‫تأملی در آیة تطهیر‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪2‬‬

‫هتعالی‬
‫باسم ‌‬
‫های از سوی یکی از بسسرادران ایمسسانی بسسه دسسستم‬
‫چندی پیش نام ‌‬
‫رسید که دربارة آیة تطهیر مطسسالبی نوشسسته و سسسوالتی مطسسرح‬
‫کرده بود‪ .‬نظر به اینکه نامة ایشان خصوصی نبسسود مسسن نیسسز نامسسة‬
‫مزبور را در جمعی از برادران ایمانی خواندم و مطالبی را دربارة‬
‫مفاد آن نامه و آیة تطهیر تقریر کسسردم کسسه ضسسبط شسسد‪ .‬یکسسی از‬
‫دوستان گرامی‪ ،‬تحریر مطالب جلسة مذکور را برعهده گرفسست و‬
‫در عیسسن حسسال بسسر آن بسسود کسسه حسسالت گفتسساری و شسسفاهی سسسخنان‬
‫اینجانب کامل ً از میسسان نسسرود‪ .‬آنچسسه اینسسک در مقابسسل شماسسست بسسه‬
‫انگیزة بررسی همان نامه فراهم آمسسده اسسست‪ .‬از آن بسسرادر عزیسسز‬
‫هاش موجب تقریر این مطسسالب شسسد و بسسرادر کوشسسایی کسسه‬
‫که نام ‌‬
‫ههایم را برعهده گرفت‪ ،‬سپاسگزارم‪.‬‬
‫تحریر گفت ‌‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪3‬‬

‫های که موجب تقریر این رساله شد‬
‫نام ‌‬
‫‪‬‬

‫یفرماید‪:‬‬
‫‪ -1‬اول ً آیة قرآن م ‌‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫)یونس ‪(36 /‬‬
‫‪‬‬
‫یکنسسد تسسا چسسه‬
‫یعنی گمان غالب هم برای بیان حقیقت کفایت نم ‌‬
‫یدانیسسم‪ .‬لسسذا عسسرض‬
‫رسسسد بسسه احتمسسالت و چیزهسسایی کسسه اص سل ً نم ‌‬
‫یکنم که بر خلف ادعسای شسما همسة آیسه و آیسات قبسل و بعسد را‬
‫م ‌‬
‫ً‬
‫هام‪ .‬قرآن کتسسابی‬
‫یآید رسید ‌‬
‫هام و به نتایجی که ذیل م ‌‬
‫مطالعه کرد ‌‬
‫هایم‪.‬‬
‫نیست که فقط شما خوانده باشید ما هم آن را مطالعه کرد ‌‬
‫‪ -2‬با تدبر در آیات ‪ 28‬تا ‪ 35‬سورة احزاب نکسسات بسسسیار جسسالبی‬
‫یگیرد‪:‬‬
‫مد نظر قرار م ‌‬
‫الف( آیات خطاب به زنان پیامبر ‪ ‬آغاز شده است کسسه در ایسسن‬
‫خطابات از لفظ ازواج یا از لفظ »نساء النبی« که بسیار روشسسن و‬
‫سرراست است استفاده شده‪ ،‬امسسا بسسه ناگسساه مخسساطب آیسسه أهل‬
‫یشسسود و تصسسریح زنسسان پیسسامبر ‪ ‬بسسه اصسسطلح أهلل‬
‫الللبیت م ‌‬
‫یکند‪.‬‬
‫البیت تغییر م ‌‬
‫ب( تمام ضمایر جمسسع مسسؤنث اسسست امسسا در میانسسة راه بسسه جمسسع‬
‫یگردد!‬
‫یشود و دوباره به جمع مؤنث برم ‌‬
‫مذکر تبدیل م ‌‬
‫ج( خطابات قرآن نسبت به زنان نبی کسسه عسسدة معینسسی هسسستند‪.‬‬
‫شآمیز است‪ .‬گویی احتمال فاحشة مسسبینه یسسا‬
‫خطاباتی تند و سرزن ‌‬
‫تبرج آن هم به سبک جاهلیت اولسسی یسسا نسسازک کسسردن صسسدا در بیسسن‬
‫های وجود داشته است‪ .‬حتی‬
‫زنان وجود دارد و یا )نعوذبالله( سابق ‌‬
‫یفرماید‪ :‬که بسسرای نیکوکسسارانی از ایشسسان اجسسر عظیمسسی‬
‫خداوند م ‌‬
‫آماده کرده است‪ .‬اما ناگاه در میانسسة آیسسات )و نسسه در انتهسسای آنهسسا(‬
‫خطابی بسیار ارزشمند مبنی بر تطهیر اهل البیت و بسسردن هسسر‬
‫یخسسورد کسسه کسسامل ً خلف سسسیاق‬
‫گونه پلیدی و ناپسساکی بسسه چشسسم م ‌‬
‫معنایی آیات است‪.‬‬
‫با توجه به نکات فوق به خسوبی روشسن اسسست کسه هیسچ گوینسسدة‬
‫یدلیسسل‬
‫ههسسایش نسسسبت بسسه زنسسان‪ ،‬خطسساب را ب ‌‬
‫عاقلی در میسسان گفت ‌‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪4‬‬

‫یکند‪ ،‬خطابی کسه از لحساظ معنسسایی هسم سسیاق متفساوت‬
‫عوض نم ‌‬
‫دارد و دوباره خطابش را به روشنی به همان زنان برگردانسسد‪ .‬چسسه‬
‫یکنسسسد و خطسسساب سرراسسسست »یللا‬
‫شسسسده کسسسه خداونسسسد چنیسسسن م ‌‬
‫نساءالنبی« را به »اهل البیت« و ضمایر مؤنث را به مسسذکر‬
‫یکند و دوباره با اتمام این قسمت با واو عطف به گفتگو با‬
‫بدل م ‌‬
‫یهای شسسما نبسسود(‬
‫یدهد )آیة ‪ 34‬که در بررس ‌‬
‫زنان نبی ‪ ‬ادامه م ‌‬
‫یگویسسد)!( بسسه ناچسار‬
‫اگر معتقد باشیم که خداوند عساقلنه سسسخن م ‌‬
‫باید بگوییم در این قسمت خداوند مطلب خاصی را مدنظر داشته‬
‫یکند‪ .‬لذا اتفاقا ً با تسسوجه بسسه‬
‫که با مدلول آیات قبل و بعد تفاوت م ‌‬
‫سیاق آیات و نیز اعتقاد به حکیمانه بودن کلم الهسسی بایسسد بگسسوییم‪:‬‬
‫اهل البیت طبسسق اصسسول فهسسم کلم بسسا »نسللاءالنبی« یکسسی‬
‫نیست و متفاوت است‪ .‬لسذا شسسما کسه بسر خلف سسیاق و بررسسسی‬
‫یگویید‪ :‬اهل البیت همسان زنسان رسسسول خسسدا ‪‬‬
‫همه جانبة آیات م ‌‬
‫هستند‪ ،‬باید توضیح دهید که این تغییرات جدی و اساسسسی چسسرا در‬
‫کلم حکیمانه الهی صورت گرفته است؟ دوباره خداوند پس از آیة‬
‫یگوید‪:‬‬
‫تطهیر م ‌‬

‫‪    ‬‬
‫)احزاب ‪(34 /‬‬
‫‪‬‬
‫‪ -3‬در راسسستای ایسسن کسسه بگوییسسد اهسسل السسبیت و نیسسز جمسسع مسسذکر‬
‫یمشسسکل اسسست بسسه آیسسة حضسسرت ابراهیسسم ‪ ‬اشسساره فرمودیسسد‪.‬‬
‫ب ‌‬
‫استدلل شما آن است که در آن آیه به روشنی اهل البیت معنسسای‬
‫یدهد و از آن در این آیه هم استفاده کردید کسسه خطسساب‬
‫زنان را م ‌‬
‫آن به همان زنان و ضمایر هم مؤنث است‪ .‬این تغییر لفسسظ و نیسسز‬
‫یدهد و از آن در این آیه هم استفاده کردید‪.‬‬
‫معنای زنان را م ‌‬
‫اول ً مشکل معنی کردن آیه بیش از آیة تطهیر است؛ زیسسرا قبسسل‬
‫آن خطاب به یکی از زنان پیامبر خدا است و بعد خطاب آن‪ ،‬اهسسل‬
‫های که ابهام و‬
‫یشود! لذا با آی ‌‬
‫البیت آن هم به ضمیر جمع مذکر م ‌‬
‫هایسسد! همیسسن‬
‫سوالش بیش از آیة تطهیر اسسست آن را شسسرح فرمود ‌‬
‫ً‬
‫لالسسبیت کیسسستند؟ اتفاق سا همیسسن‬
‫سوال آنجا هم مطرح است که اه ‌‬
‫یدهد که اهل البیت یک اصطلح است‪.‬‬
‫نشان م ‌‬
‫ثانیا ً در فرضی هم که اهل البیت در آنجا روشن باشد چه دلیلی‬
‫دارد که برای این آیه هم همان توجیه را بپذیرد؟‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪5‬‬

‫‪ -4‬در زمان نزول آیات فقط یک دخسستر آن هسسم حضسسرت زهسسرا ‪-‬‬
‫مالله علیهسسا‪ -‬در بیسست رسسسول خسسدا ‪ ‬حضسسور داشسست و قطعسا ً‬
‫سل ‌‬
‫یشود‪ ،‬اظهار تردید در این مسسورد بسسسیار‬
‫شمول لفظ اهل البیت م ‌‬
‫عجیب است‪.‬‬
‫‪ -5‬در لغت و زبان عرف بشر افراد را جزء اهل بیست خودشسان‬
‫یکننسسد‪ .‬اهسسل بیسست نسسبی ‪ ‬را شسسامل خسسود نسسبی ‪‬‬
‫حسسساب نم ‌‬
‫یگیرند و اگسسر بخسسواهیم چنیسسن معنسسی کنیسسم بایسسد بگسسوییم‪ :‬اهل‬
‫نم ‌‬
‫هانسسد‪» :‬ابراهیسسم ‪ ‬را آیسسه‬
‫البیت اصطلح است‪ .‬لذا ایسسن کسسه گفت ‌‬
‫یدلیل و مصادره بسسه مطلسسوب‬
‫جزء اهل بیتش به حساب آورده« ب ‌‬
‫است‪ .‬قاعدة تغلیب هم جایی است کسسه لاقسسل یسسک مسسرد در میسسان‬
‫زنان حاضر باشد و با توجه به این که نبی ‪ ‬در ظاهر لغات جسسزء‬
‫یشسسود مشسسکل ضسسمیر مسسذکر حسسل‬
‫اهسسل بیسست خسسودش حسسساب نم ‌‬
‫یگردد‪.‬‬
‫نم ‌‬
‫‪ -6‬اما چنان که در آیة ‪ 35‬آمده است‪:‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫)احزاب ‪(34 /‬‬
‫‪ ‬‬
‫ههایتسسان از آیسسات خسسدا خوانسسده‬
‫»و یاد کنید آنچه را که در خان ‌‬
‫یشود«‪.‬‬
‫م ‌‬

‫برای زنان پیامبر ‪ ‬لفظ بیسسوت آمسسده نسسه بیسست‪ .‬لسسذا ایشسسان در‬
‫ههای مختلف حضور داشتند و بیتی که مشسسهور بسسود بیسست خسسود‬
‫خان ‌‬
‫رسول خدا ‪ ‬بود که در جسسوار مسسسجد النسسبی ‪ ‬اسسست و در ایسسن‬
‫بیت تنها دختر و داماد و اسباط رسول خدا ‪ ‬حضور داشتند‪.‬‬
‫یگوید‪ :‬اهل البیت منظسسور اهسسل السسبیوت نیسسست‬
‫حال وقتی آیه م ‌‬
‫بلکه اهل بیت خاصی است‪ .‬شما بگوییسسد‪ :‬ایسسن اهسسل بیسست کیاننسسد؟‬
‫زنان پیامبر ‪‬؟‬
‫‪ -7‬اگر اهل السسبیت زنسان رسسسولند‪ ،‬بسسه مسسوجب ایسسن آیسسه مقسامی‬
‫نها دارند‪ ،‬چسرا کسه هسر گسونه پلیسدی از ایشسان‬
‫والتر از همة انسا ‌‬
‫زدوده شده است‪ .‬پس چرا در هنگام مباهله پیامبر اکرم ‪ ‬فقط‬
‫یطالب ‪ ‬و صدیقه کبری و حسنین ‪ -‬علیهم السلم‪ -‬را‬
‫یبن اب ‌‬
‫عل ‌‬
‫به همراه برد و اولی را نفس خود‪ ،‬دومی را نساء خود‪ .‬سسسومی و‬
‫چهارمی را پسران خود خواند؟ بالخره ما اهل السسبیت نبسسوت را از‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪6‬‬

‫کجا تشخیص بدهیم؟ از عمل و فعل رسول خدا ‪ ‬یا از دلخواه و‬
‫فکر خودتان؟‬

‫‪‬‬

‫‪  ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬

‫لعمران ‪(61 /‬‬
‫)آ ‌‬

‫هل ِللي﴾ بسسه صسسراحت‬
‫ن أَ ْ‬
‫ن اب ِْني ِ‬
‫‪ -8‬در آیات قرآن مثسسل ﴿إ ِ ّ‬
‫مل ْ‬
‫فرزند از اهل حساب شده؛ حال آنکه شما دختر رسول خدا ‪ ‬را‬
‫هاید‪.‬‬
‫فقط با احتمال )!( داخل در اهل البیت کرد ‌‬
‫ههای اهل سنت‪ ،‬اهل بیت النبی ‪ ‬بسسه معنسسی‬
‫‪ -9‬حتی در لغتنام ‌‬
‫»زنان و دختران و داماد او‪ ،‬علسسی ‪ «‬علن سا ً آمسسده اسسست‪) .‬لسسسان‬
‫العرب ‪ (1/128‬و به آیة تطهیر استناد شده است‪.‬‬
‫یکنم‪ :‬تحلیل شما از‬
‫‪ -10‬از آنجا که مسأله واضح شد‪ ،‬عرض م ‌‬
‫این آیات با مطالبی که خواندید کسسامل ً مطسسرود اسسست و بسسه دور از‬
‫یباشد‪ ،‬حداکثر آن اسسست کسسه شسسما ادعسسا کنیسسد ایسسن هسسم یسسک‬
‫آیه م ‌‬
‫احتمال در معنی اهل البیت است کسسه در ایسسن صسسورت بسسا در نظسسر‬
‫گرفتن احتمالت دیگر‪ ،‬آیه مجمل و مبهم است و باید بسسه سسسنت و‬
‫حدیث رجوع کرد و خود آگاه هستید کسسه بسسا مراجعسسه بسسه محکمسسات‬
‫حدیث و سنت نبوی ‪ ‬جز آنکه اهل البیت همان رسول خدا ‪ ‬و‬
‫یآید‪.‬‬
‫دختر او و ائمة اطهار ‪ -‬علیهم السلم‪ -‬هستند به دست نم ‌‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪7‬‬

‫‪‬‬

‫پس از تقدیم سلم‪ ،‬نامة آن جناب را با دقت خواندم و از اینکسسه‬
‫بحث را با آیة شریفة‪:‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫)یونس ‪(36 /‬‬
‫‪ ‬‬
‫ینیسساز‬
‫»همانسسا گمسسان بسسه هیسسچ روی ]آدمسسی را[ از حقیقسست ب ‌‬
‫نسازد«‪.‬‬

‫یدانید باید مراقسسب‬
‫هاید‪ ،‬مسرور شدم‪ .‬البته چنانکه م ‌‬
‫آغاز نمود ‌‬
‫های نشسسویم کسسه‬
‫شها‪ ،‬مشمول آیة کریم ‌‬
‫بود که در این قبیل سفار ‌‬
‫یفرماید‪:‬‬
‫م ‌‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫)بقره ‪(44 /‬‬
‫‪ ‬‬
‫یدهیسسد و خسسود را از یسساد‬
‫»آیسسا مسسردم را بسسه نیکسسی فرمسسان م ‌‬
‫یبرید؟«‪.‬‬
‫م ‌‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪8‬‬

‫هایسسد‪» :‬مسسا هسسم قسسرآن را مطسسالعه‬
‫امسسا اینکسسه مرقسسوم فرمود ‌‬
‫هایم« جای تبریک است و مایة خوشحالی ماست ولی بایسسد در‬
‫کرد ‌‬
‫نظر داشت که در مطالعه و تلوت قرآن کریم‪ ،‬حق تلوت آن نیسسز‬
‫ادا شود‪ ،‬چنانکه فرموده‪:‬‬

‫‪ ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬

‫)بقره ‪(121 /‬‬

‫هایم و آن را چنانکه سزاوار‬
‫»کسانی را که به آنان کتاب داد ‌‬
‫ناند کسسسه بسسسه آن ایمسسسان‬
‫یکننسسسد‪ ،‬ایشسسسا ‌‬
‫آن اسسسست تلوت م ‌‬
‫یآورند«‪.‬‬
‫م ‌‬

‫ذکر این نکتسسه نیسسز لزم اسسست کسسه در بررسسسی نامسسة ایسسن بسسرادر‬
‫ههسسای ایشسسان‪ ،‬مطسسالبی را کسسه سسسایرین نیسسز‬
‫محسسترم علوه بسسر گفت ‌‬
‫یداریسم و ابتسدا‬
‫هاند‪ ،‬از نظسسر دور نم ‌‬
‫دربارة آیة تطهیر اظهار داشست ‌‬
‫یام تسا سسی و چهسارم سسورة »احسزاب« را ترجمسه و بسه‬
‫آیات سس ‌‬
‫یکنیم‪:‬‬
‫اجمال مرور م ‌‬
‫ي = ای زنسان پیسامبر‬
‫آیات مورد نظر با خطاب ﴿َيا ن ِ َ‬
‫ساءَ الن ّب ِ ّ‬
‫یفرماید‪:‬‬
‫‪ «‬آغاز شده و م ‌‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪9‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪)   ‬احزاب ‪/‬‬

‫‪(31-30‬‬

‫»ای زنان پیامبر‪ ،‬هر که از شسسما‪ ،‬آشسسکارا بسسه کسساری زشسست‪،‬‬
‫مبسسادرت ورزد او را عسسذاب دو چنسسدان باشسسد و ایسسن بسسر خسسدا‬
‫هاش را بسسا‬
‫آسسسان اسسست‪ ،‬و هسسر کسسه از شسسما خسسدا و فرسسستاد ‌‬
‫فروتنی فرمان برد و کرداری شایسته به جای آرد‪ ،‬پاداشش‬
‫یدهیسسم و برایسسش روزی بزرگسسوارانه آمسساده‬
‫را دو چنسسدان م ‌‬
‫هایم«‪.‬‬
‫ساخت ‌‬

‫آنگاه برای تبیین اینکه چرا محاسبة اعمسسال ایشسسان بسسه صسسورتی‬
‫غیر از سایرین خواهد بسسود بسسار دیگسسر کلم خسسود را بسسا خطسساب ﴿َيا‬
‫یفرماید‪:‬‬
‫ي﴾ آغاز کرده و م ‌‬
‫نِ َ‬
‫ساءَ الن ّب ِ ّ‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫)احزاب ‪(31 /‬‬
‫‪ ‬‬
‫»ای زنان پیامبر‪ ،‬اگر پارسایی کنید همسان هیچ یک از زنان‬
‫نیستید«‪.‬‬

‫یفرماید‪:‬‬
‫و پس از این مقدمه م ‌‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪10‬‬

‫‪          ‬‬
‫‪         ‬‬
‫‪             ‬‬

‫)احزاب ‪(32-31 /‬‬

‫»پس ]طبیعی سخن بگوییسسد و[ گفتسسار خسسود را نسسرم و نسسازک‬
‫نسسسازید تسسا آن کسسه در دلسسش بیمسساری اسسست طمسسع نسسورزد و‬
‫ههایتسسان قسسرار گیریسسد و بسسه‬
‫گفتسساری شایسسسته بگوییسسد‪ ،‬در خان ‌‬
‫شیوة جاهلیت پیشین به خودنمایی برون نیایید و نماز بسسر پسسا‬
‫هاش را فرمسسان‬
‫داریسسد و زکسسات بپردازیسسد و خسسدا و فرسسستاد ‌‬
‫برید«‪.‬‬

‫بدین ترتیب‪ ،‬در اینجا بجاست که تبیین کند چرا ایسسن اوامسسر را سس‬
‫که از همگان مطلوب است س بار دیگر متوجه آنسسان سسساخته و چسسرا‬
‫یرود به اوامر‪ ،‬عمسسل و از نسسواهی‪ ،‬اجتنسساب کننسسد‪ .‬از‬
‫از آنها توقع م ‌‬
‫‪1‬‬
‫این رو در ادامسسة آیسسه سس و نسسه حسستی در آیسسة بعسسد سس بلکسسه بلفاصسسله‬
‫فرموده‪:‬‬

‫‪‬‬

‫‪     ‬‬
‫‪    ‬‬
‫‪‬‬
‫‪     ‬‬
‫‪     ‬‬
‫‪      ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪    ‬‬
‫‪        ‬‬
‫)احزاب ‪(33 /‬‬
‫‪    ‬‬
‫یخواهسسد‬
‫»جز این نیست که خدا ]با ایسسن اوامسسر و نسسواهی[ م ‌‬
‫پلیدی را از شما ]ای[ اهل این خانه بزداید و شسسما را پسساک و‬
‫پاکیزه گرداند«‪.‬‬

‫تسسوجه داشسسته باشسسیم کسسه لفسسظ »أهسسل« منصسسوب اسسست‪ ،‬زیسسرا‬
‫»منادی« است‪ .‬یعنی »یا أهل الللبیت = ای اهسسل خسسانه«‪ .‬در‬
‫واقع آیه بدین معنی است که‪ :‬ای اهل این خانه جز این نیست که‬
‫یخواهد )= اراده دارد( پلیدی را از شسسما بزدایسسد و شسسما‬
‫خداوند م ‌‬
‫را چنانکه باید‪ ،‬پاک سازد‪.‬‬
‫یفرماید‪:‬‬
‫سپس در آیة بعد م ‌‬
‫‪1‬‬

‫یخلف‪ ،‬نیمسسی از‬
‫ه ‪ ﴾...‬در تمام مصسساحف مسسسلمین‪ ،‬ب ‌‬
‫ريدُ الل ّ ُ‬
‫ آیه ﴿إ ِن ّ َ‬‫ما ي ُ ِ‬
‫آیه ‪ 33‬و دنباله بخش اول آن اسسست و هیچگسساه یسسک آیسسه مسسستقل و جسسدا از‬
‫صدر آیه شمرده نشده است‪.‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪11‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫)احزاب ‪(34 /‬‬
‫‪ ‬‬
‫ههایتسسان‬
‫»و یاد کنید آنچه را که از آیات خدا و حکمسست در خان ‌‬
‫یشود‪ ،‬همانا خداوند باریکدان و آگاه است«‪.‬‬
‫تلوت م ‌‬

‫یکنیم که در صدر آیة ‪ 33‬لفسسظ »بیسسوت« و در میانسسة‬
‫ملحظه م ‌‬
‫آیه »بیت« و در آیة ‪ 34‬بار دیگسسر »بیسسوت« آمسسده‪ .‬لزم اسسست کسسه‬
‫های نسسسبتا ً‬
‫بدانیم در مدینه‪ ،‬پیسامبر اکسرم ‪ ‬در کنسار مسسسجد‪ ،‬خسان ‌‬
‫ههسسایی بسسود‪ 1‬و هسسر یسسک از همسسسران‬
‫وسیع داشت‪ .‬کسسه دارای حجر ‌‬
‫پیامبر ‪ ‬در یکی از آنها اقامت داشت‪.‬‬
‫گمان نسسدارم بسسر کسسسی پوشسسیده باشسسد کسسه پیسسامبر ‪ ‬در مسسدینه‬
‫ههای متعدد و جدا از هم نداشسست بلکسسه یسسک »بیسست« بسسزرگ در‬
‫خان ‌‬
‫قهای متعدد بود کسسه هسسر یسسک‬
‫جوار مسجد داشت که درون آن اطا ‌‬
‫از همسسسران آن حضسسرت در بخشسسی از آن خانسسة بسسزرگ‪ ،‬زنسسدگی‬
‫یکردند‪ .2‬علت اینکه قرآن در صدر آیه »بیسسوت« و در میانسسة آیسسه‬
‫م ‌‬
‫»بیت« و باز بلفاصله در آیة بعدی »بیوت« فرموده آن اسست کسه‬
‫به اعتبار کل محل زندگی پیغمبر ‪ ‬و به اعتبار اینکه صسساحب کسسل‬
‫خانه‪ ،‬شخص پیامبر ‪ ‬بوده‪» ،‬البیت = این خسسانه« فرمسسوده کسسه‬
‫همة آن منتسب به آن حضرت است‪ ،‬و در موارد دیگسسر بسسه اعتبسسار‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ ر‪ .‬ک‪ .‬سوره شریفه حجرات‪.‬‬‫ در اینجا مناسب اسسست کسسه یسسادآور شسسویم‪ :‬اگسسر قسسرآن در آیسسه ‪ 34‬سسسوره‬‫ههای شما )زنان پیسسامبر ‪ ،«(‬در آیسسه ‪53‬‬
‫احزاب فرموده »بیوتکن = خان ‌‬
‫همین سسسوره تعسسبیر »بیوت النبی« را بکسسار بسسرده کسسه از تأمسسل در آیسسات‬
‫یشود بیت همسران پیامبر ‪ ،‬همان بیت پیسسامبر ‪ ‬بسسوده‬
‫مذکور معلوم م ‌‬
‫است‪ .‬بنابراین‪ ،‬کسی که ادعا کرده‪» :‬زنسسان پیسسامبر ‪ ‬کسسه خداونسسد حاضسسر‬
‫های را که آنان در آن سکونت دارند‪ ،‬به پیسسامبر ‪ ‬نسسسبت دهسسد«‬
‫نشده خان ‌‬
‫)اهل بیت در آیه تطهیر‪ ،‬جعفر مرتضسسی العسساملی‪ ،‬ترجمسسه محمسسد سسسپهری‪،‬‬
‫انتشسسارات دفسستر تبلیغسسات اسسلمی‪ ،‬ص ‪ (78‬سسسخنش موافسسق قسسرآن کریسسم‬
‫نیست(‪.‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪12‬‬

‫اینکه همة که درون آن بوده‪» ،‬بیوت« فرموده است‪ .‬بنابراین‪ ،‬یک‬
‫بار به اعتبار اینکه زنان منزل پیامبر ‪ ‬بسسه سسسبب انتسسساب بسسه آن‬
‫حضسسرت از اعضسسای خسسانوادة او و اهسسل خانسسة او هسسستند »أهللل‬
‫یشسسوند یعنسسی‬
‫البیت = اهل این خانه« یسسا »اهسسل خسسانه« گفتسسه م ‌‬
‫یالمثسسل حجسسرة »ام سسسلمه« بیسست پیسسامبر ‪ ‬اسسست‪ ،‬حجسسرة‬
‫ف ‌‬
‫»جویریه« بیت پیامبر ‪ ‬اسسست و هکسسذا ‪ ...‬و بسار دیگسسر بسه اعتبسار‬
‫های را‬
‫اینکه هر یک از همسران پیسسامبر‪ ،‬بسسا آن حضسسرت‪ ،‬خسسانواد ‌‬
‫یشود‪ .‬و این دو تعسسبیر تخسسالف و‬
‫یدهند‪» ،‬بیوت« گفته م ‌‬
‫تشکیل م ‌‬
‫تباینی با هم ندارند‪.‬‬
‫بنابراین‪ ،‬به اعتبار کلی‪ ،‬محسسل زنسسدگی پیسسامبر ‪ ‬و همسسسرانش‬
‫»البیت« )یعنی بیت پیامبر ‪ (‬بود‪ ،‬چنانکه در قرآن آمده است‪:‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫)انفال ‪(5 /‬‬
‫‪  ‬‬
‫هات برون آورد«‪.‬‬
‫»چنانکه پروردگارت تو را به حق از خان ‌‬

‫و در عین حال بسسه اعتبسسار هسسر حجسسره یسسا اطسساق‪ ،‬آن را »بیسسوت«‬
‫یتوان گفت‪ ،‬چنانکه فرموده‪:‬‬
‫م ‌‬

‫‪   ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪/‬‬
‫‪)  ‬احزاب‬

‫‪(53‬‬

‫ههسسای پیسسامبر ‪‬‬
‫هایسسد‪ ،‬بسسه خان ‌‬
‫»ای کسسسانی کسسه ایمسسان آورد ‌‬
‫درنیایید مگر آنکه شما را رخصت داده شود«‪.‬‬

‫به همین سبب است که در آیة ‪ 34‬سورة احسزاب بسه همسسران‬
‫پیامبر‪ ‬فرموده‪» :‬یاد کنید آنچه را که از آیسسات خسسدا و حکمسست در‬
‫یشسود‪ .‬طبعسا ً تلوت‬
‫ههای شما )زنان(« تلوت م ‌‬
‫»بیوتکن = خان ‌‬
‫آیات الهی در »بیوت« آنها بدان سبب بسسوده کسسه همسسسر پیسسامبر‪‬‬
‫هاند و »بیوت« آنها »بیسست النسسبی« بسسوده اسسست کسسه هسسر یسسک از‬
‫بود ‌‬
‫هاند و چنیسسن‬
‫ههسسای آن اقسسامت داشسست ‌‬
‫همسسسرانش در یکسسی از حجر ‌‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪13‬‬

‫های در جسایی دیگسر و جسدا از‬
‫نبوده که هر یسک از همسسرانش خسان ‌‬
‫سایر همسران داشته باشند‪ ،‬اصول ً کسانی که با سسسیرة پیسسامبر ‪‬‬
‫های نداشته که هیسسچ یسسک از‬
‫یدانند که رسول خدا‪ ‬خان ‌‬
‫آشنایند‪ ،‬م ‌‬
‫همسرانش در آن اقامت نداشته باشند!‬
‫***‬
‫اینک باید بدانیم که خواست و ارادة الهی که در آیه به صورت ﴿‬
‫یخواهسسد و اراده دارد« ذکسسر گردیسسده‪ ،‬کسسدام‬
‫ه = خدا م ‌‬
‫ريدُ الل ّ ُ‬
‫يُ ِ‬
‫‪1‬‬
‫اراده است؟ ارادة تکوینی یا ارادة تشریعی؟‬
‫اگر بدون پیشسسداوری بنگریسسم مشسسکل نیسسست کسسه دریسسابیم ارادة‬
‫مذکور در آیه‪» ،‬ارادة تکوینی« نیست‪ .‬یعنسسی نسسه چنسسان اسسست کسسه‬
‫خدا تکوینا ً س ماننسسد آیسسة ‪ 82‬سسسورة »یسسس« سس اراده فرمسسوده باشسسد‬
‫فناپسسذیر‬
‫های کسسه تخل ‌‬
‫»أهل البیت« را تطهیسسر نمایسسد یعنسسی اراد ‌‬
‫یشسسود‪ .‬زیسسرا ایسسن اراده را پسسس از چنسسد‬
‫است و موجب عصمت م ‌‬
‫نهی از قبیل‪:‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪2‬‬
‫)احزاب ‪(31 /‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬

‫‪(31‬‬

‫)احزاب ‪/‬‬

‫‪3‬‬

‫و پس از اوامری چون‪:‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪1‬‬

‫‪2‬‬

‫‪3‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬

‫ اراده خدا در مسسواردی تشسسریعی اسسست کسسه اراده و اختیسسار مکلسسف نیسسز در‬‫تحقق آن دخیل باشد و مکلف به خواست خود به اراده خدا عمل کنسسد‪ .‬بسسر‬
‫مه تحقق مراد اسسست‬
‫خلف اراده تکوینی خدا که کامل ً نامشروط و علت تا ّ‬
‫و هیچ مانع و تأخیری برای آن متصور نیست‪.‬‬
‫ يعني‪» :‬پسس ]طسبیعی سسخن بگوییسد و[ گفتسار خسود را نسرم و نسازک‬‫نسازید«‪.‬‬
‫‪ -‬یعنی‪» :‬و به شیوة جاهلیت پیشین به خودنمایی برون نیایید«‪.‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪14‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬

‫)احزاب ‪(32 /‬‬

‫‪1‬‬

‫آورده و فرموده جز این نیست کسسه خسسدا اراده دارد کسسه شسسما را‬
‫پاک سازد یعنی تحقق پاکی منظور خدا‪ ،‬از طریق عمل بسسه اوامسسر‬
‫و اجتناب از نواهی خواهد بود )تأمل بفرمایید(‪.‬‬
‫لزم است بدانیم اگر در ابتدای کلم سخن از مسایل طسسبیعی و‬
‫تکوینی باشد و در آنجا »اراده« ذکر شود بدیهی است که مقصسسود‬
‫»ارادة تکسسوینی« اسسست‪ ،‬امسسا وقسستی از بایسسد و نبایسسد و امسسر و نهسسی‬
‫شرعی سخن به میان آید و سپس »اراده« ذکر شود پیداست کسسه‬
‫»ارادة تشریعی« منظسسور اسسست‪ .‬بسسه عبسسارت دیگسسر‪ ،‬اگسسر »اراده«‬
‫معطوف به امور تکوینی باشد‪ ،‬مقصود »ارادة تکوینی« است کسسه‬
‫مة تحقق مراد است‪.2‬‬
‫تخل ‌‬
‫فناپذیر و علت تا ّ‬
‫اما اگر »اراده« معطوف به احکام و اوامر و نسسواهی شسسرعی و‬
‫یتردید منظور »ارادة تشسسریعی« اسسست‪،‬‬
‫قوانین الهی ذکر شود‪ ،‬ب ‌‬
‫یالمثسسل »ارادة تشسسریعی« را در آیسسة ششسسم مبارکسسة »مسسائده«‬
‫ف ‌‬
‫یتوان دید که فرموده‪:‬‬
‫م ‌‬

‫‪   ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪1‬‬

‫‪2‬‬

‫ههایتان قرار گیریسسد و بسسه شسسیوة‬
‫ يعني‪» :‬و گفتاری شایسته بگویید‪ ،‬در خان ‌‬‫جاهلیت پیشین به خودنمایی برون نیایید و نماز بر پا دارید و زکات بپردازید‬
‫هاش را فرمان برید«‪.‬‬
‫و خدا و فرستاد ‌‬
‫لعمسسران ‪/‬‬
‫ آیات در این مورد فسسراوان اسسست از قبیسسل )بقسسره ‪ (117 /‬و )آ ‌‬‫‪ (47‬و )یس ‪ (82 /‬و )غافر ‪ (68 /‬و ‪. ...‬‬

15

‫تأملی در آیه تطهیر‬

 







  













 
  





 
  

  









 
 
1
 
‫ روى خود و دسسستهايتان را تسسا‬،‫ چون به ]قصد[ نماز برخيزيد‬،‫ »اى مؤمنان‬‫آرنجها بشوييد و سرتان را مسح كنيد و پاهايتان را تا دو قوزك ]بشسسوييد[ و‬
‫ و اگر بيمار يا مسافر باشيد و يا كسى از شما‬.‫ غسل كنيد‬،‫اگر جنب باشيد‬
‫ آن گسساه آبسسى‬،‫از موضع قضاى حاجت بيايد و يا با زنان آميزش كرده باشسسيد‬
‫ و از آن ]خسساك[ رويتسسان و دسسستانتان را مسسسح‬،‫ آهنگ خاكى پاك كنيسسد‬،‫نيابيد‬
‫ بلكه مىخواهد كسسه شسسما‬.‫ خداوند نمىخواهد بر شما دشوارى قرار دهد‬.‫كنيد‬

1

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪16‬‬

‫)مائده ‪(6 /‬‬
‫ملحظه کنیسسد پسسس از احکسسام تشسسریعی از قبیسسل وضسسو و تیمسسم‪،‬‬
‫یخواهد )= اراده ندارد( بر شما هیچ تنگسسی و‬
‫یفرماید‪» :‬خدا نم ‌‬
‫م ‌‬
‫یخواهد )= اراده دارد( شما را پسساکیزه سسسازد‬
‫دشواری نهد بلکه م ‌‬
‫و نعمت خویش را بر شما تمام نماید«‪ .‬به صدر آیه توجه فرماییسسد‬
‫َ‬
‫هایسسد«‬
‫نوا = ای کسانی که ایمان آورد ‌‬
‫م ُ‬
‫ها ال ّ ِ‬
‫که با ﴿َيا أي ّ َ‬
‫ذي َ‬
‫نآ َ‬
‫یتوان گفت کسسه بنسسا بسسه ارادة الهسسی همسسة مسسؤمنین‬
‫آغاز شده‪ ،‬آیا م ‌‬
‫ماند؟!‬
‫معصو ‌‬
‫حال این آیه را با آیة ‪ 33‬سسسورة »احسسزاب« مقایسسسه کنیسسد‪ ،‬چسسه‬
‫یشود؟ در سورة »مائده« فرمود‪ :‬ای مؤمنسسان‪،‬‬
‫های حاصل م ‌‬
‫نتیج ‌‬
‫جهسسا‬
‫تهایتان را تسسا آرن ‌‬
‫چسسون بسسه نمسساز برخیزیسسد‪ ،‬صسسورت و دسسس ‌‬
‫بشویید ‪ ...‬و اگر آب نیافتید تیمم کنیسسد ‪ ...‬السسخ‪ .‬یعنسسی بسسه واسسسطة‬
‫یخواهد شسسما را پسساک‬
‫اجرای این احکام و انجام این اعمال‪ ،‬خدا م ‌‬
‫ساخته و نعمتش را بر شما تمام نماید‪ .‬در سسسورة »احسسزاب« نیسسز‬
‫ههای خویش قرار گیرید و نماز برپا دارید و زکسسات‬
‫فرموده‪ :‬در خان ‌‬
‫بپردازید و از خدا و رسولش اطاعت کنید جز این نیست کسسه خسسدا‬
‫یخواهد پلیدی را از شسسما اهسسل بیسست دور کنسسد و چنسسانکه بایسسسته‬
‫م ‌‬
‫است شما را پاکیزه سازد‪.‬‬
‫این آیه نیز مشابه آیه ششسم سسورة »مسائده« اسست‪ .‬در هسر دو‬
‫آیه‪ ،‬در مقام تعلیسل حکمست تشسسریع قسسوانین‪ ،‬نسازل شسسده و در آنهسسا‬
‫سسسخن از علسست غسسایی تشسسریع احکسسام اسسست نسسه مقامسسات افسسراد و‬
‫خصوصیات تکوینی آنها! و همچنان که در سسسورة »مسسائده« جملسسة ﴿‬
‫م﴾ دلیل طهارت تکوینی و عصمت مؤمنسسان‬
‫ريدُ ل ِي ُطَ ّ‬
‫ول َك ِ ْ‬
‫هَرك ُ ْ‬
‫َ‬
‫ن يُ ِ‬
‫نیست در سورة »احزاب« نیز »ارادة طهارت و اذهاب رجس« در‬
‫یتواند دلیسسل عصسسمت و طهسسارت‬
‫واقع »ارادة تشریعی« است و نم ‌‬
‫تکوینی کسی باشد‪ ،‬همچنان که آیة ششم سسسورة »مسسائده« بیسسانگر‬
‫آن اسسست کسسه هسسدف از تشسسریع وضسسو و غسسسل و تیمسسم »طهسسارت‬
‫مؤمنان« است‪ ،‬غایت اوامر مذکور در آیة ‪ 33‬سورة »احزاب« نیز‬
‫یدانیسم اصسسول ً‬
‫»طهارت اهل السسبیت« بسوده اسست‪ .‬زیسرا چنسانکه م ‌‬
‫اوامر و نواهی الهسی در آیسات تشسسریعی و قسانونی قسسرآن )یعنسسی در‬
‫احکام( ناشی از »ارادة تشریعی« پروردگار است‪.‬‬
‫را پاك بدارد و نعمتش را بر شما تمام كند‪ ،‬باشد كه سپاس گزاريد«‪.‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪17‬‬

‫افزون بر این‪ ،‬در سورة »احزاب« )آیات ‪ 28‬به بعسسد( سسسخن از‬
‫ههسسای خسسویش قسسرار گیریسسد و‬
‫تکالیف است‪ ،‬از قبیسسل اینکسسه در خان ‌‬
‫خودنمسسایی نکنیسسد و نمسساز اقسسامه کنیسسد و زکسسات بپردازیسسد و خسسدا و‬
‫رسولش را اطاعت کنید و ‪ ...‬پرواضح است که این امور مربسسوط‬
‫به »ارادة تشریعی« الهی است نه ارادة تکوینی‪ .‬به عبارت دیگسسر‪،‬‬
‫ارادة خسسدا بسسر اذهسساب رجسسس و تطهیسسر اهسسل السسبیت کسسه در سسسورة‬
‫های اسسست کسسه در‬
‫م﴾ ماننسسد اراد ‌‬
‫»احسسزاب« فرمسسوده‪﴿ :‬ي ُطَ ّ‬
‫هَرك ُل ْ‬
‫سورة »مائده« خطاب به همة مؤمنین س از جمله پیامبر اکرم‪ ‬و‬
‫م﴾‪.‬‬
‫ريدُ ل ِي ُطَ ّ‬
‫هَرك ُ ْ‬
‫حضرت علی و فاطمه و ‪ ...‬س فرموده ﴿ي ُ ِ‬
‫همچنان که به پیامبر‪ ‬نیز فرموده‪:‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪)   ‬توبه‬

‫‪(103 /‬‬

‫لهسسای ایشسسان زکسسات بگیسسر کسسه بسسدین کسسار پاکشسسان‬
‫»از ما ‌‬
‫یکنی«‪.‬‬
‫یسازی و آنان را تزکیه و پالیش ]روحی[ م ‌‬
‫م ‌‬

‫آیا این آیه بدان معنی است هر که به پیامبر‪ ‬زکسسات پرداخسست‪،‬‬
‫طاهر و معصوم شسسد؟! بسدیهی اسسست کسه مقصسود ایسن اسسست کسه‬
‫نها از آلودگی به حرص و‬
‫هدف از تشریع زکات آن است که انسا ‌‬
‫آز نسبت بسسه مسسال دنیسسا‪ ،‬پسسالیش شسسوند و ایسسن پسساکی و طهسسارت از‬
‫یشود‪.1‬‬
‫طریق عمل به قانون زکات حاصل م ‌‬
‫یکنم که در ذیل آیسسة ‪ 6‬سسسورة‬
‫توجه شما را به این نکته جلب م ‌‬
‫مبارکه »مائده«‪ ،‬افعال مضارع آمده است مانند »یرید« و »یتسسم«‬
‫و در آیسسه ‪ 103‬سسسورة »تسسوبه« نیسسز افعسسال »تطهسسر« و »تزکسسی«‬
‫عاند‪ .‬زیسسرا تحقسسق ایسسن افعسسال منسسوط و مشسسروط اسسست بسسه‬
‫مضسسار ‌‬
‫اجتنسساب از نسسواهی و انجسسام اوامسسری کسسه قبسسل از ایسسن افعسسال ذکسسر‬
‫هاند یعنسسی تحقسسق ایسسن افعسسال نتیجسسة اعمسسال و افعسسال پیسسش از‬
‫شد ‌‬
‫یبینیسسم کسسه آیسسة تطهیسسر نیسسز‬
‫آنهاست‪ .‬با در نظر داشتن این نکته م ‌‬
‫نفرموده‪» :‬اذهب الللله عنکللم الرجللس وطهرکللم ‪= ....‬‬
‫‪1‬‬

‫یتسسوان‬
‫ در قرآن کریم آیات فراوانی درباره »اراده تشریعی« پروردگار م ‌‬‫یافت که از آن جمله است‪) :‬بقره ‪) ،(185 /‬نساء ‪ (28-26 /.‬و ‪. ...‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪18‬‬

‫خدا پلیدی را از شما زدود و شما را پاک و پسساکیزه سسساخت« زیسسرا‬
‫چنانکه گفته شد این »اذهاب رجس و تطهیر« مشروط و موکسسول‬
‫به انجام اعمال و افعالی است که قبل از آنها ذکر شده است‪ .‬به‬
‫هسسساز تحقسسق‬
‫عبارت دیگر اعمال و افعسسال مسسذکور‪ ،‬مقسسدمه و زمین ‌‬
‫اذهاب رجس و تطهیسسر اسسست‪ .‬نیسسازی بسسه توضسسیح نیسسست کسسه ایسسن‬
‫ینیاز‬
‫موضوع تناسبی با ارادة تکوینی الهی ندارد که نامشروط و ب ‌‬
‫هسازی است )تأمل بفرمایید(‪.1‬‬
‫از مقدمه و زمین ‌‬
‫***‬
‫بار دیگر به سورة احسسزاب بسساز گردیسسم کسسه پسسس از آیسسة ‪ ،33‬بسساز‬
‫خطسساب بسسه همسسان زنسسان پیسسامبر‪ ‬اسسست و آیسسة تشسسریعی اسسست و‬
‫فرموده‪:‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬

‫)احزاب ‪(34 /‬‬

‫ههایتسسان‬
‫»و یاد کنید آنچه را که از آیات خدا و حکمسست در خان ‌‬
‫یشود«‪.‬‬
‫تلوت م ‌‬

‫یفرمایید که آیات ‪ 28‬الی ‪ 34‬سورة احزاب کامل ً بسسا‬
‫ملحظه م ‌‬
‫هم پیوند دارند و هیچ انقطاعی میانشان نیست‪.‬‬
‫اما در اینجا غفلت )یا تغافل( از یک قاعدة زبسسان عربسسی‪ ،‬سسسبب‬
‫این سوال شده است که چرا در ذیل آیة ‪ ،33‬ضمیر جمع مللذکر‬
‫مخاطب استعمال شده در حالی که در صدر همان آیه و در آیات‬
‫‪ 28‬الی ‪ 34‬سورة »احزاب«‪ ،‬ضمایر جمع مؤنث مخللاطب بسسه‬
‫کار رفته است؟!‬

‫‪1‬‬

‫ با توجه به اینکه شما »اصسسحاب کسسساء« را حسستی قبسسل از نسسزول ایسسن آیسسه‬‫یدانیسسد و آیسسه مسسذکور ‪ 9‬امسسام دیگسسر را شسسامل‬
‫معصوم و مصون از خطسسا م ‌‬
‫یکنیم برای اثبات عصمت آن بزرگواران به دلیل دیگسسر‬
‫یشود‪ ،‬توصیه م ‌‬
‫نم ‌‬
‫تمسک فرمایید زیرا چنانکه دیدیم و خواهیم دید آیه تطهیر‪ ،‬مقصود شما را‬
‫یسازد‪.‬‬
‫برآورده ‌نم ‌‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪19‬‬

‫قاعدة مورد نظر ما‪ ،‬همان قاعدة تغلیب است‪ .‬بنا به قاعسسدة‬
‫مذکور‪ ،‬جمعی از اناث که شامل حداقل یک مذکر باشد‪ ،‬وجوبا ً در‬
‫حکم جمع مذکر است‪ .‬به عبارت دیگر‪ ،‬اگسسر گروهسسی از زنسسان کسسه‬
‫فقط یک مرد در میانشان باشد‪ ،‬به من سلم کنند؛ پاسسسخ مسسن بسسه‬
‫آنها باید با ضمیر جمع مذکر باشد‪ .‬یعنی باید در جوابشان بگوییم‪:‬‬
‫علیکم السلم‪.‬‬
‫قرآن کریم که به زبان قوم عرب یعنی بسسه زبسسان فصسسیح عربسسی‬
‫نازل گردیده‪ 1‬همواره این قاعده را رعایت کرده اسسست‪ .‬از جملسسه‬
‫یآینسسد و بسسه او‬
‫آنگاهی که فرشتگان به خانة حضسسرت ابراهیسسم ‪ ‬م ‌‬
‫یدهنسسد و همسسسر آن حضسسرت بسسا تعجسسب‬
‫فرزنسسدی را بشسسارت م ‌‬
‫یدهند‪:‬‬
‫یخندد‪ ،‬فرشتگان پاسخ م ‌‬
‫م ‌‬

‫‪‬‬

‫‪        ‬‬
‫‪           ‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪‬‬
‫‪        ‬‬
‫‪      ‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫)هود ‪(73 /‬‬
‫‪       ‬‬
‫ینمایی )توجه کنید که فعل‪ ،‬مفرد‬
‫»آیا از کار خدا شگفتی م ‌‬
‫مؤنث مخاطب است( رحمت خسسدا و برکسساتش بسسر شماسسست‬
‫یگمان خدا ستوده و بزرگوار است«‪.‬‬
‫]ای[ اهل این خانه‪ ،‬ب ‌‬

‫چنانکه ملحظه شد با اینکه مخاطب کلم فرشسستگان در ابتسسدای‬
‫آیسسه‪ ،‬یسسک زن )= حضسسرت سسساره( بسسوده‪ ،‬ولسسی بسسا تسسوجه بسسه اینکسسه‬
‫حضرت ابراهیم‪ ‬نیز اهل همان خانسسة مسسورد نظسسر بسسوده؛ در ذیسسل‬
‫آیه‪ ،‬ضمیر جمع مسسذکر مخسساطب بسسه کسسار رفتسسه اسسست و فرشسستگان‬
‫هانسسسد‪ .﴾  ﴿ :‬پسسسس زن‬
‫گفت ‌‬
‫‪1‬‬

‫ چنسسسسانکه فرمسسسسوده‪       ﴿ :‬‬‫‪) ﴾  ‬ابراهیسسسسسم ‪» (4 /‬مسسسسسا هیسسسسسچ‬
‫هایم«‪ .‬و نیز فرموده‪ ﴿ :‬‬
‫های را جز به زبان قومش نفرستاد ‌‬
‫فرستاد ‌‬
‫‪) ﴾     ‬نحسسسسسسسسل ‪(103 /‬‬
‫»زبان ]این قرآن[ عربی واضح و روشن اسسست«‪ .‬و فرمسسوده‪  ﴿ :‬‬
‫‪) ﴾     ‬زمسسسسسسر ‪(28 /‬‬

‫»قرآنی به زبان عربی که هیچ کژی در آن نیست« و ‪. ...‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪20‬‬

‫یتواند اهل بیت باشسسد‪ .‬در سسسورة احسسزاب نیسسز عین سا ً همیسسن‬
‫خانه م ‌‬
‫موضوع دیده م ‌‬
‫ساءَ‬
‫یشود یعنسسی در ابتسسدای آیسسات‪ ،‬خطسساب ﴿َيا ن ِ َ‬
‫ي﴾= ای زنان پیامبر ‪ «‬آمده و حسستی در صسسدر آیسسة ‪ 33‬همسسة‬
‫الن ّب ِ ّ‬
‫ضمایر‪ ،‬جمع مؤنث است اما هنگام سخن گفتن از »اهل البیت‬
‫= اهل این خانه« که پیامبر‪ ‬نیز اهل و صاحب همان خانه بوده‬
‫ بلکه سایرین به اعتبار وابستگی و پیوند با آن حضرت‪ ،‬اهل خانة‬‫یشسسدند‪ -‬ضسسمیر جمسسع مسسذکر‪ ،‬اسسستعمال شسسده‬
‫مذکور محسسسوب م ‌‬
‫است‪.‬‬
‫َ‬
‫هللا‬
‫در کتب تفسیر نیز گفت ‌‬
‫هاند که خطابات قرآن از قبیل ﴿َيا أي ّ َ‬
‫م﴾ و نظایر آنها‪ ،‬مختص و منحصسسر‬
‫ب َ‬
‫ال ّ ِ‬
‫مُنوا﴾ و ﴿ك ُت ِ َ‬
‫ذي َ‬
‫عل َي ْك ُ ْ‬
‫نآ َ‬
‫لاند ولسسی بنسسا بسسه قاعدة‬
‫به مردان نیست بلکه زنسسان نیسسز مشسسمو ‌‬
‫تغلیب‪ ،‬ضمایر مذکر به کار رفته است‪.‬‬
‫هانسسد‪ ،‬از بنسسد سسسوم‬
‫تانگیز گفت ‌‬
‫اما برادر ما سخنی بسسسیار شسسگف ‌‬
‫یآیسسد کسسه آیسسة ‪ 73‬سسسورة هسسود را دارای ابهسسام و‬
‫نامسسة ایشسسان برم ‌‬
‫یپرسند‬
‫یدانند و دربارة این آیه نیز م ‌‬
‫سئوالی بیش از آیة تطهیر م ‌‬
‫که‪ :‬این سؤال مطرح است که »اهل البیت« کیستند؟!‬
‫لزم اسسست در اینجسسا آیسسة مسسذکور را اجمسال ً مسسرور کنیسسم‪ :‬بنسسا بسسه‬
‫فرمسسودة قسسرآن کریسسم‪ ،‬فرشسستگان بسسرای مسسژده دادن نسسزد حضسسرت‬
‫ابراهیم ‪ ‬آمدند‪ .‬آن حضرت ابتدا آنان را نشناخت و پنداشت کسسه‬
‫های بریسسان آورد امسسا چسسون دیسسد کسسه‬
‫ناند و برایشسسان گوسسسال ‌‬
‫انسسسا ‌‬
‫یرسد از آنها بیمناک شد و گمان کرد کسه قصسد‬
‫دستشان به آن نم ‌‬
‫بدی دارند‪ .‬فرشتگان خود را معرفی کردند و گفتند‪ :‬بیمناک مباش‬
‫هایسسم بسسرای قسسوم تسسو‬
‫که ما فرسسستا‌دگان خسسداییم و عسسذابی کسسه آورد ‌‬
‫نیست بلکه‪:‬‬

‫‪  ‬‬
‫‪)    ‬هود ‪/‬‬
‫‪(70‬‬
‫هایم«‪.‬‬
‫»ما به سوی قوم لوط* اعزام شد ‌‬

‫یفرماید‪:‬‬
‫سپس قرآن م ‌‬
‫*‬

‫ »لوط«‪ ‬برادرزاده یا خسسواهرزاده ابراهیسسم ‪ ‬و از پیسسروان آن حضسسرت و‬‫نماینده و مبلغ آیین حضرت ابراهیم ‪ ‬در میان قوم خود بود‪.‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪21‬‬

‫‪‬‬

‫‪    ‬‬
‫‪    ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪)   ‬هود ‪-71 /‬‬

‫‪(73‬‬

‫»همسرش ایستاده بود‪ ،‬خندید‪ ،‬پس او را به اسحاق و از پی‬
‫اسحاق به یعقوب مژده دادیسسم‪] .‬همسسسر ابراهیسسم[ گفسست‪ :‬ای‬
‫هام[‬
‫یزایم حال آنکه پیرزنی ]سسسالخورد ‌‬
‫وای بر من‪ ،‬آیا من م ‌‬
‫و ایسسن شسسویم پیرمسردی اسست؟! بسه راسسستی کسه ایسن چیسسزی‬
‫تانگیز است! ]فرشتگان[ گفتند‪ :‬آیا از کار خدا شگفتی‬
‫شگف ‌‬
‫ینمایی؟ رحمت خدا و برکات او بر شما است ای اهل این‬
‫م ‌‬
‫خانه‪ .‬همانا او ستوده و بزرگوار است«‪.‬‬

‫یبینیسسم کسسه‬
‫اگسسر بسسدون پیشسسداوری در آیسسات فسسوق تأمسسل کنیسسم م ‌‬
‫یدهنسسد و بسسه‬
‫فرشتگان پاسخ اظهار تعجب همسر ابراهیسسم ‪ ‬را م ‌‬
‫همین سبب‪ ،‬فعل مفرد مسسؤنث مخسساطب‪ ،‬اسسستعمال شسسده اسسست‪.‬‬
‫حال اگر گفته شود اگر او مخاطب آیسسه اسسست پسسس چسسرا در میسسان‬
‫خطاب به او صحبت خانواده و اهسسل خسسانه بسسه میسسان آمسسده اسسست؟‬
‫یکنیسسم بسسه ایسسن نکتسسه کسسه در آغسساز کلم‪ ،‬روی‬
‫توجه شما را جلب م ‌‬
‫سخن با یک زن است‪ ،‬اما به اعتبار اینکه وی وابسسته بسسه حضسسرت‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪22‬‬

‫ابراهیسسم ‪ ‬و همسسسر اوسسست و حضسسرت ابراهیسسم نیسسز در آن خسسانه‬
‫یکند و عضو خانواده است لذا هنگامی کسسه هسسردوی آنهسسا‬
‫زندگی م ‌‬
‫یآورد‪ .‬در واقسسسع آیسسسه‬
‫مسسسورد نظسسسر هسسسستند‪ ،‬ضسسسمیر را مسسسذکر م ‌‬
‫های‬
‫یدانی که تو عضو خسسان ‌‬
‫یکنی مگر نم ‌‬
‫یفرماید‪ :‬چرا تعجب م ‌‬
‫م ‌‬
‫هستی که رحمت و برکات خدا در آنجاست‪ ،‬و چون این رحمسست و‬
‫برکات هم تعلق به ابراهیم ‪ ‬و هم همسسسرش داشسسته س س بلکسسه در‬
‫درجة نخست متوجه آن حضرت بوده و در درجسسة بعسسدی بسسه سسسایر‬
‫یگرفته س لذا ضمیر‪ ،‬ناگزیر مذکر آمده است‪،‬‬
‫اعضای خانه تعلق م ‌‬
‫و از آنجا که به هنگام ذکر رحمت و برکات خدا عنایت به ابراهیسسم‬
‫‪ ‬نیز بوده است لذا تعبیر »علیکم أهل البیت = بر شسسما ای‬
‫یتوانسسست‬
‫اهل این خسسانه« را آورده اسسست‪ .‬در حسسالی کسسه قسسرآن م ‌‬
‫بفرماید‪» :‬أتعجبین من أمر الله‪ ،‬رحمللت الللله وبرکللاته‬
‫یکنی در حالی که رحمت خسسدا و‬
‫علیک = آیا از امر خدا تعجب م ‌‬
‫یتوانسسست تعسسبیر س س »علیکسسم اهسسل‬
‫برکاتش برتوست«‪ .‬یعنی هم م ‌‬
‫یتوانست ضمیر مفرد مؤنث مخسساطب را‬
‫البیت« را نیاورد و هم م ‌‬
‫بکار گیرد‪ ،‬اما چرا چنین نکسسرده؟ زیسسرا چنسسانکه گفسستیم‪ ،‬عنسسایت بسسه‬
‫حضرت ابراهیم و پیوند این زن‪ ،‬با حضرت ابراهیم بسسوده اسسست‪ ،‬و‬
‫رحمت و برکات خسسدا در درجسسة اول بسسر او نسسازل اسسست سسسپس بسسر‬
‫وابستگانش‪.1‬‬
‫در سورة احزاب نیز مسألة ما به همیسسن صسسورت اسسست‪ .‬هسسدف‬
‫»تطهیر و اسوه و مقتدای سایرین بودن«؛ بیش از هسسر کسسس و در‬
‫درجة اول از پیامبر ‪ ‬مطلوب است و در مراتب بعدی از کسانی‬
‫که بسه وی وابسستگی و بسا او همنشسینی و ارتبساط بیشستری دارنسد‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫ دربسساره آیسسه ‪ 73‬سسسوره هسسود مفیسسد اسسست کسسه مراجعسسه کنیسسم بسسه تفسسسیر‬‫»کشاف« زمخشری که گفته است‪ :‬ملئکه تعجب حضسسرت سسساره را از آن‬
‫رو دور از انتظار شمردند که او در خانه آیات الهی و محل نزول معجسسزات‬
‫یرفت که بر خلف زنانی کسسه‬
‫یزیست و از او توقع م ‌‬
‫قالعاده م ‌‬
‫و امور خار ‌‬
‫یکننسد‪ ،‬بسه جسای آنکسه از ایسن بشسارت‪،‬‬
‫در بیت رسالت و نبسوت زنسدگی نم ‌‬
‫تزده شود‪ ،‬خدای را تسبیح و تمجید کند‪ .‬مقصود فرشتگان از گفتسسن‬
‫شگف ‌‬
‫َ‬
‫ْ‬
‫َ‬
‫ّ‬
‫ُ‬
‫َ‬
‫ه َ‬
‫ت﴾ ایسسن بسسود کسسه ای اهسسل بیسست‬
‫ه َ‬
‫مأ ْ‬
‫ل الب َي ْ ِ‬
‫ت الل ِ‬
‫﴿َر ْ‬
‫م ُ‬
‫علي ْك ْ‬
‫وب ََركات ُ ُ‬
‫ح َ‬
‫ه َ‬
‫نبسسوت‪ ،‬ای اهسسل بیسست خلیسسل الرحمسسان‪ ،‬ایسسن بشسسارت و نظسسایر آن از جملسسه‬
‫یکنسسد‪ ،‬بنسسابراین جسسای‬
‫تهایی اسسست کسسه خسسدا بسسا آنهسسا شسسما را اکسسرام م ‌‬
‫نعم ‌‬
‫شگفتی نیست‪.‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪23‬‬

‫بنابراین‪ ،‬چون برای وصول به هدف مسسذکور‪ ،‬پیسسامبر اکسسرم ‪ ‬نیسسز‬
‫مسسورد نظسسر اسسست و سسسایرین بسسه اعتبسسار مراتسسب وابسسستگی بسسه آن‬
‫یباشند لذا ضمیر مذکر استعمال‬
‫حضرت‪ ،‬مشمول این خواسته م ‌‬
‫شده است )توجه بفرمایید(‪.‬‬
‫یگردیم و از نویسندة محترم نسسامه‬
‫بار دیگر به سورة هود باز م ‌‬
‫یپرسیم‪ :‬شما که مطمئن نیستید همسر پیامبر ‪ ،‬مخاطب آیه‬
‫م ‌‬
‫باشسسد و خسسود پیسسامبر ‪ ‬را هسسم از مصسسادیق »أهللل الللبیت«‬
‫یدانید‪ ،‬پاسخ دهید با توجه به اینکه فرزند ابراهیم ‪ ‬نیسسز هنسسوز‬
‫نم ‌‬
‫‪1‬‬
‫ولدت نیافته بود ‪ ،‬پس مخاطب آیه چه کسی بوده است؟!!‬
‫اگسسر بگوییسسد‪ :‬شسساید علوه بسسر حضسسرت ابراهیسسم ‪ ‬و همسسسرش‬
‫هاند و کلم فرشسستگان‬
‫افسسراد دیگسسری نیسسز‪ ،‬در خسسانه حضسسور داشسست ‌‬
‫یگوییم‪ :‬حتی با پسسذیرش ایسسن فسسرض‬
‫خطاب به آنها بوده است!! م ‌‬
‫یدلیل نیز تردید نیست که بنسسا بسسه اسسسلوب کلم حکیمسسانه )یسسا بسسه‬
‫ب ‌‬
‫قول شما عاقلنه( وقتی فرشتگان سخن را با جواب به زن پیامبر‬
‫یکنند دیگر معقول و مقبول نیست که در میانة کلم و قبل‬
‫آغاز م ‌‬
‫از اتمسام جسسواب او‪ ،‬بسسه کلسسی از وی صسرف نظسر کسسرده و مطلسبی‬
‫چوجسسه از مصسسادیق آن نباشسسد‪ ،‬یعنسسی‬
‫بگوینسسد کسسه زن پیسسامبر بسسه هی ‌‬
‫یکنی در حالی کسسه رحمسست‬
‫بگویند‪ :‬ای زن‪ ،‬آیا از امر خدا تعجب م ‌‬
‫و برکات خدا بر کسان دیگری اسست غیسر از تسو! ایسن چسه جسوابی‬
‫است برای آن زن؟! اصل ً چرا چنین جوابی را با خطاب به آن زن‬
‫هاید؟! اگر رحمت و برکات آن زن را شامل نیسسست‪ ،‬کلم‬
‫آغاز کرد ‌‬
‫فرشتگان که جواب زن نخوهد بود!! اصول ً چگونه اسسست هنگسسامی‬
‫که همسر پیسسامبر تعجسسب کسسرده و خندیسسده آنهسسا بسسه دیگسسران پاسسسخ‬
‫یدهند؟!‬
‫م ‌‬
‫اگر همسر ابراهیم ‪ ‬را از »اهل البیت« نشسسماریم در ایسسن‬
‫یشسسود زیسسرا وی‬
‫صورت کلم الهی ‪ -‬معاذ الله‪ -‬به کلی پریشسسان م ‌‬
‫هدار شدن خود در آن سن و سال‪ ،‬تعجب کرده بود‪ ،‬چسه‬
‫از خبر بچ ‌‬
‫ی دارد کسسه فرشسستگان بسسه او بگوینسسد‪ :‬ای زن‪ ،‬آیسسا از امسسر خسسدا‬
‫معن ‌‬
‫یکنی در حالی که رحمت و برکات خدا بر شسسما )ای زیسسد‬
‫تعجب م ‌‬
‫و عمرو و بکر( است؟!‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬زیرا فرشتگان برای بشارت تولد او آمده بودند‪.‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪24‬‬

‫در سورة »احزاب« نیز معقسسول و مقبسسول نیسسست کسسه قسسرآن در‬
‫میان خطاب به زنان پیامبر‪ ،‬ناگهان و بدون سابقه و بدون ذکسسر‬
‫یآنکه کلم قبلی را به پایان برساند‪ ،‬به کلی از‬
‫مخاطبین جدید و ب ‌‬
‫یباشسسند‬
‫زنان مذکور س که مخاطبین قبل و بعد جملة مورد نظسسر‪ ،‬م ‌‬
‫س صرف نظر کرده و با افسسراد دیگسسری سسسخن آغسساز کنسسد و مطلسسبی‬
‫بگوید که هیچ ارتباطی با زنان پیامبر‪ ‬ندارد و ایشسسان از شسسمول‬
‫‪1‬‬
‫جاند!!‬
‫آن خار ‌‬
‫یپرسسسیم‪ :‬آیسسا شسسما اهسسل خانسسة خودتسسان‬
‫از نویسسسندة محسسترم م ‌‬
‫نیستید‪ ،‬آیا همسر شما اهل خانه شما نیست؟! و فقط فرزندان و‬
‫نوادگان شما و دامادتان اهل خانة شما هستند؟!!! بسسه راسسستی بسسه‬
‫هاید؟!‬
‫اندازة کافی در این گفتة خود تأمل کرد ‌‬
‫یکنیم که تماثل بسسسیاری‬
‫اکنون توجه شما را بدین نکته جلب م ‌‬
‫میان آیة ‪ 73‬سورة هود با آیة تطهیر وجسسود دارد‪ .‬مخسساطب هسسر دو‬
‫آیه‪ ،‬مؤنث است؛ در سورة هود‪ ،‬مفرد مؤنث و در سورة احسسزاب‪،‬‬
‫جمع مؤنث‪ .‬در هر دو‪ ،‬مخاطب صدر کلم‪ ،‬همسسسر پیسسامبر اسسست‪.‬‬
‫در هر دو‪ ،‬لفظ منصوب »اهل البیت = ای اهل این خسسانه« بسسه‬
‫کار رفته است‪ .‬در صسسدر آیسسة ‪ 33‬سسسورة »احسسزاب«‪ ،‬افعسسال جمسسع‬
‫مؤنث مخاطب و در ذیل همسان آیسه ضسمایر جمسع مسسذکر مخساطب‬
‫آمده است‪ .‬بنابراین‪ ،‬ضمیر جمع مذکر به هر دلیلی که در آیسسة ‪73‬‬
‫سورة هود آمده باشد به همان دلیل در آیسسة تطهیسسر نیسسز اسسستعمال‬
‫شده است‪ .2‬از نظر ما قاعدة تغلیب در هر دو آیه مراعات شده‬
‫یدانیم پیش از آنکه به اجسسزای دیگسسر آیسسة‬
‫یمناسبت نم ‌‬
‫است‪ .‬اما ب ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪2‬‬

‫یدهسد کسه بسر‬
‫ فراموش نکنیم که این قول‪ ،‬دستاویز بسه دسست کسسانی م ‌‬‫خلف آیسسسسسسه ‪       ‬‬
‫یکنند که نظم قرآن ‪ -‬نعوذ بالله‪ -‬به هم ریخته و جملسسه ﴿‬
‫)حجر ‪ (9 /‬ادعا م ‌‬
‫ه ‪ ﴾...‬از جایی دیگر به اینجا منتقل شده است‪ ،‬زیرا اینگسسونه‬
‫ريدُ الل ّ ُ‬
‫إ ِن ّ َ‬
‫ما ي ُ ِ‬
‫سخن گفتن‪ ،‬اسلوب کلم حکیم نیست‪ .‬ر‪ .‬ک‪ .‬حاشیه شسسماره ‪ ،32‬رسسساله‬
‫حاضر‪.‬‬
‫هاند‪» :‬در فرضی که اهل البیت در آنجا ]هود ‪ [73 /‬روشسسن‬
‫ برادر ما نوشت ‌‬‫باشد چه دلیلی دارد که برای این آیه ]احسسزاب ‪ [32 /‬هسسم همسسان توصسسیه را‬
‫یگوییم‪ :‬امید است کسسه شسسما قسسانون منطقسسی‬
‫بپذیریم؟« در پاسخ ایشان م ‌‬
‫یدانیسسد کسسه‬
‫»حکم المثال واحسسد« را مسسردود ندانیسسد! علوه بسسر ایسسن‪ ،‬لبسسد م ‌‬
‫»القرآن یفسر بعضلله بعضلا ً« یسسا چنسسانکه حضسسرت علسسی‪ ‬فرمسسوده‪:‬‬
‫»یشهد بعضه على بعض« )نهج البلغه ‪ /‬خطبه ‪.(133‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪25‬‬

‫تطهیر بپردازیم‪ ،‬یسسادآور شسسویم کسسه علمسسای نحسسو و لغسست‪ ،‬مطسسالب‬
‫هاند‪ .‬از آن جمله »زمخشری« ذیل آیة سسسورة هسسود‬
‫دیگری نیز گفت ‌‬
‫تصریح نموده که در زبان عربی جسسایز اسسست از مفرد سسس حسستی از‬
‫مفرد مؤنث س به منظور تکریم و احترام و بزرگداشسست‪ ،‬بسسا ضسسمیر‬
‫جمع مذکر یاد شود‪ .‬و به بیت زیر استناد کرده‪:‬‬

‫َ‬
‫ت‬
‫و ِ‬
‫ت َ‬
‫م ُ‬
‫شئ ْ ُ‬
‫حّر ْ‬
‫فل َ ْ‬
‫م‬
‫ساءَ ِ‬
‫الن ّ َ‬
‫واك ُ ُ‬
‫س َ‬

‫َ‬
‫م‬
‫ن ِ‬
‫وإ ْ‬
‫م أطْ َ‬
‫شلللئ ْ ُ‬
‫عللل ْ‬
‫ت َلللل ْ‬
‫َ‬
‫*‬
‫ً‬
‫َ‬
‫َ‬
‫دا‬
‫ر‬
‫للللللل‬
‫ل‬
‫ب‬
‫ل‬
‫و‬
‫ا‬
‫للللللل‬
‫ل‬
‫قاخ‬
‫تَ‬
‫ْ َ‬
‫َ‬
‫َ‬

‫وی در ذیل آیة ‪ 249‬سورة بقره نیز به بیت بسسال اسسستناد کسسرده‪،‬‬
‫همچنین ذیل آیة ‪ 32‬سورة نور به بیسست زیسسر استشسسهاد نمسسوده کسسه‬
‫هاش گفته است‪:‬‬
‫شاعر عرب خطاب به محبوب ‌‬

‫َ‬
‫َ‬
‫ح‬
‫ن ت َن ْك ِ ِ‬
‫حللي أن ْ ِ‬
‫فللإ ْ‬
‫كلل ْ‬
‫َ‬
‫مي‬
‫ن ت ََتللللللللللللللأي ّ ِ‬
‫وإ ْ‬
‫َ‬

‫َ‬
‫م‬
‫ت أفت َلللى ِ‬
‫وإ ْ‬
‫ن ك ُن ْللل ُ‬
‫من ْك ُللل ْ‬
‫َ‬
‫َ‬
‫أَ‬
‫**‬
‫م‬
‫ي‬
‫أ‬
‫تلللللللللللللللللللللللللل‬
‫َ‬
‫ّ‬
‫ُ‬

‫محشی »کشاف« نیز دربارة هر دو بیت تصریح کرده‪ :‬با اینکسسه‬
‫مرجع ضمیر‪» ،‬مفرد مؤنث« است اما به منظسسور بزرگداشسست‪ ،‬از‬
‫وی با ضمیر »جمع مذکر« یاد شده است‪.‬‬
‫هاند‪» :‬رّبما خوطبت المللرأة الواحللدة‬
‫علمای نحو نیز گفت ‌‬

‫بخطللاب الجمللع المللذ ّ‬
‫کر‪ ،‬یقللول الّرجللل عللن أهللله‪:‬‬
‫ة فللی سللترها حّتللی ل ینطللق‬
‫»فعلللوا کللذا« مبالغلل ً‬
‫ضمیر الموضللوع لهللا؛ و منلله قللوله تعللالی حکایللة‬
‫بال ّ‬
‫َ‬
‫ُ‬
‫موسی ‪َ ﴿ :‬‬
‫قا َ‬
‫مكُثوا‪ = ﴾...‬چه بسا بسسه یسسک زن بسسا‬
‫ل ِل ْ‬
‫هل ِ ِ‬
‫ها ْ‬

‫یشود‪] .‬مث ً‬
‫ل[ مردی به منظور مبالغه‬
‫ضمیر جمع مذکر خطاب م ‌‬
‫در پوشیدگی ]و رعسسایت حرمسست[ زن‪ ،‬ضسسمیری را کسسه مختسسص وی‬
‫یگویسسد‪» :‬فعلوا‬
‫یبسسرد و دربسسارة همسسسرش م ‌‬
‫وضع شده بکسسار نم ‌‬
‫کذا = چنین و چنان کردند«‪ .‬از همین بسساب اسسست ]هنگسسامی کسسه[‬

‫*‬

‫*‬

‫یکنم‪.‬‬
‫ اگر بخواهی‪ ،‬جز تو‪ ،‬زنان را بر خویش حرام م ‌‬‫یشوم‪.‬‬
‫و اگر بخواهی‪ ،‬از آب سرد گوارا و خواب نیز برخوردار نم ‌‬
‫یکنم و اگر تجرد بجویی‪.‬‬
‫*‪ -‬اگر ازدواج کنی‪ ،‬ازدواج م ‌‬
‫یگزینم‪.‬‬
‫با اینکه از تو جوانترم س تجرد م ‌‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪26‬‬

‫یکنسسد کسسه بسسه همسسسرش‬
‫خدای تعالی ماجرای موسی ‪ ‬را بیان م ‌‬
‫‪1‬‬
‫یگوید‪ :‬امکثوا ]به جای آنکه بگوید‪ :‬امکثی[ ‪. «....‬‬
‫م ‌‬
‫بنابراین‪ ،‬قرآن کریم پس از خطابات سابق )آیة ‪ 32‬و صسسدر آیسسة‬
‫‪ (33‬دو کار کرده است‪ :‬نخست آنکه هدف و علت غسسایی از صسسدور‬
‫یکنسسد‪ .‬دوم آنکسسه بسسا تغییسسر ضسسمیر‪،‬‬
‫احکام قبلی را بسسا حصسسر بیسسان م ‌‬
‫محترم بودن آنان و خطیر و شسریف بسودن مسوقعیت ایشسان را کسه‬
‫ناشی از همسری و همخانگی با اسوة البشر حضرت خاتم النبیسساء‬
‫یکند تا کسی خطابات سابق را بهانة این ادعسسا‬
‫‪ ‬است‪ ،‬گوشزد م ‌‬
‫قرار ندهد که »گویی احتمال فاحشة مبّینه یا تبّرج آن هم به سسسبک‬
‫جاهلیت اولی یا نازک کردن صدا در بین زنان وجود دارد و یا ‪ -‬نعوذ‬
‫های وجود داشته است«‪ !!!1‬به عبسارت دیگسر‪ ،‬قسرآن در‬
‫بالله‪ -‬سابق ‌‬
‫آیة تطهیر به هنگام تسسبیین هسسدف خطابسسات سسسابق و رفسع هسسر گسسونه‬
‫شبهه از مخاطبین و به منظور مدح و اکرام زنان رسسسول خسسدا‪ ‬و‬
‫رعایت حرمست ایشسان کسه از شسسرافت و مسسوقعیت خطیسسر زوجیست‬
‫هاند‪ ،‬ضمیر جمع مذکر استعمال کسسرده‬
‫مالنبیین برخوردار بود ‌‬
‫خات ‌‬
‫است‪.‬‬
‫هایسسم و قصسسد دفسساع از‬
‫البته ما نظر خود را به صراحت بیان کرد ‌‬
‫این قول را نداشته و اصراری بر پذیرش آن نداریم‪ .‬امسسا نظسسر بسسه‬
‫یخواهیم سایر اقوال را نسساگفته نگسسذاریم‪ ،‬اجمسسال ً نظریسسات‬
‫اینکه م ‌‬
‫یشویم‪.‬‬
‫سایر علما را نیز به صورت گذرا یادآور م ‌‬
‫***‬
‫ی و مدلول آن‪ .‬بهترین کسار‬
‫اینک بپردازیم به کلمة »اهل« و معن ‌‬
‫این است که به کتب لغت مراجعه کنیم‪:‬‬
‫در »المنجسسسد« و »المعجسسسم الوسسسسیط« و »أقسسسرب المسسسوارد«‬
‫هل = زن گرفت و ازدواج کرد‪ ،‬برای خسسود‬
‫م ‌‬
‫یخوانیم‪ :‬أهل وتأ ّ‬
‫خسسانواده تشسسکیل داد‪ .‬آهلل = کسسسی کسسه دارای عیسسال و همسسسر‬
‫دار =‬
‫است‪ .‬الهل = عشیره و خویشاوندان‪ ،‬همسر‪ .‬أهل اللل ّ‬
‫‪1‬‬

‫‪1‬‬

‫ تا چند دهسه پیسش‪ ،‬در ایسران نیسز در مکالمسات مسردم بسه منظسور رعسایت‬‫حرمت و پوشیدگی در کلم‪ ،‬از »همسر« با تعسسابیر غیسسر مسسستقیم از قبیسسل‪:‬‬
‫یکردنسسد‪ .‬در زبسسان عربسسی ایسسن مقصسسود بسسا‬
‫هها« و نظایر آن‪ ،‬یاد م ‌‬
‫»مادر بچ ‌‬
‫یشد‪.‬‬
‫تغییر ضمیر حاصل م ‌‬
‫هایسسم‪.‬‬
‫ آنچه میسسان دو گیسسومه قسسرار داد از بنسسد ج نسسامه برادرمسسان نقسسل کرد ‌‬‫همچنین رجوع کنید به جزوه حاضر‪ ،‬ص ‪ 37‬بند ثانی‪.‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪27‬‬

‫ساکنین خانه‪ .‬أهل البلد والبیت = سسساکنین شسسهر و سسساکنین‬
‫خانه‪.‬‬
‫»المصباح المنیسسر« نوشسسته اسسست‪ :‬أهسسل وتاهّسسل = ازدواج کسسرد‪.‬‬
‫زوجللة = بسسه همسسسر »أهسسل« اطلق‬
‫یطلللق الهللل علللی ال ّ‬
‫یشود‪ .‬الهل‪ :‬أهل البیت والصل فیه القرابة = اهل‬
‫م ‌‬
‫یعنسسی اهسسل خسسانه و اصسسل در اطلق ایسسن کلمسسه‪ ،‬بسسر قرابسست و‬
‫خویشاوندی است‪.‬‬
‫رجللل =‬
‫در »مقاییس اللغه« ابن فارس‪ ،‬آمده است‪ :‬أهل ال ّ‬
‫هل = ازدواج کسسردن‪.‬‬
‫همسر مرد‪ ،‬نزدیکترین افراد به مسسرد‪ .‬التأ ّ‬
‫أهل البیت = ساکنین خانه‪.‬‬
‫در »معجسسم الفسساظ القسسرآن الکریسسم« تسسألیف »مجمسسع اللغسسة‬
‫دد معنللاه بمللا یضللاف‬
‫العربیة« مصسسر‪ ،‬م ‌‬
‫یخسسوانیم‪ :‬أهل یح ّ‬
‫ألیلله = معنسسای کلمسسة »اهسسل« از طریسسق مضسساف الیسسه مشسسخص‬
‫رجلللل = همسسسسسر مسسسسرد و خانسسسسدانش و‬
‫م ‌‬
‫یشسسسسود‪ .‬أهلللل ال ّ‬
‫خویشاوندانش‪ .‬أهل الدار = ساکنین خانه‪.‬‬
‫نظر به اینکه نویسندة محترم نسسامه و تعسسدادی از علمسسا بسسه هنگسسام‬
‫بحث دربارة آیة تطهیر‪ ،‬علقه و اهتمام خاصی بسسه »لسسسان العسسرب«‬
‫هاند‪ ،‬از این رو مطالب کتاب مذکور را با تفصسسیل بیشسستری‬
‫نشان داد ‌‬
‫شلليرُته‬
‫یآوریسسم‪» .‬ابسسن منظسسور« م ‌‬
‫م ‌‬
‫یگویسسد‪ :‬أهل الّرجللل َ‬
‫ع ِ‬
‫وو ُ‬
‫ربلاه ‪ = ...‬اهسسل مسسرد یعنسسی عشسسریه و نزدیکسسانش یسسا‬
‫ق ْ‬
‫وذَ ُ‬
‫یگوید‪ :‬وفي حديث ُأم سلللمة ليللس‬
‫خویشاوندانش‪ .‬وی م ‌‬

‫ن‪َ ،‬أراد با َ‬
‫لهللل ن َ ْ‬
‫سلله عليلله‬
‫ك َ‬
‫ك علللى أ َ ْ‬
‫وا ٌ‬
‫هل ل ِ‬
‫بل ِ‬
‫ف َ‬
‫هل َ‬
‫مسسسلمه« پیسسامبر‪ ‬بسسه او فرمسسوده‪] :‬تسسو‬
‫السلم = در حسسدیث »ا ‌‬

‫هات( متوجه تو نیست و‬
‫عزیزی[ و هیچ خواری در اهل تو )= خانواد ‌‬
‫مراد آن حضرت از »اهل« خودش س علیه اسلم س بوده است‪.‬‬
‫توجه داریسسد کسسه وقسستی پیسسامبر ‪ ‬اهل همسسسرش باشسسد طبع سا ً‬
‫همسرش نیز اهل آن حضرت خواهد بود‪.‬‬
‫یدهد که أهل المللر‪ :‬ولتلله = اهسسل‬
‫»ابن منظور« ادامه م ‌‬
‫امر یعنی مسئولین امر‪ .‬أهسسل البیت =‪ :‬سللکانه = اهسسل بیسست‬
‫ص النللاس بلله = اهسسل‬
‫یعنی ساکنین خانه‪ .‬أهل الّرجل‪ :‬أخل ّ‬
‫مرد یعنی خواص و نزدیکترین کسان بسسه او‪ .‬أهل بیللت النللبی‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪28‬‬

‫‪ :‬أزواجه وبناته وصهره أعنی علیا ً ‪ ‬و قیل‪ :‬نساء‬
‫النللبی ‪ ‬والرجللال الللذین هللم آللله‪ ،‬وفللي التنزیللل‬
‫هل َ‬
‫ل‬
‫ب َ‬
‫س أَ ْ‬
‫ه ل ِي ُلذْ ِ‬
‫م الّر ْ‬
‫ه َ‬
‫عن ْك ُل ُ‬
‫ريلدُ الل ّل ُ‬
‫العزیز‪﴿ :‬إ ِن ّ َ‬
‫جل َ‬
‫ما ي ُ ِ‬
‫ت﴾ = اهل بیت پیامبر ‪ ‬همسران و دختران و داماد او یعنی‬
‫ال ْب َي ْ ِ‬

‫علسسی ‪ ‬اسسست‪ .‬گفتسسه شسسده کسسه اهسسل بیسست پیسسامبر ‪ ،‬زنسسان وی‬
‫یباشند که آل و خاندان او هستند‪ .‬در قرآن آمده است‪:‬‬
‫مردانی م ‌‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪     ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪ ‬‬
‫)احزاب ‪(33 /‬‬
‫‪    ‬‬

‫یگوید‪ :‬أهل الرجل وأهلته‪ :‬زوجه = اهسسل و اهلسسة‬
‫و باز م ‌‬
‫‪1‬‬
‫مرد یعنی همسرش ‪ .‬أهل وتأهل الرجللل‪ :‬تللزوج = آهللل‬
‫هللل یعنسسی مسسرد ازدواج کسسرد‪ .‬در »القسساموس المحیسسط« نیسسز‬
‫وتأ ّ‬
‫‪2‬‬
‫یتوان یافت ‪.‬‬
‫مشابه همین مطالب را م ‌‬
‫یکنید که »ابن منظور« نیز مانند سایر علمای لغسست‪،‬‬
‫ملحظه م ‌‬
‫ساکنین خانه را »أهل البیت« و همسسسران پیسسامبر ‪ ‬را نیسسز از‬
‫مصادیق اهل بیت آن حضرت شمرده است‪.3‬‬
‫‪1‬‬

‫‪2‬‬

‫‪3‬‬

‫ در کلمات قصار حضرت علی )شماره ‪ (420‬نیز »اهل« به معنای همسر‬‫استعمال شده است‪.‬‬
‫ آقای »احمد سیاح« نیز در »فرهنسسگ بسزرگ جسامع نسوین« نوشسته اسست‪:‬‬‫»أهل الللبیت = کسسسان خسسانه و سسساکنان او ‪ -‬أهللل النللبی ‪ = ‬اولد و‬
‫رالمؤمنین ‪ ،‬یا زنان او‪.‬‬
‫داماد آن حضرت امی ‌‬
‫هاند‪» :‬حتی‬
‫ برادر ما در بند ‪ 9‬نامه خود با اشاره به »لسان العرب« نوشت ‌‬‫ههسسای عربسسی اهسسل سسسنت‪» ،‬اهسسل بیسست النسسبی« بسسه معنسسی زنسسان و‬
‫در لغتنام ‌‬
‫دختران و داماد او علی ‪ ‬علنا ً آمده و به آیه تطهیر استناد شده است«‪.‬‬
‫یگوییم‪ :‬خوشبختانه در کتب لغت اهل تشسّیع نیسسز جسسز ایسسن نیامسسده‬
‫ما نیز م ‌‬
‫ههسسا را قبسسول داریسسد مسسایه خوشسسوقتی‬
‫است‪ .‬ضمنا ً اگر شما مطسسالب لغتنام ‌‬
‫است‪ ،‬و در این صسسورت اختلفسسی نسسداریم‪ .‬زیسسرا کتسسب لغسست چنسسانکه دیسسدیم‬
‫هاند کسسه قسسول مسسا نیسسز‬
‫همسران را نیز از مصادیق »أهل الللبیت« شسسمرد ‌‬
‫همان است‪ .‬اما بنا به مندرجات نامه شما‪ ،‬این قول مسسورد پسسسندتان واقسسع‬
‫نشده و ال در مورد سایرین با شما بحثی ندارم‪.‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪29‬‬

‫بسسا تسسوجه بسسه آنچسسه در کتسسب لغسست دیسسدیم و بسسا عنسسایت بسسه اینکسسه‬
‫»تأهل« به معنای همسر گرفتن است؛ بسسه وضسسوح تمسسام معلسسوم‬
‫یترین و آشسسکارترین مصسسداق »اهل«‪ ،‬همسسسر‬
‫یشسسود کسسه قسسو ‌‬
‫م ‌‬
‫چوجه جای تعجب نیست که چرا در آیاتی که‬
‫است‪ .‬بنابراین‪ ،‬به هی ‌‬
‫تعسسبیر »أزواج« و »نسللاء النللبي« آمسسده ناگسساه بسسه »أهللل‬
‫البیت« خطاب شده و تصریح بسسه »زنسسان پیسسامبر ‪ «‬بسسه »أهل‬
‫یشسسبهه‪ ،‬اهسسل‬
‫البیت« تغییر کرده است‪ .‬زیرا همسسسر هسسر کسسس ب ‌‬
‫خانة او نیز هست‪.1‬‬
‫از این مهمتر قول قرآن کریم است کسسه همسسسر »عمسسران« )=‬
‫یفرمایسسد‬
‫پدر حضرت موسی ‪ (‬را »أهل البیت« شمرده و م ‌‬
‫که خواهر موسی ‪ ‬به فرعونیان گفت‪:‬‬

‫‪‬‬

‫‪   ‬‬
‫‪     ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪         ‬‬
‫)قصص ‪(12 /‬‬
‫‪    ‬‬
‫»آیا شما را به اهل بیتی راهنمایی کنم که بسسرای شسسما‪ ،‬او را‬
‫سرپرستی ]و نگهداری[ کنند؟«‪.‬‬

‫و منظور او مادر حضرت موسسسی ‪ ‬بسسوده اسسست کسسه از »اهسسل‬
‫یرفسست و بسسه عنسسوان پرسسستار و دایسسه‪،‬‬
‫بیسست« عمسسران بسسه شسسمار م ‌‬
‫یفرماییسسد کسسه زن خسسانه و‬
‫فرزندش را تحویل گسسرفت‪ .2‬ملحظسسه م ‌‬
‫یشسسود و از مصسسادیق فعسسل‬
‫همسر مرد‪ ،‬از اهل بیت او شسسمرده م ‌‬
‫جمع مذکر »یکفلون« قرار گرفته است‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫‪2‬‬

‫علوه بر این‪ ،‬مؤلفین »القاموس المحیط« و »لسان العسسرب« دامسساد را از‬
‫هاند‪ .‬ما مخالفتی با این قسسول نسسداریم ولسسی‬
‫مصادیق »أهل البیت« شمرد ‌‬
‫یپسندد یا خیر؟ زیرا در این صسسورت‬
‫یدانیم نویسنده نامه‪ ،‬این رأی را م ‌‬
‫نم ‌‬
‫»ابوالعاص« و »عثمان« نیز از »اهل البیت« خواهند بود!‬
‫یشسسویم کسسه در آیسسه ‪ 73‬سسسوره »هسسود«‪ ،‬تعسسبیر »أزواج« و‬
‫ البته یادآور م ‌‬‫»نساء النبی« نیامده و در حالی که مخاطب‪ ،‬مفرد مسؤنث اسست‪ ،‬تعسبیر‬
‫»علیکم أهل البیت« استعمال شده است‪.‬‬
‫ چنانکه قرآن نیز فرموده‪ :‬‬‫)قصص ‪» (13 /‬او )موسی( را به مادرش باز گرداندایم«‪.‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪30‬‬

‫از آیات قرآن‪ 1‬که در آنها همسر حضسسرت لسسوط ‪ ‬از »اهسسل« آن‬
‫یتوان دریافت که »همسر« از‬
‫حضرت‪ ،‬استثناء شده نیز به خوبی م ‌‬
‫مصادیق بارز »اهل« است و ال نیازی به اسسستثناء کردنسسش نبسسود‪ .‬در‬
‫سورة یوسف نیز در آیة ‪» 25‬اهل« به معنای همسر استعمال شده‬
‫است‪.‬‬
‫در قرآن کریسسم زن حضسسرت موسسسی ‪ ‬از »اهسسل« او بسسه شسسمار‬
‫رفته است چنانکه فرموده‪:‬‬

‫‪    ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪    ‬‬

‫)قصص ‪(29 /‬‬
‫هاش( گفست‪ :‬درنسگ کنیسد کسه‬
‫»موسی به همسرش‪) 2‬خانواد ‌‬
‫هام‪ ،‬شاید از آن‪ ،‬شما را خبری آورم«‪.‬‬
‫آتشی یافت ‌‬

‫و این ماجرا پس از آن بود که حضرت موسی ‪ ‬پیمان خود را‬
‫با پدرزنش حضرت شعیب ‪ ‬به پایسسان بسسرد و سسسپس از »مسسدین«‬
‫عزم سفر کرد‪ ،‬چنانکه قرآن ‌فرموده‪:‬‬

‫‪1‬‬

‫‪2‬‬

‫ )اعراف ‪) (83 /‬هود ‪) (80 /‬شعراء ‪) (171-170 /‬نمل ‪) (57 /‬عنکبوت ‪/‬‬‫‪.(32‬‬
‫یگویسد‪» :‬أن‬
‫ شیخ طوسی در »التبیسان« )ذیسل آیسه ‪ 29‬سسوره قصسص( م ‌‬‫موسی لما قضی الجل‪ ،‬تسلم زوجته و سسساربها = همانسسا موسسسی هنگسسامی‬
‫کسه مسدت پیمسایش را گذارنسد همسسرش را گرفست و بسا خسود بسرد«‪ .‬شسیخ‬
‫طبرسسسسی در »مجمسسسع البیسسسان« و علمسسسه طباطبسسسایی در »المیسسسزان« و‬
‫»رشیدالدین میبیدی« در »کشف السرار و عدة البرار« ذیل آیه ‪ 7‬سسسوره‬
‫هاند‪» :‬أی امراته و هی بنسست شسسعیب« و »المسسراد بسسأهله‪ ،‬امراتسسه و‬
‫نمل گفت ‌‬
‫هی بنت شعیب« و »المراد بالهل ههنا امراته‪ ،‬بنت شعیب« یعنی منظسسور‬
‫از »اهل«‪ ،‬همسر موسی‪ ‬است که دختر شعیب‪ ‬بود‪ .‬میبدی آیه مذکور‬
‫را چنین ترجمه کرده » موسی گفت زن خویش را« و ابوالفتوح رازی نیسسز‬
‫در تفسیر آیه‪» ،‬اهل« کنایه از همسر موسی‪ ‬است که به تبعیت از لفظ‬
‫»اهل« برای او ضمیر جمع مذکر »کم« ذکر شده است‪.‬‬
‫مؤلفین تفسیر نمونه و تفسیر جللین و عبداله شبر و نسفی و فخسسر رازی‬
‫و ابوالسعود و سید قطب ذیل آیه مذکور و بیضاوی و قرطبی ذیل آیسسه ‪29‬‬
‫سوره قصص مراد از »اهل« را همسر موسی‪ ‬است‪.‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪31‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫)قصص ‪(29 /‬‬
‫‪ ‬‬
‫»پس چسسون موسسسی مسسدت پیمسسانش را بسسه فرجسسام رسسساند و‬
‫هاش( را ]همراه[ برد«‪.‬‬
‫همسرش‪) 1‬خانواد ‌‬

‫هاند‪ :‬وقتی کلمة »اهسسل« مضسساف‬
‫علوه بر این‪ ،‬علمای لغت گفت ‌‬
‫مکان باشد به معنای ساکن یا ساکنین مکان مذکور است چنسسانکه‬
‫»اهل مکه« به معنسسای سسساکن یسسا سسساکنین مکسسه اسسست یسسا »أهل‬
‫المدرسة« به معنای ساکن یا ساکنین مدرسه است و هکسسذا ‪...‬‬
‫لخدا ‪ ‬سکونت داشته‬
‫بنابراین‪ ،‬ازواج پیامبر ‪ ‬که در خانه رسو ‌‬
‫و ساکن دائمی بیت آن حضرت بود‌هاند از مصادیق قطعی »اهل‬
‫البیت« هستند‪.‬‬
‫یتسسوان گفسست کسسه علمسسای لغسست ‪ -‬چنسسانکه دیسسدیم‪-‬‬
‫بنسسابراین‪ ،‬م ‌‬
‫»همسسسسر« را از مفهسسسوم »اهللل« و »اهللل الللبیت« خسسسارج‬
‫یتوانیم اگر حکمی را برای مصادیق اهسسل السسبیت‬
‫هاند لذا نم ‌‬
‫ندانست ‌‬
‫لایم برای همسر قایل نباشیم‪.‬‬
‫قای ‌‬
‫نکتسسة دیگسسر آن اسسست کسسه اگسسر کسسسی »همسسسر« را از مصسسادیق‬
‫»اهل« نداند ناگزیر باید معتقد باشد که منظور از آیة‪:‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪)  ‬تحریم ‪(6 /‬‬
‫هاید خویشسستن و خسسانواده خسسویش‬
‫»ای کسانی که ایمان آورد ‌‬
‫را از آتش نگاهدارید که هیمة آن مردم و سنگ است«‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫یترین عضسسو خسسانواده اسسست کسسه بسسدون او‬
‫ تسسوجه داریسسد کسسه همسسسر‪ ،‬اصسسل ‌‬‫یشود‪.‬‬
‫خانواده تشکیل نم ‌‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪32‬‬

‫آن است که مسلمان نسبت به همسر یا همسرانش مسئولیتی‬
‫نسسدارد و فقسسط نسسسبت بسسه فرزنسسد و دامسساد و نوادگسسانش مسسسئول‬
‫‪2‬‬
‫است!!!‬
‫آیا بنا به آیة‪:‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫)طه ‪(132 /‬‬
‫‪ ‬‬

‫»)ای پیامبر‪ (‬اهل خویش را به نماز فرمان ده«‪.‬‬

‫آیسسا لزم نبسسوده کسسه پیسسامبر ‪ ‬همسسسران خسسویش را بسسه نمسساز‬
‫فراخواند بلکه کافی بود که از منزل خارج شود و فقط یسسک دخسستر‬
‫)= حضسسرت زهسسرا( و شسسوهر و دو فرزنسسدش را بسسه نمسساز فرمسسان‬
‫یدهد؟!! مسلما ً خیر‪.‬‬
‫م ‌‬
‫لزم اسسست تسسوجه داشسسته باشسسیم کسسه لفسسظ »اهل« بسسه لحسساظ‬
‫یشود و‬
‫معنی‪ ،‬معنی »اسم جمع«* است و مرد و زن را شامل م ‌‬
‫به لحاظ لفظی‪» ،‬مذکر مجازی« اسسست‪ .1‬و بسسدین لحسساظ »ضسسمیر‬
‫جمع مذکر« با آن متناسب است‪ .‬از این رو‪ ،‬علت استعمال مذکر‬
‫»اهل« است‪ ،‬اما به لحاظ مصادیق کلمة اهل‪ ،‬چون پیامبر ‪ ‬و‬
‫همسرانش و همگی از مصادیق »اهل البیت = اهل این خانه«‬
‫هستند )یعنی جمعسسی کسسه یسسک مسسذکر در آن موجسسود اسسست( لسسذا از‬
‫استعمال ضمیر جمع مذکر‪ ،‬گریزی نیست‪.‬‬
‫پیش از پرداختن به دیگر اجزای آیه‪ ،‬مفیسسد اسسست از کسسسانی کسسه‬
‫یداننسسد امسسا‬
‫حضرت زهرا علیها السسسلم را از »أهل الللبیت« م ‌‬
‫یداننسسد‪ ،‬سسسوالی‬
‫همسسسران پیسسامبر ‪ ‬را مشسسمول ایسسن عنسسوان نم ‌‬
‫بپرسیم‪ :‬فرض کنید آیه تطهیر در دوران کودکی حضرت زهرا و در‬
‫زمان حیات حضرت خدیجه ‪ -‬علیهمسسا السسسلم‪ -‬نسسازل شسسده بسسود‪ ،‬بسسا‬
‫‪2‬‬

‫*‬

‫‪1‬‬

‫یکنیم که برادر ما به تفاسیر قرآن از قبیل »مجمع البیسسان« یسسا‬
‫ پیشنهاد م ‌‬‫»تفسیر نمونه« یا ‪ ...‬مراجعه و اقسوال و مفسسسیرین را دربساره آیسه مسسذکور‬
‫ملحظه کنند‪.‬‬
‫ »اسم جمع« اسمی را گویند که به لحاظ لفظ مفرد باشد امسسا بسسه لحسساظ‬‫معنی بر جمعی دللت کند‪.‬‬
‫ با اینکه مؤنث شمردن این کلمسسه جسسایز اسسست امسسا قسسرآن؛ همسسواره بسسا آن‬‫یتوان گفت مذکر بسسودن‪ ،‬آن اقسسوی‬
‫مانند »مذکر« رفتار کرده‪ ،‬از این رو م ‌‬
‫و ارجح است‪.‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪33‬‬

‫منامه‪ ،‬خود نبی ‪ ‬را نیز مشمول اهسسل‬
‫توجه به اینکه بنا به بند پنج ‌‬
‫یدانید‪ ،‬آیا بساز هسم حضسرت زهسرا را اهسل بیست پیسامبر ‪‬‬
‫البیت نم ‌‬
‫یدانسسستید و حضسسرت خسسدیجه را از شسسمول ایسسن لفسسظ خسسارج‬
‫م ‌‬
‫یشمردید؟! چگونه ممکن است کسه حضسسرت زهسسرا از اهسسل بیسست‬
‫م ‌‬
‫یپذیریسسد حضسسرت زهسسرا‬
‫باشد اما مادرش از اهل بیت نباشد؟ آیسسا م ‌‬
‫فرزند کسی باشد که از اهل بیت پیامبر ‪ ‬نیست؟!‬
‫نویسندة محترم نامه برای نپذیرفتن مطسسالب واضسسح و روشسسنی‬
‫هایم و چه بسسسا بسسر ایشسسان پوشسسیده نبسسود‪ ،‬در بنسسد ‪5‬‬
‫که تاکنون گفت ‌‬
‫هاند‪» :‬در لغت و زبان عرف بشر افراد را جزو اهل بیسست‬
‫نامه گفت ‌‬
‫یکنند‪ .‬اهل بیت نبی ‪ ‬را شامل خود نبی ‪‬‬
‫خودشان حساب نم ‌‬
‫یگیرند و اگسسر بخسسواهیم چنیسسن معنسسی کنیسسم بایسسد بگسسوییم‪ :‬أهل‬
‫نم ‌‬
‫هاند‪» :‬ابراهیم ‪ ‬را آیسسة جسسزو‬
‫البیت اصطلح است لذا اینکه گفت ‌‬
‫یدلیل و مصادره به مطلوب است‪.‬‬
‫اهل بیتش به حساب آورده« ب ‌‬
‫قاعدة تغلیب هم جایی است کسسه لاقسسل یسسک مسسرد در میسسان زنسسان‪،‬‬
‫حاضر باشد و با توجه به اینکه نبی ‪ ‬در ظسساهر لغسسات جسسزو اهسسل‬
‫یشسسسود مشسسسکل ضسسسمیر مسسسذکر حسسسل‬
‫بیسسست خسسسودش حسسسساب نم ‌‬
‫یگردد!!!«‬
‫نم ‌‬
‫مغالطة ایشان بسیار بسیار آشکار اسسست‪ .‬او ً‬
‫یتردیسسد افسسراد‬
‫ل‪ :‬ب ‌‬
‫یآیسسد کسسه هیسسچ‬
‫یشسسمارند وال لزم م ‌‬
‫را جزو اهل خانة خودشسسان م ‌‬
‫مردی اهل خانة خودش نباشد!!‬
‫ثانیًا‪ :‬اگر پیامبر ‪ ‬از شمول اهل بیت خارج باشد لسسذا ایسسن آیسسه‬
‫مثبت عصمت آن حضرت نیز نخواهد بود!!! آیا شما به این نسستیجه‬
‫راضی هستید؟!‬
‫ثالثًا‪ :‬تفاوت »اهل البیت = اهل این خانه یسسا اهسسل خسسانه« بسسا‬
‫»أهل بیت النبی ‪ «‬بسسر کسسسی پوشسسیده نیسسست‪ .‬گیسسرم کسسه‬
‫یشسسود‪» :‬أهل بیلت النلبی ‪ «‬خسسود نسسبی ‪‬‬
‫وقسستی گفتسسه م ‌‬
‫ً‬
‫ً‬
‫یشود‪ :‬اهل بیت‪ ،‬قطعا خود‬
‫مقصود نباشد اما قطعا وقتی گفته م ‌‬
‫نبی که صاحبخانه و ساکن خانه است‪ ،‬اهل همسان خسانه محسسوب‬
‫یشود‪ .‬در هر دو آیة مورد نظر ما لفظ »أهل الللبیت« آمسسده‬
‫م ‌‬
‫یدلیل و مصادره‬
‫نه »أهل بیت النبی ‪ .«‬بنابراین‪ ،‬قول ما ب ‌‬
‫به مطلوب نیسسست و هسسر دو آیسسه از مسسوارد اعمسسال قاعسسدة تغلیب‬
‫است‪ .‬ضمنا ً در آیة‪:‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪34‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫)بقره ‪ ،50 /‬انفال ‪/‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪(54‬‬

‫»فرعونیان را غرق کردیم«‪.‬‬

‫به اتفاق مفسران خود فرعون نیز داخل است‪ ،‬همچنان در آیة‪:‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪   ‬‬
‫لعمران ‪(33 /‬‬
‫)آ ‌‬
‫‪ ‬‬
‫‪ ‬‬
‫»همانا خداوند آدم و نوح و خاندان ابراهیم را ‪ ...‬برگزید«‪.‬‬

‫یشسسک خسسود ابراهیسسم ‪ ‬نیسسز داخسسل اسسست‪ .‬بنسسابراین‪ ،‬هسسم در‬
‫ب ‌‬
‫»أهل بیت النبی ‪ «‬پیامبر ‪ ‬داخل است و هم در »أهللل‬
‫البیت«‪.‬‬
‫***‬
‫مسألة دیگر‪ ،‬کلمة »إنما« اسسست کسسه از اداوت حصسسر محسسسوب‬
‫یدانیسسم کسسه »حصسسر« دارای دو مسسدلول اسسست‪ :‬مسسدلول‬
‫یشود‪ .‬م ‌‬
‫م ‌‬
‫ایجابی و مدلول سلبی و معنای »حصر« بسسا ایسسن دو مسسدلول تمسسام‬
‫یشسسود‪» :‬إنمللا یللدافع عللن‬
‫خواهسسد بسسود‪ .‬مثل ً وقسستی گفتسسه م ‌‬
‫أحسابهم أنا ومثلللی = فقسسط مسسن و هماننسسد مسسن از حسسسب‬
‫یکنسسد«؛ مسسدلول سسسلبی آن ایسسن اسسست کسسه‪» :‬ما‬
‫ایشسسان دفسساع م ‌‬
‫یدافع عن أحسابهم إل أنا ومثلی = از حسب ایشان جسسز‬
‫یکند«‪.‬‬
‫من و همانند من دفاع نم ‌‬
‫یکنند که‪» :‬اگر ارادة الهسسی را‬
‫با توجه به این موضوع اشکال م ‌‬
‫در ایسسن آیسسه »اراده تشسسریعی« بسسدانیم‪ ،‬در ایسسن صسسورت »حصسسر«‬
‫یخواهد اهل الللبیت را از‬
‫یشود! زیرا خداوند فقط نم ‌‬
‫منتفی م ‌‬
‫رجس تطهیر فرمایسسد بلکسسه خسسدا تطهیسسر همسسة مسسؤمنین را در همسسة‬
‫یخواهد«!‬
‫نها م ‌‬
‫زما ‌‬
‫های بیسسش نیسسست زیسسرا در آیسسة مسسورد بحسسث‪،‬‬
‫ایسسن قسسول مغسسالط ‌‬
‫»حصر« در افراد نیست بلکه حصر در موضسسوع اسسست کسسه تطهیسسر‬
‫باشد‪ .‬مدلول ایجابی این حصسسر چنیسسن اسسست کسسه‪» :‬در ایسسن امسسر و‬
‫یخوانیم« و مدلول سسسلبی‬
‫نهی فقط اذهاب رجس و تطهیر را م ‌‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪35‬‬

‫آن چنین است که‪» :‬در این امر و نهی جز اذهاب رجس و تطهیسسر‬
‫یخوانیم«‪.‬‬
‫را نم ‌‬
‫به عبسسارت دیگسسر‪ ،‬آیسسة ‪ 33‬سسسورة »احسسزاب« نفرمسسوده‪» :‬فقسسط‬
‫یخواهیم اهل البیت را تطهیر کنیم و لغیر« بلکه آیة شسسریفه‬
‫م ‌‬
‫یفرماید‪» :‬علسست غسسایی و هسسدف از ایسسن اوامسسر و نسسواهی فقط‬
‫م ‌‬
‫تطهیر و اذهاب رجس است و لغیر«‪.‬‬
‫چوجه مانع از آن نیست کسسه »ارادة‬
‫بنابراین‪ ،‬چنین حصری به هی ‌‬
‫‪1‬‬
‫تشریعیة الهیه« هم به کلیة مخاطبین »یا أیها الذین آمنللوا«‬
‫تعلق گیرد و هم به سبب موقعیت خسساص اهل الللبیت در میسسان‬
‫مردم‪ ،‬بار دیگر مطلوب خدا به ایشان گوشسسزد شسسده و از ایشسسان‬
‫مؤکدا ً خواسته شود‪.‬‬
‫آری‪ ،‬عمومیت ذیل آیة ‪ 6‬سورة مائده کسسه تعلسسق ارادة طهسسارت‬
‫را شامل همة مؤمنین شمرده‪ ،‬مانع است که بگوییم‪ :‬ارادة الهسسی‬
‫چوجه مانع از‬
‫های معدود تعلق گرفته است اما به هی ‌‬
‫بر طهارت عد ‌‬
‫آن نیست که مطلوب آیة مذکور‪ ،‬یک بسار دیگسسر از برخسی مسؤمنین‬
‫که دارای موقعیت خاصی هستند با تأکید‪ ،‬خواسته شود‪ .‬به عنوان‬
‫مثسسال‪ ،‬اگسسر معلمسسی بسسه شسساگردان خسسود بگویسسد‪ :‬درس بخوانیسسد و‬
‫یمبالتی نکنید و تعالیم معلم را به خوبی بیاموزید و سپس به دو‬
‫ب ‌‬
‫شآمسسوزان کسسه مسسورد تسسوجه سسسایرین هسسستند و‬
‫یسسا سسسه تسسن از دان ‌‬
‫یگسذارد‪ ،‬بگویسسد‪ :‬بسسا انضسباط باشسسید و‬
‫رفتارشان بر دیگران تأثیر م ‌‬
‫سهایتان را به دقت و با جدیت فراگیرید‪ ،‬وقت خسسود را بیهسسوده‬
‫در ‌‬
‫ههای معلم خود را از یسساد نبریسسد‪ ،‬ایسسن‬
‫و به بازی تلف نکنید و توصی ‌‬
‫دو خواسته هیچ مباینتی با هم ندارند‪ .‬بلکه تفاوت این دو دسسسته از‬
‫شآموزان در میزان و مراتب انتظسساری اسسست کسسه در عمسسل بسسه‬
‫دان ‌‬
‫ههای معلم‪ ،‬متوجه آنهاست‪.‬‬
‫خواست ‌‬
‫بنابراین‪ ،‬دلیلی نداریم که اراده را در آیة تطهیر تکوینی بسسدانیم‪.‬‬
‫این ادعا که ارادة الهی در آیة ‪ 33‬سورة »احزاب«‪ ،‬ارادة تکسسوینی‬
‫است موجب آن است که قایل شویم ‪ -‬نعوذ بسسالله‪ -‬رجسسسی بسسوده‬
‫که خدای متعال‪ ،‬اذهاب و تطهیر آن را اراده فرموده است‪ ،‬یعنسسی‬
‫ابتدا باید وجود رجس را پذیرفته باشیم تسسا بتسسوانیم ادعسسا کنیسسم کسسه‬
‫‪1‬‬

‫ که نبی اکرم ‪ ‬و حضرت علسسی و همسسسر و فرزنسسدان بزرگسسوارش را نیسسز‬‫یشود‪.‬‬
‫شامل م ‌‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪36‬‬

‫»ارادة تکوینی« خدا بر اذهاب آن از اهل بیت تعلق گرفته است و‬
‫ال تعلق ارادة تکوینی خسسدا بسسر اذهساب رجسسس معسسدوم و نساموجود‪،‬‬
‫معنسسی نسسدارد‪ ،‬در حسسالی کسسه بسسا تشسسریعی دانسسستن اراده‪ ،‬مشسسکلی‬
‫نخواهیم داشت زیرا در علم »اصول فقه« بسسه اثبسسات رسسسیده کسسه‪،‬‬
‫در خطابات تشریعی‪ ،‬امر و نهی همیشسسه بسسدان معنسسی نیسسست کسسه‬
‫یکسسرده و یسسا مرتکسسب »منهسسی‬
‫مخاطب‪ ،‬به »مسسأمور بسسه« عمسسل نم ‌‬
‫یشود‪ :‬نماز بگزاریسسد و‬
‫یالمثل اگر گفته م ‌‬
‫یشده است! ف ‌‬
‫عنه« م ‌‬
‫راسسست بگوییسسد و دزدی نکنیسسد‪ ،‬نسسه بسسدان معنسسی اسسست کسسه همسسة‬
‫یکردند‪ .‬چنانکه در قرآن‬
‫یگفتند و یا دزدی م ‌‬
‫نها راست نم ‌‬
‫مسلما ‌‬
‫به پیامبر ‪ ‬خطاب شده‪:‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬
‫‪    ‬‬
‫‪   ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪(( / 105-106   ‬‬
‫چگاه از مشرکان مباش و آنچسسه را تسسو را سسسود و‬
‫»و البته هی ‌‬
‫زیان نرساند س غیر از خدا س مخوان که اگر چنین کنسسی همانسسا‬
‫از ستمگران باشی«‪.‬‬

‫و یا خطسساب شسسده‪» :‬أقم الصلللة = )ای پیسسامبر‪ (‬نمسساز را‬
‫بهسسا بسسدان معنسسی نیسسست کسسه پیسسامبر ‪- ‬‬
‫بپادار« اما اینگونه خطا ‌‬
‫معسساذالله‪ -‬از مشسسرکین بسسوده و یسسا در عبسسادت خسسود‪ ،‬غیسسر خسسدا را‬
‫یخوانده است!! و قس على هذا‪.‬‬
‫یخوانده و یا نماز نم ‌‬
‫م ‌‬
‫به عبارت دیگر‪ ،‬در آیات سورة »احزاب« نیز مقصود این است‬
‫یخواهد شما اهل بیت با عمل به این اوامر و اجتنسساب از‬
‫که خدا م ‌‬
‫این نواهی‪ ،‬پلیسدی بسسه شسسما نرسسسد و پساک شسوید‪ .‬چنسانکه خداونسد‬
‫دربارة نماز ‪ -‬که از جملة عبادات است‪ -‬فرموده‪:‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬

‫)عنکبوت ‪(45 /‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪37‬‬

‫»همانسسا نمسساز ]مؤمنسسان[ را از کارهسسای زشسست و ناپسسسند بسساز‬
‫یدارد«‪.‬‬
‫م ‌‬

‫یگسسزارد و بسسسیار روزه‬
‫حتی پیامبر اکرم ‪ ‬شب و روز نمسساز م ‌‬
‫یگرفت و اینگونه اعمال در طهارت نفسانی حضرتش مؤثر بود‬
‫م ‌‬
‫و در او تأثیر مثبت داشت و ال اگر جز این بگوییم و ادعا کنیم کسسه‬
‫اعمسسال عبسسادی و انجسسام اوامسسر الهسسی هیسسچ تسسأثیری در آن حضسسرت‬
‫نداشته و مانند یک عمل لغو بوده باید به یاد داشسسته باشسسیم کسسه از‬
‫مزایای ایمان‪ ،‬اعراض از لغو است )مؤمنون ‪ (3 /‬و پیامبر ‪ ‬کسسه‬
‫یکند‪.‬‬
‫در صدر مؤمنین است هرگز کار بیهوده نم ‌‬
‫لزم است بدانیم کسسه در صسسورت تکسسوینی دانسسستن اراده در آیسسة‬
‫تطهیسسر بسسا مسسسایل زیسسادی مسسواجه خسسواهیم بسسود کسسه برخسسی از آنهسسا‬
‫تاند از‪:‬‬
‫عبار ‌‬
‫یآیسسد کسسه‬
‫مسألة اول این است که »ارادة تکوینی«‪ ،‬جبر لزم م ‌‬
‫با عقاید شیعه سازگار نیست‪ .‬اگر بگسسوییم‪ :‬خسسدا بسسه ارادة تکسسوینی‬
‫فناپذیر خود‪ ،‬خواسته است که مخاطبین معصوم‬
‫نامشروط و تخل ‌‬
‫باشند و گناه و خطا نکنند در این صورت امکانسسات دیگسسر در برابسسر‬
‫ارادة تکوینی خسسدا منتفسسی و معسسدوم اسسست و طبعسا ً مخسساطبین آیسسه‬
‫یتوانند گناه و یا خطا بکننسسد کسسه خلف ارادة تکسسوینی و قطعسسی‬
‫نم ‌‬
‫خداست‪ ،‬در نتیجه آنها در اعمال خویش اختیاری از خسسود نداشسستند‬
‫و مجبسسور بودنسسد و ایسسن فضسسیلتی بسسرای آنهسسا نیسسست‪ .‬حسسال از شسسما‬
‫یپرسسسیم‪ :‬آیسسا حضسسرت علسسی ‪ ‬یسسا حضسسرات حسسسنین ‪ -‬علیهمسسا‬
‫م ‌‬
‫هانسسد‬
‫هاند یا خیر؟ آیا این بزرگواران مختار بود ‌‬
‫السلم‪ -‬تکلیف داشت ‌‬
‫یا مجبور؟ بنا بسسه مسسذهب شسسیعه آن بزرگسسواران مختسار بودنسسد و بسه‬
‫یگشستند‪ .‬در آیسة تطهیسسر اگسسر اراده را‬
‫اختیار خسویش گسسرد گنساه نم ‌‬
‫»ارادة تکوینی« بشسسماریم‪ ،‬مخسساطبین آیسسه‪ ،‬هسسر کسسه باشسسند مجبسسور‬
‫فاند و نه فضیلتی خواهند داشت‪.‬‬
‫خواهند بود و در نتیجه نه مکل ‌‬
‫علوه بر این‪ ،‬چسسون بسسه »ارادة تکسسوینی« و جسسبری خسسدا‪ ،‬پسساک و‬
‫یتوانند اسوه و مقتدای مسسا باشسسند‬
‫هاند نم ‌‬
‫منزه از گناه و خطا شد ‌‬
‫ً‬
‫ً‬
‫زیرا ما مختار و مکلفیم اما مثل حضسرت امسام حسسن ‪ ‬تکوینسا و‬
‫بنا به ارادة الهی پاک و از گناه و خطا مسسبری شسسده و طبع سا ً چنیسسن‬
‫یتوانند امامت کنند زیسسرا‬
‫یتوانند پیشوای ما باشند و نم ‌‬
‫کسانی نم ‌‬
‫امام و پیشوا کسی است کسسه مسسا بنسسدگان مختسسار بایسسد از اعمسسال و‬
‫کردار او تبعیسست کنیسسم ولسسی او اعمسسالش را بنسسا بسسه ارادة قطعسسی و‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪38‬‬

‫یدهد و ما چنین نیستیم‪ .‬او مختار نیست در‬
‫یتخلف خدا انجام م ‌‬
‫ب ‌‬
‫یتوانسد‬
‫حالی که ما مختساریم‪ .‬مسا بسا یکسدیگر تشسابه نسداریم‪ .‬او نم ‌‬
‫اسوه و الگوی ما باشد‪.‬‬
‫اگر گفته شود که مخاطبین آیة تطهیسسر بنسسا بسسه »ارادة تکسسوینی«‬
‫یکنند‬
‫هاند که به اختیار خود از گناه و خطا اجتناب م ‌‬
‫خدا چنان شد ‌‬
‫یکنیسسم کسسه‬
‫یشوند!! توجه شما را به این نکته جلب م ‌‬
‫و معصوم م ‌‬
‫او ً‬
‫ل‪ :‬این ادعا در مورد سهو و خطا و نسیان که آیاتی در قرآن بسسر‬
‫آنها دللت ‌دارند‪ ،‬مانند‪:‬‬

‫‪   ‬‬
‫)کهف ‪(24 /‬‬
‫‪ ‬‬
‫»و چون فراموش کردی‪ ،‬پروردگارت را یاد کن«‪.1‬‬

‫یا‪:‬‬

‫‪    ‬‬
‫)توبه ‪(43 /‬‬
‫‪  ‬‬
‫»خدا از تو درگذرد‪ ،‬چرا به آنان رخصت دادی؟«‪.‬‬

‫و نظایر اینها س مصداق ندارد زیرا کسی سهو و نسیان را اختیار‬
‫یکند‪.‬‬
‫و انتخاب نم ‌‬
‫ً‬
‫ثانیًا‪ :‬این ادعا در مورد گناه نیز صسسرفا بسسازی بسسا الفسساظ اسسست و‬
‫اگر انصاف و دقت به کار آید‪ ،‬خواهیم دید که نتیجة ایسسن کلم نیسسز‬
‫مشسسمول اشسسکال ماسسست زیسسرا »ارادة تکسسوینی« خسسدا قطعسسی و‬
‫چوجسسه در‬
‫فناپسسذیر اسسست و اختیسسار شسسخص مسسورد نظسسر بسسه هی ‌‬
‫تخل ‌‬
‫قطعی و حتمیت ارادة الهی تأثیری ندارد‪ ،‬به عبسسارت دیگسسر اختیسسار‬
‫یگیسسرد‪ ،‬در نسستیجه‬
‫مکلسسف میسسان »اراده« و »مسسراد« خسسدا قسسرار نم ‌‬
‫وقتی »اختیار« کان لم یکن باشد گویی که شسسخص اختیسسار نسسدارد‪.‬‬
‫خصوصا ً که بنا به قول شسسما در مسسورد حضسسرات حسسسنین ‪ -‬علیهمسسا‬
‫های تحسق یسافته اسست و آنسان‬
‫السلم‪ -‬در زمان کودکی چنیسن اراد ‌‬
‫هاند‪.‬‬
‫برای وصول به این مقام‪ ،‬مجاهدتی نکرد ‌‬
‫یکنید که حتی فرض بال نیز موجب فضسسیلت نخواهسسد‬
‫ملحظه م ‌‬
‫های‬
‫بود زیرا چنانکه گفتیم اگر خسسدا دربسسارة سسسایرین همچنیسسن اراد ‌‬
‫‪1‬‬

‫ قرآن به فراموشی سایر انبیسساء از جملسسه حضسسرت موسسسی ‪ ‬نیسسز دللسست‬‫دارد ر‪ .‬ک‪) .‬کهف ‪.(73-61 /‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪39‬‬

‫ییافتنسسد زیسرا ایسن‬
‫یکرد‪ ،‬آنها هسسم همیسسن حسالت و مسوقعیت را م ‌‬
‫م ‌‬
‫یشود ‪ -‬و به قسسول شسسما‬
‫مرتبه از علوّ روحی که موجب عصمت م ‌‬
‫منحصرا ً و تکوینا ً به پیسسامبر ‪ ‬و ائمسسه عطسسا شسسده و غیسسر اختیسساری‬
‫است‪ -‬به دیگران اعطا نگردیده و به سبب همین تفاوت است کسسه‬
‫های‬
‫یتواننسسد الگسسوی افسسرادی باشسسند کسسه دربسسارة آنهسسا چنیسسن اراد ‌‬
‫نم ‌‬
‫‪1‬‬
‫هاند ‪.‬‬
‫یبهر ‌‬
‫نشده و از چنین امدادی ب ‌‬
‫مسألة دوم مشکل نامربوط بودن قبسسل و بعسسد آیسسة مسسورد نظسسر‪،‬‬
‫های از‬
‫بلکه نامربوط بودن صدر و ذیسسل آیسسه اسسست! متأسسسفانه عسسد ‌‬
‫هانسسد کسسه جسسای ایسسن آیسسه اینجسسا نیسسست و از جسسای‬
‫علمای شسسیعه گفت ‌‬
‫‪2‬‬
‫یگوینسسد‬
‫دیگری از قرآن‪ ،‬به اینجا منتقل شسسده اسسست!! و البتسسه نم ‌‬
‫که جای اصلی این آیه کجا بوده است!‬
‫اینک ما را با گروه مذکور کاری نیست‪ .‬اما به کسانی که چنیسسن‬
‫های ندارنسسد و نظسسم کنسسونی قسسرآن را کسسامل ً قبسسول دارنسسد‬
‫عقیسسد ‌‬
‫یگوییم‪ :‬خدا فرموده تعالیم انبیاء به زبان قوم شان است‪.‬‬
‫م ‌‬

‫‪   ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫)ابراهیم ‪(4 /‬‬
‫‪‬‬
‫»ما هیچ پیامبری را جز به زبان قومش نفرستادیم تا ]دین حسق‬
‫را[ برایشان تبیین کند«‪.‬‬

‫یپرسسسیم‪ :‬آیسسا هیسسچ یسسک از مسسردم عسسرب اینچنیسسن‬
‫حال از شما م ‌‬
‫یگفت که صدر و ذیل کلمش پیوسته و مرتبسسط نباشسسد؟!‬
‫سخن م ‌‬
‫شما که معتقدید که خدا برای بنسسدگانش عسساقلنه )یسسا بسسه قسسول مسسا‬
‫یکنیسسد‬
‫یگوید چرا از توجه به این نکته اعراض م ‌‬
‫حکیمانه( سخن م ‌‬
‫کسسه اگسسر اراده را در آیسسة تطهیسسر‪ ،‬تکسسوینی محسسسوب کنیسسم و آن را‬
‫خطاب به غیر زنان پیامبر ‪ ‬بدانیم‪ ،‬ارتباط و پیونسسد صسسدر و ذیسسل‬
‫یشود و تناسب اجزاء کلم‬
‫آیه و آیات قبل و بعد از هم گسیخته م ‌‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ ما باز هم به مسأله عصمت خواهیم پرداخت‪ .‬ر‪ .‬ک‪ ،‬صفحه ‪.43‬‬‫یگویند زیرا نسستیجه ایسسن سسسخن آن‬
‫ البته این قول را برای اکثریت مردم نم ‌‬‫است که قرآن دچسسار تحریسسف و تغییسسر شسسده و تنظیسسم کنسسونی آن بسسا نظسسم و‬
‫ترتیب اصلی آن تفاوت دارد!! بنا به قول‪ ،‬سند اصلی دین مخدوش قلمسسداد‬
‫یشسود! ر‪ .‬ک‪،‬‬
‫شسده و در نستیجه اصسل دیسانت از حجیست و اعتبسار سساقط م ‌‬
‫حاشیه شماره ‪.32‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪40‬‬

‫یگوییسسد‪ :‬خسسدا عسساقلنه سسسخن‬
‫یرود‪ .‬شسسما از یسسک سسسو م ‌‬
‫از بیسسن م ‌‬
‫یدانید نامرتبط سخن گفتسسن‪ ،‬اسسسلوب سسسخن‬
‫یگوید و با اینکه م ‌‬
‫م ‌‬
‫عاقلنه )و به نظر ما حکیمانه( نیست امسسا از سسسوی دیگسسر نظسسم و‬
‫یگیریسسد چگسسونه ممکسسن اسسست سسسخنی‬
‫ارتباط آیسسات را در نظسسر نم ‌‬
‫نامرتبط و در عین حال عاقلنه )یا حکیمانه( باشد؟!‬
‫مسألة سوم آن است که توجه کنیم در همین سورة »احزاب«‪،‬‬
‫در آیه ‪ 59‬خدا خطاب به پیامبر ‪ ‬فرموده‪:‬‬
‫‪     ‬‬
‫‪      ‬‬
‫‪     ‬‬
‫‪   ‬‬

‫‪‬‬

‫‪          ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪     ‬‬
‫)احزاب ‪/‬‬
‫‪   ‬‬

‫‪(59‬‬

‫»ای پیسسامبر‪ ‬بسسه همسسسرانت و دخسسترانت و زنسسان مسسؤمنین‬
‫بگو ‪.«...‬‬

‫منظور ما این است که قرآن »بنات = دختران« پیغمبر ‪ ‬را‬
‫جدا از »ازواج = همسران« آن حضرت آورده بنابراین وقتی در‬
‫ي﴾ = ای زنان پیسسامبر« و‬
‫آیات ‪ 30‬و ‪ 33‬فرموده‪َ﴿ :‬يا ن ِ َ‬
‫ساءَ الن ّب ِ ّ‬
‫یشود که همسران رسول خسسدا‬
‫لفظ »بنات« را نیاورده‪ ،‬معلوم م ‌‬
‫ً‬
‫هاند‪ .‬خصوصا که در زمان نسسزول‬
‫‪ ‬مخاطب اصلی و اولی آیه بود ‌‬
‫آیة تطهیر‪ ،‬حضرت زهرا ‪ -‬علیها السلم‪ -‬همسر حضسسرت علسسی ‪‬‬
‫بود و در بیت آن حضرت اقسامت داشسست و اهسل بیست آن بزرگسسوار‬
‫بود‪.‬‬
‫آوردن بند ‪ 4‬و ‪ 8‬نامسسة بسسرادر مسسا در اینجسسا مناسسسبت دارد‪ ،‬ایشسسان‬
‫هاند‪» :‬در زمان نزول آیات فقط یک دختر آن هم حضرت زهرا‬
‫نوشت ‌‬
‫ سلم الله علیها‪ -‬در بیست رسسول خسدا ‪ ‬حضسور داشست و قطعسا ً‬‫یشده‪ .‬اظهار تردید در این مورد‬
‫مشمول لفظ »أهل البیت« م ‌‬
‫َ‬
‫هِلي﴾ به‬
‫نأ ْ‬
‫ن اب ِْني ِ‬
‫بسیار عجیب است‪ .‬در آیات قرآن مثل‪﴿ :‬إ ِ ّ‬
‫م ْ‬
‫لالله‬
‫صراحت فرزند از اهل حساب شده‪ ،‬حال آنکه شما دختر رسو ‌‬
‫هاید«‪.‬‬
‫‪ ‬را فقط با احتمال )!( داخل در أهل البیت کرد ‌‬
‫یداشتند که موضسسوع بحسسث مسسا‬
‫اول ً‪ :‬ای کاش برادر ما به یاد م ‌‬
‫اهل بیت بودن یا نبودن حضرت زهرا ‪ -‬سسسلم اللسسه علیهسسا‪ -‬نیسسست‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪41‬‬

‫بلکه موضوع بحث ما این است که همسران پیامبر ‪ ‬هم از اهل‬
‫تاند‪.‬‬
‫بیت آن حضر ‌‬
‫یگوییم که حضرت زهرا »اهل« پیسسامبر ‪‬‬
‫هایم و نم ‌‬
‫ثانیا ً‪ :‬ما نگفت ‌‬
‫هایم که حضرت زهرا از اهل بیت پیامبر ‪ ‬نبسسوده‬
‫نیست و حتی نگفت ‌‬
‫یدلیل نگفتسسه بسسودیم‪ .‬در‬
‫یگفتیم سخنی عجیب و ب ‌‬
‫اما اگر چنین هم م ‌‬
‫یکنیم‪ :‬نخست آنکسسه مسسا بنسسا بسسر‬
‫اینجا توجه شما را به دو نکته جلب م ‌‬
‫قاعدة »أصالة الحقيقة« و با توجه به اینکه کلمسسسة »البیت«‬
‫یباشد‪ ،‬حسسرف تعریسسف آن‬
‫فالیه کلمة »اهل« است که منادی م ‌‬
‫مضا ‌‬
‫یدانیسم و موجسبی بسرای عسدول از اصسل‬
‫را »حرف تعریف عهدی« م ‌‬
‫یبینیم لسسذا »أهل البیت = ای اهسسل ایسسن خسسانه« را بسسه‬
‫مذکور نم ‌‬
‫هایم نه اصطلحی‪ .‬دوم آنکه آیات مورد نظر مسسا بسسا‬
‫معنای لغوی گرفت ‌‬
‫خطاب »یا نساء النبی« آغاز شده نه با خطاب به »یا بنللات‬
‫النبی« و نه با خطاب »یا أولد النبی« و ‪. ...‬‬
‫ثالثا ً‪ :‬چنانکه گفتیم در وقت نزول سورة احزاب‪ ،‬حضرت زهرا‬
‫یزیسستند نسه در خانسة پیسامبر ‪ ‬و اهسل‬
‫در خانة حضرت علی‪ ‬م ‌‬
‫بیت حضرت علی ‪ ‬بودند‪.‬‬
‫رابعا ً‪ :‬توجه کنید که فرق اسسست میسسان »اهسسل کسسسی بسسودن« و‬
‫»اهل بیت کسی بودن«‪ .‬حضرت نوح ‪ ‬نیسسز عسسرض نکسسرد پسسسرم‬
‫یگسسوییم‬
‫هایسسم و نم ‌‬
‫یکنم ما نیز نگفت ‌‬
‫»اهل من« است‪ .‬لذا تکرار م ‌‬
‫حضرت زهسسرا »اهسسل« پیسسامبر ‪ ‬نبسسوده امسسا اگسسر گفتسسه بسسودیم کسسه‬
‫حضرت زهرا ‪ -‬علیها السلم‪ -‬پسسس از ازدواج بسسا حضسسرت علسسی ‪‬‬
‫اهل بیت اوست‪ ،‬سخن عجیبی نگفته بودیم و ال شما بفرمایید که‬
‫هاند؟‬
‫اهل بیت حضرت علی چه کسانی بود ‌‬
‫توجه دارید که »اهل« کسانی اعم از »اهسسل بیسست« اوسسست‪ .‬بسسه‬
‫عنوان مثال‪ ،‬فرزنسسد شسسما همیشسسه »اهسسل« شماسسست امسسا قبسسل از‬
‫ازدواج‪» ،‬اهل بیت« شما هسم هسست‪ .‬لیکسن پسسس از ازدواج‪ ،‬اهسسل‬
‫بیت دیگری خواهد شد که بیسست اوسسست و غیسسر از بیسست شماسسست‪.‬‬
‫بنابراین‪ ،‬حضرت زهسرا بسا اینکسه »اهسل« پیسامبر ‪ ‬بسوده ولسی در‬
‫زمان نزول سورة »احزاب«‪ ،‬خسسودش بسسه عنسسوان همسسسر حضسسرت‬
‫علی ‪ ‬بیتی مستقل داشت و »اهل بیسست« آن حضسسرت بسسود‪ .‬امسسا‬
‫شما حضرت زهرا را صرفا ً با این ادعا که در زمان نزول آیسسات در‬
‫یدانیسسد پسسس چگسسونه‬
‫خانسسة پیسسامبر‪ ‬بسسوده از »أهل الللبیت« م ‌‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪42‬‬

‫هاند‬
‫همسران پیامبر ‪ ‬را که در بیت آن حضرت حضور دائم داشت ‌‬
‫یدانید؟‬
‫از مصادیق اهل البیت نم ‌‬
‫خامسا ً‪ :‬شما که قاطعانه حضرت زهرا را از اهل بیسست رسسسول‬
‫یدانید آیا خواهران آن حضرت و شوهرانشسسان را نیسسز از‬
‫خدا ‪ ‬م ‌‬
‫یدانید؟‬
‫اهل بیت پیامبر ‪ ‬م ‌‬
‫مسألة چهارم این اسست کسه اگسر همسسران پیسامبر ‪ ‬داخسل در‬
‫هاند و ارادة مذکور در آیه »ارادة تکوینی« اسسست‬
‫خطاب آیه نبود ‌‬
‫و حضرت زهسرا و همسسر و دو فرزنسد بزرگسوارش مسورد نظسر آیسه‬
‫هاند ‪ -‬کسسه معنسسای قریسسب لفسسظ اهسسل بیسست نیسسستند‪ -‬چسسرا آیسسه بسسه‬
‫بود ‌‬
‫حتر مقصود را بیان نکسسرده و آن بزرگسسواران را بسسه نسام‬
‫صورتی واض ‌‬
‫خطاب نکرده و یا لاقل نفرموده‪» :‬یا أیها النبی ویللا بنللت‬
‫النبی وصهره وسبطیه إنما یرید الله ‪«...‬؟ خصوصسسا ً‬
‫در جایی دیگر از قرآن نیز دربارة موضوعی تا بدین حد از اهمیسست‪،‬‬
‫های نداریم و قرآن مقصود خود را در این موضسسوع‪ ،‬بسسه وضسسوح و‬
‫آی ‌‬
‫صراحت بیان نفرموده است‪.‬‬
‫مسألة پنجم آن است که در تفسیر آیسسة تطهیسسر نبایسسد آن را چنسسان‬
‫یخواهیسسد‬
‫معنی کنیم که گویی قرآن همین یک آیه است! اگر شما م ‌‬
‫از آیة تطهیر عصمت ائمه را استنباط و اسسستخراج کنیسسد و بسسه همیسن‬
‫یگیرید‪ ،‬لزم‬
‫منظور سیاق کلم را و ارتباط آیات را و ‪ ....‬در نظر نم ‌‬
‫است توجه داشته باشید که آیات دیگری نیز هستند که نافی نظریسسة‬
‫شما هستند از جملة آیة‪:‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪) ‬محمد‬

‫‪(19 /‬‬

‫»برای گناهت و برای مردان و زنان مؤمن آمرزش بخواه«‪.‬‬

‫و نیز آیة ‪ 55‬سسسورة »غسسافر« و آیسسة دوم سسسورة »فتسسح« کسسه بسسه‬
‫یپرسیم‪:‬‬
‫صراحت‪» ،‬ذنب« را به پیامبر‪ ‬نسبت داده است‪ .‬لذا م ‌‬
‫چگونه ممکن است پیسسامبر ‪ ‬از »ذنسسب« مسسبری نباشسسد امسسا ائمسسه‬
‫یگسسوییم »ذنسسب پیسسامبر ‪ - «‬نعسسوذ‬
‫باشند؟! البته و صد البته ما نم ‌‬
‫یگوییم هسسر چسسه باشسسد‬
‫بالله‪ -‬منکرات اعمال و اخلق بوده‪ ،‬بلکه م ‌‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪43‬‬

‫های نیست که با هیچ یک از مصادیق »ذنب« مطابق نباشسسد‬
‫به گون ‌‬
‫زیسسرا زبسسان قسسرآن‪ ،‬سسسلیس و فصسسیح اسسست و اگسسر منظسسور دیگسسری‬
‫یداشسست قطع سا ً تعسسبیر و لفسسظ مناسسسب منظسسور خسسود را بسسه کسسار‬
‫م ‌‬
‫یبینیم قرآن همانگونه که »ذنب« را به‬
‫یبرد‪ .‬بنابراین‪ ،‬چنانکه م ‌‬
‫م ‌‬
‫مؤمنین و مؤمنات نسبت داده همان تعبیر را بسسرای پیسسامبر ‪ ‬نیسسز‬
‫استعمال فرموده است‪.‬‬
‫***‬
‫یشسسود‪،‬‬
‫اینک باید بدانیم اگر خدا چنانکه از آیات دیگر دریافت م ‌‬
‫یشسسود سس را‬
‫طهارت همسسة مسسؤمنین سس کسه شسسامل اهسسل بیسست نیسسز م ‌‬
‫خواسته‪ ،‬چرا بسسار دیگسسر جسسدا از سسسایرین‪ ،1‬همسسسران پیسسامبر ‪ ‬را‬
‫مخسساطب چنیسسن خطابسساتی قسسرار داده‪ ،‬مگسسر آنهسسا شسسأن خاصسسی‬
‫هاند؟‬
‫داشت ‌‬
‫یدانیسسم در صسسدر ایسسن دسسسته از آیسسات و قبسسل از‬
‫آری‪ ،‬چنسسانکه م ‌‬
‫یشود که همسر پیامبر ‪ ‬بودن‬
‫خطابات مذکور‪ ،‬به آنها گوشزد م ‌‬
‫یتوانید از‬
‫یخواهید یا نم ‌‬
‫موجب مسئولیت خاصی است لذا اگر نم ‌‬
‫یخواهید به لحاظ مسئولیت‪ ،‬مانند‬
‫عهدة این مسئولیت برآیید و م ‌‬
‫سایرین باشید‪ ،‬بیایید به خوبی و خوشی از آن حضرت جدا شوید‪.‬‬
‫یپذیرنسسد‪،‬‬
‫)احزاب ‪ (28 /‬سپس بسسه آنسسانی کسسه ایسسن مسسسئولیت را م ‌‬
‫َ‬
‫ء﴾ = ای‬
‫سا ِ‬
‫م ‌‬
‫د ِ‬
‫ح ٍ‬
‫ن ك َأ َ‬
‫ن الن ّ َ‬
‫ي لَ ْ‬
‫یفرماید‪َ﴿ :‬يا ن ِ َ‬
‫م َ‬
‫ست ُ ّ‬
‫ساءَ الن ّب ِ ّ‬
‫‪2‬‬
‫مها‬
‫زنان پیامبر‪ ،‬شما همسان هیچ یک از زنان نیستید« ‪ .‬همة چش ‌‬
‫به سوی شماست و طبعا ً آنچه از سایرین خواسته شده‪ ،‬بسسا تأکیسسد‬
‫های هسسستید‬
‫یرود شما ساکن خسسان ‌‬
‫و شدت بیشتری از شما توقع م ‌‬
‫تکننسسدة آن‬
‫یشسسود و تلو ‌‬
‫تآمیز الهسسی نسسازل م ‌‬
‫که در آن آیات حکم ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪2‬‬

‫یسابقه نیسسست و مشسسابه آیسسه ‪ ‬‬
‫ این موضوع در قرآن کریم ب ‌‬‫‪)    ‬شسسسسعراء ‪» (214 /‬خویشسسسساوندان‬

‫نزدیکت را ]که از خاندان تو اند[ هشدار ده« است‪ ،‬بسسا اینکسسه رسسسول اکسسرم ‪‬‬
‫مأمور به تبشیر و انداز همگان س از جمله قوم و قبیله خود سس بسسوده اسسست ولسسی‬
‫نظر به اینکه عشیره رسول خدا ‪ ‬به سبب خویشاوندی و قرابسستی کسسه بسسا آن‬
‫حضرت داشتند و مورد تسوجه و احسترام مسردم بودنسد و رفتسار آنهسا در سسایرین‬
‫یتأثیر نبوده لذا یک بار نیز خدا به پیامبرش فرموده‪ ،‬به خصوص آنها را انسسدرز‬
‫ب ‌‬
‫کن‪.‬‬
‫ درباره اهمیت این خطسساب مراجعسسه کنیسسد بسسه آنچسسه در صسسفحه ‪ 38‬جسسزوه‬‫هایم‪.‬‬
‫حاضر گفت ‌‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪44‬‬

‫پیامبر خداست‪ .‬شما در موقعیتی قرار دارید که آبسسروی رسسسالت و‬
‫حرمت پیامبر ‪ ‬به شما نیسسز وابسسسته اسسست‪ .‬بنسسابراین‪ ،‬اگسسر تقسسوی‬
‫بورزید‪ ،‬تأثیر مثبت بر رسالت و تبلیسغ پیسامبر ‪ ‬داریسد و دو برابسر‬
‫یگیرید س یک بار به سبب آنکه به عنوان مسلمان کار خیر‬
‫پاداش م ‌‬
‫هاید و یک بار به سبب تأثیر مثبتی که کار شما بر تبلیسسغ پیسسامبر‬
‫کرد ‌‬
‫جروی و اعمال ناشایست دچار شسسوید‬
‫‪ ‬داشته است س و اگر به ک ‌‬
‫یکاهیسسد و دو برابسسر عسسذاب‬
‫از تأثیر زحمسسات پیسسامبر ‪ ‬در تبلیسسغ‪ ،‬م ‌‬
‫خواهید شد‪ .‬مردم به شما نظر دارند و چسسون ببیننسسد کسسه اعمسسال و‬
‫کردارتسسان چنسسانکه بایسسد‪ ،‬نیسسست در پیسسروی از پیسسامبر ‪ ‬و پسسذیرش‬
‫دعوت او سست شده و خواهند گفت‪ :‬کسی که نزدیکترین افسسراد‬
‫نانسسد و‬
‫به او یعنی همسرانش که مجالست دائم بسسر او دارنسسد‪ ،‬چنی ‌‬
‫یخواهسسد‬
‫ه آنها را تربیت و تزکیه نماید‪ ،‬چگسسونه م ‌‬
‫پیامبر ‪ ‬نتوانست ‌‬
‫یفرماید‪ :‬شما بایسد بیسش از‬
‫ما را تزکیه و تربیت کند؟ از این رو م ‌‬
‫دیگران به اوامر الهی مقید و عامل باشید و با شسسدت بیشسستری از‬
‫نواهی الهی اجتناب کنید و این خواسته نه به منظور سختگیری بر‬
‫شماست بلکه برای آن است که پاک شوید و غبار گنسساه بسسر دامسسن‬
‫شخصیت شما که مورد توجه دیگران است‪ ،‬ننشیند‪.‬‬
‫یرساند کسسه مخسساطبین آیسسه تکوین سا ً معصسسوم‬
‫همین موضوع نیز م ‌‬
‫نیستند بلکه طهارت آنها مشروط است‪ .‬طهسسارت هسسر یسسک از آنهسسا‬
‫منوط است به میزان اطاعتشسسان از اوامسسر الهسسی‪ .‬هسسر کسسه بیشسستر‬
‫یکنسسد‪ .‬مسسا مسسدعی‬
‫طاعت و عبادت کند طهارت بیشسستری کسسسب م ‌‬
‫نیستیم که همسسة مخسساطبین آیسسات مسسورد نظسسر‪ ،‬در اطسساعت از خسسدا‬
‫هاند بلکسسه سسسهم هسسر یسسک از آنهسسا از طهسسارت‪ ،‬متناسسسب‬
‫یکسان بود ‌‬
‫هاند‪.‬‬
‫است با مجاهدتی که در راه رضای خدا کرد ‌‬
‫اکنون مناسب است به بند هفتم نامة برادرمان توجه کنیسسم کسسه‬
‫لاند‪،‬‬
‫هاند‪» :‬اگر اهل البیت‪ ،‬زنان رسسسو ‌‬
‫با لحنی استبعا‌دآمیز گفت ‌‬
‫نها دارند چرا که هسسر‬
‫به موجب این آیه مقامی والتر از همة انسا ‌‬
‫گونه پلیدی از ایشان زدوده شده است«‪.‬‬
‫به نظر ما استبعاد ایشان تا حدود زیادی متکسسی بسسه مسسسایلی از‬
‫قبیل »واقعة جمل« و نظایر آن است که عایشه ‪-‬رضی الله عنها‪-‬‬
‫همسر رسول خدا ‪ ‬به جنگ با امیرمؤمنسان علسی ‪ ‬برخاسست و‬
‫ممکن است این سوال پیش آید که اگر زنان پیامبر ‪ - ‬از جملسسه‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪45‬‬

‫عایشه رضی الله عنها‪ -‬مخاطب این آیه و در نتیجه حایز والتریسسن‬
‫هاند‪ ،‬چگونه نامبرده به جنسسگ بسسا کسسسی برخاسسست کسسه‬
‫مقامات بود ‌‬
‫علو درجات و مقام والیش بر هیچ کس پوشیده نیست؟!‬
‫لزم است در آیة مورد نظر به کلمة »إن = اگسسر« کسسه از حسسرف‬
‫شرطیه است توجه کنیسسم و آن را نادیسسده نگیریسسم‪ .‬آری‪ ،‬آیسسة شسسریفه‬
‫َ‬
‫ن‬
‫سللا ِ‬
‫د ِ‬
‫حل ٍ‬
‫ن ك َأ َ‬
‫ن الن ّ َ‬
‫ي لَ ْ‬
‫فرموده‪َ﴿ :‬يا ن ِ َ‬
‫مل َ‬
‫س لت ُ ّ‬
‫ء إِ ِ‬
‫ساءَ الن ّب ِ ّ‬
‫ات ّ َ‬
‫ن﴾ = ای زنان پیامبر‪ ،‬شما همسان هیچ یک از زنسسان نیسسستید‬
‫قي ْت ُ ّ‬
‫اگر پارسایی کنید« سپس در ادامة کلم چنسد امسر و نهسی الهسی بسه‬
‫یفرمایید که‬
‫عنوان مصادیقی از تقوی ذکر گردیده است‪ .‬ملحظه م ‌‬
‫ینظیر به صورت مشروط وعده داده شده اسسست‪،‬‬
‫این مقام والی ب ‌‬
‫های شسسرطیه و دارای دو جسسزء‬
‫یعنی در واقع جملة مورد نظر ما جمل ‌‬
‫به صورت زیر است که جملة جزای شرط‪ ،‬مقدم بر جمله شسسرطیه‬
‫ذکر شده است‪ ،‬دو جزء مذکور به قرار زیر است‪:‬‬
‫‪» -1‬إن اتقیتن = اگر پارسایی کنید« )جملة شرط(‬
‫د من النساء = همسان هیچ یسسک از زنسسان‬
‫‪» -2‬لستن کأح ٍ‬
‫نیستند« )جزای شرط(‬
‫‪1‬‬
‫ً‬
‫علوه بر این‪ ،‬چنانکه قبل نیز گفته شسسد افعسسال آیسسه تطهیسسر نیسسز‬
‫یکنیسسم کسسه‬
‫مضارع آمده است نه ماضی‪ .‬بنابراین‪ ،‬تکرار و تأکید م ‌‬
‫چون وصول به مقام والی مذکور به صورت شرطی بیان گردیده‬
‫طبعا ً برائت از رجس و طهارت هر یک از مخاطبان آیسسه‪ ،‬منسسوط و‬
‫موکول است به میزان اطاعت از اوامر و اجتناب از نواهی الهی‪.‬‬
‫یکنسسد‬
‫هر که بیشتر طاعت و عبادت کند طهارت بیشتری کسب م ‌‬
‫یشود‪ .‬وال ما مدعی نیستیم که همسسة‬
‫و به مقام مذکور نزدیکتر م ‌‬
‫هانسسد و‬
‫مخسساطبین آیسسه در اطسساعت از خسسدا یکسسسان و همسسسنگ بود ‌‬
‫یقید و شرط و متعصبانه از همسران پیسسامبر‬
‫همچنین قصد دفاع ب ‌‬
‫یگوییم‪ :‬بهسسرة هسسر یسسک از ایشسسان از طهسسارت‪،‬‬
‫‪ ‬را نداریم بلکه م ‌‬
‫یپیشگی و مجاهدتی کسسه در راه رضسسای خسسدا‬
‫متناسب است با تقو ‌‬
‫هاند‪.‬‬
‫کرد ‌‬
‫یکنیسسم کسه‪:‬‬
‫بنابراین‪ ،‬جملة برادرمان را به این صورت اصسلح م ‌‬
‫به موجب آیات سسسورة احسسزاب اگر زنسسان پیسسامبر ‪ ‬بسسا تسسوجه بسسه‬
‫یپیشسسه کننسسد‪ ،‬در میسسان زنسسان عسسالم نایسسل‬
‫موقعیت خطیرشان‪ ،‬تقو ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬ر‪ .‬ک‪ ،‬صفحه ‪.9‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪46‬‬

‫یشوند و ثوابی دو چندان خواهند داشت و اگر چنانکه مقتضسسای‬
‫م ‌‬
‫موقعیت خطیر آنهاسسست عمسسل نکننسسد‪ ،‬عسسذابی دو چنسسدان خواهنسسد‬
‫داشت‪.‬‬
‫یگوییم‪ :‬ارادة تشریعی خدا بر آن بسسوده‬
‫به عبارت دیگر‪ ،‬ما م ‌‬
‫که اهل بیت پیامبر ‪ ‬اعم از آن حضرت و همسران و دخسستران و‬
‫دامادها و نوادگانش با تمسک به طاعات و عبادات‪ ،‬از گنسساه دور و‬
‫های جسبری و تکسوینی نبسسوده لزومسی‬
‫پاک شوند و چسون اراده‪ ،‬اراد ‌‬
‫نداشته که در مورد تک تک مصسسادیق اهسسل بیسست پیسسامبر ‪ ‬بسسه یسسک‬
‫نتیجة واحد رسیده باشد‪ ،‬بلکه چه بسا برخی از مخسساطبین آیسسه بسسه‬
‫نتر مانسسده‬
‫مراتب و درجات وال نایل شده و بعضی در سطوح پایی ‌‬
‫باشند‪.‬‬
‫ممکن است گفته شسسود‪ :‬خطابسساتی چسسون‪» :‬در خسسانه بمانیسسد« و‬
‫»خودنمایی نکنید« و »صدای خود را نرم و نازک نسازید« متسسوجه‬
‫پیامبر ‪ ‬نیست‪ .‬بنابراین‪ ،‬وقتی پیامبر ‪ ‬مشمول خطاب نباشد‪،‬‬
‫استعمال ضمیر مذکر »کم« توجیه نخواهند داشت!‬
‫یکنیسسم کسسه گرچسسه‬
‫در اینجا توجه شسسما را بسسه ایسسن نکتسسه جلسسب م ‌‬
‫خطابات مسسذکور در بسسال بسسه دلیسسل عقلسسی متسسوجه مسسردان از جملسسه‬
‫پیامبر ‪ ‬نیست لیکن هم آیاتی کسسه مخصسسوص زنسسان اسسست و هسسم‬
‫آیاتی که متوجه مردان و زنسسان اسسست‪) ،‬ماننسسد اقامسسة نمسساز و ایتسساء‬
‫زکات و اطاعت از خدا( هسسر دو در هسسدف و علسست غسایی از صسسدور‬
‫چنین احکامی که تطهیسسر مخسساطبین و اذهسساب رجسسس از آنهاسسست‪،‬‬
‫کاند‪ .‬بنابراین‪ ،‬پیامبر ‪ ‬از بعضی آن خارج اسسست‬
‫یکسان و مشتر ‌‬
‫نه کل آن )توجه بفرمایید( زیسسرا چنسسانکه گفسستیم اعمسسال صسسالحه در‬
‫یتأثیر نبوده و در ارتقای طهارت آن حضسسرت مفیسسد‬
‫پیامبر ‪ ‬نیز ب ‌‬
‫بوده است‪ .‬بنسسابراین‪ ،‬از اسسستعمال ضسسمیر »کسسم« گزیسسری نیسسست‪،‬‬
‫زیرا طهارت آن حضرت نیز به عنوان اسسسوه و مقتسسدای اول عسسالم‬
‫اسلم‪ ،‬از اهداف و غایات صدور احکام شرعی بوده است‪.‬‬
‫یزنم‪ :‬فرض کنیسسد کسسسی‬
‫نتر شدن مقصود‪ ،‬مثالی م ‌‬
‫برای روش ‌‬
‫در مقابل منزل رئیس جمهور یا یکی از مراجع تقلید که مقبسسولیت‬
‫اجتمسساعی دارد و از شسسهرت و احسسترام فسسراوان برخسسوردار اسسست‪،‬‬
‫بایستد و خطاب به همسران او بگوید‪ :‬ای زنان رئیس جمهسسور‪ ،‬یسسا‬
‫ای زنان مرجع عالیقدر‪ ،‬بسدون ضسرورت از منسزل خسارج نشسوید و‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪47‬‬

‫خودنمایی نکنید و حجاب را رعایت نمایید و نمسساز بگزاریسسد و روزه‬
‫بگیرید و زکات بدهید و در یک کلم‪ ،‬تقوای الهی پیشه کنید‪ .‬من از‬
‫یخواهم شما ای اهسسل ایسسن‬
‫این سخنان منظوری ندارم جز اینکه م ‌‬
‫خانه که بیت مرجعیسست اسسست و شسسما اعضسسای آن هسسستند و تسسوجه‬
‫همة مردم به شماست‪ ،‬پاک و پاکیزه شوید‪.‬‬
‫یترین فرد نیز مقصسسود گوینسسده‬
‫به نظر ما بنا به عقل سلیم‪ ،‬عام ‌‬
‫یگویسد کسه بنسا بسه گفتسة فسرد‬
‫را به وضوح تمام دریافته و با خود نم ‌‬
‫مذکور‪ ،‬خود مرجع نیز باید در خانه بماند یا در برابر نامحرم حجاب‬
‫یفهمسسد کسسه مرجسسع از شسسمول ایسسن بخسسش از‬
‫داشته باشد!! بلکسسه م ‌‬
‫یپندارند که خود مرجسسع از‬
‫سخنان گوینده خارج است و همچنین نم ‌‬
‫هدف گوینده و از شمول احکامی که مرد و زن را شامل اسسست از‬
‫یباشد!‬
‫جمله وجوب نماز و زکات و ‪ ...‬خارج م ‌‬
‫***‬
‫‪1‬‬
‫هاند‪» :‬خطابات‬
‫برادر ما احتمال ً به تأسی از علمة مجلسی گفت ‌‬
‫شآمیز آمسسده اسسست در‬
‫قرآن نسبت به زنان پیامبر ‪ ‬تند و سرزن ‌‬
‫حسسالی کسسه آیسسة تطهیسسر لحنسسی ملئمسسی دارد و مقسسامی وال بسسرای‬
‫مخاطبین خود قایل شده است‪ .‬آن تندی نخسسستین و ایسسن ملیمسست‬
‫لحن‪ ،‬با هم سازگار نیست«‪.‬‬
‫هایم نادرستی کلم ایشان آشکار است مسسا‬
‫بنا بدانچه تاکنون گفت ‌‬
‫یشویم‪:‬‬
‫باز هم یادآور م ‌‬
‫اول ً‪ :‬چنانکه گفتیم بنا به تصریح قسسرآن‪ ،‬آیسسات مسسذکور در صسسدد‬
‫تبیین هدف و علت غایی صدور اوامسسر و نسسواهی اسسست و در مقسسام‬
‫مدح و قدح مخاطبین و بیان مقامات تکوینی افراد نیست‪.‬‬
‫‪1‬‬

‫یدهد که جایگسساه واقعسسی ذیسسل آیسسه‬
‫ علمه مجلسی پس از اینکه احتمال م ‌‬‫‪ 33‬سوره احزاب‪ ،‬جای دیگری است و چه بسا گروهی به منظسسور حصسسول‬
‫یدهسسد‬
‫هاند!! و حتی احتمسسال م ‌‬
‫منافع دنیوی خویش‪ ،‬آن را در اینجا قرار داد ‌‬
‫ً‬
‫که آیاتی از قرآن قبل و بعد از جمله مورد نظر قرار داشته و بعسسدا سسساقط‬
‫یگوید‪» :‬مخاطبة الزوجات مشوبة بالمعاتبللة والتللأنیب‬
‫هاند!! م ‌‬
‫شد ‌‬
‫والتهدید ومخاطبة أهل البیت ل علیهللم السلللم ل ل محلة بللأنواع‬
‫التلطف والمبالغة فللی الکلرام = خطسساب بسسه همسسسران ]پیسسامبر‪[‬‬
‫آمیخته به سرزنش و عتاب و تهدید است و خطاب به اهسسل بیسست س س علیهسسم‬
‫السسسلم سسس آراسسسته بسسه انسسواع لطسسف و مهربسسانی و مبسسالغه در بزرگداشسست‬
‫آنهاست« )بحار النوار‪ ،‬ج ‪ ،35‬الباب الخامس‪ :‬فی نزول آیسسه التطهیسسر‪ ،‬ص‬
‫‪.(235‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪48‬‬

‫هایم در علم اصول ثسسابت اسسست کسسه در چنیسسن‬
‫ثانیًا‪ :‬چنانکه گفت ‌‬
‫مقامی »امر و نهی«‪ ،‬نه بدان معناست که مخسساطب‪ ،‬بسسه »مسسأمور‬
‫یکرده است‪.‬‬
‫به« عمل و یا از »منهی عنه« اجتناب نم ‌‬
‫ههای پیشین ما معلوم شد که ارادة مذکور در آیه‪،‬‬
‫ثالثا ً‪ :‬از گفت ‌‬
‫تشریعی است نه تکوینی‪.‬‬
‫رابعا ً‪ :‬تاکنون معلوم گردید که »حصسسر« مسسذکور در آیسسه‪ ،‬حصسسر‬
‫موضوعی یعنی حصر در غایت و هدف احکسسام اسسست نسسه حصسسر در‬
‫افراد‪.‬‬
‫ً‬
‫خامسا‪ :‬افعال آیة تطهیر ماضی نیست بلکه مضسسارع اسسست‪ ،‬و‬
‫گویا اینکه اذهاب رجسسس و تطهیسسر‪ ،‬مشسسروط و موکسسول اسسست بسسه‬
‫انجام افعالی که قبل از آن ذکر شسسده و ایسسن بسسا وصسسفی کسسه شسسما‬
‫برای حضسسرت زهسسرا و همسسسر و دو فرزنسسدش سس علیهسسم السسسلم سس‬
‫لاید‪ ،‬مطابقت ندارد‪.‬‬
‫قای ‌‬
‫ً‬
‫سادسا‪ :‬چنانکه گذشت اگر مقصود آیه چنسسان باشسسد کسسه مسسورد‬
‫پسند شماست‪ ،‬در این صورت آیه به اندازة کافی در بیان مقصود‬
‫رسا و فصیح و عاری از ابهام نیست‪ ،‬و مهمتر اینکه از قبل و بعسسد‬
‫یتناسسسب بسسا آنهاسسست و قطعسا ً حکیسسم بسسدین‬
‫خود کامل ً منفصسسل و ب ‌‬
‫یگوید‪.‬‬
‫صورت سخن نم ‌‬
‫سللابعًا‪ :‬بسسر خلف ادعسسای شسسما‪ ،‬خطابسسات سسسورة »احسسزاب«‬
‫یشسسوم کسسه در آیسسة ششسسم همیسسن‬
‫شآمیز نیسسست‪ .‬یسسادآور م ‌‬
‫سسسرزن ‌‬
‫سسسوره‪ ،‬همسسسران پیسسامبر ‪» ‬مللادران مللؤمنین« محسسسوب‬
‫هاند که باید همچسسون مسسادر‪ ،‬مسسورد احسسترام و اکسسرام مسسؤمنین و‬
‫شد ‌‬
‫ساءَ‬
‫مؤمنات قرار گیرند‪ .‬علوه بسسر ایسسن‪ ،‬دو بسسار بسسا عنسسوان ﴿َيا ن ِ َ‬
‫هاند که خود شرافتی بزرگ‬
‫ي﴾= ای زنان پیامبر« خطاب شد ‌‬
‫الن ّب ِ ّ‬
‫بسسوده و مسسوقعیت خطیرشسسان ناشسسی از عضسسویت در خانسسة »خسساتم‬
‫النبیین ‪ ،«‬است‪ .‬مهمتر اینکه قرآن به ایشسسان فرمسسوده‪ :‬اگسسر از‬
‫خسسدا و رسسسول اطسساعت کنیسسد و تقسسوی بورزیسسد از همسسة زنسسان ‪-‬‬
‫بلاستثناء‪ 1-‬برتراید‪ .‬سپس با حسسرف عطسسف »فسساء« کلم را ادامسسه‬
‫یخواهید بدین مقسسام والی‬
‫داده و در واقع فرموده‪ :‬بنابراین اگر م ‌‬
‫ینظیر نایل شوید‪ ،‬نواهی و اوامر الهی را رعایت کنید‪.‬‬
‫ب ‌‬
‫‪1‬‬

‫‪ -‬توجه دارید که نکره در سیاق نفی‪ ،‬مفید عموم است‪.‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪49‬‬

‫شآمیز‬
‫انصاف دهید آیسسا چنیسسن سسسخنانی‪ ،‬کلم تسسوبیخی و سسسرزن ‌‬
‫قآمیز که به منظور تحریسسض‬
‫یشود یا کلمی است تشوی ‌‬
‫شمرده م ‌‬
‫مخاطب بیان شده است؟ آیا اگر به کسی بگوییم‪ :‬نماز اقامه کسن‬
‫ه بدار و زکات بپرداز تا به مقامات عالیه واصل شوی‪ ،‬او را‬
‫و روز ‌‬
‫هایم؟ آیا قرآن که به پیامبر اکرم ‪ ‬فرموده‪:‬‬
‫سرزنش کرد ‌‬

‫‪   ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬

‫‪‬‬

‫)یونس ‪(105 /‬‬

‫قگرایسسانه‬
‫های‪ ،‬ح ‌‬
‫»در حالی که از هر کیش باطل روی برتافت ‌‬
‫هپرستی فرادار و البتسسه از مشسسرکان‬
‫روی خود را به دین یگان ‌‬
‫مباش«‪.‬‬

‫و یا فرموده‪:‬‬

‫‪    ‬‬
‫‪  ‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬

‫)عنکبوت ‪(45 /‬‬

‫»نماز را برپادار که همانا نمسساز ]مؤمنسسان را[ از زشسستکاری و‬
‫یدارد«‪.‬‬
‫]کردار[ ناشایست باز م ‌‬

‫و یا به حضرت موسی ‪ ‬فرموده‪:‬‬

‫‪  ‬‬
‫)طه ‪(14 /‬‬
‫‪‬‬

‫»آنان را سرزنش و عتاب کرده است«‪.‬‬

‫ههسسای شسسما وحسسی الهسسی‬
‫علوه بسسر اینهسسا قسسرآن فرمسسوده‪ :‬در خان ‌‬
‫های‬
‫یشود‪ .‬این نیز امتیازی است کسسه انسسسان سسساکن خسسان ‌‬
‫تلوت م ‌‬
‫تکننسسدة آن‪ ،‬پیسسامبر‬
‫یشسسود و تلو ‌‬
‫باشسسد کسسه در آن وحسسی نسسازل م ‌‬
‫خداست‪.‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪50‬‬

‫هانسسد کسسه در آیسسه ‪ 33‬سسسورة احسسزاب‬
‫برخسسی از علمسسا ادعسسا کرد ‌‬
‫»صللنعت التفللات« بکسسار رفتسسه اسسست‪ ،‬همچنسسان کسسه در سسسورة‬
‫»فاتحه الکتاب« نیز از این صنعت استفاده شده است‪.‬‬
‫لزم اسسست بسسدانیم چنسسانکه از نسسام ایسسن صسسنعت پیداسسست‪ ،‬در‬
‫»التفات« معمول ً از غایب به مخسساطب یسسا از مخسساطب بسسه غسسایب‬
‫یشسسود‪ .‬امسسا در مسسورد آیسسه تطهیسسر چنیسسن کسساری‬
‫تسسوجه و التفسسات م ‌‬
‫صورت نگرفته است‪ .‬در آیه ‪ 32‬و ‪ 34‬سسسورة احسسزاب ‪ -‬کسسه آیسسات‬
‫راند‪ -‬و نیز در صدر آیه تطهیر‪ ،‬خطسساب متسسوجه‬
‫قبل و بعد آیة تطهی ‌‬
‫زنان پیامبر ‪ ‬است‪ ،‬اما در مقام تعلیل به ذیل آیسسه ‪ 33‬کسسه مسسبین‬
‫ه است بسساز هسسم از مخسساطب بسسه غسسائب‬
‫علت غایی خطابات مذکور ‌‬
‫التفات نشده‪ ،‬بلکه فقط در هنگام بیان هدف از خطابات سسسابق و‬
‫لحق‪ ،‬از ضمیر جمع مذکر مخاطب استفاده شده‪ ،‬یعنی »صسسنعت‬
‫التفات« بکار نرفته بلکه قاعسسدة »تغلیب« مراعسسات گردیسسده کسسه‬
‫هایسسم و در اینجسسا‬
‫دربارة آن پیش از این به اندازة لزم‪ ،‬توضسسیح داد ‌‬
‫یکنیسسم‪ .‬بنسسابراین‪ ،‬تمسسسک بسسه صسسنعت »التفسسات« در آیسسة‬
‫تکسسرار نم ‌‬
‫تطهیر وجهی ندارد‪.‬‬
‫هاند که ذیل آیسسه ‪ 33‬سسسورة احسسزاب همچسسون‬
‫بعضی از علما گفت ‌‬
‫ن﴾ در آیسسه سسسورة واقعسسه‪» ،‬جملسسة معترضسسه«‬
‫مللو َ‬
‫و تَ ْ‬
‫عل َ ُ‬
‫جملسسه ﴿ل َ ْ‬
‫است‪ ،‬و به همین سبب با قبل و بعد خسسود مرتبسسط نیسسست!! اینسسان‬
‫باید توجه داشته باشند که از خصائص جملة معترضه است که اول ً‬
‫یآید نه در آخر آن‪ ،‬ثانیا ً حذف آن به ارتباط پیسسش‬
‫در وسط کلم م ‌‬
‫ن﴾ در‬
‫و پس از آن‪ ،‬خللی وارد نم ‌‬
‫مللو َ‬
‫و تَ ْ‬
‫عل َ ُ‬
‫یکند‪ ،‬چنانکه جملة ﴿ل َ ْ‬
‫وسط آیه آمده و اگر از میانة آیه سوره »واقعه«‪ ،‬برداشسسته شسسود‬
‫ه لَ َ‬
‫م﴾ = همانسسا ایسسن‪ ،‬هرآینسسه‬
‫م‪َ ...‬‬
‫ع ِ‬
‫ق َ‬
‫ظيل ٌ‬
‫سل ٌ‬
‫وإ ِن ّ ُ‬
‫باز هم جملة ﴿ َ‬
‫سوگندی ‪ ...‬بزرگ است« کلمی ناقص نخواهد بود‪ .‬در حسسالی کسسه‬
‫جملة مورد نظر در آیة تطهیر‪ ،‬اول ً در آخر آیه آمسسده نسسه در وسسسط‬
‫کلم‪ ،‬ثانیا ً مبین هدف و علت غسسایی از صسسدور اوامسسر و نسسواهی بسسه‬
‫مخاطبین آیه است و حذف آن موجب نقصی در کلم خواهد بسسود‪.‬‬
‫چنانکه در آیة ‪ 6‬سوره مائده نیز از بیان علت صدور اوامر‪ ،‬صرف‬
‫نظر نشده‪ ،‬بنابراین تشبث به معترضه بودن ذیسسل آیسسة ‪ ،33‬مسسوجه‬
‫نیست‪.‬‬
‫***‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪51‬‬

‫اینک بپردازیم به روایات و احادیث که بسسرادر مسسا در پایسسان نامسسة‬
‫هاند‪ :‬البته بحث دربارة روایات بحسسثی اسسست‬
‫خود به آن اشاره کرد ‌‬
‫یتسسوان بسسه صسسورت‬
‫مفصسسل و دراز دامسسن کسسه در ایسسن مجسسال نم ‌‬
‫نها پرداخت اما اجمال ً لزم است بدانیم کسسه روایسسات‬
‫مستوفی بدا ‌‬
‫های از روایات که‬
‫مربوط به آیة تطهیر دارای اقسامی است‪ :‬دست ‌‬
‫ینامیم‪ ،‬دللت دارند که پسسس از‬
‫آنها را »روایات اصحاب کساء« م ‌‬
‫نزول آیات سورة احزاب‪ ،‬پیامبر اکرم ‪ ‬حضرت زهرا و حضسسرت‬
‫مسسسلمه بسا‬
‫علی و حضرات حسنین ‪ -‬علیهم السلم‪ -‬را در حجسسرة ا ‌‬
‫عبایی پوشاند و گفسست‪ :‬اینهسا اهسسل بیسست مسسن هسسستند و سسسپس آیسسة‬
‫یگویند که آیسسة‬
‫های دیگر از احادیث م ‌‬
‫تطهیر را تلوت فرمود‪ .‬دست ‌‬
‫تطهیر دربارة حضرت علی و همسر و دو فرزندش نازل گردیده و‬
‫در واقع با دستة اول مشابهت دارند‪.‬‬
‫این گونه روایات حتی اگر تمام شرایط صحت را داشسسته باشسسند‬
‫چوجه دللت ندارند که زنان پیسسامبر ‪ ‬اهسسل بیسست او نیسسستند‪.‬‬
‫به هی ‌‬
‫یکند‪.‬‬
‫یدانید که اثبات شیء نفی ما عدا نم ‌‬
‫شما خود بهتر م ‌‬
‫اما پیش از آنکه به قسم سوم از اخبار و روایات بپردازیم‪ ،‬لزم‬
‫است این نکته را یادآور شویم که شماری از علما دربارة احسسادیث‬
‫های بسسر اسسسناد یسسا‬
‫یگویند‪ :‬به فرض اینکه هیسسچ خدش س ‌‬
‫دستة اول‪ 1‬م ‌‬
‫متن احادیث وارد نباشد‪ ،‬اینگونه روایات نه تنها دللسستی بسسر خسسروج‬
‫همسران پیامبر ‪ ‬از آیة تطهیر ندارند بلکه مضمون آنهسسا تأکیسسد و‬
‫تأییدی است بر قطعیت اهسسل بیسست بسسودن ایشسسان! زیسسرا دعسسای آن‬
‫حضرت با اسسستفاده از الفسساظ آیسسة مسسذکور‪ ،‬بسسرای ادخسسال آن چهسسار‬
‫بزرگوار در زمرة »اهل بیت« و نیز گفتسسن اینکسسه »بسسار الهسسا‪ ،‬اینسسان‬
‫ناند«؛ بدین منظور بسسود کسسه آن عزیسسزان نیسسز مشسسمول‬
‫اهل بیت م ‌‬
‫شرط آیات سورة احزاب قرار گیرنسسد‪ ،‬زیسسرا وقسستی همسسسر پیسسامبر‬
‫مسلمه« تقاضا کرد که او نیز بسسه زیسسر کسسساء درآیسسد‪ ،‬پیسسامبر‬
‫‪» ،‬ا ‌‬
‫اکرم‪ ‬در پاسخش فرمود‪» :‬إنک إلی خیر‪ ،‬إّنک من أزواج‬
‫النبی ‪ «‬و در حدیثی دیگسسر‪ ،‬فرمسسود‪» :‬أنت علللی مکانللک‪،‬‬
‫ر« یا دوباره ]یعنی با تأکیسسد[ فرمسسود‪» :‬تسسو بسسر راه‬
‫أنت علی خی ٍ‬
‫‪1‬‬

‫های از آنهسسا را علمسسه‬
‫ منظسسور مسسا آن دسسسته از روایسسات اسسست کسسه نمسسون ‌‬‫مسسسلمه« آورده اسسست‪) .‬ر‪ .‬ک‪.‬‬
‫»مرتضی عسکری« در کتسسابش از قسسول »ا ‌‬
‫ه‪ .‬ق‪ ،‬ج ‪،1‬ص ‪.(130‬‬
‫معالم المدرستین‪ ،‬مؤسسة البعثة‪ ،‬طبع ‪‌ 1405‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪52‬‬

‫خیری‪ ،‬تو بر راه خیری« و ‪ ...‬در واقع بنا به اینگونه احادیث پیامبر‬
‫‪ ‬به همسرش فرمود‪ :‬تو جایگاه خود را داری‪ ،‬یسسا تسسو بسسر جایگسساه‬
‫نیکسسویی قسسرار داری و حقیقتسسا از اهسسل بیسست و در نسستیجه‪ ،‬مشسسمول‬
‫شرط آیات هستی‪ ،‬برای تو نیازی نیست که دعا کنسسم تسا مشسسمول‬
‫یکنم تا ایسسن عزیزانسسم نیسسز مشسسمول شسسرط‬
‫آیات باشی‪ ،‬اما دعا م ‌‬
‫آیات باشند و موفق به کمال طهارت نفس شوند‪.‬‬
‫البته ما هیچ اصراری بر قطعی نشان دادن این قول نداریم امسسا‬
‫یبینیم‪- 1‬‬
‫هخیز م ‌‬
‫ثانگیسسز و مناقش س ‌‬
‫چون غالبا ً اینگونه روایات را بح ‌‬
‫یکنیسسم اول ً بسسا تأمسسل و‬
‫چنانکه تاکنون نیز شاهد بودیسسد‪ -‬کوشسسش م ‌‬
‫تسسدبر در خسسود آیسسات نسسورانی از قسسرآن و مقایسسسة آیسسات مشسسابه بسسا‬
‫یکدیگر و با توجه به قرائن و سیاق آیسسات و معسسانی الفسساظ و ‪ ..‬بسسه‬
‫مدلول حقیقی آیات نزدیک شویم و سپس در پرتسسو آیسسات شسسریفه‪،‬‬
‫روایات را تحلیل و تبیین کنیم‪.‬‬
‫ً‬
‫اینک بپردازیم به قسم سوم از روایات کسسه غالبسا ذیسل آیسة ‪132‬‬
‫یشوند‪ .2‬روایات مسسذکور بسسا آنچسسه کسسه تسساکنون‬
‫سورة »طه« نقل م ‌‬
‫یتوان گفت‪ :‬قول مسسا دربسسارة‬
‫گفته شد‪ ،‬تناسب بسیاری دارند و م ‌‬
‫یگویند‪ :‬هنگامی‬
‫یکنند‪ .‬این دسته از روایات م ‌‬
‫آیة تطهیر را تأیید م ‌‬
‫یشسسد و بسسه سسسوی‬
‫که پیامبر ‪ ‬برای نماز صسبح از منسسزل خسارج م ‌‬
‫یرفت زمانی که از مقابل خانسسة حضسسرت علسسی ‪ ‬عبسسور‬
‫مسجد م ‌‬
‫یگفت‪» :‬الصلة‪ ،‬الصلة = نمسساز‬
‫یفرمود و م ‌‬
‫یکرد‪ ،‬درنگ م ‌‬
‫م ‌‬
‫یفرمود‪.‬‬
‫را دریابید‪ ،‬نماز را دریابید« سپس آیة تطهیر را تلوت م ‌‬
‫اگر ایسن دسسسته از روایسسات نیسسز تمسسام شسسرایط صسسحت را داشسسته‬
‫باشند‪،‬‬
‫او ً‬
‫چوجه دللت ندارند که همسران پیامبر ‪ ‬اهل بیسست‬
‫ل‪ :‬به هی ‌‬
‫او نیستند‪.‬‬
‫ثانیا ً‪ :‬عمل پیسسامبر ‪ ‬کسسه پسسس از تحریسسض آنسسان بسسه نمسساز‪ ،‬آیسسه‬
‫یرساند که آن حضسسرت نیسسز‬
‫یفرمود به خوبی م ‌‬
‫تطهیر را تلوت م ‌‬
‫یفرمود که برخیزید و نماز را دریابید که خواستة خدا از‬
‫در واقع م ‌‬
‫تشریع نماز‪ ،‬طهارت نفسانی شما بوده است‪ ،‬نماز بخوانید تا پاک‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫جاند‪.‬‬
‫هناپذیر مورد اتفاق‪ ،‬از بحث ما خار ‌‬
‫ البته روایات خدش ‌‬‫ چند نمونه از این روایات را علمه »مرتضی عسسسکری« در کتسسابش آورده‬‫است‪) .‬ر‪ .‬ک‪ .‬معالم المدرستین‪ ،‬ج ‪ ،1‬ص ‪.(132‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪53‬‬

‫و طاهر شوید‪ .‬به عبارت دیگر‪ ،‬طهسسارت نفسسسانی را نتیجسسة اقامسسة‬
‫یدانست‪.‬‬
‫نماز که از جملة عبادات و امری تشریعی است‪ ،‬م ‌‬
‫ثالث سًا‪ :‬دللسست دارد کسسه حضسسرت علسسی ‪ ‬و همسسسر بزرگسسوارش‬
‫هاند‪.‬‬
‫های جدا ازخانة پیامبر ‪ ‬داشت ‌‬
‫حضرت زهرا‪ ،‬خان ‌‬
‫رابعا ً‪ :‬اگر پیامبر ‪ ‬این آیه را به غیسسر همسسسرانش نیسسز تعمیسسم‬
‫داده باشد هیچ اشکالی ندارد‪ .‬زیرا چنانکه گفته شسسد ارادة مسسذکور‬
‫در آیه‪ ،‬ارادة تشریعی است‪ ،‬و پیامبر ‪ ‬همسسان غسسایت و هسسدف را‬
‫که آیة شریفه برای مخاطبین اولیة آن بیان نموده‪ ،‬بسسرای سسسایرین‬
‫نیز ذکر کرده است‪ .‬در واقع تفاوت سایرین با مخاطبین اولیة آیسسه‬
‫آن است که خواسته و مقصود آیة تطهیر با شدت و تأکید بیشتری‬
‫یرود‪ .‬و به عبارت دیگر‪ ،‬مسئولیت آنهسسا شسسدیدتر‬
‫از ایشان توقع م ‌‬
‫نتر است و به همین سبب نیز اجسسر یسا عقسساب بیشسستری در‬
‫و سنگی ‌‬
‫چوجه به ایسسن معنسسی نیسسست کسسه هسسدف آیسسه‬
‫انتظار آنهاست و به هی ‌‬
‫کامل ً منصرف از سایرین باشد‪ .‬بنسسابراین‪ ،‬تعمیسسم آیسسه بسسه سسسایرین‬
‫مانعی ندارد‪.‬‬
‫های از زنان یسسا مسسردان‬
‫آیا اگر پیامبر ‪ ‬این آیه را خطاب به عد ‌‬
‫بخواند و به آنها بفرماید‪ :‬برخیزید نماز بخوانید و زکات بدهید و بسسه‬
‫یخواهد با این اعمال پسساک شسسوید‪،‬‬
‫اوامر الهی عمل کنید که خدا م ‌‬
‫چسسه اشسسکالی دارد؟ و آیسسا دللسست دارد کسسه همسسسران پیسسامبر ‪‬‬
‫هاند؟!‬
‫مخاطب آیة تطهیر نبود ‌‬
‫بنابراین‪ ،‬چنانکه گفتیم احادیث نیز دللسستی بسسر خسسروج همسسسران‬
‫پیامبر ‪ ‬از خطاب آیة تطهیر ندارند‪.‬‬
‫***‬
‫‪1‬‬
‫چسسون در اثنسسای کلم قسسول داده بسسودیم بسسا تفصسسیل بیشسستری بسسه‬
‫مسألة »عصمت«‪ 2‬بپردازیم در اینجسسا کلم یکسسی از نویسسسندگان را‬
‫یکنیسسم‪ ،‬ایشسسان‬
‫یآوریسسم و بسسه اجمسسال بررسسسی م ‌‬
‫دربارة عصمت م ‌‬
‫چنین نوشته است‪:‬‬
‫»شکی نیست کسسه عصمت یعنسسی محسسال بسسودن صسسدور گنسساه و‬
‫خلف از معصوم‪ ،‬و این محال بودن صدور گنسساه ناشسسی از تربیسست‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬

‫ ر‪ .‬ک‪ ،‬صفحه ‪.28‬‬‫ البته »عصمت« به معنای »عسسدم سسسهو و نسسسیان‪ ،‬در ابلغ آیسسات الهسسی و‬‫احکام شریعت«‪ ،‬مورد تأیید قرآن است و خوشبختانه مخسسالفی نسسدارد و از‬
‫بحث ما خارج است‪.‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪54‬‬

‫ویژه و بال رفتن نیروی اراده و کنترل نفس و تأییدات و امدادهای‬
‫یباشسسد در حسسدی کسسه بسسا وجسسود ایسسن فرازهسسای‬
‫هاش م ‌‬
‫الهی بسسه بنسسد ‌‬
‫تکاملی‪ ،‬صسسدور گنسساه و خلف از آن بنسسده محسسال اسسست‪ .‬بنسسابراین‪،‬‬
‫معنای عصمت این نیست که محسسو اراده و اختیسسار در راه و رسسسم‬
‫انسان باشد‪ ،‬بلکه معنای عصمت بسسال بسسردن اراده و تکامسسل آن در‬
‫حدی است که با وجسسود آن‪ ،‬صسسدور گنسساه و مخسسالفت بسسا خداونسسد و‬
‫پیروی از هوی و هوس محال باشد‪.‬‬
‫یزنیسسم‪ :‬هسسر‬
‫برای فهم هر چسسه بیشسستر معنسسای عصسسمت مثسسالی م ‌‬
‫کدام از ما تا حدودی از عصمت برخورداریم‪ ،‬منتهی در هر فسسردی‬
‫یکنسسد یعنسسی هسسر چسسه‬
‫نسبت به تکامل وی قلمسسرو عصسسمت فسسرق م ‌‬
‫درصد تربیت و خودسازی و نیرومندی اراده و توان بر مخالفت بسسا‬
‫عتر‬
‫هوای نفس و کنترل آن بیشتر باشد دایرة عصمت در آن وسسسی ‌‬
‫یتوان تصور کرد که مسادری در قتسل فرزنسدانش بسه‬
‫است‪ .‬مثل ً نم ‌‬
‫دست خودش پیشقدم شود هسسر چنسسد هسسم کسسه از دسسست فرزنسسدش‬
‫عصبانی شده باشد‪ .‬این مقدار از عصمت در اکثر قریب به اتفاق‬
‫مادران وجود دارد‪ ،‬البته از موارد استثنایی و نادر قتسسل فرزنسسد بسسه‬
‫دست مادر بگذریم‪.‬‬
‫این نوع از عصمت در مادران به ارادة تکوینی خداوند در قلسسب‬
‫مادر جای یافته که نسبت به فرزندانش عطسسوف و رحیسسم باشسسد‪ ،‬در‬
‫عین حال این مهر و عاطفة تکوینی موجب محو اراده و اختیار مادر‬
‫یشود تسسا رحمسست و عطسسوفت تکسسوینی بسسدون اختیسسار و اراده از او‬
‫نم ‌‬
‫صادر شود‪ .‬و همین طور محال است که بسیاری از مردم به خاطر‬
‫مسایل بسیار جزیی عمدا ً آدم بکشند یا خلف نمایند و ‪ ....‬در حسسالی‬
‫که افراد جنایتکار چنیسن عصسمتی ندارنسد امسا عامسة مسردم بسه تمسام‬
‫معنی محال است که به خاطر مسایل جزیی آدم بکشند‪.‬‬
‫یبینیسسم‬
‫یرویم و م ‌‬
‫گامی دیگر از این نردبان تکامل بشری بال م ‌‬
‫که گروه بزرگی از مردم در سطح برتری از تکامل و شعور و راه‬
‫یکنند‪ ،‬لذا محال است کسه ایسن گسروه در‬
‫و رسم انسانی زندگی م ‌‬
‫حق دیگران ستم کنند‪ ،‬مثل ً رزق و روزی مسسردم را قطسسع کننسسد‪ ،‬بسسا‬
‫آنسسان سسستیز نماینسسد و یسسا بسسه خسساطر اختلف عقیسسده و سسسلیقه بسسه‬
‫زندانشان افکنند و آنان را بکشند یا شسکنجه نماینسد‪ ،‬در حسالی کسه‬
‫افراد دیگری که در این سطح از تکامل انسانی نیستند بسسه راحسستی‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪55‬‬

‫یکنند و حرث و نسل یک جامعه را نسسابود‬
‫یکشند‪ ،‬شکنجه م ‌‬
‫آدم م ‌‬
‫‪1‬‬
‫یکشند ‪.‬‬
‫یسازند و زمین و زمان را به فساد م ‌‬
‫م ‌‬
‫بنابراین‪ ،‬این مرحله از عصمت‪ ،‬برتسسر از مرحلسسة پیشسسین اسسست و‬
‫یباشسسد‪ .‬بسسدون شسسک ایسسن‬
‫عتر از قلمسسرو مرحلسسة اول م ‌‬
‫دایرة آن وسی ‌‬
‫مرحله از عصمت برتر انسان‪ ،‬محصسسول تربیسست نیرومنسسد انسسسانی و‬
‫یباشد‪.‬‬
‫بیداری هر چه بیشتر وجدان و سلمتی نفس و تهذیب آن م ‌‬
‫یرویم‪ ،‬مردمسسی‬
‫و باز گامی دیگر از نردبان تکامل انسانی بال م ‌‬
‫یبینیم که محسسال اسسست از آنسسان سسسخن زشسستی علیسسه دیگسسران‬
‫را م ‌‬
‫صسسادر شسسود‪ .‬و ایسسن از مراحسسل عسسالی و تربیسست و تعسسالی روحسسی و‬
‫تهذیب نفس و تکامل اخلقی انسان است در عین حال کسسه چنیسسن‬
‫انسانی بر اراده و اختیار خود باقی است‪.‬‬
‫یرویسم‪ ،‬گروهسی از مسسردم را‬
‫و باز گامی دیگسر از تکامسل بسال م ‌‬
‫یبینیم که خداوند به آنان بهرة بسیاری از دیسسن عطسسا فرمسسوده و‬
‫م ‌‬
‫زمینة تربیتی شایسته برایشان فراهم ساخته و آنان را مورد تأییسسد‬
‫و عنایت خود قرار داده است‪ ،‬لذا محسسال اسسست کسسه از ایسسن افسسراد‬
‫انسانی کوچکترین ضرر و زیانی ولو با حرف و اشاره و نیت بد یا‬
‫غیبت و تهمت و ‪ ...‬متوجه دیگران شود‪ ،‬اگرچسسه تعسسداد ایسسن قبیسسل‬
‫افراد در جوامع انسانی اندک است ولی به هر حال وجود دارنسسد و‬
‫هستند کسانی که محال است کوچکترین آسیب مادی و معنوی از‬
‫نتر‪،‬‬
‫آنان علیه مردم صادر شود‪ .‬و آنگونه که گفتیم در مراحل پایی ‌‬
‫ههسسای انسسدک و‬
‫اکثر مردم از ارتکاب قتل و جنایات مختلف بسسه بهان ‌‬
‫یکنند‪.‬‬
‫ناچیز‪ ،‬خودداری م ‌‬
‫بدون شک هر چه انسان از نردبان تکامل بال ‌رود و بسسه مراحسسل‬
‫بالی تعالی روحی و معنوی برسد‪ ،‬درجات عصمت را پیموده و در‬
‫های از تکامل که قرار گیرد‪ ،‬محال اسست کسه بسه‬
‫هر مرحله و مرتب ‌‬
‫ً‬
‫ناپاکی و تجاوز و ستمگری رو کند و طبعا اگر در این طی طریسسق‪،‬‬
‫امدادات و الطاف الهی شامل حالش شود‪ ،‬بسسه مراتسسب از تهسسذیب‬
‫نفس و کنترل بیشتری برخوردار خواهد بود‪ .‬اما این بدیهی اسسست‬
‫که در هر مرحله از مراحل تکامل و رسیدن بسسه درجسسات عصسسمت‪،‬‬
‫‪1‬‬

‫ این کلم مؤلف نیز عاری از خلل نیست‪ ،‬پرواضح است که اینگونه افسسراد‬‫هاند بلکه به تدریج و با پشت سر نهادن مراحلی از‬
‫نیز از کودکی چنین نبود ‌‬
‫هاند‪.‬‬
‫حالت عادی انسانی به چنین وضعیت و حالتی رسید ‌‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪56‬‬

‫یشود‪ ،‬یعنی قادر بر ستم و گنساه هسسست‬
‫از انسان سلب اختیار نم ‌‬
‫چرا که غرایز منفی قهسسرا ً در نفسسس آدمسسی وجسسود دارد و سسسرکوب‬
‫این غرایز منفی و رذایسسل اخلقسسی در مراحسسل مختلسسف تکامسسل‪ ،‬بسسه‬
‫ارده و اختیار انسان بستگی دارد که و البته اراده و اختیار انسسسان‬
‫نیز به مراتب تربیتی و تکامل انسان مربوط اسسست کسسه تأییسسدات و‬
‫یباشد‪.‬‬
‫الطاف الهی بر همة آنها مقدم م ‌‬
‫هاش از مهمترین‬
‫شکی نیست که تأییدات و الطاف الهی بر بند ‌‬
‫لکننسسدة راه و رسسسم او از‬
‫بهای نیروبخش ارادة انسان و کنتر ‌‬
‫سب ‌‬
‫گمراهی و تبهکاری است و نیز شکی نیست کسسه کمیسست و کیفیسست‬
‫هاش را مانند دیگر سنن خداوندی تابع قسسانون‬
‫تأییدات الهی مر بند ‌‬
‫و قاعدة بسیار دقیق و ظریفی است یعنسسی هسسر چسسه انسسسان جهسساد‬
‫نفسانی بیشتری داشته باشد خداوند تأییدات بیشتری را نصیب او‬
‫یکند‪:‬‬
‫م ‌‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪  ‬‬

‫)عنکبوت ‪(69 /‬‬
‫پسس عصسمت و محسال بسودن صسدور گنساه و خلف‪ ،‬از بنسده بسه‬
‫معنای محو اراده و اختیار انسانی نیست بلکه به معنای بال بسسردن‬
‫اراده در حدی است که ارادة انسانی مغلوب نفس قدرتمند امارة‬
‫آدمی نشود تا به گمراهی و تبهکاری روی آورد‪.‬‬
‫حال که توانستیم قلمروهای مختلسسف عصسسمت را تصسسور کنیسسم و‬
‫دریابیم که هر چقدر هم که گسترة عصمت‪ ،‬پهناور باشد‪ ،‬بسسا اراده‬
‫یتسسوانیم‬
‫و اختیار آدمسسی منافسسات نسسدارد‪ ،‬در پرتسسو چنیسسن تعسسابیری م ‌‬
‫هتر انبیساء و ائمسة معصسومین سس سسلم اللسه‬
‫عصمت برتر و گسسترد ‌‬
‫علیهم اجمعین س را به روشنی تصویر نماییم‪ .‬به طوری کسسه محسسال‬
‫است از آن حضرات ستم و اشتباه و خلف صسسادر شسسود‪ ،‬در عیسسن‬
‫حال که دارای اراده و اختیار هستند و بسسدون اینکسسه ابسسدا ً مقهسسور و‬
‫های از غرایز نفسانی شوند‪.‬‬
‫مغلوب غریز ‌‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪57‬‬

‫اینک با توجه به این توضیح‪ ،‬دیگر برای ما دشوار نخواهد بود تسسا‬
‫ارادة تکوینیة خداوند را در آیة شریفة تطهیر بفهمیم و آن عبسسارت‬
‫هاش‬
‫است از امداد و فیض و تأیید و لطف الهی مر بندگان شایست ‌‬
‫از اهل بیت ‪ -‬علیهم السلم‪ -‬را در پاک ساختن روانشسسان و زدودن‬
‫ناپاکی از زجاجة جانشان و بال بردن ارادة آنان به گونة تکوینی بسسا‬
‫قدرت توانمند الهسسی‪ ،‬بسسه طسسوری کسسه بسسا وجسسود آن‪ ،‬صسسدور گنسساه و‬
‫عصیان از آن حضسرات در عیسن وجسود اراده و اختیارشسان‪ ،‬محسال‬
‫ب اراده و‬
‫یکنیم کسسه ایسسن تأییسسد الهسسی منجسسر بسسه سسسل ‌‬
‫باشد‪ .‬تأکید م ‌‬
‫یشود‪ .‬چرا که این تأییدات در حقیقت بسسه معنسسای‬
‫اختیار از آنان نم ‌‬
‫بال بردن درجات تکاملی اراده و نیرو بخشیدن به آن اسسست تسسا بسسه‬
‫کهای الهی به تقویت و کنترل نفس پردازند تا آنجا کسسه صسسدور‬
‫کم ‌‬
‫گناه و عصسیان از آنسسان محسال باشسسد«‪) .‬پژوهشسسی در آیسسة تطهیسر‪،‬‬
‫مصونیت تکوینی رهبران عقیسسدتی اسسسلم‪ ،‬تحقیسسق و تسسألیف اسسستاد‬
‫محمد مهدی آصفی‪ ،‬ترجمة دکتر محمسسود رضسسا افتخسسارزاده‪ ،‬دفسستر‬
‫نشر معارف اسسسلمی‪ ،‬قسسم‪ ،‬صسسندوق پسسستی ‪ ،573‬صسسفحة ‪ 79‬بسسه‬
‫بعد(‪.‬‬
‫محال بودن انتخاب گناه و ابتل به اشتباه‪ ،‬عبارت دیگسسری اسسست‬
‫از مختار نبودن‪ ،‬زیرا مختار بودن یعنی »محال نبودن هر دو جانب‬
‫مباین یک انتخاب‪ ،‬بسسرای مکلسسف«؛ اگسسر یکسسی از دو سسسوی انتخسساب‬
‫یمورد خواهد بود‪ .‬به نظسسر مسسا‬
‫محال باشد در واقع اختیار مکلف ب ‌‬
‫نویسندة محترم لفاظی کرده اما مشکل را حسسل نکسسرده اسسست‪ .‬از‬
‫یشود کسسه برخسسی از آنهسسا‬
‫این رو در گفتار ایشان اشکالتی دیده م ‌‬
‫تاند از‪:‬‬
‫عبار ‌‬
‫ً‬
‫اول ‪ :‬مثالی که نویسندة محترم آورده دربسسارة امسسری غریسسزی و‬
‫ینیسساز از تمریسسن و ممارسسست و عمسسل بسسه‬
‫غیر انتخابی اسسست کسسه ب ‌‬
‫احکام تربیتی است و بسسه تدریسسج حاصسل نشسده و در واقسع توسسسط‬
‫یشسسود یعنسسی چنیسسن نیسسست کسسه برخسسی از مسسادران‬
‫مادر انتخاب نم ‌‬
‫غریزة مادری را برگزینند و برخی چنیسسن نکننسسد‪ ،‬بسسه عبسارت دیگسسر‪،‬‬
‫هانسسد بسسه ارادة‬
‫این غریزه چنانکه مؤلسسف محسسترم نیسسز اعسستراف کرد ‌‬
‫یشود اما نه بسسه میزانسسی کسسه صسسد‬
‫تکوینیة الهیه در مادران ایجاد م ‌‬
‫درصد غیر قابل تخلسسف باشسسد‪ .‬بسسه همیسسن سسسبب‪ ،‬تخلسسف از آن نیسسز‬
‫یتر و بسسه میسسزان‬
‫یشود‪ .‬اگر خدا این غریزه را قو ‌‬
‫گهگاهی دیده م ‌‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪58‬‬

‫ینهسساد‪ ،‬قهسسرا ً تخلسسف از آن‬
‫غیر قابل تخلف در مادران به ودیعت م ‌‬
‫یشد‪.‬‬
‫نیز هیچگاه مشاهده نم ‌‬
‫مهمتر اینکه صسسفات تکسسوینی و غیسسر انتخسسابی هسسر چسسه شسسدیدتر و‬
‫یتر باشد به همان نسبت نیز فاقد فضیلت خواهد بود به عنسسوان‬
‫قو ‌‬
‫یسوزاند و یسسا خسسود را‬
‫مثال کسی به سبب اینکه خود را با آتش نم ‌‬
‫یکشسسد مسسستحق تحسسسین و پسساداش و دارای فضسسیلت محسسسوب‬
‫نم ‌‬
‫یشسود‪ .‬زیسرا حسب نفسس امسری اختیساری نیسست کسه انسسان بسا‬
‫نم ‌‬
‫مجاهدت و بسه تدریسج آن را اکتسساب کنسد و اگسر بسه مقتضسای ایسن‬
‫یکند‪ ،‬کار مهمی نکرده است‪ .‬به همین سبب اسسست‬
‫غریزه عمل م ‌‬
‫ً‬
‫که در این موارد اصول نیساز چنسدانی بسه مربسی یسا اسسوه و مقتسدی‬
‫نیست و کسی هم تاکنون بزرگان دین را در اینگونه امسسور اسسسوه و‬
‫الگوی مردم نشمرده بلکه در اموری که نیازمند پرورش و تربیت و‬
‫جهاد با نفس و خودسازی است نیازمند اسوه و پیشوا هستیم‪.‬‬
‫موضوع بحث ما نیز در مواردی است که به قول شما محصول‬
‫تربیت نیرومند انسانی و بیداری هر چه بیشسستر وجسسدان و سسسلمتی‬
‫نفس و تهذیب آن است و هر چه انسسسان جهسساد نفسسسانی بیشسستری‬
‫یکنسسد در آیسسة ‪69‬‬
‫داشته باشد خداوند تأییدات بیشتری نصسسیب او م ‌‬
‫سورة عنکبوت نیسسز کسسه مسسورد اسسستناد نویسسسنده قسسرار گرفتسسه خسسدا‬
‫هسسدایت بنسسدگان را منسسوط و مشسسروط بسسه مجاهسسدات اعلم کسسرده‬
‫است‪.‬‬
‫یدانید تربیت یعنی عمل کردن به قوانین )امسسر و نهسسی(‬
‫چنانکه م ‌‬
‫شرع که ناشی از ارادة تشریعی خداست و جهسساد نفسسسانی نیسسز بسسه‬
‫معنای تبیعت انسان از ارادة تشریعی خدا و عمسسل بسسه مقتضسسای آن‬
‫یشسسود در حسالی کسسه شسسما‬
‫است که مسسوجب علسسو روحسسی انسسسان م ‌‬
‫معتقدید این مرتبه از علو روحی که موجسسد عصسسمت و مصسسونیت از‬
‫خطا و نسیان و گناه است با اختیار و طی مراحسسل تربیسست و تعلیسسم‬
‫نبوده و برای سایرین نیز قابل حصول نیست و منحصرا ً برای افراد‬
‫محدود و معدود )= چهارده نفر( به ارادة تکوینی الهی ایجاد شسسده‬
‫است‪.‬‬
‫هاند‪ ،‬حداکثر مربوط به گناه اسسست و ربطسسی‬
‫ثانیا ً مطالبی که گفت ‌‬
‫به خطا و نسیان ندارد در حالی که شما عصمت را به معنای عسسدم‬
‫یدانید کسسه ربطسسی بسسه جهسساد نفسسسانی و تربیسست‬
‫سهو و نسیان نیز م ‌‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪59‬‬

‫روحی انسان و دانستن عواقب گناه و بیسسزاری از آن‪ ،‬نسسدارد‪ .‬علوه‬
‫هایسسد محتسساج‬
‫بر این آنچه دربارة تربیسست نفسسسانی و علسسو روحسسی گفت ‌‬
‫مرور زمان است‪ .‬اما شما امسسام را از کسسودکی‪ ،‬معصسسوم از گنسساه و‬
‫یدانید که این حالت نسسادر آنهسسا ناشسسی از‬
‫مصون از سهو و نسیان م ‌‬
‫تربیت و مجاهدت نیست‪ .‬مثل ً حضرات حسنین ‪ -‬علیهمسسا السسسلم ‪-‬‬
‫هاند و یسسا امسسام‬
‫را که در زمان نزول آیة تطهیر خردسال و نابالغ بود ‌‬
‫جواد ‪ ‬را از همان کودکی عالم بسسه حقسایق شسسریعت و معصسسوم و‬
‫یدانید‪.‬‬
‫مصون از سهو و نسیان در تمام شؤون زندگی م ‌‬
‫نهایی بسسرای اسسسوه و الگسسو‬
‫بنابراین‪ ،‬چنانکه گفسستیم چنیسسن انسسسا ‌‬
‫بودن برای کسانی چنین امکانی ندارند و ارادة تکسسوینی و تأییسسدات‬
‫و الطسساف الهسسی تسسا بسسدین حسسد‪ ،‬شسسامل حالشسسان نیسسست‪ ،‬مناسسسب‬
‫نیستند‪ .‬چگونه کسانی که اراة آنهسسا بسسا ارادة تکسسوینی خسسدا تقسسویت‬
‫یتوانند الگوی کسسسانی باشسسند کسسه ارادة‬
‫شده و به کمال رسیده م ‌‬
‫همند نیست؟‬
‫آنها را از چنین تأیید و کمکی بهر ‌‬
‫یکنید که بحث ما در این نیست کسسه عصسسمت بسسه چسسه‬
‫ملحظه م ‌‬
‫معنی است‪ ،‬و آیا در وجود افراد مذکور چیزی به نام اختیار هست‬
‫یا نیست زیرا وجود یا عدم اختیار تأثیری در بحث مسسا نسسدارد چسسون‬
‫بنا به فرض شما‪ ،‬افسسراد مسسذکور بسسه »ارادة تکوینی« خسسدا و بسسا‬
‫هاند کسسه همسسواره خیسسر و‬
‫تأییدات و عنایات خسساص الهسسی چنسسان شسسد ‌‬
‫یکنند و هیچگاه دچار اشسستباه و نسسسیان‬
‫صلح را اختیار و انتخاب م ‌‬
‫یشوند!‬
‫نم ‌‬
‫به نظر ما گویندة این کلم از معنسای »ارادة تکسوینی« غفلست یسا‬
‫تغافل کرده است‪ ،‬زیرا چنانکه معلوم اسسست میسسان ارادة تکسسوینی و‬
‫مراد خدا هیچ مانع و تأخیری وجود ندارد‪ .‬از دو حالت خارج نیسسست‬
‫یا ارادة تکوینی الهی در اینکه افراد مورد نظر چنین حسسالتی داشسسته‬
‫یتأثیر است‪ .‬حالت دوم قطعا ً مردود است‪،‬‬
‫باشند‪ ،‬تأثیر دارد و یا ب ‌‬
‫حالت اول نیز موجسسد همسسان مشسسکلی اسسست کسسه گفسستیم یعنسسی او ً‬
‫ل‪:‬‬
‫شامل همة مؤمنین نیست و منحصر است به چهارده نفر‪ .‬ثانیسسا ً در‬
‫این حالت چنانکه گفتسسه شسسد اختیسسار و تسسوان انتخسساب مکلسسف‪ ،‬میسسان‬
‫یگیرد‪ .‬صرف ارادة تکوینی الهسسی یعنسسی‬
‫اراده و مراد الهی قرار نم ‌‬
‫عدم امکان خلف آن و در چنین حالتی بود و نبود »اختیار« مکلسسف‬
‫اهمیتی در بحث ما ندارد و چنانکه گفتیم اگر خسسدا دربسسارة سسسایرین‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪60‬‬

‫یفرمسسود آنهسسا نیسسز فقسسط بسسه راه خیسسر و صسسلح‬
‫های م ‌‬
‫نیز چنیسسن اراد ‌‬
‫یرفتند‪.‬‬
‫م ‌‬
‫***‬
‫امید است همین مختصر که گفته شد‪ ،‬برای تجدیسسد نظسسر بسسرادر‬
‫هاند‪ ،‬مسسؤثر افتسسد و‬
‫ما در استنباطی که تاکنون از آیة تطهیسسر داشسست ‌‬

‫»ما توفیقي إل بالله«‪.‬‬

‫اما پیش از ختم کلم ناگزیریم بسسه بنسسد هفتسسم نامسسة برادرمسسان سس‬
‫البته بسیار مختصر س بپردازیم تسسا بنسسد مسسذکور نیسسز مسسورد غفلسست یسسا‬
‫یاعتنایی قسسرار نگیسسرد‪ .‬نویسسسندة محسسترم ناآگسساه پسای آیسسة مبسساهله‬
‫ب ‌‬
‫لعمران ‪ (61 /‬را به میدان بحث آیة تطهیر کشیده است!‬
‫)آ ‌‬
‫اول ً‪ :‬لکل مقام ٍ مقال‪ .‬بحث ما تاکنون بر سر ایسسن مسسسألة‬
‫های اسسست‪ ،‬و آیسسا‬
‫بود کسسه ارادة مسسذکور در آیسسة تطهیسسر چگسسونه اراد ‌‬
‫ازواج النبی ‪ ،‬اهل بیت آن حضرت و در نتیجه‪ ،‬مخاطب ذیل آیة‬
‫‪ 33‬سورة احزاب هستند یا خیر؟ از این رو به نظر ما آیسسة مبسساهله‬
‫برای جوابگویی به سئوالت مطروحه دربسسارة آیسسة تطهیسسر کارگشسسا‬
‫نیست‪.‬‬
‫‪1‬‬
‫مفسرین اتفاق دارند که آیة مباهله در شرایطی نازل شسده کسه‬
‫گروهی از مسیحیان نجران به ریاست یک اسقف به مدینه آمدند و‬
‫با پیامبر ‪ ‬دربسارة »ابسن اللسه« بسودن حضسرت عیسسی‪ ‬بحسث و‬
‫یکردند‪ ،‬پیامبر ‪ ‬نیسسز آیسساتی از قسسرآن کریسسم را در پاسسسخ‬
‫مجادله م ‌‬
‫یآنکه پاسخ صسسحیحی بدهنسسد گفتسسار‬
‫آنها خواند ولی آنها لجوجانه و ب ‌‬
‫آن حضرت را نپذیرفتند و بر عقیسدة خسود اصسرار ورزیدنسسد‪ .‬در ایسن‬
‫شرایط از جانب خدا به پیامبر ‪ ‬فرمان رسید که‪:‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪1‬‬

‫لعمسسران‬
‫یتوان به مجمع البیسسان ذیسسل آیسسه ‪ 61‬سسسوره آ ‌‬
‫ به عنوان نمونه م ‌‬‫مراجعه کرد‪.‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪61‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬

‫لعمران ‪(61 /‬‬
‫)آ ‌‬

‫»بگو‪ :‬بیایید پسرانمان و پسرانتان و زنانمان و زنانتسان و مسا‬
‫خویشان نزدیک و شما خویشسسان نزدیسسک خسسود را فراخسسوانیم‬
‫آنگسساه مبسساهله کنیسسم و لعنسست خسسدای را بسسر دروغگویسسان قسسرار‬
‫دهیم«‪.‬‬

‫اسقف نجران به همراهان خود گفته بسسود کسسه اگسسر پیسسامبر ‪ ‬بسسا‬
‫فرزندان و عزیزان و خواص خود بسسرای مبسساهله آمسسد بسسا او مبسساهله‬
‫نکنید اما اگر با سایر پیروان خسسویش آمسسد مبسساهله را بپذیریسسد‪ .‬روز‬
‫موعود پیامبر اکرم ‪ ‬همسراه حضسسرت علسی و حضسرت فساطمه و‬
‫حضرات حسنین ‪ -‬علیهم السلم‪ -‬برای مباهله حاضر شد‪ .‬نصسساری‬
‫نیسسز بسسرای مبسساهله آمدنسسد‪ .‬اسسسقف پرسسسید‪ :‬همراهسسان پیسسامبر ‪‬‬
‫کیستند؟ گفتند‪ :‬مرد همراه او علی است که پسر عمو و داماد آن‬
‫بترین شخص نزد اوست‪ ،‬دیگری دخترش فاطمه‬
‫حضرت و محبو ‌‬
‫و در دل پدر عزیزترین فسسرد اسسست‪ ،‬و آن دو کسسودک نیسسز فرزنسسدان‬
‫هاند‪ .‬اسسسقف بسسا اطلع از ایسسن موضسسوع از مبسساهله خسسودداری‬
‫فاطم ‌‬
‫کرد‪.‬‬
‫یکنیسسد کسسه واقعسسة مسسذکور ‪ -‬چنسسانکه اسسسقف‬
‫بنسسابراین‪ ،‬ملحظسسه م ‌‬
‫نصرانی نیز دریافته بود‪ -‬نشانة اوج اطمینان و رسوخ ایمان و عمق‬
‫اعتقسساد و نهسسایت صسسداقت پیسسامبر اکسسرم ‪ ‬اسسست کسسه در شسسرایط‬
‫خطرناک‪ ،‬به جای آنکه پیسسروان خسسویش را پیسسش انسسدازد و سسسپر بلی‬
‫یآورد و از فسسدا‬
‫خود قرار دهد‪ ،‬عزیزترین کسان خود را به میسسدان م ‌‬
‫بترین کسان خویش در راه دعوت اسلمی دریغ‬
‫کردن خود و محبو ‌‬
‫ندارد‪ .‬این روش همیشگی پیامبر ‪ ‬در امر تبلیغ دین خدا بوده و به‬
‫یبینیم جنسساب حمسسزه عمسسوی پیسسامبر ‪ ‬و یسسا‬
‫همین سبب است که م ‌‬
‫یطسالب شسهید‬
‫پسر عمسوی آن حضسرت‪ ،‬یعنسی جنساب جعفسر بسن اب ‌‬
‫یشوند و یا در موارد پر خطر که دیگران توان مقسسابله نداشسستند از‬
‫م ‌‬
‫جملسسه در مسساجرای »عمروبسسن عبسسدود« و نظسسایر آن‪ ،‬پسسسر عمسسو و‬
‫دامادش که وی را از کودکی همچون فرزند خویش بزرگ کرده بود‪،‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪62‬‬

‫یشسسد و خسسود پیسسامبر اکسسرم ‪ ‬نیسسز‬
‫یعنی حضرت علی ‪ ‬پیشقدم م ‌‬
‫غالبا ً از سایرین به دشمن نزدیکتر بود‪.‬‬
‫یکسسرد کسسه همسسسران رسسسول خسسدا ‪ ‬از‬
‫آری‪ ،‬اگر کسی ادعسسا م ‌‬
‫حضرت زهرا و شوهر و دو فرزنسسدش‪ ،‬بسسرای پیسسامبر ‪ ‬عزیزتسسر و‬
‫یوجسسه نبسسود‪ ،‬امسسا بسسرای‬
‫هاند‪ ،‬تمسک به آیسسة مبسساهله ب ‌‬
‫بتر بود ‌‬
‫محبو ‌‬
‫یشویم که بحث ما بر سر این مسأله بود کسسه‬
‫چندمین بار یادآور م ‌‬
‫آیا همسران پیامبر ‪ ،‬اهل بیت وی و مشمول ذیل آیة ‪ 33‬سورة‬
‫احزاب هستند یا نه؟ پرواضح است که جواب ایسسن سسسئوال در آیسسة‬
‫مباهله نیست‪.‬‬
‫ثانیًا‪ :‬اگسسر بسسرادر مسسا منظورشسسان آن اسسست کسسه همسسان ادعسسای‬
‫یشود به ما یسسادآور شسسوند‬
‫مشهوری را که دربارة این آیه اظهار م ‌‬
‫ناگزیزیم برخی از اشکالتی را که بر این ادعسسا وارد اسسست یسسادآور‬
‫شویم‪ .‬نظریة مذکور مدعی است که چون پیامبر ‪ ‬برای مباهله‪،‬‬
‫حضرت علی‪ ‬را با خود برد‪ ،‬پس حضرت علی‪ ‬در حکم نفس‬
‫پیامبر ‪ ‬و با او مساوی اسسست! از جملسسه اشسسکالت ایسسن ادعسسا آن‬
‫است که‪:‬‬
‫الف( این ادعا مستلزم »تکلیف مال یطاق« اسسست کسسه سسساحت‬
‫مقدس خداوندی از آن مبری است‪ .‬زیرا آیه فرموده‪» :‬أنفس« ما‬
‫س« خودتان را بیاورید‪ .‬گیرم که پیسسامبر اکسسرم‪ ‬از طریسسق‬
‫و »أنف ٍ‬
‫وحی دانسته بود که علی‪ ‬با او مساوی و خود اوسسست!! اسسسقف‬
‫یتوانسسست بدانسسد کسسه چسسه شخصسسی نفسسس وی و‬
‫مسیحی چگسسونه م ‌‬
‫کامل ً مساوی با اوست تا او را بسسرای مبسساهله بیسساورد؟! انجسسام ایسسن‬
‫خواسته‪ ،‬فوق توان آنها بود‪ .‬کشسسیش و هیئت همراهسسش کسسه علسسم‬
‫‪1‬‬
‫غیبت نداشتند!‬
‫*‬
‫های نسسسه چنسسسدان‬
‫ب( علوه بسسسر اینکسسسه هیئت نجسسسرانی از منطق ‌‬
‫نزدیک‪ ،‬عزم مدینه کرده و قصد سیاحت و تجسسارت نداشسستند بلکسسه‬
‫برای مباحثه و مناظره با پیسامبر ‪ ‬آمسده بودنسد و طبعسا ً در چنیسن‬
‫یآورنسسد‪ ،‬ایسسن نکتسسه نیسسز نبایسسد‬
‫سفری زنان و اطفسسال را بسسا خسسود نم ‌‬
‫مغفسسول بمانسسد کسسه اسسسقف و هیئت همراهسسش چنسسانکه مرسسسوم‬
‫‪1‬‬

‫*‬

‫عالبیسسان دربسساره »أنفسسسکم« نوشسسته اسسست‪:‬‬
‫ مرحوم طبرسی نیسسز در مجم ‌‬‫»من شئتم من رجالکم = هر که از مردانتان که خواستید«‪.‬‬
‫های است در نزدیکی یمن‪.‬‬
‫‪ -‬نجران منطق ‌‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪63‬‬

‫روحانیون نصرانی است‪ ،‬زن نداشته و طبعا ً فرزند نیز نداشتند تسسا‬
‫پیامبر ‪ ‬به آنها بفرماید زنانتان و پسرانتان را بیاورید‪.‬‬
‫ج( دربارة لفظ »نفس« و جمع آن »أنفس« باید بدانیم اگرچسسه‬
‫یگسسوییم‪:‬‬
‫در غالب موارد »نفس« به معنای »خسسود« اسسست‪ ،‬مثل ً م ‌‬
‫»جللاء الللوزیر نفسلله« یعنسسی »خسسود وزیسسر آمسسد )نسسه شسسخص‬
‫یگوییم‪» :‬رأیت المعلمیللن أنفسللهم« یعنسسی‪:‬‬
‫دیگری(« یا م ‌‬
‫»خود معلمین را دیدم )نه اشخاص دیگر را(«‪ .‬ما از این معنی بسسه‬
‫کد و‬
‫عنوان معنای اول یاد م ‌‬
‫یکنیم‪ .‬در این معنی‪ ،‬تفاوتی میان مؤ ِ‬
‫مؤ َ‬
‫کد نیست و هر دو یکی بیش نیستند‪.‬‬
‫اما باید توجه داشته باشیم که در موارد بسیار‪ ،‬جمع ایسسن کلمسسه‬
‫«ها و »نزدیکان« و »وابسسستگان«‬
‫یعنی »أنفس« به معنای »خودی ‌‬
‫یشود‪ .‬ما از این معنی به عنوان معنسسای دوم یسساد‬
‫و ‪ ...‬استعمال م ‌‬
‫یکنیم‪.‬‬
‫م ‌‬
‫در مسسورد مسسدلول و معنسسای کلمسسة »أنفسسس« نیسسز قسسرآن کریسسم‬
‫یالمثل قرآن خطاب به یهود فرموده‪:‬‬
‫لگشای ماست‪ .‬ف ‌‬
‫مشک ‌‬
‫‪‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫)بقره ‪(54 /‬‬

‫یا‪:‬‬
‫‪‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫)بقره ‪(84 /‬‬

‫همة مفسرین اتفسساق دارنسسد کسسه منظسسور »انتحسسار« نیسسست بلکسسه‬
‫هانسسد‪» :‬أی‪ :‬یقتللل أو یخللرج بعضللکم بعضللًا« یعنسسی‪:‬‬
‫گفت ‌‬
‫یکنند«‪ .‬قسسرآن‬
‫یکشند یا اخراج م ‌‬
‫»برخی از شما برخی دیگر را م ‌‬
‫فرموده‪:‬‬

‫‪   ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬

‫)نور ‪(12 /‬‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪64‬‬

‫»چرا آنگاه که آن ]افترا[ را شنیدید‪ ،‬مسسردان و زنسسان مسسؤمن‬
‫به خودشان گمان نیک نبردند؟«‪.‬‬

‫و فرموده‪:‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪)   ‬نور ‪/‬‬

‫‪(61‬‬

‫ههایی درآیید بر خودتان سلم گویید«‪.‬‬
‫»پس چون به خان ‌‬

‫و فرموده‪:‬‬
‫‪‬‬
‫‪ ‬‬
‫»از خودتان عیبجویی مکنید«‪.‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫)حجرات ‪(11 /‬‬

‫یهسسا« و‬
‫هاند‪ :‬یعنی چرا مسلمانان بسسه »خود ‌‬
‫مفسرین متفقا ً گفت ‌‬
‫مؤمنانی که از خودشان بودند‪ ،‬گمان نیک نبردنسسد و دربسسارة دو آیسسة‬
‫ض« و »أی‬
‫بعدی گفت ‌‬
‫هانسسد‪» :‬أی لیسلم بعضللکم علللی بعل ٍ‬
‫لیطعن بعضکم علی بعض« یعنی برخی از شما بسسه برخسسی‬
‫دیگر سلم گویسد و برخسی بسر برخسی دیگسر طعسن نزننسد‪ .‬ملحظسه‬
‫یفرمایید که در قرآن »أنفس« در بسیاری از مسسوارد بسسه معنسسای‬
‫م ‌‬
‫یها« اسسست یعنسسی بسسه معنسسای دوم اسسستعمال‬
‫»وابستگان« و »خود ‌‬
‫شده است‪.‬‬
‫حتی قرآن دربارة پیامبر اکرم ‪ ‬فرموده‪:‬‬

‫‪  ‬‬
‫‪ ‬‬
‫لعمران ‪/‬‬
‫‪) ‬آ ‌‬
‫‪  ‬‬
‫‪(164‬‬
‫های از خودشان برانگیخت«‪.‬‬
‫»فرستاد ‌‬

‫یا فرموده‪:‬‬

‫‪‬‬

‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫)توبه ‪(128 /‬‬
‫‪ ‬‬
‫های از خودتان آمده است«‪.‬‬
‫»هر آینه شما را فرستاد ‌‬

‫تأملی در آیه تطهیر‬

‫‪65‬‬

‫امسسا »نفسسس« در ایسسن مسسوارد نسسه بسسه معنسسای آن اسسست کسسه همسسة‬
‫مؤمنین با پیامبر ‪ ‬مساوی هستند! بلکه در آیة مباهله »أنفسسس«‬
‫به معنای دوم استعمال شده است‪ .‬باید تسسوجه داشسسته باشسسیم کسسه‬
‫وأ َن ْ ُ‬
‫وأ َن ْ ُ‬
‫م﴾ را به معنای اول بگیریم با مشکلتی‬
‫ف َ‬
‫ف َ‬
‫سك ُ ْ‬
‫سَنا َ‬
‫اگر ﴿ َ‬
‫ً‬
‫یشویم از جمله مشکلی که قبل اشاره کردیسم کسه بسرای‬
‫مواجه م ‌‬
‫مخسساطبین پیسسامبر ‪ ،‬مسسستلزم »تکلیسسف مالیطسساق« اسسست‪ .‬اگسسر‬
‫هانسسد‪-‬‬
‫»أنفسکم« را به معنای دوم بگیریم ‪ -‬چنانکه مفسسسرین گرفت ‌‬
‫در این صورت جوابگو باشسسیم کسسه پسسس چسسرا »أنفسسسنا« را قبل ً بسسه‬
‫هایم؟! همچین اگر حضرت علی ‪ ‬نفسسس پیسسامبر‬
‫معنای اول گرفت ‌‬
‫یشد‬
‫‪ ‬و مساوی با او باشد پس چرا فرشته بر پیامبر ‪ ‬نازل م ‌‬
‫یشد؟ چرا او نیز مانند حضرت هارون ‪‬‬
‫و بر آن حضرت نازل نم ‌‬
‫پیامبر نشد؟ بسا اینکسه کسسی مسدعی نیسست کسه هسارون ‪ ‬نفسس‬
‫موسی ‪ ‬و مساوی با آن حضرت بسسوده اسسست‪ .‬بسسه نظسسر مسسا ایسسن‬
‫ادعا حتی با حدیث منزلت نیسسز سسسازگار نیسسست‪) .‬لطف سا ً در معنسسای‬
‫»تساوی« بیشتر تأمل بفرمایید( دیگر اینکسسه ایسسن ادعسسا بسسه وضسسوح‬
‫یشبهه حضسسرت علسسی ‪ ‬شسساگرد‬
‫تمام بر خلف واقعیت است و ب ‌‬
‫پیسسامبر ‪ ‬و تسسابع آن حضسسرت بسسوده اسسست‪ .‬پیسسامبر ‪ ‬فرشسسته را‬
‫یدید و هکذا‪...‬‬
‫یدید ولی حضرت علی ‪ ‬نم ‌‬
‫م ‌‬
‫با توجه بدانچه گفته شد‪ ،‬باید توجه داشست کسه بنسا بسه اصسول و‬
‫لعمسسران ایسسن اسسست کسسه‬
‫مراسسسم مبسساهله مقصسسود از آیسسة ‪ 61‬آ ‌‬
‫نمایندگان دو مکتسسب عقیسسدتی‪ ،‬مسسردان و زنسسان و اطفسسال و در یسسک‬
‫ی«ها و »نزدیکان« خسسویش را بسسرای مبسساهله بیاورنسسد و‬
‫کلمه »خود ‌‬
‫لناپذیری که به حقسسانیت‬
‫پیامبر ‪ ‬به سبب خلوص نیت و یقین خل ‌‬
‫آیین خود داشت در روز مباهله‪ ،‬عزیزتریسسن وابسسستگان و خویشسسان‬
‫خود را به میدان آورد‪.‬‬
‫یتوان از این ماجرا‪ ،‬خروج همسران پیامبر ‪ ‬از‬
‫حال چگونه م ‌‬
‫شسسمول خطابسسات ذیسسل آیسسة ‪ 33‬سسسورة احسسزاب را نسستیجه گرفسست‪،‬‬
‫برعهدة شماست!‬
‫یبریم‪:‬‬
‫این گفتار را با تلوت آیتی از قرآن کریم به پایان م ‌‬

‫‪   ‬‬
‫‪ ‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful