedir.
Tablo:3. 6- 2002-2005 Dneminde Kamu Brt Bor Stoku Tahmini
(GSYHya Oran, Yzde) Gerekleme 2001 2002 Tahmin 2003 2004 2005

Bor Stoku D Bor Stoku Toplam Bor Stoku Toplam Bor Stoku (IMF kredileri hari)

67,3 55,5 122,8 112,1

49,3 50,2 99,6 85,8

44,2 41,4 85,6 74,1

40,6 38,9 79,6 69,1

39,5 33,5 73,0 67,0

41

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Kamu Maliyesi

Toplam kamu bor stoku/GSYH orannda salanacak dte i bor stoku/GSYH orannda salanacak dn byk etkisi olacaktr. 2001 ylnda yzde 67,3 olarak gerekleen bu orann 2005 sonunda yzde 39,5e gerilemesi ngrlmekte olup, bu gerilemede, salanacak faiz d bte fazlalarnn, den enflasyon sreci ve tesis edilen gvenin etkisiyle gerileyen faiz oranlarnn rol nemli olacaktr. 2001 ve 2002 yllarnda uluslararas kurululardan salanan yksek miktarlardaki d finansman nedeniyle hzla artan kamu d bor stoku/GSYH orannn ise, program dneminde bu borlarn geri denmelerinin de etkisiyle tedricen dmesi ve 2005 ylnda yzde 33,5 seviyesine gerilemesi beklenmektedir. 3.3. Kamu Maliyesi Riskleri 2002-2005 dneminde, kamu bor stokunu srdrlebilir dzeye indirebilmek iin yksek oranl bir faiz d fazlay hedefleyen sk maliye politikasna devam edilmesi gerekmektedir. Bu hedefe ulalmasnda karlalabilecek olas riskler aada verilmektedir. Mevcut i bor stoku nemli lde kur ve faize endeksli borlanma senetlerinden olumaktadr. Bu durum makroekonomik istikrarn saland dnemlerde kamu lehine olmakla birlikte, istikrarn bozulduu dnemlerde kamu bor stokunun hzla artmasna neden olabilecektir. Kapsaml bir kamu personel rejimi dzenlemesinin yaplamam olmasnn yan sra toplu szleme grmeleri sonrasnda memur ve ii cretleri arasnda mevcut farklln artmas cari harcamalar artrabilecektir. Sosyal gvenlik sistemiyle ilgili yaplan dzenlemelerin bir oundan uzun vadede sonu alnabilecek olmas ve artan salk giderleri bte transfer harcamalarnn artmasna neden olabilecektir. Enerji KTlerinin mevcut ve muhtemel harcamalarn artrc etki yapabilecektir. finansman aklar bte

Hazine garantili krediler ve yap-ilet-devret projelerine verilen rn alm ve girdi garantileri bte zerinde risk oluturmaktadr. Blgesel siyasi gerilimler ve olas scak atmalar durumunda bata savunma harcamalar olmak zere harcama artrc ve gelir azaltc olumsuz etkiler ortaya kabilecektir. ngrlen zelletirme geliri hedeflerine ulalamamas gerek bte gerekse ekonomik etkinliin artrlmas bakmndan olumsuz etkiler yaratabilecektir. 3.4. Duyarllk Analizi Byme Oranndaki Olas Dn Etkileri

Dk byme performansnn kamu maliyesi zerindeki etkisi iki ayr senaryo kapsamnda incelenmitir. Her iki senaryoda da GSMH bymesinin 2003 ylndan itibaren baz senaryoya gre 1 puan aada gerekleecei varsaylmtr. lk senaryoda, dk bymeye bal olarak hem kamu gelirlerinin hem de yatrm ve tketim harcamalarnn azalmas ngrlmtr. Bu senaryoda, artan bte borlanma gereinin finansmannn i mali piyasalardan karlanaca varsaylmtr. 42
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Kamu Maliyesi

Bu erevede, i bor faiz demelerinin GSYH iindeki paynn baz senaryoya gre 2003 ylnda 0,1 puan, 2004 ylnda 0,2 puan ve 2005 ylnda ise 0,4 puan artmas beklenmektedir. Genel devlet borlanma gerei ve i bor stokunun GSYH'ya oranlarnn ise ayn yllarda srasyla, 0,2, 0,2 ve 0,5 puan ile 0,5, 1,2 ve 0,8 puan artmas ngrlmektedir. kinci senaryoda, dk bymeye bal olarak kamu gelirlerinde meydana gelebilecek bir azalmaya karn, kamu harcamalarnn baz senaryodaki nominal seviyelerini koruyaca varsaylmtr. Bu senaryoda da, artan bte borlanma gereinin finansmannn i mali piyasalardan karlanaca varsaylmtr. Bu kapsamda i bor faiz demelerinin GSYHya orannda 2003 ylnda 0,1, 2004 ylnda 0,2 ve 2005 ylnda ise 0,5 puan art olaca tahmin edilmektedir. Genel devlet borlanma gerei ve i bor stokunun GSYH'ya orannda ayn yllarda srasyla, 0,3, 0,5 ve 0,9 ile 0,6, 1,5 ve 1,6 puan art olmaktadr.
Tablo:3. 7-Byme Oranndaki Dn Etkileri
Baz Senaryo Senaryo 1 Baz Senaryodan Farklar 2003 2004 2005 Senaryo 2 Baz Senaryodan Farklar 2003 2004 2005

2003

2004

2005

GSYH Bymesi (Yzde) Bor Faiz demeleri / GSYH (Yzde) Genel Devlet Borlanma Gerei/GSYH (Yzde) Bor Stoku / GSYH (Yzde)

4,9 14,5 6,0 44,2

5,0 10,6 2,8 40,6

5,1 8,0 -0,3 39,4

-0,9 0,1 0,2 0,5

-1,1 0,2 0,2 1,2

-1,0 0,4 0,5 0,8

-0,9 0,1 0,3 0,6

-1,1 0,2 0,5 1,5

-1,1 0,5 0,9 1,6

Kur Art Trk lirasnn deer kaybetmesi, gerek dvize endeksli i borlanma gerekse d borlanma asndan nemli maliyetler tamaktadr. Nominal dviz kurunda 2003 ylndan itibaren yaanabilecek yzde 10luk bir art, i bor faiz demelerinin GSYH iindeki paynda 2003, 2004 ve 2005 yllar itibaryla 0,2, 1,2 ve 1,7 puanlk ykselmelere yol aabilecektir. Genel devlet borlanma gerei ve toplam bor stokunun GSYH'ya oranlarnda ayn yllarda srasyla 0,2, 1,2 ve 1,7 ile 1,0, 1,8 ve 2,2 puanlk art olabilecektir.
Tablo:3. 8-Kur Artnn Etkileri
Baz Senaryo 2003 2004 2005 Baz Senaryodan Farklar 2003 2004 2005

Bor Faiz demeleri/GSYH (Yzde) Genel Devlet Borlanma Gerei/GSYH (Yzde) Genel Devlet Toplam Bor Stoku/GSYH (Yzde) Ortalama Dviz Kuru (Bin TL/$) (1) (1)Baz senaryodan fark yzde deiim olarak hesaplanmtr

14,5 6,0 85,6 1871

10,6 2,8 79,6 2064

8,0 -0,3 72,9 2276

0,2 0,2 1,0 10,0

1,2 1,2 1,8 10,0

1,7 1,7 2,2 10,0

43

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Kamu Maliyesi

Borlanma Faiz Orannda Art bor stokunun GSYHya orannn yksek dzeylere ulam olmas Trkiye ekonomisi iin nemli sorunlardan birini oluturmaktadr. borlanma faiz oranlarnda, baz senaryoya gre ortaya kabilecek bir artn, zellikle kamu maliyesi zerinde nemli etkilerinin olmas beklenmektedir. Bu kapsamda, i borlanma faizlerinde baz senaryoya gre 2003, 2004 ve 2005 yllarnda 10 puanlk bir art olmas varsaym altnda, i bor faiz demelerinin GSYH'ya orannn ayn yllar itibaryla srasyla 0,6, 1,8 ve 2,2 puan artaca tahmin edilmektedir. Benzer ekilde genel devlet borlanma gerei ve i bor stokunun GSYHya oranlarnda ayn yllarda srasyla, 0,7, 1,8 ve 2,1 ile 0,7, 2 ve 3,8 puanlk artlar ortaya kmaktadr.
Tablo:3. 9- Borlanma Faiz Oranndaki Artn Etkileri
Baz Senaryo 2003 2004 2005 Baz Senaryodan Farklar 2003 2004 2005

Bor Faiz demeleri/GSYH (Yzde) Genel Devlet Borlanma Gerei/GSYH (Yzde) Bor Stoku/GSYH (Yzde) Borlanma Faiz Oran (Basit, Yzde)

14,5 6,0 44,2 41,9

10,6 2,8 40,6 26,3

8,0 -0,3 39,4 18,5

0,6 0,7 0,7 10,0

1,8 1,8 2,0 10,0

2,2 2,1 3,8 10,0

44

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

4. YAPISAL REFORMLAR
Son yllarda ekonomide yaanan istikrarszln temel unsurlarndan birisi de yapsal sorunlar olmutur. Sregelen yksek enflasyon ve kamu aklar, sadece ekonomik bymenin potansiyelin altnda kalmasna neden olmam, ayn zamanda bymenin dalgal bir seyir izlemesine de yol amtr. Srdrlemez boyutlara ulaan bu yapnn deitirilmesi ve ekonomide dengelerin yeniden tesis edilmesi zorunlu hale gelmitir. Dier taraftan, Trkiyenin, 1999 Helsinki Zirvesinde ABye aday lke ilan edilmesiyle birlikte, ABnin aday lkelere ynelik olarak gelitirdii Kopenhag kriterlerine uyum ykmll domutur. Bu erevede, ekonomide 2000 ylnda balatlan yapsal reformlar ile srdrlebilir bir byme ortamnn tesis edilmesi ve piyasa kurallarna dayal ve rekabete ak bir retim srecinin gelitirilerek Kopenhag ekonomik kriterlerine uyum salanmas hedeflenmitir. Yapsal reformlar kapsamnda, zelletirme yoluyla kamunun ekonomi ierisindeki rolnn azaltlmas, daha etkin ve effaf bir kamu ynetiminin oluturulmas ve tarm sektrnde daha etkili bir destekleme politikasnn izlenmesi, reel sektre kaynak aktarma fonksiyonunu ifa edecek gl bir bankaclk sisteminin oluturulmas amalanmtr. 4.1. Piyasa Ekonomisinin ve Giriimciliin Glendirilmesi 4.1.1.zelletirme Ekonomik programn ana unsurlarndan biri olan zelletirmenin temel amac; dnya piyasalarna entegre olma, gmrk birlii sreci ve ABye tam yelik hedefleri dorultusunda, ekonomide verimliliin ve maliyet yapsnn rekabet edebilir seviyelere getirilmesi ve serbest piyasa koullarnn salanmasdr. Ekonomide uluslararas normlarn yerletirilmesi, devletin mal ve hizmet reticisi konumundan uzaklaarak asli grevlerinde younlamas ve devletin ekonomideki faaliyetlerinin gzetim ve dzenleme ile snrl tutulmas amalanmaktadr. Halihazrda, 18 tanesi zelletirme kapsamnda olmak zere, toplam 39 adet KT bulunmaktadr. 2001 ylnda sz konusu KT'lerde istihdam edilenlerin toplam istihdam ierisindeki pay yzde 2,1 olarak gereklemitir. Son be yllk dnemde KT'lerin GSYH iindeki pay ise yaklak yzde 6 olmutur. KTlerin sratle zelletirilmesi hedeflenmitir. Bylece, bir yandan sermayenin tabana yaylmas ve teknolojik yenilenme salanrken, dier yandan da kamu aklarnn ve kamu bor stokunun azaltlmasna, kamunun mali piyasalar zerindeki basksnn hafifletilmesine katkda bulunulabilecektir. 2001 yl sonu itibaryla hayvan yemi, st rnleri, havaalan yer hizmetleri ve imento sanayii gibi alanlardan devlet tamamen ekilmi; tekstil, turizm, et ve balk rnleri, petrol datm ile deniz tamacl alanlarnda ise piyasadaki belirleyici konumunu zel sektre devretmitir. Dier taraftan, kamu bankalarnn zelletirilmesi almalar balatlm ve mali sektrde kamunun etkisinin azaltlmas ynnde nemli admlar atlmtr.

45

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

Yaplan zelletirme Uygulamalar ve Salanan Gelirler


Tablo:4. 1-1985-2002 Dnemi zelletirme lemleri
Mevcut Durum zelletirme Kapsamna Alnan* zelletirilen zelletirme Kapsamnda zelletirme Programnda

219 kurulutaki kamu hissesi 22 yarm kalm tesis 5 tanmaz 4 elektrik santral

164 kuruluta hisse senedi veya varlk sat/devir ilemi gerekletirildi.

1 kurulu bulunmaktadr.

32 kurulu bulunmaktadr.

Halen 24 kuruluta yzde 50'nin altnda kamu pay mevcuttur.


*Daha sonra 22 kurulutaki kamu pay ile 4 elektrik santral ve 4 tanmaz zelletirme ilemine tabi tutulmakszn kapsamdan karlmtr.

Tablo:4. 2-1985-2002 Dnemi zelletirme Gelirleri ve Kullanmlar


Gelir Kullanm

zelletirme Geliri 7,7 milyar dolar

Temett ve Dier Gelir 2,2 milyar dolar

Toplam 9,9 milyar dolar 9,7 milyar dolar

Dnyada yaanan terr olaylar ve bunlarn i ve d piyasalarda oluturduu olumsuz hava nedeniyle 2001 yl ierisinde zelletirme program hedeflendii ekilde gerekletirilememitir. 2001 ylnda Trkiye Denizcilik letmelerine ait Marmaris Limannn iletme hakknn devredilmesi, SEKAya ait Dalaman letmesi ile Trkiye Zirai Donatm Kurumu, Karadeniz Bakr letmeleri ve Trkiye Demir elik letmelerine ait baz tanmazlarn sat ve PETKM Yarmca tesisinin TPRAa devri ilemleri gerekletirilmi ve 120 milyon dolar zelletirme geliri elde edilmitir. SDEMRin ERDEMRe devredilmesi ilemi ubat 2002de tamamlanmtr. 2002 ylnda youn bir zelletirme uygulamas ngrlm ve yaklak 1,5 milyar dolar zelletirme geliri hedeflenmitir. Bu erevede POAta bulunan yzde 16,5 oranndaki kamu hissesinin Mart 2002de halka arz edilmesinden 168 milyon dolar gelir elde edilmitir. TPRAtaki kamu hisseleri orannn yzde 50nin altna indirilmesine ynelik halka arz ilemi hazrlklar srdrlmektedir. PETKMde 2002 yl nc eyreinde en az yzde 51lik bir stratejik sat programlanmtr. TFA ve TEKELin zelletirilmesine ynelik almalar devam etmektedir. Ayrca SEKA, ve Smer Holding A..nin varlk sat ile Ataky Otel, Ataky Marina, TGSA, DTA, Eti Krom, Eti Gm, Eti Elektrometalurjinin blok sat 2002 yl zelletirme hedefleri arasnda yer almaktadr. Trk Telekom A.. ynetim kurulu, Mays 2002 tarihinde irketin faaliyet baznda ayr tzel kiilikler halinde yaplandrlmasn ngren holding stratejisinin uygulanmasn onaylamtr. Gerek telekomnikasyon piyasalarnda meydana gelen konjonktrel deiim gerekse yeniden yaplandrma almalar sonucunda deiecek olan irket yaps, 1998 ylnda tespit edilmi olan Trk Telekom A.. deerinin 46
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

yenilenmesini gerekli klmtr. Bu erevede, irket deerinin yeniden tespit edilmesine ilikin Bakanlar Kurulu Karar Mays 2002 tarihinde karlmtr. Ayrca, Trk Telekom A..ye ilikin zelletirme stratejisinin pazar dinamikleri ve yaplandrma almalar paralelinde, Kasm aynda karlacak Bakanlar Kurulu Karar ile yeniden tespit edilmesi ngrlmektedir. Piyasa koullarnn elverdii lde zelletirmenin mmkn olan en ksa srede tamamlanmas hedeflenmektedir. Ataky Otelcilik A.. ve Div-Han A..nin 2003 ylnda blok olarak sat planlanmaktadr. Elektrik retim ve datm tesislerinin Mart 2003 tarihine kadar zelletirme programna alnmas ngrlmektedir. Bunu takiben szkonusu tesislerin zelletirilmesinin 18 aylk bir sre ierisinde sonulandrlmas hedeflenmektedir.
Tablo:4. 3-zelletirme Politika Taahhtleri Matriksi
2002 1. zelletirme Program 2003 2004 (Milyon Dolar) 2005

- DTA - PETROL PETROKMYA GRUBU - SEKA - ET ELEKTROMETALRJ - ET GM - ET KROM - TGSA - ATAKY TURZM - ATAKY OTELCLK - SMER HOLDNG A. Uygulama Profili B. Net Bte Etkisi (varsa) B.1. Bte Gelirlerine Dorudan Etkisi B.2. Bte Giderlerine Dorudan Etkisi X 600 600

- ET BAKIR - KB - TGSA - BOTA ESKEHR GAZ D. - BOTA BURSA GAZ D. - THY - PETROL PETROKMYA GRUBU - TRK EKER - TEKEL - SMER HOLDNG - TELEKOM X 3.500 3.500

- THY - PETROL PETROKMYA GRUBU - ELEKTRK RETM TES. - ELEKTRK DAITIM TES. - TRK EKER - TEKEL - TELEKOM

- THY - PETROL PETROKMYA GRUBU - ELEKTRK RETM TES. - ELEKTRK DAITIM TES. - TEKEL - HALK BANKASI - TELEKOM

X 3.600 3.600

X 4.300 4.300

4.1.2. Rekabet Hukuku ve Politikalar Trkiyede rekabet politikalarnn nihai hedefi mal ve hizmet piyasalarnda etkin bir rekabeti salamak ve toplumda rekabet kltrn gelitirmektir. Anayasann devlete para, kredi, sermaye, mal ve hizmet piyasalarnn salkl ve dzenli ilemelerini salayc ve gelitirici tedbirleri alma; piyasalarda fiili veya anlama sonucu doacak tekelleme ve kartellemeyi nleme grev ve sorumluluklarn ykleyen 167nci maddesi erevesinde, 4054 sayl Rekabetin Korunmas Hakkndaki Kanun 1994 ylnda yrrle girmitir. Bu Kanun, gmrk birliini dzenleyen 1/95 sayl Ortaklk Konseyi Kararnn ilgili hkmleri ile de uyum iindedir. Trkiye snrlar iinde mal ve hizmet piyasalarndaki rekabeti engelleyici, bozucu veya kstlayc tm davranlar dzenleyen 4054 sayl Kanun temel olarak rekabet politikalar ile ilgili ana konuyu kapsamaktadr. Bunlardan birincisi, teebbslerin aralarnda yapt rekabeti engelleyici, bozucu ve kstlayc anlama, uyumlu eylem ve kararlardr. kincisi, piyasada hakim durumda bulunan teebbslerin

47

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

hakim durumlarn ktye kullanmalardr. ncs, piyasadaki rekabeti nemli lde etkileyecek birleme ve devralma niteliindeki ilem ve davranlardr. Rekabet Kurumu, ikincil mevzuat olarak adlandrlan tebli almalarnn nemli bir ksmn tamamlamtr. karlmas planlanan De-minimis Teblii ile Aratrma ve Gelitirme Teblii zerindeki almalar devam etmektedir. Kurum, AB mktesebatnn stlenilmesine ilikin Ulusal Programda orta vadeli hedef olarak yeralan Dikey Anlamalara likin Grup Muafiyeti Tebliini hazrlam olup, sz konusu Tebli Temmuz 2002 tarihinde yaymlanarak yrrle girmitir. Dier taraftan, Ulusal Programda da belirtildii zere 4054 sayl Rekabetin Korunmas Hakknda Kanunun dzenlemedii alanlarda ilgili kamu kurum ve kurulular tarafndan gerekli yasal dzenlemeler oluturulacaktr. Rekabetin bozulmasn ya da bozulmas tehdidini nlemek amacyla, tarm ve balklk sektrnde uygulananlar hari olmak zere, devlet yardmlarn izlemeye, denetlemeye ve gerekli ilke ve uygulama kararlarn vermeye yetkili bamsz bir Kurum oluturan ve bunun alma usul ve esaslarn dzenleyen Devlet Yardmlarnn zlenmesi ve Denetlenmesi Hakknda Kanun Tasars Tasla hazrlanmtr. Ayrca, kamu teebbsleri ve zel veya inhisar haklardan yararlanan teebbslere uygulanacak rekabet politikalarnn AB mevzuatna uyum almalarn sonulandrmak amacyla, eitli kurum ve kurulularn katlmyla bir alma grubu oluturulmutur. 1997-2001 yllar arasnda Rekabet Kurumuna rekabet ihlali, birleme/devralma ve menfi tespit/muafiyet konularnda toplam 1591 bavuru yaplm olup, bunlarn 1305 adeti sonulandrlmtr.
Tablo:4. 4-Rekabet Kurumuna Bavurular ve Sonulandrlan Dosyalar
1997 1998 1999 2000 2001 Toplam

Bavuru Rekabet hlali Sonulandrlan Bavuru Birleme/ Devralma Sonulandrlan Bavuru Menfi Tespit/ Muafiyet Sonulandrlan Bavuru Toplam Sonulanan Not: 5 Ekim 1997-31 Aralk 2001 Dnemi.

