EGİTİM NOTLARI – 31 Sanayide Doğal Gaz Dönüşümü ve LPG İle Yedeklenmesi SANAYİDE DOĞAL GAZ DÖNÜŞÜMÜ VE LPG İLE

YEDEKLENMESİ 1. Projenin Hayata Geçirilmesi Projeye başlarken öncelikle BOTAŞ’ ın Endüstriyel Tesislerde Doğal Gaz’ a geçiş el kitabı temin edilerek okunmalıdır. Çünkü yapacağınız tüm doğal gaz tesisatlarının yapım şekli ve kuralları bu kitapta açıklanmıştır. 1.1 Hazırlık Süreci İlk adım olarak tüm tesisteki yakıcıların listesi, marka, model, kapasite, ortalama yakıt debisi, gaz yolu ekipmanları olan, basınç regülatör cinsi ve ayar skalası, shut off valfi basınç ve çapları vb. bilgiler çıkarılarak tablo haline getirilmelidir. Mevcut gaz hatları güzergah ve çapları ile kesme valfleri ve drain valfleri son durumdaki pozisyonları ile çizilmeli, LPG tesisatlarında bir standart olmaması ve dönüşüm sırasında yapılacak manevraların zaman kaybettirmemesi için mevcut tesisattan yararlanılıp yararlanılamayacağına bakılmalıdır. Tesiste gaz kullanan tüm makinelerin üreticileri ile irtibata geçilmeli ve yanma hücreleri, yakıcılar ve gaz yolu ekipmanlarının doğal gaz uyumluluğu konusunda bilgi alınmalıdır. Uyumlu olanlardan yapılması gereken ayarlar ile sertifikaları yazılı olarak talep edilmelidir. Uyumlu olmayanlardan, yapılması gereken tadilatlar hakkında görüş ve teklifler istenmelidir. Çalışma sonucunda işletmenin tadilat yapılacak yakıcı sayısı miktarı tespit edilmelidir. Gerçekleşecek tüketime en yakın olarak gaz sarfiyatları, saatlik, günlük, aylık, yıllık çıkarılır. BOTAŞ ve KOSBİ’ ye, gaz talebi resmi olarak iletilir ve “Doğal Gaz Ön Değerlendirme Soru Formu” ile “Tesis Bilgi Tablosu” hazırlanarak verilir. 1.1.1 İş Verme Yönteminin Tespiti BOTAŞ’ tan “Endüstriyel Tesislerde Doğal Gaza Geçiş El Kitabı” alınmalıdır. Doğal gaz boru hattı, tesisatı ve dönüşümü yapan müteahhit firmaların, basınç sınıfına göre (1 – 5 bar arası) düşük basınç ve (5 bar üzeri) yüksek basınç olarak yetkilendirildiği aralıklı zamanlarda BOTAŞ tarafından ilan edilir. Ayrıca, yapılan doğal gaz hatlarını ve yakma sistemlerini, BOTAŞ adına kontrol eden, projelerini hazırlayan kontrol firmaları vardır. Öncelikle ilk yapılması gerekenlerden biri, kontrol firmasını seçmek ve resmi yazışmalar dahil, tüm aşamalarda bu firmanın yönlendirmesi ile hareket etmektir. 1.1.2 Avan Proje Hazırlanması Dönüşüm konusunda tecrübeli olan ve uygulamalar yapmış firmalar ile tesisin/ tesislerin durumu hakkında ve yapılması gerekenler hakkında görüşülüp öneriler alınmalı, yakıt yedekleme konusunda bilgileri edinilmelidir. Bu görüşlerden ve toplanan belge, dökümanlardan yararlanılarak ana hatlarıyla işletme şartlarına göre belirleyeceğiniz bir avan proje hazırlamalısınız, buna göre ihale şartnamesi oluşturulur. BOTAŞ listesinde yer alan firmalara iş davet yazıları gönderilir. 1.1.3 İş Davetiyesi Verilmesi Doğal gaz dönüşümü yapacak firmalar tesise/ tesislere davet edilir. Firmalar tesisleri ziyaret eder ve işin boyutlarını incelerler. Tekliflerini iletmeleri için firmalara makul bir süre verilir. Bu arada, teknik ve idari şartnamede düzeltme talebi olanların, istekleri incelenip, uygun bulunanlar, düzeltme olarak tüm katılımcılara iletilebilir.

Sayfa - 1

EGİTİM NOTLARI – 31 Sanayide Doğal Gaz Dönüşümü ve LPG İle Yedeklenmesi 1.1.4 Kontrol Firmasının Seçimi Doğal gaz projelerinin önemli bir ayağı olan kontrol firmanın seçimi öncelikle yapılması gereken bir iştir. Müşavir firma tarafından yapılacak işin kapsamı ve uygulanacak prosedür aşağıdaki gibidir; a) Proje değerlendirme, onaylama ve tesisatın bu projelere göre yapılmasının sağlanması, tesisatın sahada kontrol ve onay işlemleri; müşteri tarafından seçilecek ve yetkilendirilecek olan “BOTAŞ” ‘ ın Yetkili İç Tesisat Müşavirlik Firmaları’ nca yapılacak olup, tüm sorumluluk Müşavir Firma’ ya ait olacaktır. b) Yetkili Müşavir Firma; işi başlangıç tarihini belirterek, gaz kullanılacak ünitelerin isimlerini, sayıların, kapasitelerini, teknik özelliklerini ve kullanım amaçlarının Doğal Gaz Satış Sözleşmesindeki bilgilere uygun olup olmadığı hakkında BOTAŞ’ ın teyidini alacaktır. c) Yetkili Müşavir Firma, projelerin kapsamına göre hangisi gerekli ise; BOTAŞ Dağıtım Hatları Teknik Şartnamesi, BOTAŞ Endüstriyel Tesislerde Doğal Ğaza Geçiş El Kitabı, Doğal Ğaz İç Tesisat Yönetmeliği ve Dönüşüm Şartnamesi ile Türk Standartları ve Uluslararası kabul görmüş standartlara uygun olarak hazırlanıp hazırlanmadığını kontrol edecek ve projenin yukarıda bahsedilen standartlara uygun hale getirilmesi sağlayacak ve projeyi onayladıktan sonra Müteahhit Firma işe başlama talimatı verilecektir. d) Yetkili Müşavir Firma; bundan sonra tesisat montajının projeye uygun olarak yapılıp yapılmadığını sahada kontrol edecek ve onaylanmış projeye uygun hale getirilmesini sağlayacak ve montaj işlerinin tamamlanmasından sonra tekrar kontrol ederek tesisatın tamamına ait kabulü yapacaktır. e) Tesisatın Yetkili Müşavir Firma tarafından kabulünü müteakip bu müşavir firma tarafından BOTAŞ’ a “ bu tesisatın ilgili şartname ve standartlara uygun (şartname ve/ veya standart isimleri belirtilerek) olarak hazırlanmış projeler kapsamında tamamlanıp kabulünün yapıldığını ve söz konusu tesisatta meydana gelebilecek malzeme ve montaj kalitesi ile ilgili hatalara ilişkin sorumluluğu üstlendiğini” belirten “İç Tesisat Kabul Belgesi” verilecektir. Bu kapsamda, bu müşavir firma, söz konusu proje ve tesisatla ilgili doğabilecek her türlü maddi ve manevi sorumluluğu üstlenmiş olacaktır. f) İş bitiminde, Yetkili Müşavir Firma gaz kullanım müsaadesi verdiği tüm ünitelere ve bu ünitelerin brülörlerine ait detay bilgileri içeren “Bilgi Formlarını” da hazırlayıp onaylayacak bu formları “İç Tesisat Kabul Belgesi” ve bir takım As – Built proje ile birlikte BOTAŞ’ a verilecektir. g) İş bitiminden sonra ilave üniteler için, yukarıda verilen prosedür aynen uygulanacaktır.

1.1.5 Firma Seçim Kriterleri, Şartname, Sözleşme Teknik şartname, iş planı ve avan proje kontrol firması ile birlikte tekrar gözden geçirilir. İş kapasitesinin ve mali boyutunun yüksekliği göz önüne alınarak, firma referansları, firmaların personel ve ekipman nitelikleri, bilançoları ile vergi yükümlülüklerini yerine getirip getirmedikleri seçim kriteri olmalıdır.

Sayfa - 2

EGİTİM NOTLARI – 31 Sanayide Doğal Gaz Dönüşümü ve LPG İle Yedeklenmesi 1.1.6 İç ve Dış Tesisat Firmalarının Seçimi İşin maddi boyutunda avantajlı olabilmek ve müteahhit firmaya çok fazla maddi riskler bindirilmemesi amacıyla, iş kalemleri gruplanabilir. Buna göre; 1. a) b) c) d) e) Yüksek basınç hattı yapımı (projesi ile) Düşük basınç hattı yapımı (projesi ile) Mevcut LPG tesisinin yeni bir sahaya nakli (tank ve müştemilatı ile) RMS (uygun olan tip) tipi istasyonların bulunacağı mahallin düzenlenmesi Topraklama, paratoner ve bir kısım alt yapı işleri

Yüklenici firmaya ihale edilebilir. 2. a) b) c) RMS (uygun olan tip) tipi istasyonların yurt dışından ithali (uygun kapasitede)ve montajı ile işletmeye alınması KOSBİ ve tesislerinize ait branşmanın take – off yeraltı vana grupları temini RMS’ lerin (uygun olan tip) yeraltı giriş – çıkış vana gruplarının temini

Yurt içinde temsilcisi bulunan, bir firmaya ihale edilebilir. 3. a) LPG – Hava karışım mikseri ile doğal gaz yedekleme sistemi (uygun kapasiteli) ithali ve montajı ile işletmeye alınması Yurt içinde temsilcisi bulunan, bir firmaya ihale edilebilir. 4. a) Doğal gaz yedekleme sisteminde kullanılacak hava kompresörlerinin alımı Yurt içinde temsilcisi bulunan, bir firmaya ihale edilebilir. 5. a) b) c) Makinelerin üzerinde bulunan yakıcıların dönüşümünde kullanılacak ekipmanlar direkt ithal edilebilir. Yanma şartlarının kritik oluğu makineler içinde imalatçı firmalarından, devreye alma aşamasında mühendislik hizmeti satın alınabilir. İşçilikler ve diğer tadilatlar kendi ekiplerinizce sağlanabilir.

2. Doğal Gazın LPG ile Yedeklenmesi LPG ile çalışırken yedekleme problemi yoktur, çünkü LPG tanklarda istendiği kadar stoklanabilir. Doğal gaz – 160 ºC‘ de 1/ 560 oranında hacim küçülmesiyle Likit Doğal Gaz olarak depolanabilse de yatırım maliyeti oldukça yüksektir. Her ne kadar BOTAŞ kesintisiz tarife uygulayarak yaklaşık % 3 daha pahalı gaz satsa da hatlarda meydana gelebilecek beklenmeyen arızalarda üretiminizin kesintiye uğramasına tahammül edecek durumunuz yoksa mutlaka alternatif yakıt düşünülmelidir.

Sayfa - 3

EGİTİM NOTLARI – 31 Sanayide Doğal Gaz Dönüşümü ve LPG İle Yedeklenmesi 2.1 Doğal Gazın Doğrudan LPG ile Yedeklenmesi Doğal gaz dönüşümü yapılırken basınç, debi yanma oranları değiştiğinden yakıcıların gaz istasyonlarında regülatörler, selenoid valfler ve brülör beklerinin doğal gaza uygun olanları ile değişmesi gerektiğinden her LPG ‘ ye geçişte bunları tekrarlamak oldukça zor ve üretim kaybıdır. Doğal gaz kesilmelerinde aynı işleri tekrarlamak olanaksızdır. Doğrudan LPG ile yedekleme ancak bir iki yanma noktasında yakıcıları olan işletmeler için uygun olabilir. Aşağıda açıklayacağımız LPG fakirleştirici sisteminin kurulmasının maliyeti ve üretim kaybı fiyat analizi yapılarak karar verilebilir. 2.2 Doğal Gazın LPG Fakirleştirme Üniteleriyle Yedeklenmesi Gaz yakıtlarında benzer yanma özelliklerini sağlayan farklı gazlar birbirlerinin yerine yedeklenebilecek iki yakıtın temel gaz ve hava ayarlarının da benzer olması gerekir. Yakıtların birbirleri yerine kullanılabilirliği formüle edebilmek için pratikte genellikle “wobbe index” değerleri kullanılmaktadır. Wobbe index, gazın ısıl değerinin, spesifik gravitesinin kareköküne bölümü ile ifade edilir.

W = Ha

Ga Ga = Hs Gs
eşitliğini sağlamalıdır.

Dolayısı ile birbiri yerine kullanılacak gazlar Ha

LPG Fakirleştirme üniteleri: belli bir sıcaklığa (40 – 50 ºC) kadar ısıtılarak buharlaştırılmış LPG ile basınçlandırılmış havanın (% 55 LPG, %45 hava) karıştırılmasıyla Doğal Gaz şartlarında yakıcı elde eden cihazlardır. Doğal gaz kesintilerinde bir vana kapatılarak fakirleştirme çıkış vanası açılarak sistemde duruş olmaksızın yakıcılar mix gazla beslenir. LPG/ Hava karışım sistemi, doğal gaz kısıtlamalarında, doğal gaz takviyesi olarak kullanılabileceği gibi, olası bir doğal gaz kesilmesi halinde, sistemdeki ekipman ve enstrümanlarda hiçbir ayar gerektirmeden işletmenin aynen doğal gaz yakıyormuş gibi sürekli çalışmasının sağlar. Doğal gaz, işletmeler açışından ideal bir yakıt türü olmakla beraber, gaz kesintilerinde sürekli yakıcı sistemleri çalıştıran işletmelerde büyük problemlere neden olmaktadır. LPG/ Hava karışımının (Fakirleştirme) alternatif yakıt olarak düşünülmesinin bir yararı da doğal gazı kesintili tarifeden alarak % 3 dolayında ucuz gaz alınabilir.

Şekil 1 Fakirleştirilen LPG gazının akım şeması

Sayfa - 4

EGİTİM NOTLARI – 31 Sanayide Doğal Gaz Dönüşümü ve LPG İle Yedeklenmesi

3. LPG/ HAVA MİKSER CİHAZLARI LPG/ Hava mikser cihazının, gaz fazında LPG ve hava tarafından mikser tipine göre basınçlı veya basınçsız hava ile beslenmesi gerekmektedir. Doğal gaza dönüşüm yapan bir firmanın dönüştürdüğü yakıt cinsi LPG ise, mevcut LPG depolama ve buharlaştırma sistemlerine mikser ilave etmek suretiyle yedekleme sistemine sahip olabilirler. Mevcut yakıtları fuel – oil, motorin veya diğer herhangi bir yakıt olan firmalarda ise öncelikle sisteme LPG tank ve buharlaştırma ekipmanları ilavesi yapmak gerekmektedir. Mikser cihazı çıkışı, doğal gaz hattına bağlanılmak suretiyle sistem ana yakıtı, LPG ile yedeklenmiş olur. 3.1 Mikser Tipleri LPG/ Hava mikserleri iki akışkanı birbirine katma prensiplerine göre iki sınıfta incelenebilmektedir; a) b) Karıştırıcı (Blendaire) Tip Mikserler Ventüri Tip Mikserler

