ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ

ÁÎËÎÂÑÐÎË
ǪÂ˪ÌÆ-II
ÅÁÑ-èéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàãø íàðò çîðèóëàí
ͯÁ-ûí õ¿í àìûí ñàíãèéí ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýãòýéãýýð
áîëîâñðóóëàí ãàðãàâ.

Óëààíáààòàð õîò
2010 îí

Áîëîâñðóóëñàí:
Ã.Áàÿðìàà
×.Áàéãàëìàà
Ý.̺íãºíòóëãà
Ä.Àëòàíöýöýã

Áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýí, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí /Ph.D/
ÌÓÁÈÑ-èéí Íèéãìèéí àæëûí òýíõìèéí áàãø, äîêòîðàíò
ÌÓÁÈÑ-èéí Áèîëîãèéí òýíõìèéí áàãø, äîêòîðàíò
Àçèéí õºãæëèéí áàíêíû Áàãøèéí àñóóäàë õàðèóöñàí ìýðãýæèëòýí

Õÿíàí òîõèîëäóóëñàí:
Ã.Áàÿðìàà
Ø.Îþóíöýöýã
Ã.Íýðã¿é
Äà. Áàÿðìàà

Áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýí, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí /Ph.D/
Áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýí, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí
ÌÓÁÈÑ-èéí Áàãøèéí ñóðãóóëèéí áàãø
Óëààíáààòàð õîòûí Ãàäààä õýëíèé ã¿íçãèéð¿¿ëñýí ñóðãàëòòàé
18-ð ñóðãóóëèéí áàãø

ÃÀÐ×ÈÃ
Á¯ËÝà 1. Õ¯ÍÈÉ ÁÝËÃÈÉÍ ÀÌÜÄÐÀË

5

Áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí áýëãèéí àìüäðàë (Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)
Áýëãèéí àìüäðàëûí òóõàé îéëãîëò (Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)
Áýëãèéí çàí ¿éë (Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

7
12
18

Á¯ËÝà 2. Ãýð á¯ë, ãýð á¯ë òªëªâëªëò

22

Ãýð á¿ë (Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)
Ãýð á¿ë òºëºâëºëò (Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)
Ãýð á¿ë òºëºâëºëòèéí àðãóóä - ÆÑÀÕ (Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà (Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)
ªðõèéí òºñâèéã òîîöîëîõ àðãà (Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)
ªðõèéí òºñâèéã çîõèöóóëàõ, õýìíýõ àðãà (Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

24
30
33
43
46
48

Á¯ËÝà 3. Õàëäâàðò áóñ ªÂ×èí

50

52

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé øàëòãààí (Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)
Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâàð
(Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)
Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé õóâü õ¿íä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâàð
(Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

58

Á¯ËÝà 4. Õàëäâàðò ªâ×èí

62

64
68

56

Õàëäâàðò ºâ÷èí áà ò¿¿íèé äàìæèõ çàì (Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)
Õàëäâàðò ºâ÷èí òàðõàõàä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñ (Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)
Õàëäâàðò ºâ÷íèé íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâàð
(Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

71

Á¯ËÝà 5. ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ

74

76
79

ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ (Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)
Ñàéí äóðûí çºâëºãºº øèíæèëãýýíä õàìðàãäàõ (Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Á¯ËÝà 6. Ñýòãýöèéí ýð¯¯ë ìýíä

83

85
89

Ñýòãýëèéí õºäºë㺺í, ò¿¿íèé èëýðõèéëýë (Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)
Óóð áóõèìäàë áà ò¿¿íèéã çîõèöóóëàõ íü (Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)
Àìüäðàëä òîõèîëäîõ áýðõøýýë, òýäãýýðèéã òóóëàõ àðãà çàìóóä
(Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

94

Á¯ËÝà 7. Õîðò çóðøèë

100

Òàìõèíû áèå ìàõáîäîä ¿ç¿¿ëýõ íºëºº (Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)
Òàìõèíû õýðýãëýý, ò¿¿íèé íèéãýì, ýäèéí çàñàãò ¿ç¿¿ëýõ íºëºº
(Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)
Òàìõèíààñ òàòãàëçàõ àðãà (Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

102

Á¯ËÝà 8. Ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýý

115

117
119
122

Ýì, ò¿¿íèé õýëáýð (Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)
Ýìèéí çààâàð (Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)
Ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýý (Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

106
111

3

ªìíªõ ¯ã
Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ýð¿¿ë ìýíäèéí îëîí òºñºë, õºòºëáºð õýðýãæèæ ºñâºð ¿åèéíõýíä
ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûã òîäîðõîé ¿å øàòòàé ýçýìø¿¿ëýõ, áàãø íàðûí ìýðãýæèë
äýýøë¿¿ëýõ, ñóðãàëòàä õýðýãëýõ ãàðûí àâëàãà, çºâëºìæ áîëîâñðóóëàõ, ñóðãàëòûí
õýðýãëýãäýõ¿¿í áýëòãýõ òàëààð èõýýõýí àæëûã õèéæ áàéíà. ͯÁ-ûí Õ¿í àìûí ñàíãèéí
“Çàëóó÷óóä áà çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ õàðèëöàà” òºñëèéí õ¿ðýýíä çºâëºìæ, ñóðãàëòûí
¿ç¿¿ëýí çýðãèéã õýâë¿¿ëæ îëíû õ¿ðòýýë áîëãîñîí áèëýý. Òóõàéëáàë, 2009 îíä õýâëýãäñýí
“Õîîëëîëò”, “Õºäºë㺺í”, “ͺõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíä”, “Õàðèëöàà”, “Æåíäåð”,
“Àþóëã¿é àìüäðàë”, “Õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí” ñýäâ¿¿äèéã áàãòààñàí Ǻâëºìæ I ãàðûí
àâëàãûã áîëîâñðóóëæ ò¿ãýýñýí þì.
Ýíý óäàà “Áýëãèéí àìüäðàë”, “Ãýð á¿ë òºëºâëºëò”, “ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ”, “Õîðò
çóðøèë”, “Õàëäâàðò ºâ÷èí”, “Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí”, “Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä”, “Ýìèéí
çîõèñòîé õýðýãëýý” ñýäâ¿¿äèéã áàãòààñàí Ǻâëºìæ II ãàðûí àâëàãûã òà á¿õýíä õ¿ðãýæ
áàéíà.
Ǻâëºìæèéí á¿ëýã òóñ á¿ðò áîëîâñðîëûí ò¿âøèí á¿ðýýð òóõàéí ñýäâèéí õ¿ðýýíä
ýçýìø¿¿ëýõ ìýäëýã, ÷àäâàð, õàíäëàãûã òîäîðõîéëîí ñóðãàëòàíä õýðýãëýõ àðãà ç¿éí
òîäîðõîé õóâèëáàðóóäûã äýâø¿¿ëýí, õàâñðàëò õýñýãò õóâèëàí àøèãëàæ áîëîõ ñóðãàëòûí
õýðýãëýãäýõ¿¿íèéã îðóóëæ ºã뺺. Òà á¿õýí ñóðàëöàã÷äûíõàà õýðýãöýý ñîíèðõîë,
õºãæëèéí îíöëîãò òîõèðóóëàí ñóðãàëòàíäàà á¿òýýë÷ýýð õýðýãëýõèéã ñàíàë áîëãîæ
áàéíà.
Ýðõýì áàãø ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷ òàíû õ¿¿õýä, ºñâºð ¿åèéíõýíä ýð¿¿ë ìýíäèéí
áîëîâñðîë îëãîõ, ýð¿¿ë çàí ¿éë òºëºâø¿¿ëýõ àðèóí àæèë ¿éëñýä òàíü àìæèëò õ¿ñüå.

ͯÁ-ûí Õ¿í àìûí ñàíãèéí
Øàäàð ñóóðèí òºëººëºã÷

4

×. Îþóíöýöýã

Á¯ËÝÃ

1

Õ¯ÍÈÉ ÁÝËÃÈÉÍ
ÀÌÜÄÐÀË

“Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë” ãýñýí åðºíõèé îéëãîëòûí ñóóðèéã ò¿âøèí á¿ðò íü òîõèðóóëàí
øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé öîãöîîð íü àâ÷ ¿çýõýä ÷èãëýñýí á¿ëýã ñýäâèéí áîëîâñðóóëàëòûí
íýãýí õóâèëáàðûã òàíä òîëèëóóëæ áàéíà. Òà ¿¿íèéã ºìíº íü õýâëýãäñýí çºâëºìæèéí 3 äóãààð
á¿ëýãò áàéãàà “Íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíä” ñýäâèéí àãóóëãûí õóâààðèëàëòòàé óÿëäóóëàí
àøèãëààðàé.
“Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë” á¿ëýã ñýäâýýð áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä
ñóðàëöàã÷äàä äàðààõ ìýäëýã, ÷àäâàð ýçýìø¿¿ëæ, õàíäëàãà òºëºâø¿¿ëýõýä ñóðãàëòûí ¿éë
àæèëëàãàà ÷èãëýíý. Òóõàéëáàë:
• Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí ç¿ãýýñ èëýðäýã çàðèì çàí ¿éëèéã òîì÷óóä
áóðóóãààð îéëãîõ ¿å áàéäàã áºãººä á¿ð íÿëõ õ¿¿õýä ÷ ãýñýí áýëãèéí ìýäðýìæòýé, ººðñäèéí
ãýñýí áýëãèéí çàí ¿éëòýé òºäèéã¿é õ¿í ýõýýñ òºðºõººñ ë áýëãèéí àëèâàà ñýäýýëòýä õàðèó
ºãºõ ôèçèîëîãèéí ÷àäàâõòàé áàéäàã ãýäãèéã çºâººð îéëãóóëàõ
• Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë íü àìüäðàëûí á¿õèé ë ¿åä
òàñðàëòã¿é ÿâàãäàõ ¿éë ÿâö õýìýýí ¿çýõ áà ýíý íü áèîëîãèéí, ñýòãýë ç¿éí, íèéãìèéí áîëîí
ñî¸ëûí õ¿÷èí ç¿éëñýýñ øàëòãààëäàã, ìºí ºñâºð íàñíû õ¿¿õäýä áýëãèéí áîéæèëò ÿâàãäàæ
îëîí ººð÷ëºëò ãàðäàã ãýäãèéã îéëãóóëàõ
• Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë íü õ¿íèé íàñàí òóðøèéí
àìüäðàëòàé õîëáîîòîé ó÷ðààñ àìüäðàëûí ÿâöàä òîõèîëäîõ ÿíç á¿ðèéí àñóóäëûã øèéäâýðëýõ
àðãûã ìýäýõ, áýëãèéí àìüäðàëûí àñóóäëààð ÷óõàë øèéäâýð ãàðãàõ, áýëãèéí ýð¿¿ë ìýíäýý
õàìãààëàõ ÷àäâàðòàé áîëãîõ

Á¿ëýã 1

Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë

5

Õ¿ñíýãò 1.

“Õ¯íèé áýëãèéí àìüäðàë” á¯ëýã ñýäâýýð ýçýìø¯¯ëýõ
ìýäëýã, ×àäâàð, õàíäëàãà
Àãóóëãà
Ìýäëýã

×àäâàð

Õàíäëàãà

Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí





Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàëûí
¿íäýñ ñóóðü õ¿¿õýä íàñàíä
òàâèãäàõ íü
Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí
õ¿éñèéí áîëîí áýëýã ýðõòíèé
ÿëãàà
ͺõºí ¿ðæèõ¿éä ýðýãòýé,
ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí îðîëöîî
Ýðýãòýé÷¿¿äèéí áýëýã
ýðõòíèé îíöëîã, ÿëãàà
Ýìýãòýé÷¿¿äèéí áýëýã
ýðõòíèé îíöëîã, ÿëãàà



Õ¿íèé áèåèéí ýðõòýí á¿ð îíîîñîí
íýðòýé, òîäîðõîé ¿¿ðýãòýé áàéäãèéã
òàéëáàðëàõ
Õ¿¿õýä ìýäýý îðîõ ¿åýñýý ë ººðèéí
áèåý òàíèí ìýäýõ ñîíèðõîëòîé
áàéäãèéã æèøýýãýýð òàéëáàðëàõ
Áàéãàëèàñ çàÿàñàí ýðýãòýé ýìýãòýé
õ¿í, ýð ýì àìüòàí áàéäàã áîëîõîîð
ºñºæ ¿ðæäýã ãýäãèéã îéëãîõ, ººðèéí
¿ãýýð òàéëáàðëàõ
Ýðýãòýé÷¿¿äèéí øîäîé, òºìñºã,
õóóõíàãûã çºâ íýðëýæ ñóðàõ
Ýìýãòýé÷¿¿äèéí áýëãèéí óðóóë,
õýë¿¿, ¿òðýý, óìàé, ºíäãºâ÷ áàéäãèéã
çºâ íýðøëýýð íýðëýõ


ªºðèéí áèåýðýý áàõàðõäàã áîëîõ
ªºðòýé㺺 òîõèîëäñîí ÿâäàë,
ººð÷ëºëòèéí òàëààð ýðãýëçýæ
áàéãàà áîë õýí íýãýíä õàíääàã
áîëîõ
Áàãà íàñíûõàí ýöýã ýõèéãýý òýâðýõ,
¿íñýõ äóðòàé, àéë ãýð áîëæ òîãëîõ,
õýí íýãòýé ãýðëýõ òóõàé ÿðèõ çýðýã
íü õýâèéí ç¿éë ãýäãèéã óõààðàõ
Ýýæ, ààâ, ýì÷ çýðýã èòãýëòýé õ¿íýýñ
áóñàä õàìààã¿é õ¿í ÷èíèé áèåä
çºâøººðºëã¿é õ¿ðýõ ¸ñã¿é ãýäãèéã
óõààðàõ

Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí





Íàñàí òóðøèä ¿ðãýëæëýõ
õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë
Áýëãèéí àìüäðàëûí
á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿ä
10-19 íàñ áóþó øèëæèëòèéí
íàñ, ò¿¿íèé îíöëîã
Áýëãèéí áîéæèëò áóþó
øèëæèëòèéí íàñíû ¿åèéí
íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýðõòí¿¿äèéí
ºñºëò õºãæèë
ͺõºí ¿ðæèõ¿éí ýðõòí¿¿äèéí
¿¿ðýã
Áýëãèéí àìüäðàë áà ñî¸ë
èðãýíøëèéí îíöëîã




Áýëãèéí àìüäðàëûí á¿ðýëäýõ¿¿í
õýñã¿¿äèéã òàéëáàðëàõ
Øèëæèëòèéí íàñàíä áèå ìàõáîäûí
áîëîí ñýòãýë ñàíààä ãàðäàã
ººð÷ëºëòèéã íýðëýõ
Áýëãèéí áîéæèëò á¿ðýí ÿâàãäààã¿é
¿åä áýëãèéí õàâüòàëä îðîõûí ñóë
òàëûã íýðëýõ
Áýëãèéí õàâüòàëä îðîëã¿éãýýð
òààøààë àâ÷ áîëîõ àðãóóäûã ìýäýõ,
øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä õýðýãëýõ
Áýëãèéí àìüäðàëûí òàëààð íèéãýì,
ñî¸ë á¿õýí ººðèéí ãýñýí õýì
õýìæýý, öýýðëýäýã ç¿éëòýé áàéäãèéã
æèøýýãýýð ÿðèëöàõ
Çàðèì íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýðõòýí íºõºí
¿ðæèõ ¿¿ðýãòýéí çýðýãöýý áýëãèéí
òààøààë ºãäºã áîëîõûã ÿðèëöàõ





Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë íü
øèëæèëòèéí íàñàíä èëýðäýã ãýñýí
òàøàà îéëãîëò, õàíäëàãûã ººð÷ëºõ
Øèëæèëòèéí íàñàíä ãàðàõ
ººð÷ëºëòèéã òàéâíààð õ¿ëýýí àâàõ
Áýëãèéí õàâüòàëä àíõ îðîõ íàñàà
õîéøëóóëàõ õàíäëàãàòàé áîëîõ
Àþóëã¿é áýëãèéí õàðèëöààíû
òàëààð ÿðèëöàõ, áóñäàäàà çºâëºõ
Áýëãèéí àìüäðàëûí òàëààð íèéãýì,
ñî¸ë, õóâü õ¿ì¿¿ñèéí ¿çýë áîäîë,
õàíäëàãà ººð ººð áàéäãèéã îéëãîæ,
õ¿íäýòãýõ
Áýëãèéí áîéæèëòûí ¿åä ¿òðýýãýýð
õàìãààëàëòã¿é áýëãèéí õàâüòàëä
îðñîí òîõèîëäîëä ýìýãòýé õ¿í
æèðýìñëýõ áîëîìæòîé ãýäãèéã
óõààðàõ

Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí



6

Áýëãèéí ýð¿¿ë ìýíä áà
òóëãàìäñàí àñóóäëóóä,
øèéäâýðëýõ àðãà çàì
Õ¿éñ, õ¿éñèéí ¿¿ðýã
Õ¿íèé áèåèéí ºñºëò õºãæèë,
áýëãèéí áîëîí íºõºí
¿ðæèõ¿éí ýðõòí¿¿äèéí ¿éë
àæèëëàãààíû çîõèöóóëàëòàä
¿ç¿¿ëýõ äààâðûí íºëºº
Öýâýðøèëò ýðýãòýé,
ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí áýëãèéí
àìüäðàëûí íýã ÷óõàë ¿å øàò
áîëîõ íü

Á¿ëýã 1





ͺõºí ¿ðæèõ¿éí áîëîí áýëýã
ýðõòíýý ýð¿¿ë áàéëãàõ, õàìãààëàõ
àðãàä ñóðàëöàõ
Áýëãèéí ýð¿¿ë ìýíäòýé õîëáîîòîé
ãàð÷ áîëîõ ñºðºã ¿ð äàãàâðóóäûã
òîî÷èõ
Õ¿íèé õ¿éñ ýõèéí õýâëèéä áàéõàä
òîäîðäîã áà ò¿¿íèéã õðîìîñîì
òîäîðõîéëäãèéã òàéëáàðëàõ
Õ¿éñ áà æåíäýðèéí ÿëãààã îéëãîõ,
òàéëáàðëàõ
Äààâðûí íºëººã íºõºí ¿ðæèõ¿éí
ýðõòíèé ¿éë àæèëëàãààòàé
óÿëäóóëàí òàéëáàðëàõ
Ýìýãòýé õ¿í öýâýðøèõ õ¿ðòëýý
íºõºí ¿ðæèõ ÷àäâàðòàé áîë, ýð÷¿¿ä
íàñàí òóðøäàà ¿ð òîãòîîõ ÷àäâàðòàé
áàéäãèéã òàéëáàðëàõ

Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë


ͺõºí ¿ðæèõ¿éí áîëîí áýëýã
ýðõòíýý ýð¿¿ë áàéëãàõ, õàìãààëàõ
íü ¿ð óäìàà ¿ëäýýõ, ñàéí ñàéõàí
àìüäðàõûí íýã ¿íäýñ ãýäãèéã
óõààðàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ
Áýëãèéí ýðñäýëòýé çàí ¿éëýýñ
çàéëñõèéõ õàíäëàãàòàé áîëîõ
Æåíäýðèéí ýðõ òýãø áàéäëûí
òàëààðõ õ¿ì¿¿ñèéí ÿëãààòàé
îéëãîëò, õàíäëàãàä ø¿¿ìæëýëòýé
õàíäàæ ñóðàõ
Îõèä èðýýä¿éä æèðýìñëýõ, õ¿¿õäýý
òºð¿¿ëýõ, ºñãºõºä áýëòãýëòýé
áîëîõ, õºâã¿¿ä ãýð á¿ëä ýð÷¿¿äèéí
¿¿ðýã îðîëöîîã òîäîðõîéëæ õóó÷èí
õàíäëàãàä ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõ

Áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí
áýëãèéí àìüäðàë
(Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)
Çîðèëãî:
“Áýëãèéí àìüäðàë” ãýäýã ¿ãèéí óòãûã òàéëáàðëàõ, áàãà íàñíû õ¿¿õýäòýé õîëáîîòîé áýëãèéí
àìüäðàëûí àñóóäëûã ÿëãàæ ñàëãàæ çºâººð îéëãóóëàõ

Çîðèëò:
1. Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ áýëýã ýðõòíýýðýý ÿëãààòàé áîëîõûã îéëãóóëàõ
2. “Áýëãèéí àìüäðàë” ãýñýí îéëãîëòûã ýíãèéíýýð òàéëáàðëàõ
3. Áàãà íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí ñîíèðõîë, òýäíèé áýëãèéí çàí ¿éëèéí èëðýëèéã
¿íäýñëýëòýéãýýð òàéëáàðëàõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í

1. Òîì öààñ, ìàðêåð, ýñâýë ñàìáàð øîõîé, õ¿íèé áèåèéí ãàäíà á¿òöèéã õàðóóëñàí çóðàãò
¿ç¿¿ëýí
2. Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëýë

¯éë àæèëëàãàà 1
1. Æèæèã õ¿¿õýä áàéõäàà ÿìàð ÿìàð òîãëîîìîîð òîãëîäîã áàéñíûã íü àñóóæ ÿðèëöàíà. Õýðâýý
ýõíèé àñóóëòààð ãàð÷ èðýõã¿é áîë àéë ãýð áîëæ òîãëîäîã áàéñàí óó ãýæ àñóóí ààâ, ýýæ¿¿ä
þóãààðàà àäèëõàí, þóãààðàà ººð, ãýðòýý õýí íü ÿìàð àæèë õèéäýã òàëààð àñóóæ ÿðèëöàíà.
ßðèëöëàãûí ýöýñò ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ çºâõºí áèå ìàõáîäûí õóâüä, òóõàéëáàë áýëýã
ýðõòíýýðýý ÿëãààòàé ãýäãèéã ãàðãóóëàõûã çîðèíî.
2. Ýñâýë ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿¿õýä áîëîí òîì õ¿íèé áèå ìàõáîäûí ÿëãààã õàðóóëñàí çóðàãò
¿ç¿¿ëýíã àøèãëàí îéëãóóëíà. Ýíäýýñ ¿íäýñëýí ýð÷¿¿ä øîäîé, òºìñºã õóóõíàã áàéäàã, òýä
áîñîîãîîðîî øýýäýã, ýìýãòýé÷¿¿ä õ¿ì¿¿ñò áýëãèéí óðóóë, õýë¿¿, ¿òðýý, óìàé, ºíäãºâ÷
áàéäàã, òýä ñóóæ øýýäýã ãýõ çýðãýýð ÿðèëöàíà.

¯éë àæèëëàãàà 2
1. “Áýëãèéí àìüäðàë” ¿ãèéã õàìòàð÷ òàéëáàðëàíà ãýæ õýëýýä äàðààõ àñóóëòóóäûã àñóóæ,
õ¿¿õäèéí õýëñýí õàðèóëò á¿ðèéã ñàìáàð äýýð áè÷èæ òýìäýãëýíý. Òóõàéëáàë:
• Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ ÿàãààä õóðèì õèéäýã âý? (õàéðòàé áîëîõîîð, òàíèëöààä,
äóðëààä ãýõ çýðãýýð õàðèóëàõ áàéõ)
• Õî¸ð ººð àéëûí õ¿¿õä¿¿ä õóðèì õèéæ, øèíý àéë ºðõ áèé áîëñíîîð òýäíèé àìüäðàëä
þó ººð÷ëºãääºã ãýæ áîäîæ áàéíà? (øèíý ãýð îðîíòîé áîëíî, øèíý õàìààòàíòàé
áîëíî, õ¿¿õýäòýé áîëíî, õàìòäàà áàéíà ãýõ ìýò õàðèóëò ãàðàõ áàéõ)
• Õ¿¿õýä õààíààñ áèé áîëäîã ãýæ áîäîæ áàéíà? (ààâ ýýæèéí äóíäààñ, ýðýãòýé, ýìýãòýé
õ¿ì¿¿ñ õàìò àìüäðààä ãýñýí ñàíàà ãàðãàõ áàéõ)

Á¿ëýã 1

Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë

7

• Çàðèì àéë îëîí õ¿¿õýäòýé, ýñâýë öººõºí õ¿¿õýäòýé, íýã áîë õ¿¿õýäã¿é áàéäàã. Õýçýý,
õýäýí õ¿¿õýäòýé áîëîõûã òà íàðûí áîäëîîð õýí øèéääýã âý? (ààâ, ýýæ, ýñâýë ýõíýð,
íºõºð)
• Ýýæ ààâ íü õºãøèí áîëîîä ýìýý, ºâºº áîëäîã, õ¿¿õä¿¿ä íü áàñ òîì áîëîîä õóðèìàà
õèéäýã, õ¿¿õýäòýé áîëäîã, ýìýý ºâºº íü à÷, çýýãýý ¿çëýý ãýæ ÿðüäàã. Äàõèàä ë äàðààãèéí
õ¿¿õä¿¿ä ãàðäàã. Òà íàðûí áîäëîîð ýíý åð íü õýçýý íýã öàãò äóóñàõ áîëîâ óó? (¿ã¿é,
íàñàí òóðøèä ¿ðãýëæèëíý, ¿ð óäìàà ¿ëäýýíý)
2. Ñóðàã÷äûã 4 áàã áîëãîîä, òóñ á¿ð íýã àéë áîëîõûã õýëíý. Á¿õ áàã àäèëõàí äààëãàâàð
ã¿éöýòãýíý. Áàãóóäûí õî¸ð õ¿í õóðèìàà õèéãýýä øèíý àéë áèé áîëæ, àìüäðàë ýõýëíý. Òýãýýä
òýäíèé àìüäðàë õýðõýí ¿ðãýëæèëæ áîëîõ çóðàãëàë ãàðãàÿ ãýæ õýëíý. Õ¿íèé àìüäðàëûí ãîë
ãîë ¿éë ÿâäëûí ¿ðãýëæëýõ õóãàöààã õ¿ñíýãòýä æèëýýð áàðèìæààëæ áè÷èõèéã õ¿ñíý.

Àìüäðàëûí ¿å øàòûí çàðèì ººð÷ëºëò

Íàñíû
áàðèìæàà

Ä¿ãíýëò

Ààâ, ýýæ¿¿ä õóðèìàà õèéíý. Øèíý àéë áèé áîëíî.
Ýýæ íü 10 ñàð õ¿¿õäýý òýýýæ, õîñóóä õ¿¿õýäòýé áîëíî.
Ààâ íü ýýæèéã íü õàéðëàæ, áàéíãà òóñàëíà.
Õ¿¿õýä òºðºõºä ààâ ýýæ, ýìýý ºâºº, õàìààòàí ñàäàí,
íàéç íºõºä á¿ãä áàÿð õººð áîëäîã.
Õ¿¿õýä íü ìºëõºíº, õºëä îðíî, õýëä îðíî.
Ñóðãóóëüä îðíî.
Îþóòàí áîëíî, ýñâýë àæèë õèéíý.
Õ¿¿õýä íü íàñàíä õ¿ð÷, íàéç çàëóó(á¿ñã¿é)-òýé áîëæ,
ãýð á¿ë áîëäîã.
Äàðàà íü òýä õ¿¿õýäòýé áîëäîã.
Ýýæ ààâ íü ýìýý ºâºº áîëäîã.

Áýëãèéí àìüäðàë
íàñàí òóðø
¿ðãýëæèëäýã.
(Áýëãèéí àìüäðàëûí
àñóóäàëä ãýð á¿ë
áîëæ õ¿¿õýäòýé
áîëîõîîñ ãàäíà,
õ¿¿õýä ºñºæ òîì
áîëîõ, ààâ ýýæ íü
õ¿¿õäýý õàéðëàõ
ýíõðèéëýõ, õ¿¿õýä íü
õýí íýãýíä äóðëàõ,
ãýð á¿ë, ¿ð õ¿¿õýäòýé
áîëîõ, ààâ ýýæ íü
íàñàí ºíäºð áîëîõ
ãýõ çýðãýýð õ¿íèé
àìüäðàëûí òóðøèä
¿ðãýëæèëäýã ãýäãèéã
ãàðãóóëíà.)

Ýìýý ºâºº íü íàñàí ºíäºð áîëîîä áóðõàí áîëäîã.
3. Äýýðõ õ¿ñíýãòèéí ä¿ãíýëò õýñýãò áàéãàà ñàíààã áîëæ ºãâºë ººðñ人ð íü ãàðãóóëàõûã õè÷ýýíý.

¯éë àæèëëàãàà 3
1. Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëëèéã óíøèæ ñóäëààä ÿìàð íýã çîõèîëûí áààòðààð òºëººë¿¿ëýí,
ýñâýë ºâºðìºö íýð îíîîí (æèøýý íü, ßìõ îõèí, Áîð õ¿¿ õî¸ðò òîõèîëäñîí ÿâäàë) áàãà
íàñíû õ¿¿õäèéí áýëãèéí ñîíèðõîë, çàí ¿éëèéí òàëààð ¿íýí çºâ îéëãîëò ºãºõ æèæèãõýí
çîõèîìæ íàéðóóëàí áè÷èæ, õ¿¿õä¿¿äýä óíøèæ ºãíº.
2. Äàðàà íü õ¿¿õýä á¿ðèéã ýíý 2 áààòàðò òîõèîëäñîí ÿâäàë ººðñäºä íü õýð òàíèë áàéãàà òàëààð
áîäóóëíà. Ãýõäýý ýíý ¿åä õýí íýãýýñ ÷èíèé õóâüä ÿìàð áàéñàí ãýæ îãò àñóóæ áîëîõã¿éã
ñàíóóëæ áàéíà.
3. ªºðòýé㺺 òîõèîëäñîí ÿâäàë, ººð÷ëºëòèéí òàëààð ýðãýëçýæ ãàéõàæ áàéãàà áîë ààâ, ýýæ

8

Á¿ëýã 1

Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë

þìóó ººðèéíõºº èòãýäýã õýí íýãýíä õýëæ òóñëàìæ àâàõûã õýëæ ºãíº. Èíãýæ ººðèéíõºº
õýö¿¿ àñóóäëààð õýí íýãýíä õàíääàã áîëîõ íü ººðèé㺺 áóðóóòãàí àéõ, ñýòãýëèéí çîâëîíä
óíàõààñ ñýðãèéëíý ãýäãèéã îéëãóóëàõ õýðýãòýé.
4. Ýíý ¿éë àæèëëàãààíû ä¿ãíýëò áîëãîæ, õ¿í á¿ð ººðèéí òºðñºí áèåýðýý áàõàðõàõ ¸ñòîé.
ªíäºð íàì, òàðãàí òóðàíõàé õàìààã¿é õ¿í á¿ð ºâºðìºö áàéäàã. Çààâàë õýí íýã òàìèð÷èí,
æ¿æèã÷èí, êèíî îäòîé àäèëõàí áàéõ àëáàã¿é, õàìãèéí ãîë íü ººðèéíõºº áèåèéã õàéðëàæ,
àð÷èëæ, ýð¿¿ë áàéëãàõàä àíõààðàõ õýðýãòýéã õýëæ ºãíº.

Ä¿ãíýëò
Ýöýñò íü áýëãèéí àìüäðàë ãýäýã è÷ìýýð ìóóõàé ç¿éë áèø, õ¿í áèé áîëîõ öàãààñ ýõëýýä ºñºæ
òîì áîëîõ, íàñàí ýöýñ áîëîõ àìüäðàëûí á¿õèé ë ¿åòýé õîëáîîòîé õ¿íèé õºãæëèéí ¿å øàò,
õ¿ì¿¿ñèéí õàðèëöàà, ñýòãýë ñàíàà, ýð¿¿ë ìýíä, çàí ¿éëòýé õîëáîîòîé îëîí àñóóäëûã áàãòààñàí
îéëãîëò ãýñýí ä¿ãíýëò ãàðãàíà.

Á¿ëýã 1

Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë

9

Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëýë
Õ¿¿õýä íàñíû áýëãèéí ñîíèðõîë
Ýðäýìòýä ýõýýñ òºðñºí õ¿¿õäèéí áèåèéí á¿õ àðüñ íü îíöãîé ìýäðýìæòýé áàéäàã íü òýð ÷èãòýý
ñýðëèéí öýã áàéäàãòàé õîëáîîòîé ãýæ ¿çäýã. Òèéì ó÷ðààñ ýöýã ýõ íü èëýõ, ¿íñýõýä õ¿¿õýä äóðòàé
áàéäàã.
Íÿëõ õ¿¿õýä ººðèéí áýëýã ýðõòíýý îðîëäîõ òîõèîëäîë áàéäàã. Òýä þó õèéæ áàéãààãàà ñàéí
óõàìñàðëààã¿é ÷ ººðò íü òààëàìæòàé ó÷ðààñ ë èíãýäýã áàéõ. Ýðýãòýé õ¿¿õäèéí øîäîéã
îðîëäîõîä õºâ÷èðäºã, òýð á¿¿ õýë ýõèéíõýý õýâëèéä áàéãàà óðãèéí øîäîé õºâ÷èðäºã áîëîõûã
òîãòîîñîí áàéíà. Õàðèí ýìýãòýé õ¿¿õäèéí ¿òðýý ýõýýñ òºðñíèé äàðààõ 24 öàãèéí äîòîð ÷èéãëýã
áîëäîã àæýý. Áýëýã ýðõòíýý òîäîðõîé çîðèëãîã¿é îðîëääîã íü 6-8 íàñíû ¿åä àðàé ººð÷ëºãäºæ,
“ãàð õàíãàëãà” ãýæ ¿çýæ áîëîõîîð áîëäîã. Øèëæèëòèéí íàñàíä õ¿ðýýã¿é õºâã¿¿äýýñ ¿ðèéí
øèíãýí ÿëãàðàõã¿é ÷, ãàð õàíãàëãà ìàÿãèéí ¿éëäýë õèéæ, òààøààë àâàõ íü áàãà íàñíû õ¿¿õäýä
òîõèîëäîæ áîëíî. Ýíý íü çàðèì õ¿¿õýä áýëãèéí ìýäðýìæýý èëýðõèéëýõ õýâèéí çàí ¿éë þì.

Áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí áýëãèéí çàí ¿éëèéí èëðýë
Êàëèôîðíèéí èõ ñóðãóóëèéí ñóäëàà÷äûí áàã 200 õ¿¿õäèéã òºðñºí öàãààñ íü 18 æèëèéí òóðø
ñóäàëæ, òýäíèé áýëãèéí çàí ¿éëèéã àæèãëàæýý. Ýäãýýð õ¿¿õäèéí 70 õóâü íü 6 íàñ õ¿ðòëýý ãàð
õàíãàëãà çýðýã ñåêñèéí õîëáîãäîëòîé ¿éëäýë õèéæ áàéñàí áîë 47 õóâèéíõ íü ýýæ õ¿¿õäýý
ñåêñèéí õîëáîãäîëòîé ñýäâýýð òîãëîäîã áàéñíûã áàòàëñàí áàéíà.
Ãóðàâ õ¿ðòýëõ íàñíû íýëýýä îëîí õ¿¿õýä õàìò òîãëîäîã íàéçàà ñîíèðõîí, áýëýã ýðõòýíä íü õ¿ðýõ,
èëýõ, á¿ð ¿íñýõ çýðýã çàí ¿éë ¿ç¿¿ëæ, ººðñäèéí áýëýã ýðõòíýý ñîíèðõñîí õýâýýð áàéæýý. Çàðèì
õ¿¿õýä “ýì÷, ñóâèëàã÷” áîëæ òîãëîí íýã íýãèéãýý óëàì èë¿¿ íýýõ áîëîìæ ãàðãàõ íü àæèãëàãäæýý.
Íàðèéí ó÷ðûã ñàéòàð îéëãîîã¿é ÷ 3-5 íàñòàé õ¿¿õýä ººðèé㺺 ýðýãòýé ýñâýë ýìýãòýé ãýäãèéã
ìýääýã. Òýä õ¿íèéã õóâöàñëàëò, ¿ñ çàñàëò, áóñàä õ¿ì¿¿ñèéí õàíäàæ áóé áàéäëààð õ¿éñèéã íü
ÿëãàäàã áàéíà.
Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí õ¿¿õä¿¿äèéí áýëãèéí çàí ¿éëèéí õýëáýð íü òîì áîëîõ òóñàì áóóðàõ
õàíäëàãà àæèãëàãäñàí áºãººä ¿¿íèéã ñóäëàà÷èä õ¿¿õä¿¿ä ººðñäèéí õèéæ áóé ¿éëäëýý õÿíàõ,
íóóõ óõàìñàð ñóóæ áóéòàé íü õîëáîí òàéëáàðëàæýý.

Áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí áýëãèéí çàí ¿éëèéí õýëáýð
Áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí áýëãèéí çàí ¿éëòýé õîëáîîòîé òîãëîîì íü òàíèí ìýäýõ¿éí çîðèëãîòîé
øîõîîðõîë áàéäãèéã äàõèí ñàíàõ õýðýãòýé. Õ¿¿õäèéí “ñåêñ òîãëîîì” òîãëîõ, áýëãèéí çàí ¿éëä
ýöýã ýõèéí õàíäëàãà, àìüäðàëûí õýâ ìàÿã òîäîðõîé õýìæýýíä íºëººëæ áîëíî. Çàðèì ãýð
á¿ëèéíõýí õàìòäàà óñàíä îðîõ, ãýðòýý í¿öãýí áàéõ, õ¿¿õýäòýéãýý õàìò óíòàõ, õàìò çóðàãò ¿çýõ
çýðãýýð íýëýýä “÷ºëººò” áàéäëààð àìüäàðäàã. Èéì ãýð á¿ëèéí õ¿¿õä¿¿ä áýëãèéí çàí ¿éëýý
òºäèéëºí íóóõûã îðîëääîãã¿é.
Õýðýâ ýöýã ýõ íü õ¿¿õäýý áýëýã ýðõòíýý òàíüæ ìýäýõ ãýæ “ñåêñ òîãëîîì” òîãëîõ á¿ðä çàãíàæ,
øèéòãýäýã áîë áýëýã ýðõòíèé òóõàé ñºðºã îéëãîëò õ¿¿õäýä àÿíäàà áèé áîëäîã. Íàñàíä
õ¿ðýã÷äèéí õàòóó ÷àíãà ìºðäºëò, õàðàà õÿíàëò íü õ¿¿õäèéí ººðèé㺺 íýýõ ãýæ îðîëäîæ áóé

10

Á¿ëýã 1

Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë

ãýíýí øîõîîðõëûã ñýòãýëèéí òîì øàðõ áîëãîí ººð÷èëæ áîëäîã. Èéì ó÷ðààñ ýöýã ýõ÷¿¿ä
õ¿¿õäèéíõýý ýíýõ¿¿ ãýíýí øîõîîðõëûã íü çºâ îéëãîæ, õîæèì õ¿ì¿¿ñèéí äóíä õýðõýí áèåý àâ÷
ÿâáàë çîõèñòîéã îéëãîõîä íü òóñàëáàë áýëãèéí àìüäðàëûí õóâüä ýð¿¿ë õ¿í áîëæ òºëºâøèõºä
íü òîì õóâü íýìýð áîëîõ áèëýý. Åð íü ýöýã ýõ÷¿¿ä õ¿¿õýäòýéãýý áýëýã ýðõòíèéã þó ãýæ õýëýõ,
áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýë ãýæ þó áîëîõ, áóñàä õ¿í ººðò íü òààëàìæã¿é ç¿éë õèéõèéã îðîëäâîë ÿàõ
¸ñòîé òàëààð ÿðèëöàæ áàéõûí ÷óõëûã ìýðãýæèëòí¿¿ä çºâëºäºã áàéíà.
Çàðèì ýöýã ýõèéí ñàíàà çîâäîã áàñ íýã àñóóäàë áîë õ¿¿õäèéíõýý äýðãýä í¿öãýí áàéõ íü õ¿¿õäýä
ìóó íºëºº ¿ç¿¿ëäýã ýñýõ àñóóäàë þì. Ãýòýë èõýíõ ìýðãýæèëòýí ãýðòýý í¿öãýí áàéõûã òèéì
÷ ìóó ç¿éë áèø ãýæ ¿çäýã áºãººä õàðèí ÷ èéì ãýð á¿ëèéã õ¿¿õäýä ýýëòýé, àëèâàà áýëãèéí
õ¿÷èðõèéëëèéí àþóëààñ àíãèä ãýæ ¿çäýã. Ò¿¿ãýýð ÷ áàðàõã¿é ýöýã ýõýý áýëãèéí àæèë õèéæ áàéõûã
ñàíàìñàðã¿é õàðñàí òîõèîëäîëä ÷ õ¿¿õäèéí çàí áàéäàëä òºäèéëºí ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëäýãã¿é ãýæ
ñýòãýë ñóäëàà÷èä ¿çäýã áàéíà.
Ìîíãîë÷óóäûí õóâüä õ¿¿õäýý ºâºðòºëæ óíòàõ íü õýâèéí ¿çýãäýë áèëýý. Èíãýñíýýð õ¿¿õäèéí
àìüäðàëä ñºðºã ¿ð äàãàâàð ¿ç¿¿ëýõ íü õîâîð áàéäãèéã ÷ ñóäëàà÷èä ìºí òîãòîîñîí áàéíà.
Õ¿¿õýä àÿíäàà òîì áîëæ, þìûã óõààðààä èðýõýýðýý í¿öãýí ÿâàõàà áîëüæ, ãàíöààðàà óíòàõûã
ýðõýìëýí, ýöýã ýõýý í¿öãýí áàéõàä äóðã¿é áàéãààãàà èëýðõèéëýõ áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä ýöýã
ýõ÷¿¿ä õ¿¿õäèéíõýý õºãæëèéí ýíý õýðýãöýýã îéëãîæ, õ¿íäýòãýäýã áàéõ õýðýãòýé.

Á¿ëýã 1

Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë

11

Áýëãèéí àìüäðàëûí
òóõàé îéëãîëò
(Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)
Çîðèëãî:
“Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë” ãýñýí îéëãîëòûã òîäîðõîéëæ, ò¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äýä
õàìààðàõ ç¿éëñèéã ìýä¿¿ëýõ

Çîðèëò:
1. “Áýëãèéí àìüäðàë” ãýñýí îéëãîëòûã òîäîðõîéëîõ
2. Áýëãèéí àìüäðàëûí òàâàí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýãò áàãòäàã îéëãîëòóóäûã íýðëýõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
1. Òîì öààñ, ìàðêåð, ýñâýë ñàìáàð øîõîé
2. Áýëãèéí àìüäðàëûí 5 ¿íäñýí á¿ðýëäýõ¿¿íä áàãòàõ ç¿éëñ òóñ á¿ðèéã íü áè÷ñýí êàðòóóä, ñêî÷

¯éë àæèëëàãàà 1
Áýëãèéí õàâüòàë ãýæ þó âý? Áýëãèéí àìüäðàë ãýæ þó âý? ãýñýí õî¸ð àñóóëòûã ñàìáàð äýýð
áè÷èæ, ñóðàëöàã÷äûí äóíä ÿðèëöëàãà çîõèîíî. (Ñóðàëöàã÷äûí çàðèì íü ýíý õî¸ð îéëãîëò èæèë
óòãàòàé ãýæ áàéõàä, çàðèì íü áýëãèéí àìüäðàë èë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýòýé îéëãîëò ãýæ ÿíç á¿ðýýð
õàðèóëàõ áàéõ)

¯éë àæèëëàãàà 2
1. Õàíàí äýýð áýëãèéí àìüäðàëûí 5 ¿íäñýí á¿ðýëäýõ¿¿íèé (Õ¿íèé õºãæèë, Áýëãèéí ýð¿¿ë
ìýíä, Ñýòãýëèéí õºäºë㺺í, õàðèëöààíû ýâ ä¿é, Áýëãèéí çàí ¿éë, Áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýë)
íýðèéã áè÷ñýí öààñûã 5 ººð õýñýãò íààæ òîäîðõîéëîëòûã òàíèëöóóëíà (Áàãøèä çîðèóëñàí
ìýäýýëýë).
2. Ñóðàëöàã÷äûã 3-4 á¿ëýã áîëãîí õóâààíà. Á¿ëýã á¿ðò áýëãèéí àìüäðàëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äýä
áàãòàõ ç¿éëñèéã áè÷ñýí òàðààæ ºãºõ ìàòåðèàë (Õàâñðàëò 1) îéðîëöîî òîîãîîð òàðààæ ºãíº.
3. Á¿ëã¿¿ä ýäãýýð ç¿éë äýýð ÿðèëöàæ, àëü á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýãò õàìààðàõ ç¿éë ãýäãèéã øèéäâýðëýæ
áàéðëóóëíà.
4. Á¿ëã¿¿ä áàéðëóóëæ äóóññàíû äàðàà íèéòýýðýý ÿðèëöàæ, çºâ áàéðëóóëñàí ýñýõ äýýð ñàíàë
ñîëèëöîæ, ýöñèéí áàéäëààð áàéðëóóëíà.

Ä¿ãíýëò
• Áýëãèéí àìüäðàë ãýñýí îéëãîëòûí òàëààð òà á¿ãäýä ÿìàð ñýòãýãäýë òºðºâ?
• Áýëãèéí àìüäðàë ãýñýí îéëãîëòûí òàëààð íýãäñýí îéëãîëòòîé áàéõ íü ÿìàð à÷ õîëáîãäîëòîé âý?

12

Á¿ëýã 1

Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë

Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëýë

Áýëãèéí àìüäðàëûí òóõàé åðºíõèé îéëãîëò
Õ¿íèé àìüäðàëûí íýãýí ñàëøã¿é õýñýã íü áýëãèéí àìüäðàë áºãººä õ¿í òºðºëõòíèé àìüäðàë
îðøèí òîãòíîõ, ¿ðãýëæëýõ íýãýí ¿íäýñ íü þì. Õ¿¿õýä òºð¿¿ëæ ¿ð óäìàà ¿ëäýýõ, ýöýã ýõ áàéõûí
æàðãàëûã àìñàõ çýðýã íü á¿ãä áýëãèéí àìüäðàëòàé õîëáîîòîé. Ãýõäýý áýëãèéí àìüäðàëûã
çºâõºí íºõºí ¿ðæèõ¿éí ¿¿ðýãòýé ¿éë àæèëëàãàà ãýæ îéëãîæ áîëîõã¿é. Ýíãèéíýýð áîäîîä ¿çýõýä
ë õîñóóä õàðèëöàí äóðëàõ, ¿ð õ¿¿õýäòýé áîëîõ, áèå áèåý áîëîí ¿ð õ¿¿õäýý õàëàìæëàõ, ýð¿¿ë
ìýíäýý õàðèëöàí õàìãààëàõ çýðýã àìüäðàëûí îëîí àñóóäàëòàé òóëãàðäàã.
Èéìýýñ õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàëûã äàðààõ 5 á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýãò õóâààí îéëãîõîä õÿëáàð
áîëãîñîí þì. ¯¿íä:

Õ¿íèé õºãæèë
Õ¿íèé õºãæèë íü òóõàéí õ¿íèé íàñ, áèå, íèéãìèéí áîëîí îþóí óõààíû õºãæëèéí õàðèëöàí
ø¿òýëöýýãýýð òîäîðõîéëîãääîã.
• Òºðºëò
• ͺõºí ¿ðæèõ¿éí ýðõòíèé á¿òýö, ¿éë àæèëëàãàà
• Áèåèéí ºñºëò, õºãæèë
• Øèëæèëòèéí íàñ
• Öýâýðøèëò
• Áèåèéí ãàäíà òºðõ
• Õ¿éñèéí ìýäðýìæ áýëãèéí ÷èã õàíäëàãà

Áýëãèéí ýð¿¿ë ìýíä
ͺõºí ¿ðæèõ¿éí áîëîí áýëýã ýðõòíýý ýð¿¿ë áàéëãàõ, õàìãààëàõ, ¿ð óäìàà ¿ëäýýõ, áýëãèéí
çàí ¿éëòýé õîëáîîòîé ýð¿¿ë ìýíäýä ãàð÷ áîëîõ ¿ð äàãàâàðóóä, òýäãýýðèéí òàëààðõ õóâü õ¿íèé
õàíäëàãà çýðãèéã èëýðõèéëñýí îéëãîëòûã õýëíý.
• Æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãóóä
• ¯ð õºíäºëò
• ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ
• Áýëãèéí ýð¿¿ë àõóé, õºõ áà òºìñ㺺 øàëãàõ
• Æèðýìñýí ¿åèéí õÿíàëò
• ¯ðã¿éäýë

Ñýòãýëèéí õºäºë㺺í, õàðèëöààíû ýâ ä¿é
Õ¿í ººðèéí ñýòãýëèéí õºäºë㺺í, áîäîë ñàíààãàà áóñäàä èëýðõèéëýõ, áóñäààñ õàðèó ìýäðýìæ
õ¿ñýõèéã õýëíý.
• ¯åðõýë, íºõºðëºë
• Õàéð äóðëàë
• Áîëçîõ
• Ãýðëýõ
• Ãýð á¿ëèéí õàðèëöàà
• ¯ð õ¿¿õäýý ºñãºõ

Á¿ëýã 1

Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë

13

Áýëãèéí çàí ¿éë
Áýëãèéí äóð õ¿ñëýý èëýðõèéëýõ àðãà çàìóóäûã áýëãèéí çàí ¿éë ãýäýã.
• ¯íñýõ
• Èëæ òààëàõ
• Áýëãèéí õàâüòàë
• Ãàð õàíãàëãà
• Áýëãèéí ìºðººäºë

Áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýë
Càäàð ñàìóóíä óðóó òàòñàí, õ¿÷ äàâàìãàéëàí ¿éëäñýí áýëãèéí àëèâàà ¿éëäëèéã áýëãèéí
õ¿÷èðõèéëýë ãýíý.
• Õ¿éñýýð ÿëãàâàðëàí õàðèëöàõ, äîðîìæëîõ
• Õ¿÷èí
• Áîëçîîíû ¿åèéí õ¿÷èí
• Öóñàí òºðëèéí õ¿ì¿¿ñèéí õîîðîíäîõ áýëãèéí õàðèëöàà
• Ãýð á¿ëèéí õ¿÷èðõèéëýë
• Íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿¿õäèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëýë
Áýëãèéí àìüäðàëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿ä íü õîîðîíäîî íÿãò óÿëäàà õîëáîîòîé. ¯¿íèéã òîäîðõîé
æèøýýí äýýð àâ÷ ¿çüå. Æèøýý íü: Øèëæèëòèéí íàñ áîë õ¿íèé õºãæèëèéí íýãýí ¿å. Èõýíõ õ¿í
øèëæèëòèéí íàñàíäàà áóñàäòàé ¿åðõýæ, äóðëàæ, áîëçîæ ýõýëäýã òóë ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèéã
èëýðõèéëæ, õàðèëöààíû ýâ ä¿éòýé áîëîõ øààðäëàãàòàé. Ýíý ¿åä ¿íñýëöýõ, èëýõ, òààëàõ çýðãýýð
áýëãèéí ÿíç á¿ðèéí çàí ¿éëèéã òóðøèæ, ¿çýæ ýõýëäýã áàéíà. Óëìààð áýëãèéí õàðèëöààíä îðæ
ýõýëäýã òóë òýäýíä ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð, õ¿ñýýã¿é æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ çýðãýýð áýëãèéí
ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõ ìýäëýã, ÷àäâàðòàé áîëîõ õýðýãòýé. ̺í áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýëä ºðòºõ
ìàãàäëàë ºíäºðòýé áàéäàã òóë õ¿÷èðõèéëëýýñ çàéëñõèéõ ÷àäâàð øààðäàãääàã áàéíà.

14

Á¿ëýã 1

Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë

Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëýë
ªñâºð íàñíûõíû áýëãèéí àìüäðàë
ÄÝÌÁ-ûí òîäîðõîéëñíîîð 10-19 íàñíû õ¿¿õýä çàëóó÷óóäûã ºñâºð íàñíûõàí ãýõ áà ýíý ¿å íü õ¿í
áèîëîãèéí õóâüä íàñ ã¿éöýæ áèå äààæ ýõýëäýã. ªñâºð íàñíûõàí ººðèéí õ¿éñèéí ìýäðýìæèéã
èë¿¿ áàòàòãàõûí çýðýãöýý áýëãèéí ÿíç á¿ðèéí çàí ¿éëèéã òóðøäàã.
Øèëæèëòèéí íàñíû îõèä, õºâã¿¿äèéí áèå ìàõáîäîä ãàðàõ îëîí ÿíçûí ººð÷ëºëò ãàðíà.
ßëàíãóÿà, õºâã¿¿äýä ¿ðèéí øèíãýí àíõ ÿëãàð÷, îõèäîä áèåíèé þì ¿çýãäýæ ýõëýõ çýðãýýð òýäýíä
øèíý ìýäðýìæ òºðäºã. Ýíý á¿õ ººð÷ëºëò íü òýäýíä õ¿íèé áýëýã ýðõòíèéã ÷óõàë ýðõòýí þì
ãýäãèéã íü ìýäð¿¿ëíý.
Øèëæèëòèéí íàñàíä õºâã¿¿äèéí áýëãèéí äààâðûí õýìæýý íýìýãääýã íü òýäíèé áýëãèéí
èäýâõèéã íýìýãä¿¿ëýõ øàëòãààí áîëäîã. Õºâã¿¿äèéí èõýíõ íü àíõ 11-15 íàñàíäàà ãàð õàíãàëãà
õèéæ ¿ðèéí øèíãýíýý ãàäàãøëóóëäãèéã ñóäàëãàà õàðóóëäàã.
Ñóäàëãààíä îðîëöñîí çàðèì õºâã¿¿ä çàðèìäàà “ñàíàìñàðã¿é” áàéõàä áèåèéí òàìèðûí
äàñãàë õèéõ, áýëãèéí ñýäýëòýé çóðàã ¿çýõ, ñýòãýëä òààëàãääàã õ¿íýý õàðàõ ¿åä ¿ðèéí øèíãýí íü
ÿëãàð÷èõäàã ãýæ õàðèóëæýý. Õàðèí õºâã¿¿äèéí íàñ àõèõ òóòàì òýä “ñàíàìñàðã¿é”-ãýýð ¿ðèéí
øèíãýíýý ÿëãàðóóëàõàà áîëüäîã àæýý.
Õºâã¿¿äèéã îõèäòîé õàðüöóóëàõàä áýëãèéí õàâüòàëä àðàé ýðò îðäîã áîëîõ íü ñóäàëãààãààð
íîòëîãäæýý. Ãýñýí õýäèé ÷ îõèäûí áýëãèéí èäýâõ õºâã¿¿äýýñ ààæìààð äàâàìãàéëæ ýõëýõ áºãººä
ýíý íü 10-20 æèë ¿ðãýëæèëíý. 12-13 õ¿ðòýë íàñíû õ¿¿õä¿¿ä èæèë õ¿éñèéíõýý õ¿¿õä¿¿äòýé
õàðèëöàõ, íàéçàëæ ¿åðõýõ, òîãëîæ íààäàõ íü èë¿¿ áàéäàã. Èéíõ¿¿ îõèä îõèäòîéãîî, õºâã¿¿ä
õºâã¿¿äòýéãýý îéð äîòíî áîëæ íýã õ¿ðýý ¿¿ñãýäýã íü áýëãèéí ñîíèðõëîî áèå áèåäýý íýýõ íýãýí
íºõöºë áîëîõ òàëòàé àæýý. Õºâã¿¿äèéí áýëãèéí çàí ¿éë íü íýã ãàçàð Ẻãíºð÷ ãàð õàíãàëãà õèéõ,
áèå áèåäýý áýëýã ýðõòíýý õàðóóëàõ, ãàðààðàà îðîëäîõ çýðãýýñ èë¿¿ ãàðäàãã¿é àæýý. Õýäèéãýýð
îõèä, õºâã¿¿ä õ¿éñýýðýý ÿëãàð÷ íàéçëàõ áîëîâ÷ ýñðýã õ¿éñòíýý ñîíèðõîæ ýõýëíý. Øèëæèëòèéí
íàñíû ýõíèé ¿åä îõèä, õºâã¿¿ä õàìòäàà êèíî ¿çýõ, òºðñºí ºäºð òýìäýãëýõ, çóãààëàõ çýðãýýð
á¿ëãýýð áîëçîæ ýõýëäýã áºãººä õàìãèéí ò¿ãýýìýë áýëãèéí çàí ¿éë íü ¿íñýëöýõ ÿâäàë áàéäàã.
Õàðèí õîñîîðîî áîëçîõ íü ¿¿íýýñ àðàé õîæóó, îéðîëöîîãîîð 12, 13 íàñòàéä ýõýëäýã. Îõèä,
õºâã¿¿ä áîëçîîíû ¿åäýý õàìò ãàäóóð ÿâæ çóãààëàõ, äóóíû áè÷ëýã, ÑD, íîì ñýòã¿¿ë ñîëèëöîõ,
îõèíû ãýðèéí îéðîëöîî çîãñîæ ÿðèëöàõ ¿éë äàâàìãàéëäàã.

Õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñýë áà ºñâºð ¿åèéíõíèé áýëãèéí àìüäðàë
ªñâºð íàñíûõàí ñåêñèéí òàëààð ñîíèðõîæ, èõýâ÷ëýí çóðàãò, êèíî, õºãæèì, íîì, ñîíèí,
ñýòã¿¿ëýýñ áýëãèéí àìüäðàëûí ìýäýýëëèéã àâäàã áàéíà. Õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñëýýð öàöàæ
áàéãàà ñåêñèéí õîëáîãäîëòîé ìýäýýëýë íü çàðèì õýðýãëýã÷èéí ñýòãýë ñàíààíä øóóä íºëººëæ,
áýëãèéí ñýðýë õºäºëãºõ, óëìààð ÿìàð íýã áýëãèéí çàí ¿éë õèéõýä õ¿ðãýæ áîëíî. Îëîí íèéòèéí
ìýäýýëëèéí õýðýãñýë íü ºñâºð íàñíû õ¿¿õäèéí áýëãèéí õàðèëöàà, áýëãèéí àìüäðàëûí òàëààðõ
íóóöõàí øîõîîðõëûã òàéëàõ íýãýí õýðýãñýë áîëäîã áàéíà.

Á¿ëýã 1

Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë

15

Äýëõèéí çàðèì îðíû ºñâºð íàñíûõàí áýëãèéí àìüäðàë
ªñâºð íàñíûõàí áýëãèéí ìýäðýìæ, õàíäëàãà, çàí ¿éë íü òýäíèé àìüäàð÷ áóé íèéãýì ñî¸ëûí
îíöëîãîîñ øàëòãààëäàã. Ñ¿¿ëèéí õýäýí àðâàí æèëä õîòæèëò, àæ ¿éëäâýðæèëò áîëîí áàðóóíû
õýâëýë ìýäýýëëèéí íºëººãººð äýëõèéí èõýíõ îðíû ºñâºð íàñíû õ¿¿õäèéí áýëãèéí àìüäðàëûí
òàëààðõ õàíäëàãà, ýðõýìëýõ ç¿éëñ ýðñ ººð÷ëºãäºæ áàéíà. Õ¿¿õä¿¿ä ºñâºð íàñàíäàà áýëãèéí
õàâüòàëä îðäîã áîëñîí òºäèéã¿é àþóëã¿é áýëãèéí õàðèëöààíààñ èë¿¿ áýëãèéí òààøààë àâàõûã
èë¿¿ä ¿çäýã õàíäëàãà àæèãëàãäàæ áàéíà. Äýëõèéí ºíäºð õºãæñºí áîëîí õºãæèæ áóé 14 îðîíä
õèéñýí ñóäàëãààíààñ õàðàõàä ºñâºð íàñíûõàí äóíäæààð 17.4 íàñàíäàà áýëãèéí õàâüòàëä îðæ
áàéíà. Ñêàíäèíàâûí îðíóóä îõèäûí æèðýìñëýëòèéí òîîãîîð õàìãèéí áàãàòàéä òîîöîãääîã íü
õ¿¿õäýä áàãà íàñíààñ íü áýëãèéí áîëîâñðîëûã ñèñòåìòýé îëãîäîãòîé õîëáîîòîé ãýæ ñóäëàà÷èä
¿çäýã.
Ìåêñèê çýðýã Ëàòèí Àìåðèêèéí îðíóóäûí ºñâºð íàñíûõàíû áýëãèéí àìüäðàëûí áîäèò áàéäàë,
óëàìæëàëò øàøèí õî¸ðûí õîîðîíä çºð÷èë ¿¿ñäýã áàéíà. Òýäíèé õóâüä áýëãèéí àìüäðàë,
æèðýìñëýõýýñ õàìãààëàõ õýðýãñëèéí òóõàé ¿íýí çºâ ìýäýýëýë àâàõ áîëîìæ õîìñ, àâñàí ÷
îðîéòñîí áàéäàã. ̺í æèðýìñëýõýýñ õàìãààëàõ õýðýãñëèéí îëäîö ìóó òóë îõèäûí æèðýìñëýëò
ºíäºð áàéäàã àæýý.
Îðîñûí Õîëáîîíû Óëñ, Ýíýòõýã çýðýã õ¿í àì îëîíòîé óëñàä ºñâºð íàñíû îõèäûí æèðýìñëýëòèéí
òîî ºíäºð õýâýýð áàéíà. Òýäýíä áýëãèéí áîëîâñðîë îëãîõ àæèë òóéëààñ õàíãàëòã¿é áàéíà. ̺í
ýíý õî¸ð îðíû îõèä, õºâã¿¿äèéí äóíä ÄÎÕ çýðýã áýëãèéí çàìûí õàëäâàðò ºâ÷í¿¿ä, áýëãýâ÷èéí
òàëààð òàøàà ìýäýýëýë èõ áàéæýý.
ÀÍÓ-òàé õàðüöóóëàõàä ßïîíû îõèä, õºâã¿¿ä áýëãèéí õàâüòàëä õîæóó îðäîã, îõèäûí æèðýìñëýëò
ìàø áàãà áàéäàã. ßïîíû îõèä õºâã¿¿ä áýëãèéí õàâüòàëä îðîõîîñ òýâ÷èõèéã ÷óõàë÷èëäàã àæýý.
Õÿòàäûí ºñâºð íàñíûõíû áýëãèéí èäýâõ ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ýðñ íýìýãäýæ áàéãàà áà ýíý íü ãàäíû
íºëººíººñ èë¿¿òýé, òóõàéí îðíû äîòîîäîä ãàð÷ áóé íèéãýì, ñî¸ëûí ººð÷ëºëòòºé õîëáîîòîé
ãýæ ¿çýæ áàéíà.

ªñâºð íàñ áà ýñðýã õ¿éñèéí áýëãèéí õàðèëöàà
Øèëæèëòèéí íàñíû äóíä ¿åýñ ýõëýí ºñâºð íàñíû îõèä õºâã¿¿ä áýëãèéí õàâüòàëä îðæ ýõýëäýã.
Øèëæèëòèéí íàñíû õ¿¿õäèéí áèå ìàõáîäîä ãàð÷ áóé îëîí ººð÷ëºëòººñ áîëæ áýëãèéí õàâüòàëä
îðîõ õ¿ñýë íü íýìýãäýõ áîëîâ÷ õ¿¿õýä á¿ð áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ãýñýí ¿ã áèø. Çàðèì íü ãýíýí
çàíãààñàà áîëæ áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ÷ ãýñýí öààøäàà òýâ÷èõèéã ÷óõàë÷èëäàã. Çàðèì íü þó
õèéæ áóéãàà ÷ áîäîõ çàâäàëã¿é íýãýýñ íºãººã ñîíèðõîí, îéðòîæ äîòíîñîæ áàéäàã.
ªñâºð íàñíûõíûã áýëãèéí õàâüòàëä îðîîã¿é áîëîí öààøèä îðîõîä àëü õýð îéð áàéãààãààð íü,
áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí ºñâºð íàñíûõíûã õàâüòàã÷èéí òîî áîëîí òºðºëä íü òóëãóóðëàí äàðààõ
òàâàí á¿ëýãò àíãèëæýý:
1. Õîéøëóóëàã÷ - áýëãèéí õàâüòàëä îãò îðæ ¿çýýã¿é, íýã æèëèéí äîòîð áýëãèéí õàâüòàëä
îðîõã¿é ãýæ èòãýëòýéãýýð áîääîã.
2. Ñàíààðõàã÷ - áýëãèéí õàâüòàëä îãò îðæ ¿çýýã¿é ÷ æèëèéí äàðàà ãýõýä áýëãèéí õàâüòàëä îðæ
¿çíý ãýæ áîääîã.
3. Ãàíö óäàà áýëãèéí õàâüòàëä îðîã÷ - áýëãèéí õàâüòàëä íýã óäàà îðñîí.

16

Á¿ëýã 1

Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë

4. Òîãòâîðòîé - áýëãèéí õàâüòàëä íýãýýñ äîîøã¿é îðñîí áîëîâ÷ çºâõºí ãàíö õàâüòàã÷òàé
5. Îëíûã õîñëóóëàã÷ - áýëãèéí õàâüòàëä íýãýýñ äîîøã¿é îðñîí áîëîâ÷ õî¸ð áîëîí ò¿¿íýýñ
äýýø õàâüòàã÷òàé îõèä õºâã¿¿ä áàãòäàã àæýý.
Ýíý àíãèëàë íü ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí çàí ¿éëèéã îëîí òàëààñ íü õàðüöóóëñàí íýëýýä ñàéí
ñóäàëãààíä òóëãóóðëàñàí áàéíà. Òóõàéëáàë, ñàíààðõàã÷ á¿ëãèéíõíèéã õîéøëóóëàã÷ õýñýãòýé
õàðüöóóëáàë ¿íñýëäýõ, èëæ òààëàõ çýðýã áýëãèéí õàâüòëûí óðüäàë çàí ¿éë ¿éëääýã, ñîãòóóðóóëàõ
óíäàà õýðýãëýäýã, ººðòºº èòãýë ìóóòàé, íàéç íºõºä íü ýðñäýëòýé çàí ¿éë õèéäýã, ñóðëàãààð
òààðóó, ýöýã ýõòýéãýý ìóó õàðèëöààòàé áàéäàã áàéíà. ªºðººð õýëáýë, ýíý õî¸ð á¿ëýã íü áýëãèéí
õàâüòàëä îðîîã¿é áàéäëààðàà àäèëõàí ÷, ñàíààðõàã÷ á¿ëãèéíõýí íü áýëãèéí ºíäºð ýðñäýëòýé
á¿ëýãò õàìààðàõ ¸ñòîé áàéíà. ¯¿íòýé àäèë áýëãèéí õàâüòàëä ãàíö îðñîí áîëîí òîãòâîðòîé
á¿ëãèéíõèéã îëíûã õîñëóóëàã÷ á¿ëýãòýé õàðüöóóëàõàä áýëãèéí õàâüòàëä ýðò îðñîí, áýëãýâ÷
õýðýãëýäýãã¿é, ñîãòóóðóóëàõ óíäàà õýðýãëýäýã, ãýð á¿ëèéíõýí áîëîí àíãè õàìò îëîíòîéãîî ìóó
õàðèëöààòàé áàéäàã àæýý.

ªñâºð íàñíûõíû áýëãèéí çàí ¿éëèéí õýëáýð
ªñâºð íàñíûõíû áýëãèéí èäýâõ íýìýãäýõèéí õýðýýð òýäíèé áýëãèéí çàí ¿éëèéí õýëáýð ÿíç á¿ð
áîëäîã áàéíà. Êèíñèéí ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí 33 îð÷èì õóâü íü ýðýãòýé õ¿íèé øîäîéã, 14
õóâü íü ýìýãòýé õ¿íèé áýëýã ýðõòíèéã àìààð ºäººæ òàâèóëäàã ãýæ õàðèóëñàí áàéñàí áîë 1970ààä îíû ñ¿¿ë÷ýýð õèéãäñýí ñóäàëãààíä äýýðõ õóâü 65 îð÷èì õóâü áîëæ ýðñ ºññºí áàéíà. Àìààð
õàâüòàë ¿éëäýõýä æèðýìñýëíý, æèðýìñë¿¿ëíý ãýæ àéõ àþóëã¿é òóë ºñâºð íàñíûõàí ýíý çàí
¿éëèéã ò¿ëõ¿¿ õýðýãëýäýã ãýæ õàðèóëñàí áàéíà. Áýëãèéí õàâüòàëä îðîîã¿é çàðèì îõèä ÷ àìààð
õàâüòàëä îðäîã ãýñýí ìýäýýëýë áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí çàðèì øàøèí ø¿òëýã, ¿íäýñòíèé óëàìæëàëò
¸ñ çàíøèëä ãýðëýõ õ¿ðòëýý îíãîí áàéõ ¸ñòîé ãýñýí ¿çýë áàðèìòëàë áàéäàã íü îõèä ¿òðýýãýýð
õàâüòàõààñ ººð õýëáýðèéã ñîíãîõîä õ¿ðãýäýã áàéíà.

Á¿ëýã 1

Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë

17

Áýëãèéí çàí ¿éë
(Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí
ò¿âøèí)
Çîðèëãî:
Áýëãèéí çàí ¿éëèéí ÿíç á¿ðèéí õýëáýð, òýäãýýðèéí òàëààðõ õ¿ì¿¿ñèéí áàðèìòàëäàã ¿çýë
áîäëûã õýëýëöýõ

Çîðèëò:
1. Áýëãèéí çàí ¿éë ãýñýí îéëãîëòûí òîäîðõîéëîëòûã ìýäýõ
2. Õ¿ì¿¿ñèéí äóíä íèéòëýã, íèéòëýã áóñ, õîâîð òîõèîëääîã áýëãèéí çàí ¿éëèéí æèøýýã íýðëýõ
3. Áýëãèéí çàí ¿éëèéí òàëààð ÿðèëöàõäàà áàðèìòàëáàë çîõèõ çàð÷ìûã òàéëáàðëàõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• À4-èéí 1/4-èéí õýìæýýòýé öààñ õ¿íèé òîîãîîð, ÿíç á¿ðèéí áýëãèéí çàí ¿éëèéã áè÷èõ
öààñíóóä íýã õ¿íä 4-5 øèðõýã áàéõààð òîîöîæ áýëòãýõ
• “Íèéòëýã”, “Íèéòëýã áóñ”, “Õîâîð” ãýñýí áè÷èãòýé ãóðâàí øèðõýã öààñ, òîì öààñ, ìàðêåð, ñêî÷
• 2 ø ñàìáàðûí öààñ, ôëîìàñòàð
• “Òèéì”, “¯ã¿é”, “Ýðãýëçýæ áàéíà” ãýñýí áè÷èãòýé öààñ

¯éë àæèëëàãàà 1
1. “Áýëãèéí àìüäðàëûí òóõàé îéëãîëò” õè÷ýýëýýð ¿çñýí “Áýëãèéí çàí ¿éë” ãýñýí îéëãîëòûí
òîäîðõîéëîëòûã ýðãýí ñàíàíà. Òîäîðõîéëîëòûã ýðãýí ñàíàñíû äàðàà øààðäëàãàòàé áîë
ãàíö íýãýí æèøýýã õàìòäàà ýðãýí ñàíàíà: ¿íñýëöýõ, òýâðýëäýõ, áýëãèéí õàâüòàë ¿éëäýõ,
áýëãèéí ìºðººäºë ãýõ ìýò.
• Áýëãèéí çàí ¿éë - Áýëãèéí äóð õ¿ñëèéã òºð¿¿ëæ, óëìààð äóð õàíàõ ìàãàäëàëûã
íýìýãä¿¿ëäýã çàí ¿éë áóþó áýëãèéí äóð õ¿ñëýý èëýðõèéëýõ ÿíç á¿ðèéí àðãà õýëáýðèéã
õýëíý.
• Áýëãèéí àìüäðàë - áýëãèéí çàí ¿éë, ò¿¿íä íºëººëæ áóé áèîëîãè, ñýòãýë ç¿é,
íèéãìèéí õ¿÷èí ç¿éëñèéí öîãö þì.
2. À4-èéí 1/4 õýìæýýòýé öààñûã õ¿í á¿ðò ºã÷ öààñàí äýý𠺺ðèéí ìýäýõ (õýâëýë ìýäýýëëèéí
õýðýãñëýýñ óíøèæ ìýäñýí, õàðñàí, äóóëñàí ãýõ ìýò) áýëãèéí çàí ¿éëèéí æèøýý àëü áîëîõ
îëíûã áè÷èõ äààëãàâàð ºãíº.
3. Ìýääýã ãýäýã íü ººðèéí ¿éëääýã ãýñýíòýé àäèë óòãàòàé áèø ãýäãèéã ñàíóóëæ, èéìýýñ è÷èõ
øààðäëàãàã¿é, ººðñäèéí ìýääýã áýëãèéí çàí ¿éëèéã á¿ãäèéã æàãñààæ áè÷èõèéã àíõààðóóëíà
(çàðèì íü äóðüäàõàä ýâã¿é, è÷èõýýð ñàíàãäñàí ÷ ãýñýí áè÷èõèéã õ¿ñíý.)
4. Öààñàí äýýð íýðýý áè÷èõ øààðäëàãàã¿éã àíõààðóóëíà.
5. Ñóðàã÷äûí áè÷ñýí öààñóóäûã íü öóãëóóëæ, À4-èéí 1/3 õýìæýýòýé öààñàí äýýð òîìîîð áè÷íý.

18

Á¿ëýã 1

Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë

Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëýë
• Áýëãèéí äóð õ¿ñëýý èëýðõèéëýõ ÿíç á¿ðèéí àðãà õýëáýðèéã áýëãèéí çàí ¿éë ãýäýã.
• Õ¿ì¿¿ñ áýëãèéí äóð õ¿ñýë, ìýäðýìæýý ÿíç á¿ðýýð èëýðõèéëäýã áà áýëãèéí òààøààë àâàõ
àðãà çàì íü ÷ ÿíç á¿ð áàéäàã òóë áýëãèéí çàí ¿éë îëîí áàéäàã.
• Áýëãèéí çàí ¿éëèéí òàëààð õ¿ì¿¿ñ ÿíç á¿ðèéí ¿çýë áîäîëòîé áàéäàã. Õ¿ì¿¿ñèéí ¿çýë áîäîë
òºëºâøèõºä íü ¸ñ çàíøèë, óëàìæëàë, øàøèí ø¿òëýã, ýçýìøñýí áîëîâñðîë, íàéç íºõºä, ãýð
á¿ëèéí ãèø¿¿äèéíõ íü ¿çýë áîäîë çýðýã îëîí õ¿÷èí ç¿éë íºëººëäºã.
• Õ¿í á¿ð ãàðöààã¿é áàðèìòëàõ ¸ñòîé øàëãóóð íü õóóëü çààëò þì. Õóóëèàð òîäîðõîé çààãààã¿é
çàí ¿éë¿¿äèéí òàëààð áàãø ººðèéí õóâèéí ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõýýñ çàéëñõèéâýë çîõèíî.
Ó÷èð íü òàíû õóâèéí ¿çýë áîäëûã ÷ òóéëûí çºâ ãýõýä õýö¿¿. Õàðèí òóõàéí çàí ¿éëèéí
òàëààð õ¿ì¿¿ñèéí äóíä áàéäàã ÿíç á¿ðèéí ¿çýë áîäëûã îëîí òàëààñ íü ÿðèëöàæ, àëü ÷ ¿çýë
áîäëûí äàâóó, ñóë òàëóóä, ýíýõ¿¿ àñóóäàëòàé õîëáîãäîëòîé øèíæëýõ óõààíààð áàòëàãäñàí
ìýäýýëëèéã ºã÷, ººðñäèéí ¿çýë áîäëîî òºëºâø¿¿ëýõýä íü ñóðàëöàã÷äàä òóñàëáàë õàìãèéí
¿ð ºãººæòýé.

¯éë àæèëëàãàà 2
1. Ñóðàëöàã÷äûí ãàðãàñàí æàãñààëòàä áóé çàí ¿éë õ¿ì¿¿ñèéí äóíä “Íèéòëýã”, “Íèéòëýã áóñ”,
ýñâýë “Õîâîð” òîõèîëäîõ òàëààð ñàíàëàà ñîëèëöîíî.
2. Îëîíõèéí ñàíàëûí äàãóó òóõàéí çàí ¿éëèéã áè÷ñýí öààñûã “Íèéòëýã”, “Íèéòëýã áóñ”,
ýñâýë “Õîâîð” ãýæ áè÷ñýí öààñíû àëü íýãíèé äîð íààæ áàéðëóóëíà.
3. Ýíý ÿðèëöëàãûí ¿åä ñàíàë íèéëýõã¿é àñóóäàë äýýð àíãèä áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí îëîíõèéí
ñàíàëààð øèéäíý. Ãýõäýý áàãø ººðèéíõºº áîäëîîð õàíäàõã¿é áàéõûã ñàíóóëæ áàéíà.

¯éë àæèëëàãàà 3
1. “Áýëãèéí çàí ¿éëòýé õîëáîãäñîí àì äàìæñàí ÿíç á¿ðèéí ÿðèà æèøýý áîëãîí àâ÷, õ¿ì¿¿ñèéí
äóíä áàéäàã áóðóó îéëãîëò, òºñººëºë íü õóâü õ¿íèé àìüäðàëä ÿìàð íºëºº ¿ç¿¿ëäýã òàëààð
ÿðèëöàíà ãýæ òàíèëöóóëíà.
2. Áàãø 2 ø ñàìáàðûí öààñ, ôëîìàñòåð, “Òèéì”, “¯ã¿é”, “Ýðãýëçýæ áàéíà” ãýñýí áè÷èãòýé
öààñ áýëäñýí áàéíà.
3. Ñóðàã÷äûã 2 áàã áîëãîí õóâààíà. Áàã á¿ðò áýëãèéí àìüäðàëòàé õîëáîãäñîí ººðñäèéí
ñîíñîæ ìýäñýí, òýäíèé õóâüä ìàðãààíòàé áàéäàã ç¿éëñýý (õîâ æèâ, ÿðèà) öààñàí äýýð áè÷èõ
äààëãàâàð ºãíº.
4. Áàãóóä áè÷èæ äóóñààä áàãóóä òàíèëöóóëæ, ìàðãààíòàé àñóóäëûí òàëààð õàðèëöàí ñàíàë
ñîëèëöîíî. Ýíý ¿åä íèéãýìä îðøèí áàéãàà áóðóó îéëãîëò, àì äàìæñàí ÿðèàã ¿ã¿éñãýõ
íýìýëò ìýäýýëýë, ñòàòèñòèêèéí òîî áàðèìòûã ñóðàëöàã÷äàä õýëæ ºãºõ íü ç¿éòýé.

¯éë àæèëëàãàà 4
1. Áàãø “Òèéì”, “¯ã¿é”, “Ýðãýëçýæ áàéíà” ãýñýí áè÷èãòýé öààñûã àíãèéí 3 òàëä òîãòîîñîí
áàéõ áà áàãøèéã äîîðõ ºãºãäë¿¿ä (Àì äàìæñàí ÿðèàíû æèøýýí¿¿ä) -ýýñ íýã íýãýýð íü óíøèæ
ºãºõºä îðîëöîã÷èä ò¿¿íèéã õýðõýí ¿çýæ áàéãààãààðàà àëü íýã õýñýãò î÷èæ çîãñîíî.
2. Íýã èæèë áîäîëòîé áàéãàà õ¿ì¿¿ñ ººðñäèéí ¿çýë áîäëîî õàìãààëñàí ÿðèëöëàãà ºðí¿¿ëíý.
3. Ýíý ìàðãààíû ÿâöàä áàãø ººðèéíõºº ¿çýë áîäëûã èëýðõèéëýõã¿é áàéõàä àíõààðíà.

Á¿ëýã 1

Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë

19

Àì äàìæñàí ÿðèàíû æèøýýí¿¿ä:
• Ýðýãòýé õ¿í áýëãèéí õàâüòàëä îðîõã¿é óäâàë áýëãèéí ñóëðàëòàé áîëäîã.
• Àíõíû áýëãèéí õàâüòëààð æèðýìñýí áîëäîãã¿é.
• ¨ñ æóðàìòàé ýìýãòýé÷¿¿ä ö¿íõýíäýý áýëãýâ÷ àâ÷ ÿâäàãã¿é áà õýðýãëýõ òàëààð íàéç
çàëóóäàà ÷ õýëæ ç¿ðõýëäýãã¿é.
• Ýòãýýä ìàÿãèéí õóâöàñ ºìññºíººðºº ýìýãòýé õ¿í áýëýí ãýäãýý õàðóóëäàã.
• Ǻâõºí õàéðòàé õ¿íòýéãýý áýëãèéí õàðèëöààíä îðîõ õýðýãòýé.
• Ýìýãòýé õ¿í 18 íàñ õ¿ðòëýý “îíãîí” ÿâíà ãýäýã ÿìàð íýãýí øàëòãààíòàé ãýñýí ¿ã.
• Ǻâõºí çàëóó íàñàíäàà õ¿ì¿¿ñ ñåêñ ñîíèðõäîã.
• Áýëãýâ÷ã¿é áýëãèéí õàðèëöààíä îðíî ãýäýã áîë íýãýíäýý èòãýæ áàéãààãèéí èëðýë þì.
• Ãàð õàíãàëãà õèéõ íü çàéëøã¿é áýëãèéí ñóëðàëä õ¿ðãýäýã.
• Áýëýã ýðõòíèé õýìæýý íü ñåêñýýñ òààøààë àâàõàä íºëººëäºã.

Ä¿ãíýëò
Áýëãèéí çàí ¿éëèéí îëîí õýëáýð áàéãàà íü õ¿í á¿ð çààâàë ¿éëäýõ ¸ñòîé ãýñýí ¿ã áèø ãýäãèéã
îíöëîí àíõààðóóëàõ õýðýãòýé. Õýí íýãíèé áýëãèéí çàí ¿éëèéã “õýâèéí” ýñâýë “ãàæ” ãýæ ÿàðàí
àíãèëàõã¿é áàéõ, ýäãýýð çàí ¿éëèéí òàëààð õ¿ì¿¿ñèéí ¿çýë áîäîë ÿëãààòàé, ìàðãààíòàé áàéæ
áîëîõ òóë ººðèéí ¿çýë áîäëîî òóëãàõã¿é áàéõ ¸ñòîé ãýäãèéã õýëæ õè÷ýýëýý ä¿ãíýíý.

20

Á¿ëýã 1

Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë

Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëýë

Áýëãèéí çàí ¿éë áà ò¿¿íä íºëººëäºã õ¿÷èí ç¿éëñ
Õ¿íèé áýëãèéí çàí ¿éëä áýëýã ýðõòýí òîãòîëöîîíû á¿òýö, ¿éë àæèëëàãàà, áýëãèéí äààâàð, õ¿éñ,
áýëãèéí áîëîí áèåèéí ýð¿¿ë ìýíä çýðýã áèîëîãèéí õ¿÷èí ç¿éëýýñ ãàäíà ñýòãýë ç¿éí áîëîí
íèéãìèéí àñóóäëóóä ÷ íºëººëäºã.
Øèíæëýõ óõààí õºãæòºë õ¿ì¿¿ñèéí òàíèí ìýäýõ¿éí òîìîîõîí ýõ ¿¿ñâýð íü øàøèí áàéñàí. ªíºº
¿åä ÷ ãýñýí øàøèí õ¿ì¿¿ñèéí áýëãèéí àìüäðàëûí òàëààðõ ¿çýë áîäîëä íºëººëñºí õýâýýð áàéíà.
Ñàÿõíûã áîëòîë îëîí îðîíä áýëãèéí àìüäðàëûí àñóóäàë èõýä õààãäìàë, íóóö áàéäàëä áàéâ.
Áýëãèéí àìüäðàë, ñåêñèéí òàëààð ÿðèõ ÷ õîðèîòîé áàéñàí. Çàðèì íèéãýì ñî¸ëä ýõíýð íü ãýð
îðíû àæèë ýðõýëæ, ¿ð õ¿¿õäýý àñðàõàä õàìàã öàã çàâàà çîðèóëæ áàéõàä, ýð÷¿¿ä áèåý ¿íýëýã÷,
íàñàíä õ¿ðýýã¿é îõèäòîé îðîîöîëäîõ çàí ¿éë äàâàìãàéëæ áàéæýý. Ãýâ÷ áýëãèéí àìüäðàëûã
òºäèéëºí èë ÿðüäàãã¿é áàéñàí ýíý ¿åä ÷ ÀÍÓ áîëîí Åâðîïûí îëîí óëñ îðîíä áýëãèéí àìüäðàëûã
ñî¸ë èðãýíøëèéíõ íü òàëààñ ñóäàëñàí ñóäàëãààíû îëîí íîì áè÷èãäñýí áàéíà.
Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàëûí ñýòãýë ç¿éí àñóóäëûã Àâñòðèéí ýì÷, ñýòãýë ñóäëàà÷ Çèãìóíä
Ôðåéä (1856-1939) àíõ ñóäàëñàí íü áàãàã¿é àìæèëòàä õ¿ð÷, îëîí íèéòèéí òºäèéã¿é, ¿å ¿åèéí
ñóäëàà÷äûí àíõààðëûã õàíäóóëñàí àæëûí ýõëýë íü áîëæýý.
Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàëûí ñóäàëãàà íü áèîëîãè, ñýòãýë ñóäëàë, ñîöèîëîãè çýðýã ñàëáàð øèíæëýõ
óõààíòàé àäèë òóñäàà áèå äààñàí áàéäàëòàé áèø, õàðèí ýäãýýð øèíæëýõ óõààíóóäòàé íÿãò
óÿëäàà õîëáîîòîé áèîëîãè÷, õ¿í ñóäëàà÷, ñýòãýë ñóäëàà÷, íèéãýì ñóäëàà÷, ýì÷ íàðûí õàìòûí
õ¿÷èí ÷àðìàéëòààð õºãæñºí þì.

Õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñýë áà áýëãèéí çàí ¿éë
Îð÷èí ¿åä õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñýë íü îëîí íèéòýä íºëººëºõ ÷àäàâõààðàà ºíãºðñºí ¿åä
øàøíû ¿ç¿¿ëæ áàéñàí íºëººòýé èæèë õýìæýýòýé áàéíà. Îð÷èí ¿åä îëîí íèéòèéí ìýäýýëëèéí
õýðýãñýë íü õóâü õ¿íä áýëãèéí àìüäðàëûí òàëààðõ îéëãîëò, ¿çýë áîäîë, èòãýë ¿íýìøèë á¿ðýëäýõýä
øèíæëýõ óõààíû îëîëòîîñ ÷ èë¿¿ íºëºº ¿ç¿¿ëýõ áîëæýý. ªíãºðñºí ¿åä íîì, ñýòã¿¿ë çýðýã
õýâëýìýë ìàòåðèàë íü ìýäýýëëèéí ãîë ýõ ¿¿ñâýð áàéñàí áîë îð÷èí ¿åä òåëåâèç, èíòåðíåòýýñ
ìýäýýëýë àâàõûã ºñâºð íàñíû õ¿¿õýä çàëóó÷óóä èë¿¿ä ¿çýõ áîëæýý.
Ìýäýýëëèéí õýðýãñýë íü îëîí íèéòýä ãóðâàí íºëºº ¿ç¿¿ëäýã ãýäãèéã òîãòîîæýý. Íýãä¿ãýýðò,
íèéãìèéí îëîí òàëò àìüäðàëûã ¿ç¿¿ëäýã òóë õ¿ì¿¿ñ áîëñîí ¿éë ÿâäëûí òàëààð òóíãààí áîääîã.
Õî¸ðäóãààðò, íýâòð¿¿ëýã áýëòãýñýí íàéðóóëàã÷ ººðèéí ¿çýë áîäëîîð ¿ç¿¿ëýõ ç¿éëýý øèéääýã
òóë õ¿ì¿¿ñò ìýäýýëëèéã òóëãàõ íýã õýëáýð áàéíà. Ãóðàâäóãààðò, õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéí
ìýäýýíýýñ õ¿ì¿¿ñ ñóðàëöäàã áàéíà. Îëîí íèéòèéí õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéí ýäãýýð
íºëºº íü õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàëòàé õîëáîîòîé ìýäëýã, èòãýë ¿íýìøèë áà çàí ¿éë òºëºâøèõºä
íºëººëäºã íü ãàðöààã¿é þì.

Á¿ëýã 1

Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë

21

Á¯ËÝÃ

2

Ãýð á¯ë, ãýð á¯ë
òªëªâëªëò

Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûí áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä “Ãýð á¿ë, õàìò îëîí
äîòðîî ººðèéíõºº îðîí çàéã ìýäðýõ, õàðèóöàõ”, ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä “Áè ãýð á¿ë,
õàìò îëíû ãèø¿¿äèéí õóâüä òîäîðõîé ýðõ ¿¿ðýãòýé ãýäãýý óõàìñàðëàõ“, “Ãýð á¿ëèéí õàðèëöààíä
òýãø îðîëöîõ, õàðèóöëàãàòàé õàíäàõ“, á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä “Ãýðëýëò, ò¿¿íèé
¿¿ðýã õàðèóöëàãûã óõàìñàðëàõ, õàìòðàí àìüäðàõ ãýäýã îéëãîëòîîñ ÿëãàæ îéëãîõ“, “Ýöýã ýõ
áîëîõûí ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà, ãýð á¿ë òºëºâëºëòºä õîñóóäûí ã¿éöýòãýõ ýðõ ¿¿ðãèéã óõàìñàðëàõ“
çýðýã ÷àäâàðóóäûã ÅÁÑ-èéí ñóðàëöàã÷äàä ýçýìø¿¿ëýõýýð òóñãàñàí áàéíà. Òóñ àñóóäëûí õ¿ðýýíä
áîëîâñðîëûí ò¿âøèí á¿ðò äàðààõ çîðèëãûã äýâø¿¿ëæ áàéíà. ¯¿íä:
• Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä: Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéã ÿëãàí òàíèõ, íýðëýõ, ãýð á¿ë äýõ ººðèéí
ýðõ, ¿¿ðãèéã ìýäýõ, ºðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, òºñâèéí òàëààð àíõàí øàòíû ìýäëýãòýé áîëîõ
• Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä: Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã ìýäýõ, ºðõèéí
òºñâèéã çîõèîõ àðãàä ñóðàëöàõ, ãýð á¿ë òºëºâëºëòèéí òàëààð ñóóðü ìýäëýãòýé áîëîõ
• Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä: Ãýð á¿ë áîëîõîä ººðèé㺺 áýëòãýõ, ãýð á¿ë òºëºâëºõ
áîëîí æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãóóäûí òàëààð ìýäýæ, ººðò òîõèðîõ æèðýìñëýõýýñ
ñýðãèéëýõ àðãà õýðýãñëèéã ñîíãîæ ÷àääàã áîëîõ
Îð÷èí ¿åä ãýð á¿ë ñàëàõ, ò¿¿íèé óëìààñ ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí ýðõ ¿¿ðýã çºð÷èãäºõ ÿâäàë
îëøèð÷ áàéãààòàé õîëáîîòîéãîîð ãýð á¿ë òºëºâëºëòèéí àñóóäàë ÷óõëààð òàâèãäàæ áàéãààòàé
õîëáîãäóóëàí áèä ÅÁÑ-ä äýýðõ àñóóäëûã áàãà áîëîâñðîëîîñ ýõëýí òîäîðõîé ¿å øàòòàé àãóóëãûí
çàëãàìæ õîëáîîòîé çîõèîí áàéãóóëàõ íýãýí õóâèëáàðûã ñàíàë áîëãîæ áàéíà. Áîëîâñðîëûí
ò¿âøèí á¿ðò ýçýìø¿¿ëýõ ìýäëýã, ÷àäâàð, õàíäëàãûã 1-ð õ¿ñíýãòýä õàðóóëñàí áîëíî.

22

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

Àãóóëãà
Ìýäëýã

×àäâàð

Õàíäëàãà

Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí
· Ãýð á¿ë, ãýð á¿ëèéí
ãèø¿¿ä
· Ãýð á¿ë äýõ õ¿¿õäèéí
ýðõ ¿¿ðýã
· Ãýð á¿ëèéí
ãèø¿¿äèéí
õîîðîíäûí
õàðèëöàà
· ªðõèéí îðëîãî,
çàðëàãà áóþó
ºðõèéí òºñºâ

· Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéã íýðëýõ
· Ãýð á¿ëèéí á¿òýö, õýëáýðèéã
òîäîðõîéëîõ, ÿëãààã òàéëáàðëàõ
· Áè ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íèé õóâüä
òîäîðõîé ýðõ ¿¿ðýãòýé ãýäãýý
óõàìñàðëàõ, ã¿éöýòãýõ
· Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äòýé çºâ
õàðèëöàõ, òýäíèéã îéëãîõ

· Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿í ãýäãýý
óõàìñàðëàäàã, ¿¿ðýã
õàðèóöëàãàà õ¿ëýýäýã áàéõ
· Ãýð á¿ëèéí ÿëãààòàé
áàéäàë (çàí çàíøèë,
ýðõýìëýäýã ç¿éë ã.ì)-ûã
îéëãîäîã, õ¿íäýòãýäýã áàéõ
· ̺í㺺 õýðýãöýýòýé ç¿éëä
çàðöóóëäàã áàéõ

· ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãûã ÿëãàí
òàíèõ
Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí

· Ãýð á¿ëèéí
ãèø¿¿äèéí ¿¿ðýã
õàðèóöëàãà
· Ãýð á¿ëèéí ¸ñ
çàíøèë, óëàìæëàë
· Ãýð á¿ë òºëºâëºëò
· ªðõèéí òºñºâ
çîõèîõ àðãà

· Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí ýðõ
¿¿ðãèéã óõàìñàðëàõ, ã¿éöýòãýõ
· Ãýð á¿ëèéí ¸ñ çàíøèë,
óëàìæëàëàà õ¿íäýòãýõ, õàäãàëàõ
· Ãýð á¿ëýý òºëºâëºõèéí à÷
õîëáîãäëûã òàéëáàðëàõ
· ªðõèéí òºñâèéã ñàð, óëèðàë,
æèëýýð òîîöîîëîõ

· Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íèé
õóâüä ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýäýã
áàéõ
· Ãýð á¿ëèéí ¸ñ çàíøèë,
óëàìæëàëàà õ¿íäýòãýæ,
õàäãàëæ, ºâë¿¿ëäýã áàéõ
· ªðõèéí òºñºâò ¿íäýñëýí
ìºí㺺 ¿ð àøèãòàé
çàðöóóëæ, õýìíýëòòýé
õàíääàã áàéõ

Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí
· Ãýðëýëò, ò¿¿íèé
õàðèóöëàãà
· Æèðýìñëýõýýñ
ñýðãèéëýõ àðãóóä
· ¯ð õ¿¿õäýý ºñãºæ,
õàéð õàëàìæ òàâèõ
õýëáýð¿¿ä
· ªðõèéí òºñâèéã
çîõèöóóëàõ, õýìíýõ
àðãóóä

· Èðýýä¿éí õàíèéã çºâ ñîíãîõîä
àíõààðàõ ç¿éëñèéã òîäîðõîéëîõ
· Ãýðëýëò, ò¿¿íèé ¿¿ðýã
õàðèóöëàãûã óõàìñàðëàõ
· Æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãààñ
· ªºðòºº òîõèðîõûã ñîíãîõ
· Ýöýã, ýõ áàéõ ¿¿ðýã õàðèóöëàãàà
óõàìñàðëàæ, ¿ð õ¿¿õäýý õàéðëàõ
· Ãýð á¿ë áîëîõ áà õàìòðàí
àìüäðàã÷ áàéõûí ÿëãààã
òàéëáàðëàõ
· ªðõèéí òºñ⺺ õýìíýõ àðãóóäûã
ýçýìøèõ, òºëºâëºõ

Á¿ëýã 2

· Ãýð á¿ëèéíõýý ñàéí
ñàéõíû òºëºº àíõààð÷,
õè÷ýýäýã áàéõ
· Ãýð á¿ëýý òºëºâëºäºã áàéõ
· ªðõèéí òºñ⺺ õÿíàæ,
¿íýëýëò ä¿ãíýëò õèéäýã
áàéõ

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

23

Ãýð á¿ë
(Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî:
Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéã ÿëãàí òàíèõ, ¿¿ðãèéã íü òàéëáàðëàõ, ãýð á¿ë ãýæ þó áîëîõûã
òîäîðõîéëîõ

Çîðèëò:
1. Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä (òºðºë ñàäàíãèéí õ¿ì¿¿ñ)-èéã íýðëýõ, ãèø¿¿äèéí òîîíîîñ õàìààðàí
ãýð á¿ëèéã àíãèëàõ
2. Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí ¿¿ðãèéã òàéëáàðëàõ
3. “Ãýð á¿ë” ãýñýí óõàãäàõóóíûã òîìü¸îëîõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• “Ãýð á¿ëèéíõýý òóõàé ÿðèëöúÿ”, “¯ã á¿òýýöãýýå”, “¯ã îëöãî çýðýã òîãëîîìîîð òîãëîõ
óäèðäàìæ (õàâñðàëò1-3)
• Õ¿¿õäèéí ýðõ, ¿¿ðãèéã õàðóóëñàí çóðàã (õàâñðàëò 4)
• Áàã òóñ á¿ðò ñàìáàðûí öààñ, ôëîìàñòåð

¯éë àæèëëàãàà 1
• Ñóðàã÷ á¿ðò ãýð á¿ëä íü àìüäàðäàã õ¿ì¿¿ñèéã òîî÷èí áè÷èõ äààëãàâàð ºãíº.
• “Ãýð á¿ëèéíõýý òóõàé ÿðèëöúÿ”, “¯ã á¿òýýöãýýå”, “¯ã îëöãî çýðýã òîãëîîìîîñ òóõàéí
íàñíû ñóðàëöàã÷äàä òîõèðîõûã ñîíãîæ, õîñ õîñîîðîî òîãëîõ óäèðäàìæèéã òàéëáàðëàíà.
Òîãëîîìûí ãîë çîðèëãî íü ººðèéí ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí òàëààð áóñàäòàé õàðèëöàí
ÿðèëöàõàä ÷èãëýãäýíý. Áàãø õîñóóäûí äóíäóóð ÿâæ, àëü áîëîõ ãýð á¿ëèéí ººð ººð òºðëèéí
òºëººëºë (öººí áà îëîí àì á¿ëòýé, òºðñºí, äàãàâàð, ¿ð÷ëýí àâñàí õ¿¿õýäòýé ã.ì) áîëæ
÷àäàõ ñóðàã÷äûã ñîíãîæ, àëü ñóðàã÷ààð ãýð á¿ëèéíõ íü òóõàé ÿðèóëàõàà òîâëîíî.
• Ñîíãîñîí ñóðàã÷äààð ãýð á¿ëèéíõ íü òàëààð ÿðèóëæ, õýíèéõ íü ãýð á¿ë öººí áîëîí îëîí àì
á¿ëòýé áîëîõûã òàéëáàðëóóëíà.

¯éë àæèëëàãàà 2
• Á¿õ ñóðàã÷äàä ÿíç á¿ðèéí ãýð á¿ëèéí çóðãèéã òàðààí ºã÷, äàðààõ çààâðûí äàãóó àæèëëóóëíà.
¯¿íä:
1. Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí òîîã ãàðãàõ
2. Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéã íýðëýõ
3. Ãýðëýñýí õîñóóä ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéã ÿëãàõ
• Ãýð á¿ëä ÿìàð ÿìàð õ¿ì¿¿ñ áàãòäàãèéã ñóðàã÷äààð íýðë¿¿ëæ, áàãø ñàìáàð äýýð áè÷ýýä
ãýðëýã÷èä, òºðºë ñàäàíãèéí õ¿íèé ÿëãààã á¿ä¿¿â÷ àøèãëàí òàéëáàðëàíà.

24

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëýë

Ãýð á¿ëèéí òóõàé õóóëüä çààñíààð ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íä ãýðëýã÷èä áóþó òýäýíòýé õàìò àìüäàð÷
áàéãàà õ¿¿õýä, òºðºë, ñàäàíãèéí õ¿ì¿¿ñ õàìààðäàã. “Òºðëèéí õ¿í” ãýäýãò ãýðëýã÷äèéí ýöýã,
ýõ, ºâºã ýöýã, ýìýã ýõ, à÷ õ¿¿, à÷ îõèí, çýý õ¿¿, çýý îõèí, òýäãýýðèéí õ¿¿õä¿¿äèéã áàãòààäàã áîë
“ñàäàíãèéí õ¿í” ãýäýãò ãýðëýã÷èéí òºðñºí àõ, ýã÷, ä¿¿, àâãà, íàãàö, òýäãýýðèéí õ¿¿õä¿¿ä áàãòàíà.

¯éë àæèëëàãàà 3
• Ñóðàã÷äûã õýä õýäýí áàãò õóâààæ, áàã òóñ á¿ðò ãýð á¿ë ãýæ þó áîëîõ òàëààð ä¿ãíýëò ãàðãàõ
äààëãàâàð ºã÷, ã¿éöýòãýñíèé íü äàðàà ººðñäèéí ä¿ãíýëòýý òàéëáàðëàõ áîëîìæèéã îëãîíî.
• Áàãóóä òàéëáàðëàæ äóóññàíû äàðàà áàãø íýãòãýí ä¿ãíýæ “ãýð á¿ë”-èéí òîäîðõîéëîëòûã
ãàðãàíà.

Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëýë
• Ãýð á¿ë ãýæ õàìòäàà àìüäàðäàã, áèå áèåòýéãýý ÿìàð íýãýí õîëáîîòîé (öóñàí õîëáîîòîé,
ãýðëýñýí ã.ì.) á¿ëýã õ¿ì¿¿ñèéã õýëíý. Çàðèì àìüòàä ÷ ¿ð òºëºº àñàð÷, ãýð á¿ëòýé òºñººòýé
ç¿éëèéã á¿ðä¿¿ëäýã áàéíà.
• Ãýð á¿ëèéí òóõàé õóóëüä ãýðëýëòèéí ¿ð ä¿íä áóé áîëñîí, ýä õºðºíãèéí áóñ àìèíû áîëîí ýä
õºðºíãèéí ýðõ, ¿¿ðãýýð õîëáîãäñîí õàìòûí àìüäðàë á¿õèé ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéã ãýð á¿ë
ãýõ ãýæ çààñàí áàéíà.

¯éë àæèëëàãàà 4
• Ñóðàã÷äààð ãýð á¿ëäýý ÿìàð ýðõ, ¿¿ðýãòýé áîëîõûã íü áè÷¿¿ëíý.
• Çóðàã (Õàâñðàëò 4) àæèãëóóëàí àëü çóðàãò õ¿¿õäèéí ýðõèéã, àëü çóðàãò ¿¿ðãèéã íü õàðóóëñàí
áàéãààã ÿëãóóëíà.
• Çóðàã áîëîí ñóðàã÷äûí áè÷ñýí ýðõ, ¿¿ðãèéí òàëààð ÿðèëöàæ, îëîí óäàà äàâòàãäñàí ñàíààã
íýãòãýí ñàìáàð äýýð áè÷íý.
• Ñóðàã÷äûí òîäîðõîéëñîí ýðõ, ¿¿ðýã äóòóó áàéâàë áàãø äàðààõ ìýäýýëëèéã àøèãëàí íýìýëò
òàéëáàð õèéíý.

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

25

Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëýë
Ãýð  á¿ëèéí  ãèø¿¿ä  íü  áèå  áèåý  õàëàìæëàõ,  õ¿íäýòãýõ,  àëèâàà  õýëáýðýýð  õýí íýãíèé ýðõèéã
çºð÷èõã¿é áàéõààñ ãàäíà áèå áèåý òýæýýí òýòãýõ ¿¿ðýãòýé áàéíà. Òýæýýí òýòãýíý ãýäýã íü ãýð
á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí àëü íýã íü íºãººäºº ìàòåðèàëëàã òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõèéã îéëãîäîã. ̺í ãýð
á¿ëèéí ãèø¿¿ä íü íýã íýãèéãýý îéëãîæ, ñýòãýë ñàíààíû äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ áàéõ ¿¿ðýãòýé.
Õ¿¿õýä 
¸ñòîé.
1.
2.
3.

ãýð á¿ëèéí õàìãèéí  àíõààðàë õàëàìæ øààðäñàí ãèø¿¿í òóëä  äàðààõ ýðõèéã ýäëýõ

Ýð¿¿ë ìýíä ºñºæ áîéæèõ;
Àþóëã¿é îð÷èíä àìüäðàõ;
Õ¿÷èðõèéëëýýñ  àíãèä  áàéõ,  ãýìò  õýðýã,  çºð÷èë  áîëîí  íàñàíä  õ¿ðýã÷äèéí àëèâàà
çºð÷뺺ñ õàìãààëóóëàõ;
4. Ýöýã ýõòýéãýý õàìò àìüäðàõ, òýäíèé àíõààðàë õàëàìæèíä áàéõ;
5. Ñóóðü áîëîâñðîë ýçýìøèõ, òºðºëõ  õýë, áè÷èã ¿ñýã, ¸ñ çàíøèë, ò¿¿õ ñî¸ëûí óëàìæëàëûã
ºâëºí ýçýìøèõ;
6. Ýöýã ýõ, àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷ ýðõèéã íü çºð÷ñºí òîõèîëäîëä
òýäýíòýé õóóëü ¸ñíû õàðèëöààãàà çîãñîîõ, òàñëàõ, ñýðãýýõ ýðõòýé.

Ýöýã ýõ íü  õ¿¿õäèéíõýý ýðõ, àøèã ñîíèðõëûã õàìãààëàõ ¿¿ðýãòýé áàéäàã. Õàðèí õ¿¿õýä äàðààõ
¿¿ðýãòýé:
1. Ýöýã, ýõýý  áîëîí  áóñàä õ¿ì¿¿ñèéã õàéðëàõ, õ¿íäýòãýõ,  òýäýíä òóñëàõ;
2. Ýõ îðîí, áàéãàëü îð÷íîî õàéðëàí õàìãààëàõ;
3. Ñóóðü áîëîâñðîë ýçýìøèõ;
4. Òºðèéí  õóóëü  ¸ñûã  ñàõèæ,  àðä  îëíû  ºâ  óëàìæëàëûã  äýýäëýí  õ¿íäýòãýõ, ýçýìøèõ;
5. Ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõ;
6. Àâüÿàñ ÷àäâàðàà õºãæ¿¿ëýõ.

¯íýëãýý
Òóñ õè÷ýýëèéã ¿íýëýõäýý ñóðàã÷èéí îðîëöîîã ººðººð íü ¿íýë¿¿ëýõ àðãûã õýðýãëýæ áîëíî. ¯¿íèé
òóëä áàãø ñóðàã÷ á¿ðò äàðààõ õ¿ñíýãòèéã òàðààí ºã÷ ñóðàã÷äààð õè÷ýýë äýýð òºëºâëºãäñºí ¿éë
àæèëëàãàà òóñ á¿ðò èäýâõòýé îðîëöñîí ñóðàã÷äûí íýðèéã õàðãàëçàõ áàãàíàíä áè÷¿¿ëíý.
¯éë àæèëëàãàà 1

¯éë àæèëëàãàà 2

¯éë àæèëëàãàà 3

Èäýâõòýé
îðîëöñîí
ñóðàã÷äûí
íýð

̺í ñóðàã÷èéí ººðèéí ¿íýëãýýíèé õóóäñûã àøèãëàæ áîëíî.

26

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

¯éë àæèëëàãàà 4

ªªðèéí ¯íýëãýýíèé õóóäàñ
Ýíý õè÷ýýëèéí õàìãèéí ñîíèðõîëòîé õýñãèéã íýðëýíý ¿¿ ............................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
Ýíý õè÷ýýëýýñ õàìãèéí ñàéí ìýääýã, ÷àääàã áîëñîí ç¿éë þó âý?.................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
Áàãøààñàà þó àñóóìààð áàéíà âý?...............................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................

Õàâñðàëò 1

Òîãëîîì
¯ã á¿òýýöãýýå
1. ªãñºí ¿ñãèéã çºâ áàéðëóóëæ, ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí íýðèéã á¿òýíýý ¿¿.
2. Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íèé ýðõ ¿¿ðãèéí òàëààð òàéëáàð áè÷íý ¿¿.
ã÷ý........................................................................
ìýýý......................................................................
àâà........................................................................
õà..........................................................................
àöíàã....................................................................
ººâº......................................................................
¿¿ä.........................................................................
¿¿õ.........................................................................
âàãà.......................................................................
æýý........................................................................

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

27

¯ã îëöãîî¸

Õàâñðàëò 2

Õºíäëºí áîëîí áîñîîãîîð ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéã îëíî óó.
À

Ñ

Í

Ç

ª

Ý

Õ

Í

Ý

Ð

Á

Ø

À

À

Â

Ë

À

Ó

À

Õ

Â

Í

Ò

Ý

Û

Á

Ë

Í

Ó

Ì

Ä

À

ª

Î

É

Ý

Õ

Ø

Õ

Î

Å

Ã

Â

Õ

Ì

Ð

Í

Ý

¯

Ä

Ò

À

Þ

È

Ñ

Ý

ª

À

¯

Ó

Ì

Ö

Û

Í

×

Ã

Õ

Á

Â

Ì

Ý

Ì

Ý

Ý

ß

×

ª

Ë

Ê

Ý

È

ª

ß

Ô

Ã

Û

Ð

À

Ø

Ý

Ó

Ë

Ê

Û

Ý

Ì

Ô

Ì

Í

Æ

À

Ñ

Í

Ç

ª

Ý

Õ

Í

Ý

Ð

Á

Ø

À

À

Â

Ë

À

Ó

À

Õ

Â

Í

Ò

Ý

Û

Á

Ë

Í

Ó

Ì

Ä

À

ª

Î

É

Ý

Õ

Ø

Õ

Î

Å

Ã

Â

Õ

Ì

Ð

Í

Ý

¯

Ä

Ò

À

Þ

È

Ñ

Ý

ª

À

¯

Ó

Ì

Ö

Û

Í

×

Ã

Õ

Á

Â

Ì

Ý

Ì

Ý

Ý

ß

×

ª

Ë

Ê

Ý

È

ª

ß

Ô

Ã

Û

Ð

À

Ø

Ý

Ó

Ë

Ê

Û

Ý

Ì

Ô

Ì

Í

Æ

28

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

Ààâ

Îõèí

Ýõíýð

ýìýý

ͺõºð
Íàãàö

Õ¿¿

Áýð ýã÷

Ãýð á¯ëèéíõýý òóõàé ÿßðèëöúßÿ

2
Òàíàé ãýð
á¿ë õýäýí
ãèø¿¿íòýé
âý?

“Òà áèòãèé óóðëààðàé” òîãëîîì òîãëîîðîé.
Øîîíû òîîãîîð í¿¿æ òîõèðîõ í¿äýí äýõ àñóóëòàä õàðèóëæ, ¿éëäëèéã ã¿éöýòãýýðýé.

3

4
×è ýã÷òýé
þó?

5
3 í¿ä
óðàãøàà!

6
×è õýäýí
àõòàé âý?

7
2 í¿ä
áóöààä!

16
×è èðýýä¿éä
ÿìàð
ìýðãýæèëòýé
áîëîõûã
ìºðººääºã
âý?
17

15
Òàíàé ãýð
á¿ëèéíõýí
ÿìàð
àñóóäëààð èõ
ÿðèëöäàã âý?

14
×è ä¿¿äýý
ÿàæ
òóñàëäàã
âý?

13
5 í¿ä
óðàãøàà !

12
×èíèé õèéõ
äóðòàé
ç¿éë þó âý?

11
Òàíàé
ààâ, ýýæ
ÿìàð àæèë
ýðõýëäýã
âý?

18
Ààâ, ýýæäýý
ÿàæ òóñàëäàã
âý?

19
4 í¿ä áóöààä!

20
Ãýð
á¿ëýýñýý
֏
õýíòýé íü
õàìãèéí
îéð äîòíî
õàðèëöäàã
âý?

21
×è ãýð
á¿ëèéí
ãèø¿¿äýý
ÿìàð
áàéãààñàé
ãýæ áîääîã
âý?

22
Òàíàé àõ,
ýã÷ õýäýí
íàñòàé
âý? Òýä
ãýðëýñýí
¿¿?

23
Ààâ,
ýýæèéíõýý
òºðëèéí
õàìààòàí
ñàäíûã
íýðëýíý
¿¿?

Õàâñðàëò 3

1
Ãàðàà

8
Ãýð á¿ëèéí
ãèø¿¿äýý
íýðëýíý ¿¿
9
Òàíàé ãýð
á¿ë õààíà
àìüäàðäàã
âý?
10

24
×è ºâºº,
ýìýýãèéí
¿ãýíä îðäîã
óó?

Õàâñðàëò 4

25
Áàðèà

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

29

Ãýð á¿ë òºëºâëºëò
(Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî:
Ãýð á¿ë òºëºâëºëò ãýæ þó áîëîõûã òîäîðõîéëîõ

Çîðèëò:
1. Ãýð á¿ë òºëºâëºëòºä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñèéã òîäîðõîéëîõ
2. Ãýð á¿ë òºëºâëºëò ãýæ þó áîëîõûã òàéëáàðëàõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• Êåéñ (õàâñðàëò 1)
• Ìýäýýëýë (õàâñðàëò 2)

¯éë àæèëëàãàà 1
• Ñóðàã÷äûã íýãýýñ íàéì õ¿ðòýë òîîëóóëæ, èæèë òîîòîé ñóðàã÷äûã íýã áàã áîëãîí, 8 áàãò
õóâààíà.
• Õàâñðàëò äàõü òîõèîëäëóóäûã õàé÷ëàí áàãóóäàä òàðààí ºã÷ õýëýëö¿¿ëíý. Ñóðàã÷èä õîñóóäûí
õ¿ðñýí øèéäëèéí øàëòãààíûã îëæ, æàãñààí áè÷íý. Òóõàéëáàë, “Áèä ñàÿõàí ãýðëýñýí ó÷ðààñ
õàäìóóäòàéãàà õàìò àìüäàðäàã. Èéìýýñ õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõ áîëîîã¿é ãýäýãòýé ñàíàë íýã
áàéíà.” ãýñýí òîõèîëäîëä èéì øèéäýëä õ¿ðñýí øàëòãààíûã äàðààõ áàéäëààð òîäîðõîéëæ
áîëíî. ¯¿íä:
- Îðîí ñóóöã¿é
- Õ¿¿õýä òºð¿¿ëýýä ºñãºõºä íºõöºë áîëîìæ õàíãàëòã¿é
- Õàäìóóä õ¿¿õýä ãàðãàõàä ÿàæ õàíäàõûã ìýäýõã¿é áàéíà ã.ì
• Õýðâýý ñóðàã÷äàä øàëòãààíûã èëð¿¿ëýõýä áýðõøýýë ó÷èð÷ áàéâàë ºãºãäñºí íºõöºë (õàâñðàëò
2)-èéí àëü íü òîõèð÷ áàéãààã ÿðèëöóóëàí òàðààæ ºãºõ ìàòåðèàëûí õîîñîí í¿äýíä íºõºõ
äààëãàâàð ºã÷ áîëíî.
• Áàã òóñ á¿ð øàëòãààíûã èëð¿¿ëñíèé äàðàà àíãè íèéòýýðýý õýëýëö¿¿ëýã õèéæ, ãýð á¿ë
òºëºâëºëòºä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñèéã òîäîðõîéëóóëæ, ä¿ãíýëò ãàðãóóëíà.

¯éë àæèëëàãàà 2
• Á¿õ 8 òîõèîëäëîîñ õýä íü ãýð á¿ëýý òºëºâëºñíèéã òîäîðõîéëæ, ¿íäýñëýëèéã òàéëáàðëóóëíà.
• Ãýð á¿ë òºëºâëºëò ãýæ þó áîëîõ òàëààð áàã òóñ á¿ðýýð ä¿ãíýëò ãàðãóóëíà.
• Áàãèéí òóñ á¿ðèéí ä¿ãíýëòèéã ñîíññîíû äàðàà øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñòýé òàéëáàðûã áàãø
õèéíý.

30

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëýë
Ãýð á¿ë òºëºâëºëò ãýäýã íü ººðèéí ýð¿¿ë ìýíä, ýäèéí çàñàã, àìüäðàëûí áàéäàëäàà òîõèðóóëàí
òîõèðîìæòîé íàñàíäàà æèðýìñëýõ, õ¿ññýí ¿åäýý õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõ, òºðºëò õîîðîíäûí çàéã çºâ
çîõèöóóëàõûã õýëíý. Õ¿¿õýä òºð¿¿ëñíýýñ õîéø ýìýãòýé õ¿íèé áèå ìàõáîä, ñýòãýë ñàíàà, òàìèð
òýíõýý íü 2-îîñ äîîøã¿é æèëèéí äîòîð íºõºãäºæ õýâèéí áàéäàëä îðæ äàðààãèéí õ¿¿õäèéã
òºð¿¿ëýõýä áýëýí áîëíî. Èéìä õîñóóä ãýð á¿ëýý òºëºâëºæ, 20-35 íàñàíäàà æèðýìñýëæ õ¿¿õäýý
çºâ òºð¿¿ëýõ, õ¿¿õýä òºð¿¿ëñíýýñ õîéø 2-3 æèëèéí äàðàà òºðºõ íü òîõèðîìæòîé.

¯éë àæèëëàãàà 3
• ªºðèéí íàñ, áîëîâñðîë, ýäèéí çàñãèéí íºõöºë áàéäëûã òîîöîîëîí õýçýý ãýðëýõ, õýäýí
íàñòàéäàà, õýäýí õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõýý òºëºâëºõ
• Òºëºâëºãººãºº õ¿ñíýãò õýëáýðò îðóóëæ (áàãø äàðààõ õ¿ñíýãòèéã ñàíàë áîëãîæ áîëíî),
õàìòðàí ÿðèëöàõ, òàéëáàðëàõ

Ãýð á¿ë òºëºâëºëò

Íàñ

1

Ãýðëýõ

2

Àíõíû õ¿¿õäýý òºð¿¿ëýõ

3

Äàðààãèéí õ¿¿õäýý òºð¿¿ëýõ

4

Áóñàä

¯íäýñëýë, øàëòãààí

• Áàãø ñóðàã÷äûí òàéëáàðààñ ãýð á¿ë òºëºâëºëòèéí ¿íäñýí çàð÷ìóóä (àìüäðàëûí íºõöºë
áàéäàëäàà òîõèðóóëàõ, òîõèðîìæòîé íàñàíä æèðýìñëýõ, õ¿ññýí ¿åäýý õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõ,
òºðºëò õîîðîíäûí çàéã çîõèöóóëàõ)-ûã áàðèìòàëñàí ýñýõýä ¿íýëãýý õèéæ, çºâëºãºº ºãºõ
õýðýãòýé.

¯íýëãýý
Ãýð á¿ë òºëºâëºëòèéã çºâ õèéñýí ýñýõýýð òóñ õè÷ýýëèéã ¿íýëæ áîëíî. ¯¿íèé òóëä áàãø
òºëºâëºëòèéã ¿íýëýõ øàëãóóð áîëîí ò¿¿íä õàðãàëçàõ ¿ç¿¿ëýëòèéã áîëîâñðóóëæ àøèãëàõ
áîëîìæòîé. Òóõàéëáàë, ãýðëýõ íàñàà òºëºâëºñºí áàéäëûí çàðèì øàëãóóð áîëîí ¿ç¿¿ëýëòèéã
äàðààõ õ¿ñíýãòýä ¿ç¿¿ëëýý.

1

Ãýð á¿ë
òºëºâëºëò

Ãýðëýõ

Íàñ

¯íäýñëýë, øàëòãààí

Øàëãóóð

¯ç¿¿ëýëò

Øàëãóóð

Ãýðëýõ íàñíû
ñîíãîëò

· Ãýðëýõ íàñàà 20-îîñ
áàãà íàñàíä ñîíãîñîí
· Ãýðëýõ íàñàà 21-29
íàñàíä ñîíãîñîí
· Ãýðëýõ íàñàà 30-ààñ
äýýø íàñàíä ñîíãîñîí
ã.ì

Á¿ëýã 2

Ãýðëýõýä
øààðäëàãàòàé
ýäèéí çàñãèéí,
àõóéí íºõöºë
áîëîìæèéã
òîîöñîí áàéäàë

¯ç¿¿ëýëò

· Îðîí ñóóöòàé áîëîõîî
òîîöñîí
· Áîëîâñðîë ýçýìøñýí
áàéõàà òîîöñîí
· Öàëèí áîëîí ýäèéí
çàñãèéí ýõ ¿¿ñâýðòýé
áîëîõîî òîîöñîí ã.ì

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

31

Õàâñðàëò 1
Õàâñðàëò 2

1) Áèä ñàÿõàí ãýðëýñýí ó÷ðààñ
õàäìóóäòàéãàà õàìò àìüäàðäàã. Èéìýýñ
õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõ áîëîîã¿é ãýäýãòýé ñàíàë
íýã áàéíà.

2) Ýõíýð ìààíü óäàìøëûí ç¿ðõíèé ºâ÷òýé.
Õ¿¿õýä ãàðãàõ áîëîìæã¿é ó÷ðààñ áèä
õî¸ð õ¿¿õýä ¿ð÷èëæ àâàõààð øèéäñýí.

3) Áèä õî¸ð 1 íàñòàé õ¿¿õýäòýé.
Ýõíýðèéíõýý ýð¿¿ë ìýíäèéã ñàéæðóóëæ
áàéãààä 2-3 æèëèéí äàðàà õî¸ð äàõü
õ¿¿õäýý òºð¿¿ëíý ãýæ áîäîæ áàéíà.

4) Áèä õî¸ð 18 íàñòàé áîëîâ÷
ãýðëýñýí. Ãýõäýý 22 íàñ õ¿ðòëýý ( Èõ,
äýýä ñóðãóóëèà òºãñòºëºº) õ¿¿õýä
òºð¿¿ëýõã¿éãýýð øèéäñýí.

5) Áèä õî¸ð 29 íàñòàé, ãýðëýýä 6 æèë
áîëñîí áîëîâ÷ ñàÿõàí àíõíûõàà
õ¿¿õäèéã ãàðãàñàíäàà ìàø èõ áàÿðòàé
áàéíà.

6) Õ¿¿õýä ìààíü 9 ñàðòàé áîëîâ÷ ýõíýð
ìààíü æèðýìñýí áîëñîí áàéíà. Õ¿¿õäýý
ãàðãàõã¿éãýýð ¿ð õºíä¿¿ëýõýýð øèéäñýí.

7) Áèä õî¸ð ãýðëýýä 5 æèë áîëæ áàéíà.
Îäîîõîíäîî áèä ýäèéí çàñãèéí
òîãòâîðòîé áàéäàë õàíãàëòã¿é áàéãàà
òóë õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõýý ò¿ð àçíàæ áàéíà.

8) Áèä îéðõîí 2 õ¿¿õýä òºð¿¿ëñýí. Òîì
õ¿¿õýä ìààíü 2 íàñòàé, äàðààãèéíõ
íü 6 ñàðòàé. Àìüäðàë õ¿íä áàéãàà òóë
áè ñóðàõûí çýðýãöýý àæèë õèéõýýð
øèéäñýí.

Ãýð á¯ë òªëªâëªëòªä íªëªªëªõ õ¯×èí ç¯éëñ
1. Ýäèéí çàñàã áîëîí áóñàä íººö (îðîí ñóóö, ìàøèí, ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàë, àìüäðàëàà
çàëãóóëàõ ìºí㺠ã.ì)
2. Õóâü õ¿íèé áîëîí ìýðãýæëèéí õóâüä ºñºæ õºãæèõ õýðýãöýý (áîëîâñðîë ýçýìøèõ
òºëºâëºãºº)
3. Ýöýã ýõ áîëîõ ñîíèðõîë áà ÷àäâàð (ýöýã ýõ áîëîõîä áèåý áýëòãýñýí áàéäàë, õ¿¿õäýý àñðàõ
÷àäâàð ã.ì)
4. Íàñ, çàí ÷àíàð, áîëîâñðîë (ãýðëýõ íàñàíä õ¿ðñýí ýñýõ, ýçýìøñýí áîëîâñðîë, õ¿ì¿¿ñòýé
õàðèëöàõ ÷àäâàð ã.ì)
5. Ýð¿¿ë ìýíä áîëîí ãýð á¿ëèéí óäàìøèë (ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàë, óäìûí ºâ÷òýé ýñýõ ã.ì)
6. Äýìæëýã (ò¿íøëýë, ãýð á¿ëèéí áîëîí íàéç íºõäèéí áîëîìæ ã.ì)
7. Ýöýã ýõèéí ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà (ºìíº íü õýäýí õ¿¿õýäòýé áàéñàí, ýöýã ýõèéí ¿¿ðãýý
ã¿éöýòãýæ ÷àäàæ áàéãàà ýñýõ ã.ì)
8. Áóñàä íºõöºë áàéäàë (ñî¸ë, ÿñ ¿íäýñ, îðîí íóòãèéí îíöëîã ã.ì)

32

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

Ãýð á¿ë òºëºâëºëòèéí
àðãóóä - ÆÑÀÕ
(Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí
ò¿âøèí)

Çîðèëãî:
Æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãà õýðýãñë¿¿ä (ÆÑÀÕ)-èéí òàëààð ìýäýõ

Çîðèëò:
1. Æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãà õýðýãñë¿¿äèéí òàëààðõ ìýäýýëëèéã ñóäëàõ
2. Òîõèîëäëûã çàäëàí øèíæëýõ
3. ªºðòºº òîõèðóóëàí æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãà õýðýãñë¿¿äèéã ñîíãîõ àðãûí òàëààð
ìýäýõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í




¯íýëãýýíèé õóóäàñ (õàâñðàëò 1)
Ñóðàã÷äûí ã¿éöýòãýõ äààëãàâàð (2-3)
Æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãà õýðýãñë¿¿äèéí òàëààðõ ìýäýýëýë (õàâñðàëò 4-10)
Æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãà õýðýãñë¿¿äèéã ñîíãîõ (õàâñðàëò 11)
Êåéñ (õàâñðàëò 12)

¯éë àæèëëàãàà 1
• ¯íýëãýýíèé õóóäàñ (õàâñðàëò 1)-ûã áºãë¿¿ëíý.
• Ǻâ ã¿éöýòãýñýí ¿íýëãýýíèé õóóäàñ (õàâñðàëò 2)-ûã òàðààí ºã÷, ººðèéí ¿íýëãýý õèéëãýíý.
• ßìàð ºãºãäºë äýýð èõ àëäñàí áàéãààã ñóðàã÷äààð ä¿ãí¿¿ëæ, õè÷ýýëèéí çîðèëãûã òàíèëöóóëíà.

¯éë àæèëëàãàà 2
• Àíãèéí äºðâºí õàíàíä “Çºâøººð÷ áàéíà”, “Ǻâøººðºõã¿é áàéíà”, “Ýðãýëçýæ áàéíà”,
“Ìýäýõã¿é áàéíà” ãýñýí ¿ãèéã òîìîîð áè÷èæ õàäñàí áàéíà.
• Áàãø äàðààõ ºãºãäºë òóñ á¿ðèéã ñóðàã÷äûí äóíä óíøèæ ºãºõ áºãººä ñóðàã÷èä äýýðõ
õàðèóëòààñ ñîíãîæ, òîõèðîõ õýñýãò î÷èæ çîãñîíî.
1. Áè íàéç îõèí ýñâýë õ¿¿òýéãýý ÆÑÀÕ-èéí òàëààð ÿðèëöàõààñàà ñàíàà çîâäîã.
2. Ýìèéí ñàíä õýí íýãýí òàíüäàã õ¿í òààðàëäâàë áè è÷ýýä áýëãýâ÷ õóäàëäàí àâ÷ ÷àäàõã¿é.
3. Àíõíû áýëãèéí õàâüòëààð æèðýìñëýõ ýðñäýë áàãà áàéäàã òóë ÆÑÀÕ-èéã õýðýãëýõ øààðäëàãàã¿é.
4. Æèðýìñíýýñ ñýðãèéëýõ àðãóóäûã õîñëóóëàí õýðýãëýâýë æèðýìñëýõýýñ íàéäâàðòàé õàìãààëíà.
5. ÆÑÀÕ-èéã àøèãëàõ íü ãýð á¿ë òºëºâëºõ ãîë àðãà þì.
• Ñîíãîñîí õàðèóëòûíõàà ¿íäýñëýëèéã áàãèéí ãèø¿¿ä õàìòðàí õýëýëöýæ òàéëáàðëàíà.

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

33

¯éë àæèëëàãàà 3
• 5-6 õ¿íòýé áàã á¿ðä¿¿ëæ, 2 äýä áàã áîëãîí õóâààíà.
• Áàã òóñ á¿ðò À, Á õýñãýýñ òîãòñîí õóóäàñ (õàâñðàëò 3)-ûã òàðààæ ºãíº.
• Íýã áàã íü ÆÑÀÕ-èéí õýðýãëýäýãã¿éí øàëòãààíûã, íºãºº áàã ÆÑÀÕ-èéã õýðýãëýäãèéí
øàëòãààíûã èëð¿¿ëíý.
• Õî¸ð áàã ººðñäèéí ñàíàëûã õàðèëöàí ñîëèëöîæ, íýìæ îðóóëàõ ñàíàëàà áîëîâñðóóëíà.
• Áàã äîòðîî ñàíàëàà íýãòãýí áóñàä áàãóóäàä òàéëáàðëàíà.

¯éë àæèëëàãàà 4
• Áàã òóñ á¿ðò ÆÑÀÕ-èéí òàëààð íýã ìýäýýëýë (õàâñðàëò 4-10) òàðààæ ºãíº.
• Áàãóóä ºðòºº÷èëñºí àðãààð æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãóóäûã ñàéòàð ñóäàëæ, õè÷ýýëèéí
ýõýíä ã¿éöýòãýñýí ¿íýëãýýíèé ÿâöàä ãàðãàñàí àëäààíû øàëòãààíûã òîäðóóëíà.

¯éë àæèëëàãàà 5
• Õ¿ñíýãò (õàâñðàëò 11)-èéã íºõ¿¿ëíý.
• Õóäàëäàí àâàõàä îéð äºò áàéäàë, ººðèéí ñàíõ¿¿ãèéí áîëîìæ, æèðýìñíýýñ áîëîí ÁÇÄÕ
/ÕÄÕÂ/ ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ íàéäâàðòàé áàéäëûã õàðãàëçàí ¿çýæ, ÿìàð ÆÑÀÕ-èéã õýðýãëýõèéã
ñîíãóóëíà.
• Ñóðàã÷ á¿ð ººðèéí ñîíãîëòûí ¿íäýñëýëèéã òàéëáàðëàíà.

¯éë àæèëëàãàà 6
• ªãºãäñºí òîõèîëäëûã áàãóóäàä òàðààæ ºãíº. (Õàâñðàëò 12)
• Òóõàéí òîõèîëäîë á¿ðò ýì÷èéí ä¿ðä òîãëîæ, çºâëºãºº ºãºõ ìàòåðèàë áýëòã¿¿ëíý.

34

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

Äàðààõ ºãºãäëèéã ñàéòàð òóíãààí áîäîæ, çºâ áîë “√” áóðóó áîë “-” òýìäýãëýãýý õèéíý ¿¿.

Õàâñðàëò 1

ÆèðýìñËÝõýýñ ñýðãèéëýõ àðãóóä
1. Áèåèéí þì èðñýí ¿åä áýëãèéí õàðèëöààíä îðîõîä æèðýìñýí áîëîõã¿é.
2. Æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ ýì õýðýãëýõýý ìàðòñàí áîë áýëãèéí õàðèëöààíä
îðîõã¿é áàéõ ýñâýë äàðààãèéí óóõ õóãàöàà õ¿ðòýë õ¿ëýýæ áîëíî.
3. Æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ ýì, áýëãýâ÷ õî¸ðûã õîñëóóëæ õýðýãëýâýë
õ¿ñýýã¿é æèðýìñëýëòýýñ íàéäâàðòàé õàìãààëíà.


4. Äààâðûã ñàð á¿ð óóõ áýëäìýë ýì, ñóóëãàö áîëîí òàðèà áàéäëààð õýðýãëýíý.
5. Áýëãýâ÷ íü æèðýìñëýõýýñ õàìãààëààä çîãñîõã¿é ÕÄÕÂ áîëîí
ÁÇÄÕ-ààñ õàìãààëíà.





6. Ýðýãòýé õ¿íèé ¿ðèéí ñóâãèéã òàñëàõ íü æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ ò¿ð
çóóðûí àðãàä áàãòàíà.






7. Áýëãýâ÷ õýðýãëýõ çºâ äàðààëëûã õàðóóëñàí áàéíà.

1

2

3

8. Çóðàãò äààâðûí ñóóëãàöûã õàðóóëñàí áàéíà.

4

5


1
2
3
4
5
6

ªãºãäºë
Áèåèéí þì èðñýí ¿åä áýëãèéí õàðèëöààíä îðîõîä æèðýìñýí
áîëîõã¿é.
Æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ ýì õýðýãëýõýý ìàðòñàí áîë áýëãèéí
õàðèëöààíä îðîõã¿é áàéõ, ò¿ð çàâñàðëàõ ýñâýë äàðààãèéí óóõ
õóãàöàà õ¿ðòýë õ¿ëýýæ áîëíî.
Æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ ýì, áýëãýâ÷ õî¸ðûã õîñëóóëæ õýðýãëýâýë
õ¿ñýýã¿é æèðýìñëýõýýñ íàéäâàðòàé õàìãààëíà.
Äààâðûã ñàð á¿ð óóõ áýëäìýë ýì, ñóóëãàö áîëîí òàðèà áàéäëààð
õýðýãëýíý.
Áýëãýâ÷ íü æèðýìñëýõýýñ õàìãààëààä çîãñîõã¿é ÕÄÕÂ áîëîí ÁÇÄÕààñ õàìãààëíà.
Ýðýãòýé õ¿íèé ¿ðèéí ñóâãèéã òàñëàõ íü æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ ò¿ð
çóóðûí àðãàä áàãòàíà.

Ǻâ õàðèóëò



-

7

Áýëãýâ÷ õýðýãëýõ äàðààëëûã çºâ õàðóóëñàí áàéíà.

-

8

Çóðàãò äààâðûí ñóóëãàöûã õàðóóëñàí áàéíà.

Á¿ëýã 2

Õàâñðàëò 2

ÆèðýìñËÝõÝÝÑ ñýðãèéëýõ àðãóóä

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

35

Õàâñðàëò 3

Æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãà õýðýãñëèéÃ
õýðýãëýäýãã¯É ØÀËÒÃÀÀÍ
À. Áàã äîòðîî ÿðèëöàæ, æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãà õýðýãñëèéã õýðýãëýäýãã¿é øàëòãààíûã
òîäîðõîéëíî óó.

Зарим хүн æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãà õýðýãñëèéã ашигладаггүй. Яагаад гэвэл: ................
1) ................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................
2) ................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................

Æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãà
õýðýãñëèéí õýðýãëýý
Æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãà õýðýãñëèéã õýðýãëýäýã áàã äîòðîî ÿðèëöàæ, øàëòãààíûã
òîäîðõîéëíî óó.

Зарим хүн æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãà õýðýãñëèéã ашиглахыг чухалчилдаг.
Яагаад гэвэл: ............................................................................................................................
....................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................
Зарим хүн æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãà õýðýãñëèéã байнга хэрэглэдэг.
Яагаад гэвэл:.............................................................................................................................
....................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................
Зарим хүн æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãà õýðýãñëèéã õýðýãëýäýã áîëîâ÷ өөртөө
тохируулан сонгож, зүй зохистой хэрэглэж чаддаггүй. Яагаад гэвэл:...................................
....................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................

36

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

    Õ¿í òºðºëõòºí æèðýìñëýõýýñ õàìãààëàõ õýðýãñëèéã 3000 æèëèéí òýðòýýãýýñ àøèãëàæ èðæýý.
Æèðýìñëýõýýñ õàìãààëàõ á¿õ òºðëèéí õýðýãñýë íü ýìýãòýé õ¿íèé ºíäãºí ýñ íü ýð áýëãèéí ýñòýé
íèéëýí ¿ð òîãòîõîîñ ñýðãèéëýõ ¿éë÷èëãýýòýé áàéäàã.

Á¿ä¿¿â÷ 1.
Æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãóóä

Õàâñðàëò 4

Æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãóóä

Æèðýìñëýõýýñ õàìãààëàõ ò¿ð çóóðûí àðãóóäûã æèðýìñëýõ õóãàöààã çîõèöóóëàõ, õ¿¿õýäòýé
áîëîõîî õîéøëóóëàõ ñîíèðõîëòîé áàéãàà õîñóóä õýðýãëýíý. Õîñóóä õ¿¿õýäòýé áîëîõûã øèéäñýí
¿åäýý óã àðãûã õýðýãëýõýý áîëüæ áîëíî.
Ýðýãòýé õ¿íèé ¿ðèéí ñóâãèéã áîîõ, ýìýãòýé õ¿íèé óìàéí ãóóðñàí õîîëîéã áîîõ çýðýã ìýñ
àæèëáàð íü æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ áàéíãûí àðãàä áàãòàíà. Èéì òºðëèéí ìýñ àæèëáàð
õèéëãýñíýýð öààøèä õ¿¿õýäòýé áîëîõ áîëîìæ òóéëûí áàãà. Ýì÷ íàð èõýâ÷ëýí ººðñäèéí õ¿ññýí
òîîíû õ¿¿õýäòýé áîëñîí 30-ààñ äýýø íàñíû ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñò ìýñ àæèëáàðûã õèéäýã.

Ýìýãòýé õ¿íèé áèå ìàõáîäîä áýëãèéí äààâðûí õèéìýë, èäýâõòýé ¿éë÷èëãýýòýé áýëäìýë¿¿äèéã
ºãºõ çàìààð ºíäãºí ýñ ãàäàãøèëòûã çîãñîîõ ¿éë÷èëãýýòýé àðãûã äààâðûí àðãà ãýäýã. Äààâðóóä
íü ýìýãòýéí ºíäãºí ýñèéí ãàäàãøèëòûã  äàðàíãóéëàõ, ýñâýë óìàéí õ¿ç¿¿íèé ñóâãèéí ñàëèàã
ºòãºð¿¿ëýõ çàìààð ýð áýëãèéí ýñ óìàéä õ¿ðýõýýñ õàìãààëíà.
Äààâðûí ýìèéã ñàðûí òýìäýã vçýãäñýíèé äàðààõ òàâ äàõü õîíîãîîñ äàðààãèéí ñàðûí òýìäýã
vçýãäýõ õvðòýë, ºäºð ávð íýã øèðõãýýð óóíà. Ýäãýýð ýìèéã õýðýãëýõýýñ ºìíº äîòîð, ýìýãòýé÷vvä
áîëîí äîòîîä øvvðëèéí áóë÷èðõàéí ýì÷èä ¿ç¿¿ëæ, íàðèéí øèíæèëãýý õèéëãýæ áàéâàë çîõèíî.
3 cap òóòàìä íàðèéí ìýðãýæëèéí ýì÷èä vçvvëæ çºâëºãºº àâàõààñ ãàäíà 6-8 ñàðûí õóãàöààòàé
õýðýãëýíý.

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

37

Õàâñðàëò 5

Äààâðûí àðãà

Õàâñðàëò 5

Äààâðûí àðãàä ýìýýñ ãàäíà æèðýìñëýõýýñ õàìãààëàõ òàðèà áîëîí àðüñàí äîîð ñóóëãàäàã
ñóóëãàö îðíî. Ýíý õî¸ð íü óäààí õóãàöààíû òóðøèä ¿éë÷ëýõ áºãººä õýðýãëýã÷èéí ç¿ãýýñ ýëäýâ
÷àðìàéëò øààðäàõã¿é äàâóó òàëòàé.

Äààâðûí ýì

Äààâðûí ñóóëãàö

Äààâðûí òàðèà

Õàâñðàëò 6

Õàìãààëàõ àðãóóä
Áýëãýâ÷
Ýðýãòýé, ýìýãòýé áýëãýâ÷èéí àëü àëü íü îëäîö ñàéòàé, çºâ õýðýãëýõ þì áîë æèðýìñëýõýýñ
íàéäâàðòàé õàìãààëíà. Ýäãýýð íü çºâõºí æèðýìñëýõýýñ õàìãààëààä çîãñîõã¿é ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ
äàâõàð õàìãààëíà. Ò¿¿í÷ëýí ýìýãòýé õ¿íèé óìàéí õ¿ç¿¿íèé õîðò õàâäðààð ºâ÷ëºõ ýðñäýëèéã
áóóðóóëíà. Ýðýãòýé áýëãýâ÷ íü ìàø íèìãýí ëàòåêñ ðåçèíýýð õèéãäñýí, ýð áýëãèéí ýñ õºâ÷èðñºí
øîäîéä óãëàæ õýðýãëýõ çîðèóëàëòòàé. Ýðýãòýé õ¿í äóð òàâèõ ¿åä ¿ðèéí øèíãýí íü áýëãýâ÷èä
¿ëäýíý.
Ýìýãòýé áýëãýâ÷ íü ýð áýëãèéí ýñ äîòîãø íýâòðýõýä ñààä áîëîõ çîðèóëàëò á¿õèé îð÷èí ¿åèéí
àðãà þì. Ýìýãòýé áýëãýâ÷ íü ÷èéãø¿¿ëýã÷òýé ïëàñòèê ãóóðñàðõóó ç¿éë áºãººä ¿¿íèéã ýðýãòýé
õ¿íèé øîäîé îðîõóéöààð ¿òðýýíä áàéðëóóëäàã. Ýíý áýëãýâ÷íèé íýã ¿ç¿¿ð íü áèò¿¿, òýíä ò¿¿íèéã
õºäºë㺺íã¿é òîãòîîõîä òóñëàõ öàãèðàã áèé. ͺ㺺 ¿ç¿¿ð íü ¿òðýýíèé ãàäíà òàëä ÿã èæèëõýí
öàãèðàãèéí òóñëàìæòàéãààð íýýëòòýé áàéäàã. Áýëãèéí õàâüòëûí ¿åýð ýðýãòýé íü äóð òàâèõàä
¿ðèéí øèíãýí íü áýëãýâ÷èéí äîòîð ¿ëäýæ, ýð áýëãèéí ýñ¿¿ä óìàéí õ¿ç¿¿ãýýð äàìæèí óìàéä
îðîõîîñ õàìãààëíà.

1

2

4

3

5

38

Á¿ëýã 2

Ýð áýëãýâ÷
õýðýãëýõ äàðààëàë

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

2

1

3

5

4

Ýì áýëãýâ÷
õýðýãëýõ äàðààëàë

Èõýíõ ñïåðìèöèä íü ýð áýëãèéí ýñ òºäèéã¿é ÕÄÕÂ, áýëãèéí çàìûí ºâ÷èí ¿¿ñãýäýã îëîí òºðëèéí
áèåòèéã óñòãàäàã õèìèéí áîäèñ þì. Ñïåðìèöèä íü 纺ëºí ñýâñãýð, ¿òðýýíä îðîîä óóñäàã ¿òðýýíèé
ëàà, äèàôðàãìä ò¿ðõäýã òîñ, ãåëü ¿òðýýíä
øàõàæ õýðýãëýäýã õººñ, ¿òðýýíä áàéðëóóëäàã
õàëüñ çýðýã îëîí ÿíçûí õýëáýðòýé. Ýäãýýðèéã
ýìèéí ñàí, ãýð á¿ë òºëºâëºëòèéí êàáèíåòààñ
àâàõ áîëîìæòîé. Àëü ÷ ñïåðìèöèäèéã
äàíãààð íü õýðýãëýõýä ¿ð ä¿í íü òºäèéëºí
ñàéí áèø ó÷èð áóñàä àðãóóäòàé õîñëóóëàí
õýðýãëýõ íü èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé. Áýëãèéí õàâüòëûí
äàðàà ñïåðìèöèäèéã óãààæ óðñãàõã¿éí òóëä
çóðãààí öàã õýðòýé óñàíä îðîõã¿é áàéõ íü
Òîñ, ãåëü, õººñ, ¿òðýýíèé øàõìàë ýì
ç¿éòýé.

Õàâñðàëò 7

Ñïåðìèöèä

Äèàôðàãì áóþó ºðöèéã ñïåðìèöèäòýé õàìò õýðýãëýäýã áºãººä áýëãèéí õàâüòëààñ ºìíº ¿òðýýíä
áàéðëóóëíà. ¯¿íèéã ìºí óìàéí õ¿ç¿¿íèé õààëò ÷ ãýæ íýðëýäýã. Ýðýãòýé õ¿íèéã äóð òàâèõ ¿åä ¿ðèéí
øèíãýí íü ýìýãòýé õ¿íèé óìàéí õ¿ç¿¿íèé ñóâãèéã òàãëàäàã áºãººä ýð áýëãèéí ýñ¿¿äèéã ñïåðìèöèäòýé
õèìèéí áîäèñ óñòãàíà. ¯¿íòýé òºñòýé íýãýí ñààòóóëàõ õýðýãñëèéã
óìàéí õ¿ç¿¿íèé òàãëàâ÷ ãýæ íýðëýäýã. Æèðýìñëýõýýñ õàìãààëàõ ýíý
õî¸ð õýðýãñëèéã ìàø íèìãýí ðåçèíýýð õèéäýã áºãººä óìàéí õ¿ç¿¿ã
òàãëàõ ¿¿ðýãòýé. Õàìãèéí ò¿ãýýìýë õýðýãëýãääýã íü ºðö þì. Ýíý íü
5-10 ñì äèàìåòðòýé, 纺ëºí, óÿí õàòàí õºâººòýé. ªðö áîëîí óìàéí
õ¿ç¿¿íèé òàãëàâ÷ íü ÿíç á¿ðèéí õýìæýýòýé áàéíà. Õàðèí ýì÷,
ñóâèëàã÷ íàð õóâü õ¿íä òààðàõ çºâ õýìæýýòýé ýñýõèéã íÿãòàëæ ÿàæ
õýðýãëýõèéã íü çààæ ºãíº. ªðö áà óìàéí õ¿ç¿¿íèé òàãëàâ÷èéã ãýð
á¿ë òºëºâëºëòèéí êàáèíåò áîëîí ýì÷ýýñ àâàõ áîëîìæòîé. Ýìèéí
ñàíãààñ àâàõäàà ººðò òîõèðîõ õýìæýýã ìýääýã áàéõ øààðäëàãàòàé.
ªðö áîëîí óìàéí õ¿ç¿¿íèé òàãëàâ÷èéã õºâººíººñ íü õóðóóãààðàà
äýãýýäýæ ãàðãàíà. ¯¿íèéã õàëóóí óñ, ñàâàíãààð óãààæ, öýâýðëýæ,
õàòààãààä äàõèí õýðýãëýæ áîëäîã. Òýãýõäýý ãýðýëä õàðæ ÿìàð
íýãýí í¿õ ñ¿â ãàðñàí ýñýõèéã áàéíãà øàëãàæ, 12 ñàð òóòàìä ýì÷,
ñóâèëàã÷èä ¿ç¿¿ëæ òààð÷ òîõèð÷ áàéãàà ýñýõýý øàëãóóëæ áàéõ 
õýðýãòýé. Ó÷èð íü 3 êã-ààñ èë¿¿ æèí íýìýõ, õàñàõ, õ¿¿õýäòýé áîëîõ,
Óìàéí õ¿ç¿¿íèé òàãëàâ÷
¿ð õºíä¿¿ëýõ, äóòóó òºðºõ çýðãýýñ áîëæ ýìýãòýé õ¿íèé ¿òðýýíèé
çóðàã
õýìæýýíä ººð÷ëºëò îðäîã áàéíà.

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

39

Õàâñðàëò 8

Äèàôðàãì áóþó ªðö

Õàâñðàëò 9

Óìàéí åðªíäªã
Èõýíõ åðºíäºã íü 2-4 ñì óðòòàé, ¿ç¿¿ðòýý çýñ óòàñòàé ïëàñòèê ç¿éë áàéäàã. Åðºíäºã íü ¿íäñýíäýý
ýð áýëãèéí ýñèéã ýì áýëãèéí ýñòýé íèéëýõýýñ õàìãààëàõ, çàðèìäàà ¿ð òîãòñîí ºíäãºí ýñ óìàéä
áàéðëàõààñ ñýðãèéëäýã. Åðºíäãèéã òóñãàé áàãàæààð ìýðãýæëèéí ýì÷ óìàéä áàéðëóóëæ ýíý íü 5
æèëèéí òóðø áàéæ áîëîõ áà øààðäëàãàòàé ¿åä ìýðýãæëèéí ýì÷ýýð
àâàõóóëíà. Åðºíäºã íü õèìèéí áîäèñ áèø áºãººä áýëãèéí õàâüòàë
õèéõýä ñààä áîëîõã¿é òºäèéã¿é òàâüñàí öàãààñàà ýõëýí ¿¿ðãýý
áèåë¿¿ëæ ýõýëäýã. Åðºíäºã íü ¿ðã¿éäýëä õ¿ðãýæ áîëîõ áà óìàé,
óìàéí ãóóðñàí õîîëîé äàõü áýëãèéí çàìûí õàëäâàðûí ýðñäýëèéã
ºíäºðñãºäºã. Èéì ó÷ðààñ çàëóó ýìýãòýé÷¿¿äýä òîõèðîìæã¿é ãýæ
¿çäýã. Åðºíäºã òàâèóëñíààñ ñàðûí òýìäãèéí õýìæýý íýìýãäýæ
áîëçîøã¿é. Åðºíäãèéã íààø íü ãàðãàõ áîëîìæòîé ó÷èð óìàéí
õ¿ç¿¿íä óòàñíû ¿ç¿¿ð ìýäðýãäýõ òîîëîíä ýì÷èä ¿ç¿¿ëæ áàéõ íü
ç¿éòýé. Åðºíäãèéí ñóóðüò ¿òðýý ð¿¿ áàãà çýðýã  öóõóéñàí õî¸ð
íàðèéí óòàñ çàëãààòàé áàéäàã. Ýìýãòýé õ¿í ãàðàà ¿òðýýíäýý îðóóëæ
óòñûã ìýäýð÷ åðºíäºã áàéðàíäàà áàéãàà ýñýõèéã øàëãàæ áîëíî.

Õàâñðàëò 10

Ôèçèîëîãèéí àðãóóä
Ñàëèà øèíæëýõ àðãà
Ñàëèàíû ººð÷ëºëò íü ºíäãºí ýñ ãàäàãøëàõ íýã øèíæ áîëäîã. ¯òðýýíýýñ ãàð÷ áàéãàà öàãààí ç¿éëèéã
ýðõèé õóðóó áîëîí äîëîîâîð õóðóóãààðàà õàâ÷èí ñóíãàæ ºí㺠áàéäëûã õàðæ áîëíî. Ñàðûí òýìäýã
èðñíèé äàðààõàí ñàëèà íýã èõ ãàðàõã¿é. Õýäýí ºäðèéí äàðàà ñàëèà íýëýýä ìýäýãäýõ¿éö, ºòãºí,
íààëäàìõàé, ¿¿ëýðõýã ºíãºòýé áîëíî. ªíäãºí ýñ ãàäàãøëàõûí ºìíºõºí áóþó äàðàà íü ñàëèà èë¿¿
èõ ¿çýãääýã áºãººä ýíý íü ìàø èõ òóíãàëàã, ñóíàìòãàé, ÿã  ë ºíäºãíèé öàãààí øèã áàéäàã.
Õóàíëè
õºòëºõ
àðãà
Õóàíëè
õºòëºõ
íü
æèðýìñýëæ
áîëçîøã¿é
¿åä
õàâüòàëä îðîõîîñ
òàòãàëçàõ
àðãà
þì. Ýíý àðãà
íü áèåèéí þì
èðýõýýñ ºìíºõ 12-16 äàõü õîíîãò ºíäãºí ýñ ºíäãºâ÷íººñ ãàäàãøëàõ ¿åä ¿ð òîãòîõ áîëîìæòîéã
¿íäýñëýäýã àðãà þì. Èéíõ¿¿ áýëãèéí õàâüòëûã ò¿ð òýâ÷èõ øààðäëàãàòàé õóãàöààã áèåèéí þìíû
ºìíºõ ìº÷ëºãèéí õóãàöààãààð áàðèìæààëàí îëäîã. Áèåèéí þì (ñàðûí òýìäýã) íü òîãòìîë
èðäýã ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä ýíý àðãûã õýðýãëýõ íü òîõèðîìæòîé áîë òîãòâîðòîé áèø áîë
øóëóóí ãýäýñíèé õàëóóí ¿çýæ, õóàíëè õºòºëæ áîëíî. Ãýâ÷ õóàíëè àëäàõ ýðñäýë áàéæ áîëíî.
Áèåèéí ñóóðü õàëóóí ¿çýõ
Ýìýãòýé õ¿í áèåèéíõýý õàëóóíû ººð÷ëºëòèéã òîãòîîõäîî îðíîîñîî áîñîëã¿é, ºëºí ¿åäýý,
àì, ñóãà, ¿òðýý, øóëóóí ãýäýñíèé àëü íýãýýð ºã뺺 á¿ð õýìæèæ òýìäýãëýõ õýðýãòýé. ªíäãºí
ýñ ãàäàãøëààã¿é ¿åä áèåèéí õàëóóí òîãòìîë áóþó 36,60Ñ-èéí õýìýýñ áàãà áàéäàã. ªíäãºí ýñ

40

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

ãàäàãøèëñíû ìàðãààøààñ ýõëýí õàëóóí îãöîì íýìýãäýæ, áèåèéí þì èðýõ õ¿ðòýë äóíäæààð
37,1-37,40Ñ õýì õ¿ðäýã. ªíäãºí ýñ ãàäàãøèëñíû äàðààõ ãóðàâ õîíîãîîñ ýõëýí áèåèéí þì èðòýë
áýëãèéí õàâüòàë ¿éëäýõýä æèðýìñëýõ àþóëã¿é ãýæ ¿çäýã. Ýíý àðãûí íýã äóòàãäàëòàé òàë íü
áèåèéí þì èðñíýýñ õîéø ºíäãºí ýñ ãàäàãøëàõ õ¿ðòýëõ á¿õèé ë õóãàöààã æèðýìñëýõ àþóëòàé
ãýæ òîîöäîã.

Æèðýìñëýõýýñ
ñýðãèéëýõ àðãóóä

Ýì÷èéí æîð
õýðýãòýé ýñýõ

Òèéì

1

Áýëãèéí õàâüòëààñ
òàòãàëçàõ

2

Æèðýìñëýõýýñ
ñýðãèéëýõ ýì

3
4
5
6
7
8
9
10

Ñïåðìèöèä
Äèàôðàãì
Ýðýãòýé áýëãýâ÷
Ýìýãòýé áýëãýâ÷
Äààâðûí òàðèà
Äààâðûí ñóóëãàö
Åðºíäºã
Õóàíëè õºòëºõ

¯ã¿é

Õààíààñ
àâ÷ áîëîõ
âý?

ßìàð
¿íýòýé
âý?

Õýí
õóäàëäàæ
àâ÷ áîëîõ
âý?

Õàâñðàëò 11

Æèðýìñíýýñ ñýðãèéëýõ àðãà õýðýãñëýýñ ñîíãîëò õèéõýä òà á¿õýíä òóñëàõ äàðààõ õ¿ñíýãòèéã íºõºæ,
àëü íü õýðýãëýõýä èë¿¿ äàâóó òàëòàé áîëîõûã òàéëáàðëààðàé.

Äàâóó òàë

Æèðýìñëýõýýñ
ñýðãèéëýõ

Áýëãèéí çàìûí
õàëäâàðààñ
ñýðãèéëýõ

Áè õóàíëè õºòºëäºã áºãººä áèåèéí þìíû
ìº÷ëºã 28 õîíîã. Áè æèðýìñëýõ ýðñäýë áàãàòàé
¿åäýý áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí áîëîâ÷ ìèíèé
áèåèéí þì õóãàöààíäàà èðýëã¿é äîëîî õîíîã
ºíãºðººä áàéíà. ßìàð øàëòãààí áàéíà âý?

Áè 40 íàñòàé, òàìõè òàòäàã, òàðãàëàõ õàíäëàãàòàé.
Ñ¿¿ëèéí ¿åä áè æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõèéí òóëä
“Ðèãåâèäîí” ãýñýí ýì õýðýãëýæ áàéãàà áºãººä ¿å
¿å òîëãîé ºâäºõ, æèí íýìýõ çýðýã øèíæ ìýäðýãäýýä
áàéíà. Áè ÿàõ ¸ñòîé âý?

Óìàéí åðºíäºã íü 2-4 ñì óðòòàé, çýñ óòñàí ãîëòîé
íàðèéõàí íèéëýã ç¿éë þì. ¯¿íèéã ýì÷ óìàéä
áàéðëóóëäàã áºãººä ýíý íü ýð áýëãèéí ýñ ºíäãºí ýñòýé
íèéëæ, ¿ð òîãòîõîîñ ñýðãèéëíý. Áè åðºíäºã òàâèóëààä
4 æèë ãàðóé áîëæ áàéíà. Çàðèì ¿åä íàäàä ºâäºëò
ìýäðýãäýæ áàéãàà òóë ÿìàð àðãà õýìæýý àâàõ íü ç¿éòýé
âý?

Ïðîãåñòåðîíèéã ºãçºãò òàðüæ õýðýãëýäýã áºãººä
òàðüñíû äàðààãèéí 7 õîíîãîîñ ýõëýí ¿éë÷èëæ ýõýëíý.
Ýíý íü ñàð á¿ð ºíäãºâ÷íººñ ºíäãºí ýñ ãàäàãøëàõûã
äàðàíãóéëàõ çàìààð ¿éë÷èëäýã. Òàðèàã 8-12 äîëîî
õîíîã òóòàìä òàðèõ øààðäëàãàòàé. Ýíý òàðèàã áè õýä
õýäýí óäàà õýðýãëýýä áàéíà. Ñàðûí  òýìäãèéí õýìæýý
íýìýãäýæ áàéãààãààñ ãàäíà òîãòâîðã¿é áîëîîä áàéíà.
Òà íàäàä çºâëºãºº ºãºº÷?

Ýì÷ íàð èõýâ÷ëýí íýìæ õ¿¿õýäòýé áîëîõ øààðäëàãàã¿é
ãýæ ¿çñýí 30-ààñ äýýø íàñíû ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ¿ðèéí
ñóâãèéã òàñëàõ ìýñ àæèëáàð õèéäýã. Èíãýñíýýð ýð
áýëãèéí ýñ ¿ðèéí øèíãýíèé õàìò ãàðàõààñ ñýðãèéëíý.
Èéì ìýñ àæèëáàð õèéëãýñýí ýðýãòýé äàõèí õ¿¿õýäòýé
áîëîõûã õ¿ñâýë þó ãýæ çºâëºõ âý?

Áýëãýâ÷ íü àþóëã¿é áýëãèéí õàâüòëûí ¿ð ä¿íòýé àðãà
þì. Áýëãýâ÷ íü ÄÎÕ-ûã ¿¿ñãýäýã âèðóñ áîëîí áýëãèéí
çàìààð äàìæèõ áóñàä õàëäâàðûã äàìæóóëàõ ýðñäýëèéã
áóóðóóëíà. Áè àíõ óäàà ýìýãòýé áýëãýâ÷èéã õýðýãëýñýí
áºãººä ãàäóóð íü ¿ðèéí øèíãýí àñãàðñàí áàéæ
áîëçîøã¿é. Îäîî áè ÿàõ âý?

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

41

Õàâñðàëò 12

Òîõèîëäëóóä

¯íýëãýý
Òóñ õè÷ýýëèéã ¿íýëýõäýý òåñò áîëîâñðóóëàí àøèãëàæ áîëíî.
1. Æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãóóäûã àíãèëñàí äàðààõ á¿ä¿¿â÷èéã ã¿éöýýíý ¿¿.

2. Æèðýìëýõýýñ ñýðãèéëýõ ÿìàð àðãà, õýðýãñëèéã çóðàãò ¿ç¿¿ëñýí áàéíà âý?

À. Áàéíãûí àðãà, åðºíäºã
Á. Ò¿ð çóóðûí àðãà, åðºíäºã
Â. Ìýñ çàñëûí àðãà, áýëãýâ÷
Ã. Ôèçèîëîãèéí àðãà, õóàíëè

3. Ýìýãòýé õ¿íèé áèå ìàõáîäîä áýëãèéí äààâðûí õèéìýë, èäýâõòýé ¿éë÷èëãýýòýé áýëäìýë¿¿äèéã
ºãºõ çàìààð ºíäãºí ýñ ãàäàãøèëòûã çîãñîîõ ¿éë÷èëãýýòýé àðãûã .........................................ãýíý.
4. Ñàðûí òýìäýã íü òîãòìîë 28 õîíîãèéí çàéòàé èðäýã îõèíû ñ¿¿ëèéí áèåíèé þì 12-ð ñàðûí
31-íä èðñýí áºãººä äàðààãèéíõ íü 1-ð ñàðûí 28-íä èðíý. Áèåèéí þì èðýõýýñ 14 õîíîãèéí
ºìíºõ ºäºð íü 1-ð ñàðûí 14 áîëíî.
À. Ýíý ºäðèéí ºìíº ãóðàâ õîíîã, ýñâýë äàðààãèéí ºäð¿¿äýä áýëãèéí õàâüòàëä îðîõ
íü æèðýìñëýõ ìàãàäëàë ºíäºðòýé áàéíà. Õýäíèé ºäð¿¿äýä áýëãèéí õàâüòàëä îðîõîîñ
çàéëñõèéõ íü ç¿éòýé âý?
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
Á. Õýðâýý áýëãèéí õàâüòàëä îðâîë æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ ÿìàð ÿìàð àðãûã õîñëóóëàí
õýðýãëýæ áîëîõ âý?
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
Â. Õýðâýý ýíý òàëàà𠺺𺺠ìýäýõã¿é áîë õýíýýñ àñóóæ ëàâëàõ íü ç¿éòýé ãýæ áîäîæ áàéíà
âý?
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
5. Ìàíàé îðíû õóâüä åðºíäºã 49,4%, ýðýãòýé áýëãýâ÷ 33,9%, óóæ õýðýãëýäýã äààâðûí
ýì¿¿äèéã 10,8% íü õàìãèéí ºðãºí õýðýãëýäýã áîë óëàìæëàëò àðãóóäààñ õóàíëèéí àðãûã 35,2%
íü õýðýãëýäýã ãýñýí ñóäàëãààíû ä¿í áàéíà2. (ͺõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóäàëãàà 2003)
Ñóäàëãààíû ýíýõ¿¿ ä¿íã äèàãðàìààð èëýðõèéëýí ÿìàð àðãûã ìîíãîë÷óóä ºðãºí õýðýãëýäýã
øàëòãààíûã ä¿ãíýæ áè÷íý ¿¿.
......................................................................................................................................................
6. Æèðýìñëýõýýñ õàìãààëàõ àðãóóäûí ýðñäýëòýé òàëûã òîî÷èæ áè÷íý ¿¿.
....................................................................................................................................................

42

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà
(Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî:

ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãûã ÿëãàõ, ºðõèéí òºñâèéí òóõàé ìýä¿¿ëýõ

Çîðèëò:

1. ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãûí òàëààð ìýäýõ
2. ªðõèéí çàðëàãûí òºðëèéã ÿëãàõ
3. ªðõèéí òºñâèéí òàëààð îéëãîõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• Îðëîãî, çàðëàãûã áè÷ñýí ¿ãñ
• Ñàìáàðûí öààñ, ôëîìàñòåð

¯éë àæèëëàãàà 1
• Õýä õýäýí ñóðàã÷èéã òîâëîæ, ýìýý, ààâ, îõèí, ýýæèéí ä¿ðä òîãëîõûã ñàíàë áîëãîíî.
• “Öàëèí”, “áàéðíû õºëñ”, “òýòãýâýð”, “ñóðãàëòûí òºëáºð”, “õ¿¿õäèéí ìºí㺔, “ãîî ñàéõíû
áàðàà õóäàëäàí àâàõ ìºí㺔, ”òýòãýìæ”, “øàãíàë”, “ãàð óòàñíû òºëáºð”, “áåíçèíèé
ìºí㺔, “õàäãàëàìæ”, “òýýâðèéí çàðäàë”, “ñ¿¿, òàðàãíû ìºí㺔, “ãóòàë àâàõ ìºí㺔,
“óðàìøóóëàë”, “áýëýã àâàõ ìºí㺔, “èë¿¿ öàã àæèëëàñíû õºëñ” çýðýã ¿ãèéã òóñ òóñàä
íü áè÷èæ ñàìáàðò ºëãºñºí áàéíà. Òîãëîîìîíä îðîëöîã÷èä ñàìáàð äýýðõ ¿ãíýýñ ººðò
õàìààðàëòàéã ñîíãîíî. ßàãààä ýíý ¿ãñèéã ñîíãîñîí áîëîõûã íü òàéëáàðëóóëíà.
• Òîãëîã÷èä äýýðõ ¿ãñèéã ºðõèéí îðëîãî, çàðëàãà ãýñýí õî¸ð áàãàíàíä õóâààæ áàéðëóóëàõ
áºãººä çºâ ýñýõèéã áàãààð õýëýëöýæ, àëäààã çàñíà.
• Áàãóóä ºðõèéí îðëîãî áîëîí çàðëàãà ãýäýãò þó áàãòäàã áîëîõûã òîäîðõîéëæ, áóñàä áàãò
òàéëáàðëàíà.
• Áàãø áàãóóäûí òàéëáàðûã ä¿ãíýæ, ºðõèéí îðëîãî, çàðëàãà ãýæ þó áîëîõ òàëààð íýìýëò
ìýäýýëýë õèéíý.

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

43

Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëýë
ªðõèéí îðëîãîä öàëèí,  íèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãààñ îðîõ ìºíãºí îðëîãî áîëîõ
òýòãýâýð, òýòãýìæ, õ¿¿õäèéí ìºíãº, õóâèàðàà ýðõëýõ àæ àõóé, êîìïàíèàñ îëñîí îðëîãî, øàãíàë
óðàìøóóëàë íîãäîë àøèã, (ýõ îðíû õèøèã, õ¿¿õäèéí ìºíãº) çýðýã îðíî.
Çàðëàãàä ºðõèéí ºäºð òóòìûí àìüäðàë àõóéí õýðýãöýý áîëîí áóñàä çàðäëûã îðóóëíà. Àéë
ºðõèéí çàðëàãûã 4 õýñýãò õóâààíà. ¯¿íä:
1. Òºëáºðò ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë: Áàéð îðîí ñóóö, öàõèëãààí, àõóéí ¿éë÷èëãýý, óòàñ, òýýâðèéí
çàðäàë, õîã óñíû ìºíãº, òºðºë á¿ðèéí òàòâàð õóðààìæ, ñóðãàëòûí òºëáºð ã.ì
2. ¯íäñýí çàðäàë: Á¿õ òºðëèéí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í, ãóòàë õóâöàñ, ãýð àõóéí ýä õîãøèë, àõóéí
áîëîí ñî¸ëûí áàðàà ã.ì
3. Õàäãàëàìæ: Òîì õóäàëäàí àâàëò õèéõ, áàéð áîëîí ìàøèí õóäàëäàæ àâàõ, çàñâàð õèéõ çýðýã
ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýã õàíãàõàä ÷èãëýñýí ìºíãºí õóðààìæ
4. Áóñàä çàðäàë: Àìðàëò, áàÿð ¸ñëîë, áýëýã ã.ì

¯éë àæèëëàãàà 2
• Òàíàé ãýð á¿ë ºðõèéí îðëîãî, çàðëàãàà òîîöäîã óó?, ×è îðîëöäîã óó?, ªäºðò òàíàé ãýð á¿ë
õýäýí òºãðºãíèé îðëîãî îëæ, õýäýí òºãðºãíèé çàðëàãàòàé áàéäàã âý? çýðýã àñóóëò òàâüæ,
õàðèëöàí ÿðèëöàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëíý.
• ªäºðò õóäàëäàí àâäàã õ¿íñíèé áîëîí áàðàà ìàòåðèàëûí æàãñààëò ãàðãóóëæ, ò¿¿íä
çàðöóóëàãäàõ ìºíãºí ä¿íã òîîöîîëóóëíà.
• Ýöýã, ýõ, ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äèéí ñàðä îëäîã íèéò îðëîãîä ¿íäýñëýí ºäðèéí îðëîãûã òîîöîîëóóëíà.
• ªðõèéí ºäðèéí îðëîãî áîëîí çàðëàãûã õàðüöóóëóóëæ, ä¿ãíýëò ãàðãóóëíà.
• ªðõèéí òºñºâ õºòºëñíèé à÷ õîëáîãäëûí òàëààð áàãø íýìýëò ìýäýýëýë õèéíý.

Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëýë
ªðõèéí òºñºâ ãýäýã íü ºðõèéí ñàð, óëèðàë, æèëä íü îëîõ îðëîãûã òîîöñîíû ¿íäñýí äýýð ºäºð
òóòìûí õýðýãëýýíèé õîîë õ¿íñ, õóâöàñ õóíàð, ýä õîãøèë õóäàëäàí àâàõ çàðäëûã òºëºâëºæ
çàðöóóëàõûã õýëíý. 
ªðõèéí áîëîí õóâèéí òºñºâ õºòºëñíººð áèä þó õîæèõ âý?
1. ̺í㺠þóíä çàðöóóëàãäàæ áàéãààã õÿíàõ áîëîìæòîé. Çàðäëàà íýã á¿ð÷ëýí á¿ðòãýæ, òîîöîî
õèéâýë èðýýä¿éä ñóðãàìæ áîëîõóéö ä¿ãíýëò ãàðàõàä õýðýãòýé.
2. Òà òºñ⺺ òºëºâëºõ人 ÿìàð ÿìàð õýðýãöýý áàéãààã óðüä÷èëàí æàãñààæ, òýäãýýðèéã à÷
õîëáîãäëîîð íü äàðààëóóëàí òîãòîîõ áîëîìæòîé.
3. Áàéíãûí çàðäàë, óäààí õýðýãöýýíèé çàðäëûã òîîöîîëîõ áîëîìæòîé. Òóõàéëáàë, ¿äèéí
õîîëîíä ìºí㺠çàðàõã¿é áàéæ áîëîõã¿é, õàðèí óíàäàã äóãóé, ñèñòåì õºãæèìä ÿàðàí ìºíãº
çàðöóóëàõ õýðýã áàéíà óó, ¿ã¿é þ¿? ªäºð òóòìûí çàéëøã¿é õýðýãöýýíä òîãòìîë îðëîãî, ýñâýë
öàëèíãèéíõàà òîäîðõîé õýñãèéã çîðèóëàõàä õ¿ðíý. Õàðèí áóñäàä íü ìºí㺠õóðèìòëóóëàõ
çàìààð îðëîãîî íýìýãä¿¿ëæ áàéæ, õýñýã õóãàöààíû äàðàà àâàõ õýðýãòýé áîëäîã.
4. ªðõºä òºëºâëºãäñºí áîëîí òºëºâëºã人ã¿é çàðäàë áàéõ øààðäëàãàòàé. ªðõèéí òºñâèéí
çàðöóóëàëòûã ñóäëààä ¿çâýë, ò¿¿íä òºëºâëºã人ã¿é çàðäàë (òºðñºí ºäðèéí áýëýã, ãàìøèãò
íýðâýãñäýä ºãºõ òóñëàìæ ã.ì) ÿìàð õýìæýýòýé áàéãààã ìýäýæ ÷óõàì þóíààñ áîëæ èéì
çàðäàë ãàðñàí áîëîõûã ¿íýëæ ¿çýõ áîëîëöîîòîé.

44

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

¯íýëãýý
ªðõèéí òºñâèéí òàëààð ñóðàã÷äûí ýçýìøñýí ìýäëýã, ÷àäâàðûã ¿íýëýõäýý õýä õýäýí àðãûã
õýðýãëýæ áîëíî.
À. ̺í㺠öóãëóóëäàã ãàõàé, çààí çýðýã áóñàä ç¿éëñèéã õàðóóëàí ÷è ¿¿íèéã
ÿàæ ìºí㺺ð ä¿¿ðãýõ âý?, Õýðâýý ìºí㺺ð ä¿¿ðâýë ºðõèéí òºñ⺺
íýìýãä¿¿ëýõèéí òóëä ÷è þó õèéõ âý? ãýñýí àñóóëò òàâüæ, ÷ºëººòýé ÿðèëöàõ
áîëîìæ îëãîíî. ßðèëöëàãûí ÿâöàä ñóðàã÷èä ñàíàëàà èëýðõèéëýõ áºãººä
ìºí㺠îëîõ, ò¿¿íèéãýý õýìíýõ àðãóóäûã òàéëáàðëàí, ºðõèéí òºñºâòºº
ººðèéí îðóóëàõ õóâü íýìðèéã òîäîðõîéëæ ÷àäàæ áàéãàà ýñýõýýð ¿íýëæ
áîëíî.
Á. Äàðààõ ¿ëãýð÷èëñýí çàãâàðûã àøèãëàí ºðõèéí òºñâèéí òàëààð ýöýã ýõòýéãýý ÿðèëöàæ, òóõàéí
ºðõèéí æèëèéí îðëîãî, çàðëàãûí òîîöîîã îéðîëöîîãîîð õèéæ èðýõ äààëãàâàð ºã÷,
þóíä èõ çàðäàë ãàð÷, þóíààñ èõ îðëîãî îðæ áàéãàà òàëààð ä¿ãíýëò ãàðãóóëàí öààøäàà
ñóðàã÷ ººðºº þó õèéõ áîëîìæòîé òàëààð õýëýëö¿¿ëæ ñóðàã÷äûí øèíýýð ýçýìøñýí ìýäëýã,
÷àäâàðûã ¿íýëæ áîëíî.
Òîãòìîë çàðäàë

Îðëîãî

Áàéð îðîí ñóóö....................................¥___

¯íäñýí öàëèí........................................¥___

Òàòâàð õóðààìæ...................................¥___

Íýìýãäýë öàëèí....................................¥___

Õ¿¿õäèéí ñóðãàëòûí òºëáºð................¥___

̺íãºí òýòãýìæ...................................¥___
Íîãäîë àøèã (ýõ îðíû õèøèã, õ¿¿õäèéí ìºíãº
ã.ì).......................................................¥___

Õóâüñàõ çàðäàë

Áóñàä....................................................¥___

Õîîë õ¿íñ..............................................¥___
Ýì.........................................................¥___
Õóâöàñ...................................................¥___
Àõóéí õýðýãëýýíèé áàðàà......................¥___

Õàäãàëàìæ
Áàíêíû õàäãàëàìæ..............................¥___
Áàÿð ¸ñëîë, áýëýã äóðñãàë...................¥___
Áóñàä...................................................¥___
Íèéò....................................................¥ ___

Íèéò.......................................................¥___

Èíãýæ ¿íýëýõäýý áàðèìòëàõ øàëãóóð íü:
• ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãûí ýõ ñóðâàëæèéã çºâ òîãòîîæ áóé áàéäàë
• ªºðèéí ñàíààã èëýðõèéëýõäýý ºðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, òºñºâ ãýñýí ¿ãèéã çºâ õýðýãëýæ áóé áàéäàë
• ªºðèéí õèéõ áîëîìæòîé ç¿éëèéã öýãöòýé, òîäîðõîé äýñ äàðààëàëòàé, ¿íäýñëýëòýé
èëýðõèéëæ áóé áàéäàë

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

45

ªðõèéí òºñâèéã
òîîöîëîõ àðãà
(Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî: ªðõèéí òºñâèéã òîîöîîëîõ àðãàä ñóðàëöàõ
Çîðèëò:

1. ªðõèéí îðëîãûã òîîöîîëîõ
2. ªðõèéí çàðëàãûã òîîöîîëîõ
3. ªðõèéí òºñâèéã òîäîðõîéëîõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• ªðõèéí çàðëàãà áîëîí îðëîãûí òîîöîî õèéõ
• Õ¿ñíýãò (Õàâñðàëò 1)
• Ñàìáàðûí öààñ, ôëîìàñòåð

¯éë àæèëëàãàà 1
• ªðõèéí ñàðûí çàðëàãûã òîîöîîëóóëíà. ¯¿íèé òóëä ñóðàã÷äàä ãýð á¿ëèéíõýý ñàðûí íèéò
çàðëàãûã æàãñààí áè÷èõ äààëãàâàð ºãíº.
• Çàðëàãûã òºðºëæ¿¿ëýí àíãèëóóëíà. Òóõàéëáàë, îðîí ñóóö, òýýâðèéí çàðäàë, ñóðãàëòûí
òºëáºð ã.ì
• Çàðäàë òóñ á¿ðèéí ä¿íã òîîöîîëóóëíà.

¯éë àæèëëàãàà 2
• ªðõèéí ñàðûí á¿õ îðëîãûã æàãñààí áè÷èæ, ìºíãºí ä¿íã òîîöîîëóóëíà.
• Ñàðûí òºëºâëºñºí áîëîí áîäèò îðëîãûã õàðüöóóëóóëíà.

¯éë àæèëëàãàà 3
• ªðõèéí çàðëàãà áîëîí îðëîãûã õàðüöóóëóóëíà.
• Òóõàéí ºðõèéí òºñºâ àøèãòàé áîëîí àëäàãäàëòàé áàéãàà ýñýõ òàëààð ä¿ãíýëò ãàðãóóëíà.
• Ñóðàã÷äûã áàã áîëãîí õóâààæ, ñóðàã÷ á¿ðèéí ºðõèéí òºñâèéã õýëýëö¿¿ëæ, õàìãèéí àøèãòàé
ãýæ ¿çñýí òºñºâ, ãýð á¿ëèéí òºñâèéã çàäëàí øèíæèëæ, àøèãòàé áàéãààãèéí øàëòãààíûã
èëð¿¿ëýõ áîëîìæ îëãîíî.

Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëýë
ªðõèéí îðëîãî íü çàðëàãàòàéãàà òýíöýæ áàéâàë òóõàéí ºðõèéí òºñâèéã òýíöâýðòýé áàéíà ãýæ
¿çýõ áºãººä õàðèí çàðëàãà íü îðëîãîîñîî õýòýðñýí áîë òºñâèéí àëäàãäàëä îðæ, îðëîãûí çàðèì
õýñãèéã çýýë, áóñàä õºðºíãèéí ýõ ¿¿ñâýðýýñ íºõñºí ãýñýí ¿ã. Õýðâýý îðëîãî íü çàðëàãààñàà
äàâñàí ºðõèéí òºñâèéã àøèãòàé áàéíà ãýæ ¿çíý. Ãýð îðíûõîî áàéäàëä çîõèöóóëàí, öàëèí,
îðëîãîî õýðõýí çîõèñòîé çàðöóóëàõ âý ãýäýã òàëààñ íü áîäîæ òºñ⺺ çîõèîõ íü ç¿éòýé. ªºðñäèéí
çîõèîñîí òºñâèéã íàðèéí ÷àíä ìºðäºæ, îðëîãî, çàðëàãàà òîãòìîë õºòëºí, ìºí㺺 òºëºâëºñºí
ç¿éëäýý çàðöóóëæ ÷àäâàë ºðõèéí òºñºâ çîõèîñíû ¿ð ä¿í ãàðíà. ªðõèéí òºñºâ çîõèîõäîî îðëîãî,
çàðëàãàà íýð òºð뺺ð íü íàðèéâ÷ëàí çàäàëæ òºëºâëºõ íü ç¿éòýé.

46

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

Íèéò
òºñºâëºñºí
çàðäàë

Çàðëàãûí òºðë¿¿ä

Íèéò
áîäèò
çàðäàë

Õàâñðàëò 1

ªðõèéí çàðëàãûí òîîöîî

Ǻð¿¿

Çýýë áà ò¿ðýýñèéí òºëáºð
1

Îðîí ñóóö áîëîí ãýð

Óòàñ
Öàõèëãààí

2

Òýýâðèéí õýðýãñýë

Àâòîáóñ, òýýâðèéí
õýðýãñëèéí çàðäàë
Áåíçèí øàòàõóóíû çàðäàë
Ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿í

3

Õîîë õ¿íñ

Ãóðèë, áóäàà, òàëõ, ãóðèëàí
á¿òýýãäýõ¿¿í
Áóñàä

4

Áóñàä

ªðõèéí îðëîãûí òîîöîî

Ñàðûí
òºëºâëºñºí
îðëîãî

Îðëîãûí òºðë¿¿ä

1

Öàëèí

2

Òýòãýâýð òýòãýìæ

3

Íýìýëò îðëîãî

4

Áóñàä

Ñàðûí
áîäèò
îðëîãî

Ǻð¿¿

¯íýëãýý
ªðõèéí ñàðûí îðëîãî, çàðëàãà, òºñâèéã òîîöîîëîõ ÷àäâàðòàà ººðèéí ¿íýëãýý õèéæ áîëíî.
Äàðààõ õ¿ñíýãòèéã ñóðàã÷äàä òàðààí ºã÷, òîõèðîõ í¿äýíä √ òýìäýãëýãýý õèéëãýõ çàìààð òóõàéí
÷àäâàðûã ÿìàð ò¿âøèíä ýçýìøñýíä íü ¿íýëãýý õèéëãýíý.

×àäâàð

1

ªðõèéí çàðëàãûã àíãèëàõ, òºðºëæ¿¿ëýõ

2

ªðõèéí çàðëàãàä íºëººëæ áóé õ¿÷èí ç¿éëñèéã
òîäîðõîéëîõ

3

ªðõèéí çàðëàãûã òîîöîîëîõ

4

ªðõèéí îðëîãûã òîîöîîëîõ

5

ªðõèéí çàðëàãà, îðëîãûã õàðüöóóëàõ

6

Àëäàãäàëòàé áà àøèãòàé òºñâèéí øàëòãààíûã
èëð¿¿ëýõ, ä¿ãíýëò ãàðãàõ

1

Á¿ëýã 2

2

3

4

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

5

47

ªðõèéí òºñâèéã
çîõèöóóëàõ, õýìíýõ àðãà
(Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî:

ªðõèéí òºñâèéã çîõèöóóëàõ, çàðëàãûã õýìíýõýä ººðèéí õóâü íýìðýý îðóóëàõàä ñóðàëöàõ

Çîðèëò:

1. ªðõèéí çàðëàãûã áàãàñãàõ, îðëîãûã íýìýãä¿¿ëýõ àðãà çàìûã òîäîðõîéëîõ
2. ªðõèéí òºñâèéã õýìíýõ àðãóóäûí òàëààð ìýäýõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• ªíãèéí öààñ
• Ìýòãýëöýõ ºãºãäë¿¿ä (õàâñðàëò 1)
• Ñàìáàðûí öààñ, ôëîìàñòåð

¯éë àæèëëàãàà 1
• Ñóðàã÷ á¿ðò 2 ºíãèéí öààñ ºãíº. Íýãýí äýýð ºðõèéí îðëîãûã íýìýãä¿¿ëýõ íýã àðãà, íºãºº
äýýð íü ºðõèéí çàðëàãûã áóóðóóëàõ íýã àðãûí òàëààð áè÷¿¿ëíý.
• Ñóðàã÷èä áè÷èæ äóóññàíû äàðàà àíãè äîòóóð ÷ºëººòýé ÿâæ, áóñàä ñóðàëöàã÷èäòàé ºðõèéí
îðëîãûã íýìýãä¿¿ëýõ àðãûí òàëààð ÿðèëöàæ, èæèë àðãà áè÷ñýí ñóðàã÷èä íýã áàã áîëæ,
¿íäýñëýëýý òàéëáàðëàíà.
• Äýýðõòýé àäèëààð ºðõèéí îðëîãûã íýìýãä¿¿ëýõ àðãûí òàëààð õýëýëöýæ, ººðñ人 õóâü
íýìðýý îðóóëæ ÷àäàõ õýä õýäýí àðãûã ñîíãîæ, ¿íäýñëýëèéã òàéëáàðëàíà.

¯éë àæèëëàãàà 2
• ªðõèéí òºñâèéã õýìíýõ òàëààðõ çàðèì çºâëºìæ, ñàíàëûí òàëààð õàðèëöàí ÿðèëöàæ, àëü
íü èë¿¿ ¿ð àøèãòàé áîëîõ òàëààð ìýòãýëöýýí çîõèîõ áàéãóóëàõ (õàâñðàëò 1)
• Äýýðõ àðãóóäààñ òàíàé ãýð á¿ëä õýðýãëýæ áîëîõ àðãûã ñîíãîí ¿íäýñëýëèéã òàéëáàðëàõ

¯éë àæèëëàãàà 3
• Íýãýí ãýð á¿ëèéí ñàðûí îðëîãî, çàðëàãûã õ¿ñíýãòýýð õàðóóëæýý. Ýíý ãýð á¿ë îðëîãûõîî
5%-èéã áàíêàíä ñàðûí 0,9%-èéí õ¿¿òýé õàäãàëóóëàõàä 10 æèëèéí äàðàà õýäýí òºãðºãèéí
ìºíãºí õóðèìòëàëòàé áîëîõûã òîîöîîëîõ

1
2
3
4

48

Îðëîãûí òºðë¿¿ä
Ààâûí ñàðûí öàëèí
Ýýæèéí çàõààñ îëäîã îðëîãî
Ýìýýãèéí òýòãýâðèéí ìºíãº
Ýõ îðíû õèøèã (5 àì á¿ë )

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

̺íãºí ä¿í, òºãðºã
450000
230000
128000
50000

̺í㺺 ¿ðýõã¿é áàéõ þì óó, áàãà ¿ðýõ òèéì
ç¿éë òàíä áàéãàà ó÷ðààñ çàðëàãàà ¿å ¿å,
ÿäàæ æèëä íýã óäàà çàäëàí øèíæèëæ áàéõ íü
ç¿éòýé.

ªðõèéí òºñâèéã õýìíýõèéí òóëä îðëîãîî
õî¸ð õóâààæ áàéõ õýðýãòýé. Ýõíèé õýñãèéã
òà ¿ðíý, õî¸ð äàõü õýñãèéã õàäãàëíà. Ýíý íü
òàíû îëæ áóé á¿õ îðëîãîä õàìààòàé.

ªäºð òóòìûí çàéëøã¿é õýðýãöýýíä áîë
òîãòìîë îðëîãî, ýñâýë öàëèíãèéíõàà
òîäîðõîé õýñãèéã çîðèóëàõàä õ¿ðíý. Õàðèí
áóñäàä íü áîë ìºí㺠õóðèìòëóóëàõûí òóëä
õóãàöàà õýðýãòýé.

Òºðñºí ºäðèéí áýëýã àâàõààñ ýõëýýä îëîí
áàÿð òýìäýãëýõ, òàñàëáàðã¿é çîð÷ñîíû óëìààñ
òîðãóóëü òºëºõ çýðýã íü òºëºâëºã人ã¿é
çàðëàãàä áàãòàíà. Èéì çàðëàãûã ãàðãàõã¿é
áàéæ áîëîõ þì.

¯íýëãýý
Õî¸ð àì á¿ëòýé õî¸ð ºðõèéí ñàðûí òºñâèéã õàðóóëñàí äèàãðàìûã àøèãëàí äàðààõ äààëãàâðûã
ã¿éöýòãý.
1. ªðõèéí ñàðûí òºñâèéã õ¿ñíýãòýýð ¿ç¿¿ëæ, àëü ºðõèéí òºñºâ íü àøèãòàé, àëü íü àëäàãäàëòàé
áàéãààã òîäîðõîéëîõ
2. ªðõèéí òºñºâò íºëººëæ áóé õ¿÷èí ç¿éëñèéã òîäîðõîéëæ, àøèãòàé áîëîí àëäàãäàëòàé
áàéãààãèéí øàëòãààíûã èëð¿¿ëýõ
3. Õî¸ð ºðõºä ºãºõ çºâëºìæèéã áîëîâñðóóëàõ

Á¿ëýã 2

Ãýð á¿ë, ãýð á¿ë òºëºâëºëò

49

Õàâñðàëò 1

Òîõèîëäëóóä

Á¯ËÝÃ

3

Õàëäâàðò
áóñ ªÂ×èí

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé òàëààðõ àñóóäàë íü ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûí “Ýð¿¿ë áèå”
àéí õ¿ðýýíä ñóäëàãäàõààð òóñãàãäñàí. Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé òàëààð áîëîâñðîëûí ò¿âøèí á¿ðò
äàðààõ çîðèëãóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëíà. ¯¿íä:
• Áàãà áîëîâñðëûí ò¿âøèíä: Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé òóõàé îéëãîëò, íèéòëýã òîõèîëäîõ
õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé òºðë¿¿ä, òýäãýýðèéí øàëòãààí õàëäâàðò áóñ ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ àðãà çàìóóäûí òàëààðõ ìýäëýã, ÷àäâàð, õàíäëàãà òºëºâø¿¿ëýõ
• Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä: Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí ¿¿ñýõýä íºëººëºõ îð÷íû õ¿÷èí
ç¿éëñ, õóâü õ¿íä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã íºëºº, õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèéã ýðò èëð¿¿ëæ, ýì÷ë¿¿ëýõèéí à÷
õîëáîãäîë çýðãèéí òàëààð ìýäëýã, ÷àäâàð, õàíäëàãà òºëºâø¿¿ëýõ
• Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä: Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð
äàãàâðóóä, õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèéã áóóðóóëàõàä õóâü õ¿í, áàéãóóëëàãà, îëîí íèéòèéí îðîëöîî,
õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí áà ýìíýëãèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé òàëààð ìýäëýã, ÷àäâàð ýçýìøèõ,
çºâ õàíäëàãà òºëºâø¿¿ëýõ
Äýýðõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí á¿ðò ýçýìø¿¿ëýõ ìýäëýã, ÷àäâàð,
õàíäëàãûã äàðààõ õ¿ñíýãòýä õàðóóëñàí áîëíî. Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí íü õàëäâàðò ºâ÷íèé íýãýí
àäèë óëñ ¿íäýñòýí áîëîí äýëõèé íèéòèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóëãàìäñàí àñóóäëóóäûí íýã áîëæ
áàéãàà áºãººä ýäãýýðýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãà çàìûã ýçýìøñýíýýð àìüäðàëûí ÷àíàð,
õºäºëìºðèéí á¿òýýìæ íýìýãäýõ òºäèéã¿é áóñàä îëîí ç¿éëñò ýåðýãýýð íºëººëºõ áîëíî.

50

Á¿ëýã 3

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí

Ìýäëýã

Àãóóëãà
×àäâàð
Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí

·

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé òóõàé
îéëãîëò

· Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé òóõàé
òàéëáàðëàõ

·

Íèéòëýã òîõèîëäîõ
õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé
òºðë¿¿ä

· Íèéòëýã òîõèîëääîã õàëäâàðò
áóñ ºâ÷í¿¿äèéã òîäîðõîéëîõ

·

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé
øàëòãààí

· Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí ¿¿ñýõýä
íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñèéã
òàéëáàðëàæ ÷àääàã áîëîõ

·

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íººñ
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãà
çàìóóä

· Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íººñ
ñýðãèéëýõ àðãà çàìóóäûã
ýçýìøèõ

Õàíäëàãà

· Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí íü
õ¿ì¿¿ñèéí ººðñäèéí ºäºð
òóòìûí ¿éëäýëòýé õîëáîîòîé
ãýäãèéã óõààðàõ
· Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí ¿¿ñýõýä
íºëººëºõ ñºðºã çàí ¿éëýýñ
òàòãàëçäàã áàéõ
· Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íººñ
ñýðãèéëýõ ýåðýã çàí
¿éë¿¿äèéã õýâø¿¿ëýõ
· Ýð¿¿ë ìýíääýý àíõààðàë
òàâüäàã áàéõ

Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí

·

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí ¿¿ñýõýä
íºëººëæ áóé îð÷íû õ¿÷èí
ç¿éëñ

· Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí ¿¿ñýõýä
íºëººëæ áóé îð÷íû õ¿÷èí
ç¿éëñèéã òîäîðõîéëæ, ä¿í
øèíæèëãýý õèéõ

·

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé õóâü
õ¿íä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð
äàãàâàð

· Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé õóâü
õ¿íä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð
äàãàâðûã èëð¿¿ëýõ

·

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé
¿åä õ¿ì¿¿ñ ýìíýëýãò ýðò
õàíääàãã¿é øàëòãààí

· Õ¿ì¿¿ñ ýìíýëýãò ýðò
õàíääàãã¿éí øàëòãààíûã îëæ
òîãòîîõ

·

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèéã ýðò
èëð¿¿ëæ, îíîøëóóëàõûí à÷
õîëáîãäîë

· Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèéã ýðò
èëð¿¿ëæ, îíîøëóóëàõûí à÷
õîëáîãäëûã òîäîðõîéëæ,
áóñäàä òàéëáàðëàõ

· Õàëäâàðò ºâ÷èí ¿¿ñýõýä
íºëººëäºã îð÷íû õ¿÷èí
ç¿éëñèéí òàëààð áóñäàä
ìýäýýëæ, ýð¿¿ë îð÷èí
á¿ðä¿¿ëýõýä áóñäûã ¿ëãýðëýæ
óðèàëäàã áàéõ
· ßìàð íýãýí ºâ÷íèé
øèíæ òýìäýã èëðýýã¿é ÷
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿çëýã,
øèíæèëãýýíä õàìðàãääàã
áîëîõ
· ªâ÷íºº ýðò èëð¿¿ëæ, öàã
àëäàëã¿é ýì÷ë¿¿ëäýã áàéõ

Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí

·

·

·

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé
íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð
äàãàâðóóä
Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèéã
áóóðóóëàõàä õóâü õ¿í,
áàéãóóëëàãà, îëîí íèéòèéí
îðîëöîî
Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí
áà ýìíýëãèéí òóñëàìæ
¿éë÷èëãýý

· Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé íèéãýìä
¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâðûã
òîäîðõîéëæ, ä¿í øèíæèëãýý
õèéõ
· Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèéã
áóóðóóëàõàä õóâü õ¿í,
áàéãóóëëàãà, îëîí íèéò
õýðõýí íºëººëæ áîëîõûã
òîäîðõîéëæ, ä¿í øèíæèëãýý
õèéõ
· Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé
¿åä ýìíýëãèéí òóñëàìæ
¿éë÷èëãýýíä õýðõýí õàíäàõ
àðãà çàìûã ýçýìøèõ

Á¿ëýã 3

· Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèéã
áóóðóóëàõàä õ¿í á¿ð ººðèéí
õóâü íýìðýý îðóóëäàã áàéõ
· Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé
òºð뺺ñ õàìààðàí ýìíýëãèéí
òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõûí
òóëä õýíä õààíà õàíäàõàà
ìýääýã áàéõ

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí

51

Õàëäâàðò áóñ
ºâ÷íèé øàëòãààí
(Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî:

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí ¿¿ñãýäýã íèéòëýã øàëòãààíûã òîäîðõîéëîõ

Çîðèëò:

Òóñ ñýäâèéí õ¿ðýýíä äàðààõ ìýäëýã, ÷àäâàð, õàíäëàãà òºëºâø¿¿ëíý. ¯¿íä:
1. Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèéã ¿¿ñãýõ íèéòëýã øàëòãààíûã òîäîðõîéëîõ
2. Íèéòëýã òîõèîëääîã õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé øàëòãààíûã íýðëýõ
3. Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí ¿¿ñýõýä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñèéã òàéëáàðëàõ ÷àäâàðòàé áîëîõ
4. Èõýíõ õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí íü õ¿ì¿¿ñèéí ºäºð òóòìûí ¿éëäýë áîëîí àìüäðàëûí õýâ
ìàÿãòàé íü õîëáîîòîé ãýäãèéã óõààðàõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• Õàâñðàëò 1
• Õàâñðàëò 2
• Òîì öààñ, ºí㺠ºíãèéí ìàðêåð

¯éë àæèëëàãàà 1
• Ñóðàã÷äààñ õàëäâàðò áóñ ºâ÷èé òàëààð àñóóæ ñýðãýýí ñàíóóëíà. Òýäíèé õýëñýí òîäîðõîéëîëòûã
ñàìáàðò òýìäýãëýíý.
• Áàãø äàðààõ õ¿ñíýãòèéí ìýäýýëëèéã àøèãëàí, íýìýëò òàéëáàð õèéæ áîëíî.
Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí ãýäýã íü õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàëûí õýâ ìàÿã, òºðºëò áà îð÷íû õ¿÷èí ç¿éëýýñ
¿¿ñýõ áîëîâ÷ äàìæèí õàëäâàðëàäàãã¿é. Õàðèí áèå ìàõáîäûí ýä ýñýä ººð÷ëºëò îðæ, ãýìòñýíèé
óëìààñ õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí ¿¿ñíý.

¯éë àæèëëàãàà 2
• Ñóðàã÷äàä õàâñðàëò 1-èéã òàðààí ºã÷, àëü íü õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé øàëòãààí áîëîõûã õîñ
õîñîîðîî ÿðèëöàæ, òîäîðõîéëíî ãýäãèéã òàéëáàðëàíà.
• Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé øàëòãààíûã îëæ, ºìíº íü “√” òýìäýã òàâèõûã àíõààðóóëíà.
• Ñóðàã÷èä äààëãàâðûã ã¿éöýòãýæ äóóñìàãö, õîñóóä íýã íýã ºãºãäëèéã óíøààä, òýð íü õàëäâàðò
áóñ ºâ÷íèé øàëòãààí ìºí ýñýõèéã õýðõýí òîäîðõîéëîí, ÿàãààä òèéíõ¿¿ òîäîðõîéëñíîî
áóñäàäàà òàéëáàðëàíà.

52

Á¿ëýã 3

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí

• Áóñàä ñóðàã÷èä ººðñäèéí õèéñýíòýéãýý õàðüöóóëàí, òîõèð÷ áàéãàà ýñýõèéã øàëãàíà. Õýðâýý
ººð áàéâàë ººðñäèéí ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëæ, òàéëáàðëàõûã áàãø ñóðàã÷äàä õýëíý.
• Õýðâýý çàðèì ºãºãäºë õàëäâàðò áîëîí õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé àëü àëèíûõ íü øàëòãààí áîëíî
ãýæ ¿çâýë ÿàãààä? ãýñýí àñóóëòàä õàðèóëàõûí çýðýãöýý ò¿¿íèéã íîòëîõ æèøýý áàðèìòûí
òàëààð ÿðèëöàíà. Èéì ìàÿãààð ºãºãäºë òóñ á¿ðèéí òàëààð ÿðèëöàíà. Áàãø õàâñðàëò 2-ûã
àøèãëàíà.
• Øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä áàãø íýìæ òàéëáàðëàíà.

¯éë àæèëëàãàà 3
• Ñóðàã÷äûã 5 á¿ëýã áîëãîí õóâààæ, á¿ëýã òóñ á¿ðò äàðààõ ºâ÷í¿¿äèéí øàëòãààí íü þó áàéæ
áîëîõûã òîäîðõîéëîõ äààëãàâðûã ºãíº.
• 1 ä¿ãýýð á¿ëýã – öóñíû äàðàëò èõñýõ
• 2 äóãààð á¿ëýã – ÷èõðèéí øèæèí
• 3 äóãààð á¿ëýã – õîðò õàâäàð
• 4 ä¿ãýýð á¿ëýã – õàðøèë
• 5 äóãààð á¿ëýã – ¿å ìº÷íèé ¿ðýâñýë
• Á¿ëã¿¿ä ººðñäèéí áàãò îíîãäñîí äààëãàâðûã õèéæ äóóñìàãö, áàðóóí ãàð òàëäàà ñóóæ áàéãàà
áàãò õèéñýí àæëàà äàìæóóëíà. Ýíý ¿éëäëèéã áàãóóä íýãýí çýðýã õèéíý. ªºðººð õýëáýë,
á¿ëýã á¿ð õèéñýí ç¿éëýý äàðààãèéí áàãòàà çýðýã øèëæ¿¿ëíý.
• Á¿ëã¿¿ä òóñ òóõàéí áàãèéí õèéñýí äýýð íýìýõ áîëîí çàñàõ ç¿éë áàéãàà ýñýõèéã ñàéòàð õÿíàæ,
íýìýõ ç¿éë áàéâàë ººð ºíãèéí ìàðêåðààð íýìæ áè÷ýýä, äàðààãèéí áàãò øèëæ¿¿ëíý.
• Èéì áàéäëààð á¿ëã¿¿ä ººðñäèéí àæëàà áóöàæ èðòýë äàìæóóëíà.
• Äàðàà íü áàãø õàâñðàëò 3-ò áàéãàà ìàòåðèàëûã á¿ëýã òóñ á¿ðò òàðààí ºã÷ îíîãäñîí ºâ÷íèé
øàëòãààíûã õàðüöóóëàí, ñóäàëíà.
• Á¿ëýã òóñ á¿ð ººðñäèéí áàãèéí öààñàí äýýð áè÷ñýí á¿õèé ë àæëûã áîëîí øèíýýð ñóäàëñàí
ç¿éëñýý òàíèëöóóëíà. Òýãýõäýý ñóðàã÷äûí ãàðãàñàí ñàíààíààñ àëü íü çºâ áàéñàí, àëü íü
áóðóó áàéñíûã ÿëãàõ çàìààð òàíèëöóóëíà.
• Òóõàéí õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé øàëòãààíóóäààñ õý÷íýýí íü õóâü õ¿íèé ºäºð òóòìûí ¿éëäýë
àìüäðàëûí õýâ ìàÿãòàé õîëáîîòîé áàéãààã áàãø òîäðóóëæ, ÿðèëöàíà.

Ä¿ãíýëò
Äàðààõ àñóóëòûí äàãóó ÿðèëöàõ çàìààð òóñ ñýäâýýð ¿çñýí ç¿éëñèéã ä¿ãíýíý. ¯¿íä:
• Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé íèéòëýã øàëòãààíûã íýðëýíý ¿¿?
• Òýäãýýð øàëòãààíûã àíãèëæ ¿çâýë õýäýí á¿ëýãò àíãèëæ áîëîõ âý?
• Õàëäâàð áóñ ºâ÷íèé øàëòãààí áîëæ áóé õ¿÷èí ç¿éëýýñ àëèéã íü ÿàæ çîõèöóóëæ áîëîõ âý?

Á¿ëýã 3

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí

53

Õàâñðàëò 1

Ñóðàã×äàä çîðèóëñàí ìàòåðèàë
Äàðààõ ºãºãäëèéã àíõààðàëòàé óíøààä, àëü íü õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé øàëòãààí áîëîõûã
òîäîðõîéëæ, ò¿¿íèé ºìíº √ òýìäýã òàâèíà óó.
___ 1. Óäàìøëûí ºâ÷èí

___ 13. Àæèë àìðàëòàà çîõèöóóëàõã¿é áàéõ

___ 2. Òºðºõ ¿åèéí ãàæèã

___ 14. Ìàõûã äóòóó áîëãîæ èäýõ

___ 3. Öóñ, öóñàí á¿òýýãäýõ¿¿í þ¿ë¿¿ëýõ

___ 15. Õîîë õ¿íñíèé äóòàãäàë

___ 4. Çàí ¿éë

___ 16. Õîðò áîäèñóóä

___ 5. Áîõèð ãàð

___ 17. Òàðãàëàõ

___ 6. Àãààðûí áîõèðäîë

___ 18. Ñòðåññ (ñýòãýë ñàíààíû äàðàìò)

___ 7. Õºäºë㺺íèé õîìñäîë

___ 19. Õóâöàñëàõ

___ 8. Àðõè, òàìõè õýðýãëýõ

___ 20. Áèå ìàõáîäûí äàðõëàà áóóðàõ

___ 9. Õóâèéí àðèóí öýâýð ñàõèõã¿é áàéõ

___ 21. Ãýìòýë áýðòýë

___ 10. ªºõ òîñ èõòýé õîîë èäýõ

___ 22. Äàâñ èõòýé õîîë õ¿íñ õýðýãëýõ

___ 11. ªäºð òóòìûí àìüäðàëûí õýâ ìàÿã ___ 23. Îëîí íèéòèéí ãàçàð õàíèàæ íàéòààëãàõ

Õàâñðàëò 2

___ 12. Äàì òàìõèäàëò (òàìõèíû óòààãààð
àìüñãàëàõ)

Áàãøèä çîðèóëñàí ìàòåðèàë
Äàðààõ ºãºãäëèéã àíõààðàëòàé óíøààä, àëü íü õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé øàëòãààí áîëîõûã
òîäîðõîéëæ, ò¿¿íèé ºìíº √ òýìäýã òàâèíà óó.
_√_ 1. Óäàìøëûí ºâ÷èí

_√_ 13. Àæèë àìðàëòàà çîõèöóóëàõã¿é áàéõ

_√_ 2. Òºðºõ ¿åèéí ãàæèã

___ 14. Ìàõûã äóòóó áîëãîæ èäýõ

___ 3. Öóñ, öóñàí á¿òýýãäýõ¿¿í þ¿ë¿¿ëýõ

_√_ 15. Õîîë õ¿íñíèé äóòàãäàë

_√_ 4. Çàí ¿éë

_√_ 16. Õîðò áîäèñóóä

___ 5. Áîõèð ãàð

_√_ 17. Òàðãàëàõ

_√_ 6. Àãààðûí áîõèðäîë

_√_ 18. Ñòðåññ(Ñýòãýë ñàíààíû äàðàìò)

_√_ 7. Õºäºë㺺íèé õîìñäîë

_√_ 19. Õóâöàñëàõ

_√_ 8. Àðõè, òàìõè õýðýãëýõ

_√_ 20. Áèå ìàõáîäûí äàðõëàà áóóðàõ

___ 9. Õóâèéí àðèóí öýâýð ñàõèõã¿é áàéõ

_√_ 21. Ãýìòýë áýðòýë

_√_ 10. ªºõ òîñ èõòýé õîîë èäýõ

_√_ 22. Äàâñ èõòýé õîîë õ¿íñ õýðýãëýõ

_√_ 11. ªäºð òóòìûí àìüäðàëûí õýâ ìàÿã

___ 23. Îëîí íèéòèéí ãàçàð õàíèàæ íàéòààëãàõ

_√_ 12. Äàì òàìõèäàëò (Òàìõèíû óòààãààð
àìüñãàëàõ)

54

Á¿ëýã 3

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí

Öóñíû äàðàëò èõñýõ øàëòãààí
Äàâñ èõòýé õîîë õ¿íñ õýðýãëýõ
Èë¿¿äýë æèí
Õºäºë㺺íèé õîìñäîë
Óäààí õóãàöààíä ¿ðãýëæëýõ ñòðåññ (äàðàìò)
Áººðíèé àðõàã ºâ÷èí
Àðõè, òàìõè õýðýãëýäýã áàéõ ãýõ ìýò
___________________________________________________

Õàâñðàëò 3






×èõðèéí øèæèí ªâ×íèé øàëòãààí





Óäàìøèë
Õîîë õ¿íñ
Òàðãàëàõ
Òàìõè õýðýãëýõ
Âèðóñèéí õàëäâàðò ºâ÷èí
Ñýòãýë ñàíààíû õÿìðàë áóþó ñòðåññ ãýõ ìýò
___________________________________________________

Õîðò õàâäðûí øàëòãààí






Õàâäàð ¿¿ñãýã÷ áîäèñóóä
Àìüäðàëûí õýâ ìàÿã
Çàí ¿éë
Àðõè, òàìõè õýðýãëýõ
Óäàìøèë
Ýð¿¿ë õîîëëîæ ÷àäàõã¿é áàéõ
Íàðíààñ õàìãààëàõ õýðýãñýë õýðýãëýäýãã¿é áàéõ ãýõ ìýò
___________________________________________________

Õàðøèë ªâ×íèé øàëòãààí





Áèåèéí äàðõëàà ñóëðàõ
Õýò ìýäðýãøèë
Õýðýãëýæ áóé õîîë õ¿íñ
Óðãàìëûí òîîñ, òîîñîíöîð
Õàðøèë ¿¿ñãýã÷ áîäèñóóä (áóäàã, ÿíç á¿ðèéí ¿íýðòýí ãýõ ìýò)
Àìüòíû ¿ñ íîîñ ãýõ ìýò
___________________________________________________

¯å ìª×íèé ¯ðýâñëèéí øàëòãààí



Õàëäâàð
Ãýìòýë
Èë¿¿äýë æèí
Óäàìøèë

Á¿ëýã 3

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí

55

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé
íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâàð
(Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî:

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâðûã òîäîðõîéëæ, òýäãýýðò ä¿í
øèíæèëãýý õèéõ

Çîðèëò:

Òóñ ñýäâèéã ñóäàëñíààð äàðààõ ìýäëýã, ÷àäâàð, õàíäëàãûã òºëºâø¿¿ëíý. ¯¿íä:
1. Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâðûã òîäîðõîéëîõ
2. Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâàð òóñ á¿ðò ä¿í øèíæèëãýý õèéõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• Á¿ëýã òóñ á¿ðò À4-èéí öààñ 1-2 øèðõýã, òîì öààñ, ìàðêåð, ñêî÷

¯éë àæèëëàãàà 1
• Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí íü õóâü õ¿íä ÿìàð íºëºº ¿ç¿¿ëæ áîëîõûã òóñ ñýäâèéí õ¿ðýýíä ñóäëàõ
áîëíî ãýäãèéã ñóðàã÷äàä òàéëáàðëàíà.
• Ñóðàã÷äûã 5-6 á¿ëýãò õóâààæ, á¿ëýã òóñ á¿ðèéí ãèø¿¿ä õàìòðàí ÿðèëöàæ, ýõëýýä áîäèò
æèøýý ãàðãàíà. Ñóðàã÷èä ººðñäèéí ñàéí ìýääýã òàíèë õ¿í ýñâýë õýí íýãèéõ íü ãýð á¿ëèéí
ãèø¿¿í, õàìààòàí ñàäàí íü õàëäâàðò áóñ ÿìàð íýãýí ºâ÷íèé óëìààñ ýìíýëýãò õýâòýæ áàéñàí
áîë ýíý áîäèò æèøýýã äàðààõ çàãâàðààð öààñàí äýýð áè÷èæ òýìäýãë¿¿ëíý. ¯¿íä:
• Òóõàéí õ¿í õýäýí íàñòàé, ÿìàð õ¿éñèéí õ¿í áîëîõ
• Àæèë õºäºëìºð ýðõýëäýã ýñýõ, õýðâýý àæèë õèéäýã áîë ÿìàð àæèë õèéäýã, õýð óäààí
õóãàöààíä õèéæ áàéãàà, õ¿¿õýä áîë ñóðãóóëüä ñóðäàã ýñýõ
• Òóõàéí õ¿íèé ãýð á¿ëèéí áàéäàë, ãýðòýý õýä¿¿ëýý àìüäàðäàã áîëîõ
• ßìàð ºâ÷íèé óëìààñ ýìíýëýãò õýâòñýí, õýð óäààí õóãàöààãààð õýâòñýí
• ªìíº íü óã ºâ÷íººð ýìíýëýãò õýâòýæ áàéñàí ýñýõ, õýâòýæ áàéñàí áîë õýäýí óäàà
õýâòýæ áàéñàí
• Òóõàéí õ¿í ºâäñºí íü ò¿¿íèé áèå ìàõáîä, ñýòãýë ñàíàà áîëîí ãýð á¿ë, íàéç
íºõºäòýé㺺 õàðèëöàõ õàðèëöàà, àæèë õºäºëìºð õèéõ, ýñâýë ñóðàëöàõàä íü õýðõýí
íºëººëñºí áîëîõ

¯éë àæèëëàãàà 2
• Á¿ëýã òóñ á¿ð ººðñäèéí áè÷ñýí æèøýýí äýýð ¿íäýñëýí òóõàéí õ¿í õàëäâàðò áóñ ºâ÷èíä
íýðâýãäñýíèé óëìààñ ÿìàð ÿìàð ¿ð äàãàâàð ãàð÷ áîëîõûã òîäîðõîéëíî.
• Òîäîðõîéëñîí ¿ð äàãàâðûã á¿ëýã á¿ð òîì öààñàí äýýð æàãñààí áè÷èæ, òýìäýãëýíý.

56

Á¿ëýã 3

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí

• Áàãóóä äààëãàâðûã ã¿éöýòãýæ äóóññàíû äàðàà áóñàääàà òàíèëöóóëíà. Èéíõ¿¿ òàíèëöóóëàõäàà
ýõëýýä ººðñäèéí æèøýýãýý óíøèæ, äàðàà íü ò¿¿íýýñ ãàð÷ áîëîõ ¿ð äàãàâðóóäûã õýðõýí
òîäîðõîéëñíîî òàíèëöóóëíà.
• Áóñàä á¿ëãèéíõýí àñóóæ, òîäðóóëàõ, ýñâýë íýìýõ ñàíàë áàéãàà ýñýõèéã ëàâëàíà. Èéì ìàÿãààð
á¿õ á¿ëýã õèéñýí àæëàà òàíèëöóóëíà.
• Á¿õ á¿ëã¿¿ä òàíèëöóóëæ äóóññàíû äàðàà á¿ëãèéí àæëóóäàä èæèë òºñòýé ÿìàð ÿìàð áàðèìò
æèøýý áàéñàí, ÿëãààòàé ÿìàð ç¿éë áàéñàí ýñýõèéã ä¿ãíýí ÿðèëöàíà.

¯éë àæèëëàãàà 3
• Äýýðõ ¿éë àæèëëàãààí äýýð òóëãóóðëàí õàëäâàðò áóñ ºâ÷íººñ õóâü õ¿íä ãàðàõ ñºðºã ¿ð
äàãàâðûã àíãèëæ ÿëãàíà ãýäãèéã òàéëáàðëàíà.
• Ñóðàã÷èä ººðñäèéí õèéñýí àæèë áîëîí áóñàä á¿ëãèéí òàíèëöóóëãûã òóíãààí áîäîæ,
òýäãýýðèéã õýðõýí àíãèëàí, á¿ëýãëýæ áîëîõûã ÿðèëöàíà.
• ¯¿íèé òóëä áàãø òýäíýýñ äàðààõ àñóóëòûã àñóóæ, òîì öààñàí äýýð òýìäýãëýíý.
• Òà á¿õýí ººðñäèéí õèéñýí àæèë áîëîí áóñàä á¿ëãèéí òàíèëöóóëñàí ç¿éëñèéã
òóíãààí áîäíî óó.
• Òýäãýýðèéã õýðõýí àíãèëæ, á¿ëýãëýæ áîëîõ âý?
• Ñóðàã÷äûí õýëñýí ñàíààíóóäûã àíãèëæ òîì öààñàí äýýð áè÷íý. Òóõàéëáàë äàðààõ áàéäëààð
àíãèëæ áîëíî ãýäãèéã áàãø íýìæ òàéëáàðëàæ áîëíî.
• Õ¿íèé áèå ìàõáîäîä ¿ç¿¿ëýõ ¿ð äàãàâàð
• Õ¿íèé ñýòãýë ñàíààíû áàéäàëä ¿ç¿¿ëýõ ¿ð äàãàâàð
• Õ¿íèé ýäèéí çàñãèéí áàéäàëä ¿ç¿¿ëýõ ¿ð äàãàâàð
• Õ¿íèé àæèë, àìüäðàëä íºëººëºõ ¿ð äàãàâàð
• Õ¿íèé àìüäðàëûí ÷àíàðò íºëººëºõ ¿ð äàãàâàð
• Áóñàä õ¿ì¿¿ñòýé õàðèëöàõ, íèéãìèéí àìüäðàëä íü íºëººëºõ ¿ð äàãàâàð ãýõ ìýò
• ªìíºõ ¿éë àæèëëàãààãààð á¿ëýã òóñ á¿ðèéí òîäîðõîéëñîí ¿ð äàãàâðóóäûã ýíý àíãèëàëä
îðóóëæ á¿ëýãëýíý.
• Ýöýñò íü õàëäâàðò ºâ÷èí õóâü õ¿íä ÿìàð ÿìàð ñºðºã ¿ð äàãàâàð ¿ç¿¿ëäýã áîëîõûã ä¿ãíýýä,
õ¿í á¿ð õàëäâàðò áóñ ºâ÷íººñ ñýðãèéëýõ áîëîìæòîé ýñýõèéã ÿðèëöàæ, ä¿ãíýíý.

Ä¿ãíýëò
Òóñ ñýäâèéí õ¿ðýýíä ¿çñýíýý äàðààõ àñóóëòûí äàãóó ÿðèëöàæ, ä¿ãíýíý. ¯¿íä:
• Ýíý ñýäâèéí õ¿ðýýíä øèíýýð ÿìàð ç¿éëñèéã ìýäýæ àâñàí áý?
• Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí íü õóâü õ¿íä ÿìàð ÿìàð ñºðºã ¿ð äàãàâàð ¿ç¿¿ëýõ âý?
• Òýäãýýðèéã õýðõýí àíãèëàí á¿ëýãëýæ áîëîõ âý?
• Òà íàðûí äîòíû õýí íýãýí õ¿íä èéì ºâ÷èí òîõèîëäîæ áàéñàí óó?
• Èéì ºâ÷èí ÿìàð õ¿ì¿¿ñò òîõèîëäîõ âý? Òà íàðò òîõèîëäîæ áîëîõ óó? Òèéì áîë ÿàõ õýðýãòýé
âý?

Á¿ëýã 3

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí

57

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé õóâü
õ¿íä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâàð
(Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî:

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé õóâü õ¿íä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâðûã òîäîðõîéëæ, ò¿¿íä ä¿í øèíæèëãýý
õèéëãýõ

Çîðèëò:
Òóñ ñýäâèéí õ¿ðýýíä äàðààõ ìýäëýã, ÷àäâàð, õàíäëàãà òºëºâø¿¿ëíý. ¯¿íä:
1. Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé õóâü õ¿íä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâðûã òîäîðõîéëîõ
2. Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé õóâü õ¿íä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâàð òóñ á¿ðò ä¿í øèíæèëãýý õèéõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëýë
• Õàâñðàëò 1. Áàãøèä çîðèóëñàí ìàòåðèàë
• Õàâñðàëò 2. Áàãøèä çîðèóëñàí ìàòåðèàë

¯éë àæèëëàãàà 1
• Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí íü õóâü õ¿íä õýðõýí íºëººëæ áîëîõ òàëààð ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä
¿çýæ áàéñíûã ñóðàã÷äàä ñàíóóëààä, óã ºâ÷èí íü õóâü õ¿íä òºäèéã¿é ãýð á¿ë, ýð¿¿ë ìýíäèéí
ñàëáàð, íèéãýìä á¿õýëä íü íºëººëíº ãýäãèéã òàéëáàðëàíà.
• ªíººäðèéí õè÷ýýëýýð õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâðûí òàëààð
ñóäàëíà ãýäãèéã õýëíý.
• Áàãø õàâñðàëò 1-ä áàéãàà ìýäýýëëèéã ñóðàã÷äàä òàíèëöóóëíà. Òóñ ìýäýýëëèéí ¿íäñýí äýýð
ñóðàã÷èä òóõàéí àñóóäëààð íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýã õèéíý.

¯éë àæèëëàãàà 2
• Ñóðàã÷äûã 6 á¿ëýã áîëãîí õóâààæ, á¿ëýã òóñ á¿ðò äàðààõ ñýäâ¿¿äèéã îíîîí ºã÷, õýëýëö¿¿ëýã
ºðí¿¿ëýõýä õýðýãëýãäýõ 3-5 àñóóëò áîëîâñðóóëàõ äààëãàâàð ºãíº.
• 1 á¿ëýãò – Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí íèéãìèéí ñàéí ñàéõàí áàéäàëä íºëººëºõ íü
• 2 á¿ëýãò – Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí ýäèéí çàñàãò íºëººëºõ íü
• 3 á¿ëýãò – Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí õ¿í àìûí íàñëàëòàä íºëººëºõ íü
• 4 á¿ëýãò – Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé óëìààñ õºäºëìºðèéí á¿òýýìæ áóóðàõ íü
• 5 á¿ëýãò – Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàëûí ÷àíàðò íºëººëºõ íü
• 6 á¿ëýãò – Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí íü ÿäóóðëûã íýìýãä¿¿ëæ, ýäèéí çàñãèéí ºñºëòºä
ñºð㺺ð íºëººëºõ íü
• Áàãø áàãóóäàä äààëãàâðûã ã¿éöýòãýõ áîëîìæòîé õóãàöàà ºãíº.

58

Á¿ëýã 3

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí

¯éë àæèëëàãàà 3
• Äýýðõ ¿éë àæèëëàãààí äýýð òóëãóóðëàí àíãè äîòðîî íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýã çîõèîí áàéãóóëíà.
Áàãø õàâñðàëò 3-ò áàéãàà ñàíààã ñóðàã÷äàä äýëãýð¿¿ëýí òàéëáàðëàíà.
• Á¿ëýã òóñ á¿ðýýñ òóñ òóñûí íîãäñîí ñýäâýýð õýëýëö¿¿ëãèéã óäèðäàí ÿâóóëàõ íýã íýã ñóðàã÷èéã
òîìèëíî.
• Äàðàà íü á¿ëã¿¿ä ººðñäèéí áýëòãýñýí ñýäâýýð õýëýëö¿¿ëãèéã ýýëæëýí çîõèîí áàéãóóëíà.
• Õýëýëö¿¿ëãèéí ÿâöàä ãàðñàí ñàíààíóóäûã á¿ëýã òóñ á¿ðýýñ íýã õ¿í öààñàí äýýð áè÷èæ
òýìäýãëýíý.
• Õýëýëö¿¿ëãèéã óäèðäàæ áóé õ¿í øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä õýëýëö¿¿ëýã çîõèîí áàéãóóëàõ
çºâëºìæèéã ñóðàã÷äàä ñàíóóëíà. Òóõàéëáàë, áóñäûíõàà ¿çýë áîäëûã õ¿íäýòãýõ, àíõààðàëòàé
ñîíñîõ, ýýëæëýí ÿðèõ ãýõ ìýò÷èëýí.
• Íýã á¿ëãèéí õýëýëö¿¿ëýã äóóñàõàä òýìäýãëýë õºòºëñºí ñóðàã÷ ãàðñàí á¿õèé ë ñàíààã íýãòãýí
ä¿ãíýæ, áóñàääàà òîâ÷ òàíèëöóóëíà.
• Á¿õ á¿ëã¿¿ä õýëýëöýæ äóóñìàãö, ñóðàã÷äàä ¿çýë áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëæ, èäýâõòýé
îðîëöñîíä òàëàðõàë èëýðõèéëíý.

Ä¿ãíýëò
Óã ñýäâèéí õ¿ðýýíä ñóäàëñàí ç¿éëñýý äàðààõ àñóóëòûí äàãóó ÿðèëöàæ, ä¿ãíýíý. ¯¿íä:
• Òóñ ñýäâèéã ñóäàëñíààð øèíýýð ÿìàð ÿìàð ç¿éëèéã ìýäýæ àâñàí áý?
• Õ¿ì¿¿ñ õàëäâàðò áóñ ºâ÷íººñ ñýðãèéëýõ áîëîìæòîé þó?
• Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâðûã ìýäñýíýýð òà á¿õýíä ÿìàð ñýòãýãäýë
òºðæ áàéíà âý?
• Õóâü õ¿íèéõýý õóâüä òà õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèéã áóóðóóëàõàä ÿìàð õóâü íýìýð îðóóëæ ÷àäàõ
âý? Þó õèéõèéã õ¿ñýæ áàéíà âý?

Á¿ëýã 3

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí

59

Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëýë
Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé òàðõàëò áà äýëõèé íèéòèéí áàéäàë
Äýëõèé äýýð æèë òóòàìä îéðîëöîîãîîð 35 ñàÿ õ¿í õàëäâàðò áóñ ºâ÷íººð íàñ áàðæ áàéãàà íü
íèéò íàñ áàðàëòûí 60 ãàðóé õóâèéã ýçýëäýã àæýý. Íàñ áàðàëòûí 80 õóâü íü áàãà áîëîí äóíä
çýðãèéí îðëîãîòîé óëñ îðíóóäàä õàìààðàãäàæ áàéíà.
Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé äîòðîîñ ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí, öóñ õàðâàëò, õîðò õàâäàð, àìüñãàëûí çàìûí
àðõàã ºâ÷èí, ÷èõðèéí øèæèí çýðýã íü õàìãèéí ýëáýã òîõèîëääîã 5 ºâ÷èí áîëíî.. Ýäãýýð ºâ÷èí
íàñíààñ ¿ë õàìààð÷ ÿìàð ÷ íàñíû õ¿ì¿¿ñò òîõèîëäîæ áàéíà.
Ýð¿¿ë õîîëëîëò, òàìõè òàòàõã¿é áàéõ, áèåèéí òàìèðààð õè÷ýýëëýõ (äîëîî õîíîãò 5-ààñ äîîøã¿é
óäàà, 30-ààñ äîîøã¿é ìèíóòûí òóðøèä äóíä çýðãèéí ýð÷òýé õ¿÷òýéãýýð) íü ýäãýýð ºâ÷íººñ
ñýðãèéëýõýä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîõûã øèíæëýõ óõààí òîãòîîñîí áàéíà. Èõýíõ õàëäâàðò
áóñ ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ áîëîìæòîé.
Ãýâ÷ ÄÝÌÁ (Äýëõèéí Ýð¿¿ë Ìýíäèéí Áàéãóóëëàãà)-ûí òîäîðõîéëñíîîð èðýõ àðâàí æèëä õàëäâàðò
áóñ ºâ÷íèé øàëòãààíòàé ¿õýë äýëõèé íèéòýä ¿ðãýëæèëñýí õýâýýð áàéõ àæýý. Áàãà áîëîí äóíä
çýðãèéí îðëîãîòîé óëñ îðíóóäàä õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé óëìààñ æèë á¿ð 14 ñàÿ óðàã ýõýýñ òºðæ
÷àäàëã¿é ýíääýã áàéíà.
Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä äàðààõ øàëòãààíû óëìààñ õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé òàðõàëò èõýññýí. ¯¿íä:
• Õ¿ì¿¿ñèéí äàñãàë õºäºë㺺í áàãàññàí
• Àðõè, òàìõè, õîðò çóðøëûí õýðýãëýý íýìýãäýæ áàéãàà
• ªºõ òîñòîé õîîë õ¿íñíèé õýðýãëýý íýìýãäñýí
• Òàðãàëàëò èõýññýí
• Ñòðåññ èõñýõ áîëñîí
• Õîîë õ¿íñíèé ÷àíàð, àþóëã¿é áàéäàë òºäèéëºí ñàéí áèø ãýõ ìýò÷èëýí
Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí íü ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ, ýäèéí çàñãèéí ºñºëòºä ñºð㺺ð íºëººëæ áàéíà.
Ýíý ºâ÷íèé óëìààñ áàãà áîëîí äóíä çýðãèéí îðëîãîòîé óëñ îðíû äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í
5 õ¿ðòýëõ õóâèàð áóóð÷ áàéíà.
Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâðûã òîäîðõîéëáîë:
• Íèéãìèéí ñàéí ñàéõàí áàéäàëä ñºð㺺ð íºëººëºõ
• Ýäèéí çàñãèéí ñàéí ñàéõàí áàéäàëä ñºðºã íºëººëºõ
• Õ¿í àìûí äóíäàæ íàñëàëòàä íºëººëºõ
• Õºäºëìºðèéí á¿òýýìæ áóóðàõ
• Õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàëûí ÷àíàðò ñºð㺺ð íºëººëºõ
• ßäóóðëûã áóóðóóëàõàä ñààä òîòãîð áîëîõ ãýõ ìýò

60

Á¿ëýã 3

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí

Áàãøèä çîðèóëñàí ìàòåðèàë








Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí íèéãìèéí ñàéí ñàéõàí áàéäàëä õýðõýí ñºð㺺ð íºëººëæ áàéíà âý?
Íèéãìèéí ñàéí ñàéõàí áàéäàë ãýäýãò þóã õàìðóóëàí àâ÷ ¿çýæ áîëîõ âý?
Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí íü íèéãìèéí ñàéí ñàéõàí áàéäàëä õýðõýí íºëººëºõ âý?
Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí íü íèéãìèéí ñàéí ñàéõàí áàéäàëä ñºð㺺ð íºëººëæ áàéãààã íîòëîõ
ÿìàð ÿìàð òîî áàðèìò, æèøýý áàéíà âý?
Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí õ¿í àìûí äóíäàæ íàñëàëòàä õýðõýí íºëººëºõ âý?
Ýíý íü öààøëààä ÿìàð õ¿÷èí ç¿éëä íºëººëæ áîëîõ âý? Õýðõýí íºëººëºõ âý?
ßàãààä õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí íü õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã áóóðóóëæ áàéíà âý?
Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íººð õýä îð÷èì íàñíû õ¿ì¿¿ñ èõýâ÷ëýí ºâääºã âý?
Õºäºëìºðèéí á¿òýýìæ áóóðàõ íü ÿìàð ñºðºã ¿ð äàãàâàðò õ¿ðãýõ âý?
Õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõèéí òóëä þó õèéõ õýðýãòýé âý?
Àìüäðàëûí ÷àíàð ãýäýã îéëãîëòûã õýðõýí òàéëáàðëàæ áîëîõ âý?
Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí íü õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàëûí ÷àíàðò ÿìàð áàéäëààð íºëºº ¿ç¿¿ëýõ âý?

Áàãøèä çîðèóëñàí ìàòåðèàë

Õýëýëö¿¿ëýã çîõèîí áàéãóóëàõ çºâëºìæ
• Ñóðàã÷èä õýëýëöýæ áóé àñóóäëàà𠺺ðñäèéí áîäîæ áàéãààãàà íýýëòòýé ÿðèíà.
• Íýãíèéãýý ÿðüæ áàéõ ¿åä áóñàä íü àíõààðàëòàé ñîíñîæ çýðýãöýæ ÿðèõã¿é áàéõ íü ÷óõàë.
• Õýí íýãíèé ¿çýë áîäëûã äýìæèæ áàéãàà, ýñâýë ººð ¿çýë áîäîëòîé áàéãàà áîë ò¿¿íèéãýý
òîâ÷ òîäîðõîé èëýðõèéëíý.
• Áóñäûí õýëñíèéã àíõààðàëòàé ñîíñîæ, ò¿¿íèéã äýìæèæ áàéãàà, ýñâýë ñàíàë íèéëýõã¿é
áàéãààãàà òîäîðõîé òàéëáàðëàíà.
• Áóñäûí ¿çýë áîäëûã õ¿íäýòãýõ, áèå áèåèéíõýý ÿðèàã òàñëàõã¿é áàéõ õýðýãòýé.
• Ñóðàã÷äûí èëýðõèéëæ áàéãàà ¿çýë áîäîëä áóðóó ãýæ áàéõã¿é áºãººä ¿çýë áîäëîî
èëýðõèéëñíèé òºëºº ÿìàð íýã øèéòãýë, çýìëýë õ¿ëýýõã¿é.
• Õýëýëö¿¿ëãèéã õýò èõ ñóíæðóóëàõã¿éí òóëä òóõàéí ñýäâýýð õàíãàëòòàé õýëýëöñýí ãýæ ¿çâýë
äàðààãèéí ñýäýâ ð¿¿ øèëæ¿¿ëíý.
• Ñóðàã÷ á¿ð ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõèéí çýðýãöýý áóñàääàà ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ
áîëîìæ îëãîíî.

Á¿ëýã 3

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí

61

Õàâñðàëò 2




Õàâñðàëò 1

Õýëýëö¿¿ëýãò àøèãëàæ áîëîõ àñóóëòûí ÷èãëýë

Á¯ËÝÃ

4

Õàëäâàðò
ªâ×èí

Õàëäâàðò ºâ÷íèé òàëààð ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûí “Ýð¿¿ë áèå” àéí õ¿ðýýíä
ñóäëàõààð òóñãàñàí. Õàëäâàðò ºâ÷íèé òàëààð áîëîâñðîëûí ò¿âøèí á¿ðò äàðààõ çîðèëãóóäûã
õýðýãæ¿¿ëýõ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëíà. ¯¿íä:
• Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä: Õàëäâàðò ºâ÷íèé òóõàé îéëãîëò, õàëäâàðò ºâ÷èí ¿¿ñãýã÷,
õàëäâàð äàìæèí òàðõàõ çàìóóä, õàëäâàðò ºâ÷íèé àíãèëàë, õàëäâàðò ºâ÷íººñ ñýðãèéëýõ
àðãà çàì, âàêöèíæóóëàëòûí òàëààð ìýäëýã, ÷àäâàð, õàíäëàãà òºëºâø¿¿ëýõ
• Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä: Õàëäâàð òàðõàõàä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñ, õàëäâàðò ºâ÷íèé
óëìààñ ¿¿ñýõ ñºðºã ¿ð äàãàâàð, ñóðãóóëü áà îëîí íèéòèéí õ¿ðýýíä õàëäâàðò ºâ÷íººñ
ñýðãèéëýõ àðãà çàì, õàëäâàðò ºâ÷íèéã ýðò èëð¿¿ëæ ýì÷ëýõèéí à÷ õîëáîãäîë çýðãèéí òàëààðõ
ìýäëýã, ÷àäâàð, õàíäëàãûã òºëºâø¿¿ëýõ
• Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä: Õàëäâàðò ºâ÷íèé íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã íºëºº,
õàëäâàðò ºâ÷íººñ ñýðãèéëýõ áîëîí áóóðóóëàõàä õóâü õ¿ì¿¿ñèéí ¿¿ðýã, îðîëöîî, õàëäâàðò
ºâ÷íèé ¿å äýõ ýìíýëãèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý, õàëäâàðò ºâ÷íèéã áóóðóóëàõ, ñýðãèéëýõ
áîäëîãî õºòºëáºð, ò¿¿íèé õýðýãæèëòýä îëîí íèéòèéí ¿ç¿¿ëýõ íºëººíèé òàëààð ìýäëýã,
÷àäâàð, õàíäëàãà òºëºâø¿¿ëýõ

62

Á¿ëýã 4

Õàëäâàðò ºâ÷èí

Äýýðõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí á¿ðò ýçýìø¿¿ëýõýýð çîðüñîí ìýäëýã,
÷àäâàð, õàíäëàãûã äàðààõ õ¿ñíýãòýä õàðóóëñàí áîëíî.
Àãóóëãà
Ìýäëýã

×àäâàð

Õàíäëàãà

Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí

·
·
·
·
·
·
·

Õàëäâàðò ºâ÷íèé òóõàé
óõàãäàõóóí
Õàëäâàðò ºâ÷íèé àíãèëàë
Õàëäâàðò ºâ÷íèéã
¿¿ñãýã÷,òýäãýýðèéí îíöëîã
Õàëäâàðò ºâ÷èí äàìæèõ çàì
Õàëäâàðò ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ àðãà çàìóóä
Âàêöèíæóóëàëòûí à÷
õîëáîãäîë

Õàëäâàðò ºâ÷íèé òóõàé
îéëãîëòûã òàéëáàðëàõ
· Õàëäâàðò ºâ÷íèéã àíãèëàõ
÷àäâàðòàé áîëîõ
· Õàëäâàðò ºâ÷èí ¿¿ñãýã÷èéí
îíöëîãèéã òàéëáàðëàõ
· Õàëäâàðò ºâ÷íèé äàìæèõ
çàìóóäûã òîäîðõîéëîõ
· Õàëäâàðò ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ àðãà çàìóóäûã
ýçýìøèõ
· Âàêöèíæóóëàëòûí à÷ õîëáîãäëûã
òàéëáàðëàõ

· ¯¿ñãýã÷èéí îíöëîãîîñ
øàëòãààëàí íýãýíò ë òóññàí áîë
çàðèì õàëäâàðò ºâ÷èí á¿ðýí
ýäãýðäýãã¿é ãýäãèéã õ¿ì¿¿ñò
ñóðòàë÷èëäàã áàéõ
· Õàëäâàðò ºâ÷èí òàðõàõàä
íºëººëºõ ñºðºã çàí ¿éëýýñ
òàòãàëçäàã áàéõ
· Õàëäâàðò ºâ÷íººñ ñýðãèéëýõýä
òóñòàé ýåðýã çàí ¿éë¿¿äèéã
õýâø¿¿ëýõ
· Òîâëîñîí õóãàöààíä áîëîí
øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä
âàêöèíæóóëàëòàä õàìðàãääàã
áàéõ

Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí

·

Õàëäâàðò ºâ÷èí òàðõàõàä
íºëººëæ áóé õ¿÷èí ç¿éëñ

· Õàëäâàðò ºâ÷èí òàðõàõàä
íºëººëæ áóé õ¿÷èí ç¿éëñèéã
òîäîðõîéëæ, ä¿í øèíæèëãýý õèéõ

·

Õàëäâàðò ºâ÷íèé óëìààñ ¿¿ñýõ
ñºðºã ¿ð äàãàâàð

· Õàëäâàðò ºâ÷íèé óëìààñ ¿¿ñýõ
ñºðºã ¿ð äàãàâðûã èëð¿¿ëýõ

·

Ñóðãóóëü, îëîí íèéòèéí
õ¿ðýýíä õàëäâàðò ºâ÷íººñ
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãà çàì

· Ñóðãóóëü, îëîí íèéòèéí
õ¿ðýýíä õàëäâàðò ºâ÷íººñ
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãà çàìûã
òîäîðõîéëîõ

·

Õàëäâàðò ºâ÷íèéã ýðò
èëð¿¿ëæ, ýì÷ëýõèéí à÷
õîëáîãäîë

· Õàëäâàðò ºâ÷íèéã ýðò èëð¿¿ëæ,
ýì÷ëýõèéí à÷ õîëáîãäëûã
òîäîðõîéëæ, áóñäàä òàéëáàðëàõ

· Çàðèì õàëäâàðò ºâ÷íèé øèíæ
òýìäýã øóóä èëðýõã¿é, öààø
òàðõñààð áàéäãèéã õ¿ì¿¿ñò
ìýäýýëäýã áàéõ
· Õàëäâàðò ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ ñóðãóóëü, îëîí
íèéòèéí ¿éë àæèëëàãààíä
èäýâõòýé îðîëöîõ
· Õàëäâàðò ºâ÷íèéã èëð¿¿ëýõ
¿çëýã, øèíæèëãýýíä òîãòìîë
õàìðàãääàã áîëîõ
· Õàëäâàðò ºâ÷íèéã öàã àëäàëã¿é
èëð¿¿ëæ, ýì÷ë¿¿ëäýã áàéõ

Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí

·

Õàëäâàðò ºâ÷íèé íèéãýìä
¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâðóóä

·

Õàëäâàðò ºâ÷íººñ ñýðãèéëýõ
áîëîí ºâ÷ëºëèéã áóóðóóëàõàä
õóâü õ¿íèé îðîëöîî

·

Õàëäâàðò ºâ÷èí áà ýìíýëãèéí
òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý

·

Õàëäâàðò ºâ÷íººñ ñýðãèéëýõ,
ºâ÷ëºëèéã áóóðóóëàõàä
÷èãëýñýí áîäëîãî, õºòºëáºð,
çîõèöóóëàëòàä îëîí íèéòèéí
¿ç¿¿ëýõ íºëºº

· Õàëäâàðò ºâ÷íèé íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ
ñºðºã ¿ð äàãàâðûã òîäîðõîéëæ, ä¿í
øèíæèëãýý õèéõ
· Õàëäâàðò ºâ÷íººñ ñýðãèéëýõ,
ºâ÷ëºëèéã áóóðóóëàõàä õ¿í òóñ
á¿ðèéí îðóóëàõ õóâü íýìðèéã
òîäîðõîéëîõ
· Õàëäâàðò ºâ÷íèé ¿åä ýìíýëãèéí
òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíä õýðõýí
õàíäàõ àðãà çàìûã ýçýìøèõ
· Õàëäâàðò ºâ÷íººñ ñýðãèéëýõ,
ºâ÷ëºëèéã áóóðóóëàõàä ÷èãëýñýí
áîäëîãî, õºòºëáºð, çîõèöóóëàëòàä
îëîí íèéòèéí ¿ç¿¿ëýõ íºëººã
¿íýëýõ

· Õàëäâàðò ºâ÷íººñ ñýðãèéëýõ,
ºâ÷ëºëèéã áóóðóóëàõàä õ¿í á¿ð
ººðèéí õóâü íýìðýý îðóóëäàã
áàéõ
· Õàëäâàðò ºâ÷èí ãàðñàí
òîõèîëäîëä öàã àëäàëã¿é
ýìíýëãèéí òóñëàìæ àâàõàä
ñóðàëöàõ
· Õàëäâàðò ºâ÷íººñ ñýðãèéëýõ,
ºâ÷ëºëèéã áóóðóóëàõàä
÷èãëýñýí áîäëîãî, õºòºëáºð,
çîõèöóóëàëòàä ¿çýë áîäëîî
èëýðõèéëæ, ñàíàë îðóóëäàã
áàéõ

Á¿ëýã 4

Õàëäâàðò ºâ÷èí

63

Õàëäâàðò ºâ÷èí áà
ò¿¿íèé äàìæèõ çàì
(Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî:

Õàëäâàðò ºâ÷èí, òýäãýýðèéí äàìæèõ çàìóóäûí òàëààð ñóäëàõ

Çîðèëò:

Òóñ ñýäâèéí õ¿ðýýíä äàðààõ ìýäëýã, ÷àäâàð, õàíäëàãûã òºëºâø¿¿ëíý. ¯¿íä:
1. Õàëäâàðò ºâ÷íèéã òîäîðõîéëîõ
2. Õàëäâàðò ºâ÷íèé îíöëîãèéã òàéëáàðëàæ ÷àääàã áîëîõ
3. Õàëäâàðò ºâ÷íèé äàìæèí òàðõàõ çàìóóäûã íýðëýõ
4. Õàëäâàðò ºâ÷íèé äàìæèí òàðõàõ çàìóóäûã ìýäñýíýýð õàëäâàðò ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ áîëîìæòîé ãýäãèéã óõààðàõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• Õàâñðàëò 1, 2
• Õàâñðàëò 3
• Õàâñðàëò 4,5

¯éë àæèëëàãàà 1
Áàãø ñóðàã÷äààñ äàðààõ àñóóëòûã àñóóæ, õè÷ýýëýý ýõýëíý.
• Õàëäâàðò ºâ÷íèé òàëààð òà íàð ÿìàð ç¿éë ìýäýõ âý?
• ßìàð íýãýí õàëäâàðò ºâ÷íèé íýðèéã ìýäýõ ¿¿?
• Õààíààñ ýíý òàëààð ñîíññîí áý? Õýí òà íàðò õýëæ ºãñºí áý?
Áàãø òýäíèé õýëñýí ñàíààã ñàìáàðò òîâ÷ òýìäýãëýíý. Òýãýýä ñóðàã÷èäòàé ÿðèëöàæ õàëäâàðò
ºâ÷èí ãýæ þóã õýëäãèéã òîäîðõîéëîõ áîëíî ãýäãèéã õýëíý.
Õàëäâàðò ºâ÷èí ãýäýã íü í¿äýíä ¿ë õàðàãäàõ áè÷èë áèåòýí áîëîõ íÿí, âèðóñ, ýãýë áèåòýí,
캺ãºíöºð, øèìýã÷ çýðãýýð ¿¿ñäýã, èéì õàëäâàðòàé õ¿í, àìüòíààñ øóóä áîëîí øóóä áóñ çàìààð
äàìæèí õàëäâàðëàäàã ºâ÷íèéã õýëíý.

¯éë àæèëëàãàà 2
• Áàãø õàâñðàëò 1-ä áàéãàà çóðàã áîëîí ìýäýýëëèéã àøèãëàí, õàëäâàðò ºâ÷íèé îíöëîãèéã
òàéëáàðëàíà.
• Ñóðàã÷äûã 4 á¿ëýã áîëãîí õóâààæ, õàâñðàëò 2-ò áàéãàà õ¿í,( íîõîé, õóëãàíà), øóìóóë, ýãýë
áèåòýí ãýñýí 4 çóðãèéã áàã òóñ á¿ðò ºãíº. Òýäãýýðèéí àëü íü ¿¿ñãýã÷, àëü íü òýýã÷, àëü íü
õ¿ëýýí àâàã÷ áîëîõûã òîäîðõîéëæ, öààñàí äýýð íýðèéã íü áè÷èæ, çóðàã äýýð áàéðëóóëíà.
Çóðãèéã õàíàíä çºâ äàðààëëààð áàéðëóóëàõûã àíõààðóóëíà.

64

Á¿ëýã 4

Õàëäâàðò ºâ÷èí

• Õýðâýý á¿ëã¿¿äèéí õèéñýí àæèë ÿã èæèë áàéâàë òýäíýýñ íèéòýä íü äàðààõ àñóóëòûã àñóóæ, ÿðèëöàíà.
• Õàëäâàðò ºâ÷íèé ¿¿ñãýã÷ íü þó âý? Òà íàð ýíý çóðãèéã þó ãýæ áîäîæ áàéíà âý?
¯¿ñãýã÷èéã ÿàãààä ýíä áàéðëóóëñàí áý?
• Õàëäâàð ºâ÷èí ¿¿ñãýã÷èéã òýýã÷ íü þó âý? Õ¿í òýýã÷ áàéæ áîëîõ óó? ßàãààä?
• Õàëäâàðò ºâ÷èí ¿¿ñãýã÷èéã õ¿ëýýí àâàã÷ íü þó âý? Õ¿íýýñ ãàäíà àìüòàí áàéæ áîëîõ óó? ÿàãààä?
• Õýðâýý á¿ëã¿¿äèéí õèéñýí àæèë ººð ººð áàéâàë ÿàãààä èéíõ¿¿ áàéðëóóëñíûã ëàâëàí àñóóæ
ìºí äýýðõ àñóóëòûí äàãóó ÿðèëöàíà.
• Áàãø òýäíèé õýëñýí ñàíààí äýýð òóëãóóðëàí, íýìæ òàéëáàðëàõ ç¿éë áàéâàë òàéëáàð ºãíº.

¯éë àæèëëàãàà 3
• Õàëäâàðò ºâ÷èí äàìæèí òàðõàõ çàìóóäûã äýýð ÿðüñàí÷ëàí áóþó òîäîðõîéëîëòîä ºã¿¿ëñíýýð
øóóä áîëîí øóóä áóñ ãýæ õóâààí àâ÷ ¿çýæ áîëíî ãýäãèéã áàãø õýëýýä, øóóä áîëîí øóóä
áóñ ãýæ ÿìàð çàìààð äàìæèõûã õýëæ áàéãààã ºìíºõ ¿éë àæèëëàãààã ã¿éöýòãýñýí á¿ëãýýðýý
õàìòðàí õýëýëöýæ, òîäîðõîéëîõ äààëãàâàð ºãíº.
• ¯¿íèéã çóðãààð, ºã¿¿ëáýðýýð ýñâýë ä¿ðñýýð ä¿ðñëýí èëýðõèéëæ áîëíî ãýäãèéã òàéëáàðëàíà.
• Á¿ëýã òóñ á¿ð õèéñýí àæëàà òàéëáàðëàæ, áóñàä ñóðàã÷äààñ àñóóæ òîäðóóëàõ ç¿éë áàéãàà
ýñýõèéã íü ëàâëàíà.
• (Á¿õ á¿ëýã òóñ òóñûí îíîãäñîí öààñàí äýýðõ ¿ãèéã óíøèæ òàíèëöñàíû äàðàà) Áàãø õàâñðàëò
3-èéã õàé÷èëæ ñóðàã÷äàä òàðààí ºãíº. Ñàìáàðûí íýã õàíàíä “øóóä äàìæèõ çàì”, íºãºº
õàíàíä “øóóä áóñ äàìæèõ çàì” ãýñýí áè÷èãòýé öààñûã íààñàí áàéíà.
• ªºðñäèéí öààñûã òîõèðîõ õàíàíä áàéðëóóëíà.
• ¯ãñèéã áàéðëóóëæ äóóññàíû äàðàà çºâ áàéðëóóëñàí ýñýõèéã ÿðèëöàæ áóðóó áàéðëóóëñàí
áîë çºâ áîëãîíî. Òóõàéí çàìààð äàìæäàã ÿìàð õàëäâàðò ºâ÷èí áàéäãèéã àñóóæ, æèøýý
õýëýõèéã õ¿ñíý.
• Øààðäëàãàòàé áîë áàãø íýìæ òàéëáàðëàíà. Á¿ëã¿¿äèéí áèå äààí òîäîðõîéëñîí àæèë íü
ñàÿûí õèéñíýýñ þóãààðàà ÿëãààòàé áàéãàà òàëààð õàìòðàí ÿðèëöàíà.
• ̺í õàâñðàëò 5-ä áàéãàà ìàòåðèàëûã àøèãëàí áàãø õàëäâàð äàìæèõ çàìóóäûã ººð áàéäëààð
àíãèëæ áîëíî ãýäãèéã ñóðàã÷äàä íýìæ òàéëáàðëàíà.
• Äàðàà íü ñóðàã÷äààñ äàðààõ àñóóëòûã àñóóæ, ÿðèëöàíà.
• Õàëäâàðò ºâ÷èí äàìæèí òàðõàõ çàìóóäûã ìýäýõ íü ÿìàð à÷ õîëáîãäîëòîé âý?
• Ýíý íü õàëäâàðò ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõèéí òóëä þó õèéæ ÷àäàõ âý?
• Õàíèàëãàæ, íàéòààõ ¿åä õàëäâàðëàäàã ºâ÷íººñ õ¿ì¿¿ñ ñýðãèéëýõèéí òóëä ÿàõ ¸ñòîé âý?
• Õîîë õ¿íñýýð äàìæèí õàëäâàðëàäàã ºâ÷íººñ ñýðãèéëýõèéí òóëä þóíä àíõààðàõ âý?

Ä¿ãíýëò
Äàðààõ àñóóëòóóäûí äàãóó ÿðèëöàæ, òóñ ñýäâèéí õ¿ðýýíä ¿çñýíýý ä¿ãíýíý. ¯¿íä:



Òóõàéí õè÷ýýëýýñ ÿìàð ÿìàð ç¿éëèéã øèíýýð ìýäýæ àâñàí áý?
Òà íàðûí øèíýýð ìýäýæ àâñàí ç¿éë ìýääýã áàéñàí ç¿éëñýýñ ÷èíü þóãààðàà ÿëãààòàé áàéñàí áý?
Õàëäâàðò ºâ÷íèé òàëààð õ¿ì¿¿ñ ìýäýæ áàéõ õýðýãòýé þó?
Õýðýãòýé áîë ÿàãààä? õýðýãã¿é áîë ÿàãààä?

Á¿ëýã 4

Õàëäâàðò ºâ÷èí

65

Õàâñðàëò 1

Õàëäâàðò ªÂ×ÈÍ
Õàëäâàðò ºâ÷èí á¿ð ººð ººðèéí ãýñýí ºâºðìºö ¿¿ñãýã÷òýé áàéäàã. Çàðèì õàëäâàðò ºâ÷èí
íÿíãààð ¿¿ñäýã áîë çàðèì íü âèðóñààð ¿¿ñäýã ãýõ ìýò. ¯¿íýýñ ãàäíà õàëäâàðò ºâ÷èí ¿¿ñãýã÷èéã
àãóóëæ áàéäàã õàëäâàðûí ýõ óóðõàé ãýæ áàéõààñ ãàäíà ò¿¿íýýñ õàëäâàð òýýâýðëýæ äàìæóóëäàã
òýýã÷ ãýæ áàéäàã. Õàëäâàðûí ýõ óóðõàé, òýýã÷ íü õ¿í àìüòíû àëü àëü íü áàéæ áîëîõûí çýðýãöýý
òýäãýýðýýñ õàëäâàðò ºâ÷íèé ¿¿ñãýã÷èéã äàìæóóëàí àâñàí õ¿í áà àìüòíûã õ¿ëýýí àâàã÷ ãýäýã.
ªºðººð õýëáýë õàëäâàð àâñàí õ¿í áà àìüòàí íü õ¿ëýýí àâàã÷ áîëíî. ßëàà, øóìóóë, õóëãàíà,
íîõîé, ìóóð, ãýðèéí òýæýýìýë áóñàä àìüòäààð äàìæèõ õàëäâàðò ºâ÷èí ¿¿ñãýã÷èéã õ¿ëýýí
àâàã÷ ãýíý. Òóñ ¿¿ñãýã÷èéã õ¿ëýýí àâñàí õ¿í, ìàë àìüòàä òóõàéí ¿¿ñãýã÷ýýð ¿¿ñäýã õàëäâàðò
ºâ÷íººð ºâäºíº.
Õàëäâàðò ºâ÷èí ¿¿ñãýã÷ íü ººðèéí ãýñýí îíöëîãòîé áàéäàã ó÷ðààñ èëðýõ øèíæ òýìäýã, äàìæèí
õàëäâàðëàõ çàì, ºâ÷íèé ¿ðãýëæëýõ õóãàöàà íü ÿëãààòàé áàéäàã.

Õàâñðàëò 2

ßìàð íýã õàëäâàðòàé õ¿íýýñ õýäýí ÷ õ¿íä òóõàéí ºâ÷èí òàðõàí õàëäâàðëàæ áîëíî.

66

Á¿ëýã 4

Õàëäâàðò ºâ÷èí

Ñóðàã×äàä çîðèóëñàí ìàòåðèàë

Õàâñðàëò 3

Àðüñíààñ àðüñàíä
___________________________________________________
Áîõèð ãàðààð
___________________________________________________
Õºõíèé ñ¿¿ãýýð
___________________________________________________
Öóñ, öóñàí á¿òýýãäýõ¿¿í þ¿ë¿¿ëýõýä
_________________________________________
Õàíèàõ, íàéòààõàä
___________________________________________________
Õîîë õ¿íñýýð
___________________________________________________
Óñààð
___________________________________________________
Àãààðààð

Õàâñðàëò 4

Áàãøèä çîðèóëñàí ìàòåðèàë
Õàëäâàðò ºâ÷èí äàìæèõ øóóä áîëîí øóóä áóñ çàì
Õàëäâàð äàìæèõ øóóä çàì

Õàëäâàð äàìæèõ øóóä áóñ çàì

Àðüñíààñ àðüñàíä (Õîìõîé)

Õîîë õ¿íñýýð (Ñàëüìîíåëë¸ç)

Ñàëñòààñ ñàëñòàä (ÁÇÄÕ-óóä)

Óñààð (Ãåïàòèò À)

Õºõíèé ñ¿¿ãýýð (ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð)

Àãààðààð (Ñ¿ðüåý)

Öóñ, öóñàí á¿òýýãäýõ¿¿í þóë¿¿ëýõýä (Ãåïàòèò Â)

Áîõèð ãàðààð (Ãåïàòèò À)

Õàëäâàð äàìæèõ çàìóóä
• Àãààð äóñëûí çàìààð (Óóøãèíû ñ¿ðüåý, òîìóó)
• Õîîë áîëîâñðóóëàõ çàìààð (Õîëåð, Âèðóñèéí ãàðàëòàé õîäîîä, ãýäýñíèé ¿ðýâñýë, Õîîëíû
õîðäëîãî)
• Õ¿ðýëöýõ çàìààð (Ãàð, õºë, àìíû ºâ÷èí, Õàìóó, Áººñ, Òýìá¿¿)
• Ýõýýñ óðàãò (Òýìá¿¿, ÕÄÕÂ)
• Öóñ, öóñàí á¿òýýãäýõ¿¿íýýð (Ãåïàòèò Â, Ñ)

Á¿ëýã 4

Õàëäâàðò ºâ÷èí

67

Õàâñðàëò 5

Õàíèàõ, íàéòààõàä (Òîìóó)

Õàëäâàðò ºâ÷èí òàðõàõàä
íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñ
(Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî:

Õàëäâàðò ºâ÷èí òàðõàõàä íºëººëäºã õ¿÷èí ç¿éëñèéí òàëààð ñóäàëæ, ä¿í øèíæèëãýý õèéõýä
ñóðàëöàõ

Çîðèëò:

Òóñ ñýäâèéí õ¿ðýýíä äàðààõ ìýäëýã, ÷àäâàð ýçýìøèíý. ¯¿íä:
1. Õàëäâàðò ºâ÷èí òàðõàõàä íºëººëäºã õ¿÷èí ç¿éëñèéã òîäîðõîéëîõ
2. Òýäãýýð õ¿÷èí ç¿éëñèéã çàäëàí øèíæëýõ
3. Õàëäâàðò ºâ÷èí òàðõàõàä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñèéã áóóðóóëàõ àðãà çàìûã òàéëáàðëàõ
÷àäâàðòàé áîëîõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• Õàâñðàëò 1
• À4-èéí öààñàí äýýð äàðààõ ºã¿¿ëáýðèéã íýã íýãýýð íü áè÷èæ áýëòãýõ
• Õàëäâàð òàðõàõàä íºëººëºõ ¿¿ñãýã÷òýé õîëáîîòîé õ¿÷èí ç¿éë
• Õàëäâàð òàðõàõàä íºëººëºõ îð÷íû õ¿÷èí ç¿éë
• Õàëäâàð òàðõàõàä íºëººëºõ õóâü õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éë

¯éë àæèëëàãàà 1
• Ñóðàã÷äûã õàëäâàðò ºâ÷íèé îíöëîãèéí òàëààð ºìíº ¿çñýíýý ñàíàõûã õ¿ñíý. Õàëäâàðò ºâ÷èíä
çàéëøã¿é áàéäàã 3 ç¿éëèéã íýðëýõèéã òýäíýýñ õ¿ñýæ, õàðèóëòûã ñàìáàðò çóðæ òýìäýãëýíý.
• Õýðâýý ñóðàã÷èä ñàíàõã¿é áàéâàë õàëäâàðò áóñ ºâ÷íººñ þóãààðàà ÿëãààòàé áîëîõûã àñóóíà.
Øààðäëàãàòàé áîë áàãø äàðààõ ìýäýýëëèéã àøèãëàí òàéëáàð õèéíý.
Õàëäâàðò ºâ÷íèé õóâüä ¿¿ñãýã÷ýýñ ãàäíà õàëäâàðûí ýõ óóðõàé, òýýã÷, õ¿ëýýí àâàã÷ ãýæ áàéäàã.
Õàëäâàðò ºâ÷èí á¿ð ººð ººðèéí ãýñýí ºâºðìºö ¿¿ñãýã÷òýé áàéäàã áºãººä èëðýõ øèíæ òýìäýã,
äàìæèõ çàì íü ººð ººð áàéäàã.

¯éë àæèëëàãàà 2
• Õàëäâàðò ºâ÷èí á¿ð ººðèéí ãýñýí îíöëîãòîé, òýäãýýðèéí ¿¿ñãýã÷, ò¿¿íèéã õ¿ëýýí àâàã÷,
îð÷èí ãóðàâ íü õàëäâàð òàðõàõàä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñ áîëîõûã áàãø òàéëáàðëàæ, ñóðàã÷äûã
õî¸ð õî¸ðîîðîî õàìòðàí äàðààõ ç¿éëñèéã òîäîðõîéëîõ äààëãàâàð ºãíº.
• Õàëäâàðò ºâ÷íèé ¿¿ñãýã÷òýé õîëáîîòîé ÿìàð õ¿÷èí ç¿éëñ õàëäâàð òàðõàõàä íºëººëæ áîëîõ
• Õàëäâàðò ºâ÷èí òàðõàõàä îð÷íû ÿìàð ç¿éëñ íºëººëæ áîëîõ

68

Á¿ëýã 4

Õàëäâàðò ºâ÷èí

• ªâ÷íèé ¿¿ñãýã÷èéã õ¿ëýýí àâàã÷ õ¿íòýé õîëáîîòîé ÿìàð õ¿÷èí ç¿éëñ õàëäâàð òàðõàõàä
íºëººëæ áîëîõ
• Áàãø ñàìáàðûã ãóðâàí õýñýãò õóâààæ, ýõíèé áàãàíàíä ¿¿ñãýã÷òýé õîëáîîòîé õ¿÷èí ç¿éëñ,
õî¸ð äàõü áàãàíàíä îð÷èíòîé õîëáîîòîé õ¿÷èí ç¿éëñ, ãóðàâ äàõü áàãàíàíä õ¿ëýýí àâàã÷
áîëîõ õóâü õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éëñ ãýñýí ãàð÷èã òàâèíà.
• Äàðàà íü ñóðàã÷äààñ áàãàíà òóñ á¿ðò áè÷èãäñýí ç¿éëòýé õîëáîîòîé àñóóëò àñóóæ, ñàíààã íü
òýìäýãëýýä, òóõàéí áàãàíàíä õàìààðàãäàõ àñóóäàë ìºí ýñýõèéã ÿðèëöàæ øèéäâýðëýíý.

¯éë àæèëëàãàà 3
• Õî¸ðäóãààð ¿éë àæèëëàãààãààð õèéñýí ç¿éëýý áàòàòãàõ äààëãàâàð ã¿éöýòãýõ áîëíî ãýäãèéã
ñóðàã÷äàä òàéëáàðëàíà.
• Áàãø õàëäâàð òàðõàõàä íºëººëºõ “¿¿ñãýã÷òýé õîëáîîòîé õ¿÷èí ç¿éë”,”îð÷íû õ¿÷èí ç¿éë”,
“õóâü õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éëñ” ãýæ òóñ á¿ðò íü áè÷ñýí 3 öààñûã õàíàí äýýð áàéðëóóëñàí áàéíà.
• Ñóðàã÷äûã 5-6 á¿ëýã áîëãîí õóâààíà. Á¿ëýã òóñ á¿ðò õàâñðàëò 1-ä áàéãàà ºãºãä뺺ñ õýä
õýäèéã òàðààí ºã÷, òýäãýýðèéã òîõèðîõ õàíàíä áàéðëóóëàõûã õ¿ñíý. Áàãààðàà ÿðèëöàæ
áàéðëóóëàõûã àíõààðóóëíà.
• Áàãø ºãºãäºë òóñ á¿ðèéã õýðõýí áàéðëóóëñíûã íýã çàõààñ íü ýõëýí íýã á¿ð÷ëýí ÿðèëöàíà.
¯¿íèé òóëä äàðààõ àñóóëòûã àñóóíà.
• Ýíý ºãºãäëèéã àëü áàã áàéðëóóëñàí áý? ßàãààä ýíä áàéðëóóëñàí áý?
• Õýðâýý áàéðëàë òîõèðîìæã¿é áàéâàë ººð õààíà áàéðëóóëæ áîëîõûã ñóðàã÷äààñ àñóóæ,
òýäãýýðèéã äýëãýðýíã¿é òàéëáàðëóóëíà.

¯éë àæèëëàãàà 4
• Õàëäâàðò ºâ÷èí òàðõàõàä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñýýñ ÿìðûã íü çîõèöóóëæ áîëîõ, õýðõýí
çîõèöóóëàõûã òîäîðõîéëíî ãýäãèéã õýëíý.
• 3 áàãò õóâü õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éëñ, íºãºº 3 áàãò îð÷íû õ¿÷èí ç¿éëñýýñ ÿìðûã íü çîõèöóóëæ áîëîõ,
ÿìðûã íü çîõèöóóëæ áîëîõã¿é, ÿàãààä ãýäýãò ä¿í øèíæèëãýý õèéæ, õýðõýí çîõèöóóëàõûã
òîäîðõîéëîõ äààëãàâàð ºãíº.
• Òóñ äààëãàâðûã äýýðõ ¿éë àæèëëàãààã ã¿éöýòãýñýí áàãààðàà õýëýëöýæ, ò¿¿íèéãýý çóðãààð
ýñâýë ñõåìýýð èëýðõèéëæ, áîäèò æèøýýãýýð áóñäàäàà òàéëáàðëàõ áîëíî.
• Á¿ëýã òóñ á¿ðèéí òàíèëöóóëãûí äàðàà áàãø ãàðñàí ñàíààíóóäûã íýãòãýí ä¿ãíýæ, òàéëáàðëàíà.

Ä¿ãíýëò
Äàðààõ àñóóëòóóäûí äàãóó ÿðèëöàæ, òóñ ñýäâèéí õ¿ðýýíä ¿çñýíýý ä¿ãíýíý. ¯¿íä:
• Òóõàéí õè÷ýýëýýñ òà á¿õýí ÿìàð ÿìàð ç¿éëñèéã øèíýýð ìýäýæ àâñàí áý?
• Õàëäâàðò ºâ÷èí òàðõàõàä íºëººëºõ ÿìàð ç¿éëñ áàéäàã âý?
• ·Òýäãýýðýýñ õàìãèéí íèéòëýã òîõèîëääîã õ¿÷èí ç¿éëñ íü þó âý?
• Õàëäâàðò ºâ÷èí òàðõàõàä íºëººëºõ çàðèì õ¿÷èí ç¿éëñèéã çîõèöóóëàõ áîëîìæòîé þó?
Õýðõýí çîõèöóóëæ áîëîõ âý?

Á¿ëýã 4

Õàëäâàðò ºâ÷èí

69

Õàëäâàðò ªâ×èí òàðõàõàä íªëªªëªõ õ¯×èí ç¯éëñ

Õàâñðàëò 1







Öàã àãààð
Ãàçàð ç¿éí áàéðøèë
Àãààðûí øèíæ ÷àíàð
Îðîí áàéð
Õîîë õ¿íñ
Íàñ
Õ¿éñ







Õîîë òýæýýëèéí áàéäàë
Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàë
Çàí ¿éë
Õàëäâàðëàõ ÷àäâàð
Àìüäðàõ ÷àäâàð
ªâ÷èí ¿¿ñãýõ ÷àäâàð
¯õýëä õ¿ðãýõ ÷àäâàð

Áàãøèä çîðèóëñàí ìàòåðèàë
Õàëäâàðò ºâ÷èí òàðõàõàä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñ

Õàâñðàëò 2

Õàëäâàðò ºâ÷íèé ¿¿ñãýã÷

Õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí

Õóâü õ¿í
¯¿ñãýã÷èéí õ¿÷èí ç¿éëñ

·
·
·
·

Õàëäâàðëàõ ÷àäâàð
Àìüäðàõ ÷àäâàð
ªâ÷èí ¿¿ñãýõ ÷àäâàð
¯õýëä õ¿ðãýõ ÷àäâàð

Õóâü õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éëñ

·
·
·
·
·

70

Á¿ëýã 4

Õàëäâàðò ºâ÷èí

Íàñ
Õ¿éñ
Õîîë òýæýýëèéí áàéäàë
Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàë
Çàí ¿éë

Îð÷íû õ¿÷èí ç¿éëñ

·
·
·
·
·

Öàã àãààð
Ãàçàð ç¿éí áàéðøèë
Àãààðûí øèíæ ÷àíàð
Îðîí áàéð
Õîîë õ¿íñ

Õàëäâàðò ºâ÷íèé íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ
ñºðºã ¿ð äàãàâàð
(Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî:

Õàëäâàðò ºâ÷íèé íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâðûí òàëààð ñóäëàõ

Çîðèëò:

Òóñ ñýäâèéí õ¿ðýýíä äàðààõ ìýäëýã, ÷àäâàð, õàíäëàãûã òºëºâø¿¿ëíý. ¯¿íä:
1. Õàëäâàðò ºâ÷íèé íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâàð þó áîëîõûã òîäîðõîéëîõ
2. Õàëäâàðò ºâ÷íèé íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâðóóäàä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• Õàâñðàëò 1
• Õàâñðàëò 2

¯éë àæèëëàãàà 1
• Õàëäâàðò ºâ÷íèé íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâðóóäûã òîäîðõîéëîõ äàñãàë àæèë õèéíý
ãýäãèéã ñóðàã÷äàä òàéëáàðëàíà.
• Ñóðàã÷äûã 4 á¿ëýãò õóâààæ, á¿ëýã òóñ á¿ðò õàâñðàëò 1-ä áàéãàà áîäèò æèøýýíýýñ ºãíº.
• 1 áà 2 äóãààð á¿ëýãò áîäèò æèøýý 1
• 3 áà 4 äóãààð á¿ëýãò áîäèò æèøýý 2
• Á¿ëýã òóñ á¿ð áîäèò æèøýýíä òóñãàãäñàí íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ õàëäâàðò ºâ÷íèé ñºðºã ¿ð äàãàâðûã
òîäîðõîéëæ, òîì öààñàí äýýð æàãñààí áè÷íý. ̺í á¿ëýã òóñ á¿ð äàðààõ àñóóëòûí äàãóó
àæèëëàíà.
• Ýíý æèøýýí äýýð õàëäâàðò ºâ÷íèé ÿìàð ÿìàð ñºðºã ¿ð äàãàâðóóä áàéíà âý?
• Òóõàéí ñºðºã ¿ð äàãàâàð òóñ á¿ðýýñ óëáààëàí ÿìàð íºõöºë áàéäàë ¿¿ñýæ áîëîõ âý?
• Òýäãýýðèéã ãèíæèí áàéäëààð õýðõýí çóðæ èëýðõèéëæ áîëîõ âý?
• Øààðäëàãàòàé áîë á¿ëã¿¿äýä òîì öààñ, ìàðêåð íýìæ ºãíº. Á¿ëã¿¿ä äààëãàâðàà õèéæ
äóóñìàãö, ýýëæëýí áóñäàäàà òàíèëöóóëæ, àíãèàðàà õàìòðàí ÿðèëöàíà.
• Á¿ëã¿¿äèéí òàíèëöóóëãûí ¿åä áàãø òýäíèé òîäîðõîéëñîí ñºðºã ¿ð äàãàâàð á¿ðèéã íýã íýã
öààñàí äýýð õàðàãäàõóéö áàéäëààð áè÷èæ, äàðààãèéí ¿éë àæèëëàãààíä àøèãëàõàä áýëòãýíý.

¯éë àæèëëàãàà 2
• Ñóðàã÷äûã ãóðàâ ãóðâààðàà õàìòðàí ÿðèëöàæ, äýýðõ áîäèò æèøýýíä òóñãàãäñàíààñ ººð
ÿìàð ÿìàð ¿ð äàãàâàð áàéæ áîëîõûã òîäîðõîéëíî ãýäãèéã òàéëáàðëàíà.
• Áàãø ñóðàã÷äûí òîäîðõîéëñîí õàëäâàðò ºâ÷íèé ñºðºã ¿ð äàãàâðûã ñóðàã÷äààñ ýýëæëýí

Á¿ëýã 4

Õàëäâàðò ºâ÷èí

71

àñóóæ, ñºðºã ¿ð äàãàâàð òóñ á¿ðèéã À4-èéí íýã íýã öààñàí äýýð õàðàãäàõóéö áàéäëààð áè÷íý.
Òýäãýýðèéí äîòîð õàâñðàëò 2-ò òóñãàãäñàí ç¿éëñ áàéãàà ýñýõèéã áàãø íÿãòëàí, áè÷èãäýýã¿é
áàéâàë íýìæ áè÷íý.
• Á¿ãäýýðýý õàìòðàí òóõàéí ñºðºã ¿ð äàãàâðóóä öààøëààä ÿìàð ÿìàð ¿ð äàãàâàð, íºõöºë
áàéäëûã ¿¿ñãýæ áîëîõûã ñõåìýýð çóðæ õàðóóëíà. 2-3 ñóðàã÷äûã ñàíàëààð íü ãàðãàæ
òóñëóóëíà.
• Ñóðàã÷èä áàãøèéí õàìòààð ÿðèëöàí, õýëýëöýæ, þóã õààíà áàéðëóóëàõûã øèéäâýðëýíý.
Ñàéí äóðûí òóñëàã÷èä òýäíèé õýëñíèé äàãóó òýäãýýðèéã õàíàí äýýð áàéðëóóëæ íààíà. Çàðèì
ñóðàã÷èä òýäãýýðèéí óÿëäàà õîëáîîã õàðóóëàõàä àøèãëàõ öààñàí ñóìòàé øóëóóí çóðààñóóäûã
áýëòãýæ òóñàëíà.
• Ñõåìýý õèéæ äóóññàíû äàðàà õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâðóóä,
òýäãýýðýýñ óëáààëàí ¿¿ñýõ áóñàä õ¿íäðýë áýðõøýýë, íºõöºë áàéäëóóäûã õàìòðàí ä¿ãíýæ,
ÿðèëöàíà.

Ä¿ãíýëò
Äàðààõ àñóóëòûí äàãóó ÿðèëöàæ, õè÷ýýëèéã ä¿ãíýíý. ¯¿íä:
• Õàëäâàðò ºâ÷íèé íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã ¿ð äàãàâðûã ñóäëàõ íü ÿìàð à÷ õîëáîãäîëòîé âý?
• Õ¿ì¿¿ñ ýíý òàëààð ìýäýæ áàéõ õýðýãòýé þó? Õýðýãòýé áîë ÿàãààä? Õýðýãã¿é áîë ÿàãààä?
• Òóñ õè÷ýýëèéí õ¿ðýýíä ñóäàëñàí ìàòåðèàëààñ õàìãèéí ÷óõàë íü þó áàéñàí áý?
• Õàëäâàðò ºâ÷íººñ ñýðãèéëýõ, ò¿¿íèéã áóóðóóëàõàä òà á¿õýí õóâü íýìðýý îðóóëàõ áîëîìæòîé
þó? Òèéì áîë ÿìàð çàìààð, õýðõýí õóâü íýìðýý îðóóëàõ âý?

72

Á¿ëýã 4

Õàëäâàðò ºâ÷èí

Áàòàà 19 íàñòàé. Òýð Äîðíîä àéìàãò àìüäàðäàã áºãººä îäîîãîîð Óëààíáààòàð õîòîä Øèíæëýõ
Óõààí Òåõíèêèéí Èõ Ñóðãóóëèéí 2 äóãààð êóðñò ñóðàëöäàã. Áàòàà çóí ãýðòýý èðæ àìðààä íàìàð
ñóðãóóëüäàà ÿâàõààñàà ºìíº òàðâàãàíû áîîäîã õèéæ èäýõýýð àõòàéãàà õàìò òàðâàãàíä ÿâæýý.
Ãýòýë òýð îðîéäîî ìàø èõ õàëóóð÷, áèå íü ãýíýò ºâäæýý. Õàìò òàðâàãàíä ÿâñàí àõ íü ìàø
õ¿íäýýð ºâäºæ, 2 õîíîãèéí äàðàà íàñ áàðæýý. Ýì÷ òàðâàãàí òàõàë ãýæ îíîøèëæ, òóõàéí îðîí
íóòàãò õºë õîðèî òîãòîîâ.
Ãóðàâ õîíîãèéí äàðàà õè÷ýýëèéí øèíý æèë ýõëýõ áîëîâ÷ õºë õîðèîíû óëìààñ òóñ îðîí íóòàãò
àìüäàðäàã áóñàä îþóòíóóä ÷ ñóðãóóëüäàà ÿâæ ÷àäàõã¿é õîðèãäîâ.

Õàâñðàëò 1

Áîäèò æèøýý 1

Áîäèò æèøýý 2

Õàâñðàëò 2

Ãàíáîëä ýõíýð, 4 õ¿¿õäèéí õàìò àìüäàðäàã. Ýõíýðòýéãýý õàìò çàõ äýýð õóäàëäàà íàéìàà ýðõýëæ
àìüäàðäàã. Õàìãèéí áàãà õ¿¿õýä íü 3 íàñòàé, öýöýðëýãò ÿâäàã. ͺ㺺 ãóðâàí õ¿¿õýä íü ñóðãóóëüä
ñóðäàã.
Ýõíýð, íºõºð õî¸ð ºäºð àëãàñàëã¿é àæèëëàæ áàéæ ºäºð òóòìûí àìüäðàëä õýðýãëýõ ìºí㺺
îëäîã. Íýã ë ºäºð íàéìààãàà õèéõã¿é òýäíèé àìüäðàë õýö¿¿äíý.
Ãýòýë 3 íàñòàé õ¿¿õäèéíõ íü öýöýðëýã äýýð õàëäâàðò øàð ºâ÷èí ãàð÷, öýöýðëýãèéã íü õààñàí
áàéíà. Áàãà õ¿¿õäèéã íü ºäºðòºº õýí õàðæ àñðàõ âý? ãýñýí õ¿íä õýö¿¿ àñóóäàëòàé òóëãàðàâ.
Ýõíýð íü õ¿¿õäýý õàðæ àñàðíà ãýõýýð íºõºð íü ãàíöààðàà çàõ äýýð íàéìààãàà õèéõ áîëîìæã¿é
áîëîõ àæýý.

Õàëäâàðò áóñ ªâ×íèé íèéãýìä ¯ç¯¯ëýõ
ñªðªã ¯ð äàãàâàð
















ßäóóðàë
ßëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ
Õ¿í àìûí òîî öººðºõ
ªâ÷ëºë, íàñ áàðàëò èõñýõ
Íèéãýìä øóäàðãà áóñ áàéäàë ¿¿ñýõ
Õ¿÷èðõèéëýë
¯çýë áîäëûí çºð÷èë, òýìöýë
¯çýí ÿäàõ
Ýäèéí çàñãèéí áàéäàë äîðäîõ
Õºäºëìºðèéí ÷àäâàðòàé õ¿íèé òîî áàãàñàõ
Õ¿í àìûí ºñºëò ñààðàõ
ªí÷èí õ¿¿õäèéí òîî íýìýãäýõ
Íèéãìèéí õàëàìæ, ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí à÷ààëàë íýìýãäýõ
Õàëàìæ àñàðãààíä çàðöóóëàõ íýìýëò õºðºí㺠ìºí㺠øààðäàãäàõ
Íèéãýìä àéäàñ, ò¿ãø¿¿ð áèé áîëîõ
Õºë õîðèîíû óëìààñ àæèë, àìüäðàëä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëýõ

Á¿ëýã 4

Õàëäâàðò ºâ÷èí

73

Á¯ËÝÃ

5

ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ

“ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ” á¿ëýã ñýäâèéí äîîð ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí õàëäâàð äàìæèõ çàì, íóóö ¿å,
öîíõ ¿å, èëðýõ øèíæ òýìäýã, ñýðãèéëýõ àðãà çàìûí òàëààð ìýäëýãòýé áîëæ, ÄÎÕ-òîé õ¿ì¿¿ñò
õàëàìæ, äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ ÷àäâàðòàé áîëæ, òýäíèéã ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõã¿é áàéõûí ýåðýã ¿ð
ä¿íã óõààðóóëíà.
Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä õàëäâàðò ºâ÷íèé òàëààð åðºíõèé îéëãîëò óõàãäàõóóíòàé òàíèëöóóëàõ
òóë ñóðàã÷äûí íàñ ñýòãýõ¿éí áîëîí áèå ìàõáîäûí îíöëîãòîé õîëáîí ÁÇÄÕ-ûí òàëààð ñóóðü
áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä ýõëýí ñóäëóóëàõààð îðóóëëàà. Ýíý íü ÅÁ-ûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí ýð¿¿ë
ìýíäèéí õè÷ýýëèéí ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéí àãóóëãàòàé óÿëäàæ áóé áîëíî.
• Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä: ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí õàëäâàð äàìæèõ çàì, íóóö ¿å, öîíõ ¿å,
èëðýõ øèíæ òýìäýã, ñýðãèéëýõ àðãà çàìûí òàëààð îðóóëñàí
• Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä: ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ áà õ¿íèé ýðõèéí òàëààð îðóóëæ
õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñèéã ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõã¿é áàéõ, òýäýíä òóñëàìæ äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ
áàéõûí äàâóó òàë, ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ áà ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí õýðýãëýý, ò¿¿íèé ñºðºã ¿ð
äàãàâðóóäûí òàëààð áîëîí ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-òîé òýìöýõýä îëîí íèéòèéí îðîëöîîíû òàëààð
îðóóëëàà.

74

Á¿ëýã 5

ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ

Àãóóëãà
×àäâàð
Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí

Ìýäëýã
·
·
· ÁÇÄÕ-ûí òóõàé åðºíõèé
îéëãîëò, õàëäâàð
äàìæèõ çàì, øèíæ
òýìäýã, öîíõ ¿å
· ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí òóõàé
åðºíõèé îéëãîëò,
õàëäâàð äàìæèõ çàì,
øèíæ òýìäýã, öîíõ ¿å
· Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ
àðãà çàìóóä, Ò¯ÁÌ
(Òýâ÷èõ, ¯íýí÷ áàéõ,
Áýëãýâ÷ õýðýãëýõ,
Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ)-ûí
çàð÷èì

·

·

·

·

ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-í õàëäâàð
äàìæèõ çàìûã íýðëýõ, òîî÷èõ,
¿ç¿¿ëýí äýýð òàéëáàðëàõ
Õàëäâàðûí öîíõ ¿å ãýæ þó
áîëîõûã òàéëáàðëàõ,
ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí ¿åä
èëðýõ øèíæ òýìäãýýñ òîî÷èõ,
äóðüäàõ, òýäãýýðèéí ÿëãààòàé
áà òºñººòýé òàëûã õýëýõ
Õàëäâàðààñ õýðõýí
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ òàëààð
òàéëáàðëàõ, Ò¯ÁÌ-èéí
çàð÷ìûã òàéëáàðëàõ, ò¿¿íèé
äàâóó òàëûã æèøýý ãàðãàí
òàéëáàðëàõ
ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí õàëäâàð
àâñàí ãýæ áîäñîí ýñâýë ÿìàð
íýãýí øèíæ òýìäýã èëýðñýí
òîõèîëäîëä õýíä õàíäàõ
¸ñòîéã õýëýõ, òàéëáàðëàõ,
çºâëºãºº áè÷èõ
ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-í ºâºðìºö
õàì øèíæ¿¿ä, õ¿íäðýëèéí
òàëààð ìýäýõ. Àì äàìæñàí
ÿðèà áà áîäèò áàðèìòûã
ÿëãàæ ñóðàõ

Õàíäëàãà

·

·
·
·

ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ñ
ñýðãèéëýõ àðãà çàìóóäûã
àìüäðàëäàà ìºðäëºã
áîëãîæ, õýâø¿¿ëýõ
Ýðñäýëòýé çàí ¿éëýýñ
ººðèé㺺 áîëîí áóñäûã
õàìãààëäàã áàéõ
Ýð¿¿ë çàí ¿éë òºëºâøñºí
áàéõ
Õàëäâàð àâ÷ áîëçîøã¿é
íºõöºë áàéäëûã ¿íýëæ,
ò¿¿íýýñ ñýðãèéëäýã
áàéõ, õàëäâàð àâñàí ¿åä
çàéëøã¿é ìýðãýæëèéí
áàéãóóëëàãàä õàíääàã
áàéõ

Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí
·
·

· ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ áà
õ¿íèé ýðõ
· ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ áà
ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ
· ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-òîé
òýìöýõýä îëîí íèéòèéí
îðîëöîî

·

·

·

ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-òîé õ¿ì¿¿ñò
õàëàìæ äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ
÷àääàã áîëîõ
ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-òîé õ¿ì¿¿ñèéã
ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõûí
ñºðºã ¿ð äàãàâðûã
òàéëáàðëàõ, ýññý, çºâëºãºº
áè÷èõ
ÕÄÕÂ/ÄÎÕ áà ìàíñóóðóóëàõ
áîäèñûí õýðýãëýý õîîðîíäûí
õàìààðëûí òàëààð
òàéëáàðëàõ, çóðàãò õóóäàñ
áýëòãýõ, ñóðòàë÷èëãàà õèéõ
ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí òàëààð
õóóëü ýðõ ç¿éí òàëààð (îëîí
óëñûí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàë,
¿íäñýí õóóëü ãýõ ìýò.)
òàéëáàðëàõ, ìºðäºõ
ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-í
õàëäâàðûí òàðõàëò, ò¿¿íèé
¿ð äàãàâðûí òàëààð
òàéëáàðëàõ, òàðõàëòûí ýñðýã
¿ð ä¿íä õ¿ðñýí îëîí óëñûí
õºòºëáºð¿¿äèéí òàëààð
æèøýý ãàðãàí òàéëáàðëàõ

·
·

·

·

Á¿ëýã 5

Ñàéí äóðûí çºâëºãºº
øèíæèëãýýíä õàìðàãääàã
áàéõ
ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-òîé
õ¿íèéã ÿëãàâàðëàí
ãàäóóðõäàãã¿é áàéõ, ýíý
òàëààð áóñäàä íºëººëºõ
Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ
õýðýãëýõã¿é áàéõ,
õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ
óðüä÷èëñàí íºõöë¿¿äèéã
áèåë¿¿ëäýã/õýðýãæ¿¿ëäýã
áàéõ
ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí
òàðõàëòûã áóóðóóëàõàä
õóâü íýìðýý îðóóëàõ,
áóñäûã óðèàëäàã áàéõ

ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ

75

ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ
(Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî:
Õ¿¿õýä, ºñâºð íàñíûõàí ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ãîë àðãà çàìûí òàëààð
äýëãýðýíã¿é îéëãîëò ºãíº

Çîðèëò:
1. ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ãîë àðãà çàìûí òàëààð îéëãîëòòîé áîëîõ
2. Ò¯ÁÌ-ûí çàð÷ìûã òàéëáàðëàõ
3. ªñâºð íàñíûõàíä òîõèðîõ àðãûí äàâóó òàëûã òîî÷èõ
4. Òýâ÷èõ àðãûí òàëààð áóñäàä çààõ, çºâëºõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
1. Õàâñðàëò 1. Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëýë
2. Òîì öààñ 2 øèðõýã, ìàðêåð

¯éë àæèëëàãàà 1
Äàðààõ àñóóëòûã àñóóæ ºìíºõ ìýäëýãèéã ñýðãýýí ñàíóóëæ õè÷ýýëèéã ñýäýëæ¿¿ëíý. ¯¿íä:
1. ÁÇÄÕ ãýæ þó ãýñýí ¿ã âý?
2. ÕÄÕÂ/ÄÎÕ ãýæ þó ãýñýí ¿ã âý?
3. Ýäãýýð íü ÿìàð ÿìàð çàìààð õàëäâàðëàäàã âý?
Ñóðàã÷äààñ õàðèóëò àâ÷ äóóññàíû äàðàà áàãø Õàâðàëò 1-ä áóé ìýäýýëëèéã àøèãëàí íýìæ
òàéëáàðëàíà.

¯éë àæèëëàãàà 2
1. Áèä ºìíºõ õè÷ýýë¿¿äýýð ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ, èëðýõ øèíæ òýìäýã, àâàõ àðãà õýìæýý, õàëäâàð
òýýã÷ ãýæ õýíèéã õýëýõ ãýõ ìýò òàëààð íýëýýä ìýäëýãòýé áîëñîí. Õàðèí ýíý óäàà áèä ýäãýýð
õàëäâàðààñ õýðõýí ñýðãèéëýõ òàëààð íü äýëãýð¿¿ëæ ¿çýõ áîëíî ãýäãèéã õýëíý.
2. ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ õýðõýí ñýðãèéëæ áîëîõ âý? ãýæ àñóóí ñóðàã÷äûí õàðèóëòûã ñàìáàðò
æàãñààí áè÷íý. Ãàð÷ áîëîõ õàðèóëò: Áýëãýâ÷ õýðýãëýõ, òàðèà õèéëãýõã¿é áàéõ, øèâýýñ
õèéëãýõã¿é, öóñ ñýëá¿¿ëýõã¿é áàéõ, ¿íýí÷ áàéõ, òýâ÷èõ ãýõ ìýò.
3. Ýäãýýðýýñ ºñâºð íàñíûõàíä õàìãèéí òîõèðîìæòîé, çºâ àðãà àëü íü âý ãýæ àñóóí ÒÝÂ×ÈÕ
ãýñýí õàðèóëòûã ãàðãóóëíà.

76

Á¿ëýã 5

ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ

¯éë àæèëëàãàà 3
1. Áèä îäîî “Òýâ÷èõ” àðãûí òóõàé ¿çýõ áîëíî ãýæ õýëíý.
2. Áàãø 2 øèðõýã òîì öààñ àâ÷ ò¿¿íèé äýýä òàëä ÒÝÂ×ÈÕ ãýæ áè÷íý.
3. Ýõíèé òîì öààñûã ñàìáàðò áàéðëóóëæ ñóðàã÷äààñ òýâ÷èõ ãýäýã ¿ãèéã òîäîðõîéëæ õýëýõèéã
õ¿ñíý. Ñóðàã÷äûí õýëñýí ñàíààíóóäûã áàãø îðõèãäóóëàëã¿é öààñàí äýýð æàãñààæ áè÷íý.
Äàðààõ ñàíàà ãàðàõ ¸ñòîé áà õýðâýý ñóðàã÷èä ãàðãàæ ÷àäàõã¿é áîë äºõ¿¿ëýõ àñóóëò òàâüæ
õýë¿¿ëýõèéã õè÷ýýãýýðýé. Äàðàà íü ººðºº òàéëáàðëàæ ºãíº.
À. ßìàð íýãýí ç¿éëýýñ òàòãàëçàõûã õýëíý. Æèøýý íü, õ¿ì¿¿ñ çºâ õîîëëîëòòîé õîëáîîòîé
ººõ òîñ, äàâñ, ÷èõðýýñ òàòãàëçàõ, àðõè, òàìõèíààñ òàòãàëçàõ ãýõ ìýò
Á. Õ¿ì¿¿ñ îëîí ÿíçûí øàëòãààíààñ áîëæ òýâ÷èõ øààðäëàãàòàé áîëäîã. Òóõàéëáàë, ýð¿¿ë
ìýíäèéí áàéäàë, õóâèéí çàí ¿éë, øàøèí ø¿òëýã, óëàìæëàë, çàí çàíøëààñ õàìààð÷
õ¿ì¿¿ñ äóðòàé ç¿éëýýñýý òàòãàëçàõàä õ¿ðäýã
Â. ̺í ÿíç á¿ðèéí ýðñäýëòýé áàéäàë ¿¿ñýõýýñ ñýðãèéëæ àëèâàà ç¿éëýýñ òàòãàëçàæ áîëíî.
Áýëãèéí õàâüòëààñ òýâ÷èõ íü áýëãèéí õàâüòëûí ñºðºã ¿ð äàãàâðààñ á¿ðýí ñýðãèéëæ
÷àäíà.
4. Ñóðàã÷äûã 4 áàãò õóâààæ, ºñâºð íàñíû õ¿¿õä¿¿ä ÿàãààä áýëãèéí õàâüòëûã òýâ÷èõ ¸ñòîé òàëààð
àðâààñ äîîøã¿é øàëòãààíûã ãàðãóóëíà. 10-15 ìèíóòûí õóãàöàà ºãíº.
5. Áàãóóä äóóññàíû äàðàà áàãø ñàìáàðò 2 äàõü òîì öààñàà ºëãºæ ò¿¿í äýýð áàãóóäûí õýëñýí
ç¿éëèéã äàâõàðäóóëàëã¿é æàãñààæ áè÷íý. Áàãóóäûí àæëààñ äàðààõ ç¿éëñ ãàð÷ áîëíî: íàñ
áîëîîã¿é, ººðèé㺺 áýëýí ãýæ áîäîîã¿é, ãýðëýõ õ¿ðòýë õ¿ñýõã¿é, ñóðãóóëèà òºãñºõèéã
õ¿ëýýíý, õ¿ñýýã¿é æèðýìñëýëò áîëîõ ýðñäýëòýé, ÁÇÄÕ/ÄÎÕ àâàõ ýðñäýëòýé, ýöýã ýõýýñ àéíà,
øàøèí ø¿òëýãò íèéöýõã¿é, ººðèéí èòãýë ¿íýìøèëä íèéöýõã¿é, ñîíèðõäîãã¿é ã.ì.
6. Õ¿í á¿ðä áýëãèéí õàâüòëûã òýâ÷èõ îëîí ÿíçûí øàëòãààí áàéäàã áàéíà. Ýíý íü íàñàíä
õ¿ðýã÷äèéí õóâüä ÷ ìºí àäèë áàéæ áîëîõ þì ãýæ õýëýýä áýëãèéí õàâüòëûã ÒÝÂ×ÈÕ-èéí
õàìãèéí ¿ð ä¿íòýé ñàéí ¿ð ä¿í íü þó âý? ãýæ àñóóíà. Õàðèóëò: ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëíý, õ¿ñýýã¿é æèðýìñëýëò áîëîõã¿é, ¿ð õºíäºëòèéí ¿ð äàãàâðûã ¿çýõã¿é ãýõ ìýò.

Ä¿ãíýëò
Äàðààõ àñóóëòûã àñóóæ õè÷ýýëèéã ä¿ãíýíý.
1. Òýâ÷èõ àðãûí äàâóó òàë þó âý?
2. Àìüäðàë äýýð òýâ÷èõ õýö¿¿ þó?
3. Òýâ÷èõèéí òóëä õ¿íä ÿìàð øèíæ ÷àíàð ÷óõàë âý?

Á¿ëýã 5

ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ

77

Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëýë
ÁÇÄÕ – Áýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàð
ÕÄÕÂ – Õ¿íèé äàðõëàë õîìñäîëûí âèðóñ
ÄÎÕ – Äàðõëàëûí îëäìîë õîìñäîë
ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ – íü áýëãèéí õàâüòëûí ¿åä ¿ðèéí øèíãýí, ¿òðýýíèé ø¿¿ðëýýð: ýõýýñ óðàãò öóñ,
õºõíèé ñ¿¿ãýýð: ýìíýëãèéí áàãàæ òºõººðºìæ, öóñ öóñàí á¿òýýãäýõ¿¿í çýðãýýð õàëäâàðëàíà.
Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò ãýäýã íü õóâü õ¿í, õýñýã á¿ëýã õ¿ì¿¿ñèéã ÿìàð íýãýí õàëäâàðò ºðòºõ
ýðñäýëýýñ õàìãààëàõ àðãà õýìæýýã õýëíý. ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð äàìæèõ ãîë çàì íü áýëãèéí
õàâüòàë áºãººä Ò¯ÁÌ-èéí çàð÷ìûã áàðèìòëàí á¿ðýí ñýðãèéëæ áîëíî.
Ò – Òýâ÷èõ
ªñâºð íàñíû õ¿¿õä¿¿ä ýðò áýëãèéí õàâüòàëä îðîõîîñ òýâ÷èõ, îðñîí áîë òîõèîëäëûí áîëîí
çàìáàðààã¿é áýëãèéí õàâüòëûã òýâ÷èõ.
¯ - ¯íýí÷ áàéõ
Áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí áîë çºâõºí ººðòºº ¿íýí÷, èòãýëòýé íýã õàâüòàã÷òàé áàéõ. Ò¿¿íä ººðºº
áàñ ¿íýí÷ áàéõ
Á – Áýëãýâ÷ õýðýãëýõ
Çàéëøã¿é íºõöºëä, òîõèîëäëûí áýëãèéí õàâüòàëä îðîõ áîë áýëãýâ÷èéã íîì æóðìûí äàãóó çºâ,
òîãòìîë õýðýãëýõ
Ì – Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýõã¿é áàéõ
Àðõè, õàð òàìõè çýðýã ìàíñóóðóóëàõ òºðëèéí áîäèñûã õýðýãëýõã¿é áàéõ

78

Á¿ëýã 5

ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ

Ñàéí äóðûí çºâëºãºº
øèíæèëãýýíä õàìðàãäàõ
(Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî:

Ñàéí äóðûí çºâëºãºº øèíæèëãýýíä õàìðàãäàõûí äàâóó òàëûã îéëãóóëíà.

Çîðèëò:

1. Ñàéí äóðûí çºâëºãºº øèíæèëãýýíèé òàëààð ìýäëýãòýé áîëîõ
2. Ñàéí äóðûí çºâëºãºº øèíæèëãýýíä õàìðàãäàõûí äàâóó òàëûã òîî÷èõ
3. Ñàéí äóðûí çºâëºãºº øèíæèëãýýíä õàìðàãäàæ áàéõ òàëààð áóñäàä çºâëºõ ñóðòàë÷ëàõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• Õàâñðàëò 1
• Õàâñðàëò 2

¯éë àæèëëàãàà 1
Äàðààõ àñóóëòûã àñóóæ, ºìíºõ ìýäëýãèéã ñýðãýýí ñàíóóëæ õè÷ýýëèéã ñýäýëæ¿¿ëíý. ¯¿íä:
1. Ñàéí äóðûí çºâëºãºº øèíæèëãýý ãýæ þó âý?
2. Ýíý òàëààð óðüä ºìíº ñîíñîæ áàéñàí óó?
3. Òà íàðûí òàíüäàã õýí íýãýí ýíý øèíæèëãýýíä õàìðàãäàæ áàéñàí òàëààð ìýäýõ ¿¿? Ò¿¿íèé
òóõàé ÿðüæ ºãºõ õ¿í áàéãàà ýñýõèéã àñóóíà. Áàéõã¿é áîë çààâàë ÿðèõ àëáàã¿é.
4. ßìàð õ¿í ýíý øèíæèëãýýíä õàìðàãäàõ ¸ñòîé âý? Ǻâ õàðèóëò: Õ¯Í Á¯Ð
5. Ñóðàã÷äààñ õàðèóëò àâ÷ äóóññàíû äàðàà áàãø Õàâñðàëò 1-ä áóé ìýäýýëëèéã àøèãëàí íýìæ
òàéëáàðëàíà.

¯éë àæèëëàãàà 2.
Äàðààõ òîõèîëäëûã óíøóóëæ õààíà ÿìàð àëäàà ãàðñàí òàëààð ýðãýö¿¿ëýí áîäîõûã ñàíóóëíà.
3 æèëèéí ºìíº ...
Á... 18 íàñòàé áàéâ. Òýðýýð õºäºº îðîí íóòàãò àìüäàðäàã áºãººä íýã óäàà õîòîä îðæ èðýí
õàìààòíûõàà àéëä ñàð ãàðóé áàéõààð áîëæýý. Òýðýýð õîòîä òàíüæ ìýäýõ õ¿í áîëîîä ãàçàð
õîâîð òóë íýãýí õîëûí õàìààòíàà ãóéæ õîòòîé òàíèëöóóëàõûã õ¿ñýâ. Á... íýëýýä ìºíãºòýé èðñýí
òóë öààä õ¿í ÷ èõ óäààí áîäîëã¿é çºâøººð÷ õîòîîð äàãóóëæ ÿâëàà. Òýð 2 íýã ºäºð íýëýýä ÿäàð÷,
õîòûí òºâä íýãýí êàôåä õîîëëîõîîð îðëîî. Òýíä õî¸ð á¿ñã¿é ñóóæ áàéõûã õàìààòàí çàëóó
àíçààð÷ áàéí áàéí òýð õî¸ð ðóó õàðíà. Öààä õî¸ð íü ÷ ìºí ò¿¿íèéã õàðíà. Õîîë èäýæ äóóñààä
áîñîõ ãýòýë õî¸ð õ¿¿õýí äýðãýä íü èðýýä, äºðâ¿¿ëýý õàìò çóãààëàõûã ñàíàë áîëãîâ. Õàìààòàí

Á¿ëýã 5

ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ

79

çàëóó ÷ øóóä çºâøººð뺺. ĺðâºí çàëóó ¿äøèéã çóãààòàé ñàéõàí ºíãºð¿¿ëæýý...
Á... íóòàã áóöàâ. 3 æèëèéí äàðàà ò¿¿íèé áèå ãýíýò ìóóäàæ îíîø íü òîäðîõã¿é ñàíäàðãàâ.

Àñóóëò
1. Á... ÿìàð ºâ÷èí òóññàí áàéæ áîëîõ âý?
2. Á... ÿìàð àëäàà ãàðãàñàí áý?
3. Ò¿¿íä þó äóòàãäàâ?
4. Ò¿¿íèé õàìààòàí çàëóó ÿìàð õ¿í áý?
5. Á...-í èðýýä¿é ÿìàð áàéäàëä îðîâ?
6. Òà íàð Á...-ä þó ãýæ çºâëºõ âý?
7. Òà íàð Á.-í õàìààòàí áàéñàí áîë ÿàõ áàéñàí áý?
8. Õî¸ð ýìýãòýé ÿìàð àëäàà ãàðãàñàí áý? ßàõ ¸ñòîé áàéñàí áý?
9. Õàëäâàðòàé õ¿í áóñäàä õàëäâàðàà òàðààõ íü ãýìò õýðýã ìºí ¿¿? (Ýíý òàëàà𠺺ð õè÷ýýë äýýð
¿çýõ áîëíî.)

¯éë àæèëëàãàà 2
Ñóðàã÷äûã 3-4 áàãò õóâààíà. Ñàéí äóðûí çºâëºãºº ºãºõ áàéãóóëëàãûí òóõàé óíøèõ ìàòåðèàëûã
òàðààæ ºã÷ óíøóóëíà. Áàã á¿ð óíøñàí ç¿éëèéí òàëààð îéëãîñíîî òîâ÷õîí òàíèëöóóëíà.

¯éë àæèëëàãàà 3
Õààíà î÷èæ çºâëºãºº àâàõ íü õàìãèéí îíîâ÷òîé øèéäýë âý?
À. Óëñûí ýìíýëýã

Á. Íàéç íºõºä
Â. Ñóðãóóëèéí ýì÷
Ã. Õóâèéí ýìíýëýã

Ä¿ãíýëò
1. Ñàéí äóðûí çºâëºãºº øèíæèëãýýíä õàìðàãäàõûí à÷ õîëáîãäîë þó âý?
2. Õýí ýíý øèíæèëãýýíä õàìðàãäàõ ¸ñòîé âý?
3. Ǻâëºãºº àâàõûí òóëä õààíà õàíäàõ ¸ñòîé âý?

80

Á¿ëýã 5

ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ

ÑÀÉÍ ÄÓÐÛÍ ÇªÂ˪êª ØÈÍÆÈËÃÝÝ

ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð àâñàí ýñýõèéã ìýäýõèéã õ¿ñýæ áàéãàà õýí á¿õýí ñàéí äóðûí çºâëºãºº
øèíæèëãýýíèé òºâ¿¿äýä õàíäàõ áîëîìæòîé. ÑÄÇØ íü õóâü õ¿í ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õîëáîîòîé
àñóóäëààð çºâëºãºº ìýäýýëýë àâñàí, ººðèéíõºº õàëäâàðò ºðòºõ ýðñäýëèéã ¿íýëæ ìýäñýíýýð
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý õèéëãýíý ãýñýí ¿ã. Òóõàéí òºâä õàíäàõ áîëñîí
øàëòãààíààñ ¿ë õàìààðàí ÕÄÕÂ-èéí øèíæèëãýý çºâëºãºº íü äàðààõ 3 çàð÷ìûí äàãóó ÿâàãäàíà.


1. Ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð õèéëãýõ
2. Íóóöûã ÷àíäëàí õàäãàëàõ
3. Ǻâëºãºº àâàõ

ÑÄÇØ-íä õàíäàõûí à÷ õîëáîãäîë
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðò õýí ÷ ºðòºæ áîëîõ òóë çºâõºí øèíæèëãýý ºãñºíººð ººðèéíõºº ýð¿¿ë
ýñýõèéã íàéäâàðòàé ìýäýõ, ººðòºº á¿ðýí èòãýëòýé áîëîõ áà øààðäëàãàòàé àðãà õýìæýýã öàã
òóõàéä íü àâ÷ ÷àäíà.
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð àâñàí ýñýõýý ýðò ìýäñýíýýð àìüäðàëûí õýâ ìàÿã, ýð¿¿ë ìýíääýý èë¿¿
õàðèóöëàãàòàé õàíäàõ, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãóóäàä ñóðàëöàõ, ìýäëýã ìýäýýëýë àâàõ áºãººä
ãýð á¿ë, îéð äîòíû õ¿ì¿¿ñýý õàìãààëíà.
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õýäèé ÷ øààðäëàãàòàé òóñëàìæ, ýì÷èëãýýíä öàã àëäàëã¿é õàìðàãäàæ,
ÄÎÕ-îîð ºâ÷ëºõã¿é, îí óäààí æèë á¿ðýí ä¿¿ðýí àìüäðàõ áîëîìæòîé.

Ñàéí äóðààð øèéäâýð ãàðãàõ
ªºðèéíõºº ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ýñýõèéã ìýäýõ íü õ¿íèé àìüäðàëûã á¿õýëä íü ººð÷èëæ
áîëîõóéö ¿éë ÿâäàë. Òèéìýýñ øèíæèëãýý õèéëãýõ íü çºâõºí òóõàéí õ¿íèé ñîíãîëò. Õóóëèéí
äàãóó õóâü õ¿í ÕÄÕÂ/ ÄÎÕ-ûã èëð¿¿ëýõ, ìàãàäëàõ ýìíýëãèéí ¿çëýã, øèíæèëãýýíä ñàéí äóðààðàà
õàìðàãäàõ ýðõòýé.

Ǻâëºãºº àâàõ
Ǻâëºã÷ íü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýíèé ºìíº áà äàðàà íü çºâëºãºº ºãºõ áà
òóõàéí õ¿íèéã øèíæèëãýý ºãºõ øèéäâýð ãàðãàõ, ñýòãýë ç¿éí õóâüä øèíæèëãýýíèé õàðèóã àâàõàä
áýëòãýõ, äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ, òîõèðñîí ýì÷èëãýý ¿éë÷èëãýýã ñàíàë áîëãîõ, áóñàä õîëáîãäîõ ãàçàð
õàíäàõàä òóñàëæ ÷àäíà.

Íóóöûã õàäãàëàõ
ßìàð ÷ ýìçýã àñóóäàë õºíäñºí, þóíû òóõàé ÿðüñàí ÷ çºâëºãººíèé ¿åèéí á¿õ ç¿éë çºâõºí çºâëºã÷
áîëîí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí äóíä ¿ëäýõ ¸ñòîé. ¯éë÷ë¿¿ëýã÷ ººðèéí íýðèéí îðîíä õóâèéí êîä áóþó
á¿ðòãýëèéí äóãààð àâàõ òóë òóõàéí õ¿íèé íýðèéã õýí ÷ ìýäýõ áîëîìæã¿é þì.

Á¿ëýã 5

ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ

81

Õàâñðàëò 1

Ñàéí äóðûí çºâëºãºº øèíæèëãýý ãýæ þó âý?

Õàâñðàëò 2

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷, çºâëºã÷ íü õóâü õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîí õóâü õ¿íèé
íóóöûã ÷àíäëàí õàäãàëàõ ¿¿ðýãòýé áºãººä øèíæèëãýýíèé õàðèóíû òàëààðõ ìýäýýëëèéã õýíä ÷
çºâøººðºëã¿é ºãºõ ¸ñã¿é.

ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ýñýõýý çºâõºí øèíæèëãýý õèéëãýæ áàòàëãààæóóëíà. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð
èëð¿¿ëíý ãýäýã íü õ¿íèé öóñàíä ÕÄÕÂ-èéí ýñðýã áèå áàéãàà ýñýõèéã øàëãàõ ÿâö þì. ¯¿íèé òóëä
ºíäºãíººñ ýñâýë ñóäàñíààñ öóñíû äýýæ àâ÷ øèíæèëíý.
Õàëäâàð àâñíààñ õîéø õýäõýí õîíîã ýñâýë õýäýí äîëîî õîíîãèéí äîòîð õ¿íèé öóñàíä ÕÄÕÂ-èéí
ÝÑÐÝà ÁÈÅ ¿¿ñäýã. ªºðººð õýëáýë ýñðýã áèåèéí õýìæýýã ìàø ýíãèéí øèíæèëãýýãýýð õàëäâàð
àâñíààñ õîéø 3-4 äîëîî õîíîãîîñ 3 ñàðûí äîòîð èëð¿¿ëýõ áîëîìæòîé.

Øèíæèëãýýíèé õàðèó
Èõýíõ ÑÄÇØ-íèé òºâ¿¿ä ºíäºãíèé öóñíààñ ÕÄÕÂ-èéí ýñðýã áèå èëð¿¿ëýõ ò¿ðãýâ÷èëñýí
îíîøëóóðûã ºðãºíººð àøèãëàäàã áºãººä ýíý íü øèíæèëãýýíèé õàðèóã õóðäàí õóãàöààíä ãàðãàõ
áîëîìæòîé þì. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýíèé õàðèó 2 òºðºë áàéíà.

Øèíæèëãýýíèé õàðèó “ÝÅÐÝÔ ãàðàõ
Ýíý íü òóõàéí õ¿íèé öóñàíä ÕÄÕÂ-èéí ýñðýã áèå èëýðñýí áóþó õàëäâàð àâñàí áàéõ ìàãàäëàëòàé
ãýäãèéã èëòãýõ áºãººä ýíý òîõèîëäîëä äàõèí áàòàòãàõ øèíæèëãýýã ºãºõ øààðäëàãàòàé.

Øèíæèëãýýíèé õàðèó “ѪЪÔ ãàðàõ
Ýíý íü îäîîãîîð òóõàéí õ¿íèé öóñàíä ÕÄÕÂ-èéí ýñðýã áèå èëðýýã¿é áóþó õàëäâàð àâààã¿éã
èëòãýõ áîëîâ÷ áàòàëãààòàé ýð¿¿ë ãýñýí ¿ã áèø þì. Ýñðýã áèå ¿¿ñýõ õóãàöààíä õàëäâàð èëð¿¿ëýõ
áîëîìæã¿é íóóö ¿å áàéäàã áºãººä “ÖÎÍÕ ¯Å” ãýæ íýðëýäýã. Ýíý ¿åä øèíæèëãýýíèé õàðèó
“ñºðºã” ãàðäàã îíöëîãòîé òóë 3-6 ñàðûí äàðàà äàõèí øèíæë¿¿ëýõèéã çºâëºäºã. Èíãýñíýýð
ýð¿¿ë ýñýõýý ¿íýí çºâ, áàòàëãààòàé ìýäýõ áîëîìæòîé.
ÕÄÕÂ-èéí ò¿âøíèéã òîäîðõîé õýìæýýíä áàðüæ òîãòîîäîã, äàðõëààã äýìæèõ õàâñàðñàí
ýì÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ óëàì íýìýãäýæ, ¿ð ä¿íãýý ºã÷ áàéíà. Âèðóñèéí ýñðýã ýì÷èëãýý íü
õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàëûã óðòàñãàõ, ÄÎÕ-îîð ºâ÷ëºõã¿é èäýâõòýé àæèëëàõ, àìüäðàõ,
ñóðàõ, ººðòºº èë¿¿ àíõààðàë õàðèóöëàãàòàé áàéõ, äàõèí õàëäâàð àâàõààñ ñýðãèéëýõ àðãà çàìä
ñóðàëöàõ áîëîìæèéã îëãîæ áàéíà.
Æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ÷ ýì÷èëãýý õèéëãýñíýýð ýð¿¿ë õ¿¿õýä
òºð¿¿ëýõ, õ¿¿õäýä ÕÄÕ äàìæèõààñ ñýðãèéëýõ áîëîìæòîé áîëñîí. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé
àìüäàð÷ áàéãàà õ¿ì¿¿ñò ãýð á¿ë, òºðºë ñàäàí, íàéç íºõºä, õàìòðàí àæèëëàãñàä çýðýã îéð äîòíû
õ¿ì¿¿ñèéí äýìæëýã, òóñëàëöàà, íºõºðëºë õàìãààñ ÷óõàë.
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé áàéíà ãýäýã àìüäðàë òºãññºí ãýñýí ¿ã áèø.

82

Á¿ëýã 5

ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ

Á¯ËÝÃ

6

Ñýòãýöèéí
ýð¯¯ë ìýíä

Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààðõ àñóóäàë íü ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûí “Ýð¿¿ë
áèå” áîëîí “Ýð¿¿ë õàðèëöàà” àéí àëü àëèíä íü õàìðàãäàíà. Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí
òàëààð áîëîâñðîëûí ò¿âøèí á¿ðä äàðààõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä ÷èãë¿¿ëýí ñóðãàëòàà çîõèîí
áàéãóóëíà. ¯¿íä:
• Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä: Ñýòãýëèéí õºäºë㺺í, ò¿¿íèé èëýðõèéëýë; ãýð á¿ë, á¿ëãèéí
ãèø¿¿í áàéõ ¿¿ðýã õàðèóöëàãàà óõàìñàðëàõ; ººðèé㺺 áîëîí áóñäûã õ¿íäýòãýõ; ººðòºº
èòãýëòýé áàéõ, ººðèéí äàâóó áîëîí ñóë òàëàà òàíèí ìýäýæ, ä¿ãíýëò õèéäýã áàéõ; çîðèëãîòîé
áàéõ, çîðèëãîî çºâ òîäîðõîéëæ, ò¿¿íäýý òóóøòàé áàéõ çýðýã àñóóäëààð ìýäëýã, ÷àäâàð
ýçýìøèæ, õàíäëàãà òºëºâø¿¿ëýõ
• Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä: Õóâü õ¿í, ãýð á¿ë, á¿ëãèéí ¿íýò ç¿éëñ, òýäãýýðèéã õ¿íäýòãýõ;
ñòðåññ ¿¿ñãýã÷ õ¿÷èí ç¿éëñèéã òîäîðõîéëæ, òýäãýýðýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãà çàìóóäûã
ýçýìøèõ; óóð áóõèìäëàà õýðõýí çîõèöóóëàõ; ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä ãýæ þóã õýëýõ, ò¿¿íä
íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñ áîëîí ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõ ìýäëýã, ÷àäâàð ýçýìøèõ,
õàíäëàãà òºëºâø¿¿ëýõ
• Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä: Õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàëûí õýâ ìàÿã, ñî¸ëûí ÿëãààòàé
áàéäëûã îéëãîæ, õ¿íäýòãýõ, ò¿¿íä äàñàí çîõèöîõ; àìüäðàëä òîõèîëäîõ õ¿íäðýë áýðõøýýëèéã
äàâàí òóóëàõ àðãà çàì; àëèâàà ¿éë àæèëëàãàà, àìüäðàëàà òºëºâëºõèéí à÷ õîëáîãäîë,
òºëºâëºõ àðãà çàì; áóñäûã îéëãîæ, òýäýíä òóñëàõ, øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä áóñäààñ òóñëàìæ
äýìæëýã àâàõ çýðýãòýé õîëáîîòîé ìýäëýã, ÷àäâàð ýçýìøèæ, çºâ õàíäëàãà òºëºâø¿¿ëýõ
Äýýðõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí á¿ðò ýçýìø¿¿ëýõ ìýäëýã, ÷àäâàð,
õàíäëàãûã äàðààõ õ¿ñíýãòýä õàðóóëñàí áîëíî. Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä íü õ¿íèé áèå ìàõáîäûí
ýð¿¿ë ìýíä, õ¿ì¿¿ñ õîîðîíäûí õàðèëöàà, àìüäðàëäàà ñýòãýë õàíãàëóóí áàéõ, àëèâàà ç¿éëä
õàíäàõ õàíäëàãà çýðýãò íºëººëíº. Òèéìýýñ ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä áîëîí ò¿¿íòýé õîëáîãäîõ
àñóóäëóóäûã ñóðàã÷äàä çààæ ñóðãàõ íü ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé þì.

Á¿ëýã 6

Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä

83

Àãóóëãà
Ìýäëýã

×àäâàð

Õàíäëàãà

Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí
·
·
·
·
·
·
·

Ñýòãýëèéí õºäºë㺺í, ò¿¿íèé
èëýðõèéëýë
Ãýð á¿ë, á¿ëãèéí ãèø¿¿íèé
¿¿ðýã õàðèóöëàãà
¯¿ðýã õàðèóöëàãà áà ò¿¿íèé ¿ð
äàãàâàð
ªºðèé㺺 áîëîí áóñäûã
õ¿íäýòãýõèéí à÷ õîëáîãäîë
ªºðòºº èòãýõ èòãýë, ò¿¿íèé ¿ð
äàãàâàð
ªºðèéí äàâóó òàë áîëîí ñóë
òàëàà òàíèí ìýäýõèéí à÷
õîëáîãäîë
Çîðèëãî òàâèõ, ò¿¿íäýý
õ¿ðýõèéí òóëä õè÷ýýí
àæèëëàõûí à÷ õîëáîãäîë

· ªºðèéí áîëîí áóñäûí ñýòãýëèéí
õºäºë㺺íèéã òîäîðõîéëæ,
õÿíàæ ñóðàõ
· ¯¿ðýã õàðèóöëàãàà óõàìñàðëàæ,
áèåë¿¿ëýõèéí à÷ õîëáîãäëûã
òîäîðõîéëîõ
· Áóñäàä àíõààðàë õàëàìæ òàâüæ
áàéãààãàà èëýðõèéëýõ
· ªºðèé㺺 áîëîí áóñäûã
õ¿íäýòãýæ áóéãàà èëýðõèéëýõ
àðãà çàìûã ýçýìøèõ
· ªºðòºº èòãýëòýé áàéõûí à÷
õîëáîãäëûã òàéëáàðëàõ
· ªºðèéí äàâóó áîëîí ñóë òàëàà
òîäîðõîéëîõ, óõààðàõ
· Çîðèëãî, çîðèëòûã îíîâ÷òîé
òîìü¸îëæ ñóðàõ

· Ñýòãýëèéí õºäºëãººíºº õÿíàæ
÷àääàã áàéõ
· ¯¿ðýã õàðèóöëàãàà
óõàìñàðëàæ, áèåë¿¿ëäýã áàéõ
· ªºðòºº áîëîí áóñäàä àíõààðàë
õàëàìæ òàâüäàã áàéõ
· ªºðèé㺺 áîëîí áóñäûã
õ¿íäýòãýäýã áàéõ
· ªºðèéíõºº òàëààð ýåðýã
áîäîëòîé áàéõ
· ªºðèéí äàâóó òàë áîëîí ñóë
òàëäàà ä¿ãíýëò õèéäýã áàéõ
· Áîëîìæ, íºõöºë áàéäàëäàà
òîõèðóóëàí áîäèòîé çîðèëãî
äýâø¿¿ëýõ, ò¿¿íäýý òóóøòàé
õàíääàã áàéõ

Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí

·
·
·
·
·
·
·
·
·

Õóâü õ¿í áîëîí ãýð á¿ëèéí ¿íýò
ç¿éëñ
Ñòðåññ áà ñòðåññ ¿¿ñãýã÷
øàëòãààíóóä
Ñòðåññèéí ¿ð äàãàâàð
Ñòðåññ òàéëàõ ýíãèéí àðãóóä
Óóð áóõèìäàë áà ò¿¿íèé ¿ð
äàãàâàð
Óóð áóõèìäëàà çîõèöóóëàõ
ýåðýã àðãóóä
Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóõàé
îéëãîëò
Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäýä
íºëººëºã÷ õ¿÷èí ç¿éëñ
Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäýý
õàìãààëàõ àðãà çàì

· Ãýð á¿ë, íàéç íºõäèéíõºº ¿íýò
ç¿éëñèéã òàíèí ìýäýõ
· Ñòðåññ ¿¿ñãýã÷ õ¿÷èí ç¿éëñèéã
òîäîðõîéëîõ
· Ñòðåññèéí ¿ð äàãàâðûã
òàéëáàðëàõ
· Ñòðåññ òàéëàõ ýåðýã àðãóóäûã
ýçýìøèõ
· Óóð áóõèìäëûí õîð óðøãèéã
òîäîðõîéëîõ
· Óóð áóõèìäëàà çîõèöóóëàõ ýåðýã
àðãûã ýçýìøèõ
· Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä ãýäýã
îéëãîëòûã òàéëáàðëàõ
· Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäýä
íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñèéã
òîäîðõîéëîõ
· Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí
áàéäëûã òîäîðõîéëæ ÷àääàã
áîëîõ
· Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäýý
õàìãààëàõ àðãóóäûã ýçýìøèõ

· ªºðèéí áîëîí áóñäûí ¿íýò
ç¿éëñ, õýðýãöýýã õ¿íäýòãýäýã
áàéõ
· Áîëîìæòîé òîõèîëäîëä
ñòðåññ ¿¿ñýõýýñ ºìíº íºõöºë
áàéäëûã õÿíàæ õýâøèõ
· Ýåðýã àðãààð ñòðåññýý òàéëäàã
áàéõ
· Àëèâàà ç¿éëä þóíû ò¿ð¿¿íä
óóðëàëã¿é, òàéâàí íóõàöòàé
õàíääàã áàéõ
· Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí
òàëààð çºâ õàíäëàãàòàé áàéõ
· Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäýý
õàìãààëàõ íü õóâü õ¿í, ãýð
á¿ë, õàìò îëíû ¿éë àæèëëàãàà
áîëîõûã õ¿ëýýí çºâøººðºõ

Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí






84

Àìüäðàëûí ººð ººð õýâ ìàÿã
áîëîí ñî¸ëûí ÿëãààòàé áàéäàë
Àìüäðàëä òîõèîëäîõ ÿíç
á¿ðèéí ººð÷ëºëò¿¿ä áîëîí
õ¿íäðýë áýðõøýýë, òýäãýýðèéí
¿ð íºëºº
Õ¿íäðýë áýðõøýýëèéã äàâàí
òóóëàõ àðãà çàìóóä
Òºëºâëºëò áà ò¿¿íèé à÷
õîëáîãäîë
Áóñäûã îéëãîæ, ìýäðýõ áà
ò¿¿íèé ¿ð íºëºº
Áóñäàä ¿ç¿¿ëýõ äýìæëýã
òóñëàëöàà
Áóñäààñ òóñëàìæ çºâëºãºº
õ¿ñýõ àðãà çàìóóä

Á¿ëýã 6

·
·
·
·
·
·
·

Àìüäðàëûí ººð ººð õýâ ìàÿã,
ñî¸ëûí ÿëãààòàé áàéäëûã
òîäîðõîéëæ, òàéëáàðëàõ
Àìüäðàëä òîõèîëäîõ ÿíç
á¿ðèéí ººð÷ëºëò áîëîí õ¿íäðýë
áýðõøýýëèéã òîäîðõîéëîõ
Õ¿íä õýö¿¿ íºõöºë áàéäàëä
îðñîí ¿åä ò¿¿íèéã äàâàí òóóëàõ
àðãà çàìûã ýçýìøèõ
Òºëºâëºõ ÷àäâàð ýçýìøèõ
Áóñäûã îéëãîæ, ìýäýð÷
áàéãààãàà òîõèðîìæòîé
áàéäëààð èëýðõèéëýõ
Áóñäàä õýðõýí òóñëàõ àðãà çàìûã
òîäîðõîéëîõ
Áóñäààñ òóñëàìæ çºâëºãºº õ¿ñ÷
áóéãàà èëýðõèéëýõ

Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä

· Àìüäðàëûí ººð ººð õýâ ìàÿã
ñî¸ëûí ÿëãààòàé áàéäàëûã
õ¿ëýýí çºâøººð÷, õ¿íäýòãýäýã
· Àìüäðàëä òîõèîëäîõ àñóóäàë,
õ¿íäðýë áýðõøýýëèéí òàëààð
ýð¿¿ë õàíäëàãàòàé áàéõ
· ªäºð òóòìûí àæèë ¿éëñýý
áîëîí àìüäðàëàà òºëºâëºäºã
áîëîõ
· Ãýð á¿ë, íàéç íºõºä áîëîí
áóñäàä äýìæëýã òóñëàëöàà
¿ç¿¿ëäýã áàéõ
· Øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä
áóñäààñ òóñëàìæ äýìæëýã,
çºâëºãººã õ¿ñäýã áàéõ

Ñýòãýëèéí õºäºë㺺í,
ò¿¿íèé èëýðõèéëýë
(Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî:

Ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèé òàëààð ñóäàëæ, ººðèéí áîëîí áóñäûí ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèéã
òîäîðõîéëæ, çîõèöóóëæ ñóðàõ

Çîðèëò:

Ñóðàã÷èä äàðààõ ìýäëýã, óð ÷àäâàðûã ýçýìøèíý.¯¿íä:
1. Ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèé õýëáýð¿¿äèéã ìýääýã áîëîõ
2. ªºðèéí áîëîí áóñäûí ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèéã òîäîðõîéëæ ÷àääàã áîëîõ
3. Ñýòãýëèéí õºäºëãººíºº õÿíàæ, çîõèöóóëæ ñóðàõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• Õàâñðàëò 1
• Õàâñðàëò 2

¯éë àæèëëàãàà 1
• Ýíý ñýäâýýð ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèé òàëààð ñóäëàõ áîëíî ãýäãèéã ñóðàã÷äàä õýëæ, õè÷ýýëèéã
ýõýëíý. Òóñ ñýäâèéã ñóäëàõûí òóëä ýõëýýä ñóðàã÷äûí äóíäààñ ñàéí äóðûí òóñëàã÷ áîëîõ 8
õ¿íèéã ãàð÷ èðýõèéã õ¿ñíý.
• Òýäýíä õàâñðàëò 1-ä áàéãàà ¿ãèéã íýã íýãèéã òàðàà ºã÷, îíîãäñîí ¿ãèéã øóóä õýëýõã¿é ¿éë
õºäëºëººðºº àíãèéíõàíäàà èëýðõèéëæ ¿ç¿¿ëíý ãýäãèéã òàéëáàðëàíà.
• Òýäíèé ¿éëäëèéã õàðààä, òóõàéí õ¿¿õäèéí èëýðõèéëæ áàéãàà ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèéã
àíãèéíõàí íü òààíà.
• Áàãø ñóðàã÷äûí òààæ õýëæ áàéãàà á¿õèé ë õóâèëáàðûã ñàìáàðò áè÷íý.
• Ñóðàã÷èä çºâ òààâàë òóõàéí ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèéã èëýðõèéëýí ¿ç¿¿ëñýí ñóðàã÷èä òàëàðõàë
èëýðõèéëýýä ñóóäàëäàà ñóóõûã õ¿ñíý. Èéì ìàÿãààð ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèéã òîäîðõîéëíî.
• Ñóðàã÷äààñ äàðààõ àñóóëòûã àñóóíà.
• Õ¿íèé ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèéã òîäîðõîéëîõ íü õýð çýðýã õÿëáàð áàéñàí áý?
• Ñýòãýëèéí õºäºë㺺í ãýæ þóã õýëýõ âý?
• Òýäíèé õýëñýí ñàíààí äýýð òóëãóóðëàí ñýòãýëèéí õºäºë㺺í ãýæ þó áîëîõûã áàãø
òàéëáàðëàíà.

¯éë àæèëëàãàà 2
• ªìíºõ ¿éë àæèëëàãààãààð òîäîðõîéëñîí ñýòãýëèéí õºäºëãººíººñ ãàäíà ººð ÿìàð ñýòãýëèéí
õºäºë㺺íèéã ìýääýã áîëîõûã ñóðàã÷äààñ àñóóæ, äýâòýðò íü æàãñààæ áè÷¿¿ëíý.

Á¿ëýã 6

Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä

85

• Íýðëýñýí ñýòãýëèéí õºäºë㺺í á¿ðèéí àðä ÿìàð ¿åä èëýðäãèéã áè÷¿¿ëíý.
• Äàðàà íü ñóðàã÷äûã 8 á¿ëýã áîëãîí õóâààíà. Áàãø õàâñðàëò 2-ò áàéãàà ìàòåðèàëûã íýã
íýãýýð íü òàðààæ ºãíº.
• 1 áà 5 äóãààð á¿ëýãò “Áè àéõäàà
• 2 áà 6 äóãààð á¿ëýãò “Áè óóðëàõäàà
• 3 áà 7 äóãààð á¿ëýãò “Áè áàÿðëàõäàà
• 4 áà 8 äóãààð á¿ëýãò “Áè ãóíèãëàõäàà
Á¿ëã¿¿äýä îíîãäñîí öààñàí äýýðõ ºã¿¿ëáýðèéã çóðãààð èëýðõèéëæ ã¿éöýýõ äààëãàâðûã õéèõäýý
ºìíºõ ¿éë àæèëëàãààãààð òîäîðõîéëñîí ñàíààã àøèãëàæ áîëíî ãýäãèéã õýëíý. ªºðººð õýëáýë,
àéõ, áàÿðëàõ, ãóíèãëàõ, óóðëàõ ¿åäýý òýä ÿìàð áàéäàëòàé õàðàãääàã, ÿìàð ¿éëäýë õèéäãèéã
çóðãààð èëýðõèéëíý ãýäãèéã òàéëáàðëàíà.
• Á¿ëýã òóñ á¿ð ººðñäèéí çóðñàí çóðãàà áóñäàäàà ¿ç¿¿ëýí òàéëáàðëàíà.

¯éë àæèëëàãàà 3
• Áàãø ñóðàã÷äàä äàðààõ íºõöºë¿¿äèéã óíøèæ ºãíº.
• Ñóðàã÷èä áàãøèéí óíøñàí íºõöºë á¿ðèéí äàðààõ 3 àñóóëòûí äàãóó ÿðèëöàíà.
• ßìàð ìýäðýìæ òºðºõ âý?
• Òóõàéí íºõöºëä ò¿¿íèéã äàâàí òóóëàõ ÿìàð ýåðýã àðãà çàì áàéæ áîëîõ âý?
• Òóõàéí íºõöºëä ò¿¿íèéã äàâàí òóóëàõ ÿìàð ñºðºã àðãà çàì áàéæ áîëîõ âý?

ªãºãäë¿¿ä
1. Òà õèéõ ç¿éëýý õèéãýýã¿éí óëìààñ õýí íýãýíä çýìë¿¿ëýõ ¿åä ººðò ÷èíü ÿìàð ìýäðýìæ òºðºõ
âý?
2. Òàíû ñàéí íàéç ÷èíü øààðäëàãàòàé ¿åä òàíä òóñëàõã¿é áîë ÿìàð ìýäðýìæ òºðºõ âý?
3. Òàíàé áàãèéíõàí áýëòãýë ñóðãóóëèëàëò ñàéí õèéñíèé à÷ààð àìæèëò ãàðãàõàä òàíä ÿìàð
ìýäðýìæ òºðºõ âý?
4. Õè÷ýýëýý ñàéí äàâòààã¿éãýýñ øàëãàëòàä òààðóóõàí ä¿í àâáàë òàíä ÿìàð ñàíàãäàõ âý?
5. Ààâ ýýæ ÷èíü òàíûã îéëãîõã¿é áîë òàíä ÿìàð ñàíàãäàõ âý?
6. Ñàãñàí áºìáºãèéí áàãèéíõàí ÷èíü òàíûã áàãòàà áàéëãàõûã õ¿ñýõã¿é áîë òàíä ÿìàð ìýäðýìæ
òºðºõ âý?
7. Ãýðèéí äààëãàâðàà ìàø ñàéí õèéñýí áàéíà õýìýýí áàãø ÷èíü ìàãòàõàä òàíä ÿìàð ìýäðýìæ
òºðºõ âý?
8. Òàíû ºäðèéí òýìäýãëýëèéã õýí íýãýí õ¿í àñóóëã¿éãýýð ¿çâýë òàíä ÿìàð ìýäðýìæ òºðºõ âý?
• Äýýðõ íºõöë¿¿äýä òºðæ áóé ìýäðýìæýý õ¿ì¿¿ñ ýåðýã, ýñâýë ñºðºã çàìààð èëýðõèéëäýã
áîëîõûã áàãø ä¿ãíýæ õýëýýä, äàðààõ àñóóëòûí äàãóó ÿðèëöàíà.
• Ýäãýýðýýñ ÿìàð àðãûã õýðýãëýõ íü ç¿éòýé âý? ßàãààä?
• ßìðûã íü õýðýãëýõã¿é áàéõ íü äýýð âý? ÿàãààä?
• ßàãààä çàðèì õ¿ì¿¿ñ ººðòºº áîëîí áóñäàä õîðòîé áàéæ áîëîõ àðãóóäûã õýðýãëýäýã âý?
• Ò¿¿íèéã õýðýãëýõã¿é áàéõûí òóëä ÿàõ ¸ñòîé âý?

¯éë àæèëëàãàà 4
• Áàãø ñóðàã÷äàä õàâñðàëò 2-ò áàéãàà óíøèõ ìàòåðèàëûã òàðààí ºã÷, ñóäëóóëíà.
• Äàðàà íü ñóðàã÷ á¿ðèéã ººðò òîõèîëäîæ ñºðºã ìýäðýìæ òºð¿¿ëñýí ¿éë ÿâäëûã ñàíàõûã õ¿ñýýä,
òóõàéí íºõöºëä ñàÿ ñóäàëñàí ç¿éëýý òóðøèæ ¿çýõèéã õ¿ñíý. Òýäýíä òîäîðõîé õóãàöàà ºãíº.
• Òààëàìæã¿é ìýäðýìæýý äàâàí òóóëàõ àðãûã òóðøèõàä ÿìàð ñàíàãäñàíûã àñóóæ, ÿðèëöàíà.

86

Á¿ëýã 6

Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä

Ä¿ãíýëò
Õè÷ýýëýýð ñóäàëñàí ç¿éëñèéã äàðààõ àñóóëòûí äàãóó ÿðèëöàæ ä¿ãíýíý.
• Õè÷ýýëýýð øèíýýð ÿìàð ç¿éëèéã ñóðñàí áý?
• Õ¿ì¿¿ñ ñýòãýëèéí õºäºëãººíºº õýðõýí èëýðõèéëäýã âý? Ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèé ÿìàð ÿìàð
õýëáýð¿¿ä áàéäàã âý?
• Ñýòãýëèéí õºäºëãººíºº ººðòºº áîëîí áóñäàä õîðòîé áàéäëààð èëýðõèéëýõýýñ õýðõýí
ñýðãèéëæ áîëîõ âý?

Á¿ëýã 6

Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä

87

ÃÎÌÄÎÕ

ÕÀÉÐËÀÕ

ÀÇ ÆÀÐÃÀËÒÀÉ ÁÀÉÕ

ÃÓÍÈÃËÀÕ

ÃÓÒÐÀÕ

ÀÉÕ

ÖÎ×ÈÐÄÎÕ

Õàâñðàëò 2

Õàâñðàëò 1

ÁÀßÐËÀÕ

Òààëàìæã¯é ìýäðýìæèéã õýðõýí äàâàí òóóëàõ âý?
Áèä çàðèìäàà ñàéõàí ç¿éëèéã ìýäýðäýã áîë, çàðèìäàà ìóó ç¿éëèéã ìýäýð÷ áàéäàã. Ñàéõàí,
ìóóõàé ìýäðýìæèéí àëü íü ÷ õýâèéí ç¿éë. Ãýõäýý òºðæ áóé ìýäðýìæ, ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèéã
èëýðõèéëæ áàéãàà àðãà çàì íü ÿíç á¿ð áàéäàã òºäèéã¿é ýíý íü ººðò áîëîí áóñäàä òààëàãäàõã¿é
áàéæ áîëíî. Ýñâýë ººðèéí ìýäðýìæ, ñýòãýëèéí õºäºëãººíºº õýðõýí èëýðõèéëýõ, þó õèéõ
òàëààð ìýäýõã¿é áàéæ áîëîõ þì.
Òààëàìæã¿é ñýòãýãäýë òºðæ, ò¿¿íèéãýý õýðõýí äàâàí òóóëàõ, òóõàéí ¿åä ñýòãýëèéí õºäºëãººíºº
õýðõýí èëýðõèéëýõ òàëààð äàðààõ çºâëºãººã óíøààðàé.
1. ªºðò òºðæ áóé ìýäðýìæýý Õ¯ËÝÝÍ ÇªÂتªÐ. “Áè àéæ áàéíà”, “Ìèíèé óóð õ¿ð÷ áàéíà”,
“Áè ¿íýõýýð èõ ãîìäîæ áàéíà” ãýõ ìýò÷èëýí ººðòºº õýë. ßìàð íýãýí ìýäðýìæ òºðºõ íü
áàéõ ¸ñòîé ç¿éë.
2. ßìàð íýãýí ¿éëäýë õèéõýýñýý ºìíº “õýñýã çóóð õ¿ëýýæ”, ÒÀÉÂØÈÐ. Ààæìààð ã¿íçãèé
àìüñãàë àâ÷, á¿õ áèåèéí áóë÷èíãàà ñóëëà.
3. ªºðòºº òóñàëæ áîëîõ ÿíç á¿ðèéí àðãà çàìûã ÁÎÄ. Áîäîõ íü ººðèé㺺 ýâã¿é áàéäàëä
îðóóëàõ ýñâýë ÿìàð íýã õîðòîé ìóó ç¿éë õèéõýýñ ñýðãèéëýõ áîëíî.
4. ªºðòºº òóñëàõ ÿìàð íýãýí ç¿éë ÕÈÉ. Ìàãàäã¿é õýí íýãýí õ¿íòýé ÿðèëöàõ, ýñâýë ººðèéíõºº
äóðòàé ç¿éëýý õèéõ íü òàíä òóñàëæ áîëîõ þì. Õýðâýý ýäãýýð íü ¿ð ä¿íã¿é áàéâàë 3 äóãààð
àëõàì ðóó áóö.

88

Á¿ëýã 6

Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä

Óóð áóõèìäàë áà ò¿¿íèéã
çîõèöóóëàõ íü
(Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî:

Óóð áóõèìäàë áà ò¿¿íèé ¿ð äàãàâðûí òàëààð îéëãîëòòîé áîëæ, óóð áóõèìäëûã ýåðýã àðãààð
çîõèöóóëàõ àðãà çàìûã ýçýìøèõ

Çîðèëò:
1. Óóð áóõèìäëûí òàëààð òàéëáàðëàæ ÷àääàã áîëîõ
2. Óóð áóõèìäëûí ñºðºã ¿ð äàãàâðûã òîäîðõîéëîõ
3. Óóð áóõèìäëàà ýåðýã àðãà çàìààð çîõèöóóëæ ñóðàõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• Ñàìáàð, øîõîé, òîì öààñ, ìàðêåð
• Õàâñðàëò 1

¯éë àæèëëàãàà 1
• Ñóðàã÷äààñ äàðààõ àñóóëòûã àñóóæ, òýäíèé õýëñýí á¿õèé ë õàðèóëòûã ñàìáàðò áè÷èæ
òýìäýãëýíý.
• Óóð áóõèìäàë ãýæ þóã õýëýõ âý?
• Òà íàð óóð áóõèìäëûã õýðõýí òàéëáàðëàõ âý?
• Ñàìáàðò òýìäýãëýñíýý íýãòãýí, áàãø äàðààõ ìýäýýëëèéã íýìæ òàéëáàðëàíà.

Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëýë
Óóð áóõèìäàë ãýäýã íü õ¿í á¿ðò òîõèîëääîã õýâèéí ñýòãýëèéí õºäºë㺺íèé ìàø õ¿÷òýé õýëáýð.
Óóð áóõèìäàë íü õ¿í á¿ðò òîõèîëääîã ìýäðýìæèéí íýã. Óóð áóõèìäàë íü òóõàéí õ¿íèéã òºäèéã¿é
áóñäûã ÷ áàñ çîâîîæ, øàíàëãàäàã.
Õýí íýãýíä óóðëàæ áóõèìäñàí ¿åä òýð õ¿íèéã õàðàõààñ äóðã¿é õ¿ðäýã òºäèéã¿é òóõàéí õ¿íèé
õàìàã ë ìóó á¿õíèéã ø¿¿ìæëýí áóðóóòãàæ, ãîìäîîäîã. Óóð áóõèìäàë áîë á¿õíèéã ñ¿éòãýã÷ ¿éë.
Ýíý íü áèäíèé ýâ íàéðàìäàë, àç æàðãàëûã ñ¿éð¿¿ëäýã.

¯éë àæèëëàãàà 2
• Ñóðàã÷äààñ äàðààõ àñóóëòûã àñóóæ, äàðààãèéí ¿éë àæèëëàãààíä øèëæèíý.
• Òà íàð óóðëàæ áóõèìäàæ áàéñàí óó?

Á¿ëýã 6

Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä

89

Õýðâýý òèéì áîë õýíä, ÿìàð ó÷ðààñ óóðëàæ áàéñàí, òóõàéí ¿åä ÿìàð çàí àâèð ãàðãàæ áàéñíàà
äàðààõ áàéäëààð äýâòýðòýý æàãñààí áè÷èõèéã ñóðàã÷äààñ õ¿ñíý.
Õýíä óóðëàñàí

ßìàð øàëòãààíû óëìààñ
óóðëàñàí

Óóðëàñàí ¿åäýý ÿìàð çàí àâèð
ãàðãàñàí

-

-

-

-

-

-

-

-

-

·
• Ñóðàã÷ òóñ á¿ð 3-ààñ äîîøã¿é òîõèîëäëûã áè÷èæ äóóññàíû äàðàà ñóðàã÷äûã 5-6 õ¿íòýé á¿ëýã
áîëãîí õóâààæ, äýâòýðòýý áè÷ñýíýý ÿðèëöàæ õ¿ì¿¿ñ åð íü õýíä, ÿìàð øàëòãààíû óëìààñ
óóðëàäàã, óóðëàñàí ¿åäýý ÿìàð çàí áàéäàë ãàðãàäàã áîëîõûã òîì öààñàí äýýð æàãñààí áè÷íý.
• Á¿ëã¿¿ä õèéñýí àæëàà ýýëæëýí òàíèëöóóëíà. Õýðâýý øààðäëàãàòàé áîë áàãø äàðààõ íýìýëò
ìýäýýëëèéã ºãíº.

Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëýë
ªºðòºº áîëîí ãýð á¿ë, íàéç íºõºä ãýõ ìýò äîòíû õ¿ì¿¿ñýýñ ýõëýýä õàìò àæèëëàäàã õ¿ì¿¿ñ,
õºðø¿¿ä ýñâýë á¿ð îãò òàíèõã¿é õýí íýãýíä ÷ óóðëàæ áîëîõ þì.
Óóð áóõèìäàëä õ¿ðãýäýã îëîí øàëòãààí áàéäàã. Æèøýýëáýë:
• Ãýð á¿ëèéí àñóóäàë ãàðàõ
• Õîðò çóðøèë õýðýãëýõ
• Ñàíàë íèéëýõã¿é, çºð÷èëäºõ
• Îéð äîòíû õ¿íýý àëäàõ (óé ãàøóó)
• Õýí íýãíèé õýëæ áóé ¿ã, õèéæ áóé ¿éëäýë äóðã¿é õ¿ðãýõ
• ßäðàõ, ºëñºõ
• Áèåèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òàâã¿é áîëîõ ãýõ ìýò
Õ¿ì¿¿ñ óóðëàæ áóõèìäñàí ¿åäýý ÿíç á¿ðèéí çàí àâèð ãàðãàæ áîëíî:
• õîðîí ¿ã õýëýõ
• õàðààæ çàãíàõ
• õàøãèðàõ
• äîðîìæëîõ
• áèå ìàõáîäûí õ¿÷èðõèéëýë ¿éëäýõ öîõèõ, ò¿ëõýõ, þì øèäýõ, àëãàäàõ
• çîäîëäîõ
Çàðèì õ¿ì¿¿ñ óóðëàñíàà íóóæ, äîòðîî ìàø èõ áóõèìääàã. Òýä äîòðîî ìàø èõ óóðëàäàã áîëîâ÷
ò¿¿íèéãýý ãàäàãø ãàðãàäàãã¿é, çºâõºí ººðºº ë øàíàëäàã.

¯éë àæèëëàãàà 3
• Óóðëàæ áóõèìäàõ òîõèîëäîë àìüäðàëä íýëýýäã¿é ãàðäàã ÷ õýðâýý ò¿¿íèéãýý ýåðýã àðãà
çàìààð çîõèöóóëæ ÷àäàõã¿é áîë ÿìàð ñºðºã ¿ð äàãàâàðò õ¿ð÷ áîëîõûã òîäîðõîéëîõ äàñãàë
õèéíý ãýäãèéã õýëíý.

90

Á¿ëýã 6

Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä

• ¯¿íèé òóëä ãóðàâ ãóðâààðàà õàìòðàí ººðñäèéí ìýäýõ áîëñîí ÿâäàë, ¿çñýí êèíîí äýýð
òóëãóóðëàí ÿðèëöàæ, óóð áóõèìäàë íü õóâü õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíä, ñýòãýë ñàíààíä õýðõýí
íºëººëäãèéã öààñàí äýýð æàãñààí áè÷íý.
• Áè÷ñýíýý áóñäàäàà òàíèëöóóëíà.
• Á¿ëã¿¿äèéí àæèëòàé òàíèëöñàíû äàðàà õàìòðàí ÿðèëöàæ, íýãòãýí ä¿ãíýíý.

Áàãøèä çîðèóëñàí ìýäýýëýë
Õýðâýý ñóðàã÷äûí òàíèëöóóëñàí ç¿éëä äàðààõ ñàíàà ãàðààã¿é áîë áàãø íýìæ òàéëáàðëàíà.
Óóð áóõèìäëàà çîõèöóóëàõ íü èõýíõ õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä ìàø õýö¿¿ áàéäàã. Óóð áóõèìäëàà ýð¿¿ë
áàéäëààð çîõèöóóëæ ÷àäààã¿éí óëìààñ ÿíç á¿ðèéí ñºðºã ¿ð äàãàâàð áèé áîëäîã.
• Äàðàëò èõñýõ
• Ç¿ðõíèé øèãäýýñ ¿¿ñýõ
• Ñýòãýë ãóòðàëä îðîõ
• Ñýòãýë ò¿ãøèõ
• Õîäîîä ãýäýñíèé õÿìðàë ¿¿ñýõ
• Õàíèàä, òîìóó õ¿ðýõ
• Ãýìòýë áýðòýë àâàõ
• Õýí íýãýíòýé õàðèëöàà õîëáîîãîî òàñëàõ
• ªºðèé㺺 õÿíàõ ÷àäâàðàà àëäàõ. Áîäèò áàéäëûã ¿íýí çºâººð ä¿ãíýõ ÷àäâàðã¿é
áîëîõ
ªºðèé㺺 õÿíàæ ÷àäàõàà áîëüòëîî óóðëàæ áóõèìäñàí õ¿í õóâü õ¿íèé áîëîí íèéãìèéí ñàéí
ñàéõàí áàéäàëä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëýõ¿éö ¿éë ¿éëääýã. ̺í ò¿¿í÷ëýí óóð áóõèìäëûí õàìãèéí
õîðòîé ¿ð íºëºº áîë áèäíèé ñàéí ñàéõàí ìýäðýìæèéã óñòãàäàã.

¯éë àæèëëàãàà 4
• Îäîî îðîëöîã÷äîä áèíãî òîãëîíî ãýäãèéã õýëæ, õàâñðàëò 1-ä áàéãàà òîãëîîìûí õóóäñûã
òàðààí ºã÷, áàãø çààâðûã òàéëáàðëàíà.
• Áèíãî òîãëîîìûí õóóäàñò óóð áóõèìäëàà çîõèöóóëäàã ÿíç á¿ðèéí àðãóóäûí æèøýýã áîñîî,
õýâòýý, òàøóó øóãàìûí äàãóó áè÷ñýí áàéãàà. Ñóðàã÷èä àíãè äîòðîî ÷ºëººòýé ÿâàí, áè÷ñýí
àðãóóäààñ òàíüäàã õ¿ì¿¿ñèéí ÷èíü õýí íü õýðýãëýäýã áîëîõûã ñóðàã÷äààñ àñóóæ, òèéì ãýñýí
õàðèóëò ºãñºí òîõèîëäîëä òóõàéí õ¿íèé íýðëýñýí õ¿íèé íýðíèé ýõíèé ¿ñãèéã òóñ í¿äýíä
òýìäýãëýíý. Òóõàéëáàë, ààâ íü ãýâýë À ¿ñýã, íàéç íü ãýæ õàðèóëáàë Í ¿ñãèéã òóõàéí àðãà
áè÷ñýí í¿äíèé àëü íýã áóëàíä òýìäýãëýíý. Íýã ñóðàã÷ààñ íýã ë óäàà òèéì ãýñýí õàðèóëò
àâíà. ªºðººð õýëáýë, íýã í¿äýíä íýãýýñ èë¿¿ ¿ñýã òýìäýãëýõã¿é áîëîõûã àíõààðóóëíà.
Èíãýýä õàìãèéí ò¿ð¿¿íä äóóññàí ñóðàã÷ áèíãî ãýæ áàãøèä õýëíý ãýäãèéã ñàíóóëæ, òîãëîîìûã
ýõë¿¿ëíý.
• Ñóðàã÷äààñ áèíãî ÿëàã÷ òîäîðñîí ÷ áàãø áóñàä ñóðàã÷äàä òîãëîõ áîëîìæ îëãîíî. Èõýíõ
ñóðàã÷èéã õèéæ äóóñòàë õ¿ëýýõ íü ç¿éòýé.
• Áèíãî òîãëîæ äóóñìàãö, òýäýíä òîãëîîì òààëàãäñàí ýñýõèéã àñóóíà. Òóñ òîãëîîìûí õóóäàñò
ºãºãäñºí ç¿éëýýñ õàìãèéí àìàðõàí òààñàí íü þó áîëîõ, ÿàãààä àìàðõàí áàéâ, õ¿í á¿ð ñàíàë
íýã áàéíà óó, îëîõîä õàìãèéí õýö¿¿ ÿìàð ç¿éë áàéñàí, ÿàãààä ãýäãèéã àñóóæ, ÿðèëöàíà.
• ̺í õ¿ñíýãòýä ºãºãäñºí ç¿éëñèéã ýð¿¿ë ìýíäýä ñºð㺺ð íºëººëºõ áîëîí ýåðãýýð íºëººëºõ
¿éëäýë ãýæ 2 àíãèëàõûã ñóðàã÷äààñ õ¿ñýæ, õàðèóëòûã ñàìáàðò 2 áàãàíà áîëãîí òýìäýãëýíý.

Á¿ëýã 6

Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä

91

¯éë àæèëëàãàà 5
• Ñóðàã÷äûã 5 õ¿íòýé á¿ëýã áîëãîí, äýýðõ ¿éë àæèëëàãààí äýýð òóëãóóðëàí õ¿ì¿¿ñ óóðëàæ
áóõèìäñàí ¿åä ÿìàð àðãà õýìæýý àâàõ òàëààð çºâëºãºº áè÷èõ äààëãàâàð á¿ëýã òóñ á¿ðò
ºãíº.
• Á¿ëã¿¿ä ººðñäèéí áîëîâñðóóëñàí çºâëºãººã áóñäàäàà òàíèëöóóëíà.
• Äàðàà íü ÿðèëöàæ, á¿ëýã òóñ á¿ðýýñ ýð¿¿ë ìýíäýä òóñòàé õàìãèéí ñàéí çºâëºãººã ò¿¿í àâ÷,
òîì öààñàí äýýð áè÷íý.
• Òóñ çºâëºãººã àíãèéíõàà õàíàíä ºëãºæ, öààøèä õýðýãæ¿¿ëýõèéã òýäíýýñ õ¿ñíý.
• Òóñ çºâëºãººíèé íýã áîëîõ áÿñàëãàëûí ýíãèéí õýëáýðèéã àíãèàðàà õàìòðàí õèéæ, òóðøèæ
¿çíý ãýäãèéã õýëæ, äàðààõ çààâàð÷èëãààã ºãíº.
• Ñóðàã÷äûã íóðóóãàà ýãöëýí ñóóäàëäàà çºâ ñóóãààä, í¿äýý àíèõûã õ¿ñíý.
• Òýãýýä ã¿íçãèé àìüñãàë àâ÷, àìüñãàëàà óäààíààð ãàäàãøëóóëíà.
• Àìüñãàë àâàõäàà ãýäñýý òºìáèéëãºæ, àìüñãàë ãàðãàõäàà ãýäñýý òàòíà.
• Õàìðààðàà àìüñãàë àâààä, àìààðàà óäààí ãàðãàíà.
• Á¿õ àíõààðëàà çºâõºí àìüñãàë àâ÷, ãàðãàæ áàéãàà ¿éëäýëä òºâëºð¿¿ëíý.
• Èéì ìàÿãààð 10-15 ìèíóò áÿñàëãàë õèéíý.
• Äàðàà íü òýäýíä ÿìàð ìýäðýìæ òºðñíèéã àñóóæ, ä¿ãíýí ÿðèëöàíà.

Ä¿ãíýëò
Äàðààõ àñóóëòûí äàãóó ÿðèëöàæ, ¿çñýíýý ä¿ãíýíý.
• Óóð áóõèìäëàà çîõèöóóëæ ÷àäààã¿éãýýñ õ¿ì¿¿ñò ÿìàð ñºðºã ¿ð äàãàâàð ¿¿ñýæ áîëîõ âý?
• Óóð áóõèìäëûã çîõèöóóëàõ áîëîìæòîé þó? Õýðâýý òèéì áîë ÿìàð àðãà çàì áàéíà âý?
• Òýäãýýð àðãààñ ÿìàð íü òà íàðò õàìãèéí ýíãèéí áºãººä õàìãèéí ¿ð ºãººæòýé ñàíàãäñàí áý?
• Òýð àðãààñ ÿìàð àðãûã íü òà á¿õýí óóðëàæ áóõèìäñàí ¿åäýý õýðýãëýõ âý?

92

Á¿ëýã 6

Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä

Õàâñðàëò 1

Òà íàðûí òàíüäàã õ¯ì¯¯ñýýñ õýí íü
ýíý àðãûã õýðýãëýäýã âý?

Òàìõè òàòàõ

Õºãæèì ñîíñîõ

Áèåèéí òàìèð,
ñïîðòîîð
õè÷ýýëëýõ

10 õ¿ðòýë
òîîëîõ

Ñàéí óíòàæ
àìðàõ

Õýí íýãýí õ¿íòýé
ÿðèëöàõ

Õóâöàñ óãààõ, ãýð
îðíîî öýâýðëýõ
çýðýã ãýðèéí
àæèë õèéõ

Êèíî ¿çýõ

Ãàäóóð ãàð÷
àëõàõ

Áàéãàà
ãàçðààñàà ãàð÷
ÿâàõ

Áóñäûã óó÷èëæ,
àëü áîëîõ ýåðýã
òàëûã íü îëæ
õàðàõ

ªºðºº
ººðòýé㺺 ÿðèõ

ªºðèé㺺
òàéâøðóóëàõ

Áóñäûã ìýäýð÷
îéëãîõ

ÿíçãèé àìüñãàë
àâ÷, óäààíààð
ãàðãàõ

Áÿñàëãàë õèéõ

Óóð õ¿ðãýñýí
õ¿íèéõýý òàëààð
áóñäàä ìóóëæ,
õîâ ÿðèõ

ßìàð íýãýí ¿ã
õýëýõýýñýý ºìíº
ñàéòàð òóíãààí
áîäîõ

Å㺺äºæ
äîðîìæëîëã¿é
õîøèãíîë
õýðýãëýõ

Àðõè,
ñîãòóóðóóëàõ
óíäàà õýðýãëýõ

Óñàíä ñýëýõ

Ìîä õºðººäºõ,
ò¿ëýý õàãàëàõ
çýðýã áèåèéí
õ¿÷íèé àæèë
õèéõ

ÿéõ

Òàéâàí çàìààð
ÿðèëöàõ

Äýëã¿¿ð õýñýõ

Á¿ëýã 6

Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä

93

Àìüäðàëä òîõèîëäîõ áýðõøýýë,
òýäãýýðèéã òóóëàõ àðãà çàìóóä
(Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî: Àìüäðàëä òîõèîëäîõ ÿíç á¿ðèéí ñààä áýðõøýýë òýäãýýðèéí ¿ð íºëººã
òîäîðõîéëæ, õýðõýí äàâàí òóóëàõ óð ÷àäâàðûã ýçýìøèíý.

Çîðèëò:

Òóñ ñýäâèéí õ¿ðýýíä ñóðàã÷äàä äàðààõ ìýäëýã, ÷àäâàðûã òºëºâø¿¿ëíý. ¯¿íä:
1. Àìüäðàëä òîõèîëäîõ ÿíç á¿ðèéí ñààä áýðõøýýëèéí òàëààð îéëãîëòòîé áîëîõ
2. Àìüäðàëä òîõèîëäîõ ñààä áýðõøýýë íü õóâü õ¿í, ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿äýä õýðõýí
íºëººëæ áîëîõûã òîäîðõîéëîõ
3. Àëèâàà õ¿íäðýë áýðõøýýëòýé àñóóäëûã äàâàí òóóëàõ óð ÷àäâàðò ñóðàëöàõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• Ñàìáàð, øîõîé ýñâýë òîì öààñ, ìàðêåð
• Õàâñðàëò 1-4

¯éë àæèëëàãàà 1
• Áàãø ñóðàã÷äààñ äàðààõ àñóóëòûã àñóóæ, ñóðàã÷äûí õýëñíèéã ñàìáàðò ýñâýë òîì öààñàí äýýð
áè÷èæ òýìäýãëýíý.
• Õ¿íèé àìüäðàëä òîõèîëääîã ÿìàð ÿìàð áýðõøýýëòýé àñóóäàë áàéäàã âý?
• Áîäèò àìüäðàë, êèíî, íîì çîõèîëîîñ óíøñàí ÿìàð æèøýý áàéíà âý?
• Ýäãýýð áýðõøýýë õýíä òîõèîëäîæ áîëîõ âý?
• Ñàìáàðò áè÷ñýíýý ýðãýí õàðæ, áàãø äàðààõ ìýäýýëëèéã àøèãëàí íýìýõ ç¿éë áàéâàë íýìæ
òàéëáàðëàí, õàìòðàí ÿðèëöàíà.
Àìüäðàëä ÿíç á¿ðèéí õ¿íäðýë áýðõøýýë òîõèîëääîã. Òóõàéëáàë, õ¿íä ºâ÷èí, ýñâýë àðõàã ºâ÷èí
òóñàõ, õ¿÷èðõèéëýëä ºðòºõ, ãýð á¿ë ñàëàõ, ìºí㺠õºðºí㺺 àëäàõ áóþó ñàíõ¿¿ãèéí õ¿íä õýö¿¿
áàéäàëä îðîõ, áàéãàëèéí ÿíç á¿ðèéí ãàìøèãò ºðòºõ, áèçíåñ áîëîí áàéð ñóóðèà àëäàõ, õàìãèéí
äîòíûí õ¿íýý àëäàõ ãýõ ìýò÷èëýí ìàø îëîí áýðõøýýë õ¿íèé àìüäðàëä òóëãàð÷ áîëíî. Ýíýõ¿¿
õ¿íäðýë áýðõøýýë íü õýíä ÷ òîõèîëäîæ áîëîõ áºãººä àìüäðàëä çºâõºí íýã óäàà òîõèîëäîîä
ºíãºðºõ ÷ áàéæ áîëíî, ýñâýë îëîí æèëýýð ¿ðãýëæëýõ ÷ àñóóäàë áàéæ áîëíî.

¯éë àæèëëàãàà 2
• Äýýðõ áýðõøýýëýýñ àëü íýã íü òîõèîëäñîí ¿åä òóõàéí õ¿í, ò¿¿íèé ãýð á¿ë õýðõýí íºëººëºõèéã
òîäîðõîéëîõ äàñãàë õèéíý ãýäãèéã áàãø òàéëáàðëàíà. ¯¿íèé òóëä ñóðàã÷äûã 6 á¿ëýã áîëãîí
õóâààæ, á¿ëýã òóñ á¿ðò äàðààõ äààëãàâàð ºãíº.

94

Á¿ëýã 6

Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä

• 1, 4 ä¿ãýýð á¿ëýã – Ýäãýøã¿é õ¿íä ºâ÷èí òóññàí ¿åä ýíý íü òóõàéí õ¿í áîëîí ò¿¿íèé
ãýð á¿ëä õýðõýí íºëººëºõ âý?
• 2, 5 äóãààð á¿ëýã – Áèçíåñ íü äàìïóóð÷, õºðºí㺠ìºíãºã¿é áîëîõ ¿åä ýíý áàéäàë
íü òóõàéí õ¿í áîëîí ò¿¿íèé ãýð á¿ëä õýðõýí íºëººëºõ âý?
• 3, 6 äóãààð á¿ëýã – Çóäàíä á¿õ ìàëàà àëäàæ, íýã ÷ ìàëã¿é ¿ëäýõ íü òóõàéí õóâü õ¿í
ò¿¿íèé ãýð á¿ëèéíõýíä õýðõýí íºëººëºõ âý?
• Äýýðõ ç¿éëèéã òîäîðõîéëîõäîî òîì öààñûã 2 áàãàíà áîëãîí õóâààæ, ýõíèé áàãàíàíä “Õóâü
õ¿í” 2 äàõü áàãàíàíä “Ãýð á¿ë” ãýæ áè÷èõèéã õ¿ñíý.
• Á¿ëã¿¿ä äààëãàâðûã ã¿éöýòãýæ äóóñìàãö áóñäàäàà òàíèëöóóëàõûã õ¿ñíý. Ýõíèé á¿ëýã
òàíèëöóóëìàãö äàðàà íü ò¿¿íòýé èæèë äààëãàâàð ã¿éöýòãýñýí á¿ëýã õèéñýí àæëàà òàíèëöóóëíà.
• Èæèë äààëãàâàð ã¿éöýòãýñýí á¿ëã¿¿äèéí àæèëòàé òàíèëöñàíû äàðàà áóñàä ñóðàã÷äààñ àñóóõ,
òîäðóóëàõ ýñâýë íýìýõ ç¿éë áàéãàà ýñýõèéã àñóóæ, ÿðèëöàíà.
• Òóõàéí á¿ëãèéí àæèëä èæèë òºñòýé áîëîí ÿëãààòàé ÿìàð ñàíàà áàéãààã õàìòðàí ÿðèëöàæ,
ä¿ãíýíý.
• Ýíý ìàÿãààð á¿õ á¿ëãèéí õèéñýí àæëóóäòàé òàíèëöàæ, ýöýñò íü íèéòëýã ÿìàð ç¿éë áàéãààã
ä¿ãíýí ÿðèëöàíà.

¯éë àæèëëàãàà 3
• Áèä îäîî õ¿íäðýë áýðõøýýëòýé àñóóäëûã õýðõýí äàâàí òóóëàõ òàëààð ñóäëàõ áîëíî ãýäãèéã
ñóðàã÷äàä õýëæ, äàðààõ ç¿éëñèéã òàéëáàðëàíà.
Àìüäðàëä òîõèîëäîõ õ¿íäðýë áýðõøýýëòýé àñóóäëóóä íü òóõàéí õ¿í áîëîîä ò¿¿íèé ãýð
á¿ëèéíõýíä äýýðõ ìàÿãààð îëîí ñºðºã íºëººëºë ¿ç¿¿ëäýã òóë òýäãýýðèéã ýåðýã àðãà çàìààð
äàâàí òóóëæ ñóðàõ íü ÷óõàë þì. Äàâàí òóóëàõ ÷àäâàð ãýäýã íü àëèâàà ç¿éëä ººäðºã áàéäëààð,
óÿí õàòàí õàíäàí, òóëãàìäñàí õ¿íäðýë áýðõøýýëòýé àñóóäëûã íººö áîëîìæîî àøèãëàí, ýåðýã
àðãààð, èäýâõòýé øèéäâýðëýõ ÷àäâàð þì.
Äàâàí òóóëàõ ÷àäâàð ýçýìøñýíýýð áèå áÿëäàð, íèéãýì, ñýòãýë ç¿éí àëü àëèíä ýåðýã íºëººëíº.
Áèä àëèâàà áýðøýýëèéã äàâàí òóóëàõ ÿíç á¿ðèéí àðãóóäûã õýðýãëýäýã. Òýäãýýðèéã åðºíõèéä íü
2 õóâààí ¿çýæ áîëíî.
1. Çàí ¿éëèéí àðãà áóþó áèäíèé õèéäýã ¿éëäë¿¿ä
2. Ñýòãýë ñàíààíû àðãà áóþó òóõàéí íºõöºë áàéäëûí òàëààð õýðõýí áîäîæ áàéãàà àðãà çàì
(áîäîë)
Çàí ¿éëèéí àðãà áóþó áèäíèé õèéäýã ¿éëäëèéí æèøýý:
• Òóõàéí íºõöºë áàéäëûí òàëààð õýí íýãýíòýé ÿðèëöàõ
• ßìàð íýãýí á¿òýýë÷ àæèë õèéõèéã îðîëäîõ ãýõ ìýò
Ñýòãýë ñàíààíû àðãà áóþó òîõèîëäñîí àñóóäëûí òàëààðõ áèäíèé áîäëûí æèøýý:
• Äàõèàä á¿õ ç¿éëèéã øèíýýð ýõëýýä, ìàø ñàéí õè÷ýýãýýä ¿çüå. Á¿õ þì ñàéõàí áîëíî.
Õýðâýý õ¿í äàðààõ áàéäëààð ãóòðàíãè áîäîëòîé áàéâàë àñóóäëûã äàâàí òóóëàõ ÷àäâàðã¿é áàéíà
ãýñýí ¿ã. Îäîî ÷ á¿õ þì ç¿éë äóóñëàà. Äàõèí ýðãýýä õýâèéí áàéäàëäàà ÷ îðæ ÷àäàõã¿é íü ýý. (ãýæ
ãóòðàíãè ¿çëýýð áîäîõ)

Á¿ëýã 6

Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä

95

Òóõàéëáàë. Øàëãàëòàà õàíãàëòã¿é ºãñºí 2 ñóðàã÷ áàéëàà ãýæ áîäú¸. Íýã íü “Áè ÷ ºíãºð뺺” ãýæ
áîäîæ áàéõàä íºãºº íü “Áè ñàéí õè÷ýýõ õýðýãòýé” ãýæ áîäîæ áàéíà.

¯éë àæèëëàãàà 4
• Áàãø ñóðàã÷äàä õàâñðàëò 1-ä áàéãàà ìàòåðèàëûã òàðààí ºã÷, äàðààõ ç¿éëèéã òàéëáàðëàíà.
Áèä ºäºð òóòìûí àìüäðàëä òîõèîëäîõ õ¿íä õýö¿¿ ¿åä äàðààõ ç¿éëñèéã õèéäýã. Òýäãýýðèéí
çàðèì íü ìàø èõ ¿ð ä¿íòýé áàéäàã áîë çàðèì íü òèéì áèø áàéäàã. Çàðèì íü áîãèíî
õóãàöààíä õýðýãëýãäýõ áîë çàðèì íü óäààí õóãàöààíä ¿ð ä¿íòýé áàéõ æèøýýòýé. Òà íàð
äàðààõ ç¿éëñýýñ àëèéã íü õýðýãëýäýã âý? Àëèéã íü öààøèä õýðýãëýõèéã õ¿ñýæ áàéíà âý?
ãýäãýý ñîíãîí õàðãàëçàõ í¿äýíä √ ãýñýí òýìäýãëýãýý õèéõ ãýäãèéã õýëíý.
• Ñóðàã÷èä àæëàà äóóññàíû äàðàà õàìòðàí ÿðèëöàíà. Ýõíèé ºãºãäëèéã óíøààä ¿¿íèéã
ñóðàã÷äûí äóíäààñ õý÷íýýí õ¿í õýðýãëýäýã áîëîõûã àñóóíà. Õàðèí áóñàä õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä
öààøèä õýðýãëýõ òàëààð áîäñîí ýñýõèéã àñóóíà.
• Èéì ìàÿãààð á¿õ ºãºãäºë äýýð ÿðèëöàíà.
• Õ¿íäðýë áýðõøýýëòýé àñóóäàë òóëãàðñàí ¿åä ýäãýýð àðãûã õýðýãëýõ íü õýð çýðýã ¿ð ä¿íòýé
áàéõ âý? Ýäãýýðèéã õýðýãëýñíýýð ÿìàð à÷ õîëáîãäîëòîé âý? ãýõ çýðãýýð ä¿ãíýí ÿðèëöàíà.

¯éë àæèëëàãàà 5
• Ñóðàã÷ òóñ á¿ðä õàâñðàëò 2-ò áàéãàà ìàòåðèàëûã òàðààí ºã÷, õ¿íäðýë áýðõøýýëòýé àñóóäàë
òîõèîëäñîí ¿åä àëèéã íü áàéíãà õèéäýãýý ñîíãîí, õàðàëäààõ õàðãàëçàõ í¿äýíä √ òýìäýã
òàâèõûã õ¿ñíý.
• Á¿õ ñóðàã÷èéã õèéæ äóóññàíû äàðàà àëèéã íü õý÷íýýí ñóðàã÷ õèéäýã áîëîõûã á¿õ ºãºãäºë òóñ
á¿ðýýð àñóóæ, ñàìáàðò òîîã òýìäýãëýíý.
• Ýäãýýð àðãààñ àëü íü õýðýãòýé, àëèéã íü áàéíãà õýðýãëýõýä à÷ õîëáîãäîëòîé áèø ãýäãèéã
ÿðèëöàæ, ä¿ãíýíý.

¯éë àæèëëàãàà 6
• Õàâñðàëò 3-ò áàéãàà ìàòåðèàëûã ñóðàã÷ òóñ á¿ðä òàðààí ºã÷, áºãëºõèéã õ¿ñíý. Õ¿ñíýãòýä
áàéãàà ºãºãäºë òóñ á¿ðèéã õý÷íýýí ñóðàã÷ øààðäëàãàòàé ¿åä õýðýãëýäýã, õýä íü äàðàà õèéæ
òóðøèæ ¿çýõèéã àñóóæ ëàâëàíà. Òîîã íü ñàìáàðò òýìäýãëýæ áîëíî.
• Ýäãýýð àðãûã õýðýãëýõ íü õ¿íäðýë áýðõøýýëòýé àñóóäëàà äàâàí òóóëàõàä õýð òóñòàé áàéõ,
õýðýãëýõýä õýð çýðýã õÿëáàð áîëîõ òàëààð ÿðèëöàíà.
• Òîäîðõîé áîäèò æèøýý ãàðãàí ÿðèëöàíà.
• Äàðàà íü áàãø õàâñðàëò 4-ò áàéãàà ñàíààã ñóðàã÷äàä òàíèëöóóëæ, òàéëáàðëàíà.

Ä¿ãíýëò
Òóñ ñýäâýýð ¿çñýíýý äàðààõ àñóóëòóóäûí äàãóó ÿðèëöàæ, ä¿ãíýíý:
• Òà á¿õýí ýíý õè÷ýýëýýð ÿìàð ç¿éëñèéã øèíýýð ìýäýæ àâñàí áý?
• Äàâàí òóóëàõ óð ÷àäâàð ýçýìøñýíýýð ÿìàð à÷ õîëáîãäîëòîé âý?
• Ýäãýýðèéã ÿìàð íºõöºëä õýðýãëýõ âý?
• Àìüäðàëä òîõèîëäîõ õ¿íäðýë áýðõøýýëòýé àñóóäëûã äàâàí òóóëàõàä áèäíèé ¿çñýíýýñ ÿìàð
ÿìàð óð ÷àäâàð òóñ íýìýð áîëîõ âý? Æèøýý õýëíý ¿¿?
• Òà á¿õýí ýäãýýð óð ÷àäâàðûã õýðõýí ººðèéí áîëãîæ ýçýìøèõ âý?

96

Á¿ëýã 6

Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä

Áè ýíý óð
÷àäâàðûã
õýðýãëýäýã

Áè ¿¿íèéã
õýðýãëýõ áîëíî

Áóñäûí äýìæëýã àâàõ õýëáýð¿¿ä

ßìàð íýãýí ç¿éë õèéæ ÷àäàõ õýí íýãýíòýé ÿðèëöàõ

Íàéç íºõºä, õàìààòàí ñàäíààñàà çºâëºãºº àâàõ

ªºðèéíõºº ñýòãýë ñàíààíû òàëààð õýí íýãýíä ÿðèõ

Àëèâàà ç¿éëèéí ó÷ðûã îëîõûí òóëä õýí íýãýíòýé ÿðèëöàõ

Ñýòãýë ñàíààíû õ¿íä õýö¿¿ áàéäëàà ÿìàð
íýãýí àðãààð ãàäàãø ãàðãàõ

ªºðèé㺺 îéëãîõ õýí íýãýíòýé óóëçàõûã õè÷ýýõ

Ìýðãýæëèéí õ¿íýýñ òóñëàìæ äýìæëýã àâàõ

Á¿ëýã 6

Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä

97

Õàâñðàëò 1

Áóñäûí äýìæëýãèéã àâàõ

Õàâñðàëò 3

Õàâñðàëò 2

Çàéëñõèéõ áà ¯ã¯éñãýõ
Çàéëñõèéõ áóþó ¿ã¿éñãýõ àðãà õýëáýð¿¿ä

Áè ¿¿íèéã áàéíãà
õèéäýã

1. ªºðò òºðñºí ìýäðýìæýý ººðòºº õàäãàëàõ

2. Á¿õèé ë ç¿éëñèéã ìàðòàõûã õè÷ýýõ

3. Èéì ç¿éë òîõèîëäîæ áîëçîøã¿é ãýäãèéã ¿ã¿éñãýõ

4. Ìóó ç¿éë òîõèîëäñîí ãýäãèéã áóñäàä ìýäýãäýõýýñ çàéëñõèéõ

5. Õàìãèéí ìóó ç¿éë òîõèîëäîæ áîëçîøã¿éä áýëòãýõ

6. Òóõàéí ç¿éë áîëñîí öàã õóãàöààã áóöàà÷èõäàã ÷ áîëîîñîé ãýæ õ¿ñýõ

7. Íàäàä èéì ç¿éë òîõèîëäîõã¿é ãýæ áîäîõ

8. Èä øèä áàéäàã ÷ áîëîîñîé ãýæ íàéäàõ

9. Õ¿ì¿¿ñòýé õàìò áàéõààñ çàéëñõèéõ

10. Äàñãàë õèéõ, òàìõè òàòàõ, õîîë èäýõ

Ýåðýã àðãààð àñóóäëûã øèéäâýðëýõ
Áè ýíý óð
÷àäâàðûã
õýðýãëýäýã

Àñóóäëûã ýåðýã àðãààð øèéäâýðëýõ õýëáýð¿¿ä

Àëèâàà ç¿éëèéã ººäðºãººð áîäîõ
Ýåðãýý𠺺ð÷ëºãäºæ, ºñºæ õºãæèõ
ªâ÷èí áîë äàâàí òóóëàõ ç¿éëñèéí íýã ãýæ áîäîí ýì÷ë¿¿ëýõ
Àìüäðàëä þó ÷óõàë áîëîõûã òóíãààí áîäîõ
ßìàð íýãýí àðãààð ñýòãýë ñàíààíû õ¿íä õýö¿¿ áàéäëàà ãàäàãøëóóëàõ
ßìàð íýãýí ç¿éëèéã ººð÷ëºõ
Þó õèéõ ¸ñòîéãîî ìýäýõ
Àëèâàà þìíû ó÷ðûã îëæ ìýäýõèéã õè÷ýýõ
¯éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëæ, ò¿¿íèéãýý äàãàæ ìºðäºõ
ßìàð íýãýí ç¿éë õèéæ á¿òýýõèéã õè÷ýýõ
Àñóóäëûã øèéäýí ÿíç á¿ðèéí õóâèëáàð áîëîâñðóóëàõ
ªºðèéí ÿìàð íýãýí ç¿éëèéã ººð÷ëºõ
Áàéäàë ¿¿íýýñ ÷ äîð áàéæ áîëîõ áàéñíûã ººðòºº ñàíóóëæ áàéõ
Õýò ÿàðàí ÿìàð íýãýí ¿éëäýë õèéõã¿é áàéõûã õè÷ýýõ

98

Á¿ëýã 6

Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä

Áè ¿¿íèéã
òóðøèæ ¿çýõ
áîëíî

1. ßìàð íýãýí áîäîë, ìýäðýìæ òºðºõã¿é áàéõ íü áóðóó ç¿éë ãýäãèéã îéëãîõ íü ç¿éòýé.
2. Òàíû áèå ìàõáîä òàâã¿éð÷ ýõëýõèéã ìýäýð÷, ººðèé㺺 òàéâøðóóëàõûã õè÷ýýäýã áàéõ íü
÷óõàë.
3. Õ¿íä õýö¿¿ ¿åä á¿õíèéã ãàíöààðàà äàâàí òóóëàõ ãýæ îðîëäîõ øààðäëàãàã¿é. Õýðâýý ñàíàà
çîâîîñîí ÿíç á¿ðèéí àñóóäàë ãàð÷ èðâýë õýðýãòýé ìýäýýëýë îëæ àâàõ, çºâëºãºº àâàõ çýðãýýñ
ò¿äãýëçýõ õýðýãã¿é. Òàíä òóñëàìæ äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ íàéç íºõºð õ¿ì¿¿ñ áàéãóóëëàãà áàéãàà
ãýäãèéã ñàíàõ õýðýãòýé.
4. Ãýð á¿ë, íàéç íºõºä, áóñàä õ¿ì¿¿ñòýé õàðèëöààãàà ñàéæðóóëàõûí òóëä õè÷ýýõ õýðýãòýé.
5. Òàíä ¿íýõýýð õ¿íä õýö¿¿ áàéâàë ººðèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãàà òîäîðõîé õóãàöààíä áàãàñãàæ,
áóñàäòàé õóâààëöàõ íü ç¿éòýé.
6. Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä, íàéç íºõºä ÷èíü ÷ áàñ ººðñäèéí ìýäðýìæýý çîõèöóóëàõ ¸ñòîé ãýäãèéã
ìýäýõ. Òýä òàíä òóñ áîëæ ÷ áîëíî, ýñâýë òóñ äýì áîëîõã¿é ÷ áàéæ áîëíî. Òýä õàìãèéí ñàéí
ìýääýã ç¿éëýý ë õèéäýã ø¿¿ äýý.
7. ªºðèéí õàìãèéí äîòíû õ¿íòýéãýý ººðèéí ìýäðýìæ, ñàíàà çîâîîãîîä áàéãàà ýëäýâ àñóóäàë,
ýíý áàéäàëäàà äàñàí çîõèöîõûí òóëä õèéæ áóé àæëûíõàà òàëààð ÿðèëö.
8. Òàíä òóñ íýìýð áîëäîã áóþó ñýòãýëèéã òàíü òàéâøðóóëäàã õèéæ äàäñàí ç¿éëýý ºäºð á¿ð õèé.
Ýäãýýð íü õºãæèëòýé ç¿éëñèéã õèéõ, àìðàõ, õààÿà ãàíöààðàà áàéõ, äàñãàë õèéõ ãýõ áàéæ
áîëíî.
9. Îäîîãèéí õ¿íä õýö¿¿ áàéäëûã áèé áîëãîñîí àñóóäëûã øèéäâýðëýõèéí òóëä òà ÿìàð íýãýí
àæèë õèéæ ÷àäíà.
10. ªºð÷èëæ ÷àäàõã¿é áàéãàà ç¿éëèéíõýý òàëààð õýò èõ ñàíàà çîâæ, ººðèé㺺 áóðóóòãàõ íü
ÿìàð ÷ õýðýãã¿é áºãººä äýìèé ë õ¿÷ áàðñàí õýðýã ãýäãèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ õýðýãòýé.
11. Õ¿í á¿õýí äàâòàãäàøã¿é îíöãîé ºâºðìºö áºãººä ººðèéí ãýñýí äàâóó òàëóóäòàé áàéäàã
ó÷ðààñ ººðèé㺺 õ¿íäýëæ, õàéðëàõ õýðýãòýé.

Á¿ëýã 6

Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä

99

Õàâñðàëò 4

Àëèâàà ç¯éëñèéã äàâàí òóóëàõ çàð×ìóóä

Á¯ËÝÃ

7

Õîðò çóðøèë

“Õîðò çóðøèë” á¿ëýã ñýäâèéí õ¿ðýýíä àðõè, òàìõè, õàð òàìõè ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ, ÐÑ òîãëîîì
áîëîí õºãæìèéí ÿíç á¿ðèéí óðñãàëä õýò àâòàõ áóþó äîíòîõûí õîð õîëáîãäîë áîëîí ýäãýýðýýñ
õýðõýí òàòãàëçàõ òàëààð ¿çýõ áîëíî. Ýäãýýð íü á¿ãä õ¿íèé áèå ìàõáîä áîëîí ñýòãýö, îþóí ñàíàà,
ò¿¿í÷ëýí íèéãýìä îëîí ÿíçûí ñºðºã ¿ð íºëººã ¿ç¿¿ëäýã ó÷èð “õîðò çóðøèë” õýìýýí íýðëýäýã.
Ýíý òàëààð áèä “Ýð¿¿ë ìýíä” õè÷ýýëýýð äýëãýðýíã¿é ¿çýæ ñóäàëäàã áèëýý.
Áèä ýíýõ¿¿ ñýäâèéã áîëîâñðîëûí ò¿âøèí á¿ðä ìýäëýã, ÷àäâàð àõèõ, ã¿íçãèéð¿¿ëýõ áàéäëààð
îðóóëñàí áà åðºíõèé人 äàðààõ çàð÷ìààð àíãèëàí îðóóëëàà. ¯¿íä:
• Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä: Àðõè, òàìõèíû áèå ìàõáîäîä ¿ç¿¿ëýõ íºëºº áîëîí áàãà
íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí òîãëîõ äóðòàé PÑ òîãëîîìûí õîð íºëººíèé òàëààð îðóóëëàà.
• Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä: Àðõè, òàìõèíû íèéãýì, ýäèéí çàñàãò ¿ç¿¿ëýõ íºëºº áîëîí
õàð òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí òóõàé åðºíõèé îéëãîëòûã îðóóëñàí.
• Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä: Àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí òóõàé Ìîíãîë
óëñûí õóóëü, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí áèå ìàõáîä, íèéãýì, ýäèéí çàñàãò ¿ç¿¿ëýõ íºëºº,
ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí õýðýãëýý, òàðõàëò áîëîí ýíý àñóóäàëòàé õîëáîîòîé áàðèìò, öóó
ÿðèà çýðãèéã èë¿¿ äýëãýðýíã¿é îðóóëëàà. Ìàíàé óëñàä õàð òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí
õýðýãëýý ºñâºð íàñíûõàíû äóíä ýð÷èìòýé èõñýæ, ò¿¿íèéã äàãàí ÄÎÕ/ÁÇÄÕ, ãýìò õýðýã, õ¿÷èí ãýõ
ìýò ñºðºã ¿ð äàãàâðóóä íýìýãäñýýð áàéãàà òóë ýíý õè÷ýýëýýð äàìæóóëàí ¿íýí çºâ, áîäèòîé
ìýäýýëëýýð õàíãàõ íü ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéí ãîë çîðèëãî þì.
Áèä ýíý óäààãèéí çºâëºìæèä “òàìõèíû õîð íºëºº” ñýäâýýð æèøýýëæ áîëîâñðîëûí ò¿âøèí
á¿ðä õýðõýí òóõàéí ñýäâèéí àãóóëãà, àðãà ç¿éãýý ñîíãîí çààõ òàëààð ¿ëãýðëýí îðóóëæ áàéíà.
Òà á¿õýí àðõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ áîëîí áóñàä ñýäâýýð ýýëæèò õè÷ýýëèéí òºëºâëºëò õèéõ
õè÷ýýëýý çààõäàà áèäíèé çàãâàð áîëãîñîí çºâëºìæèéã áàðèìòëàõûã ñàíàë áîëãîæ áàéíà.
Ãýõäýý ººðèéí îðîí íóòàã, ñóðãóóëü îð÷íû îíöëîã áîëîí ñóðàã÷äûíõàà íàñ, ñýòãýõ¿é, õºãæëèéí
îíöëîã, ººðèéí íººö áîëîìæèä òîõèðóóëàí ººð÷èëæ áîëîõ õýäèé ÷ åðºíõèé çàð÷ìààñ
õàçàéõã¿é ãýäýãò èòãýæ áàéíà.

100 Á¿ëýã 7

Õîðò çóðøèë

Àãóóëãà
×àäâàð
Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí

Ìýäëýã
· Õîðò çóðøèë (àðõè,
òàìõè) ìóó çóðøèë
· Àðõè, òàìõèíû áèå
ìàõáîäîä ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã
íºëºº
· Áóñàä õîðò çóðøëóóä
(òîãëîîìîíä àâòàõ,
õºãæìèéí óðñãàë ã.ì.)-ûí
òàëààðõ îéëãîëò

· Àðõè, òàìõèíû õ¿íèé
áèåä ¿ç¿¿ëýõ õîð íºëººã
òàéëáàðëàõ
· Òàìõèíààñ òàòãàëçàõ
· Ñîãòóóðóóëàõ óíäàà
õýðýãëýõýýñ òàòãàëçàõ
· ÐÑ òîãëîîì, õºãæìèéí
óðñãàë, êèíîã õýò áèøðýõýýñ
òàòãàëçàõ, õîð íºëººã íü
áóñäàä òàéëáàðëàõ

Õàíäëàãà

· Àðõè, òàìõèíû áèå ìàõáîäîä
¿ç¿¿ëýõ õîð íºëººã
ìýäýæ, ò¿¿íýýñ çàéëñõèéæ
õýðýãëýäýãã¿é áàéõ
· ÐÑ òîãëîîì áîëîí áóñàä ìóó
çóðøèëä àâòàõã¿é áàéõ

Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí

· Àðõè, òàìõèíû íèéãýì,
ýäèéí çàñàãò ¿ç¿¿ëýõ
íºëºº
· Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ, õàð
òàìõèíû òóõàé åðºíõèé
îéëãîëò

· Àðõè, òàìõèíû õýðýãëýýíèé
ýäèéí çàñãèéí òîîöîî õèéæ
ñóðàõ, àðõè òàìõèíààñ
òàòãàëçàõ
· Àðõè, òàìõèíû ãýð á¿ë áà
íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ íºëººã
òîäîðõîéëîõ, èëð¿¿ëýõ,
òàéëáàðëàõ, ìýäýýëýë
öóãëóóëàõ (àðõèäàëò, äàì
òàìõèäàëòûí ñºðºã íºëºº)
· Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ, ò¿¿íèé
õîðòîé ¿ð äàãàâðóóäûã
íýðëýõ, òîî÷èõ (ÕÄÕÂ-ûí
õàëäâàð, áèåèéí äàðõëàà
ìóóäàõ, îñîë ãýìòýëä ºðòºõ
ãýõ ìýò).

·
·

·

·

Àðõè, òàìõèíû íèéãýì, ýäèéí
çàñàãò ¿ç¿¿ëýõ õîð íºëººã
ñóðòàë÷èëäàã áàéõ,
Õîðò çóðøëààñ òàòãàëçàõ
òàëààð ¿çýë áîäëîî
èëýðõèéëæ, øààðäëàãà
òàâüäàã áàéõ
Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ, õàð
òàìõèíààñ çàéëñõèéõ, áóñäàä
çºâëºãºº ºãäºã áîëîõ, íàéçäàà
(àâòñàí áîë) òóñëàõ
Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí
õýðýãëýýíèé òàëààð õîëáîãäîõ
áàéãóóëëàãà, õóâü õ¿ì¿¿ñò
ìýäýýëýõ

Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí
·

·
·
· Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí
íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ õîð
íºëºº
· Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí
öàð õ¿ðýý, òàðõàëò,
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò
· Õîðò çóðøëààñ òàòãàëçàõ
çàí ¿éëèéã õýâø¿¿ëýõ àðãà
çàìóóä

·

·

·

Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ
õýðýãëýõèéí íèéãýìä
¿ç¿¿ëýõ õîð íºëººã
òàéëáàðëàõ
Öóó ÿðèà áà áîäèò áàðèìòûã
ÿëãàõ, õýðýãëýõ
Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí
õýðýãëýý, òàðõàëòûí òàëààð
ÿðèëöàõ
ªñâºð ¿åèéíõíèéã
ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ
õýðýãëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãà
çàìóóäûã òîäîðõîéëîõ,
ýçýìøèõ
Õàð òàìõèíû õîð õºíººëèéã
áóóðóóëàõààð õýðýãæ¿¿ëæ
áàéãàà áîëîí ¿ð ä¿íä
õ¿ðñýí óëñ îðíóóäûí
õºòºëáºð¿¿äèéí òàëààð
ìýäýõ
Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ
õýðýãëýñíýýð õóâü õ¿íèé
áîëîí õóóëèéí ºìíº
õ¿ëýýõ õàðèóöëàãûã ìýäýõ,
õýðýãëýõèéã ýñýðã¿¿öýõ
÷àäâàðòàé áîëîõ.

·

·

·
·

Îëîí íèéòèéí ãàçàð áèåý
àâ÷ ÿâàõ ÷àäâàðòàé áîëîõ,
ýðñäýëòýé áàéäëààñ ººðèé㺺
áîëîí áóñäûã õàìãààëäàã
áàéõ
Ýåðýã øààðäëàãà òàâüæ,
òàðõàëòûã çîãñîîõîä õóâü
íýìýð îðóóëæ, òóñ äýìæëýã
¿ç¿¿ëäýã áàéõ
Õîðò çóðøèëä àâòñàí ¿åä
õýíä õàíäàõàà ìýäýõ, áóñäààñ
òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâäàã áàéõ
Àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ
áîäèñûí õóóëèéã äàãàæ
ìºðääºã, áóñäàä óõóóëãà,
ñóðòàë÷èëãàà õèéäýã áàéõ

Á¿ëýã 7

Õîðò çóðøèë

101

Òàìõèíû áèå ìàõáîäîä ¿ç¿¿ëýõ íºëºº
(Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî: Õ¿íèé áèå ìàõáîäîä òàìõèíû ¿ç¿¿ëýõ õîð íºëººã îéëãóóëàõ
Çîðèëò:

Òàìõè õ¿íèé áèå ìàõáîäîä õýðõýí íºëººëëèéã òàéëáàðëàõ
1. Òàìõèíä àãóóëàãäàõ õîðò áîäèñûã íýðëýõ
2. Òàìõèíààñ òàòãàëçàõ
3. Áóñäàä ýåðýã øààðäëàãà òàâüäàã áîëîõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• Õ¿íèé ä¿ðñ çóðàã, ýðõòíèé íýðèéí õàìò áýëòãýñýí áàéíà.
• Áºìáºã
• Öààñ, ñêî÷, ñàìáàð, øîõîé, ìàðêåð
Õè÷ýýëèéí çîõèîí áàéãóóëàëò: Ñóðàã÷äûã áàãààð áîëîí àíãèàð õè÷ýýëë¿¿ëíý. Àíãèéã äàðààõ
áàéäëààð çàñàæ áýëòãýíý. Ñóðàã÷äûí òîîíîîñ õàìààð÷ 4-5 áàãò õóâààæ, òîîãîîð íü øèðýýã
çàñàæ áàéðëóóëíà. Áàãààð àæèëëàõ øèðýýã àíãèéí õàíà äàãóóëàí áàéðëóóëæ, äóíä íü çàé
¿ëäýýíý.

Ñàìáàð

1
áàã

3
áàã

2
áàã

4
áàã
5
áàã

102 Á¿ëýã 7

Õîðò çóðøèë

¯éë àæèëëàãàà 1
Áàãø ñóðàã÷äûã 4-5 áàãò õóâààæ ñóóëãàíà. Áàãò õóâààõäàà òîî òîîëóóëàõ, ñóãàëàà ñóãàëóóëàõ
çýðýã ñîíèðõîëòîé áàéäëààð çîõèîí áàéãóóëæ áîëíî. Ñóðàã÷äûã áàéðàà ýçýëñíèé äàðàà äàðààõ
õ¿ñíýãòèéã äýâòýðò íü çóðóóëíà (Áàãø õ¿ñíýãòèéã õè÷ýýë ýõëýõèéí ºìíº ñàìáàðò áè÷ñýí áàéíà.
Ýñâýë òîì öààñàí äýýð óðüä÷èëàí áè÷èæ áýëòãýñýí áàéíà)

Ìýäíý

Ìýäýõèéã õ¿ñýæ áàéíà

Ìýäýæ àâëàà

Äàðààõ àñóóëòûã àñóóæ ò¿¿íèé äàãóó ýõíèé õ¿ñíýãòèéã áºãëºõèéã õ¿ñíý.
1. Òà íàð òàìõèíû òàëààð þó ìýäýõ âý? Ìýääýã á¿õèé ë ç¿éëýý áè÷èõèéã ñàíóóëíà.
2. Òàìõèíû òàëààðõ ýäãýýð ìýäýýëëèéã õààíààñ àâñàí áý?
3. Õ¿ì¿¿ñ ÿàãààä òàìõè òàòäàã þì áîë?
Ñóðàã÷äûã ýõíèé áàãàíàíä ºìíº ìýääýã áàéñàí ç¿éëýý áè÷ýýä äóóññàíû äàðàà 2 äàõü áàãàíàíä
ýíý õè÷ýýëýýð þó ìýäýæ àâàõûã õ¿ñýæ áàéãààãàà áè÷èõèéã õýëíý. Áè÷èõ õóãàöàà 3-5 ìèíóò
áàéíà. Ñ¿¿ëèéí áóþó 3 äàõü áàãàíûã õè÷ýýë äóóññàíû äàðàà áºãëºõ áîëíî ãýäãèéã ñàíóóëíà.

¯éë àæèëëàãàà 2
Áàã á¿ðò õ¿íèé áèåèéí çóðàã áà ýðõòí¿¿äèéí íýðèéã áè÷ñýí öààñûã õàìò õóâààðèëæ ºãíº.
Äàðààõ äààëãàâðûã ºãíº. Áàãèéí ãèø¿¿ä òàìõè õ¿íèé áèåèéí ÿìàð ÿìàð ýðõòíèéã ãýìòýýäýã
òàëààð ÿðèëöàæ, òóõàéí ýðõòíèé íýðèéã çóðàã äýýð áàéðëóóëæ íààíà. Õýðâýý ýðõòíèé íýðèéã
ìýääýã ÷ òóõàéí ýðõòíèéã ñàéí ìýäýõã¿é áîë áàãø òóñàëæ áîëíî. ×óõàì ÿàæ íºëººëäºã òàëààð
ººðñäèéí ºìíºõ ìýäëýãò òóëãóóðëàí ÿðèëöàæ òàéëáàðëàíà ãýäãèéã ñàíóóëíà.
Áàãóóä àæèëëàæ äóóññàíû äàðàà çóðãàà ñàìáàðò çýðýã áàéðëóóëàõûã õ¿ñíý. Áàã á¿ðýýñ íýã ñóðàã÷
áàãèéí àæëàà òàéëáàðëàíà. Áàãûí àæëûã òàíèëöóóëàõäàà òàìõè ÿìàð ýðõòíèéã ÿàæ ãýìòýýäýã
òàëààð ã¿éöýä õýëýõèéã ñàíóóëíà (Ýíý íü àëäààòàé ÷ áàéæ áîëîõ òóë çºâ áóðóó ãýæ ¿íýëãýý
áèòãèé ºãººðýé.)
Áàãóóäûã òàéëáàðëàæ äóóññàíû äàðàà ñóðàã÷äàä òàëàðõàë èëýðõèéëýí, äàðààãèéí ¿éë àæèëëàãààã
ýõýëíý.

Á¿ëýã 7

Õîðò çóðøèë

103

¯éë àæèëëàãàà 3
Áàãø ñóðàã÷äûã àíãèéí ãîëä òîéðîã áîëîí çîãñîõûã õ¿ñíý. Øàëàí äýýð õ¿íèé áèåä òàìõèíû õîð
íºëººã ¿ç¿¿ëñýí çóðàãò ¿ç¿¿ëýíã äýëãýæ òàâèí, çóðãèéã ñàéòàð àæèãëóóëíà. Äàðàà íü ñóðàã÷äàä
äààëãàâðûã òàíèëöóóëíà. Ýíý õè÷ýýëèéã “Áºìáºãòýé õè÷ýýë” ãýæ íýðëýíý. Áàãø íýã ñóðàã÷èä
áºìáºã äàìæóóëàõàä òýð ñóðàã÷ ¿ç¿¿ëýí äýýðýýñ àëü íýã ýðõòýíä òàìõè õýðõýí íºëººëæ áàéãàà
òàëààð áè÷ñýí õýñãèéã àíãèéíõàíäàà ÷àíãà äóóãààð óíøèæ ºãºõ ¸ñòîé ãýæ õýëíý. Óíøèæ äóóñààä
äàðààãèéí õ¿¿õäýä áºìáºãèéã äàìæóóëàõàä òóõàéí ñóðàã÷ ºìíº óíøñàíòàé äàâõàðäóóëàëã¿éãýýð
äàðààãèéí ýðõòíèéã óíøèíà. Ýíý ìàÿãààð ¿ç¿¿ëýí äýýðõ òàéëáàðûã óíøèæ äóóñãàíà.
(Òîãëîîìûã ýõëýõèéí ºìíº ä¿ðìèéã áàãø óðüä÷èëàí ñàéí òàéëáàðëàñàí áàéõ ¸ñòîé. Áºìáºãèéã
õýíä ÷ äàìæóóëæ áîëîõ òóë á¿õ ñóðàã÷ àíõààðàëòàé áàéæ ºìíºõ ñóðàã÷èéí óíøààã¿é õýñãèéã
óíøèõ ¸ñòîé. Õýðâýý äàâõàðäóóëáàë äàðààãèéí ñóðàã÷èä áºìáºãèéã øèëæ¿¿ëýõ áîëíî ãýäãèéã
ñàéòàð õýëæ ºãººä á¿ãä îéëãîñîí áîë òîãëîîìîî ýõë¿¿ëæ áîëíî).
Òîãëîîì äóóññàíû äàðàà áàãø ñóðàã÷äààñ àñóóõ ç¿éë áàéãàà ýñýõ, îéëãîìæã¿é ç¿éë áàéãàà
ýñýõèéã ëàâëàíà. Õýðâýý áàéõã¿é ãýâýë òîãëîîìûã äàõèí ¿ðãýëæë¿¿ëíý. Ýíý óäààä áàãø øàëàí
äýýðýýñ çóðàãò ¿ç¿¿ëýíã õóðààæ àâíà. Òýãýýä ìºí íýã ñóðàã÷ ðóó àëü íýã ýðõòíèé íýð (æèøýý
íü, õóðóó) õýëýõýä áºìáºã àâñàí õ¿¿õýä òàìõèíû ¿ç¿¿ëýõ íºëººã (õóðóó øàðëàíà) íü õýëíý. Òýð
ñóðàã÷ ººð íýã ýðõòíèé íýð õýëæ ººð ñóðàã÷èä áºìáºãèéã äàìæóóëàõàä öààäàõ íü ¿ð íºëººã íü
õýëýõ ãýõ ìýòýýð òîãëîîìûã ¿ðãýëæë¿¿ëíý. Áóðóó õýëýõ þìóó àëäâàë áºìáºã äàðààãèéí õ¿¿õäýä
øèëæèíý. Ýíý ìýòýýð òîãëîîìûã ¿ðãýëæë¿¿ëýí ñóðàã÷äûí øèíý ìýäëýãèéã áàòàòãàíà (Õýðâýý
öàã õàíãàëòòàé áîë äàõèí äàâòàæ, ýñâýë çàðèì ýðõòíèéã õýä õýäýí óäàà äàâõöóóëàí íýðëýæ
áîëíî).

¯éë àæèëëàãàà 4
Òàìõè õ¿íèé ìàø îëîí ýðõòýíä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëäýã òóõàé áèä ìýäýæ àâëàà. Òýãâýë òàìõèíä
þó àãóóëàãääàã áîë? õýìýýí àñóóæ 4-ð ¿éë àæèëëàãààã ýõë¿¿ëíý.
Ñóðàã÷èä ººðñäèéí ìýääýã ç¿éëñýý õýëýõ áà áàãø õýëñýí á¿ðèéã ñàìáàðò áè÷íý (áîõü, íèêîòèí
ã.ì). Õýëæ äóóññàíû äàðàà áàãø “Òàìõèíä þó àãóóëàãääàã òàëààð òàéëáàð õèéíý.
Ñóðàã÷äàä äàðààõ àñóóëòûã àñóóíà. ¯¿íä:
• Òàìõèíä þó þó àãóóëàãääàã áàéíà?
• Ýäãýýð áîäèñ íü ººð þó þóíä àãóóëàãääàã âý?
• Ýäãýýð íü ÿìàð õîðòîé âý?
• Õ¿ì¿¿ñ ÿàãààä òàìõè òàòäàã þì áîë? Òà íàð þó ãýæ áîäîæ áàéíà âý?
Áàãø ñóðàã÷äààñ àñóóõ ç¿éë áàéãàà ýñýõèéã àñóóæ áàéõã¿é áîë õè÷ýýëèéí ýõýíä áè÷ñýí õ¿ñíýãòèéí
3 äàõü áàãàíàíä øèíýýð ìýäýæ àâñàí ç¿éëýý áè÷èõèéã õýëæ 2-3 ìèíóò õóãàöàà ºãíº.
Òàíàé ãýð á¿ëä òàìõè òàòäàã õ¿í áàéäàã óó? Òèéì áîë òà íàð þó ãýæ õýëýõ âý? Äàðààõ õàðèóëòûí
õóâèëáàðûã òàíèëöóóëíà. Àëü íü ýåðýã ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ âý?
1. Òàìõèà áîëü ãýæ çàíäàðíà.
2. Òàìõè òàíä õîðòîé ãýæ çºâëºíº.
3. Òàíûã òàìõèà òàòàõààð áèä ÷ áàñ õîðäîæ áàéíà ãýæ òàéëáàðëàíà.

104 Á¿ëýã 7

Õîðò çóðøèë

Ä¿ãíýëò
Äàðààõ àñóóëòûã àñóóæ õè÷ýýëèéã ä¿ãíýíý. ¯¿íä:
• Òàìõè õ¿íèé áèåä ÿìàð õîðòîé âý?
• Õ¿ì¿¿ñ ÿàãààä òàìõè òàòäàã þì áîë?
• Õ¿ì¿¿ñ òàìõèíààñ ãàð÷ ÷àäàõã¿é áàéãàà íü þóòàé õîëáîîòîé ãýæ áîäîæ áàéíà?
• Òàìõèéã õàÿæ áîëîõ óó?
Ãýðèéí äààëãàâàðò “Òàìõè – õ¿íèé áèåä” ãýñýí ñýäýâòýé ýñýý áè÷èõ äààëãàâàð ºãíº. ¯ãèéí òîîã
ñóðàã÷èä ººðñ人 òîãòîîíî.

Á¿ëýã 7

Õîðò çóðøèë

105

Òàìõèíû õýðýãëýý, ò¿¿íèé íèéãýì,
ýäèéí çàñàãò ¿ç¿¿ëýõ íºëºº
(Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî:

Òàìõèíû õýðýãëýýíèé íèéãýì, ýäèéí çàñàãò ¿ç¿¿ëýõ íºëººã òàéëáàðëàæ, òàìõèíààñ
òàòãàëçàõûí à÷ õîëáîãäëûã îéëãóóëíà.

Çîðèëò:

Òàìõèíû íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ õîð óðøãèéã òàéëáàðëàõ
1. Òàìõèíû ýäèéí çàñàãò ¿ç¿¿ëýõ íºëººã òàéëáàðëàõ, ýäèéí çàñãèéí òîîöîî õèéæ ñóðàõ
2. Òàìõèíû õîð óðøãèéí òàëààð áóñäàä óõóóëàõ, ñóðòàë÷ëàõ
3. Òàìõèíààñ òàòãàëçäàã áàéõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• Õàâñðàëò 1
• Õàâñðàëò 2

¯éë àæèëëàãàà 1
Òàìõè õ¿íèé áèå ìàõáîäîä ÿìàð ÿìàð ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëäýã òàëààð àñóóæ, ºìíºõ àíãèóäàä
¿çñýíèéã ñýðãýýí ñàíóóëíà. Ñóðàã÷äûã 4-5 áàãò õóâààõ áà ñóðàã÷ á¿ðèéã äýâòýðòýý õàâñðàëò
1-ä áàéãàà á¿ä¿¿â÷èéã çóðæ, áºãëºõèéã õ¿ñíý. Ñóðàã÷äûã áè÷èæ äóóññàíû äàðàà áàãèéíõàà
ãèø¿¿äýä ººðèéí áè÷ñýíýý óíøèæ òàíèëöóóëàõ áîëîìæ îëäîíî. Ýíý ¿åä áàãèéí íýã ãèø¿¿í òîì
öààñàí äýýð ñóðàã÷äûí õýëñýí ñàíààã äàâõàðäóóëàëã¿é áè÷èæ, áàãèéí íýãäñýí á¿ä¿¿â÷ ãàðãàõ
áîëíî ãýäãèéã óðüä÷èëàí ñàíóóëíà. Áàã á¿ðèéã òàíèëöóóëãàà õèéõýä áàãø ñàìáàðûí 2 òàëä
íèéãýì, ýäèéí çàñàã ãýæ áè÷ýýä áàãóóäûí ñàíàëûã ÿëãàæ æàãñààæ áè÷íý. Íèéò àíãèàð ÿðèëöàæ
õýëýëö¿¿ëýã ÿâóóëíà.

¯éë àæèëëàãàà 2
Àíãèéã 4 áàãò õóâààæ 1, 3-ð áàãò òàìõèíû íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ õîð íºëººã, 2, 4-ð áàãò òàìõèíû
ýäèéí çàñàãò ¿ç¿¿ëýõ íºëººã ä¿ðèéí òîãëîëòîîð èëýðõèéëýõ äààëãàâàð ºãíº. Ä¿ðèéí òîãëîëòûã
õèéõäýý àìüäðàëä òîõèîëääîã, øèéäâýðëýõýä áýðõøýýëòýé áóþó ÿìàð íýãýí àñóóäàë äýâø¿¿ëæ
øèéäâýðë¿¿ëýõ¿éö áàéõûã ñàíóóëíà. Áàãóóäàä ä¿ðèéí òîãëîëòîä áýëòãýõ õóãàöàà ºã÷, äàðàà íü
òîãëîëòûã õèéëãýíý. Á¿õ áàãóóä òîãëîëòîî õèéæ äóóññàíû äàðàà íýãäñýí õýëýëö¿¿ëýã ÿâóóëíà.
Õýëýëö¿¿ëãèéã äàðààõ äàðààëëûí äàãóó ÿâóóëíà.
1. 1, 3-ð áàãèéí äýâø¿¿ëñýí ñàíààã òóñ òóñàä íü ÿðèëöàæ, àäèë òºñòýé áà ÿëãààòàé òàëûã ÿðèëöàíà.
2. 2, 4-ð áàãèéí äýâø¿¿ëñýí ñàíààã òóñ òóñàä íü ÿðèëöàæ, àäèë òºñòýé áà ÿëãààòàé òàëûã ÿðèëöàíà.
3. Áàãóóäûí äýâø¿¿ëñýí ñàíàà îíîâ÷òîé áîëñîí ýñýõ, ä¿ðèéí òîãëîëò áîäèòîé áîëñîí ýñýõ,
òîäîðõîé àñóóäàë øèéäâýðëýæ ÷àäñàí ýñýõ çýðãèéã õàðãàëçàí ¿íýëãýý ºãíº.
4. Íýãäñýí õýëýëö¿¿ëýã õèéæ ¿éë àæèëëàãààã ä¿ãíýíý.

106 Á¿ëýã 7

Õîðò çóðøèë

¯éë àæèëëàãàà 3
ªìíºõ áàãààð àæèëëóóëíà. Áàã á¿ðò òàìõèíû íèéãýì, ýäèéí çàñàãò ¿ç¿¿ëýõ íºëººíèé òàëààð
óíøèõ ìàòåðèàë (Õàâñðàëò 2) òàðààæ ºãíº. Áàãóóäûã óíøèæ òàíèëöñàíû äàðàà õàðèëöàí
ÿðèëöàæ òàìõèíû íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí íºëººíèé òàëààð íýãäñýí îéëãîëòîä õ¿ðíý.

¯éë àæèëëàãàà 4
Òîõèîëäîë äýýð àæèëëàõ
Äàðààõ òîõèîëäëûã óíøèæ ºã÷ á¿ëãèéí ÿðèëöëàãà ÿâóóëíà.

Áàò, ×èìãýý õî¸ð ãýð á¿ë áîëîîä îõèí, õ¿¿ õî¸ð òºð¿¿ëýí ñàéõàí àìüäàðäàã áàéâ. Òýð õî¸ð
ãýðèéíõýý õàæóóä æèæèã öàéíû ãàçàð àæèëëóóëàí áóñäûí àäèë äóòàãäàõ ç¿éëã¿é àìüäàð÷
áàéëàà. Òýäíèé õ¿¿õä¿¿ä òîì áîëñîîð òîì îõèí íü òàâäóãààð àíãèä, áàãà õ¿¿ íü íýãä¿ãýýð àíãèä
ýëñýí îðæýý. Áàò òàìõè òàòàæ, àðõè óóäàãã¿é áàéñàí áîëîâ÷ ñ¿¿ëèéí ¿åä õààÿà òàìõè òàòàõ
áîëæ, ºäºðò òàòàõ òàìõèíû òîî ÷ èõýññýí áàéíà. Ò¿¿íèéã ýõýíäýý ãàíö íýã òàòäàã áàéõàä íü
ýõíýð íü àíçààðäàãã¿é ë áàéëàà. Õàðèí ñ¿¿ëèéí ¿åä Áàòûí òàìõè òàòàõ íü èõñýæ áàéãààã ýõíýð
íü àíçààðñàí òºäèéã¿é ñºðºã íºëºº íü àìüäðàëä ìýäýãäýæ ýõëýâ. Áàò óðüäûí àäèë èäýâõòýé
áàéõàà áîëüæ, àæèëäàà õîéðãî, ýõíýð, ãýð á¿ëäýý òàâèõ àíõààðàë, çàðöóóëàõ öàã íü áàãàññàí
áàéíà. ̺í ò¿¿íèé áèåèéí áàéäàë ÷ ñàéíã¿é áîëæ ýõýëëýý.

Àñóóëò
1. Òà íàð Áàòòàé àäèë õ¿ì¿¿ñèéã ìýäýõ ¿¿? Òèéì áîë ñýòãýãäëýý õóâààëöàíà óó?
2. Áàò ÿàãààä èéì áàéäàëä õ¿ðñýí áîë? Þó ãýæ áîäîæ áàéíà âý?
3. Áàò õýðâýý ýíý áàéäëàà ¿ðãýëæë¿¿ëñýýð áàéâàë òýäíèé àìüäðàëä ººð ÿìà𠺺ð÷ëºëò ãàðàõ
áîë?
4. Òà íàð Áàòàä þó ãýæ çºâëºõ âý?
5. Ò¿¿íèé ýõíýðò þó ãýæ çºâëºõ âý?

Ä¿ãíýëò
Äàðààõ àñóóëòûã àñóóæ õè÷ýýëèéã ä¿ãíýíý.
1. Òàìõèíû íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ õîð íºëººíèé òàëààð ÿðèõ íü ÿàãààä ÷óõàë âý?
2. Òàìõèíû ýäèéí çàñãèéí íºëººã ìýäýõ íü õ¿ì¿¿ñèéí òàìõè òàòàõàä õýð áîäèòîé íºëººëºõ âý?
3. Òàìõèíû ýñðýã ñóðòàë÷èëãààã ÿàæ õèéâýë èë¿¿ îíîâ÷òîé, ¿ð ä¿íòýé áàéõ âý?

Á¿ëýã 7

Õîðò çóðøèë

107

Õàâñðàëò 1

Íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ
íºëºº

Ýäèéí çàñàãò
¿ç¿¿ëýõ íºëºº

108 Á¿ëýã 7

Õîðò çóðøèë

Wilkinson, Marmot íàðûí 1998 îíä õèéñýí òîìîîõîí ñóäàëãààíààñ áàãà îðëîãîòîé, ãàíö áèå,
àæèëã¿é, îðîí ãýðã¿é, ÿäóó õ¿ì¿¿ñ òàìõè òàòàõ íü èõ áàéäàã òºäèéã¿é òýäíèé òàìõèíààñ ãàðàõ
õóâü íü ìàø áàãà áàéíà ãýñýí ä¿ãíýëò ãàð÷ýý. Òàìõè÷äûã áóðóóòãàæ çýìëýõýýñ èë¿¿ òàìõè
õýðýãëýýä áàéãàà ãîë øàëòãààíûã ñóäëàõ íü èë¿¿ à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã. Õýðâýý òàìõèíû
àëáàí òàòâàð, ¿íèéã ºíäºð áîëãîâîë òàìõèíû õýðýãëýýã áóóðóóëàõ îíîâ÷òîé àðãà çàì áîëîõ
áºãººä ýíý íü íèéãìèéí ÿäóó äîðîé õýñãèéã òàìõèíä äîíòîõîîñ ñýðãèéëýõ à÷ õîëáîãäîëòîé
àðãà áîëíî.
Òàìõèíû íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ õîðòîé íºëºº àñàð èõ áºãººä ò¿¿íèéã õýìæèõèéí àðãàã¿é. Òóõàéëáàë,
ãýð á¿ëèéí íýã ãèø¿¿í òàìõèíààñ áîëæ ÿìàð íýã ºâ÷òýé áîëáîë õýí íýãíèé òóñëàëöàà çàéëøã¿é
õýðýãòýé áîëäîã. Èíãýñíýýð ò¿¿íèé ãýð á¿ë, íàéç íºõºä, àæëûí ãàçðûíõíû õýí íýã íü àæëàà
àëäàõ, àæëûí á¿òýýìæ áóóðàõ, öàã àëäàõ, óëìààð õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ áîëíî. Öààøëààä íýãýí
áàéãóóëëàãà, êîìïàíè òºäèéã¿é óëñ îðîíä ÷ ãàðç õîõèðîë ó÷èð÷ áîëçîøã¿é.
Òàìõè÷èí õ¿íèé àìüäðàëûí èäýâõ ñóë äîðîé, áóóðàé áàéäàã. Òàìõè÷èí õ¿ì¿¿ñ ºíãºö áîãèíî
àìüñãàëäàã òóë ºâ÷èí ýìãýãò ºðòºæ, èäýâõ íü ñóëàðäàã. Èéìýýñ òóõàéí õ¿í ººðèéí áîëîí àæëûí
ãàçðûíõàà àæëûí á¿òýýìæèä àñàð èõ õîð óðøãèéã ó÷ðóóëæ áàéäàã.

Òàìõèíû õýðýãëýýíèé ýäèéí çàñãèéí íªëªªëªë
Òàìõèòàé õîëáîîòîé ãàðàõ ýäèéí çàñãèéí ºðòãèéã Äýëõèéí áàíê òîîöîæ ¿çýõýä æèë á¿ð íààä
çàõ íü 200 òýðáóì äîëëàð çàðöóóëäàã ãýñýí òîîöîî ãàð÷ýý. Ýíý òîîöîî íü òàìõèíààñ ¿¿äýëòýé
ºâ÷èí ýìãýãèéã ýì÷ëýõ áîëîí ºâ÷òýé áàéõ ¿åèéí õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéí àëäàãäëûã îðóóëñàí
áàéíà.
Èõýíõ óëñ îðíû çàñãèéí ãàçðóóä òàìõèíû ¿íý, òàòâàð òàìõèíû õóäàëäàà, ¿éëäâýðëýëèéí
àñóóäàëä õÿíàëò òàâüäàã. Ãýâ÷ òàìõèíû õóóëü áóñ õóäàëäàà íýã îðíîîñ íºãºº îðîí ðóó õèë
íýâòýðñýýð áàéíà. Ǻâõºí Åâðîïûí óëñ îðíóóäàä ë ãýõýä 60 òýðáóì òàìõè õóóëü áóñààð õèëýýð
íýâòýðñýí áîë ¿¿íýýñ áîëîîä 6 òýðáóì àìåðèê äîëëàðûí òàòâàðûí àëäàãäàëä îðñîí áàéíà.
Òàìõè òàòàæ ýõýëñýíýýð õóâü õ¿íèé ýäèéí çàñàãò ãàðàõ çàðäëûã òîîöîæ ¿çâýë:
¹

1

2

ªäºðò òàòàõ
òàìõèíû òîî
1
2
3
10
15
20
1
2
3
10
15
20

Íýã á¿ðèéí
¿íý
50
50
50
50
50
50
100
100
100
100
100
100

Ñàðä
Øèðõýã
30
60
90
300
450
600
30
60
90
300
450
600

¯íý
1500
3000
4500
15000
22500
30000
3000
6000
9000
30000
45000
60000

Æèëä
Øèðõýã
¯íý
365
18250
730
36300
1095
54550
3650
182500
5475
273750
7300
365000
365
730
1095
3650
5475
7300
438,000

Á¿ëýã 7

Õîðò çóðøèë

109

Õàâñðàëò 2

Òàìõèíû õýðýãëýýíèé íèéãýìä ¯ç¯¯ëýõ íªëªªëªë

Õàâñðàëò 2

Ýíäýýñ ¿çâýë õýðýâ Òà 10 æèë òàìõè òàòñàí áîë 3.650.000 òºãðºãººð ººðòºº õîð õóäàëäàæ
àâñàí ãýñýí ¿ã. Òýãýõýý𠺺ð õýí íýãýí òàíû äàéñàí áèø, Òà ººðºº ººðèéíõºº äàéñàí áîëæ
áàéíà.

Òàìõèíû õýðýãëýýíèé ýñðýã àâàõ àðãà õýìæýý
Äýëõèé íèéòýä ýð÷èìòýé òàðõàæ áóé òàìõèíû õýðýãëýý áîëîí ò¿¿íèé ºñºëòèéã çîãñîîõ àñóóäàë
ãèø¿¿í îðíóóäàä òóëãàìäñàí àñóóäàë áîëîîä áàéãàà òàëààð ÄÝÌÁ ìýäýãäñýí (ÄÝÌÁ,1995
îíä). ÄÝÌÁ-ààñ îëîí óëñ îðîíä õóóëü ýðõ ç¿é, áîëîâñðîëûí õºòºëáºðººð äàìæóóëàí òàìõèíû
õýðýãëýýã áóóðóóëàõûã ¿ð ä¿íòýé àðãà ãýæ çºâëºìæèëñºí.
ÄÝÌÁ-ààñ äàðààõ àðãà õýìæýý àâàõûã çºâëºìæèëæ áàéíà.
Õóóëü, ýðõ ç¿éí îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ òàëààð:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

Òàìõèéã äýìæñýí ¿éë àæèëëàãàà, ñóðòàë÷èëãààã õîðèãëîõ
Õ¿¿õäýä òàìõè õóäàëäàõûã õîðèãëîõ
Á¿õ òºðëèéí òàìõè, òàìõèíû á¿òýýãäýõ¿¿í äýýð çààâàë ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàíàìæ áè÷èõ
Òàìõèíû àãóóëàìæèéí òàëààð íàðèéâ÷ëàí ìýäýýëæ áàéõûã øààðäàõ
Òàìõèã¿é àæëûí áàéð, òàìõèã¿é îëîí íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé ãàçðûã áèé áîëãîõ
Òàìõèíû õóóëü áóñ õóäàëäààíä õÿíàëò òàâèõ
Òàìõè, òàìõèíû òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí ºñºëòººñ ¿ë õàìààðàí íýìýãä¿¿ëýõ
Òàìõèíû ¿éëäâýðëýëèéã áóóðóóëàõ

Áîëîâñðîëûí àñóóäàë:
1. Ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ, áîëîâñðîë îëãîõ ¿éë àæèëëàãààíä õºðºí㺠îðóóëàõ
2. Òàìõèíû ýñðýã õºòºëáºð¿¿äèéã äýìæèõ
3. Òàìõèíû õÿíàëòàä ìýäýýëëèéí õýðýãñë¿¿äèéã îðîëöóóëàõûã äýìæèõ
4. Òàìõèíû õîð õºíººëèéí òàëààð ¿íýí çºâ ìýäýýëëèéã ºãºõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèîí
áàéãóóëàõ

110 Á¿ëýã 7

Õîðò çóðøèë

Òàìõèíààñ òàòãàëçàõ àðãà
(Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî

Ñóðàã÷äàä òàìõèíààñ õýðõýí òàòãàëçàõ òàëààð ìýäëýã, ÷àäâàð îëãîíî.

Çîðèëò

Óã ñýäâèéã ¿çýæ ñóäàëñíààð ñóðàã÷èä äàðààõ ìýäëýã, ÷àäâàð, õàíäëàãûã ýçýìøèíý.
1. Òàìõèíààñ òàòãàëçàæ ñóðàõûí äàâóó òàëûã òîî÷èõ, òàéëáàðëàõ
2. Òàìõèíààñ òàòãàëçàõ àðãóóäàä ñóðàëöàõ
3. Òàìõèíààñ õýðõýí òàòãàëçàõ òàëààð áóñäàä ¿ëãýðëýõ, ñóðòàë÷ëàõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• Õàâñðàëò 1
• Õàâñðàëò 2

¯éë àæèëëàãàà 1
Äàðààõ òîõèîëäëûã ñóðàã÷äàä óíøèæ ºã÷, ÿðèëöëàãà ºðí¿¿ëíý.
Áàòàà íýãýí ñóðãóóëèéí 10-ð àíãèä ñóðàëöäàã. Òýðýýð ýíý àíãèä ñàÿõàí øèëæèæ èðñýí áºãººä
àíãèéíõàíòàéãàà ñàéí òàíèëöàæ àìæààã¿é ë áàéíà. Ãýòýë íýã ºäºð íºãºº àíãèéíõ íü íýãýí
õºâã¿¿í ãàë áàéíà óó? ãýæ àñóóæýý. Áàòàà òàìõè òàòäàãã¿é òóë øóóä ë - Áàéõã¿é ãýæ õýëýí,
õàæóóãààð íü ìóóõàé õàðàí ãàðàâ. Õýä õîíîãèéí äàðàà íºãºº õºâã¿¿í äàõèí òààðàëäààä õàìò
ÿâàõûã ãóéâ. Ñàéí òàíèõã¿é ÷ òýð õºâã¿¿íýýñ àéõ øèã áîëîîä ººðèéí ýðõã¿é äàãàí ÿâëàà. Ãýòýë
áàéøèíãèéí áóëàíä èðýíã¿¿ò Áàòààä òàìõè ãàðãàæ ºãºí, - ×è ÿàñàí îíãèðîî áàíäè âý? Ìàé
ýíý òàìõèéã òàò ãàæ çàíäðàâ. Áàòàà ò¿¿íýýñ àéæ øóóä ë àìàíäàà õèéí õýä õýäýí óäàà õ¿÷òýé
ñîðîíãóóò øóóä òîëãîé íü ýðãýí óõààí ìàíñóóð÷ õºë íü ãóéâëàà.



Áàòàà ÿìàð àëäàà õèéñýí áý?
Àíõ ýíý õºâã¿¿íòýé õýðõýí õàðèëöàæ áîëîõ áàéñàí áý?
Ýíý òîõèîëäîëä Áàòàà þóã ñàíàõ ¸ñòîé áàéñàí áý?
Òà íàðò èéì ÿâäàë òîõèîëäâîë ÿàõ âý?

¯éë àæèëëàãàà 2
Àíãèéí ñóðàã÷äûã 4-5 áàã áîëãîí äýýðõ òîõèîëäëûí äàãóó ä¿ðèéí òîãëîëò áýëòãýõ äààëãàâàð
ºãíº. Áàã á¿ð ºâºðìºö øèéäýë á¿õèé õóâèëáàðòàé òîãëîëò áýëòãýõ áîëíî ãýäãèéã ñàíóóëíà. 2030 ìèíóò õóãàöàà ºãíº.

Á¿ëýã 7

Õîðò çóðøèë

111

Áàãóóäûã áýëòãýæ äóóññàíû äàðàà áàã á¿ðèéí òîãëîëòûã ¿çíý. Äàâõàðäñàí þìóó èæèë òºñòýé
áàéäëààð áýëòãýñýí ÷ ãýñýí á¿õ áàãèéí òîãëîëòûã ¿çýæ äóóñãàíà.
Äàðààõ àñóóëòûã àñóóæ ä¿ðèéí òîãëîëòûã ä¿ãíýíý.
• ªãºãäñºí ä¿ðèéí äàãóó òîãëîëò õèéõýä ÿìàð ñýòãýãäýë òºðñºí áý?
• Àìüäðàë äýýð èéìýðõ¿¿ òîõèîëäîë õýð ýëáýã áàéäàã ãýæ áîäîæ áàéíà âý?
• Õ¿ì¿¿ñ èõýâ÷ëýí ÿìàð àðãà õýìæýý àâäàã âý? /Áàãø áàãóóäûí õèéñýí ä¿ðèéí òîãëîëòîä
äàâõàðäñàí ñàíàà ãàðñàí áîë ò¿¿íèéã àøèãëàí ÿðèëöëàãûã ºðí¿¿ëæ áîëíî/
• Õàìãèéí çºâ àðãà õýìæýý àëü íü âý?
• Àìüäðàë äýýð òàòãàëçàõàä ÿìàð õ¿íäðýë ó÷èð÷ áîëîõ âý? Õýö¿¿ þó? Àìàðõàí óó?

¯éë àæèëëàãàà 3
Áàãóóäàä Õàâñðàëò 1 –èéã òàðààæ ºã÷ óíøóóëàí äàõèí ä¿ðèéí òîãëîëò áýëòã¿¿ëíý. Ýíý óäààä
áàã á¿ðò ººð òîõèîëäîë /Õàâñðàëò 2/ ºã÷ òàòãàëçàõ ¿å øàòóóäûã áàðèìòëàí ¿íýí çºâ, áîäèòîé
òàòãàëçàæ áàéãààã õàðóóëàõûã õè÷ýýíý ãýäãèéã ñàíóóëíà. Õàìãèéí ñàéí áóþó ººðòºº èòãýëòýé
áàéäëààð òàòãàëçàæ ÷àäñàí áàãò ¿íýëãýý ºã÷ óðàìøóóëíà.

Ǻâëºìæ
Òàìõè òàòàõûí îðîíä õèéâýë çîõèõ 12 ç¿éë
1. Áèåèéí òàìèðûí äàñãàë
2. Óñàíä ñýëýõ
3. Íîì óíøèõ
4. Ñïîðò òîãëîîìîîð òîãëîõ
5. Á¿æèãëýõ
6. Äóãóé óíàõ
7. Ðàäèî, Fì ñîíñîõ
8. Äóóëàõ
9. ÿéõ
10. Çóðàã çóðàõ
11. Ãàäààä õýë ñóðàõ
12. Ø¿ëýã çîõèîõ

Ä¿ãíýëò
Äàðààõ àñóóëòûã àñóóæ õè÷ýýëèéã ä¿ãíýíý.
• Àëèâàà ç¿éëèéã õèéõèéã õ¿ñýýã¿é ë áîë òàòãàëçàõ íü çºâ ¿¿?
• Àìüäðàë äýýð òàòãàëçàõàä õýö¿¿ þó? ßàãààä?
• Õ¿ñýýã¿é ç¿éëýý õèéõýýñ òàòãàëçàæ ñóðàõ íü ÿìàð à÷ õîëáîãäîëòîé âý?
• Ýíý òóõàé õè÷ýýëèéã çààõ íü ÿìàð à÷ õîëáîãäîëòîé âý?
• Òà íàð îäîî õ¿ñýýã¿é ç¿éëýý õèéõýýñ òàòãàëçàæ ÷àäàõ óó?

112 Á¿ëýã 7

Õîðò çóðøèë

¯å
øàò

1

2

Àëõàì

«¯ã¿é» ãýæ
õýëýõ

Òàòãàëçàæ
áàéãààãàà
äàâòàæ õýë

¯éëäýë

Æèøýý


«¯ã¿é» ãýäýã ¿ãèéã õýðýãëý.
Áèòãèé èíýý, õàðöàà áóóðóóë,
õ¿ëöýë º÷ ýñâýë òàéëáàðëà.

¯ã¿é, áè ¿¿íèéã õèéõèéã
õ¿ñýõã¿é áàéíà.
¯íýìøèëòýé öàðàéãàà𠺺ð õ¿í
ð¿¿ õàð.

Øààðäààä áàéãàà õ¿íèéã
õ¿ñýëòýý áîëüòîë íü «¯ã¿é»
ãýäãýý äàâòàí õýë.
Äàõèí «¯ã¿é» ãýæ õýëýõäýý:
Ýíý áàéäàë ÿìàð ñýòãýãäýë
òºð¿¿ëæ áàéãààã õýë
Õýðýâ ýíý áàéäàë
ººð÷ëºãäºõã¿é áîë ÿìàð ¿ð
äàãàâàð ãàð÷ áîëîõûã íýìæ õýë.

¯ã¿é, áè ¿¿íèéã õ¿ñýõã¿é áàéíà.
¯ã¿é, íàìàéã øàõààä áàéãàà
÷èíü ìèíèé óóðûã õ¿ðãýæ áàéíà.
¯ã¿é, õýðýâ ÷è íàìàéã
äàðàìòëààä áàéâàë áè ÿâëàà.

Ñîíèðõîë òàòàõóéö,
áèåëýãäýõýý𠺺ð ç¿éëèéã ñàíàë
áîëãî.
ªºðèéã ÷èíü ýíý áàéäëààñ
ãàðãàõ ººð ç¿éë õèéõèéã ñàíàë
áîëãîíî.
Ñàíàë áîëãîñîí ç¿éëýý õèéæ
ýõýë.

Õî¸óëàà õîîëîíä îðú¸, ýñâýë
êèíî ¿çüå, ñàëõèíä ÿâüÿ,
íàéçûíäàà î÷ü¸ ãýõ ìýò.
ßìàð êèíî ãàð÷ áàéãààã ¿çýõýýð
çàðëàë õàð, õàìò çóãààëàõààð
ãàð, íàéçûãàà ãýðòýý áàéãààã
ìýäýõýýð óòàñä.



3

ªºð ñàíàë
òàâü


·
·

4

¯éë
õºäºë㺺í,
áèåýðýý
«¯ã¿é» ãýæ õýë

·
·
·
·
·
·

×àíãà äóó õîîëîé
¯íýìøèëòýé áàéäàë
Í¿äíèé õàðö
Öýðãèéí òºðõ
Ñàíààãàà áàòàòãàõ ãàðûí
õºäºë㺺í
Áèåèéí ÷èíü òºðõ õýëñýí ¿ãèéã
÷èíü èëýðõèéëýõ ¸ñòîé.

Àæèë õýðýã÷ ºí㺺ð ÿðü.
«Áè ¿¿íèéã ë õýëñýí»
ãýñýí áàéäàë í¿¿ðýíäýý
èëýðõèéë.
· ßðèëöàæ áàéãàà õ¿íèéõýý
í¿¿ð ð¿¿ õàð.
· Öýõ øóëóóí, èòãýëòýé
áàéäàëòàé áàé.
· Ãàð õóðóóãàà õºäºëãºõ人
ñàíààãàà áàòàòãàõààð
áàéëãà.
· ¯íýìøèëòýé áàéäëààð
èëýðõèéë.
· Öààø íü ò¿ëõ.
·
·

5

ͺõºðñºã
õàðèëöàà
òîãòîî

·
·
·

Èòãýëòýé, èõýìñýã õàðèëöàà
«Áè òóíõàãëàë»-ûã õýðýãëý.
¯åðõýëýý ¿ðãýëæë¿¿ëýõèéã
õ¿ññýí áàéäëààð ÿðü, ¿éëä.

·
·

Áè ÷àìàéã áîëèõûã õ¿ñýæ
áàéíà.
Ìèíèé õóâüä õèéæ ÷àäàõã¿é,
õèéõèéã õ¿ñýõã¿é, áýëýí
áèø áàéãàà ç¿éëèéã çààâàë
õèéëãýõèéã øààðäààä
áàéãàà ÷èíü ìèíèé óóðûã
õ¿ðãýæ áàéíà.
×àìòàé íàéçëàõûã áè ÷
ãýñýí õ¿ñýæ áàéíà.
Áè ÷àìòàé àðàé ººðººð
¿åðõëýý ¿ðãýëæ¿¿ëýõèéã
õ¿ñýæ áàéíà.

Á¿ëýã 7

Õîðò çóðøèë

113

Õàâñðàëò 1

ÒÀÒÃÀËÇÀÕ ¯Å ØÀÒÓÓÄ

Õàâñðàëò 2

įÐÈÉÍ ÒÎÃËÎËÒÛÍ ÍªÕ֪˯¯Ä
ͺõöºë 1
Ãàíàà íàéçóóäòàéãàà ñàãñ òîãëîõîîð èðñýí. Òîãëîñíûõàà äàðàà òýä ñàëõèíä ãàð÷ çîãñòîë íýã
íü òàìõè ãàðãàæ èðýí á¿ãäýä íü ºãºâ. Ãàíàà òàìõè òàòäàãã¿é áºãººä òàòàõûã ÷ õ¿ñýõã¿é áàéíà.
Ãýòýë íàéçóóä íü á¿ãä ÿòãàíà. Ãàíàà ÿàõ âý?

ͺõöºë 2
Áàòûí ààâ îëîí æèë òàìõè òàòñàí áºãººä òýðýýð 2 æèëèéí ºìíº óóøãèíû ºâ÷íººð õ¿íä
ºâ÷èëæýý. Ýýæ íü Áàòàä òàìõè òàòàõã¿é áàéõûã áàéíãà àíõààðóóëäàã. Ãýòýë àíãèéí õºâã¿¿ä íü
íýã óäàà ò¿¿íèéã õ¿÷ýýð òàìõè òàòóóëñàí áàéíà. Áàò îäîî ÿàõ ¸ñòîé âý? Òýð ýýæèéãýý áîëîí
àíãèéí õºâã¿¿äýý ÷ áàñ ãîìäîîõûã õ¿ñýõã¿é áàéíà.

ͺõöºë 3
Öýöýãìàà Ñ¿õòýé ¿åðõýýä õýäýí ñàð áîëæ áàéãàà. Öýöýãìàà Ñ¿õýýä ñàéí áîëñîí áà àíõ óäàà
õàéðòàé õ¿íòýéãýý áàÿðò èðæýý. Ýíý áàÿð íàéçûíõ íü ãýðò áîëæ áàéãàà áºãººä ýöýã ýõ íü ýçã¿é
áàéëàà. Íàéçóóä íü òóí áàÿð õººðòýé áàéñàí áºãººä çàðèì íü ïèâî óóæ, òàìõè òàòíà. Ãýòýë
Ñ¿õ Öýöýãìààã íàéçòàéãàà íèéëýí òàìõè òàòàæ ¿çýõèéã øààðäàâ. Öýöýãìàà ÿàæ òàòãàëçàõ âý?

ͺõöºë 4
Ãàíøàãàéí àíãèéíõàí Õàíäãàéò ðóó öàíààð ãóëãàõààð ÿâöãààâ. Òýäíèé àíãèéí õýñýã õºâã¿¿ä
íèéëæ, áóñäûãàà òàìõè òàòàõûã ÿòãàñàí. Õàðèí Ãàíøàãàéä ýíý áàéäàë òààëàãäààã¿é òóë
òàòãàëçàõààð øèéäñýí. Òýð ÿàæ òàòãàëçàõ âý?

114 Á¿ëýã 7

Õîðò çóðøèë

Á¯ËÝÃ

8

Ýìèéí
çîõèñòîé
õýðýãëýý

“Ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýý” á¿ëýã ñýäâèéí õ¿ðýýíä ýì ãýæ þó áîëîõ, ýìèéí õýëáýð, òóí
íàéðëàãà, ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýýíèé òàëààð ¿çýõ áîëíî. Îð÷èí ¿åä ýìèéí íýð òºðºë
íýìýãäýæ, áàéãààòàé õîëáîãäóóëàí ýìèéí çàìáàðààã¿é õýðýãëýý èõñýæ áàéãàà áºãººä ÿëàíãóÿà
õ¿¿õýä, ºñâºð íàñíûõàíû äóíä ýìèéí áîäèñò õîðäîõ, äîíòîõ çýðýã ñºðºã ¿ð äàãàâðóóä íýìýãäýæ
áàéãàà íü ýíý ñýäâèéí õýðýãöýýã õàðóóëæ áàéíà.
Áèä ýíýõ¿¿ ñýäâèéã áîëîâñðîëûí ò¿âøèí á¿ðä ìýäëýã, ÷àäâàð àõèõ, ã¿íçãèéð¿¿ëýõ áàéäëààð
îðóóëñàí áà åðºíõèé人 äàðààõ çàð÷ìààð àíãèëàí îðóóëëàà. ¯¿íä:
• Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä: Ýìèéí òóõàé åðºíõèé îéëãîëò, ýìèéí òóí õýìæýýíèé òàëààð
àíõàí øàòíû îéëãîëò ºãºõ áà ¿¿íèéã ¿çñýíýýð ñóðàã÷èä ýìèéí ñàéí áà ìóó òàëûã íýðëýõ,
òàéëáàðëàõ, ýìèéí õýëáýð, àíãèëëûí òàëààð òàéëáàðëàõ, ýìèéã ýì÷èéí çààâðûí äàãóó
óóæ õýðýãëýõèéí à÷ õîëáîãäëûã ìýäñýíýýð áóñäàä çààâàðëàõ, ººðèéí ¿ãýýð òàéëáàðëàõ
÷àäâàðòàé áîëíî.
• Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä: Ýìèéã õýðõýí ººðºº çºâ õýðýãëýõ, ýìèéí çààâðûã óíøèõ,
ò¿¿íèé äàãóó õýðýãëýõ ÷àäâàðòàé áîëîõ áà ò¿¿íèé à÷ õîëáîãäëûí òàëààð îðóóëëàà.
• Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèíä: Ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýý ãýæ þó áîëîõ, ò¿¿íèéã
àìüäðàëäàà ìºðäëºã áîëãîæ ñóðàõûí à÷ õîëáîãäîë, ýìèéã áóðóó õýðýãëýñíýýñ ¿¿äýõ ºâ÷èí,
àâàõ àðãà õýìæýýíèé òàëààð äýëãýðýíã¿é îðóóëàõààð òºëºâëºëºº.

Á¿ëýã 8

Ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýý

115

Àãóóëãà
Ìýäëýã

×àäâàð

Õàíäëàãà

Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí
·
· Ýìèéí òóõàé åðºíõèé
îéëãîëò
· Ýìèéí òóí õýìæýý,
õýðýãëýý

·
·

Ýìèéí ñàéí áà ìóó òàëûã ìýäýõ,
òàéëáàðëàõ
Ýìèéí õýëáýð, ò¿¿íèé àíãèëëûí
òàëààð òàéëáàðëàõ, çóðàã äýýð
¿ç¿¿ëýõ
Ýìèéã ýì÷èéí çààâðûí äàãóó
õýðýãëýõ, ò¿¿íèé à÷ õîëáîãäëûã
òàéëáàðëàõ

· Ýìèéã ýì÷èéí çààâðûí
äàãóó õýðýãëýäýã áàéõ

Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí
·
· Ýìèéí òºðºë
· Ýìèéí çºâ õýðýãëýý
· Ýìèéã õýðýãëýõ àðãà

·
·

Ýìèéí çºâ õýðýãëýýíèé òàëààð
áóñäàä òàéëáàðëàõ, ò¿¿íèé
äàâóó òàëûã òîî÷èõ, íýðëýõ
Ýì õýðýãëýõ çààâàð óíøèõ,
ò¿¿íèé äàãóó õýðýãëýõ
Ýìèéã öàãèéí õóâààðèéí äàãóó
õóàíëè õºòºëæ óóõ

·
·
·

Ýìèéã äóð ìýäýí
õýðýãëýäýãã¿é áàéõ
Áóñäàä çºâëºãºº,
ìýäýýëýë ºãäºã áàéõ
Ýì óóõ òýìäýãëýë
õºòºëäºã áàéõ

Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí
·
· Ýìèéí çîõèñòîé
õýðýãëýý, ò¿¿íèé à÷
õîëáîãäîë
· Ýìèéí áóðóó
õýðýãëýýíýýñ ¿¿ñýõ õîð
àþóë
· Ýìýíä õîðäñîí ¿åä
¿ç¿¿ëýõ àíõíû òóñëàìæ

·

·

·

116 Á¿ëýã 8

Ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýýã
òàéëáàðëàæ, àìüäðàëäàà
õýðýãëýõ, áóñäàä òàéëáàðëàõ
Ýìèéã õîð àþóëã¿éãýýð õýðýãëýõ
íü õ¿íèé áèå ìàõáîä áîëîí
íèéãýì, ýäèéí çàñàãò õýðõýí
íºëººëºõ òàëààð òàéëáàðëàõ,
áóñäàä çºâëºõ
Ýìèéã áóðóó õýðýãëýñíýýñ
áîëæ ¿¿ñýõ õîð àþóëûí òàëààð
çºâëºãºº, ñóðòàë÷èëãàà áýëòãýõ,
ýññýý áè÷èõ
Ýìýíä õîðäñîí ¿åä àâàõ àðãà
õýìæýýã õýëýõ, òàéëáàðëàõ

Ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýý

·

·
·

Ýìèéã äóð ìýäýí áóðóó
õýðýãëýõã¿é áàéõ,
íîì æóðìûí äàãóó
õýðýãëýäýã áàéõ
Ýìèéí áóðóó
õýðýãëýýíèé òàëààð
áóñäàä çºâëºäºã áàéõ
Ýìýíä õîðäñîí ¿åä
òóñëàìæ ¿ç¿¿ëäýã áàéõ

Ýì, ò¿¿íèé õýëáýð
(Áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî:

Ýìèéí õýëáýð, ò¿¿íèé çîðèóëàëòûí òàëààð ìýäëýã ýçýìø¿¿ëýõ

Çîðèëò:

• Òºðºë á¿ðèéí ýìèéí õýëáýð, ñàâëàãààíû òàëààð òàéëáàðëàõ
• Ýìèéã àþóëã¿é õàäãàëàõ, õýðýãëýõ óð ÷àäâàðò ñóðàëöàõ
• Áóñäûã, ÿëàíãóÿà áàãà íàñíû õ¿¿õä¿¿ä, ä¿¿ íàðàà ýìèéí àþóëààñ ñýðãèéëäýã áàéõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• Òºðºë á¿ðèéí ýìèéí çóðàã
• Òºðºë á¿ðèéí ýì, óóõ çààâðûí õàìò (ìîíãîë äýýð). Õýðâýý ìîíãîë çààâàð áàéõã¿é áîë
îð÷óóëæ ñóðàã÷äàä îéëãîìæòîé áàéäëààð áè÷èæ áýëòãýíý.

¯éë àæèëëàãàà 1
Òºðºë á¿ðèéí õýëáýðèéí ýìèéí çóðãèéã ñàìáàðò áàéðëóóëàõ, ýñâýë ýì¿¿äèéã àâ÷èð÷ òóñãàé
òàâèóð äýýð òàâèíà.
Äàðààõ àñóóëòûã àñóóæ õè÷ýýëèéã ñýäýëæ¿¿ëíý.
• Ýìèéã õ¿ì¿¿ñ ÿàãààä óóäàã âý?
• Òà íàð ýì óóæ ¿çñýí ¿¿? ßìàð ÿìàð ýì óóæ ¿çñýí áý? (óñàí, õàòóó, êàïñóëòàé ã.ì.)

¯éë àæèëëàãàà 2
Àíãèéã 4-5 áàãò õóâààíà. Áàã á¿ðò ÿìàð íýãýí õýëáýðèéí (óñàí, êàïñóëòàé, øàõìàë, òîñîí,
òàðèà ã.ì.) ýìèéã õýðýãëýõ çààâðûí õàìò ºã÷ óíøèæ, ñóäëóóëíà (5-10 ìèíóò).
Óíøèæ äóóññàíû äàðàà áàã á¿ðýýñ 1 ñóðàã÷ ãàð÷ èðýí ººðèéí áàãò îíîãäñîí ýìèéã ¿ç¿¿ëæ
çààâðûã òàíèëöóóëíà. Á¿õ áàã òàíèëöóóëæ äóóññàíû äàðàà äàðààõ àñóóëòûí äàãóó ÿðèëöàíà.
• ßìàð ÿìàð õýëáýðèéí ýìèéí òóõàé òàíèëöñàí áý?
• Ýäãýýð ýìèéã õýðýãëýõ çààâàð ÿëãààòàé áàéíà óó?
• Þóãààðàà ÿëãààòàé áàéíà âý?
• ×èõýð øèã ãî¸ àìòòàé, ºíãºòýé, ñàâ áàãëààòàé áîë ýìèéã èõýýð õýðýãëýæ áîëîõ óó? ßàãààä?

Ä¿ãíýëò
• Ýìèéã ÿëãàæ òàíüæ ñóðàõ íü ÿìàð à÷ õîëáîãäîëòîé âý?
• Ýìèéã õýðõýí çºâ õýðýãëýæ ñóðàõ âý?

Á¿ëýã 8

Ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýý

117

Õ¯¯õäèéí óóõ äóðòàé âèòàìèíóóä

Õàâñðàëò 1

Êàëüöèíîâà
Íàéðëàãà: 1 øèðõýã ýìèéí àãóóëàìæ
Àìèíäýì À
Àìèíäýì Ä3

1000 íýãæ
100 íýãæ

Àìèíäýì Â6
Àìèíäýì Ñ

0,4 ìã
15 ìã

Íýìýëò: ñàõàð, ýðäýíýøèøèéí öàðäóóë, íèìáýãèéí õ¿÷èë, áóäàã÷ áîäèñ,
àìò îðóóëàã÷ (êèâè, íýðñ, àíàíàñ, Ẻðºëçãºíº)
¯éë÷èëãýý: Êàëüöè íü õ¿íèé áèåèéí ÿñíû íàéðëàãàä îðîëöäîã. Öóñ á¿ëýãíýõ, ÿñíû ýäèéã áýõæ¿¿ëíý.
Ôîñôîð íü êàëüöèòàé õàìòðàí ø¿ä áà ÿñíû áýõæèëòýä îðîëöîõîîñ ãàäíà ýíåðãèéí ñîëèëöîîíä èäýâõòýé
îðîëöäîã. Ø¿ä áà ÿñûã áýõæ¿¿ëýõýä ôîñôîð, êàëüöèàñ ãàäíà Ä3 ÷óõàë ¿¿ðýãòýé.
Õýðýãëýõ çààâàð:
-Õ¿¿õäèéí èäýâõòýé ºñºæ õºãæèõ ¿å
-Õ¿¿õäèéí ÿñ, ø¿äèéã áýõæ¿¿ëýõèéí òóëä
Ýñðýã çààëò: Òóõàéí áýëäìýëä õýò ìýäðýã, öóñ áîëîí øýýñýí äýõ êàëüöèéí äàâñíû õýìæýý íýìýãäñýí áîë
õýðýãëýõèéã õîðèãëîíî.
Õýðýãëýõ òóí: 2-4 íàñòàé õ¿¿õäýä õîíîãò 2-3 øèðõýã, 4-ñ äýýø íàñíû õ¿¿õäýä õîíîãò 4-5 øèðõýãèéã
çàæèëæ óóëãàíà.
Òóí õýòýðñýí ¿åä: Õîíîãò èë¿¿ òóíãààð õýðýãëýâýë àìèíäýìèéí èë¿¿äýë áîëîõ áà öóñ, øýýñýí äýõ
êàëüöèéí äàâñíû õýìæýý ýðñ íýìýãäýõ àþóëòàé.
Õàäãàëàõ õóãàöàà: 2 æèë
Õàäãàëàõ íºõöºë: 25-ààñ èë¿¿ã¿é òàñàëãààíû õýìä õàäãàëæ õóãàöàà äóóñàõààñ ºìíº õýðýãëýíý.

Ïèêîâèò
Íàéðëàãà: 1 øèðõýã ýìèéí àãóóëàìæ:
Àìèíäýì À
Àìèíäýì Ä3
Àìèíäýì Ñ
Àìèíäýì Â1
Àìèíäýì Â2
Àìèíäýì Â6

600 íýãæ
80 íýãæ
10 ìã
0,25 ìã
0,3 ìã
0,3 ìã

Àìèíäýì Â12
Àìèíäýì ÐÐ
Àìèíäýì Â5
Ôîëèéí õ¿÷èë
Êàëüöè
Ôîñôîð
Àìèíäýì Ñ

0,2ìêã
3 ìã
1,2 ìã
0,04 ìã
12,5 ìã
10 ìã
15 ìã

Íýìýëò: ñàõàð, áóäàã÷ áîäèñ, áàéãàëèéí àìò îðóóëàã÷
¯éë÷èëãýý: Ïèêîâèò íü õ¿íèé áèåèéí áîäèñûí ñîëèëöîîíû ¿éë àæèëëàãààã èäýâõæ¿¿ëýã÷ àìèíäýì,
ýðäñèéã èõ õýìæýýãýýð àãóóëñàí. Àìèíäýì À, Ä3, Â1, Â2, Â6, Â12, Ñ çýðýã íü õ¿íèé áèåä ÿâàãäàõ îëîí
òºðëèéí ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëæ õ¿íèé áèåèéí ºñºëò õºãæèëòºä ýåðýã íºëººã ¿ç¿¿ëäýã.
Õýðýãëýõ çààâàð:Ïèêîâèòûã ÿìàð íýãýí ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ áîëîí ñóðãóóëèéí íàñíû õ¿¿õä¿¿ä
ÿäàðñàí, ýñâýë îþóíû õýò à÷ààëëûí ¿åä õîîëíû äóðøèëã¿é áîëîõ, õîîë òýæýýëèéí äóòàãäàëä îðñîí ¿åä
áîëîí õóðö ºâ÷íèé äàðàà áèå ìàõáîäûí äàðõëààã ñàéæðóóëàõ çîðèëãîîð õýðýãëýäýã.
Ýñðýã çààëò: Òóõàéí áýëäìýëä õýò ìýäðýã áàéâàë õýðýãëýõèéã õîðèãëîíî.
Õýðýãëýõ òóí: 2-6 íàñòàé õ¿¿õäýä õîíîãò 4-5 øèðõýã, 7-14 íàñòàé õ¿¿õäýä 5-7 øèðõýã 4-5 øèðõýãèéã ºãíº.
20-30 õîíîã óóõ áà 1-3 ñàð ºí溺ä äàõèí íýã êóðñ óóæ áîëíî.
Òóí õýòýðñýí ¿åä: Õîíîãò èë¿¿ òóíãààð õýðýãëýâýë õàðøèë ºã÷ áîëçîøã¿é. Õýðâýý ÿìàð íýã øèíæ òýìäýã
èëýðâýë ÿàðàëòàé ýì÷èä õàíäàõ õýðýãòýé.
Õàäãàëàõ õóãàöàà: 3 æèë
Õàäãàëàõ íºõöºë: 25-ààñ èë¿¿ã¿é òàñàëãààíû õýìä, õóóðàé íºõöºëä õàäãàëíà.

118 Á¿ëýã 8

Ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýý

Ýìèéí çààâàð
(Ñóóðü áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî:

Òºðºë á¿ðèéí ýìèéã ýì÷èéí çààâàðã¿é óóõ òîõèîëäîë õýðõýí çààâðûã çºâ óíøèæ õýðýãëýõ,
ò¿¿íèé à÷ õîëáîãäëûã ìýä¿¿ëýõ

Çîðèëò:
1. Ýìèéí çààâðûã óíøèõûí à÷ õîëáîãäëûã óõààðàõ
2. Ýìèéí çààâðûã óíøèæ ñóðàõ
3. Ýìèéã çààâðûí äàãóó õýðýãëýäýã áîëîõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• Òºðºë á¿ðèéí ýìèéí çààâàð, ýìèéí õàìò
• Õàâñðàëò 1

¯éë àæèëëàãàà 1
Äàðààõ òîõèîëäëûã óíøèæ àñóóëòûí äàãóó ÿðèëöàíà.
Íîìèí ãýäýã îõèí 15 íàñòàé. Òýðýýð ñýðãýëýí öîâîî, õè÷ýýëäýý ñàéí ñóðàëöäàã. Ãýòýë íýã óäàà
õè÷ýýëäýý ñóóæ áàéòàë òîëãîé íü ºâäºæ, õàíèàëãàí, õàìðààñ íü íóñ ãàð÷ ýõëýâ. Íîìèí ñàíäðàí
õàæóóä ñóóãàà îõèíîîñ õàíèàäíû ýì áàéíà óó, áè õàíèàä õ¿ð÷èõ øèã áîëëîî ãýæýý. Õàæóóä
òàëûí îõèí íü õýä õîíîãèéí ºìíº õàíèàä õ¿ðýýä ýäãýðñýí áàéñàí áºãººä ò¿¿íèé óóæ áàéãààä
¿ëäñýí 2 øèðõýã ýì áàéñíûãàà ºãºâ. Íîìèí ñàíäðàí õóðäàí ãýã÷ íü óóãààä õè÷ýýëýý òàðààä
ãýðòýý õàðèëàà. Ãýòýë îðîé íü õàëóóð÷, õàíèàä íü óëàì õ¿íäýð÷ ýõëýâ.

Àñóóëò
1. Íîìèí ÿìàð ¿éëäýë õèéñýí áý?
2. Ýíý ¿éëäýë íü çºâ áàéñàí óó, áóðóó áàéñàí óó?
3. Þóí äýýð àëäñàí ãýæ òà íàð áîäîæ áàéíà âý?

¯éë àæèëëàãàà 2
Áàãø ñóðàã÷äàä àëèâàà ýìèéã õýðýãëýõ åðºíõèé çààâðûã òàðààæ ºã÷ óíøóóëíà. Òàðààõ áîëîìæã¿é
áîë óíøèæ ºãºí òýìäýãë¿¿ëæ áîëíî.

¯éë àæèëëàãàà 3
Áàãø ñóðàã÷äûã 4-5 áàãò õóâààíà. Áàã á¿ðò íýãýí òºðëèéí, ººð ººð ýìèéã çààâðûí õàìò ºãíº.

Á¿ëýã 8

Ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýý

119

Òóõàéëáàë, õàíèàäàíä óóäàã àììîêñîöèëëèí, àìïèöèëëèí, ýðèòðîìèöèí, àëêàôåí, äîêòîð
ìîì, ÷èãàòóññèí ãýõ ìýò, òîëãîéíû ºâ÷èíä óóäàã öèòðàìîí, àíàëüãèí, ïàðàöåòàìîë ã.ì. ýäãýýð
ýìèéí çààâàðòàé òàíèëöàæ áóñàä áàãóóäàä òàéëáàðëàíà. Çààâàðòàé òàíèëöàõ ÿâöäàà ýäãýýð
ýì¿¿ä þóãààðàà ÿëãààòàé áà òºñººòýé áàéãààä ä¿í øèíæèëãýý õèéíý

Ä¿ãíýëò
Äàðààõ àñóóëòûí äàãóó ÿðèëöàæ õè÷ýýëèéã ä¿ãíýíý.
1. Ýìèéã çààâðûí äàãóó óóõ íü ÿìàð à÷ õîëáîãäîëòîé âý?
2. ßàãààä íýã ºâ÷èíä íýã ë òºðëèéí ýì áàéõã¿é, îëîí òºðëèéí ýìèéã ¿éëäâýðëýäýã âý?
(ªâ÷èí á¿ð ººð ººð ¿¿ñãýã÷òýé, øàëòãààíòàé, õ¿íèé áèå ìàõáîäûí îíöëîã, ºâ÷íèé ÿâö, ¿å
øàò ÿëãààòàé áàéäàã çýðýãòýé õîëáîîòîé)

120 Á¿ëýã 8

Ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýý

• Ýì÷, ýìíýëãèéí àæèëòíóóäûí çààâðààð ýìèéã õýðýãëýíý. Ýìèéí õàéðöàã, ñàâàí äýýð
áè÷ñýí çààâðûã äàãàæ ìºðäºõ íü ýìèéã èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé ¿éë÷ëýõýä íºëººëäºã. Çàðèì ýì,
æèøýý íü, àíòèáèîòèêóóäûã òîäîðõîé õóãàöààíä õýðýãëýõ õýðýãòýé áîëäîã. Òóõàéí õ¿í áèå
íü ñàéæèðñàí ÷ á¿ðýí ñàéí ýì÷ëýãäýõèéí òóëä á¿òýí êóðñýýð ýìèéã õýðýãëýõ õýðýãòýé áîëíî.
̺í çàðèì ýìèéã óäààí õóãàöààíä óóõ øààðäëàãàòàé áîëäîã. Æèøýý íü, öóñíû äàðàëò èõñýõ
áîëîí áàãòðàà ºâ÷íèé ¿åä ýìèéã óäààí õóãàöààíä óóäàã. Çàðèì ýìèéã æèøýý íü ÷èõðèéí
øèæèí ºâ÷íèé ¿åä öóñàí äàõü ñàõàðûí õýìæýýã õÿíàæ áàéõûí òóëä àìüäðàëûíõàà òóðøèä
óóõ áîëäîã.
• Á¿ðõ¿¿ëòýé áóþó øàõìàë ýìèéã àÿãà óñààð äàðóóëæ á¿õëýýð íü çàëãèæ óóõ õýðýãòýé. Èíãýæ
óóõ íü ýìèéã õîäîîä ðóó øóóä îðîõîä òóñàëäàã. Á¿ðõ¿¿ëòýé ýìèéã óíòàõààñ ºìíº 30 ìèíóòûí
ºìíº çîãñîæ áàéãààä óóõ õýðýãòýé.
• Øèíãýí ýìèéã çîðèóëàëòûí õýìæèã÷ àÿãà, õàëáàãààð íü óóõ õýðýãòýé.
• Ýìèéí õàÿã, øîøãîí äýýðõ çààâðûã äàãàæ ìºðäºõ õýðýãòýé. Æîðîîð áîëîí æîðã¿éãýýð
îëãîãääîã á¿õ ýìèéí õàÿãàí äýýð òóõàéí ýìèéí òàëààðõ çààâàð áàéäàã. Õýðâýý èéì çààâàð
áàéõã¿é áîë ýìíýëãèéí ìýðãýæëèéí àæèëòíààñ áè÷èæ ºãºõèéã õ¿ñýõ ýðõòýé.
• Çàðèì ýìèéí ºâºðìºö øààðäëàãóóäûã õÿíàæ ¿çýõ õýðýãòýé. Çàðèì ýìèéã õîîë èäýõýýñýý
íýëýýä õýäýí öàãèéí ºìíº óóõ õýðýãòýé áàéäàã. Ó÷èð íü òóõàéí ýì õîäîîäîíä áàéãàà
õîîëòîé õîëèëäñîíîîñ ¿éë÷èëãýý íü áàãàñäàã. Ãýòýë çàðèì ýì õîäîîäûã öî÷ðîîæ ¿ðýâñ¿¿ëýõ
¿éë÷èëãýýòýé áàéäàã òóë õîîëíû äàðàà õýðýãëýõ íü òîõèðîìæòîé áàéäàã. ̺í çàðèì ýìèéã
àðõè, ñîãòóóðóóëàõ óíäàà õýðýãëýñýí ¿åä õýðýãëýæ áîëîõã¿é. Ó÷èð íü ýäãýýð íü ºâ÷íèé çàðèì
øèíæ òýìäãèéã õóðöàòãàäàã. Æèøýý íü, õ¿íèéã óëàì íîéðìîã áîëãîäîã.
• Á¿õ òºðëèéí ýìèéã õ¿¿õäýýñ õîë áàéëãàõ õýðýãòýé. Ýì, ýìèéí áîäèñûã õ¿¿õäýýñ àëü áîëîõ
õîë öîîæòîé ñàâàíä õàäãàëàõ õýðýãòýé. Ó÷èð íü õ¿¿õýä øèíý ç¿éë áîëãîíûã èë¿¿ ñîíèðõäîã.
Ýìèéã õàìààã¿é óóâàë ýíý íü õ¿¿õäýä ìàø àþóëòàé.
• Õýðâýý õýðýãëýæ áóé ýì ÿìàð íýã ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëáýë ýì÷èéí çºâëºãººã ÿàðàëòàé àâàõ
õýðýãòýé. Çàðèì ýì áîäîæ áàéñíààñ ººð ¿ð ä¿í ¿ç¿¿ëäýã.
• Ýìèéí õóãàöàà äóóññàí ýñýõèéã ñàéí øàëãàõ õýðýãòýé. ßìàð ÷ ýìèéí áîäèñ õóãàöàà íü äóóññàí
áîë çîõèõ ¿éë÷èëãýýãýý ¿ç¿¿ëæ ÷àääàãã¿é. Õóãàöàà íü äóóññàí çàðèì ýìèéí õèìèéí á¿òýö
íü ººð÷ëºãääºã ó÷ðààñ õýðýãëýõýä ìàø àþóëòàé. Ýìèéí äóóñàõ õóãàöàà íü ìýäýãäýõã¿é,
òîäîðõîé áèø áàéâàë ýì÷, ýì ç¿é÷ íàðààñ àñóóõ õýðýãòýé.
• Ýì÷èéí áè÷èæ ºãñºí æîðûí äàãóó ýìèéã õýðýãëýõ õýðýãòýé. ªºð õ¿íä áè÷èæ ºãñºí ýìèéí
æîðîîð ÿìàð íýã ýìèéã òààìãààð õýðýãëýæ áîëîõã¿é.
• Ýì õàäãàëäàã ø¿¿ãýý, ñàâàà æèë á¿ð öýâýðëýæ áàéõ õýðýãòýé. Õóãàöàà íü äóóññàí áîëîí
óäààí õàäãàëñàí ýìèéã õàÿæ áàéõ õýðýãòýé. Õàÿõäàà õ¿ðòýë áîëãîîìæòîé õàíäàõ õýðýãòýé.
Æèøýý íü, àíòèáèîòèêèéã æîðëîí, õîãèéí ñàâ ðóó õèéæ áîëîõã¿é. ¯¿íèéã õýí íýã õ¿í îëæ
àâ÷ ìàãàäã¿é ó÷èð ýíý íü ìàø àþóëòàé. Òýãýõýýð õààíà, ÿàæ õàÿõ òàëààð ýì÷ýýñ çºâëºãºº
àâàõ õýðýãòýé.
• Õýðâýý òà æèðýìñýí ýñâýë õºõ¿¿ë ýìýãòýé áîë ýì÷ýýñ çààâàë çºâëºãºº àâàõ õýðýãòýé.

Á¿ëýã 8

Ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýý

121

Õàâñðàëò 1

Ýì õýðýãëýõýä àíõààðàõ çªâëªìæ

Ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýý
(Á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí ò¿âøèí)

Çîðèëãî:

Ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýý, ò¿¿íèé à÷ õîëáîãäëûí òàëààð áîëîí ýìèéã äóð ìýäýí
õýðýãëýõèéí ñºðºã òàëûã ñóðàã÷äàä îéëãóóëíà.

Çîðèëò:

1. Ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýýíèé äàâóó òàëûã òàéëáàðëàõ
2. Ýìèéã äóð ìýäýí õýðýãëýõèéí ñóë òàëûã òîî÷èõ
3. Ýìèéã çºâ çîõèñòîé, íîì æóðìûí äàãóó õýðýãëýäýã áàéõ

Õýðýãëýãäýõ¿¿í
• Ä¿ðèéí òîãëîëòûí íºõöºë
• Ýìèéí çààâàð, ýìèéí õàìò
• Ä¿ðèéí òîãëîëòîä øààðäëàãàòàé õýðýãñë¿¿ä: ýì÷èéí õàëàò, ìàëãàé, ÷àãíóóð ã.ì

¯éë àæèëëàãàà 1
1.
2.
3.
4.
5.

Òà íàð, ýñâýë òàíàé ãýðýýñ ÿìàð íýãýí ºâ÷íººð ºâ÷èëæ áàéñàí õ¿í áèé þó?
Òýð ¿åä ÿìàð àðãà õýìæýý àâ÷ áàéñàí áý?
Ýì÷èä ¿ç¿¿ëæ áàéñàí óó?
Ýì÷ ÿìàð çºâëºãºº ºã÷ áàéñàí áý?
Ýì÷èéí çààâðûí äàãóó ýì àâ÷ óóæ õýðýãëýõ íü çºâ ¿¿?

Äýâòýðòýý äàðààõ õ¿ñíýãòèéã çóðæ áè÷íý

¹

Ýìèéí íýð

122 Á¿ëýã 8

Ýì÷èéí áè÷ñýí
æîðûí äàãóó àâñàí
ýñýõ

Ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýý

Ýìèéã íîì æóðìûí
äàãóó á¿ðýí óóæ
ã¿éöñýí ýñýõ

¯ð ä¿í
(+), (-)

¯éë àæèëëàãàà 2
Äàðààõ çóðãèéã ñàìáàðò áàéðëóóëíà. Ýñâýë LCD ïðîåêòîðîîð ñóðàã÷äàä õàðóóëæ ÿðèëöàíà.
Àëü çàì íü çºâ áý? Ñàëàà õî¸ð çàìààð ÿâàõûí òóñ á¿ðèéí äàâóó áà ñóë òàëûã ÿðèëöàíà.

Õààøàà ÿâàõ âý?

ã

ýëý

í
Ýì
Ýì

èé

íñ

Ýìíýëýã

àí

Ýìèéí ñàí

¯éë àæèëëàãàà 3
ßðèëöàæ äóóññàíû äàðàà ñóðàã÷äûã 4 áàãò õóâààæ ä¿ðèéí òîãëîëòûí íºõöºë ºãíº.

1-ð áàãò, òîëãîé íü ºâäñºí õ¿í

2-ð áàãò, õîäîîä ºâäñºí

3-ð áàãò, ÁÇÄÕ (çàã õ¿éòýí) àâñàí

4-ð áàãò, õàâäàð ã.ì
Áàã á¿ðò òóõàéí ºâ÷íèé òàëààð áè÷ñýí äýëãýðýíã¿é çààâðûã ýìèéí õàìò ºãíº.

Ä¿ðèéí íºõöºë
Áàãèéí 1 ãèø¿¿í ºâ÷òºí, 1 ãèø¿¿í íü ýìèéí ñàí÷ áîëæ òîãëîíî. Áóñàä ãèø¿¿ä àíãèéí íàéçóóä,
ýñâýë ãýð á¿ëèéí õ¿ì¿¿ñ áàéæ áîëíî. Ä¿ðèéã áàã äîòðîî ÿðèëöàæ, ººðñ人 çîõèîìæèëæ áîëíî
ãýäãèéã ñàíóóëíà.
1, 3-ð áàãèéí òîãëîëò íü ýì÷èä ¿ç¿¿ëæ ýìèéã çààâðûí äàãóó óóæ ýåðýã ¿ð ä¿íä õ¿ð÷ áóéã, 2, 4 – ð
áàã øóóä ýìèéí ñàíä î÷èõûã çºâëºæ, áóðóó ýì óóñíààð ñºðºã ¿ð ä¿íä õ¿ð÷ áóéã õàðóóëíà.Áàãèéí
ãèø¿¿äýä ä¿ðèéí òîãëîëòîä õýðýã áîëîõ õýðýãëýãäýõ¿¿íèéã ºãíº (õàëààä, ÷àãíóóð, ýì ã.ì)

Ä¿ãíýëò



Ýìèéã çààâðûí äàãóó óóæ õýðýãëýõ íü ÿìàð ¿ð ä¿íòýé âý?
Ýìèéã äóð ìýäýí õýðýãëýñíýýñ ÿìàð ÿìàð ñºðºã ¿ð äàãàâàð ãàðàõ âý?
ßìàð àðãà õýìæýý àâ÷ áîëõ âý?
Ýíý õè÷ýýëèéã ¿çýõèéí à÷ õîëáîãäîë þó âý?

Á¿ëýã 8

Ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýý

123

Íîì ç¯é
Ìîíãîë ýõ ñóðâàëæ
1. Ìîíãîë óëñûí ñòàíäàðò. Áàãà, äóíä áîëîâñðîë, “Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë”. ÓÁ., 2004
2. ͯÁ-ûí Õ¿í Àìûí Ñàí, Ôèíëÿíäûí Çàñãèéí Ãàçàð. Ä.Àëòàíöýöýã, Ä.Àëòàí÷èìýã,
×.Áàéãàëìàà, Î.Áàÿð “Õ¿íèé áýëãèéí àìüäðàë” ÓÁ 2005
3. ÄÝÌÁ, ÝÌß. Ä.Óäâàë, Á.Îþóí, Ä.Îþóí÷èìýã, Á.Îðãèë., “ªñâºð ¿åèéí ýð¿¿ë ìýíä”. ÓÁ.,
2004 îí
4. ÄÝÌÁ-ûí Íîìõîí Äàëàéí Áàðóóí Ýðãèéí Á¿ñèéí Òºâ. “Ýð¿¿ë áàéõûí òóëä þó õèéõ
âý?” 1996 îí
5. ͯÁ ÕÀÑ, ͯÁ-ûí ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí õàìòàðñàí õºòºëáºð, Çýâñýãò Õ¿÷íèé Æàíæèí Øòàá,
Õèë Õàìãààëàõ Åðºíõèé Ãàçàð., “ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ”. Öýðãèéí
ñóðãóóëèóäûí ñîíñîã÷äîä çîðèóëñàí ñóðãàëòûí õºòºëáºð. ÓÁ., 2006
6. ͯÁ ÕÀÑ, ßïîíû Çàñãèéí Ãàçàð. ÝÌÕ¯Ò., “Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíä”. ÓÁ.,2009
7. ͯÁ ÕÀÑ. ÓÁÈÑ., “ͺõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíä, áýëãèéí áîëîâñðîë” ñóðãàëòûí
õºòºëáºð. Áàãø íàðò çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà
8. ͯÁÕÀÑ, ÁÑØÓß, “Áýëãèéí áîëîâñðîë” 1, ÓÁ.,2004
9. ͯÁÕÀÑ, ÁÑØÓß, “Áýëãèéí áîëîâñðîë” 2, ÓÁ.,2004
10. ͯÁÕÀÑ, ÁÑØÓß, “ͺõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíä, áýëãèéí áîëîâñðîë”. Õè÷ýýëèéí
òºëºâëºãºº, çààõ àðãûí çºâëºìæ. ÓÁ.,2004
11. Ñóðãóóëèéí ñóðàã÷äûí ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ä ºðòºõ ýðñäýëòýé áàéäëûã áóóðóóëàõ íü, Áàãø íàðò
çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà. ÓÁ.,2007
12. ÁÑØÓß, 12 æèëèéí 7-ð àíãèéí ¿íäýñíèé ñóðãàëòûí õºòºëáºð. ÓÁ.,2009
13. ÁÑØÓß, 12 æèëèéí 8-ð àíãèéí ¿íäýñíèé ñóðãàëòûí õºòºëáºð. ÓÁ.,2010
14. ÃÒÕÀÍ, Ýð¿¿ë Ìýíäèéí ßàì. “Ìýäëýãèéí ºðòºº”.ÓÁ.,2009
15. ͯÁ-ûí Õ¿í Àìûí Ñàí, Ýð¿¿ë Ìýíäèéí ßàì. ”Ãýð á¿ëýý õýðõýí òºëºâëºõ âý?”
Ãàäààä ýõ ñóðâàëæ
1. Joan Helmich.Evonne Hedgepeth.Teaching about sexuality and HIV.2007.New York
2. Áàãø áýëòãýäýã èõ, äýýä ñóðãóóëüä çààõ ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéí õºòºëáºð. ÓÁ.,2006
/ÄÝÌÁ-èéí çºâëºõ, ïðîôåññîð Ëîðåíñ Ñò.Ëýæýðèéí çºâëºìæ /
3. Ðîáè Õ.Õàððèñ.Ìàéêë Ýìáýðëè., Ýíý á¿õýí áàéäàã ë ç¿éë., ÓÁ., 2001
4. Àíäðåÿ Èðâèí, Ïèòåð Ñàéìîí., Àìüäðàõ óõààí ãàðûí àâëàãà -11 öóâðàë íîì., ͯÁ/
ÕÀÑ, Ýíõ Òàéâíû êîðïóñ., ÓÁ., 2008
5. Âîëüô Âàãíåð., Áèä ñýðãèéëæ ÷àäíà., GTZ, ÃÒÒÕÍ., ÓÁ., 2000
6. Þ.È. Ïîëÿíñêèé, “Æèçíü Æèâîòíûõ” Ìîñêâà “Ïðîñâåùåíèå” 1987

124