22 9 8 5 _ _ 30 14

177 44 59 52 245 12 481 108

220 306 80 76 44 64 344 446

255 262 103 101 41 23 399 386

213 211 82 88 42 52 337 351

887 832 332 322 372 151 1591 1305

4.1.3. Dzenleyici Reformlar Son yllarda Trkiyede devletin; ekonomik yaama ilikin faaliyetleri dorudan stlenmesi yerine piyasann kurallarn belirlemesi ve bu kurallara uyulmasn salamas amacyla hukuki ve kurumsal deiiklikler yaplmtr. Deiikliklerin amac, devletin retim ve datm gibi iktisadi faaliyetlere dorudan katlmas yerine, ilevini dzenleyici ve denetleyici kurumlarla srdrmesidir. 48
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

Bir ok sektrn, doal tekel niteliinde olmas veya sosyal yarar salamas veya stratejik nitelii nedeniyle dzenlenmesinin nemli bir toplumsal ihtiya olduu grlmektedir. Devlet iletmeciliinde istenilen verimin ve toplumsal refaha katknn yeterince salanamad zellikle altyap sektrleri mmkn olduunca rekabete alm, tamamen rekabete alamayan sektrlerde ise toplam refahn daha da artrlmas amacyla uygulanan politikalar deitirilmitir.
Tablo:4. 5-Bamsz Dzenleyici Kurumlar
Kurum
Sermaye Piyasas Kurulu Radyo ve Televizyon st Kurulu

Yl / Kanun No
1981 / 2499 1994 / 3984

Alan
Sermaye piyasalar Radyo ve televizyon yaynlar

Grevi
Sermaye piyasasnn gven, aklk ve kararllk iinde almasn, tasarruf sahiplerinin hak ve yararlarnn korunmasn dzenlemek ve denetlemek. Radyo ve televizyon yaynlarnn dzenlenmesine ilikin esas ve usulleri belirlemek. Mal ve hizmet piyasalarndaki rekabeti engelleyici, bozucu veya kstlayc anlama, karar ve uygulamalar ve piyasaya hakim olan teebbslerin bu hkimiyetlerini ktye kullanmalarn nlemek, bunun iin gerekli dzenleme ve denetlemeleri yaparak rekabetin korunmasn salamak, birleme ve devralmalar kontrol etmek. Tasarruf sahiplerinin hak ve menfaatlerini korumak, mali piyasalarda gven ve istikrar ve ekonomik kalknmann gereklerini de dikkate alarak kredi sisteminin etkin bir ekilde almasn salamak zere bankalarn kurulu, ynetim, alma, devir, birleme, tasfiye ve denetlenmelerine ilikin esaslar dzenlemek. Telekomnikasyon sektrnde adil ve serbest rekabete dayal dinamik ve gl bir piyasa oluturmak, sektr ile ilgili politikalara katk salamak, tketici haklarnn korunmasn salayc tedbirleri almak, frekans ve numara gibi kt kaynaklarn planlanarak, etkin ve verimli kullanmn salamak. Elektriin ve doal gazn yeterli, kaliteli, srekli, dk maliyetli ve evreyle uyumlu bir ekilde tketicilerin kullanmna sunulmas iin, rekabet ortamnda zel hukuk hkmlerine gre faaliyet gsterebilecek, mali adan gl, istikrarl ve effaf bir enerji piyasas oluturmak ve bu piyasada bamsz bir dzenleme ve denetim salamak. eker rejimini, eker retimindeki usul ve esaslar ile fiyatlandrma, pazarlama art ve yntemlerini dzenlemek. Ttn ve ttn mamullerinin retimine, i ve d alm ve satmna ilikin usul ve esaslar dzenlemek. Kamu hukukuna tbi olan veya kamunun denetimi altnda bulunan veyahut kamu kayna kullanan kamu kurum ve kurulularnn yapacaklar ihalelerde uygulanacak esas ve usulleri belirlemek, ikayetleri incelemek.

Rekabet Kurumu

1994 / 4054

Mal ve hizmet piyasalar (btn sektrler)

Bankaclk Dzenleme ve Denetleme Kurumu

1999 / 4389

Bankaclk

Telekomnikasyon Kurumu

2000 / 4502

Telekomnikasyon

Enerji Piyasas Dzenleme Kurumu

2001 / 4628 2001 / 4646

Elektrik Doal gaz

eker Kurumu Ttn, Ttn Mamulleri ve Alkoll kiler Piyasas Dzenleme Kurumu Kamu hale Kurumu

2001 / 4634

eker ve tatlandrclar

2002 / 4733

Ttn, ttn mamulleri ve alkoll ikiler

2002 / 4734

Btn kamu kurumlar

Denetim ve dzenleme faaliyetlerinde bulunmak, tketicileri tekellemeye kar korumak, rekabetin snrlandrlmasn ya da rekabete zarar verilmesini engellemek ve piyasada faaliyet gsteren irketlerce salanan hizmetlerde ayrmclk yaplmamasn gvence altna almak zere sermaye piyasas, radyo ve televizyon yayncl, bankaclk, enerji, telekomnikasyon gibi sektrlerde bamsz dzenleyici kurumlar oluturulmutur. Bunlardan, zellikle daha nce kamu tekelinde bulunan doal gaz/elektrik ve telekomnikasyon sektrlerindeki dzenleyici kurumlar, 49
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

zelletirme politikalarnn da etkisiyle, bu sektrlerin dikey olarak (ilevsel) blmlere ayrlmasna bal olarak oluan piyasalar dzenlemek zere kurulmutur. Dzenleyici kurumlar vastasyla sektrn verimlilii, rn eitlilii, hizmet kalitesi, rekabet gc ve sektrde yeniliklerin artmasnn yansra, fiyatlarn dmesi, teknolojik gelimenin hzlanmas, firmalarn toplam kazanlarnn snrlanmas ile fiyat oluumunun, pazara giriin ve ortak tketimin dzenlenmesi ve yasaklanm davranlarn kontrol hedeflenmektedir. 4.1.4. Yatrm Ortamnn yiletirilmesi Trkiye, nemli bir potansiyele sahip olmasna ramen kresellemenin nemini daha da artrd dorudan yabanc yatrmlardan yeterince yararlanamamtr. Son yllarda Trkiye'ye gelen dorudan yabanc yatrmlarn GSYH'ya oran yzde 0,5'in altnda kalmtr. Siyasi ve ekonomik istikrarszlklar, yapsal reformlarn ar ileyii gibi unsurlarn yansra karmak brokratik ilemler de Trkiye'ye gelen yatrmlarn dk seviyede kalmasna neden olmutur. Makroekonomik istikrar salamak iin uygulanan politikalarn yansra, yatrm ortamnn iyiletirilerek yerli ve yabanc yatrmlarn artrlmas amacyla Yatrm Ortamnn yiletirilmesi Reform Program 2001 ylnda Bakanlar Kurulu tarafndan kabul edilerek uygulamaya konulmutur. Bu kapsamda, yatrmlarn gerekletirilmesinde karlalan idari engellerin ortadan kaldrlmas ve brokratik ilemlerin azaltlarak, prosedrn hzlandrlmas hedeflenmektedir. Reform program erevesinde; irket kuruluu, istihdam, sektrel izinler, yatrm yeri, vergi ve tevikler, gmrkler ve standartlar, fikri mlkiyet haklar, dorudan yabanc yatrm mevzuat, yatrm promosyonu alanlarnda kurulan teknik komitelerin almalar halen devam etmektedir. Bu kapsamda yatrm teviklerinin alnmas srecinde gerekli olan belge says azaltlmtr Ayrca, yabanc personeli de kapsayacak ekilde ie almlar kolaylatracak dorudan yabanc sermaye ile ilgili yeni bir Kanun Tasars TBMMye sunulmutur. Trkiyeyi bir yatrm blgesi haline getirmek amacyla balca uluslararas irketlerin st dzey yetkililerinden oluan Yatrmc Konseyinin nmzdeki dnemde toplanmas planlanmaktadr. 4.2. Mali Sektr 4.2.1. Bankaclk Sektr Mali serbestleme ynnde atlan admlar sonucu, 1980 ve 1990l yllarda bankaclk sistemi gerek banka says gerekse de toplam aktif bykl asndan hzl bir art gsterirken z kaynan yetersiz kalmas, kk lekli ve paral bankaclk yaps, aktif kalitesindeki zayflk, yetersiz i denetim ve risk ynetimi, etkinlik ve saydamlk asndan eksiklikler ieren yetersiz ynetiim, bankaclk sistemini i ve d oklara kar duyarl ve krlgan hale getirmitir. Nitekim, 2000 yl Kasm ve 2001 yl ubat krizlerinin ardndan gerekleen kur ve faiz riskleri bankaclk sisteminin mali yapsnda ciddi bir bozulmaya neden olmutur. 1999 ve 2000 yllarnda srasyla 133,5 ve 155,2 milyar dolar olan bankaclk sistemi aktif bykl, 2001 yl nc eyrei itibaryla 110,8 milyar dolara gerilemitir. Ayn dnemler itibaryla ticaret bankalarnn aktif bykl srasyla, 127,2, 148,3 ve 50
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

106,4 milyar dolar olarak gereklemitir. Krizin etkilerine bal olarak sz konusu dnemde banka saylarnda da nemli miktarda d gereklemitir. 1999 ve 2000 yllarnda srasyla 62 ve 61 olan ticaret bankalar says, 2001 ylnda 46ya ve 28 Haziran 2002 itibaryla 43e gerilemitir. Sz konusu dnemlerde kamu bankalarnn toplam bankaclk sistemi aktifleri iindeki paynda da nemli oranda bir gerileme gzlenmektedir. 1999 ve 2000 yllarnda yaklak yzde 34 orannda olan kamu bankalarnn toplam bankaclk sistemi aktifleri iindeki arl, 2001 ylnn nc eyrei itibaryla yzde 27,2ye gerilemitir. Krizlerin ardndan bankaclk sektrnde derinleen istikrarszln giderilmesi ve bankaclk sektrnn yeniden yaplandrlarak glendirilmesi amacyla, BDDK tarafndan, Mays 2001 tarihinde Bankaclk Sektr Yeniden Yaplandrma Program uygulamaya konulmutur. Program; kamu bankalarnn, nihai hedef zelletirme olmak zere mali ve operasyonel adan yeniden yaplandrlmalar, TMSF bnyesindeki bankalarn yeniden yaplandrlarak satlmas ya da tasfiyesi, yaanan krizlerden olumsuz ynde etkilenen zel bankalarn salkl bir yapya kavuturulmas, bankaclk sektrnde gzetim ve denetimin etkinliini artracak, sektr daha etkin ve rekabeti bir yapya kavuturacak yasal ve kurumsal dzenlemelerin gerekletirilmesi,

ana unsurlarndan olumaktadr. Kamu Bankalar Kamu bankalarnn ksa vadeli fon ihtiyalarn karlamak zorunda olmalar yksek miktarda gecelik fon talebinde bulunmalarna neden olmutur. Bu durum, zellikle kriz dneminde sz konusu bankalarn, piyasadaki likidite seviyesi ve faiz oranlarndan kolay etkilenmelerine ve piyasa yapsn bozmalarna yol amtr. Tm bunlara ek olarak, kamu bankalarna yklenen kamusal grevlerin kurallarnn belirlenmesi ve bu bankalarn rasyonel biimde ilemelerinin salanmas gereklilii n plana kmtr. Bu problemlerin zlebilmesi iin 2001 ylnda atlan balca admlar yle sralamak mmkndr; kamu bankalarnn nihai olarak zelletirmeye hazrlanmas iin profesyonel yneticilerden oluan ortak ynetim kurulu oluturulmu ve zelletirmenin yl iinde tamamlanmas kararlatrlm, kamu bankalarna verilecek grev karlklarnn bteye konulmas prensibi getirilirken, bu bankalar araclyla demesi yaplan grevlere ilikin 100 dolaynda bakanlar kurulu karar yrrlkten kaldrlm, Likidite ihtiyalarnn karlanmas amacyla, kamu bankalarnn ksa vadeli ykmllkleri azaltlm, Merkez Bankas dndaki kaynaklardan gecelik borlanmalar sfrlanm ve bu bankalar nakit ve menkul kymet verilerek yeniden sermayelendirilmi, T. Emlak Bankas iin tasfiye sreci balatlrken, bu bankann varlk ve ykmllkleri Ziraat Bankasna devredilmi, Ziraat ve Halk Bankalar bnyesinde i denetim, mali kontrol ve risk ynetimi birimleri kurulmu,

51

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

Ziraat ve Halk Bankalarnn operasyonel yeniden yaplanmalarn ieren detayl bir stratejik ve organizasyonel uygulama plan yrrle konulmu, bu erevede kamu bankalarnn Aralk 2000 itibaryla 2.494 olan ube ve 61.601 olan personel saylar Mays 2002 itibaryla, srasyla, 1.792 ve 38.303'e indirilmitir.

Kutu: 4.1- Kamu Bankalarnn Yeniden Yaplandrlmas in Aktarlan Kaynaklar

1992 ylndan itibaren olumaya balayan kamu bankalarnn Hazineden grev zarar alacaklar, 2000 yl sonu itibaryla 17,3 katrilyon lira dzeyine ulamtr. Bu tutarn 2,1 katrilyon liras menkul kymete balanm, kalan 15,2 katrilyon liras ise menkul kymete balanmam grev zarar alacandan olumaktayd. Menkul kymete balanmam grev zararlar ile bunlara tahakkuk etmi faizlerin tamam, 2001 yl iinde 23 katrilyon lira tutarnda zel tertip devlet tahvili verilmek suretiyle menkul kymete bal hale getirilmitir. 2001 ylnda ayrca, kamu bankalarna sermayelerini glendirebilmeleri iin ek destek salanmtr. Bu kapsamda, Mart ay iinde Ziraat Bankasna 217,6 trilyon lira, Nisan ay iinde Halk ve Emlak Bankalarna srasyla 67,2 ve 40,8 trilyon lira tutarnda nakit sermaye demesi yaplmtr. Ayrca, Mays aynda sermayelerine mahsuben Emlak Bankasna 624 trilyon lira, Halk Bankasna ise 900 trilyon lira tutarnda kat verilmitir. Temmuz aynda Emlak Bankasnn Ziraat Bankasna devrinden doan 1,7 katrilyon lira tutarndaki maliyet, Ziraat Bankasna 1,7 katrilyon lira tutarnda zel tertip tahvil ihra edilmek suretiyle karlanmtr. Grev zarar alacaklarnn menkul kymete balanmas ve sermaye destei salanmas amacyla kamu bankalarna aktarlan kaynaklarn toplam 28,6 katrilyon lira olarak gereklemitir1.
Tablo: Kamu Bankalarna Aktarlan Kaynaklar
(Trilyon TL.)

Grev Zararlar Sonucu Oluan Bor -Menkul Kymete Balanm -Ziraat Bankas -Halk Bankas -Emlak Bank -Menkul Kymete Balanmam Sermaye Destei (N.D Kat Yoluyla) -Ziraat Bankas -Halk Bankas -Emlak Bank Sermaye Destei (Nakit Yoluyla) -Ziraat Bankas -Halk Bankas -Emlak Bank Toplam Kaynak: Hazine Mstearl, BDDK.
1

Aralk 2000 tibaryla Stok (1) 17.279 2.083 1.220 863 0 15.196 17.279

2001 Yl inde Oluan Art (net) (2) 7.759 22.955 12.113 10.797 45 -15.196 3.224 1.700 900 624 326 218 67 41 11.309

Toplam (1)+(2) 25.038 25.038 13.333 11.660 45 0 3.224 1.700 900 624 326 218 67 41 28.588

: 2000 yl sonu itibaryla 15,2 katrilyon lira olan kada balanmam grev zarar alacaklar Hazine Mstearlnca aklanan bor stoku verileri arasnda yer almaz iken, Uluslararas Para Fonu yaynlarnda bu tutar bor stoku iinde gsterilmekteydi. Bu adan deerlendirildiinde kamu bankalarnn yeniden yaplandrlmas nedeniyle kamu bor stokunda 2001 yl iinde ortaya kan fiili art 11,3 katrilyon lira seviyesindedir.

TMSF Kapsamndaki Bankalar TMSF bankalarnn yeniden yaplandrlmasna ynelik strateji; TMSF bankalarnn devir, birleme, sat veya tasfiye yoluyla zmlenmesi, finansal adan yeniden yaplandrma, operasyonel adan yeniden yaplandrma ve fon bankalarnn sorunlu aktiflerinin ynetimi olmak zere drt ana unsurdan olumutur. 52
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

TMSF kapsamndaki bankalarn mali adan yeniden yaplandrlmas kapsamnda nemli admlar atlmtr. Bu dnemde, TMSF'ye ihra edilen zel tertip tahviller Fon kapsamndaki bankalarn sermaye yaplarn glendirmek amacyla bu bankalara ihtiyat olarak aktarlm, bu bankalarn ksa vadeli borlar tasfiye edilmi ve Mays 2001 itibariyle 4 milyar dolar civarnda olan yabanc para ak pozisyonlar yl sonu itibariyle 400 milyon dolar civarna indirilmitir. Haziran ay ierisinde Fon kapsamna alnan bir banka nedeniyle bilano ii ak pozisyon ykselmi, ancak vadeli pozisyonlardaki 746 milyon dolarlk arta bal olarak net ak pozisyon 209 milyon dolara gerilemitir. Ayrca, TMSF bnyesine alnan bankalarda mevduat faiz oranlar ortak olarak piyasa ortalamalarna yaklatrlmtr. TMSF bankalarnn operasyonel adan yeniden yaplandrlmas kapsamnda da nemli admlar atlmtr. Nitekim, devir tarihi itibariyle 1.815 olan Fon bankalarnn ube says Haziran 2002 sonu itibariyle 873'e drlmtr. Ayrca Fon bankalarnn personel says, devir tarihine gre 19.755 kii azaltlarak Haziran 2002 sonu itibariyle 18.134'e indirilmitir.
Tablo:4. 6-TMSF Bnyesine Devralnan Bankalar
Devralnan Bankalar Gei Bankalar Etibank Interbank Esbank Smerbank Egebank Yurtbank Yaarbank Bank Kapital Ulusal Bank Bayndrbank EGS Bank Sat Gerekleen Bankalar Tasfiye Edilen Bankalar Mevcut Durum (Temmuz 2002 itibaryla) Trk Ticaret Bankas Toprak Bank Milli Aydn Bankas Bayndrbank Pamukbank

Trk Ticaret Bankas Bank Ekspres Interbank Egebank Yurtbank Smerbank Esbank Yaarbank Etibank Bank Kapital Demirbank Ulusal Bank ktisat Bankas Sitebank Milli Aydn Bankas Bayndrbank Kentbank EGS Bank Toprakbank Pamukbank

Bank Ekspres Smerbank Demirbank Sitebank

Etibank ktisat Bankas Kentbank

Not: Son be yl boyunca TMSF tarafndan 20 banka devralnmtr. Bu bankalarn 4 tanesi zel sektr ve yabanc yatrmclara satlrken, 8 tanesi 3 adet gei bankas altnda birletirilmitir. 2002 yl Temmuz ay itibaryla TMSF bnyesinde tahsilat ilemlerinde kullanlan 1 kpr banka, sat prosedr sren 3 banka ve hukuki sre devam eden 1 banka bulunmaktadr.

2001 ylnda kabul edilen 4672 sayl Kanunla 4389 sayl Bankalar Kanununda deiiklik yaplmtr. Buna gre, bankaclk sektrne ilikin yaplan dzenlemelerle, ilgili AB mevzuatna uyum salanmtr. Bu Kanun ayrca BDDKya, TMSF bnyesindeki bankalarn sorunlu varlklar ile ilgili yaplan tahsilata ilikin geni yetkiler vermitir. Bu erevede, Haziran 2002 sonu itibariyle izin aamasnda olan satlar da dahil olmak zere, Fon bankalarnn itiraklerinin satndan elde edilen gelir 270,3 trilyon liradr. TMSF kapsamndaki bankalara ynelik olarak 2002 ylna ilikin temel hedefler; TMSF bnyesinde yer alan bankalardan sat ilemi sren bankaya ait ilemin 53
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

tamamlanmas, bir dierinin varlk ynetimi ilevi grecek bir gei bankasna dntrlmesi; TMSF'nin 2002 Mart ayndan itibaren aylk bilano hazrlamas ve ylda bir d denetime tabi tutulmas ve tahsilatlarn hzlandrlmas eklinde zetlenebilir.

Kutu: 4.2- TMSF Bankalarnn Yeniden Yaplandrlmas in Aktarlan Kaynaklar

Hazine Mstearl, TMSF ile yapm olduu ikraz anlamalar erevesinde, Fon bnyesine alnan bankalarn sermaye ve bilano yaplarn glendirmek amacyla, 2000 yl Aralk ayndan itibaren belli dnemlerde zel tertip tahvil ihra etmitir. TMSFye ihra edilen zel tertip tahviller Fon kapsamndaki bankalarn sermaye yaplarn glendirmek amacyla bu bankalara ihtiyat olarak aktarlmtr. Dviz cinsinden ve dvize endeksli olarak ihra edilen senetler 31 Aralk 2001 kurlar ile Trk lirasna dntrldnde, TMSFnin ikraz anlamalar erevesinde Hazineden yapm olduu borlanma tutar 21,6 katrilyon lira olmaktadr.
Tablo: Hazineden TMSFye Aktarlan Kaynak Tutar TL Cinsinden (Trilyon TL) Dolar Cinsinden ve Dolara Endeksli (Milyon Dolar) Euro Cinsinden ve Euroya Endeksli (Milyon Euro) Genel Toplam (Trilyon TL)

(31.12.2001 tibaryla)

TMSFye zel Tertip Tahvil hrac Kaynak: Hazine Mstearl.

8.492

8.297

897

21.581

Hazine Mstearl ile yaplan anlama gerei TMSF Hazineye, 3 Nisan 2002 tarihinde 378 trilyon lira, 8 Mays 2002 tarihinde 357 trilyon lira ve 15 Mays 2002 tarihinde 265 trilyon lira olmak zere, toplam 1 katrilyon lira geri demede bulunmutur. Fon bankalarna, TMSFnin kendi kaynaklarndan 1 katrilyon liras sermaye, 1,6 katrilyon liras mevduat olmak zere toplam 2,6 katrilyon lira destek salanmtr.
Tablo: TMSF Kaynaklarndan Yaplan Sermaye ve Mevduat Destei (Trilyon TL) Genel Toplam 1.012 1.619 2.631

(18 Nisan 2002 tibaryla) 1. Sermaye Karl Nakit deme 2. Yaplan Mevduat (1) Toplam Kaynak: BDDK

Trilyon TL 1.012 1.368 2.380

Milyon Dolar 193 193

(1) zel tertip tahviller karl Merkez Bankasndan avans olarak alnan 750 trilyon lira Fon bankalarna mevduat yaplmtr. Hazinenin kat ihralar ksmnda yer alan bu tutar ilave edildiinde mevduat destei 2.369 trilyon lira olmaktadr.

zel Bankalar zel bankalara ynelik programn ilk aamasnda bu bankalarn sermaye yaplarnn glendirilmesi, sorunlu kredilerin zmlenmesi, yabanc para ak pozisyonlarnn daraltlmas ve devir ve birlemelerin zendirilmesi konularnda dzenlemeler gerekletirilmitir. Bu erevede, 2000 yl sonunda 8,4 milyar dolar olan zel bankalarn bilano ii dviz pozisyon aklar, 2001 yl sonunda 1,5 milyar dolara ve 21 Haziran 2002 itibaryla 274 milyon dolara gerilemitir. 54
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

2002 yl iin bankaclk sisteminin glendirilmesine ynelik temel hedef, bankalara belirli koullar erevesinde sermaye destei salanrken, sorunlu aktiflerin zmn hzlandrmak zere gnll bor yeniden yaplandrmas (stanbul Yaklam) ve varlk ynetimi gibi mekanizmalarn hayata geirilmesidir. Bu amaca ynelik olarak 2002 Ocak aynda yrrle giren 4743 sayl Mali Sektre Olan Borlarn Yeniden Yaplandrlmas ve Baz Kanunlarda Deiiklik Yaplmas Hakknda Kanunla, mali sistem kurumlarnn alacaklarnn yeniden yaplandrlmas, varlk ynetim irketi kurulmas, bankalarn sermaye ihtiyalarnn belirlenebilmesi iin yaplacak denetimin usulleri, vergi istisna ve tevikleri, kamu bankalarnn operasyonel yeniden yaplanmalarnn tamamlanmas ve BDDKnn hesap verebilirliine ilikin dzenlemeler yaplmtr. Buna gre bankalarn, zel finans kurumlarnn ve dier mali kurumlarn alacaklarnn, finansal yeniden yaplandrma anlamas erevesinde yeniden yaplandrlmasna veya yeni deme planna balanmasna imkan tannrken, TMSF bankalar Finansal Yeniden Yaplandrma ereve Anlamalarna, ek kaynak salamamak kouluyla, katlmaya yetkilendirilmilerdir. Bankalar Kanununa eklenen geici 4. maddeye gre, bankalarn kamu desteiyle yeniden sermayelendirilmeleri temel aamadan olumaktadr. Buna gre ilk aama sermaye artrm srecine devlet katksnn tam ve doru olarak belirlenebilmesi amacyla, muhasebe standartlarndaki deiiklikler de dikkate alnarak, aamal denetim safhasdr. Sermaye ihtiyacnn bu ekilde belirlenmesinin ardndan, yedek akelerle karlanamayacak lde zararn bulunmas halinde, sermaye artrmnn stlenilmesi iin genel kurullarn yaplaca ikinci aama gelmektedir. nc aamay ise, gerekli artlar salayan ve sermaye yeterlilik oran yzde 8in altnda olan bankalara devlet desteinin salanmas sreci oluturmaktadr. Haziran 2002 itibaryla yeniden sermayelendirme operasyonunun denetim ve deerlendirme aamas baarl bir ekilde tamamlanmtr. Deerlendirmeler sonucunda, sektrn piyasa riski dahil enflasyon muhasebesine gre dzeltilmi sermaye yeterlilik orannn yzde 14,8 olduu tespit edilmitir. Bu almalarn devam olarak, banka karllklarnn artrlmas ve bankalar iin sermaye yeterliliinin devamn salamak amacyla, program erevesinde bankalarn operasyonel olarak yeniden yaplandrlmas izlenecek, birlemeler tevik edilecek ve araclk maliyetleri azaltlmaya allacaktr. Sektrn ortalama sermaye yeterlilik oran yzde 14,8 olmakla birlikte yaplan denetimler sonucunda, son dnemde TMSF'ye alnan bankann hari tutulmas halinde, sistemin ihtiya duyduu sermaye miktar 224 trilyon lira olarak hesaplanmtr. Mali sektre olan borlarn yeniden yaplandrlmasna ynelik olarak gerekletirilen dzenlemeler erevesinde, Trkiye Bankalar Birlii (TBB) tarafndan hazrlanan ve 25 banka, 17 banka d mali kurum, tasfiye halindeki T. Emlak Bankas ve TMSF tarafndan imzalanan Finansal Yeniden Yaplandrma ereve Anlamas, 4 Haziran 2002 tarihinde BDDK tarafndan onaylanmtr. Haziran sonu itibariyle borlu firmalar tarafndan imzalanacak olan Bavuru ve Taahht Mektubu tamamlanarak ereve Anlamasn imzalayan alacakllara gnderilmitir. Finansal yeniden yaplandrma srecinin Haziran aynda uygulamaya girmesinin yansra bir varlk ynetim irketinin kurulmas iin de almalar srdrlmektedir. Bu yndeki almalarn 2002 yl ierisinde sonulandrlmas hedeflenmektedir.