a) Karıştırıcı (Blendaire) Tip Mikserler Bu tip mikserlerin ana özelliği, sistem dizaynına göre istenilen basınçlarda mikserin kullanılabilmesidir. Dizayn edilmiş doğal gaz dolaşım basıncı 700 mbar ile 10,8 bar basınç aralığı içinde hangi basınçta olursa olsun mikser dizayn şartlarının sağlanması koşulu ile bu tip mikserler kullanılırlar. Karıştırıcı tip mikserler, prensip olarak üç yollu vanalar benzerler. İki ana giriş noktasını, buharlaştırıcı çıkış hattından alınan gaz fazındaki LPG ile kompresörden alınan hava oluşturmaktadır. Gaz fazındaki iki akışkan, ana bir tambur içerisinde birbirlerine eşit ve yüksek basınçta dinamik olarak karışır, mikserin çıkış noktasından, elde edilen karışım gazı kullanım noktasına gönderilir. Cihazın karışım noktasında ana bir tambur vardır ve bu tambur, kendisini çevreleyen ana gövde içerisinde sağa veya sola, yukarı veya aşağı hareket edebilmektedir. Sağı – sola dönüşler, karışım sonucu oluşan gazın hava – gaz yüzdesini etkiler. Yukarı – aşağı hareketler ise kullanım debisine göre çıkış noktasından geçecek olan gazın miktarını belirler. Sistem olarak basit bir yapıya sahip görülmesine rağmen özellikle yüksek basınçlardaki iki akışkanı karıştırmak oldukça zordur. İki akışkandan herhangi biri, diğerine göre % 3 oranında daha yüksek basınca sahip olması durumunda istenilen oranın tutturulması güçleşir. Sisteme zengin veya fakir karışım girmesine sebep olur. Fakir gaz oluşması durumunda karışım gazı, gazın tutuşma aralığından çıkabilir ve alevin oluşmamasına sebep olur. Zengin karışımın oluşması ise genellikle isli ve emisyon değerleri yüksek bir yanmaya sebebiyet verir. Bunu önlemek amacıyla mikserlerde, karışım öncesinde hava ve gaz tarafına ana regülatörler konulur ve iki gazın eşdeğer basınçlarda karışması sağlanır. Regülatörlerin kapasitelerinin yüksek olması nedeniyle hassas ayar yapılabilmesi için ana regülatörlerin pilot regülatörlerle ayarlanması önerilmektedir. İki regülatörün birbirine eşdeğer çalışabilmesi içinse pilot regülatörlerden bir tanesinin diğerine bağımlı olması idealdir. Bu regülatörlerden genellikle güz pilot regülatörü, LPG gazındaki muhtemel kirlilikler nedeniyle hava kısmına bağımlı olarak çalıştırılmaktadır. Şekil 2’ de karıştırıcı tip LPG – Hava mikserinin kesit resmi yer almaktadır. Karıştırıcı tip mikserlerde, yüksek basınçlarda karışım yapıldığı için karışım gazının sisteme verilmeden önce cihazın rejim haline geçmesi için kısa bir müddet kullanılması gerekmektedir. Bunun için suni bir kullanım noktası oluşturulur. Deneme bacası adını verdiğimiz bu ekipmanda oluşturulan karışım gazı yaklaşık bir – iki dakika deneme maksatlı yakılarak cihazın rejim haline geçtiği görülür ve sisteme rahatlıkla verilebilir.

Sayfa - 5

EGİTİM NOTLARI – 31 Sanayide Doğal Gaz Dönüşümü ve LPG İle Yedeklenmesi

Karıştırıcı tip mikserlerin en büyük avantajı, cihaza bir kalorimetre ilavesi yapılarak elde edilen karışım gazının özelliklerinin, doğal gazınkine eşdeğer hale geldiği tespit edilebilir. Kalorimetre içerisinde mevcut bir yakma ünitesinde yakılır, ölçülen kalorifik değer, sistem hafızasında kayıtlı yoğunluk değeri ile kıyaslanarak sistemin üzerinde mevcut dijital göstergeye wobbe – indexi, doğal gazın wobbe – indexi ile karşılaştırılır. Sistem tamburuna akuple servomotor yardımı ile hava gaz oranı, doğal gazın wobbe – indexine eşdeğer hale getirilinceye kadar değiştirilir.

Şekil 2 Karıştırıcı tip LPG – Hava Mikseri kesiti Kalorimetre cihazı ile yapılan ölçümlerde doğal gaz ile karışım gazının yoğunlukları, ölçüm yapılmadan teorik değerlere kabul yapıldığından ölçüm değerlerinde % 1 oranında hata ihtimali vardır. Daha hassas ölçüm ve ayar sağlanılması isteniyorsa yakıtların kalorifik değerlerinin yanı sıra yoğunluklarını da ölçen wobbe – indexmetre cihazı kullanılabilir. Mikser cihazının hassasiyetine göre % 100 isabette karışım gazı elde edilebilir. Karıştırıcı tip mikserlerde minimum kullanımda düzgün hava – gaz karışımı yapabilme yeterliliği çok önemlidir. “Turn – down Ratio ” olarak isimlendirilen bu özellikte cihaz, kullanıcının asgari gaz ihtiyaçlarında karışımı düzgün yapamaması halinde yakma noktalarında problemler yaşanabilir. Şekil 3’ de karıştırıcı tip LPG/ Hava mikser cihazının, sistem içerisine montajını gösteren genel prensip şeması yer almaktadır.

Sayfa - 6

EGİTİM NOTLARI – 31 Sanayide Doğal Gaz Dönüşümü ve LPG İle Yedeklenmesi

Şekil 3 Karıştırıcı Tip Mikser Genel Prensip Şeması b) Ventüri Tip Mikserler Bu tip mikserlerde buhar fazındaki LPG, ventüri dizaynında bir nozülden geçirilirken en dar noktada hızı en üst seviyeye ulaşır. Ventüri, iç yüzeyinde oluşturduğu vakum etkisiyle ortamdan hava emer. Bu hava, karışım noktasından önce bir filtre ve klapeden geçirilerek gaz ile karışması sağlanır. Oluşturulan ventüri dizaynı ile istenilen doğal gaza eşdeğer hava – gaz karışım oranı elde edilir. Eşdeğer gaz oluşturulacak sistem kapasitesine göre ventüri adetleri belirlenir. Ani gaz çekişlerine karşılık verebilmek amacıyla karışım gazı bir tampon tank içerisinde depolanır. Bu tank içindeki gaz, iki basınç aralığındadır. Alt basınca ulaşıldığında ventüri önündeki gaz selenoidleri açılır ve ventürilerden gaz geçişi başlar. Tampon tanka, ayarlanmış üst basınç değerine ulaşılıncaya kadar gaz dolmaya devam eder. Kullanıma göre sürekli ventüriler devreye girer ve çıkar. Ventürilerin önündeki akümülatör tank sayesinde “Turn – down Ratio” oranı, bu tip mikserlerde % 100 oranına ulaşmaktadır. Şekil 4’ de ventüri kesiti görülmektedir. Gaz ile havanın karışım miktarları ve karışım içindeki basınç, tümü ile ventüri dizaynına bağlıdır. Bu nedenle dizayn edilecek ventürinin boyutlandırılması çok önem kazanmaktadır. Dizayn edilen karışım oranlarının dışına çıkabilmek için ancak gazın geçiş hızını artırıp azaltmakla mümkündür. Bu değiştirilebilme oranı ± % 2 oranındadır. Dolayısı ile cihazın imalatı esnasında Türkiye’ de kullanılan LPG veya Propanın ve doğal gazın çok iyi tespit edilmesi ve buna göre cihaz dizaynı yapılması gerekmektedir. Aksi takdirde gaz oranı yüksek veya düşük gaz karışımları elde edilmesi söz konusudur.

Sayfa - 7

EGİTİM NOTLARI – 31 Sanayide Doğal Gaz Dönüşümü ve LPG İle Yedeklenmesi

Şekil 4 Ventüri Kesiti

Şekil 5’ te ventüri tip LPG/ Hava mikser cihazının, sistem içerisinde montajını gösteren genel prensip şeması verilmektedir.

Şekil 5 Ventüri Tip Mikser Genel Prensip Şeması

Sayfa - 8

EGİTİM NOTLARI – 31 Sanayide Doğal Gaz Dönüşümü ve LPG İle Yedeklenmesi 3.2 Ventüri – Karıştırıcı Tip Mikser Karşılaştırması Karıştırıcı Tip Mikser: a) LPG ile hava karışımı, % 20 Hava - % 80 LPG ve % 80 LPG - % 20 Hava arasında istediğinize göre herhangi bir karışım oranına getirilebilir, LPG gazı kalorifik değişimlerine göre her zaman için ayarlanan değeri değiştirmek mümkün olabilir. b) c) Cihaza dilenildiği zaman kalorimetre ilavesi ve otomatik kontrol ekipmanı ilavesi yapılarak hassas prosesler için sisteme, doğal gaza eşdeğer bir gaz gönderilmesi sağlanır. Bilgisayarlı kontrol paneli ile sisteme gelen gazın ve havanın özellikleri tespit edilip, sistemle ilgili arıza durumları tespit edilebilir, alarmla uyarılır ve kabul edilebilecek sınırların dışına çıkılması durumunda ise sistemin kapatılması sağlanır. Her ölçüm değeri, panel hafızasında kayıtlı olarak kalmakta ve ölçüm değişim değerleri tespit edilebilmektedir. d) e) f) g) h) Cihazın çalışması için gerekli LPG gaz basıncı miktarı cihaz giriş öncesi 2,5 bar, cihaz çıkışında ise 1,0 bar’ dır. Bu basınç LPG kullanılarak 1,6 bara, propan ile 10,58 bara kadar çıkarılabilir. Sistem çıkış basıncı sabit ve stabildir. İhtiyaca göre azaltılabilir veya artırılabilir. Ex – proof bir ortama ihtiyaç duyulur. Kontrol ekipmanları ise ex – proof olmadığından ayrı bir kontrol odasına ihtiyaç vardır. Cihaz için eşdeğer gaz kapasitesine göre, yüksek basınçlı ve nemi alınmış, kurutulmuş havaya ihtiyaç vardır. “Turn – down Ratio” oranı, kalorimetre ile maksimum 1/ 100’ dür. Kalorimetresiz 1/ 24 civarındadır.

Ventüri Tip Mikser: a) LPG ile hava karışımı, Türkiye’ deki doğal gaz ve LPG özellikleri dikkate alınarak teorik olarak hesaplanır, ventüri imalatı, bu teorik hesap üzerinden yapılır. İmal edilmiş hava – LPG kompozisyonu, ± % 2 oranında değiştirilebilir. b) c) d) Cihazın kalorimetre cihazı ile hassas kontrolü mümkün değildir. Cihazın çalışması, PLC kontrolü ile sağlanmaktadır, ancak herhangi bir panel üzerinden işletim bilgileri alınmamaktadır. Cihaz çıkış basıncı propan kullanılması halinde maksimum 840 mbar, LPG kullanılması halindeyse 560 mbar’ dır. Cihazın çalışması için gerekli propan gaz basıncı miktarı, cihaz giriş öncesi minimum 8 bara, LPG kullanılması halindeyse 6 bar mertebelerine çıkarılması gerekmektedir. e) f) Cihaz, iki basınç aralığında çalışır. Karışım basıncı 840 mbar’ a kadar kullanılan Propan için bu aralık 840 ile 770 mbar arası, LPG için 560 ile 500 mbar’ dır. Ex – proof bir ortama ihtiyaç duyulur. Cihaz giriş gaz basıncı çok yüksek olduğundan buharlaştırıcı ile cihaz arası mesafesi olabildiğince kısa tutulması gerekmektedir. Bu nedenle buharlaştırıcı odası içine konulması idealdir. g) h) Cihaz, LPG – Hava karışımını oluşturabilmesi için gerekli olan havayı ortamdan alır, basınçlı hava ihtiyacı yoktur. “Turn – down Ratio” oranı sonsuzdur. Yani en az çekişlerde dahi karışım özelliği korunmuş olur.

Sayfa - 9

EGİTİM NOTLARI – 31 Sanayide Doğal Gaz Dönüşümü ve LPG İle Yedeklenmesi 3.3 LPG/ Hava Mikser Cihaz Seçimi ve Projelendirmesinde Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar Doğal gaz yedeklemesinde kullanılacak LPG/ Hava mikser cihazı ekipman seçim ve oluşturulacak sistem dizaynında dikkat edilmesi gereken hususları şu şekilde sıralayabiliriz; Mikser cihazı giriş şartları için minimum bir gaz basınç değerine ihtiyaç vardır. Gaz basıncının bu değerin altına düşmesi durumunda cihaz, başlangıç şarlarını sağlayamadığı için çalışmaz. Doğal gaz dolaşım basıncı 1 bar olan bir tesis için mikser cihaz çıkış basıncının da 1 bar olması gerekmektedir. Bir LPG tesisi genel olarak tank, buharlaştırma ekipmanları ve buharlaştırıcı sonrası basınç düşürme istasyonundan oluşmaktadır. Bu ekipmanların her birinde basınç kaybı olduğu ve mikser cihazının içerisinde de basınç kayıpları olduğunu dikkate aldığımızda LPG tankından alınacak sıvı fazdaki LPG’ nin minimum 2 bar olması gerektiğini görürüz. Kış aylarında tank yüzeyindeki buharlaşma sıcaklığı düşük olduğundan tank içi basıncın 2 bar’ ın altına düştüğü görülebilir. Bu durumda mikser cihazını çalıştırabilmek için sıvı transfer pompası kullanılmasına ihtiyaç duyulur. Tank çıkış noktasında, sıvı hattına monte edilen transfer pompası ile buharlaştırıcı içerisine gönderilen likit basıncı yükseltilmiş olur. Karıştırıcı tip mikser tercih edilmesi durumunda hava – gaz karışım basıncının yüksek olması, karışımın kısa süreli de olsa düzgün olmamasına sebep olmaktadır. Bu nedenle oluşacak gaz karışım kompozisyonunun mikserin rejim haline geçiş süresi içerisinde son kullanım noktalarına verilmeden suni bir kullanım noktasında harcanması gerekmektedir. Bu amaçla sisteme deneme bacası ilave edilmesi gerekmektedir. Gazın kalorifik değerinin imalatı direk olarak etkileyen sistemlerde karıştırıcı tip mikser tercihi ve bununla beraber oluşturulacak gazın kompozisyonun tetkiki amacıyla sisteme kalorimetre ilave edilmesi tavsiye edilmektedir. Genellikle karışım gaz basıncı, doğal gaz iç kullanım basıncı ile aynı seçilir. Mikser için dış hava şartları dikkate alınarak dolaşım gaz basıncı maksimum 1,6 bar olmaktadır. Özel şartlarda fabrika içi doğal gaz dolaşım basıncının yüksek olmaktadır. Mikser çıkışını bu özel durumlarda doğal gaz basıncına eşitlemek hatadır ve işletim esnasında yanlış hava – gaz karışımlarına veya gaz hattı içi LPG yoğuşmasına sebep olur. Doğal gaz iç dolaşım basıncının 1,6 bar’ ı geçmesi durumunda kullanılacak yedekleme yakıtının propan olması gerekmektedir. Mikser odası içerisinin kış aylarında 10 ºC’ nin altına düşmeyecek şekilde ısıtılması gerekmektedir. Aksı taktirde cihaz üzerindeki impuls hatlarında hava içerisindeki rutubetinin yoğuşma problemi ile karşılaşılmaktadır. Türkiye içinde kullanılan LPG içerisinde katı partiküller nedeniyle mikser cihazı giriş öncesi LPG hattı üzerine kartuşlu filtre konulması gerekmektedir. Sonuç İmalatın zamanında, doğru kalitede ve en uygun maliyetlerle üretilmeye çalışıldığı, rekabetin hızla geliştiği günümüz dünya şartlarında ana enerji maliyetleri, firmalar için oldukça önemli bir unsurdur. İmalatını yakıtın direk olarak etkilediği firmalar, gaz kesintisi halinde imalatlarını devam ettirmeleri için çözümlerini yanlarında bulundurmaları gerekmektedir. Gerek sürekli imalatı sağlamaları açısından ve gerekse kesintili tarifenin kesintisiz tarifeye göre fiyat avantajını sağlayarak imalat maliyetini düşürmesi hedefleyen firmalar, sistemlerini LPG – Hava mikserleri ile yedekleyeceklerdir.
1

KAYNAKLAR 1.İzmir Doğal Gaz Günleri Bildirileri Yayın No: E/ 2002/ 312 – 1 Makine Mühendisleri Odası Konu Yazarı: Bahri YAMAN, Cengiz ŞENOL, Atilla ODABAŞI 1- Endüstriyel Tesislerde Doğal Gaza Geçiş Kitabı 2- Enerji Teknolojileri ve Mekanik Tesisat Dergisi 3- ACS Genel Mühendislik ve Ticaret Limited Şirketi Yayınları 4- AND Enerji Sistemleri Mühendislik San. ve Tic. A.Ş Yayınları 5- Algas – SDI Blendaire Operation & Maintaenance Manuel May 31, 2001 6- Algas – SDI Vaporaire / M Series Operation & Maintaenance Manual March 22, 2000

Sayfa - 10

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful