You are on page 1of 19

ภาคผนวก 3.

ขอมูลสําหรับผูบริโภค เพื่อใชประโยชนในการใหคําแนะนําประชาชน
วิธีการเลือกซื้อเลือกบริโภคที่ปลอดภัย
อาหารเปนปจจัยสําคัญหนึ่งในการดํารงชีวิต ในวันหนึง่ ๆ คนเราตองกินอาหารถึง 3 มื้อ การเลือกซื้อ
อาหารจึงมีความจําเปนที่ผูซื้อจะตองมีหลักในการซื้อเพื่อชวยในการตัดสินใจ จะทําใหไดอาหารมีคุณภาพดี มี
ประโยชนตอรางกาย
หลักพิจารณาในการเลือกอาหาร
ควรคํานึงถึงหลัก 3 ประการ คือ
1. ประโยชน คือ ตองเปนอาหารที่สดใหม มีคุณคาทางโภชนาการครบถวน เหมาะสมกับความตองการ
ในชวงอายุตางๆ ของมนุษยเรา
2. ปลอดภัย คือ ตองเลือกอาหารที่แนใจวาสะอาด ปลอดภัย ผลิตจากแหลงผลิตที่เชื่อถือได ไมมีความ
เสี่ยงตอการเกิดโรคในระบบทางเดินอาหาร ทั้งนี้ เนื่องจากสารพิษและสารเคมีไมอาจทําลายดวยความรอน
3. ประหยัด คือ ตองเลือกซื้ออาหารตามฤดูกาล ซึ่งจะสงผลใหไดอาหารที่มีคุณภาพดีและ ราคาถูก หา
ซื้อไดสะดวก
ในการเลือกซือ้ อาหารประเภทตางๆ ควรมีหลักดังนี้

• อาหารสด
1. ผัก-ผลไม
ผัก ควรเลือกใหอยูในสภาพสดใหม สะอาด ไมมีลักษณะแข็งหรือกรอบ
จนเกินไป ไมมีกลิ่นฉุนแสบจมูก ไมเหี่ยวเฉา ไมมีรองรอยช้ํา ไมมีเชื้อรา ไมมีสีผิดจากธรรมชาติ ไม
มีเศษดินหรือสิ่งสกปรกเกาะเปนคราบติดอยู และที่สําคัญตองไมมีคราบสีขาวของวัตถุมีพิษฆาแมลง
ตกคางอยู ควรเลือกซื้อผักที่มีรูพรุนจากการเจาะของแมลงบาง ควรเลือกบริโภคผักใบมากกวาผักหัว
เพราะผักหัวจะสะสมสารพิษไวมากกวา
- ผักที่เปนหัว ควรเลือกซื้อที่มีน้ําหนัก เนือ้ แนน ไมมตี ําหนิ
- ผักที่เปนฝก ควรเลือกฝกออนๆ เชน ถั่วฝกยาวตองสีเขียว แนน ไมพอง อวน
- ผักที่เปนใบ ควรเลือกสีเขียวสด ไมเหีย่ ว ไมมีรอยช้ํา ไมมีหนอน ตนใหญ อวบ
ใบแนนติดกับโคน
- ผักที่เปนผล ควรเลือกสีเขียวสด ไมเหีย่ ว ไมเสีย
- ผลไม ตองดูผิวสดใหม ขั้วหรือกานยังเขียวและแข็ง เปลือกไมช้ําหรือดํา
ขนาดของผลสม่ําเสมอ
การลางผัก-ผลไม ตองลางดวยน้ําสะอาดหลายๆ ครั้ง โดยการลางดวยน้ําที่ไหลจากกอก ผัก-
ผลไมที่ปอกเปลือกได ควรลางน้ําใหสะอาดกอนปอกเปลือก
1
2. เนื้อสัตว

- เนื้อหมู เลือกที่มีสีธรรมชาติ สีชมพูออน มันสีขาว ไมมีกลิ่นเหม็นบูด ไมมีตุม ไมมีเม็ด


สาคู (ตัวออนของพยาธิตัวตืด) เนื้อหมูที่เปนกอนเมื่อหั่นเปนชิ้นเล็กจะตองไมพบวาในเนื้อหมูมีสีเขียวคล้ํา ซึ่งแสดง
วาไมสด ควรเลือกเนื้อแนนที่มีมันติด มีมันหนาบริเวณสันหลัง และมีไขมันแทรกอยูในกลามเนื้อ เห็นไดชัดเจนเมือ่
ตัดขวาง ควรเลือกซื้อจากแหลงที่มีสัตวแพทยรับรอง โดยสังเกตจากตราประทับบนหนังสัตว
ขอสังเกต : เนื้อหมูที่ปนเปอนสารเรงเนื้อแดง ถาหั่นและปลอยทิ้งไวเนื้อหมูจะมีลักษณะคอนขาง
แหง
- เนื้อวัว ควรเลือกที่มีสีแดงตามธรรมชาติ มันมีสีเหลือง ไมแหง ไมมีกลิ่นเหม็นเนาหรือมี
สีเขียว ไมช้ําเลือด ไมมีเม็ดสาคูซึ่งเปนตัวออนของพยาธิตัวตืด ควรเลือกซื้อจากแหลงที่มีสัตวแพทยรับรองโดย
สังเกตจากตราประทับบนหนังสัตว
- เปด ไก ควรเลือกเนื้อแนน สะอาด ไมมีสารทาสีตามตัว ไมเปลี่ยนเปนสีเขียว ไมมจี ้ําเลือด
หรือตุมหนอง ไมมีเมือก ไมมีกลิ่นเหม็นหืน โดยเฉพาะบริเวณใตปก ใตขา ลําคอ และสวนบนของกน บริเวณ
ปลายปกตองไมมีสีคล้ํา
- ปลา ควรเลือกปลาสด ผิวเปนมัน มีเมือกใสๆ บางๆ หุมทั่วตัว เกล็ดแนบกับหนัง
ไสไมทะลักออกมา ตาสดใสฝงในเบา ไมลึกโบหรือขุนเปนสีเทา เหงือกมีสีแดง ไมเขียวคล้ํา ครีบปดสนิท บริเวณ
ใตทองปลาจะตองสะอาด ไมมีกลิ่นเหม็น เนื้อจะตองแนน กดไมเปนรอยบุมอยูนาน ถานําปลาไป ลอยน้ํา ปลาที่ดี
จะจมน้ํา
- กุง ควรเลือกกุงสด มีเนื้อแนน ครีบและหางตองเปนมันใส หัวกุงตองติดแนนไมหลุด
ออก ไมมีกลิ่นเหม็นคลายกลิ่นแอมโมเนีย
- ปู ควรเลือกเนือ้ แนน หนัก และเขยาตัวปูดู ปูที่สดจะตองไมมีเสียงเหมือนมีน้ําขังอยู เวลา
กดตัวไมยุบลง ไมควรกินสวนที่เปนสีเหลืองๆ ในตัวปู เพราะอวัยวะพวกนี้ คือ ตับทําหนาที่กรองสารพิษ ฉะนั้นจึง
อาจมีสารพิษตกคางอยู
- หอย ตองสด ฝาหรือเปลือกควรปดสนิท ไมเปดอา ไมมีกลิ่นเหม็น และที่บริเวณเปลือก
ไมควรมีสิ่งสกปรกหรือเมือกมากเกินไป ถานําไปลอยน้าํ หอยที่ดจี ะจมน้ํา
- ไข ไขไก หรือไขเปด ตองสดใหม ไขสดจะมีผิวนวลคลายมีแปงเคลือบอยูที่เปลือกไข
เปลือกไขไมมรี อยแตกหรือรอยราว เปลือกสะอาด ไมมีมูลสัตวหรือคราบสกปรกติดมา ไขสดใหมจะมีน้ําหนัก
มากกวาไขเกา และเมื่อเขยาดูจะไมคลอน หากนํามาสองกับไฟตรงภายในเนื้อไขจะตองไมมีจุดสีดํา หรือฟองอากาศ
ขนาดใหญอยูภ ายใน

2
• อาหารแหง
1. ถั่วเมล็ดแหงและธัญพืชตางๆ ตองเลือกที่แหงสะอาด ไมอับชื้น ไมมี
กลิ่นเหม็นหืน เปลือกแหงสนิท เมล็ดสมบูรณ เนื้อแนน ไมลีบ ไมฝอ ไมแตกหัก ไมมี
เชื้อราหรือมีสีเขมผิดปกติ หรือมีสีดํา
2. เนื้อสัตวแหงชนิดตางๆ ตองเลือกที่สีหรือกลิ่นไมผิดจากธรรมชาติ
เชน สีเขมมากหรือสีแดง อาจเนื่องมาจากการใชสียอม เพื่อปกปดความดอยคุณภาพของอาหาร หรือใสดินประสิว
มากเกินไปจนอาจกอใหเกิดอันตรายตอผูบริโภคได