55

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

Mali sektrde dnya standartlar ile uyumlu hukuki, idari ve denetim altyapsnn oluturulmas ve iyiletirilmesi dorultusunda Aralk 2000 tarihinde Dnya Bankas ile 777,8 milyon dolarlk Mali Sektr Uyum Kredisi Anlamas imzalanmtr (FSAL). Bu kredi ile; bankaclk ile ilgili yasal dzenlemelerin gerekletirilmesi, BDDKnn oluumunun desteklenmesi, Basel, Avrupa Birlii ve Uluslararas Muhasebe Standartlarna uyum iin bankacla ilikin dzenlemelerin iyiletirilmesi, problemli bankalar ile bu bankalara kar alnacak tedbir kapasitelerinin artrlmas, sorunlu bankalarn mmkn olduunca sistem ierisinde rehabilite edilmelerine ynelik zm stratejilerinin gelitirilmesi, batan bankalara kar izlenecek zm stratejilerinin belirlenmesi, kamu bankalarnn rasyonelletirilmesi ve nihai olarak zelletirilmesi gibi konularda mali sektr reform stratejisinin desteklenmesi,

amalanmtr. Bu kredi kapsamnda 393 milyon dolar tutarndaki ilk dilim kullanlm, 385 milyon dolar tutarndaki ikinci dilim ise Program Amal Mali ve Kamu Sektr Uyum Kredisine (PFPSAL) dahil edilmitir. Temmuz 2001 tarihinde Dnya Bankas ile mali sektr ve kamu sektrnde gerekletirilecek orta vadeli reform programlarnn desteklenmesi amacyla toplam 1,1 milyar dolarlk PFPSAL I kredi anlamas imzalanmtr. Sz konusu kredi 20012003 dneminde mali sektr ve kamu sektrnde yrtlecek reform almalarnn desteklenmesine ynelik kredilerin ilkini oluturmaktadr. Bu kredi anlamas erevesinde bir yandan bankaclk sektr bata olmak zere mali sektrn idari, hukuki ve denetim kapasitesinin artrlmas, TMSFye devredilen bankalarn zme kavuturulmas ve kamu bankalarnn mali ve idari yaplanmalar dorultusunda reformlar uygulamaya konulurken, dier yandan da kamu ynetiminde kalc bir mali disiplinin salanmas ve daha effaf ve etkin ynetim iin gerekli koullarn oluturulmas hedeflenmitir. Bankaclk sisteminin daha etkin ilemesini ve araclk kapasitesinin artrlmas suretiyle tm mali sistemin daha etkin ve verimli bir ekilde almasn salayacak yeniden yaplanma programnn ilk safhas byk lde tamamlanmtr. Buna gre; Bankalar Kanununda ek dzenlemeler gerekletirilmi, BDDK ve TMSFnin etkin almasn salayacak ve kurumsal kapasiteyi ykseltecek dzenlemeler tamamlanm, krizlerle sermaye yaplar bozulan bankaclk sisteminde sermayelendirme operasyonunun ilk aamas tamamlanm, yeniden

kamu bankalarnn rasyonelletirilmeleri ve zelletirilmeleri dorultusunda nemli mesafe katedilmitir.

56

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

PFPSAL I kredisinin ardndan, sz konusu kredinin bir devam olarak Nisan 2002 tarihinde toplam miktar 1.350 milyon dolar olan PFPSAL II kredisi iin anlama imzalanmtr. Bahse konu kredinin 2002 yl ierisinde dilim halinde kullanlmas ngrlmektedir. Bankaclk Sektrnde Gzetim ve Denetim erevesinin Glendirilmesi ve Etkinliin Artrlmas Bankaclk sektrnde mali ve operasyonel yeniden yaplanmaya paralel olarak sektrn gzetim ve denetim erevesini glendirecek ve sistemi daha etkin ve rekabeti bir yapya kavuturacak hukuki ve kurumsal dzenlemeler gerekletirilmitir. Bu kapsamda; 2001 yl Haziran aynda Bankalar Kanununda yaplan bir dzenleme ile AB direktiflerine uygun olarak konsolide zkaynak tanm getirilmi, faiz, kur ve hisse senedi risklerinden oluan piyasa risklerinin bankalarn solo ve konsolide bazda uymalar gereken standart sermaye oranlarnn hesaplanmas srecine dahil edilmesine ynelik prensip ve esaslar tanmlayan, Bankalarn Sermaye Yeterliliinin llmesi ve Deerlendirilmesine likin Ynetmelik Ocak 2002 tarihinde yrrle girmi, ubat 2001 tarihinde yaymlanan bankalarn i kontrol ve risk izlemelerine ilikin Ynetmelikle bankalarda etkin bir risk izleme sisteminin esaslar tanmlanm, Temmuz 2001 tarihinden itibaren bankalar faaliyetleri hakknda bu Ynetmelik esaslar uyarnca hazrladklar er aylk raporlar BDDK'ya sunmaya balamlar, yabanc para net genel pozisyon/zkaynak standart orannn belirlenmesi ve izlenmesine ynelik esaslar konu alan Ynetmelik Ocak 2001 tarihinde yrrle girmi, 2001 ylnn Haziran aynda Bankalar Kanununda yaplan bir dzenleme ile kredilerdeki risk younlamasn engellemek iin dorudan ve dolayl kredilendirme ile ilgili olarak risk grubu tanm getirilmi, 2001 yl Haziran aynda Bankalar Kanununda yaplan deiikliklerle; 2009 ylna kadar gei sreci tannarak bankalarn mali kurumlar dndaki bir ortakla itirakleri kendi zkaynaklarnn en fazla yzde 15'i, bu itiraklerin toplam tutar ise banka zkaynaklarnn yzde 60' ile snrlandrlm, 2002 ylnn bandan itibaren vadeli ilem, opsiyon szlemeleri ve benzeri dier trev rnler kredi tanmna dahil edilmi, bankalarn kredi karlklar iin sahip olduklar 4 yllk gei sresi, Ocak 2002 tarihinde Bankalar Kanununda yaplan deiiklik ile kaldrlm, bankalar tarafndan uygulanacak Tekdzen Hesap Plan ve Muhasebe Standartlar ubat 2002 tarihinde deitirilerek bankalar tarafndan yaplan repo ilemlerinin de bilanolarda gsterilmesi temin edilmi,

57

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

Temmuz 2002 tarihinde yrrle giren Muhasebe Standartlar Ynetmelii ile bankalar tarafndan hazrlanan mali tablolarn AB direktifleri ile uyumlulatrlmas salanmtr.

4.2.2. Sermaye Piyasas Kamu kesiminin yksek borlanma gerei Trk sermaye piyasalarnn geliimini olumsuz etkilemitir. Nitekim, 2001 sonu itibaryla kamu menkul kymetleri, toplam menkul kymet stoklarnn yzde 92sini oluturmutur. Bu durum, tasarruflarn sermaye piyasas kanalyla zel kesime ynelmesi nnde nemli bir engel tekil etmitir. te yandan portfylerinin yzde 90'nn zerinde bir blmn kamu borlanma aralarna yatrmalar sonucu kurumsal yatrmclar da zel sektr menkul kymetlerine talep oluturma ilevini tam olarak yerine getirememilerdir. stanbul Menkul Kymetler Borsasnda 1999 ylnn son aylarndan itibaren olumluya dnen beklentiler ilem hacminin artmasna neden olmutur. Ayn srete yabanc yatrmclarn artan talepleri de bu gelimede etkili olmutur. Bununla birlikte, yaanan krizler sonucu, 2001 ylnda menkul kymet piyasalarnn ilem hacmi nemli oranda gerilemitir. Sermaye piyasasnda yatrmcnn korunmas, istikrarl ve etkin alan bir piyasa oluturulmasn salamak zere, AB direktifleri de dikkate alnarak bir dizi dzenleme yaplm olup bu dzenlemeler aada yer almaktadr: Sermaye Piyasas Kanununda yaplan dzenleme ile sermaye piyasas aralar ve buna bal haklarn Merkezi Kayt Kuruluu vastasyla kayden izlenmesi ilkesi getirilmi ve sz konusu kurulu Eyll 2001'de kurulmutur. 2001 ylnn Haziran aynda yaymlanan Yatrmclar Koruma Fonu Ynetmelii, 97/9/EC sayl Yatrmclar Koruma Fonu Avrupa Birlii Konsey Direktifinden farkllklar iermekle birlikte AB mevzuatna uyum alannda atlm nemli bir admdr. Ayrca Yatrmclar Koruma Fonu, Sermaye Piyasas Kurulunca faaliyetleri durdurulan bir arac kurumun nakit ve menkul kymet ykmllklerinin hzl bir biimde tamamlanarak dier alacakllardan nce mterilere datlmasn salayan tedrici tasfiye ilemlerini de yrtmektedir. Tedrici tasfiye ilemlerine ilikin Ynetmelik de Haziran 2001'de yrrle girmitir. Yatrmcnn korunmasna ilikin dzenlemelerin bir paras olarak, Yatrmclar Koruma Fonunu kuran ve Aralk 1999'da yaplan deiikliklerden nce hisse senedi piyasasna yatrm yapm yatrmclarn alacaklarnn korunmas amacyla getirilen zel Fonun ileyi esaslarna ilikin Ynetmelik Temmuz 2001'de yaymlanmtr. Meslek ilkelerini belirlemek, haksz rekabetin nlenmesi iin tedbir almak ve araclk faaliyetlerinin gelimesini salamak gibi temel grevleri stlenen Trkiye Sermaye Piyasas Arac Kurulular Birliinin Stats 2001 yl ubat aynda yrrle girmitir. Vadeli lem ve Opsiyon Borsalarnn Kurulu ve alma Esaslarna likin Ynetmelik 2001 ylnn ubat aynda yaymlanm ve Vadeli lem ve Opsiyon Borsas A..nin kuruluuna 2001 ylnn Ekim aynda yaymlanan Bakanlar Kurulu Kararyla izin verilmitir. Sz konusu

58

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

Ynetmelik erevesinde Borsann kuruluunu takip eden bir yl ierisinde Borsann faaliyete gemi olmas gerekmektedir. 2001 ylnn Temmuz aynda MKB vadeli ilemler piyasas ile ilgili dzenlemeler yrrle girmi olup, bu piyasada ilem gren dvize dayal vadeli ilem szlemelerinin yan sra 2002 yl iinde faiz oranna dayal vadeli ilem szlemelerini konu alan ilemlerin de balatlmas planlanmaktadr. Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatrm Sistemi Kanunu 2001 yl Mart aynda kabul edilmi, Emeklilik irketleri, Bireysel Emeklilik Sistemi, Emeklilik Araclar ve Emeklilik Yatrm Fonlarna ilikin Ynetmelikler ise 2002 yl ubat aynda yrrle girmitir. Sermaye piyasas kurumlarnda alanlarn profesyonellik alanlarnn belirlenmesi ve sertifikaya balanmasnn salanmas amacyla Austos 2001'de dzenleme yaplm olup, 2002 ve 2003 yllarnda snavlarn yaplmas, 2004 ylnda bu snavlarn uluslararas geerliliinin salanmasna ynelik almalarn balatlmas, 2005 ylnda ise bu snavlarn uluslararas dzeyde ve bilgisayar ortamnda yaplmas ve sektrde alan elemanlarn tamamnn lisansa sahip olmas hedeflenmektedir. Sermaye Piyasas Kanununda ara dnem temett avans databilme imkan getirilmitir. Temett avansnn datmna ynelik Tebli 2001 ylnn Kasm aynda yaymlanmtr.

Sermaye piyasalarnn kamuyu aydnlatma ilkeleri erevesinde gven, aklk ve kararllk iinde alabilmesini salamak zere yukarda sralanan dzenlemelerin yansra, yaplmakta olan ve nmzdeki dnemde yaplmas ngrlen dzenlemeler ise aada yer almaktadr: 2001 ylnn Kasm aynda yaymlanm olan konsolide mali tablolara ve yksek enflasyon dnemlerinde mali tablolarn dzenlenmesine ilikin teblilerin uygulanmas 2003 Ocak ayndan itibaren zorunlu hale gelecektir. Halka arzlarda kullanlan izahname standartlarnn AB mevzuatyla uyumlu hale getirilmesi iin gerekli almalar 2002 yl sonuna kadar tamamlanacaktr. SPK bnyesinde bilgi sistemleri altyaps oluturularak, sermaye piyasalarndaki her trl hareketin annda izlenebilmesi ve denetim srecine yardmc olabilecek mekanizmalarn kurulmas planlanmaktadr. Sz konusu sistemin analiz, tasarm ve kodlama aamasnn 2002 ylnda, kodlama, test ve kurulum aamalarnn ise 2003 ylnda gereklemesi planlanmaktadr. Birikimli oy kullanma hakkna ilikin esaslarn belirlenmesi konusundaki dzenlemeler henz gerekletirilememitir. Bununla birlikte nmzdeki dnemde birikimli oy kullanma esaslarnn belirlenerek aznlk haklarnn kullanmnn kolaylatrlmas salanacaktr. AB tarafndan 2005 yl sonuna kadar uygulamaya geilmesi ngrlen Uluslararas Muhasebe Standartlarna tam uyum henz salanamamtr. 2002 yl sonuna kadar Kurulun muhasebe standartlarnn, uluslararas standartlarla uyumunun salanmas ynnde almalar yaplacaktr. 59
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

Sermaye Piyasasnda Bamsz Denetim Hakknda Tebliin uluslararas bamsz denetim standartlar ve AB dzenlemeleri erevesinde 2003 ylnda revize edilmesi planlanmaktadr. KOBlerin sermaye piyasas aralarnn ilem grecei piyasalara ilikin dzenlemelerin nmzdeki dnemde yaplmas hedeflenmektedir.

4.3. gc Piyasas stikrarl ekonomik bymenin gerekletirilmesi ve retken yatrmlarn artrlmas suretiyle istihdam artnn salanmas ve isizliin azaltlmas temel amatr. stihdam yapsnn tarmd sektrler lehine deitirilmesi, ekonominin ihtiya duyduu igcnn yetitirilmesi, igc niteliinin bilgi ann gerekleri dorultusunda ykseltilmesi ve igc piyasasnda etkinliin ve igc verimliliinin artrlmas nem arzetmektedir. malat sanayiindeki iyerlerinin yaklak yzde 99,5'ini ve katma deerin yaklak yzde 35'ini oluturan KOB'lerin toplam istihdam iindeki pay yzde 65 civarndadr. Bu erevede, istihdamn artrlmasnda ve isizliin azaltlmasnda KOBlerin istihdam yaratma potansiyelleri nem tamaktadr. Bu erevede, KOBlere ve bireysel giriimlere ynelik eitim, proje, finansman, organizasyon, pazarlama ve teknoloji alannda salanan desteklerin daha da artrlmas hedeflenmektedir. gc arz, 2001 ylnda bir nceki yla gre yzde 1,1 artarak 22,3 milyona ularken, istihdam yzde 1,1 orannda azalarak 20,4 milyona dmtr. sizlik oran 2000 ylndaki yzde 6,6 dzeyinden 2001 ylnda yzde 8,5e karken, eksik istihdam ayn dnemde yzde 7den yzde 6ya gerilemitir. Bylece, isizlik ve eksik istihdam nedeniyle atl igc oran yzde 14,5 olarak gereklemitir. Bu dnemde, kentlerde atl igc oran yzde 16,3den yzde 18e ykselmitir. Krsal kesimde ise bu oran yzde 10,2 olarak gereklemitir. Ekonomik daralma istihdam daha ok tarm d sektrlerde etkilemi ve kentsel alanlarda arln hissettiren iten karmalar kentsel isizlik orannn artmasna neden olmutur. 2001 ylnda igcne katlma oran yzde 48,7dir. Bu oran, erkeklerde yzde 71,7, kadnlarda yzde 25,9 olarak gereklemitir. 2001 ylnda tarmsal istihdamn toplam istihdam ierisindeki pay yzde 32,6 olarak gereklemitir. Verimliliin ok dk olduu tarm sektrnde geni bir igcnn varl igc piyasasnn etkinliinin snrlanmasna yol amaktadr. Toplam istihdam ierisinde sanayinin pay yzde 18,9, hizmetler sektrnn pay ise yzde 48,5 dzeyinde kalmtr. stihdamnn artrlmasnda organize sanayi blgeleri ve kk sanayi sitelerinin oluturulmas nem arzetmektedir. Bu kapsamda, 2001 ylna kadar inas tamamlanan 65 organize sanayi blgesinin faal olan blmlerinde yaklak 354 bin kii, hizmete alan 349 kk sanayi sitesindeki 81.453 iyerinde 489 bin kii istihdam edilmitir. 617 sayl Kanun Hkmnde Kararnameyle (KHK) Trkiye Kurumu (KUR) olarak yeniden yaplandrlan ve i Bulma Kurumunun I. Genel Kurul Toplants, 23-24 Mays 2001 tarihlerinde Ankarada yaplmtr. Genel Kurulda, istihdamn artrlmasna ve isizlik sorununun zmne ve ulusal istihdam 60
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

politikasnn oluturulmasna ynelik kararlar alnmtr. Sz konusu kararlar bir eylem planna dntrlerek, kamu ve sosyal taraflarn ibirlii ile etkin olarak uygulanmas durumunda, istihdamn artrlmasnda ve isizlikle mcadelede baarl sonular alnabilecektir. sizlik sigortas sisteminin Eyll 1999da karlan 4447 sayl Kanunla oluturulmas igc piyasasndaki nemli bir kurumsallama eksikliini gidermitir. sizlik Sigortas Fonuna prim kesintileri Haziran 2000 tarihinde balam olup, Fonda Haziran 2002 sonuna kadar yaklak 3,5 katrilyon lira birikmitir. Fondan, isiz kalanlara ilk deme Mart 2002 tarihinde balam ve 31 Mart-31 Temmuz 2002 tarihleri arasnda 32.902 kiiye 15,6 trilyon lira deme yaplmtr. zelletirilen kurulularda alanlarn kdem ve ihbar tazminatlarnn denmesi ve bu kiilerin yeniden ie yerletirilebilmesi iin eitimlerini amalayan zelletirme daresi Bakanl bnyesindeki zelletirme Sosyal Destek Projesine (SDP) 250 milyon dolar Dnya Bankas kredisi ve 105,3 milyon dolar bte katks olmak zere toplam 355,3 milyon dolar kaynak ayrlmtr. Bu meblan 25,9 milyon dolar zelletirme ve ekonomik kriz nedeniyle iini kaybeden 32 bin kiiye meslek eitimi vermek ve kendi iini kuracaklara teknik yardm yapmak amacyla kullanlacak olup, Projenin 2004 ylnda tamamlanmas ngrlmektedir. Mesleki eitimin gelitirilmesine, alanlarn niteliinin ykseltilmesine, iyerlerinde retimde verimliliin ve kalitenin artrlmasna ve meslek sahiplerinin kendi alanlarnda almalarna imkan veren 4702 sayl Kanun 2001 ylnda yrrle girmitir. Aktif igc piyasas politikalar ngren 4747 sayl Kanun Nisan 2002de yrrle girmi olup, igcne meslek kazandrlmas ile i ve meslek danmanl programlar srdrlmektedir. KURun kurumsal kapasitesini gelitirmek ve aktif istihdam tedbirleri kapsamndaki yaklak 350 projeyi desteklemek amacyla Trkiye-AB mali ibirlii kapsamnda Aktif gc Stratejisi Projesi hazrlklar tamamlanmtr. Meslek Standartlar, Snav ve Belgelendirme Sistemini devlet, ii ve iveren kesimleriyle ibirlii iinde kurmak, yaygnlatrmak, gelitirmek ve idame ettirmek amacyla Ulusal Meslek Standartlar Kurumu Kanun Tasar Tasla hazrlanmtr. Kurulu KHK's Anayasa Mahkemesi tarafndan iptal edilen KUR'un kuruluuyla ilgili Kanun tasars TBMM'ye sunulmutur. zellikle genlere, kadnlara ve zrllere ynelik istihdam artrc tedbirlerin alnmasnn yansra, isizlik riskiyle karlaabilecek beceri dzeyi dk kiilerin isiz kalmalarn nleyici ve niteliklerini artrc politikalarn uygulanmasna devam edilecektir. Geri kalm blgelerde yerel potansiyellerin harekete geirilerek istihdamn artrlmas iin projeler gelitirilecektir. Standart d alma biimleri lke artlar ve uluslararas standartlara uygun yasal dzenlemeye kavuturularak istihdam art salanacaktr.

61

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

Tablo:4. 7-gc Piyasas Politika Taahhtleri Matriksi


(Milyon Euro)

2002 2003 zelletirme Sosyal Destek Projesi A. Uygulama Profili X X B. Net Bte Etkisi (varsa) 121,0 B.1. Bte Gelirlerine Dorudan Etkisi B.2. Bte Giderlerine Dorudan Etkisi 121,0

2004

2005

alma Hayat alma mevzuat ve uygulamalar ile kurumsallama dzeyi itibaryla Trkiye, AB ortalamasna olduka yakndr. Bununla birlikte, ulusal norm ve standartlar bakmndan AB ile baz farkllklar mevcuttur. Sz konusu farkllklarn giderilmesi kapsamnda; mevcut sosyal diyalog mekanizmalarnn gelitirilmesi ve ilevselliinin artrlmas, Kanunu kapsam dnda kalan kesimlerin kapsama alnmas, standart d alma biimleri de dahil olmak zere, igc piyasasnda esneklik kaybna yol amayacak yasal koruma dzenlemelerinin yaplmas, garanti fonlar ve iyeri ii temsilcilii messeselerinin oluturulmas ve cinsiyete dayal ayrmc uygulamalarn ve ocuk iiliinin sona erdirilmesine ilikin almalarn hzlandrlmas hedeflenmektedir. Ekonomik ve Sosyal Konseyin Kuruluu, alma Esas ve Yntemleri Hakkndaki Kanun ve ilgili Ynetmelik 2001 ylnda yrrle girmitir. Kanun ile, 1995ten bu yana mevcut bulunan EKOSOKun srekli ve kalc bir toplumsal uzlama ve ibirlii platformu, bir danmanlk organ olmas salanmtr. Kanun, devlet, ii, iveren, esnaf ve sanatkar ve ifti temsilcilerinin Konseyin daimi yesi olmasn, Babakan tarafndan daimi yelere ilaveten belirlenen hkmet ve sivil toplum kurulular temsilcileri ile kamu grevlilerinin de Konsey toplantlarna katlmalarn ngrmektedir. Bakan Babakan olan Konseyin Bakanlk Divan ii, iveren ve esnaf-ifti kesimlerinden daimi yelerin birer temsilcisinden olumaktadr. Tmyle kamu btesinden finanse edilen EKOSOKun grevleri arasnda TrkiyeAB Karma stiari Komitesinin Trkiye tarafndaki yelerini belirlemek ve almalarn izlemek de yer almaktadr. Kanun, Konseyin ayda bir olaan, yelerin 1/3nn yazl talebi zerine de olaanst toplanmasn ngrmektedir. Konsey bnyesinde daimi nitelikte alma kurullar ile geici nitelikte alma gruplarnn oluturulmas Kanunda ngrlm ve daimi alma kurullar Austos 2001de karlan Ynetmelikle belirlenmitir. gc Piyasas Bilgi Danma Kurulu, KUR bnyesinde, sosyal taraflarn da katlmyla 2001 ylnda oluturulmutur. Kurul, alma Esas ve Usullerine Dair Ynetmelik Taslan hazrlamtr. Sal ve Gvenlii Meclisinin oluturulmas iin grevlendirilen alma ve Sosyal Gvenlik Bakanl Sal ve Gvenlii Genel Mdrl, bu kapsamda 2001 ylnda bir gei mekanizmas olarak Danma-Dzenleme Kurulunu oluturmutur. 4688 sayl Kamu Grevlileri Sendikalar Kanunu 2001 ylnda yrrle girmi ve Kanunda ngrlen ynetmeliklerin bir ksm ile tebliler 2001 yl iinde karlmtr. Bu kapsamda, toplu grmeler Austos 2002de balayacaktr. TBMM gndeminde bulunan Gvencesi Yasa Tasars, tarm kesiminin 1475 sayl Kanununun kapsamna alnmasn ngren dzenlemeleri de iermektedir. 62
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

Ayrca, sz konusu Kanun Tasarsnda cinsiyete dayal ayrmclk uygulamalarnda ispat yknn iverene braklmasna ilikin dzenlemeler de yer almaktadr. Yabanclarn alma zinleri Hakknda Kanun Tasars 2002 yl banda TBMM'ye sevk edilmitir. Doum zinlerinin Yeniden Dzenlenmesi ve Ebeveyn zni Messesesinin Oluturulmasna likin Kanun Tasars Taslana ilikin almalar devam etmektedir. ocuk iiliinin nlenmesi konusunda 2000 ylnda balatlan ILO/IPEC Projesi kapsamnda drt proje devam etmektedir. Bu projelerin devamna ilikin talep ILO'ya iletilmitir. alma ve Sosyal Gvenlik Bakanlnca yrtlen, 18 yan altndaki ocuklarn altrlmalarna ilikin yasal dzenlemeler kapsamnda; - almada Asgari Ya ve 18 Yan Doldurmam ocuk ve Genlerin altrlma Usul ve Esaslar Hakknda Kanun Tasars Tasla ve - Ar ve Tehlikeli ler Tzne eklenmek zere, 15-18 ya grubu ocuklarn alabilecei hafif iler listesi hazrlanmaktadr. sal ve gvenlii mevzuatnn yenilenmesi ve ABye uyumlu hale gelmesi iin 1475 sayl Kanununun i sal ve gvenlii ile ilgili hkmlerinde deiiklikler yapan Kanun Tasars Tasla zerindeki almalar Bilim Kurulu tarafndan tamamlanmtr. AB Sal ve Gvenlii ereve Tz esas alnarak Salk Bakanl ile ortaklaa hazrlanm olan Mesleki Salk ve Gvenlik Tz ile ilgili hukuki prosedr yrtlmektedir. Sz konusu ereve Tzk kapsamnda hazrlanan Kiisel Korunma Donanmlar Ynetmelik Tasla zerindeki almalar da tamamlanm olup, Ynetmelik yaymlanma aamasndadr. Gemi Adamlar ve Gemi Adamlar Salk Ynetmelikleri karlmtr. AB direktifleri dorultusunda hazrlklar tamamlanan ynetmelik taslaklar Haziran 2002de yaplan AB-Trkiye Ortaklk Komitesi Sosyal Politika, stihdam, Kamu Sal ve Blgesel Gelime Alt Komitesi nc toplantsnda gzden geirilmitir. Trkiye-AB mali ibirlii kapsamnda desteklenmek zere i sal ve gvenlii alannda kurumsal kapasiteyi gelitirme amal projenin hazrlklar tamamlanmak zeredir. alma ve endstriyel ilikiler mevzuatnn nemli lde kat zellikler tad bilinmekle birlikte, 2000-2001 yllarnda yaanan ekonomik krizler srasnda, sosyal taraflar arasnda uygulamaya nemli lde esneklik getirilebildii gzlenmitir. Buna ramen, 1475 sayl Kanunu, 2821 sayl Sendikalar Kanunu ve 2822 sayl Toplu Szlemesi, Grev ve Lokavt Kanununda, AB ve ILO bata olmak zere, uluslararas norm ve standartlara uyum ve esnekletirme ynnde yeniden dzenleme hazrlklar devam etmektedir. Bu hazrlklar, alma ve Sosyal Gvenlik Bakanl bnyesinde l yapda bir bilim heyeti tarafndan gerekletirilmektedir. gc piyasasnda mevcut olan ve yeterli yasal korumaya sahip bulunmayan standart d alma biimlerine ilikin dzenlemelerin hazrlklar da anlan heyetin grevleri arasndadr. 4.4. dari Reform Kamu kesimi ekonomi ve maliye ynetiminde etkililiin ve verimliliin artrlmas, saydamln glendirilmesi, yolsuzlukla mcadele edilmesi konusunda nemli ilerlemeler kaydedilmitir. Bu dzenlemeler hem AB mktesabatna uyum salanmas hem de bu mktesabatn uygulanmasnn gerektirdii idari kapasitenin 63
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

gelitirilmesi asndan byk nem arz etmektedir. Bu kapsamda, kamu ihale sistemi deitirilmi, eitli sektrlerde bamsz dzenleyici kurullar oluturulmu (baknz 4.1.3) maliye ve para politikasn uygulayan kurulularn yapsnda ve ileyiinde deiiklikler gerekletirilmitir. Bu erevede Merkez Bankas Kanununda deiiklik yaplarak, AB mktesabatna uyum salanmtr (baknz 2.3.). Bu deiiklikler sonucunda, uygulanmakta olan ekonomik programn hedefledii para ve maliye politikalarnn orta ve uzun vadede srdrlebilirliinin temini ve piyasa ekonomisinin glendirilmesi ynnde nemli bir mesafe alnmtr. Ekonomi ve maliye ynetiminde gerekletirilen ve Katlm ncesi Ekonomik Programn dier blmlerinde deinilmeyen balca reform almalar aada yer almaktadr. Kamu hale Kanunu Kamu almlarnda, tedarikiler arasnda ayrmclk yaplmasn engellemeyi hedefleyen, rekabeti ve saydam ihale kurallar ile etkinlii artrmay ve yolsuzluklar nlemeyi amalayan ve yeni dzenlemeler neren 4734 sayl Kamu hale Kanunu 2002 ylnda kabul edilmitir. Bu Kanun ile, kamu kurum ve kurulularnn kullanmlarnda bulunan her trl kaynaktan yapacaklar ihalelerde tek bir yasal dzenlemeye tbi olmalar salanmtr. hale dokmanlar ve ynetmeliklerin hazrlanmas ve Kamu hale Kurumunun kurulmasna ilikin maddeleri Kanunun yaym tarihinde yrrle giren ve dier maddeleri 2003 yl Ocak aynda yrrle girecek olan bu Kanun ile, kamu almlarna ilikin ihale mevzuat ABnin ilgili mevzuat, Dnya Ticaret rgt kurallar ve Birlemi Milletler standartlar (UNCITRAL) ile paralel hale getirilmitir. Dier taraftan kamu ihaleleri sonucunda dzenlenen szlemeler ile ilgili hususlar ise 2002 ylnda kabul edilen 4735 sayl Kamu hale Szlemeleri Kanunu kapsamnda dzenlenmitir. halenin balangcndan szlemenin imzalanmasna kadar olan sre iinde idarece yaplan ilemlerde mevzuata aykrlk bulunduuna ilikin ikyetleri incelemek ve sonulandrmak, btn ihale mevzuatn hazrlamak ve uygulamay ynlendirmek, kamu ve zel sektre eitim vermek, ihalelerle ilgili istatistikler oluturmak ve yaymlamak ve haklarnda yasaklama karar verilenlerin sicillerini tutmak zere, Kamu hale Kurumu 2002 Mart ay sonu itibaryla kurulmutur. Kamu hale Kanununun daha etkin uygulanabilmesi amacyla, uluslararas ihaleye klmas iin belirlenen eik bedel, bu eik bedel kapsamndaki iler iin ngrlen ihale sreleri ve Kamu hale Kurumunun organizasyon yapsna ilikin deiiklikler Haziran 2002 tarih ve 4761 sayl Kanun kapsamnda dzenlenmitir. Kamu Mali Ynetimi ve Mali Kontrol Kanun Tasars Kamuda kaynaklarn etkin ve verimli bir ekilde kullanmn salayacak ortamn yaratlmas amacyla, mali ynetim ve kontrol sistemi yeniden yaplandrlmaktadr. Bu erevede, bte sisteminin etkinliinin artrlmas ve mali ynetim ve denetim alannda uluslararas standartlara ulalmas temel hedefler olarak belirlenmi ve bu ynde almalar balatlmtr. Bu kapsamda, 2002 ylnda kamu mali ynetim sistemi ile i mali kontrol sisteminin daha effaf ve etkin ve kamu kaynaklarnn kullanmnn daha ekonomik olmasn salayacak bir Kamu Mali Ynetimi ve Mali Kontrol Kanunu Tasars AB Komisyonu gr ve nerileri de dikkate alnmak suretiyle hazrlanmaya balanmtr. Sz konusu tasarnn 2003 ylna kadar kanunlamas ngrlmektedir. 2003 ylndaki 64
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

gelimeler, AB Komisyonu ile birlikte deerlendirilecek, ortaya kmas muhtemel sorunlarn nlenmesi iin gerekli idari yap ve mevzuat deiiklikleri uygulamaya konulacaktr. 2004 ylnda ise, uygulama sreci, AB mktesabatnn 28 ve 29 numaral balklarnda yer alan standartlara ulama ynnde AB Komisyonu ile birlikte deerlendirilecektir. Kamu Mali Ynetim ve Mali Kontrol Kanun Tasars ile, bte hazrlanma srecini de etkileyecek dzeyde uluslararas standartlara uygun bir Genel Devlet tanm getirilmekte olup, mali ynetim ve kontrol sisteminde birlik ve standardizasyon salanmas ngrlmektedir. Bu anlamda, Merkezi Devlet kapsam, genel, katma, zel, dner sermaye ve fon btelerini kapsayacak ekilde geniletilecektir. Bylece, kamu kaynaklarnn ynetimindeki danklk giderilerek, etkili kaynak kullanm salanacaktr. Ayn balamda, harcama srecinde yetki, grev ve sorumluluklarn yeniden belirlenmesi ve i mali kontroln etkinliinin artrlmas da hedeflenmektedir. AB normlarna uyum temelinde, ilem akkanln hzlandrma ve mali kontroln bir ynetim arac olarak etkinliini artrma amacyla, harcama ncesi mali kontrol yetkisinin, harcama srecini zaafa uratmayacak lde, harcamac birimlere devri sz konusu olacaktr. Harcamac kurumlarn mali ynetim ve i mali kontrol fonksiyonlar, merkez tekilatlarnda mali hizmet birimlerini gelitirdikleri lde artrlacaktr. Performans ynetimi ve hesap verme sorumluluu n plana karlacaktr. Ayrca, d denetim etkinletirilecek, TBMM adna d mali denetim yapan, yrtmeden bamsz, Anayasal bir kurulu olan Saytayn denetim yetkisi kamu kayna kullanan btn kurum ve kurulular kapsayacak ekilde geniletilecektir. Saytay uygunluk denetimi yannda, performans denetimi de yapacak, ancak, Saytayn harcama ncesi kontrol yetkisi kaldrlacaktr. Kamu Yatrm Programnn Rasyonelletirilmesi Sekizinci Be Yllk Kalknma Plannda ve bu kapsamda 2001 yl Programnda ngrld zere, kamu projelerinin yeterli denek salanarak ksa srede tamamlanmas, projelerin gerekleme srelerinin uzamasndan doan maliyet artlarnn nne geilmesi, bu suretle mevcut kstl kaynaklarn etkin kullanm ile projelerin bir an nce ekonomiye kazandrlmas hedeflerine ynelik olarak kamu yatrm programnda rasyonelletirme sreci balatlmtr. Sz konusu rasyonelletirme sreciyle projelerin ortalama tamamlanma srelerinde belirli bir azalma salanmas amalanmtr. 2001 ylnda balatlan rasyonelletirme almasyla, 2001 yl Yatrm Programnda yer alan 5.047 projeden 353 ana proje ve 649 alt proje olmak zere toplam 1.002 proje karlmtr. 2002 Yl Yatrm Programndaki proje says 4.414 olmutur. Yaplan dzenlemelerle ortalama tamamlanma sresinde yzde 32,1 orannda azalma salanarak, bu sre 12,5 yldan 8,5 yla drlmtr. Rasyonelleme almalarna 2003 ylnda da devam edilmesi planlanmaktadr. Kamu Kurulularnda Stratejik Planlamaya Gei Kamu kurulularnda kaynak kullanmnda etkinlii artrma almalar erevesinde, 2001 yl sonunda DPT tarafndan Stratejik Planlama Klavuzu n tasla hazrlanmtr. Sz konusu Klavuzun yl iinde seilecek pilot kurulularda uygulamasna geilmesini mteakiben nihai hale getirilmesi ve Konsolide Bte 65
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

kapsamndaki kurululardan balamak zere, tm kamu kurulularnda uygulamaya konulmas hedeflenmektedir. Stratejik planlama, politika oluturulmas ve planlama ve bteleme sreci arasndaki ilikiyi glendirmesinin yansra, harcamac kurulularn kaynak datm ve kullanm srecine daha aktif katlmn salamas nedeniyle yrtlen reform almalarnda kritik neme sahiptir. Be Yllk Kalknma Planlar ve makro dzeyde belirlenecek olan ulusal stratejiler erevesinde hazrlanacak olan kurulu stratejik planlar, yllk programlar, sektrel master planlar, blgesel planlar ve il geliim planlar ile birlikte, genel olarak planlama ve bteleme ile uygulama srecinin etkinliini artracak ve kaynaklarn rasyonel kullanmna katkda bulunacaktr. Bte Kapsamnn Geniletilmesi ve Mali Saydamlk Bte kapsamnn geniletilmesi ve mali saydamln artrlmas amacyla, 6 fon hari olmak zere 2000 ve 2001 yllarnda toplam 69 adet fon tasfiye edilmek ve bte iine alnmak suretiyle kapatlmtr. Dnya Bankas kredilerinin kullandrlmasnda ihtiya duyulan Destekleme ve Fiyat stikrar Fonu hari tm bte ii fonlar kaldrlm, bte d fonlardan ise Sosyal Yardmlama ve Dayanmay Tevik Fonu, Savunma Sanayii Destekleme Fonu, Tantma Fonu, Tasarruf Mevduat Sigorta Fonu ve zelletirme Fonu dndaki dier fonlarn faaliyetlerine ise son verilmitir. 2001 yl Ekim aynda Bte ile birlikte TBMMye Hkmetin mali politikalarn ve taahhtlerini kapsayan ve kamu maliyesi hesaplar konusunda aklayc bilgi salayan Kamu Finansman Raporu sunulmu olup, bu uygulamann srdrlmesi ngrlmektedir. Dner sermayeli kurulularn saylar ngrld gibi yar yarya azaltlarak 3000lerden 1473e indirilmitir. Kamu sektr iin borlanma kurallarn ve limitlerini ortaya koyan ve Hazinenin devirli kredi ile bor garantilerini de bte kapsamna alan, Kamu Finansman ve Bor Ynetiminin Dzenlenmesi Hakknda Kanun 2002 ylnda kabul edilmitir. Arlkl olarak 2003 ylnda uygulamaya geecek olan bu Kanun ile, kamu finansman sistemi ve bor ynetimi yeniden ve uluslararas llerde yaplandrlmaktadr. Sz konusu Kanunla ilgili ayrntl bir deerlendirme Blm 3.2de verilmektedir. 2002 ylnda karlmas ngrlen Kamu Mali Ynetimi ve Mali Kontrol Kanunu ile Genel Devletin btn birimleri uluslararas standartlarda muhasebe ve mali raporlamaya geecektir (ESA 95-GFS 2001). Yeni dzenlemeyle, muhasebe sistemi uyarlanm tahakkuk esasna dayandrlacak ve mali tablolar IMF tarafndan hazrlanan GFS ve Avrupa Birliince kabul edilmi ESA 95 standartlarna gre hazrlanacaktr. Bu kapsamda, 2002 ylnda 3 kuruluta tahakkuk bazl muhasebe sistemine ynelik pilot uygulamaya geilmitir. Bu erevede, Devlet Muhasebe Ynetmelii hazrlanm olup, halen gr alma aamasndadr. Bu Ynetmelikte belirlenen standartlarn, 2003 ylnda Konsolide Bte kapsamndaki kurulularda, 2004 ylnda ise Genel Devlet kapsamndaki dier kamu kurumlarnda uygulamaya konulmas programlanmtr. Bu ekilde, Genel Devlet kesimi iin ayn muhasebe sisteminde ve uluslararas standartlarda bilgi retilebilecektir. 66
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

1995 ylnda balatlan ve 1998 ylnda GFS bazna oturtulan yeni bte kod yaps tekrar gzden geirilerek GFSdeki yeni deiikliklere ve ABde uygulanan ESA 95 standartlarna uygun hale getirilmitir. Yeni bte kod yaps, kurumsal, fonksiyonel ve ekonomik snflandrma olmak zere ana gruptan olumaktadr. Yeni bte kodlama sisteminin getirdii nemli deiiklikler; program sorumlularnn tespitine imkan vermesi, mevcut sistemde olmayan ve retilen hizmetin niteliini ortaya koyan fonksiyonel snflandrmay getirmesi, detayl bir kurumsal kodlamaya yer vermesi, Genel Devlet tanmndaki tm kurulular iin uygulanabilir olmas ve uluslararas karlatrmalara imkan vermesi eklinde sralanmaktadr. Yeni bte kod yaps, 2002 yl Ocak ayndan itibaren seilen alt pilot kuruluta uygulamaya balanmtr. 2003 ylnda Konsolide Bte kapsamndaki kurulularn tamamnda pilot bazda, 2004 ylnda ise Genel Devlet tanmndaki btn kurum ve kurulularda yeni kod yapsnn uygulanmas hedeflenmektedir. effaflk ve iyi ynetiimi artrmak amacyla oluturulan eylem plann ayrntlaryla aklayan Bakanlar Kurulu Kararnamesi ubat 2002de karlmtr. Bu kapsamda, kamuda effafln artrlmasna ynelik gelecek dnemde atlacak somut admlar konu ve faaliyet baznda belirlenmitir. Kamu hizmetlerinde reform stratejisinin nemli bir aamas olarak, Trkiyede saydamln artrlmas ve kamuda etkin ynetimin gelitirilmesi eylem plannda belirtilen amalara ulalmasnda etkinliin ve koordinasyonun salanabilmesi iin Bakanlardan oluan bir komite kurulmu ve bu kapsamda yl sonuna kadar Bakanlar Kurulunun bir kamu hizmetleri reform stratejisini kabul etmesi ngrlmtr. statistik Altyapsnn Glendirilmesi Trk istatistik sisteminin AB standartlaryla uyumlu hale getirilmesi, retilen gstergelerin kalitesinin artrlmas ve DE alanlarnn teknik kapasitesinin ve bilgi dzeyinin gelitirilmesi amacyla Trk statistik Sisteminin Gncelletirilmesi Program uygulamaya konulmutur. Program kapsamnda; - yurtii ve yurtd eitim faaliyetleri ile DE alanlarnn teknik kapasitesinin artrlmas ve AB yesi lkelerin bilgi birikimlerinin DEye aktarlmas, - AB lkelerinde uygulanan istatistik metodolojilerinin DEye aktarlmas ve uyum stratejilerinin gelitirilmesi, - AB mevzuatna uygun pilot anket almalarnn yrtlmesi, - DEnin bilgi teknolojisi altyapsnn glendirilmesi, faaliyetleri yer almaktadr. Bu kapsamda sz konusu Programn desteklenmesi amacyla, MEDA-II fonu kaynaklarndan DEye 15,3 milyon euro tutarnda kaynak aktarlmas kararlatrlmtr. Trkiye tarafndan Programa yaplacak katk 3,6 milyon euro olup, toplam maliyet yaklak 19 milyon euro'dur.
Tablo:4. 8-statistik Altyaps Politika Taahhtleri Matriksi
(Milyon Euro)

2002 2003 2004 Trk statistik Sisteminin Gncelletirilmesi Program A. Uygulama Profili X X B. Net Bte Etkisi (varsa) 3,6 B.1. Bte Gelirlerine Dorudan Etkisi B.2. Bte Giderlerine Dorudan Etkisi 3,6

2005

67

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

4.5. Tarm ve Krsal Gelime Kaynaklarn etkin kullanmnn teminine ynelik olarak ekonomik, sosyal, evresel ve uluslararas gelimeler boyutunu btn olarak ele alan rgtl, rekabet gc yksek, srdrlebilir bir tarm sektrnn oluturulmas temel amatr. Gda gvenlii ilkesi erevesinde, artan nfusun dengeli ve yeterli beslenmesi esas olacaktr. Tarm politikalarnn esaslar; Dnya Ticaret rgt Tarm Anlamasnn ngrd ykmllkler ile ABye tam yelik srecine girerken AT Ortak Tarm Politikasnda (OTP) ve uluslararas ticaretteki gelimeler erevesinde belirlenmektedir. Yapsal reformlarn uygulamaya konulduu ekonomik program kapsamnda, genellikle fiyat ve girdi destei eklinde uygulanan tarmsal desteklerin kaldrlarak, Dorudan Gelir Destei (DGD) sistemine geilmesi kapsamnda Tarm Reformu Program hazrlanm ve yrrle konulmutur. Ekonomik istikrarn salanmas ile birlikte, OTPye uyumu mmkn klacak dier tarmsal programlar belirlenerek uygulanacaktr. OTPye uyum salanmas ve Ulusal Programn tarm alanndaki taahhtlerinin yerine getirilmesi amacyla, Ortak Piyasa Dzenlerine Uyum, Oluturulmas Gereken Balca Sistemler ve Krsal Kalknma, Bitki Sal, Veterinerlik, Kontrol, Balklk, Arazi Kayt Sistemi ile Hayvan Kimlik Sistemi alma gruplar oluturulmutur. Bitkisel retim Tarm sektr retimi ierisinde yaklak yzde 65lik paya sahip olan bitkisel retim potansiyelinden yeterli dzeyde yararlanlamad ve verimin dk kald grlmektedir. Bitki eitlerinin tescili, tohumluklarn sertifikasyonu, pazarlanmas ve piyasa denetimi ile ilgili mevzuat, AB mevzuatna uyumlu hale getirilecek, ayrca Topluluk mktesebatnda ortaya kan gelimeler srekli izlenerek uyum iin gerekli nlemler alnacaktr. rn trlerinin korunmasn salamak amacyla, Tarm ve Kyileri Bakanl tarafndan Yeni Bitki eitlerine Ait Islah Haklarnn Korunmas Hakknda Kanun Tasars hazrlanmtr. Ekonomik program kapsamnda, Dnya Bankasndan salanan 600 milyon dolarlk kredi ile Hazine Mstearl tarafndan 2005 ylna kadar yrtlecek olan Tarm Reformu Uygulama Projesi 2001 ylnda uygulamaya konulmutur. Bu Proje ile tarmsal desteklerin fiyat ve girdi destei yerine DGD sistemi ile iftilere ynlendirilmesi, ifti kayt sisteminin oluturulmas, alternatif rne geiin salanmas, Tarm Sat Kooperatifleri ve Birliklerinin yeniden yaplandrlmas amalanmaktadr. DGD uygulamas ile, 2001 ylnda lke genelinde tarmsal retimle itigal ettiini belgelendiren ve uygulama yl iinde iledii tarm arazisi toplam en fazla 20 hektara kadar olan her ifti iin, hektar bana 100 milyon lira deme yaplmas ngrlmtr. 2001 yl Aralk aynda balayan demeler, Mays 2002de tamamlanm olup, yaklak 1,2 katrilyon lira deme yaplmtr. Sz konusu deme tutar ve arazi snrlamas ileri dnemlerde ilgili kurumlarla birlikte gzden geirilerek revize edilecektir. Proje kapsamnda, fndk ve ttn gibi arz fazlas olan rnlerde, bu rnlerin retiminden vazgeerek alternatif rn yetitirecek reticilere, bir yllk girdi 68
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

demeleri ile bakm ve hasat masraflarnn karlanmas amacyla net gelir fark demesinin yaplmas amalanmaktadr. Fndk retiminden vazgeen reticiler iin 146,2 milyon dolar tutarnda ve ttn retiminden vazgeen reticiler iin de 16,4 milyon dolar tutarnda bir kaynan harcanmas ngrlmektedir. Ayrca, Tarm Sat Kooperatifleri ve Birliklerinin zerkletirilerek yeniden yaplandrlmasn ngren 4572 sayl Kanun 2000 ylnda yrrle girmitir. Bu dzenleme ile tarm rnlerinin pazarlanmas ve ilenmesinde devletin rolnn azaltlmas hedeflenmitir. Yeniden yaplandrma erevesinde, Birliklerin yksek cret ve ar istihdam politika uygulamalarna son verilecektir. Ayrca, destekleme fiyat uygulamas kaldrldndan, bu kurulular kendi yetkili organlarnca hazrlanp onaylanan i planlar erevesinde ve piyasa koullarnda rn alm yapmaya balamlardr. Dier yandan bu kurulularn kullandklar ve deyemedikleri Mays 2000 itibaryla mevcut zel bnye faaliyetleri ile ilgili borlar ve bu borlara ilikin feri borlarn, Yeniden Yaplandrma Kurulunun nerileri dorultusunda tasfiyesi, Birliklerin kendi kendilerini finanse edebilecekleri bir mali yapya kavuturulmas ve ncelikle ana faaliyet konularyla itigal etmeleri salanacaktr. Tarmsal nitelikli KTlerin yeniden yaplandrlmas erevesinde, Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO) dndaki tarmsal KTlerin zelletirilmesi salanacaktr: 2002 ylnda yrrle giren 4733 sayl Ttn Kanunu, ttn piyasasnn rekabete almasna, ttn fiyatnn serbest piyasa koullarnda belirlenmesine ve Tekel Genel Mdrlnn (TEKEL) yeniden yaplandrlarak zelletirilmesine imkan tanmaktadr. 2001 yl ubat aynda zelletirme kapsam ve programna alnan TEKELin 2002 yl iinde zelletirme stratejisinin belirlenmesi ve 2003 yl iinde zelletirilmesinin tamamlanmas ngrlmektedir. 2001 ylnda yrrle giren 4634 sayl eker Kanunu uyarnca, 2002 ylndan itibaren eker pancar fiyatlar eker fabrikas ileten gerek ve tzel kiiler ile reticiler ve/veya temsilcileri arasnda varlan mutabakata gre belirlenecektir. Yeni Kanun ile, sektrde retimin her yl belirlenecek kotalar dahilinde ynlendirilmesi ve niasta tabanl tatlandrclarn da kota uygulamas ierisinde yer almas salanm ve uygulamaya ilikin ynetmelikler karlmtr. 2000 ylnda zelletirme kapsamna alnan Trkiye eker Fabrikalar A..'nin 2002 yl iinde zelletirme stratejisi belirlenecek ve 2003-2004 yllar iinde zelletirilmesi tamamlanacaktr. Hububat piyasasnda 2002 hasat dneminden itibaren destekleme fiyat aklanmayacaktr. TMO, AB sistemine uygun bir ekilde hububat piyasalarn dzenlemek zere yeniden yaplandrlacaktr. Hububat piyasasnda borsalarn glendirilmesi ile TMOnun almlarnn olaanst hal stoklar ve ilave miktar almlar ile kstlanmas, mevcut depo kapasitesinin zel sektre devredilmesi ve bu depolarn zel sektrce kiralama yoluyla retici ve/veya sanayicilerin kullanmna tahsisi, olaanst stoklar ve zaman zaman ihtiya duyulacak mdahale almlar iin orta vadede TMOnun ekirdek bir yapda korunmas ve almlarn sadece borsadan yapmas planlanmaktadr. Tarmsal rn Sigortas ile retici Birlikleri Kanun Tasarlarnn orta vadede yasalamas ngrlmektedir. Kamu-zel sektr ortak giriimciliinin bir modeli olarak, Tarm letmeleri Genel Mdrlne bal baz iletmelerde, yeni bir yaplanmaya gidilerek, tarmsal retim ve verimliliin artrlmas ile teknolojik yenilik ve etkin hizmet salanmas amacyla, itirak eklinde ortaklkla anonim irketlerin oluturulmas almalar srdrlmektedir. 69
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

ay letmeleri Genel Mdrlnn (AYKUR) yeniden yaplandrlarak zelletirilmesine ilikin almalara balanacaktr. 2000 ylnda karlan 4603 sayl Kanunla Ziraat Bankas, anonim irket statsne kavuturulmutur. Ayrca, Bankann destekleme almlar ile ilgili grevlendirilmesine ilikin tm mevzuat yrrlkten kaldrlmtr. Dier taraftan, bteye denek konulmadan Ziraat Bankasnca tarm iin dk faizli kredi kullandrlmas uygulamasna son verilmitir. Arazi ve ifti Kayt Sistemleri Katlm Ortakl Belgesi ve Ulusal Programda ngrlen, ileyen bir arazi kayt sisteminin oluturulmas amacyla ilgili kurum ve kurulularn temsilcilerinin katlm ile bir alma grubu kurulmutur. Sz konusu alma grubu, Trkiyedeki mevcut durumun tespitini ve ABye uyum iin yaplmas gerekenleri ieren bir rapor hazrlamaktadr. Yatrm programnda yer alan ve pilot almalar tamamlanmak zere olan Tapu Kadastro Bilgi Sistemi (TAKBS) Projesi, e-devlet uygulamasnda nemli bir yere sahip olacaktr. lke genelinde araziyle ilgili nemli bilgileri kapsayacak olan bu projenin hayata geirilmesiyle; devlet hazinesine ait tm gayri menkuller salkl bir ekilde tespit edilecek, devletin araziyle ilgili politika ve kararlar etkin bir ekilde uygulanacak, yatrmc kamu kurulularnn ayn ii tekrar yapmaktan kaynaklanan zaman ve mali kaynak israf azalarak etkinlik artacak, topraa dayal vergilerin tespiti ve tahsili kolaylaacak, belediyelerce yaplmakta olan kent bilgi sistemlerinin kurulmas iin altyap oluturulacaktr. Ayrca, tapu harlar ve dner sermaye gelirlerinde nemli artlar olacaktr. Maliyetinin yaklak 100 milyon euro civarnda olaca tahmin edilen Projenin, temin edilecek kaynaa bal olarak hzlandrlmas mmkn olacaktr. Dier taraftan, Tarm Reformu Uygulama Projesi kapsamnda yrtlen ifti Kayt Sistemi ile 2001 ylnda, 12,5 milyon hektar arazi ve 2,2 milyon ifti kayt altna alnmtr. Sz konusu Proje erevesinde, lke genelinde iftilerin kayt altna alnmas iin 35,1 milyon dolar tutarnda bir kaynak harcanmas ve kayt ilemlerinin tamamlanmas ngrlmektedir. Bitki Sal Tarm ve Balklk Alt Komitesi bnyesinde oluturulan Bitki Sal alma Grubu, uyumlatrlmas gereken 116 adet AB direktifi bulunduunu tespit etmitir. Zararl organizmalara ilikin 16, pestisitlere ilikin 17, tohum ve fidelere ilikin 21 ve bitki eidi haklarna ilikin 6 adet AB mevzuat incelenmi olup, uyum almalarna balanmtr. Bu kapsamda, Bitki Hastalk ve Zararllar ile Mcadele Projesi Tarm ve Kyileri Bakanl tarafndan yrtlmektedir. Bitki Pasaportu uygulamasna Arazi Kayt ve ifti Kayt Sistemlerinin gerekletirilmesinden sonra geilecektir. Piyasada bulunan bitki koruma rnlerinin piyasa kontrollerinin yaplmas ve pestisitlerle ilgili rnlerde ve evresel rneklerde izleme sisteminin lkemizde de yerletirilmesi ile ilgili gerekli kurumsal ve yasal dzenlemeler yaplacaktr. Trk Mevzuatnn AB Bitki Sal Mevzuat ile Uyumlatrlmas in Gerekli Alt Yapnn Oluturulmas Projesi hazrlanm olup, bu proje kapsamnda 4 adet Zirai Karantina Laboratuarnn kurulmas ngrlmektedir. Zararl organizmalarla ilgili Ulusal Programda yer alan patates hastalklar konusundaki AB direktifleri incelenerek ilgili tebliler hazrlanmtr. Dier taraftan, 70
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

AB Ynetmeliiyle uyumlu bir ekilde yeniden hazrlanan D Karantina Ynetmelii onay aamasndadr. Hayvanclk Hayvanclkta temel ama; toplumumuzun hayvansal protein bakmndan dengeli ve yeterli beslenebilmesini temin maksadyla retim art salamaktr. Bu amala, hayvan slah almalarna devam edilecek, kaliteli kesif yem ve yem bitkileri retimi artrlacak, hayvan hastalk ve zararlarna kar etkili bir mcadele verilecek ve yaym hizmetleri gelitirilecektir. Bu erevede, eitli hayvanclk projeleri Tarm ve Kyileri Bakanl tarafndan uygulanmaktadr. Bunun yan sra, 2000/467 sayl Hayvancln Desteklenmesi Hakkndaki Karar 2004 ylna kadar uygulanacaktr. Sz konusu Kararla yem bitkileri retiminin artrlmas, damzlk srcln gelitirilmesi ve suni tohumlamann yaygnlatrlmas amacyla, 2002 ylnda 50,1 milyon euro tutarnda denek ayrlm bulunmaktadr. Ayrca, hayvanclk alanndaki mevzuatn ABnin ilgili mevzuatna uyumlatrlmas almalar da srdrlmektedir. Bu kapsamda, hayvan yetitiricilii, hayvan sal, hayvan kimliklerinin tespiti, hayvansal rn kontrol, piyasa sistemleri ve kurumsal yap alanlarnda muhtelif alma gruplar faaliyetlerini srdrmektedir. Bu erevede, hayvan kimlik sisteminin oluturulmas kapsamnda on milyonun zerindeki sr cinsi hayvandan yaklak 7 milyonu kpelenerek kayt altna alnmtr. Veteriner ereve Kanunu hazrlk almalarna ve veterinerlik alannda uyum salanacak AB mevzuat tercmelerine balanlmtr. Krsal Kalknma Krsal kalknmada temel ama, kentsel alanlarn dnda yaayan gruplarn gelir ve refah dzeylerinin ykseltilmesi, krsal alanlar ile kentsel alanlar arasndaki gelimilik farklarnn azaltlmas ve kente salksz gn nlenmesidir. Bu kapsamda krsal altyap, eitim, salk, sosyal gvenlik, rgtlenme, barnma, ulam alanlarnda gerekli altyapnn oluturularak, tarmn, tarmsal sanayinin, turizmin, yresel el sanatlarnn gelitirilerek krsal kalknmann salanmas hedeflenmektedir. Bu erevedeki faaliyetler yaygn bir rgtlenmeyle kamu ve sivil toplum kurulular tarafndan yrtlmektedir. Krsal alanda elektrifikasyon, haberleme ve stabilize yol hizmetleri altyaplar byk lde tamamlanmtr; ancak bu altyaplarn modernize edilmelerine ihtiya duyulmaktadr. Krsal yerleim yerlerinde salkl ime suyu gtrlen yerleimlerin oran yzde 90a ularken, ime suyu gtrlen yerleim yerlerinin ancak yzde 52'si ebekeli ime suyuna sahiptir. Kylerde yeni yerleim yeri belirleme, imar plan yapm ve kredili konut yapm talebi giderek artmakta olduundan bu hususlara ilikin yeni strateji ve tedbirlerin belirlenmesi almalar devam etmektedir. Kylerde i iskann dzenlenmesi amacyla, 59 kyde kendi evini yapan 3399 ailenin kredilendirme almalar srdrlmektedir. Fon uygulamalaryla 1974-2000 yllar arasnda 250 nite (283.410 hane ve 422 adet kooperatif) ORKY tarafndan eitli projeler ile desteklenmitir. 71
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

Krsal alanda temel altyap hizmetleri kapsamnda yer alan ime suyu, kanalizasyon ve iskan hizmetleri iin 20022005 dneminde ihtiya duyulan yllk finansman 200 milyon dolara ulamaktadr. Krsal kalknmaya ynelik olarak bte imkanlar yannda d katknn salanmas bu amalara ulamay hzlandracaktr. AB mevzuatna ve kurumsal yapsna uyum almalar, oluturulmas gereken balca sistemler ve krsal kalknma alma grubu faaliyetleri erevesinde yrtlmektedir. Bu kapsamda, Topluluk mevzuat taramas ve tercmesi yaplm olup, Trk mevzuat ile karlatrma almalar tamamlanmtr. Su rnleri AB mevzuatna uyuma ynelik olarak imzalanan bir ereve szleme kapsamnda Trkiyede balklkla ilgili yapsal dzenlemelerin esasn tekil eden 1380 sayl Su rnleri Kanununda deiiklik almalar balatlmtr. AB mevzuatyla uyumlu Su rnlerinin Toplam ve Perakende Piyasa Dzenlemelerine likin Ynetmelik karlmtr. Ayrca balklk filolarnn kaytlar yenilenmi, btn kaytlar bilgisayar ortamna aktarlmtr. ABye Balklk Sektrnde Mevzuat Uyumundan Sorumlu Trk Yetkililerine Destek Projesi ad altnda bir proje teklifi iletilmitir. 2002 yl iinde balatlmas ngrlen bu proje ile, ABnin balklk konusundaki uzmanlarnn yardm ile Trk balklk mevzuatnn AB balklk mevzuat dorultusunda yeniden dzenlenmesi planlanmaktadr. Gda Maddeleri Kamu Yatrm Programnda yer alan ve halen devam etmekte olan Gda Denetim Hizmetlerinin yiletirilmesi Projesi laboratuar ekipmanlarnn satn alnmasna, personel eitimine ve ABye uyum srecinin hzlandrlmasna katkda bulunacaktr. Yrtlen Proje kapsamnda, son bir yl ierisinde, gda kontrol ve denetimi ile ilgili 6 hizmet ii eitim program dzenlenmi olup, 213 personele eitim verilmitir. Yine ayn kapsamda, gda kontrol laboratuarlarnn gelitirilmesi amacyla yeni ekipman alnmtr. Ad geen proje iin MEDA-I fonlarndan hibe kaynak temin edilmi olup, bu kaynan 2002 yl iinde kullandrlmas beklenmektedir. Hibe kaynan kullanm ile ilgili olarak yaplan ereve szleme ile gda kontrol laboratuarlarnn alet-ekipman ve personel altyapsnn glendirilmesi ve baz laboratuarlarn akreditasyonu amalanmaktadr. St sektrnde gda gvenlii kriterlerinin iyiletirilerek, iftlikten tketiciye ulaan zincirde stten kaynaklanan salk ve kalite risklerinin izlenerek, bu risklerin en alt seviyeye indirilmesi amacyla St Ynetmelii Tasla hazrlanmtr. Bu Ynetmeliin 2002 yl iinde yrrle girmesi ngrlmektedir. Dier taraftan, et, st ve su rnleri ileme sektrlerinde mevcut durumun ortaya konularak kayt d ilemlerin azaltlmas ve bylece gda gvenlii uygulamalarnn izlenebilmesi iin yrrle konulan sektrel aratrma projeleri tamamlanma aamasndadr. Gda iletmelerinde uygulanan Kritik Kontrol Noktalar Tehlike Analizi (HACCP) ve yi retim Uygulamalar Sistemleri ile ilgili kontrollerin yrtlmesi uygulama talimat almalar devam etmektedir.

72

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

Gda Kodeksine uygunluun salanmas amacyla baz gda rnleri hakknda tebliler yrrle konulmutur. Bu kapsamda; gda katk maddelerinin saflk kriterleri analiz metodlar, gdalarla temas eden ambalaj malzemeleri, gda maddelerinde belirli bulaanlarn seviyelerinin resmi kontrolleri iin numune alma ve analiz metodlar ve hayvansal rnlerde veteriner ilalar kalnt limitleri ile ilgili mevzuat yaymlanmtr. St, bal, kanatl hayvan etleri ve su rnlerinde katk ve kalnt analizleri halen yaplmakta olup, dier baz rnlerde de bu analizlerin yaplmas konusunda almalar devam etmektedir. Aflatoksinle ilgili olarak, ihra edilen fndk, fstk, incir gibi rnler iin zel artlar getirilmitir. Bu kapsamda Tarm ve Kyileri Bakanlnn l Mdrlkleri tarafndan ihra edilen szkonusu rnler iin salk sertifikas dzenlenmektedir.
Tablo:4. 9-Tarm Politika Taahhtleri Matriksi
(1000 Euro)
Tarm ve Krsal Gelime A. Uygulama Profili B. Net Bte Etkisi (varsa) B.1. Bte Gelirlerine Dorudan Etkisi B.2. Bte Giderlerine Dorudan Etkisi 2002 2003 1. Tarm Reformu Uygulama Projesi X 29.885 29.885 X 18.391 18.391 2004 X 8.046 8.046 2005 X 4.598 4.598 X 8.996 8.996 X 8.112 8.112

2. Bitki Sal Bitki Hastalk ve Zararllar ile Mcadele Projesi A. Uygulama Profili X X X B. Net Bte Etkisi (varsa) 9.262 9.285 9.169 B.1. Bte Gelirlerine Dorudan Etkisi B.2. Bte Giderlerine Dorudan Etkisi 9.262 9.285 9.169 3. Hayvan Sal Hayvan Hastalk ve Zararllar ile Mcadele Projesi A. Uygulama Profili X X X B. Net Bte Etkisi (varsa) 8.352 8.373 8.268 B.1. Bte Gelirlerine Dorudan Etkisi B.2. Bte Giderlerine Dorudan Etkisi 8.352 8.373 8.268 4. Hayvancln Desteklenmesi Hakkndaki 2000/467 Karar Uyarnca A. Uygulama Profili X X X B. Net Bte Etkisi (varsa) 58.405 58.707 57.849 B.1. Bte Gelirlerine Dorudan Etkisi B.2. Bte Giderlerine Dorudan Etkisi A. Uygulama Profili 58.405 58.707 57.849 X 1.073 546 1.619 X 1.821.168 1.821.168 X 1.905.573 546 1.906.119

5. Gda Denetim Hizmetlerinin Gelitirilmesi Projesi X X 856 779 1.635 1.014 625 1.639

X 1.101 487 1.588 X 1.837.959 1.837.959 X 1.860.766 487 1.861.253

B. Net Bte Etkisi (varsa) B.1. Bte Gelirlerine Dorudan Etkisi B.2. Bte Giderlerine Dorudan Etkisi A. Uygulama Profili B. Net Bte Etkisi (varsa) B.1. Bte Gelirlerine Dorudan Etkisi B.2. Bte Giderlerine Dorudan Etkisi A. Uygulama Profili B. Net Bte Etkisi (varsa) B.1. Bte Gelirlerine Dorudan Etkisi B.2. Bte Giderlerine Dorudan Etkisi

6. Dorudan Gelir Destei (*) X X 1.479.603 1.791.664 1.479.603 1.791.664

Toplam Net Bte Etkisi X X 1.586.363 1.887.434 779 625 1.587.142 1.888.059

(*) Ortalama 17,5 milyon hektar alan zerinden hesaplanmtr.

73

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

4.6. Dier Reform Alanlar 4.6.1. Eitim Eitim sisteminin temel amac; dnme, alglama ve problem zme yetenei gelimi, demokratik deerlere bal, yeni fikirlere ak, kiisel sorumluluk duygusuna sahip, ulusal kltr zmsemi, farkl kltrleri yorumlayabilen ve ada uygarla katkda bulunabilen, bilim ve teknoloji retimine yatkn ve beceri dzeyi yksek, retken ve yaratc bilgi a insannn yetitirilmesidir. Okul ncesi Eitim AB lkelerinde olduu gibi Trkiyede de okul ncesi eitim istee bal olup, toplum bilinci oluturularak bu eitim kademesindeki okullama orannn AB lkelerindeki seviyelere ulatrlmas amalanmaktadr. Ailelerin okul ncesi eitimin faydalar konusunda bilgilendirilmesi amacyla, Trkiye Radyo Televizyon Kurumu ile yaplan ortak protokol kapsamnda, okul ncesi eitim ierikli televizyon programlar hazrlanmaktadr. 2005 yl sonuna kadar okullama orannn yzde 25e ulatrlmas hedeflenmektedir. Bu amala, Okul ncesi Eitim Kurumlarna retmen Yetitirilmesi Projesi kapsamnda, 2001-2002 retim ylnda, yaklak 5.600 kadrosuz usta retici yetitirilerek 114 bin ek renciye daha okul ncesi eitim imkan salanmtr. lkretim Be yl olan zorunlu temel eitim sresi 1997 ylnda yrrle giren 4306 sayl Kanun ile sekiz yla karlmtr. Temel Eitim Program ad altnda balatlan ilkretim reformu ile, ilkretimde okullama orannn yzde 100e ulatrlmas ve ilkretimde kalitenin ykseltilmesi amalanmtr. 2001-2002 retim ylnda ilkretimde yaklak 34 bin okulda toplam 10 milyon renci eitim grmekte olup, bu dnemde yzde 98,1 okullama oranna ulalmtr. Reform almasnn amalar dorultusunda ylda binden fazla ilkretim okulu ina edilmekte ve ortalama 30 bin retmen yetitirilmektedir. lkretim reformunu balatan 4306 sayl Kanun gerei toplanan vergiler ve eitime katk paylar ilkretim yatrmlar iin kullanlmakta olup, 1997-2001 yllar arasnda, 2002 fiyatlar ile yaklak 3 katrilyon lira tutarndaki kaynak bu amala kullanlmtr. 2001 yl ierisinde kan 4702 sayl Kanun ile sz konusu Kanunun geerlilik sresi 2010 yl sonuna kadar uzatlmtr. lkretim reformunun amalarna nemli lde ulalm olmakla birlikte, bu eitim kademesinde finansman ihtiyac devam etmektedir. Bunun yansra, finansman Dnya Bankasndan salanan ve 1998 ylnda balatlan Temel Eitim Projesi kapsamnda 600 milyon dolar tutarnda bir kaynak ilkretimin kalitesini artrmak zere kullanlmaktadr. Projenin 300 milyon dolar tutarndaki I. faznn Haziran 2003e kadar tamamlanmas ngrlmektedir. 300 milyon dolar tutarndaki II. faznn ise, Eyll 2002de balatlmas ve 2005 yl sonunda tamamlanmas hedeflenmektedir. Avrupa Birlii Akdeniz Program (MEDA) kapsamnda, finansman anlamas ubat 2000 tarihinde imzalanan ve 2001 ylnda kamu yatrm programna alnan 100 74
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

milyon euro tutarnda ve tamam hibe olan Temel Eitimin Desteklenmesi Projesi, yoksulluu azaltma perspektifinde, eitim seviyesini artrarak en dezavantajl krsal alan nfusunun ve ehirlerde gecekondu semtlerinde yaayan nfusun yaam koullarn gelitirmesi ve halen temel eitimin dnda kalan ocuklar, genler ve yetikinlerin temel eitim kapsamna alnmasn desteklemeyi ngrmekte olup, proje ile ilgili faaliyetler Haziran 2002 tarihinde henz balatlamamtr. 1999 yl Austos ve Kasm aylarnda lkemizde gerekleen depremler Marmara blgesi ve zellikle stanbul ilindeki eitim tesislerinin glendirilmesi ihtiyacn ortaya karmtr. Bu kapsamda stanbulda yer alan ilkretim okullarnn depreme kar glendirilmesi iin yaklak 180 trilyon lira finansmana ihtiya duyulmaktadr. ABnin eitimle ilgili mevzuatna uyum salanmas amacyla almalara Ulusal Programda belirtilen esaslar erevesinde devam edilmektedir. Ortaretim 2001-2002 retim ylnda ilkretimden mezun olanlarn yzde 92si ortaretime devam etmektedir. Uzun vadede temel eitimin 12 yla karlmas hedefi dorultusunda gerekli altyap hazrlk almalar srdrlmektedir. Ayrca, rgn ve yaygn mesleki teknik eitime arlk verilmekte, ortaretimde mesleki teknik eitimin paynn artrlmas ve okul eitlilii yerine program eitliliine arlk verilmesi hedeflenmektedir. Ortaretim programlar arasnda, tamamlama eitimi ile yatay ve dikey gei olanaklar artrlmaktadr. Mesleki teknik eitimde programlarn, geni tabanl ve modler esasa gre dzenlenmesi ve btnlk ve devamllk iinde, lisans eitimini de kapsayacak ekilde, yatay ve dikey geilere olanak tanyan esnek bir yapya kavuturulmas ngrlmektedir. Bu amaca ynelik olarak, temel admlarn atld 2001 yl ierisinde karlan 4702 sayl Kanun ile meslek ve teknik orta retim kurumlarndan mezun olan rencilere istedikleri takdirde, bitirdikleri programn devam niteliinde veya buna en yakn programlarn uyguland meslek yksekokullarna snavsz olarak devam edebilme imkan getirilmitir. lkretim yatrm harcamalar iin kullanlan 4306 sayl Kanun gelirleri ortaretim seviyesi iin de kullanlmak zere 2010 yl sonuna kadar uzatlmtr. Mevcut eitim olanaklarnn tamamndan yararlanmak amacyla tam gn-tam yl uygulamasna devam edilmektedir. Ortaretim a nfusunun tamamnn eitim sisteminin iine alnabilmesi iin yaklak 1,5 milyon rencilik ek kapasite yaratlmas gerekmektedir. Yksekretim nmzdeki dnemde yksekretimin brokratik ve merkeziyeti yapdan kurtarlmas, sistemde rekabeti gelitirici dzenlemelerin yaplmas ve niversitelerin gerekli idari ve mali zerklie kavuturulmas hedeflenmektedir. Yksekretim Kurulunun, yksekretimin uzun vadeli planlamasn yapan ve yksekretim kurumlar arasnda koordinasyonu salayan bir yapya kavuturulmas amalanmaktadr. 75
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

Yksekretim kurumlarnda yeni finansman kaynaklarnn gelitirilmesi ve eitlendirilmesi nemini korumaktadr. Bu kapsamda, etkin bir har-burs-kredi sistemi kurulmas ve bylece deme gcne bal olarak rencilerden alnan eitime katk paylarnn yksekretimin finansman kaynaklarndan birisi haline getirilmesi amalanmaktadr. Genel ve katma bte d mali kaynaklar yeterli olan niversitelerin idari ve mali zerklii salanarak bte zerindeki ykleri hafifletilecektir. niversite says 2001 yl itibaryla, 24 vakf niversitesi olmak zere 77'ye, yksekokul says 231e, meslek yksekokulu says 413e ve enstit says 284e ulamtr. retim eleman says, 2000-2001de 66.750'ye ykselmitir. retim elemanlarnn say ve nitelik ynnden gelitirilmesi ihtiyac nemini korumaktadr. Bteden niversitelere yaplan tahsisin, niversite ve renci saysndaki artla orantl olarak yaplamamas, yeni kaynak yaratlmas ihtiyacn ortaya karmaktadr. Bu amala niversiteleri mali zerklie kavuturmak ve mali kaynak oluturmaya tevik etmek amacyla iletme hesab ad altnda yeni bir mali ynetim modelinin oluturulmasn amalayan 2847 sayl Yksekretim Kanunu ile Baz Kanun ve Kanun Hkmnde Kararnamelerde Deiiklik Yaplmasna Dair Kanun Tasars TBMMye sunulmutur. AB eitim programlarna katlm konusunda (Erasmus) yksekretim kurumlarmz gerekli hazrlklar yapm olup, ABden mali destek alnabilmesi iin kontratn imzalanmas beklenilmektedir. Yksekretim kurumlarmzda, Avrupa Kredi Transfer Sistemine (AKTS) uyum almalar balatlm ve AKTS Kurum Koordinatrleri belirlenmitir. Diploma Eki almalarnda son aamaya gelinmitir. nmzdeki akademik dnemden itibaren niversite mezunlarna Avrupa standartlarnda Diploma Eki verilecektir. 4702 sayl Kanunun getirdii yenilie gre mesleki ve teknik ortaretim kurumlarndan mezun olan renciler branlar ile ilgili nlisans yksekretim programlarna snavsz olarak yerletirilebilecek ve mezun olan rencilerin yzde onundan az olmamak zere ayrlacak kontenjanlara gre alanlarndaki lisans programlarna dikey gei yapabileceklerdir. Bu Kanunla birlikte, ksa srede nitelikli igcne sahip ara eleman yetitirilmesi ve mesleki eitimin yksekretim sistemindeki paynn artrlmas hedeflenmektedir. Sz konusu Kanun uyarnca meslek yksek okullarna snavsz gei 20022003 eitim-retim ylndan itibaren balayacak olup bu alanda ek kapasite yaratlmtr. Snavsz gei projesiyle beraber artan meslek yksek okullarnn retim eleman ihtiyacnn karlanmas amacyla 2002 Yl Yatrm Programnda Meslek Yksek Okullar nsangc Alyapsn Gelitirme Projesine yerverilmitir. Ulusal Programda yer alan eitim ile ilgili AB mevzuatnn eviri ilemleri tamamlanmtr. Halen, yksekretim kurumlarnda uygulanan eitim programlarnn AB mevzuatna uygun hale getirilmesi almalar oluturulan komisyonlarda devam etmektedir.

76

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

Ulusal Ajans AB eitim ve genlik programlarn yrtmek zere Ocak 2002 tarihinde DPT bnyesinde Ulusal Ajans kurulmutur. Yeterli sayda personel grevlendirilerek gerekli altyap hazrlanm ve birim faaliyete geirilmitir. Haziran 2002 tarihinde Ulusal Ajans temsilcileri AB Komisyonu Eitim ve Kltr Genel Mdrl yetkilileri ile ilk resmi temaslarn gerekletirmi ve hazrlk tedbirlerini ieren i programlarnn zerinde allmaya balanmtr. lk belirlemelere gre 2002 ve 2003 yllarnda uygulanacak hazrlk tedbirleri sresince yaklak 5 milyon euro tutarnda bir mali kaynan kullanlmas ngrlmektedir. Bu tutarn yzde 80i AB fonlarndan karlanacaktr. Hazrlk tedbirleri uygulanrken 2 milyon euro deerinde pilot projeler ve faaliyetler gerekletirilecektir. Bu miktarn tamam AB tarafndan karlanacaktr. lkemizin AB eitim ve genlik programlarna tam katlmndan sonra 2004 ve 2005 yllarnda kullanlacak bte byklnn Haziran 2003te tespit edilmesi beklenmektedir.
Tablo:4. 10-Eitim Politika Taahhtleri Matriksi
(Milyon Euro)
Politika Tanm 2002 2003 2004 2005

Temel Eitim A. Uygulama Profili B. Net Bte Etkisi (varsa) B. 1.Bte Gelirlerine Dorudan Etkisi B. 2.Bte Giderlerine Dorudan Etkisi
Temel Eitim Projesi X X 26,7 31,0

X 17,6 17,6 X 0,1 0,1

X 17,6 17,6 X 0,1 0,1

26,7

31,0

Temel Eitimin Desteklenmesi Projesi X X A. Uygulama Profili 0,1 0,1 B. Net Bte Etkisi (varsa) B. 1.Bte Gelirlerine Dorudan Etkisi 0,1 0,1 B. 2.Bte Giderlerine Dorudan Etkisi

Yksekretim
MYO nsangc Altyapsn Gelitirme Projesi X X A. Uygulama Profili B. Net Bte Etkisi (varsa) 1,1 3,4 B. 1.Bte Gelirlerine Dorudan Etkisi B. 2.Bte Giderlerine Dorudan Etkisi 1,1 3,4

X 5,7 5,7

4.6.2. Blgesel Gelime Blgesel gelime politikalarnda ABye uyum salanmas kapsamnda; ABye ye lkelerde kullanlmakta olan NUTS snflandrmasna karlk gelecek olan statistiki Blge Birimleri Snflandrmasnn hazrlanmas, etkin bir blgesel geliim stratejisinin belirlenmesi, Blgesel Kalknma Birimlerinin kurulmas ve kamu yatrm projelerinin seiminde blgesel kriterlerin gznne alnmas hedeflenmektedir. Blgeler aras gelimilik farkllklarn azaltmak ve ekonomik ve sosyal dayanmay glendirmek iin mevcut ulusal politikann bir btnlk ierisinde gelitirilmesi amalanmaktadr. DPT ve DE tarafndan hazrlklar srdrlen statistiki Blge Birimleri Snflandrmas almas tamamlanm ve ABnin onay alnmtr. Sz konusu snflandrmann yasal hviyet kazanmasna ynelik almalar srdrlmektedir. 77
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

Blgesel Gelime ve l Gelime Planlar hazrlklarna youn olarak devam edilmektedir. Dou Anadolu Projesi (DAP) ve Dou Karadeniz (DOKAP) Blgesel Gelime Plan tamamlanm olup, Gneydou Anadolu Kalknma Plan (gncelleme), Ege Blgesi Blgesel Gelime Plan ve Bat Akdeniz Blgesel Gelime Plan almalar ise devam etmektedir. Bu planlara ilave olarak, Yeilrmak ve Orta Karadeniz Blgesel Gelime Planlarnn hazrlklarna balanmtr. Yln ikinci yarsnda ise, Orta Anadolu ve Dou Akdeniz Blgesel Planlar yapm iin hazrlklara balanacaktr. 2005 yl sonu itibaryla tm blgelerin blge planlarnn tamamlanmas hedeflenmektedir. Blgesel politikalarn oluumunda merkezi ve yerel kapasitenin ina edilmesi, srdrlebilir ekonomik bymenin salanmas, blgesel farkllklarn azaltlmas, blgesel istihdam ve retimin artrlmas amalarna ynelik olarak AB tarafndan 45 milyon euro tutarnda bir kaynakla desteklenen Van, Hakkari, Bitlis ve Mu illerini kapsayan Dou Anadolu Kalknma Program Iin almalar balatlmtr. Projenin uygulama dokman AB Komisyonu yetkilileri ile ibirlii iinde hazrlanmaktadr. AB kaynaklarndan salanacak destekler kapsamnda Dou Anadolu Kalknma Program II ve dier istatistiki blgelerle ilgili n almalar srdrlmektedir. dari birlii Fonundan finanse edilen Devlet Planlama Tekilatnn Blgesel Gelime Kapasitesini Artrma Projesi balatlmtr. 4.6.3. Sosyal Gvenlik ve Sosyal Yardmlama Sosyal sigorta risklerini asgari dzeyde karlayan kamu sigorta programlarnn btn nfusu kapsayacak ekilde geniletilmesi temel amatr. Bu erevede; - sosyal sigorta sistemi kapsamndaki aktif sigortal nfusun artrlmas, - sosyal sigorta kurulularnn idari ve mali etkinliinin artrlmas, norm ve standart birliinin salanmas iin temel esaslarn belirlenmesi, gelir artrc ve gider azaltc dzenlemelerin yaplmas, - sosyal sigorta kurulularnn teknolojik altyapsnn ve insangc imkanlarnn iyiletirilmesi, - uzun vadeli sigorta programlar ile ksa vadeli sigorta programlarnn birbirinden ayrlmas, - sosyal sigorta kurulularnn salk harcamalarnn disiplin atna alnmas, hedeflenmektedir. 2000 ylnda sosyal sigorta programlarnca kapsanan nfusun oran yzde 87, salk hizmetleri bakmndan sosyal sigorta kapsamndaki nfusun oran yzde 83'tr. Toplam sivil istihdamn yzde 57,7si aktif sigortal olarak sosyal sigorta programlar kapsamnda bulunmaktadr. Sosyal sigorta kurulularnn akteryal dengelerinin bozulmas, mevcut sosyal sigorta sistemini srdrlemez duruma getirmitir. Sosyal sigorta kurulularna 2001 ylnda bteden yaplan transferler 5.800 trilyon liraya ulam ve yaplan transferlerin GSYH'ya oran yzde 3,1 olarak gereklemitir. Sosyal gvenlik sisteminin srdrlebilir bir yapya kavuturulmasn, uzun dnemli akteryal dengelerin kurulmasn, idari ve mali etkinliin artrlmasn 78

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

amalayan sosyal gvenlik reformu iki aamal bir sre olarak tasarlanm ve 1999 ylnda uygulanmasna balanmtr. Sosyal gvenlik reformunun ilk aamasn oluturan ve sistemde yaplmas acil olan temel dzenlemeler ile sistemin temel parametrelerinde, eitli kanunlarda ve 190 sayl Kanun Hkmnde Kararnamede nemli deiiklikler yapan ve isizlik sigortasn ihdas eden 4447 sayl Kanun Eyll 1999 tarihinde yrrle girmitir. Kanunla kaytd istihdamn nlenmesine ynelik tedbirler getirilmi, prime esas kazancn tavan ve emekli aylklarnn hesaplanmasnda denen primlerin etkisi artrlmtr. Ayrca, Kanunla kademeli olarak emeklilik ya ykseltilmitir. Kanunun emeklilik ya ile gei sreci dzenlemesinin Anayasa Mahkemesi tarafndan iptal edilmesiyle doan yasal boluk, Mays 2002de karlan 4759 sayl Kanunla giderilmitir. Sz konusu Kanunla oluturulan isizlik sigortasnn prim kesintileri Haziran 2000 tarihinde balamtr. Bu tarihten itibaren 600 gn isizlik sigortas primi deyen ve 31 Ocak 2002 tarihinden itibaren kendi istek ve kusuru olmakszn isiz kalan sigortallara, 30 gn iinde mracaat etmeleri halinde, isizlik sigortasndan; isizlik denei, salk sigortas, ie yerletirme ve danmanlk ile mesleki eitim yardmlar yaplmaktadr. sizlik Sigortas Fonunda Haziran 2002 sonuna kadar yaklak 3,5 katrilyon lira birikmitir. Fondan, isiz kalanlara ilk deme Mart 2002 tarihinde balam ve 31 Mart-30 Haziran 2002 tarihleri arasnda 26.472 kiiye 10,7 trilyon lira deme yaplmtr. Sosyal gvenlik reformunun ikinci aamasnda, sosyal gvenlik kurulularnn etkinlik ve verimliliklerini artrmaya ynelik ortak veri tabannn oluturulmas, muhasebe sistemlerinin birbirleriyle uyumlu hale getirilmesi, kaynak israfnn nlenmesi, salk politikalarnn oluturulmas ve uygulanmasnda ulusal dzeyde etkinliin salanmas iin kurulularn bilgisayar otomasyonlarnn gelitirilmesi ve kurulularn ykmllklerini kendi kaynaklar ile yerine getirebilmeleri iin sigortaclk normlarna da uygun ekilde yeniden yaplandrlmalar amalanmaktadr. Ayrca, bireysel emeklilik sisteminin uygulanmasna ve salk hizmetlerinde kaynaklarn verimli kullanmna ynelik yeniden yaplandrma hedeflenmektedir. Bu erevede, sosyal gvenlik mevzuatnda ve zellikle sosyal gvenlik kurumlarnn tekilat yaplarnda nemli deiiklikler yapan Kanun Hkmnde Kararnameler Ekim 2000 tarihinde yrrle girmitir. Ancak, Anayasa Mahkemesi sz konusu Kararnameleri iptal etmitir. ptal edilen Kararnameler yeniden kanun tasarlar olarak dzenlenerek TBMMye sunulmutur. 2001 ylnda 4632 ve 4697 sayl Kanunlarla Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatrm Sistemi oluturulmutur. Sosyal gvenlik kurulularnn, idari ve mali yaplarnn yeniden dzenlenmesi, aralarnda norm ve standart birlii salanmas amacyla gerekli hukuki ve kurumsal dzenlemeler yaplmas planlanmaktadr. Trkiyede uygulanmakta olan yapsal reform programnn zellikle yoksul nfus zerindeki etkilerini sosyal yardm sistemini glendirerek azaltmak ve orta vadede sosyal riski nlemek amacyla hazrlanan 635,5 milyon dolar bteli Sosyal Riskin Azaltlmas Projesi, 2001 ylnda Dnya Bankas ile imzalanan 500 milyon dolarlk kredi anlamas ile balatlmtr. Sosyal Yardmlama ve Dayanma Vakf tarafndan yrtlmekte olan Proje ile, sosyal hizmet ve yardmlar alannda kurumsal kapasitenin gelitirilmesi, veri tabanlar ve nakit sosyal yardm sistemlerinin oluturulmas, yerel dzeyde istihdam ve gelir artrc projelerin desteklenmesi, eitim 79
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

ve salk hizmetlerinden yoksulluk nedeniyle yeterince yararlanamayan ocuklarn ailelerine ayni-nakdi yardm verilmesi amalanmakta ve bu dorultuda uygulamalar yaplmaktadr.
Tablo:4. 11Sosyal Gvenlik ve Sosyal Yardmlama Politika Taahhtleri Matriksi
2002 X 2003 X 155,7 155,7 2004 X (Milyon Euro) 2005 X

A.Uygulama Profili B.Net Bte Etkisi (varsa) B.1.Bte Gelirlerine Dorudan Etkisi B.2.Bte Giderlerine Dorudan Etkisi

4.6.4. Salk Toplumsal gelimenin temel bir unsuru olarak bireylerin fiziksel, sosyal ve ruhsal ynden tam bir iyilik halinde olmasnn salanmas, yaam kalitesinin ve sresinin ykseltilerek salkl bir topluma ulalmas amalanmaktadr. Dnya Salk rgtnn Avrupa in Salk 21 Politikas dorultusunda, Trkiye Salk 21 Program gelitirilmitir. Bu programn amac; Trkiyede salk dzeyi gstergelerini iyiletirerek beklenen yaam sresini uzatmak, yaam kalitesini iyiletirmek, blgeler ve sosyo-ekonomik gruplar arasndaki salk dzeyi farkllklarn azaltmaktr. Bu kapsamda; - bulac ve bulac olmayan hastalklarn, - kaza, iddet ve afetlerin yol at olumsuzluklarn, - risk faktrlerinin, azaltlmas hedeflenmitir. Ayrca; bebek ve ocuk salnn, reme ve cinsel saln, ergen, yal ve zrl salnn, ruh salnn, evre salnn, ulusal salk sisteminin,

gelitirilmesi konular da temel hedefler arasnda yer almtr. Yukarda belirtilen hedef ve ilkeler dorultusunda, lkemiz salk sisteminde yapsal reform hazrlk almalar balatlmtr. Salk Reformu iin gerekli i ve d finansman araylar srdrlmektedir. AB ile uyumu dikkate alan ve Dnya Bankas ile birlikte srdrlen almalar erevesinde oluturulan Salk Reformu projesinde, salk hizmetlerine ulalabilirliin artrlmas, finansal korumann gelitirilmesi, salk hizmeti sunumu ile salk finansman sisteminin ayrlmas, hastane zerkliinin gerekletirilmesi, yasal dzenlemeler yaplarak Salk Bakanlnn tekilat yapsnda desantralizasyonun salanmas, temel salk hizmetlerinin glendirilmesi, hasta sevk sisteminin kurulmas, salk hizmetlerinin kalitesinin ykseltilmesi ve salk 80
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

sektrnde yer alan kurumlarn kurumsal kapasitelerinin gelitirilmesi hususlar yer almtr. Hazrlanan uygulama takvimi erevesinde, Dnya Bankasyla Reform Projesinin finansman konusundaki grmelerin Ekim 2002 tarihinde yaplmas ngrlmektedir. Projenin kesin i ve d finansman ihtiyac proje hazrlk almalarndan sonra elde edilebilecektir. Salk Reformu Projesinin 2003 ylnda balatlmas ngrlmektedir. Salk Bakanlnn Tekilat ve Grevleri ile Refik Saydam Ulusal Hfzsshha Kurumu Kurulmas Hakknda Kanun Tasars Taslaklar 2002 ylnda hazrlanmtr. Ayrca, ila ve eczaclk alanndaki darboazlar gidermeye ynelik tedbirleri ieren mevzuat almalar devam etmektedir. Dier taraftan, Ulusal Programda ngrlen ve alt komitelerde tartlan mevzuat uyum almalar da srdrlmektedir. Bu kapsamda, Ulusal Toksisite, Ekotoksisite ve evre Bilimsel Komitesinin kurulmas, yi Laboratuar Uygulamalar Prensipleri ve Test Laboratuarlarnn Belgelendirilmesine Dair Ynetmelik ve yi Laboratuar Uygulamalarnn Denetlenmesi ve almalarnn Kontrolne Dair Ynetmelik, Halk Sal Alannda Kullanlan Pestisit ve Benzeri Maddelerin Ruhsatlandrlmas ve Piyasaya Sunulmas Hakknda Ynetmelik, Gda Maddeleri ve Gda Analiz Yntemleri ile ilgili yaymlanan Tebliler, Gda Maddelerinin ve Umumi Sal ilgilendiren Eya ve Levazmn Hususi Vasflarn Gsteren Tzk, Kozmetik Ynetmelii, Tbbi Cihazlar Ynetmelii, Vcuda Yerletirilebilir Aktif Tbbi Cihazlar Ynetmelii, nvitro Tbbi Tan Cihazlarla ilgili Ynetmelik, Oyuncak Ynetmelii, Kan ve Kan rnleri ile lgili Ynetmelik, A Allerjen ve Toksin veya Serum eren mmnolojik Tbbi rnlerle lgili Dzenlemeler ve la Aratrmalar Ynetmeliinin uygulamaya gemesi ile tketici gvenlii ve sal AB standartlarnda gvence altna alnacaktr. Bu kapsamda, laboratuar altyaplar glendirilecek, laboratuarlarn akreditasyonlar salanacak, onaylanm ve uygunluk deerlendirme kurulular atanarak piyasa gzetim ve denetimi ile kurumsal yaplanma salanacaktr. Salk meslekleriyle ilgili dzenlemelerde, karlmas ngrlen Salk Meslekleri ve Birlikleri Yasas ile zellikle hekimlik, di hekimlii, eczaclk, hemirelik ve ebelik mesleklerinde eitim standartlar, meslek tanmlar, serbest alma koullar dzenlenerek salk hizmet sunumunun kalitesi artrlacaktr. 616 sayl Kanun Hkmnde Kararnameyle Sosyal Sigorta Kurumu Bakanl altnda Sigorta leri Genel Mdrl ile Salk leri Genel Mdrl kurulmutur. sosyal gvenlik kurumu (SSK, Ba-Kur, T.C. Emekli Sand) arasnda Ortak Tedavi Ana Protokol imzalanmtr. Dou ve Gneydou Anadolu Blgesinde yer alan 23 ilde uygulanmakta olan kinci Salk Projesi kapsamnda ise; temel salk eitimleri, temel salk mdahaleleri, salk hizmetleri ve hastane ynetimi, bilgisayarl ynetim ve destek sistemi, ulusal hastalk yk ve maliyet-etkililik almas, ulusal salk hesaplar almas ve uluslararas hastalk snflamas almalarna devam edilmektedir. Bireylerin dengeli ve yeterli beslenmeleri, gen kuaklarn salkl yetimeleri, yeterli ve gvenli gda retimi ve ticaretinin yaplabilmesi amacyla, DPT koordinatrlnde Ulusal Gda Beslenme Stratejisi Raporu ile Ulusal Gda ve Beslenme Eylem Plan Tasla hazrlanm olup, sorumlu kurulular tarafndan projelendirme almalar balatlmtr. Nihai eylem plannn 2002 sonuna kadar tamamlanarak 2003 ylndan itibaren uygulamaya konulmas beklenmektedir. 81
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

4.6.5. Ulatrma ve Telekomnikasyon Ulatrma sektrnde, Trkiye Cumhuriyeti Devlet Demir Yollarnn (TCDD) yeniden yaplandrlmas reform alanlarndan biridir. Yeniden yaplanma programnn temel amalar; - mteri ihtiyalar ncelikli bir i stratejisi oluturularak demiryollarnn ulatrma sektr iindeki paynn artrlmas, srdrlebilir ve verimli bir ulatrma altyapsnn oluturulmas, - kamu hizmeti niteliindeki tamalarn devamllnn salanmas, - zerk bir kurum yapsna geilmesi, - mevcut durumda 4,3 olan sbvansiyonlar hari demiryolunda konsolide iletme orannn (iletme giderleri/iletme gelirleri) 2nin altna drlmesi, - zarar eden kamusal nitelikli tamalardan zararn devlet tarafndan karlanmad hatlarda vazgeilmesi, - yeni pazarlar ve rnler gelitirilmesi, - zel sektr kaynaklarndan azami oranda yararlanlmas, - kurumun bilgi iletiim altyapsnn glendirilmesidir. TCDD tarafndan 2002 yl banda hazrlanan yeni Demiryolu Kanunu Tasars Tasla Ulatrma Bakanlna iletilmitir. Taslakta demiryolu sektrnn ileyii iin bir ereve oluturulmas ve demiryolu faaliyetlerinin btnyle ticari hale getirilmesi ngrlmektedir. Yeniden yaplanma program uzun vadeli bir proje olup 2002-2005 dneminde yllk yaklak 140 milyon dolarlk bir yatrm seviyesini gerektirmektedir. Bu sektrdeki istihdam fazlasnn ortadan kaldrlmas iin ise toplam 75 milyon dolarlk bir kaynaa ihtiya bulunmaktadr. Telekomnikasyon Telekomnikasyon sektrnn dzenlenmesi ve serbestletirilmesi bakmndan Ocak 2000de karlan 4502 sayl Kanun ve Mays 2001de kabul edilen 4673 sayl Kanun ile nemli aamalar kaydedilmitir. Trk Telekomun, zelletirme abalaryla uyumlu bir ekilde irketlemesinin salanabilmesi, Kurumun etkinlik ve karllnn artrlarak uluslararas rekabete hazrlanmas amacyla uluslararas deneyime sahip firmalardan oluan bir konsorsiyumdan danmanlk hizmeti alnarak yrtlen irketleme planyla 20022005 dnemi iin bu strateji belirlenecektir. 4673 sayl Kanun ile getirilen dzenleme erevesinde Aralk 2001 tarihinde Trk Telekomun zelletirilmesine ilikin oluturulan ihale komisyonu almalarna balamtr. Trk Telekomun zelletirme stratejisi, pazar koullar ve yaplandrma almalar erevesinde yeniden tespit edilecektir. zelletirme, piyasa koullarnn elverdii lde mmkn olan en ksa srede tamamlanacaktr. Trk Telekomun tarifelerinin tavan fiyat yntemi esasna gre Telekomnikasyon Kurumu tarafndan onaylanmasn ngren Tavan Fiyat Teblii 2002 yl Ocak aynda yrrle girmitir. 82
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

4673 sayl Kanun ile btn grev ve imtiyaz szlemelerini yapma, telekomnikasyon ruhsatlarn ve genel izinleri verme yetkisinin Telekomnikasyon Kurumuna verilmesinden sonra Kurum, Trk Telekom ve mobil operatrlerle grev ve imtiyaz szlemelerini yenilemitir. Kurum, lisans rejiminin oluturulmasna ynelik olarak ncelikle, yetkilendirme trlerinin belirlenmesinde esas alnacak ltleri tespit etmitir. Snrl sayda iletmeci gerektiren telekomnikasyon hizmet ve alt yaplarnn imtiyaz szlemesi veya 1. tip telekomnikasyon ruhsat ile, snrl sayda iletmeci gerektirmeyen hizmet ve alt yaplarn ise 2. tip telekomnikasyon ruhsat ve genel izin ile yetkilendirilmesi kararlatrlmtr. Bu erevede hazrlanan 2. Tip Telekomnikasyon Ruhsat ve Genel zin Verilmesine likin Tebli ubat 2002 tarihinde karlmtr. 4673 sayl Kanuna gre Telekomnikasyon Kurumu tarafndan teklif edilen, 2. Tip Telekomnikasyon Ruhsat ve Genel zin Verilmesine likin Tebli kapsamnda yetkilendirilecek olan hizmet ve alt yaplarn lisanslarnn asgari deerleri Bakanlar Kurulu tarafndan onaylanmtr. Bu dzenlemelerden sonra Telekomnikasyon Kurumu, sektrde hizmet vermek veya alt yap kurmak ve iletmek isteyen irketlere 15 Mart 2002 itibariyle 2. tip telekomnikasyon ruhsat ve genel izin vermeye balamtr. Telekomnikasyon sektrnde rekabet ortamnn oluturulmas asndan nem arz eden ulusal dolam konusunda da, temel ilkeleri ve iletmeciler arasndaki uzlamazlklara mdahale yntemini belirleyen Ynetmelik 2002 yl Mart aynda yaymlanmtr. Koordine edilmi 3. kuak mobil telsiz haberleme sisteminin (UMTS) kullanlmas hususunda Aralk 1998 tarihli Konsey ve Avrupa Parlamentosu Kararnn uygulanabilmesi amacyla ilgili frekans bandlarnn boaltlmasyla ilgili almalar srdrlmektedir. Ayrca, UMTSye gei stratejisinin belirlenebilmesi amacyla Telekomnikasyon Kurumunun koordinatrlnde oluturulan UMTS Ulusal Koordinasyon Kurulu ve alt alma gruplar almalarna balamtr. Pazarn serbestletirilmesi ncesinde arabalant dzenlemesinin yaplmas iin almalar srdrlmekte ve bu erevede 2002 yl sonu itibaryla Arabalant Ynetmeliinin karlmas hedeflenmektedir. Bunun yansra, Mart 2001 tarihinde Ulatrma Bakanl tarafndan yaymlanan ve genel ilkeler asndan 97/13/EC sayl AB Direktifi ile uyum iinde olan Telekomnikasyon Hizmetleri Ynetmeliinin, lisans verme yetkisinde deiiklik yapan 4673 sayl Kanuna, ilgili AB mevzuatna ve sektrn deien ihtiyalarna uyum salayacak ekilde yeniden dzenlenmesi almalar srdrlmektedir. Ayrca, Lisans Ynetmelii taslak plan hazrlanm olup, taslan dnya rnekleri de incelenerek gelitirilmesi almalar devam etmektedir. Sz konusu Lisans Ynetmeliinin 2002 ylnn ikinci yarsnda yaymlanmas planlanmaktadr. 2002 yl Mart aynda Telekomnikasyon Kurulu kararyla 91/396/EEC sayl Karar dorultusunda 112 kodu Ulusal Acil Eriim Kodu olarak, 92/264/EEC sayl Karar dorultusunda 00 kodu ise Uluslararas Eriim Kodu olarak belirlenmitir. Numaralandrma rejimine ynelik olarak, halihazrda kullanlmakta olan numaralandrma plan, ses iletiminde tam serbestlemenin salanmasyla piyasaya yeni girecek iletmeciler ile numara tahsisi gerektirecek yeni hizmetler deerlendirilerek 83
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

gzden geirilmektedir. Milli numaralandrma plannn hazrlanmasnda adil, effaf ve ayrmc olmayan kriterlere dayal olarak numara tahsisinin yaplmas, numarann etkin rekabeti destekleyecek ekilde kullanmnn temini ve denetiminin salanmas hedeflenmektedir. Milli Numaralandrma Plan, numarann yaplanmas, blmleri ve ilgili olduu hizmet kategorilerini kapsayacaktr. Numaralandrma dzenlemesi ise sz konusu plan dahilinde numara tahsisi ve kullanmna ilikin usul ve esaslar ile numara kullanmnn denetlenmesi ve uygulanacak cezai meyyideleri kapsayacaktr. 96/19/EC sayl Tam Rekabet Direktifine uyum erevesinde gei hakk konusunda ve 97/33/EC sayl Direktife uyum kapsamnda, tesis paylam ve ortak yerleim konularnda da dzenleme yaplmas planlanmaktadr. Radyo ve telekomnikasyon terminal ekipmanlar ve bunlarn uygunluunun karlkl tannmas konusundaki 99/5/EC sayl AB Direktifine uyumlu ynetmelik hazrlanmasna ilikin almalar tamamlanm olup, sz konusu ynetmeliin en ksa zamanda yaymlanmas planlanmaktadr. Telekomnikasyon sektr ile ilgili mevzuatta sektrde rekabetin salanmas ve korunmas asndan Telekomnikasyon Kurumunun Rekabet Kurumuyla ibirlii yapmas ngrlmtr. Bu balamda iki kurum arasnda protokol oluturulmas almalar balatlm olup, bahse konu protokol yakn gelecekte tamamlanarak yrrle girecektir. Sektrn ihtiyalarn doru ve zamannda tespit edip, karlamak amacyla kurulmas dnlen Ulusal Telekomnikasyon Stratejileri Aratrma ve Gelitirme Vakfnn kurulu ilemleri yakn zamanda tamamlanacaktr. Ulusal Telekomnikasyon Danma Konseyi sektrn tm aktrlerini ierecek ekilde bu yapnn ierisinde oluturulacaktr. Bu erevede kurulacak alma gruplar effaflk ve ibirlii iinde srecin geliimine katkda bulunacaklardr. 97/33/EC Direktifi erevesinde Etkin Piyasa Gcne Sahip letmecilerin Belirlenmesine likin Tebliin hazrlk almalar devam etmektedir. Tebli mevcut Tarife Ynetmeliini ve hazrlanacak Arabalant, Tayc Seimi ile Tayc n Seimi konularndaki dzenlemelerin uygulanmasn salamak amacyla hazrlanmaktadr. AB mktesebatndaki deimelere gre Tebli konusunda yaplan almalar revize edilecektir. Sektrdeki tketici haklarnn ihlaline dair ikayet ve taleplerin Telekomnikasyon Kurumuna salkl bir ekilde ulamas ve etkili bir ekilde deerlendirilmesi amacyla Tketici ikayetleri Deerlendirme Merkezi kurulmas almalarna balanm olup, 2002 ylnn ikinci yarsndan itibaren bahse konu merkez 199 nolu telefondan ikayetleri kabul etmeye balamtr. 2002 yl Trkiye-AB Mali birlii Program kapsamnda Telekomnikasyon Kurumunun kurumsal kapasitesinin artrlmas amacyla 2,3 milyon euro tutarnda bir projenin desteklenmesi kararlatrlmtr. Projenin 40 bin euro tutarndaki ksm Trkiye tarafndan karlanacaktr. 4.6.6. evre Trkiyenin evre politikasnda insan saln, ekolojik dengeyi, kltrel, tarihi ve estetik deerleri korumak suretiyle ekonomik ve sosyal gelimeyi salamak esastr. evre ile ilgili yasal dzenlemeler bata Anayasa ve ereve niteliindeki 84
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

evre Kanunu olmak zere geni bir mevzuat oluturmaktadr. 1983 tarih ve 2872 sayl evre Kanunu kirleten der ilkesi ve kusursuz sorumluluk kavramn temel almaktadr. Szkonusu Kanunda, bata kurumlar aras koordinasyonun daha da glendirilmesi ve bilgiye eriimde AB uygulamalarn dikkate alan dzenlemeleri kapsayan deiiklik Tasars TBMMye sunulmutur. Ayrca evre Bakanlnn kurumsal kapasitesinin glendirilmesini ve evreye ynelik sularda cezalarn etkinliini artrc uygulamalar ngren deiiklik Tasars da TBMM gndeminde bulunmaktadr. evre politikalarnn uygulanmasnda temel ynetim vastas olarak ekonomik aralarn daha etkin kullanm hedeflenmitir. Dier taraftan, doal kaynaklarn srdrlebilir kullanmn salamak amacyla, farkl konulardaki eylem planlarnn katlmc srelerde hazrlanmas ve takip edilmesi temel stratejiler arasndadr. evre konusunda ncelikli alanlar; kent altyapsnn (ime suyu ve kanalizasyon) tamamlanmas, kat atk bertaraf sisteminin tamamlanmas, evreye ilikin bir veri tabannn oluturulmas, biyolojik eitliliin korunmas, hava kalitesinin korunmas ve iklim deiikliidir.

lkemiz bu konulardaki almalarn i finansmann yansra d kaynakl kredi ve fonlardan salad destekle srdrmektedir. evre alanndaki yatrmlarn ncelikler dorultusunda tamamlanmas hedefine kout olarak, mevcut mevzuatn srekli bir ekilde gzden geirilmesi ve aksaklklarn giderilerek, AB normlarna uygun yeni yasal dzenlemelerin gerekletirilmesi almalar da devam etmektedir. Bu kapsamda, evre Etki Deerlendirme (ED) mekanizmas gelitirilerek ilgili Ynetmelik yeniden dzenlenmitir. Nesli Tehlike Altnda Olan Trlerin Uluslararas Ticaretine Dair Szlemenin (CITES) Uygulanmasna Dair Ynetmeliin yansra, ABye uyum kapsamnda, Toprak Kirliliinin Kontrol, Sulak Alanlarn Korunmas ve evre Denetim Ynetmelikleri yrrle girmitir. evre alannda eitli kurum ve kurulularn faaliyetini etkin bir ekilde koordine etmek ve denetimi salamak amacyla evre Bakanlnca 81 ilimizde evre l Mdrlkleri kurulmutur. Ayrca, Su ereve ve ED direktiflerinin uygulanmasna ynelik almalar srdrlmektedir. evre bal altnda tanmlanabilecek deiik konulara ynelik farkl kurum ve kurulular tarafndan birok veri taban projesi yrtlmektedir. Sz konusu veri tabanlarn birbirine entegre ederek tek bir atda toplamak ve gncel, gvenilir ve bilimsel ltlere uygun olarak paylama sunmak zere Ulusal evre Veri Taban Projesi 1999 ylnda balatlm olup, hazrlanacak fizibilite ile yaygn ve etkin kullanm iin gereken yatrm ihtiyac belirlenecektir. Dier taraftan AB evre veri tabanlarna entegrasyonu salayacak olan Avrupa evre Ajans ve Avrupa evre Bilgi ve Gzlem Ana lkemizin katlmna ilikin anlama metni imzalanm olup, onaylanmak zere TBMMye sunulmutur. Halen lkemizde 16s bykehir belediyesi olmak zere 3.227 belediye bulunmaktadr. Kent nfusu toplam nfusun yzde 66sna ulamtr. lkemizde kanalizasyon ebekesinden yararlanan nfus oran yzde 83, atksu artma tesisinden 85
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

yararlanan nfus oran ise yzde 52dir. Dier taraftan, btn belediyelerdeki ortalama kaak su oran yzde 32dir. 2002 ylnda imesuyu yatrmlarna 390 milyon dolar (DS, ller Bankas Genel Mdrl ve d kredili belediye projeleri dahil), kanalizasyon yatrmlarna ise 480 milyon dolar (ller Bankas Genel Mdrl ve d kredili belediye projeleri dahil) ayrlmtr. mesuyu projelerine 2003, 2004 ve 2005 yllarnda srasyla 400, 405, 425 milyon dolar kaynak salanmas ngrlmektedir. Kanalizasyon yatrmlar iin ise, ayn yllar iin srasyla 490, 505 ve 510 milyon dolar kaynak ayrlmas planlanmaktadr. nmzdeki dnemde salanacak ilave d kaynaklar, bu sektrde yaplacak yatrmlarn hzlandrlmas asndan byk nem tamaktadr. lkemizde evsel nitelikli kat atklar iin yatrm ve iletme maliyetleri daha yksek olan ve iletilmesi zel teknoloji ve bilgi gerektiren kompost, yakma gibi yntemler yerine lke artlarna en uygun kat atk bertaraf teknolojisi olan dzenli depolama yntemi tercih edilmektedir. Halihazrda lkemizde retilen p miktarnn sadece yzde 15i dzenli depolama alanlarnda bertaraf edilmektedir. Kompost tesislerinin lkemizdeki uygulamalar yksek iletme maliyetleri nedeniyle snrldr. Trkiyede Kocaeli ilinde 35.000 ton/yl kapasiteli bir adet tehlikeli atk bertaraf tesisi bulunmakta olup, tesis blgesel niteliklidir. ller Bankas Genel Mdrlnn kat atk konusunda verdii hizmete ilikin teknik ve mali destein artrlmas hedeflenmektedir. Yatrm Programnda yeralan kat atk projeleri iin 2002 ylnda 40 milyon dolar ayrlmtr. 2003-2005 dneminde ise 120 milyon dolar kaynak salanmas ngrlmektedir. Bu meblan 390 milyon dolara kmas durumunda dzenli depolama tesisi ile kat atklar bertaraf hizmetinden yararlanan lke nfusu oran yzde 27ye ulaabilecektir. Dier taraftan, MEDA Fonu kapsamnda evre Bakanl koordinasyonunda Trk ve AB evre mevzuat arasndaki farkllklar analiz edilerek mevcut evre mevzuatnn Avrupa mevzuat ile uyumu gzden geirilmi ve yatrm alanlar itibaryla ihtiyalar belirlenmitir. LIFE program kapsamnda yrtlen eitli projeler ile lkemizin evre alannda proje hazrlama kapasitesinin artrlmas ngrlmektedir. Snaileme ve kentlemeye bal olarak artan hava kirliliinin izlenmesi ve kirliliin nlenmesi konusunda tm sektrlerde emisyon faktrleri belirlenerek, envanterlerinin karlmas hedeflenmektedir. lke genelinde hava kalitesinin etkin bir ekilde izlenebilmesi iin kurulmas gereken lm ve izleme sisteminin nitelik ve niceliinin belirlenerek, bu sistemin maliyet analizinin yaplmas amacyla Hava Kirlilii lm ve zleme Sistemleri Projesi balatlmtr. Enerji-evre ilikileri hava kalitesinin korunmas asndan zerinde durulmas gereken bir baka husustur. Bilindii zere, sera gaz salnmlarn belli bir miktarda tutma ya da belirlenen bir yla kadar istenen oranda azaltmak amacyla, Birlemi Milletler klim Deiiklii ereve Szlemesi ve Kyoto Protokol oluturulmutur. lkemiz, bu Szleme kapsamnda hem OECD ve pazar ekonomisine gei srecindeki lkelerle EK-I listesinde, hem de OECD lkeleri ile birlikte EK-II listesinde yer almtr. EK-I lkelerine zellikle enerji ile ilikili CO2 ve dier sera 86
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

gazlarnda nemli oranda indirim ykmllkleri getirilmekte, EK-II lkelerinin ise gelime yolundaki lkelere mali ve teknolojik yardm yapmalar gerekmektedir. lkemiz bugne kadar snailemesini tamamlamad ve bu ykmllkleri yerine getiremeyecei gerekesiyle szlemeye taraf olamamtr. Buna ramen sera gaz emisyonlarn azaltmaya ynelik doal evrenin korunmas ve enerji tasarrufu gibi dolayl yasal dzenleme ve nlemler almay srdrmektedir. lkemizin Szlemeye taraf olabilmesi amacyla 6. Taraflar Konferansnda Trkiyenin uygun artlardan yararlanmas kaydyla, isminin Ek-IIden silinerek, EkIde yer verilmesi dorultusundaki nerisi, Kasm 2001de Marakede yaplan 7. Taraflar Konferansnda (COP-7) kabul grmtr. Szleme TBMMye sunulmutur. lkemizin taraf olduu BM Biyolojik eitlilik Szlemesinin uygulanarak biyolojik eitliliin korunmas ve srdrlebilir kullanm amacyla hazrlanan Ulusal Biyolojik eitlilik Stratejisi ve Eylem Plannn (UBSEP) yrrle konulmas hedeflenmektedir. Stratejinin hedefleri; biyolojik eitliliin korunmas ve biyolojik kaynaklarn srdrlebilir kullanmnn salanmas, ekosistem ve doal kaynak ynetimi iin bilgi dzeyinin ykseltilmesi, biyolojik eitlilik ve srdrlebilir kullanm ynnde bilin dzeyinin ykseltilmesi, yasal dzenlemeler yaplmas ve tevik sisteminin oluturulmas, biyolojik eitliliin korunmas, biyolojik kaynaklarn srdrlebilir kullanm ve genetik kaynaklarn kullanmndan salanan faydalarn eit bir biimde paylalmas iin ulusal ve uluslararas ibirliklerinin oluturulmasdr.

4.6.7. Enerji Trkiyede kii bana den elektrik tketimi dnya ortalamasnn altndadr. Srekli yksek oranda artan elektrik talebini gvenli ve ekonomik bir ekilde, dalgalanmalarn en az olduu bir sistem erevesinde karlayabilmek ve elektrik enerjisinde zel sektrn daha aktif bir rol oynamasn salayabilmek iin, Trkiyede elektrik enerjisi piyasasnn serbestletirilmesi ynnde nemli admlar atlmtr. effaf kurallara sahip, yatrmclara gven verecek ekilde ak olan ve tamamen bamsz bir Dzenleme Kurumu tarafndan dzenlenecek olan bir piyasann oluturulmas amacyla, Mart 2001 tarihinde Elektrik Piyasas Kanunu yrrle girmitir. Bu erevede, sektrn rekabete almasn salayarak, zel kesimin serbeste faaliyet gsterebilecei bir yapnn tesis edilmesi ve bylece kamu finansman imknlarndaki yetersizliklerin zel kesim kaynaklarnn sektre ynlendirilmesiyle alaca gvenilir ve istikrarl bir piyasann oluturulmas hedeflenmektedir. Elektrik Piyasas Kanununda hedeflenen piyasa yapsnn olumas iin bir hazrlk dnemi ngrlmektedir. Bu sre, kurumsal ve hukuki dzenlemelerin katlmc bir yaklamla hazrlanmasn ve teknik altyapnn oluturulmasn kapsamaktadr. kincil Mevzuatn tamamlanmas almalarnn piyasa alm tarihi olan Eyll 2002 tarihine kadar gerekletirilmesi planlanmaktadr.

87

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

Elektrik Piyasas Kanununa paralel olarak TEA yeni kamu iktisadi teekkl olarak tekilatlandrlmtr. Bunlar; kamuya ait iletim hatlarn devralarak, iletim tesislerini iletmek ve yenilerini kurmak zere Trkiye Elektrik letim A.., TEAa ait retim tesislerinin mlkiyetlerini devralmak ve yenilerini kurmak zere Elektrik retim A.. ve mevcut elektrik al ve elektrik sat anlamalarn TEA ve TEDAtan devralarak bu anlamalar yrtmek zere Trkiye Elektrik Ticaret ve Taahht A..dir (TETTA). Elektrik retim A.. ile TEDAn sahip olduu tesislerin zelletirme daresi Bakanl tarafndan sat veya devir yoluyla zelletirilmesi almalarna, Kanunla ilgili ynetmeliklerin hazrlanma srecine paralel olarak devam edilecektir. Bu erevede, zelletirme daresi Bakanl bnyesinde elektrik sektrnde yaplacak zelletirme almalarn yrtmek zere bir proje grubu oluturulmu ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl tarafndan tespit edilecek retim ve datm tesislerinin Mart 2003 tarihine kadar zelletirme kapsamna alnmas planlanmtr. Daha sonraki srete, zelletirme programna alnan elektrik retim ve datm tesislerinin zelletirilmesi ilemlerinin 18 aylk bir srede sonulandrlmas hedeflenmektedir. Elektrik enerjisi retiminde Trkiyede halihazrda ok nemli bir paya sahip olan, nmzdeki yllarda paynn daha da artmas beklenen doal gaz sektr iin de bir dzenleme yaplmtr. Mays 2001 tarihinde yrrle giren 4646 sayl Doal Gaz Piyasas Kanununun temel amac, kamuya ait doal gaz irketlerinin zelletirilerek tekelci yapnn krlmasn ve rekabetin hakim olduu bir piyasa dzenine dnm salamaktr. Sz konusu Kanunla birlikte BOTAn doal gazn ithalat, iletimi, almsatm ve depolanmas faaliyetleri zerindeki tekeli sona ermitir. Bylece, zel irketler Enerji Piyasas Dzenleme Kurumundan lisans almak kaydyla, doal gazla ilgili faaliyetlerde bulunabilecek ve aralarnda ortaklklar kurabileceklerdir. Piyasada rekabetin tesisi amacyla, BOTA da dahil olmak zere piyasada faaliyet gsterecek olan hibir ithalat ve toptan satcnn piyasadaki ticari pay lke genelindeki doal gaz tketim tahmininin yzde 20sini aamayacaktr. Dier taraftan, petrol rnleri sektrnde mevcut kamu tesislerinin zelletirilmesine allmakta ve kamunun yeni yatrm yapmamas ngrlmektedir. Enerji arznn gvenilir bir ekilde salanmas erevesinde, petrol piyasasnda ihtiya duyulan yeni yatrmlarn yaplabilmesi ve rekabeti bir ileyiin salanmas iin kurumsallam bir piyasann oluturulmas amacyla hazrlanan Petrol Piyasas Kanun Tasars TBMMye sunulmutur. Tasarnn kabulyle petrol piyasas, Elektrik Piyasas Kanunu ve Doal Gaz Piyasas Kanunu ile paralellik oluturacak ekilde, faaliyet alanlarna gre snflandrlacak ve piyasa faaliyetlerinde lisans uygulamasna geilecektir. Tasar ile getirilen nemli bir baka deiiklik de, elektrik ve doal gaz piyasalarn dzenleyen Enerji Piyasas Dzenleme Kurumuna petrol piyasalarn da dzenleme grevi verilmesidir. Elektrik ve doal gaz sektrlerinde hayata geirilen dzenlemelerle, enerji alannda nemli bir yeniden yaplanma sreci balatlm bulunmaktadr. Yaplmas planlanan almalar neticesinde Trkiye enerji alannda nemli bir reform srecini tamamlam olacaktr. Yukarda belirtilen reform programnn uygulanmas kapsamnda ihtiya duyulan finansman iin Mart 2002 tarihinde Dnya Bankasndan 20 milyon dolar 88
http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Yapsal Reformlar

kaynak salanm ve bunun 5 milyon dolar daha sonra ngrlemeyen bir finansman ihtiyacnn ortaya kmas halinde kullanlmak zere ayrlmtr. Kalan 15 milyon dolarn, 8,3 milyon dolar tutarndaki blmnn Enerji Piyasas Dzenleme Kurumu tarafndan kullanlmas planlanmtr. 6,7 milyon dolarlk blmn ise, TEDA, TETTA ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl tarafndan kullanlmas ngrlmtr. Bu krediyle finanse edilecek temel alanlar; Program koordinasyon biriminin kurulmas, datmn yeniden yaplandrlmas, ticaret irketinin yeniden yaplandrlmas, datm ve retim irketlerinin zelletirme iin gruplandrlmas, dzenleyici kurum bilgi sisteminin oluturulmas, eitim faaliyetleri, gerekli ynetmeliklerin hazrlanmas, dzenlemeler erevesinin uygulanmas, muhasebe standartlar ile piyasa el kitabnn oluturulmas, - piyasa ynetim sistemi tasarm, - zelletirme ncesi gereken ilerin tamamlanmasdr.

Yukarda belirtilen faaliyetlerin 2005 ylnn ortalarna kadar tamamlanmas beklenmektedir. Ayrca, enerji konusundaki mevzuatn uygulanmas, yeni ynetmeliklerin ve uygulamalarn AB standartlarna paralel olarak gelitirilmesi iin Enerji Piyasas Dzenleme Kurumunun kapasitesinin artrlmas konusunda 1,1 milyon euroluk bir proje 2002 yl Mali Programna alnmtr.

89

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Ek Tablolar

EK TABLOLAR

90

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Ek Tablolar

Tablo:1-Byme ve lgili Gstergeler


Yzde (Aksi Belirtilmemi se) 1. GSYH bymesi, sabit fiyatlarla (14+15+16) 2. GSYH, cari fiyatlarla (Katrilyon TL) 3. GSYH deflatr art 4. TFE art (Yllk Ortalamalar) 5. stihdam art* 6. Emek verimlilii art** 7. Yatrm harcamalar (GSYH indeki Pay, Yzde) ESA Kodu B1g B1g
2001 2002 2003 2004 2005

-7,4 181,4 57,2 54,4 -1,0 -6,4 15,7

3,9 284,9 51,1 47,1 -0,0 3,8 19,3

4,9 379,3 26,9 28,6 3,9 1,0 20,4

5,0 452,2 13,6 14,4 3,2 1,7 21,5

5,1 519,9 9,4 9,8 3,6 1,5 22,5

Bymenin kaynaklar: sabit fiyatlarla yzde deimeler

8. zel kesim tketim harcamalar 9. Kamu kesimi tketim harcamalar 10. Toplam sabit sermaye oluumu

P3 P3 P51

-9,0 -8,6 -31,7 -4,0 7,4 -24,8

4,0 3,2 1,8 3,5 6,2 15,8

3,2 5,2 19,2 -1,1 6,8 8,8

3,7 6,1 14,2 -0,6 6,9 8,5

4,4 5,5 9,5 -0,0 6,0 7,9

11. Stok deimesi (GSYH indeki Pay, Yzde)*** P52+P53 12. Mal ve hizmet ihracat 13. Mal ve hizmet ithalat P6 P7

GSYH bymesine katk oranlar

14. Yurtii nihai talep 15. Stok deimesi 16. Toplam mal ve hizmet dengesi

-15,7 -4,0 12,3


Toplam Katma Deer Art

3,4 3,5 -2,8

6,7 -1,1 -0,6

6,5 -0,6 -0,5

5,8 -0,0 -0,6

17. Tarm 18. Sanayi 19. naat 20. Hizmetler * alan kii says, yerel, milli hesaplar tanmlamalarna gre ** stihdam edilen kii bana, sabit fiyatlarla GSYH art *** Bymeye katk

-6,1 -7,5 -5,9 -7,7

3,2 5,2 2,4 3,4

1,9 5,3 5,3 5,4

1,0 5,5 5,5 5,7

1,0 5,7 5,6 5,8

91

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Ek Tablolar

Tablo:2-gc Piyasasnda Gelimeler


2001 2002 2003 2004 2005

1.Nfus (Bin Kii -Yl Ortas) 2.Nfus Art Oran (Yzde) 3.alma a Nfusu (Bin Kii)* 4.gcne Katlm Oran (Yzde)* 5.stihdam Dzeyi (Bin Kii)* 6.stihdam Art Oran (Yzde) 7.sizlik Oran (ILO tanmna gre) (Yzde) 8.Ortalama Reel cret Art Oran (Yzde) * +15 ya

68.610 1,5 45.702 48,7 20.367 -1,0 8,5 -10,9

69.749 1,5 46.659 48,0 20.380 0,0 9,0 0,0

70.877 1,4 47.619 48,6 20.176 3,9 8,5 0,0

71.994 1,4 48.575 49,0 21.850 3,2 8,2 0,0

73.101 1,4 49.530 49,5 22.633 3,6 7,7 0,0

92

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Ek Tablolar

Tablo:3-demeler Dengesi
2001 2002 2003 2004 2005

Milyon Dolar (Aksi Belirtilmemi se) 1.Cari lemler Dengesi (GSYH iindeki pay, Yzde) 2. Mal hracat (Fob) 3. Mal thalat (Fob) 4. Ticaret Dengesi 5. Dier Mal ve Hizmet Gelirleri 6. Dier Mal ve Hizmet Giderleri 7. Dier Mal ve Hizmet Dengesi 8. Net D Faiz Gelirleri 9. Net D Alem Faktr Gelirleri 10. Cari Transferler 11. Cari Transferler, AB'den 12. Cari lemler Dengesi 13. Dorudan Yatrmlar (Net) 14. Resmi Rezervler 15. D Bor Stoku (Toplam) 16.a. Kamu D Bor Stoku 16.b. IMF 17. Kamu D Bor Stoku, Yabanc Para Cinsinden 18. D Bor demesi 19. Nominal Dviz Kuru (TL/EURO), yl sonu 20. Ortalama Dviz Kuru (TL/EURO) 21. D Tasarruf (GSYH iindeki pay, Yzde)* 22. zel Tasarruf (GSYH iindeki pay, Yzde)* 23. zel Yatrm (GSYH iindeki pay, Yzde)* 24. Kamu Tasarrufu (GSYH iindeki pay, Yzde)* 25. Kamu Yatrm (GSYH iindeki pay, Yzde)*

2,3 35.258 39.748 -4.490 17.936 13.853 4.083 -4.381 -1.528 1.017 3.396 2.769 18.787 115.084 69.914 13.540 69.914 8.450 1.268.115 1.093.683 2,2 27,9 11,7 -10,0 5,2

-0,8 37.437 44.157 -6.720 16.086 14.354 1.732 -5.125 -2.429 899 -1.459 654 21.233 118.700 78.052 21.479 78.052 12.227 1.595.405 1.350.409 -1,8 27,0 12,7 -9,5 5,1

-0,9 41.059 49.040 -7.980 19.163 17.413 1.750 -6.348 -2.999 1.030 -1.851 1.288 22.740 120.870 79.287 22.076 79.287 8.138 1.722.348 1.627.591 -1,7 20,3 14,5 -1,5 5,3

-0,8 44.859 53.955 -9.096 21.526 19.093 2.433 -6.337 -2.492 1.049 -1.818 1.574 25.945 123.297 79.752 21.321 79.752 8.173 1.920.325 1.795.610 -1,9 18,1 16,1 1,5 5,4

-0,8 48.865 58.944 -10.079 23.083 20.116 2.967 -5.653 -1.628 1.125 -1.865 1.934 23.487 119.721 73..470 13.321 73.470 14.369 2.032.310 1.980.050 -2,4 16,2 16,8 3,9 5,6

* DE tarafndan aklanan harcamalar yoluyla GSYH baz alnm ve yatrm-tasarruf dengesi bu erevede hesaplanmtr. Tabloda verilen kamu yatrmlar genel devletin yannda KT yatrmlarn da kapsamaktadr.

93

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Ek Tablolar

Tablo:4-Kamu Maliyesi
GSYH indeki Pay (Yzde) ESA
2001 2002 2003 2004 2005

Alt Kalemlere Gre Borlanma Gerei

1.Genel Devlet 2.Konsolide Bte 3.Fon 4.Mahalli dareler 5.Sosyal Gvenlik 6.Dner Sermaye 7.sizlik Fonu

S13 S1311 S1312 S1313 S1314

15,1 14,1 -0,8 -0,5 3,1 0,0 -0,8


Genel Devlet (S13)

13,2 10,8 0,0 0,1 3,1 0,0 -0,9

5,9 4,1 -0,3 0,3 2,9 -0,1 -1,0

3,0 1,2 -0,4 0,4 2,7 -0,1 -0,8

0,5 -1,0 -0,6 0,3 2,6 -0,1 -0,7

7.Toplam Gelir 8.Toplam Harcamalar 9.Faiz demeleri 10.Faiz D Denge

ESA ESA B9 D41

42,1 57,2 23,7 -8,6


Gelirler

39,8 52,9 21,1 -7,9

40,6 46,6 14,4 -8,5

40,0 42,9 10,8 -7,8

40,1 40,6 8,3 -7,8

11.Vergiler 12.Sosyal Fonlar 13.Dier 14.Toplam Gelir

D2+D5 D61

26,6 5,9 9,6

24,3 6,1 9,4 39,8

24,8 6,3 9,5 40,6

24,6 6,4 9,0 40,0

24,9 6,5 8,8 40,1

ESA

42,1
Giderler

15.Toplam Tketim 16.Sosyal Gvenlik Harcamalar 17.Faiz demeleri 18.Sbvansiyonlar(1) 19.Yatrm 20.Dier 21.Toplam Harcamalar

P32 P31 D41 D3 D51

17,5 9,1 23,7 0,9 4,2 1,8

16,7 9,4 21,1 1,1 3,8 0,8 52,9

16,3 9,2 14,4 1,0 4,2 1,5 46,6

16,2 9,0 10,8 1,0 4,2 1,7 42,9

16,2 9,0 8,3 1,0 4,3 1,8 40,6

ESA

57,2

(1) Tarmsal destekleme, KT grev zarar, Destekleme ve Fiyat stikrar Fonunu kapsamaktadr.

94

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Ek Tablolar

Tablo:5-Kamu Bor statistikleri


ESA Kodu
2001 2002 2003 2004 2005

GSYHya Oran, Yzde

1. Toplam Brt Bor Stoku 2. Toplam Bor demesi 3. Bor Stokundaki Deime

122,8 74,0 59,6

99,6 36,1 -24,1

85,6 20,6 -14,0

79,6 25,3 -6,0

73,0 27,3 -6,5

Toplam Bor Stokundaki Deimenin Kaynaklar

4. Faiz D Genel Devlet Dengesi 5. Faiz demeleri 6. Nominal GSYH Art (Yzde) 7. Dier Etkenler: Kur Deimeleri (yzde deime, - deer kayb) 8. Dier Etkenler: zelletirme Gelirleri

B9 D41 B1g

-8,6 23,7 46,0 95,6 0,9

-7,9 21,1 57,1 27,3 0,3

-8,5 14,4 33,1 20,5 1,4

-7,8 10,8 19,2 10,3 1,3

-7,8 8,3 15,0 10,3 1,6

95

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Ek Tablolar

Table:6-nceki Gncellemeden Farkllklar*

2001

2002

2003

2004

2005

1.GSYH Bymesi (Yzde Art)

nceki Gncelleme Son Gncelleme Fark


2.Cari lemler Dengesi (Euro mil.)

-7,4

3,9

4,9

5,0

5,1

nceki Gncelleme Son Gncelleme Fark


3.Toplam D Bor Stoku (Euro mil.)

3 795

-1 677

-2 128

-2 090

-2 144

nceki Gncelleme Son Gncelleme Fark


4.Cari Bte Dengesi (GSYHya Oran, Yzde)

128 643

136 437

138 931

141 721

137 610

nceki Gncelleme Son Gncelleme Fark


5.Genel Devlet Brt Bor Stoku (GSYHya Oran, Yzde)

-15,1

-13,2

-5,9

-3,0

-0,5

nceki Gncelleme Son Gncelleme Fark 122,8 99,6 85,6 79,6 73,0

* 2001 yl Katlm ncesi Ekonomik Programnda yukardaki deikenlerin ouna ilikin saysal deer verilmediinden bir karlatrma yaplamamaktadr.

96

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf

Trkiye Cumhuriyeti

2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program: Ek Tablolar

Tablo:7-2002 Yl Katlm ncesi Ekonomik Program Hazrlklarnda Kullanlan D Ekonomik Gelimelerle lgili Varsaymlar
2001 Faiz Oranlar (Yzde) Yurtii DBS Faiz Oranlar (Basit) Euro Blgesi: Ksa Dnem (3 aylk, para piyasas) Euro Blgesi: Uzun Dnem (euro blgesindeki en dk 10 yllk hazine bonosu faizi) ABD: Ksa Dnem (3 aylk, para piyasas) ABD: Uzun Dnem (10 yllk hazine bonosu) Dviz Kurlar Nominal (TL / ) Yllk Ortalama Yzde Deime ( - deer kayb ) Parite ($ / ) Reel Kur Yzde Deime ( + deer kayb ) GSYH Art (Reel Yzde) Dnya, AB Hari ABD OECD AB 15 Dnya thalat Gelimekte Olan lkeler thalat (Yzde Deime) Uluslararas Fiyatlar Dnya thalat Fiyatlar (Yzde Deime) Dnya hracat Fiyatlar (Yzde Deime) Petrol Fiyatlar ($/varil) 2002 2003 2004 2005

76,7 4,3 4,8 3,8 5,0 1 093 683 -95,6 0,89 28,9 2,4 1,2 1,3 1,7 3,5 -2,5 -2,7 23,8

63,5 3,4 5,1 2,2 5,2 1 350 409 -27,3 0,87 -11,6 3,2 2,7 1,0 1,5 6,4 0,5 0,4 22,6

41,9 3,8 5,2 3,1 5,5 1 627 589 -20,5 0,87 -4,4 4,1 3,1 3,3 2,9 7,7 0,9 0,7 21,5

26,3

16,5

1 795 610 -10,3 0,87 -1,7

1 980 023 -10,3 0,87 2,3

3,3 2,5 8,6 1,0 1,0 20,7

3,0 2,5 8,6 1,0 1,0 20,0

97

http://ekutup.dpt.gov.tr/ab/kep/2002.pdf