EĞİTİM NOTLARI – 31 Temel Regülasyon Prensipleri TEMEL REGÜLASYON PRENSİPLERİ 1.

Giriş Gaz sektörünün çalışan insanlar için regülatör çok kanıksanmış bir enstrümandır. Ancak bu enstrümanın verimli çalışması; seçimi, montajı ve bakımı aşamasında temel kurallara uyulması ile gerçekleşir. Bu çalışmadaki amacımız, bu temel kuralları teorik bazı hesaplarla da destekleyerek sektör çalışanlarının faydalanabilmesini sağlamaktır. 2. TEMEL PARÇALAR Bir regülatörü oluşturan üç temel eleman vardır. Bunlar sistem tarafından çekilen gaz kadar gaz akışına olanak veren ve değişken bir ayarlama sağlayan kısıtlayıcı eleman, bu kısıtlamanın değişkenliğini sağlayabilmek için belirli bir yük uygulayan yükleme elemanı ve sistem tarafından çekilen gaz miktarını yükleyiciye bildiren ölçüm elemanıdır. Şekil 1’ de bu 3 elemandan oluşan tipik bir regülatör görülmektedir.

Şekil 1 Tipik bir regülatör

Yukarıdaki regülatörün çalışması basitçe şöyle gerçekleşir. Sistem tarafından gaz çekişi başladığında P2 çıkış basıncı da düşmeye başlar, bu durum sinyal hattı yolu ile diyaframa (ölçüm elemanı) iletilir. Diyafram üzerindeki basınç azaldığı için yay (yükleme elemanı) kuvveti diyaframı iter ve bu yolla tapayı (kısıtlama elemanı) açarak sisteme gaz basıncı geçişine olanak verir. Sistem talebi arttıkça P2 basıncı düşecek, yukarıdaki mekanizmalar sayesinde tapa daha çok açılarak daha fazla gaz geçişine izin verecektir. Gaz çekişi durduğunda ise P2 basıncı yükselecek ve diyafram yayı sıkıştırarak tapayı kapatacaktır.

Sayfa - 1

EĞİTİM NOTLARI – 31 Temel Regülasyon Prensipleri Kolayca anlaşılacağı gibi P2 basıncı gerçekte hiçbir zaman sabit olarak kalmamaktadır. Gaz çekişi arttıkça azalmakta ve çekiş azaldıkça da artmaktadır. P2 basıncı en yüksek değerine akışın tümü ile durarak regülatörün kapandığı noktada, en düşük değerine işe regülatör tapasının tümü ile açılarak maksimum kapasiteye ulaştığı noktada varır. Regülatör sonrasındaki sistemlerin sağlıklı ve verimli çalışabilmesi için P2 basıncında meydana gelen bu değişimin en azda tutulması gerekmektedir. Özellikle de minimum ve maksimum kapasite aralığındaki çıkış basıncı değişimi önemlidir. Bu basınç değişimi bir çok regülatör katalogunda RG ifadesi ile yüzde olarak belirtilir. Bir regülatörün çıkış basıncında ki değişim üzerinde en önemli etkiye sahip elemanlar kuşkusuz ki yay ve diyaframdır. Şimdi sırası ile bunların etkilerini inceleyelim.

3. Yay Etkisi Şekil 1’ deki klasik bir regülatör incelendiğinde kuvvet dengesinin aşağıdaki bağıntı ile kurulabileceği görülür.

Şekil 1-A

Yukarıdaki bağıntıda; Fy : Yay kuvveti X : Yay sıkışması miktarı Fd : Diyafram kuvveti Ad : Diyafram alanı P2 : Çıkış basıncı k : Yay sabiti Daha kolay anlaşılması açışından sayısal bir örnek verelim. Şekil 2’ deki regülatörün 50 m / h kapasitede
2 2 çalıştığını, çıkış basıncının 1 kg/ cm diyafram alanının 10 cm ve yay sabitinin 5 kg/ cm olduğunu varsayarak bu 3

koşullar için yay sıkışma miktarının ne kadar olması gerektiğini hesap edelim.

Sayfa - 2

EĞİTİM NOTLARI – 31 Temel Regülasyon Prensipleri

Şekil 2 Düşük kapasitede akış
2 2 Fd = P2 . Ad = (1 kg/ cm ) x (10 cm ) = 10 kg

Fd = Fy = k . X = (5 kg/ cm) x (X)

X = 2 cm

3 Şimdi Şekil 3’ teki durumu göz önüne alarak aynı regülatörde kapasitenin 200 m / h’ e çıkması için

tapanın 0,5 cm daha hareket etmesi gerektiğini varsayarak bu durumdaki çıkış basıncını hesap edelim.

Şekil 3 Yüksek kapasiteli akış

Sayfa - 3

EĞİTİM NOTLARI – 31 Temel Regülasyon Prensipleri

X = 2 – 0,5 = 1,5 cm Fy = k . X = (5 kg/ cm) x (1,5 cm) = 7,5 kg
2 Fy = Fd = P2 . A = (P2) x (10 cm )

P2 = 0,75 kg/ cm

2

Görüldüğü gibi kapasitenin artması ile beraber regülatör çıkış basıncı da düşmektedir. Şekil 4’ de ideal bir regülatör ile gerçek bir regülatörün basınç debi ilişkileri görülmektedir. Bir regülatörün amacı çıkış basıncını her kapasitede olabildiğince sabit tutmak olduğundan gerçek regülatör eğrimizi ideale yaklaştırabildiğimiz ölçüde regülatör başarılı demektir.

Şekil 4 Regülatör kapasite eğrileri

Şimdi regülatör yayının sertliğinin (k) ideal eğriye yaklaşabilme üzerindeki etkisini inceleyebilmek için yukarıdaki örnek regülatörümüzün yayını k = 2,5 olan bir yay ile değiştirerek hesaplamalarımızı yenileyelim.
2 2 Fd = P2 . Ad = (1 kg/ cm ) x (10 cm ) = 10 kg

Fd = Fy = k . X = (2,5 kg/ cm) x (X)

X = 4 cm

3 Yukarıdaki hesap bize 50 m / h ve 1 bar başlangıç değerleri için daha yumuşak bir yayın daha çok 3 sıkıştırılması gerektiğini söylemektedir. Şimdi hesabımıza devam edersek, 200 m / h kapasite elde edebilmek için

tapamızın yine 0,5 cm hareket etmesi gerekmektedir. Bu durumda çıkış basıncını hesaplarsak, X = 4 – 05, = 3,5 cm Fy = k . X = (2,5 kg/ cm) x (3,5 cm) = 8,75 kg Fy = Fd = P2 . A = (P2) x (10 cm )
2 P2 = 0,875 kg/ cm 2

Sayfa - 4

EĞİTİM NOTLARI – 31 Temel Regülasyon Prensipleri

Elde ettiğimiz sonucu birinci örnek ile karşılaştırırsak görüyoruz ki, başlangıç kapasite ve basınçları aynı olmasına rağmen aynı miktarda kapasite artışı elde edebilmek için sert olan yaya yumuşak olan yaya göre daha düşük çıkış basıncı sağlamaktadır. Elde ettiğimiz bu sonucu Şekil 4’ deki eğrilere ilave edersek görüyoruz ki (Şekil 5) yumuşak yay ile çalışan regülatör ideale daha yakın bir eğri izleyecek ve dolayısı ile çıkış basıncı başlangıç basıncında daha yakın olacaktır.

Şekil 5 İdeal eğriye yaklaşma Ya da diğer bir bakış açısı ile, her iki regülatörde de çıkış basınçları aynı olduğunda yumuşak yay ile çalışan regülatörün kapasitesi daha yüksek olacaktır. 4. Diyafram Etkisi Bir regülatörün çıkış basıncındaki değişimler üzerinde önemli bir etkiye sahip olan diğer bir faktör de “Diyafram” dır. Yay etkisin incelemek için kullandığımız örnekte diyafram efektif alanının sabit olduğunu kabul ederek hesaplamalar yapıldı. Bu etkiyi Şekil 6’ ya bakarak incelersek, diyafram üzerine etki eden P2 çıkış basıncının artışıyla beraber diyafram yukarı hareket ederek yayı sıkıştırdığını ve bu sırada diyafram efektif alanını da azalttığını görürüz. Şekil 6 bize, azalan P2 çıkış basıncına bağlı olarak yayın serbest kaldığını ve diyafram efektif alanının da arttığını göstermektedir. (A2 > A1) Yay etkisini incelemek için kullandığımız son örnekteki değerleri kullanarak diyafram etkisin inceleyelim.
3 2 Regülatörümüz düşük kapasitede çalışırken (50 m / h) diyafram alanını (A1) 10 cm olarak kabul edelim. 3 Regülatör tapası maksimum açıklığa ulaştığında (200 m / h) efektif diyafram alanı bu değerden biraz daha yüksek 2 olan bir değere ulaşacaktır ve bu değerde (A2) 11 cm olsun.

P2 = k . X/ A şekline dönüştürülürse P2 düşük kapasite = 2,5 x 4/ 10 = 1 kg/ cm
2 2

P2 yüksek kapasite = 2,5 x 3,5/ 11 = 0,795 kg/ cm

Bir regülatörün çıkış basıncındaki bu değişim miktarına Proportional Band adı verilir ve,

Sayfa - 5

EĞİTİM NOTLARI – 31 Temel Regülasyon Prensipleri PB = P2 düşük kapasite – P2 yüksek kapasite diye tanımlanabilir. Bu durumda regülatörümüzün PB değeri eğer diyafram alanı değişmese idi (önceki örnekte olduğu gibi)
2 PB = 1 – 0,875 = 0,125 kg/ cm olacaktı.

Diyafram alanı değişeceği için gerçekte
2 PB = 1 – 0,795 = 0,205 kg/ cm olacaktır. 2 Böylece regülatörümüzün PB değeri sabit duruma göre 0,08 kg/ cm artış gösterecektir.

Bu PB değerini en aza indirmenin birinci yolu önceden şekillendirilmiş diyafram kullanmaktır. Diyafram üzerinde imalattan verilmiş olan yay biçimi bu etkiyi azaltacaktır. Diğer bir yöntem ise olabildiğince büyük diyafram alanı oluşturmaktır. Böylece değişimin toplam alan içerisindeki payı azalacağı için etkisi de azalacaktır.

Şekil 6 Basınç – diyafram efektif alan ilişkisi 5. Sonuç Bir sistem için doğru regülatör seçimi yapabilmek ve regülatörün sağlıklı çalışmasını sağlayabilmek için aşağıdaki noktalara dikkat edilmelidir. 1. 2. 3. 4. 5. İstenilen kapasiteyi sağlayan mümkün olan en küçük “orifis” e (kısıtlayıcı eleman) sahip regülatörü seçin. İstenilen çıkış basıncını sağlayan en yumuşak “yay” ı (yükleme elemanı) hassas kontrol için seçiniz. Eğer dalgalanma sorunu varsa daha sert bir yaya geçin. Mümkün olan en geniş diyaframa sahip (ölçüm elemanı) ve diyaframı önceden şekillendirilmiş regülatörleri seçiniz. Regülatör çıkış flanşında ses hızının 115 dB’ li geçmesine izin vermeyecek çap seçimi yapınız. Parçalarda oluşacak titreşim regülasyonu bozabilir. Giriş ile çıkış arasındaki her 1 bar basınç düşümü 0,5 ºC soğumaya yol açar. Donma sorunu yaşamayacak şekilde basınç düşümlerini ayarlayın ya da gerekli tedbirleri alın. Hidrat oluşumu regülatörleri çalışmaz hale getirebilir. 6. 7. Regülatör giriş ve çıkışında en az türbülansa yol açacak borulamayı yapın. Regülasyon hassasiyeti yükselir. Regülatör sinyal hatlarını, en yakın türbülans kaynağından en az 4 çap ileriye bağlayın.

Sayfa - 6

EĞİTİM NOTLARI – 31 Temel Regülasyon Prensipleri 8. 9. Sinyal hatları üzerinde “iğne vana” kullanmayın, tam geçişli vanalar kullanın. Regülatör üzerindeki bağlantı noktası çapında sinyal hattı kullanın. Eğer sinyal noktası 7 m’ den uzaksa bir sonraki boru çapına geçin. 10. Regülatörden sonraki hacmi küçük olan sistemler regülatörün hassasiyetini etkiler. Bu etkiyi azaltmak için regülatörü gaz yakıcılardan mümkün olduğunca uzağa yerleştirin ya da sisteme “hacim” ekleyin. 11. Regülatörlerin periyodik bakımlarını yaptırın. Bu parçaların temiz ve toleransları dahilinde çalışmasını sağlayarak sisteminizi korur. 12. Her zaman orijinal yedek parça kullanın. Bu regülatörünüzün verimini ve emniyetini artırır.
1

KAYNAKLAR 1.İzmir Doğal Gaz Günleri Bildirileri Yayın No: E/ 2002/ 312 – 1 Makine Mühendisleri Odası Konu Yazarı: H. Semih KARAKELLE 1- Fisher ROSEMOUNT Regulator Division – Regulator Instability Problems, Paul R. Adams 2- Fisher ROSEMOUNT Regulator Division – Self Operated Regulator Fundemantals, Jeff Wolendowski

Sayfa - 7

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful