You are on page 1of 17

Anna Nacher Pasae ekstazy Pasae Waltera Benjamina1 najczciej odczytywane s jako dzieo niedokoczone, niekoherentne, pozbawione cigoci,

swoiste rumowisko sw2. Sam Benjamin za jawi si jako ucielenienie sprzecznoci projektu modernistycznego, wyznaczajcego paradygmaty kultury waciwie do dzisiaj - zwaszcza jeli przyj Welschowsk koncepcj cigoci procesu kulturowego, w ktrej granice midzy modern a postmodern staj si nadzwyczaj nieostre, a ich wzajemne relacje oferuj wci nowe moliwoci teoretycznych eksploracji. I cho zasadnicze wtki myli Benjaminowskiej doczekay si wielu opracowa3, to obszar moliwej refleksji wydaje si rozrasta w miar, jak przemianom ulega kultura, w ktrej yjemy. By moe zreszt status owych przemian rwnie wymagaby oddzielnej refleksji, jako e strategie kulturowej hybrydyzacji, digitalizacji, intermedializacji lepiej daj si uj za pomoc metafory re-assamblau (re-assemblage) ni w paradygmacie linearnej wersji procesu kulturowego, operujcego narracj o epokach. Owa metafora kae skupi si na procesualnoci, relacjonalnoci, heterogenicznoci, niecigoci, rnicy. Pozwala take precyzyjniej formuowa pytania, jakie rodz si w nowych kontekstach kulturowych. W tych kategoriach mona potraktowa zarwno pen sprzecznoci logik globalizacji / glokalizacji, jak i nowe koncepcje cielesnoci - ciao bez organw i machin podania Deleuze i Guattariego oraz Haraway metafor cyborga - czy wreszcie praktyk medialn okrelon przez Boltera i Grusina jako remediacja4. Przede wszystkim za wspomniana strategia reassamblau dotyczy dowiadczania przestrzeni miejskiej. Jak pisze o miecie pierwszych dekad XX wieku - Andrzej Gwd: Miasto przeywa si teraz gwnie jako przestrze percepcyjn to ona zawiera w sobie podstawowy scenariusz lektury znacze a dowiadczenie wizualne zdaje si decydowa o stylu ycia miejskiego: azikujcego flneura wypiera pospieszny, znerwicowany podmiot dryfujcy pomidzy rnymi ofertami wizualnymi.5
1 2

W. Benjamin, Pasae, prze. I. Kania, Krakw 2005: Wydawnictwo Literackie J. Momro, Rumowisko sw, Tygodnik Powszechny, 26 marca 2006, str. 12 3 Por. S. Buck-Morss, The Dialectics of Seeing. Walter Benjamin and the Arcades Project, Cambridge 1989: MIT Press; red. A. Zeidler-Janiszewska Drobne rysy w cigej katastrofie... Obecno Waltera Benjamina w kulturze wspczesnej, Warszawa 1993; R. Ranowski, Pasae Waltera Bejamina, Wrocaw 1997: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocawskiego, 4 J.D. Bolter, R. Grusin, Remediation. Understanding New Media, Cambridge 2000: MIT Press. 5 A. Gwd, Technologie widzenia, czyli media w poszukiwaniu autora: Wim Wenders, Krakw 2004: Universitas, s. 28

Owa specyfika ulega na przestrzeni XX wieku wzmocnieniu, sprawiajc, e nasza ikonosfera znaczona jest obrazow inwazj i inflacj6. Dodajmy jeszcze, e rne oferty wizualne stay si w naszych czasach rozmaitymi porzdkami medialnymi, dziki czemu coraz czciej pojawia si pytanie o widzenie jako praktyk kulturow. Rausz7 obrazw nie by obcy XIX-wiecznemu Paryowi, w istocie mona odnale w pasaach (i Pasaach) prefiguracj dzisiejszych przestrzeni ecstacity8. Ma ona zwizek z relacj midzy wiatem i lustrem: Drzwi i ciany s zrobione z luster, wic zbija nas z tropu ich dwuznaczna jasno. Pary jest miastem luster. Asfalt jego ulic lni jak zwierciado, przed kadym bistro cianki ze szka. W kawiarniach obfito szyb i luster majcych rozjani wntrze i przyda miej przestronnoci malekim zaktkom i spars, na jakie podzielone s paryskie lokale. (...) Nawet oczy przechodniw to przysonite lustra, niebo za rozciga si nad ogromnym oyskiem Sekwany, nad Paryem, jak krysztaowe lustro nad niskim oem w burdelu.9 Z drugiej jednak strony dzisiejsze dowiadczanie miasta pozostawiajc na boku konieczn dyskusj wok rnic midzy przestrzeniami miejskimi w rozmaitych miejscach globu jest dowiadczeniem ekstatycznym (by nie rzec halucynogennym), zachcajcym do rozwaa nad zmianami wzorw percepcji. I tylko po czci dowiadczenie to ma zwizek ze wzmoonym do granic moliwoci percepcyjnych przepywem obrazw. Podobne wraenie transu mona bowiem odnale zarwno w przestrzeni inkrustowanego rozmaitymi ekranami nowojorskiego Times Square, jak i na ulicach wieczornego Benaresu (Varanasi), kiedy w
6 7