• เครื่องปรุงอาหาร
ปจจุบันมีการใชเครื่องปรุงอาหารกันอยางแพรหลาย ซึ่งหากขาดความรูความเขาใจจะทําใหเกิดพิษภัยตอ
ผูบริโภคได ฉะนั้นเพื่อใหการใชเครื่องปรุงอาหารเปนไปอยางถูกตอง จําเปนตองรูจักเลือกซื้อ เลือกใชเครื่องปรุง
อาหารใหถูกตองดังนี้
1. น้ําปลา น้ําปลาที่ดีตองใส มีสีน้ําตาลปนแดง ไมมีตะกอน เวนแตตะกอนที่เกิดจากธรรมชาติ
- มีกลิ่นคาวปลา แตไมใชเหม็นคาวหรือเหม็นหืน
- เมื่อชิมดูตองไมมีรสขมหรือรสหวานของซัคคาริน ซึ่งจะหวานผิดปกติ
- ภาชนะบรรจุทําจากวัสดุทไี่ มถูกกัดกรอนดวยเกลือ
- ภาชนะบรรจุตอ งสะอาด ปดสนิท
- มีฉลากปดเรียบรอย ไมฉีกขาด เลอะเลือน
ฉลากตองแสดงขอความตอไปนี้
- ระบุวาเปน ”น้ําปลาแท” หรือ “น้ําปลาที่ผลิตจากสัตวอื่น” หรือ “น้ําปลาผสม”
- ระบุชื่อและที่ตั้งของสถานที่ผลิตชัดเจน
- ระบุปริมาตรสุทธิ เดือนปที่ผลิต และสวนประกอบที่สําคัญโดยประมาณ
- มีเลขสารบบอาหารในกรอบเครื่องหมาย อย.
2. น้ําสมสายชู
- ตองใส ไมมีตะกอน เวนแตน้ําสมสายชูหมักตามธรรมชาติ
- ภาชนะบรรจุตองสะอาด ไมมีโลหะหนักหรือสารอื่นหรือสีออกมาปนเปอนกับอาหาร ไมมี
จุลินทรียที่ทําใหเกิดโรค ภาชนะควรเปนประเภทแกว ไมควรเปนภาชนะที่ถูกกัดกรอนได
ฉลากตองแสดงขอความตอไปนี้
- ระบุวาเปน ”น้ําสมสายชูหมัก” หรือ “น้ําสมสายชูกลั่น” หรือ “น้ําสมสายชูเทียม”
- แสดงขอความ “มีปริมาณกรดน้ําสม......%”
- ระบุชื่อและที่ตั้งของสถานที่ผลิตชัดเจน
- ระบุปริมาตรสุทธิ เดือนปที่ผลิต
- มีเลขสารบบอาหารในกรอบเครื่องหมาย อย.

3
3. ซอสพริก ซอสมะเขือเทศ ซอสมะละกอ ซอสแปง ซอสผสม
- ตองมีลักษณะเปนเนื้อเดียวกัน สี ความใส ขน หรือลักษณะของเนื้อซอส ควรเปนไปตาม
ธรรมชาติ ไมมีลักษณะผิดธรรมชาติ
- เลือกซื้อใหตรงประเภทตามความตองการ
- ฉลากตองแสดงขอความ ชื่ออาหาร ปริมาตร/น้ําหนักสุทธิ เดือนปที่ผลิต สวนประกอบที่
สําคัญโดยประมาณ ชื่อและที่ตั้งของสถานที่ผลิต เลขสารบบอาหารในกรอบเครื่องหมาย อย.
4. ซอสปรุงรสและซีอิ๊ว
- สังเกตกลิ่นหรือรส ตามลักษณะเฉพาะของผลิตภัณฑที่ไดจากการยอยโปรตีนของ ถั่วเหลือง
- สังเกตภาชนะบรรจุ ตองอยูในสภาพเรียบรอย ฝาปดสนิทไมรั่วซึม มีฉลากติดที่ภาชนะ
เรียบรอย อานไดชัดเจนและแสดงรายละเอียดอยางครบถวน กลาวคือ ฉลากตองแสดง
ขอความ ชื่ออาหาร ปริมาตร/น้ําหนักสุทธิ เดือนปที่ผลิต สวนประกอบที่สําคัญโดยประมาณ
ชื่อและที่ตั้งของสถานที่ผลิต เลขสารบบอาหารในกรอบเครื่องหมาย อย.
5. ผงชูรส (Monosodium glutamate)
- สังเกตรูปลักษณะตองเปนรูปกระดูกหรือกระบอง ขาวใส ไมมี
ความวาว เมื่อชิมดูจะมีลักษณะคลายน้ําตมเนื้อ
- สังเกตหีบหอหรือกระปองบรรจุที่ขอบผนึกตองไมมีรอยตําหนิ
- ฉลากต อ งแสดงข อ ความ ชื่ อ อาหาร ปริ ม าตร /น้ํ า หนั ก สุ ท ธิ
เดือนปที่ผลิต สวนประกอบที่สําคัญโดยประมาณ ชื่อและที่ตั้ง
ของสถานที่ผลิต เลขสารบบอาหารในกรอบเครื่องหมาย อย.
6. น้ํามันและไขมันสําหรับบริโภค
- จะตองใส ไมเปนไขมันหรือแยกชั้น ตามชนิดของน้ํามันนั้นๆ ไมมีกลิ่นหืน มีกลิ่นรสตาม
ชนิดของน้ํามันและไขมันนั้น
- ฉลากตองแสดงขอความ ชื่ออาหาร ปริมาตร/น้ําหนักสุทธิ เดือนปที่ผลิต ชื่อและที่ตั้งของ
สถานที่ผลิต เลขสารบบอาหารในกรอบเครื่องหมาย อย.
หลักปฏิบัติในการใชน้ํามันทอดอาหาร เพื่อใหน้ํามันทอดอาหารปลอดภัยตอการบริโภค มีดังนี้
1. เลือกใชน้ํามันประกอบอาหารใหเหมาะสม เชน น้ํามันที่ใชในการปรุงอาหาร ควรเลือกใช
น้ํามันจากพืช หลีกเลี่ยงน้ํามันจากสัตวเพือ่ ลดความเสี่ยงของโรคหัวใจ การทอดอาหารที่ใชความรอนสูงๆ ควรใช
น้ํามันที่มีความคงตัวสูง เกิดควันชา ไดแก น้ํามันปาลมโอเลอิน (จากเนื้อปาลม) การทอดที่ใชความรอน ไมสูงมาก
หรือการผัด สามารถใชน้ํามันอื่นๆ เชน น้าํ มันถั่วเหลือง น้ํามันขาวโพด น้ํามันดอกคําฝอย น้ํามันดอกทานตะวัน
ฯลฯ
2. ควรซับน้ํามันสวนเกินบริเวณผิวหนาอาหารดิบ เพือ่ ลดการแตกตัวของน้ํามัน ทําใหชะลอ
การเสื่อมสลายของน้ํามันทอดอาหาร

4
3. หลีกเลี่ยงการใชกระทะเหล็ก ทองแดง ทองเหลือง หรืออลูมิเนียมในการทอดอาหาร เพราะ
จะไปเรงการเสื่อมสลายของน้ํามัน และควรลางทําความสะอาดกระทะหรือเครื่องมือทอดอาหารทุกวัน เนื่องจาก
น้ํามันเกาทีต่ ิดคางอยูจะไปเรงการเสื่อมสภาพของน้ํามันใหม
4. ควรเปลี่ยนน้ํามันใหมและไมควรเติมน้ํามันใหมลงไปผสมน้ํามันเกา หากน้ํามันเกาที่มี
ลักษณะอยางใดอยางหนึ่ง เชน สีดํา ขุน เหนียวขน เหม็นหืน เกิดฟอง ควัน หรือเหม็นไหมไอน้ํามัน
5. ควรทอดอาหารครั้งละไมมากเกินไป ไมควรใชไฟแรงเกินไป และควรรักษาระดับอุณหภูมิ
ใหคงที่ หากทอดอาหารประเภทเนื้อสัตวที่มีสวนผสมของเกลือหรือเครื่องปรุงรสปริมาณมาก ควรเปลี่ยนน้ํามันให
บอยขึ้น และหมั่นกรองกากอาหารทิ้งระหวางและหลังการทอดอาหาร โดยเฉพาะอาหารทอดที่มีการชุบแปงปริมาณ
มาก

• อาหารปรุงสําเร็จ
ไดแก อาหารที่ผานการปรุงแลวพรอมที่จะนํามาเสิรฟแกผูบริโภค เชน แกงเผ็ด ผัด
ผักตางๆ แกงจืดชนิดตางๆ เปนตน
การเลือก ตองสังเกตสีสัน กลิ่น รสของอาหารเปนไปตามปกติ ไมมีสีดําคล้ํา หรือ
กลิ่นเหม็นเปรี้ยว เนาเสีย หรือสีสันที่เขมจนผิดปกติ

• ผลิตภัณฑสําเร็จรูป
1. น้ําดื่ม เครื่องดื่ม น้าํ แข็ง
น้ําดื่ม
- ลักษณะของน้าํ ที่บรรจุอยูตองใสสะอาด ไมมีตะกอน ไมมีสิ่งเจือปนอืน ่ ๆ และไมมสี ี
กลิ่น รสที่ผิดปกติ
- ภาชนะที่บรรจุตองสะอาด ไมรั่วซึม หรือมีรอยสกปรก เปรอะเปอน และฝาปดผนึกสนิท
ไมมีรองรอยการเปดใช
- ฉลากตองแสดงขอความ ชื่ออาหาร ปริมาตรสุทธิ ชื่อและที่ตั้งของสถานที่ผลิต เลข
สารบบอาหารในกรอบเครื่องหมาย อย.
- การซื้อน้ําบริโภคในภาชนะบรรจุที่ปดสนิทชนิดบรรจุถัง ควรตรวจสอบใหแนวา
ฉลากที่ถังกับพลาสติกที่รัดปากถังอยูเปนของผูผลิตรายเดียวกัน เพราะผูผลิตที่มักงาย
มักจะนําถังของผูผลิตรายอื่นมาบรรจุน้ําของตนออกจําหนาย การผลิตก็ขาดความ
พิถีพิถันเทาที่ควร
- ไมซื้อน้ําบริโภคในภาชนะบรรจุที่ปดสนิทที่วางปะปนกับผลิตภัณฑวัตถุมีพิษ

เครื่องดื่ม
- สังเกตลักษณะกลิ่น รส ตองเปนไปตามธรรมชาติ ในกรณีมีสี สีตองไมเขมจนเกินไป
- ภาชนะบรรจุตอ งสะอาด ไมมีคราบสกปรก ไมบุบบูบี้ ฝาปดสนิท ภาชนะไมรวั่ ซึม
5
เครื่องดื่มผง
- ตองไมชื้น จับเปนกอน หรือมีสีคล้ําผิดไปจากปกติ
- ตองบรรจุในภาชนะที่สะอาดและปดผนึกเรียบรอย
- ฉลากต อ งแสดงข อ ความ ชื่ อ อาหาร ปริ ม าตร /น้ํ า หนั ก สุ ท ธิ วั น เดื อ นป ที่ ผ ลิ ต
ชื่อและที่ตั้งของสถานที่ผลิต เลขสารบบอาหารในกรอบเครื่องหมาย อย.
น้ําแข็ง
- ตองใส ไมมีตะกอน
- ตองบรรจุในภาชนะที่สะอาดและปดผนึกเรียบรอย
- ฉลากตองแสดงขอความ ชือ่ อาหาร น้ําหนักสุทธิ ชือ่ และที่ตั้งของสถานที่ผลิตเลข
สารบบอาหารในกรอบเครื่องหมาย อย. และขอความ “น้ําแข็งใชรับประทานได”
2. นมและผลิตภัณฑจากนม นมเปรี้ยว ไอศกรีม
- เลือกซื้อจากรานคาที่มีการเก็บผลิตภัณฑอยางเหมะสม เชน นมพาสเจอรไรส ตองเก็บใน
อุ ณ หภู มิ ไ ม กิ น 8 องศาเซลเชี ย ส นมสเตอริ ไ ลส ห รื อ นมยู เ อชที ส ามารถเก็ บ ใน
อุณหภูมิหองได จึงตองไมเก็บในที่ซึ่งอุณหภูมิสูงเกินไปหรือถูกแสงแดดสองตลอดเวลา
และไมควรนํานมยูเอชทีมาซอนทับสูงเกินไป เชน นํานมยูเอชทีที่บรรจุในกลองขนาด
200 ซีซี วางซอนกันเกิน 10 ชั้น ขนาด 250 มล. วางซอนกันเกิน 8 ชั้น และขนาด 1000
มล. วางซอนกันเกิน 5 ชั้น เพราะภาชนะบรรจุอาจเสียหาย ทําใหเชื้อจุลินทรียจาก
ภายนอกเขาไปปนเปอนในนม สงผลใหนมเสียได นอกจากนี้การเก็บนมใกลวัตถุมีพิษ
เปนสิ่งที่ไมควรกระทํา
- สังเกตสภาพของอาหาร จะตองอยูในสภาพปกติ ในกรณีที่เปนของเหลวจะตองเปนเนื้อ
เดียวกัน ไมแยกชั้นหรือมีตะกอนเปนกอนๆ มีกลิ่นรสปกติ ไมมีกลิ่นเหม็นบูด หรือ
เปรี้ยวจนผิดปกติ สีไมคล้ํา
- ลักษณะของภาชนะบรรจุนมตองใหอยูในสภาพเรียบรอย ไมมีการรั่วหรือซึม ภาชนะ
ตองไมบวมหรือฉีกขาด ในกรณีของกลองนมยูเอชทีหากมีรองรอยการกดทับจนยน ก็
ไมควรซื้อมาบริโภค เพราะเชื้อจุลินทรียจากภายนอกอาจเขาไปในกลองนมได
- สําหรับไอศกรีม ตองมีสี กลิ่น รส ตามลักษณะของไอศกรีมนั้นๆ ไอศกรีมที่มีสวนผสม
ของนมหรือไขมันอื่น เชน กะทิ เนื้อไอศกรีมจะขน มีลักษณะกึ่งแข็งกึ่งเหลวเปนเนื้อ
เดียวกัน ไมเหลวหรือมีลักษณะเหมือนเคยละลายมาแลว
- สังเกตภาชนะบรรจุตองสะอาด ไมมีรอยบุบ ไมมีรอยแตก ไมฉีกขาด ไอศกรีมไมรั่วซึม
ออกมา
- สั ง เกตฉลากบนภาชนะบรรจุ จ ะต อ งระบุ ป ระเภทของผลิ ต ภั ณ ฑ วั น ที่ ผ ลิ ต หรื อ วั น
หมดอายุ ปริมาตร/น้ําหนักสุทธิ สวนประกอบที่สําคัญโดยประมาณ ชื่อและที่ตั้งของ
สถานที่ผลิต เลขสารบบอาหารในกรอบเครื่องหมาย อย.

6
3. อาหารกระปอง
- ลักษณะทั่วไป สภาพกระปองตองอยูในสภาพที่ดี กระปองตองเรียบทั้งฝาและกน ไมโปง
นูน เนื่องจากแรงดันของกาซที่เกิดจากการเนาเสียของอาหารภายในกระปอง กระปอง
จะตองไมมีรอยบุบ ไมมีรูรั่วซึม ไมเปนสนิม
- ฉลากตองแสดงขอความ ชื่ออาหาร น้ําหนักสุทธิ เดือนปที่ผลิต สวนประกอบที่สําคัญ
โดยประมาณ ชื่อและที่ตั้งของสถานที่ผลิต เลขสารบบอาหารในกรอบเครื่องหมาย อย.
- เดือนปที่ผลิต ควรเลือกซื้ออาหารกระปองที่ผลิตใหม โดยดูจากตัวเลขที่กนกระปองที่ใช
เครื่องตอกเปนตัวเลขแทนวันที่เดือนปที่ผลิต
4. ผลิตภัณฑเสริมอาหาร
- ผลิตภัณฑที่ใชรับประทานโดยตรง นอกเหนือจากการรับประทานอาหารหลักตามปกติ
เพื่อเสริมสารบางอยาง มักอยูในรูปลักษณะเปนเม็ด แคปซูล ผง เกล็ด ของเหลวหรือ
อาหารเสริม
ลักษณะอื่น และมีจดุ มุงหมายสําหรับบุคคลทั่วไปที่มีสุขภาพปกติ มิใชสําหรับผูปวย
และไมควรใหเด็กและสตรีมีครรภรับประทาน
- การเลือกซื้อ ควรศึกษารายละเอียดบนฉลากผลิตภัณฑกอนทุกครั้ง ไมควรเชื่อจากการ
กลาวอาง เนื่องจากปริมาณสารที่ออกฤทธิ์ในผลิตภัณฑเสริมอาหารยังมีปริมาณไมถึง
ขนาดที่ใชในการปองกัน บําบัด รักษาโรค หรือเปลี่ยนแปลงระบบการทํางาน ตลอดจน
โครงสรางรางกายได
- ฉลากตองแสดงขอความ ชื่ออาหาร เลขสารบบอาหารในกรอบเครื่องหมาย อย.
ปริมาตร/น้ําหนักสุทธิ วันเดือนปที่ผลิตและวันเดือนปที่หมดอายุ สวนประกอบทีส่ ําคัญ
ชื่อและที่ตั้งของสถานที่ผลิต/ ผูแบงบรรจุ หรือผูนําเขา (ในผลิตภัณฑนําขาตองประเทศ
ผูผลิตดวย )
• ฉลากอาหาร
ฉลากอาหารเปนแหลงขอมูลเกี่ยวกับผลิตภัณฑอาหารที่อยูใกลตัว
ผู บ ริ โ ภค การอ า นฉลากไม ต อ งมี ค า ใช จ า ยใดๆ แต ก ลั บ ให ป ระโยชน ใ นการ
ประหยัดคาใชจาย ทําใหผูบริโภคไดรับผลิตภัณฑอาหารที่มีคุณภาพตรงตามที่
ต อ งการ สามารถดู แ ลสุ ข ภาพของตนโดยอาศั ย ขอ มู ล บนฉลาก และที่สํ า คั ญ
สามารถหลีกเลี่ยงหรือปองกันอันตรายจากการบริโภคอาหารนั้น

• ขอมูลบนฉลาก มีประโยชนตอเราอยางไร
- ชื่ออาหาร ชวยใหเราซื้ออาหารไดตรงตามที่เราตองการ
- เครื่องหมาย อย. ซึ่งภายในระบุเลขสารบบอาหาร จะชวยใหเราบริโภคอาหารไดอยางมั่นใจ
เพราะอาหารที่จะไดรับ อย. นั้น สวนใหญตองผานขั้นตอนในการตรวจสอบความเหมาะสมของสถานที่ตั้งและ
อาคารผลิต เครื่องมือเครื่องจักรและอุปกรณในการผลิต การควบคุมกระบวนการผลิต การสุขาภิบาลโรงงาน การ

7
บํารุงรักษาและการทําความสะอาด และบุคลากรในการผลิต นั่นคือ เปนไปตามหลักเกณฑวิธกี ารทีด่ ีในการผลิต
อาหาร หรือ จี.เอ็ม.พี. (Good Manufacturing Practice) นั่นเอง นอกจากนั้น ตองผานการพิจารณาในเรื่องคุณภาพของ
ผลิตภัณฑ และการแสดงขอมูลบนฉลากวาไมโออวด หลวกลวงหรือทําใหเขาใจผิด อาหารนัน้ จึงจะได อย. การ
เลือกบริโภคอาหารที่มีตราสัญลักษณ อย. จึงใหความมัน่ ใจวาเราจะไดบริโภคอาหารที่มีความปลอดภัย
- ชื่อและที่ตั้งของผูผลิตหรือผูแบงบรรจุ ชวยใหเราทราบวาใครเปนผูผลิตและผลิตที่ใด กรณีที่มี
ปญหาเกี่ยวกับอาหารนั้น เราก็จะสามารถติดตอสอบถามหรือชดเชยความเสียหายได หรือสามารถรองเรียน อย. ได
- ปริมาณอาหาร ชวยใหเราเปรียบเทียบอาหารชนิดเดียวกันและสามารถเลือกชื้ออาหารไดถูกกวา
- สวนประกอบที่สําคัญ ชวยใหเราสามารถเปรียบเทียบอาหารชนิดเดียวกัน และเลือกอาหารที่มี
เนื้ออาหารมากกวาหรือมีราคาที่ถูกกวาได และสวนประกอบยังชวยใหเราสามารถหลีกเลี่ยงอาหารที่เราแพได เชน
บางคนแพนมหรือแพถั่วลิสง ก็สามารถหลีกเลี่ยงอาหารทั้งสองได โดยดูจากสวนประกอบนี้
- วันเดือนปที่ผลิตและวันเดือนปที่หมดอายุ เปนขอมูลสําคัญที่ผูบริโภคมักเสือกอานกอน เพราะ
จะบอกวาอาหารนั้นมีการผลิตมานานแลวหรือไม อาหารที่หมดอายุอาจจะไมเสียแตจะมีการเปลีย่ นแปลงไป เชน มี
การแยกชั้น สีเปลี่ยนไป เนื้อสัมผัสไมแนน เปนตน ในสวนของสารอาหารก็มีการเสื่อมสลายไปตามเวลา
- คําแนะนําในการเก็บรักษา จะพบไดในผลิตภัณฑที่มีอายุการเก็บรักษานอยๆ ชวยใหเราทราบวา
ควรจะเก็บผลิตภัณฑอาหารในสภาพใด เพื่อที่จะทําใหอาหารนั้นเก็บไดนานๆ ไมเสียกอนที่กําหนด
- คําเตือน อาหารบางอยางจะระบุคําเตือน เชน ไมควรดืม่ เกินวันละ 2 ขวด ทําใหเราเกิดความ
ระมัดระวังในการบริโภคไมกอใหเกิดอันตราย
- วิธีปรุงหรือวิธใี ช ชวยใหเราใชหรือเตรียมผลิตภัณฑไดถูกตอง เชน การเตรียมนมจากนมผง
หากเราทําไดถูกตองตามที่แนะนําก็จะทําใหไดนมทีม่ ีสวนประกอบตามที่ระบุบนฉลาก ชวยใหเราทราบวาการดื่ม
นมในปริมาณนั้นเราไดสารอาหารอะไร ในปริมาณเทาไร ทําใหเราดูแลสุขภาพของเราได
นอกจากนี้บนฉลากอาหารยังใหระบุวามีการใช “วัตถุกันเสีย” “เจือสีสังเคราะห“ หรือมีการใชสาร
อะไรเปน “วัตถุปรุงแตงรสอาหาร” ทําใหเราหลีกเลี่ยงที่จะไมบริโภคอาหารนั้นได หากเราแพวัตถุปรุงแตงดังกลาว
อยู
• ฉลากโภชนาการ
ฉลากโภชนาการเป น กรอบขอมูลโภชนาการ ที่จ ะชว ยใหเราสามารถ
เปรียบเทียบคุณคาทางโภชนาการกับราคา และเลือกซื้ออาหารที่มีคุณคาทางโภชนาการสูง
กวาได สามารถเลือกบริโภคอาหารเพื่อใหไดสารอาหารที่รางกายควรไดรับตอวัน สามารถ
หลีกเลี่ยงจากสารอาหารบางอยางที่ไมเหมาะกับสุขภาพของเรา เชน หากเรามีน้ําหนักเกินก็
สามารถหลีก เลี่ย งอาหารที่มีปริ ม าณพลั ง งานมาก หรือ หากเราเปน โรคความดัน สูง ก็
สามารถหลีกเลี่ยงที่มีปริมาณโซเดียมสูงได โดยที่ฉลากโภชนาการจะบอกเราวา ถาเรา
บริโภคอาหารนั้นไป 1 หนวยบริโภคตามที่ฉลากระบุ เชน 1 ถวย หรือ 60 กรัม เราจะไดรับ

8
สารอะไรบาง คิดเปนรอยละเทาไรของปริมาณที่เราควรจะไดรับตอวัน ทําใหเราทราบวาเราตองบริโภคอะไรอื่น
เพิ่มเติมอีกเทาไร ปจจุบันมีการเติมสารอาหาร เชน วิตามินเอ วิตามินซี ลงในอาหาร ฉลากโภชนาการจะชวยใหเรา
เปรียบเทียบคุณคาทางอาหารและเลือกซื้อยี่หอที่มีคุณคาทางโภชนาการสูงกวาได

• มาตรการพิจารณาโฆษณาผลิตภัณฑอาหารและบทกําหนดโทษ
การกํากับดูแลการโฆษณาผลิตภัณฑอาหารเปนมาตรการหนึ่ง ที่ชวยลดปญหาการถูกลวงจาก
โฆษณาผลิตภัณฑอาหารที่เปนเท็จหรือเกินจริงไดในระดับหนึ่ง โดยขอกฎหมายที่กําหนดไวในพระราชบัญญัติ
อาหาร พ.ศ. 2522 นั้น มีมาตรการพิจารณาโฆษณาและบทกําหนดโทษสําหรับผูฝาฝน ดังนี้

มาตรการพิจารณาโฆษณา บทกําหนดโทษ
1. หามมิใหผใู ดโฆษณาคุณประโยชน คุณภาพ หรือ ผูฝาฝนตองระวางโทษจําคุกไมเกินสามป หรือปรับ
สรรพคุณของอาหารอันเปนเท็จ ไมเกินสามหมืน่ บาท หรือทั้งจําทั้งปรับ
2. ผูใดประสงคจะโฆษณาคุณประโยชน คุณภาพ หรือ ผูฝาฝนตองระวางโทษปรับไมเกินหาพันบาท
สรรพคุณของอาหาร ทางสื่อเผยแพรตางๆ อาทิ
โทรทัศน วิทยุ สิ่งพิมพ ฯลฯ หรือดวยวิธีอนื่ ใดเพื่อ
ประโยชนทางการคา ตองนําเสียง ภาพ หรือขอความ
ที่ โฆษณานัน้ ใหผูอนุญาตตรวจพิจารณากอน เมื่อ
ไดรับ อนุญาตแลวจึงจะโฆษณาได
3. เพื่อพิทักษประโยชนและความปลอดภัยของผูบริโภค ผูฝาฝนคําสั่งของผูอนุญาต ตองระวางโทษจําคุกไม
ให ผู อ นุ ญ าตมี อํ า นาจสั่ ง เป น หนั ง สื อ อย า งหนึ่ ง ให เกินสองป หรือปรับไมเกินสองหมื่นบาท หรือทั้งจํา
ทั้งปรับ และใหปรับเปนรายวันอีก วันละไมนอยกวา
ผูทํา การโฆษณาปฏิบัติ ดังนี้
- ระงับการโฆษณาที่ไมไดรับอนุญาต
หารอยบาท แตไมเกินหนึ่งพันบาท ตลอดเวลาที่ไม
- ระงับการโฆษณาที่คณะกรรมการเห็นวาไมมี
ปฏิบัติตามคําสั่งดังกลาว
คุณประโยชน คุณภาพ หรือสรรพคุณตามที่โฆษณา

• การเลือกภาชนะบรรจุ
ในการเลือกภาชนะอุปกรณใสอาหารควรปฏิบัติ ดังนี้
1. ภาชนะอุปกรณตองไมทําหรือประกอบดวยวัสดุที่เปนพิษ
เชน ไมทําจากวัสดุทใี่ ชแลว ไมมีการแตงสีในสวนที่จะสัมผัสอาหาร
2. ภาชนะอุปกรณตองมีความแข็งแรงทนทาน ไมชํารุด สึก
หรอหรือแตกกะเทาะ เปนสนิมงาย ทนตอการกัดกรอนของอาหารที่มี รสเปรี้ยว
หรือเค็มจัด
3. มีรูปแบบทําความสะอาดงายและมีความปลอดภัยในการนําไปใช มีผิวเรียบ ไมมีรอง ซอก
มุม ปากแคบ กนไมลึกจนเกินไป
9
4. ปองกันการปนเปอนได เชน ภาชนะใสน้ําดื่ม/เครื่องดื่ม ตองมีฝาปด มีกอก หรือเทน้ําออก
เปนตน

การใชภาชนะบรรจุ กอนนําภาชนะอุปกรณไปใชควรปฏิบัติ ดังนี้


1. ตรวจดูวาภาชนะอุปกรณที่จะนําไปใช ตองอยูในสภาพที่สะอาดเสมอ
2. ภาชนะอุปกรณตองไมชํารุด กะเทาะหรือแตกราว
3. ภาชนะที่ใชครัง้ เดียว ตองมีวสั ดุหอหุมมิดชิด
4. ภาชนะที่จะนํามาใชกับอาหาร ตองไมเคยใชบรรจุสารเคมีอันตราย
ระหวางการใชภาชนะอุปกรณ ควรปฏิบัติดังนี้
1. หลีกเลี่ยงการจับตองสวนของภาชนะอุปกรณที่จะสัมผัสอาหาร
2. ใชภาชนะใหเหมาะสมกับชนิดของอาหาร เชน ไมใชพลาสติกกับอาหารรอนจัดหรือมีรสเปรี้ยว/
เค็มจัด ไมใชถุงพลาสติกเย็นใสของรอน
3. เขียงตองแยกใชระหวางอาหารดิบกับอาหารสุก และมีฝาชีครอบระหวางที่ไมใชงาน
4. ไมวางชอน ตะเกียบ หรือทัพพีบนพื้นโตะ ใหวางบนจานรอง
5. ภาชนะที่ใสอาหาร หามนําไปใสสารเคมีอันตรายหรือสิ่งที่ไมใชอาหาร
6. ใบไมที่นํามาหออาหาร เชน ใบบัว ใบตอง ตองสดใหม และลางทําความสะอาดกอนใชหออาหาร
7. หามใชถุงกระดาษที่มีหมึกพิมพ เชน กระดาษหนังสือพิมพมาบรรจุอาหารโดยตรง โดยเฉพาะ
อาหารทอด
8. ภาชนะที่ใชครัง้ เดียวทิ้ง เชน กลองโฟมบรรจุอาหาร หลอด ถุงพลาสติก จานกระดาษ เมื่อ ใชแลว
ไมควรนํากลับมาใชอีก
• การเลือกบริโภคใหเหมาะสมกับวัย
การดูแลสุขภาพเพื่อใหรางกายสมบูรณแข็งแรงนั้น การรูจัก
เลือกรับประทานอาหารถือเปนสิ่งสําคัญ โภชนบัญญัติ 9 ประการ เปน
ขอบัญญัติที่กระทรวงสาธารณสุขจัดทําขึ้นแนะนําประชาชนใหมีความรู และ
ความเขาใจในการรับประทานอาหารเพื่อสุขภาพที่ดี ซึ่งประกอบดวย
1. กินอาหารใหครบ 5 หมู แตละหมูใหหลากหลายและ
หมั่นดูแลน้ําหนักตัว เพื่อใหไดสารอาหารที่รางกายตองการอยางครบถวนและ
มีน้ําหนักอยูในเกณฑมาตรฐาน ไมอวนหรือผอมเกินไป
2. กินขาวเปนหลักสลับกับอาหารประเภทแปงเปนบาง
มื้อ เลือกกินขาวกลองแทนขาวขาว จะมีคุณคาและใยอาหารมากกวา
3. กินพืชผักใหมากและกินผลไมเปนประจํา กินผักผลไมทุกมื้อจะชวยสรางภูมิคุมกันโรค และ
ตานมะเร็งได

10
4. กินปลา เนื้อสัตวไมติดมัน ไขและถั่วเมล็ดแหงเปนประจํา ปลาเปนโปรตีนคุณภาพดีและ
ยอยงาย ไขเปนอาหารที่หางาย ถั่วเมล็ดแหงเปนโปรตีนจากพืชที่กินแทนเนื้อสัตวได
5. ดื่มนมใหเหมาะสมกับวัย นมชวยใหกระดูกและฟนแข็งแรง เด็กควรดื่มนมวันละ 2–3 แกว
ผูใหญควรดื่มนมพรองมันเนยวันละ 1–2 แกว
6. กินอาหารที่มไี ขมันแตพอควร กินอาหารประเภททอด ผัด และแกงกะทิ แตพอควร เลือกกิน
อาหารประเภทตม นึ่ง ยาง (ที่ไมไหมเกรียม) แกงไมใสกะทิ เปนประจํา
7. หลีกเลี่ยงการกินอาหารรสหวานจัดและเค็มจัด กินหวานมากเสี่ยงตอการเกิดโรคอวน โรค
เบาหวาน โรคหัวใจ และหลอดเลือด กินเค็มมากเสี่ยงตอการเกิดโรคความดันโลหิตสูง
8. กินอาหารที่สะอาด ปราศจากการปนเปอน อาหารที่ไมสุกและปนเปอนเชื้อโรคและสารเคมี
เชน บอแรกซ สารกันรา สารฟอกขาว ฟอรมาลีน และยาฆาแมลง ทําใหเกิดโรคได
9. งดหรือลดเครื่องดื่มที่มีแอลกอฮอล เพราะทําใหมีความเสี่ยงตอการเกิดโรคความดันโลหิตสูง
โรคตับแข็ง โรคมะเร็งหลอดอาหาร และโรครายอีกมากมาย
ตลอดชวงชีวิตของมนุษย รางกายแตละวัยตองการสารอาหารในสัดสวนที่แตกตางกัน เด็กเล็ก
ตองการไมเหมือนวัยรุน วัยรุนก็ตองการไมเหมือนวัยทํางาน ผูใหญวัยทํางานก็ตองการไมเหมือนผูสูงอายุ ดังนั้น
หากกินอาหารในสัดสวนทีไ่ มเหมาะสมกับวัยยอมเกิดปญหาตอสุขภาพอยางแนนอน ไมอวนไปก็ผอมไป และที่
แนนอนที่สดุ ก็คือ รางกายจะไมแข็งแรง โรคตางๆ ก็จะเขามาหาไดงาย
การกินอาหารไมเหมาะสมกับวัย กินอยางไร สามารถดูรายละเอียดไดจากตาราง
• หญิงตั้งครรภและหญิงใหนมบุตร

ภาวะเสี่ยงตอโรคทางโภชนาการ โลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก/น้ําหนักต่ํากวาเกณฑ
อาหารที่ควรบริโภค อาหารครบ 5 หมู ในปริมาณที่มากขึ้น/ดืม่ นมรสจืด/ปลาที่กินไดทั้งตัว/
อาหาร ที่อุดมดวยธาตุเหล็ก เชน ตับ เลือด หัวใจ เนื้อสัตว/ผักใบเขียวเขม
อาหารที่ควรเลี่ยง อาหารหมักดอง/อาหารรสจัด/อาหารใสผงชูรส สารเคมี/เครื่องดื่ม
แอลกอฮอล ชา กาแฟ น้ําอัดลม
ขอควรปฏิบัติ ฝากทองทันทีเมื่อทราบวาตั้งครรภ/ตรวจหลังคลอดเมื่อครบ 4 – 6 สัปดาห/
ดูแลสุขภาพชองปากและฟน/ทําจิตใจใหสบายไมเครียด/ออกกําลังกายใน
ทาที่ไมหักโหม

11
• ทารกอายุ 0 – 12 เดือน

ภาวะเสี่ยงตอโรคทางโภชนาการ
โรคขาดโปรตีนและพลังงาน/โรคขาดวิตามินเอ/โรคขาดสารไอโอดีน/
โรคขาดวิตามินบี 1
อาหารที่ควรบริโภค ทารกเกิด 4 เดือน ใหทานนมแมอยางเดียว ไมตองใหน้ํา และอาหารอื่นๆ /
อายุ 4 เดือนขึน้ ไป เริ่มใหอาหารตามวัยควบคูกับนมแม/เมื่อเด็กมีอายุ 6
เดือนขึ้นไป ควรใหอาหารครบ 5 หมู
อาหารที่ควรเลี่ยง อาหารที่ใสสี สารกันบูด และผงชูรส เปนตน
ขอควรปฏิบัติ การเตรียมอาหารสําหรับทารกตองถูกสุขลักษณะและเหมาะสมตาม
พัฒนาการกิน การยอย เริ่มจากอาหารบดเหลวไปสูอาหารออนนุมเคี้ยวงาย

• เด็กกอนวัยเรียน (อายุ 1 – 15 ป)

ภาวะเสี่ยงตอโรคทางโภชนาการ โรคขาดโปรตีนและพลังงาน/โรคขาดวิตามินเอ/โรคขาดสารไอโอดีน/
โรคขาดวิตามินบี 2
อาหารที่ควรบริโภค อาหารครบ 5 หมู และหลากหลาย/กินปลา เนื้อสัตว ไข/กินผัก ผลไม
เปนประจํา/ดืม่ นมรสจืดวันละ 2 – 3 แกว
อาหารที่ควรเลี่ยง อาหารจําพวกคบเคี้ยว น้ําหวาน น้ําอัดลม ขนมหวาน
ขอควรปฏิบัติ ฝกเด็กใหกนิ อาหารไทยหลากหลาย/ฝกมารยาท และนิสยั การบริโภคทีด่ ี

• เด็กกอนวัยเรียน (อายุ 6 – 19 ป) / วัยรุน (อายุ 10 – 24 ป)

ภาวะเสี่ยงตอโรคทางโภชนาการ โรคอวน/โรคขาดโปรตีนและพลังงาน/โลหิตจางจาการขาดธาตุเหล็ก/
โรคขาดสารไอโอดีน
อาหารที่ควรบริโภค อาหารครบ 5 หมู และหลากหลายครบ 3 มื้อ / ดื่มนมรสจืดทุกวัน (ถาเปน
เด็กอวนดื่มนมพรองมันเนย) /ใชเกลือเสริมไอโอดีนในการปรุงอาหารทุก
ครั้ง/อาหารที่อุดมดวยธาตุเหล็ก เชน ตับ เลือด เนื้อสัตว /กินอาหารไทย
อาหารที่ควรเลี่ยง อาหารจําพวกคบเคี้ยว/น้ําอัดลม/อาหารที่มีรสจัด เชน หวานจัด เผ็ดจัด
เค็มจัด/อาหารจานดวนแบบตะวันตก
ขอควรปฏิบัติ กินอาหารครบ 3 มื้อ ไมงดอาหารเชา/พักผอนใหเพียงพอ/ออกกําลังกาย
อยางสม่ําเสมอ

12
• วัยทํางาน (อายุ 15–59 ป)/ชายวัยทอง (อายุ 40–49 ป)/หญิงวัยทอง (อายุ 45–49 ป)

ภาวะเสี่ยงตอโรคทางโภชนาการ
โรคอวน/โรคเบาหวาน/โรคหัวใจและหลอดเลือด/โรคเกาต/โรคกระดูกพรุน/โรคมะเร็ง

อาหารที่ควรบริโภค อาหารครบ 5 หมู และหลากหลาย/กินปลา เนื้อสัตวไมตดิ มัน ถั่วเมล็ดแหง/กิน


อาหารไทย/อาหารที่อุดมดวยแคลเซี่ยม เชน นมรสจืด ปลาเล็ก ปลานอย กุงฝอย
กุงแหง/ใชน้ํามันพืช (ยกเวนน้ํามันเมล็ดปาลม และน้ํามันมะพราว) ในการ
ประกอบอาหาร
อาหารที่ควรเลี่ยง อาหารที่มีรสจัด เชน หวานจัด เผ็ดจัด เค็มจัด /อาหารปง ยางที่ไหมเกรียม/
อาหารทอด/เนื้อสัตวติดมัน/กะทิ และเนย/เครื่องดื่มแอลกอฮอล
ขอควรปฏิบัติ หมั่นดูแลน้ําหนักตัวใหอยูในเกณฑปกติ/ออกกําลังกายสม่ําเสมอ/พักผอน ให
เพียงพอ/ตรวจสุขภาพชองปาก

• ผูสูงอายุ (อายุ 60 ปขน


ึ้ ไป)

ภาวะเสี่ยงตอโรคทางโภชนาการ โรคขาดโปรตีนและพลังงาน/โลหิตจางจาการขาดธาตุเหล็ก/โรคความดันโลหิต
สูง/โรคเบาหวาน/โรคหัวใจ และหลอดเลือด/โรคกระดูกพรุน
อาหารที่ควรบริโภค อาหารครบ 5 หมู และหลากหลาย เนนปลา พืชผักใบเขียว และผลไม ไม
หวานจัด/ลักษณะของอาหารควรเปนชนิดที่เคี้ยวและยอยงาย ประเภทตม นึ่ง
ตุน/กินอาหารที่อุดมดวยแคลซี่ยม เชน นมพรองมันเนย ปลาเล็กปลานอย /ใช
น้ํามันพืช (ยกเวนน้ํามันเมล็ดปาลม และน้ํามันมะพราว) ในการประกอบอาหาร
อาหารที่ควรเลี่ยง อาหารทอด เนือ้ สัตวติดมัน/อาหารที่มีกะทิ และเนยมาก/อาหารที่มีรสจัด เชน
หวานจัด เค็มจัด/กาแฟ/เครื่องดื่มที่มีแอลกอฮอล
ขอควรปฏิบัติ กินอาหารครบ 3 มื้อ ในปริมาณที่เพียงพอตามหลักโภชนาการ/ออกกําลังกาย
อยางสม่ําเสมอใหเหมาะสมกับสภาพรางกาย/ทําจิตใจใหแจมใส/นอนหลับ
พักผอนใหเพียงพอ/ดื่มน้ําวันละ 6 – 8 แกว/ตรวจสุขภาพชองปาก

5.2 วิธีการใชและการเก็บรักษาอาหาร
การเก็บอาหาร
การเก็บอาหารควรมีหลักในการพิจารณาดังนี้
1. สัดสวน คือ มีการจัดเก็บเปนระเบียบ มีการแยกเก็บเปนประเภทอาหารตางๆใหเปนสัดสวนเฉพาะไม
ปะปนกัน

13
2. สิ่งแวดลอมเหมาะสม คือ คํานึงถึงการจัดสิ่งแวดลอมใหเหมาะสมกับอาหารประเภทตางๆ เพื่อทําให
อาหารสด เก็บไดนาน ไมเนาเสียงาย โดยพิจารณาถึงความชื้น อุณหภูมิ รวมทั้งสภาพที่จะปองกันการปนเปอนได
3. สะอาด ปลอดภั ย คื อ ตองเก็บอาหารในภาชนะบรรจุที่ ถูก ต องและสะอาด มี การทําความสะอาด
สถานที่เก็บอยางสม่ําเสมอ ไมเก็บใกลสารเคมีที่เปนพิษอื่นๆ
4. การเก็บอาหาร จําแนกตามประเภทของอาหารไดดังนี้ คือ
4.1 อาหารสด
4.1.1 ผัก-ผลไม
ผัก-ผลไมที่ลางทําความสะอาดแลว ควรเก็บไวในตูเย็นที่อุณหภูมิ
5-7 องศาเซลเซียส ในภาชนะที่สะอาด แยกเปนสัดสวนเฉพาะ โดยผักสดที่เตรียม
จะปรุงควรลางแลวหัน่ ใหเรียบรอย และเก็บในภาชนะสะอาดเปนสัดสวนในตูเย็น
4.1.2 เนื้อสัตว
เนื้อสัตวสดจะตองเก็บในภาชนะที่สะอาด แยกเปนสัดสวนเฉพาะ
โดยมีการแบงเปนชิ้นสวนในขนาดพอเหมาะที่จะใชในการปรุงแตละครั้ง สําหรับ
เนื้อสัตวที่ตองการจะเก็บไวนานจะตองเก็บไวในอุณหภูมิต่ํากวา 0 องศาเซลเซียส
ในขณะที่เนื้อสัตวที่อยูในระหวางรอการปรุงใหเก็บในอุณหภูมิตูเย็น คือ 5-7 องศา
เซลเซียส สําหรับเนื้อสัตวที่อยูในลักษณะอาหารปรุงสําเร็จจะตองเก็บในภาชนะที่
สะอาด ฝาปดมิดชิด และสูงจากพื้นอยางนอย 60 เซนติเมตร ในระหวางรอเสิรฟควร
จะใชความรอนอุนเปนระยะๆ เพื่อเปนการทําลายเชื้อโรค
4.1.3 ไข
ควรเก็บไขในตูเย็นที่อณ
ุ หภูมิ 5-7 องศาเซลเซียส ในภาชนะที่สะอาด
แยกเปนสัดสวนเฉพาะ ถาตองการเก็บใหนานขึ้นควรนําไขสดไปจุมลงในขี้ผึ้งที่
หลอมเหลวเพือ่ เปดรูอากาศบริเวณผิวไข จะทําใหเก็บไดนานขึ้น
4.2 อาหารแหง
4.2.1 ถั่วเมล็ดแหงและธัญพืชตางๆ
พวกเมล็ดพืชควรตากใหแหงสนิทเสียกอน แลวจึงนํามาเก็บในภาชนะที่
สะอาด มีฝาปด และไมอับชื้น สําหรับหอม กระเทียม ควรแขวนไวในที่โปรงสะอาด มีลม
โกรก และควรหมั่นนําไปผึง่ แดดออนๆ เปนประจําดวยจะดีมาก อาหารแหงที่บรรจุในภาชนะ
ปดสนิทตองสูงจากพื้นอยางนอย 60 เซนติเมตร
4.2.2 เนื้อสัตวแหงชนิดตางๆ
ควรจะนําไปตากแดดใหแหงเสียกอน แลวนํามาแขวนในบริเวณที่แหง ลม
โกรกไดดี หรือเก็บไวในภาชนะที่สะอาด มีฝาปดและไมอับชื้น และควรเก็บสูงจากพื้นอยาง
นอย 60 เซนติเมตร

14
4.3 อาหารกระปอง
จะตองเก็บไวในที่ที่มีอากาศเย็น โปรง และไมอับชื้น เพราะความชืน้ จะทําให
กระปองเกิดสนิมไดงาย จนอาจเกิดการรั่วทะลุ ทําใหเชือ้ โรคจากภายนอกเขาไปในกระปอง
ได และควรจัดใหเปนหมวดหมูเพื่อหยิบใชไดสะดวกขึน้ และวางสูงจากพื้นอยางนอย 30
เซนติเมตร และสําหรับอาหารกระปองที่เปดบริโภคแลวคงเหลืออยู ตองถายเก็บในภาชนะที่
สะอาด มีฝาปดมิดชิด แลวเก็บไวในตูเย็น
4.4 น้ําดื่ม (เครื่องดื่มและน้ําแข็ง)
น้ําดื่มและเครื่องดื่มควรเก็บในภาชนะที่สะอาด มีฝาปดมิดชิด และมีทาง
ใหน้ํารินออกทางเดียว เชน คูลเลอร กาน้ํา น้ําดื่มประเภทน้ําพุ ควรสูงจากพื้นอยางนอย
60 เซนติเมตร สําหรับเครื่องดื่มประเภท น้ําผลไมที่บรรจุในโหลแกวควรจะมีฝาปด
มีชอนสเตนเลสดามยาวไวสาํ หรับตัก เวลาตักใหวางแกวในจานรองเพื่อปองกัน
เครื่องดื่มไหลลนผานกนแกวลงในขวดโหลอีกครั้ง สําหรับประเภทบรรจุในภาชนะ
ปดสนิท การเก็บควรเก็บใหเปนระเบียบ แยกเปนสัดสวนเฉพาะ และวางสูงจากพืน้ อยางนอย 60 เซนติเมตร และ
สามารถรักษาความเย็นไดนาน โดยเฉพาะน้ําแข็งที่ใชบริโภคควรแยกเฉพาะ หามนําอาหารหรือเครื่องดื่มมาแชใน
น้ําแข็งที่ใชบริโภค เพื่อปองกันการปนเปอ นเชื้อโรคมาสูน้ําแข็ง มีอุปกรณที่มีดามยาวสําหรับคีบหรือตักประจํา
หามใชมือหรือจานจวงตักโดยตรง ที่สําคัญที่เก็บน้ําดื่ม น้ําแข็ง ตองอยูหางจากอางลางมือหรือที่ลางภาชนะอุปกรณ
อยางนอย 1 เมตร
4.5 นมและผลิตภัณฑจากนม นมเปรี้ยว ไอศกรีม
เก็บในภาชนะสะอาดที่มีฝาปด ไมรั่วซึม และตองเก็บในอุณหภูมิที่
เหมาะสมกับประเภทของนม คือ นมประเภทพาสเจอรไรสและนมเปรีย้ ว ตองเก็บในตู
แชเย็นอุณหภูมิ 4-10 องศาเซลเซียส และระยะเวลาจําหนายไมเกิน 3 วัน นับตั้งแตวนั
บรรจุในภาชนะกอนดื่ม ควรสังเกตวันหมดอายุหรือควรบริโภคกอน นมประเภทสเต
อริไรสหรือวิธียูเอชที ตองเก็บไวในที่เปนสัดสวนเฉพาะ สะอาด และสูงจากพื้นอยาง
นอย 60 เซนติเมตร อยูในอุณหภูมิหองธรรมดาที่มีอากาศถายเทไดดี ไมควรโดน
แสงแดดโดยตรง และสามารถปองกันสัตว แมลงนําโรคได ระยะเวลาจําหนายไมเกิน
6 เดือน นับตั้งแตวนั ผลิตหรือสังเกตจากวันหมดอายุบนภาชนะ
ไอศกรีมจะแชแข็งในตูแ ชแข็ง อุณหภูมิต่ํากวา –2.2 องศาเซลเซียส
เพื่อปองกันการหลอมละลาย ระยะเวลาจําหนายไมเกิน 5-7 วัน
4.6 อาหารปรุงสําเร็จ
อาหารปรุงสําเร็จตองเก็บในตูหรือภาชนะที่สะอาด มีฝาปดปองกัน
สัตวนําโรคได สูงจากพื้นอยางนอย 60 เซนติเมตร และจะตองอยูห างจากที่ลางมือ
หรืออางลางภาชนะอุปกรณอยางนอย 1 เมตร เพื่อปองกันการกระเซ็นของน้ําสกปรก
มาปนเปอนอาหารปรุงสําเร็จ

15
4.7 เครื่องปรุงอาหาร
ควรเก็บในภาชนะสะอาด มีฝาปดมิดชิด และเก็บในทีเ่ ย็น ไมอับชืน้
สามารถปองกันแมลงและสัตวอื่นได โดยเฉพาะภาชนะใสน้ําสมสายชู น้ําปลา และ
ชอนที่ใชตักตองทําดวยแกวหรือกระเบื้องเคลือบขาว หรือ สแตนเลส มีฝาปด และ
ตั้งสูงจากพื้นอยางนอย 60 เซนติเมตร
4.8 การเก็บภาชนะบรรจุและอุปกรณ
ปจจัยหนึ่งที่มผี ลกระทบตอความสะอาดปลอดภัยของอาหาร คือ ภาชนะ
ที่ใสอาหารและอุปกรณทใี่ ชในการประกอบอาหาร ฉะนั้นเพื่อใหภาชนะอุปกรณ
สะอาด ปลอดภัย จะตองรูถึงวิธีการสําคัญ 3 ประการ คือ
ก. ตองรูจักเลือกใชภาชนะอุปกรณที่ทําจากวัสดุที่ไมเปนพิษ และใชใส
อาหารไดเหมาะสมกับประเภทหรือชนิดของอาหาร
ข. ตองรูจักการลางภาชนะอุปกรณที่ถูกตองตามหลักการสุขาภิบาลอาหาร
ค. ตองรูจักเก็บและใชภาชนะอุปกรณใหถูกตอง
4.8.1 หลักการในการเลือกภาชนะอุปกรณ มีดังนีค้ ือ
1) ภาชนะอุปกรณนั้นตองไมทาํ หรือประกอบดวยวัสดุที่เปนพิษ เชน ไมทําจากวัสดุที่ ใชแลว
หรือไมมีการตกแตงสีในสวนที่จะสัมผัสอาหาร
2) ภาชนะอุปกรณนั้นตองมีความแข็งแรง ทนทาน คือ ไมชํารุดสึกหรอหรือแตกกระเทาะ เปน
สนิมงาย และตองทนตอการกัดกรอนของอาหารที่มีรสเปรี้ยวจัด เค็มจัด
3) รูปแบบตองทําความสะอาดงายและปลอดภัยตอการนําไปใช คือ มีผวิ เรียบ ไมมีรองหรือซอก
ปากไมแคบ กนไมลึก ในกรณีที่มีสวนประกอบหลายชิ้น ตองสามารถถอดออกทําความสะอาดไดงาย
4) ภาชนะอุปกรณควรมีรูปแบบที่ปองกันการปนเปอนได อุปกรณที่ใชตักควรมีดามยาว หรือ
ภาชนะที่เก็บน้ําดื่มควรออกแบบใหมีที่รนิ ออกเฉพาะ เปนตน
4.8.2 ภาชนะที่เหมาะสมสําหรับใชบรรจุอาหาร ไดแก
1) ภาชนะแกว ใชไดกับอาหารทุกประเภท โดยเฉพาะอาหารที่มีรสเปรี้ยวจัด เค็มจัด เชน อาหาร
ยํา อาหารหมักดอง น้ําสมสายชู น้ําปลา ควรเปนแบบเรียบ ไมมีการตกแตงสี ไมมีซอกมุมที่ทําความสะอาดยาก ถา
เปนแกวน้ําควรเปนประเภทปากไมแคบ กนไมลึก
2) ภาชนะกระเบือ้ งเคลือบ ใชไดกับอาหารทุกประเภท ควรเปนกระเบื้องเคลือบขาวหรือที่มีการ
ตกแตงสีลวดลายใตน้ํายาเคลือบ สังเกตโดยเอามือลูบทีล่ วดลายจะรูสึกเรียบ กระเบือ้ งเคลือบที่ดีเมื่อเคาะจะเกิดเสียง
ดังกังวาลใส ควรเลือกใชเฉพาะภาชนะเคลือบที่ไมมีลวดลายภายใน และกอนใชควรนําไปแชน้ํารอนผสม
น้ําสมสายชูประมาณ 30 นาที แลวนําภาชนะนัน้ ไปลางน้ําใหสะอาดอีกครั้งหนึ่งเพื่อลดปริมาณสารตะกั่วที่อาจติด
อยูที่ผิวภาชนะออก
3) ภาชนะเหล็กไรสนิม ใชไดกับอาหารเกือบทุกชนิด ยกเวนอาหารที่มีรสเปรี้ยว เพราะจะทําให
เกิดคราบสีดําซึ่งขัดลางออกยาก การเลือกซื้อควรเลือกประเภทที่มีอัตราสวน เหล็ก : โครเมียม : นิเกิล = 64 : 18 : 8

16
(โดยทัว่ ไป คือ 18 : 8) เพราะมีความแข็งแรง ทนทาน ไมเปนสนิม ทนการกัดกรอนไดดี ควรเปนแบบเรียบ ไมมีรอง
หรือตะเข็บทีท่ ําความสะอาดยาก
4) ภาชนะอลูมิเนียม ใชไดกับอาหารเกือบทุกชนิด ยกเวนอาหารที่มีรสเปรี้ยว เพราะจะทําใหเกิด
คราบสีดํา ขัดลางยาก ประเภทที่เปนแผนบางนิยมใชหออาหารเก็บความรอนไดนาน ควรเลือกแบบที่ทําความ
สะอาดงาย ไมมีรองหรือตะเข็บ
5) ภาชนะเหล็กเคลือบอีนาเมล ซึ่งตองผานการอบดวยความรอนสูง เพื่อใหสีติดแนน ตองเก็บริม
หรือขอบโดยมวนหรือพับเขาไป ใชไดกบั อาหารทุกชนิด แตตองอยูใ นสภาพดี ไมแตกกระเทาะ
6) ภาชนะพลาสติกประเภทเมลามีน เปนพลาสติกที่มีรูปทรงถาวร ผานการผลิตโดยใชความรอน
แลว ไมเหมาะที่จะใชกับอาหารที่มีรสเปรี้ยวจัด เค็มจัด อาหารที่มีไขมันมาก รวมทั้งอาหารที่รอนจัดดวย ควร
เลือกใชประเภทพลาสติกเมลามีนที่ไมใสสหี รือมีสีออน
7) ภาชนะประเภทไม ไดแก เขียง ตะเกียบ ควรเลือกใชไมไมทาสี เปนเนื้อแข็งหรือแกนไม ไม
แตกราวหรือเปนรอง ใชไดกับอาหารทุกประเภท เพียงแตภาชนะไมจะตองอยูในสภาพดี ไมอับชื้นจนเกิดราขึ้นได
4.8.3 หลักการเก็บภาชนะอุปกรณ
การเก็บภาชนะอุปกรณ มีวัตถุประสงคเพื่อดูแลรักษาความสะอาดของภาชนะอุปกรณที่ผานการ
ลางใหสะอาดแลว หรือที่สะอาดอยูในระหวางที่ยังไมไดนําไปใชงาน เพื่อใหพน จากการปนเปอนของฝุนละออง สิ่ง
สกปรกตางๆ สัตวนําโรค และสารเคมีที่เปนอันตราย รวมทั้งการปนเปอนที่เกิดจากการหยิบจับภาชนะอุปกรณทไี่ ม
ถูกตอง การเก็บภาชนะอุปกรณที่ถูกตองตามหลักการสุขาภิบาลอาหารมีดังนี้ คือ
1) เก็บภาชนะอุปกรณที่ผึ่งแหงดีแลวเทานั้น ไมนําอุปกรณที่ยังเปยกอยูม าเก็บ เพราะจะทําให
บริเวณที่เก็บชืน้ แฉะ และปองกันมิใหสัตวนําโรคมาเกาะกินน้ําที่ตกคางอยูบนภาชนะอุปกรณหรือบริเวณที่เก็บ
2) บริเวณที่เก็บจะตองสะอาด ไมเปยกชืน้ ไมมีสัตวนําโรคมารบกวนและไมเก็บในบริเวณ
เดียวกับทีใ่ ชเก็บสารเคมีที่เปนอันตราย
3) ลักษณะการเก็บ
(1) ชอน สอม หรือตะเกียบ ใหเก็บในตะกราสูงโปรง โดยใหเอาสวนที่ใชหยิบจับหรือตักอาหาร
ลงลาง และใหสวนที่เปนดามขึ้นบน
(2) จาน ชาม หรือแกว ใหคว่ําไวบนตะแกรงหรือตะกราที่สะอาด
(3) เครื่องครัว เครื่องใช
ก. ชนิดที่มีหแู ขวน ไดแก หมอ กระทะ ใหหนั เอาสวนที่ใชใสอาหารเขาผนัง เอากนหมอ
หรือกระทําหันออก โดยแขวนไวบนราวตะปูที่ตอกติดกับฝาผนังที่สะอาด ไมมีฝุน
ละอองหรือหยากไย
ข. ชนิดที่ไมมหี ูแขวน ไดแก ตะหลิว ทัพพี ใหเก็บเรียงใหเปนระเบียบ ถามีดามจับให
หันดามจับไปทางเดียวกัน หรือใสตะแกรงไว ถาไมมีดามจับก็ใหคว่ําไว
(4) ภาชนะอุปกรณที่ใชเพียงครัง้ เดียว ตองมีวสั ดุหอหุมใหมดิ ชิด

17
4) ภาชนะอุปกรณที่ไมไดแขวนไวใหนําไปเก็บในตูที่สะอาด ไมอับชื้น ปกปดมิดชิด ปองกัน
สัตวนําโรคได หรือถาไมมีตูเก็บก็ใหเก็บในที่สูงจากพื้นไมนอยกวา 60 เซนติเมตร ในที่สะอาด ไมชนื้ แฉะ และไมมี
สัตวนําโรคมารบกวน
4.8.4 หลักการใชภาชนะอุปกรณ
กอนการใชภาชนะอุปกรณ จะตองตรวจสอบความสะอาดของภาชนะอุปกรณทจี่ ะนํามาใช และ
จะตองหยิบใชในสภาพที่สามารถปองกันการปนเปอนได โดยมีหลักการดังนี้คือ
1) กอนการใช
(1) ไมมีคราบไขมัน ฝุนละออง หยากไย หรือสิ่งสกปรกตางๆ ซึ่งมองเห็นได และถานํามา
จุมน้ํา เมื่อยกขึน้ จะตองมีแผนน้ําเกาะติดอยูสักครูหนึ่ง ถาสวนใดทีน่ ้ําเกาะไมตดิ แสดงวามีคราบไขมันจับอยู
(2) อยูในสภาพดี ไมแตกราว รอน กะเทาะ หรืออยูในสภาพที่ซอมแซมดีแลว
(3) การติดตั้งอุปกรณที่มีขนาดใหญ ตองยกสูงจากพื้นไมนอ ยกวา 6 นิว้ ไมปดทึบและเวน
ระยะหางระหวางอุปกรณอนื่ ๆ ดวยกัน และหางจากฝาผนังดวยเพื่อนํานวยความสะดวกในการทําความสะอาดพื้น
ฝาผนังและตัวอุปกรณอื่นไดทั่วถึง
(4) ภาชนะอุปกรณที่ใชเพียงครัง้ เดียว มีวัสดุหมุ หอปกปดมิดชิด
2) ระหวางใช
(1) หลีกเลี่ยงการจับตองภาชนะอุปกรณ สวนที่สัมผัสอาหาร
(2) ตองใชใหเหมาะสมกับชนิดของอาหาร ไดแก ไมใชพลาสติกกับอาหารรอน หรือมีรส
เปรี้ยวหรือเค็มจัด และไมใชโลหะสแตนเลสหรืออลูมิเนียมกับอาหารที่มีรสเปรี้ยวหรือเค็มจัด
(3) ไมวางชอน ทัพพี กับพื้นโตะโดยตรง ใหรองดวยจาน
(4) ไมใชเขียงปะปนกันระหวางเขียงปรุงอาหารดิบและสุก และมีฝาชีครอบไวระหวางที่
ไมไดหนั่ หรือสับ
(5) ไมใชชอนชิมอาหารตักจากหมอหรือกระทะโดยตรง และไมชิมจากทัพพีหรือกระจา
(6) ไมใชแกวทีใ่ ชดื่มจวงตักน้ําดืม่ หรือน้ําแข็งโดยตรง
(7) ภาชนะอุปกรณที่ใชเพียงครัง้ เดียว ประเภทภาชนะ จาน ชาม หรือถวยกระดาษเคลือบ
ขี้ผึ้ง ใหเปดใชที่กนหอ สวนหลอดกาแฟใหเปดใชที่ขางหอเพื่อใหจับต่ํากวาปลายหลอดประมาณ 1 นิว้ ทั้งนี้เพื่อ
ปองกันไมใหจับถูกสวนที่สมั ผัสอาหารหรือปาก เมื่อใชแลวตองทิ้ง หามนํากลับมาใชอีก แมจะนํามาลางก็ตาม
เพราะกระดาษเคลือบขี้ผึ้งจะเก็บความสกปรกไดดแี ละเสียรูปงาย
(8) ไมนําภาชนะอุปกรณที่ใชในกิจกรรมอาหารไปใชประโยชนอยางอื่น เชน ใสยาเบื่อลอ
แมลงวัน

ขอปฏิบัติเพื่อความปลอดภัยในการบริโภคอาหาร
1. รักษาความสะอาด โดยลางมือทุกครั้งกอนจับอาหาร ระหวางการเตรียมอาหาร หลังออกจากหองน้ํา
ลางทําความสะอาดอุปกรณเตรียมอาหารและพื้นครัว

18
2. แยกอาหารสดออกจากอาหารที่ปรุงสุกแลวเสมอ เพราะอาจมีการถายเทเชื้อจุลินทรียจากอาหารดิบ
ไปสูอาหารสุกในขณะปรุงอาหารหรือเก็บอาหารได
3. ปรุงอาหารใหสุกทั่วถึง โดยใชความรอนไมนอยกวา 70 องศาเซลเซียส
4. เก็บรักษาอาหารไวในอุณหภูมิที่เหมาะสม โดยเก็บอาหารที่ปรุงสุกแลวที่อุณหภูมนิ อ ยกวา
5. องศาเซลเซียส หรือมากกวา 60 องศาเซลเซียส และไมควรเก็บไวที่อณ ุ หภูมิหองเกินกวา 2 ชัว่ โมง
สวนอาหารสด เชน พืชผัก ผลไม เก็บไวในที่ที่มีอณุ หภูมิไมเกิน 10 องศาเซลเซียส สวนเนื้อสัตวเก็บไวในทีท่ ี่มี
อุณหภูมิไมเกินกวา 4 องศาเซลเซียส
6. ใชน้ําสะอาดและวัตถุดิบที่ปลอดภัยในการปรุงอาหาร โดยเลือกอาหารสดที่มีคุณภาพ
7. การเลือกซื้ออาหารถุง อาหารควรอยูในภาชนะที่มีฝาหรือมีอะไรปดปองกันฝุนละออง
8. พอคา แมคา ควรมีอุปกรณปองกันสิ่งสกปรกตกลงไปในอาหาร ไดแก ผากันเปอน ผาคลุมผม เปน
ตน และที่สําคัญกอนบริโภคอาหารถุงควรอุนใหรอนกอนทุกครั้ง

19