Ibidem, s. 132. Zapewne nieprzypadkowo to sformuowanie tak czsto jest przywoywane dla opisania wspczesnej ikonosfery, ujmowanej w kategoriach symulakrum, implozji obrazu i realnie dowiadczanej rzeczywistoci oraz intensywnoci nasycania obrazami / ekranami przestrzeni miejskich. Nie bez znaczenia jest w przypadku miejskich przestrzeni swoista wietlna charakterystyka obrazw technologicznych (por. A. Gwd, Obrazy i rzeczy, Krakw 1997: Universitas; E. Rewers, Post-polis. Wstp do filozofii ponowoczesnego miasta, Krakw 2005: Universitas). Rnic midzy stanem opisywanym w jzyku niemieckim jako rausch a stanami analogicznymi okrelanymi na gruncie anglojzycznym jako intoxication zauwaa John McCole: Rausch jest znacznie bardziej sugestywny ni angielski odpowiednik intoxication: w sposb cakowicie naturalny niesie ze sob konotacje odczu takich, jak ekscytacja, ekstaza, euforia, zachwyt i pasja; jego wasnoci onomatopeiczne znajduj ekwiwalent w slangowym okreleniu rush. Intoxication jest jedyn prawdziw moliwoci przeoenia sowa rausch na angielski, ale jego silne skojarzenia z alkoholem i toksycznoci mog by mylce. (J. McCole, Walter Benjamin and the Antimonies of Tradition, Ithaca 1993: Cornell University Press, s. 225; por. J.S. Thomson, From Rausch to Rebellion: Walter Benjamins On Hashish and the Aesthetic Dimensions of Prohibitionist Realism, wersja dostpna oline http://www.wbenjamin.org/rausch.html#IVJoel , witryna odwiedzona 30.07.2006) 8 Uywam tego okrelenia zainspirowana ksik E. Rewers (Post-polis.. op.cit.), aczkolwiek moje uycie ma charakter bardziej metafory ni precyzyjnego terminu i dotyczy miasta jako przestrzeni percepcyjnej. 9 W. Benjamin, Pasae, op.cit., s. 586

skpym wietle sczcym si z wntrza sklepw poda si zatoczon do granic ulic, w oszaamiajcej kakofonii klaksonw samochodw i riksz motorowych, dzwonkw rowerw i dudnicych dwikw aktualnych przebojw muzycznych prosto z Bollywood. ywio miejski jest - w rwnej mierze, co obrazem - nasycony ruchem i coraz bardziej uzasadnione staje si podejrzenie, e dowiadczenie miasta, wybiegajc poza wzrokowo-formalne fundamenty, obejmuje swym zasigiem rwnie te jego wymiary, na ktre pozostaje lepy (?), guchy dyskurs wzrokocentryczny10. Ekstacity jest zatem przestrzeni, w ktrej widzenie oraz cielesno podlegaj rekonfiguracji, zasadniczym za medium tego procesu jest ruch. Chodzi przy tym nie tylko o tempo przemieszczania si, ekstaz szybkoci; rwnie wany dla dowiadczenia ekstatycznego jest (jak zobaczymy) ruch ponad granic wntrze / zewntrze. Nie jest to tylko kwestia buntu wobec modernistycznego wzrokocentryzmu, stawk w grze staje si wspomniany ju re-assambla, w ktrym percepcja zmysowa obejmuje take doznania ciaa ciaa mobilnego: Tak wic miasto staje si wszechobecne jako zrytmizowana czasoprzestrze, w ktrej pulsowanie czasu podporzdkowuje si reguom dwch niespjnych porzdkw: rytmom rozmw i zdarze miejskich oraz rytmom wewntrznym zanurzonego w tej przestrzeni ludzkiego ciaa11. Mamy zatem do czynienia z rekonfiguracj cielesnoci ciao kulturowe to wze rytmw, nie tylko obraz czy ksztat, ciao pulsujce zatem raczej ni tylko obnaone12. Bdzie ono take obejmowa polirytmiczn (bo opart na rozmaitych szybkociach wystpujcych jednoczenie) tkank miasta. Wydaje si zatem, e kluczem do rozumienia ekstatycznego dowiadczenia miasta miasta w XX wieku nieuchronnie kinetycznego13 - byoby zadanie pytania o relacje midzy wzrokiem (widzeniem), ciaem i ruchem. Pozostawi jednak ten trop na inn okazj, skupiajc si tutaj na ekstazie jako ruchu (take widzenia) w midzy-przestrzeni oraz paradoksalnoci ekstatycznego dowiadczenia, ktra ma zwizek z impulsem wtpienia. W gr wchodzi rwnie cay zesp wewntrznych sprzecznoci projektu modernistycznego, ktre tak dobrze egzemplifikuje przypadek Waltera Benjamina. 1. Warto dokonujc wspomnianego re-assamblau - sign ponownie po Pasae; owa praktyka kae wszak budowa ze znanych ju elementw przypominajc w tym nieco logik dekonstrukcji (poza tym jake mogoby by inaczej, kiedy tropimy niekoherencje
10 11

E. Rewers, Post-polisop.cit., s. 52. Ibidem, s. 58 12 Ibidem, s. 53 13 E. Rewers, Post-polis, op.cit.

nowoczesnoci). Proponuj jednak odczyta najsynniejsze dzieo Benjamina rwnoczenie z tekstem pozostajcym na dalekich peryferiach ugruntowanej refleksji nad spucizn niemieckiego autora - relacjami, jakie sporzdzi po dowiadczeniach z substancjami psychoaktywnymi (haszyszem, opium i meskalin)14. w tekst nieustannie zreszt przeziera przez gst tkank Pasay, jak choby w tych oto notatkach: Prostytuowanie si przestrzeni w haszyszu; suy tu ona wszelkiej byoci.15 Mgby zachodzi bardzo cisy zwizek midzy wyobrani alegoryczn i t, ktr myli udostpnia haszyszowe oszoomienie16 czy wspomnieniu o drugiej prbie z haszyszem we fragmencie Wntrze mieszkalne; lad17 lub pojawiajcych si dosy czsto wzmiankach o haszyszu co symptomatyczne - w czci powiconej flneurowi. Nie chodzi jednak tutaj tylko o banalne zestawienie transu miejskiego i transu osiganego za pomoc halucynogenw. Istotniejszy jest jeden z zasadniczych rysw modernizmu, o ktrym Richard Shepperd pisze: Wanie z powodu uporczywoci, z jak czowiek Zachodu trzyma si fikcji racjonalnoci procesu, ktry go zniewala, wielu modernistw czuo, e jest on tym bardziej wystawiony na niebezpieczne oddziaywanie owych antyracjonalnych mocy patologicznych pragnie i demonicznej Natury o ktrych Owiecenie sdzio, e mona je w jaki ostateczny sposb stumi, ujarzmi i podda kontroli.18 Wyznaczanie stabilnych podstaw i granic modernistycznego / nowoczesnego podmiotu miao wic swoj cen i byo procesem nadzwyczaj ambiwalentnym, cho by moe bardziej adekwatne byoby mwienie o wielu podmiotowociach modernistycznych19 - tak, jak pisze si o wieloci modernistycznych estetyk. Nic zreszt w tej nieostrej lekturze modernizmu dziwnego, skoro Sheppard diagnozuje ten moment kulturowy (ujmujc go w logice epok) jako okres przewartociowania wszystkich wartoci. Sheppard podkrela, powoujc si na Simmela i innych autorw, wag postawy zblazowanego intelektualizmu jako najbardziej
14

W. Benjamin, On Hashish. Protocols to the Experiments on Hashish, Opium and Mescaline 1927 1934: Translation and Commentary, prze. z niemieckiego i opr. S. J. Thompson, wersja dostpna on-line http://www.wbenjamin.org/protocol1.html#Protocol%20I, w roku 2006 protokoy wyszy take jako oddzielne wydawnictwo w opr. H. Eilanda, nakadem Belknap Press of Harvard University Press. Por. take W. Benjamin, ber Haschisch, ed. Tillman Rexroth, Frankfurt nad Menem 1972: Suhrkamp Verlag. 15 W. Benjamin: Pasae op.cit. , s. 228 16 Ibidem, s. 386 17 Ibidem, s. 246 18 R. Sheppard, Problematyka modernizmu europejskiego, prze. P. Wawrzyszko [w:] red. R. Nycz, Odkrywanie modernizmu, Krakw 2004: Universitas, s. 86. 19 O wielu narracjach tosamoci modernistycznej pisze Douglas Kellner, por. D. Kellner: Popular culture and the construction of postmodern identities [w:] red. S. Lash i J. Friedman, Modernity and Identity, Oxford i Cambridge 1992: Blackwell

odpowiedni dla wspczesnego mieszkaca miasta, ktry pragnie zachowa spoisto swej osoby w obliczu cigych wstrzsw powodowanych przez ycie miejskie20. Teoretyk zauwaa zreszt celnie, e szalestwo i miasto s blisko zwizane w wielu tekstach modernistycznych.21 Std tak istotna dla modernistw strategia obrony wiadomoci i prymat podejcia intelektualnego. Sowami Shepparda: sytuacja takiego rozchwiania pozostawia wiadomo jednostkow (...) z rozpaczliwym pytaniem , czym jest, lub skania do stanowczego nalegania, e jest. (podkr. autora)22 Trzeba koniecznie tutaj zatem wspomnie, e komentatorzy protokow haszyszowych Benjamina podkrelaj, jak silna bya jego dno do pozostania w sferze, ktrej opracowanie moliwe byo na drodze intelektualnej. W pierwszym protokole, z 18 grudnia 1927 r. Benjamin odnotowa: Poczucie, e rozumiem teraz Poego znacznie lepiej. Brama do wiata groteski wydaje si otwiera. Wol po prostu nie wchodzi.23 Postawa dbaoci o moliwo intelektualnego opracowania narkotycznego transu, a jednoczenie zachowania pewnego dystansu wobec samego dowiadczenia (w czym upatrywa Benjamin najwiksz korzy takich eksperymentw) jest dobrze widoczna w niemal wszystkich notatkach z tego rodzaju dowiadcze krelonych rk niemieckiego krytyka kultury24. Eksperymenty przeprowadzane w towarzystwie przyjaci, m.in. Ernsta Blocha oraz kuzyna Benjamina, Egona Wissinga i jego ony Gert, ktra jest bohaterk jednego z Bejaminowskich protokow byy czci projektu quasi- naukowego, jaki podjli dwaj berliscy lekarze: Ernst Joel and Fritz Fraenkel.25 Celem byo zbadanie wpywu substancji psychoaktywnych na cao ludzkiego postrzegania i psychiki poza warunkami laboratoryjnymi. Jest to istotny kontekst, ktry pokazuje, jak wane byy intelektualne ramy haszyszowego oszoomienia. Strategi t moemy take postrzega inaczej: jako poczenie porzdku z zachwytem, ktry w odniesieniu do ekstazy miejskiej jest dla Ewy Rewers najbardziej niepokojcy i warty uwagi zarazem.26 Z drugiej za strony i z gry rezygnuj z szerszego rozwinicia tego wtku dla utrzymania podstawowej klarownoci wywodu - element dystansu jest istotnym

20 21

Ibidem, s.110 Ibidem, s. 87 22 Ibidem, s. 111 23 W. Benjamin, On Hashish, op.cit. 24 Por. A. Kirsch, The philosopher stoned. What drugs taught Walter Benjamin , The New Yorker, wydanie z 21.08.2006, wersja on-line http://www.newyorker.com/critics/books/articles/060821crbo_books odwiedzona 5.09.2006 25 J.S. Thomson, From Rausch to Rebellion, op.cit. 26 E. Rewers, Post-polis op.cit., s. 337.

skadnikiem transu, jak pokazuj to badania nad technikami ekstatycznymi kultur pozaeuropejskich, zwaszcza syberyjskiego szamanizmu.27 Modernistyczne eksperymenty z substancjami psychoaktywnymi nie s jednak niczym wyjtkowym (Bejamin zainteresowa si haszyszem po lekturze Sztucznych rajw Baudelairea), a nawet mog stanowi wrcz jedn z do istotnych praktyk kulturowych tej formacji. Wspomniany Sheppard umieszcza j w repertuarze moliwych odpowiedzi na wyraziste i dojmujce kryzysy epoki nowoczesnej: niektrzy modernici (...) poszukiwali ulgi od poczucia kryzysu poprzez dowiadczenie ekstatycznego wyzwolenia, wspomagane narkotykami, alkoholem lub gwatownym przeyciem.28 Wydaje si jednak, e jakkolwiek suszna i dosy oczywista nie musi to by diagnoza jedyna. Wrd wielu kryzysw i wstrzsw, jakim podlegaa kultura przeomu XIX i XX w. jest i ten zwizany z nowymi wzorami percepcji, ktre rodziy si wraz z pojawieniem si sztuk doby mechanicznej reprodukcji, przede wszystkim kina. Owe zmiany postrzegania maj jednak znacznie szerszy wymiar, jak pokazaa to Anne Friedberg29, ktra wie w nowy wzr percepcji pozornie odlege od siebie podstawowe dowiadczenia wizualne nowoczesnoci (fotografi, film, przemieszczanie si po miecie i ogldanie szyb wystawowych), wskazujc na ich antycypacyjny w stosunku do wizualnych przyjemnoci postmodernizmu wymiar. Ogldanie szyb wystawowych XIX-wiecznych magazynw moemy zreszt uzna za pierwszy punkt przecicia praktyki widzenia oraz praktyki zwizanej z przemieszczaniem ciaa w warunkach miejskich. 2. Na pocztek jednak wypada zacz od sprawy podstawowej: Tego, kto dugo i bez celu wdrowa ulicami, ogarnia oszoomienie.30 Stan okrelany mianem oszoomienia nieodmiennie pojawia si w Pasaach w towarzystwie haszyszu. Warto pokusi si o prb naszkicowania specyficznej percepcji ekstatycznej, ktra jak si wydaje31 silnie czy
27

G. Rouget, La musique et la transe. Esquisse dune thorie gnrale des relations de la musique et de la possession, Paris 1990: Edition Gallimard 28 R. Sheppard, op.cit. str. 125 29 A. Friedberg, Window Shopping. Cinema and Postmodern, Berkeley-Los Angeles-London 1993: University of California Press 30 W. Benjamin, Pasae, op.cit., s. 461 31 Taka jest opinia badaczy: S. Buck-Morrs twierdzi, e zapiski z eksperymentw nie pozostaway bez wpywu na teoretyczne przedsiwzicia Benjamina, zwaszcza na koncepcj aury a take na to, jak ujmowa relacje podmiotu przedmiotu (por. S. Buck-Morrs, The Origin of Negative Dialectics: Theodor W. Adorno, Walter Benjamin and the Frankfurt Institute, Nowy York 1997: The Free Press Macmillan). Na relacj midzy eksperymentami a pewnymi wtkami Pasay wskazuje take H. Schweppenhauser, wspwydawca niemieckiej edycji dzie zebranych Benjamina. Pewien zwizek widz take N Bolz i W. Van Reijen (por. N. Bolz, W. van Reijen, Walter Benjamin, New York 1996: Humanities Press).

Pasae ze wspomnianymi notatkami i, jak sdz, moe przyczyni si do pewnej zmiany optyki (re-assamblau?), jeli chodzi o tak dobrze ju opisane elementy benjaminowskiego krajobrazu, jak choby posta flneura. Bez wtpienia dowiadczenie ekstatyczne dotyczy granic, dystansu, zmian percepcji, dowiadczania ciaa. Ewa Rewers ujmuje to nastpujco: Ekstaza dy do tego, czego obawia si ironia: do utraty kontroli nad ruchem, nad oddaleniem, do dowiadczenia wyzwolenia od ciaa, do nieskoczonoci, zniesienia grawitacji, przyjemnoci latania. Oddalenie, dystans pozostaje podobnie jak w przypadku ironii pojciem kluczowym, tyle tylko, e tym razem najwaniejsze okazuje si zniesienie wszelkich granic.32 Tego rodzaju dowiadczanie przestrzeni przez flneura jest kilkakrotnie sygnalizowane w Pasaach. Istotne w tym kontekcie staje si zwaszcza przekraczanie granice midzy wntrzem i zewntrzem. Jak czytamy w przytoczonym z Sigfrieda Giediona fragmencie, upiny midzy wntrzem i zewntrzem opadaj33. Dzieje si tak m.in. poprzez zaburzenie granicy midzy mieszkaniem a ulic, co samo w sobie zostaje przez Benjamina okrelone jako przyprawiajce o oszoomienie34. By moe ma pewne znaczenie fakt, e w ruch zawiera w sobie silnie sceniczny i przedstawieniowy element, nakazujcy pyta o pozr i przedstawienie nieprzypadkowo: jak ju wspomniaam, benjaminowski Pary jest bowiem miastem luster, wystaw sklepowych w pasaach, a ulice s mieszkaniem zbiorowoci, dla ktrej lnice emali szyldy sklepowe s ozdobami rwnie piknymi, a moe nawet pikniejszymi od olejnych obrazw wiszcych w mieszczaskim salonie35. Co rni olejny obraz w mieszczaskim salonie od lnicego szyldu? Ruch. Lnienie oznacza widzenie nasycone ruchem, oywiajce przedmiot, na ktry pada wzrok, przedmiot opalizuje, a jego granice si rozpywaj; mamy take do czynienia z przedsmakiem wietlnego rauszu postpolis, wyemitowanego za pomoc lustrzanego odbicia. Lustra ktrym Benjamin powici oddzieln cz Pasay - peni take bardzo istotn funkcj, jeli chodzi o produkcj midzyprzestrzeni36:

32 33

E. Rewers, Post-polis..., op.cit., s. 331 W. Benjamin, Pasae, op.cit., s. 469. 34 Ibidem, s. 470. 35 Ibidem, s. 469 36 Por. E. Rewers, Post-polis op.cit., zwaszcza rozdzia Ontologia midzy-przestrzeni: poczenie/zanurzenie. Ulokowanie tych refleksji w ramach zakrelonych przez przywoany rozdzia byoby samo w sobie fascynujce, ale wymagaoby oddzielnych studiw ilo takich moliwych wyj i wej, ktre otwieraj benjaminowskie Pasae jest imponujca.

Sposb, w jaki lustra przenosz do wntrza kawiarni otwart przestrze, ulic, take jest aspektem krzyowania si przestrzeni spektaklu, ktry bez reszty zniewala flneura.37 W przytoczonym za z Karla Gutzkowa cytacie w tej samej notce czytamy: Sztuk olepiajcego pozoru doprowadzono tu do wielkiej doskonaoci. Najpospolitsza knajpa stawia sobie za cel wzrokow iluzj. Dziki lustrzanym cianom, odbijajcym towary wystawione po prawej i lewej lokale te uzyskuj sztuczn przestronno, a przy wietle lamp fantastyczn wrcz rozlego.38 Benjamin komentuje to nastpujco: Tak wic szerokie, rozwietlone jak dzie horyzonty zadomawiaj si we wszystkich zaktkach miasta wanie wtedy, gdy zapada noc.39 W swoim pierwszym protokole z eksperymentu haszyszowego Benjamin zanotowa natomiast: Zjawisko pasay jest take przedueniem horyzontalnym, by moe poczonym z lini, ktra znika w odlegej, umykajcej, nieskoczonej perspektywie.40 Lustra gwarantuj zatem nie tylko nieustanne problematyzowanie opozycji wntrze zewntrze, ale stanowi take element swoistego montau atrakcji, zapowiadaj kinowe efekty specjalne; mieszcz si w tym, co Jean-Louis Comolii okreli jako istne szalestwo widzialnoci41. Przyczyniaj si do tego, e oko ludzkie zdecentrowane, spanikowane i zmieszane now magi widzialnego podlega serii ogranicze i wtpliwoci42. Wtpliwoci jak zobaczymy mog za by w kontekcie ekstatycznego dowiadczenia (take miasta) czynnikiem niemal definiujcym. Dodatkowo za lustra we wspczesnej metropolii nader atwo staj si ekranami. Specyfika obrazw elektronicznych zwaszcza cyfrowych
37 38

Ibidem, s. 586 Ibidem 39 Ibidem 40 W. Benjamin, On Hashish, op.cit. 41 J-L. Comolli, Maszyny widzialnego, prze. A. Piskorz, A. Gwd [w:] red. A. Gwd, Myle, widzie, by. Technologie mediw, Krakw 2001: Universitas, s. 449. 42 Ibidem, s. 450.

sprawia, e przesuwaj si akcenty, jeli chodzi o pocztki kina: z realistycznej reprezentacji i budowania narracji na kino atrakcji wanie oraz element heterogenicznej medialnie mozaiki.43 Take i w tym przypadku okazuje si bowiem, e ponowoczesno jest naznaczona rosnc centralizacj cech ukrytych (od samego pocztku) w kinowej widowni44, tyle tylko, e chodzi tutaj nie tyle o wirtualno spojrzenia, ile o porzdek, jak to nazywa Andrzej Gwd, wielomedialny45, czyli sytuacj wspczesnej metropolis. Lustrzane odbicia przyczyniaj si take do spektaklizacji zewntrza (czy raczej tego, co si w nich odbija, tutaj wanie wkraczamy raczej w sfer midzy-przestrzeni). W protokole II, z 15 stycznia 1928 r. Benjamin napisa: Generalnie mona powiedzie, e wraenie zewntrza, pleneru wie si z odczuciem pewnej awersji. Naley jednak wyranie rozrni midzy zewntrzem oraz nieruchomym, dosy rozlegym polem widzenia, ktre dla osoby pod wpywem haszyszu (the person in the hashish rausch) ma dokadnie tak sam relacj do tego, co na zewntrz, jak dla mionika teatru ma scena w stosunku do zimnej ulicy. 46 Zrwnanie relacji i zaburzenie granicy midzy wntrzem i zewntrzem moe by take opisane w taki oto sposb: Albowiem podobnie jak flnerie moe Pary bez reszty przeksztaci we wntrze mieszkalne (w ktrym pokoje, nie oddzielone od siebie progami, jak w prawdziwym mieszkaniu, to dzielnice), tak te przed spacerowiczem miasto moe si otwiera na wszystkie strony pozbawionym progw krajobrazem.47 Wntrze mieszkalne, ktre dodajmy - wraz z XIX-wiecznym teatrem naturalistycznym nabrao rwnie charakteru sceny. Co jest w tym pozbawionym progw krajobrazie, co przywodzi na myl nieruchome, rozcignite pole widzenia, ktrego status ontologiczny jest nadzwyczaj niejasny. Mona byoby take pokusi si o przywoanie Deleuzjaskiej przestrzeni gadkiej (espace lisse) przeciwstawionej przestrzeni prkowanej (smugowej, obkowanej) (espace strie). Taka strategia badawcza miaaby swoje uzasadnienie, gdyby
43

Por.L. Manovich, Jzyk nowych mediw, prze. P. Cypryaski, Warszawa 2006: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne; A. Gwd, Technologie widzenia..., op.cit. 44 A. Friedberg, Window Shopping... op.cit. s. 179; por. E. Rewers, Post-polis, op.cit., s. 179 45 A. Gwd, Technologie...op.cit. 46 W. Benjamin, On Hahsish, op.cit. 47 W. Benjamin., Pasae, op.cit., s. 468

chcie pody tym tropem: Benajmin przeciwstawia bowiem Pary (ktry stworzy typ flneura) Rzymowi (gdzie nawet sny biegn utartymi szlakami).48 Kryje si w tym jednak pewna ambiwalencja (jak zreszt we wszystkim, co na temat flneura daje si powiedzie, mona rzec wyprzedzajc nieco tok rozumowania e flneur jawi si wrcz jako figurarozsadnik paradoksw i sprzecznoci epoki nowoczesnej, z ktrych narodzi si postmodernizm). Oto bowiem: Krajobraz oto czym w istocie miasto staje si dla flneura. Albo, mwic dokadniej, miasto rozszczepia si dla na dialektyczne bieguny: otwiera si przed nim jako krajobraz, obejmuje go jako izba.49 Wida wic i tutaj t z gruntu heterogeniczn (i chyba niezupenie jednak dialektyczn...) relacj midzy wntrzem i zewntrzem, czy raczej - jak mona powiedzie odwoujc si do innego jzyka midzy-przestrze: miasto jednoczenie si otwiera oraz obejmuje, sprawiajc, e poczucie bycia we wntrzu dynamicznie oscyluje z wraeniem pozostawania na zewntrz. Trzeba doda, e jest to krajobraz zbudowany z ycia50, a wic bardzo specyficzny rodzaj kraj-obrazu. Mona go bowiem potraktowa nie tylko jako krajobraz wypeniony praktykami ycia codziennego, ale jako obraz nadajcy si do zamieszkania tak metafor posuguje si Donna Haraway piszc o figurach cyborgicznych51. Figuracja, do ktrej przy tej okazji odnosi si Haraway, jest odwoaniem do semiotycznych praktyk kojarzonych z wczesnym chrzecijastwem, czyli prefiguracji Chrystusa w postaciach Starego Testamentu. Sowami Zofii Mitosek mona powiedzie, e chodzi o przedstawienie nieobecnego modelu w materiale znaczcym.52 Taki krajobraz moe by zatem traktowany jako prefiguracja post-polis co jest logiczne, zwaywszy na fakt narodzin postmoderny z ducha modernizmu (czy raczej, niezupenie narodziny, a raczej re-assembla). Powrmy jednak jeszcze do owego rozszczepienia na ruch otwierania si i jednoczenie obejmowania, ktry stanie si wyraniejszy w wietle notatki Benjamina z protokou V, z pocztku marca 1930:

48 49

To kolejna z drg, ktr mona byoby pody prbujc podda Pasae praktyce re-assemblau. W. Benjamin., Pasae, op.cit. s. 462 50 Ibidem 51 D. Haraway: Modest_Witness@Second Millenium. Female ManMeets_OncoMouse. Feminism and Technoscience New York, London: Routledge 1997 52 Z. Mitosek: Mimesis. Zjawisko i problem, Warszawa 1997: Wydawnictwo PWN, s. 171.

Kilka uwag na temat wasnoci pola widzenia (zone of vision,) [Bilderzone]. Jeli mwic do kogo zauwaamy, e osoba ta pali papierosa lub spaceruje tam i z powrotem po pokoju, nie jest dla nas zaskoczeniem, e pozbawieni wiadomoci wysiku, jaki wie si z mwieniem do niej wci moemy ledzi ruchy tej osoby. Zupenie jednak inaczej przedstawia si sytuacja, kiedy obrazy, ktre widzimy przed sob w trakcie rozmowy z osobami trzecimi, maj swoje rdo w nas samych. W zwykych stanach wiadomoci, nie ma to, rzecz jasna, miejsca. Wrcz przeciwnie, jeli nawet takie obrazy powstaj, pozostaj nieuwiadomione. W stanie haszyszowego rauszu jest przeciwnie. Jest moliwe, jak to udowodni dzisiejszy wieczr, e intensywna i gwatowna produkcja obrazw ma miejsce niezalenie od jakiegokolwiek umiejscowienia oraz orientacji ze strony naszej wiadomoci53. Pojawia si zatem nie tylko praktyka zaburzania granic, swoista gra midzy otwarciem i otuleniem; obraz traci w dodatku umiejscowienie i staje si trudny do zlokalizowania. Tym bardziej, e wtpliwa staje si autonomia haszyszowych obrazw z wewntrz: Haszysz. Naladuje si pewne rzeczy znane z malarstwa: wizienie, most Westchnie, schody jako tren.54 By moe wic ten dialektyczny ruch mona uj jako otwieranie moliwoci nowych dowiadcze wizualnych zawsze ju we wntrzu kultury; jako czerpanie z repertuaru, ktry jest do dyspozycji. Oddzieln spraw jest pytanie, jak zachodzi widzenie takich wewntrznych obrazw, co stanowi jednak zupenie oddzielny wtek (ktry zapewne mgby take stanowi punkt wyjcia w kierunku wtpliwej materialnoci i paradoksalnej ontologii obrazw elektronicznych). Owo zaburzenie granic midzy wntrzem i zewntrzem ma jednak jeszcze jeden wymiar, ktry kieruje nas w stron mylenia o ciele ludzkim przeciwstawionym zewntrznoci, w tym przypadku miastu istotn cech ecstacity staje si wszak budowanie analogii midzy ciaem miasta i ciaem czowieka.55 Istotnie wic trans, euforia, rytm, narkotyk, muzyka, taniec zawsze tkwiy w naturze miast, oczekujc tylko na odpowiedni moment i reprezentacj by si ujawni56.

53 54

W. Benjamin, On Hashish, op.cit. W. Benjamin , Pasae, op.cit. s. 465 55 E. Rewers., Post-polis... op.cit. s. 337 56 Ibidem.

3. Prba uchwycenia zmian percepcji pod wpywem substancji psychoaktywnych ma jednak swoj obszern kulturow tradycj od Baudelairea po Zabriskie Point czy Odmienne stany wiadomoci - i po prostu odwoanie si do narkotykowych dowiadcze nie byoby niczym specjalnie odkrywczym. Tym, co tutaj najwaniejsze, wydaje si by wspomniane ju wczeniej - wtpienie: Typowe dla flneura niezdecydowanie. Jak wyczekiwanie jest stanem swoistym dla nieruchomego widza, tak te wtpienie jest nim bodaj dla flneura. (...) Wskazuje to na ten sam splot uniesienia i wtpienia, tak charakterystyczny dla haszyszowego rauszu.57 Splot uniesienia i wtpienia jest figur paradoksaln, jeli przyj, e ekstaza dy do zniwelowania dystansu, a ironia (specyficzna posta wtpienia) go zachowuje. lad dowiadczenia haszyszowego, ktry pojawia si w czci Pasay dotyczcej flneura jest nieco bardziej precyzyjny: Std te kada prawda najoczywiciej odsya do swego przeciwiestwa, a sytuacja ta tumaczy narodziny wtpliwoci. Prawda staje si czym ywym, czym, co yje jedynie podug rytmu, a jakim zdanie i antyzdanie zamieniaj si miejscami, aby myle si nawzajem.58 Mona dostrzec w tym fragmencie zwizy wykad mylenia dialektycznego. Benjamin zdaje jednak relacj (w protokole II, z 15 stycznia 1928) z tego, jak haszyszowy rausz przynis ze sob wtpienie: Pierwszy rausz zaznajomi mnie z niestaoci zwtpienia; wtpienie tkwi we mnie jako twrcza obojtno. Drugi eksperyment sprawi jednak, e rzeczy wyday si wtpliwe. Wtpienie take wydaje si tutaj by ruchem, take skierowanym przeciw sobie. To tutaj spotyka si w ekstazie dystans (tendencja do zachowania ram intelektualnych dowiadczenia,
57 58

Ibidem, s. 471 Ibidem, s. 463

wtpienie we wraenia zmysowe) oraz zachwyt (wtpienie w samo wtpienie). Jest ono zreszt, jak si wydaje, konieczne dla miejskiego dowiadczenia ekstatycznego nowoczesnoci: Benajmin przywouje, jak sam to okrela, ciekawe rozrnienie59 midzy flneurem i azikiem dla Victora Fournela ten pierwszy zawsze zachowuje peni swej indywidualnoci, osobowo tego drugiego za rozpywa si, wchonita przez wiat zewntrzny, ktry dziaa na a do upojenia i ekstazy60. Najwyraniej wic konieczne jest owo spotkanie zachwytu i dystansu. To jest wanie splot uniesienia i wtpienia, tak charakterystyczny dla haszyszowego rauszu. Ten sam, ktry produkuj lustra: Jeden z aspektw dwuznacznego charakteru pasay: obfito luster, baniowo

powikszajcych przestrzenie i utrudniajcych orientacj. Istotnie, chocia ten zwierciadlany wiat moe oznacza mnstwo, waciwie nawet nieskoczon ilo rzeczy, pozostaje jednak dwuznaczny.61 I jeli lustra mog sta si ekranami, to rwnie oczywisty jest ruch w drug stron ekrany staj si lustrami, powierzchniami emitujcymi wiato, ale take je odbijajcymi. Aura dwuznacznoci jak si okazuje w przytoczonym przez Benjamina cytacie z Raymonda Escholiera polega na wizjach podwojonych i potrojonych oraz podejrzewanych tylko (obrazy w obrazach), wrd form, co zaistniej niebawem lub pniej stosownie do umysu ogldajcego62. Wydaje si, e tak aur dwuznacznoci operuj Pasae (oraz ten moment formowania si nowoczesnoci, jaki staraj si uchwyci) owo podwojenie i potrojenie wizji mona odnie do zjawiska superpozycji, nakadania si, kategorii podobiestwa, wedug Benjamina dla trzewej wiadomoci majcej bardzo ograniczone znaczenie, w wiecie haszyszu uzyskuje wag nieograniczon63. Mona sdzi, e figur owej aury dwuznacznoci (a waciwie znacze zwielokrotnionych, zatem otwartych na sprzeczno oraz paradoksy dowiadczenia ekstatycznego) figur w rozumieniu takim, jak Haraway pisze o figurze cyborga jest Benjaminowski flneur. Std tak trudno wbrew pozorom powiedzie o nim co jednoznacznego. Choby o sposobie jego64 dowiadczania przestrzeni
59 60

Ibidem, s. 475 Ibidem 61 Ibidem, s. 591 62 Ibidem, s.475 63 Ibidem, s. 463 64 Bo bez wtpienia flneur jest postaci msk, por. analiza postaci flneura z punktu widzenia teorii gender: J. Wolff, The invisible flneuse. Women and Literature of Modernity [w:] teje, Feminine Sentences: Essays on Women and Culture, Berkeley 1990: University of California Press; A. Gleber, Women on the Screens and Streets of Modernity: In Search of the Female Flaneur [w:] red. D. Andrew, J. Aumont, R. Newman, S. Hake, A. Gleber, T. Corrigan, The Image in Dispute: Art and Cinema in the Age of Photography, Austin 1997:

miejskiej i rytmie przemieszczania si wbrew popularnemu przekonaniu nie jest to wie tempo. w zosta przywoany w nastpujcej notce: W 1839 roku byo rzecz wytworn bra ze sob na spacer wia. Daje to wyobraenie o tempie flnerie w pasaach.65 W innym za miejscu czytamy: Poe w swym czowieku tumu jako pierwszy i raz na zawsze utrwali przypadek flneura czowieka, ktry cakowicie zrywa z typem filozoficznego spacerowicza i przybiera rysy niespokojnego, krcego po spoecznej puszczy wilkoaka.66 Pierwszy z tych fragmentw zwaywszy na sformuowanie byo rzecz wytworn mona byoby odczyta w ramach estetyki campu, daleko posunitej stylizacji, ktrej korzeni szuka si rwnie u Baudelaira i z ktr posta flneura ma wiele wsplnego. Pozostawiajc jednak ten wtek na uboczu, mona take stwierdzi, e ruch flneura jest niejednorodny, niekoherentny i zdezorganizowany nie tylko jeli chodzi o wymiar przestrzenny, ale take w zakresie tempa mona rzec, mamy do czynienia z wieloma szybkociami jednoczenie: Rzecz to znana, jak w trakcie flnerie w konkretn chwil oraz w krajobraz wdzieraj si oddalone w czasie i przestrzeni krainy i krajobrazy. Z pocztkiem tej naprawd upajajcej fazy takiego stanu puls szczliwego flneura zaczyna bi mocno, jego serce uderza w rytmie zegara, a wewntrz oraz na zewntrz dzieje si tak, jak to moemy widzie na jednym z owych mechanicznych obrazw, bardzo popularnych w XIX wieku (wczeniej zreszt take), gdzie na pierwszym planie ogldamy pastuszka grajcego na flecie, obok niego dwjk dzieci koyszcych si w rytm muzyki, troch dalej dwch myliwych polujcych na lwa i wreszcie,

University of Texas Press (tutaj Gleber wiadomie ucieka od uycia okrelenia flneuse i polemizuje z takim okreleniem wskazujc na subwersywne znaczenie okrelenia female flneur), M. Morris, Things To Do With Shopping [w:] red. M. Shiach: Oxford Readings in Feminism. Feminism and Cultural Studies New York 1999: Oxford University Press; zagadnienie pci flneura nie jest jednak tak jednoznaczne, jak sugerowayby to iektre artykuy pisane z perspektywy feministycznej lepszego kontekstu wydaje si dostarcza teoria queer, ktra zwraca uwag na ambiwalencj modernistycznego projektu mskoci (por. E. Sedgwick Kosofsky: Epistemology of the Closet, Berkeley Los Angeles 1990: University of California Press). Por. take A. Friedberg, Window Shopping op.cit. 65 W. Benjamin., Pasae, op.cit., s. 468 66 Ibidem, s. 463

cakiem w gbi, pocig suncy po elaznym mocie. (Chapuis et Gelis, Le monde des automates, Paris 1928, I, s. 330)67 Flnerie ujawnia polirytmiczno tkanki miasta, ktra stanowi jedn z oczywistych inspiracji miejskiego dowiadczenia ekstatycznego, podobnie jak rausz obrazw, ktre ujawniaj wielo porzdkw medialnych, swoiste midzy-przestrzenie. A zatem midzy azikujcym flneurem (cho jest to kolejna jego wewntrzna sprzeczno w wietle przywoanego wczeniej rozrnienia) a znerwicowanym podmiotem dryfujcym pomidzy rnymi ofertami wizualnymi nie musi by konfliktu. By moe we wspczesnej przestrzeni miejskiej najwiksze wraenie wywouje w nas jej polirytmia, jest jednym z tych bodcw, ktre wzmagaj ekstatyczno. Owa polirytmia dotyczy po czci heterogenicznoci miasta, jego miejsc martwych, niecigych, zdegradowanych zestawionych czasem zupenie bezporednio z dyspozytywem ekstazy szybkoci, jak w Zachodnim Oakland. Dzielnica noszca nazw West Oakland przylega bezporednio do autostrady midzystanowej nr 80 czcej Bay Area z Chicago oraz stacji kolejki BART, ktr mona dojecha do San Francisco, Berkeley lub Fremont. Gigantyczny wze komunikacyjny i wielopoziomowe betonowe estakady namacalnie przywouj ekstaz szybkoci, podobnie jak kolejka BART, ktrej dudnienie na elaznym wiadukcie (za ktrym wjeda w tunel pod Zatok San Francisco) odzywa si regularnym rytmem. Za autostrad znajduje si terminal kocowy AMTRAKA oraz port jeden z najwikszych wzw przeadunkowych wiata. A jednak na Henry Street, Chester Street, smej czy Dziewitej Ulicy czas jakby stoi w miejscu, jeli oczywicie uda nam si to podejrze z okna samochodu. Zdewastowane drewniane wille nosz oznaki niegdysiejszej wietnoci, grupki wyrostkw na trotuarach nie zawsze owijaj trzymane w rkach butelki z do mocnym kalifornijskim piwem w papier, ycie rodzinne najwyraniej toczy si na ulicy, starsi ludzie graj w jakie gry planszowe, nikt si nie spieszy, bo i nie ma do czego. W West Oakland (jak przestrzegaj znajomi artyci, ktrzy osiedlili si tutaj w olbrzymich, poprzemysowych magazynach) jeli jest si biaym - nie spaceruje si inaczej, jak we wntrzu samochodu. W tej czci miasta nie ma sklepu spoywczego, bo zbyt atwo straci tu i portfel, i zawarto kasy. West Oakland oferuje jednak prcz dreszczu emocji zwizanego z wszystkimi odcieniami strachu splot uniesienia i wtpienia. Uniesienia kiedy zwraca si gow w stron betonowych i elaznych olbrzymw, gigantycznych miejskich naczy
67

Ibidem, s. 465

krwiononych stanowicych podpor ekstazy szybkoci, kiedy wcza si w ten krwioobieg z szybkoci 75 mil na godzin. Wtpienia kiedy serce przestaje na chwil bi, jeli przypadkowo trafia si w sam rodek ulicznej strzelaniny. Szybko jednak okazuje si, e to kolejna z wielu miejskich mitologii, ktre stare, nowe, wszystkie silnie zmediatyzowane stanowi tu o postrzeganiu przestrzeni i polirytmii miasta. To tutaj, tu za rogiem, narodzi si ruch Czarnych Panter; to tutaj koczyli swoje podre pocigami towarowymi bitnicy; tutaj studiowa Gary Snyder, tutaj mieci si synne Chinatown; tutaj... Tych mitologii jest duo (nale do nich take zdewastowane postindustrialne pejzae, ktre tak dobrze wygldaj w oku kamery, kiedy dokumentuje si swj motospacer spacer na tamie DV), nawarstwiaj si na sobie, wizja podwaja si i potraja, zgodnie z zasad superpozycji; w krajobraz wdzieraj si oddalone w czasie i przestrzeni kraje i krajobrazy. Sprawiaj, e miasto staje si heterogeniczne wielu tutejszych artystw zajmuje si sztuk wideo i / lub sztuk nowych mediw; budynki pozornie w stanie rozkadu skrywaj w swoich przepastnych wntrzach ekrany Power Bookw z wszechobecnym nadgryzionym jabkiem, podczone do najszybszych infostrad wiata. S tutaj swoi czy obcy? To pytanie nie pomaga zrozumie, wprowadza tylko dodatkowe zamieszanie swoi, bo czuj si z tym miejscem zwizani i tutaj mieszkaj; obcy, bo nawiguj w zupenie innych przestrzeniach a rytua porannej kawy (w ktrym picie kawy jest najmniej wane) dokonuje si na rogu College Avenue i Szedziesitej Trzeciej Ulicy w Berkeley. Przestrze midzy wzgrzami Berkeley wanie a zachodni lini brzegow oceanu jest obszarem szczeglnie zgszczonych miejskich mitologii i rzeczywicie nosi cechy jak podkrela to Baudrillard w odniesieniu do caej Ameryki68 - jednego wielkiego laboratorium Hollywood.. Niektre z nich nie maj staej lokalizacji i wymykaj si pojciom jak widok San Francisco z groteskowego w swojej nieprzystawalnoci rezerwatu przyrody, wcinitego (niemal dosownie) midzy bram jednego z najwikszych portw towarowych wiata oraz rwnie olbrzymiego i zachannego wobec przestrzeni terminalu kocowego kolei AMTRAK; synny skyline i niemniej synny Bay Bridge jawi si z tej perspektywy zupenie nierealnie, filtrowany przez bliskie ssiedztwo industrialnych przestrzeni - to jakby perspektywa znikd, taki profil miasta jeszcze nie istnieje, jeszcze nie zosta pokazany w adnym filmie. Wraenie surrealizmu pogbia si wieczorem, kiedy jak zwykle o tej porze nad miasto spywa mga. Symulakrum? By moe. Kiedy jednak symulakrum staje si namacaln rzeczywistoci, to wyranie ujawnia si jako midzy-przestrze obrazw, ktre maj rdo w nas samych. Zmiana wewntrznego napicia midzy Obrazem i Pozorem staje
68

J. Baudrillard, Ameryka, prze. R. Lis, Warszawa 1998: Wydawnictwo Sic!

si nadzwyczaj realna i odczuwalna troch jak wtedy, gdy naga zmiana cinienia przed burz albo podczas podry samolotem przyprawia nas o zaburzenia orientacji.