Õ¿íèé Äàðõëàë Õîìñäîëûí Âèðóñ

,
Äàðõëàëûí Îëäìîë Õîìñäîë,
Áýëãèéí Çàìààð Äàìæèõ Õàëäâàðûí
ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé
õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý
1

2008
Àðàâäóãààð ñàð

1

Ãóðâàí òýíö¿¿ òýãø ºíöºãò, õî¸ð òàëäàà óëààí, ãîëäîî õºõ, ýõíèé óëààí õýñýãò ¿íäýñíèé ñî¸ìáî òýìäýã
á¿õèé òºðèéí äàëáàà áºãººä ñî¸ìáî ãýäýã íü øàð ºí㺺ð èëýðõèéëñýí ãàëûí äºë, íàð, ñàð, äýëõèé, óñ, àðãà
áèëýãèéã èëýðõèéëñýí ãåîìåòðèéí áîëîí õèéñâýð ä¿ðñýýñ á¿ðääýã.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

1

Õ¿íèé Äàðõëàë Õîìñäîëûí Âèðóñ,
Äàðõëàëûí Îëäìîë Õîìñäîë,
Áýëãèéí Çàìààð Äàìæèõ Õàëäâàðûí
ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé
õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý
1

2008
Àðà âä ó ã à àð ñ àð

1

Ãóðâàí òýíö¿¿ òýãø ºíöºãò, õî¸ð òàëäàà óëààí, ãîëäîî õºõ, ýõíèé óëààí õýñýãò ¿íäýñíèé ñî¸ìáî òýìäýã á¿õèé
òºðèéí äàëáàà áºãººä ñî¸ìáî íü ãàëûí äºë, íàð, ñàð, äýëõèé, óñ, àðãà áèëýãèéã èëýðõèéëñýí øàð ºíãèéí
ãåîìåòðèéí áîëîí õèéñâýð ä¿ðñýýñ á¿ðääýã.

2

Òàëàðõàë
Õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàãèéí ãèø¿¿ä áèä ýíýõ¿¿ ¿íýëãýý õèéõ àæëûã çîõèîí
áàéãóóëàõ, óòãà òºãºëäºð áîëãîõîä ã¿íýý òóñàëñàí ͯÁ-ûí ÄÎÕ-ûí íýãäñýí õºòºëáºðèéí
Ìîíãîë äàõü áàéãóóëëàãà áîëîí áèäíèéã àæèëëàõ íºõöºë, áàéðààð õàíãàæ ºãñºí Ýð¿¿ë
ìýíäèéí ÿàìàíä òàëàðõñàíàà èëýðõèéëæ áàéíà.
Ò¿¿í÷ëýí áèäýíòýé ìýäýýëëýý õóâààëöàí öàãàà çàðöóóëàí óóëçàæ ÿðèëöñàí á¿õ õ¿íä
òàëàðõàæ áàéãààãàà èëýðõèéëüå.

2

Î÷èðûã वज्र, Tibetan: ò¿âäýýð dorje ãýõ áºãººä àëìàç ýðäýíý øèã áàò áºõ, ýâäýðøã¿é õýìýýõ óòãûã èëýðõèéëæ,
Áóääûí ñóðãààë, ã¿í óõààíû öàãëàøã¿é, õºäëºøã¿é, òºãñ áàéäëûã èëýðõèéëíý.
Ñàíñêðèòààð Vajra: ãýõ áà áàñ õàòóó, õ¿÷èðõýã ãýñýí óòãàòàé áºãººä ýâäýðøã¿é õàòóó, õàãàð÷ áóòðàõã¿é ãýñýí
óòãûã áýëýãääýã.
Î÷èð íü ÷èìýýã¿éí õ¿÷, òýíãýð ãàçðûí ëóñûí õîðëîëûã òàñëàã÷ áà Áóðõàíû õóòãèéã îëñîí õ¿íèé õóâèðøã¿é
¿íýíèé øèíæ ÷àíàð áîëîõ íýâòýðøã¿é, ýâäýðøã¿é, õºäëºøã¿é, õóâèðøã¿é, õóâààãäàøã¿é øèíæ¿¿äèéí
èëýðõèéëýë áîëäîã.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

3

Àãóóëãà
Òîâ÷èëñîí ¿ã .................................................................................................................................8
Çóðàã áà õ¿ñíýãòèéí æàãñààëò ..................................................................................................
Òîâ÷ õóðààíãóé ...........................................................................................................................11
I. Îðøèë........................................................................................................................................20
1. ¯íýëãýýíèé ñóóðü ìýäýýëýë .................................................................................... 20
1.1 2002 îíû õºíäëºíãèéí øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýý ................................................ 20
1.2 2004 îíû äîòîîäûí øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýý ......................................................21
1.3 2006-2010 îíû ¯íäýñíèé ñòðàòåãèéí òºëºâëºãºº ............................................21
2. ¯íýëãýýíèé óäèðäàìæ............................................................................................. 22
II. Ñóóðü ìýäýýëýë......................................................................................................................24
1. Ìîíãîë óëñ áà õ¿í àðä ........................................................................................... 24
2. Óëñ òºðèéí áàéäàë .................................................................................................. 24
3. Ýäèéí çàñãèéí õºãæèë ............................................................................................ 25
3.1 Ñóóðü ìýäýýëýë ................................................................................................. 25
3.2 Èíôëÿöè äýýä öýãòýý õ¿ðëýý ........................................................................... 26
4. Ãîâèéã òóóëàõ ºíäºð õóðäíû çàì ........................................................................... 26
5. Øèëæèëòèéí áàéäàë .............................................................................................. 26
6. Àâëèãà ...................................................................................................................... 27
7. Ýìýãòýé÷¿¿ä, õ¿¿õä¿¿äèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëýë ...................................................... 28
8. Íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíä ............................................................................................ 28
III. Ñòðàòåãèéí ìýäýýëýë ..........................................................................................................30
1. ÁÇÄÕ-ûí äýãäýëò áà ÕÄÕÂ-èéí íºõöºë áàéäëûí ¿íýëãýý ....................................30
1.1 Ñòàòèñòèê ìýäýýëýëä ¿íäýñëýí ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí áàéäëûã ¿íýëýõ íü ............30
1.2 ÕÒÑ-íä ¿íäýñëýí ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí áàéäëûã ¿íýëýõ íü ...............34
1.3 Àñóóìæ ñóäàëãààíä ¿íäýñëýí ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí áàéäëûã ¿íýëýõ íü.............. 36
1.4 ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ-ãèéí õàëäâàðûí ýðñäýëò çàí ¿éë ............. 37
2. Õÿíàëò-øèíæèëãýý, ¿íýëãýý .................................................................................... 39
2.1 Åðºíõèé ìýäýýëýë .............................................................................................. 39
2.2 ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, âèðóñò ãåïàòèòèéí ñòàòèñòèê á¿ðòãýë ........................................ 39
2.3 ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí õàðóóëäàí òàíäàëòûí ñóäàëãàà..............................................45
3. Ìýäýýëëèéí ìåíåæìåíò áà õ¿ðòýýìæ ...................................................................46
IV. Çàñãèéí ãàçðûí ç¯ãýýñ àâ× áóé õàðèó àðãà õýìæýý .............................................. 48
1. Çàñãèéí ãàçàð ..........................................................................................................48
1.1 ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîî......48
1.2 Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàì ...........................................................................................50
1.2.1 Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí øèíý÷ëýë .......................................................51
1.3 ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-òàé òýìöýõ àæëûã ýð¿¿ë ìýíäèéí áóñàä õºòºëáºðò òóñãàí
îðóóëàõ .............................................................................................................. 53
1.4 Ýì÷, ìýðãýæèëòí¿¿äèéã áýëòãýõ ñóðãàëò .......................................................... 53
1.5 Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàì ........................................................... 53
1.6 Çàì òýýâýð, õîò áàéãóóëàëòûí ÿàì ...................................................................54
1.7 Õóóëü ç¿é, äîòîîä õýðãèéí ÿàì ........................................................................ 55

4

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

2. Óëñûí õýìæýýí äýõ ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé òýìöýõýä ÷èãëýñýí ñàíõ¿¿æèëò,
çàðöóóëàëòûí ò¿âøèí.............................................................................................. 55
3. Óäèðäëàãà, çîõèöóóëàëò, ìàíëàéëàë ...................................................................... 57
3.1 Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàì ........................................................................................... 57
3.2 ÒÁÁ-óóäûí çîõèöóóëàëò ..................................................................................... 59
3.3 Ìàíëàéëàë ......................................................................................................... 59
3.3.1 Äîðíîä àéìàãò ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ, ýì÷ëýõ, õàëàìæ ¿ç¿¿ëýõ
÷èãëýëýýð áàéãóóëñàí ò¿íøëýë ............................................................... 59
3.3.2Äàðõàí-Óóë àéìàãò ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ, ýì÷ëýõ, õàëàìæ ¿ç¿¿ëýõ
÷èãëýëýýð áàéãóóëñàí ò¿íøëýë ...............................................................60
4. Ýðõ ç¿éí îð÷èí.........................................................................................................61
4.1 ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý..........................................................61
4.2 Àæëûí áàéðàí äàõü ä¿ðýì, æóðàì .................................................................. 62
5. Ò¿íø áàéãóóëëàãóóä ................................................................................................ 63
5.1 Òºðèéí áóñ áîëîí èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóä..................................... 63
5.2 ÄÎÕ-òîé òýìöýõ ¯íäýñíèé ñàí ..........................................................................64
5.2.1 Èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóäûí õºãæèë .......................................64
5.2.2 Òóëãàìäñàí àñóóäëóóä ............................................................................ 65
5.3 Íýãäñýí ¯íäýñòíèé Áàéãóóëëàãà ......................................................................66
5.4 Ãåðìàíû òåõíèê õàìòûí àæèëëàãààíû íèéãýìëýã ...........................................66
5.5 Îëîí óëñûí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä ............................................................66
6. Ãëîáàë ñàí ............................................................................................................... 67
6.1 ¯íäñýí õ¿ëýýí àâàã÷ áàéãóóëëàãà ..................................................................... 67
6.2 Îðîí íóòãèéí çîõèöóóëàõ çºâëºë..................................................................... 67
6.3 Õºòºëáºð çîõèöóóëàõ íýãæ ...............................................................................68
V. ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ ..............................................................................................69
1. Áîäëîãî ñòðàòåãè ................................................................................................... 69
1.1 Ãîë àðãà õýìæýý, çîðèëòîò á¿ëýã ...................................................................... 69
1.2 Õýðýãæ¿¿ëýã÷, õîëáîãäîõ òàëóóä ...................................................................... 70
1.3 Çîõèöóóëàëò, óäèðäëàãà .....................................................................................71
1.4 Õàìðàëò ...............................................................................................................71
1.5 ×àíàð, òóëãàìäñàí àñóóäëóóä ............................................................................71
2. ÁÇÄÕ, âèðóñò ãåïàòèòûí ÷èãëýëýýðõ ¿íäýñíèé óäèðäàìæ .................................... 75
3. Áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý ................................................................................................ 76
4. Áèåý ¿íýëýã÷èä, òýäíèé ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä ................................................................ 77
4.1 Îðøèë ................................................................................................................ 77
4.2 Îëîëò àìæèëòóóä ............................................................................................. 77
4.3 100% Áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý õºòºëáºð................................................................ 79
4.4 Áèåý ¿íýëýã÷äýä ÷èãëýñýí ñóðãàëò áîëîí õ¿ð÷ î÷èõ ¿éë àæèëëàãàà..............80
4.5 Áèåý ¿íýëýã÷äýä ÷èãëýñýí ÁÇÄÕ-ûí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ ..........80
4.6 Óõóóëãà ñóðòàë÷èëãàà ......................................................................................80
4.7 Õàìðàëò, öàð õ¿ðýý, ¿ð íºëºº........................................................................... 82
4.8 ×àíàð áà òóëãàìäñàí àñóóäàë ..........................................................................85

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

5

5. Ýð÷¿¿äòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ýð÷¿¿ä ........................................................... 87
5.1 Îðøèë ................................................................................................................ 87
5.2 Îëîëò àìæèëò ...................................................................................................88
5.2.1 ÝÁÝ-ä ÷èãëýñýí õºòºëáºð¿¿ä .................................................................88
5.2.2Áýëãèéí áîëîâñðîëûí õºòºëáºð äýõ áýëãèéí ÷èã õàíäëàãûí àñóóäàë 89
5.3 Çîõèöóóëàëò .......................................................................................................90
5.4 Õàìðàëò, öàð õ¿ðýý, ¿ð íºëºº .........................................................................90
5.5 ×àíàð, òóëãàìäñàí àñóóäëóóä .......................................................................... 92
6. Õºäºë㺺íò õ¿í àì, õ¿÷íèé áàéãóóëëàãóóä ........................................................... 93
6.1 Îðøèë ............................................................................................................... 93
6.2 Îëîëò àìæèëò ....................................................................................................96
6.2.1 Õºäºë㺺íò õ¿í àì ................................................................................96
6.2.2 Õèëèéí öýðýã .......................................................................................... 97
6.2.3 Öýðãèéí áàéãóóëëàãóóä .........................................................................98
6.3 Õàìðàëò, öàð õ¿ðýý, ¿ð íºëºº...........................................................................99
7. Çàëóó÷óóä ................................................................................................................102
7.1 Îëîëò àìæèëò ..................................................................................................102
7.1.1 Ñóðãóóëèéí õºòºëáºð¿¿ä ........................................................................102
7.1.3 Îëîí íèéòèéí áîëîâñðîë .....................................................................105
7.1.4 Çîõèöóóëàëò ...........................................................................................107
7.2 Õàìðàõ öàð õ¿ðýý, ¿ð íºëºº ...........................................................................107
7.3 ×àíàð, áýðõøýýë¿¿ä ........................................................................................ 109
7.3.1 Ñóðãóóëèéí áîëîâñðîë .......................................................................... 109
7.3.2 Àëáàí áóñ áîëîâñðîë ............................................................................. 111
7.3.3 Îëîí íèéòýä ò¿øèãëýñýí áîëîâñðîë .................................................... 111
8. Àæëûí áàéðàíä õýðýãæ¿¿ëñýí àðãà õýìæýý ........................................................ 113
8.1 Îðøèë ............................................................................................................... 113
8.2 Îëîëò àìæèëò ................................................................................................... 114
8.3 Õýðýãæèëò, çîõèöóóëàëò, óäèðäëàãà ................................................................ 114
8.4 Õàìðàõ õ¿ðýý, öàð õýìæýý, ¿ð íºëºº............................................................. 116
8.5 ×àíàð áîëîí òóëãàìäñàí àñóóäàë ................................................................. 116
9. Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñàíä òàðèõ áîëîí ñîãòóóðóóëàõ óíäààã õýòð¿¿ëýí
õýðýãëýõ ÿâäàë ........................................................................................................117
9.1 Îëîëò àìæèëò .................................................................................................. 118
9.1.1 Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñàíä òàðüæ õýðýãëýã÷èä áà õîð õºíººëèéã
áóóðóóëàõ íü ........................................................................................... 118
9.1.2 Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ, àðõèíû ýì÷èëãýý .............................................. 119
9.1.3 Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò ...........................................................................120
9.2 Õàìðàõ õ¿ðýý, öàð õýìæýý, ¿ð íºëºº.............................................................120
9.3 Áýðõøýýë¿¿ä ...................................................................................................120
10. Õîðèõ àíãèä ÿë ýäëýãñýä .......................................................................................121
10.1Îðøèë ...............................................................................................................121
10.2Îëîëò àìæèëò ..................................................................................................121

6

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

VI. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé îð÷èí äàõü
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò .....................................................................................................124
1. Öóñíû àþóëã¿é áàéäàë ..........................................................................................124
2. Õàëäâàð õàìãààëëûí äýãëýì ................................................................................125
VII. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ ................................................................................... 129
1. ¯íäýñëýë .................................................................................................................130
2. Ãóòààí äîðîìæëîõ, ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ ............................................................130
3. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ãýäãýý ìýäýãäýæ àìüäðàõ áóþó èë ãàðàõ ....................... 131
VIII. ÕÄÕ áîëîí ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýýã àñàðãàà
ñóâèëãàà, òóñëàìæ äýìæëýã, ýì÷èëãýýòýé óÿëäóóëàõ.........................................134
1. Ñàéí äóðûí çºâëºãºº, øèíæèëãýý ........................................................................134
1.1 Øèíæèëãýý ......................................................................................................134
1.2 Îëîëò àìæèëò ..................................................................................................135
1.3 ×àíàð, áýðõøýýë¿¿ä ..........................................................................................136
2. Ýõýýñ õ¿¿õäýä äàìæèõ õàëäâàðààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ...................................139
3. Õàíãàí íèéë¿¿ëýëò, õàíãàìæèéí ìåíåæìåíò ...................................................... 141
4. ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí îíîøèëãîî ...........................................................142
IX. ÕÄÕ áà ÁÇÄÕ-ûí ýì÷èëãýý, ¿éë÷èëãýý ................................................................144
1. Áîäëîãî, ñòðàòåãè .................................................................................................. 144
2. Õºòºëáºð, àðãà õýìæýý ........................................................................................ 144
2.1 Óäèðäàìæ, ãàðûí àâëàãà ............................................................................... 144
2.2 ÁÇÄÕ, ÕÄÕ áîëîí âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ-ãèéí ýì÷èëãýý, ¿éë÷èëãýý .............145
2.3 Ðåòðîâèðóñèéí ýñðýã ýì÷èëãýýíèé áîëîí äàãàëäàõ õàëäâàðûí ýìíýëç¿éí
óäèðäëàãà ........................................................................................................ 148
2.4 Ñ¿ðüåý áà ÕÄÕÂ ................................................................................................149
X. Öààøèä àíõààðàõ ç¿éëñ ..................................................................................................151
XI. Õàâñðàëòóóä ........................................................................................................................ 153
Õàâñðàëò 1: Äýëãýðýíã¿é çºâëºìæ ..........................................................................153
Õàâñðàëò 2. ¯íýëãýýíèé áàãèéí á¿ðýëäõ¿¿í ...........................................................169
Õàâñðàëò 3. ¯íýëãýýíèé áàãèéí óóëçñàí õ¿ì¿¿ñèéí íýðñ .......................................169
Õàâñðàëò 4. ¯íýëãýýíä àøèãëàñàí áàðèìò, ìàòåðèàë.............................................. 176
Õàâñðàëò 5. ÁÇÄÕ-ûí òîî áàðèìò öóãëóóëàõ, òàéëàãíàõ áîëîí òàðààõàä
ó÷èðäàã ãîë áýðõøýýë .......................................................................... 180
Õàâñðàëò 6: ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé
õîðîîíû ¿éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëýõ Çàñãèéí ãàçðûí òîãòîîë .........182
Õàâñðàëò 7: ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé
õîðîîíû àéìàã áîëîí ä¿¿ðãèéí ñàëáàð çºâëºë ................................187
Õàâñðàëò 8: ¯íýëãýýíèé áàãèéí àæëûí óäèðäàìæ ................................................ 190
Õàâñðàëò 9. Ýì÷èéí ¿çëýãèéí á¿ðòãýëèéí õóóäàñ ................................................. 202
Òýìäýãëýë ...................................................................................................................................203

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

7

Çóðàã áà õ¿ñíýãòèéí æàãñààëò
Çóðàã
Çóðàã 1.
Çóðàã 2.
Çóðàã 3.
Çóðàã 4.
Çóðàã 5.
3óðàã 6.
Çóðàã 7.
Çóðàã 8.
Çóðàã 9.
Çóðàã 10:
Çóðàã 11:

Õ¿ñíýãò
Õ¿ñíýãò 1.
Õ¿ñíýãò 2.
Õ¿ñíýãò 3.
Õ¿ñíýãò 4:
Õ¿ñíýãò 5:
Õ¿ñíýãò 6:
Õ¿ñíýãò 7:
Õ¿ñíýãò 8:
Õ¿ñíýãò 9:
Õ¿ñíýãò 10:
Õ¿ñíýãò 11:

Õàëäâàðò ºâ÷í¿¿äèéí ºâ÷ëºë, 2007 ...............................................................31
Òºðºëõèéí òýìá¿¿ ........................................................................................... 32
Õàëäâàðò ºâ÷íèé íàñ áàðàëò, 2007 ................................................................ 33
Âèðóñò ãåïàòèò, òýìá¿¿, çàã õ¿éòíèé òîõèîëäëûí ò¿âøèí (10,000 õ¿íä),
çàã õ¿éòíèé òîõèîëäëûí ò¿âøèíã á¿ðòãýëèéí 2 àðãà÷ëàëààð òîîöñîí íü...34
Òýìá¿¿ãèéí òàðõàëò ......................................................................................... 35
ªíäºð ýðñäýëò çàí ¿éë á¿õèé á¿ëãèéí äóíäàõ òýìá¿¿ãèéí òàðõàëò ........... 36
15-24 íàñòàé çàëóó÷óóäûí çàí ¿éë .................................................................38
Ýìçýã á¿ëãèéí õ¿í àìûí çàí ¿éë ...................................................................38
ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí á¿ðòãýë, ìýäýýëýë äàìæèõ óðñãàë..................................... 42
ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-òàé òýìöýõýä ÷èãëýñýí ñàíõ¿¿ãèéí íººö
(îëîí óëñûí ÒÁÁ-óóäûã îðóóëàõã¿éãýýð) ........................................................56
Íýã õ¿íä íîãäîõ çàðäëûã ¿éë÷èëãýýíèé òºð뺺ð àíãèëàí
õàðóóëñàí áàéäàë ............................................................................................ 57

Âèðóñò ãåïàòèò, òýìá¿¿, çàã õ¿éòíèé òîõèîëäëûí ò¿âøèí ............................ 33
Òýìá¿¿ãèéí òàðõàëò ......................................................................................... 35
ªíäºð ýðñäýëò çàí ¿éë á¿õèé á¿ëãèéí äóíäàõ òýìá¿¿ãèéí òàðõàëò ........... 35
ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, á¿ðòãýëèéí ìàÿãò ......................................................................43
ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-òàé òýìöýõýä ÷èãëýñýí ñàíõ¿¿ãèéí íººö (ÎÓÒÁÁ-óóäûã
îðóóëàõã¿éãýýð) ...............................................................................................56
Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí çàðäëûã ¿éë÷èëãýýíèé òºð뺺ð àíãèëàí
õàðóóëñàí áàéäàë
Áèåý ¿íýëýã÷äèéí äóíä 2005, 2007 îíä ÿâóóëñàí ÕÒÑ-íû ä¿í .....................83
ÝÁÝ-èéí òàëààð õèéñýí 2005 áà 2007 îíû ÕÒÑ-íû ä¿íã
õàðüöóóëñàí áàéäàë .........................................................................................91
ßâóóëûí ýð÷¿¿äèéí äóíä 2005, 2007 îíä õèéñýí ÕÒÑ-íû ä¿íã
õàðüöóóëñàí áàéäàë ...................................................................................... 100
2005 áîëîí 2007 îíä õèéñýí ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí õàðóóëäàí òàíäàëòûí
ñóäàëãààíû ä¿íã õàðüöóóëñàí áàéäàë ........................................................ 108
Ìîíãîë äàõü ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-òîé õ¿ì¿¿ñèéí íèéãýì-õ¿í àì ç¿éí ¿ç¿¿ëýëò.....129

8

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Òîâ÷èëñîí ¿ã
ÀÁÁÇѯÒ
ÀÍÓ
ÀÕÁ
ÁÍÕÀÓ
ÁÇÄÕ
ÁÑØÓß
ÁÕÕ
Ãëîáàë ñàí
ÃÒÕÀÍ
ÄÍÁ
ÄÎÕ
ÄÒ¯Ñ
ÄÝÌÁ
ÅÁÑ
ÇÃ
ÈÍÁ
ÌÀÕÍ
MÀÎÝÍÕ
MÃÁÑÑÍ
ìì3
MÍÝMMÍ
ÌÝÍÕ
ÌÑÑ
ÌÓÁÈÑ
ÌÓÇÍ
MÕÇ
̯ÝÍÕ
ͯÁ
ͯÁ-ûí ÑÄÕ
ͯÁ-ûí ÕÀÑ
ͯÁ-ûí ÕÑ
ͯÁ-ûí ÕÕ
ͯÁÅÀÒÕ
ͯÝÌ
ÍÕÕß
ÍÝÌ
ÎÕÓ
ÎÍÇÇ
ÎÓÒÁÁ
ÎÓÁ

Àëáàí áóñ áîëîâñðîë, çàéíû ñóðãàëòûí ¿íäýñíèé òºâ
Àìåðèêèéí Íýãäñýí Óëñ
Àçèéí õºãæëèéí áàíê
Á¿ãä Íàéðàìäàõ Õÿòàä Àðä Óëñ
Áýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàð
Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàì
Áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý õºòºëáºð
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ñ¿ðüåý, õóìõàà ºâ÷èíòýé òýìöýõ Ãëîáàë ñàí
Ãåðìàíû òåõíèê õàìòûí àæèëëàãààíû íèéãýìëýã
Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í
Äàðõëàëûí îëäìîë õîìñäîë
ÄÎÕ-òîé òýìöýõ ¯íäýñíèé ñàí
Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà
Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëü
Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçàð
Èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãà
Ìîíãîë Àðäûí Õóâüñãàëò Íàì
Ìîíãîëûí àæèë îëãîã÷ ýçäèéí íýãäñýí õîëáîî
Ìîíãîëûí ãýð á¿ëèéí ñàéí ñàéõíû íèéãýìëýã
Ìèëëèìåòð êóá
Ìîíãîëûí íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí íèéãýìëýã
Ìîíãîëûí ýìýãòýé÷¿¿äèéí íýãäñýí õîëáîî
Ìýäýýëýë, ñóðãàëò, ñóðòàë÷èëãàà
Ìîíãîë óëñûí áîëîâñðîëûí èõ ñóðãóóëü
Ìîíãîëûí óëààí çàãàëìàéí íèéãýìëýã
Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòóóä
Ìîíãîëûí ¿éëäâýð÷íèé ýâëýë¿¿äèéí íýãäñýí õîëáîî
Íýãäñýí ¿íäýñòíèé áàéãóóëëàãà
ͯÁ-ûí Ñàéí äóðûíõíû õºòºëáºð
ͯÁ-ûí Õ¿í àìûí ñàí
ͯÁ-ûí Õ¿¿õäèéí ñàí
ͯÁ-ûí Õºãæëèéí õºòºëáºð
ͯÁ-ûí Åðºíõèé àññàìáëåéí òóñãàé õóðàëäààí
ͺõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíä
Íèéãìèéí õàìãààëàë õºäºëìºðèéí ÿàì
Íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíä
Îðîñûí Õîëáîîíû Óëñ
Îðîí íóòãèéí çîõèöóóëàõ çºâëºë
Îëîí óëñûí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà
Îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

OÓÕÁ
ÐÝÝ
ÑÄÇØ
ÑÄ4
ÑÝ̯Ò
ÒÁÁ
ÒÑÀ
Ò¯Á
ÓÌÕÃ
ÓÈÕ
¯íäýñíèé õîðîî
ÕÄÕÂ
ÕÇÄÕß
ÕÇÍ
ժѯÒ
ÕÏÂ
ÕÒÌÁÈÕÍ
ÕÓÌÒ
Õ¯È
ÕÒÑ
ÕݯÒ
ÝÁÝ
ÝÌÄÀ
ÝÌÑÌÀ
ÝÌÑÁÒÇÇÕ
ÝÌÑÌÒ
ÝÌÕ¯Ò
ÝÌØÓÈÑ
ÝÌß
ÝÌÃ
ÞÍÅÑÊÎ
ÞÍÝÉÄÑ

Îëîí óëñûí õºäºëìºðèéí áàéãóóëëàãà
Ðåòðîâèðóñèéí ýñðýã ýì÷èëãýý
Ñàéí äóðûí çºâëºãºº, øèíæèëãýý
Ò-ñåëë õýìýýõ öàãààí Ẻì
Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿íäýñíèé òºâ
Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà
ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí Òàíäàëò ñóäàëãààíû àëáà
Òýâ÷, ¿íýí÷ áàé, áýëãýâ÷ õýðýãëý
Óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçàð
Óëñûí èõ õóðàë
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã
çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîî
Õ¿íèé äàðõëàë õîìñäîëûí âèðóñ
Õóóëü ç¿é, äîòîîä õýðãèéí ÿàì
Õºòºëáºð çîõèöóóëàõ íýãæ
Õàëäâàðò ºâ÷èí ñóäëàëûí ¿íäýñíèé òºâ
Õ¿íèé ïàïèëëîìà âèðóñ
Õàð òàìõè ìàíñóóðóóëàõ áîäèñîîñ èðãýäèéã õàìãààëàõ íèéãýìëýã
Õàíãàìæèéí óäèðäëàãûí ìýäýýëëèéí òîãòîëöîî
Õýðýãëýýíèé ¿íèéí èíäåêñ
ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí õàðóóëäàí òàíäàëòûí ñóäàëãàà
Õ¿÷èðõèéëëèéí ýñðýã ¿íäýñíèé òºâ
Ýð÷¿¿äòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ýð÷¿¿ä
Ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ àëáà
Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéí àëáà
Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàð äàõü áóöàëòã¿é òóñëàìæ,
çýýëèéã çîõèöóóëàõ õîðîî
Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí ìàñòåð òºëºâëºãºº
Ýð¿¿ë ìýíäèéí õºãæëèéí ¿íäýñíèé òºâ
Ýð¿¿ë ìýíäèéí øèíæëýõ óõààíû èõ ñóðãóóëü
Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàì
Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð
ͯÁ-ûí Áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààí, ñî¸ëûí áàéãóóëëàãà
ͯÁ-ûí ÄÎÕ-ûí íýãäñýí õºòºëáºð

9

10

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

11

Òîâ÷ õóðààíãóé
Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàì (ÝÌß), Õ¿íèé äàðõëàë õîìñäîëûí âèðóñ (ÕÄÕÂ), Äàðõëàëûí
îëäìîë õîìñäîë (ÄÎÕ)-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîî
(öààøèä ¯íäýñíèé õîðîî ãýõ)-íîîñ ñàíàà÷èëæ, Íýãäñýí ¯íäýñòíèé Áàéãóóëëàãà (ͯÁ)-ûí
ÄÎÕ-ûí íýãäñýí õºòºëáºð (ÞÍÝÉÄÑ)-ººñ çîõèîí áàéãóóëñàí îëîí óëñûí ¿íýëãýýíèé áàã
2008 îíû 9 ä¿ãýýð ñàðûí 5-íààñ 10 äóãààð ñàðûí 12-íû ºäð¿¿äýä àæèëëàæ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ,
Áýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàð (ÁÇÄÕ)-ààñ ñýðãèéëýõ ÷èãëýëýýð ¿íäýñíèé õýìæýýíä
õýðýãæ¿¿ëæ áóé ¿éë àæèëëàãààíä õºíäëºíãèéí ¿íýëãýý õèéñýí áîëíî. ¯íýëãýýíèé ãîë
çîðèëãî íü 2003-2008 îíû õîîðîíä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí àñóóäëààð ¿íäýñíèé õýìæýýíä
ÿâóóëñàí áîäëîãî, õýðýãæ¿¿ëñýí àðãà õýìæýýíèé ¿ð ä¿í, çîõèöîë, íèéãýìä íºëººëñºí
õ¿÷èí ç¿éë¿¿äýä ¿íýëãýý ä¿ãíýëò ºã÷ öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëáýë çîõèõ áîäëîãî, ÷èãëýë,
àðãà õýìæýýíèé òàëààð, òóõàéëáàë ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýì÷èëãýý,
òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý çýðýã àñóóäëûã áàãòààí õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòèéã ñàéæðóóëàõàä
÷èãëýñýí çºâëºìæ ãàðãàõàä îðøèíî.
ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ-èéí òàðõàëòûí ¿íýëãýý: Õýäèéãýýð Ìîíãîë îðîíä ÕÄÕÂ-èéí
òàðõàëò áàãà, 2008 îíû 10 äóãààð ñàðûí áàéäëààð õàëäâàðûí 46 òîõèîëäîë á¿ðòãýãäñýí
÷, íèéò á¿ðòãýãäñýí õàëäâàðò ºâ÷íèé 65 õóâèéã ÁÇÄÕ, âèðóñò ãåïàòèò, ñ¿ðüåý ºâ÷èí ýçýëæ
áàéãàà íü ñýòãýë ò¿ãøýýæ áàéíà. Ëàáîðàòîðèéí àðãààð îíîøëîãäñîí òýìá¿¿, çàã õ¿éòýí,
òðèõîìîíèàç ãýñýí ãóðâàí òºðëèéí ºâ÷èí ãýõýä ë (Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà
(ÄÝÌÁ)-ûí àíãèëëààð âèðóñò ãåïàòèò çýðýã 30 ãàðóé ºâ÷íèéã ÁÇÄÕ-ò òîîöäîã) ÝÌß-íû
òàéëàíä á¿ðòãýãäñýí íèéò õàëäâàðò ºâ÷íèé ãóðàâíû íýã õóâèéã ýçýëæ áàéíà. ÁÇÄÕ íü
Ìîíãîë îðîíä íóòàãøìàë òàðõàëòòàé áîëñîí áàéíà. Òóõàéëáàë, 2003-2007 îíû õîîðîíä
òýìá¿¿ãèéí òîõèîëäîë 2 äàõèí, ñ¿¿ëèéí 7 æèëèéí õóãàöààíä òºðºëõèéí òýìá¿¿ãèéí
òîõèîëäîë 2 äàõèíààñ ÷ èë¿¿ ºññºí áàéíà. ̺í Óëààíáààòàð õîòîä õºäºëìºð ýðõýëæ
áóé ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä õèéñýí ñóäàëãààíààñ õàðàõàä õ¿íèé ïàïèëëîìà âèðóñ (ÕÏÂ)
ãóðàâíû íýãä íü; öóñíû äîíîðóóäûí äóíä áýëãèéí çàìààð äàìæèõ âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñãèéí õàëäâàðûí òàðõàëò ºíäºð õóâüòàé áàéíà.
Ýðñäýë á¿õèé çàí ¿éëòýé á¿ëãèéí õ¿í àìûí äóíä ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëòûí õóâü ¿¿íýýñ ÷
ºíäºð. Òàâàí óäàà õèéãäñýí “ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí Õàðóóëäàí òàíäàëòûí ñóäàëãàà” (ÕÒÑ)-íû
ä¿íãýýñ õàðàõàä ýìýãòýé áèåý ¿íýëýã÷äèéí äóíä òýìá¿¿ãèéí òàðõàëò 11 õóâèàñ (2002 îíä)
21 õóâü (2007 îíä) áîëîí ºññºí áàéíà. ÁÇÄÕ-ûí êàáèíåòààð ¿éë÷ë¿¿ëñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí
14 õóâüä õëàìèäè, 36 õóâüä ÕÏ èëýð÷ýý. Ò¿¿í÷ëýí ñóäàëãààíààñ õàðàõàä âèðóñò ãåïàòèò
Â, Ñ-ãèéí òàðõàëò ÁÇÄÕ-ûí êàáèíåòààð ¿éë÷ë¿¿ëñýí õ¿ì¿¿ñ, ýìýãòýé áèåý ¿íýëýã÷èä,
íàéìàà÷èä, îðîí ãýðã¿é õ¿ì¿¿ñèéí äóíä òóñ òóñ 22% áîëîí 11%, âèðóñò ãåïàòèò Ñ-ãèéí
òàðõàëò ÝÁÝ-èéí äóíä 18% áàéæýý.
2005, 2007 îíû ÕÒÑ-íû ä¿íã õàðüöóóëàí õàðàõàä ýðñäýëò çàí ¿éëèéí ººð÷ëºëò áàéíà.
Çàëóó÷óóäûí àíõíû áýëãèéí õàâüòàëä îðîõ íàñ óëàì çàëóóæèæ, áýëãèéí õàâüòàëä òîãòìîë
îðîõ íü íýìýãäýæ, áýëãèéí õàâüòàã÷äûí òîî ÷ ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Ñ¿¿ëèéí 12 ñàðûí
õóãàöààíä îëîí õ¿íòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí çàëóó÷óóäûí õóâü ýðñ íýìýãäñýí õàíäëàãà
àæèãëàãäàæ áàéíà (ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä 6-ààñ 27 õóâü õ¿ðòýë, ýð÷¿¿äèéí äóíä 19-ººñ 49
õóâü õ¿ðòýë ºñ÷ýý). Ñ¿¿ë÷èéí áýëãèéí õàâüòëûí ¿åä áýëãýâ÷ õýðýãëýõ íü ºññºí õàðàãäàæ
áàéãàà ÷ (2007 îíä çàëóó÷óóäûí òàëààñ èë¿¿ õóâü íü ñ¿¿ëèéí áýëãèéí õàâüòëûí ¿åä
áýëãýâ÷ òîãòìîë õýðýãëýñýí) 2005 îíòîé õàðüöóóëàõàä 2007 îíä çàëóó ýìýãòýé÷¿¿äèéí
äóíä áýëãýâ÷èéí òîãòìîë õýðýãëýý áóóðñàí áàéíà. 2005-2007 îíû õîîðîíä ìàíñóóðóóëàõ

12

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

áîäèñ òàðüæ õýðýãëýõ ÿâäàë 0.1%-èàñ 0.2% õ¿ðòýë íýìýãäñýí áàéíà. Òýäíèé ìàíñóóðóóëàõ
áîäèñ ñóäñààð òàðüæ õýðýãëýõ áîëîí áýëãèéí çàí ¿éëèéí òàëààð ñóäàëãàà õàðààõàí
áàéõã¿é áàéíà. Õºäºë㺺íò ýð÷¿¿ä, ÁÇÄÕ-ûí êàáèíåòààð ¿éë÷ë¿¿ëñýí ýð÷¿¿äèéí äóíä
õàìãèéí ñ¿¿ëä ýìýãòýé áèåý ¿íýëýã÷òýé áýëãèéí õàâüòàëä îðîõäîî áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí
õóâü íýìýãäñýí õýäèé ÷ ýìýãòýé áèåý ¿íýëýã÷èä òîãòìîë ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èäòýéãýý áýëãèéí
õàâüòàëä îðîõäîî áýëãýâ÷ õýðýãëýõ íü ýðñ áóóðñàí ¿ç¿¿ëýëò ãàð÷ýý. Ýð÷¿¿äòýé áýëãèéí
õàâüòàëä îðäîã ýð÷¿¿ä (ÝÁÝ)-èéí äóíä øóëóóí ãýäñýýð îëîí õ¿íòýé áýëãèéí õàâüòàëä
îðîõ íü 19% õóâèàð íýìýãäñýí áà ñ¿¿ëèéí óäàà øóëóóí ãýäñýýð áýëãèéí õàâüòàëä îðîõ
¿åäýý áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí õóâü 87, òîãòìîë áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí õóâü 54 õ¿ðòýë òóñ òóñ
ºññºí ¿ç¿¿ëýëòòýé áàéíà.
Õÿíàëò-øèíæèëãýý áà ¿íýëãýý: ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéí
õÿíàëò-øèíæèëãýý, ¿íýëãýýíèé ìåõàíèçìûã ñàéæðóóëàõ ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãººã
ÄÎÕ, ñ¿ðüåý, õóìõàà ºâ÷èíòýé òýìöýõ Ãëîáàë ñàíãèéí (öààøèä Ãëîáàë ñàí ãýõ) òºñëèéí
äýìæëýãòýéãýýð 2008 îíä õýðýãæ¿¿ëýõýýð áîëîâñðóóëñàí áîëîâ÷ ºíººã õ¿ðòýë òîéìòîé
õèéãäñýí ç¿éëã¿é áàéíà.
Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãàà: Çàñãèéí ãàçàð ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîîã Ìîíãîë óëñûí Øàäàð
ñàéäààð àõëóóëàí, äýä äàðãààð íü Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéä àæèëëàõààð çîõèöóóëàí 2006
îíä äàõèí ¿éë àæèëëàãààã íü ñýðãýýñýí. ¯íäýñíèé õîðîîíû õºòºëáºðèéí åðºíõèé
çîõèöóóëàã÷ áîëîí àæèëòíóóäûí îðîí òîîã áàòàëæ àæèëëóóëæ áàéãàà íü ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕààñ ñýðãèéëýõ ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé îëîí ñàëáàðûí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ
ñòðàòåãèéí óäèðäëàãà, òºëºâëºëò, çîõèöóóëàëò, õÿíàëòàä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ ýõýëæ
áàéíà. ÝÌß-íû õàðüÿà Õàëäâàðò ºâ÷èí ñóäëàëûí ¿íäýñíèé òºâ (ժѯÒ) íü õàëäâàðò
ºâ÷íèé òàðõàëòûã õÿíàõ áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõ, ä¿¿ðýã áîëîí àéìãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí
áàéãóóëëàãóóäûã ìýðãýæëèéí óäèðäëàãààð õàíãàõ, îíîøèëãîî áîëîí ýì÷èëãýýã
áàòàëãààæóóëàõ ¿¿ðýãòýé ÷ ñàíõ¿¿æèëòèéí ýõ ¿¿ñâýð, òºñºâ õºðºíãèéí õÿçãààðëàãäìàë
áàéäàë, ýì÷ íàð íü ýìíýëãèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõýä áîëîí îëîí óëñûí òºñºë,
õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýõýä àíõààðëàà ãîëëîí õàíäóóëäàã çýðýã øàëòãààíààñ ¿¿äýí äîîä
øàòíûõàà ýìíýëãèéí àæèëòíóóäûí ¿éë àæèëëàãààíä ìýðãýæëèéí òóñëàëöàà äýìæëýã
¿ç¿¿ëýõ, õÿíàëò òàâèõ òàëààð õàíãàëòã¿é àæèëëàæ áàéíà.
Óäèðäëàãà, çîõèöóóëàëò, ìàíëàéëàë: Çàñãèéí ãàçàð îéð îéðõîí ñîëèãäîæ óëñ
òºðèéí ºíäºð àëáàí òóøààëòíóóäûí ñýëãýý èõ áàéäãààñ óëáààëàí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîí
áóñàä ñàëáàðûí óäèðäëàãà, çîõèöóóëàëòûí çàëãàìæ õîëáîî àëäàãäàæ, áàéãóóëëàãóóäûí
¿éë àæèëëàãààã òîãòâîðòîé ¿ðãýëæë¿¿ëýõýä ñààä òîòãîð áîëæ áàéíà. ¯¿íýýñ ãàäíà
ÝÌß-íû äîòîîä óÿëäàà õîëáîî, ÝÌß áîëîí áóñàä ÿàì, Çàñãèéí ãàçðûí àãåíòëàãóóä,
õóâèéí õýâøëèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà (ÒÁÁ)-óóäûí õîîðîíäûí çîõèöóóëàëò,
õàìòûí àæèëëàãàà õàíãàëòòàé áóñ áàéãààãààñ øàëòãààëàí ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ
õºòºëáºð¿¿äèéí õýðýãæèëò äîãîëäîæ áàéíà. ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí õºòºëáºð¿¿äèéã ¿ð ä¿íòýé
óäèðäàõ, çîõèöóóëàõ, õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëýõýä õ¿÷òýé ìàíëàéëàë ÷óõàë þì. Ñàëáàð
õîîðîíäûí õàìòûí àæèëëàãàà, õàðèëöàí ìýäýýëýë ñîëèëöîî ñàéòàé, ÁÇÄÕ-ûí ýì÷
íàðûí ìàíëàéëàë ñàéí, îëîí íèéò, ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äýä ýýëòýé ÁÇÄÕ-ûí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ
îðîëäëîãî õèéæ áàéãàà õýä õýäýí áàéãóóëëàãà ¿íýëãýýíèé ÿâöàä àæèãëàãäàæ áàéñàí íü
îëçóóðõóóøòàé ÷ åðºíõèé人 ¿íäýñíèé áîëîí àéìãèéí ò¿âøèíä óëñ òºðèéí òºäèéã¿é
ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí ìàíëàéëàë ñóë, àëñûí õàðàà òààðóó áàéíà.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

13

Ýðõ ç¿éí áàéäàë: Ýðõ ç¿éí îð÷èí áîëîâñðîíãóé áóñ, õîîðîíäîî çºð÷èëäñºí øèíæòýé
áàéíà. ÝÌß íýã íü íºãººòýéãýý çºð÷èëäñºí çààëò àãóóëñàí àëáàäàí øèíæèëãýýíèé
òóøààëóóä ãàðãàñàí áàéíà. Áèåý ¿íýëýõèéã õîðèãëîñîí õóóëèéí çààëòàä íýìýëò ººð÷ëºëò
îðóóëàõ àæëûí ÿâö óäààøðàëòàé áàéãààãààñ áèåý ¿íýëýã÷èäòýé àæèëëàõàä ãîë áýðõøýýë
ó÷èð÷ áàéíà. Õºäºëìºð ýðõëýã÷äèéã õàìãààëàõ, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ òàëààð àâàõ àðãà
õýìæýý íü àæëûí áàéðíû ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûí ñàëøã¿é íýã õýñýã áàéõ ¸ñòîé.
Ò¿íø¿¿ä: Èðãýíèé Íèéãìèéí Áàéãóóëëàãà (ÈÍÁ)-óóäûí ºðãºí õ¿ðýýíèé òºëººëºë
¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýã äýìæèí àæèëëàæ áàéíà. Ýäãýýðýýñ ÄÎÕ-òîé òýìöýõ
¿íäýñíèé ñàí (ÄÒ¯Ñ) õàìãèéí òîì íü áºãººä ÈÍÁ-óóäûã ÷àäàâõæóóëàõ, òýäíèé ¿éë
àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ¿¿ðýãòýé áèëýý. Ãýâ÷ ýäãýýð áàéãóóëëàãà õ¿÷ýý íýãòãýí õàìòðàí
àæèëëàõ, ¿éë àæèëëàãààãàà óÿëäóóëàõ òàë äýýð ó÷èð äóòàãäàëòàé áàéãàà íü àæèãëàãäàæ
áàéíà. Òýäíèé õýðýãæ¿¿ëäýã õºòºëáºð¿¿ä ãîë÷ëîí ñàíõ¿¿æ¿¿ëýã÷ áàéãóóëëàãóóäàä
õºòëºãäñºí, ¿éë àæèëëàãààã ãîëëîñîí, òýäãýýðèéí óäèðäëàãà, çîõèîí áàéãóóëàëò, õ¿íèé
íººöèéí ÷àäàâõèéã õºãæ¿¿ëýõ äýìæëýã òóñëàëöàà ñóë áàéíà.
ͯÁ-ûí øèíý÷ëýëòýé óÿëäóóëàí çîõèîí áàéãóóëàãäñàí ÞÍÝÉÄÑ-èéí õ¿ðýýíä
¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíä òåõíèêèéí áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýí åðºíõèéä
íü ÷èãë¿¿ëýí àæèëëàæ áàéíà. Ãëîáàë ñàí õàìãèéí òîì ñàíõ¿¿æ¿¿ëýã÷ íü áºãººä ͯÁ,
Àçèéí õºãæëèéí áàíê (ÀÕÁ), Ãåðìàíû òåõíèêèéí õàìòûí àæèëëàãààíû íèéãýìëýã (ÃÒÕÀÍ)
óäààëæ áàéíà. Ãëîáàë ñàíãèéí Óäèðäàõ çºâëºë áîëîõ Îðîí íóòãèéí çîõèöóóëàõ çºâëºë
(ÎÍÇÇ)-èéí ¿éë àæèëëàãàà íü ÒÁÁ-ûí òºëººëëèéã òýðã¿¿íýýð íü 2007 îíä òîìèëñíîîñ
õîéø ýð÷èìæèæ áàéíà.
Áîäëîãî áà ñòðàòåãè: Õÿíàí øèíý÷ëýãäýæ áàéãàà ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ
¿íäýñíèé ñòðàòåãè (2006–2010) áîëîí Õàëäâàðò ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿íäýñíèé
õºòºëáºðèéí àëü àëü íü ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ, õàëäâàðûí òàðõàëòûã
õÿíàëòàä àâàõ öîãö ÷èãëýë áîëæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Ñàíõ¿¿æ¿¿ëýã÷ áàéãóóëëàãóóäàä
õºòëºãäñºí, òºñºë õýëáýðýýð õýðýãæèæ áàéãàà òóë óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãàà
íü íýã çàãâàðò áàðèãäñàí áàéíà. Èõýíõ íü ýíãèéí áîëõè, çºâõºí ºâ÷íèé õîëáîãäîëòîé
ìýäýýëëýýð õÿçãààðëàãäàæ, ýðñäýëò áîëîí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ çàí ¿éëèéã íºõöºëä¿¿ëýã÷
ñýòãýõ¿éí áîëîí íèéãìèéí áàéäàë, îð÷íûã õàéõðàõã¿é îðõèãäóóëæ áàéíà. ¯éë
àæèëëàãààãàà áîäîæ òºëºâëºæ, õýðýãæ¿¿ëýõäýý àëñûí õàðààòàé, ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõ
òàëààð èõýýõýí íóõàöòàé àâ÷ ¿çýí, îëîí óëñûí õýìæýýíä õýðýãæèæ áàéñàí õºòºëáºðèéã
Ìîíãîëûí ºâºðìºö íºõöºë áàéäàëä òîõèðóóëàõ òàëààð ñàéòàð áîäîæ áîëîâñðóóëñíû
¿íäñýí äýýð àëèâàà ¿éë÷èëãýý áîëîí õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýõèéí ºìíº òóõàéí
¿éë÷èëãýý, õºòºëáºð çàéëøã¿é õýðýãöýýòýé ãýäãèéã ìàø íàðèéí ñóäàëæ, ¿íýëýëò ä¿ãíýëò
ºãñíèé ¿íäñýí äýýð øèéäâýðëýæ áàéõ íü ç¿éòýé.
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí á¿ðòãýãäñýí òîõèîëäîë áîëîí áàéäëààñ àæèãëàæ ä¿ãíýõýä
ÕÄÕ îäîîãèéí áàéäëààð áàãà òàðõàëòòàé, õàðèí ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëòûí íºõöºë áàéäàë
òóí íîöòîé áàéãàà òóë ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààíäàà îíöãîéëîí
àíõààðëàà õàíäóóëàõ íü ç¿éòýé. Åðºíõèé人 çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ àðãà íü äàíãààðàà
õàíãàëòòàé áóñ. ͺõöºë áàéäëûí ¿íýëãýý, ñóäàëãààíóóä õèéãäñýí áîëîâ÷ ¿éë àæèëëàãààíû
õýðýãæèëòèéí ¿åèéã ñîíæèæ øèíæèõ ñóäàëãàà áîëîí òóõàéí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ
÷èãëýëýýð õèéãäýæ áóé ¿éë àæèëëàãàà íü ÿìàð ¿ð ä¿íä õ¿ð÷ áàéãàà òàëààð ¿íýëãýý
øèíæèëãýý õèéãääýãã¿é þì áàéíà.

14

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Áýëãýâ÷: Ñ¿¿ëèéí 5 æèëèéí õóãàöààíä áýëãýâ÷èéí îëäîö, õýðýãëýý ìýäýãäýõ¿éö
ºññºí. Ãýâ÷ ýðñäýë ºíäºð áýëãèéí çàí ¿éë á¿õèé õ¿í àìûí äóíäàõ áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý,
áýëãýâ÷èéí îëäîö 2007 îíä òîîöîîëñîí õýðýãöýýíýýñ áàãà áàéñàí áºãººä 2008 îíä
íèéë¿¿ëýëò áóóðñàíòàé õîëáîîòîé íºõöºë áàéäàë äîðäîæ áàéíà.
Áèåý ¿íýëýã÷èä áà òýäíèé ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä: Áèåý ¿íýëýõ íü Ìîíãîë óëñàä ãýìò
õýðýãò òîîöîãäîæ áàéãàà íü òýäýíä õ¿ð÷ àæèëëàõàä íýëýýä áýðõøýýë ó÷ðóóëäàã. Áèåý
¿íýëýã÷äýä ÷èãëýñýí ãîë ¿éë àæèëëàãàà íü 100% Áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý õºòºëáºð (100%
ÁÕÕ) áºãººä ¿¿íèé ¿íäñýí õýñýã íü áýëãýâ÷ õàíãàí íèéë¿¿ëýõ ÿâäàë þì. Óëààíáààòàð,
Äàðõàí-Óóë, Îðõîí, Äîðíîä àéìãóóäàä äºðâºí ÒÁÁ áèåý ¿íýëýã÷äèéí äóíä ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂèéí õàëäâàðààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ çîðèëãîîð ¿å òýíãèéíõíýýð äàìæóóëàí ñóðãàëò
õèéõ, áýëãýâ÷ òàðààõ, ýìíýëãèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõàä íü òóñàëæ áàéíà. ÕÒÑíû ¿ð ä¿íãýýñ õàðàõàä 2005 îíä áèåý ¿íýëýã÷äèéí 64% íü, 2007 îíä òýäíèé 60% íü
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààíä õàìðàãäñàí áàéãàà íü õºòºëáºðèéí õàìðàëòûí
õ¿ðýý õàíãàëòã¿é áàéãààã ãýð÷èëæ áàéíà. ̺í ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ õàðàõàä
áèåý ¿íýëýã÷äèéí 90% íü õàìãèéí ñ¿¿ëèéí óäàà áýëãèéí õàâüòàëä îðîõ ¿åäýý áýëãýâ÷
õýðýãëýñýí ãýæ õàðèóëñàí. Ýíý íü çàëóó áîëîí õºäºë㺺íò ýð÷¿¿ä áèåý ¿íýëýã÷èäòýé
ñ¿¿ëèéí óäàà áýëãèéí õàâüòàëä îðîõäîî áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí ãýæ õàðèóëñàí õóâèàñ õàâüã¿é
ºíäºð áóþó çºð¿¿òýé áàéãàà íü ñóäàëãààíû òîî áîäèòîé ýñýõýä ýðãýëçýý òºð¿¿ëýõýä
õ¿ðãýæ áàéíà.
Ýð÷¿¿äòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ýð÷¿¿ä (ÝÁÝ): Àä øîî ¿çýãäýõ, ÿëãàâàðëàí
ãàäóóðõàãäàõ, õ¿÷èðõèéëýëä ºðòºõ ýðñäýë ºíäºð áàéäãààñ ýð÷¿¿äòýé áýëãèéí õàâüòàëä
îðäîã ýð÷¿¿ä íóóãäìàë áàéäàëòàé àìüäàðäàã. Ýíý íü òýäíèé äóíä ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëàõàä ñààä ó÷ðóóëñààð áàéíà. ÝÁÝ-ä õ¿ð÷, ¿å òýíãèéíõíèé ñóðãàëò ÿâóóëàõ, çºâëºãºº
ºãºõ, áýëãýâ÷ òàðààõ, òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ, øèíæèëãýý õèéëãýõýä íü ÷èãë¿¿ëýõ, îëîí
íèéòýä ñóðãàëò ÿâóóëàõ ÷èãëýëýýð ãóðâàí ÒÁÁ èäýâõòýé àæèëëàæ áàéíà. Ýäãýýð ¿éë
àæèëëàãàà ýðñäýë ºíäºð áýëãèéí çàí ¿éëèéã áóóðóóëàõàä ýåðýã ¿ð ä¿í ¿ç¿¿ëæ áàéãàà
÷ çºâõºí Óëààíáààòàð õîòîä öººí òîîíû õ¿íä ë õ¿ð÷ áàéíà. 2005, 2007 îíû õîîðîíä
òýäíèé äóíä áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý ºññºí õàðàãäàæ áàéãàà ÷ ýðñäýëò áýëãèéí çàí ¿éë
ýëáýã áàéãàà íü çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ ¿éë àæèëëàãààã èäýâõæ¿¿ëýõ øààðäëàãà èõ áàéãààã
õàðóóëæ áàéíà. Õºòºëáºðò õàìðàãäñàí õ¿ì¿¿ñèéí òîî íýìýãäýýã¿é áàéíà.
Õºäºë㺺íò õ¿í àì: Õºäºë㺺íò õ¿í àìûí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð àâàõ ýðñäýë èõ
áºãººä òîî íü óëàì íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Ñóðãàëò, áýëãýâ÷ òàðààõ, îéëãîëòûã
íýìýãä¿¿ëýõ, òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíä õàìðóóëàõ çýðãýýð òýäýíä ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãàà
äàâòàìæ, äàëàéöûí õóâüä õÿçãààðëàãäìàë áàéñààð èðñýí. ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí õàðóóëäàí
òàíäàëòûí 2007 îíû ñóäàëãààãààð õºäºë㺺íò ýð÷¿¿äèéí 32% íü óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ
¿éë àæèëëàãààíä õàìðàãäñàí áàéíà. Õºäºë㺺íò àæ àìüäðàëòàé íü õîëáîîòîéãîîð
çýâñýãò õ¿÷íèéíõíèé õàëäâàð àâàõ ýðñäýë ýíãèéí èðãýäòýé õàðüöóóëàõàä ºíäºð áàéäàã.
“Ãàë ãîëîìò” ¿íäýñíèé õºäºë㺺í áîëîí “Ìîíãîë Çºí” ÒÁÁ-ä çýâñýãò õ¿÷èí áîëîí õèëèéí
öýðãèéí àíãèóäûí äóíä ¿å òýíãèéíõíèé ñóðãàëòûí õºòºëáºð¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëñíýýð
òýäíèéã ¿íäñýí ìýäýýëëýýð õàíãàæ, áýëãýâ÷ òàðààäàã áàéíà (áýëãýâ÷èéí íººöèéã
òîãòâîðòîé áàéëãàõûí òóëä ýðãýëòèéí ñàíã áàéãóóëàõààð çîðüæ áàéíà).
Çàëóó÷óóä: 15-24 íàñíû çàëóó÷óóäûí áàðàã òàë õóâü íü áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí,
òýäãýýðèéí 39% íü àíõíû óäàà áýëãèéí õàâüòàëä îðîõäîî áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí ãýæýý.
Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàì (ÁÑØÓß) 1999 îíîîñ õîéø ͺõºí ¿ðæèõ¿éí
ýð¿¿ë ìýíä (ͯÝÌ)-èéí áîëîí áýëãèéí öîãö áîëîâñðîë îëãîõ ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

15

àíõ íýâòð¿¿ëñíýýð áýëãèéí çàí ¿éë, áýëãýâ÷, æèðýìñëýëò, ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-ààñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ, áýëãèéí ÷èã õàíäëàãà, àìüäðàõ óõààíû óð ÷àäâàð çýðýã ñýäâýýð ñóðàã÷äàä
õè÷ýýë çààæ áàéíà. Àëáàí áóñ áîëîâñðîë, çàéíû ñóðãàëòûí ¿íäýñíèé òºâººñ (ÀÁÁÇѯÒ)
àìüäðàõ óõààíä ñóóðèëñàí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí õºòºëáºð áîëîâñðóóëñàí. Ýíýõ¿¿
õºòºëáºðò ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ àñóóäàë òóñãàãäñàí. Çàëóó÷óóäàä
çîðèóëñàí ¿å òýíãèéíõíèé ñóðãàëòûí õºòºëáºð¿¿äèéí ÷èãëýë íü ÿíç á¿ð. Çàðèì íü
ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òóõàé áàéõàä íºãºº õýñýã íü ͯÝÌ, áýëãèéí áîëîâñðîë, àìüäðàõ
óõààíû óð ÷àäâàð çýðýã ºðãºí àãóóëãà á¿õèé ñýäâ¿¿äýýð ñóðãàëò ÿâóóëàõàä ÷èãëýäýã
áàéíà. Çîõèöóóëàëò ñóë áàéãàà íü çàëóó÷óóäàä çîðèóëñàí ñóðãàëòûí õºòºëáºð¿¿äèéí
ãîë áýðõøýýë áîëæ áàéíà. Áàãø íàðûã áýëòãýõýä èõ õ¿÷èí ÷àðìàéëò òàâüñàí õýäèé ÷
ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë çààäàã áàãø íàðûí ìýäëýã, ÷àäâàð äóòìàã, ñóðãàëòûí àðãàç¿é íü
øèíý÷ëýãäýýã¿é ñòàíäàðò òîãòîîõ, ãýð÷èëãýý îëãîõ àæëóóä äóòìàã áàéíà.
Àæëûí áàéðàí äàõü ¿éë àæèëëàãàà: Ìîíãîëûí àæèë îëãîã÷ ýçäèéí íýãäñýí õîëáîî
(ÌÀÎÝÍÕ) àæëûí áàéðàí äàõü ÕÄÕÂ-ààñ ñýðãèéëýõ áîäëîãî, õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýí 300
àæ àõóéí íýãæèä ñóðãàëò õèéæ, äýìæëýã ¿ç¿¿ëñýí áàéíà. Ýíýõ¿¿ ñóðãàëòààð ÕÄÕÂ-èéí
õàëäâàðûí òàëààð ìýäýýëýë ºãºõ òºäèé, çàðèì ÁÇÄÕ-ûí òàëààð íýìæ äóðääàã áîëîâ÷
õóãàöàà òóí áîãèíî, ýðñäëèéã íºõöºëä¿¿ëýã÷ ñýòãýë ç¿é, íèéãìèéí íºõöºë áàéäëûí
òàëààð áîëîí óð ÷àäâàðûí òàëààð õºòºëáºðò îãò îðäîãã¿é áàéíà.
Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñààð òàðüæ õýðýãëýã÷èä: Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñààð
òàðüæ õýðýãëýæ áóé õ¿ì¿¿ñèéí òîî öººí õýâýýð áàéãàà ÷ öààøèä ýíý òîî ºñºõ
õàíäëàãàòàé áàéíà. Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ áîëîí àðõèíû õýðýãëýýíèé ýñðýã ÷èãëýñýí
õºòºëáºð õÿçãààðëàãäìàë õýâýýð áàéíà. Õàð òàìõè ìàíñóóðóóëàõ áîäèñîîñ èðãýäèéã
õàìãààëàõ íèéãýìëýã (ÕÒÌÁÈÕÍ)-ýýñ õýðýãæ¿¿ëæ áóé õîð õºíººëèéã áóóðóóëàõàä
÷èãëýñýí õºòºëáºðò ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûã äýýøë¿¿ëýõ, ç¿¿ òàðèóð äàìæóóëàí
õýðýãëýõèéã çîãñîîõ, ÕÄÕÂ-èéí ñîðèë òàâèóëàõ, íèéãìèéí äýìæëýãèéã íýìýãä¿¿ëýõ
çýðýã ¿éë àæèëëàãàà áàãòäàã. ̺í Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿íäýñíèé òºâ (ÑÝ̯Ò)ººñ ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ áîëîí àðõèíä äîíòñîí õ¿ì¿¿ñò ñýòãýëç¿é, íèéãìèéí ¿éë÷èëãýý
¿ç¿¿ëæ, “Àðõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí ýñðýã íèéãýìëýã” àðõèíä äîíòñîí õ¿ì¿¿ñò çîðèóëàí
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà.
Õîðèõ àíãè: Õîðèõ àíãèóäàä ÿë ýäýëæ áóé èðãýäèéí äóíä ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí àñóóäëààð
çºâõºí ÒÁÁ-óóä àæèëëàæ áàéãàà íü õàìðàëòûí õóâüä òºäèéëºí õàíãàëòã¿é áàéíà.
2007 îíä õîðèõ àíãèóäûí àæèë÷èä áîëîí õîðèãäëóóäûí äóíä ñàéí äóðûí çºâëºãºº,
îíîøèëãîî, ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ, çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ õàðèëöààíû òàëààð áîëîí ¿å òýíãèéí
ñóðãàã÷ áýëòãýõ õýä õýäýí ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëñàí.
Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýí äýõ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò: Ãëîáàë ñàíãèéí
òºñëèéí ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýãòýéãýýð ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé çîðèóëàëòààð
öóãëóóëæ õýðýãëýæ áóé öóñíû èõýíõ õýñãèéã íü øèíæëýõ áîëîìæòîé áîëñíîîð öóñ, öóñàí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé àþóëã¿é áàéäàë íýëýýä ñàéæèðñàí. Ãýâ÷ öóñ, öóñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé 72%ä òýìá¿¿ã èëð¿¿ëýõ ñîðèë òàâèãäàõã¿é, âèðóñò ãåïàòèò Ä-ã èëð¿¿ëýõ ñîðèë îãò õèéãäýæ
÷àäàõã¿é áàéíà. Íýã óäààãèéí ç¿¿ òàðèóð ºðãºí õýðýãëýõ áîëñíîîð íèéò õ¿í àìûí
äóíä õàëäâàð òàðõàõ ýðñäýë áàãàññàí ÷ ýì÷èëãýýíä ýìèéí áîäèñûã óóõààñ èë¿¿ òàðèà
áàéäëààð õýðýãëýõèéã ÷óõàë÷èëæ, øààðäëàãàã¿é òàðèëãûí òîî ºíäºð õýâýýð áàéãàà íü
õàëäâàð äàìæèõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. Íèéò õ¿í àìûí äóíä âèðóñò ãåïàòèò Ñ-ãèéí
òàðõàëò ºíäºð òºäèéã¿é ýìíýëãèéí àæèëòíóóäûí äóíä ýìíýëãèéí àæèëáàð õèéõ ãîðèì
çºð÷èãääºãººñ ýíýõ¿¿ âèðóñûí òàðõàëò íèéò õ¿í àìûí äóíäæààñ ºíäºð áàéíà.

16

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé àìüäðàõ: ÄÝÌÁ-ûí óäèðäàìæèéí äàãóó ðåòðîâèðóñûí ýñðýã
ýì÷èëãýý (ÐÝÝ) øààðäëàãàòàé ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé àìüäàð÷ áóé õ¿ì¿¿ñèéí ýì÷èëãýýã
Ãëîáàë ñàíãèéí òºñëèéí ñàíõ¿¿æèëòòýéãýýð ÕªÑ¯Ò ã¿éöýòãýæ áàéíà. Îëîí íèéòèéí
äóíä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òóõàé ìýäëýã íýìýãäýõèéí õýðýýð ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð àâñàí õ¿ì¿¿ñ
íàéç íºõºä, ãýð á¿ëèéíõýíäýý õàëäâàðòàé ãýäãýý õýëäýã áîëæ áàéãàà ÷ èõýíõ íü õàëäâàð
àâñàí ãýäãýý íóóöëàõûã èë¿¿ä ¿çñýýð áàéíà. ÕÄÕÂ-èéí àíõíû òîõèîëäëóóäàä ýìíýëãèéí
áîëîí õýâëýë ìýäýýëëèéí àæèëòíóóä èðãýäèéí íóóöëàëûã ¿ë õàéõðàí îëîí íèéòýä
òýäíèé õàëäâàðûí áàéäëûã ìýäýãäýõ ÿâäàë ãàð÷ áàéñàí ÷ îäîî ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð
àâñàí èðãýäèéí õóâüä áàéäàë ìýäýãäýõ¿éö ñàéæèð÷ýý. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé àìüäàð÷
áóé õ¿ì¿¿ñò ¿ç¿¿ëýõ òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé òàñðàëòã¿é áàéäàë øèéäâýðëýãäýýã¿é áàéãàà
íü ýõíèé ýãíýýíèé ÐÝÝ-ã ¿ðãýëæë¿¿ëýõ ýì÷èëãýýíèé òºëºâëºãºº áàéõã¿é, äàðààãèéí
øàòíû ýìíýëãèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõàä òºâºãòýé, ñýòãýëç¿é, íèéãìèéí ÷àíàðòàé
çºâëºãºº ºãºõ áîëîìæ õîìñ, íýìýãäýë òýæýýë, õàâñàðñàí ºâ÷íèéã ýì÷ëýõ òóñëàìæ
¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ ìóó çýðýã øàëòãààíààñ ¿¿äýëòýé. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé àìüäàð÷
áóé õ¿ì¿¿ñèéí äóíä ýì÷èëãýýíèé òàëààð ñóðãàëòóóä õàðààõàí õèéãäýýã¿é áàéíà.
Ñàéí äóðûí çºâëºãºº øèíæèëãýý (ÑÄÇØ): 2005 îíîîñ õîéø ÑÄÇØ-íèé 3 ìàñòåð
ñóðãàã÷ áàãø, 15 ¿íäýñíèé ñóðãàã÷ áàãø, 140 îð÷èì çºâëºã÷ áýëòãýñýí. ÑÄÇØ-íèé 30
òºâèéã ýð¿¿ë ìýíäèéí óëñûí áàéãóóëëàãóóäûí ÁÇÄÕ-ûí êàáèíåò, öººí òîõèîëäîëä ÒÁÁóóäûã ò¿øèãëýí ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý õèéæ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ
áàéíà. ÑÄÇØ-íèé çàðèì òºâ íü òºëºâëºñºí ¸ñîîð àæèëëàæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Çàðèì ýì÷
íàð çºâëºãºº ºãºõºä öàã ãàðãàæ ÷àäàõã¿é áàéõ, ºãñºí òîõèîëäîëä çºâëºãºº íü àãóóëãûí
õóâüä çºð÷èëäñºí, ¿éë÷èëãýý çºâõºí øèíæèëãýý ºãºõ òºäèé㺺ð õÿçãààðëàãäàõ çýðýã
äóòàãäàë èëýð÷ áàéíà. Ìºí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí õóâèéí íóóöûã òýð á¿ð ÷àíäëàí ñàõèæ
÷àäàõã¿é áàéãàà áàéäàë ÿëàíãóÿà õ¿í àì öººíòýé ãàçàð òîõèîëäñîîð áàéíà.
ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí òóñëàìæ, ýì÷èëãýý: ÁÇÄÕ-ûí øèíæèëãýý, ýì÷èëãýýíèé òºëáºð
õàðèëöàí àäèëã¿é, äîíîð áàéãóóëëàãóóäûí ñàíõ¿¿æèëòòýé ¿éë àæèëëàãàà áîëîí
“Ýð¿¿ë ìîíãîë õ¿í” ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä ¿íýã¿é ýì÷èëãýý ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ
áàéíà. ÁÇÄÕ-ûí ¿éë÷èëãýý íü èõýíõ òîõèîëäîëä óëñûí áîëîí õóâèéí ýìíýëã¿¿ä,
ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâüä æèðýìñíèé õÿíàëòààð õÿçãààðëàãäàæ áàéíà. ÝÌß-íààñ ýìèéí
çîõèñã¿é õýðýãëýýã áóóðóóëàõ çîðèëãîîð íýëýýä àæèë õèéæ áàéãàà áîëîâ÷ ýì÷èéí
æîðã¿éãýýð àíòèáèîòèêèéã õóäàëäààëñàí õýâýýð, ÁÇÄÕ àâñàí îëîí õ¿í ººðñäèé㺺 äóð
ìýäýí áóðóó òóíãààð ýì÷èëñíýýñ ýìýíä äàñàë áîëîõ àþóë óëàì á¿ð íýìýãäñýýð áàéíà.
2008 îíä ÄÝÌÁ Ñ¿ðüåýòýé òýìöýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºðò ãàðñàí àõèöûã ñàéøààæ
¿íýëñýí ÷ ñ¿ðüåý áîëîí ÕÄÕÂ-èéí õºòºëáºð¿¿äèéí õîîðîíäûí çîõèöóóëàëòàä àíõààð÷
ñàéæðóóëàõûã çºâëºñºí. 2008 îíä Á¿õ íèéòýä õ¿ðòýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ àðãà õýìæýýíèé
õýðýãæèëòèéí òàéëàíä ÕÄÕÂ-èéí òóñëàìæèíä õàìðàãäñàí õ¿ì¿¿ñèéí äºíãºæ 13% íü
õàìãèéí ñ¿¿ëèéí óäàà ¿éë÷ë¿¿ëýõäýý ñ¿ðüåýãèéí øèíæèëãýý ºãñºí áîëîõûã äóðäñàí
áàéíà.
Äàðààãèéí àëõàì: Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, ýì÷èëãýý, òóñëàìæèä îäîîãîîð çàðöóóëñàí
áîëîí íýìæ çàðöóóëàõààð òºëºâëºñºí õºðºí㺠îðóóëàëòûã ñàéøààõ õýðýãòýé ÷ áèäíèé
àìæèëòûí õàæóóãààð ºíäºð ýðñäýë á¿õèé çàí ¿éë óëàì íýìýãäýæ áàéãààã àíçààðàõã¿é
ºíãºðºõèéí àðãàã¿é þì. Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîí áóñàä ñàëáàðûí ìàíëàéëàë äýýä ò¿âøèíä
äóòàãäàæ, ÕÄÕ áîëîí ÁÇÄÕ-ûí àñóóäàëä çàðöóóëàõ óëñûí òºñºâ íýìýãäýõã¿é áàéíà.
ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-ûí ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé ÷èãëýëèéã ýðãýí õàðàõ, ýð÷èìæ¿¿ëýõ

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

17

¿éë àæèëëàãààíû õýä õýäýí çºâëºìæ3 ãàðãàæ äàðààõ áàéäëààð òîâ÷ëîí õ¿ðãýæ áàéíà.
¯¿íä:
¯íäýñíèé õýìæýýíä ÁÇÄÕ-ûí á¿ðòãýë ìýäýýëëèéã ñàéæðóóëàõ: á¿ðòãýë
ìýäýýëëèéí á¿õ ìàÿãò, àðãà àæèëëàãààã õÿíàæ çàñâàðëàõ, Ýð¿¿ë Ìýíäèéí Õºãæëèéí
¯íäýñíèé Òºâ (ÝÌÕ¯Ò) áà ժѯÒ-èéí ìýäýýëëèéí ñàíã íýãòãýõ, ÁÇÄÕ áà ÕÄÕÂ-èéí
á¿ðòãýëèéí ìàÿãòóóäûã “Health Info” ïðîãðàìòàé õîëáîõ.
ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ÕÒÑ-ã ñàéæðóóëàõ: ÁÇÄÕ-ûí òàíäàëòûã ºðãºòãºæ áóñàä ÁÇÄÕûã íýìæ îðóóëàõ, õ¿í àìûí á¿ëã¿¿äèéí òºëººëëèéã íýìýõ (çýâñýãò õ¿÷íèé àíãèóä,
àìáóëàòîðèîð ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä, ¿ð õºíäºëòèéí áîëîí ͯÝÌ-èéí ¿éë÷èëãýý àâ÷ áóé
èðãýä)
Ìýäýýëýë, ìýäýýëëèéí ìåíåæìåíò, ò¿ãýýëòèéã ñàéæðóóëàõûí òóëä ìýäýýëýë
öóãëóóëàõ, ìýäýýëýëä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ, ìýäýýëëèéã òºëºâëºõ áà øèéäâýð ãàðãàõàä
õýðýãëýõ ÷àäàâõèéã á¿õ øàòàíä íýìýãä¿¿ëýõ, ¿¿íä îëîí óëñûí òåõíèêèéí òóñëàìæ àâàõ.
¯íäýñíèé õîðîî: ¯íäýñíèé ñòðàòåãèéí òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ ÿâöäàà ÁÇÄÕ-ò
îíöãîé à÷ õîëáîãäîë ºãºõ, àéìàã, ä¿¿ðãèéí çàñàã äàðãà, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð (ÝÌÃ)-ûí
äàðãà íàð îðîí íóòãèéí òºâøèíä õýðýãæ¿¿ëýõ ñòðàòåãèéã áîëîâñðóóëàõ, òºëºâëºõ, ºðòºã
òîîöîõ, õàìòðàí àæèëëàõ ÷àäàâõèéã äýýøë¿¿ëýõ ÷èãëýëýýðõ ñóðãàëòóóäûã ¿íäýñíèé
òºëºâëºãººíä òóñãàõ
Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí àæèëòíóóäûí ñóðãàëòûí õóâüä Ýð¿¿ë ìýíäèéí øèíæëýõ
óõààíû èõ ñóðãóóëü (ÝÌØÓÈÑ)-ä òåõíèêèéí áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ, ÁÇÄÕûí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýý, ýì÷ ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ õî¸ðûí õîîðîíäûí õàðèëöàà, çºâëºãºº ºãºõ
àðãà áàðèëä ñóðãàõ õè÷ýýëèéã èõ ýì÷, ñóâèëàã÷ áýëòãýõ á¿õ ñóðãàëòûí õºòºëáºðò òóñãàõ
Ýðõ ç¿éí îð÷íûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ çîðèëãîîð ÝÌß áîëîí Õóóëü ç¿é, äîòîîä
õýðãèéí ÿàì (ÕÇÄÕß)-íààñ ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýã çºâõºí ñàéí
äóðûí ¿íäñýí äýýð õèéëãýõýýð õóóëü÷èëæ, àæèë îëãîã÷äûí ç¿ãýýñ àæèë÷äààñàà ÕÄÕÂèéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý õèéëãýõèéã øààðääàãèéã çîãñîîõ, ìàíñóóðóóëàõ
áîäèñ ñóäñààð òàðüæ õýðýãëýã÷äèéí òàëààðõ õóóëèéí çààëòàä ººð÷ëºëò îðóóëæ òýäýíä
òóëãàð÷ áóé ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîí íèéãìèéí àñóóäëóóäûã òóñãàõ, Ñàäàð ñàìóóíòàé
òýìöýõ òóõàé õóóëüä áèåý ¿íýëýõèéã õóóëü áóñ ãýæ ¿çýæ áàéãààã õÿíàæ ººð÷ëºõ ¿éë
àæèëëàãààã ò¿ðãýòãýõ, Íèéãìèéí õàìãààëàë õºäºëìºðèéí ÿàì (ÍÕÕß)-íààñ ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕûí àñóóäëààð ¿íäýñíèé çºâëºìæ, çîõèöóóëàëò áîëîâñðóóëàõ.
ÒÁÁ-óóäûí óäèðäëàãà, õ¿íèé íººö, áàéãóóëëàãûí õºãæèë, ¿éë àæèëëàãààíû
ñàíõ¿¿æèëòèéã õàíãàëòòàé áîëãîõ, ìàãàäëàí èòãýìæëýëèéã íýâòð¿¿ëýõ, ÒÁÁ-óóäûí
ñ¿ëæýýã äýìæèõèéí òóëä ¿íäýñíèé ºðòºã òîîöñîí çàãâàð áîëîâñðóóëàõ.
Îðîí íóòãèéí çîõèöóóëàõ çºâëºë: Ãëîáàë ñàíãèéí ÎÍÇÇ-èéã õàðààò áóñ áèå äààñàí
¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëàõàä äýìæëýã òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ.
Õºòºëáºð çîõèöóóëàõ íýãæ: ÝÌß-íû õîëáîãäîõ ãàçðóóä Ãëîáàë ñàíãèéí Õºòºëáºð
çîõèöóóëàõ íýãæ (ÕÇÍ)-èéí ºäºð òóòìûí ¿éë àæèëëàãààíä òàâèõ ìýðãýæëèéí
(òåõíèêèéí) õÿíàëòûã íýìýãä¿¿ëýõ, ÎÍÇÇ-èéí ç¿ãýýñ ñòðàòåãèéí à÷ õîëáîãäîëòîé õÿíàëò
òàâèõ çîðèëãîîð òóñ çîõèöóóëàõ çºâëºëèéí òåõíèêèéí øèíæýý÷äèéí á¿ëãèéã ñàíàà÷ëàí
áàéãóóëàí àæèëëóóëàõ
3

Ǻâëºìæèéí æàãñààëòûã Õàâñðàëò 1-ýýñ õàðíà óó.

18

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ òàëààðõ åðºíõèé çºâëºìæ¿¿ä: àëèâàà ¿éë÷èëãýý, õºòºëáºð
ýõëýõèéí ºìíº õýðýãöýýã òîäîðõîéëîõ ¿íýëãýý õèéõ, àãóóëãà, àðãà÷ëàëûí ÷àíàðûã
ñàéæðóóëàõàä îëîí óëñûí òåõíèêèéí äýìæëýã àâàõ, îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí áîëîí çàí
¿éëèéã ººð÷ëºõºä ÷èãëýñýí àðãà÷ëàëûã ºðãºí àøèãëàõ, îäîî õýðýãæèæ áóé áîëîâñðîëûí
õºòºëáºð¿¿äýä íýìæ õºðºí㺠îðóóëàõ, ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷äàä çîðèóëñàí ñòàíäàðò, ¿¿ðýã,
äýìæëýãèéí òîãòîëöîîã áèé áîëãîõ, ¿éë àæèëëàãààíû ñóäàëãàà ÿâóóëàõ, óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ àæëûã ÷èãë¿¿ëýõýä òóñëàõ ñóäàëãàà íýìæ õèéõ.
Áèåý ¿íýëýã÷èä áîëîí òýäíèé ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä: áèåý ¿íýëýã÷èäòýé àæèëëàäàã ÒÁÁóóäàä ¿íýëãýý ºã÷ ¿éë àæèëëàãààã íü ýð÷èìæ¿¿ëýõ, áèåý ¿íýëýã÷èäòýé àæèëëàõàä îëîí
íèéòèéã èë¿¿ ¿ð àøèãòàéãààð îðîëöóóëàõ öîãö àðãûã íýâòð¿¿ëýõ, çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ
ñýòãýëç¿é, íèéãìèéí àðãóóäûã õýðýãëýõ ÷àäàâõèéã íýìýãä¿¿ëýõ, ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä, ò¿ð
çóóðûí õóãàöààíä áèåý ¿íýëýã÷èä, òîõèîëäëûí áèåý ¿íýëýã÷äèéã ¿éë àæèëëàãààíäàà
õàìðóóëàõ, õýðýãæèæ áóé ¿éë àæèëëàãààã ¿íýëæ ä¿ãíýõ.
ÝÁÝ-èéí äóíä ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëäàã ÒÁÁ-óóäûí ÷àäàâõèéã ñàéæðóóëàõ,
îäîîãîîð õýðýãæèæ áóé òºñë¿¿äèéí ¿ð ä¿íã ¿íýëæ òîäîðõîé ¿ð ä¿íä õ¿ðñýí ¿éë
àæèëëàãààã ºðãºæ¿¿ëýõ
Õºäºë㺺íò õ¿í àìûã á¿ðòãýæ òýäíèé äóíä ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí òóõàé ìýäýýëýë ò¿ãýýõ
ýõ ¿¿ñâýðèéã ñóäàëæ òýäýíä õ¿ð÷ àæèëëàõ àðãà çàìóóäûã òîäîðõîéëîõ, ìºí ººðñäèéã íü
òºñºë õºòºëáºðèéí òºëºâëºëòºä îðîëöóóëàí õàìòðàí àæèëëàõ.
Çàëóó÷óóäàä ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãààíû õóâüä áàãø áýëòãýõ òºãñºëòèéí ºìíºõ
áîëîí äàðààõ ñóðãàëòûã ñàéæðóóëàõàä îëîí óëñûí òåõíèêèéí òóñëàëöàà àâàõ, ýð¿¿ë
ìýíäèéí õè÷ýýëèéí öàãèéã íýìýãä¿¿ëýõ çàìààð ¿ðãýëæë¿¿ëýõ.
Àæëûí áàéðíû õóâüä îäîîãîîð õàìðàãäàæ áóé õóâèéí õýâøëèéí áàéãóóëëàãóóäàä
çîõèîãäîæ áóé àæëûí õýðýãæèëòèéã ñàéæðóóëàõ, âèðóñò ãåïàòèò çýðýã ÁÇÄÕ-ò èë¿¿òýé
àíõààðàõ.
Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñàíä òàðüæ õýðýãëýã÷ áîëîí àðõèíä äîíòñîí õ¿ì¿¿ñò:
îð÷èí ¿åèéí àþóëã¿é òàðèëãûã íýâòð¿¿ëæ àðõèíä äîíòîõîîñ ñýðãèéëýõ õºòºëáºðèéã
ñóðãóóëü, îëîí íèéòèéí äóíä çîõèîí áàéãóóëàõàä òåõíèêèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ, àðõèíä
äîíòñîí õ¿ì¿¿ñò ¿ç¿¿ëýõ òóñëàìæèéí õ¿ðýýã òýëýõ, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñàíä òàðüæ
õýðýãëýäýã õ¿ì¿¿ñèéã íèéãìèéí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðóóëàõ.
Öóñíû àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ ¿¿äíýýñ îíîøëóóðò òàâèãäàõ øààðäëàãûã
òîäîðõîéëñîí ¿íäýñíèé çºâëºìæ ãàðãàõ, ÷àíàðûí áàòàëãàà ºãºõ áîëîìæòîé íàéäâàðòàé
êîìïàíèóäàä çàõèàëãà ºãºõ, âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ-ã îíîøëóóðààð õàíãàæ öóñ, öóñàí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé áàòàëãààã 100% õàíãàõ.
Õàëäâàð õàìãààëëûí äýãëýìèéã ñàéæðóóëàõ: õàëäâàð õàìãààëëûí äýãëýìèéí
òóõàé ÁÇÄÕ-ûí ñóðãàëòóóäàä îðóóëàõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã á¿õ
ãàçàð õóðö èðòýé áàãàæ õýðýãñëèéã çîðèóëàëòûí õàéðöãàíä õàäãàëäàã, óñòãàäàã áîëîõ,
óëñûí ýìíýëã¿¿äèéã öóñààð äàìæèõ õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõýä øààðäàãäàõ á¿õ òîíîã
òºõººðºì溺ð õàíãàõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëæ áàéãàà áîëîí ëàáîðàòîðèéí
àæèëòíóóäàä æèë á¿ð âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ, Ä-ãèéí øèíæèëãýýã õèéæ áàéõ
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé àìüäàð÷ áóé õ¿ì¿¿ñèéã ãóòààí äîðîìæëîõ, ÿëãàâàðëàí
ãàäóóðõàõ áàéäëûã áóóðóóëàõ çîðèëãîîð îëîí íèéò áîëîí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí
àæèë÷äûí ÕÄÕÂ-èéí òàëààðõ îéëãîëòûã íýìýãä¿¿ëýõ.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

19

ÑÄÇØ-íèé òºâèéí çºâëºã÷, óäèðäàõ àæèëòíóóäûí óð ÷àäâàðûã ñàéæðóóëàõ, çºâëºã÷
íàðò ãýð÷èëãýý îëãîäîã òîãòîëöîîã áèé áîëãîõ, õóâü õ¿íèé íóóöûã õàäãàëàõ ¿íäýñíèé
óäèðäàìæ áîëîâñðóóëàõ.
ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí îíîøèëãîî: Ñóäàëãàà áîëîí ìýðãýæëèéí, òåõíèêèéí òóñëàëöàà
¿ç¿¿ëýõ ¯íäýñíèé ëàâëàõ ëàáîðàòîðèéí ìàíëàéëàõ ¿¿ðãèéã äýìæèõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí
àíõàí øàòíû òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã áàéãóóëëàãóóäûã ò¿ðãýâ÷èëñýí îíîøëóóð,
ëàáîðàòîðèéí ¿íäñýí òîíîã òºõººðºì溺ð õàíãàõ, ëàáîðàòîðèéí ýì÷ áîëîí òåõíèêèéí
àæèëòíóóäûã ñóðãàõ.
ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, Âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ-ãèéí ýì÷èëãýý ¿éë÷èëãýýã çîõèöóóëàõ: ýð¿¿ë
ìýíäèéí àíõàí øàòíû òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã óëñûí áîëîí á¿õ õóâèéí ýìíýëãèéí
àæèëòíóóäûí äóíä ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî, çºâëºãºº, ýì÷èëãýý, á¿ðòãýë ìýäýýëëèéí òàëààð
ñóðãàëò ÿâóóëàõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã áàéãóóëëàãóóäûã ÁÇÄÕûã îíîøèëæ, ýì÷ëýõ õ¿÷èí ÷àäàëòàé áîëãîõ, ÁÇÄÕ-ûí àìáóëàòîðèéí ¿éë÷èëãýýã ¿íý
òºëáºðã¿é áîëãîõ, õàâüòàã÷ íàðò ÁÇÄÕ-ûí ýðñäëèéí òàëààð îéëãóóëæ òýäíèéã îíîøèëãîî
ýì÷èëãýýíä õàìðóóëàõ.
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òóñëàìæ äýìæëýãèéã íýìýãä¿¿ëýõ: ðåòðîâèðóñûí ýñðýã ýì,
êîòðèìîêñàçîëûí 6 ñàðûí íººöòýé áàéõ, ¿íäýñíèé õýìæýýíä ìºðäºõ óäèðäàìæèéã
áîëîâñðóóëæ, äàãàëäàõ õàëäâàðóóä, ÐÝÝ, òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé òàñðàëòã¿é áàéäàë,
ºâ÷òºí øèëæ¿¿ëýõ ¿ð ä¿íòýé òîãòîëöîî, ìýðãýæëèéí áîëîí ñýòãýëç¿é, íèéãìèéí
äýìæëýãèéã õýðõýí ¿ç¿¿ëýõ çýðýã àñóóäëûã áàãòààñàí õºòºëáºðòýé áîëîõ.

20

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

I. ÎÐØÈË
1. ¯íýëãýýíèé ñóóðü ìýäýýëýë
Ýíý óäààãèéí ¿íýëãýý íü 2002 îíû õºíäëºíãèéí øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýý, 2004 îíû
äîòîîäûí øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýýíèé äàðàà õèéãäýæ áàéíà.4 ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ¯íäýñíèé
ñòðàòåãèéí òºëºâëºãººã 2003 îíä áîëîâñðóóëæ, 2004, 2006 îíä ýðãýí õÿíàñàí. ªíººãèéí
ìºðäºæ áóé 2006-2010 îíû ¯íäýñíèé ñòðàòåãèéí òºëºâëºãººã øèíý÷ëýí ñàéæðóóëàõ
àæèë 2007 îíä ýõýëñýí áºãººä ýíýõ¿¿ ¿íýëãýýíèé äàðàà õèéãäýæ äóóñàõ þì. Ìîíãîë
óëñ äàõü ͯÁ-ûí òîãòîëöîî, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ¿¿ðýã
á¿õèé ¯íäýñíèé õîðîî áîëîí ÝÌß-íààñ ÞÍÝÉÄÑ-ò õàíäàí ¿íýëãýýíèé áàã5 òîìèëîõ
àæëûã çîõèîí áàéãóóëæ, ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé öîãö
¿íýëãýý õèéõýä øààðäàãäàõ òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõèéã õ¿ññýí. Ýíýõ¿¿ ¿íýëãýý íü 2008 îíû 7
ñàðûí ñîíãóóëèéí äàðààõ îëîí íèéòèéã õàìàðñàí ¿éìýýí áîëîí îíö áàéäàë òîãòîîñíîîñ
õîéø óëñ òºðèéí øèëæèëò ÿâàãäàæ áóé öàã ìº÷èä õèéãäýæ áàéãààãààðàà îíöëîã þì.

1.1 2002 îíû õºíäëºíãèéí øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýý
2002 îíä õèéãäñýí õºíäëºíãèéí øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýýíä õºòºëáºðèéí çîõèöóóëàëò
áà ìåíåæìåíò ñóë, õÿíàëò ¿íýëãýý õàíãàëòòàé áóñ, ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëò íýìýãäýæ áóéã,
õ¿íèé ýðõèéã õàìãààëàõ, íóóöûã ÷àíäëàí õàäãàëàõ, àä øîî ¿çýõ áîëîí ÿëãàâàðëàí
ãàäóóðõàõã¿é áàéõ çýðýãò àíõààðëàà õàíäóóëàõ øààðäëàãàòàéã òýìäýãëýñýí. Õºòºëáºðèéí
ìåíåæìåíòèéí õóâüä ¯íäýñíèé õîðîîíû óäèðäëàãà äîð äýä õîðîîäûã áàéãóóëæ, Çàñãèéí
ãàçðûí ÿàìäàä ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí àñóóäëûã õàðèóöñàí àæèëòíûã òîìèëîõ, Çàñãèéí ãàçàð,
ͯÁ, ÈÍÁ-óóäûí õàìòûí àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ, ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýã äýìæèõ
ͯÁ-ûí íýãäìýë àæëûí òºëºâëºãºº, óõóóëãà íºëººëëèéã áèé áîëãîõûã çºâëºñºí.
Õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòýä ¿íäýñíèé ìýäýýëýë, ñóðãàëò, ñóðòàë÷èëãààíû (ÌÑÑ) ñòðàòåãè
áîëîâñðóóëàõ, 100% ÁÕÕ-èéã òóðøèõ, ÁÇÄÕ-ûí ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõ, ìàíñóóðóóëàõ
áîäèñ áîëîí àðõèíû çîõèñã¿é õýðýãëýýíä ÷èãëýñýí øèíý ñàíàà÷ëàãóóäûã íýâòð¿¿ëýõ,
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé àìüäàð÷ áóé õ¿ì¿¿ñò çîðèóëñàí ýì÷èëãýý, òóñëàìæèéã áèé
áîëãîõ çýðýãò àíõààð÷ àæèëëàõûã ñàíàë áîëãîæýý. Õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ äýìæèõ
îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõýä ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí á¿õèé ë ¿éë àæèëëàãààíä õ¿íèé ýðõèéã õàìãààëàõ,
4

5

ͯÁ-ûí ÄÎÕ-ûí íýãäñýí õºòºëáºðèéí ¿íýëãýýíèé áàãèéí òîìèëîëò, ÁÇÄÕ,ÕÄÕÂ,ÄÎÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé
õàðèó àðãà õýìæýý: ¿íýëãýý áà çºâëºìæ¿¿ä, 2002 îíû 1-ä¿ãýýð ñàðûí 14-25; Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé ÕÄÕÂ,ÄÎÕûí ýñðýã õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòèéí äîòîîäûí ¿íýëãýý, 2004 îíû 2-äóãààð ñàðûí 15-ààñ 3-äóãààð ñàðûí 17
¯íýëãýýíèé áàã íü 3 îëîí óëñûí çºâëºõ, 3 ¿íäýñíèé çºâëºõèéí á¿ðýëäýõ¿¿íòýé àæèëëàñàí.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

21

íóóöûã ÷àíäëàí ñàõèõ, ãóòààí äîðîìæèëæ ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõã¿é áàéõ, ýìçýã á¿ëãèéí
õ¿í àìä ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîí íèéãìèéí ñóóðü ¿éë÷èëãýýã õ¿ðãýõ, ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí
àæëûí áàéðíû õºòºëáºð¿¿ä áîëîâñðóóëàõ, ýäãýýðò ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé àìüäàð÷ áóé
èðãýäèéã òàòàí îðîëöóóëæ äýìæèõèéí ÷óõëûã òýìäýãëýñýí.

1.2 2004 îíû äîòîîäûí øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýý
Ýíýõ¿¿ ¿íýëãýýíä ÁÇÄÕ-ûí ºðãºí òàðõàëò, ºíäºð ýðñäýëò çàí ¿éë, òóõàéëáàë
òîõèîëäëûí áîëîí áèåý ¿íýëýã÷èäòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðîõ íü ýëáýã áºãººä áýëãýâ÷èéí
õýðýãëýý äîîãóóð áàéãààã, ãýð á¿ëèéí õ¿÷èðõèéëýë, àðõè õýòð¿¿ëýí õýðýãëýõ íü íýìýãäýæ
ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí òàðõàëòàä íºëººëæ áîëçîøã¿éã, ýäèéí çàñãèéí áàéäàë õ¿íä
áàéãààãààñ ºíäºð ýðñäýëò çàí ¿éë èõñýæ, ìºí õºäººä ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý
¿ç¿¿ëäýã áàéãóóëëàãóóä äîíîðûí öóñàíä ÕÄÕÂ-èéã èëð¿¿ëýõ ñîðèë òàâèõ áîëîìæ
õÿçãààðëàãäìàë áàéãàà çýðýã áàéäëûã äóðäæýý. ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó
àðãà õýìæýýíä ýð¿¿ë ìýíäýýñ áóñàä ñàëáàðûã òàòàí îðîëöóóëñàí àðãà÷ëàë äóòàãäàæ áóéã,
åðºíõèé öîãö çîõèöóóëàõ ìåõàíèçì ¿ã¿éëýãäýæ, îðîí íóòãèéí óäèðäëàãûí îéëãîëòûã
íýìýãä¿¿ëæ ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã çºâ àðãà õýìæýý àâàõ ÷àäâàðûã íü ñàéæðóóëàõ
øààðäëàãàòàéã, ÁÇÄÕ-ûí á¿ðòãýë ìýäýýëýë á¿ðýí áóñ, íàéäâàðã¿é áàéãàà áºãººä ÕÄÕÂ,
ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿éë àæèëëàãààíä õ¿íèé ýðõèéí àñóóäëûã ¿ð ä¿íòýé óÿëäóóëàõ õèéãýýä
ãóòààí äîðîìæëîõ, ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ, õóâèéí íóóöûã õàäãàëàõ çýðýã àñóóäëûã õºíäºõ,
ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ, æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã äýìæèæ ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýìçýã áàéäëûã
áóóðóóëàõûí òóëä òýäíèé ÷àäàâõèéã íýìýãä¿¿ëýõ, ýìçýã á¿ëãèéíõýíä ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí
ñóóðü ¿éë÷èëãýýã õ¿ðòýýìæòýé áîëãîõ, àæëûí áàéðíû ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí õºòºëáºðèéã
ñàíàà÷ëàõ õýðýãöýý ºíäºð áàéãààã äóðäæýý.
¯íýëãýýíýýñ äàðààõ çºâëºìæ ãàðãàñàí áàéíà. ¯¿íä:









¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíä õóâèéí õýâøëèéíõíèéã òàòàí îðîëöóóëàõ,
òºðèéí áîëîí ÒÁÁ-ûí õàìòûí àæèëëàãààã ýð÷èìæ¿¿ëýõ,
ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëòûã áóóðóóëàõ õºòºëáºðèéã ýð÷èìæ¿¿ëæ øèíý÷ëýõ,
ÁÇÄÕ-ûí ìåíåæìåíòèéí ìýäýýëëèéí òîãòîëöîîã ñàéæðóóëàõ,
ºíäºð ýðñäýëò õ¿í àìûí ýìçýã áàéäëûã áóóðóóëàõ àðãà õýìæýý àâàõ,
ÑÄÇØ-íèé òºâ¿¿äèéã áàéãóóëæ ýõýýñ óðàãò õàëäâàð äàìæèõààñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ,
ÕÄÕÂ-èéí àñóóäëûã ¿íäýñíèé íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí áîäëîãî áîëîí
Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëò (ÌÕÇ)-ä òóñãàõ,
õºäºº îðîí íóòàãò óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àæëûí õîöðîãäëûã àðèëãàõ,
ìýäëýã áà çàí ¿éëèéí ººð÷ëºëò õî¸ðûí çºðººã àðèëãàõ,
¿íäýñíèé õàðèó àãà õýìæýýã ¿íýëýõ õÿíàëò ¿íýëãýýíèé òîãòîëöîîã áîëîâñðóóëàõ
çýðýã áîëíî.

1.3 2006-2010 îíû ¯íäýñíèé ñòðàòåãèéí òºëºâëºãºº
Îäîîãèéí õýðýãæèæ áóé ñòðàòåãèéí òºëºâëºãººã 2007 îíû 12 ñàðààñ ýõëýí çàñâàðëàæ
óëìààð ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãººíèé òýðã¿¿ëýõ àñóóäëóóä áîëãîí íýìæ îðóóëàõààð
àæèëëàæ áàéíà. ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëò ºíäºð áàéãàà íü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð àâàõ ýðñäëèéã
¿ëýìæ õýìæýýãýýð èõýñãýæ, ýíý àñóóäàëä àíõààðëàà õàíäóóëæ, çîõèõ øàòíû óäèðäàõ
àæèëòíóóäûí õ¿÷èéã íýãòãýí îðîëöóóëàõ, õ¿ðòýýìæòýé, ÷àíàðòàé ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ,

22

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

ºíäºð ýðñäýëò áîëîí ýìçýã õ¿í àìûí áàéäëûã áîäèòîéãîîð ¿íýëýí, òýäýíä ÷èãëýñýí ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëàõûã øààðäàæ áàéíà. Îäîîãèéí áàðèìòàëæ áóé ¯íäýñíèé ñòðàòåãèéí
òºëºâëºãºº íü ÁÇÄÕ-ûí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò áîëîí ýì÷èëãýýã òýðã¿¿ëýõ àñóóäàë
áîëãîí àâ÷ ¿çýæ áàéãàà ÷ ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûã íýã á¿ëýãò áàãòààí àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ õàðèó
àðãà õýìæýýã ñàíàë áîëãîæ áàéãàà íü ñòðàòåãèéí õóâüä ÷, ïðàêòèê à÷ õîëáîãäëûí õóâüä
÷ çîõèìæã¿é þì. Ýõýýñ óðàãò äàìæèõ ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ íü
¿íäýñíèé áîäëîãîä òóñãàãäàæ óõóóëãà íºëººëºë, ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóäûí ñóðãàëò,
ͯÝÌ áîëîí áýëãèéí áîëîâñðîëä ÷óõàë áàéð ñóóðü ýçëýõ àñóóäàë ìºí áîëîâ÷ ÕÄÕÂ-èéí
õàëäâàðûí òàðõàëò áàãà, òºðºëõèéí òýìá¿¿ãèéí òàðõàëò íýìýãäýæ áàéãàà íü ÁÇÄÕ-ûí
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, ýì÷èëãýýã òýðã¿¿ëýõ àñóóäàë áîëãîí àæèëëàõûã øààðäàæ áàéíà.
Öààøèä âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ, Ä áîëîí áóñàä ÁÇÄÕ-ò à÷ õîëáîãäîë ºãñºí ÕÄÕ áà ÁÇÄÕûí ¿íäýñíèé ñòðàòåãèéí òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõàä àíõààðëàà õàíäóóëàõ íü ç¿éòýé.

2. ¯íýëãýýíèé óäèðäàìæ
Ýíý óäààãèéí õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé ãîë çîðèëãî íü ñ¿¿ëèéí 6 æèë áóþó 20032008 îíû õóãàöààíä õèéãäñýí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé àðãà õýìæýýíèé
íºëºº, ¿ð ä¿í, çîõèöëûã ä¿ãíýæ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, òóñëàìæ,
¿éë÷èëãýý, õàëàìæ äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ õºòºëáºðèéí áîëîí òåõíèêèéí òàëóóäûã ñàéæðóóëàõ
çºâëºìæèéã ñàíàë áîëãîõîä îðøèæ áàéëàà.
Öîãö ¿íýëãýýíèé ºâºðìºö çîðèëòóóäàä:
1. ªíººãèéí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé àðãà õýìæýýíèé ñòðàòåãè, õàìðàõ
õ¿ðýý, ÷àíàð, õ¿ðòýýìæ, áîëîìæ, ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä ýýëòýé áàéäàëä ä¿ãíýëò ºãºõ,
2. ÁÇÄÕ-ûí ºñºëò áóóðàëò, îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíèé ãîðèì, ººðèé㺺 ýì÷ëýõ òàëààð
àøèãëàãäàæ áóé òàðõâàð ñóäëàëûí ìýäýýëëèéí îëäîö, ÷àíàðûã ¿íýëýõ,
3. Çîðèëòîò õ¿í àìûí çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõºä õýðýãëýæ áóé îëîí àðãûí çîõèñòîé áàéäàë,
¿ð ä¿íã ñóäëàõ,
4. ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí õÿíàëò, ¿íýëãýýíèé ºíººãèéí òîãòîëöîîã ¿íýëýõ,
5. Õýòèéí õàðèó àðãà õýìæýý íü îðîëöîã÷ òàëóóäûí õ¿÷èí ÷àðìàéëò, ¿éë àæèëëàãààíààñ
èõýýõýí õàìààðàõ òóë ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíä ãîëëîí
îðîëöîã÷ òàëóóäûí, òóõàéëáàë ¯íäýñíèé õîðîîíû ãîë ãèø¿¿äèéí áýëýí áàéäàë,
÷àäàâõ, ¿éë àæèëëàãààã ¿íýëæ, ä¿ãíýëò ºãºõ,
6. Ãëîáàë ñàí áîëîí áóñàä ýõ ¿¿ñâýðò òºñºë áîëîâñðóóëæ ºðãºí áàðèõàä øààðäàãäàõ
ìýäýýëëèéí áààç, äóòàãäàëòàé ìýäýýëëèéã ¿íýëýõ.
Ýíýõ¿¿ ¿íýëãýýíèé õ¿ðýýíä Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí àãåíòëàãóóä, îëîí óëñûí
áàéãóóëëàãà (ÎÓÁ)-óóä, ÒÁÁ-óóä áîëîí Ãëîáàë ñàíãèéí ÕÇÍ-èéí îëîí òºðëèéí ìýäýýëëèéã
ñóäàëëàà. Ò¿¿í÷ëýí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé àìüäàð÷ áóé õ¿ì¿¿ñ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ýñðýã àâ÷
áóé àðãà õýìæýýíä îðîëöîí àæèëëàæ áóé õ¿ì¿¿ñòýé í¿¿ð òóëàí õèéñýí ÿðèëöëàãóóä,
Ìîíãîëûí áàðóóí, ç¿¿í áîëîîä ãîâèéí á¿ñ¿¿ä, Óëààíáààòàð õîòûí áàéãóóëëàãóóä, îëîí
íèéòèéí äóíä õýðýãæèæ áóé òºñëèéí áàãèéíõíû ¿éë àæèëëàãààíä õèéñýí àæèãëàëòààð
ä¿ãíýëò¿¿äýý áàÿæóóëñàí áèëýý. ªðãºí õ¿ðýýíèé îðîëöîã÷ òàëóóäòàé ¿íýëãýýíèé
ä¿ãíýëòèéã õóâààëöàõ, ãàðñàí çºâëºìæ¿¿äèéã õýëýëöýõ óóëçàëòûã çîõèîí áàéãóóëëàà.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

23

Õýäèéãýýð àíõàí øàòíû ìýäýýëýë öóãëóóëàõ íü ¿íýëãýýíèé áàãèéí àæëûí çîðèëò
áèø áàéñàí ÷ àæëûí ÿâöàä îëäñîí ìýäýýëëèéí áîäèò áàéäëûã ¿íýëýí, ãàðãàñàí ä¿ãíýëò,
çºâëºì溺 áàòàòãàõ áîëîìæòîé áàéñàí áîëíî.
Ýíýõ¿¿ ¿íýëãýýíýýñ ãàðñàí ä¿ãíýëò, çºâëºìæ¿¿ä íü ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ýñðýã àâ÷ áóé
¿íäýñíèé õýìæýýíèé õàðèó àðãà õýìæýýíýýñ ñóðàëöàõ, ýä¿ãýý áîëîâñðóóëàõ øàòàíäàà ÿâæ
áóé 2009-2015 îíû ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ¿íäýñíèé ñòðàòåãèéí òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàõàä
ìýäýýëëýýð õàíãàíà ãýæ èòãýæ áàéíà.

24

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

II. ÑÓÓÐÜ ÌÝÄÝÝËÝË
1. Ìîíãîë óëñ áà õ¿í àðä
Ìîíãîë îðíûã ýñðýã òýñðýãèéí òóéë ãýæ õýëæ áîëíî. Ìàø óóäàì íóòàã äýâñãýðòýé
÷ öººí õ¿í àìòàé, ºâºë íü óðò áºãººä õýö¿¿. Óðä òàëààðàà òèéì ÷ øèð¿¿í áóñ óóð
àìüñãàëòàé ãîâü íóòàã, õîéä õýñãýýðýý óóëàðõàã á¿ñ, ýíý õî¸ðûí äóíäóóð òàë íóòàã
¿ðãýëæèëíý. Îëîí õ¿í óëàìæëàëò, í¿¿äýë÷èí ìàë àõóéãàà ýðõëýí àìüäàð÷ áàéãàà ÷
íèéñëýë õîòûí îðøèí ñóóã÷äûí òîî óëàì á¿ð íýìýãäñýýð. Ìîíãîëûí íèéò 2.8 ñàÿ õ¿í
àìûí 1 ñàÿ îð÷èì íü Óëààíáààòàð õîòûí áàéíãûí îðøèí ñóóã÷èä. Àëáàí áóñ ìýäýýãýýð
íèéñëýëèéí õ¿í àì 1.3 ñàÿä õ¿ðäýã ãýñýí òîî áèé. Àæëûí áàéðíû ýðýëä ãàðñàí îëîí õ¿í
àéìàã, ñóìäààñ õîò ñóóðèí ãàçàð óðóó í¿¿í èðæ, ãîë÷ëîí õîòûí çàõûí ãýð õîðîîëëîîð
àìüäàðíà.
Ìîíãîëûí õî¸ð òîì õºðø áîëîõ Á¿ãä Íàéðàìäàõ Õÿòàä Àðä Óëñ (ÁÍÕÀÓ), Îðîñûí
Õîëáîîíû Óëñ (ÎÕÓ)-ä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð ìàø õóðäòàé ºñ÷, ñ¿ðüåý ºâ÷íèé òàðõàëò
ºíäºðòýé îðíóóäûí òîîíä ÷ äýëõèéä 2 áà 12-ò òóñ òóñ áè÷èãäýæ áàéíà. 2006-2007 îíû
õîîðîíä ÎÕÓ-ä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí òîî 20%-èàð, ÁÍÕÀÓ-ä 45%-èàð ºñ÷ýý. Ìîíãîëûí
õ¿í àì íü õºäºë㺺í èõòýé, Óëààíáààòàð õîò áîëîí ãàäààä îðîíä àæèëëàõ, íàéìàà õèéõ
çîðèëãîîð èõ çîð÷äîã, óëèðëûí àæèë õàéí óóðõàéä î÷èæ àæèëëàõ ýñâýë ìàë ñ¿ðãýý
äàãàí í¿¿äýëëýõ íü ýëáýã.6

2. Óëñ òºðèéí áàéäàë
2008 îíû 6 äóãààð ñàðûí 30-íû ñîíãóóëèàð Ìîíãîë Àðäûí Õóâüñãàëò Íàì (ÌÀÕÍ)ûí áàéãóóëñàí ÿëàëòûã ýñýðã¿¿öýí 7 ñàðûí 1-íä çîõèîí áàéãóóëñàí öóãëààí íü õÿíàëòààñ
ãàð÷ õ¿÷èðõèéëëèéí øèíæòýé áîëñíîîð Óëààíáààòàð õîòûí òºâä îðøèõ ÌÀÕÍ-ûí òºâ
áàéð óðóó äàéðñàí þì. 5 õ¿íèé àìü ýðñäýæ, 4 ºäðèéí õóãàöààíä îíöãîé áàéäàë òîãòîîõ
øèéäâýðèéã øºíèéí 12 öàãèéí ¿åýð ãàðãàñàí áèëýý. Îëîí íèéòèéí äóíä õýâ æóðìûã
õýäýí õîíîãèéí äîòîð ñàõèóëæ ÷àäñàí ÷ ÌÀÕÍ, Àðä÷èëñàí Íàìûí ýâñëèéí Çàñãèéí
ãàçðûã çºâõºí 9-ñàðûí 19-íä ë Óëñûí Èõ Õóðàë (ÓÈÕ) áàòàëãààæóóëñàí þì. Øèíý
Çàñãèéí ãàçàð áàéãóóëàãäñàíòàé õîëáîîòîé ÿàìäûí á¿òöýä ººð÷ëºëò ãàð÷ ºíäºð àëáàí
òóøààëûí àëáàí õààã÷èä ººð÷ëºãäºí òîìèëîãäñîí.

6

Ãëîáàë Ñàíãèéí ÄÎÕ, ñ¿ðüåý, õóìõàà ºâ÷èíòýé òýìöýõ òºñºë, 2006. Òóéëøðàëûí îðîí – Ìîíãîëä ñ¿ðüåý,
ÕÄÕÂ-òàé òýìöýõ íü. [èíòåðíåò ìýäýý] http://www. theglobalfund. org/en/in_action/mongolia/hiv_tb/.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

25

3. Ýäèéí çàñãèéí õºãæèë
3.1 Ñóóðü ìýäýýëýë
Ìîíãîëûí ýäèéí çàñãèéí öºì íü óëàìæëàë ¸ñîîð ìàë àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàíãààñ
á¿ðääýã. Ìîíãîë óëñ àøèãò ìàëòìàëûí àñàð èõ íººöòýé áºãººä çýñ, í¿¿ðñ, ìîëèáäåí,
æîíø, óðàí, öàãààí õàð òóãàëãûã ãîë÷ëîí áîëîâñðóóëæ, ãàäíû õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòàæ
ýõëýýä áàéíà. 1990-1991 îíä Ǻâëºëò Õîëáîîò Óëñ (ÇÕÓ) çàäàðñíààñ Ìîíãîëûí äîòîîäûí
íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í (ÄÍÁ)-íèé ãóðàâíû íýãèéã ýçýëæ áàéñàí òóñëàìæ áàðàã íýã øºíèéí
äîòîð ë ¿ã¿é áîëîâ. Äàðààãèéí 10 æèëèéí õóãàöààíä óëñ òºðèéí èäýâõã¿é áàéäàë,
áàéãàëèéí ãàìøèã í¿¿ðëýñíèé óëìààñ Ìîíãîëûí ýäèéí çàñàã çîãñîëòûí áàéäàëä îðñîí
÷ ýðñ øèíý÷ëýëèéã àãóóëñàí, çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí øèëæèëò, òºðèéí îðîëöîîò
ýäèéí çàñãèéã õóâü÷èëñíû ¿ð ä¿íä ýäèéí çàñàãò ºññºí ¿ç¿¿ëýëò ãàðñàí. 2000-2002 îíû
õîîðîíä ãàí, çóä ¿ðãýëæèëñíèé óëìààñ ìàë îëíîîð õîðîãäîæ ÄÍÁ-íèé ºñºëò òýãòýé
òýíö¿¿ ýñâýë ñºðºã áàéâ. Ýêñïîðòûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí óíàëò, õóâü÷ëàëûã ýñýðã¿¿öñýí
îëîí íèéòèéí ýñýðã¿¿öýë ÷ ýäèéí çàñãèéí ºñºëòºä íºëººëñºí. 2004 îíû 10.6%-èéí,
2005 îíû 5.5%-èéí, 2006 îíû 7.5%-èéí, 2007 îíû 9.9%-èéí ýäèéí çàñãèéí ºñºëò íü
ãîë÷ëîí äýëõèéí çàõ çýýë äýýðõ çýñèéí ¿íèéí ºñºëò, àëòíû îëáîðëîëò ýðñ íýìýãäñýíòýé
õîëáîîòîé.
Ìîíãîëûí ýäèéí çàñàã õºðø îðíóóäûí ýäèéí çàñãààñ èõ õýìæýýãýýð õàìààðñàí õýâýýð.
Æèøýý íü, Ìîíãîë óëñ øàòàõóóíû õýðýãöýýíèéõýý 95%, öàõèëãààíû ýõ ¿¿ñâýðèéíõýý
íýëýýä õóâèéã ÎÕÓ-ààñ àâäàã òóë ýäãýýðèéí ¿íèéí ººð÷ëºëòèéã çîõèöóóëàõ áîëîìæã¿é
áàéäàã. Ìîíãîëûí ãàäààä õóäàëäààíû 50% íü ÁÍÕÀÓ-òàé õèéãääýã áà õàðèí òóñ óëñ
Ìîíãîëûí ýêñïîðòûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé 70%-èéã àâäàã. Ãàäààäàä õóóëü ¸ñîîð áîëîí õóóëü
áóñààð àæèëëàæ áóé èðãýäèéí ìºíãºíèé ãóéâóóëãà ¿ëýìæ õýìæýýòýé áºãººä ìºíãº
óãààõ íü ñàíàà çîâîîõ àñóóäëóóäûí íýã áîëæ áàéíà. Ìîíãîë óëñ ÎÕÓ-ä òºëºõ 11 òýðáóì
àìåðèê äîëëàðòàé òýíöýõ ºðèéã 2003 îíä çîõèöóóëæ øèéäâýðëýñýí. Ìîíãîë óëñ íü
Äýëõèéí Õóäàëäààíû Áàéãóóëëàãàä 1997 îíä ãèø¿¿íýýð ýëñ÷ Àçèéí á¿ñèéí ýäèéí çàñàã
áîëîí õóäàëäààíû òîãòîëöîîíóóäàä íýãäýõ, îðîëöîîãîî òýëýõèéã ýðìýëçýæ áàéíà.7
Ìîíãîëûí ýäèéí çàñàã õºðºí㺠îðóóëàëòûí ýðèí ¿åä òóëæ èðëýý. Äýëõèéí óóðõàéí
àâàðãà êîìïàíèóä áîëîõ Áè-Ýé÷-Ïè Áèëëèòîí áà Ðèî Òèíòî çýðýã íü Îðîñ, Õÿòàä áîëîí
áóñàä îðîíòîé ºðñºëäºí äýëõèé äýýðõ õàìãèéí áàÿí, îíãîíä òîîöîãäîõ Ìîíãîëûí
àøèãò ìàëòìàëûí îðäóóäûã àøèãëàõ ýðõ àâàõûã çîðüæ áàéíà. Åâðîïûí Ñýðãýýí Áîñãîëò
Õºãæëèéí Áàíê íü õóäàëäààíààñ ýõëýí óóðõàéí ñàëáàðò îðóóëàõ õºðºí㺠îðóóëàëòàà 2008
îíä 50%-èàð íýìëýý. ̺í òóñ áàíê íü Àçèéí îðíóóäàä çàðöóóëàõ õºðºí㺠îðóóëàëòàà
ýíý îíä 50-70 ñàÿ åâðî õ¿ðòýë, 2009 îíä 100 ñàÿ åâðî õ¿ðòýë ºñãºõººð àæèëëàæ áàéíà.
Äýëõèéí Áàíêíû ñóäàëãààãààð Ìîíãîëä îðæ èðýõ ãàäíû õºðºí㺠îðóóëàëò ºíãºðñºí îíä
500 ñàÿ àì. äîëëàð õ¿ðñíèé 67% íü óóë óóðõàéí ñàëáàðò, 22% íü õ¿íñýíä çàðöóóëàãäñàí
áàéíà. 2005-2007 îíû õîîðîíä ãàäíû øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò íèéòäýý 1.2 òýðáóì àì.
äîëëàð õ¿ðñýí íü 1990-ýýñ 2004 îíû õîîðîíäîõ 14 æèëèéí õóãàöààíä îðæ èðñýí
íèéò õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýýòýé òýíö¿¿ áàéíà. Ìîíãîë óëñûí èðýýä¿éí õºãæëèéí
ñàëáàðóóäàä õóäàëäàà, óíäààíû ¿éëäâýðëýë, ¿ë õºäëºõ õºðºíãº, àÿëàë æóóë÷ëàë, î¸äîë,
óóë óóðõàé îðæ áàéíà.
7

Òàãíóóëûí Òºâ Ãàçàð, 2008. Äýëõèéí áàðèìòûí öóãëóóëãà. [èíòåðíåò ìýäýýëýë] https://www. cia. gov/library/
publications/the-world-factbook/geos/mg. html.

26

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

3.2 Èíôëÿöè äýýä öýãòýý õ¿ðëýý
Ìîíãîëä 2008 îíû 1-5 äóãààð ñàðûí õîîðîíä 18.5%-ä õ¿ðñýí èíôëÿöèéí ò¿âøèí
íü ºíãºðñºí 10 æèëä áîëîí Ç¿¿í Àçèä á¿ðòãýãäñýí õàìãèéí ºíäºð ò¿âøèí áàéëàà.
Æèë á¿ð íýìýãäñýýð èðñýí èíôëÿöèéí ò¿âøèí 5 ñàðûí ñ¿¿ë÷ýýð 32.6%-ä õ¿ðñýí. 2008
îíû 5 ñàðûí èíôëÿöè íü õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí ºñºëòººñ ãîë÷ëîí øàëòãààëñàí
áºãººä ãàçðûí òîñíû ¿íèéí ºñºëòººñ øàëòãààëñàí èíôëÿöè 0.9%-èéã ë ýçýëæ áàéíà.
Õýðýãëýýíèé ¿íèéí èíäåêñ (Õ¯È)-èéí 41% áà 1.6%-èéí æèíã õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í áà
ãàçðûí òîñ ýçýëæ áàéíà. Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé äîòðîîñ ãóðèë, ìàõíû ¿íý íü èíôëÿöèéí
ºñºëòºä õàìãèéí èõýýð íºëººëñºí (òóñ á¿ð 7.7% áà 5.6%). ¯¿íèé øàëòãààí íü: 1) ãóðèë,
ìàõíû Õ¯È-ä ýçëýõ æèí õàðüöàíãóé ºíäºð (òóñ á¿ðèéí 11% áà 14%), 2) ñ¿¿ëèéí 12
ñàðûí õóãàöààíä ãóðèë áà ìàõíû ¿íèéí ºñºëò õàìãèéí ºíäºð áàéñàí (òóñ á¿ð 68% áà
39%) áºãººä îéðûí õóãàöààíä ¿íý áóóðàõ õàíäëàãà àæèãëàãäàõãóé áàéíà (îíû ýõýíòýé
õàðüöóóëàõàä ãóðèë áà ìàõíû ¿íý òóñ á¿ð íü 25% áà 45%-èàð ºññºí).8

4. Ãîâèéã òóóëàõ ºíäºð õóðäíû çàì
2009 îíû 7 äóãààð ñàðä Ìîíãîëûí õî¸ð õºðø îðîí áîëîõ ÁÍÕÀÓ, ÎÕÓ-òàé õîëáîãäîõ
á¿ñèéí øèíý õóðäíû çàì àøèãëàëòàä îðíî. Ýíý øèíý çàì íü Àçèéí õóðäíû çàìûí
ñ¿ëæýýíèé íýã õýñýã áºãººä Ìîíãîëûã äýëõèéí çàõ çýýëä îéðòóóëæ, äîòîîäûí áîëîí
ãàäààäûí äàìæèí ºíãºðºõ à÷àà òýýâýðëýëòèéí àøãèéã íýìýãä¿¿ëæ, õóäàëäàà, àÿëàë
æóóë÷ëàë, õºðºí㺠îðóóëàëòûã íýìñíýýð Ìîíãîëûí á¿ñèéí ýäèéí çàñàãò ýçëýõ õóâèéí
æèíã ¿ëýìæ õýìæýýãýýð ºñãºõ þì. ÀÕÁ-íààñ çàì äàãàñàí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òàðõàëòûã
áóóðóóëàõ, õ¿íèé íàéìààã áàãàñãàõàä çîðèóëàí áóöàëòã¿é òóñëàìæ îëãîñîí. Öààøèä ÷
ÀÕÁ-íààñ äýä á¿òöèéí òîìîîõîí òºñë¿¿ä, òóõàéëáàë çàì, òýýâýð, óóë óóðõàéí ñàëáàðûí
òºñë¿¿äýýð äàìæóóëàí ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëòûí ýðñäëèéã áóóðóóëàõàä Ìîíãîë óëñûí
Çàñãèéí ãàçàðò 2009 îíîîñ ýõëýí òåõíèêèéí òóñëàìæ îëãîõîîð áîëñîí. Ýíý íü Ýð¿¿ë
ìýíäèéí ñàëáàðûí ìàñòåð òºëºâëºãºº (ÝÌÑÌÒ) áîëîí ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ¿íäýñíèé
ñòðàòåãèéí òºëºâëºãººíä òóñãàãäààã¿é ñàëáàð þì. Çàì áîëîí áóñàä äýä á¿òöèéí
õºòºëáºð¿¿ä íü àøèã òóñàà àâ÷ðàõ ÷ Ìîíãîëä õýðýãæèæ ýõýëñýí áîëîí õýðýãæèõýýð
òºëºâëºãäñºí äýä á¿òýö, óóë óóðõàé, áàðèëãûí òºñë¿¿ä íü áàðàà áîëîîä õ¿ì¿¿ñèéí
õèë äàìíàõ õºäºë㺺íèéã íýìýãä¿¿ëæ ýäãýýð òºñºëä àæèëëàõ áàðèëãûí àæèë÷äûí òîîã
èõýñãýõ òóë íýìýëò ýðñäýë àâ÷èð÷ áîëçîøã¿éã áàñ ñàíàõ íü ç¿éòýé.9 2006 îíä áàðèëãà
áîëîí óóë óóðõàéí ñàëáàðò íèéò àæèëëàõ õ¿÷íèé 10% íü àæèëëàæ áàéñàí.10

5. Øèëæèëòèéí áàéäàë
Ìîíãîë óëñ íü ºíºº öàãèéí ãëîáàë÷ëàãäàæ áóé ýäèéí çàñàã, íèéãýì, ñî¸ëûí õ¿ðýýíä
ýð÷èìæñýí õîòæèëòûí ¿éë ÿâö ºðíºõ íºëººí äîð õóó÷èí ÇÕÓ-ààñ õàðààò áàéñàí
áàéäëààñ çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò øèëæèõ óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí áîëîí íèéãìèéí
ººð÷ëºëòèéí ¿å øàòàíäàà ÿâíà. Ìîíãîë óëñ íü òºâëºðñºí òºðèéí òîãòîëöîîíîîñ îëîí
íàìûí àðä÷èëñàí òîãòîëöîî ðóó, ñîöèàëèñò ýäèéí çàñãààñ çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàã ðóó

8

9
10

Äýëõèéí Áàíê, 2008. Ìîíãîëûí óëèðëûí òàéëàí, 2008 îíû 6 ñàð. [èíòåðíåò ìýäýýëýë] http://siteresources.
worldbank. org/INTMONGOLIA/Resources/MNG_Qtrly_June2008. pdf. 2008 îíû 9-ä¿ãýýð ñàðä àâñàí.
ÀÕÁ, 2004. Ãîâèéã òóóëàõ ºíäºð õóðäíû çàì.
¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Ãàçàð, 2007. Ìîíãîë Óëñûí ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë 2006.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

27

øèëæèõ ¿åèéí îëîí àñóóäàë áîëîí íèéãìèéí õàðèëöàà, ñýòãýõ¿é, ¿çýë áàðèìòëàëä ãàð÷
áóé òîìîîõîí ººð÷ëºëò¿¿äèéã ààæìààð äàâàí òóóëñààð èðñýí.11
Õ¿ì¿¿ñèéí îþóí ñàíààíä õóó÷èí òîãòîëöîîíû ¿åèéí çºâëºëòèéí áîëîâñðîë, òóðøëàãà
áîëîí Ìîíãîëûí í¿¿äýë÷äèéí ò¿¿õ ñî¸ë, àæ òºðºõ ¸ñíû íºëºº èõ ÷ Ìîíãîëûí çàëóó
¿åèéíõíèé äóíä ýäãýýðèéí íºëºº óëàì á¿ð áóóðñààð. ̺í Ìîíãîëûí èðãýäèéí 10
õ¿ðòýëõ õóâü íü Ñîëîíãîñ, Àìåðèêèéí Íýãäñýí Óëñ (ÀÍÓ), Åâðîïûí îðíóóäàä àæèëëàæ,
5 ãàðóé ñàÿ ìîíãîë ¿íäýñòýí Õÿòàä áîëîí Îðîñûí íóòàãò (ªâºð Mîíãîëûí ªºðòºº Çàñàõ
Îðîíä 4 ñàÿ, ÎÕÓ-ûí Áóðèàä, Õàëèìàã Óëñàä 1 ñàÿ) àìüäàð÷ áàéãàà íü íºëººëºõ õ¿÷èí
ç¿éë áîëæ áàéíà.
Õóó÷èí òîãòîëöîîíû ¿åèéí ¿çýë áàðèìòëàë íü, ÿëàíãóÿà àõìàä ¿åèéíõíèé äóíä
ò¿ãýýìýë õýâýýð áºãººä àñóóäàë ¿¿ñãýëã¿é ìºðººðºº àæèëëàñíû òºëºº øàãíàäàã,
òîãòîëöîîíû àëäààã ø¿¿ìæëýõèéã äýìæäýãã¿é áàéãóóëëàãûí áîëîí óëñ òºðèéí óóð
àìüñãàë àæèãëàãäñààð áàéíà. Óëñ îðîíä øèíý÷ëýë ººð÷ëºëò õèéõ øèëæèëòèéí ¿åä
ìºðäºõ òîì ñóðãàìæ áîë òóõàéí ¿åèéí íèéãýì, óëñ òºð, çàí çàíøèë, ýäèéí çàñãèéí
íºõöºë áàéäëûã õàðãàëçàí ¿çýõ ÿâäàë þì. Ýäãýýð íºõöºë áàéäàë íü õîîðîíäîî íÿãò
õîëáîîòîé, ÿðâèãòàé áºãººä øèíý÷ëýëèéí çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõýä ñààä áîëîõ ýñâýë
òóñëàõ áîëîìæòîé.12

6. Àâëèãà
Ñ¿¿ëèéí õýäýí æèëä Äýëõèéí Áàíê, Òransparency Internatoinal, áîëîí ÀÍÓ-ûí Îëîí
Óëñûí Õºãæëèéí Àãåíòëàãààñ ãàðãàñàí ä¿ãíýëòýä Ìîíãîëä àâëèãà íýìýãäýæ, òºðèéí
áîëîí õóâèéí õýâøëèéí áàéãóóëàãûí õîîðîíäûí çºð÷èë èõñýæ, òºð çàñãèéí öººíã¿é ¿éë
àæèëëàãàà èë òîä áóñ áàéäëààð ÿâàãäàæ, Óëñûí Ìýðãýæëèéí Õÿíàëòûí Ãàçàð (ÓÌÕÃ)
çýðýã õÿíàëòûí áàéãóóëëàãûí ¿¿ðýã ñóë, ýðñ øèíý÷ëýëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ óëñ òºðèéí
÷àðìàéëò, ìàíëàéëàë ¿ã¿éëýãäýæ, òºðèéí àëáûã óëñòºðæ¿¿ëæ áàéãààã äóðäæýý.
Òºðèéí àëáàí õààã÷äûí àæëûí áàéð õýä õýäýí õóóëü, æóðìààð çîõèöóóëàãääàã
áºãººä 1992 îíû ¯íäñýí Õóóëèéí 46 äóãààð çààëò, 1993 îíä áàòëàãäñàí “Òºðèéí Àëáàíû
òóõàé” õóóëüä òºðèéí àëáàíû òîãòîëöîîíû ãîë çîõèöóóëòûã, òóõàéëáàë ìýäëýã, ÷àäâàðò
¿íäýñëýí àæèëä àâàõ áîëîí òóøààë äýâø¿¿ëýõ, àæëûí ã¿éöýòãýëèéã õàðãàëçàí öàëèíã
òîãòîîõ, àæëûí áàéðíû çýðýã äýâ çýðãèéã òóñãàæýý. ßàì áîëãîíä çºâõºí 2 àëáàí òóøààë
íü óëñ òºðèéí àëáàí òóøààë áàéõ ¸ñòîé ÷ àìüäðàë äýýð 1996 áîëîí 2000 îíû ÓÈÕ-ûí
ñîíãóóëèàð ýðõ áàðèã÷ íàì ººð÷ëºãäºõºä òºðèéí àëáàí õààã÷äûí 60% íü àæëààñàà
õàëàãäñàí ýñâýë àæëàà ñîëüñîí áàéæýý. 2004 îíû ÓÈÕ-ûí ñîíãóóëèàð ºìíº íü ýðõ
áàðüæ áàéñàí íàì îëîíõèéí ñóóäëûã àâàõàä àëáàí õààã÷äûí 30-40% íü ººð÷ëºãäæýý.
Òºðèéí àëáàí õààã÷èä òîãòâîð ñóóðüøèëòàé àæèëëàæ ÷àäàõã¿é áàéãàà íü ÿàìäûí ¿éë
àæèëëàãàà, øèíý÷ëýë ººð÷ëºëòèéí õýðýãæèëò, çîðèëòäîî õ¿ðýõýä ñààä ó÷ðóóëàõ íü
äàìæèãã¿é þì.13

11

12
13

Ìîíãîëûí Çàñãèéí Ãàçàð, 2007. Ìÿíãàíû Õºãæëèéí Çîðèëòóóäàä òóëãóóðëàñàí Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé õºãæëèéí
öîãö áîäëîãî, Óëààíáààòàð õîò, õóóäàñ 5.
ÀÕÁ, 2008. Ìîíãîëûí ýð¿¿ë ñàëáàðûí õºãæèë õºòºëáºð, ÀÕÁ-íû õýðýãæèëòèéí ¿íýëãýýíèé òàéëàí, õóóäàñ 26.
ÀÍÓ-ûí Îëîí óëñûí õºãæëèéí àãåíòëàã, 2005. Ìîíãîë äàõü àâëèãûí ¿íýëãýý, Ýöñèéí òàéëàí, õóóäàñ 12.

28

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

7. Ýìýãòýé÷¿¿ä, õ¿¿õä¿¿äèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëýë
Ýìýãòýé÷¿¿ä, õ¿¿õä¿¿ä ÁÇÄÕ áà ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð àâàõ ýðñäýëèéã íýìýãä¿¿ëäýã
õ¿÷èí ç¿éëä õ¿÷èðõèéëýëä ºðòºõ áîëîí áèåý ¿íýëýõ, ÿëàíãóÿà àðõèäàëòûí ò¿âøèí ºíäºð
íºõöºëä, íèéãìèéí áîëîí ýäèéí çàñãèéí ÿëãàâàðòàé áàéäàë èõñýæ, àìüäðàëûí íºõöëèéã
óëàì á¿ð äîðäóóëæ áóé ÿäóóðàë, èíôëÿöèéí ºíäºð ò¿âøèí, õºäººíººñ õîò óðóó øèëæèõ
õºäºë㺺í îðæ áàéíà. Ìîíãîëä ãýð á¿ëèéí õ¿÷èðõèéëýë íü àðõèäàëò, ÿäóóðàë çýðýã
íèéãýì ýäèéí çàñãèéí íºõöºë áàéäàëòàé øóóä õàìààðàëòàé. Àðõèäàëò íü ãýð á¿ëèéí
õ¿÷èðõèéëëèéã äýâýðãýäýã õàìãèéí òîì õ¿÷èí ç¿éë. Íàñàíä õ¿ðñýí ìîíãîë÷óóäûí òàëààñ
èë¿¿ õóâü íü àðõè, ñîãòóóðóóëàõ óíäààã áàéíãà õýòð¿¿ëýí õýðýãëýäýã ãýñýí ñóäàëãàà
áèé.14 “Ìîíãîë ýìýãòýé÷¿¿äèéí ãóðàâíû íýã õóâü íü ÿìàð íýã õýìæýýãýýð õ¿÷èðõèéëýë,
äàðàìòàä ºðòäºã. 10 ýìýãòýéí íýã íü, õî¸ð õ¿¿õýä òóòìûí íýã íü õ¿÷èðõèéëýë àìñàæ,
õ¿÷èðõèéëëèéí 95%-èéã ýð÷¿¿ä ¿éëäýæ áàéíà”.15 2006 îíû ¿íýëãýý íü õóóëèàð
çîõèöóóëàãäàõ ýðõ ¿¿ðýã á¿õèé õýðýãæ¿¿ëýã÷, çîõèöóóëàã÷ àãåíòëàãòàé õ¿¿õäèéí
ýðõèéã õàìãààëàõ íýãäñýí òîãòîëöîîã ÿàðàëòàé áèé áîëãîõ øààðäëàãàòàéã òýìäýãëýæýý.
Õ¿¿õäèéí ýðõ çºð÷èãäºõ õýëáýð, òîõèîëäîë óëàì á¿ð íýìýãäýæ, îäîîãèéí ¿ç¿¿ëæ
áóé ¿éë÷èëãýý íü õýðýãöýýãýý õàíãàæ ÷àäàõã¿é áàéãààòàé õîëáîîòîé èéì øààðäëàãà
óðãàí ãàð÷ èðæ áàéíà.16 Õ¿÷èðõèéëëèéí ýñðýã ¿íäýñíèé òºâ (ÕݯÒ)-èéí òýìäýãëýñíýýð
æåíäýðò ñóóðèëñàí õ¿÷èðõèéëýë íü ýð¿¿ë ìýíäýä èõ õýìæýýíèé õîð õîõèðîë ó÷ðóóëæ,
ýìýãòýé÷¿¿ä îõèäûí àþóëã¿é áýëãèéí õàâüòàëä îðîõ ýðõèéã õààæ, ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí
õàëäâàð àâàõ ýðñäëèéã íýìýãä¿¿ëæ áàéãàà ÷ ýíý íü Ìîíãîëûí ÌÕÇ-óóä áîëîí Çàñãèéí
ãàçðûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãîä òîäîðõîé òóñãàãäààã¿é áàéíà.17

8. Íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíä
Ìîíãîëä ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûã ñàéæðóóëæ õ¿÷òýé áîëãîõ, õ¿í àìàà ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ,
íººöºº ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé ¿ð àøèãòàé õýëáýðò çàðöóóëàõ çýðýã
òîìîîõîí øèíý÷ëýë èä õèéãäýæ áàéíà. ¯¿íèé çýðýãöýý ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëò ºíäºð õýâýýð
áàéíà. ÁÇÄÕ, âèðóñò ãåïàòèò, ñ¿ðüåý íü ÿäóóðàë, àæèëã¿éäýë, õºäººíººñ õîò óðóó øèëæèõ
õºäºë㺺í, ýäãýýðýýñ ¿¿äýí äýä á¿òýö ìóó õºãæñºí, öýâýð óñíû õ¿ðýëöýý õàíãàëòã¿é, õîã
õàÿãäàë çàéëóóëàõ òîãòîëöîî ¿ã¿é õîòûí çàõûí õîðîîëëóóä òýëæ áàéãààòàé õîëáîîòîé.
Íèéãýì, áàéãàëü îð÷èí, ýäèéí çàñãèéí õ¿÷èí ç¿éëñèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéã
ñóäëàõ àñóóäëààð ñóðãàëòûí õºòºëáºðò îðóóëàõ, îëîí ñàëáàðûã õàìàðñàí àãóóëãà
á¿õèé ñóäàëãààíû àæëûã äýìæèõ, ìºí èõ ñóðãóóëèóä, áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èä, ýð¿¿ë
ìýíäèéí ñàëáàðûí àæèëòíóóä, îëîí íèéòèéí õîîðîíäûí õîëáîîã áàòàòãàõ çýðãýýð
íýëýýä àõèö ãàðñàí áàéíà. Ìîíãîëä íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíä (ÍÝÌ)-èéã õºãæ¿¿ëýõèéã
äýìæèã÷èä ýíý ñàëáàðò èõ àæèë õèéõèéã óðèàëæ, ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðòàà áîëîí
áóñàä ñàëáàðòàé õàìòûí àæèëëàãààãàà ¿ð ä¿íòýé ºðãºæ¿¿ëæ óÿëäóóëàõûã ÷óõàë÷èëæ
áàéíà. 2002 îíä ãàðñàí ÍÝÌ-èéí òàëààð òºðººñ áàðèìòëàõ áîäëîãîä àíõàí øàòíû

14

15
16

17

Ýð¿¿ë Ìýíäèéí ßàì, ÄÝÌÁ, ÑÝ̯Ò, 2006. Ìîíãîëûí õ¿í àìûí äóíäàõ àðõèíû õýðýãëýý, õýâ ìàÿã, ¿ð
äàãàâðûí òàðõâàð ñóäëàëûí ñóäàëãààíû òàéëàí.
ÀÕÁ, Äýëõèéí Áàíê, 2005. Ìîíãîë Óëñûí æåíäýðèéí ¿íýëãýý, ¯íýëãýýíèé òàéëàí, õóóäàñ 43.
Èõ Áðèòàíèéí Õ¿¿õäèéã õàìãààëàõ ñàí, 2006. Ìîíãîë äàõ õ¿¿õýä õàìãààëëûí òîãòîëöîî, ¯íýëãýýíèé òàéëàí,
Óëààíáààòàð.
Õ¿÷èðõèéëýëòýé òýìöýõ ¿íäýñíèé òºâ, 2007. Ìîíãîë äàõ æåíäýðò ñóóðèëñàí ãýð á¿ëèéí õ¿÷èðõèéëýë,
õ¿¿õäèéí õ¿÷èðõèéëëèéí òºëºâ áàéäàë, Óëààíáààòàð, õóóäàñ 5.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

29

ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý, ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë, ýð¿¿ë àæ òºðºõ ¸ñ, îð÷íû
ýð¿¿ë ìýíä, ÍÝÌ-èéí óäèðäëàãà áà çîõèîí áàéãóóëàëòûã òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë áîëãîñíîîð
õ¿í àì ýð¿¿ëæèæ, àìüäðàëûí ÷àíàð ñàéæèðíà ãýæ ÍÝÌ-èéã õºãæ¿¿ëýõ åðºíõèé ÷èãëýë
òóñãàæýý. Ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóäûí äóíä ýð¿¿ë ìýíäèéã îð÷íû îëîí õ¿÷èí ç¿éëòýé
íýãäìýë áàéäëààð îéëãîõ íü íýìýãäýæ áàéãàà ÷ òýäíèé äóíä ýð¿¿ë ìýíä ãýäýã íü
ºâ÷èíã¿é áàéõûí íýð õýìýýí ÿâöóó óòãààð íü îéëãîäîã õ¿í ÷ îëîí áàéíà. Ýíýõ¿¿ ¿çýë
áîäîë íü âèðóñò ãåïàòèò, ÕÏÂ, ÕÄÕ çýðýã ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýì÷èëãýýã ¿ð
ä¿íòýé áîëãîõîä íºëººëæ áàéíà. Òóõàéëáàë, âèðóñò ãåïàòèòèéã ýëýã ñóäëàëûí õ¿ðýýíä
ë àâ÷ ¿çýí, áýëãèéí çàìààð õàëäâàð äàìæèæ áóé íºõöë¿¿ä, øààðäëàãàòàé ¿éë÷èëãýý
ýì÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ, õýðýãöýý, ÁÇÄÕ àâñàí õ¿ì¿¿ñèéã ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ, àä øîî
¿çýõ çýðãýýñ ¿¿äýí ãàðàõ ñààä òîòãîðûã àíõààðàõã¿é áàéíà.18

18

Ìîíãîëûí Íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí íèéãýìëýã, 2004. Ìîíãîëûí íèéãìèéí ýð¿¿ë
ìýíäèéí ìàãèñòðûí ñóðãàëòûí ¿íýëãýýíèé òàéëàí, Ìîíãîëûí íýýëòòýé íèéãýì õ¿ðýýëýí

30

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

III. ÑÒÐÀÒÅÃÈÉÍ ÌÝÄÝÝËÝË
1. ÁÇÄÕ-ûí äýãäýëò áà ÕÄÕÂ-èéí íºõöºë áàéäëûí
¿íýëãýý
ÁÇÄÕ íü Ìîíãîëä íóòàãøìàë òàðõàëòòàé ÷ ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí òàðõàëò áàãà áàéãàà.
2008 îíû 10 ñàðûí áàéäëààð ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí 46 òîõèîëäîë á¿ðòãýãäñýí áàéíà.19
2005 îíûã õ¿ðòýë õàëäâàð àâñàí òîõèîëäëûí òîî áàãà çýðýã íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé
áàéñàí ÷ 2005-ààñ 2008 îíû 10 äóãààð ñàð õ¿ðòýëõ õóãàöààíä 15-ààñ 47 õ¿ðòýë ºñ÷
îãöîì íýìýãäñýí áàéíà. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð àâñàí òîõèîëäëûã ñóäëàõàä õàëäâàð íü
ãîë÷ëîí ýðýãòýé õ¿íýýñ ýðýãòýé õ¿íä áîëîí áèåý ¿íýëýã÷èäòýé õàìãààëàëòã¿é áýëãèéí
õàâüòàëä îðñíîîñ áîëæ äàìæñàí áàéíà. Õ¿í àìûí øèëæèëò õºäºë㺺í áîëîí ÿäóóðàë
õýò íýìýãäñýí, ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ çàí ¿éëèéí ººð÷ëºëòºä
÷èãëýñýí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ öîãö ñòðàòåãè, õºòºëáºð áàéõã¿é áàéãàà ºíººãèéí
íºõöºëä ýðñäýë ºíäºð õýâýýð áàéíà. Ìîíãîë óëñûí 2 õºðø ÁÍÕÀÓ áîëîí ÎÕÓ-ä ÕÄÕÂèéí õàëäâàð õóðäàöòàé òàðõàæ, 2006-2007 îíû õîîðîíä ÎÕÓ-ä õàëäâàðûí òîî 20%-èàð,
ÁÍÕÀÓ-ä 45%-èàð ºñ÷ýý. Ò¿¿í÷ëýí æèë á¿ð íýã ñàÿ ãàðóé í¿¿äëèéí àæèë÷èä Ìîíãîë
óëñûí õèëèéí äýýñèéã äàâæ îðæ èðäýã.

1.1 Ñòàòèñòèê ìýäýýëýëä ¿íäýñëýí ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí
áàéäëûã ¿íýëýõ íü
ÁÇÄÕ, âèðóñò ãåïàòèò áà ñ¿ðüåý Ìîíãîëä ýëáýã òîõèîëäîõ áºãººä íèéò õàëäâàðò
ºâ÷íèé ºâ÷ëºëèéí 65 øàõàì õóâèéã ýçýëäýã. Çàðèì ÁÇÄÕ íü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð äàìæèõ
íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëæ, âèðóñò ãåïàòèò íü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí ¿åä èéëäñèéí õóâèðàëä
íºëººëæ áîëîõûã òîãòîîæýý (ñ¿ðüåýãèéí ÕÄÕÂ-èéí òàðõàëòàíä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéã
õàðààõàí ñàéí ñóäëààã¿é áàéíà).20 Õàðèóä íü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð äýýðõ 3 ºâ÷íèé ÿâöûã
óëàì õ¿íäð¿¿ëäýã.

19

20

¯íäýñíèé õýìæýýíèé ìýäýýëýëä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí 47 òîõèîëäîë á¿ðòãýãäýýä áàéíà. Íýã òîõèîëäîë íü
ýõíèé øèíæèëãýý ýåðýã ãàðñíû äàðàà ÝÌß-ä á¿ðòãýãäñýí ÷ äàâòàí øèíæèëãýýãýýð ñºðºã ãàðñàí áºãººä
ìýäýýëëèéã çàñâàðëààã¿é áàéãàà áîëíî.
Òâó ÑÆ, Äåòåëñ Ð, Âèññ÷åð Á, 1991. Âèðóñò ãåïàòèò  íü ÕÄÕÂ-1-èéí èéëäñèéí õóâèðëûí õàâñàðñàí õ¿÷èí ç¿éë
áîëîõ íü, ÕÄÕÂ-èéí îëîí óëñûí õóðàë, 1991 îíû 6 ñàðûí 16-21, 7:345 (õóðààíãóé äóãààð Ì. Ñ. 3191).

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

31

Çóðàã 1. Õàëäâàðò ºâ÷í¿¿äèéí ºâ÷ëºë, 2007

Õàëäâàðò ºâ÷í¿¿äèéí
ºâ÷ëºë, 2007
ÁÇÄÕ
Âèðóñò ãåïàòèò
Ñ¿ðüåý
Öóñàí ñóóëãà
Ñàëõèí öýöýã
Ãàõàéí õàâäàð
Áóñàä

Ýõ ñóðâàëæ: ÝÌß, ÄÝÌÁ, Ñ¿ðüåýãèéí õÿíàëò, 2007 Òàéëàí õ34.

ÁÇÄÕ íü ñîöèàëèçìûí ¿åä ýìíýëç¿éí áîëîí õºäºëìºðèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿¿äíýýñ
òîäîðõîé àæèë ìýðãýæèë ýðõýëäýã õ¿í àìûí äóíä îíîøèëãîî, ýðò èëð¿¿ëýõ ¿çëýãèéã
ýð÷èìòýé ÿâóóëæ,21 õàëäâàð àâñàí òîõèîëäîë á¿ðèéã èëð¿¿ëýí õàâüòàã÷äûã àðüñ ºíãºíèé
¿éë÷èëãýýíèé áîñîî ñ¿ëæýýãýýð äàìæóóëàí ýì÷èëäýã áàéñíû ¿ð ä¿íä áàðàã óñòñàí áàéâ.
Îíîøëîãäñîí òîõèîëäëóóäûã ýäãýðòýë íü ýìíýëýãò õýâò¿¿ëýí ýì÷èëäýã áàéæýý.22
1990 îíîîñ õîéøèõ óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí øèëæèëòèéí ¿åä ÁÇÄÕ-ûí òîõèîëäîë ýðñ
ºññºí. Ýäèéí çàñãèéí áîëîìæîîñ øàëòãààëàí ÁÇÄÕ-ûí ºðãºí õ¿ðýýíèé îíîøèëãîî, ýðò
èëð¿¿ëýõ ¿çëýã, ¿éë÷èëãýýã õÿçãààðëàõ øààðäëàãàòàé áîëîâ. Õàëäâàð àâñàí õ¿ì¿¿ñ ÁÇÄÕûí ýìíýëãýýð ¿éë÷ë¿¿ëýõäýý è÷èæ çîâîõ, öýýðëýõ çýðýã áàéäàëä îðîõîîñ çàéëñõèéí
óëàì á¿ð òîî íü îëøèð÷ áóé õóâèéí ýìíýëýã, ýìèéí ñàíãóóäààð ¿éë÷ë¿¿ëýõèéã èë¿¿ä
¿çýõ áîëñîí.
1990 îíîîñ ºìíº ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí óäèðäëàãóóä òýìá¿¿ çýðýã ÁÇÄÕ íü Ìîíãîëä
ÍÝÌ-èéí òóëãàìäñàí àñóóäàë áîëíî ãýæ òºñººëººã¿é áèç. Îäîîãèéí áàéäëààð ÁÇÄÕ íü
ÝÌß-ä á¿ðòãýãäñýí íèéò õàëäâàðò ºâ÷íèé ºâ÷ëºëèéí ãóðàâíû íýã õóâèéã ýçýëæ áàéãàà23
áºãººä ýíý íü ÄÝÌÁ-ààñ òîäîðõîéëñîí âèðóñò ãåïàòèò çýðýã 30 ãàðóé òºðëèéí ÁÇÄÕ-ààñ
çºâõºí ëàáîðàòîðèéí øèíæèëãýýãýýð áàòëàãäñàí òýìá¿¿, çàã õ¿éòýí, òðèõîìîíèàçûí
ºâ÷ëºëèéã òîîöñîí ¿ç¿¿ëýëò þì.24 ÁÇÄÕ-ûã áàã, ñóì, ºðõèéí ýìíýëãèéí ò¿âøèíä ãîë÷ëîí
2001 îíîîñ ÝÌß-ä ìºðäºõ áîëñîí ÄÝÌÁ-ûí õàì øèíæèéí ìåíåæìåíòèéí çºâëºìæèéí
äàãóó îíîøèëæ áàéãàà.25 ÝÌß-íû ÁÇÄÕ-ûí á¿ðòãýëä îðäîãã¿é áóñàä ÁÇÄÕ-ò 纺ëºí
ÿð, õëàìèäè, öèòîìåãàëîâèðóñ, ÕÏ (Óëààíáààòàð õîòîä àæèëëàæ áóé ýìýãòýé÷¿¿äèéí
35%-ä èëýðñýí)26, êëåáñèåë, âèðóñò ãåïàòèò çýðýã õàëäâàð îðîõ òóë ÝÌß-íû ÁÇÄÕ-ûí

21

22

23
24
25

26

Ãàðëàíä ÑÌ áà áóñàä, 2001. Ìîíãîëä Óëààíáààòàð õîòûí áýëãèéí áóñ çàìààð õàëäâàðëàäàã ºâ÷íèé ýìíýëýãò
èðæ ¿éë÷ë¿¿ëñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíäàõ ÁÇÄÕ-ûí (Neisseria gonorrhoeae, Chlamydia trachomatis, Trichomonas
vaginalis and human papillomavirus) òàðõàëò, Õàëäâàðò ºâ÷íèé ýõ áàðèõ ýìýãòýé÷¿¿ä, 2001; 9 (3): 143–146.
Á. ̺íõºº, 2006. Ìîíãîëä Óëààíáààòàð õîòûí æèðýìñíèé õÿíàëòûí òýìá¿¿ãèéí ñêðèíèíãèéí íýã-öýãèéí
áîëîí õóó÷èí çàãâàðûí ¿éë÷èëãýýã õàðüöóóëñàí íü, ÄÝÌÁ: Ìîíãîë Óëñ.
ÝÌß, ÝÌÕ¯Ò, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä 2008.
ÄÝÌÁ, 2008.
Áýëýã ýðõòíèé øàðõ, øýýñíèé ñ¿â ýñâýë ¿òðýýíýýñ ãàðàõ ø¿¿ðýë, õýâëèéãýýð ºâäºõ, áýëýã ýðõòíèé ¿¿,
캺ãºíöºð.
Äîíäîã Á. Áà áóñàä, 2008. Õ¿íèé ïàïèëîìà âèðóñ Óëààíáààòàðò, Ìîíãîëä: õ¿í àìûí äóíä õèéñýí ñóäàëãàà,
Õàâäðûí òàðõâàð ñóäëàëûí áèîìàðêåðóóä áà óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò 17, 1731-1738.

32

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

ñòàòèñòèê ìýäýýëýë íü ÁÇÄÕ-ûí áîäèò òàðõàëòûã áàãàñãàí çààæ áàéãàà ¿ç¿¿ëýëò þì.
¯¿íýýñ ãàäíà àðèóí öýâýð ýð¿¿ë àõóéí òàðõâàð ñóäëàëûã øèíýýð çîõèîí áàéãóóëàãäñàí
ÓÌÕÃ-ò õàðèóöóóëæ ºãñíººð õàâüòàã÷äûã èëð¿¿ëýõ àæèë õèéãäýõ áîëîìæã¿é áîëæ,
õàëäâàð àâñàí õ¿ì¿¿ñèéí òàë õóâü íü îíîøëîãäîæ ýì÷ëýãäýõã¿é áàéíà.
Òýìá¿¿ãèéí òîõèîëäëûí ò¿âøèí 2003 îíîîñ (10,000-ä 7 òîõèîëäîë) 2007 îíû (10,000ä 13 òîõèîëäîë)27 õîîðîíä áàðàã 2 äàõèí ºñ÷, òºðºëõèéí òýìá¿¿ 1988 îíä á¿ðòãýãäýýã¿é
áàéñàí áîë 2000-2007 îíû õîîðîíä 21-ýýñ 51 òîõèîëäîë õ¿ð÷ 2 äàõèíààñ ÷ èë¿¿ õóâèàð
íýìýãäæýý.28 2002-2003 îíû õîîðîíä Óëààíáààòàð õîòûí æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä
õèéñýí ñóäàëãààãààð òýìá¿¿ èëýð÷, ýì÷èëãýýíä õàìðàãäñàí ýõ÷¿¿äèéí 6% íü òºðºëõèéí
òýìá¿¿òýé õ¿¿õýä òºð¿¿ëæýý.29 Ýíýõ¿¿ ñýòãýë ò¿ãøýýñýí áîäèò áàéäàë íü (õ¿í àìûí
äóíä òýìá¿¿ãèéí ºâ÷ëºë íýìýãäýæ áàéãàà, ÁÇÄÕ-ûí ëàáîðàòîðèò ÁÇÄÕ-ûã øèíæèëäýã,
æèðýìñíèé õÿíàëòûí ¿åýð ÁÇÄÕ-ûí øèíæèëãýýã ñàéí õèéõã¿é áàéãàà, ÁÇÄÕ-ûã ýì÷ëýõýä
èðãýä ººðñ人 ýì÷èëãýýíèé çàðäëàà ãàðãàäàã) ÝÌß, ÄÝÌÁ-ààñ õàìòðàí Óëààíáààòàð
õîò áîëîí 8 àéìàãò òºðºëõèéí òýìá¿¿ãèéí õºòºëáºðèéã äýìæèæ õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöûã
ò¿ðãýòãýñýí þì.30
Çóðàã 2. Òºðºëõèéí òýìá¿¿

Òºðºëõèéí òýìá¿¿

Ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð: ÝÌß, ÄÝÌÁ (2008).

2006 îíòîé õàðüöóóëàõàä 2007 îíä èëýðñýí òºðºëõèéí òýìá¿¿ãèéí òîõèîëäîë áóóð÷
áàéãàà ìýò õàðàãäàæ áóé íü Óëààíáààòàð õîòîä æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿ä, îõèäûí çºâõºí
77% íü òýìá¿¿ãèéí ñîðèë òàâèóëñàíòàé õîëáîîòîé áàéæ ìýäíý. (ºìíº íü ÁÇÄÕ àâñàí,
îëîí õàâüòàã÷òàé áàéñíààñ øàëòãààëààä æèðýìñíèé õîæóó ¿åäýý ñîðèë òàâèóëñàí
ýìýãòýé÷¿¿ä òýìá¿¿ãèéí õàëäâàð àâàõ ýðñäýë ºíäºðòýé áàéãàà.)31 Óëààíáààòàð õîòîîñ
áóñàä ãàçàðò æèðýìñíèé õÿíàëòàä îðñîí ýìýãòýé÷¿¿äèéí 60% íü òýìá¿¿ãèéí õàëäâàð
èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýíä õàìðàãäñàí áàéíà.32 Ãýâ÷ ÝÌß, ÄÝÌÁ-ààñ ãàðãàñàí ìýäýýëýëä
õàëäâàðò ºâ÷íèé íàñ áàðàëòûí 2.1%-èéí òºðºëõèéí òýìá¿¿ ýçýëæ áàéãàà íü ìýäýýëýë

27
28
29
30
31
32

ÝÌß, ÝÌÕ¯Ò, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä 2008.
ÄÝÌÁ, 2008.
̺íõºº áà áóñàä, 2006.
ÄÝÌÁ, 2008.
̺íõºº áà áóñàä, 2006.
ÄÝÌÁ, 2008.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

33

áóðóó á¿ðòãýãäñýí áàéæ áîëçîøã¿éã èëýðõèéëæ áàéíà. Á¿ðòãýë 2 ãàçðàà ýñâýë àëü íýã
ãàçàðò íü áóðóó õèéãäñýí áàéíà.
Çóðàã 3. Õàëäâàðò ºâ÷íèé íàñ áàðàëò, 2007

Õàëäâàðò ºâ÷íèé íàñ áàðàëò, 2007
Ñ¿ðüåý
Âèðóñò ãåïàòèò
Öóñàí ñóóëãà
Ìåíèíãîêîêêèéí õàëäâàð
Òºðºëõèéí òýìá¿¿

Ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð: ÝÌß, ÄÝÌÁ, Ñ¿ðüåý ºâ÷íèé õÿíàëò, 2007 îíû òàéëàí, õ. 34.

Çàã õ¿éòíèé òîõèîëäëûí ò¿âøèí 2005 îíîîñ (10,000 õ¿í àìä 25 òîõèîëäîë) 2007 îíû
õîîðîíä (10,000 õ¿í àìä 17.5 òîõèîëäîë) áóóðñàí ÷ 2005 îíä çàã õ¿éòýí ºâ÷íèéã á¿ðòãýõ
àðãà÷ëàëä ººð÷ëºëò îðñîí ãýäãèéã àíõààðàõ íü ç¿éòýé. 2005 îíîîñ ºìíº çàã õ¿éòíèé
îíîøëîãäñîí òîõèîëäîë á¿ðò õàâüòàã÷ íü ìºí õàëäâàð àâñàí ãýæ òîîöîí 1 òîõèîëäëûã
2 ãýæ á¿ðòãýäýã áàéñàí. 2005 îíû ÁÇÄÕ-ûí á¿ðòãýëèéí òàëààð ãàðñàí Ýð¿¿ë ìýíäèéí
ñàéäûí 203/2005 òîîò òóøààëààð çàã õ¿éòíèé òîõèîëäëûã èéíõ¿¿ äàâõàðäóóëæ òîîëäîã
áàéñíûã çîãñîîæ çºâõºí ëàáîðàòîðèéí øèíæèëãýýíä èëýðñýí òîõèîëäëûã ë á¿ðòãýõ
áîëñíîîð 2005 îíîîñ (10,000 õ¿í àìä 25.15 òîõèîëäîë) 2006 îíû (10,000 õ¿í àìä 17.8
òîõèîëäîë) õîîðîíä çàã õ¿éòíèé òîõèîëäëûí ò¿âøèí 30%-èàð áóóðñàí ìýòýýð õàðàãäàæ
áàéíà.33 Õýðýâ 2006 îíû á¿ðòãýëèéã Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí 173/2002 òîîò òóøààëûí
äàãóó ÿâóóëñàí áîë 2005-2006 îíû õîîðîíä çàã õ¿éòíèé ºâ÷ëºë 42%-èàð ºññºí ¿ç¿¿ëýëò
ãàðàõ áàéëàà.
Õ¿ñíýãò 1. Âèðóñò ãåïàòèò, òýìá¿¿, çàã õ¿éòíèé òîõèîëäëûí ò¿âøèí
Òîõèîëäîë 10,000 õ¿íä

2003

2004

2005

2006

2007

Âèðóñò ãåïàòèò

19. 5

24. 8

25. 3

26. 2

38. 4

Çàã õ¿éòýí (Ñàéäûí òóøààë
173/2002-èéí äàãóó)*

17. 2

23

25. 15

35. 6

35

25. 15

17. 8

17. 5

9. 42

11. 8

12. 7

Çàã õ¿éòýí (Ñàéäûí òóøààë
203/2005-èéí äàãóó)
Òýìá¿¿

7.0

7. 1

Ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð: ÝÌß, ÝÌÕ¯Ò Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, 2008.
* Á¿ðòãýëèéí àðãà÷ëàë ººð÷ëºã人ã¿é òîõèîëäîëä 2006, 2007 îíä ãàðàõ çàã õ¿éòíèé òîõèîëäëûí
óðüä÷èëñàí òîî
33

ÝÌß, 2008.

34

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Çóðàã 4. Âèðóñò ãåïàòèò, òýìá¿¿, çàã õ¿éòíèé òîõèîëäëûí ò¿âøèí (10,000 õ¿íä),
çàã õ¿éòíèé òîõèîëäëûí ò¿âøèíã á¿ðòãýëèéí 2 àðãà÷ëàëààð òîîöñîí íü

Âèðóñò ãåïàòèò
Çàã õ¿éòýí (Ñàéäûí òóøààë
173/2002-èéí äàãóó)
Çàã õ¿éòýí (Ñàéäûí òóøààë
203/2005-èéí äàãóó)
Òýìá¿¿

Ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð: 2008 ÝÌß, ÝÌÕ¯Ò Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä.

Âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ, Ä íü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé àäèë öóñ äàìæóóëàí õýðýãëýñýí
ýìíýëãèéí áàãàæ õýðýãñëýýð äàìæèí öóñ ñýëáýõ, ø¿äýý ýì÷ë¿¿ëýõ, ýìíýëãèéí õàëäâàð
õàìãààëëûí äýãëýì àëäàãäàõ, ìýñ çàñàë õèéëãýõ, õàëäâàð àâàõ, óëàìæëàëò ýì÷èëãýý
(ç¿¿, õàíóóð) õèéëãýõ ¿åä õàëäâàðëàäàã. ̺í âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ íü áýëãèéí çàìààð
áîëîí ýõýýñ óðàãò õàëäâàðëàíà. ÀÍÓ-ä âèðóñò ãåïàòèò Â íü èõýíõ òîõèîëäîëä, âèðóñò
ãåïàòèò Ñ-ãèéí âèðóñèéí 10-15 % íü áýëãèéí çàìààð äàìæäàã áîëîõûã òîãòîîæýý.34 Ýìíýë
ç¿éí øèíæ òýìäýã íü õóðö øàðëàëòààð èëýðäýã âèðóñò ãåïàòèò À, Å-ãèéí õàëäâàðòàé
õàðüöóóëàõàä âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ, Ä-ãèéí õàëäâàðûí äàðàà ýëýãíèé àðõàã ¿ðýâñýë,
ýëýã õàòóóðàë, õàâäàð ¿¿ñýõ íü ýëáýã. Âèðóñò ãåïàòèò õàëäâàðëàõ ýðñäýë ÕÄÕÂ-èéíõýýñ
õàâüã¿é èë¿¿: õàëäâàðëàãäñàí öóñ àãóóëñàí ç¿¿ãýýð ñàíàìñàðã¿é õàòãóóëàõàä ÕÄÕÂ íü
1000 òîõèîëäëûí 3-ò, âèðóñò ãåïàòèò Ñ âèðóñ 100 òîõèîëäëûí 2-ò, âèðóñò ãåïàòèò Â-èéí
âèðóñ 3 òîõèîëäëûí 1-ä äàìæèíà.35

1.2 ÕÒÑ-íä ¿íäýñëýí ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí
áàéäëûã ¿íýëýõ íü
ÕÒÑ-íû (áèåý ¿íýëýã÷èä, ÝÁÝ, ÁÇÄÕ àâàí ýì÷ë¿¿ëñýí ýð÷¿¿ä, õºäºë㺺íò ýð÷¿¿ä,
öóñíû äîíîðóóä, ñ¿ðüåýòýé ºâ÷òºí¿¿ä) ¿ð ä¿íãýýñ õàðàõàä òýìá¿¿ãèéí òîõèîëäëûí
ò¿âøèí 2003 îíä 5.6% áàéñíàà 2005 îíä 3.9% áîëîí áóóð÷ýý.

34

35

ÄèÊàðëî ÐÏ. , 1999. À, Â, Ñ âèðóñò ãåïàòèò áýëãèéí çàìààð õàëäâàðëàõ íü, ÁÇÄÕ-ûí ñóäàëãààíû îëîí óëñûí
íèéãýìëýãèéí 13-äóãààð óóëçàëò, 1999 îíû 7 ñàð.
Õåíäåðñîí ÄÊ. , 2003. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðò âèðóñò ãåïàòèò Ñ ìýðãýæëýýñ øàëòãààëñàí ýðñäèéã çîõèöóóëàõ
íü, Ñëèíèêèéí Ìèêðîáèîëîãèéí ¯íýëãýý, No3, Áîòü 16: õ. 546-568.

35

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

Õ¿ñíýãò 2. Òýìá¿¿ãèéí òàðõàëò
2002

2003

2004

2005

Æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿ä
(æèðýìñíèé õÿíàëòàä îðñîí)

2. 5

4. 6

3. 1

2. 2

Öóñíû äîíîðóóä

1. 4

3. 1

2. 9

2. 4

Ñ¿ðüåýòýé õ¿ì¿¿ñ

0

1. 7

2. 7

1. 3

Ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð: ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí õàðóóëäàí òàíäàëòûí ñóäàëãàà, 2007

Çóðàã 5. Òýìá¿¿ãèéí òàðõàëò

Öóñíû äîíîðóóä
Æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿ä
(æèðýìñíèé õÿíàëòàä îðñîí)
Ñ¿ðüåýòýé õ¿ì¿¿ñ

Ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð: ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí õàðóóëäàí òàíäàëòûí ñóäàëãàà 2007

Òýìá¿¿ãèéí òàðõàëòûã 2007 îíû ñóäàëãààíû òàéëàíä ÕÒÑ-íû á¿ëã¿¿äýýð íü ãàðãàæ
¿ç¿¿ëýõýä 2005 îíîîñ 2007 îíû õîîðîíä õºäºë㺺íò ýð÷¿¿äèéí äóíä 3.2-îîñ 3.9% õ¿ðòýë
ºññºí, ÁÇÄÕ àâàí ýì÷ë¿¿ëñýí ýð÷¿¿äèéí äóíä 6.9-ººñ 6.1% õ¿ðòýë áóóðñàí ¿ç¿¿ëýëò
àæèãëàãäæýý. Ýìýãòýé áèåý ¿íýëýã÷äèéí òîî 17.4%-èàñ 20.8% õ¿ðòýë ºññºí áàéíà. 5
æèëèéí òàíäàëò ñóäàëãààíû òóðøèä ýìýãòýé áèåý ¿íýëýã÷äèéí äóíä òýìá¿¿ãèéí òàðõàëò
áàéíãà ºññºí áàéäëûã äàðààõ õ¿ñíýãò, çóðãààñ õàðæ áîëíî (2002 îíä 10. 7%, 2003 îíä
13.3%, 2004 îíä 15.7%, 2005 îíä 17.4%, 2007 îíä 20.8%).
Õ¿ñíýãò 3. ªíäºð ýðñäýëò çàí ¿éë á¿õèé á¿ëãèéí äóíäàõ òýìá¿¿ãèéí òàðõàëò
2002

2003

2004

2005

2007

Õºäºë㺺íò ýð÷¿¿ä

4. 7

3. 7

ÁÇÄÕ àâàí ýì÷ë¿¿ëñýí ýð÷¿¿ä

2. 6

5

4. 1

3. 2

3. 9

4. 1

6. 9

6. 1

Ýìýãòýé áèåý ¿íýëýã÷èä

10. 7

13. 3

15. 7

17. 4

20. 8

22

11

ÝÁÝ
Ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð: ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí õàðóóëäàí òàíäàëòûí ñóäàëãàà, 2007

36

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

3óðàã 6. ªíäºð ýðñäýëò çàí ¿éë á¿õèé á¿ëãèéí äóíäàõ òýìá¿¿ãèéí òàðõàëò

Ýìýãòýé áèåý ¿íýëýã÷èä
Ýð÷¿¿äòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ýð÷¿¿ä
ÁÇÄÕ àâàí ýì÷ë¿¿ëñýí ýð÷¿¿ä
Õºäºë㺺íò ýð÷¿¿ä

Ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð: ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí õàðóóëäàí òàíäàëòûí ñóäàëãàà, 2007

1.3 Àñóóìæ ñóäàëãààíä ¿íäýñëýí ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí
áàéäëûã ¿íýëýõ íü
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí áàéäàëä õºíäëºíãèéí øèíæýý÷äèéí õèéñýí ¿íýëãýýíèé
õ¿ðýýíä 1999 îíîîñ õîéø ÎÓÁ-óóäûí äýìæëýãòýé ÁÇÄÕ-ûí òàëààð õèéãäñýí 20 ãàðóé
ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã ñóäàëæ ä¿ãíýëýý. Òýìá¿¿, ÕÄÕÂ, çàã õ¿éòýí, òðèõîìîíèàç, õëàìèäè,
âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ, ÕÏ çýðýã îëîí òºðëèéí ÁÇÄÕ-ûã ñóäàëñàí áàéíà. ÎÓÁ-óóäûí
ñàíõ¿¿æèëòýýð õèéãäñýí 15 ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã õàðàõàä íèéò õ¿í àìûí äóíä (æèðýìñíèé
õÿíàëò, Óëààíáààòàð õîòîä àæèëëàæ áóé ýìýãòýé÷¿¿ä, ýð¿¿ë õ¿¿õä¿¿ä, ñàéí äóðûí öóñíû
äîíîðóóä, âèðóñò ãåïàòèòòàé ºâ÷òºí¿¿ä) áîëîí ºíäºð ýðñäýëò çàí ¿éë á¿õèé á¿ëã¿¿äèéí
(ýìýãòýé áèåý ¿íýëýã÷èä, îðîí ãýðã¿é õ¿ì¿¿ñ, íàéìàà÷èä, ÁÇÄÕ àâàí ýì÷ë¿¿ëñýí ýð÷¿¿ä)
ÁÇÄÕ-ûí òàëààðõ ìýäýýëýë ÿëãààòàé áàéíà.
Ýäãýýð ñóäàëãàà íü Ìîíãîëä ÁÇÄÕ ºíäºð òàðõàëòòàé áàéíà ãýäýã äýýð á¿ãä ñàíàë íèéëæ
áàéíà. Íýã ñóäàëãààíä æèðýìñíèé õÿíàëòàä õàìðàãäñàí æèðýìñýí îõèä ýìýãòýé÷¿¿äèéí
30%-ä ëàáîðàòîðèéí øèíæèëãýýãýýð áàòëàãäñàí íààíàäàæ 1 òºðëèéí ÁÇÄÕ èëýðñýí
¿ç¿¿ëýëò ãàð÷ýý.36 2008 îíû äàâòàí ñóäàëãààíû óðüä÷èëñàí ä¿íãýýñ õàðàõàä íèéò ÁÇÄÕûí òàðõàëò 24% õ¿ðòýë áóóðñàí, 2003-2008 îíä áýëãèéí çàìààð äàìæèõ 5 õàëäâàðûí 3ûíõ íü òàðõàëò ¿ëýìæ õýìæýýãýýð áóóðñàí õýäèé ÷ òðèõîìîíèàçûí òàðõàëò 6.7-îîñ 13.9%
õ¿ðòýë íýìýãäñýí áàéíà. Òðèõîìîíèàç íü õ¿í àìä õàìãèéí ýëáýã òîõèîëäîõ ÁÇÄÕ áºãººä
ò¿¿íèéã ¿¿ñãýã÷ íÿí íü òýñâýðòýé, ãàäààä îð÷èíä 45 ìèíóò õ¿ðòýë õóãàöààíä àìüäðàõ
÷àäâàðòàé, õóâöàñ, àë÷óóð, óñààð äàìæèí õàëäâàðëàõ áîëîìæòîé áºãººä õàãàëãààíû
äàðàà õàëäâàð òàðõàæ áàéãàà íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíä õàëäâàð õàìãààëëûí äýãëýì
çºð÷èãäºæ áóéí æèøýý áîëæ áàéíà.37 Õýä õýäýí ñóäàëãààíä æèðýìñíèé õÿíàëòàä îðñîí
æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä òýìá¿¿ 2-6%-èéí òàðõàëòòàé áàéíà.38 Äîíîðûí öóñ
ºãñºí Óëààíáààòàð õîòûí ¿éëäâýðèéí àæèë÷äûí 2%-ä òýìá¿¿ èëýðñýí áàéíà.39 Òîãòìîë
36

37

38
39

Îþóíáèëýã À. áà áóñàä, 2005. Ìîíãîëä æèðýìñíèé õÿíàëòàä îðñîí æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ÁÇÄÕ-ûí
òàðõàëò: Ìîíãîëä ÕÄÕÂ-èéí åïèäåìèä íºëººëºõ íü, ÁÇÄÕ áà ÄÎÕ-ûí îëîí óëñûí ñýòã¿¿ë, 2005, 16: 153-157.
Õåëìñ ÐÀ, Õåðôèíäàëü ÝÒ, 2006. Ýì÷èëãýýíèé ñóðàõ áè÷èã: Ýì áà ºâ÷íèé ìåíåæìåíò, Ëèïïèíêîòò Âèëëèàìñ
áà Âèëêèíñ, õ. 391.
̺íõºº Á. , 2006 áà Îþóíáèëýã À. , 2005.
Îþóíáèëýã Ë. áà áóñàä, 2005. Ýð¿¿ë Ìîíãîë õ¿ì¿¿ñèéí äóíä âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ áà òýìá¿¿ãèéí òàðõàëò,
Ìîíãîë äàõ öóñ ñýëáýõ ¿éë÷èëãýýíèé ºíººãèéí áàéäàë, àñóóäëóóä ñýäýâò 3 äàõ ÷óóëãà óóëçàëò.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

37

øèíæëýãääýãã¿é õëàìèäè æèðýìñýí 5 ýìýãòýé òóòìûí 1-ä èëýðñýí.40 Óìàéí õ¿ç¿¿íèé
õàâäàð ¿¿ñãýäýã ÕÏÂ-èéí òàðõàëò Óëààíáààòàð õîòîä àæèë ýðõýëæ áóé ýìýãòýé÷¿¿äèéí
ãóðàâíû íýãä íü îíîøëîãäæýý.41 Öóñíû äîíîðóóäûí äóíä ýëýãíèé õàâäàð ¿¿ñãýäýã âèðóñò
ãåïàòèò Â 8%, âèðóñò ãåïàòèò Ñ 5%-èéí òàðõàëòòàé áàéíà.42
Ýðñäýëò çàí ¿éë á¿õèé á¿ëã¿¿äèéí äóíä ÁÇÄÕ-ûí ò¿âøèí ºíäºð áàéíà: ýìýãòýé áèåý
¿íýëýã÷äèéí äóíä òýìá¿¿ áîëîí õëàìèäèéí òàðõàëò 3.5-43%-èéí õîîðîíä õýëáýëçýæ
áàéíà.43 ÁÇÄÕ-ûí ýì÷èëãýýíä õàìðàãäñàí ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä õëàìèäè 14%, ÕÏ 36%èéí òàðõàëòòàé áàéíà.44 Óëààíáààòàð õîòûí ÁÇÄÕ-ûí ýì÷èëãýýíä õàìðàãäñàí õ¿ì¿¿ñ,
ýìýãòýé áèåý ¿íýëýã÷èä, íàéìàà÷èä, îðîí ãýðã¿é õ¿ì¿¿ñèéí äóíä âèðóñò ãåïàòèò  (21.
6%) áîëîí Ñ (10.5%)-èéí òàðõàëòòàé áàéæýý.45 Âèðóñò ãåïàòèò Ñ-ãèéí õàëäâàð ÝÁÝ-èéí
äóíä 18%-èéí òàðõàëòòàé áàéâ.46 ÕݯÒ-ººð ¿éë÷ë¿¿ëñýí îõèäûí 25% íü õ¿÷èíä¿¿ëñýí,
öýýðëýë àìññàí áàéñàí áºãººä 2006 îíä õèéãäñýí ¿çëýã øèíæèëãýýãýýð 5 îõèíû 1-ä
ëàáîðàòîðèéí øèíæèëãýýãýýð áàòëàãäñàí ÁÇÄÕ èëýð÷ýý.47

1.4 ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ-ãèéí õàëäâàðûí
ýðñäýëò çàí ¿éë
ÕÒÑ-ãààð ýðñäýëò çàí ¿éëèéí ººð÷ëºëò ÿíç á¿ðýýð èëýðñýí áàéíà. Çàëóó÷óóäûí
áýëãèéí õàâüòàëä îðîõ íàñ óëàì çàëóóæèæ, áýëãèéí õàâüòàëä îðîõ íü íýìýãäýæ,
áýëãèéí õàâüòàã÷äûí òîî ÷ ºñºõ õàíäëàãà èëýð÷ýý. Ñ¿¿ëèéí 12 æèëèéí õóãàöààíä îëîí
õ¿íòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí çàëóó ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâü ýðñ íýìýãäñýí (6-ààñ 27 õóâü
õ¿ðòýë), çàëóó ýð÷¿¿äèéí õóâüä ºñºëò ¿¿íýýñ ÷ èë¿¿ (19-ººñ 49 õóâü õ¿ðòýë íýìýãäñýí)
áàéíà. Ñ¿¿ë÷èéí áýëãèéí õàâüòëûí ¿åä áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý ºññºí ¿ç¿¿ëýëò õàðàãäàæ
áàéãàà ÷ (2007 îíä çàëóó÷óóäûí òàëààñ èë¿¿ õóâü íü ñ¿¿ë÷èéí áýëãèéí õàâüòëûí ¿åä
áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí) 2005 îíûõòîé õàðüöóóëàõàä 2007 îíä çàëóó ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä
áýëãýâ÷èéí òîãòìîë õýðýãëýý áóóðñàí áàéíà (23%-èàñ 17% õ¿ðòýë). 2005-2007 îíû
õîîðîíä ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñàíä òàðüæ õýðýãëýõ íü 0.1%-èàñ 0.2% õ¿ðòýë íýìýãäñýí
áàéíà.

40
41
42

43

44
45

46

47

̺íõºº Á. , 2006 áà Îþóíáèëýã À. , 2005.
Äîíäîã Ä. , 2008.
Öàöðàëò-Îä Á. , 2008. Ìîíãîëä âèðóñò ãåïàòèòèéí õàëäâàðóóäûí ìîëåêóë, òàðõâàð ñóäëàë áà âèðîëîãèéí
ñóäàëãàà.
Õàãàí Æ. , Íÿìõ¿¿ Ä. , 2007. Ìîíãîëûí áàãà îðëîãîòîé áèåý ¿íýëýã÷äèéí äóíä ÕÄÕ áà ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëò,
ýðñäýëò õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä, Áýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàðóóä, 2007 2 ñàð, Áîòü 34, ¹2, õ. 83-87.
Ãàðëàíä Ñ. , 2001.
Òåëëåç È. áà áóñàä, 2002. Ìîíãîëûí âèðóñò ãåïàòèò, òýìá¿¿, ÕÄÕÂ-èéí õàðóóëäàí òàíäàëòûí ñóäàëãàà 19992000 áà 2002 îíä, áýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàðóóä, 78, õ. 223-224.
Îêà Ñ. áà áóñàä, 2007. Ìîíãîëûí õ¿í àìûí ÕÄÕÂ áà ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëòûí ñåðîëîãèéí òàíäàëòûí ñóäàëãàà,
õóðààíãóé.
Áàäàìöýöýã Ë. , àìàí ÿðèà, 2008.

Òîãòìîë ¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýé áýëãèéí õàðüöààíä
îðîõäîî áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí Äàðõàíû ýìýãòýé áèåý
¿íýëýã÷èä

Ýìýãòýé áèåý ¿íýëýã÷èäòýé áýëãèéí õàâüòàëä
îðîõäîî áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí ÁÇÄÕ-ûí ýì÷èëãýý
õèéëãýñýí ýð÷¿¿ä
Òîãòìîë áóñ ¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýé áýëãèéí õàâüòàëä
îðîõäîî áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí Äàðõàíû ýìýãòýé áèåý
¿íýëýã÷èä
Òîãòìîë áóñ ¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýé áýëãèéí õàâüòàëä
îðîõäîî áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí Óëààíáààòàðûí ýìýãòýé
áèåý ¿íýëýã÷èä
Áýëãýâ÷ òîãòìîë õýðýãëýäýã Äàðõàíû ýìýãòýé áèåý
¿íýëýã÷èä

Ýìýãòýé áèåý ¿íýëýã÷èäòýé áýëãèéí õàâüòàëä
îðîõäîî áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí õºäºë㺺íò ýð÷¿¿ä

Ñ¿¿ë÷èéí áýëãèéí õàâüòàëä îðîõäîî áýëãýâ÷
õýðýãëýñýí ÁÇÄÕ-ûí ýì÷èëãýý õèéëãýñýí ýð÷¿¿ä

Ñ¿¿ë÷èéí áýëãèéí õàâüòàëä îðîõäîî áýëãýâ÷
õýðýãëýñýí õºäºë㺺íò ýð÷¿¿ä

Ñ¿¿ëèéí 12 ñàðä ýìýãòýé áèåý ¿íýëýã÷èäòýé áýëãèéí
õàâüòàëä îðñîí õºäºë㺺íò ýð÷¿¿ä

Ñ¿¿ëèéí 12 ñàðä ýìýãòýé áèåý ¿íýëýã÷èäòýé áýëãèéí
õàâüòàëä îðñîí ÁÇÄÕ-ûí ýì÷èëãýý õèéëãýñýí ýð÷¿¿ä

Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñààð òàðüæ
õýðýãëýæ ¿çñýí çàëóó÷óóäûí õóâü

Òîõèîëäëûí áýëãèéí õàâüòàëä
îðîõäîî òîãòìîë áýëãýâ÷ õýðýãëýäýã
çàëóó ýðýãòýé÷¿¿ä

Òîõèîëäëûí áýëãèéí õàâüòàëä
îðîõäîî òîãòìîë áýëãýâ÷ õýðýãëýäýã
çàëóó ýìýãòýé÷¿¿ä

Õàìãèéí ñ¿¿ëä òîõèîëäëûí
áýëãèéí õàâüòàëä îðîõäîî áýëãýâ÷
õýðýãëýñýí çàëóó ýð÷¿¿ä

Õàìãèéí ñ¿¿ëä òîõèîëäëûí
áýëãèéí õàâüòàëä îðîõäîî áýëãýâ÷
õýðýãëýñýí çàëóó ýìýãòýé÷¿¿ä

Ñ¿¿ëèéí 12 ñàðä îëîí õàâüòàã÷òàé
áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí çàëóó
ýð÷¿¿ä

Ñ¿¿ëèéí 12 ñàðä îëîí õàâüòàã÷òàé
áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí çàëóó
ýìýãòýé÷¿¿ä

Ñ¿¿ëèéí 12 ñàðä áýëãèéí õàâüòàëä
îðñîí çàëóó÷óóä

18 íàñ õ¿ðýõýýñýý ºìíº áýëãèéí
õàâüòàëä îðñîí 19-24 íàñíû
çàëóó÷óóä

38
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Çóðàã 7. 15-24 íàñòàé çàëóó÷óóäûí çàí ¿éë

Ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð: ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí õàðóóëäàí òàíäàëòûí ñóäàëãàà, 2005 áà 2007

2005-2007 îíû õîîðîíä ºíäºð ýðñäýëò á¿ëã¿¿äèéí õóâüä ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ-ûí
õàëäâàð àâàõ ýðñäýëò çàí ¿éëèéí ººð÷ëºëò íü ÿíç á¿ðèéí áàéäëààð èëýðñýí áàéíà.
ÁÇÄÕ-ûí ýì÷èëãýý õèéëãýñýí ýð÷¿¿äèéí äóíä ýìýãòýé áèåý ¿íýëýã÷èäòýé áýëãèéí
õàâüòàëä îðîõ íü áóóðñàí ÷ õºäºë㺺íò ýð÷¿¿äèéí õóâüä ýíý òîî ºñºõ õàíäëàãàòàé
áàéíà. Õºäºë㺺íò ýð÷¿¿ä, ÁÇÄÕ àâ÷ ýì÷ë¿¿ëñýí ýð÷¿¿äèéí äóíä õàìãèéí ñ¿¿ëä ýìýãòýé
áèåý ¿íýëýã÷òýé áýëãèéí õàâüòàëä îðîõäîî áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí õóâü íýìýãäñýí ÷, ýìýãòýé
áèåý ¿íýëýã÷èä òîãòìîë ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èäòýéãýý áýëãèéí õàâüòàëä îðîõäîî áýëãýâ÷ õýðýãëýõ
íü ýðñ áóóðñàí ¿ç¿¿ëýëò ãàð÷ýý.
Çóðàã 8. Ýìçýã á¿ëãèéí õ¿í àìûí çàí ¿éë

Ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð: ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí õàðóóëäàí òàíäàëòûí ñóäàëãàà, 2005 áà 2007

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

39

2. Õÿíàëò-øèíæèëãýý, ¿íýëãýý
2.1 Åðºíõèé ìýäýýëýë
Ýð¿¿ë ìýíäèéí õºãæëèéí ¿íäýñíèé Òºâ (ÝÌÕ¯Ò)-èéí Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñòàòèñòèê
ìýäýýëëèéí àëáà (ÝÌÑÌÀ) íü ¿íäýñíèé õýìæýýíèé ñòàòèñòèê ìýäýýëýë öóãëóóëæ, ä¿ãíýæ,
íýãòãýõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí ãîë ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîîöîæ, íèéòëýõ, õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóäàä
ìýðãýæëèéí áîëîí àðãà ç¿éí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé. 2007 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðä
õóðàëäñàí ¿íäýñíèé îðîëöîã÷ òàëóóäûí çºâëºãººíèé48 ¿åýð ¿íäýñíèé õÿíàëò-øèíæèëãýý,
¿íýëãýýíèé òºëºâëºãºº, Ãëîáàë ñàíãèéí ÕÇÍ-èéí ìýäýýëëèéí ìåíåæìåíòèéí ÷àäàâõ,
ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãóóä, îëîí íèéò áà ëàáîðàòîðèóäûí á¿ðòãýëèéí òîãòîëöîîã
¿íýëæ, äàðààõ äóòàãäàë àæèãëàãäàæ áàéãààã äóðäñàí áàéíà. ¯¿íä: ýð¿¿ë ìýíäèéí
ìýäýýëëèéí á¿ðòãýë áà ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í áàéíãà çºðäºã, ìýäýýëëèéã íàñíû á¿ëýã, õ¿éñ,
ýäèéí çàñãèéí áàéäëààð ñàëãàí ãàðãàäàãã¿é, ÕÄÕ áîëîí ÁÇÄÕ-ûí ¿éë÷èëãýýíä òîîã
äàâõàðäóóëàí òîîöäîã, ñóðãàëò, ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí ñýòãýë õàíàìæ,
ýìèéí äàñëûã ¿íýëýõ ìýäýýëýë áàéõã¿é, á¿ðòãýë, ÿëàíãóÿà ñóðãàëò áîëîí ¿éë÷èëãýýíä
õàìðàãäñàí õ¿ì¿¿ñèéí òîîã ãàðãàõ àðãà÷ëàë, ìýäýýëëèéí óðñãàë òîäîðõîé áóñ, îëîí
íèéòèéí á¿ëã¿¿äèéí äóíä ¿éë àæèëëàãààíû àðãà÷ëàëûí ñòàíäàðò áàéäàãã¿é çýðãèéã
íýðëýæ áîëîõîîð áàéíà. ¯íäýñíèé ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí õºòºëáºðèéí õÿíàëò-øèíæèëãýý,
¿íýëãýýã ñàéæðóóëàõ ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëæ 2008 îíîîñ ýõëýí
õýðýãæ¿¿ëýõýýð øèéäâýðëýñýí áàéíà. ¯¿íä:






Õÿíàëò-øèíæèëãýý, ¿íýëãýýíèé á¿ðòãýëèéí íýãäñýí òîãòîëöîîã áèé áîëãîõ
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ—ûí ¿íäýñíèé ñòðàòåãèéí ¿íýëãýý, çàðäëûí òîîöîîã ãàðãàõ
Áàéíãûí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñòàòèñòèê ìýäýýëýë öóãëóóëäàã àðãà÷ëàëûã ñàéæðóóëàõ
ÕÄÕÂ-èéí òºñºë õýðýãæ¿¿ëýã÷äèéí õÿíàëò-øèíæèëãýý, ¿íýëãýýíèé ÷àäàâõèéã
áýõæ¿¿ëýõ
Ñóðãàëò áîëîí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, ýìèéí äàñëûã á¿ðòãýõ òîãòîëöîîã áèé áîëãîõ
Õÿíàëò-øèíæèëãýý, ¿íýëãýýíèé àæèëä õ¿í õ¿÷ýý õàíãàëòòàé àæèëëóóëàõ (ÕÇÍ áîëîí
äîîä øàòíû íýãæ¿¿ä)
Îëîí íèéòýä ò¿øèãëýñýí õºòºëáºð¿¿äèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿íäýñíèé àðãà÷ëàëûã
áîëîâñðóóëæ ìºðäºõ.

2.2 ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, âèðóñò ãåïàòèòèéí ñòàòèñòèê á¿ðòãýë
Îäîîãèéí ìºðäëºã áîëãîæ áóé ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí á¿ðòãýë îéëãîìæã¿é, á¿ðýí áóñ,
òîãòâîðã¿é áàéíà.49 Ìýäýýëýë óäàà äàðàà áóðóó ãàð÷, ÿëàíãóÿà ýìíýëç¿éí îíîøèëãîîã
çºâõºí øèíæ òýìäýãò ¿íäýñëýí òàâüæ áàéíà. Ýíý àñóóäàë íü ÝÌß-íä ÷ õàìààòàé. ªìíº íü
ãàðñàí Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí 173/2002 òóøààëààð õèéãäýæ áàéñàí ÁÇÄÕ-ûí á¿ðòãýëèéã
Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí 203/2005 òóøààëàà𠺺ð÷èëñíººð øèíý ñàëàíãèä AM-3 ìàÿãòààð
á¿ðòãýõ (ÕÄÕÂ-èéí á¿ðòãýëèéã ñàëãàæ ººð ìàÿãòààð àâ÷ áàéíà) áîëæ 2 òºðëèéí ÁÇÄÕûí ìýäýýëëèéã öóãëóóëæ áàéíà: ëàáîðàòîðèéí øèíæèëãýýãýýð îíîøëîãäîõ õàëäâàð
(òýìá¿¿, çàã õ¿éòýí, òðèõîìîíèàç) áà ýìíýëç¿éí øèíæ òýìäýãò ¿íäýñëýí îíîøèëñîí
ÁÇÄÕ-ûí õàì øèíæèéí îíîøèëãîî. ¯éë÷ë¿¿ëýã÷èéí ÁÇÄÕ-ûã á¿ðòãýõ àíõàí øàòíû ÀÌ-3
48
49

ÝÌß, ¯ÑÃ, ÝÌÕ¯Ò, ÃÑÄÌÑÒ, òåõíèêèéí ò¿íø¿¿ä, äîíîð áàéãóóëëàãóóä îðîëöñîí
×. Ýðäýíý÷èìýã, ×. Áÿìáà, Æ. Òºãñæàðãàë, Ä. Óðàí÷èìýã, 2008. ÁÇÄÕ-ûí ìåíåæìåíò Ìîíãîëä, ÃÒÕÍ,
Óëààíáààòàð

40

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

ìàÿãòàä ðåãèñòðèéí äóãààð, îðøèí ñóóäàã õàÿã, áîëîâñðîë, ýðõýëæ áóé àæèë50 ãýõ ìýò
õóâèéí ìýäýýëýë áàéäàãã¿é òóë äàâõàðäàæ á¿ðòãýãäýõ òîõèîëäîë ãàðàõ ìàãàäëàëòàé
áºãººä ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëòûã èõýñãýæ áîëçîøã¿é. ¯¿íèé õàæóóãààð ÁÇÄÕ-ûí á¿ðòãýë
äóòóó õèéãäýæ áàéãàà òàë ÷ àæèãëàãäàæ áàéíà: ÝÌß íèéò õ¿í àìûí äóíä ºðãºí òàðõñàí
çàðèì ÁÇÄÕ-ûí á¿ðòãýëèéã, òóõàéëáàë ýìýãòýé÷¿¿ä îõèäûí 35%-ä òîõèîëääîã ÕÏÂèéã51 á¿ðòãýäýãã¿é áºãººä ¿íäýñíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí ñòàòèñòèêèéí “Health Info” ïðîãðàìä
ñóìäàä àøèãëàäàã ÀÌ-3 ìàÿãòàí äýýðõ õàì øèíæèéí îíîøèéã îðóóëàõ õýñýã áàéäàãã¿é
òóë ýì÷ íàð 캺ãºíöºð, áýëýã ýðõòíèé ¿¿ ãýõ ìýò ÁÇÄÕ-ûã àðüñíû ºâ÷èí õýìýýí õàëäâàðò
ºâ÷íèé á¿ðòãýëèéí ìàÿãòàä îðóóëæ áàéíà.
Îäîîãèéí áàéäëààð Ìîíãîëä ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéã á¿ðòãýõ 22 òºðëèéí ìàÿãò àøèãëàæ
áàéãààãààñ ÑÄÇØ-íèé òºâ¿¿äýä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûã 15 ìàÿãòààð á¿ðòãýæ áàéãàà ÷ ÕÏÂ
çýðýã ýëáýã òîõèîëääîã ÁÇÄÕ-ûã îãò á¿ðòãýëã¿é ºíãºð÷, çàðèì ¿ç¿¿ëýëòèéã íýã ìàÿãòàí
äýýð äàõèæ áè÷èõ øààðäëàãà ãàð÷ áàéíà. Âèðóñ ãåïàòèòèéã õàëäâàðò ºâ÷íèé á¿ðòãýëèéí
ìàÿãòààð á¿ðòãýæ áàéíà. Áàã, ñóì, çàðèì àéìàãò ìàÿãòóóäûã ãàðààð, õîòûí ä¿¿ðã¿¿ä
áîëîí èõýíõ àéìàãò êîìïüþòåð àøèãëàí áóðòãýæ áàéãàà áºãººä ìýäýýëëýý ÿíç á¿ðèéí
äàâòàìæòàéãààð (äîëîî õîíîã, ñàð, óëèðàë á¿ð ýñâýë æèëýýð) äàìæóóëæ áàéíà.
Óëñûí áîëîí õóâèéí ñàëáàðûí ÁÇÄÕ-ûí êàáèíåòûí ýì÷ íàðûí äóíä ÁÇÄÕ-ûí
á¿ðòãýëèéí ìàÿãòûã õýðõýí áºãëºõ òàëààð 2006 îíû 1 ñàðä ñóðãàëò õèéñýí áîëîâ÷ ¿¿íä
á¿õ ýì÷ íàð õàìðàãäàæ ÷àäààã¿é þì (á¿ñèéí îíîøèëãîî ýì÷èëãýýíèé òºâ¿¿ä, àéìàã,
ä¿¿ðãèéí íýãäñýí ýìíýëãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñòàòèñòèêèéí àæèëòíóóä õàìðàãäààã¿éãýýñ
ãàäíà çàðèì òîõèîëäîëä ýì÷ íàðûí îðîíä áàãà ýì÷ íàð ñóðãàëòàä îðîëöñîí áàéíà).
(Õàâñðàëò 6. ÁÇÄÕ-ûí ìýäýýëýë öóãëóóëàõàä ó÷ðàõ ãîë áýðõøýýë¿¿äèéã õàðíà óó)
Ñóìûí ýìíýëãèéí 50 ãàðóé õóâü íü (ÁÇÄÕ-ûí îíîøëóóð, ìèêðîñêîïã¿é) õàì øèíæèéí
ìýäýýëëèéã á¿ðòãýæ àéìãèéí Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçàð (ÝÌÃ)-ò èð¿¿ëýõã¿é áàéíà. Õóâèéí
ýìíýëýã, àìáóëàòîðè, õóâèéí ëàáîðàòîðè, îëîí óëñûí (Ìàðè ñòîïñ èíòåðíåéøíë) áîëîí
¿íäýñíèé (ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî ýì÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã) ÒÁÁ-óóäààñ àâäàã ìýäýýëýë òîãòìîë
áóñ, õÿçãààðëàãäìàë, Óëààíáààòàð õîò áîëîí çàðèì ãàçàð îãò á¿ðòãýëä îðîõã¿é òîõèîëäîë
ýëáýã áàéíà.
Ìîíãîë óëñûí õýìæýýíä ýð¿¿ë ìýíäèéí, òýð äóíäàà ÁÇÄÕ áà õàëäâàðò ºâ÷íèé
ìýäýýëëèéã íýãòãýäýã ÝÌÕ¯Ò áà ÕªÑ¯Ò íü ÿíç á¿ðèéí äàâòàìæòàé (äîëîî õîíîã, ñàð,
óëèðàë á¿ð ýñâýë æèëýýð) îëîí òºðëèéí ìàÿãòààð á¿ðòãýñýí ìýäýýëëèéã áàéãóóëëàãóóäààñ
öóãëóóëäãààñ ãàäíà íýãäñýí ìýäýýëëèéí ñ¿ëæýýã¿é àæèëëàæ áàéíà.
Âèðóñò ãåïàòèòèéí ìýäýýëýë íü áóñàä õàëäâàðò ºâ÷èí (àìüñãàëûí çàìûí, õîîë
áîëîâñðóóëàõ ýðõòíèé, äàðõëààæóóëàëòûí ºðãºòãºñºí õºòºëáºðèéí ìýäýýëýëòýé)-òýé
õàìò á¿ðòãýãäýæ áàéíà. Øèíæèëãýýíèé óðâàëæ áîäèñ õ¿ðýëöýýã¿éí óëìààñ âèðóñò
ãåïàòèò Â, Ñ-ã çºâõºí Óëààíáààòàð õîò áîëîí àéìàã, ä¿¿ðãèéí ýìíýëýãò öóñàà ºã÷ áàéãàà
äîíîðóóäàä øèíæëýõ áîëîìæòîé áºãººä áóñàä òîõèîëäîëä çºâõºí ýëýãíèé õóðö
¿ðýâñëèéí øèíæ¿¿ä ýñâýë ò¿¿íèé õ¿íäðýë èëýðñýí ¿åä øèíæèëäýã.

50

51

Õóâü õ¿íèé ÁÇÄÕ-ûã á¿ðòãýõ ÀÌ-3 ìàÿãòàíä ýäèéí çàñãèéí áàéäëûí àæèë
ýðõëýëò,îþóòàí, öýðãèéí àëáàí õààã÷ ãýõ ìýòèéí ìýäýýëëèéã àãóóëíà.
Äîíäîã Á. , 2008.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

41

Ìýðãýæèëòýé áîëîâñîí õ¿÷èí õºäºº îðîí íóòàãò õîìñäîëòîé áàéãàà ÷ ñóìûí
ýìíýëã¿¿äýä ìýäýýëëèéã ñóìûí ñòàòèñòèê÷ áàãà ýì÷ öóãëóóëäàã. Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí
òîíîã òºõººðºìæèéí õàíãàëò õàðèëöàí àäèëã¿é (çàðèì ñòàòèñòèêèéí àëáà øèíý
òºõººðºìæòýé áàéõàä çàðèì íü øèíý÷èëæ ÷àäààã¿é), ìýäýýëëèéã äàâõàð õàäãàëäàãã¿é,
êîìïüþòåðèéí ¿íäñýí õýðýãëýýíèé òàëààðõ ìýäëýã (âèðóñýýñ õàìãààëàõ, äèñêýý öýâýðëýõ,
äèñêýý õóâààõ, äèñêèéí ìýäýýëëýý äàâõàð õàäãàëàõ) õîìñ áàéíà.
Á¿ðòãýëèéã ýëåêòðîí õýëáýðýýð õèéæ áîëîõ ãàçàðò ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã àâòîìàòààð
òîîöîæ ãàðãàõ (Word, Excel, Access ïðîãðàìä) áîëîìæã¿é, á¿õ øàòàíä áîëîí ÎÓÁ-óóäàä
èëãýýñýí òàéëàíä òîîí àëäàà èõýýð îðñîí (õýä õýäýí ìàÿãòààð ìýäýýëýë íü öóãëàðäàã
õàëäâàðûí òóõàéä òîî íü õîîðîíäîî çºðºõ, òóõàéëáàë òýìá¿¿ãèéí òîõèîëäëûí òîî íü
øèíæèëãýýãýýð èëýðñýí òîîíîîñ çºðºõ ýñâýë øèíæèëãýýíèé òîî 2 ëàáîðàòîðèéí ìàÿãòàí
äýýð çºðººòýé) çýðýã äîãîëäîë áàéñààð áàéíà. Òîîöîî õèéõ áîëîìæòîé Excel ïðîãðàìä
÷ ìýäýýëëýý òîîíû ìàøèíààð áîäîæ ãàðãàñíû äàðàà îðóóëæ áàéâ.

EMT-304. 1. 4
ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí
ëàáîðàòîðèéí
øèíæèëãýýíèé òàéëàí

EMT-304. 1. 3
Òàðõâàð ñóäëàëûí
òàéëàí

EMT-304. 1. 2:
Õàâüòàã÷èéã èëð¿¿ëýõ

Óëèðàë/Æèë á¿ð
EMT-304. 1. 1:
ÁÇÄÕ-ûí òîõèîëäëûí
ò¿âøèí (ªâ÷ëºëèéí
òàéëàí)

AM-3:
ÁÇÄÕ-ûí á¿ðòãýëèéí
ìàÿãò (õóâü õ¿íèé)

AM-1B:
¯çëýãèéí ìàÿãò

Ñàð á¿ð
Ìàÿãò

Õèéñýí øèíæèëãýýíèé òîî, ýåðýã
èëýðñýí òîõèîëäëûí òîî øèíæèëãýý
òóñ á¿ðýýð

ÁÇÄÕ íàñ, õ¿éñ, àìüæèðãààíû ò¿âøèí,
õàëäâàð äàìæñàí çàì, ýðñäýëò á¿ëýã,
àìüäàð÷ áóé ãàçðààð (õºäºº áóþó
õîò)
Àíõäàã÷ áîëîí õî¸ð äàõü õàâüòàã÷äûí
òîî; àìüäàð÷ áóé ãàçðààð, îíîø, õ¿éñ
(ÁÇÄÕ-ûí ýì÷èëãýý õèéëãýæ áóé èðãýí
õàâüòàã÷òàéãàà õàìò ýì÷ë¿¿ëæ áóé
ýñýõèéã ¿ç)
¯éë÷ë¿¿ëýã÷èéí òîî (æèðýìñëýëò,
ýðñäýëò á¿ëýã áà áóñàä á¿ëãýýð
àíãèëñàí), îíîø, õèéëãýñýí
øèíæèëãýýíèé òºðºë (èéëäýñ
ñóäëàëûí, íÿí ñóäëàëûí, ÕÄÕÂ) áà
ýì÷èëãýý

Äîîðõ 4 õàëäâàð øèíýýð èëýðñýí
òîõèîëäîë: òýìá¿¿, òðèõîìîíèàç, çàã
õ¿éòýí, ÕÄÕÂ

¯éë÷ë¿¿ëýã÷èéí òóõàé ìýäýýëýë: íàñ,
õ¿éñ, ¿çëýãèéí õýëáýð (óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ, äàâòàí, øèíæèëãýý)

Ìýäýýëëèéí òºðºë

3 òóñãàé ýìíýëã¿¿ä
(Óëñûí òºâ ýìíýëýã,
Òºìºð çàìûí ýìíýëýã,
Öýðãèéí ýìíýëýã)

10 Óëààíáààòàð õîòûí
ÒÁÁ-ûí ýìíýëã¿¿ä

12 õóâèéí õýâøëèéí
áàéãóóëëàãóóä
(ëàáîðàòîðè/ýìíýëýã)

21 àéìãèéí ÁÇÄÕ-ûí
êàáèíåòóóä

9 Óëààíáààòàð õîòûí
ÁÇÄÕ-ûí êàáèíåòóóä

ÕªÑ¯Ò (ÁÇÄÕ ,
ÄÎÕ-ûí õàðóóëäàí
òàíäàëòûí òºâ)
Òýìäýãëýë: ժѯÒ
øóóä ÝÌÕ¯Ò-èéí
ÝÌÑÌÀ-íä ìýäýýëíý

ÁÇÄÕ-ûí êàáèíåòóóä
(21 àéìàã /9 ä¿¿ðýã)

240 ºðõèéí ýìíýëýã
(àéìàã/ä¿¿ðýã)

Õààíà öóãëóóëäàã
340 ñóìûí ýìíýëýã

Ìýäýýëëèéã öààñàí äýýð
õýâëýñýí ìàÿãòóóäààð àâíà

Ýöñèéí ìýäýýëëèéí
áîëîâñðóóëàëòûã ÝÌÕ¯Òèéí ÝÌÑÌÀ õàðèóöíà

ÝÌÑÌÀ, Àéìãèéí ÇÄÒÃûí ÝÌÃ ýñâýë ÝÌÑÌÀ,
Íèéñëýëèéí ÝÌÃ

çàõèàëãààð
Ãëîáàë Ñàí
ÄÒ¯Ñ
ÄÝÌÁ

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéí
àëáà ÝÌÑÌÀ, àéìàã/
ä¿¿ðãèéí íýãäñýí ýìíýëýã,
ÝÌÕ¯Ò
Ýð¿¿ë ìýíäèéí íýãäë¿¿ä;
Á¿ñèéí îíîøèëãîî
ժѯÒ
ýì÷èëãýýíèé òºâ

Áîëîâñðóóëàõ øàò
Õààíà ìýäýýëäýã
ÝÌÑÌÀ, àéìàã/ä¿¿ðãèéí
íýãäñýí ýìíýëýã, Ýð¿¿ë
ìýíäèéí íýãäë¿¿ä; Á¿ñèéí
îíîøèëãîî ýì÷èëãýýíèé òºâ
Á¿õ ÿàì
Èõ Õóðàë
ÝÌÑÌÀ, Àéìãèéí ÇÄÒÃÌîíãîë óëñûí
ûí ÝÌÃ ýñâýë ÝÌÑÌÀ,
Çàñãèéí ãàçàð
Íèéñëýëèéí ÝÌÃ
ÝÌÕ¯Ò-èéí
Ýöñèéí ìýäýýëëèéí
ÝÌÑÌÀ
Á¿õ àéìàã
áîëîâñðóóëàëòûã ÝÌÕ¯Òèéí ÝÌÑÌÀ õàðèóöíà
Ìýäýýëëèéã ýëåêòðîí
øóóäàí ýñâýë óòñààð àâíà

Çóðàã 9. ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí á¿ðòãýë, ìýäýýëýë äàìæèõ óðñãàë
42
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

Õ¿ñíýãò 4: ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, á¿ðòãýëèéí ìàÿãò
ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ,
Âèðóñò ãåïàòèòèéí
á¿ðòãýëèéí ìàÿãò

Êîä

¯çëýãèéí ìàÿãò

AM-1B

ÁÇÄÕ-ûí á¿ðòãýëèéí
ìàÿãò (õóâü õ¿íèé)

AM-3

ÁÇÄÕ-ûí òîõèîëäëûí
ò¿âøèí

EMT-304. 1. 1

Õàâüòàã÷èéã èëð¿¿ëýõ

EMT-304. 1. 2

Òàðõâàð ñóäëàëûí
òàéëàí

EMT-304. 1. 3

ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí
ëàáîðàòîðèéí
øèíæèëãýýíèé òàéëàí

EMT-304. 1. 4

ÕÄÕÂ-èéí
øèíæèëãýýíèé
Êîäã¿é
ìýäýýëýë
ÑÄÇØ-íèé òºâèéí ºäºð
ÑÄÇØ-íèé
òóòìûí ¿éë÷èëãýýíèé
ìàÿãò 1
ìàÿãò
ÑÄÇØ-íèé òºâèéí
ñàðûí òàéëàí
ÑÄÇØ-íèé
òºâèéí ÕÄÕÂ-èéí
øèíæèëãýýíèé ìàÿãò
(õóâü õ¿íèé)
ÑÄÇØ-íèé òºâèéí ºäºð
òóòìûí øèíæèëãýýíèé
á¿ðòãýë

Màÿãòóóäûã
õ¿ëýýæ àâàõ
ÝÌß-íû á¿òýö
21 Aéìàã +
Óëèðëààð (+
Íèéñëýëèéí ÝÌÃժѯÒ-ä äîëîî
ûí ñòàòèñòèêèéí
õîíîãîîð)
àëáà
ÝÌÕ¯Ò + ժѯÒ
21 Aéìàã +
Íèéñëýëèéí ÝÌÃÑàðààð (+ ժѯÒ-ä
ûí ñòàòèñòèêèéí
äîëîî õîíîãîîð)
àëáà
ÝÌÕ¯Ò + ժѯÒ
21 Aéìàã +
Íèéñëýëèéí ÝÌÃÑàðààð
ûí ñòàòèñòèêèéí
àëáà
ÝÌÕ¯Ò + ժѯÒ
21 Aéìàã +
Íèéñëýëèéí ÝÌÃÓëèðëààð
ûí ñòàòèñòèêèéí
àëáà
ÝÌÕ¯Ò + ժѯÒ
21 Aéìàã +
Íèéñëýëèéí ÝÌÃÓëèðëààð
ûí ñòàòèñòèêèéí
àëáà
ÝÌÕ¯Ò + ժѯÒ
21 Aéìàã +
Íèéñëýëèéí ÝÌÃÓëèðëààð
ûí ñòàòèñòèêèéí
àëáà
ÝÌÕ¯Ò + ժѯÒ
Òàéëàãíàõ
äàâòàìæ

Ñàðààð (+ ժѯÒ-ä
ժѯÒ
äîëîî õîíîãîîð)
Ñàðààð (+ ժѯÒ-ä ÕªÑ¯Ò + Ãëîáàë
äîëîî õîíîãîîð)
ñàí

ÑÄÇØ-íèé
ìàÿãò 2

Ñàðààð (+ ժѯÒ-ä ÕªÑ¯Ò + Ãëîáàë
äîëîî õîíîãîîð)
ñàí

ÑÄÇØ-íèé
ìàÿãò 3

Ñàðààð (+ ժѯÒ-ä ÕªÑ¯Ò + Ãëîáàë
äîëîî õîíîãîîð)
ñàí

ÑÄÇØ-íèé
ìàÿãò 4

Ñàðààð (+ ժѯÒ-ä ÕªÑ¯Ò + Ãëîáàë
äîëîî õîíîãîîð)
ñàí

43

44

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

ÑÄÇØ-íèé òºâèéí
ñàðûí øèíæèëãýýíèé
òàéëàí
ÑÄÇØ-íèé òºâèéí
õóðäàâ÷èëñàí
îíîøëóóðûí íººö
ÑÄÇØ-íèé òºâèéí
áýëãýâ÷èéí íººö
ÑÄÇØ-íèé íóóöûã
õàäãàëàõ òàíãàðàã
ÑÄÇØ-íèé Ìýäýýëýëä
ñóóðèëñàí çºâøèëöºë
ÑÄÇØ-íèé
øèíæèëãýýíèé ºìíºõ
çºâëºãºº
ÑÄÇØ-íèé
øèíæèëãýýíèé äàðààõ
çºâëºãºº
ÑÄÇØ-íèé ÷èãë¿¿ëýõ
ìàÿãò
ÑÄÇØ-íèé áóñäàä
ìýäýýëýë ºãºõ
çºâøººðºë
ÑÄÇØ-íèé òºâèéí
¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí ñýòãýë
õàíàìæ
ÑÄÇØ-íèé òºâèéí
çºâëºã÷èéí ñýòãýë
õàíàìæ

ÑÄÇØ-íèé
ìàÿãò 5

Ñàðààð

ÕªÑ¯Ò + Ãëîáàë
ñàí

ÑÄÇØ-íèé
ìàÿãò 6

Óëèðëààð

ÕªÑ¯Ò + Ãëîáàë
ñàí

Óëèðëààð

ÕªÑ¯Ò + Ãëîáàë
ñàí

Ǻâëºã÷ á¿ð íýã
óäàà

ժѯÒ

Ñàðààð

ժѯÒ

ÑÄÇØ-íèé
ìàÿãò 10

Ñàðààð

ժѯÒ

ÑÄÇØ-íèé
ìàÿãò 11

Ñàðààð

ժѯÒ

ÑÄÇØ-íèé
ìàÿãò 12

Õýðýãöýýãýýð

ժѯÒ

ÑÄÇØ-íèé
ìàÿãò 13

Õýðýãöýýãýýð

ժѯÒ

ÑÄÇØ-íèé
ìàÿãò 14

Æèëýýð

ժѯÒ

ÑÄÇØ-íèé
ìàÿãò 15

Æèëýýð

ժѯÒ

ÑÄÇØ-íèé
ìàÿãò 7
ÑÄÇØ-íèé
ìàÿãò 8
ÑÄÇØ-íèé
ìàÿãò 9

2008 îíä ÿâóóëñàí áýëãýâ÷èéí öîãö õºòºëáºðèéí ò¿ðãýâ÷èëñýí õýðýãöýýíèé
¿íýëãýýãýýð (ͯÝÌ)-èéí õýðýãñëèéã õÿíàõ íü õ¿íäðýëòýé àñóóäàë áîëîõûã òîãòîîæýý.
ͯÁ-ûí Õ¿í Àìûí Ñàí (ͯÁ-ûí ÕÀÑ)-ãèéí äýìæëýãòýéãýýð ÝÌß Í¯ÝÌ-èéí ýì,
õýðýãñëèéí Õàíãàìæèéí Óäèðäëàãûí Ìýäýýëëèéí Òîãòîëöîî (ÕÓÌÒ)-ã 1997 îíä
áàéãóóëñàí áèëýý. Áýëãýâ÷èéí ò¿ðãýâ÷èëñýí ¿íýëãýýãýýð ÕÓÌÒ íü ÁÇÄÕ-ûí ýìíýëã¿¿äýä
á¿ðýí àøèãëàãäàõã¿é, áýëãýâ÷èéí õýðýãëýýíèé òàëààð òàéëàí ìýäýýëýë ãàðãàõ áîëîìæã¿é
áàéíà ãýæ ä¿ãíýæýý (ÝÌß, ͯÁ-ûí ÕÀÑ, 2008).52 ÝÌß-íû ͯÝÌ-èéí ýì, õýðýãñëèéí
àþóëã¿é áàéäëûã ñàéæðóóëàõ ¿éë àæèëëàãààíû 2008-2012 îíû òºëºâëºãººíä ÕÓÌÒã áîëîâñðîíãóé áîëãîæ ͯÝÌ-èéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéí ñàíã áèé áîëãîõîîð
òóñãàæýý.53
Ìýäýýëëèéí ÷àíàð, ò¿¿íèé õ¿ðòýýìæèéã òîîöîîëîëã¿éãýýð, ÁÇÄÕ, âèðóñò ãåïàòèò,
ñ¿ðüåýãèéí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýý, á¿ðòãýëèéí àñóóäëóóäûã àâ÷ ¿çýõýä ìýäýýëëèéã
øèéäâýð ãàðãàõ, íººö õóâààðèëàõàä àøèãëàõã¿é áàéãàà íü àæèãëàãäàæ áàéíà.
52

53

ÝÌß, ͯÁ-ûí ÕÀÑ, 2008. Ìîíãîë Óëñàä áýëãýâ÷èéí öîãö õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýõ õýðýãöýýíèé øóóðõàé
¿íýëãýýíèé òàéëàí, õ. 9.
ÝÌß, 2008. ͺõºí ¿ðæèõ¿éí áàðààíû àþóëã¿é áàéäëûã ñàéæðóóëàõ ¿éë àæèëëàãààíû 2008-2012 îíû
òºëºâëºãºº.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

45

¯íäýñíèé õýìæýýíèé ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí á¿ðòãýëèéã ñàéæðóóëàõ çºâëºìæ¿¿ä
1. Àøèãëàãäàæ áóé á¿õ ìàÿãò áîëîí á¿ðòãýëèéí àðãà÷ëàëä äàðààõ ç¿éëèéã òóñãàõ:
À. ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí á¿ðòãýëèéí 23 òºðëèéí ìàÿãòûã ýðãýí õàðæ, íýãòãýõ
(ÑÄÇØ-íèé òºâ¿¿äýä àøèãëàãäàæ áàéãàà ÕÄÕÂ-èéí á¿ðòãýëèéí 15 ìàÿãòûã
îðîëöóóëàí). Ýíý àæëûã ͯÝÌ-èéí ìýäýýíèé ñàíã á¿ðä¿¿ëýõ áà ͯÝÌ-èéí
ÕÓÌÒ-ã ñàéæðóóëàõ àæèëòàé óÿëäóóëàõ.
Á. ÁÇÄÕ-ûí á¿ðòãýëèéí ìàÿãòóóäàä õóâèéí òàíèõ ìýäýýëëèéã îðóóëàõ
(ðåãèñòðèéí äóãààð, õàÿã, àéìàã, ñóì, áàã, áîëîâñðîë, õýðýãöýýòýé ìýðãýæëèéí
á¿ëã¿¿ä) áîëîí ãóðàâ äàõü øàòëàëûí ýìíýëã¿¿ä äýýð òàðààãäñàí áýëãýâ÷èéí
ìýäýýëëèéã õÿíàõ çîðèëãîîð òóñãàé õýñãèéã íýìýõ.
Â. Ìýäýýëëèéã ýëåêòðîí áàéäëààð îðóóëàõäàà çºâõºí Excel (Word áèø)
ïðîãðàìûã àøèãëàõ áà, íèéëáýð ä¿íã õºäëºøã¿é òîìú¸îãîîð äàìæóóëæ
àâòîìàòààð ãàðãàäàã áîëîõ. Èíãýñíýýð ìýäýýëýë îðóóëàõ áîëîí òîîöîîëîõîä
õ¿íýýñ øàëòãààëàõ àëäàà áóóðíà.
Ã. ÁÇÄÕ-ûí á¿ðòãýëèéí ìàÿãòóóäûã “Health Info” ìýäýýëëèéí ñàíòàé áîëîí
ÝÌÕ¯Ò-èéí ìýäýýëëèéí ñàíòàé óÿëäóóëæ ÁÇÄÕ-ûí ìýäýýëëèéã õÿíàõ áîëîìæòîé
áîëîõ.
Ä. ÕÏ áîëîí âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ-ãèéí õàëäâàðûí á¿ðòãýëèéã õàëäâàðò ºâ÷íèé
á¿ðòãýëä áèø, ÁÇÄÕ-ûí á¿ðòãýëä áàãòààõ.
2. Ìîíãîëä âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ-ãèéí õàëäâàðëàõ çàìûã ñóäëàõ
3. ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí á¿ðòãýëèéí ìàÿãòóóäûã “Health Info” ìýäýýëëèéí ñàíòàé
õîëáîñíîîð ìàÿãòàä áàéãàà ìýäýýëýë ïðîãðàìä îðîõ áîëîìæòîé áîëíî.
4. ÃÒÕÀÍ-èéí 2008 îíû Ñòðàòåãèéí ¿íýëãýýíèé òàéëàíä òóñãàñàí çºâëºìæ¿¿äèéã
õýðýãæ¿¿ëýõýä àíõààðàõ.

2.3 ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí õàðóóëäàí òàíäàëòûí ñóäàëãàà
2002 îíä ÄÝÌÁ, Ãëîáàë ñàíãèéí äýìæëýãòýéãýýð Ìîíãîë óëñàä ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí
ÕÒÑ õèéãäýõ áîëñíîîð 8 æèë ºíãºð÷, ýíý õóãàöààíä íèéò 5 ñóäàëãàà õèéãäñýí áàéíà.
2005 áà 2007 îíû òàéëàíãóóäòàé òàíèëöàæ áàéõàä õî¸óë õýðýãöýýòýé ìýäýýëýë àãóóëæ
áàéíà (ÿëàíãóÿà çàí ¿éë áîëîí òýìá¿¿ãèéí òàðõàëòûí õóâüä). Ýäãýýðò çàí ¿éë ãýõýýñýý
ìýäëýãèéã èë¿¿òýé ñóäàëñàí íü ìýäëýãèéí òàëààðõ õýñýãò äýëãýðýíã¿é àíàëèç, ä¿ãíýëò
ºã÷ õàðèí çàí ¿éëèéí òóõàé ìýäýýëýë õîìñ áàéãààãààñ èëýðõèé áàéíà.
Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààã èæèë õóãàöààíû äàâòàìæòàéãààð ñåðîëîãèéí áîëîí çàí ¿éëèéí
ìýäýýëýë öóãëóóëäàã ñóäàëãàà õýìýýí õÿçãààðëàãäìàë óòãààð íü îéëãîõ õàíäëàãàòàé
áàéíà. Ãýòýë ÕÒÑ íü áàéíãà öóãëàðäàã ìýäýýëëèéã ÷ õàìðóóëàí ñóäàëäàã. 2007 îíû ÕÒÑ
íü ýíý ÷èãëýëä àõèö ãàðãàæ, ÝÌß-íû öóñíû äîíîðóóä, ñ¿ðüåýòýé ºâ÷òºí¿¿ä, æèðýìñíèé
õÿíàëòàä õàìðàãäñàí ýìýãòýé÷¿¿äèéí òýìá¿¿ãèéí òàëààðõ ìýäýýëëèéã õàìðóóëæýý.
Öààøèä ÷ áàéíãà öóãëóóëäàã çàã õ¿éòýí, òðèõîìîíèàç çýðýã ÁÇÄÕ-ûí ìýäýýëëèéã íýìæ
àøèãëàõ íü ç¿éòýé.

46

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí õàðóóëäàí òàíäàëòûí ñóäàëãààã ñàéæðóóëàõ çºâëºìæ¿¿ä
6 äàõü óäààãèéí ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ÕÒÑ- áà òàéëàíä äàðààõ ç¿éëñèéã íýí äàðóé
òóñãàõ õýðýãòýé. ¯¿íä:
1. ÁÇÄÕ-ûí òàíäàëòûí õýñãèéã äàðààõ áàéäëààð áàÿæóóëàõ:
À. Ǻâõºí òýìá¿¿ áèø, áóñàä ÁÇÄÕ-ûã îðóóëàõ (çàã õ¿éòýí, òðèõîìîíèàç, õëàìèäè,
ÕÏÂ, âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ, áýëýã ýðõòíèé ¿¿, áýëãèéí õîìõîé)
Á. Õ¿ð÷ àæèãëàõàä õÿëáàð õ¿í àìûí á¿ëãèéí òºëººëëèéã õàìðóóëàõ (öýðãèéí àíãèóä,
àìáóëàòîðèîð ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä, ¿ð õºíäºõ áîëîí ͯÝÌ-èéí ¿éë÷èëãýýíä õàíäñàí
îõèä ýìýãòýé÷¿¿ä, õºäºëìºðèéí áèðæèä á¿ðòã¿¿ëñýí èðãýä)
2. ªìíºõ ñóäàëãààíû áîëîâñðóóëààã¿é ìýäýýëýëòýé òàíèëöàæ, 6 äàõü óäààãèéí
ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã ¿¿íòýé òºñòýé, õàðüöóóëæ áîëîõóéö áàéäëààð ãàðãàõ.
Èíãýõäýý ÞÍÝÉÄÑ Í¯Á-ûí Åðºíõèé Àññàìáëåéí Òóñãàé Õóðàëäààí (ͯÁÅÀÒÕ)-û
á¿ðòãýëèéí øààðäëàãà (ýð, ýì õ¿éñèéã çààõ)-ûã äàãàõààñ ãàäíà ãàçàðç¿éí áàéðøëûã
õîò, õºäººãººð ÿëãàõ íü öàã õóãàöààíû ººð÷ëºëòèéã ìýäðýõýä ÷óõàë þì.
3. Ãîëëîõ çàðèì çàí ¿éë öàã õóãàöààíû ÿâöàä ººð÷ëºãäñºí áàéäàë (àíõ áýëãèéí
õàâüòàëä îðñîí íàñ, ñ¿¿ëèéí áýëãèéí õàâüòëûí ¿åä áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí áàéäàë, îëîí
áýëãèéí õàâüòàã÷òàé áàéõ ãýõ ìýò) áîëîí áèîëîãèéí (íèéò õ¿í àìûí äóíä òýìá¿¿ãèéí
òàðõàëò) ¿ç¿¿ëýëòèéã õ¿ñíýãòýýð òºäèéã¿é çóðãààð ä¿ðñëýõ íü ÷èã õàíäëàãûí àíàëèç
õèéõ, øèéäâýð ãàðãàõàä òóñòàé. Áóñàä ¿ç¿¿ëýëòýýñ, æèøýý íü áèåý ¿íýëýã÷äèéí
á¿ëãèéí ñ¿¿ëèéí äîëîî õîíîãèéí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí òîî, áîõèð òàðèóð õýðýãëýñýí
òîõèîëäîë, íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ìýäýýëýë áîëîõ îðøèí ñóóãàà ãàçàð, øèëæèí
ñóóðüøèëò ãýõ ìýò ¿ç¿¿ëýëòèéã îðóóëàõ õýðýãòýé.

3. Ìýäýýëëèéí ìåíåæìåíò áà õ¿ðòýýìæ
Õóó÷èí òîãòîëöîîíû ¿åä àðèóí öýâýð, ýð¿¿ë àõóéí òàðõâàð ñóäëàëûí ¿éë÷èëãýý
Ìîíãîë óëñûí á¿õ íóòãèéã õàìàð÷ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã áàéâ. Àðèóí öýâýð, ýð¿¿ë àõóéí
òàðõâàð ñóäëàëûí ¿éë÷èëãýýíèé àëáàíû äàðãààð Ìîíãîë óëñûí åðºíõèé ýð¿¿ë àõóé÷
ýì÷ áóþó Ýð¿¿ë ìýíäèéí äýä ñàéä àæèëëàäàã áàéæýý. Àðèóí öýâýð, ýð¿¿ë àõóéí òàðõâàð
ñóäëàëûí ¿éë÷èëãýýíèé àëáà íü á¿õ õàëäâàðò ºâ÷íèé òàíäàëò ñóäàëãàà, íÿí ñóäëàëûí
øèíæèëãýýã õàðèóöàí õèéäýã áàéâ. ªíºº ¿åä ýíý òîãòîëöîî ººð÷ëºãäºæ Ýð¿¿ë ìýíäèéí
õÿíàëòûí àëáà ÝÌß-íààñ ñàëæ øèíýýð çîõèîí áàéãóóëàãäñàí ÓÌÕÃ-ò øèëæèâ. ÓÌÕÃ
íü óðüä íü ÿíç á¿ðèéí áàéãóóëëàãóóäàä õàðüÿàëàãäàæ áàéñàí õÿíàëòûí àæëûã çàðäàë
áàãàñãàõ ¿¿äíýýñ íýã ãàçàðò òºâëºð¿¿ëýí ÿâóóëæ áàéíà. Øèíý çîõèîí áàéãóóëàëòàä
îðñíîîð ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóóðü ìýäýýëëèéí öóãëóóëàëò òîãòâîðæîîã¿é, íàéäâàðã¿é, çºâõºí
õºòºëáºð¿¿äèéí õ¿ðýýíä ë õèéãäýæ áàéíà.54 Ìîíãîë óëñàä ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéí
òîãòîëöîîã àíõààð÷, öîãö áîëãîõ øààðäëàãà èõ áàéãàà íü îäîîãîîð áîëîìæòîé áàéãàà
ìýäýýëýë íü á¿ðýí áóñ, ÷àíàðã¿é, øèéäâýð ãàðãàõ áîëîí ÝÌß-íû íººöèéã õóâààðèëàõàä
àøèãëàãäàõ áîëîìæã¿é áàéãààòàé õîëáîîòîé55. Òóõàéëáàë, õ¿í àìûí ºâ÷ëºë, ýíäýãäëèéí

54

55

1998 îíû ͺõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóäàëãààãààð òîîöîîëñîí íÿëõñûí áîëîí 5-ààñ áàãà íàñíû
õ¿¿õäèéí ýíäýãäýë ÝÌß-íû ìýäýýëñýí ¿ç¿¿ëýëòýýñ ºíäºð, ìºí ÄÝÌÁ-ûí 5-ààñ áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí
ýíäýãäëèéí ò¿âøèí ÝÌß-íû ìýäýýëñýí ¿ç¿¿ëýëòýýñ 2 äàõèí èõ áàéíà.
Ìîíãîëûí Çàñãèéí Ãàçàð, ÝÌß, 2007. 2006-2010 îíû ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí ìàñòåð òºëºâëºãººã
õýðýãæ¿¿ëýõ õ¿ðýý, Óëààíáààòàð.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

47

ýõíèé òàâàí áàéðûã ýçýëæ áàéãàà äàìæèõ çàì íü àäèëõàí (áýëãèéí, öóñààð, áàãàæààð,
ýõýýñ óðàãò) ºâ÷í¿¿äèéí ¿åä àâàõ àðãà õýìæýýíèé ñàíõ¿¿æèëò õàíãàëòã¿é áàéãààãààñ
õàðæ áîëíî.
ªìíºõ òºâëºðñºí òºëºâëºãººò àðãà÷ëàëûí äàãóó èõ õýìæýýíèé ìýäýýëëèéã öóãëóóëæ
áàéãàà ÷ òºëºâëºëò íü õýðýãöýýíä ñóóðèëæ ÷àäàõã¿é, õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã
òºëºâëºëòºä áàãà àøèãëàæ áàéíà. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéí àøèãëàëò çºâõºí
óäèðäëàãàä ºíãºðñºí ¿åèéí áàéäàë, îëîò àìæèëòûã òàéëàãíàõààð ë õÿçãààðëàãäàæ áàéâ.
C¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ÝÌß áîëîí îëîí óëñûí ãîë ò¿íø áàéãóóëëàãóóäààñ ýð¿¿ë ìýíäèéí
ìýäýýëëèéã àâ÷ áóé àðãà õýìæýýíèé ¿ð ä¿íã ¿íýëýõ, òºëºâëºõ, íººöèéã õóâààðèëàõàä
ºðãºí àøèãëàõ, ìýäýýëýë öóãëóóëàëò, áîëîâñðóóëàëò, òºðèéí àëáàí õààã÷äûí òºëºâëºëò
áà øèéäâýð ãàðãàëòàí äàõü ìýäýýëëèéí àøèãëàëòûã á¿õ øàòàíä ñàéæðóóëàõûã øààðäàæ
áàéíà.56
ÝÌß-íû Ìýäýýëýë, õÿíàëò-øèíæèëãýý, ¿íýëãýýíèé ãàçàð ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéí
òîãòîëöîîã çîõèöóóëæ óäèðäàõ, îð÷èí ¿åèéí äýâøèëä íèéö¿¿ëæ ýð¿¿ë ìýíäèéí
ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí áîäëîãûã áîëîâñðóóëàõ, ñàéæðóóëàõ ¿¿ðýãòýé áèëýý. ÁÇÄÕ-ûí
ìýäýýëýë á¿ðýí áèø, áîäèòîé áóñ áàéãàà ºíººãèéí íºõöºëä áóñàä áàéãóóëëàãà, Ìîíãîë
äàõü ÎÓÁ-óóäûí õèéñýí ñóäàëãàà, òàíäàëòûí ìýäýýëëèéã àøèãëàõ íü ç¿éòýé þì. Ä¿ãíýýä
õýëýõýä, ýð¿¿ë ìýíäèéí óäèðäëàãûí ìýäýýëëèéí òîãòîëöîî Ìîíãîëä ìóó õºãæñºí,
õîöðîãäñîí áàéíà. Çîðèëãîä íèéöñýí, õýðýãëýõýä õÿëáàð, àíàëèç õèéõ áîëîìæòîé,
øèéäâýð ãàðãàã÷ áîëîí óäèðäëàãàòàé øóóä õîëáîãäîõóéö øèíý òîãòîëöîî íýâòð¿¿ëýõ
íýí ÷óõàë øààðäëàãà áàéíà.

Ìýäýýëëèéí ìåíåæìåíò áà õ¿ðòýýìæèéã ñàéæðóóëàõ çºâëºìæ¿¿ä
1. Á¿õ øàòàíä ìýäýýëýë öóãëóóëàõ, áîëîâñðóóëàõ, àøèãëàõ äîòîîäûí ÷àäàâõèéã
íýìýãä¿¿ëýõýä îëîí óëñûí òåõíèêèéí òóñëàëöààã àâàí, á¿õ øàòíû òºðèéí àëáàí
õààã÷äûí òºëºâëºëò áà øèéäâýð ãàðãàõ ÿâöàä ìýäýýëëèéí àøèãëàëòûã ñàéæðóóëàõ.
2. Àâ÷ áóé àðãà õýìæýýíèé ¿ð ä¿íã ¿íýëýõ, òºëºâëºëò áîëîí íººöèéí
õóâààðèëàëòûã çºâ çîõèñòîé õèéõýä ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéã ¿íäñýí
õýðýãë¿¿ð ìàÿãààð àøèãëàäàã áîëîõ.

56

Ðè÷àðäñîí Ý. , 2007. Ìîíãîëûí ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîîíû ¿íýëãýý, Øèëæèëòèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí
òîãòîëöîîíóóä, áîòü 9, ¹4, Åâðîïûí ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîî áà áîäëîãûí àæèãëàëòóóä, õ. 65.

48

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

IV. ÇÀÑÃÈÉÍ ÃÀÇÐÛÍ Ç¯ÃÝÝÑ
ÀÂ× ÁÓÉ ÕÀÐÈÓ ÀÐÃÀ
ÕÝÌÆÝÝ
1. Çàñãèéí ãàçàð
1.1 ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã
çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîî
2006 îíû 10 äóãààð ñàðä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ
¯íäýñíèé õîðîîã Øàäàð ñàéäààð àõëóóëàí 18 ãèø¿¿íòýéãýýð äàõèí áàéãóóëæ, Ýð¿¿ë
ìýíäèéí ñàéäûã äýä äàðãààð òîìèëñîí. ¯íäýñíèé õîðîî íü 200857 îíû 7 ñàðä äàõèí
øèíý÷ëýãäýæ, Çàñãèéí ãàçðûí áàéíãûí á¿òöèéí íýãýí õýñýã áîëîõ Çàñãèéí ãàçðûí õýðýã
ýðõëýõ ãàçðûí äàðãà áîëîí Íèéãìèéí õàìãààëàë õºäºëìºðèéí ñàéä á¿ðýëäýõ¿¿íä íü
øèíýýð íýìýãäýæ, õîëáîãäîõ ÿàìäûí òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà íàðûã (ºìíº íü
äýä ñàéäóóä ãèø¿¿í áàéñàí) ìºí ãèø¿¿í áàéõààð òîãòîîñîí áàéíà. Èíãýñíýýð ¯íäýñíèé
õîðîî íü òºðèéí áîëîí ÒÁÁ-ûí òºëººëºë áîëñîí 27 ãèø¿¿íýýñ á¿ðäýõ áîëæýý.58
ªíººãèéí áàéäëààð ¯íäýñíèé õîðîî íü ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéí çîõèöóóëàã÷èéí
áàéíãûí îðîí òîîòîé áºãººä áóñàä àæèëòíûã íýìæ àâ÷ áàéíà. ¯íäýñíèé õîðîî íü ÕÄÕÂ,
ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õýìæýýíä õýðýãæ¿¿ëæ áóé àðãà õýìæýýíä îëîí ñàëáàðûã
õàìàðñàí ñòðàòåãè óäèðäëàãà, òºëºâëºëò, çîõèöóóëàëò, õÿíàëòûí ºíäºð ò¿âøíèé ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýæ ýõëýýä áàéíà. ¯¿íèé íýã æèøýý íü, óðüä íü ÄÎÕ-ûí àñóóäëààðõ ͯÁ-ûí
ñýäýâ÷èëñýí áàã ãýæ íýðëýæ áàéñàí áºãººä îäîî ÕÄÕÂ-èéí àñóóäëààðõ ¿íäýñíèé
ñýäýâ÷èëñýí á¿ëýã õýìýýãäýõ áîëñîí á¿òöýýð õàìòðàí àõëàõ ¿¿ðãèéã õ¿ëýýæ áàéãàà ÿâäàë
57
58

Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð, 289-ð òîãòîîë, Óëààíáààòàð õîò, 2008 îíû 7 äóãààð ñàðûí 9.
Ãèø¿¿äèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä Çàñãèéí ãàçðûí õýðýã ýðõëýõ ãàðûí äàðãà, Íèéãìèéí õàìãààëàë õºäºëìºðèéí ñàéä,
Óëààíáààòàð õîòûí äàðãà çàõèðàã÷, õîëáîãäîõ ÿàìäûí òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà íàð, ¯íäýñíèé àþóëã¿é
áàéäëûí çºâëºëèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà (òîõèðñîí ¸ñîîð), Öàãäàà, Ãààëü, Óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí
ãàçàð, Õèë õàìãààëàõ ãàçàð, ¯íäýñíèé îëîí íèéòèéí ðàäèî òåëåâèç, Çàñãèéí ãàçðûí õýâëýë ìýäýýëëèéí àëáà,
Õ¿¿õäèéí òºëºº ¯íäýñíèé ãàçàð, ÌÓÇÍ (òîõèðñíîîð), ÄÎÕ-òîé òýìöýõ ¯íäýñíèé ñàí (òîõèðñíîîð), Ìîíãîëûí
àæèë îëãîã÷ ýçäèéí õîëáîî (òîõèðñíîîð), Ìîíãîëûí ¿éëäâýð÷íèé ýâëýë¿¿äèéí õîëáîî (òîõèðñíîîð),
Ìîíãîëûí ýìýãòýé÷¿¿äèéí íèéãýìëýãèéí (òîõèðñíîîð) òýðã¿¿ä îðæ áàéíà.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

49

þì. Äîòîîäûí áîëîí ÎÓÁ-óóäûí õýðýãæ¿¿ëñýí àðãà õýìæýýíèé òºëºâëºëò, çîõèöóóëàëò,
õÿíàëò ¿íýëãýýã õèéõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí áóñ ñàëáàðûí á¿ðýí îðîëöîîã õàíãàõ, òýäãýýðèéã
òºð çàñãèéí ç¿ãýýñ õàðèóöàæ, òîãòâîðòîé ñàíõ¿¿æèëòèéã íü õàíãàõ çýðýãò ¯íäýñíèé
õîðîîíû ç¿ãýýñ èäýâõòýé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõýä øààðäëàãàòàé ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ äýìæëýã
õýðýãòýé áàéíà.
¯íäýñíèé õîðîî íü àéìãèéí ò¿âøèíä Çàñàã äàðãà, îðëîã÷ ýñâýë ãàçðûí äàðãààð
àõëóóëñàí íèéò 21 ñàëáàð çºâëºë, ìºí ÿàìäûí ò¿âøèíä äýä õîðîîä áàéãóóëæ, ÕÄÕÂ,
ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýýíä óëñ òºðèéí äýìæëýã áèé áîëãîõ ¿¿ðýãòýé. 2007 îíû
ýöñýýð 10 àéìàãò ñàëáàð çºâëºë áàéãóóëàãäààä áàéâ. Çàðèì àéìãèéí òóõàéëáàë, Äîðíîä
àéìãèéí ñàëáàð çºâëºë íóòãèéí îíöëîãò òîõèðñîí ñòðàòåãè áîëîâñðóóëàí àøèãëàæ
áàéíà (ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýýã çîõèöóóëàõ ¿íäýñíèé õîðîîíû àéìàã,
íèéñëýë äýõ ñàëáàð çºâëºë¿¿ä õýìýýõ 7 äóãààð õàâñðàëòûã ¿çíý ¿¿). Ñàëáàð çºâëºë¿¿äýä
îäîîãîîð õýðýãöýý øààðäëàãà òîäîðõîéëîõ ñóäàëãàà, ñóóðü ñóäàëãàà çýðýã õèéãäýýã¿é
áàéíà. Àéìãèéí ò¿âøèíä ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, õàëàìæ, ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõòýé
õîëáîîòîé àæèë ¿¿ðãèéã ìºí øàò äàðààëàëòàé ýðýìáýëýõ àæèë ÷ õèéãäýýã¿é áàéíà.
Õàðèí ñàëáàð çºâëºë¿¿äèéí ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãººã õàðàõàä äàðààõ ÷èãëýë íü
õàìãèéí ÷óõàëä òîîöîãäîæ áàéíà:





ÁÇÄÕ-ûí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ, õ¿íèé íººö, óð ÷àäâàðûã
ñàéæðóóëàõ;
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí á¿ðòãýë ìýäýýëëèéí òîãòîëöîîã ñàéæðóóëàõ (óëñûí áîëîí
õóâèéí ýìíýëýã);
Ëàáîðàòîðèéí ÷àäàâõèéã íýìýãä¿¿ëýõ (îíîøèëãîîíû ÷àíàð, ÿëàíãóÿà áàòàëãààæóóëàõ
óðâàëæ);
Õóâèéí õýâøëèéí ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí óðâàëæèéí
íèéë¿¿ëýëò, ýì õàíãàìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ;
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýý, çºâëºãººíèé òàëààðõ ñóðãàëòûã ýð¿¿ë
ìýíäèéí ñàëáàðûí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí äóíä çîõèîí áàéãóóëàõ;
Àíõàí øàòíû ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷äèéã ÁÇÄÕ-ûí øèíæèëãýýíèé òîíîã
òºõººðºìæ, óðâàëæ, õýðýãñëýýð õàíãàõ.

Óëñ òºðèéí íºõöºë áàéäàë, Çàñãèéí ãàçðûí óäàà äàðààãèéí ººð÷ëºëò, ýäãýýðèéã
äàãàí òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà ãýõ ìýò òºðèéí àëáàí õààã÷èä ñîëèãäîæ áàéäàã
íü ÝÌß-íû óäèðäàõ á¿ðýëäýõ¿¿í, ¯íäýñíèé õîðîîíû àæëûí àëáàíààñ ò¿¿íèé øèíý
ãèø¿¿äèéã áàéíãà øèíýýð ñóðãàæ áýëäýõèéã øààðäààä çîãñîõã¿é ÓÈÕ, Çàñãèéí ãàçðûí
øèíý ãèø¿¿äýä óõóóëãà íºëººëëèéí àæëûã òóõàé á¿ðò íü ÿâóóëæ, òºðèéí äýýä õýìæýýíä
ýíý ÷èãëýëýýð èäýâõ ç¿òãýë áèé áîëãîõîä àíõààðàõ õýðýãöýý ãàð÷ áàéíà.59 ¯íäýñíèé
õîðîî íü ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí àñóóäëààðõ îðîí íóòãèéí áîëîí ¿íäýñíèé õîðîîíû ÷àäàâõèéã
áýõæ¿¿ëýõ, 2006-2011 îíä õýðýãæ¿¿ëýõ ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ¿íäýñíèé ñòðàòåãèéã øèíý÷ëýí,
¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãººã íàðèéâ÷ëàí òîîöñîí ºðòãèéí õàìò áîëîâñðóóëàí ãàðãàõ
àæëûã õèéæ áàéíà.

59

2006 îíû Óëààíáààòàðûí Óðèà òóíõàãèéí õýðýãæèëòèéí ÿâö, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òàðõàëò áàãà îðíóóäàä
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, ýì÷èëãýý, õàëàìæ äýìæëýãèéã á¿õ íèéòýä õ¿ðòýýìæòýé áîëãîõûí òºëººõ Á¿ñèéí ãóðàâ
äàõü çºâëºëäºõ óóëçàëò, 2008 îíû 8 äóãààð ñàðûí 26-28, Ìàíèë õîò, Õàâñðàëò 3.

50

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîîíä
ºãºõ çºâëºìæ
1. ¯íäýñíèé õîðîîíû àæëûí àëáà íü áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èä áîëîí Çàñãèéí
ãàçðûí ãîë ãèø¿¿äòýé àæèëëàõ óõóóëãà íºëººëëèéí ñòðàòåãè áîëîâñðóóëæ,
¿íäýñíèé õýìæýýíä àâàõ àðãà õýìæýýíä, òýð äóíäàà ÁÇÄÕ-òàé ¿ð ä¿íòýéãýýð òýìöýõýä
õýðýãòýé ñàíõ¿¿ãèéí íººöèéã Çàñãèéí ãàçðààñ íýìýãä¿¿ëýõ, óëñûí òºñºâ áîëîí áóñàä
ñàíõ¿¿ãèéí òîãòâîðòîé òºëºâëºãººò ýõ ¿¿ñâýðýýñ ñàíõ¿¿æèëòèéã õàíãàõ íºõöëèéã
á¿ðä¿¿ëýõ.
2. ¯íäýñíèé õîðîî íü ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õýìæýýíä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ
¿éë ÿâöàä ñòðàòåãèéí ÷èãëýë ºãºõ, õÿíàõ, ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-ýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ
¿íäýñíèé ñòðàòåãè òºëºâëºãººã øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä ÁÇÄÕ-ò òýðã¿¿ëýõ à÷
õîëáîãäîë ºãºõ.
3. ÕÄÕÂ-èéí àñóóäëààðõ ¿íäýñíèé ñýäýâ÷èëñýí á¿ëãèéã ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí
õàëäâàðòàé òýìöýõ ¿¿ðãèéã õàìòðàí ¿¿ðýõèéí ó÷èð ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí àñóóäëààðõ
¿íäýñíèé ñýäýâ÷èëñýí á¿ëýã õýìýýí íýðèéäýõ.
4. Àéìàã íèéñëýëèéí ò¿âøèíä Çàñàã äàðãà, ãàçðûí äàðãà íàðò ºíäºð õýìæýýíèé
ñóðãàëò òîãòìîë ÿâóóëæ, ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýì÷ëýõ, õàëàìæ
¿ç¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí ñòðàòåãèéí ò¿íøëýë áèé áîëãîõ, òýð äóíäàà ìàíëàéëàõ, íýãòãýõ,
çîõèöóóëàõ, ìýäýýëýë ñîëèëöîõ ¿¿ðýã õ¿ëýýõ òàëààð ìýäëýã îéëãîëò ºãºõ.
5. ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-òàé òýìöýõ ¿íäýñíèé ñòðàòåãè òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä
àéìàã ñóìä îðîëöîæ, îðîí íóòãèéí ò¿âøíèé ñòðàòåãèéí ÷èãëýë, ºðòºã òîîöñîí
¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº, óðàìøóóëëûã òîäîðõîéëîí, òºð çàñàã, ÒÁÁ, õóâèéí
õýâøèë, îðîí íóòãèéí èðãýä, ýðñäýëä áóé õ¿í àìûí õîîðîíä ¿ð àøèãòàé ò¿íøëýëèéí
ìåõàíèçìûã áèé áîëãîí, øààðäëàãàòàé íººö ñàíõ¿¿æèëòèéã Ãëîáàë ñàíãààñ
äàé÷ëàõ.

1.2 Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàì
ÝÌß íü óëñûí ò¿âøèíä ºâ÷èí ýìãýãòýé òýìöýõ, õÿíàõ áîäëîãûã áîëîâñðóóëæ,
õîëáîãäîõ òàëóóäûí õàìòààð õýðýãæèëòèéã íü çîõèöóóëàõ, õÿíàëò ¿íýëãýý õèéõ ¿¿ðýãòýé.
Õàëäâàðò ºâ÷èíòýé òýìöýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð íü 2006-2015 îíä óëñûí õýìæýýíä ýð¿¿ë
ìýíäèéí ñàëáàðûí õºãæëèéã íèéòýä íü ÷èãë¿¿ëýí, çîõèöóóëàõ ¿íäñýí áàðèìò áè÷èã
áîëîõ ÝÌÑÌÒ-íèé íýãýýõýí õýñýã þì.
Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãî, òºëºâëºëòèéí ãàçàð íü ÝÌß-íû á¿òýö äýõ òàâàí ãàçðûí íýã
áºãººä ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí ¿éë àæèëëàãààã íèéòýä íü çîõèöóóëàõ ¿¿ðýãòýé. ÝÌßíû õàðüÿàíä áàéäàã ÕªÑ¯Ò íü õàëäâàðò ºâ÷èíòýé òýìöýõ, õÿíàõ áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõ,
îðîí íóòãèéí ò¿âøíèé (àéìàã ä¿¿ðýã) ýð¿¿ë ìýíäèéí óäèðäëàãàä ìýðãýæëèéí çààâàð,
çºâëºãºº ºãºõ, ãóðàâ äàõü øàòëàëûí îíîøèëãîî ýì÷èëãýýíèé ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.
ժѯÒ-ä ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí àëáà ãýæ áàéõ àãààä óëñûí ò¿âøèíä ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûã òàíäàí
ñóäàëæ, ÄÎÕ-òîé òýìöýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòèéã õàðèóöàí àæèëëàäàã.
Îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä àéìàã ä¿¿ðãèéí ÝÌÃ, íýãäñýí ýìíýëýã¿¿äýä ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-òàé
òýìöýõ ìýðãýæëèéí ¿éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëæ,ºâ÷íèéã îíîøëîõ, ýì÷ëýõ, çºâëºãºº
ºãºõººñ ãàäíà îëîí íèéòýä ÌÑÑ õèéõ ¿¿ðýãòýé ÁÇÄÕ-ûí êàáèíåòóóä áàéäàã. Õóâèéí
ýìíýëã¿¿äèéí 30% íü ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýý õèéõ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã ãýñýí
òîîöîî áàéíà. ÝÌÕ¯Ò íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷ áàéãóóëëàãóóäûí çºâøººðºë,

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

51

ìàãàäëàí èòãýìæëýë, ýð¿¿ë ìýíäèéí óäèðäëàãûí àñóóäëûã õàðèóöäàã áºãººä ýð¿¿ë
ìýíäèéã äýìæèõ ¿éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëýã÷ ãîë áàéãóóëëàãà þì.60
Õýäèéãýýð ÕªÑ¯Ò óëñûí õýìæýýíä õàëäâàðò ºâ÷èíòýé òýìöýõ, õÿíàõ ¿¿ðýãòýé ÷
òºñºâ ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä õÿçãààðëàãäìàë, ýì÷ àæèëòíóóä íü öàãèéíõàà èõýýõýí õýñãèéã
ýìíýëãèéí àæèëä çîðèóëæ, çàðèì íü îëîí óëñûí òºñºë äýýð àæèëëàäàã ó÷èð ¿íäýñíèé
õýìæýýíä äîîä ò¿âøíèé ýì÷ ýìíýëãèéí àæèëòíóóääàà ìýðãýæëèéí äýìæëýã, çààâàð
çºâëºãºº ºãºõºä ÷èãë¿¿ëýõ áîëîìæ áàãàòàé áàéäàã áàéíà.
Õýäèéãýýð èõýâ÷ëýí ÎÓÁ-ûí ñàíõ¿¿æèëòòýé òºñºë, áýëãýâ÷èéí õýðýãëýýã äýìæñýí
ñàíàà÷ëàãóóä õýðýãæäýã ÷ ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ àæëûã íèéòýä íü ÷èãë¿¿ëýõ
¿íäýñíèé õýìæýýíèé öîãö ñòðàòåãè õºòºëáºð áàéõã¿é áàéíà. ժѯÒ-èéí òºâ ëàáîðàòîðè
íü ¿íäýñíèé õýìæýýíèé ãóðàâ äàõü øàòëàëûí ëàáîðàòîðè áºãººä á¿õ àéìãèéí
íýãäñýí ýìíýëýãò õèéãäñýí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýã ýíä äàâòàí õèéæ
áàòàëãààæóóëàõ ¸ñòîé. ̺í òýìá¿¿, çàã õ¿éòýí, òðèõîìîíàç ãýõ ìýò áóñàä ÁÇÄÕ-ûí
øèíæèëãýýã áàòàëãààæóóëäàã. Ãýâ÷ òºñºâ ìºí㺠÷, ÷àäâàðëàã àæèëòíóóä ÷ äóòìàã áàéíà.
ÕªÑ¯Ò íü Ìîíãîëä áàéãàà ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñò ýìíýëãèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý
¿ç¿¿ëäýã öîðûí ãàíö ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà þì.

1.2.1 Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí øèíý÷ëýë
Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí óðò õóãàöààíû áàðèìò áè÷èã áîëîõ ÝÌÑÌÒ íü 2005
îíû äºðºâä¿ãýýð ñàðä áàòëàãäñàí. ÝÌÑÌÒ íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí øèíý÷ëýëòýé
õîëáîîòîé õýä õýäýí ãîë àñóóäëûã àãóóëäàã áºãººä ýäãýýðèéã 2008 îíä ÿâàãäñàí ÕÄÕÂ,
ÁÇÄÕ-òàé òýìöýõ ÷èãëýëýýðõ íèéò àðãà õýìæýýíä õèéñýí ¿íäýñíèé öîãö ¿íýëãýýãýýð ìºí
àâ÷ ¿çýæ, õîëáîãäîõ çºâëºìæèéã ãàðãàñàí. ÝÌÑÌÒ-íä òóñãàãäñàí ¿íäñýí äîëîîí ÷èãëýë
íü 2008 îíû ýíýõ¿¿ ¿íýëãýýíä ìºí õàìààðàëòàé áàéíà. ¯¿íä:
1. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ áóé áàéäàë, ¿¿íèé äîòîð óëñûí áîëîí õóâèéí
õýâøèë, ÒÁÁ õýìýýõ äýä ñàëáàð, ÝÌß-íû õàðüÿà áóñ àãåíòëàãóóä, òºðèéí ÿàìäààñ
ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ áóé áàéäàë.
2. Ýì õàíãàìæ, áóñàä äýìæèõ ¿éë÷èëãýý: ýì õàíãàìæèéí ñàëáàðûí á¿õèé ë òàëûã
áóþó ¿éëäâýðëýë, õóäàëäàí àâàëò, ä¿ðýì æóðàì, ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýý, äýìæèõ
¿éë÷èëãýýã (áàðèëãà áàéãóóëàìæ, òîíîã òºõººðºìæ, äýä á¿òýö, ëàáîðàòîðè, öóñíû
òºâ¿¿ä) ¿ç¿¿ëýõ, óäèðäàõ, õÿíàõ, ÿâóóëàõ áàéäàë.
3. Çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ õàðèëöààíû àðãûí õ¿ðýýí äýõ ãóðâàí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã: (a) ýð¿¿ë
ìýíäèéí áîëîâñðîë, ÌÑÑ-íû àðãà, ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºð¿¿ä äýõ îëîí íèéòèéí
îðîëöîî, ýð¿¿ë àæ òºðºõ¿é, (á) ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷äèéí õàíäëàãà,
õàðèëöàà, ¿é÷ë¿¿ëýã÷èä ýýëòýé ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ áóé ýñýõ, (â) ýð¿¿ë ìýíäèéí äýìæèõ
îð÷èí á¿ðä¿¿ëñýí áàéäàë.
4. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð: ýìíýëýã, ýì õàíãàìæ, ëàáîðàòîðè,
óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðóóä. ¯¿íä ÝÌß-íä ÷àíàðûí óäèðäëàãûã ñàéæðóóëàõ
åðºíõèé á¿òýö ìåõàíèçì, ñòàíäàðò òîãòîîõ, ò¿¿íèéãýý õýðýãæ¿¿ëýõ, õóâèéí õýâøèë
ÒÁÁ-óóäûã çîõèöóóëàõ çýðýã áàãòàíà.
5. Õ¿íèé íººöèéã õºãæ¿¿ëýõ: ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóä, òºãñºëòèéí ºìíºõ ñóðãàëò,
ëèöåíç, äàõèí ñåðòèôèêàò îëãîõ ÿâäàë, ä¿ðýì æóðàì çýðýã.

60

Richardson, E. (2007), p 24.

52

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

6. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí ñàíõ¿¿æèëò: òºëºâëºëò, òºñºâ ãàðãàõ, ÿâö, òºëáºð õèéõ
òîãòîëöîî, ñàíõ¿¿ãèéí óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿ãèéí ¿ç¿¿ëýëò.
7. Áàéãóóëëàãûí õºãæèë, ñàëáàðûí óäèðäëàãà: òºâëºðëèéã ñààðóóëàõàä ÷èãëýñýí àæèë,
ÝÌß áîëîí ñàëáàðûã õàìàðñàí àðãà õýìæýýíèé õ¿ðýýíä õàðüÿà áàéãóóëëàãóóäûí
çîõèîí áàéãóóëàëò, ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðò õàìðàãääàã áîëîí õàìðàãääàãã¿é
áàéãóóëëàãóóäòàé õîëáîãäîõ õîëáîî, óäèðäëàãà, ìàíëàéëàë, áàéãóóëëàãûí ñî¸ë,
ñàëáàð äóíäûí õàìòûí àæèëëàãàà, áîäëîãî, ýðõ ç¿éí õ¿ðýý, õàíäèâëàã÷äûí
çîõèöóóëàëò, ñàéí çàñàãëàë çýðýã îðíî.

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàìàíä õàíäñàí çºâëºìæ
1. ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-òàé òýìöýõ ÷èãëýëýýð óëñûí òºñâèéí õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýí Ãëîáàë ñàíãààñ
íººö äàé÷ëàõ çàìààð ժѯÒ-èéí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëæ, äàðààõ àðãà õýìæýýã
àâàõ:
1.1 ժѯÒ-èéí àæèëòíóóäàä õàíãàëòòàé òºñºâ, àæëûí ã¿éöýòãýëä ñóóðèëñàí ìºíãºí
óðàìøóóëàë, ñóðãàëòàä õàìðàãäàõ áîëîìæ îëãîæ, ýäãýýðèéí çàðèìûã Ãëîáàë
ñàíãèéí äýìæëýãòýéãýýð áèåëëýý îëîîä áóé ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí óäèðäëàãàòàé
õîëáîîòîé ìýðãýæëèéí ÷àäàâõàà íýìýãä¿¿ëýõýä íü òóñëàõ; óëñûí áîëîí õóâèéí
õýâøëèéí áàéãóóëëàãà ÁÇÄÕ-ã ýì÷ëýõòýé õîëáîîòîé ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷ ìýðãýæëèéí
äýìæëýã, ¿ç¿¿ëæ õÿíàëò òàâèõ; ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî ýì÷èëãýýíèé ÷èãëýëýýð
ñóäàëãàà ÿâóóëàõ ÷àäàâõòàé áîëîõîä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ.
1.2 ÁÇÄÕ-ûí ÷èãëýëýýð ñóðãàëò ÿâóóëàõòàé õîëáîîòîé òºëºâëºëò, çîõèöóóëàëòûã õèéõ
àæëûí õýñýã áàéãóóëæ, ժѯÒ, Ýõ íÿëõñûí ýð¿¿ë ìýíäèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé
òºâ, ÒÁÁ, õóâèéí õýâøëèéí ÁÇÄÕ-ûí ýì÷èëãýýòýé õîëáîîòîé ¿éë÷èëãýýíèé
áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà, õàðèóöäàã àæèëòíóóäûí òºëººëëèéã á¿ðýëäýõ¿¿íä íü
îðóóëàõ.
1.3 ժѯÒ-èéí òºâ ëàáîðàòîðèéã øèíý÷ëýí çàñàæ, ¿íäýñíèé õýìæýýíèé ãóðàâ äàõü
øàòëàëûí ëàáîðàòîðèéí ¿¿ðãýý á¿ðýí ä¿¿ðýí ã¿éöýòãýõ õýìæýýíä àâ÷ðàõ.
1.4 ժѯÒ-èéí àæèëòíóóä áîëîí ñóì, àéìãèéí ò¿âøèíä ýð¿¿ë ìýíäèéí àíõàí øàòíû
¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷ óëñûí áîëîí õóâèéí õýâøëèéí ýìíýëãèéí ýì÷, ñóâèëàã÷, ýõ
áàðèã÷ íàðûã îðîëöóóëñàí ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî ýì÷èëãýýíèé ñóðãàëò (ÄÝÌÁ-ûí
çºâëºñíººð 5-7 õîíîãèéí), ìºí àæëûí áàéðàí äýýðõ áàòàòãàõ ñóðãàëòûã òóñ òóñ
õèéõýä øààðäàãäàõ òåõíèêèéí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëæ, õàíãàëòòàé õºðºí㺠òºñ⺺ð
õàíãàõ.
2. Ýìíýëãèéí á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëòûã îíîâ÷òîé áîëãîõ àæëûã áîãèíî
õóãàöààíä õèéñíýýð ÝÌÑÌÒ-íä òºëºâëºñíèé äàãóó ýð¿¿ë ìýíäèéí àíõàí øàòíû
¿éë÷èëãýý, òýð äóíäàà ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ ýì÷ëýõ ¿éë÷èëãýýíèé òºñâèéã
íýìýãä¿¿ëæ, äîòîîäûí áàéãóóëëàãóóäûí ìàíëàéëëûã áýõæ¿¿ëýõ.
3. Àéìàã íèéñëýëèéí ò¿âøèíä Çàñàã äàðãà, ãàçðûí äàðãà íàðò ºíäºð õýìæýýíèé
ñóðãàëò òîãòìîë ÿâóóëæ, ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýì÷ëýõ, ¿éë÷èëãýý
¿ç¿¿ëýõòýé õîëáîîòîé ñòðàòåãèéí ò¿íøëýë áèé áîëãîæ, ìàíëàéëàë, íýãäýë,
çîõèöóóëàëò, ìýäýýëýë ñîëèëöîõ áîëîìæ áèé áîëãîõ
4. ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-òàé òýìöýõ ¿íäýñíèé ñòðàòåãè òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä ñóìäûã
îðîëöóóëàí îðîí íóòàã äàõü ñòðàòåãèéí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëèéã òîäîðõîéëîí, Çàñãèéí
ãàçàð, ÒÁÁ, õóâèéí õýâøèë, îðîí íóòãèéí õ¿í àì, ºíäºð ýðñäýëä áàéãàà õ¿ì¿¿ñ
õîîðîíäûí ò¿íøëýëèéã áèé áîëãîõîä ÷èãëýñýí óðàìøóóëàë, ºðòºã òîîöñîí ¿éë
àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

53

1.3 ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-òàé òýìöýõ àæëûã ýð¿¿ë ìýíäèéí áóñàä
õºòºëáºðò òóñãàí îðóóëàõ
ͯÁ-ûí ÕÀÑ, ÃÒÕÀÍ, Ìàðè ñòîïñ èíòåðíåéøíë áàéãóóëëàãóóäààñ ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûã
áýëãèéí áîëîí ͯÝÌ-òýé õîëáîõ àæëûã äýìæèæ, äàâõàðäñàí òîãòîëöîî ¿¿ñãýëã¿é,
õÿìä òºñºð áàéäëààð îëîí õ¿íä õ¿ð÷ àæèëëàõ îðîëäëîãî õèéæ èðñýí. ͯÁ-ûí ÕÀÑ,
ÃÒÕÀÍ-û òóñëàëöààòàéãààð æèðýìñíèé õÿíàëòûí ¿åä æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿ä, òýäíèé
õàìòðàã÷äàä ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí îíîøèëãîî, øèíæèëãýýíèé ºìíºõ áîëîí äàðààõ çºâëºãºº,
ýì÷èëãýý õèéõ ¿éë àæèëëàãààã äýìæäýã. ͯÁ-ûí ÕÀÑ, Ãëîáàë ñàíãèéí äýìæëýãòýéãýýð
çàëóó÷óóäàä ýýëòýé ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíä ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí çºâëºãºº, îíîøèëãîîã
íýìæ îðóóëàõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà.61

1.4 Ýì÷, ìýðãýæèëòí¿¿äèéã áýëòãýõ ñóðãàëò
Àíàãààõ óõààíû íèéò 10 ñóðãóóëü áàéäàã áà á¿ãäèéíõ íü ýì÷èéí ñóðãàëòûí õºòºëáºð
6 æèë áàéäàã. ÁÑØÓß-íû ÿàìíû õàðüÿà ÝÌØÓÈÑ íü Íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí
ñóðãóóëüòàé áºãººä ÍÝÌ-èéí áàêàëàâð, ìàãèñòð, äîêòîðûí ñóðãàëò ÿâóóëäàã. ªðõèéí
ýì÷ íàð àíàãààõ óõààíû ñóðãóóëèóäàä áýëòãýãäýæ, àæëûí áàéðàí äàõü ñóðãàëòàä
õàìðàãääàã. Àíàãààõ óõààíû ñóðãàëò, òºãñºëòèéí ºìíºõ äóíä øàòíû ñóðãàëòóóä íü
íàðèéí ìýðãýæëèéí ýì÷ áýëòãýõ øèíæòýé áàéñíàà åðºíõèé ýì÷ áýëòãýõ õàíäëàãà óðóó
îðæ áàéíà. ªíººãèéí ºðõèéí ýì÷ íàðûí èõýíõ õóâü íü ÀÕÁ-ûí çýýëýýð ñàíõ¿¿æ¿¿ëñýí
“Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí õºãæèë õºòºëáºð”-èéí õ¿ðýýíä çîõèîãäñîí àæëûí áàéðàí
äàõü íýìýëò ñóðãàëòûã ä¿¿ðãýñýí áàéäàã. ¯éë÷èëãýýã ºâ÷òºíä ýýëòýé áàéëãàõ ¿¿äíýýñ
ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóäûí çàí õàðèëöàà, õàðèëöààíû ÷àäâàðûí ñóðãàëòûã ñàéæðóóëàõ
õýðýãöýý øààðäëàãà áóéã õ¿ëýýí çºâøººðäºã. Òºãñºëòèéí äàðààõ ìýðãýæëèéí ñóðãàëòûí
óäèðäëàãà çîõèöóóëàëòûã ÝÌÕ¯Ò õàðèóöäàã. ÝÌß-íû ìýðãýæëèéí õîðîîä òºãñºëòèéí
äàðààõ áîëîí àæëûí áàéðàí äýýðõ ñóðãàëòûí ñòàíäàðòûã òîãòîîæ áàéíà.62

Ýì÷, ìýðãýæèëòí¿¿äèéã áýëòãýõ ñóðãàëòûí òàëààðõ çºâëºìæ
¾ ÝÌØÓÈÑ-ä ìýðãýæèë, òºñºâ ñàíõ¿¿ãèéí çîõèõ äýìæëýã îëãîæ, ýì÷ ñóâèëàã÷äûí
ñóðãàëòûí õºòºëáºðò ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýý, õàðèëöàà, çºâëºãºº ºãºõ
àðãà áàðèë, óð ÷àäâàðûã ýçýìø¿¿ëýõ ñóðãàëòûã íýìæ îðóóëàõ áîëîìæ áèé áîëãîõ.
Áàêàëàâðûí ò¿âøíèé ñóðãàëòàä õàëäâàðò ºâ÷í¿¿äèéí õàìòààð ÁÇÄÕ-ûí òóõàé õè÷ýýë
îðäîã ÷ ñóðãàëòûí õºòºëáºð, çààõ àðãûí õóâüä øèíý÷ëýõ øààðäëàãà áèé.

1.5 Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàì
ÁÑØÓß íü Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèóä (ÅÁÑ)-ûí ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéí
¿íäñýí õºòºëáºðò áàãòäàã ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ òóõàé õè÷ýýëèéí
ñóðãàëòûí ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõ àæëûã åðºíõèéä íü õàðèóöäàã. ¯¿íýýñ ãàäíà áàãø áýëòãýõ
ñóðãóóëü êîëëåæóóäûí õºòºëáºðò ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ õè÷ýýë îðóóëàõ,
àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí õºòºëáºð äýõ ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ òóõàé
õè÷ýýëèéí ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ ¿¿ðýãòýé àæèëëàäàã. Òóñ ÿàì íü ýäãýýðòýé õîëáîîòîé

61

62

ͯÁ-ûí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí àñóóäëààðõ Òåõíèêèéí àæëûí õýñýã, (2008). ͯÁ-ûí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-òîé òýìöýõ
õàìòàðñàí õºòºëáºð 2007-2011, Óëààíáààòàð, 24-ð õóóäàñ.
Richardson, E. , (2007), p 84.

54

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

áîäëîãûí áàðèìò áè÷ãýýð äóòìàã áºãººä ñàëáàðûã õàìàðñàí òîäîðõîé ñòðàòåãè, äýä
ñàëáàðûí ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº áàéõã¿é áàéíà.
Òóñ ÿàìàíä áàãà, äóíä áîëîâñðîëûí àñóóäàë õàðèóöñàí ãàçàð áàéõ àãààä ýíý íü
ñóðãóóëèóä äàõü ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí õè÷ýýëèéã õàðèóöäàã. Óã õè÷ýýëèéí
õ¿ðýýíä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ, áýëãèéí áîëîí ͯÝÌ, àìüäðàõ óõààí ãýõ ìýò õîëáîãäîõ
ñýäâ¿¿ä áàãòäàã. Òóñ ãàçàðò ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë õàðèóöñàí àæèëòàí áèé. Ìîíãîë
óëñûí áîëîâñðîëûí èõ ñóðãóóëü (ÌÓÁÈÑ) íü áàãø áîëîõîîð ñóð÷ áóé îþóòíóóäûã
ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ÷èãëýëýýð ñóðãàõ ãîë ¿¿ðãèéã õ¿ëýýäýã áºãººä ìýðãýæèë
äýýøë¿¿ëýõ ñóðãàëòûã ìºí çîõèîí áàéãóóëäàã; ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí õè÷ýýë
õàðèóöñàí áàãøòàé. Áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýí íü 2002 îíîîñ ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë
õàðèóöñàí àðãà ç¿é÷òýé áîëñîí áºãººä ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò,
ñóðãàëòûí õºòºëáºð, áàãø íàðò çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà, çºâëºìæ áîëîâñðóóëàõ áîëîí
òýäíèé ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýõ ñóðãàëò çýðãèéã õàðèóöäàã. ̺í ñóðàã÷äûí ñóðàõ áè÷èã
áîëîâñðóóëàõàä îðîëöäîã. Òóñ ÿàìíû ìýðãýæëèéí áîëîâñðîëûí ãàçàð íü äýýä áîëîí
òóñãàé áîëîâñðîëûã õàðèóöäàã áºãººä ìýðãýæëèéí ñóðãàëò àðãà ç¿éí òºâòýé. ÀÁÁÇÑ¯Ò íü
àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ, áàãø íàðûã ñóðãàõ ìàòåðèàë
áîëîí àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí ñóðàõ áè÷ãèéã ãàðãàõ àæëûã õàðèóöäàã. ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí
÷èãëýëýýðõ õè÷ýýë ñóðãàëòûã õàðèóöñàí àæèëòàí áèé.
ÁÑØÓß áîëîí ÝÌß õàìòðàí 1998 îíîîñ ÅÁÑ-èéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãººíä ýð¿¿ë
ìýíäèéí õè÷ýýëèéã àíõ îðóóëñàí áºãººä ò¿¿íýýñ õîéø ͯÁ-ûí ÕÀÑ-ãèéí äýìæëýãòýéãýýð
áýëãèéí áîëîí ͯÝÌ-èéí õè÷ýýë çààõ áàãø íàðûã ñóðãàæ, òºãñºëòèéí ºìíºõ áîëîí
àæëûí áàéðàí äàõü ñóðãàëòûí õºòºëáºð, ñóðãàëòûí ìàòåðèàëûã áîëîâñðóóëñàí. 2008
îíû íàìðààñ ÁÑØÓß íü ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ìýðãýæëèéã ìºí áèé áîëãîñîí.
Áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýí íü áýëãèéí áîëîí ͯÝÌ, òýð äóíäàà ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ñýäâýýð áàãø
íàðûí àæëûí áàéðàí äýýðõ ñóðãàëòûã çîõèîæ, ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò,
ñóðàõ áè÷ãèéã ãàðãàñàí (7.3.1-ýýñ ¿çíý ¿¿). ÀÁÁÇÑ¯Ò íü ìºí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, àìüäðàõ óõààíû
÷èãëýëýýð õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëæ, ýäãýýðòýý ͯÁ-ûí Õ¿¿õäèéí Ñàí (ͯÁ-ûí ÕÑ), ͯÁ-ûí
Áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààí ñî¸ëûí áàéãóóëëàãûí (ÞÍÅÑÊÎ) äýìæëýãèéã ãîë÷ëîí àâñàí
áàéíà (7.1.2-îîñ ¿çíý ¿¿).

1.6 Çàì òýýâýð, õîò áàéãóóëàëòûí ÿàì
Ìîíãîëä òîìîîõîí çàìóóä òàâèãäàæ ÎÕÓ, ÁÍÕÀÓ-ààñ à÷àà òýýâýðëýõ ìàøèíû
æîëîî÷ íàð îëíîîð çîð÷èõ áîëîìæ íýýãäýæ, ýäãýýð õèë äàìíàñàí òîìîîõîí çàìóóäûã
äàãàí ýäèéí çàñãèéí õºãæ뺺ñ ãàäíà ººð îëîí ¿ð äàãàâàð ãàð÷, çî÷èä áóóäàë, çóãàà
öýíãýëèéí ãàçðóóä öààøèëáàë áèåý ¿íýëýã÷äèéí õýðýãöýý íýìýãäýõ ìàãàäëàëòàé áàéãàà
çýðýãòýé õîëáîîòîéãîîð óã ÿàìíû Çàìûí ãàçàð íü ÀÕÁ-òàé õàìòðàí (4-ã ¿çíý ¿¿) ñºðºã
¿ð íºëººã áàãàñãàõàä ÷èãëýñýí òåõíèêèéí òóñëàëöààíû òºñºë ñàíàà÷ëàí áîëîâñðóóëæ
áàéíà. Ìîíãîë óëñ íü õèëèéí 41 íýâòðýõ öýãòýé áºãººä, 19 íü Õÿòàäûí, 22 íü Îðîñûí
õèë äýýð áàéäàã. Çàìûí ãàçðûí àæèëòíóóäûí õýëñíýýð 2007 îíä ÀÕÁ-íû òåõíèêèéí
òóñëàëöààòàéãààð òóñ ÿàìàíä ñóðãàëò çîõèîãäîõ áîëñíîîñ õîéø ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ýðñäýë,
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, õàëàìæèéí òàëààðõ ìýäëýã îéëãîëò íü èõýýõýí íýìýãäñýí áàéíà.
ÀÕÁ, Äýëõèéí áàíê, Êóâåéòûí ñàí, ßïîí, Ñîëîíãîñ ãýõ ìýò îëîí õàíäèâëàã÷òàé õàìòðàí
õýðýãæ¿¿ëæ áóé á¿õ äýä á¿òöèéí ñàëáàðûí òºñºëä ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí òóõàé îéëãîëò ìýäëýã
îëãîõ ñóðãàëòûã áàãòààõûí òºëºº òóñ ãàçàð îäîî àæèëëàæ áàéíà. 2008 îíä õèéãäñýí íýã

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

55

ñóðãàëò íü ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí àñóóäëûã áîäëîãûí ò¿âøèíä òóñãàõ çîðèëãî òàâüñàí áºãººä
òºðèéí àõëàõ àëáàí õààã÷èä, òºñëèéí óäèðäàã÷ íàðûã óðèí îðîëöóóëæýý.
ÝÌß íü òóñ ñàëáàðò ýíý àñóóäëûã òóñãàõ ñàíàà÷ëàãà ãàðãàí àæèëëàæ, îäîîãîîð
õîëáîãäîõ ÿàìäàä òàðààõ ñàíàëûí òºñëèéã áîëîâñðóóëæ áàéãàà áºãººä öààøèä ¿íäýñíèé
õýìæýýíèé á¿õ òºñºëä ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-òàé òýìöýõ òóõàé á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã îðóóëàõ ñàíàëûã
Çàñãèéí ãàçàðò îðóóëàõ òºëºâëºãººòýé áàéíà.

1.7 Õóóëü ç¿é, äîòîîä õýðãèéí ÿàì
ÕÇÄÕß-íû Òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà íü ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã
çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîîíû ãèø¿¿í áºãººä òóñ ÿàìàíä äýä õîðîî ÷ ìºí àæèëëàäàã
òýãâýë áóñàä ÿàìäàä ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí àñóóäàë õàðèóöñàí íýã ÷ àæèëòàí ¿ã¿é áàéíà. Òóñ
ÿàì íü Ñàäàð ñàìóóíòàé òýìöýõ òóõàé õóóëüä íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëàõààð 2006 îíä
àæëûí õýñýã áàéãóóëæ 2008 îíä øèíý÷ëýí íàéðóóëñàí. ªíººãèéí áàéäëààð áèåý ¿íýëýõ
ÿâäëûã õîðèãëîäîã áºãººä öààøäàà áèåý ¿íýëýõ ÿâäëûã ãýìò õýðãèéí òîîíîîñ õàñ÷,
õóóëèàð çºâøººðºõ òóõàé ÿðèãäàæ áàéíà. Òóñ àæëûí õýñýãò ÕÇÄÕß, ÝÌß, Öàãäààãèéí
ãàçàð, ìºí áèåý ¿íýëýã÷èäòýé àæèëëàäàã íýãýí ÒÁÁ îðäîã áàéíà. Õýäèéãýýð õî¸ð óäàà
óóëçàæ, ìºí öàõèì øóóäàíãààð õàðèëöàæ àæèëëàæ áàéãàà ÷ ¿éë ÿâö íü óäààøðàëòàé
áàéíà.

2. Óëñûí õýìæýýí äýõ ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé òýìöýõýä
÷èãëýñýí ñàíõ¿¿æèëò, çàðöóóëàëòûí ò¿âøèí
Ìîíãîë óëñàä ÕÄÕÂ-èéí òàðõàëò áàãàòàé ó÷èð îëîí óëñûí õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãóóäûí
õóâüä ñàíõ¿¿æèëò íýí øààðäëàãàòàé îðíû òîîíä îðäîãã¿é. Òèéìýýñ ÷ ãàäíààñ õ¿ëýýí
àâñàí ñàíõ¿¿æèëòèéí õýìæýý íü áàãà. ÎÓÁ-ûí ñàíõ¿¿æèëò 2005 îíîîñ èõýýõýí íýìýãäýæ,
2007-2011 îíä ÞÍÝÉÄÑ, ìºí Ãëîáàë ñàíãèéí 2, 5, 7 äóãààð øàòíû ñàíõ¿¿æèëò, 2 äóãààð
øàòíû ¿éë àæèëëàãààã ¿ðãýëæë¿¿ëýí äýìæèõ ñàíõ¿¿æèëò çýðãèéã õ¿ëýýí àâñàí. Òºðèéí
ç¿ãýýñ ñàíõ¿¿ãèéí íººöººð õàíãàõ, óëñûí òºñ⺺ñ ìºí㺠õóâààðèëàõàä ÷èãëýñýí èäýâõ
ç¿òãýë õàíãàëòã¿é áàéãàà íü òîäîðõîé áºãººä óëñûí ç¿ãýýñ çºâõºí ÝÌß-íû ñàíõ¿¿æèëò
ýíý ÷èãëýëä áàéñààð èðñýí áàéíà. Ýíý íü 2005 îíä 173,00063àì. äîëëàð, 2006 îíä 196,516
àì. äîëëàð, 200764 îíä 246,333 àì äîëëàð áàéæýý. 2005 îíû òîîã ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-òàé
òýìöýõòýé õîëáîîòîé òºñºâëºãäñºí ¿éë÷èëãýý, á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàðäàë áóþó àæèë÷äûí
öàëèí, óðàìøóóëàë, íèéãìèéí äààòãàëûí øèìòãýë, óðñãàë çàðäàë, ýìèéí çàðäàë çýðãèéã
òîîöîæ ãàðãàñàí áàéíà.
2007 îíä ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ, õàëàìæ ¿ç¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí íèéò ñàíõ¿¿æèëò íü
îéðîëöîîãîîð 3.38 ñàÿ àì. äîëëàð áàéâ. ͯÁ-ûí äýìæëýãòýéãýýð Ìîíãîëä ÌÕÇ-óóäàä
õ¿ðýõýä øààðäëàãàòàé ºðòºã çàðäëûí òîîöîî, õýðýãöýýíèé ¿íýëãýý õèéãäñýí áºãººä
ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-òàé ¿ð ä¿íòýé òýìöýõýä 2006-2010 îíä 45 ñàÿ àì. äîëëàð áóþó áàéãàà
íººöººñºº èõýýõýí äàâñàí õýìæýýíèé ñàíõ¿¿æèëò õýðýãòýé ãýæ òîîöîîëæýý.

63

64

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàì, (2008). ͯÁ-ûí Åðºíõèé Àññàìáëåéí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí àñóóäëààðõ òóñãàé õóðàëäààíààñ
áàòàëñàí çºâëºìæèéí õýðýãæèëòèéí ÿâö Ìîíãîëä, ÄÎÕ-ûí òàíäàëòûí ¿íäýñíèé òºâ: 59,353,110 òºãðºã,
Óëààíáààòàð äàõü ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷ áàéãóóëàãóóä: 49,240,800 òºãðºã, àéìãèéí ýð¿¿ë
ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷ áàéãóóëëàãóóä: 105,000,000 òºãðºã, á¿ãä: 212,625,950 òºãðºã = 172,887 àì.
äîëëàð, 9-ð õóóäàñ.
Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàì (2008b), 11-ð õóóäàñ.

56

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Õ¿ñíýãò 5: ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-òàé òýìöýõýä ÷èãëýñýí ñàíõ¿¿ãèéí íººö
(ÎÓÒÁÁ-óóäûã îðóóëàõã¿éãýýð)
2006

2007

$196,516

$246,333

$442,849

ͯÁ-ûí òºðºëæñºí áàéãóóëëàãóóä (ͯÁ-ûí
$520,000
ÕÕ, ÄÝÌÁ, ͯÁ-ûí ÕÑ, ͯÁ-ûí ÕÀÑ, )

$372,000

$892,000

Ãëîáàë ñàíãèéí 2 äóãààð øàòíû
ñàíõ¿¿æèëò

$613,554

$537,781

$1,151,335

Ãëîáàë ñàíãèéí 5 äóãààð øàòíû
ñàíõ¿¿æèëò

$761,000

$813,327

$1,574,327

ÀÕÁ, ÃÒÕÀÍ áîëîí áóñàä õàíäèâëàã÷èä

$547,516

$1,407,958

$1,955,474

ÎÓÁ-ûí íèéò íººö

$2,442,070

$3,131,066

$5,573,136

ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé òýìöýõýä ÷èãëýñýí
íèéò íººö

$2,638,586

$3,377,399

$6,015,985

Óëñûí òºñºâ (Ìîíãîë ëñûí Çàñãèéí ãàçàð)

Á¿ãä

Ýõ ¿¿ñâýð: Ãëîáàë ñàíãèéí 7 äóãààð øàòàíä ºðãºí áàðüñàí òºñºë, ͯÁ-ûí Åðºíõèé Àññàìáëåéí ÕÄÕÂ, ÄÎÕûí àñóóäëààðõ òóñãàé õóðàëäààíààñ ãàðñàí çºâëºìæèéí õýðýãæèëò 2008 îíä, ÕÇÍ

Çóðàã 10: ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-òàé òýìöýõýä ÷èãëýñýí ñàíõ¿¿ãèéí íººö (îëîí
óëñûí ÒÁÁ-óóäûã îðóóëàõã¿éãýýð)
Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçàð
ͯÁ-ûí òºðºëæñºí áàéãóóëëàãóóä
(ÄÝÌÁ, ͯÁ-ûí ÕÑ, ͯÁ-ûí ÕÀÑ,
ͯÁ-ûí ÕÕ)
Ãëîáàë ñàíãèéí 2-ð øàòíû òºñºë
Ãëîáàë ñàíãèéí 5-ð øàòíû òºñºë
Ãëîáàë ñàíãèéí 7-ð øàòíû òºñºë
Ãëîáàë ñàíãèéí ¿ðãýëæèëñýí
øàòíû íýãäñýí òºñºë

Ýõ ¿¿ñâýð: Ãëîáàë ñàíãèéí 7-ð øàòàíä ºðãºí áàðüñàí òºñºë

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

57

Õ¿ñíýãò 6: Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí çàðäëûã ¿éë÷èëãýýíèé òºð뺺ð àíãèëàí
õàðóóëñàí áàéäàë (Àì äîëëàðààð)
Íèéò

Íýã õ¿íä
îíîãäîõ

ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé òýìöýõýä ÷èãëýñýí ÎÓÁ-ààñ
çàðöóóëñàí òºñºâ (2006)

$2,442,070

ÍÝÌ-èéí àðãà õýìæýýíä óëñààñ çàðöóóëñàí òºñºâ (2006)

$589,387

$0. 24

Àìáóëàòîðèéí ¿éë÷èëãýýíä óëñààñ çàðöóóëñàí òºñºâ
(2006)

$3,544,223

$1. 46

Ýìíýëã¿¿äýä óëñààñ çàðöóóëñàí òºñºâ (2006)

$37,614,363

$15. 47

$0. 99

Ýõ ¿¿ñâýð: Ãëîáàë ñàíãèéí 7 äóãààð øàòàíä ºðãºí áàðüñàí òºñºë, Äýëõèéí áàíê-2007 îíû íýãä¿ãýýð ñàð,
ÝÌÑÌÒ õàðèóöñàí õýñýã

Çóðàã 11: Íýã õ¿íä íîãäîõ çàðäëûã ¿éë÷èëãýýíèé òºð뺺ð àíãèëàí
õàðóóëñàí áàéäàë

ÕÄÕÂ-ä çàðöóóëàõ ÎÓ-ûí ýõ
¿¿ñâýð
Íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäýä Ìîíãîë
óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ çàðöóóëñàí
Àìáóëàòîðèéí ¿çëýãò Ìîíãîë
óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ çàðöóóëñàí
Ýìíýëýã¿¿äýä Ìîíãîë óëñûí
Çàñãèéí ãàçðààñ çàðöóóëñàí

Ýõ ¿¿ñâýð: ÃÑ-ãèéí 7-ð øàòàíä ºðãºí áàðüñàí òºñºë, Äýëõèéí áàíê-2007, ÝÌÑÌÒ õàðèóöñàí õýñýã

3. Óäèðäëàãà, çîõèöóóëàëò, ìàíëàéëàë
3.1 Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàì
ÝÌß íü òºëºâëºëò, áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõýýñýý èë¿¿ ãàäíû
ñàíõ¿¿æèëòòýé òºñºë ñàíàà÷ëàãûí õýðýãæèëòýä îðîëöîæ áàéíà. Îäîîãèéí áàéäëààð
òóñ ÿàì íü ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ ¿¿ðãýý ººðèéí õàðüÿà õýðýãæ¿¿ëýã÷ áàéãóóëëàãàäàà
øèëæ¿¿ëýýä áàéíà. ÝÌß-íû íýãýí òóøààëä Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí áóöàëòã¿é òóñëàìæ,
çýýëèéã çîõèöóóëàëòûí õîðîî (ÝÌÑÁÒÇÇÕ) áàéãóóëæ, ÝÌÑÌÒ-íèé äàãóó ýð¿¿ë ìýíäèéí
ñàëáàðûí ã¿éöýòãýë, òóñëàìæ, çýýëýýð õýðýãæèæ áóé òºñë¿¿äèéã çîõèöóóëàëò, åðºíõèé
õÿíàëò, çààâàð çºâëºãººãººð õàíãàõ äýýä òºâøíèé ìåõàíèçìûã ÝÌß-íä áàéãóóëàõààð
òóñãàæýý. ÝÌÑÁÒÇÇÕ íü óëñûí òºâøíèé íèéò 28 áàéíãûí õîðîîã ººð÷èëæ, îðîíä íü
äºðâºí áàéíãûí õîðîî áàéãóóëàõ ñàíàë äýâø¿¿ëñýí àæ. Òýäãýýð íü (1) Ýð¿¿ë ìýíäèéí
òîãòîëöîîíû õºãæèë, (2) Õàëäâàðò ºâ÷í¿¿äòýé òýìöýõ ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý, (3)

58

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èíòýé òýìöýõ ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý, (4) Ýì õàíãàìæ, äýìæèõ
¿éë÷èëãýý þì. ÝÌÑÁÒÇÇÕ íü äàðààõ ¿¿ðãèéã áèåë¿¿ëæ ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí
óäèðäëàãà çîõèöóóëàëòûã èõýýõýí áýõæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé þì: ÝÌÑÌÒ-íèé õ¿ðýýíä îëîí
óëñûí áîëîí äîòîîäûí ò¿íø áàéãóóëëàãóóäààñ äýìæèæ áóé ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí
íèéò ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ, óÿëäóóëàõ, õÿíàõ; îëîí óëñûí ò¿íø áàéãóóëëàãóóäûí
õºðºí㺠îðóóëàëòûã ÝÌÑÌÒ-íèé ñòðàòåãè, ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîí áóñàä õîëáîãäîõ õóóëü,
ÌÕÇ-óóä, ýð¿¿ë ìýíäèéí ÷èãëýëèéí áîäëîãî, Ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã äýìæèæ, ÿäóóðëûã
áóóðóóëàõ ñòðàòåãèéí áàðèìò áè÷èã çýðýãòýé íèéö¿¿ëýí óÿëäóóëàõ; ÝÌß, áóñàä ÿàì,
îëîí óëñûí ò¿íø áàéãóóëëàãóóä, õîëáîãäîõ òàëóóäûí çîõèöóóëàëòàä ìàíëàéëàõ ¿¿ðýãòýé
îðîëöîõ.65
ÍÝÌ-èéí ¿íäýñíèé çºâëºë (Åðºíõèé ñàéä àõàëæ á¿õ ñàëáàð ÿàìíû òºëººëºë áàãòäàã)
ãýæ áàéãóóëàãäñàí. Õýäèéãýýð ÝÌß, Çàñãèéí ãàçðûí òºñâèéí èõýýõýí õýñýã íü ÍÝÌ-èéí
òºëºº áàéäàã ÷, ñàëáàð õîîðîíäûí õàìòûí àæèëëàãààã ñàíàà÷ëàí äýìæèõ ¸ñòîé ýíýõ¿¿
÷óõàë ìåõàíèçì íü ÿìàð ÷ èäýâõã¿é áàéíà.66 Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàð äàõü òîìîîõîí îëîëò
àìæèëòóóä íü îëîí óëñûí ò¿íø áàéãóóëëàãóóäûí ç¿ãýýñ óðò õóãàöààíû äýìæëýã èõýýõýí
¿ç¿¿ëæ, Çàñãèéí ãàçàðòàé íÿãò õàìòûí àæèëëàãààòàé áàéñíààð ãàðñàí. ÝÌß íü íººö
áîëîìæîîð õîìñäîæ àæèëëàãàà ñàéòàé çîõèöóóëàëòûí åðºíõèé õ¿ðýý äóòàãäñààð èðñýí.
Èéì íºõöºëä ýð¿¿ë ìýíäèéí ÷èãëýëèéí áîäëîãî õºòºëáºðò îëîí óëñûí õàíäèâëàã÷
áàéãóóëëàãóóä 1990-ýýä îíîîñ ýõëýýä ñàíõ¿¿ãèéí èõýýõýí äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ íýã á¿ð÷ëýí
íºëººëæ èðñýí ÿâäàë íü ìàíëàéëàë äóòàãäàæ áàéñàí îðîí çàéã áºãëºæ èðñýí ãýæ
¿çýæ áîëîõ áºãººä Çàñãèéí ãàçðûí ººðèéíõ íü ìàíëàéëàõ ¿¿ðãèéã æèæèãð¿¿ëæ ýð¿¿ë
ìýíäèéí ÷èãëýëýýð ºíººäºð ÿâàãäàæ áóé øèíý÷ëýëèéã õàíäèâëàã÷èä òýðã¿¿ëýõýä
õ¿ðãýñýí þì. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÷èãëýëýýðõ òîìîîõîí ò¿íø áàéãóóëëàãóóäàä ÄÝÌÁ, ͯÁûí ÕÀÑ, ͯÁ-ûí ÕÑ, Ãëîáàë ñàí, Äýëõèéí çºí ÎÓÁ, ÃÒÕÀÍ, ÀÕÁ, Äýëõèéí áàíê, ßïîíû
Çàñãèéí ãàçàð, Èõ Áðèòàíèé Õ¿¿õäèéã èâýýõ ñàí (ÕÈÑ) çýðýã áàãòàæ áàéíà.67
Çàñãèéí ãàçàð îéð îéðõîí ñîëèãäîæ ñàéä íàð íü òóõàé á¿ðòýý òºðèéí ºíäºð
òóøààëòíóóä íü àëáàí õààã÷äàà ººðñ人 òîìèëäîã óëàìæëàë íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûã
çàëãàìæ õîëáîî ñàéòàé, ¿ð ä¿íòýé óäèðäëàãà çîõèöóóëàëòààð õàíãàæ, áàéãóóëëàãûí
ñàíàìæèéã àâ÷ ÿâàõàä ñààä òîòãîð áîëæ áàéíà. Òºðèéí ºíäºð àëáàí òóøààëòàí íü
áîäëîãî áîëîâñðóóëàëò, õýðýãæèëòòýé õîëáîîòîé ãîë ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã ¿¿ð÷, ¿íäýñíèé
ãîë òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë¿¿äèéã àíõààð÷ àæèëëàõ ¸ñòîé áàéäàã ÷ 1990 îíîîñ õîéø Çàñãèéí
ãàçàð íèéò 9 óäàà ñîëèãäîæ, ñ¿¿ëèéí óäàà ÷ ãýñýí Çàñãèéí ãàçàð á¿ðýëäýõ õ¿ðòýë èõýýõýí
öàã àëäààä áàéíà.
ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýì÷ëýõ, õàëàìæ äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ õºòºëáºð,
¿éë àæèëëàãààíû óäèðäëàãà çîõèöóóëàëò íü äýýðõ íºõöºë áàéäëûí õàð ãàéãààð èõýýõýí
õîõèð÷ýý. Ýíý á¿õíèé óëìààñ ÝÌß áîëîí áóñàä ÿàì õîîðîíäûí õºíäëºíãèéí çîõèöóóëàëò,
õàìòûí àæèëëàãàà õàíãàëòã¿éä õ¿ð÷, ժѯÒ, àéìãèéí ÝÌÃ, ñóìäûí ýìíýëýã ãýõ ìýò
òºðºëæñºí õýñã¿¿äòýéãýý õîëáîãäîõ áîñîî çîõèöóóëàëò, õàìòûí àæèëëàãàà ÷ èõýýõýí
äóòàãäàëòàé áàéõ áîëæýý. Öààøèëáàë Óëààíáààòàð áîëîí áóñàä õîò, àéìàã, ñóìûí
ò¿âøèí äýõ óëñûí áîëîí õóâèéí õýâøèë, ÒÁÁ-óóäûí óäèðäëàãà çîõèöóóëàëòàä ÷ èéì
áàéäàë àæèãëàãäàæ, õàìòûí àæèëëàãàà çîõèöóóëàëò íü ¿ð ä¿í ìóóòàé áàéãàà íü èë
áàéíà.
65

66
67

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàì, (2008). (Òºñºë) Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí áóöàëòã¿é òóñëàìæ, çýýë çîõèöóóëàõ õîðîîíû
òóõàé Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí òóøààë,2-3-ð õóóäàñ.
Richardson, E. , (2007), p 23.
Richardson, E. , (2007), pp 26-27.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

59

3.2 ÒÁÁ-óóäûí çîõèöóóëàëò
Îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãóóäûí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ àæëûí õ¿ðýýíä ÄÒ¯Ñ íü ÒÁÁ,
îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãóóä õîîðîíäûí ò¿íøëýë, ñ¿ëæýýíèé õàìòûí àæèëëàãààã äýìæäýã
áºãººä “¯å òýíãèéíõíèé ñóðãàëòûí ÷óóëãàí” ãýõ ìýò àðãà õýìæýýãýýð äàìæóóëæ, ìýäýýëýë
òóðøëàãà ñîëèëöîí íýã íýãíýýñýý ñóðàëöàõ, áàã á¿ðä¿¿ëýõ áîëîìæ îëãîäîã. ÄÒ¯Ñ-ààñ
æèë á¿ð ÒÁÁ-óóäûí çîõèöóóëàëòûí õóðàë çîõèîí áàéãóóëæ òºñëèéí óäèðäàã÷äûã óðüæ,
òºñëèéí õýðýãæèëò, ñààä áýðõøýýë, ¿ð ä¿íä õ¿ðñýí áîëîí õ¿ðýýã¿é àðãà õýìæýýíèé
òàëààð õýëýëö¿¿ëýã ºðí¿¿ëäýã àæýý. ÒÁÁ õîîðîíäûí òóðøëàãà ñîëèëöîõ óóëçàëò àÿëàëûã
ìºí äýìæäýã áàéíà.

3.3 Ìàíëàéëàë
Ìàíëàéëàë ñàéòàé ãàçàð ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýì÷ëýõ, äýìæèõ
àæèëëàãààíû óäèðäëàãà, çîõèöóóëàëò, ò¿íøëýëèéã ¿ð ä¿íòýéãýýð àâ÷ ÿâàõ áîëîìæ èõ
ãýäýã íü èë áàéíà. Óëñûí ò¿âøèíä ¯íäýñíèé õîðîîã Øàäàð ñàéä àõàëäàã íü òîìîîõîí
äàâóó òàë ìºí. Ãýâ÷ ÝÌß áîëîí ãîë ãàçðóóäûí ºíäºð õýìæýíèé òºðèéí àëáàí õààã÷èä
íü òîãòìîë ñîëèãäîæ, áàéãóóëëàãûí ñàíàìæ àëäàãäñàíû óëìààñ ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí
ýñðýã ¿íäýñíèé íèéò àðãà õýìæýýíä áîëîí ñàëáàð ÿàìä, õóâèéí õýâøèë, ÒÁÁ, ÎÓÁ-óóäàä
õàíãàëòòàé ìàíëàéëàë ¿ç¿¿ëæ ÷àäààã¿é áàéíà. ¯íýëãýýíèé áàãèéí ¿çýæ òàíèëöñàí èõýíõ
ãàçàð çàñàã äàðãûí ç¿ãýýñ ÷ ÝÌÃ-ûí äàðãà íàðûí ç¿ãýýñ ÷ ýíý ÷èãëýëýýðõ òîä, õ¿÷òýé,
ñòðàòåãèéí à÷ õîëáîãäîëòîé ìàíëàéëàë àæèãëàãäñàíã¿é. Èéì ìàíëàéëàë áàéñàí öººí
ãàçðóóäàä áàéäàë ÿìà𠺺ð áàéñíûã äîîð äóðäàâ

3.3.1 Äîðíîä àéìàãò ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ,
ýì÷ëýõ, õàëàìæ ¿ç¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð áàéãóóëñàí
ò¿íøëýë
×îéáàëñàí äàõü ýìíýëãèéí àìáóëàòîðèéí òàñàãò óëñûí ÁÇÄÕ-ûí ýìíýëýã íü òîäîðõîé
õýìæýýãýýð çîõèöóóëàõ, ìàíëàéëàõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ ÷àäàæ áàéíà. ¯¿íèé òîä èëðýë íü
ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ¿¿ñãýí äýìæèæ èðñýí ò¿íøëýë¿¿ä þì. ÌÓÇÍ-èéí äýìæëýãòýéãýýð
òîõèæóóëñàí ÁÇÄÕ-ûí óëñûí “Óëààí òóóç” ýìíýëýã íü õàíãàëòòàé òîì áºãººä òóõàéí
àéìãèéí ýìíýëãèéí áàéðíû íýã òºãñãºëä òóñäàà õààëãàòàé áàéõààð çîõèîí áàéãóóëàãäñàí.
Ýíý íü ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî ýì÷èëãýý õèéëãýæ áóé õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä íóóöëàëûã íü
õàíãàõàä òóñòàé àæýý. ÁÇÄÕ-ûí õî¸ð ýì÷ íü àæèëäàà ñàéí, îëîí íèéòèéí èòãýëèéã
õ¿ëýýñýí íü ºäºð á¿ð òóñ ãàçðààð 70-80 õ¿í ¿éë÷ë¿¿ëäýã ãýñýí òîîíîîñ õàðàãäàæ áàéíà.
̺í àìáóëàòîðûí òàñàãò Ìîíãîëûí ãýð á¿ëèéí ñàéí ñàéõíû íèéãýìëýã (ÌÃÁÑÑÍ)-èéí
àëáàí òàñàëãàà áàéõ àãààä ºñâºð ¿åèéí ͯÝÌ-èéí òàëààð ìýäýýëýë ºã÷ îþóòàí çàëóóñò
÷èãëýñýí èòãýëòýé óòàñ àæèëëóóëæ áàéíà.
Äîîä äàâõàðò íü ÄÒ¯Ñ-ãààð äàìæóóëàí Ãëîáàë ñàíãààñ äýìæëýã àâ÷ áàéñàí îðîí
íóòãèéí ÒÁÁ áàéõ àãààä áèåý ¿íýëýã÷èäòýé àæèëëàäàã. Òýäíèé çàðèì íü “Óëààí òóóç”
ýìíýëãýýð áàéíãà ¿éë÷ë¿¿ëæ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿çëýã, ýðýãòýé áýëãýâ÷, ÁÇÄÕ-òàé
õîëáîîòîé ¿éë÷èëãýý çýðãèéã àâäàã. ÁÇÄÕ-ûí ýì÷ íàð çî÷èä áóóäëóóäûí ýðãýí òîéðíû
áèåý ¿íýëýã÷äýä òîãòìîë õ¿ð÷ àæèëëàäàã. Öàãäàà, áèåý ¿íýëýã÷èä, òóñ îðîí íóòãèéí
ÒÁÁ, “Óëààí òóóç” ýìíýëãèéí õîîðîíä ñàéí õàðèëöàà ¿¿ññýí áàéíà. Òóõàéëáàë, öàãäàà
íà𠺺ðñäèéã íü äàðàìòàëäàã áàéñíàà áîëüæ ñîãòóó, çîäîîí÷ ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èäòýé ¿åä

60

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

òóñàëäàã áîëñîí ãýæ áèåý ¿íýëýã÷èä ÿðüæ áàéíà. Öàãäàà íàð óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí
áàéãóóëëàãà õîîðîíä àëáàí áóñ õàìòûí àæèëëàãàà áèé áîëæ çî÷èä áóóäàë, öýíãýýíèé
ãàçðóóäààðõ áýëãýâ÷íèé õóäàëäààã õÿíàäàã áîëæýý. Áèåý ¿íýëýã÷èäòýé àæèëëàäàã ÒÁÁ
íü Æýíäåðèéí òýãø ýðõèéí òºëººõ òºâòýé õàìòàð÷ Õÿòàäàä ñóðàãã¿é áîëñîí õî¸ð
áèåý ¿íýëýã÷èéí àñóóäàë äýýð àæèëëàñàí. “Óëààí òóóç” ýìíýëãèéí ÁÇÄÕ-ûí ýì÷ íàð,
ÌÃÁÑÑÍ-èéí àæèëòíóóä áîëîí òóñ ÒÁÁ õîîðîíäîî áàéíãûí õàðèëöààòàé áàéæ, ìýäýýëýë
ñîëèëöîæ ¿é÷ë¿¿ëýã÷äýý òóñ òóñûí ¿éë àæèëëàãààíä õàìðóóëäàã áàéíà.
Õÿòàäûí õèëèéí äàãóó àæèëëàäàã 150 îð÷èì áèåý ¿íýëýã÷, ýíý á¿ñýä ñóðàëöäàã îëîí
îþóòàí, ìºí Õÿòàä ðóó ãàð÷ óëèðëûí ÷àíàðòàéãààð áèåý ¿íýëäýã îþóòíóóäûí òîî ºñºæ
áóé çýðãèéã òîîöâîë ýíý æèøýý íü áÿöõàí ÷ áàñ ÷óõàë ãýäýã íü ìàðãààíã¿é. ÁÇÄÕ,
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ, ýì÷ëýõ, õàëàìæ äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ àæèëëàãààã ¿ð
ä¿íä õ¿ðãýõýä õºíäëºí òýíõëýãèéí äàãóó õàðèëöàà, ìýäýýëëèéí ñîëèëöîî áóþó óëñûí
áîëîí õóâèéí õýâøèë, ÒÁÁ, ºíäºð ýðñäýëä áóé õ¿í àì, öàãäàà, çî÷èä áóóäàë áààð
öýíãýýíèé ãàçàð àæèëëóóëäàã õ¿ì¿¿ñ õîîðîíäûí õàìòûí àæèëëàãàà, ÁÇÄÕ-ûí ýì÷ íàðûí
ìàíëàéëàë, “Óëààí òóóç” ýìíýëãèéí ç¿ãýýñ ÌÓÇÍ-èéí äýìæëýãòýéãýýð ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä
ýýëòýé ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ, ¿ð ä¿íòýé ò¿íøëýë áèé áîëãîí àæèëëàõûí òºëººõ èõýýõýí
÷àðìàéëò, õ¿÷èí ç¿òãýë çýðýã þì.

3.3.2 Äàðõàí-Óóë àéìàãò ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ,
ýì÷ëýõ, õàëàìæ ¿ç¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð áàéãóóëñàí
ò¿íøëýë
Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàð äàõü çîõèöóóëàëò ñàéí ãýæ õàðàãäàæ áàéíà. Äàðõàí-Óóë
àéìãèéí ÝÌÃ-ûí äàðãà íü óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, ÍÝÌ-èéã èõýýõýí ÷óõàëä òîîöîæ,
÷àðìàéæ àæèëëàäàã õ¿í àæýý. Ò¿¿íèé óäèðäëàãà ñàíàà÷ëàãà äîð àéìãèéí ÍÝÌ-èéí
õýñãèéí 80 ìýðãýæèëòýí òîãòìîë óóëçàæ àéìãèéí õýìæýýíä ÍÝÌ-èéí àñóóäëóóäûã
õýëýëöäýã. ÁÇÄÕ, ñàéí äóðûí øèíæèëãýý çºâëºãºº, ñ¿ðüåýãèéí ¿éë÷èëãýýí¿¿ä íü á¿ãä
óÿëäàí íýãäñýí áàéäàã áºãººä ÁÇÄÕ-ûí òºâ, Ñòàòèñòèêèéí ãàçàð íü ͯÝÌ-èéí õóâèéí 4
ýìíýëýã, ýõ íÿëõñûí ýð¿¿ë ìýíä, ýõ áàðèõóéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã òàâàí ºðõèéí ýìíýëãýýñ
ÁÇÄÕ-ûí òóõàé ìýäýýëýë àâäàã áàéíà.
Äàðõàí õîòûí Çàñàã äàðãà ìºí àéìãèéí ò¿âøèí äýõ ÍÝÌ-èéí àñóóäëóóä, òýð äóíäàà
ýìçýã àñóóäëóóäûã øèéäýõýä èäýâõ ç¿òãýëòýé àæèëëàäàã. Çàñàã äàðãûí Íèéãìèéí
áîäëîãûí ãàçàð íü äîòðîî ýð¿¿ë ìýíä õàðèóöñàí õýñýãòýé áºãººä ýíý íü Çàñàã äàðãûí
Òàìãûí ãàçàð, ÝÌÃ, Öàãäààãèéí ãàçàð, ÕÇÄÕß, ¿íäýñíèé áîëîí Îëîí óëñûí òºðèéí
áóñ áàéãóóëëàãà (ÎÓÒÁÁ), õýâëýë ìýäýýëýë, õóâèéí õýâøèë õîîðîíäûí çîõèöóóëàëòûã
äýìæäýã áàéíà. Çàñàã äàðãà íü ¿íäýñíèé áîëîí îëîí óëñûí õóðàë ÷óóëãàí äýýð ÍÝÌ,
ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õºòºëáºðèéã òàíèëöóóëàí èëòãýæ áàéñàí. 100% ÁÕÕ-èéã äýìæèõ
¿¿äíýýñ Çàñàã äàðãà òóøààë ãàðãàæ öàãäàà íàðûã áèåý ¿íýëýã÷äèéã áàðèâ÷ëàõ, òýäíèé
î÷äîã õóâèéí õýâøëèéí ãàçðóóäûã òîðãîõ çýðãèéã áîëèóëñíààð ýìýãòýé áèåý ¿íýëýã÷äèéí
äóíä ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëò 2002 îíä 33% áàéñíûã 2005 îíä 6% áîëæ áóóðàõàä íºëººëæýý.
Ò¿¿ãýýð ÷ áàðàõã¿é áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý 2002 îíä 15% áàéñíàà 2004 îíä 44% áîëæ
íýìýãäñýí áàéíà. Ãýâ÷ 2007 îíû ÕÒÑ-íû òîî áàðèìòààð ýíý õºòºëáºðèéí õýðýãæèëò
ñóëàð÷ áîëçîøã¿é ãýæ ãàðñàí.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

61

4. Ýðõ ç¿éí îð÷èí
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ òóõàé Ìîíãîë óëñûí õóóëèíä 2004 îíä íýìýëò
ººð÷ëºëò îðóóëæ óëìààð 9.1.2. òîîò øèíý çààëòàä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð, ÄÎÕ-ûí èëð¿¿ëýëò,
äàâòàí øèíæèëãýýã ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð ÿâóóëíà ãýæýý. Òóñ õóóëèíä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-òîé
òýìöýõ àëáàí ¸ñíû á¿òöèéã òîäîðõîéëæ ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí õàëäâàð àâñàí õ¿ì¿¿ñèéí ýðõ,
¿¿ðãèéã îëîí óëñûí êîíâåíöè, ñòàíäàðòòàé íèéö¿¿ëýí òîäîðõîéëæýý.
1998 îíä áàòëàãäñàí Ñàäàð ñàìóóíòàé òýìöýõ õóóëèíä áèåý ¿íýëýõ ÿâäëûã õóóëü
áóñ õýìýýñýí áºãººä 14-30 õîíîãèéí õîðèõ øèéòãýë, ìºí áèåý ¿íýëýõ ÿâöäàà îëñîí
îðëîãîòîé òýíöýõ òîðãóóëü íîãäóóëàõààð çààæýý.
Ãýð á¿ëèéí òóõàé õóóëèíä äàðààõ çààëòóóä îðñîí áàéäàã:
8 äóãààð ç¿éë: Ãýðëýõèéã õ¿ñýã÷äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí øèíæèëãýý

8. 1: Ãýðëýõèéã õ¿ñýã÷èä ººðñäèéí îðøèí ñóóãàà ãàçðûí ýìíýëãèéí áàéãóóëëàãààñ
ýð¿¿ë ìýíäèéí òîäîðõîéëîëò ãàðãóóëñàí áàéíà.
8. 2: Ãýðëýõèéã õ¿ñýã÷äèéí õýí íýãýíä íü ºíãºíèé áîëîí ÄÎÕ, ñ¿ðüåý, ñýòãýöèéí
ºâ÷íèé øèíæ òýìäýã èëýðñýí áîë ìýðãýæëèéí ýìíýëãèéí áàéãóóëëàãàä øèíæèëãýý
õèéëãýíý.

4.1 ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý
ÝÌß-íû òóøààëóóäàä æèðýìñýí ýìýãòýé ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí øèíæèëãýý ºãºõòýé
õîëáîîòîé õîîðîíäîî çºð÷èëäñºí çààëòóóä áàéíà. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí 39 ä¿ãýýð
òóøààëä æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿ä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýã çààâàë ºãºõ
¸ñòîé ãýñýí áàéäàã áîë 197 äóãààð òóøààëä ñàéí äóðààð ºãíº ãýæýý. Ãýâ÷ ýäãýýð òóøààë
çýðýã ìºðäºãääºã ó÷èð óëñûí ýìíýëãèéí ÁÇÄÕ-ûí ýì÷ íàð ñóì, àéìàã, íèéñëýëèéí
ò¿âøíèé àëáàí áîëîí ñàéí äóðûí øèíæèëãýý àëü àëèíû òîî áàðèìòûã ¯íýëãýýíèé
áàãèéí ãèø¿¿äýä òàíèëöóóëñàí þì.
Ìîíãîë óëñûí Õ¿íèé ýðõèéí ¯íäýñíèé Êîìèññ, ÄÒ¯Ñ, “Çàëóóñ-ýð¿¿ë ìýíä”, “ªºäðºã
àìüäðàë”, “Ìîíèíôî” ÒÁÁ-óóä, ìºí èæèë õ¿éñòýíòýéãýý áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã õ¿ì¿¿ñ
áîëîí áèñåêñ áýëãèéí ÷èã õàíäëàãàòàé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéã õàìãààëàã÷ èäýâõòí¿¿ä 2007
îíû íýãä¿ãýýð ñàðûí 19-íä68 Õ¿íèé ýðõ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí àñóóäëààð áàãà õóðàë çîõèîí
áàéãóóëñàí. 201569 îí ãýõýä Ìîíãîë óëñ ÌÕÇ-óóäàä õ¿ðýõèéí òóëä 2010 îíä ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕûí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, õàëàìæ äýìæëýãèéã á¿õ íèéòýä õ¿ðòýýìæòýé áîëãîõ ÿâäëûã
äýìæèæ ýíý àðãà õýìæýýã ÿâóóëñàí. Òóñ áàãà õóðëààð Ìîíãîëûí õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èíä
äàðààõ àñóóäëóóä áàéíà õýìýýí òîäîðõîéëæýý:

68

69

Øèíæèëãýýã àëáàí æóðìààð ýñâýë ñàéí äóðààð ºãºõ òóõàéä çºð÷èëäñºí òóøààë
òîãòîîë.
Íèéãìèéí áîëîí áýëãèéí öººíõèéí ýðõ, ýðõ ÷ºëººíä õàëäñàí áàéäàë.

Õ¿íèé ýðõ, ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí àñóóäëààðõ áàãà õóðëûí çºâëºìæ, (2007). Èíòåðíýò äýýðõ õàÿã: http://mongoldyke.
jimdo. com/download/268218403/recommendations+english. pdf. 2008 îíû åñä¿ãýýð ñàðûí 20-íä íýâòýðñýí.
ÌÕÇ 6: ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ñ¿ðüåý áîëîí áóñàä ºâ÷èíòýé òýìöýõ; ÌÕÇ 3: æýíäýðèéí òýãø áàéäàë,
ýìýãòýé÷¿¿äèéã ÷àäâàðæóóëàõûã äýìæèõ òóõàé; MÕÇ 9: õ¿íèé ýðõèéã áýõæ¿¿ëæ, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã
äýìæèõ.

62

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Òóñ áàãà õóðëààñ äàðààõ çºâëºìæ ãàðãàæýý:

Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóõàé õóóëü, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ òóõàé õóóëèéã
øèíý÷ëýí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýã ÿìàð íýã õóâü õ¿í, áàéãóóëëàãûí
èë äàëä äàðàìò øàõàëòã¿é, ñàéí äóðààð ºãºõ òóõàé íýìýëò çààëò îðóóëàõ.

Ìîíãîë óëñûí ¯íäñýí õóóëü, Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóõàé õóóëü, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ òóõàé õóóëèéã ººð÷ëºí øèíý÷èëæ, õ¿íèéã áýëãèéí ÷èã õàíäëàãà, ÕÄÕÂèéí õàëäâàðûí áàéäëààð ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõã¿é áàéõ òóõàé çààëò îðóóëàõ.

Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñààð õýðýãëýã÷äýä ýð¿¿ãèéí õýðýã òóëãàõ òóõàé çààëòûã
øèíý÷èëæ, õàð òàìõèíû àñóóäëûí çºâõºí ãýìò õýðãèéí áèø ýð¿¿ë ìýíä, íèéãìèéí
øèíæ ÷àíàðûã òóñãàõ.

Ñàäàð ñàìóóíòàé òýìöýõ òóõàé õóóëü, Ýð¿¿ãèéí õóóëüä àóäèò õèéëãýõ (1. 6 Õóóëü ç¿é,
äîòîîä õýðãèéí ÿàì ãýñýí õýñãèéã ¿çíý ¿¿).

ÌÎÀÝÍÕ íü “Àæëûí áàéðàíä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ”-ýä ÷èãëýñýí óäààí õóãàöààíû
òºñºë õýðýãæ¿¿ëæ, õóâèéí õýâøëèéíõíèé äóíä ñóðãàëò ÿâóóëäàã. Òóñ õîëáîî íü ìºí ÝÌßíààñ òîãòîîñîí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýíèé òóõàé çààëò íü Îëîí óëñûí
õºäºëìºðèéí áàéãóóëëàãààñ (ÎÓÕÁ) ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýã àëáàí
æóðìààð áîëîí ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð ºãºõ òóõàé çàð÷ìûã çºð÷èæ áàéíà ãýæ ¿çýæ
áàéíà. Òóõàéëáàë, ÝÌß-íû çàðèì òóøààëä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýã
çààâàë ºãºõ ¸ñòîé ãýæ çààñàí áàéäàã. 1999 îíû A 234, 2007 îíû 133 òîîò òóøààëóóäàä
óëñûí áàéãóóëëàãàä àæèëä îðîõ ºðãºäºë ºã÷ áóé õ¿í á¿ð ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ
øèíæèëãýýíèé õàðèóã òóñãàñàí ýð¿¿ë ìýíäèéí ëàâëàãàà àâ÷ðàõ ¸ñòîé ãýæýý. Èéìýýñ
ÌÎÀÝÍÕ íü 2008 îíû äîëäóãààð ñàðä ýíý òàëààð ÝÌß-íä àëáàí áè÷èã õ¿ðã¿¿ëýõýä, ýíý
àñóóäëûã ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¯íäýñíèé ñòðàòåãèéã øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëæ áóé
áàãèéí òóñëàìæòàéãààð íàðèéâ÷ëàí øàëãàíà ãýñýí õàðèó àâñàí áàéíà.
ÌÎÀÝÍÕ íü ÝÌß-íä õ¿ðã¿¿ëñýí àëáàí áè÷èãòýý ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí á¿õ øèíæèëãýý íü
àëáàí áóñ ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð ÿâàãäàõ ¸ñòîé ãýñýí òóøààë ãàðãàõûã õ¿ññýí áàéíà.
ÝÌß íü ÕÇÄÕß-òàé ýíý òàëààð õýëýëöýæ ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð øèíæèëãýý ºãäºã áàéõ
òàëààð òîäîðõîé òóøààë ãàðãàí çºð÷èë人íòýé çààëòóóäûã àðèëãàõ ÿâö îäîî ºðíºæ
áàéíà.

4.2 Àæëûí áàéðàí äàõü ä¿ðýì, æóðàì
ÌÀÎÝÍÕ íü ÎÓÕÁ-ûí “Àæëûí áàéðàí äàõü ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-òîé õîëáîîòîé ¿éë àæèëëàãààíû
æóðàì” 70-òàé òàíèëöàæ, ÍÕÕß, Ìîíãîëûí ¿éëäâýð÷íèé ýâëýë¿¿äèéí íýãäñýí õîëáîî
(̯ÝÍÕ), ÌÀÎÝÍÕ õîîðîíä áàéãóóëñàí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ àæëûí áàéðàí äýýð ñýðãèéëýõ
òóõàé ãóðâàí òàëò òóíõàãëàëûã71 äýìæñýí. Òóñ òóíõàãëàëààð òàëóóä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí çºâõºí
àæèë÷èä, êîìïàíèóä òºäèéã¿é óëñûí áîëîí ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä ¿ç¿¿ëæ áîëîõ ýðñäýë
õºíººëèéã õ¿ëýýí çºâøººð÷, àæëûí áàéðàí äýýð óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýý àâ÷,
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé àæèë÷äàä ¿ç¿¿ëýõ õàëàìæ äýìæëýãèéã ñàéæðóóëæ, ÎÓÕÁ-ûí ¿éë

70
71

ÎÓÕÁ (2001), ÎÓÕÁ-ûí Àæëûí áàéðàí äýýðõ ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-òîé õîëáîîòîé ¯éë àæèëëàãààíû æóðàì, Æåíåâ õîò
Íèéãìèéí õàìãààëàë õºäºëìºðèéí ÿàì, Ìîíãîëûí ¿éëäâýð÷äèéí ýâëýë¿¿äèéí íýãäñýí õîëáîî, Ìîíãîëûí
Àæèë Îëãîã÷ Ýçäèéí Íýãäñýí Õîëáîî, (2007), ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ àæëûí áàéðàí äýýð ñýðãèéëýõ òóõàé ãóðâàí
òàëò òóíõàãëàë.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

63

àæèëëàãààíû æóðìûã ìºðäºõºº èëýðõèéëæýý. Õàìòàðñàí òóíõàãëàëä ìºí àæëûí áàéðàí
äàõü óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àæëûí õ¿ðýýíä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé àæèë÷äûã ÿëãàâàðëàí
ãàäóóðõàõ ÿâäàëòàé òýìöýõ, ¿ë òýâ÷èõ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýã àæèëä
îðîõîä òàâüäàã øààðäëàãóóäààñ õàñàõûã òóñ òóñ óðèàëæýý.

Õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èíòîé õîëáîîòîé çºâëºìæ
1. ÝÌß, ÕÇÄÕß õàìòðàí àëü áîëîõ õóðäàí Ãýð á¿ëèéí òóõàé áîëîí áóñàä õóóëü
òîãòîîìæèéã ýðãýí õàðæ, ººð÷ëºõòýé õîëáîîòîé á¿õ àëõàì õèéæ, ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí
øèíæèëãýýã ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð õèéãääýã, àæèë îëãîã÷äûí ç¿ãýýñ øààðääàãã¿é
áàéõààð çààõ.
2. ÕÇÄÕß õàð òàìõèéã ñóäñàíä òàðüæ õýðýãëýäýã õ¿ì¿¿ñò íîãäóóëàõ ýð¿¿ãèéí
çààëòàà ÿàðàëòàé ýðãýí õàðæ õàð òàìõèíû àñóóäëûí ãýìò õýðãèéí áèø çºâõºí
ýð¿¿ë ìýíä íèéãìèéí øèíæ ÷àíàðûã òóñãàõ.
3. ÕÇÄÕß Ñàäàð ñàìóóíòàé òýìöýõ òóõàé õóóëü, Ýð¿¿ãèéí õóóëèéí øèíý÷ëýí
áîëîâñðóóëàõ àæëûã ÿàðàâ÷ëóóëæ, áèåý ¿íýëýõ ÿâäëûã õóóëü áóñ ãýæ çààñíûã
ººð÷èëæ, ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýì÷ëýõòýé õîëáîîòîé ñààäûã
àðèëãàæ, áèåý ¿íýëýã÷äèéí ýðõèéã õàìãààëàõ.
4. ÍÕÕß íü ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí àñóóäëààð ¿íäýñíèé õýìæýýíèé óäèðäàìæ, æóðàì
áîëîâñðóóëæ ÎÓÕÁ-ûí ¯éë àæèëëàãààíû æóðìûí çàð÷ìûã òîõèðóóëàí òóñãàõ.

5. Ò¿íø áàéãóóëëàãóóä
5.1 Òºðèéí áóñ áîëîí èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóä
ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã èðãýíèé íèéãìèéí îëîí áàéãóóëëàãà
áàéíà. Èõýíõ íü æèæèãõýí, ¿éë àæèëëàãààíä òóëãóóðëàäàã á¿ëýã áàéäàã áîë ÄÒ¯Ñ
ãýõ ìýò çàðèì íü àðàé òîì, ÈÍÁ-óóäûí çîõèöóóëàëò, õºãæèë, áýõæèëòèéã õàðèóöäàã
áàéíà. ÌÀÎÝÍÕ, Ìîíãîëûí óëààí çàãàëìàéí íèéãýìëýã (ÌÓÇÍ), ÌÃÁÑÑÍ çýðýã áóñàä
áàéãóóëëàãûí õóâüä ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-òýé òýìöýõýýñ õàëüñàí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà, õºòºëáºð
òºñºëòýé þì. 2003 îíîîñ õîéø Ãëîáàë ñàí íü ñàíõ¿¿æèëò õ¿ëýýí àâàã÷ íèéò 13
áàéãóóëëàãàä òåõíèê ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä òóñàëæ, 65 ÒÁÁ, îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãàä
äýìæëýã ¿ç¿¿ëæýý.
ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-òàé òýìöýõ ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöäîã èõýíõ ÈÍÁ íü õ¿íèé íººö,
áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíû õóâüä õºãæèë ìóóòàé, îäîî ÷ çîõèöóóëàëò ñóë, íýãäìýë
áàéäàë, õàìòûí àæèëëàãàà õàíãàëòã¿é áàéíà. Òýäýíä ñàíõ¿¿æèëò àâàõ ýõ ¿¿ñâýð
òóí õÿçãààðëàãäìàë àãààä áàéãàà ñàíõ¿¿æèëò íü õàíäèâëàã÷äûí øóóä óäèðäëàãà
äîð ÿâàãääàã òºñë¿¿ä þì. Òýäãýýð íü ¿éë àæèëëàãààíä èë¿¿ òºâëºð÷, õ¿íèé íººö,
áàéãóóëëàãûí õºãæèë, çàõèðãààíû çàðäëûã áàãàõàí õýìæýýíä ë äýìæäýã. Çàðèì òºðèéí
áîëîí ÎÓÁ íü ÈÍÁ-óóäààñ á¿òýõã¿é ç¿éë øààðäàæ ñàéí äóðûí àæëûí òàëààð õýòýðñýí,
áóðóó îéëãîëòòîé áàéäàã àæ. ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ñýðãèéëýëò, ýì÷èëãýý, õàëàìæ äýìæëýãèéí
÷èãëýëýýð àæèëëàäàã ÒÁÁ-óóäûí òîî, øèíæ ÷àíàð, ¿éë àæèëëàãàà, öàð õ¿ðýýíèé òàëààð
ãàðûí äîð ìýäýýëýë áàãà áàéäàã íü ÈÍÁ-óóäûí òàëààðõ îéëãîëò, äýìæëýãèéã õÿçãààðëàõ
òàëòàé.

64

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

5.2 ÄÎÕ-òîé òýìöýõ ¯íäýñíèé ñàí
ÄÒ¯Ñ íü ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ñýðãèéëýëò, õàëàìæèéí ÷èãëýëèéí àæëûã ºðí¿¿ëñýí
èðãýíèé íèéãìèéí õàìãèéí àíõäàã÷ áàéãóóëëàãà áàéæ áîëçîøã¿é þì. 1997 îíä
áàéãóóëàãäñàíààñ õîéø òóñ ñàí íü ãóðâàí ¿íäñýí ÷èãëýëýýð àæèëëàæ áàéíà: òºðèéí
áóñ áîëîí îëîí íèéòýä ò¿øèãëýñýí áàéãóóëëàãààð äàìæóóëàí îëîí íèéòýä ñóóðèëñàí
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, ÈÍÁ-óóäûí õºãæèë, ñóäàëãàà, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, õàëàìæèéí
÷èãëýëýýð øóóä ¿éë àæèëëàãàà õýðýãæ¿¿ëýõ. ¯¿íýýñ ãàäíà ìýäýýëëèéí òºâ àæèëëóóëäàã
áºãººä ÌÑÑ-íû ìàòåðèàë ÷ ãàðãàäàã.
ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí ÷èãëýëýýð àæèëëàäàã ÈÍÁ-óóäûí ÷àäàâõèéã äýýøë¿¿ëýõ, áàéãóóëëàãûí
õºãæëèéã õàíãàõ ¿¿äíýýñ Ãëîáàë ñàíãààñ ñàíõ¿¿æèëò àâäàã ãîë áàéãóóëëàãà íü òóñ ñàí
þì. Õºãæèæ áóé áîëîí øèíýýð ãàð÷ èðæ áóé ÒÁÁ-óóäàä Ãëîáàë ñàíãààñ çîðèóëñàí èõýíõ
ñàíõ¿¿æèëò íü ÄÒ¯Ñ-ààð äàìæäàã áà àæèëòíóóäûí õàíãàìæ, çàõèðãààíû çàðäëààñ áóñàä
òàëààðàà òóñ ñàí íü èõýíõ ñàíõ¿¿æèëòýý Ãëîáàë ñàíãààñ àâäàã. Òóñ ñàí íü ñàíõ¿¿ãèéí
áîëîí òåõíèêèéí äýìæëýãèéã íèéò 45 ÒÁÁ áîëîí îëîí íèéòýä ò¿øèãëýñýí áàéãóóëëàãàä
¿ç¿¿ëýýä áàéãàà áºãººä ÿã îäîî 15 áàéãóóëëàãàòàé àæèëëàæ áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí ÄÎÕ-òîé
òýìöýõ îëîí óëñûí ýâñýëòýé ò¿íøèëñýí íü èõýýõýí àøèã òóñòàé áàéñàí áºãººä ÒÁÁ-ûã
äýìæèõ (ãàíöààð÷èëñàí òåõíèêèéí äýìæëýã, õÿíàëò ¿íýëãýý, õ¿ð÷ àæèëëàõ ¿éë÷èëãýý,
¿å òýíãèéí ñóðãàëò, îðîëöîîã õàíãàñàí õýðýãöýýíèé ¿íýëãýý) òóõàé èõýíõ óäèðäàìæàà
ýâñëèéí òóñëàëöààòàéãààð áîëîâñðóóëæ, îäîî ÷ ãýñýí õàìòðàí àæèëëàäàã ÒÁÁ-óóääàà
àøèãëàäàã áàéíà.
Ñóðãàëò ñåìèíàð çîõèîõûí çýðýãöýý, ÄÒ¯Ñ íü ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã àðãà õýìæýýí
äýõ èðãýíèé íèéãìèéí îðîëöîî, òýð äóíäàà ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ, ÝÁÝ, áèåý
¿íýëýã÷èä, õàð òàìõè ñóäñàíä òàðüæ õýðýãëýäýã õ¿ì¿¿ñ ãýõ ìýò íèéãýìä ãàäóóðõàãäñàí
õ¿ì¿¿ñèéí îðîëöîîã õàíãàõûí òºëºº óõóóëãà ñóðòàë÷èëãàà ÿâóóëäàã. ¯íäýñíèé çºâëºëäºõ
óóëçàëò ÷óóëãàí çîõèîäãîîñ õàìãèéí ñ¿¿ëèéíõýä íü ÕÇÄÕß-òàé õàìòðàí áèåý ¿íýëýõ
ÿâäëûí ýðõ ç¿éí ñòàòóñûã õºíäºæ õýëýëöñýí. ÄÒ¯Ñ íü áèåý ¿íýëýã÷èäòýé àæèëëàäàã ÒÁÁûí òºëººëëèéã óã õóðàëä îðîëöóóëæ, õóóëü õýðõýí õýðýãæèæ áóé òàëààð, ÿàãààä áèåý
¿íýëýã÷äèéí áîëîâñðîë ÷àäàâõèæóóëàëòàä ñºð㺺ð íºëººëººä áàéãàà òàëààð ìýäýýëýë
õèéõ áîëîìæ îëãîñîí. Ýíý àñóóäëààð ÕÇÄÕß-ààñ 2006 îíä àæëûí õýñýã áàéãóóëàãäàæ
õî¸ð óäàà óóëçààä áàéãàà áîëîâ÷ îðîëöîã÷èä áàéíãà ñîëèãäîæ áàéäãèéí óëìààñ ñàéí
àæèëëàõàä òºâºãòýé áàéíà.

5.2.1 Èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóäûí õºãæèë
ÄÒ¯Ñ íü òåõíèêèéí áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãóóääàà
òîäîðõîé øàëãóóð òàâüæ øàëãàðóóëäàã. Ýäãýýðò îðîí íóòàã, çîðèëòîò á¿ëãèéí õ¿í àìòàé
ºìíº íü àæèëëàæ áàéñàí òóðøëàãà, îëîí íèéòòýé àæèëëàõûí òºëººõ èäýâõ ç¿òãýë,
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ÷èãëýëýýð àæèëëàõàä øààðäëàãàòàé óð ÷àäâàð çýðýã áàãòäàã. ¯¿íèé
äàðààãààð òóõàéí áàéãóóëëàãàòàé õàìò öóâðàë ñåìèíàð ÿâóóëàí òåõíèêèéí äýìæëýã
¿ç¿¿ëæ, äóòàãäàæ áóé ç¿éëñèéã íü òîäîðõîéëîí, ñàíàë òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõàä íü
òóñàëäàã. ÄÒ¯Ñ íü òóõàéí ÈÍÁ-òàé õàìòðàí îëîí íèéòèéí îðîëöîîã õàíãàñàí õýðýãöýý
òîäîðõîéëîõ ¿íýëãýý ÿâóóëæ, äóòàãäàæ áóé ç¿éë, áýëãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õýðýãöýý çýðãèéã
òîäîðõîéëîí ãàðãàäàã. Ýíýõ¿¿ ¿íýëãýýíèé ¿åýð îðîëöîîã õàíãàõàä ÷èãëýñýí òåõíèê àðãà
õýðýãñýë àøèãëàí àñóóëãà ÿâóóëàõ, ôîêóñ á¿ëãèéí ÿðèëöëàãà õèéõ, ãàíöààð÷èëñàí
ÿðèëöëàãà õèéõ çàìààð ÷àíàðûí áîëîí òîîí ¿ç¿¿ëýëò ìýäýýëýë öóãëóóëäàã. Òóñ ñàíãààñ

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

65

òîäîðõîé ñýäâýýð ñåìèíàð çîõèîæ ÒÁÁ-ûí àæèëòíóóä, ãàäóóð ÿâæ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã
õ¿ì¿¿ñ, ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷ íàðò æýíäåð áà áýëãèéí ýð¿¿ë ìýíä, ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ,
ýðñäýë áóóðóóëàõ ãýõ ìýò áýëãèéí àìüäðàëòàé õîëáîîòîé ñýäâýýð ìýäëýã îëãîõ, ¿å
òýíãèéí ñóðãàëò ÿâóóëàõ, ãàäàãø ãàð÷ õ¿í àìäàà õ¿ð÷ ¿éë÷ëýõ, óõóóëãà ñóðòàë÷èëãàà
ÿâóóëàõòàé õîëáîîòîé óð ÷àäâàð ýçýìø¿¿ëýõèéã çîðüäîã áàéíà.72
ÄÎÕ-ûí ýñðýã îëîí óëñûí ýâñëýýñ ÒÁÁ-óóäàä çîðèóëæ áîëîâñðóóëàí ãàðãàñàí
“Áàéãóóëëàãàà ¿íýëýõ àðãà õýðýãñýë”-èéã ÄÒ¯Ñ íü öààøèä îëîí íèéòýä ò¿øèãëýñýí
áàéãóóëëàãóóäûã ñóðãàõ òºëºâëºãººòýé áàéíà. Ýíý àðãà õýðýãñýë íü ñàíõ¿¿ãèéí óäèðäëàãà,
ñòðàòåãèéí òºëºâëºëò, õºòºëáºð áîëîâñðóóëàëò, áîäëîãî, óõóóëãà ñóðòàë÷èëãàà,
ñ¿ëæýýãýýð àæèëëàõ çýðýãò ººðèéí ÷àäàâõ, ã¿éöýòãýëèéã ¿íýëýõýä ÷èãëýñýí öóâðàë
àñóóëòûã ÒÁÁ-óóäàä òàâüäàã þì.

5.2.2 Òóëãàìäñàí àñóóäëóóä
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõýä ÷èãëýñýí õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýõýýð ÄÒ¯Ñ-ãààñ
ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí òåõíèêèéí äýìæëýã ýðýëõèéëñýí ÈÍÁ-ûí òîî ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä õî¸ð
äàõèí íýìýãäýæ, òóñ ñàíãèéí ¿¿ðýõ à÷àà, ¿¿ðýã ðîëèéã íýìýãä¿¿ëñýí. ÄÒ¯Ñ íü ò¿¿íèé
ýíý ÷èãëýëýýðõ ìàíëàéëàõ ¿¿ðýã, ¿éë àæèëëàãàà øèíý àðãà áàðèëóóäûã òóðøèõ ÿâäëûã
áàéíãà äýìæèæ, ¿íýëæ, áàðèìòæóóëæ áàéõûã øààðääàãèéã îéëãîäîã áºãººä ýäãýýðèéí
õàæóóãààð ÷àíàðûí áàòàëãààã õàíãàæ ¿éë àæèëëàãààíû öàð õ¿ðýýã íýìýãä¿¿ëýõ õýðýãòýéã
õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéíà. Ýíý á¿õíèéã óäèðäàæ, õàæóóãààð íü ¿éë àæèëëàãààíû öàð
õ¿ðýýã õóðäàöòàé òýëíý ãýäýã ÄÒ¯Ñ-ãèéí õóâüä èõýýõýí áýðõøýýëòýé áàéãàà áºãººä
àæèë÷äûí òîãòâîð ñóóðüøèëã¿é áàéäàë, òóðøëàãàã¿é çàëóó àæèë÷äûã áýëòãýæ ñóðãàõ
øààðäëàãà, ñàéí àæèë÷èä òàòàõóéö õýìæýýíèé öàëèí õàíãàìæ îëãîõ çýðýã íü óëàì
õ¿íäðýëòýé áàéäàëä îðóóëæ áàéíà. ÄÒ¯Ñ-ãèéí óäèðäëàãà ýäãýýð áýðõøýýëòýé òóóøòàé
òýìöýõ ¿¿äíýýñ àæèë÷äàà õºãæ¿¿ëæ àæèëäàà ñýòãýë õàíàìæòàé áàéõ íºõöëèéã áèé
áîëãîõîîð àæèëëàæ áàéíà.73

ÒÁÁ, ÈÍÁ-óóäàä õàíäñàí çºâëºìæ
1. ÈÍÁ-óóäàä çîðèóëñàí äîòîîäûí ºðòºã òîîöîõ çàãâàðûã áîëîâñðóóëæ çàõèðãààíû
çàðäàë, õ¿íèé íººö, áàéãóóëëàãûí õºãæèë, õºòºëáºðèéí ¿éë àæèëëàãààíäàà
õàíãàëòòàé ñàíõ¿¿æèëò òºëºâëºõºä íü òóñëàõ.
2. ÒÁÁ-ûí ìàíëàéëàëòàéãààð, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí ýñðýã îëîí íèéòýä ò¿øèãëýñýí
áàéãóóëëàãà, ÒÁÁ-óóäûí ñ¿ëæýýíèé ¿éë àæèëëàãààã áýõæ¿¿ëæ óëìààð áèå
äààñàí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ ÷àäàõóéö õ¿÷èðõýã ýâñýë áèé áîëãîõ, ÒÁÁ-óóäûí
õºãæëèéí ñòðàòåãè áèé áîëãîõ, óõóóëãà ñóðòàë÷èëãàà, íººö äàé÷ëàõ çýðýãò õàìòûí
õ¿÷ýýð îðîëöîõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ.
3. ÒÁÁ-óóäûã ìàãàäëàí èòãýìæëýõ ¿éë ÿâöûã áèé áîëãîí áàòëàõ.
4. ÒÁÁ-óóäòàé õàìòðàí áîäëîãî ñòðàòåãè áîëîâñðóóëàõàä ÷èãëýñýí çºâëºëäºõ
ìåõàíèçìûã ñîíãîí õàðèëöàí çºâøººð÷ ÒÁÁ-óóäûí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ,
õýðýãæèëò, õÿíàëò ¿íýëãýýã ñàéæðóóëàõ; ÒÁÁ-ûí òîãòâîðæèëò, çàëãàìæ ÷àíàðûã
òºðèéí áîëîí õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãûí äýìæëýãòýéãýýð õàíãàõ.
5. Èðãýíèé íèéãìèéí ¿¿ðýã, ñòðàòåãè, ¿ð ä¿íòýé àæèëëàãààíû òàëààð ñóäàëãàà
ÿâóóëàõ ñàíõ¿¿æèëòèéã ãàðãàæ áàðèìòæóóëàõ.
72
73

ÄÒ¯Ñ, Æèëèéí òàéëàí 2006 îíû 3 ñàð-2007 îíû 4 ñàð, õ 4.
ÄÒ¯Ñ, 2 æèëèéí àæëûí òàéëàí 2008 îíû 1-6 ñàð, õ 4.

66

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

6. Òºð, ÎÓÁ, õàíäèâëàã÷äûã îðîí íóòãèéí çîõèöóóëàõ ìåõàíèçì, çîõèõ á¿òöýýð
äàìæóóëàí ÈÍÁ-ûí çîõèöóóëàëò, ìýäýýëýë ñîëèëöîî, ìýäýýëëèéí ñàíã
äýìæèõ ÿâäëûã íýìýãä¿¿ëýõ.

5.3 Íýãäñýí ¯íäýñòíèé Áàéãóóëëàãà
ͯÁ-ûí øèíý÷ëýë áà òºðºëæñºí áàéãóóëëàãóóä õîîðîíäûí óÿëäàà, õàìòûí àæèëëàãààã
¿ð ä¿íòýé áîëãîõ àæëûí õ¿ðýýíä ͯÁ íü ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ýñðýã ÿâóóëæ áóé Ìîíãîë óëñ äàõü
íèéò àðãà õýìæýýãýý “ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ýñðýã 2007-2011 îíä õýðýãæ¿¿ëýõ ͯÁ-ûí õàìòàðñàí
õºòºëáºð” õýìýýí íýãòãýí çîõèîí áàéãóóëàõ áîëñîí. ͯÁ íü ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûã
èðãýäèéí äóíäàõ ÿäóóðëûí íýãýí èëðýë õýìýýí ¿çýæ áàéíà. Õàìòàðñàí õºòºëáºðèéã
äýìæèæ ͯÁ-ûí òºðºëæñºí áàéãóóëëàãóóäûí ¿éë àæèëëëàãààíû óÿëäààã õàíãàõ ¿¿äíýýñ
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí àñóóäëààðõ ͯÁ-ûí Òåõíèêèéí àæëûí õýñýã áàéãóóëàãäàæ á¿ðýëäýõ¿¿íä
íü ÞÍÝÉÄÑ, ͯÁ-ûí ÕÕ, ͯÁ-ûí ÑÄÁ, ÞÍÅÑÊÎ, ͯÁ-ûí ÕÀÑ, ͯÁ-ûí ÕÑ, ÄÝÌÁ
ÎÓÕÁ áàãòàæ áàéíà. ͯÁ-ûí õàìòàðñàí õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä äàðààõ äºðâºí ñòðàòåãèéí
òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëèéí äàãóó àæèëëàæ áàéíà: (1) ñòðàòåãèéí òºëºâëºëò, çàñàãëàë, ñàíõ¿¿ãèéí
óäèðäëàãà, (2) òîäîðõîé ÷èãëýëä òºâëºðñºí óðüä÷è—ëàí ñýðãèéëýëòèéí ºðãºòãºñºí àðãà
õýìæýý, (3) ýì÷èëãýý, õàëàìæ, äýìæëýãèéã ºðãºæ¿¿ëýõ, (4) õÿíàëò, ¿íýëãýý, ìýäëýã,
õàðèóöëàãà. ͯÁ-ûí ÕÀÑ áýëãèéí áîëîí ͯÝÌ-ä àíõààð÷ áàéõàä ͯÁ-ûí ÕÑ íü ÑÄÇØ,
ýõýýñ óðàãò õàëäâàðëàõààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àæèëëàãàà, àìüäðàõ óõààíä ñóóðèëñàí
ñóðãàëò, áóðõíû øàøíû áàéãóóëëàãóóäûí ìàíëàéëàë, ìºí Ñîëîíãîñ äàõü ͯÁ-ûí ÕÑòàé õàìòðàí òýíä àæèëëàäàã 35,000 ìîíãîë èðãýäýä óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõòýé õîëáîîòîé
ìýäëýã óð ÷àäâàð îëãîõ àæëûã õèéæ áàéíà. ÄÝÌÁ-ààñ ÕÒÑ, 100% ÁÕÕ, òºðºëõèéí
òýìá¿¿ã àðèëãàõàä ÷èãëýñýí ñóäàëãààã òóðøèõ çýðãèéã äýìæèæ áàéíà. ÞÍÅÑÊÎ, ÎÓÕÁ
çýðýã íü Ìîíãîëä áóñ ººð îðîí äàõü òºëººëºã÷èéí ãàçðààñàà äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ ÞÍÅÑÊÎ
óäàõã¿é ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí àñóóäàë õàðèóöñàí äîòîîäûí àæèëòàí àâàõ ãýæ áàéíà. ÞÍÝÉÄÑ
íü Ìîíãîë äàõü ¿éë àæèëëàãààã õàðèóöñàí àæèëòàíòàé áºãººä ¿íäýñíèé õýìæýýíèé ¿éë
àæèëëàãààã äýìæèæ Õºòºëáºð ýð÷èìæ¿¿ëýõ ñàíãààñ ñàíõ¿¿æèëò îëãîäîã áàéíà.74

5.4 Ãåðìàíû òåõíèê õàìòûí àæèëëàãààíû íèéãýìëýã
ÃÒÕÀÍ íü 2007-2009 îíä ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ ÷èãëýëýýð ¿íäýñíèé õýìæýýíä
ÿâóóëæ áóé àðãà õýìæýýíä íýã ñàÿ åâðîãèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ áàéãàà áºãººä ͯÁ-ûí
ÕÀÑ, ò¿¿íèé äîòîîäûí ò¿íø áàéãóóëëàãóóäûí ÷óõàë õàìòðàã÷ þì.

5.5 Îëîí óëñûí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä
Ìîíãîëä ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õýìæýýíèé ¿éë àæèëëàãààã äýìæèã÷ ÎÓÒÁÁ
õîâîð. Õàìãèéí èäýâõòýé àæèëëàäàã íü “Ìàðè ñòîïñ èíòåðíåéøíë”, “Ïàêò Ìîíãîë”,
“Äýëõèéí çºí” þì. Ìàðè ñòîïñ èíòåðíåéøíë íü áýëãèéí áîëîí ͯÝÌ, ãýð á¿ë òºëºâëºëò,
¿ð õºíäºëò, ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿çëýã, ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ, ýð¿¿ë ìýíäèéí àíõàí øàòíû ¿éë÷èëãýý,
íèéòèéí çàõ çýýë, çàëóó÷óóäàä çîðèóëñàí ¿éë÷èëãýý, óõóóëãà ñóðòàë÷èëãààíû ÷èãëýëýýð
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã. Äýëõèéí çºí íü àéìàã íèéñëýëèéí ò¿âøèí äýõ îðîí íóòãèéí
õºòºëáºð¿¿äýýðýý äàìæóóëàí ñàéí äóðààð øèíæèëãýý ºã÷ çºâëºãºº àâàõûã äýìæèõ
ñàíàà÷ëàãà, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, õàëàìæ ãýñýí ÷èãëýëýýð àæèëëàäàã. Ïàêò Ìîíãîë íü
îðîí íóòãèéí ÒÁÁ, îëîí íèéòýä ò¿øèãëýñýí áàéãóóëëàãóóäòàé àæèëëàæ, áàéãóóëëàãûí
74

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ýñðýã 2007-2011 îíä õýðýãæ¿¿ëýõ ͯÁ-ûí ÄÎÕ-ûí òåõíèêèéí àæëûí õýñýã. õ 17.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

67

õºãæèë, ÷àäàâõ, çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõºä ÷èãëýñýí õàðèëöààíû íîòîëãîîíä ñóóðèëñàí,
øèíýëýã áºãººä ìýäýýëëèéí òºðºëæñºí îëîí ñóâãààð öàöàãäàõ ñàíàà÷ëàãóóäûã äýìæäýã.
Ýäãýýð ÎÓÒÁÁ-ûí òàëààð ¿íýëãýýíèé òàéëàíãèéí áóñàä õýñýãò ìºí äóðäñàí.

6. Ãëîáàë ñàí
Ãëîáàë ñàí íü Ìîíãîëä ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-òàé òýìöýõ íèéò àðãà õýìæýýã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýã÷ ãîë
áàéãóóëëàãà áºãººä ͯÁ-ûí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí àñóóäëààðõ õàìòàðñàí õºòºëáºðèéí Ìîíãîë
äàõü ¿éë àæèëëàãààíä íýãýýõýí ÷óõàë ò¿íøëýã÷ áîëæ îðîëöäîã.

6.1 ¯íäñýí õ¿ëýýí àâàã÷ áàéãóóëëàãà
ÝÌß íü ¿íäñýí õ¿ëýýí àâàã÷ áàéãóóëëàãààð 1 ä¿ãýýð øàòíààñ ýõëýí òîäîðñîí áºãººä
çºâøººðºãäñºí á¿õ áóöàëòã¿é òóñëàìæèéã Ýð¿¿ë ìýíäèéí äýä ñàéä õàðèóöàæ áàéõ
áîëñîí.

6.2 Îðîí íóòãèéí çîõèöóóëàõ çºâëºë
ÎÍÇÇ-èéí áàéãóóëàãäñàí ÿâöûã ýðãýí õàðñíààð ¿íäñýí õ¿ëýýí àâàã÷ áàéãóóëëàãà
áîëîí ÕÇÍ-ýýñ õàðààò áóñ áèå äààñàí àæèëëàãààòàé á¿òýö áîëîí õºãæèõ ÿâö íü õýð
óäààøðàëòàé áàéãààã îéëãîõ áîëîìæòîé. Õýäèéãýýð 2 äóãààð øàòàíä ºðãºí áàðüñàí
ñàíàëä ¿íäñýí õ¿ëýýí àâàã÷ áàéãóóëëàãà íü ÎÍÇÇ-èéí åðºíõèé óäèðäëàãà äîð àæèëëàíà
ãýæ òóñãàñàí ÷, ÎÍÇÇ-èéã àíõ ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ¯íäýñíèé áàéíãûí õîðîîíä ñóóðèëæ
áàéãóóëàí Ýð¿¿ë ìýíäèéí äýä ñàéäààð àõëóóëñàí òóë ÎÍÇÇ áîëîí ¿íäñýí õ¿ëýýí àâàã÷
áàéãóóëëàãà õî¸ð íü íýã ë áàéãóóëëàãà áîëæ õóâèðñàí áàéíà. ÎÍÇÇ-èéí á¿õèé ë àæèë,
òýð äóíäàà ¿íäñýí õ¿ëýýí àâàõ áàéãóóëëàãûã ñàíàë áîëãîõ çýðýã íü ÝÌß-íààñ õàðààò
áóñ áàéæ ÷àäààã¿é þì. ÎÍÇÇ-èéí äàðãà áîëîí ¿íäñýí õ¿ëýýí àâàã÷ áàéãóóëëàãûí ãîë
õàðèóöàõ àëáàí òóøààëòàí õî¸ð õýäýí æèëèéí òóðø ÝÌß-íû õ¿í áàéñàí áàéíà.
Ãèø¿¿äèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä íü èõýâ÷ëýí òºðèéí áàéãóóëëàãûí òºëººëºë áàãòàæ, ÝÌßíààñ 13, áóñàä ÿàìäààñ 3, ͯÁ-ààñ 4, ÒÁÁ-óóäààñ 4, áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãààñ 2, øàøíû
áàéãóóëëàãààñ 1, õóâèéí õýâøëèéí 1 ãèø¿¿íòýé áàéñàí áàéíà. 2005 îíä Ãàäààä õýðãèéí
äýä ñàéä íü ÎÍÇÇ-èéã àõàëñàí áºãººä ÕÇÍ íü ÎÍÇÇ-èéí àæëûí àëáààð àæèëëàñàí. 2005
îíû íýãä¿ãýýð ñàðä ãèø¿¿í÷ëýë ººð÷ëºãäºæ, ÝÌß-íààñ 4, ÃÕß-íààñ 1, ͯÁ-ààñ 4, ÒÁÁ-ûí
3, õóâèéí õýâøëýýñ 2, áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãààñ 2, õýâëýë ìýäýýëëèéí áàéãóóëëàãààñ 1
òºëººëºë îðæ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé íýã õ¿í, ñ¿ðüåý ºâ÷èíä ºðòñºí íýã õ¿í áàñ áàãòñàí
áàéíà. Íýã íü ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí àñóóäëààðõ, íºãºº íü ñ¿ðüåýãèéí àñóóäëààðõ ãýñýí
õî¸ð òåõíèêèéí ìýðãýæèëòíèé á¿ëýã ÎÍÇÇ-èéí äîð áàéãóóëàãäñàí áàéíà.75

75

Îðîí íóòãèéí çîõèöóóëàõ çºâëºëèéí ãèø¿¿ä íü: Ý.Ýðäýíýæàìüÿí, ÎÍÇÇ-ûí äàðãà/Ìîíãîëûí Ñêàóòûí
õîëáîîíû òýðã¿¿í ; Ö.Á¿æèí, ÝÌß-íû Áîäëîãî Òºëºâëºëòèéí ãàçðûí äàðãà; Ä.Àëòàí÷èìýã, ÞÍÝÉÄÑ; Àëèñîí
Ðóñèíîâ, Àíãëèéí ÑÄÁ-ûí ñóóðèí òºëººëºã÷ ; Äåëèà Áðàñåëîíà, ͯÁ-ûí ÕÀÑ-ûí ñóóðèí òºëººëºã÷; Áåðòðàí
Äåìóëàí, ͯÁ-ûí ÕÑ-ãèéí Ñóóðèí òºëººëºã÷; Ëóî Äàïýí, ÄÝÌÁ; T.Õàäõ¿¿, ¯íäýñíèé õîðîî; Ä.Ýðäýíýñóâä,
Õ¿í àìûí ãàçðûí Ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàë, áîäëîãî õàðèóöñàí àæèëòàí ; ×.Áàòíàéðàìäàë, Áóðõíû øàøíû
áàéãóóëëàãûí ìàíëàéëëûã äýìæèõ òºñºë ; Í.Òàìèð, “ªºäðºã àìüäðàë” ÒÁÁ; Á Áàòæàðãàë, Õóâèàðàà áèçíåñ
ýðõëýã÷; Á.Çîëçàÿà, ÄÒ¯Ñ-ãèéí õºòºëáºðèéí óäèðäàã÷; Ã.Àðèóí÷óëóóí, A&J Êëóá, ÒÁÁ-ûí ÿéöýòãýõ çàõèðàë;
Ä.̺íõºº, Ãàë Ãîëîìò ¯íäýñíèé õºäºë㺺í ÒÁÁ; ×.Îþóíöýöýã, Áàòëàí õàìãààëàõ ÿàìíû Àíàãààõ óõààíû
ãàçàð; Îþóí÷èìýã, Õ¿¿õäèéí òºëºº ¯íäýñíèé Ãàçðûí ×àäàâõ áýõæ¿¿ëýõ õýëòýñ; Õ.Òóÿà, “Íàòóë” ÕÕÊ-ûí
çàõèðàë; Ö.Ëõàãâàñ¿ðýí, Ìîíãîëûí ÝÌØÓÈÑ-èéí çàõèðàë; Ö.Îòãîíòóíãàëàã, ̯ÝÍÕ-íû Õºäºëìºðèéí
àþóëã¿é áàéäàë, Ýðõ ç¿éí õýëòñèéí äàðãà; Ä.Óðàí÷èìýã, ÃÒÕÀÍ-èéí òºñëèéí çîõèöóóëàã÷

68

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Îíîëûí õóâüä òåõíèêèéí ìýðãýæèëòíèé ýäãýýð á¿ëýã íü ÎÍÇÇ áîëîí ÕÇÍ-èéí õ¿ñýëòýýð
óóëçäàã, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ, ìºí ñ¿ðüåýãèéí ÷èãëýëýýð ìýðãýøñýí 7-8 ìýðãýæèëòíýýñ
á¿ðääýã áà ÎÍÇÇ, ÕÇÍ ãýñýí õî¸ð ãàçàðò ìýðãýæëèéí çºâëºãºº, òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ àæëûã
õàðèóöäàã áàéõ ¸ñòîé àæ. 2007 îíîîñ ÒÁÁ-ûí òºëººëºë ÎÍÇÇ-èéã àõëàæ áàéíà.
ÎÍÇÇ íü ºíãºðñºí æèëýýñ ë ¿¿ðãýý ¿ð ä¿íòýéãýýð áèåë¿¿ëæ ýõëýýä áàéãàà àãààä ¿íäñýí
õ¿ëýýí àâàã÷ áàéãóóëëàãàä åðºíõèé õÿíàëò õèéõ ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëæ ÷àäàõã¿é áàéãààãèéí
õóâüä áèå äààñàí, ¿ð ä¿íòýé àæèëëàõàä íü øààðäëàãàòàé òîãòìîë àæèëëàãààòàé àæëûí
àëáàòàé áîëîõ õýðýãòýé áàéíà. ÎÍÇÇ-èéí ¿éë àæèëëàãààíû òàëààð 2008 îíä õèéãäñýí
¿íýëãýýíä ÎÍÇÇ-èéã õýðõýí áýõæ¿¿ëýõòýé õîëáîãäñîí õýä õýäýí òîäîðõîé çºâëºìæ ãàð÷,
Òóñ çºâëºëèéí ñàéí àæèëëàãààã õàíãàõ íü õ¿÷èðõýã õèéãýýä ýð÷èìòýé àæèëëàãààòàé
àæëûí àëáà áàéãóóëàõòàé øóóä õîëáîîòîé õýìýýæýý.

Îðîí íóòãèéí çîõèöóóëàõ çºâëºëä õàíäñàí çºâëºìæ
1. ÎÍÇÇ, ò¿¿íèé äàðãà áîëîí ãèø¿¿äýä áèå äààñàí àæëûí àëáà áàéãóóëàí, áèå äààñàí,
õ¿÷òýé áàéð ñóóðüòàé áîëæ ¿¿ðýãò àæëàà ã¿éöýòãýõýä òóñàëæ äýìæèæ, øààðäëàãàòàé
òåõíèê, ñàíõ¿¿, õ¿íèé íººöèéí äýìæëýãèéã Èíäîíåçè äýõ ͯÁ-ûí ÕÕ-èéí àäèëààð
õºãæëèéí òºëººõ ò¿íø¿¿äýýñ ÎÍÇÇ-ä óäèðäëàãà åðºíõèé õÿíàëòûí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõýä
íü òóñëàõ.
2. ¯íäñýí õ¿ëýýí àâàã÷ áàéãóóëëàãà áîëîí ÕÇÍ-èéí ºäºð òóòìûí àæèëä ìýðãýæëèéí
óäèðäëàãà õÿíàëò òàâèõàä íü ÎÍÇÇ-ä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ.
3. Òåõíèêèéí ìýðãýæèëòíèé á¿ëã¿¿äèéã ñýðãýýí áàéãóóëæ, òîäîðõîé óäèðäàìæèéí
äàãóó ¿¿ðãýý ã¿éöýä áèåë¿¿ëýõ íºõö뺺ð õàíãàæ ÎÍÇÇ-èéí ñòðàòåãèéí åðºíõèé
õÿíàëòàä äýìæëýã áîëãîõ.

6.3 Õºòºëáºð çîõèöóóëàõ íýãæ
ÕÇÍ íü ÝÌß-íû äýðãýä áàéãóóëàãäñàí áºãººä ýíý íü ÎÍÇÇ-èéí õºòºëáºð, óäèðäëàãûí
òàëûã õàðèóöäàã. ÕÇÍ íü íèéò õºòºëáºðèéí ñàíõ¿¿ãèéí óäèðäëàãà, åðºíõèé çîõèöóóëàëòûã
õàðèóöàõààñ ãàäíà äàðààõ ¿¿ðýãòýé áàéæýý: (a) Ãëîáàë ñàíãèéí äýìæëýãòýé õºòºëáºð¿¿äýýñ
óëñàä îðóóëñàí õóâü íýìðèéí òàëààð óõóóëãà ñóðòàë÷èëãàà õèéõ, (á) Ñàëáàð õ¿ëýýí àâàã÷
áàéãóóëëàãûí äóíä æèë òóòàì óóëçàëò çîõèîí áàéãóóëæ ÿâöûí òàéëàíã õýëýëöýõ, òóðøëàãà
ñîëèëöîõ áîëîìæ îëãîõ, (â) ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿ä, øèéäâýð ãàðãàã÷èä, õýâëýë ìýäýýëýë, íèéò õ¿í
àìûí äóíä ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-òîé õîëáîîòîé àñóóäëûí òàëààðõ îéëãîëò ìýäëýã, äýìæëýãèéã
íýìýãä¿¿ëýõ (ã) Õºòºëáºðèéí àõèö, àìæèëòûã õÿíàæ áàéõ ¿¿äíýýñ õÿíàëò ¿íýëãýýã çîõèîí
áàéãóóëàõ.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

69

V. ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ÀÀÑ
ÑÝÐÃÈÉËÝÕ
1. Áîäëîãî ñòðàòåãè
2006-2010 îíä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-òîé òýìöýõ ¿íäýñíèé ñòðàòåãèä óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëòòýé
õîëáîãäîõ äàðààõ äºðâºí ãîë ÷èãëýëèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàã:



Íèéò õ¿í àì, ÿëàíãóÿà ºñâºð ¿å, çàëóó÷óóäàä ÷èãëýñýí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ
øèíýëýã, íîòîëãîîíä ñóóðèëñàí, øèëäýã àðãóóäûã õýðýãëýñýí ìýäýýëýë ñóðãàëòûí ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëàõ;
Çîðèëòîò á¿ëãèéí õ¿í àìä ÷èãëýñýí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿éë
àæèëëàãààã ºðãºæ¿¿ëýí, ¿ð ä¿íã ñàéæðóóëàõ;
Áýëãýâ÷èéí õýðýãëýýã ºíäºð ò¿âøèíä áàðüæ, ýðñäýë áàãàòàé äàäàë çàí ¿éëèéã
äýìæèõ;
ÕÄÕÂ ýõýýñ õ¿¿õäýä äàìæèí õàëäâàðëàõààñ ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýý ÿâóóëàõ;

Òóñ ñòðàòåãèä äýýðõ ÷èãëýë òóñ á¿ðèéí õ¿ðýýíä õèéãäýõ ¿éë àæèëëàãàà, ¿¿ðýã
õàðèóöëàãûã ìºí òîäîðõîéëîí çààæýý. Òºðèéí ç¿ãýýñ õàðèóöàõ àæèëä ¿íäýñíèé áîäëîãî
òîäîðõîéëîõ, õýðýãæèëò, õÿíàëò ¿íýëãýýã åðºíõèéëºí óäèðäàæ, ÷èãë¿¿ëýõ ÿâäàë áàãòàæ,
èðãýíèé íèéãýìä õýðýãæèëò ¿íýëãýýíä îðîëöîõ, îëîí íèéòèéí äóíä ¿å òýíãèéí ñóðãàëò
áîëîí ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ ¿éë àæèëëàãààã ñàíàà÷ëàõ, îðîëöîõ àæëûã îíîîæýý.
Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû ¿¿ðýãò õºòºëáºð ñàíàà÷ëàãà áîëîâñðóóëàõ, òºëºâëºõ,
õýðýãæèëòèéã ¿íýëýõ, íººö õóâààðèëàõ çýðýã áàãòàæ áàéæýý. Ãýâ÷ òóñ ñòðàòåãè íü ¿ð
ä¿íòýé õýðýãæýýã¿éí óëìààñ ºíºº øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëæ áàéíà.

1.1 Ãîë àðãà õýìæýý, çîðèëòîò á¿ëýã
Ìîíãîëä õýðýãæ¿¿ëæ áóé óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýýíä îëîí íèéòèéí õýâëýë
ìýäýýëýë, õýâëýìýë ìàòåðèàë, âýá õóóäñààð ò¿ãýýõ ìýäýýëýë, õ¿ð÷ àæèëëàõ ¿éë÷èëãýý,
àëáàí áîëîí àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí õ¿ðýýíä ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ,
àìüäðàõ óõààíû ÷èãëýëýýð ñóðãàëò, ìºí îëîí íèéòèéí õ¿ðýýíä ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷, áàãø,
ýì÷, áóñàä ÷èãë¿¿ëýã÷ íàðûí çîõèîäîã ñóðãàëòóóä, áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý, ò¿ãýýëò, ÑÄÇØ
áîëîí ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿ð ä¿íòýé ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ àæëóóä îðæ
áàéíà. Çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ õàðèëöàà, ñýòãýë ç¿éí çºâëºãºº, äýìæèõ á¿ëýã, ç¿¿ òàðèóðûí

70

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

ñîëèëöîî, àðõèíä äîíòîëòîîñ ñýðãèéëýõ, íºõºí ñýðãýýõ õºòºëáºð¿¿ä òîäîðõîé õýìæýýíä
ÿâàãäàæ áàéíà. Îëîí íèéòèéí õýâëýë ìýäýýëëèéí àæèëä îëîí òºðëèéí õýâëýìýë
ìàòåðèàë, ñàìáàð, òåëåâèç ðàäèîãîîð öàöñàí ìýäýýëýë ñóðòàë÷èëãàà, òåëåâèçèéí
öóâðàë íýâòð¿¿ëýã çýðýã îðæ áàéíà. Òåëåâèçèéí öóâðàëä Ïàêò Ìîíãîë ÒÁÁ-ààñ ãàðãàñàí
26 àíãèò “Íýã íàðàí äîð” õýìýýõ îëíû òàëàðõëûã õ¿ðòñýí öóâðàëûã äóðäàæ áîëíî. Ýíý
íü àãóóëãûí õóâüä àíõ óäàà äîòîîääîî áîäîæ áîëîâñðóóëñàí á¿òýýë áîëñîí áºãººä
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí àñóóäëûã Ìîíãîëûí áîäèò íºõöºë áàéäàëä õàðóóëàõ çîðèëãîòîé
áàéñàí. Òóñ öóâðàëààð ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ ¿çýë ãýõ ìýò îëîí àñóóäëûã õºíäæýý.
Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àæëûí ãîë öºì íü õàìãèéí èõ ýðñäýë á¿õèé äàðààõ õ¿í àìä
÷èãëýæ áàéíà. ¯¿íä: áèåý ¿íýëýã÷èä áîëîí òýäíèé ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä, ÝÁÝ, ìàíñóóðóóëàõ
áîäèñûã ñóäñàíä òàðüæ õýðýãëýã÷èä, õºäºë㺺íò õ¿í àì áîëîí øèëæèí àæèëëàãñàä îðæ
áàéíà. Áóñàä çîðèëòîò á¿ëýãò çàëóó÷óóä, àæèë÷èä, õ¿÷íèé áàéãóóëëàãóóä, õèë îð÷ìûí
îðøèí ñóóã÷èä, òîìîîõîí çàìûí äàãóóõ õ¿í àì, õîðèãäëóóä áîëîí íèéò õ¿í àì îðæ
áàéíà.

1.2 Õýðýãæ¿¿ëýã÷, õîëáîãäîõ òàëóóä
Õºòºëáºðèéí ãîë ÷èãëýë, çîðèëòîò á¿ëã¿¿ä, õýðýãëýõ àðãà áàðèëûí òóõàé øèéäâýð
ãàðãàõ ¿¿ðýãòýé öººí òîîíû áàéãóóëëàãà áàéíà. Óëñûí ò¿âøèíä ýäãýýð íü ÝÌßíû Áîäëîãî, òºëºâëºëòèéí ãàçàð, Ãëîáàë ñàíãèéí ÕÇÍ, ÌÓÁÈÑ, ÁÑØÓß-íû Áàãà
äóíä áîëîâñðîëûí ãàçàð, Áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýí, ÀÁÁÇѯÒ, ÄÒ¯Ñ çýðýã þì. ͯÁ-ûí
òºðºëæñºí áàéãóóëëàãóóä, òýð äóíäàà ÄÝÌÁ, ͯÁ-ûí ÕÑ áîëîí ÕÀÑ íü õºòºëáºðòýé
õîëáîîòîé òîìîîõîí øèéäâýð¿¿äýä èõýýõýí íºëººòýé áàéäàã. Òóõàéëáàë, 100% ÁÕÕ-èéã
íýâòð¿¿ëñýí òóõàé ýíä äóðäàæ áîëîõ þì.
ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ àæëûã îëîí ò¿âøèíä õýä õýäýí õýðýãæ¿¿ëýã÷
áàéãóóëëàãà ÿâóóëæ áàéíà. Òýäãýýðò ÝÌÕ¯Ò-èéí Ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ àëáà (ÝÌÄÀ),
ժѯÒ, ýìíýëãèéí áîëîí ýìíýëãèéí áóñ ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóä, áàãø, àðãà ç¿é÷èä,
íèéãìèéí àæèëòíóóä, äîòîîäûí ÒÁÁ-óóä (ÄÒ¯Ñ, Ãàë ãîëîìò, Ìîíãîëûí ýìýãòýé÷¿¿äèéí
íýãäñýí õîëáîî (ÌÝÍÕ), ÌÀÎÝÍÕ), ÎÓÒÁÁ-óóäûí îðîí íóòãèéí ñàëáàð áàéãóóëëàãóóä
(ÌÓÇÍ, ÌÃÁÑÑÍ, Ìàðè ñòîïñ èíòåðíåéøíë), õýä õýäýí ÎÓÒÁÁ (Àíãëèéí Ñàéí Äóðûíõíû
Áàéãóóëëàãà, Íîðâåãèéí Òóñëàìæèéí Áàéãóóëëàãà, Ïàêò Ìîíãîë, ìºí Èõ áðèòàíèé ÕÈÑ)
áîëîí õºãæëèéí áàéãóóëëàãóóä (ÀÍÓ-ûí Ýíõ òàéâíû êîðïóñ, ÃÒÕÀÍ, ÀÕÁ) îðæ áàéíà.
Ò¿¿í÷ëýí îëîí íèéòýä ò¿øèãëýñýí çàðèì ÒÁÁ (Ôîêóñ, Õàìòäàà, Èòãýë ø¿òýýí, ªºäðºã
àìüäðàë, Çàëóóñ-ýð¿¿ë ìýíä, Ìîíãîë çºí, ÕÒÌÁÈÕÍ çýðýã)-ûí òîî íýìýãäýæ áàéíà.
Ýäãýýð íü èõýâ÷ëýí òóõàéí àñóóäàëä ºðòñºí èðãýä, ýì÷ íàð, ÍÝÌ-èéí ìýðãýæèëòí¿¿ä,
èäýâõòýé èðãýäèéí ñàíàà÷ëàãà áàéäàã áºãººä èõýâ÷ëýí òîäîðõîé àðãà õýìæýý, ýñâýë
ºíäºð ýðñäýëä áóé òîäîðõîé õ¿í àì, òóõàéëáàë ÝÁÝ, áèåý ¿íýëýã÷ íàðòàé àæèëëàæ
áàéíà. ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí ÷èãëýëýýð àæèëëàæ áàéñàí äèéëýíõ îëîí íèéòýä
ò¿øèãëýñýí áàéãóóëëàãà íü îäîî ÒÁÁ áîëîîä áàéíà. Ýäãýýð áàéãóóëëàãûã Ãëîáàë ñàí
äýìæäýã áºãººä èõýíõ ¿åä ÄÒ¯Ñ, ͯÁ-ûí òºðºëæñºí áàéãóóëëàãóóäààð, ìºí öººí
òîõèîëäîëä ÎÓÁ, õàíäèâëàã÷äààð äàìæóóëàí äýìæëýãýý ¿ç¿¿ëäýã.
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñèéí îðîëöîî áàãà áàãààð íýìýãäýæ áóé ÷ õÿçãààðëàãäìàë
áàéíà. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ, ýðñäýëòýé çóðøèë, íºõöºë áàéäàëä îðæ áàéñàí
õ¿ì¿¿ñèéí æèíõýíý îðîëöîî, ¿éë àæèëëàãààã õàíãàñíààð ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí ýñðýã
àðãà õýìæýýã ¿ð ä¿íòýé, ìýðãýæëèéí ò¿âøèíä ÿâóóëàõ áîëîìæòîé áîëíî ãýäãèéã îëîí

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

71

óëñûí òóðøëàãà õàðóóëäàã òóë òýä ººðñ人 õ¿ññýí òîõèîëäîëä îðîëöîîã íü äýìæäýã
áàéõ íü ÷óõàë þì.

1.3 Çîõèöóóëàëò, óäèðäëàãà
Åðºíõèéä íü õàðâàë, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààíä ¿íäýñíèé çîõèöóóëàëò,
ìýäýýëýë ñîëèëöîî äóòàãäàæ áàéíà. Á¿õ ¿éë àæèëëàãààíû òàéëàíã íýãòãýäýã ãàçàð
áàéäàãã¿é áºãººä (Ãëîáàë ñàíãèéí ÕÇÍ íü çºâõºí Ãëîáàë ñàíãèéí äýìæëýãòýéã íü
íýãòãýäýã), õààíààñ ÿìàð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã, õ¿í àìûí ÿìàð á¿ëãèéí õýäýí õ¿íä
õ¿ðñýí, õýäýí ºäºð, öàã, õýäýí óäàà ÿìàð ñýäâýýð ñóðãàãäñàí, áýëòãýãäñýí, öààøèëáàë,
ºíäºð ýðñäýëä áóé õ¿í àìä ÿìàð õýìæýýíä õ¿ðñýí, þó ñóðñàí, çàí ¿éëä íü ººð÷ëºëò
îðñîí ýñýõ òàëààð ãàð äîð áýëýí ìýäýýëýë áàéäàãã¿é àæýý. Çàðèì çîðèëòîò á¿ëã¿¿äýä
¿éë àæèëëàãàà äàâõàðääàã òàëààð ìýäýýëýë ìºí áàéíà.

1.4 Õàìðàëò
Äýýð äóðäñàí÷ëàí õàìðàëòûí òàëààðõ ìýäýýëëèéã ¿íäýñíèé õýìæýýíä íýãòãýäýãã¿é.
Ãëîáàë ñàíãèéí ÕÇÍ-èéí ìýäýýëñíýýð òóñ ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð íèéò 20 òºðëèéí
3,100,000 ìàòåðèàë, ýâõýìýë äýâòýð, òýìäýãëýëèéí äýâòýð, õàíûí çóðàã, òîâõèìîë, íîì,
óäèðäàìæ, òàðààõ ìàòåðèàë, îí òîîëëûí õàëààñíû äýâòýð çýðãèéã áýëòãýí, õýâë¿¿ëæ
ò¿ãýýæýý. ̺í 25,000 øèðõýã ñóðòàë÷èëãààíû ìàòåðèàë (ñàðàâ÷òàé ìàëãàé, õàãàñ
õàíöóéòàé öàìö) òîäîðõîé àÿíû áýëýã òýìäýãòýéãýýð õèéãäýí òàðààãäñàí áàéíà. Ò¿¿ãýýð
÷ ¿ë áàðàì Óëààíáààòàð õîòûí ãîë ãóäàìæíû äàãóó 2 ñàìáàð áàéðëóóëæ, ìýäýýëëèéã
íü æèë á¿ð øèíý÷èëæ èðñýí áºãººä 10 ººð òåëåâèçèéí ñóðòàë÷èëãààã íèéò 650 óäàà
öàöæýý. ¯¿íýýñ ãàäíà ðàäèîãèéí 6 ººð ñóðòàë÷èëãààã 450 óäàà öàöàæ, æèë á¿ð óëñûí
õýìæýýíä îëîí íèéòèéã õàìàðñàí “Õàìòäàà ñýðãèéëüå” àÿíûã ÿâóóëàí 175 ñýòã¿¿ë÷,
ìºí õýâëýë ìýäýýëëèéí áàéãóóëëàãûí òºëººëºã÷äèéã áýëòãýæýý. Ïàêò Ìîíãîëûí
òåëåâèçèéí öóâðàë íü àíãè á¿ðäýý 200,000 ¿çýã÷èéí ñîíèðõëûã òàòñàí íü 15-ààñ äýýø
íàñíû íèéò õ¿í àìûí îéðîëöîîãîîð 12% íü ãýñýí ¿ã þì. Äýýðýýñ íü íýìýýä, 2,199
“áè÷èë á¿ëã¿¿ä” áóþó ÿâóóëûí íàéìàà÷èä, à÷ààíû ìàøèíû æîëîî÷ íàð, öýðãèéí àëáàí
õààã÷èä, ¿éëäâýðèéí àæèëòíóóä òýð÷ëýí 1,165 áèåý ¿íýëýã÷, ÝÁÝ, õàð òàìõè õýðýãëýãñýä
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ñóðãàëòàä õàìðàãäñàí. ¯¿íýýñ ãàäíà, õºòºëáºðèéí
õ¿ðýýíä õ¿ð÷ àæèëëàñàí ÿíç á¿ðèéí á¿ëãèéí õ¿í ãýõýýñýý õ¿ð÷ àæèëëàñàí õ¿í á¿ðèéí
òîîã áàðèìòæóóëäàã òóë õ¿í àìûí õàìðàëò íü òàéëàíä äóðäñàíààñ áàãà áàéõ ¿íäýñòýé
þì. Åðºíõèéä íü àâ÷ ¿çâýë õàìãèéí ºíäºð ýðñäýëòýé á¿ëã¿¿äýä çîðèóëñàí õºòºëáºð íü
òóõàéí õ¿í àìûí òîîòîé õàðüöóóëáàë õÿçãààðëàãäìàë ò¿âøèíä áàéíà.

1.5 ×àíàð, òóëãàìäñàí àñóóäëóóä
Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ÷èãëýëýýð ºíººã õ¿ðòýë áàðèìòàëæ èðñýí çàð÷èì íü îëîí
õ¿íä õàìãèéí íààä çàõûí ¿íäñýí ìýäýýëýë õ¿ðãýõ ÿâäàë áàéñàí þì. ¯éë àæèëëàãàà
íü èõýâ÷ëýí ¿íäýñíèé õýìæýýíä, õàíäèâëàã÷äûí ÷èãë¿¿ëñíýýð ÿâæ òºñºëä ñóóðèëñàí
àðãà áàðèëûã ãîëëîæ, íèéò àãóóëãà, õ¿ðãýæ áóé áàéäëààðàà íýã õýâèéí áàéñààð èðñýí
áà çîðèëòîò õ¿í àìûí õýðýãöýýíýýñ ¿¿ñýí ãàðààã¿é àæ. ×àíàð, ¿ð ä¿íä ãýõýýñýý èë¿¿
òîî, õýìæýýíä àíõààð÷ èðæýý. Òèéìýýñ ñòðàòåãèéí áîëîí ø¿¿ìæëýëò ñýòãýëãýý, ¿éë
àæèëëàãààã áýõæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Ìîíãîëûí ºâºðìºö îíöëîãò îëîí óëñûí
õºòºëáºðèéã òîõèðóóëàí çîõèöóóëàõ ¿¿äíýýñ èë¿¿ øèéäýìãèé àðãà õýìæýý àâàõ, ÿìàð

72

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

íýã òºðëèéí ¿éë÷èëãýý, õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýõèéí ºìíº õýðýãöýý øààðäëàãûí
¿íýëãýýã çîõèõ ò¿âøèíä õèéõ, 100% ÁÕÕ, ÑÄÇØ ãýõ ìýò ñàíàà÷ëàãûã ÿàðàâ÷ëàí
ºðãºæ¿¿ëýõ òóõàéä èë¿¿ àíõààðàë áîëãîîìæòîé õàíäàæ, ººðñäºäºº ä¿ãíýëò õèéõ, áàãà
áàãààð ÷àäàâõèéã õàíãàëòòàé õýìæýýíä õ¿ðãýæ õºãæ¿¿ëýõèéí íààíà àðãà áàðèëàà îðîí
íóòãèéí îíöëîãò òîõèðóóëæ, àìæèëòàä õ¿ðýõýä øààðäëàãàòàé ãîë ýëåìåíò¿¿äèéã áèé
áîëãîí, õºòºëáºðèéí òºëºâëºëò, øèéäâýð ãàðãàõ ÿâö, ¿íýëãýýíä îðîí íóòãèéí õ¿í àì,
çàñàã çàõèðãàà, ÒÁÁ-óóä, çîðèëòîò áîëîí ºðòñºí õ¿í àìûí ñàíàë îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýí
áýõæ¿¿ëýõ, ¿éë àæèëëàãààíû òàëààðõ ñóäàëãàà, ¿íýëãýýã íýìýãä¿¿ëæ, àìæèëòòàé
õýðýãæèæ áóéã íü òîäîðõîéëæ, àìæèëòã¿éã íü ñàéæðóóëàõ þì óó, á¿ðìºñºí îðõèõ àðãà
õýìæýý àâàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.
Îëîí óëñàä ò¿ãñýí çàðèì õºòºëáºð, àðãûã Ìîíãîëûí íºõöºëä òîõèðîõ, ¿ð ä¿íòýé
ýñýõèéã õàíãàëòòàé õýìæýýíä ¿íýëýëã¿éãýýð íýâòð¿¿ëæýý. Òóõàéëáàë, çàëóó÷óóäàä
÷èãëýñýí ¿å òýíãèéí ñóðãàëòûí ºðãºí õýðýãëýýã äóðäàæ áîëíî.
“Õàðèëöàí” ¿íýí÷ áàéõûã õàìãààëàëòûí íýãýí àðãà ìýòýýð äýëãýð¿¿ëýõ íü õàìòðàã÷òàé
ýð÷¿¿äèéí òýí õàãàñ íü îëîí õ¿íòýé õàâüòàëä îðäîã ÿâäàë çàðèì ñóäàëãààãààð èëðýýä
áóé ýíý ¿åä ñýðãèéëýõ ¿ð ä¿íòýé àðãà áîëîõîîñîî èë¿¿ ýìýãòýé÷¿¿äèéã ýðñäýëä îðóóëæ
áàéãàà ó÷ðààñ ÿàðàëòàé ýðãýí õàðâàë çîõèõ ç¿éë ìºí.
Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãàà íü õýäèéãýýð ºðãºí õ¿ðýýòýé ÷ çàðèì òàëààðàà
õÿçãààðëàãäìàë áàéíà. Ýäãýýðèéí èõýíõ íü çºâõºí ºâ÷èíä ãîë àíõààðàë ÷èãë¿¿ëñýí òóí
ýíãèéí, ìýäýýëëèéí ÷àíàðòàé õýäõýí ñàíààã îëîí äàâòàõ õàíäëàãàòàé áàéäàã: ÁÇÄÕ,
ÕÄÕ õýðõýí äàìæäàã áîëîí äàìæäàãã¿é, õýðõýí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ (íàðèéí øèðèéí,
ýýäðýýòýé àñóóäëóóäûã íü õºíäºëã¿éãýýð “öàãààí òîëãîé”-í ýõíèé õýäýí ¿ñýã õýëæ ºãäºã),
ìºí çàðèì íýã øèíæ òýìäãèéí õàìòààð çààæ áàéíà. ªã÷ áóé ìýäýýëýë íü õýò ýíãèéí
ó÷èð îéëãîëò ºãºõ, çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõºä õàíãàëòã¿é áàéíà. Òóõàéëáàë, ºñâºð íàñíû
íýãýí õ¿¿ “õ¿ì¿¿ñ õýäèéãýýð øóìóóë ÕÄÕÂ òàðõààäàãã¿é ãýäýã ÷ ò¿¿íä íü èòãýäýãã¿é,
õýðâýý õóìõàà ºâ÷íèé âèðóñèéã òàðààäàã þì áîë ÕÄÕÂ-èéã ÷ äàìæóóëäàã áàéæ òààðíà”
ãýæ ººðèéí áîäëîî ÿðüñàí þì. ªºðººð õýëáýë, õ¿¿ä ó÷èð õîëáîãäëûã íü òàéëáàðëààã¿é
ó÷èð õ¿¿ àâñàí ìýäýýëýëäýý èòãýõã¿é áàéíà.
¯¿íýýñ ãàäíà ÁÇÄÕ ãýõýýñýý ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ä èë¿¿ èõ à÷ õîëáîãäîë ºãºõ õàíäëàãà áàéíà.
(çàðèì õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä ÁÇÄÕ-ûí òàëààð áàãà çýðýã ìýäýýëýë ºãäºã). ÕÄÕÂ-èéí
õàëäâàð àâàõ áîäèò áîëîí ìýäðýãäñýí ýðñäýë áàãà áàéãàà, õàðèí ÁÇÄÕ-ûí õàëäâàð àâàõ
ýðñäýë ºíäºð áàéãàà íºõöºëä ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, öààøèëáàë õàëäâàðûí
ò¿âøèí, àþóë õîð íü ºíäºð ãýäãèéã õ¿ì¿¿ñ àëü õýäèéíý ñàéí ìýäýõ áîëñîí. Âèðóñò
ãåïàòèò Ñ-ã áýëãèéí çàìààð äàìæèõààñ ñýðãèéëýõýä èë¿¿ èõ àíõààðàë òàâèõ íü ç¿éòýé.
Ýðñäëèéí ¿íýëãýý, ýðñäëèéã áóóðóóëàõ ñýäëèéã áèé áîëãîõ çýðýã àãóóëãàòàé ¿éë
àæèëëàãàà, õýëýëö¿¿ëýã, ìàòåðèàë õýðýãòýé áàéãàà ÷ çºâõºí ÁÇÄÕ-òàé òýìöýõ íºõöºëä à÷
õîëáîãäëîî ºãºõ þì (ÿëàíãóÿà çàëóó õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä õ¿ñýýã¿é æèðýìñëýëòèéí ýðñäëèéã
áóóðóóëàõ òóõàé íýìæ îðóóëàõ íü íýìýëò õºø¿¿ðýã áîëæ ºãíº – “Ãóðâàí íýãèéí” ãýäýã
àðãà).76
Åðºíõèéä íü õàðàõàä óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, á¿ëãèéí ñóðãàëò, ãàíöààð÷èëñàí õàðèëöàà,
ñóðòàë÷èëãààíû ìàòåðèàëóóäàä çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ àðãóóä õàíãàëòã¿é áàéíà. ¯íýëãýýíèé
áàãèéí óóëçñàí õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ õàðèëöààíû òàëààðõ îéëãîëò íü
76

ªºðººð õýëáýë ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, æèðýìñëýëò ãóðâààñ íýã ë ç¿éë áóþó áýëãýâ÷ýýð ñýðãèéëýõ.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

73

æèãä áóñ, çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ òóõàé îéëãîëò, àðãà, òýäãýýðèéã óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿éë
àæèëëàãààíä àøèãëàõ óð ÷àäâàð íü õÿçãààðëàãäìàë áàéñàí þì. Çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ
òóõàé ñóðãàëò ÿâàãäñàí ÷ ìýðãýæëèéí áîëîí òåõíèêèéí ñóðãàëò, äýìæëýã áàñ õýðýãòýé
áàéäàã ãýæ îëîí õýðýãæ¿¿ëýã÷ áàéãóóëëàãà òýìäýãëýæ áàéíà.
Çàðèì õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä àìüäðàõ óõààíû õîëáîãäîõ ñóðãàëòûã, òóõàéëáàë,
õàðèëöàà, øèéäâýð ãàðãàõ, õýëýëöýýð õèéõ òóõàé ñóðãàëò ÿâàãääàã íü ìýäýýëýëä
ñóóðèëñàí áîëîâñðîëä ýåðýã íýìýãäýõ¿¿í áîëäîã. Ãýâ÷ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõýä ÷èãëýñýí
èõýíõ ¿éë àæèëëàãàà íü òóõàéí çàí ¿éë, øèéäâýðèéã ãàðãàõòàé õîëáîîòîé õóâü õ¿íèé
áîëîí íèéãìèéí íºõöëèéã òýð ÷èãýýð íü îðõèãäóóëæ áàéíà. Òóõàéëáàë, óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýëòýä õîñóóäûí õàðèëöààí äàõü æýíäåðèéí õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëººã õàðãàëçàæ
¿çýõ íü òóí áàãà áàéíà (æèøýý íü äîòíî õàðèëöààí äàõü õ¿÷íèé õàðüöàà, ýðýãòýé
ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí áýëãèéí àìüäðàë, ¿íýí÷ áàéäàë, æýíäåðèéí àñóóäëóóä, àðõèäàëò,
õ¿÷èðõèéëýë ãýõ ìýò).
Æèíõýíý ¿ð íºëººíä õ¿ðýõèéí òóëä îëãîõ ãýýä áóé ìýäýýëýë, óð ÷àäâàðûã òóõàéí
íºõöºëä òîõèðóóëàõ, òóõàéáàë õóâü õ¿íèé õóâüä áýëãèéí àìüäðàë, õàðèëöààíû íàðèéí
ýýäðýýòýé õ¿÷èí ç¿éëñ, ò¿¿íèé äîòîð õ¿ñýë òà÷ààë, äóð, õ¿÷, ÿëàíãóÿà æýíäåðèéí
õàðèëöààí äàõü õ¿÷íèé õàðüöàà, õàéð, è÷ã¿¿ð, àéäàñ, õýðýãöýý, íóóöëàë ãýõ ìýòèéã
àíõààðàõ õýðýãòýé áîë íèéãìèéí íºõöºë, áîäèò àìüäðàëä ÿäóóðàë, æýíäåðèéí õàðüöàà,
àðõè óóõ, õýòð¿¿ëýõ ÿâäàë, õ¿÷èðõèéëýë, ýðõ, ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ çýðãèéã àíõààðàõ
õýðýãòýé áàéäàã. Ò¿¿ãýýð ÷ áàðàõã¿é õóâü õ¿íèé ñýòãýë ç¿éí õ¿÷èí ç¿éëñ, ÿëàíãóÿà ººðòºº
èòãýõ áàéäàë, õóâèéí õ¿ñýë çîðèã, òýäãýýðèéí çàí ¿éë äýõ íºëººã ÷ õàðãàëçàõ õýðýãòýé
þì. Çààõ õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ, çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ õàðèëöàà, ¿å òýíãèéí ñóðãàëò, çºâëºãººíèé
÷èãëýëýýðõ ñóðãàëòóóä íü õýò áîãèíî òóë îðîëöîã÷äîä çîõèõ ìýäëýã îéëãîëò ºã÷,
çîõèñòîé õàíäëàãà ÷àäàâõèéã áèé áîëãîæ ÷àääàãã¿é áºãººä ñóðãàëòûí äàðààõ äýìæëýã,
çºâëºìæ ºã÷ ÷èãë¿¿ëýõ, àæëûí áàéðàí äýýðõ ìýðãýæëèéí òóñëàëöàà, çºâëºãºº äóòàãäàæ
ýñâýë õàíãàëòã¿é ò¿âøèíä áàéíà. ¯¿íèé óëìààñ ñóðãàëòàä îðîëöîã÷äûí ñýòãýëãýýã
èäýâõæ¿¿ëýõ, õàíäëàãà, ñýòãýë ç¿é íèéãìèéí àñóóäëûã èëð¿¿ëýí ãàðãàæ, óð ÷àäâàð
ýçýìø¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé õàðèëöààíû çààõ àðãûã ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷, áàãø,
÷èãë¿¿ëýã÷ íàðò ñóðãàëòààð îëãîõ òàë äýýð ¿ð ä¿í ìóóòàé áàéíà. Àãóóëãûí îéëãîëò íü
÷ ã¿íçãèéðýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Îäîîãèéí áàéäëààð ñóðãàã÷, ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷,
÷èãë¿¿ëýã÷, ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷ íàðò çîðèóëñàí ñòàíäàðò ãýæ ¿ã¿é, óð ÷àäâàðûã òîäîðõîé
ò¿âøèíä õ¿ðñíèéã áàòëàõ, àëáàí ¸ñîîð ãýð÷ëýõ ¿éë ÿâö äóòàãäàæ áàéíà.
ͺõöºë áàéäëûí ¿íýëãýý, ñóäàëãàà îëîí òîîãîîð õèéãäñýí áàéãàà ÷ ¿éë àæèëëàãààòàé
õîëáîîòîé ñóäàëãàà õîìñ, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõýä ÷èãëýñýí òîäîðõîé ¿éë àæèëëàãààíû
(ºñâºð ¿å çàëóó÷óóäûí ñóðãàëò, áèåý ¿íýëýã÷äèéí ñóðãàëò, ÝÁÝ-èéí ñóðãàëò, áýëãýâ÷èéí
õýðýãëýýã äýìæèõ ¿éë àæèëëàãàà çýðýã) íºëººã ¿íýëñýí ç¿éëñ áàãà áàéíà. Óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ àæèëä àâ÷ õýðýãëýõ ñóäàëãàà, ÿëàíãóÿà çàðèì á¿ëãèéí áýëãèéí çàí ¿éëèéí
òàëààðõ ìýäýýëýë, ã¿íçãèéð¿¿ëñýí ÷àíàðûí ñóäàëãàà çýðýã õàíãàëòã¿é àãààä áàéãàà
ñóäàëãààã óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààíä àøèãëàõã¿é áàéíà (òóõàéëáàë, íýã
ñóäàëãààãààð çàëóó÷óóä ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ ãýõýýñýý èë¿¿ õ¿ñýýã¿é æèðýìñëýëòýä ñýòãýë çîâíèæ
áàéäàã íü õàðàãäñàí ÷, ¿éë àæèëëàãàà íü ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-ýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõýä
÷èãëýñýí õýâýýð áàéíà). Çàõ çýýëèéí ñóäàëãààíä ñóóðèëæ ÌÑÑ-íû ìàòåðèàë áîëîâñðóóëæ,
àÿí ÿâóóëñàí íü öººõºí áºãººä òîäîðõîé õ¿í àìä òºâëºðºí ÷èãëýñýí òàë áàéõã¿é áàéíà.
Òýäãýýðèéí òóðøèëò íü æèãä áóñ áºãººä õèéñýí òîõèîëäîëä ýöñèéí çºâøººðëèéã
îëãîäîã òàëóóä íü îéøîîäîãã¿é õàíäëàãà ìºí àæèãëàãäñàí.

74

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ òàëààðõ åðºíõèé çºâëºìæ
À. ¯íäýñíèé õýìæýýíä óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºëò
õýðýãæèëò, ìýäýýëýë ñîëèëöîõ ìåõàíèçì, ¿éë àæèëëàãàà òýäãýýðèéí ¿ð
ä¿íãèéí òóõàé òàéëàíãèéí íýãòãýëèéã ¯íäýñíèé õîðîî çîõèöóóëàõ.
Á. Àéìàã, ñóìäûí çàñàã çàõèðãàà íü ¿éë àæèëëàãààíû æèëèéí òàéëàíãàà
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ÷èãëýëýýð àæèëëàäàã ãîë õîëáîãäîõ òàëóóäûí õàìòààð
áîëîâñðóóëäàã áàéõ. Òóñ ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãººíä õàðèóöàõ òàë, çîðèëòîò
á¿ëýã, õàìðàëòûã òóñãàæ, òîãòìîë ýðãýí õàðäàã áàéõ øààðäëàãàòàé.
Â. ßìàð ÷ ¿éë÷èëãýý, õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõèéí ºìíº õýðýãöýýã çîõèõ ¸ñîîð
¿íýëæ òîäîðõîéëñîí áàéõ ¸ñòîé; îëîí óëñûí àðãà áàðèëûã îðîí íóòãèéí íºõöºëä
ñàéòàð íèéö¿¿ëýí òîõèðóóëæ, àìæèëòàä õ¿ðýõýä øààðäëàãàòàé ãîë íºõöëèéã á¿ãäèéã
á¿ðä¿¿ëñýí áàéõ ¸ñòîé; õºòºëáºðèéí òºëºâëºëò, øèéäâýð ãàðãàõ ÿâö, ¿íýëãýý çýðýãò
çîðèëòîò áîëîí íýðâýãäñýí á¿ëãèéí õ¿í àì, ÒÁÁ-óóä, îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãà çàñàã
çàõèðãààíû îðîëöîî õóâü íýìðèéã áýõæ¿¿ëýõ õýðýãòýé;
Ã. Ìàñòåð áîëîí ¿íäýñíèé ñóðãàã÷äûí ìýäëýã ÷àäàâõèéã ã¿íçãèéð¿¿ëýí, ÷àíàðûã
ñàéæðóóëàõàä îëîí óëñûí ìýðãýæëèéí òóñëàëöààã íýìýãä¿¿ëæ, õýðýãæ¿¿ëýã÷,
ñóðãàã÷ òàëóóäûí ÷àäàâõèéã äàðààõ ÷èãëýëýýð ñàéæðóóëàõ:
• Ñóðãàëòûí àãóóëãà íü èë¿¿ ºðãºí áºãººä ã¿íçãèé áàéæ, õ¿íèé õàíäëàãà, ýðñäëèéã
ìýäýð÷ áóé áàéäàë, õºø¿¿ðýã áóþó ñýäýë, ñýòãýë ç¿é íèéãìèéí íºõöºë, óð ÷àäâàð
çýðãèéã òîîöîæ, çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõºä èë¿¿ ÷èãëýõ.
• Àðãà ç¿éã ñàéæðóóëàõ ¿¿äíýýñ õàðèëöàí ÿðèëöàõ àðãààð çààõ, çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ
õàðèëöàà, áîëîí õîëáîãäîõ àðãà áàðèëûã ñàéòàð îéëãîí ýçýìøñýí áàéõ;
Ä. Ñóðãàëòûí äàðàà ñóðãàã÷ áàãøèéí ÷èãë¿¿ëæ ñóðãàæ áóé áàéäëûã îëîí äàõèí
àæèãëàæ äýìæèæ, çºâëºãºº ºã÷, ÷èãë¿¿ëýí çààâàðëàæ áàéõ øààðäëàãàòàé. Òîî
õýìæýýíä áóñ ÷àíàð, ¿ð ä¿íä èë¿¿ àíõààð÷ àæèëëàõ ¸ñòîé. Ñòàíäàðò áîëîâñðóóëæ
ãýð÷èëãýý îëãîõ àðãà õýìæýýã àâàõ íü ÷óõàë.
Å. Á¿õ ñóðãàã÷ íàðûí (¿å òýíãèéí ñóðãàã÷, îðîí íóòãèéí ñóðãàã÷, ñóðãóóëèéí áàãø
íàðûí) ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã áýõæ¿¿ëæ, ã¿íçãèéð¿¿ëýí, ñóðãàëòàä îðîëöîã÷äîä
òºâëºðñºí, õàðèëöààíû àðãààð ñóðãàõ, ÷èãë¿¿ëýõ óð ÷àäâàðûã áýõæ¿¿ëýõ; äýýð
äóðäñàí àñóóäëûã áàãòààí çàí ¿éëä ººð÷ëºëò îðîõ áîëîìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ.
¨. Ãàíö óäààãèéí, ýíãèéí ñóðãàëò, àðãà õýìæýýíýýñ (æèøýý íü ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷èéí
íýã óäààãèéí ñóðãàëò, ÄÎÕ-òîé òýìöýõ Äýëõèéí ºäºð ãýõ ìýò) èë¿¿ ¿ðãýëæèëñýí,
ýðãýõ õîëáîîòîé ñóðãàëòûí õºòºëáºðò õºðºí㺠îðóóëæ, ñóðãàã÷ íàðûã ñóðãàëòòàé
õîëáîãäîõ èë¿¿ îëîí òºðëèéí ìàòåðèàë, ÿëàíãóÿà òºðºë á¿ðèéí ñóðãàëòûí ¿éë
àæèëëàãààíû æèøýý õàðóóëñàí õýðýãëýãäýõ¿¿íýýð õàíãàõ.
Æ. ¯å òýíãèéí ñóðãàã÷äàä çîðèóëæ òîõèðîõ ñòàíäàðò, ¿¿ðýã, äýìæèõ òîãòîëöîîã
áèé áîëãîõ. Ò¿ð çóóðûí áîëîí ñàéí äóðûí ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷äààñ èë¿¿ òîãòâîð
ñóóðüøèëòàé, ñàéí áýëòãýãäñýí ìýðãýæëèéí áîëîí ãýð÷èëãýýòýé ñóðãàã÷èéã, ÿëàíãóÿà
çàëóó÷óóäûã áýëäýõýä àíõààðëàà õàíäóóëàõ. ¯å òýíãèéí ñóðãàã÷ íàð íü çàëóó
õ¿ì¿¿ñèéí õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä àíõíû áàãø íü áàéõ ¸ñã¿éã àíõààðàõ.
Ç. Òîäîðõîé õ¿í àìä ÷èãëýñýí õºòºëáºðèéã íýìýãä¿¿ëýí áýõæ¿¿ëýõ (õîëáîãäîõ
õýñãèéã õàðíà óó).
È. ¯éë àæèëëàãààíû ñóäàëãàà õèéæ, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýý àâ÷ ÿâóóëàõàä
õýðýãòýé ñóäàëãààã íýìýãä¿¿ëýõ; òîäîðõîé àðãà õýìæýýí¿¿ä, òýð äóíäàà òóðøèëòûí
àðãà õýìæýýíèé ¿ð íºëººã ºðãºæ¿¿ëýõèéí ºìíº ñàéòàð ¿íýëýõ, öààøèëáàë
çàëóó÷óóäûí ñóðãàëò, áèåý ¿íýëýã÷äèéí ñóðãàëò, ÝÁÝ-èéí ñóðãàëò, 100% ÁÕÕ çýðãèéí

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

75

¿ð íºëººã ñàéòàð ñóäëàõ; ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã öààøäûí ÿâóóëàõ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ
¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõàä àøèãëàõ. ªìíº íü õèéãäýæ áàéñàí ñóäàëãààíóóäûã
öóãëóóëàí íýãòãýæ, ¿ð ä¿íã íü èë¿¿ àøèãëàõ.
Ê. ÌÑÑ-íû ìàòåðèàë, ìýäýýëýë õàðèëöààíû àÿíóóäûã çàõ çýýëèéí ñóäàëãààí
äýýð ¿íäýñëýí áîëîâñðóóëàí òºëºâëºõ, á¿ãäèéã ñàéòàð óðüä÷èëàí òóðøèæ ¿çñýí
áàéõ; ÌÑÑ-íû ìàòåðèàëä ýöñèéí çºâøººðºë îëãîäîã øèéäâýð ãàðãàã÷äàä óðüä÷èëñàí
òóðøèëò ÿâóóëäàã áàéõ øààðäëàãûí òàëààð îéëãóóëàí ñóðãàõ.

2. ÁÇÄÕ, âèðóñò ãåïàòèòûí ÷èãëýëýýðõ ¿íäýñíèé
óäèðäàìæ
ÁÇÄÕ, âèðóñò ãåïàòèò íü Ìîíãîëä ºâ÷ëºë ýíäýãäëèéí õàìãèéí òîì øàëòãààíû íýã
áîëæ áàéõàä ÁÇÄÕ, âèðóñò ãåïàòèòààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, òîãòîîí õÿíàõ ñòðàòåãè ¿ã¿é
áàéíà. Õýäèéãýýð óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ çàðèì íýã àñóóäëûã õºíäñºí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ
ñýðãèéëýõ ¿íäýñíèé ñòðàòåãè (2006-2011), Õàëäâàðò ºâ÷èíòýé òýìöýõ ¿íäýñíèé ñòðàòåãè,
ìºí ÁÇÄÕ-òàé õîëáîîòîé çàðèì íýã àñóóäëûã òóñãàñàí ͯÝÌ áîëîí Ýõ íÿëõñûí ýð¿¿ë
ìýíäèéí ¿íäýñíèé ñòðàòåãè ãýæ áàéäàã ÷ ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, òîãòîîí õÿíàõ
òóõàé ¿íäýñíèé öîãö ñòðàòåãè áîëîâñðóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.
ÁÇÄÕ, âèðóñò ãåïàòèòòàé õîëáîîòîé óäèðäàìæ õýä õýä áàéäàã áºãººä òýäãýýð íü:





Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí 2001 îíû 39 ä¿ãýýð òóøààë íü õÿíàëòàä îðñîí æèðýìñýí
ýìýãòýé íü ÕÄÕÂ, òýìá¿¿, çàã õ¿éòýí, òðèõîìîíèàçèéí ëàáîðàòîðèéí øèíæèëãýýíä
çààâàë õàìðàãäàõ ¸ñòîé ãýæ çààæýý;
Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí 2004 îíû 197 òîîò òóøààë íü äýýðõ 39 ä¿ãýýð òóøààëûã
õ¿÷èíã¿é áîëãîîã¿é õýðíýý æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿ä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ
øèíæèëãýýã ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð ºãíº ãýæýý.
1991 îíîîñ õîéø íÿëõ õ¿¿õä¿¿äèéã âèðóñò ãåïàòèò B-ãèéí ýñðýã âàêöèíæóóëàëòàä ¿íý
òºëáºðã¿éãýýð áàéíãà õàìðàãäàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëñýí òóøààëóóä
Öóñíû òºâ¿¿äýä òýìá¿¿, âèðóñò ãåïàòèò B, C, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý
ÿâóóëäàã áàéõ òóõàé òóøààëóóä.
Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí 2008 îíû 84 ä¿ãýýð òóøààëûã ¿íäýñëýí Ãëîáàë ñàíãèéí
äýìæëýãòýéãýýð áîëîâñðóóëàãäñàí õàëäâàð õàìãààëëûí óäèðäàìæ.
2008 îíä Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð áîëîâñðóóëàãäñàí ÑÄÇØ-íèé óäèðäàìæ.
Ýð¿¿ë ìýíä, Áàòëàí õàìãààëàõ, Õóóëü ç¿é äîòîîä õýðãèéí ãóðâàí ñàéäûí 2003 îíû
203/224/151 òîîò õàìòàðñàí òóøààëààð áýëãèéí áîëîí ͯÝÌ-èéí áîëîâñðîëûí
õè÷ýýëèéã öýðãèéí àëáàí õààã÷äûí ñóðãàëòûí õºòºëáºðò íýìæ îðóóëñàí.
Åðºíõèé ñàéäûí áàòàëñàí 2007-2011 îíä ìºðäºõ ͯÝÌ-èéí ¯íäýñíèé ãóðàâ äàõü
õºòºëáºðò ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òàðõàëòûã çîãñîîõ òóõàé äóðäàæ, ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëò ºíäºð
áàéãàà íü íýã òóëãàìäñàí àñóóäàë ìºí ãýæ çààæýý. Ãýâ÷ ͯÝÌ-èéí ãóðàâ äàõü
õºòºëáºð íü îëîí ñóë òàëòàé áàéíà. Òýäãýýðò: (1) ÁÇÄÕ-ûã ýõèéí ºâ÷ëºë, íÿëõñûí
ýíäýãäýëä õ¿ðãýäýã ýðñäëèéí òîîíä îðóóëààã¿é áàéíà; (2) ͯÝÌ, æèðýìñíèé õÿíàëòûí
ìýäýýëëèéí ñàíã òóñäàà áàéõààð ñàíàë äýâø¿¿ëñýí; (3) õýäèéãýýð õºòºëáºðèéí
¿éë àæèëëàãààã íýãòãýí óÿëäóóëàõ òóõàé äóðäñàí ÷ þóã íýãòãýõ òóõàé äóðäààã¿é;
(4) õàìòûí àæèëëàãààíû òóõàé õýñýãò ÌÕÇ-óóäûí õ¿ðýýíä ýõ íÿëõñûí ýíäýãäëèéã
áóóðóóëàõ, ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ òóõàé ºã¿¿ëñýí ÷ äàðàà
äàðààãèéí õýñã¿¿äýä ñóðãàëòûí ìàòåðèàë áîëîâñðóóëæ ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý

76

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

¿ç¿¿ëýã÷äèéã ñóðãàõ òóõàé òóñãàõäàà ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ãåïàòèòèéí òóõàé äóðäààã¿é áàéíà;
(5) æèðýìñýí ýõ÷¿¿äèéã ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýíä õàìðóóëàõ
òóõàé äóðäñàí ÷ âèðóñò ãåïàòèòèéã îðóóëààã¿é áàéíà.

3. Áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý
ÝÌß, ͯÁ-ûí ÕÀÑ-ãèéí õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëñýí ͯÝÌ, æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãà
õýðýãñëèéí õºòºëáºð, ìºí ÝÌß, ÄÝÌÁ-ûí õàìòàðñàí 100% ÁÕÕ 77 çýðãèéí ¿ð ä¿íä
ñ¿¿ëèéí òàâàí æèëä áýëãýâ÷èéí õ¿ðòýýìæ, õýðýãëýý ÁÇÄÕ, æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àëü
àëü òàëä èõýýõýí ºññºí áàéíà. Áýëãýâ÷èéí õ¿ðòýýìæ íü 2007 îíä 8.4 ñàÿ ýð áýëãýâ÷ýýð
õýìæèãäýæ áàéñàí íü íèéò òîîöîîëñîí õýðýãöýý áîëîõ 10.2 ñàÿä õ¿ðýýã¿é áºãººä
áýëãýâ÷èéí õýðýãöýý ºñºæ (2008 îíä 10.5 ñàÿä õ¿ðíý ãýñýí òîîöîî áàéíà), õàíãàìæ
íü 6,8 ñàÿ õ¿ð÷ áóóðíà ãýñýí òîîöîî ãàðààä áàéãàà òóë áàéäàë óëàì ìóóäàõ òºëºâòýé
áàéíà. Æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ, ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ õºòºëáºðò
÷àíàð ìóóòàé áýëãýâ÷ íèéë¿¿ëñýí òóõàé ìýäýýëýë áàñ áàéíà.78
¯íýëãýýíèé òàâàí æèëä çàëóó÷óóäûí äóíä ñ¿¿ëèéí áýëãèéí õàâüòëûí ¿åä áýëãýâ÷èéí
õýðýãëýý òîãòìîë ºñºæ, 2007 îí ãýõýä íèéò çàëóó÷óóäûí òýí õàãàñ íü ñ¿¿ëèéí óäàà
õàâüòàëä îðîõäîî áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí áàéíà. Õàðèí á¿ñã¿é÷¿¿äèéí äóíä áýëãýâ÷èéí
òîãòìîë õýðýãëýý 2005-2007 îíä áóóð÷ýý (23%-17%).79 Àõèö ãàðñàí òàë áàéãàà ÷ ýðñäýëòýé
áýëãèéí çàí ¿éë á¿õèé á¿ëãèéíõíèé áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý áàãà õýâýýð áàéíà. 2007 îíû
òàíäàëò ñóäàëãààãààð çàëóó÷óóä á¿ñã¿é÷¿¿äèéí 59% íü àðèëæààíû áóñ, òîãòìîë áóñ
áýëãèéí õàâüòàã÷òàéãàà ñ¿¿ëèéí õàâüòëûí ¿åäýý áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí áîë çºâõºí òàâíû íýã
íü ë áýëãýâ÷èéã èéì õàâüòàã÷èäòàé òîãòìîë õýðýãëýäýã ãýæýý. ßâóóëûí àæèëòàé ýð÷¿¿ä,
ÁÇÄÕ-àà ýì÷ë¿¿ëæ áóé ýð÷¿¿äèéí áèåý ¿íýëýã÷èäòýé õàâüòàëä îðîõ ¿åèéí áýëãýâ÷èéí
òîãòìîë õýðýãëýý íýìýãäñýí ÷ 50%-èàñ äîîãóóð õýâýýð áàéíà.

Áýëãýâ÷èéí õýðýãëýýòýé õîëáîîòîé çºâëºìæ
1. ÝÌß íèéò îðîí äàÿàð õýðýãëýõ õýìæýýíèé áýëãýâ÷èéã õóäàëäàí àâ÷ áýëòãýõ
òºëºâëºãºº ÿàðàâ÷ëàí áîëîâñðóóëæ, ¿¿íä Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòèéã àøèãëàæ
áîëîõ ýñýõèéã íÿãòàëæ ¿çýõ õýðýãòýé. Îäîîãèéí Çàñãèéí ãàçðûí ç¿ãýýñ áýëãýâ÷èéí
õóäàëäàí àâàëò áýëòãýëä îðóóëæ áóé ñàíõ¿¿ãèéí õóâü íýìýð òýã áàéãàà òóë Ãëîáàë
ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëò äóóñàõàä õýðýãòýé íººö òºñâèéã ÝÌÑÌÒ-íèé õ¿ðýýíä ÝÌß
áýëäýõ ¸ñòîé.

77

78
79

Æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãà õýðýãñëèéí õýðýãëýýíèé ò¿âøèí Ìîíãîëä äîîãóóð, æèðýìñíèé õÿíàëòàä îðñîí
ýìýãòýé÷¿¿äèéí 50% îð÷èì íü ë æèðýìñëýëò õîîðîíäûí çàéã õîëäóóëàõ ¿¿äíýýñ æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ
ÿìàð íýã àðãà õýðýãñýë õýðýãëýæ áàéíà. Áýëãýâ÷ íü ãýð á¿ë òºëºâëºëòèéí ãîë àðãà õýðýãñýë áèø (17%), õàðèí
åðºíäºã 30%, óóõ ýìèéã 24% íü õýðýãëýæ áàéíà.
Ãýíäýíæàìö, Ã. , 2006; ÝÌß, ͯÁ-ûí ÕÀÑ, 2008.
ÝÌß, ÄÑÕÒÃÑ, ÄÝÌÁ, 2005, 2008 îíóóä.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

77

4. Áèåý ¿íýëýã÷èä, òýäíèé ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä
4.1 Îðøèë
Ìîíãîëä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð ãîë÷ëîí áýëãèéí çàìààð õàëäâàðëàæ áàéãàà èéì ¿åä, áèåý
¿íýëýã÷èä (ýìýãòýé áîëîí öººí òîîíû ýðýãòýé), òýäíèé ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä, ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí
ýõíýð, áýëãèéí õàâüòàã÷èä, òýäíèé èðýýä¿éí õ¿¿õýä á¿ãä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð àâàõ ºíäºð
ýðñäýëòýé áàéíà. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ýìýãòýé÷¿¿äèéí 55% íü áèåý ¿íýëýã÷ ýñâýë
áèåý ¿íýëýã÷ áàéñàí õ¿ì¿¿ñ áàéíà. Áèåý ¿íýëýõ ÿâäàë íü áèå äààæ õèéãääýã, ãýìò
õýðýãò òîîöîãääîã ç¿éë ó÷èð áèåý ¿íýëýã÷äýä õ¿ð÷ àæèëëàõ íü áýðõøýýëòýé áàéäàã.
Òîäîðõîé ãóäàìæ òàëáàé, îðö, øºíèéí öýíãýýíèé áîëîí çîîãèéí ãàçàð, çî÷èä áóóäàë,
ñàóí, ìàññàæíû ãàçðóóäàä áèåý ¿íýëæ, ýñâýë ýíý ¿éë÷èëãýýãýý ñàíàë áîëãîäîã. 2006 îíä
õèéãäñýí áèåý ¿íýëýã÷äèéí òóõàé ñóäàëãààíä Óëààíáààòàðûí 6 ä¿¿ðãèéã õàìðóóëñàí
áºãººä áèåý ¿íýëýã÷äèéí èõýíõ íü áàãà çàëóó íàñíûõàí (22% íü 15-19, 72% íü 2029 íàñíûõ), èõýíõ õóâü íü (75%) æèë áà ò¿¿íýýñ áàãà õóãàöààíä áèåý ¿íýëæ áàéãàà
ãýñýí íü õóðäàí ººð÷ëºãääºã, òîãòâîðã¿é, áàñ ºñºí íýìýãäýæ áàéæ ìýäýõ õàíäëàãûã
õàðóóëæ áàéíà. Áèåý ¿íýëýã÷äèéí èõýíõ íü (63%) ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ýý ººðñ人 îëäîã áîë
çàðèì íü çî÷èä áóóäàë, øºíèéí öýíãýýí, ñàóíû ãàçðûí ýçäýýð äàìæóóëæ (23%), ýñâýë
çóó÷ëàã÷ààðàà îëäîã (18%) áàéíà. Íýã òàëààñ áèåý ¿íýëýõ ÿâäàë íü õóóëü áóñ òóë áàéíãûí
öàãäààãèéí äàðàìò, áàðèâ÷èëãààíä ºðòäºã áºãººä íºãºº òàëààñ áèåý ¿íýëýã÷èäòýé ¿¿ðýí
óòñààð õîëáîãäîæ áîëäîã áîëñíû óëìààñ óëàì ë çîõèîí áàéãóóëàëòòàé, íóóöëàãäìàë
áàéäàëòàé áîëæ áàéíà. Ñåêñ æóóë÷ëàë ÷ íýìýãäýæ áàéãàà ìýäýý áèé.
Çàðèì áèåý ¿íýëýã÷èä Õÿòàä ãýõ ìýò ººð îðîíä î÷èæ àæèëëàæ áàéíà. Õèë äàâàí
àæèëëàæ áóé áèåý ¿íýëýã÷èä ñàéí äóðààðàà ãàðàõ íü îëîí ÷ Áýýæèí, Õîí Êîíã, Ìàêàî
çýðýã ãàçàð ðóó áýëãèéí ìºëæëºãèéí çîðèëãîîð õ¿íèé íàéìàà õèéãäýæ áàéãàà òóõàé
ìýäýý èõ èðýõ áîëñîí. 2006 îíû Õ¿íèé íàéìààíû íºõöºë áàéäëûã øèíæëýõ ñóäàëãààãààð
ºðºíä íü áàðüöààëàõ áóþó çóãàà öýíãýýíèé ãàçàðò “õóäàëäààä” äàðàà íü òýð ãàçàð íü
“ºð”-ºº òºëºõèéí òºëºº íü àæèëëóóëàõ õýâ ìàÿãààð àæèëëàäàã ãýæýý. Ýíý “ºð”-ºº òºëæ
÷àäñàí çàðèì ýìýãòýéä øèíý õ¿ì¿¿ñ îëæ èðýõèéã ñàíàë áîëãîí ìºí㺠ºãäºã ãýæ áàñ
áè÷æýý. Ýíý àñóóäëûí öàð õ¿ðýýã òîãòîîõîä øààðäëàãàòàé áàòàëãààòàé ìýäýýëýë, òîîöîî
áàéõã¿é áàéíà. 2006 îíû ýõíèé õàãàñò ìýäýýëýãäñýí 127 õ¿íèé íàéìààíû õýðãèéí õýä
íü áýëãèéí ìºëæëºãèéí çîðèëãîòîé áàéñàí íü òîäîðõîéã¿é áàéíà. Õÿòàäûí õèëèéí
õîò áîëîõ Ýðýýíä ýìýãòýé÷¿¿äèéã çàãâàð ºìñºã÷, 纺ã÷, ìàññàæèñò, ¿ñ÷èí áîëãîíî ãýæ
àìëàæ àâàà÷ààä õ¿÷ýýð áèåèéã íü ¿íýë¿¿ëäýã òóõàé ìýäýý ÷ áàéíà. Õÿòàä áîëîí ººð
óëñóóäàä áèåý ¿íýëäýã ýìýãòýé÷¿¿ä, òîãòìîë áóñ õààÿà áèåý ¿íýëäýã áîëîí ÿìàð íýã
õàðèó òóñ, ¿éë÷èëãýý àâàõûí òóëä áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ýìýãòýé÷¿¿äýä õ¿ð÷ àæèëëàõ
íü á¿ð ÷ òºâºãòýé áàéíà.

4.2 Îëîëò àìæèëòóóä
Îäîîãèéí áàéäëààð áèåý ¿íýëýã÷äýä ÷èãëýñýí ãîë àæèë íü 100% ÁÕÕ þì.
Á¿ðýí õýìæýýãýýðýý õýðýãæèæ áóé íºõöºëä óã õºòºëáºðò äàðààõ õýñã¿¿ä áàãòäàã: ¿å
òýíãèéíõýíä õ¿ð÷ àæèëëàõ, ñóðãàëò ÿâóóëàõ, áýëãýâ÷èéí õýðýãëýýã ñóðòàë÷ëàõ, ò¿ãýýõ,
ÑÄÇØ-íèé òºâòýé õîëáîõ ¿éë÷èëãýý. Çàðèì áàéãóóëëàãà ýíý õºòºëáºðººñ ãàäóóð ýäãýýð
¿éë àæèëëàãààã ÿâóóëäàã. Óõóóëãà ñóðòàë÷èëãàà, ýðõèéã íü îéëãóóëàõ, äýìæèõ çàðèì íýã
àæèë ìºí õèéãääýã.

78

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Áèåý ¿íýëýã÷äèéã ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõýä á¿ðýí ÷èãëýñýí äºðâºí ÒÁÁ íü
Óëààíáààòàð äàõü “Èòãýë ø¿òýýí”, Äàðõàí äàõü “Ýìýãòýé÷¿¿äèéí èòãýë”, ×îéáàëñàí äàõü
“Áîëîìæ” (ìºí Ýðäýíýò äýõ íýã) çýðýã þì. Ýäãýýð ÒÁÁ íü áèåý ¿íýëýã÷äèéí ººðñäèéíõ íü
¿¿ñãýë ñàíàà÷ëàãûí áàéãóóëëàãà áàéäàã áà ÄÒ¯Ñ-ãèéí äýìæëýãòýé òºñºë õýðýãæ¿¿ëäýã.
Ò¿¿í÷ëýí ÌÓÇÍ ìºí áèåý ¿íýëýã÷äèéã ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ àðãà
õýìæýý àâ÷ áàéíà. ÄÒ¯Ñ íü Êîëóìáûí èõ ñóðãóóëüòàé õàìòðàí àðõè õýòð¿¿ëýí õýðýãëýäýã
áèåý ¿íýëýã÷äýä ÷èãëýñýí àðãà õýìæýý òóðøèæ áàéíà (Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíä, ñàéí
ñàéõíû òºñëèéí òàëààð äîîðõ øèãòãýýíýýñ õàðíà óó).

Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíä, ñàéí ñàéõíû òºëºº òºñºë íü ÄÒ¯Ñ-ãààñ ìºíãº, àðõè,
áóñàä ýä ç¿éëñèéí òºëºº ñ¿¿ëèéí 90 õîíîãò áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí, àðõè õýòð¿¿ëýí
õýðýãëýäýã 165 ýìýãòýéí äóíä ÿâóóëæ áóé ñóäàëãàà þì. Ýíý ñóäàëãàà íü àðõèäàëò, ÁÇÄÕ-ò
ºðòºõ ýðñäýë ºíäºð ýìýãòýé÷¿¿ä äàðààõ ãóðâàí õºòºëáºðèéí íýãä îðîëöñîíîîð ýðñäýëò
äàäàë çóðøëàà áàãàñãàõ ýñýõèéã øàëãàæ áóé þì: ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ
òóõàé 4 óäààãèéí òóñ á¿ð 90 ìèíóòûí óóëçàëò; ýð¿¿ë ìýíä, ñàéí ñàéõàí àìüäðàëûí òóõàé
4 óäààãèéí òóñ á¿ð 90 ìèíóòûí óóëçàëò; ìºí ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ òóõàé 4 óäààãèéí
òóñ á¿ð 90 ìèíóòûí óóëçàëò äýýð íýìæ àðõèäàëòûã áàãàñãàõ òåõíèê àðãà÷ëàëûí òóõàé
õî¸ð óóëçàëò õàìãààëàëòã¿é áýëãèéí õàâüòàë, àðõèäàëòûí òàëààðõ àñóóëòûã îðîëöîã÷äîîñ
ñóäàëãààíû ÿâöàä äºðâºí óäàà àñóóäàã (ýõýíä íü, õàìãèéí ñ¿¿ëèéí óóëçàëò äýýð, ìºí
3 áîëîí 6 ñàðûí äàðàà). ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ òóõàé óóëçàëòóóäûí íýã ãîë îíöëîã
íü ýðñäëèéã áóóðóóëàõ çîðèëò òàâèõ, ñýäýë ºãºõºä àíõààðäàãò îðøèíî. ¯¿íèé õ¿ðýýíä
õàìãààëàëòã¿é áýëãèéí õàâüòàëä îðîõîä õ¿ðãýæ áóé õóâèéí õ¿÷èí ç¿éëñ, òýäãýýðýýñ
çàéëñõèéõ òºëºâëºãºº, õàðèëöààíû ÷àäâàð, òàòãàëçàõ, õýëýëöýæ òîõèðîõ ÷àäâàð ýçýìøèõýä
òóñëàõ ÿâäàë áàãòäàã. Àðõèäàëòûã áàãàñãàõàä ÷èãëýñýí óóëçàëòóóäàä ìºí ñýäýë ºãºõ
ÿðèëöëàãà õýìýýõ àðãûã õýðýãëýäýã.

Áèåý ¿íýëýã÷äýä ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã ÒÁÁ-óóä íü æèæèã áºãººä
õÿçãààðëàãäìàë õ¿ðýýòýé áàéíà.

“Èòãýë ø¿òýýí” ÒÁÁ íü íýã çàõèðàë, ãàäóóð ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ äºðâºí àæèëòàíòàé.
Òýä Óëààíáààòàðûí 6 ä¿¿ðãèéí 650 áèåý ¿íýëýã÷èéí î÷èõ 22 ãàçàðò ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëäàã. Òýä áèåý ¿íýëýã÷äýä ãàäóóð ÿâæ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ, ¿å òýíãèéí ñóðãàëò
õèéí, øèíæèëãýý, ýì÷èëãýý, ¿éë÷èëãýýíä õîëáîæ, òýäíèé õ¿ñýëòýýð á¿ëãýýð
õýëýëö¿¿ëýã ÿâóóëäàã. Ãàäóóð ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã àæèëòíóóä íü äîëîî õîíîãò 3-4
øºíº àæèëëàæ, øºíº á¿ð íèéòäýý 20-50 ýìýãòýéòýé àæèëëàäàã. Òýä ººðñäèé㺺
áèåý ¿íýëýã÷ ãýæ òîäîðõîéëñîí ýìýãòýé÷¿¿äòýé ë àæèëëàäàã.
Äàðõàí õîòîä áàéäàã “Ýìýãòýé÷¿¿äèéí èòãýë” ÒÁÁ íü ìºí àäèëàâòàð øèíæòýé:
íýã çàõèðàë, ãàäóóð ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã ãóðâàí àæèëòàí ãýýä íèéò 4 õ¿íòýé, ìºí
õîðèí ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷òàé. Òýä äîëîî õîíîãò ãóðâàí óäàà ãàäóóð ÿâæ àæèëëààä,
120-150 áèåý ¿íýëýã÷èä õ¿ð÷, óëèðàëä 3 óäàà òóñ á¿ð 8 öàãèéí ñóðãàëòûã 20 áèåý
¿íýëýã÷èäòýé ÿâóóëäàã. Òýä ìºí ýð÷¿¿äýä 2 öàãèéí ñóðãàëò ÿâóóëäàã áºãººä íèéò
40 ýìýãòýéã ìýðãýæëèéí ñóðãàëòàä õàìðóóëààä áàéíà ãýæ ìýäýýëñýí.
×îéáàëñàí õîò äàõü “Áîëîìæ” ÒÁÁ íü çàõèðàë, ãàäóóð ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã 3
àæèëòàí, íýã íÿãòëàí áîäîã÷òîé. ÄÒ¯Ñ-ãààñ 2005 îíû 6 äóãààð ñàðààñ ýõëýí
õýðýãæ¿¿ëñýí íýãýí òºñºë äýýð ¿íäýñëýí óã ÒÁÁ íü 2007 îíû 12 äóãààð ñàðä

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

79

áàéãóóëàãäñàí. Ãîë ¿éë àæèëëàãàà íü ãàäóóð ¿éë÷èëãýý, ¿å òýíãèéí ñóðãàëò, ìºí
çºâëºãºº, øèíæèëãýý ýì÷èëãýý ñóðãàëòàä õîëáîæ ºãºõ ¿éë÷èëãýý, 100% ÁÕÕ-òýé
õàìòàð÷ àæèëëàõ (öàãäàà, Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçàðòàé àëáàí áóñààð õàìòðàí
àæèëëàæ, çî÷èä áóóäàë øºíèéí öýíãýýíèé ãàçðóóä äàõü áýëãýâ÷èéí õóäàëäààã
õÿíàõ çýðãýýð), õàðèëöàí äýìæèõ á¿ëã¿¿ä áèé áîëãîõ ãýõ ìýò þì. Òýä íèéò
4 õàðèëöàí äýìæèõ á¿ëýãòýé àæèëëàäàã áºãººä òýäãýýð íü òóñ á¿ð 3-6 áèåý
¿íýëýã÷òýé. Òýä ìºí Æýíäåðèéí òýãø áàéäëûí òºâººñ äýìæëýã àâ÷ Õÿòàä ðóó
ãàðààä ñóðàãã¿é áîëñîí õî¸ð áèåý ¿íýëýã÷èéí õýðýã äýýð àæèëëàæ áàéæýý. ¯å
òýíãèéí ñóðãàã÷ áàãø íàð òóñ òºñºëä îðîëöîæ íèéãýìä ýåðýã ººð÷ëºëò ãàðãàõàä
õóâü íýìýð îðóóëæ áàéãààäàà ººðñäºäºº ñýòãýë õàíãàëóóí áàéõ áîëñîí ãýæ ÿðüæ
áàéíà.

4.3 100% Áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý õºòºëáºð
100% ÁÕÕ íü àíõ 2002 îíä Äàðõàí õîòîä ÄÝÌÁ-ûí ñàíõ¿¿, òåõíèêèéí äýìæëýãòýéãýýð
òóðøèëòûí æóðìààð õýðýãæñýí áàéíà. Òàéëàíäûí 100% ÁÕÕ áîëîí Ýíýòõýãò õýðýãæñýí
Ñîíàãà÷è òºñëèéí õ¿ðýýíä àøèãëàæ áàéñàí ñòðàòåãèéã íýâòð¿¿ëýõ çîðèëãûã àãóóëñàí.
Äàðõàíä õýðýãæñýí õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä àéìãèéí çàñàã çàõèðãààíû àæèëòíóóä, öàãäàà,
ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàð, çî÷èä áóóäàë, çóãàà öýíãýýíèé ãàçðóóäòàé àæèëëàæýý. ̺í íýã
ÒÁÁ íü àíõ áýëãýâ÷ã¿é áýëãèéí õàâüòëààñ òàòãàëçàõ, áóñàä áèåý ¿íýëýã÷äýä îéëãîëò ºãºõ,
áýëãýâ÷ ò¿ãýýõ çîðèëãîîð Äàðõàíû Òºìºð çàì÷ ýìýãòýé÷¿¿äèéí íèéãýìëýãèéí äýðãýä
áàéãóóëàãäàæ, õàðèëöàí òóñëàõ á¿ëýã áàéæ áàéãààä áèåý ¿íýëýã÷èäòýé àæèëëàäàã ÒÁÁ
áîëñîí áàéíà. (Òýðõ¿¿ õàðèëöàí òóñëàõ á¿ëýã íü ñàíõ¿¿æèëò øóóä õ¿ëýýæ àâäàã áàéõ
¿¿äíýýñ “Ýìýãòýé÷¿¿äèéí Èòãýë” ÒÁÁ áîëñîí). Áèåý ¿íýëýã÷äèéã Äàðõàí äàõü õºòºëáºð
áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä îðîëöóóëàõàä òýä “íîãîîí êàðò”-ûí õýðýãëýý çýðãèéã ñàíàë áîëãîñîí
áºãººä õýðâýý èéì êàðòòàé áîë áàðèâ÷ëàõã¿é áàéíà ãýæ öàãäàà íàðòàé ÿðèëöàæ
òîõèðñîí áàéíà. Òóñ õºòºëáºð íü çàñàã çàõèðãààíû ç¿ãýýñ èõýýõýí õ¿÷èí ç¿òãýë ãàðãàõàä
íºëººëæ àéìãèéí Çàñàã äàðãà, ÝÌÃ-ûí äàðãà íàðûã èäýâõòýé áàéõàä íºëººëñºí áàéíà.
Äàðõàíû òóðøëàãà äýýð ¿íäýñëýí ÝÌß íü ÄÝÌÁ, Ãëîáàë ñàíãèéí äýìæëýãèéã àâ÷ 2005
îíä òóñ õºòºëáºðèéã á¿õ àéìàãò íýâòð¿¿ëýí ºðãºæ¿¿ëýõ øèéä ãàðãàæýý. 100% ÁÕÕ-èéí
ãîë õýðýãæ¿¿ëýã÷èä íü ÝÌÃ-ûí àæèë÷èä, òýð äóíäàà ÁÇÄÕ-ûí êàáèíåò, ñàéí äóðûí
øèíæèëãýý çºâëºãºº õàðèóöñàí ýì÷ íàð, öàãäàà çýðýã îðîí íóòãèéí àãåíòëàãóóäûí
òºëººëºã÷, áèåý ¿íýëýã÷èäòýé àæèëëàäàã ÒÁÁ áàéäàã áîë òýäíèé àæèë÷èä, ìºí çóãàà
öýíãýýíèé ãàçðûí ýçýä áàéäàã. Îäîîãèéí áàéäëààð òóñ õºòºëáºðèéí õ¿ðýýí äýõ ¿éë
àæèëëàãààíû õýðýãæèëò ÷àíàðûã õÿíàõ òåõíèêèéí àæëûí õýñýã áàéãóóëàõ, îðîí íóòãèéí
àæèëòíóóäûí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ, àéìãèéí çàñàã çàõèðãààíû àëáàí õààã÷èä, çî÷èä
áóóäàë çóãàà öýíãýýíèé ãàçðûí ýçýä öàãäààãèéí àæèëòíóóäûí äóíä óóëçàëò, ñóðãàëò
çîõèîõ,¿å òýíãèéí ñóðãàã÷äààð äàìæóóëæ áèåý ¿íýëýã÷èäòýé àæèëëàõ, áýëãýâ÷ ò¿ãýýõ
çýðýã îðæ áàéíà. Çî÷èä áóóäàë, çóãàà öýíãýýíèé ãàçðóóäûí òºëáºðèéã àøèãëàí áýëãýâ÷èä
çàðöóóëàõ ýðãýëòèéí ñàí áàéãóóëàõ àæèë íü îëîí ãàçàð àìæèëòàä õ¿ðýýã¿é.
Óëààíáààòàðò Íèéñëýëèéí ÝÌà 100% ÁÕÕ-èéí ãîë õýðýãæ¿¿ëýã÷ áàéäàã áºãººä
ýõíèé æèëäýý çî÷èä áóóäàë, øºíèéí öýíãýýíèé ãàçðóóäààð ñóäàëãàà ÿâóóëàõ, 30 îð÷èì
õ¿íòýé áàéíãûí õîðîî áàéãóóëàõ, ýìíýëãèéí àæèëòíóóä, öàãäàà, çî÷èä áóóäàë øºíèéí
öýíãýýíèé ãàçðûí ýçýä, çî÷èä áóóäëûí õààëãà÷ íàðûã ñóðãàõ, ä¿¿ðãèéí ÝÌà áîëîí
çî÷èä áóóäàë øºíèéí öýíãýýíèé ãàçðóóäòàé áýëãýâ÷ òàðààõ òóõàé ãýðýý áàéãóóëàõ çýðýã
àæëûã õèéñýí áàéíà. ̺í ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý, ¿éë÷èëãýýã
ñàéæðóóëæ, áèåý ¿íýëýã÷äýä “íîãîîí êàðò” îëãîñîí íü òýäíèéã ä¿¿ðãèéí ò¿âøèíä ÕÄÕÂ,

80

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

ÁÇÄÕ-ûí øèíæèëãýý ýì÷èëãýýíä ¿íýã¿é õàìðàãäàõ ýðõ îëãîñîí áàéíà. Òýä ìºí öàãäàà
íàðòàé àæèëëàæ áèåý ¿íýëýã÷ ýìýãòýé íü íîãîîí êàðòòàé áîë øèíæèëãýýíä õàìðàãäàæ
ýì÷ë¿¿ëñýí ãýñýí ¿ã ãýäãèéã îéëãóóëàõûã õè÷ýýñýí ãýæ áàéíà. Óäàõã¿é òýä øºíº ÷ íýýëòòýé
áàéäàã “íýã öýãèéí ¿éë÷èëãýý”-íèé ãàçàð áàéãóóëæ, çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ õàðèëöàà, ñýòãýë
ç¿éí çºâëºãºº, øèíæèëãýý, ýì÷èëãýýíèé ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ òºëºâëºãººòýé áàéãàà àæ.
Áýëãýâ÷èéí õàíãàìæ íü 100% ÁÕÕ-èéí õàìãèéí ãîë õýñýã. Òóñ õºòºëáºðººð áýëãýâ÷èéã
çî÷èä áóóäàë, øºíèéí öýíãýýíèé ãàçðóóä, ìºí áèåý ¿íýëýã÷äýä òàðààäàã. 2008 îíä
õèéãäñýí “Áýëãýâ÷èéí öîãö õºòºëáºðèéí õýðýãöýý øààðäëàãûã ¿íýëýõ ñóäàëãàà”-íä 100%
ÁÕÕ-èéí õ¿ðýýíä 2003 îíîîñ õîéø 1 ñàÿ áýëãýâ÷ òàðààãäñàí ãýæ äóðäæýý.

4.4 Áèåý ¿íýëýã÷äýä ÷èãëýñýí ñóðãàëò áîëîí õ¿ð÷ î÷èõ
¿éë àæèëëàãàà
Ýíýõ¿¿ ¿éë àæèëëàãààã 100% ÁÕÕ-ººñ ãàäíà ÒÁÁ-óóä áèåý ¿íýëýã÷äèéí äóíä òîãòìîë
ÿâóóëäàã. Òóõàéëáàë, ÌÓÇÍ Õÿòàäûí Ýðýýí õîò äàõü áèåý ¿íýëýã÷äýä õ¿ð÷ àæèëëàõ
õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëäýã. Òýä áèåý ¿íýëýã÷èäòýé õýëýëö¿¿ëýã ÿðèëöëàãà õèéæ, òýäýíä
ìýäýýëýë ºãíº. Òýä ñàðä 3-4 óäàà õèë äàâæ õèëèéí öýã äýýðõ àæèëòíóóäòàé áàãààð
óóëçàõ òºëºâëºãººòýé áàéäàã.

4.5 Áèåý ¿íýëýã÷äýä ÷èãëýñýí ÁÇÄÕ-ûí òóñëàìæ
¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ
100% ÁÕÕ íü óëñààñ ¿ç¿¿ëäýã ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëæ, ÑÄÇØ-íèé
¿éë÷èëãýý áèé áîëãîí, ÁÇÄÕ-ûí êàáèíåòèéí áîëîí ÑÄÇØ ºãäºã ýì÷ íàðûã ñóðãàõ çàìààð
ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿éë÷èëãýý, èéì ¿éë÷èëãýýã áèåý ¿íýëýã÷äýä èë¿¿ õ¿ðòýýìæòýé áàéëãàõûã
çîðüñîí. ̺í äýýð äóðäñàí “íîãîîí êàðò”-ûí õýðýãëýýã ñàíàà÷èëæ, êàðòòàéä íü ÁÇÄÕ-ûí
øèíæèëãýý, ýì÷èëãýýã ¿íýã¿é õèéõ áîëñîí. Óðüä íü áèåý ¿íýëýã÷äèéã öàãäàà íàð áàðüæ
ÁÇÄÕ-ûí êàáèíåò äýýð àëáàäàí àâ÷èð÷ øèíæèëãýý õèéëãýäýã áàéñàí áîë îäîî ººðñ人
èðäýã áîëñîí ãýæ õýðýãæ¿¿ëýã÷èä ÿðüæ áàéíà. Ãýâ÷ íýãýí ¿íýëãýýíä Óëààíáààòàðò
“íîãîîí êàðò”-òàé áèåý ¿íýëýã÷ 430 áàéäàã ÷ äºíãºæ 168 íü ä¿¿ðãèéíõýý ÝÌÃ-ûí ýì÷èä
òîãòìîë ¿ç¿¿ëäýã ãýæýý. Áèåý ¿íýëýã÷èä îëîí àñóóëò àñóóãààä áàéäàãã¿é õóâèéí ýìíýëýã
ð¿¿ èõýâ÷ëýí ÿâäàã áà çàðèì íü ժѯÒ-èéí “Óëààí òóóç” ýìíýëýãò î÷äîã ãýæ ÿðüæ
áàéíà. Õÿòàäûí Ýðýýí õîò äàõü áèåý ¿íýëýã÷èä õîòûí õóâèéí ýìíýëýãò èõýâ÷ëýí ¿ç¿¿ëæ
áýëãèéí áîëîí ͯÝÌ-èéí ¿éë÷èëãýý àâäàã ãýäýã ÷ õýëíèé áýðõøýýëýýñ áîëîîä ººðò íü
ÿìàð îíîøèëãîî õèéñýí, ÿìàð ýì÷èëãýý õèéãýýä áàéãààã òýð á¿ð îéëãîäîãã¿é ãýæýý.
Òýä Óëààíáààòàðò èðýõýýðýý ìºí õóâèéí ýìíýëýã, ժѯÒ-èéí “Óëààí òóóç” ýìíýëãýýð
¿éë÷ë¿¿ëäýã áàéíà. Çàðèì íü Çàìûí-¯¿äýä (Ýðýýí õîòîîñ õèë äàâààä) ÑÄÇØ-íèé òºâ
áàéäàã ãýæ äóóëñàí ÷ õààíà áàéäãèéã ìýäýõã¿é, õýí íü ÷ î÷èæ ¿çýýã¿é áàéíà.

4.6 Óõóóëãà ñóðòàë÷èëãàà
Ìîíãîëä áèåý ¿íýëýõ ÿâäëûã õóóëü áóñ ãýæ òîãòîîñîí áàéäàã íü óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ
àæèëëàãààã ¿ð ä¿íòýé ÿâóóëàõàä èõýýõýí ñààä áîëæ áàéíà. Õýäèéãýýð Äàðõàíä áèåý
¿íýëýã÷èä öàãäàà íàðòàé çºâøèëöºæ, “íîãîîí êàðò”-òàé áîë áàðèâ÷ëóóëàõ ¸ñã¿é
ãýæ òîõèðîí, ýíý íü ¿ð ä¿íä õ¿ðñýí áîë Óëààíáààòàðò öàãäààãèéí äàéðàëò, äàðàìò,
õ¿÷èðõèéëýë, áàðèâ÷ëàë çîãñîõã¿é ¿ðãýëæèëæ áàéíà. Áèåý ¿íýëýã÷èä áîëîí òýäýíòýé

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

81

àæèëëàäàã ÒÁÁ-ûíõíû ìýäýýëñíýýð öàãäàà íàð áèåý ¿íýëýã÷äèéã õ¿÷èðõèéëæ, çîäîõ íü
ýëáýã áàéäàã àæýý. Öàãäààãèéí àæèëòàí òýäíèéã ñîãòóó áàéãàà ýñýõýýñ õàìààðààä 15-30
äîëëàðòàé òýíöýõ òîðãóóëü íîãäóóëäàã áºãººä õýðâýý òºëæ ÷àäàõã¿é áîë öàãäààãèéí
àæèëòàíòàé óíòàõ, ýñâýë ¿íýò ýäëýë çýðãèéã ºãºõèéã øààðääàã àæ.
Õ¿íèé ýðõ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ õýìýýõ áàãà õóðëûí áýëòãýë ìàòåðèàë áîëãîæ ãàðãàñàí “Õ¿íèé
ýðõ, Æýíäåðò ñóóðèëñàí õ¿÷èðõèéëýë, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ” íîìîíä áèåý ¿íýëýã÷äèéã áàðüæ
õîðüñíû äàðàà ä¿¿ðãèéí öàãäàà íàð òóõàéí ä¿¿ðãèéí ÝÌÃ áîëîí “Èòãýë Ø¿òýýí” ÒÁÁ-òàé
õàìòðàí áèåý ¿íýëýã÷äèéã ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí àëáàäàí øèíæèëãýýíä õàìðóóëäàã áºãººä
øèíæèëãýýíèé ºìíºõ áîëîí äàðààõ çºâëºãººã îãò ºãäºãã¿é ãýæýý. Òóñ ÒÁÁ íü öàãäàà
áîëîí ýð¿¿ë ìýíäèéí òºâèéí ýíý ¿éëäýë íü áèåý ¿íýëýã÷äèéí ýðõèéã íîöòîéãîîð çºð÷èæ
áàéãààã îéëãîäîã ÷ áèåý ¿íýëýõòýé õîëáîîòîé á¿õ ¿éë àæèëëàãààã ãýìò õýðýãò òîîöäîã
ýð¿¿ãèéí òîãòîëöîîã ìºí õ¿ëýýí çºâøººðºõ øààðäëàãàòàé áîëäîã ãýæ íýìæ áè÷æýý.
Öàãäàà íàðûí äàéðàëòààñ áîëîîä áèåý ¿íýëýã÷èä óëàì á¿ð íóóöëàãäìàë áàéäàëä îðæ
áàéãàà ó÷ðààñ òýäýíä ìýäýýëýë ¿éë÷èëãýý õ¿ðãýõýä óëàì õýö¿¿ áîëäîã. Õÿòàäàä áèåý
¿íýëýõ áîëñîí ýìýãòýé÷¿¿ä ð¿¿ öàãäààãèéí äàéðàëò ãàðäàãã¿é òóë òýíä àæèëëàõûã èë¿¿ä
¿çäýã ãýæ õýëñýí áàéíà.
Äýýðõ õ¿÷èðõèéëëèéã çîãñîîõ ¿¿äíýýñ õóóëèéí õ¿ðýýíä ººð÷ëºëò õèéõ òóõàé óõóóëãà
ñóðòàë÷èëãàà áàãà çýðýã õèéãäñýí. Òóõàéëáàë, 2007 îíû íýãä¿ãýýð ñàðä Õ¿íèé ýðõ, ÕÄÕÂ,
ÄÎÕ-ûí àñóóäëààðõ áàãà õóðëûã áèåý ¿íýëýã÷èä ãýõ ìýò íèéãìèéí ãàäóóðõàãäñàí õýñãèéã
òºëººëäºã ÒÁÁ-óóä çîõèîí áàéãóóëñàí. ̺í Ñàäàð ñàìóóíòàé òýìöýõ òóõàé õóóëèéí
òàëààð ¿íäýñíèé õýìæýýíèé çºâëºëäºõ óóëçàëò ñàÿõàí çîõèîãäñîí.
2007 îíû íýãä¿ãýýð ñàðä áîëñîí Õ¿íèé ýðõ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí àñóóäëààðõ áàãà õóðàë íü
õ¿íèé ýðõèéí ¸ñ ñóðòàõóóíû àñóóäëûã ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ýñðýã ¿éë àæèëëàãààíä íýâòð¿¿ëýõ
òàëààð õýä õýäýí ä¿ãíýëò çºâëºìæ áîëîâñðóóëàí ãàðãàñàí. Ãîë çºâëºìæ¿¿ä íü õ¿íèé
ýðõèéí çºð÷ëèéã áàðèìòæóóëàí óõóóëãà ñóðòàë÷èëãàà õèéæ, ýäãýýð çºð÷ëèéí öààäàõ
õóóëü òîãòîîìæèéã ººð÷ëºõ, òýð äóíäàà áèåý ¿íýëýõ ÿâäàë áîëîí ÕÄÕÂ-èéí àëáàí
áîëîí àëáàäñàí øèíæèëãýýíèé òàëààðõ õóóëü òîãòîîìæèä ººð÷ëºëò îðóóëàõ, õ¿íèéã
áýëãèéí ÷èã õàíäëàãà, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí áàéäëààñ íü ¿¿äýí ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõã¿é
áàéõ áîëîí óëñûí ç¿ãýýñ õóâü õ¿íèé ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí áàéäëûã èë ãàðãàõã¿é
íóóöëàõ àñóóäëûã õóóëü÷ëàõ, ¿çýí ÿäàëòààñ ¿¿äýëòýé õýë ÿðèà, ãýìò õýðãèéí òóõàé õóóëü
áîëîâñðóóëàí áàòëàõ àñóóäëûã òóñãàæýý.
ÄÒ¯Ñ, ¯íäýñíèé õîðîî, ÕÇÄÕß õàìòðàí ñàÿõàí çîõèîñîí Ñàäàð ñàìóóíòàé òýìöýõ
õóóëèéí òàëààðõ ¿íäýñíèé çºâëºëäºõ ÷óóëãàíä õîëáîãäîõ òàëóóäûã óðèí îðîëöóóëæ óã
õóóëèéã øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëàõàä ñàíàë àâñàí áàéíà. ×óóëãàíû ¿åýð áèåý ¿íýëýã÷äèéã
òºëººëñºí ÒÁÁ-óóä õóóëü ºíººäºð õýðõýí õýðýãæèæ áóé áîëîí áèåý ¿íýëýã÷äèéí
áîëîâñðîë, ÷àäâàðæóóëàëòàä ÿàæ ñààä õèéæ áàéãàà òàëààð ÿðüñàí áàéíà. Áèåý ¿íýëýã÷
ýìýãòýé öàãäàà áîëîí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äýý õ¿÷èðõèéë¿¿ëñíèé äàðàà õóóëü çºð÷èæ ÿâàõàä
íü, áîëñîí õýðýã ãýýä öàãäààãèéí áàéãóóëëàãàä õàíäàæ áîëîõã¿é áàéñàí òîõèîëäëûí
òàëààð ÿðüæ áàðóóíû áîëîí Àçèéí çàðèì îðíû õóóëèàñ òàíèëöóóëàâ. Öàãäààãèéí àëáàí
òóøààëòàí, àæèëòíóóä îäîî áàéãàà õóóëèà ìºðä¿¿ëýõýýñ àðãàã¿é ãýäãýý ÿðèàä ººð÷ëºõ
ñàíàë ãàðãàâ. Áèåý ¿íýëýõ ÿâäëûã öààøèä õóóëü áóñ ãýæ òîîöîõ ýñýõ òàëààð ÷óóëãàíä
îðîëöîã÷èä õî¸ð õóâààãäñàí ÷ áàéãàà õóóëèà ººð÷èëæ, ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàëöàà,
íèéãýì, õóóëü ç¿éí äýìæëýãèéã òýäýíä àäèëõàí õ¿ðòýýìæòýé áàéëãàõ çºâëºìæ ãàðãàæýý.
ÕÇÄÕß-íààñ àæëûí õýñýã áàéãóóëàãäñàí ÷ Çàñãèéí ãàçàð ñîëèãäîîä îäîîãîîð àæèëëààã¿é
áàéíà.

82

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

4.7 Õàìðàëò, öàð õ¿ðýý, ¿ð íºëºº
Ìîíãîëä íèéò õýäýí áèåý ¿íýëýã÷ áàéãàà òàëààð çºâ, íàéäâàðòàé òîî áàðèìò áàéõã¿é
áàéíà. 2006 îíä Óëààíáààòàðûí 6 ä¿¿ðýãò ÿâàãäñàí áèåý ¿íýëýõ ÿâäëûí òàëààðõ ¿íýëãýýíä
¿íäýñëýýä Ìîíãîëä íèéò 1,500-ààñ 19,000 áàéãàà ãýæ òîîöîîëæýý. Ãëîáàë ñàíä ºðãºí
áàðüñàí òºñëèéí ñàíàëä Óëààíáààòàð õîòîä îéðîëöîîãîîð 4000, Äàðõàíä 300 áàéíà
ãýæýý. Áèåý ¿íýëýõ ÿâäàë íü òîì õîò ñóóðèí ãàçàð ýëáýã áàéäàã ÷ ñ¿¿ëèéí ¿åä õºäºº
îðîí íóòàãò, ÿëàíãóÿà áàðèëãûí áîëîí óóðõàéí àæèë õèéãäýæ áóé, èõýâ÷ëýí ãàäààä
àæèë÷èäòàé ãàçðóóäàä àæèãëàãäàõ áîëñîí òóõàé ìýäýý áàéíà. Ìîíãîëûí ãàçàð íóòãààð
õºíäëºí ÿâæ, Õÿòàä Îðîñûã õîîðîíä íü õîëáîõ ãîë çàì 2009 îíä àøèãëàëòàä îðñíû
äàðàà Ìîíãîëîîð äàìæèí ºíãºðºõ õºäºë㺺í íýìýãäýæ, áèåý ¿íýëýã÷äèéí õýðýãöýý ÷
íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé. ßìàð íýã ¿éë÷èëãýý, õàðèó òóñ ãýõ ìýòèéí ñîëèîíä ýñâýë õààÿà
áýëýã ñýëò ìºíãºíèé òºëºº áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ÷ ººðñäèé㺺 áèåý ¿íýëýã÷ ãýæ
¿çäýãã¿é ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí òîî õýä áàéãàà òàëààð ÿìàð ÷ òîîöîî áàéäàãã¿é.
ßðèëöëàãà ºãñºí çàðèì õ¿í ýíý òîî íü íýëýýä ºíäºð, ÿëàíãóÿà õºäºº îðîí íóòãààñ èðñýí
îþóòíóóäûí äóíä ýëáýã áàéõ ìàãàäëàëòàé ãýæ ¿çýæ áàéíà. 2005 îíû ÕÒÑ-ãààð 15-24
íàñíû ýìýãòýé÷¿¿äèéí 14% íü óðüä æèë íü ìºíãº, áýëýã ñýëòíèé òºëºº áýëãèéí õàâüòàëä
îðñîí ãýñýí áîë 2007 îíû òàéëàíä ýíý òîî 5% áîëñîí áàéíà. Ýäãýýð òîîíû õîîðîíäîõ
çºð¿¿ã òàéëáàðëààã¿é áàéñàí áºãººä àøèãëàñàí òîî áàðèìòíûõ íü íàéäâàðòàé ýñýõýä
ýðãýëçýý òºðæ áàéíà.
100% ÁÕÕ-ò õàìðàãäñàí áèåý ¿íýëýã÷äèéí òîî òàéëàíãóóäàä ººð ººð áè÷èãäñýí
áàéíà. Ýäãýýð òàéëàíä òóñãàãäñàí òîî íü õ¿ð÷ àæèëëàæ ÷àäñàí ýìýãòýé÷¿¿ä (¿¿íèéã
òîäîðõîéëîõ íü àðàé òºâºãòýé) ãýõýýñýý èë¿¿ õºòºëáºðèéí àëü íýã õýñýãò îðîëöñîí
áèåý ¿íýëýã÷äèéí òîî ãýæ õàðàãäàæ áàéíà. Íýã áèåý ¿íýëýã÷òýé íýãýýñ èë¿¿ àæèëëàñàí
òîõèîëäîë ÷ áàéãàà íü ýðãýëçýýã¿é. Áýëãýâ÷èéí öîãö õºòºëáºðèéí õýðýãöýýã òîäîðõîéëîí
¿íýëýõ òóõàé 2008 îíû ñóäàëãààíû òàéëàíä 100% ÁÕÕ íü 2003 îíîîñ õîéø ìÿíãà ãàðóé
áèåý ¿íýëýã÷èä õ¿ðñýí ãýñýí áîë Ãëîáàë ñàíãèéí ÕÇÍ-èéí òàéëàíãóóäàä 2006, 2007
îíä 100% ÁÕÕ-èéí õ¿ð÷ î÷èõ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðýýíä 753 áèåý ¿íýëýã÷äýä õ¿ðñýí ãýæ
áè÷æýý. Ãýòýë íèéñëýëèéí ÝÌÃ-ûí àæèëòíóóäûí ìýäýýëñíýýð òóñ õºòºëáºðèéí ýõíèé
õî¸ð æèëèéí ¿íýëãýýãýýð (2006-2007) 2,800 õ¿íèéã áýëòãýæ, 1,900 îð÷èì áèåý ¿íýëýã÷èä
çºâëºãºº ºã÷, ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý, ýì÷èëãýýíä õàìðóóëæ
áýëãýâ÷èéí ñóðòàë÷èëãàà õèéí òàðààñàí ãýäýã òîî ãàðñàí àæýý (ýíý òîîã ÿàæ ãàðãàæ
àâñàí íü òîäîðõîéã¿é áºãººä áèåý ¿íýëýã÷òýé àæèëëàñàí óäàà á¿ðèéã îðóóëñàí óó, õ¿ð÷
àæèëëàñàí õ¿íèé òîî þó ãýäýã ýðãýëçýýòýé áàéíà).
Ãýâ÷ äýýð òýìäýãëýñýí÷ëýí, Óëààíáààòàðò åð人 430 áèåý ¿íýëýã÷ “íîãîîí êàðò”
àâñàí áºãººä ¿¿íýýñ ÷ öººí òîîíû õ¿í ¿éë÷èëãýýíä òîãòìîë õàìðàãäàæ áàéíà. ªìíºõ
õýñã¿¿äýä áèåý ¿íýëýã÷èäòýé àæèëëàäàã ÒÁÁ-óóäûí õàìðàëòûí òàëààð äóðäñàí. “Èòãýë
ø¿òýýí” íèéò 650 îð÷èì áèåý ¿íýëýã÷ î÷äîã 22 ãàçàð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ äîëîî õîíîãò
60-200 îð÷èìä õ¿ðäýã. Äàðõàí äàõü “Ýìýãòýé÷¿¿äèéí èòãýë” ÒÁÁ äîëîî õîíîãò 120-150
áèåý ¿íýëýã÷òýé àæèëëàäàã. Õºòºëáºðèéí õàìðàëòûí òàëààðõ õàìãèéí íàéäâàðòàé òîî
áàðèìò íü îäîîãîîð òàíäàëò ñóäàëãààíóóäàä òóñãàãäñàí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààíä ÿìàð íýã áàéäëààð îðîëöîæ áàéñàí áèåý ¿íýëýã÷äèéí õóâü
þì. Ýíý òîî íü 2005 îíä 64%, 2007 îíä 60% áàéñàí áºãººä ñóäàëãàà àâñàí ãàçàð íü
äýýðõ ÒÁÁ-óóäûí àæèëëàäàã ãàçðóóäòàé äàâõàðäàæ áóé òóë òóñ õºòºëáºð íü õ¿ð÷ áóé
õ¿ðýýíèéõýý õóâüä áàñ äóòàãäàëòàé áàéãààã õàðóóëæ áàéíà.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

83

Õÿòàä äàõü Ìîíãîë áèåý ¿íýëýã÷äèéí ÒÁÁ-óóäûí ¿éë àæèëëàãààíä õàìðàãäñàí
áàéäëûã çºâõºí õèéñâýðýýð ÿðüæ áîëîõ áºãººä òýäýíòýé õèéñýí ÿðèëöëàãààñ ¿çâýë ýíý
íü èõýýõýí õÿçãààðëàãäìàë áºãººä òàñàëäñàí, ò¿ð çóóðûí áàéäàëòàé áàéíà. Õÿòàäûí
Ýðýýí õîòîä óóëçñàí áèåý ¿íýëýã÷äèéí íýã íü ë àëü íýã ÒÁÁ-ààñ ÿâóóëñàí ÕÄÕÂ-èéí
õàëäâàðààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àæèëëàãààíä îðîëöñîí ãýñýí áºãººä òýð ñóðãàëòàä
îðîëöñîí õýäýýñýý îëîí áèåý ¿íýëýã÷ ìýäýýëýë àâñàí, ìºí áýëãýâ÷ òàðààãäñàí ãýæ
áàéëàà. Áèåý ¿íýëýã÷äèéã íýã ãàçàð öóãëóóëàõ õýö¿¿ áàéäàã ãýýä òóñ ñóðãàëò íü æèëèéí
ºìíº áîëñîí òóë èõýíõèéã ìàðòæýý õýìýýí íýìæ õýëñýí þì.
Áèåý ¿íýëýã÷äýä ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãàà íü òýäíèé ìýäëýã äàäàëä íºëººëæ áóé íü
èëýðõèé áàéãàà ÷ îäîîãîîð îëäñîí ìýäýýëýëä ñóóðèëààä òîäîðõîé íýã ¿éë àæèëëàãààíû
¿ð íºëººã ¿íýëýõ, ýñâýë àëü ¿éë àæèëëàãàà íü èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áàéãààã õýëýõ áîëîìæã¿é
áàéíà. Òàíäàëò ñóäàëãààíóóä íü ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð íºëººíèé òàëààð èõýâ÷ëýí øóóä
áóñ òîî áàðèìò òóñãàñàí áàéíà.
Õýäèéãýýð äºíãºæ 60-64% íü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõòýé õîëáîãäîõ ¿éë
àæèëëàãààíä õàìðàãäëàà ãýñýí ÷ ÕÒÑ-ãààð ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òàëààðõ ìýäëýã íü 2005-ààñ
2007 îíä íýëýýäã¿é íýìýãäñýí íü õàðàãäàæ áàéíà (Õ¿ñíýãò 7-îîñ ¿çíý ¿¿). Õàìãèéí
ñ¿¿ëä òºëáºðòýé õàâüòñàí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýé áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí ãýñýí õóâü íü íýëýýä ºíäºð
(90% ãàðóé) áàéãàà áºãººä 2005-ààñ 2007 îíä 1%-èàð íýìýãäæýý. Õàðèí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýé
õàâüòàõàä õýðýãëýñýí áýëãýâ÷èéí òîãòìîë õýðýãëýý äºíãºæ 41% áàéíà (2005 îíä ¿¿íèéã
ãàðãààã¿é). ̺í òºëáºðã¿é áýëãèéí õàâüòàã÷òàé õýðýãëýñýí áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý äîîãóóð
ò¿âøèíä áàéãàà, öààøèä áàãàñàõ òºëºâ àæèãëàãäàæ áàéíà (ýíý ãàçàð îðíû õóâüä áàñ
èõýýõýí ÿëãààòàé áàéíà, äîîðõ õ¿ñíýãòýýñ õàðíà óó). Òºëáºðã¿é, òîãòìîë áóñ õàâüòàã÷òàé
ñ¿¿ëèéí óäàà áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí õóâü íü 2005 îíä 57% áàéãààä 2007 îíä 43% áîëæ
áóóð÷ýý. Òîãòìîë õàâüòàã÷òàéãàà ñ¿¿ëèéí õàâüòàëä áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí õóâü 2005 îíä
47% áàéãààä 2007 îíä 27% áîëñîí áàéíà. Òºëáºðã¿é õàâüòàã÷òàé õàâüòàõàä áýëãýâ÷
òîãòìîë õýðýãëýäýã ãýñýí õóâü íü àðàé äîîãóóð áàéíà. Õàðèí òîãòìîë áóñ, òºëáºðã¿é
õàâüòàã÷òàéãàà õýðýãëýñýí õóâü 2005-ààñ 2007 îíä ºññºí ÷ òîãòìîë õàâüòàã÷òàéãàà
õýðýãëýñýí õóâü íü áóóðæýý.
Õ¿ñíýãò 7: Áèåý ¿íýëýã÷äèéí äóíä 2005, 2007 îíä ÿâóóëñàí ÕÒÑ-íû ä¿í
2005, 2007 îíä áèåý ¿íýëýã÷äèéí äóíä ÿâóóëñàí ÕÒÑ-íû ä¿í (2005 îíä
n=343 íü çàí ¿éëèéí, N=350 íü ñåðîëîãèéí òàíäàëòàä õàìðàãäñàí
2005; 2007 îíä n=598 íü çàí ¿éëèéí, N=600 íü ñåðîëîãèéí òàíäàëòàä
õàìðàãäñàí)
Áèåý ¿íýëýã÷äèéí õóâü:
2005
2007
ßëãàà
ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã àðãà õýìæýýíä ÿìàð íýã
64%
60%
–4%
áàéäëààð õàìðàãäàæ áàéñàí
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òóõàé îéëãîëòòîé
95%
100%
+5%
Ìýäëýã:
• Òýâ÷èõ
73%
+13%
60%
• ¯íýí÷ áàéõ
94%
+9%
85%
• Áýëãýâ÷ õýðýãëýõ
93%
100%
+7%
• Ãàäíààñàà ýð¿¿ë õàðàãäñàí ÷ ÕÄÕÂ-èéí
61%
98%
+37%
õàëäâàðòàé áàéæ áîëíî.

84

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Ñ¿¿ëèéí 12 ñàðä:
• Õàìãèéí ñ¿¿ëä òºëáºðòýé õàâüòñàí
¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýé áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí
• Òºëáºðòýé ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ íàðòàé òîãòìîë
áýëãýâ÷ õýðýãëýäýã
• Òºëáºðã¿é òîãòìîë áóñ õàâüòàã÷òàé áýëãýâ÷
õýðýãëýñýí

Òºëáºðã¿é òîãòìîë áóñ õàâüòàã÷òàé òîãòìîë
áýëãýâ÷ õýðýãëýäýã
• Òîãòìîë õàâüòàã÷òàéãàà ñ¿¿ëèéí õàâüòàëä
áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí
• Òîãòìîë õàâüòàã÷òàéãàà áýëãýâ÷ áàéíãà
õýðýãëýäýã
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý ºãººä
õàðèó àâ÷ áàéñàí
Òýìá¿¿òýé íü øèíæèëãýýãýýð òîãòîîãäîæ
áàéñàí

92%

93%

+1%

--

41%

--

57%

43%

-14%

11%

21%

+10%

47%

27%

-20%

11%

4%

-7%

53%

53%

+0%

17%

21%

+4%

2005 îíû ñóäàëãààíû òàéëàíä Äàðõàíû áèåý ¿íýëýã÷èä Óëààíáààòàðûíõòàé
õàðüöóóëáàë òºëáºðã¿é, òîãòìîë áóñ õàâüòàã÷òàéãàà ñ¿¿ëèéí õàâüòàëòàä áýëãýâ÷
õýðýãëýñýí áàéõ òîõèîëäîë èë¿¿ ºíäºð áàéãàà áà (64% áà 41%), òîãòìîë õàâüòàã÷òàéãàà
õàìãèéí ñ¿¿ëèéí õàâüòàëä áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí òîõèîëäîë ÷ èë¿¿ îëîí áàéíà (57% áà
11%). ̺í òýìá¿¿ãèéí õàëäâàðûí ò¿âøèí íü Óëààíáààòàðûíõòàé õàðüöóóëáàë õýä
äàõèí äîîãóóð áàéíà (4% áà 36%). Ýíý ÿëãààã 100% ÁÕÕ Äàðõàíä 2002 îíîîñ ýõëýí
õýðýãæñýí ãýäýãòýé õîëáîí òàéëáàðëàäàã. Õàðèí 2007 îíû ñóäàëãààãààð òºëáºðã¿é
õàâüòàã÷òàéãàà áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí õóâü íü Óëààíáààòàðò Äàðõàíààñ ºíäºð ãàðñàí
áàéíà: òºëáºðã¿é, òîãòìîë áóñ õàâüòàã÷òàé ñ¿¿ëèéí õàâüòàë äýýð áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí
õóâü Äàðõàíä 16%, Óëààíáààòàðò 65%; ýäãýýð õàâüòàã÷òàé áýëãýâ÷ òîãòìîë õýðýãëýäýã
õóâü 3% áà 35%; òîãòìîë õàâüòàã÷òàéãàà ñ¿¿ëèéí õàâüòàëä áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí õóâü
Äàðõàíä 4%, Óëààíáààòàðò 47%; òîãòìîë õàâüòàã÷òàé òîãòìîë áýëãýâ÷ õýðýãëýäýã õóâü
1% áà 8% õýìýýí òóñ òóñ ãàðñàí áàéíà. Äàðõàíä òºëáºðã¿é òîãòìîë õàâüòàã÷òàé ñ¿¿ëèéí
¿åä õàâüòàëä îðîõîä áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí õóâü áóóðñàí íü 100% ÁÕÕ-èéí õ¿ðýýíä áèåý
¿íýëýõ ÿâöàä èë¿¿ àíõààð÷, òºëáºðã¿é õàâüòàëä à÷ õîëáîãäîë ºãººã¿é áàéæ áîëîõòîé
õîëáîîòîé õýìýýí 2007 îíû òàéëàíä äóðäæýý. 100% ÁÕÕ-èéí òóðøèëòûí õóãàöàà äóóñ÷
îðîí äàÿàð íýâòð¿¿ëýí ºðãºòãºõºä Äàðõàí õîò äàõü ¿éë àæèëëàãààíû ñàíõ¿¿æèëò
áóóðñíûã ¯íýëãýýíèé áàã òýìäýãëýæ áàéíà. Àéìãèéí ÝÌÃ-ûí íýã àæèëòíû õýëñíýýð
2006 îíîîñ õîéø õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòýä èäýâõòýé õàíäààã¿é áºãººä õºòºëáºðèéí
ñàíõ¿¿æèëò íü áýëãýâ÷ ò¿ãýýõ, ¿å òýíãèéí ñóðãàëò õî¸ðîîð ë õÿçãààðëàãäàõ áîëñîí àæýý.
Õºòºëáºð èéíõ¿¿ ººð÷ëºãäºæ ìºí õýðýãæèæ áóé ãàçàð á¿ð ÿëãààòàé áàéõ áîëñîí íü
õºòºëáºðèéí õýðýãæèëò ñàíõ¿¿æèëòèéí ººð÷ëºëò, õºòºëáºðèéí àðãà áàðèëûí ÿëãàà,
ìºí òîî áàðèìòûí áàòàëãààòàé áàéäàëòàé õîëáîîòîé áàéæ áîëîõ þì. Õàìãèéí îéð
á¿ëãèéíõíèéã àøèãëàí ò¿¿âýð ñóäàëãàà ÿâóóëàõ àðãà õýðýãëýñýí, ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûã
áèåý ¿íýëýã÷èäòýé àæèëëàäàã ÒÁÁ-óóäààð äàìæóóëæ îëñîí ãýõ ìýò íü ñóäàëãààíû ä¿íä
íºëººëñºí áàéõ òàëòàé. Àëü íü ÷ íºëººëñºí áàéñàí ýíä àñóóäàë áàéãàà áà öààøèä
àíõààðàõ õýðýãòýéã èëòãýæ áàéíà.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

85

ÕÒÑ-íä áèåý ¿íýëýã÷èäòýé õàâüòñàí ýð÷¿¿äèéí ìýäýýëñýí áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí õóâü áèåý
¿íýëýã÷äèéíõýýñ íýëýýä çºð¿¿òýé áàéãàà íü òîî áàðèìòûí áàòàëãààòàé ýñýõýä àñóóäàë
áàéãààã äàõèí õàðóóëæ áàéíà. Òóõàéëáàë 2005 îíä áèåý ¿íýëýã÷äèéí íèéò 90% íü
ñ¿¿ëèéí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýéãýý áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí ãýñýí áîë, òýäýíòýé õàâüòñàí çàëóó÷óóäûí
çºâõºí 72% íü èéì ìýäýý ºãñºí áàéíà. Ýíý òîî 2007 îíä 78% áîëæ ºññºí. 2005 îíä
óðüä æèë íü áèåý ¿íýëýã÷òýé õàâüòàëä îðñîí ãýõ ÿâóóëûí ýð÷¿¿äèéí 61% ñ¿¿ëèéí óäààä
áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí ãýñýí áîë 2007 îíä ýíý íü 86% áîëñîí áàéíà.
Ãëîáàë ñàíãèéí ÕÇÍ-èéí ìýäýýëæ áóéãààð 100% ÁÕÕ íü Äàðõàí õîòûí áèåý
¿íýëýã÷äèéí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýéãýý òîãòìîë áýëãýâ÷ õýðýãëýäýã õóâèéã 2002 îíîîñ 2004 îíû
õîîðîíä 26%-ààñ 72%-ä õ¿ðãýæ, ÁÇÄÕ-ûí ò¿âøèíã 68%-ààñ 16% õ¿ðòýë áóóðóóëæ, ¿¿íèé
äîòîð òýìá¿¿ãèéí òàðõàëò 2002 îíä 26% áàéñíàà 2005 îíä 3.5% áîëæ áóóðñàí áàéíà.
Öààøèëáàë íèéò õ¿í àìûí äóíäàõ òýìá¿¿ãèéí ºâ÷ëºë 2002 îíä 13.12/10,000 õ¿í àìä
áàéñàí íü 2004 îíä 8.6/10,000 áîëæ áóóðñàí íü ìºí 100% ÁÕÕ-òýé õîëáîîòîé àæýý.

4.8 ×àíàð áà òóëãàìäñàí àñóóäàë
¯íýëãýýíèé áàãò áèåý ¿íýëýã÷äèéí äóíä ÿâóóëäàã ¿éë àæèëëàãààíààñ àëü íýãèéã
øóóä àæèãëàõ áîëîìæ îëäîîã¿é òóë ñóðãàëòûí ÷àíàðûí òóõàé òîäîðõîé õýëæ ìýäýõã¿é.
Õîëáîãäîõ íýã áàéãóóëëàãûí ìýäýýëñíýýð 100% ÁÕÕ íü áèåý ¿íýëýã÷äýä õýðýã áîëñîí
÷, “îëîí õ¿í ÁÇÄÕ, áýëãýâ÷èéí õýðýãëýýíèé òóõàé ñóðãàëòàä ñóóäàã, õàðèí çàí ¿éëýý
ººð÷èëäºãã¿é” áà õýä õýäýí øàëòãààíû óëìààñ áýëãýâ÷ õýðýãëýõã¿é áàéõ òîõèîëäîë áàéäàã
àæýý. Òýäãýýðò áýëãýâ÷ã¿é õàâüòàëä îðâîë èë¿¿ ìºí㺠ºãºõèéã àìëàäàã, ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä
èõýíõ íü ñîãòóó áàéäàã áà òèéì ¿åäýý õ¿÷èðõèéëýõ ãýýä áàéäàã, ìºí áèåý ¿íýëýã÷èä
ººðñ人 òààëàãäñàí áîëîí õàéðòàé õ¿íòýéãýý áýëãýâ÷ã¿é õàâüòàëä îðîõûã õ¿ñäýã çýðýã
îðäîã àæýý. Õÿòàäàä áèåý ¿íýëäýã ýìýãòýé÷¿¿ä õÿòàä ¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýé õàâüòàõ ¿åä
áýëãýâ÷ õýðýãëýõ ¿ã¿éã ººðºº çîõèöóóëàõ áîëîìæòîé áàéäàã áà õ¿÷èðõèéëýõèéã çàâäàõ,
áýëãýâ÷ã¿é õàâüòàëä îðíî ãýæ ç¿òãýõ íü áàãà áàéäàã òóë òýäíèéã èë¿¿ä ¿çäýãýý õýëæ
áàéñàí þì. Òàéëàíäàä àìæèëòàä õ¿ðýõýä øóóä íºëººëñºí ç¿éë áîë áèåý ¿íýëýã÷äèéã
á¿õ íèéòýýð íü áýëãýâ÷ õýðýãëýæ çàíøèõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëæ, õ¿÷òýé äýìæñýí ìåõàíèçì
100% ÁÕÕ íü Ìîíãîëä îãò íýâòðýýã¿éã ¯íýëãýýíèé áàã ýíý ÿâöàä îëæ òîãòîîëîî.
100% ÁÕÕ-èéã äýìæäýã ÷, äóðã¿éöäýã ÷ õ¿ì¿¿ñ áèé. Õýðýãæ¿¿ëýã÷èä íü åðºíõèé人
ýåðýã ñýòãýãäýëòýé áàéäàã áîë îðîëöñîí çàðèì íü ¿ã¿é. Òýäíèé íýã íü òóñ õºòºëáºðèéã
“ç¿ãýýð ë íýã ãî¸, õîîñîí íýð òºäèé” ãýæ áàéíà. Áóñàä àñóóäàë ãýâýë:

Áèåý ¿íýëýã÷äèéí çîõèîí áàéãóóëàëòàä îðîõ õ¿÷èí ÷àðìàéëòàä ¿ç¿¿ëñýí íºëºº: Áèåý
¿íýëýã÷äèéí äóíä ºìíº íü õýðýãæ¿¿ëñýí òºñë¿¿äýä ñºð㺺ð íºëººëæ, ÿëàíãóÿà òýäíèé
äóíä á¿ðäýæ áàéñàí õàìò îëîí õýâðýã ÷ ãýñýí ºñºí íýìýãäýæ áàéñàí íýãäýëä ìóóãààð
íºëººëñºí; áèåý ¿íýëýã÷äèéí áàéãóóëëàãóóäûã øàòàëñàí áàéäàëòàé õºãæ¿¿ëñíèé ¿ð
äàãàâàð; áèåý ¿íýëýã÷äèéã ýëñ¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé ÒÁÁ-ûí àæèëòíóóäûã çàðèì ¿åä áèåý
¿íýëýã÷äèéã çºâëºãºº ºãºëã¿é øèíæèëãýýíä õàìðóóëàõàä õ¿÷ýýð øàõàì àøèãëàäàã
ÿâäàë; õºòºëáºð íü ç¿ãýýð ë íýã áýëãýâ÷ øàõàæ, õýðýãëýýã íü àëáàäàõ õýðýãñýë õýìýýõ
ñýòãýãäýë òýäíèé äóíä ãàçàð àâ÷ áóé áàéäàë;

Õîëáîãäîõ òàëóóäûí àñóóäàë: Óðüä ºìíº íü áèåý ¿íýëýã÷èäòýé õýí ÷ àæèëëàõûã
õ¿ñäýãã¿é áàéñàí áîë òýäýíä ÷èãëýñýí òºñë¿¿äèéí ìºí㺠íýìýãäýýä èðìýãö ãýíýò
ñîíèðõîõ õ¿íèé òîî ýðñ íýìýãäñýí; èéí ãýíýò îðîëöîõ áîëñîí õîëáîãäîõ òàëóóä áèåý

86

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

¿íýëýã÷äèéã òýð á¿ð ñàéí îéëãîäîãã¿é; çàðèì íü õàíäëàãà ººð÷ëºãäñºí ÷ ýíý ÿâö íü
äóòóó ÿâàãäñàí áàéäàã;

Çîðèëòîò á¿ëãèéí îðîëöîîíû àñóóäàë: Çîðèëòîò á¿ëýãòýé õàíãàëòòàé çºâëºë人ã¿é,
íýí ÿëàíãóÿà Óëààíáààòàðò íîãîîí êàðòíû àñóóäëûã áèåý ¿íýëýã÷äèéí îðîëöîîã
ñàéí õàíãàëã¿éãýýð, ¿çýë áîäëûã íü ñîíñîëã¿éãýýð íýâòð¿¿ëæ, ìºí áèå á¿ðýëäýõ¿¿íä
íü áàéíãà ººð÷ëºëò îðæ áàéäàã îëîí õ¿íòýé öàãäààãèéí áàéãóóëëàãàòàé õýëýëöýý,
çºâøèëöºëä õ¿ð÷, îéëãîëöîîã¿éí óëìààñ ýðãýýä íîãîîí êàðòûã áèåý ¿íýëýã÷äèéã
õàìãààëàõ áèø èëð¿¿ëæ áàðèõ õýðýãñýë áîëãîñîí.

100% ÁÕÕ áîëîí áèåý ¿íýëýã÷äýä ÷èãëýñýí áóñàä ¿éë àæèëëàãààíä òóëãàìäàæ áóé
õàìãèéí ãîë àñóóäàëä:

Ýðõ ç¿éí îð÷íûã ººð÷èëæ, áèåý ¿íýëýã÷äèéí ýðõèéã õ¿ëýýí çºâøººð¿¿ëýõ;

Õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ, õÿíàõ á¿õ øàòàíä áèåý ¿íýëýã÷äèéí
îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëæ, òýäýíòýé àæèëëàäàã ÒÁÁ-óóäûí õ¿÷, ÷àäàâõèéã
äýýøë¿¿ëýõ;

Áèåý ¿íýëýã÷äèéã õîîðîíäîî íèéãýìøèí, íýãäýõ ÿâäëûã äýìæèæ áýëãýâ÷èéã
á¿õ íèéòýýðýý òîãòìîë õýðýãëýäýã áàéõûí òºëºº íýã íýãíýý äýìæèæ àæèëëàõ
íºõöºë áîëîìæèéã ýåðýã àðãààð áèé áîëãîõ;

ßìàð íýã ºâ÷èí, ò¿¿íýýñ õýðõýí ñýðãèéëýõ òóõàé ìýäýýëýë ºãºõºä èë¿¿
òºâëºðñºí ñóðãàëòûí àðãààñ çàí ¿éë, äàäàë çóðøëûã ººð÷ëºõºä ÷èãëýñýí àðãà
ðóó øèëæèõýä øààðäëàãàòàé îéëãîëò, óð ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõ. ¯¿íèé õ¿ðýýíä
áèåý ¿íýëýã÷èä òîãòìîë áýëãýâ÷ õýðýãëýí ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõ ÷àäâàðò
íºëººëäºã õ¿÷èí ç¿éëñ, òóõàéëáàë áèåý ¿íýëýã÷èä òýäíèé ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí
äóíäàõ àðõèäàëò, ò¿¿íýýñ ¿¿äýëòýé õ¿÷èðõèéëýë, òºëáºðã¿é õàâüòàã÷òàé
áýëãýâ÷ õýðýãëýõ õàíäëàãà, ìýäðýìæ, öààøèëáàë áèåý ¿íýëýõýýñ ¿¿äýëòýé
ÿëãàâàðëàõ çýðýãòýé õîëáîîòîéãîîð òýäíèé ñýòãýë ç¿éí áàéäàë ãýõ ìýò õ¿÷èí
ç¿éëèéã òîîöîæ, ¿éë àæèëëàãààíä òóñãàõ;

ªºðñäèé㺺 áèåý ¿íýëýã÷ ãýæ òîîöäîãã¿é ÷ ýä ç¿éëñ, áýëýã ñýëòèéí õàðèóä
áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ýìýãòýé÷¿¿äýä õ¿ðýõ;

Öàãäàà, õóóëü ñàõèóëàõ õ¿÷íèé áàéãóóëëàãûíõíû îéëãîëòûã íýìýãä¿¿ëýõ;

Õºòºëáºðèéí ÷àíàð, ¿ð ä¿íòýé õîëáîîòîé òîî áàðèìò, ìýäýýëëèéã íýìýãä¿¿ëýõ,
òýð äóíäàà Äàðõàíû áèåý ¿íýëýã÷äèéí äóíä áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý íýã ºñººä
íýã áóóðñàí øàëòãààíûã òîäðóóëæ îéëãîõ ãýõ ìýò öààøäûí õºòºëáºðèéí
õýðýãæèëòýä ÷óõàë ñóðãàìæ áîëîõ ìýäýýëëèéã íýìýãä¿¿ëýõ.

Áèåý ¿íýëýã÷èä, òýäíèé ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èäòýé õîëáîîòîé çºâëºìæ
1. Õóóëü òîãòîîìæèéã ººð÷ëºõ, áîëæ ºãâºë áèåý ¿íýëýõ ÿâäëûã ãýìò õýðýãò òîîöîõûã
áîëèóëàõàä ÷èãëýñýí õ¿÷èí ÷àðìàéëòûã íýìýãä¿¿ëýõ. 2007 îíû íýãä¿ãýýð ñàðä
çîõèîãäñîí Õ¿íèé ýðõ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí àñóóäëààðõ áàãà õóðëûí çºâëºìæ îäîî ÷
õ¿÷èíòýé áºãººä òýäãýýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, õÿíàõàä õ¿÷èí ÷àðìàéëòàà ÷èãë¿¿ëýõ
õýðýãòýé.
2. Áèåý ¿íýëýã÷èäòýé àæèëëàäàã ÒÁÁ, îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãóóäàä ¿íýëãýý
õèéæ áýõæ¿¿ëýõ, òýð äóíäàà áàéãóóëëàãûí õºãæèë, çàñàãëàëûí òàëûã àíõààðàõ;
óõóóëãà ñóðòàë÷èëãààíû ÷àäâàðûã íýìýãä¿¿ëýõ; õàðèëöàí òóñëàëöàõ á¿ëýã, äýìæèõ

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

3.

4.

5.

6.

7.

87

á¿ëýã çýðãèéã áàéãóóëàõàä èõýýõýí àíõààðàë òàâüæ íýãäìýë á¿ëýã õàìò îëîí áèé
áîëãîõ, íýã íýãýíäýý çàí ¿éëýý ººð÷ëºõºä ýåðýã äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ ýð¿¿ë ìýíääýý
àíõààðàë òàâèí õàìãààëàõ ÿâäëûã íü ºðãºí äýìæèõ.
Áèåý ¿íýëýã÷èäòýé àæèëëàõàä 100% ÁÕÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ
øèíæèëãýýíýýñ äàâñàí èë¿¿ öîãö àðãà áàðèëûã áîëîâñðóóëàõ: öààøäûí ¿éë
àæèëëàãààíä áèåý ¿íýëýã÷äèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõýýð òºëºâëºæ òýäíèé ººðñäèéí
èëýðõèéëñýí õýðýãöýý, òýð äóíäàà ͯÝÌ-èéí õýðýãöýýã áàãòààæ, ÿëãàâàðëàë, ººðòºº
èòãýõ áàéäàë, àðõèäàëò, õ¿÷èðõèéëýë, õàâüòàã÷èä, ìºí㺺 çîõèöóóëæ õýðýãëýõ óð
÷àäâàð ãýõ ìýò àñóóäëûã òîîöîí òóñãàõ. Áèåý ¿íýëýõèéã çîãñîîõ õ¿ñýëòýé ýìýãòýé÷¿¿äýä
òóñòàé áóñàä õóâèëáàðûã ñóäàëæ ¿çýõ.
Çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõºä ÷èãëýñýí ñýòãýë ç¿é, íèéãìèéí àðãà áàðèë àøèãëàõ
÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ, òýð äóíäàà á¿ëãèéí áîëîí ãàíöààð÷èëñàí àðãà ç¿éã
ýçýìøèõ;
¯éë÷ë¿¿ëýã÷èä, òîãòìîë áóñ áèåý ¿íýëýã÷èä, ýä ç¿éëñèéí òºëºº áýëãèéí
õàâüòàëä îðäîã õ¿ì¿¿ñò (ººðèé㺺 áèåý ¿íýëýã÷ ãýæ ¿çäýãã¿é õ¿ì¿¿ñ) ÷èãëýñýí
àðãà õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ. Íèéò õ¿í àì, òýð äóíäàà îþóòíóóäûí äóíä ýä ç¿éëñ,
áýëýã ñýëòèéí òºëºº áýëãèéí õàâüòàëä îðîõ, òîõèîëäëûí øèíæòýé áèåý ¿íýëýõ
ÿâäëûí òàëààð ñóäàëãàà õèéõ. Õºòºëáºðò íü áèåý ¿íýëýõòýé õîëáîîòîé á¿õèé ë
àñóóäëûã õàìðóóëàõàä àíõààðàõ.
Õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýã÷äèéã ¿éë àæèëëàãàà ýõëýõýýñ ºìíº áèåý ¿íýëýã÷äèéí
òàëààð çºâ îéëãîëò, ìýäðýìæòýé áîëãîõîä ÷èãëýñýí àðãà õýìæýýã áýõæ¿¿ëýõ,
òóõàéëáàë ýì÷, öàãäàà, òºðèéí àëáàí òóøààëòíóóä çýðýã õ¿ì¿¿ñòýé àæèëëàõ, õàìãèéí
ãîë õîëáîãäîã÷ òàëóóä, òýð äóíäàà öàãäàà íàðòàé èë¿¿ áàò áýõ ò¿íøëýë áàéãóóëæ
îéëãîëöîëä õ¿ðýõ.
Òîäîðõîé ¿éë àæèëëàãààíä ¿íýëãýý õèéæ àìæèëòàä õ¿ðãýñýí ýñâýë õ¿ðýõýä
äóòàãäàæ áàéñàí õ¿÷èí ç¿éëñèéã òîäîðõîéëîõ. Òóõàéëáàë, 100% ÁÕÕ-èéã Äàðõàíä
òóðøààä àìæèëòàä õ¿ðñýí áàéäàë áà Óëààíáààòàðò õýðýãæñýí áàéäëûã õàðüöóóëàõ;
Óëààíáààòàðò áàéãóóëàõààð ñàíàë áîëãîæ áóé ¿éë÷èëãýýíèé öýãèéí àñóóäëûã ñàéòàð
¿íýëæ öýãíýõ.

5. Ýð÷¿¿äòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ýð÷¿¿ä
5.1 Îðøèë
ÝÁÝ íü ºíººãèéí áàéäëààð ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð àâàõ õàìãèéí ºíäºð ýðñäýëòýé á¿ëýã
þì. Îäîîãîîð ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð àâñàí íü òîãòîîãäñîí íèéò 46 õ¿íèé 34 íü ýðýãòýé
áºãººä òýäíèé 81% íü ÝÁÝ áàéíà. Îäîî ÷ ãýñýí íèéãìèéí äàðàìò øàõàëò, ãýð á¿ëèéíõíèé
õ¿ëýýëòèéí óëìààñ îëîí ÝÁÝ ýõíýð àâ÷ õî¸ðäìîë àìüäðàëààð àìüäàð÷ áàéíà. Òýä ãýðòýý
ýõíýðòýéãýý áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã, ìºí íóóöààð õýä õýäýí ýðýãòýé áýëãèéí õàâüòàã÷òàé
áàéäàã. Èéìýýñ ÝÁÝ íü íèéò õ¿í àìûí äóíä ÕÄÕÂ-ûí õàëäâàð òàðààõ íýãýí çàì áîëæ
áîëçîøã¿é áàéíà.
Àä øîî ¿çýõ, ÿëãàâàðëàõ ÿâäàë, õ¿÷èðõèéëýë çýðýã íü ÝÁÝ áîëîí èæèë õ¿éñòýíòýéãýý
áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä òîìîîõîí àñóóäàë õýâýýð áºãººä ¿¿íèé óëìààñ
ÝÁÝ íü èõýýõýí íóóöëàãäìàë, õ¿ð÷ àæèëëàõàä òºâºãòýé õýìýýí èõýíõ õîëáîãäîõ òàëóóä
õýëæ áàéíà. ÝÁÝ íàðò õàíäàõ íèéò õ¿í àìûí õàíäëàãûã òîãòîîõ çîðèëãîîð Óëààíáààòàð

88

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

áîëîí Äàðõàí-Óóë àéìàãò íèéò 500 ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ îðîëöóóëàí ÿâóóëñàí
ñóäàëãààíä 26% íü ÝÁÝ íü áóñàä õ¿íýýñ ÿëãààã¿é õ¿ì¿¿ñ ãýæ ¿çäýã; 53% íü ÝÁÝ íàð
ýð¿¿ë óõààíòàé ÷ áýëãèéí çóðøèë íü ãàæ; 14% íü ÝÁÝ íàð áîë ñýòãýë ìýäðýëèéí ºâ÷òýé;
7% íü ìýäýõã¿é ãýæýý.80 Öàãäàà, òàãíóóëûí ãàçðûí ç¿ãýýñ èæèë õ¿éñòýíòýéãýý áýëãèéí
õàâüòàëä îðäîã õ¿ì¿¿ñ, àëü àëü õ¿éñòýíòýéãýý áýëãèéí õàâüòàëä îðîãñîä, õ¿éñýý ñîëüñîí,
ñîëèõ õ¿ñýëòýé õ¿ì¿¿ñèéã äóðààðàà õîðüæ, áàéöààæ, õ¿÷èðõèéëñýí, ìºí ÝÁÝ íàðûã
àëáàäàí, øèíæèëãýýíèé ºìíºõ áà äàðààõ çºâëºãººã¿éãýýð øèíæèëãýý ºã¿¿ëæ áàéñàí
òóõàé ìýäýý áàéíà.81
Ìîíãîë äàõü èæèë õ¿éñòýíòýéãýý áýëãèéí õàâüòàëä îðîã÷, àëü àëü õ¿éñòýíòýé áýëãèéí
õàâüòàëä îðîã÷, ìºí õ¿éñýý ñîëèóëñàí, ñîëèóëàõ õ¿ñýëòýé õ¿ì¿¿ñ 1990-ýýä îíû ñ¿¿ëýýð
çîõèîí áàéãóóëàëòàä îðæ, àíõíû ÒÁÁ áîëîõ “Òàâèëàí”-ãàà áàéãóóëàí õýñýã õóãàöààíä
èòãýëòýé óòàñ àæèëëóóëæ áàéæýý. Ýíý ¿åä ìºí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ
àæèëëàãàà ÷ ãàçàð àâ÷, èæèë õ¿éñòýíòýéãýý áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ýð÷¿¿äýä ÕÄÕÂèéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõèéã õ¿ññýí áàéãóóëëàãóóäûí àíõààðëûã
òýä òàòàæ ýõýëñýí áàéíà. ¯¿íä îðîëöñîí çàðèì íü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ àæèëëàãààã òýäýíä ãàäíààñ íü òóëãàñàí òóë äîòîîääîî çîõèîí áàéãóóëàëòàä
îðîõ ãýñýí îðîëäëîãî íü áóñíèæ ñ¿¿ëäýý ÝÁÝ íàðûã ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõýä
ë ÷èãëýñýí á¿ëã¿¿ä áèé áîëîõîä õ¿ðãýñýí ãýæ ÿðüæ áàéíà.

5.2 Îëîëò àìæèëò
5.2.1 ÝÁÝ-ä ÷èãëýñýí õºòºëáºð¿¿ä
Îäîîãèéí áàéäëààð ÝÁÝ-èéã ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõýä ÷èãëýñýí ãóðâàí
áàéãóóëëàãà áèé: “Õàìòäàà”, “Çàëóóñ - ýð¿¿ë ìýíä”, ìºí ñàÿõàí áàéãóóëàãäñàí “Áèä
íýãýí ãýð á¿ë” (îäîîõîíäîî îëîí íèéòèéí îéëãîëòûã äýýøë¿¿ëýõ ÌÑÑ-íû ìàòåðèàë ë
áîëîâñðóóëààä áàéãàà). Ýäãýýð ÒÁÁ íü ãàäóóð ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ ¿å òýíãèéí ñóðãàëò ÿâóóëàí,
çºâëºãºº ºãºõ, áýëãýâ÷ òàðààõ àæëóóäûã õèéäýã áºãººä ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí øèíæèëãýý
õèéõ þì óó õèéäýã ãàçàðòàé íü õîëáîæ ºã÷ áàéíà. Õýâëýë ìýäýýëëýýð îëîí íèéòèéí
îéëãîëòûã íýìýãä¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ íü áàãà áàéíà. “Õàìòäàà” íü 2003 îíä
àíõ ÄÒ¯Ñ-ãèéí äýìæëýãòýéãýýð ÝÁÝ-èéí õàìò îëíû áàéãóóëëàãà áîëæ áàéãóóëàãäñàí áà
2005 îíä ÒÁÁ áîëñîí. Èæèë õ¿éñòýíòýéãýý áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã õ¿ì¿¿ñ íóóö èòãýëòýé
óòàñíû ¿éë÷èëãýý ÿâóóëàõàä îëîí æèë äýìæëýã õ¿ññýí áºãººä ¿¿íèé õàðèóä ÄÒ¯Ñ òýäãýýð
õ¿ì¿¿ñòýé äîòíî õàðèëöààòàé, òýäýíä õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí íýãýí ýì÷òýé ýíý áîëîìæèéí
òàëààð çºâëºëäºæ ýì÷ ÷ èòãýëòýé óòàñ àæèëëóóëàõ “Õàìòäàà” ãýäýã ÒÁÁ áàéãóóëàõûã
ñàíàë áîëãîñîí ãýäýã. Õàðèí æèëèéí äàðàà äóóäëàãà áàãà, ñóðãàëòàä õàìðàãäñàí õýðíýý
çºâëºãºº ºãºõ人 èõýýõýí õ¿íäðýëòýé òóëãàðñàí, áàðèìòæóóëàëò õàíãàëòã¿é õèéãäñýí
çýðãèéí óëìààñ õàíäèâëàã÷äààñ íýìýëò ñàíõ¿¿æèëò õ¿ñýæ ÷àäàõã¿éä õ¿ð÷ îðîëäëîãî íü
íóðñàí áàéíà. Èíãýýä “Õàìòäàà” ÒÁÁ íü ÷èãëýëýý ººð÷èëæ ÝÁÝ íàðò ãàäóóð ¿éë÷èëãýý, ¿å
òýíãèéí ñóðãàëò, çºâëºãºº, ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý, ìºí çàðèì
80

81

ME Êîíñàëòèíã ÕÕÊ, ÄÎÕ-òîé òýìöýõ ¯íäýñíèé ñàí, ÌÓÇÍ, Çàëóóñ-ýð¿¿ë ìýíä, (2004). ÝÁÝ íàðûí ÕÄÕÂûí ñýðãèéëýëòòýé õîëáîîòîé ìýäëýã, õàíäëàãà, òóðøëàãà, ÝÁÝ íàðûí òóõàé îëîí íèéòèéí ¿çýë áîäîë.
Ìýäýýëëèéã Ýíýòõýãèéí Øèíý Äåëè õîòíîî 2006 îíä çîõèîãäñîí Àçè Íîìõîí äàëàé äàõü Ýð÷¿¿äèéí áýëãèéí
ýð¿¿ë ìýíä ÕÄÕÂ-ûí àñóóäàë õýìýýõ Îëîí óëñûí çºâëºãººí äýýð ͯÁ-ûí ñýäýâ÷èëñýí á¿ëãýýñ òàâüñàí
èëòãýëýýñ àâàâ.
Í. Àíàðàà, (2006), Óëààíáààòàð õîòíîî çîõèîãäñîí Õ¿íèé ýðõ ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí àñóóäëààðõ Ǻâëºëäºõ
óóëçàëòûí áýëòãýë ìàòåðèàë Õ¿íèé ýðõ, Æýíäåðò ñóóðèëñàí õ¿÷èðõèéëýë, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, 2-ð õóóäàñ

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

89

íýã íèéãýìø¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ áîëñîí áàéíà. Îäîîãîîð òýä 5-6 àæèëòàíòàé,
á¿ãä îðîí òîîíû áóñ áàéäëààð àæèëëàäàã. Òýäíèé çàðèì íü “Óëààí òóóç” ýìíýëýãò ýì÷
õèéæ áàéíà.
“Çàëóóñ-ýð¿¿ë ìýíä” ÒÁÁ íü 2003 îíä ÄÒ¯Ñ-ãèéí äýìæëýãòýéãýýð áàéãóóëàãäàæ
ÝÁÝ-èéí áýëãèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ãîë÷ëîí àíõààðàõ áîëñîí. Òýä îäîîãîîð îðîí òîîãîîð
àæèëëàäàã áàéíãûí äºðâºí àæèëòàíòàé: ã¿éöýòãýõ çàõèðàë, íÿãòëàí áîäîã÷, òºñëèéí
àæèëòàí, ìºí ãàäóóð ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã íýã àæèëòàíòàé. ¯¿íýýñ ãàäíà îðîí òîîíû áóñ
öàãààð àæèëëàäàã íýã ñýòãýë ç¿é÷, ìºí ñàéí äóðûí àæèëòíóóä áèé. Òýä ãàäóóð ¿éë÷èëãýý,
¿å òýíãèéí ñóðãàëò ÿâóóëæ èæèë õ¿éñòýíòýéãýý áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ýð÷¿¿äýä ÁÇÄÕ,
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ òóõàé ìýäëýã îëãîõ, ñàéí äóðûí øèíæèëãýý
çºâëºãºº áîëîí ÁÇÄÕ-ûí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíä õîëáîõ çýðýã àæèë õèéäýã. Ò¿¿í÷ëýí
ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàëòûã áàãàñãàõ ¿¿äíýýñ ÌÑÑ ÿâóóëæ õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñëýýð
(òåëåâèç áîëîí õýâëýëýýð) ìýäýýëýë ò¿ãýýí, õààÿà ¿äýøëýã çýðýã àðãà õýìæýý çîõèîäîã.
Ãàäóóð õ¿ð÷ àæèëëàõ ¿éë÷èëãýý, ¿å òýíãèéí ñóðãàëòûã õ¿íòýé íü øóóä óóëçàæ ýñâýë
âýá õóóäñààðàà (ýíý íü àñóóëò õàðèóëòûí áîëîí ÿðèëöàõ õýñýãòýé) äàìæóóëàí õèéäýã.
Òýä ÄÒ¯Ñ, Ìîíãîëûí áîëîí Àâñòðàëèéí Óëààí çàãàëìàéí íèéãýìëýãýýñ òåõíèêèéí áîëîí
ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã àâäàã. Òóõàéëáàë, Àâñòðàëèéí Óëààí çàãàëìàéí íèéãýìëýãòýé
õàìòðàí òýä 20-27 íàñíû íèéò 25 ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷ áýëòãýñýí áºãººä òýäíèé 10 íü
òîãòìîë ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã. Òýä 5 õ¿íòýé á¿ëã¿¿äýýð àæèëëàæ, ãàäóóð õ¿ð÷ àæèëëàõ
¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã áºãººä äàðààõ òàâàí ñýäâèéã áàãòààñàí á¿òýí ºäðèéí ñóðãàëòàà
ñàðä 15-20 õ¿íä õèéõèéã çîðüäîã: ¯¿íä: ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òóõàé óäèðòãàë õýñýã; ÕÄÕÂ-èéí
õàëäâàðëàõ áàéäàë; ýðñäýëòýé çàí ¿éë áà ýðñäýë; óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ; ÑÄÇØ ãýñýí
5 ñýäýâ õàìààðíà. Àæèë íü ãîë÷ëîí ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí àñóóäàëä òºâëºðäãèéã òýä
õ¿ëýýí çºâøººðººä, öààøèä íèéãìèéí àñóóäëóóä, òýð äóíäàà ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàëòòàé
òýìöýõ àñóóäëààð õºòºëáºðºº ºðãºæ¿¿ëýõèéã õ¿ñäýãýý õýëñýí þì. 2006-2007 îíä òýä
òåëåâèçèéí ãóðâàí íýâòð¿¿ëýã õèéñýí áºãººä îäîî áýëãèéí ÷èã õàíäëàãûí òàëààð
áàðèìòàò êèíî õèéæ, èæèë õ¿éñòýíòýéãýý áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ýðýãòýé, ýìýãòýé
õ¿ì¿¿ñèéí ýñðýã ¿çýë, ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàëòûã áàãàñãàõûã çîðüæ áàéíà. Áàðèìòàò êèíî
íü óäàõã¿é òåëåâèçýýð ãàðàõ àæ.

5.2.2 Áýëãèéí áîëîâñðîëûí õºòºëáºð äýõ áýëãèéí ÷èã
õàíäëàãûí àñóóäàë
1999 îíîîñ ÁÑØÓß-íû øèéäâýðýýð õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñýí áýëãèéí áîëîí ͯÝÌ-èéí
ñóðãàëòûí õºòºëáºðò áýëãèéí ÷èã õàíäëàãûí àñóóäàë áàãòñàí áàéíà (7.1.1-ýýñ ¿çíý ¿¿).
Ãýâ÷ òóñ õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòýä ¿íýëãýý õèéãýýã¿é ¿ð ä¿í íü òîäîðõîéã¿é áàéãàà.
Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòàä çààñíààð áýëãèéí ÷èã õàíäëàãàòàé õîëáîãäîõ
ñýäâýýð 6-9 ä¿ãýýð àíãè (áýëãèéí ÷èã õàíäëàãàòàé õîëáîîòîé áóðóó áîëîí çºâ îéëãîëòûã
ÿëãàæ ñàëãàæ ñóðàõ) áîëîí 10-11 àíãèóäàä (õýâëýë ìýäýýëëèéí òàëààð ø¿¿ìæëýëò
ñýòãýëãýý õºãæ¿¿ëýõòýé õîëáîîòîé íýãýí ÿðèàíû ñýäýâ áîëãîæ) õè÷ýýë çààõ ¸ñòîé. Òóñ
õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä õýðýãëýõýýð áîëîâñðóóëñàí “Áýëãèéí áîëîâñðîë 1,2” ñóðàõ áè÷ã¿¿ä
íü áýëãèéí ÷èã õàíäëàãûí òàëààð ìîíãîëûí ºñâºð ¿åèéíõýíä òóñãàéëàí òîõèðóóëñàí
ýåðýã ìýäýýëýë àãóóëæýý. ¯íýëãýýíèé ¿åýð î÷ñîí ñóðãóóëèóäàä óã ñóðàõ áè÷èã õàðàãäàæ
áàéñàí áºãººä ºñâºð ¿å, çàëóó÷óóäòàé õèéñýí ôîêóñ á¿ëãèéí ÿðèëöëàãûí ¿åýð ÷ íýð íü
äóðäàãäàæ áàéñàí þì.

90

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

5.3 Çîõèöóóëàëò
ÝÁÝ-òýé àæèëëàäàã ÒÁÁ-óóä õîîðîíäûí óÿëäàà çîõèöóóëàëò ñóë. Ýõýíäýý ÄÒ¯Ñ íü
“Õàìòäàà” áîëîí “Çàëóóñ-ýð¿¿ë ìýíä” ÒÁÁ-óóäûí ¿éë àæèëëàãàà íü íýã íýãíýý õàðèëöàí
íºõäºã áàéõààð çîõèöóóëæ äýìæëýã ¿ç¿¿ëñýí áºãººä íýã íü èòãýëòýé óòàñ, çºâëºãºº,
øèíæèëãýý çýðýã ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ, íºãºº íü ãàäóóð ¿éë÷èëãýý, ñóðãàëò ÿâóóëàõààð
áîëæýý. Ãýâ÷ èòãýëòýé óòàñíû ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ îðîëäëîãî á¿òýëã¿éòñýíýýð “Õàìòäàà”
ÒÁÁ ÷èãëýëýý ººð÷èëæ, “Çàëóóñ-ýð¿¿ë ìýíä”-òýé àäèë ¿éë÷èëãýýã äàâõàðäóóëàí ¿ç¿¿ëýõ
áîëæýý. Ãýñýí ÷ õî¸ð ÒÁÁ íü òîäîðõîé õýìæýýíä õàìòðàí àæèëëàäàã. “Çàëóóñ-ýð¿¿ë ìýíä”
íü ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äýý “Õàìòäàà” ðóó øèíæèëãýý ºã¿¿ëýõýýð ÿâóóëäàã ãýíý.
Íýã òàëààñ àíõ ¿¿ññýí íºõöºë áàéäàëòàéãàà õîëáîîòîéãîîð ÝÁÝ-èéí õàìò îëîí áîëîí
òýäíèé ÒÁÁ íü äîòðîî õàãàð÷, õàìòàð÷ àæèëëàõààñàà èë¿¿ ºðñºëäºõ øèíæòýé áîëæýý.
Òóõàéëáàë, õàìãèéí ñ¿¿ëä áàéãóóëàãäñàí “Áèä íýãýí ãýð á¿ë” ÒÁÁ-ûã “Çàëóóñ-ýð¿¿ë
ìýíä” ÒÁÁ-ûí õóó÷èí àæèëòíóóä áàéãóóëñàí áºãººä áóñàä ÝÁÝ-èéí á¿ëýãòýé òºñòýé
çîðèëãîòîé áàéíà.

5.4 Õàìðàëò, öàð õ¿ðýý, ¿ð íºëºº
ÝÁÝ-èéí íàðûí äóíä ÿâóóëäàã óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àæèëëàãàà èõýýõýí ýåðýã íºëººòýé
íü õàðàãäàæ áàéíà. Ãýâ÷ ÝÁÝ-ä òóñãàéëàí ÷èãëýñýí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ ¿éë
àæèëëàãàà íü öàð õ¿ðýýíèé õóâüä ÿâöóó, çºâõºí Óëààíáààòàðò öººõºí õýäýí õ¿íä õ¿ð÷
áàéíà (èíòåðíýòèéí õóóäñààñ áóñàä íü). 2006 îíû ÝÁÝ-èéí áýëãèéí çàí ¿éëä õèéñýí
¿íýëãýýãýýð Ìîíãîëä èæèë õ¿éñòýíòýéãýý áîëîí àëü àëü õ¿éñèéí õ¿ì¿¿ñòýé áýëãèéí
õàâüòàëä îðäîã áýëãèéí èäýâõòýé àìüäðàëòàé 11,500-15,000 ýð÷¿¿ä áàéãàà áà òýí õàãàñ
íü àëü àëü õ¿éñèéí õ¿ì¿¿ñòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðæ áàéíà. Ýíý õ¿í àìààñ, Ãëîáàë
ñàíãèéí ÕÇÍ-èéí ìýäýýëæ áóéãààð 2006, 2007 îíä äºíãºæ 264 ÝÁÝ-ä 100% ÁÕÕ-èéí
ãàäóóð ¿ç¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýýãýýð õ¿ð÷ýý. “Çàëóóñ-ýð¿¿ë ìýíä”-èéí ìýäýýëæ áóéãààð 100-150
ÝÁÝ òýäíèé ¿éë àæèëëàãààíä òîãòìîë îðîëöäîã; 100-120 ÝÁÝ 2 ñàðä íààä çàõ íü íýã
óäàà ÿâàãääàã ãàäóóð ¿éë÷èëãýý, íèéãìèéí àðãà õýìæýýíä îðîëöäîã (¿äýøëýã, áèåèéí
òàìèðûí àðãà õýìæýý, ìýòãýëöýýí, àìðàëò çóãàà öýíãýëèéí àðãà õýìæýý); 40 ÝÁÝ ñàð á¿ð
ãàäóóð ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷òýéãýý àæèëëàäàã; 15-20 ÝÁÝ ñàð á¿ð ÿâàãääàã á¿òýí ºäðèéí
ñóðãàëòàä ñóóäàã. Ò¿¿í÷ëýí, òóñ ÒÁÁ íü ñàð á¿ð îéðîëöîîãîîð 100 óäàà ÑÄÇØ-íä õîëáîõ
àæèë õèéæ, óëèðàëä 950 áýëãýâ÷, 940 òîñîëãîîíû øèíãýí ò¿ãýýäýã. Òýäíèé âýá õóóäàñ
Óëààíáààòàð õîò áîëîí ººð ãàçàð àìüäàðäàã íèéò 400 îð÷èì á¿ðòã¿¿ëñýí õýðýãëýã÷òýé.
“Õàìòäàà” ÒÁÁ íü àíõ 2005 îíä áàéãóóëàãäñàíààñàà õîéø 300 ÝÁÝ-ä õ¿ðñýí ãýæ ìýäýýëæ
áàéíà. ÝÁÝ-èéí èõýíõýä íü îãò õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é áàéãàà íü äýýðõýýñ òîäîðõîé áàéíà.
2005 áà 2007 îíû ÕÒÑ-ãààð Óëààíáààòàð äàõü 24-49 íàñíû ÝÁÝ-èéí îéëãîëò, ìýäëýã,
çàí ¿éëä ¿íýëãýý õèéñýí áºãººä õºòºëáºðèéí ¿ð ä¿íãèéí òàëààð øóóä áóñ áàðèìòûã
òîäîðõîé õýìæýýíä òóñãàæýý. Ò¿¿âýð ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûã õàìãèéí îéð áîëîìæòîé
ãàçðóóäààñ ñîíãîñîí áºãººä ÒÁÁ-óóäòàé õîëáîîòîé áàéñàí, ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîæ
áàéñàí ÝÁÝ-èéã èë¿¿ îðîëöóóëñàí áàéõ òàëòàéãààðàà ñóäàëãààíû ä¿íã àëü íýã òàë ðóó
õàçàéëãàñàí áàéæ áîëçîøã¿é þì. Ò¿¿íýýñ ãàäíà ýäãýýð ñóäàëãààíä Óëààíáààòàð õîòîîñ
áóñàä ãàçàð àìüäàðäàã õ¿ì¿¿ñèéí ìýäëýã, äàäàë, õàëäâàðûí áàéäàë òóñãàãäñàíã¿é.
Õ¿ñíýãò 8-ä 2005 áà 2007 îíû ñóäàëãààíû ä¿íã õàðüöóóëñàí áºãººä ýíä ìýäëýã
íýìýãäñýí, áóóðñàí àëü àëü íü õàðàãäàæ áàéíà. ̺í áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý íýìýãäýæ,

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

91

òýìá¿¿ãèéí òàðõàëò áóóðñàí áàéíà. Ãýâ÷ ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã àðãà õýìæýýíä õàìðàãäñàí
ÝÁÝ-èéí òîî íýìýãäñýíã¿é.
Õ¿ñíýãò 8: ÝÁÝ-èéí òàëààð õèéñýí 2005 áà 2007 îíû
ÕÒÑ-íû ä¿íã õàðüöóóëñàí áàéäàë
ÝÁÝ-èéí òàëààð õèéñýí 2005 áà 2007 îíû òàíäàëò ñóäàëãààíû ä¿íãèéí
õàðüöóóëàëò (2005 îíä n=88 íü çàí ¿éëèéí òàíäàëò, 50 íü ñåðîëîãèéí
òàíäàëòàä õàìðàãäñàí; 2007 îíä N= 114 íü çàí ¿éëèéí òàíäàëò, 118 íü
ñåðîëîãèéí òàíäàëòàä õàìðàãäñàí)
ÝÁÝ-èéí õóâü
2005
2007
ßëãàà
ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã àðãà õýìæýýíä ÿìàð
67%
70%
+3%
íýã áàéäëààð õàìðàãäàæ áàéñàí
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òàëààð ìýääýã
93%
98%
+5%
Ìýäëýã:
• Òýâ÷èõ
+42%
33%
75%
• ¯íýí÷ áàéõ
+18%
73%
91%
• Áýëãýâ÷ õýðýãëýõ
–1%
100%
99%
• Ãàäíààñàà ýð¿¿ë õàðàãääàã õ¿ì¿¿ñ
69%
–8%
77%
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé áàéõ áîëîìæòîé
Ñ¿¿ëèéí 12 ñàðä:82
• Îëîí õ¿íòýé øóëóóí ãýäñýýð õàâüòàëä
56%
75%
+19%
îðñîí
• Ýðýãòýé òºëáºðã¿é õàâüòàã÷òàé õàìãèéí
ñ¿¿ëä øóëóóí ãýäñýýð õàâüòàëä îðîõîä
67%
87%
+20%
áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí
• Ýðýãòýé òºëáºðã¿é õàâüòàã÷òàé øóëóóí
ãýäñýýð õàâüòàëä îðîõîä áýëãýâ÷
41%
54%
+12%
òîãòìîë õýðýãëýäýã
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý
60%
81%
+21%
ºã÷ ä¿íã íü àâ÷ ¿çñýí
Òýìá¿¿ãèéí õàëäâàð àâñàí íü
22%
11%
–11%
øèíæèëãýýãýýð íîòëîãäîæ áàéñàí
2007 îíû ÕÒÑ-ãààð ÝÁÝ-èéí äóíäàõ áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý ºññºí ãýæ õàðàãäàæ áàéãàà
÷ ýðñäýëòýé áýëãèéí çàí ¿éë íèéòëýã õýâýýð áàéãàà íü ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí õàãàñ íü
áýëãýâ÷èéã òîãòìîë áóñ õýðýãëýäýã ãýñíýýñ õàðàãäàæ áàéíà. Ýíý íü çàí ¿éëä ººð÷ëºëò
ãàðãàõûí òóëä óëàì èõ àæèëëàõ õýðýãòýéã õàðóóëæ áàéíà. Ãàíöààð÷èëñàí, òîäîðõîé
íºõöºë áàéäàëä ñóóðèëñàí çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ çºâëºãºº, ìºí õàðèëöààíû àðãààð
ÿâóóëäàã ñóðãàëòààð äàìæóóëàí ýðñäýëã¿é çàí ¿éëèéí ñýòãýë ç¿é, íèéãìèéí òàëûã
ãàðãàæ èðýõ, ýðñäýëèéã òîäîðõîéëîõ, ñýäýë ºãºõ, çàí ¿éëýý ººð÷ëºõ àñóóäëûã õºíäºõ
õýðýãòýé þì.
80

2005 îíû ñóäàëãààíû òàéëàíãèéí òºñºëä ñ¿¿ëèéí 12 ñàðä ýðýãòýé ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñòýé õàìãààëàëòã¿é õàâüòàëä
îðñîí ÝÁÝ-èéí õóâèéã òóñãàñàí áàéâ (83%). Òóñ òîî íü òàéëàíãèéí ýöñèéí õóâèëáàðò òóñãàãäààã¿é; èéì òîî
áàðèìò íü õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýã÷äýä õýðýãòýé áàéäàã òóë òàéëàíä îðóóëàõ, ýñâýë ººð çàìààð õ¿ì¿¿ñò õ¿ðãýõ
õýðýãòýé þì.

92

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Òîäîðõîé àðãà õýìæýýíèé ¿ð íºëººã ¿íýëæ ¿çýýã¿é áàéäãààñ òóõàéí õ¿í àìä àëü
á¿ëýã, ýñâýë ¿éë àæèëëàãàà èë¿¿ õ¿ðýýä áàéãààã, àëü íü çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõºä õàìãèéí
èõ íºëººëñºí çýðýã íü òîäîðõîéã¿é áàéíà.
Íèéò õ¿í àìûí äóíä õàíäëàãà ººð÷ëºãäºæ áóéã õàðóóëàõ øèíæ òýìäýã áàãà çýðýã
èëýð÷ áàéíà. Àðâàí æèëèéí ºìíºõòýé õàðüöóóëáàë ÝÁÝ ººðñäèéí áýëãèéí ÷èã õàíäëàãûí
òàëààð èë ãàðàõ íü àðàé ýëáýã áîëæýý. “Çàëóóñ-ýð¿¿ë ìýíä” ÒÁÁ íü òýäíèéã äýìæèõ
áîëñîí áà çàëóó÷óóä, ýöýã ýõ, íàéç íºõäèéí òîî íýìýãäýæ áàéãààã òýìäýãëýñýí íü
ÿëãàâàðëàëò òîäîðõîé õýìæýýãýýð áóóð÷ áàéãààãèéí øèíæ áàéæ áîëîõ þì. Õîëáîãäîõ
¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîæ áàéñàí õ¿ì¿¿ñòýé ¿íýëãýýíèé áàãèéíõàí óóëçàæ ÿðèëöàõàä
áýëãèéí ÷èã õàíäëàãûí òàëààð òîäîðõîé õýìæýýíä îéëãîëòòîé, èæèë õ¿éñòýíòýéãýý
áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã õ¿ì¿¿ñèéã åðºíõèéä íü õ¿ëýýí çºâøººðäºã áîëîõ íü õàðàãäàæ
áàéñàí. Çàðèì îëîí íèéòèéí áîëîí ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷ áàãø íàð áýëãèéí ÷èã õàíäëàãûí
òàëààð ÄÒ¯Ñ-ãààñ ÿâóóëñàí ñóðãàëòàä îðîëöñîí ãýñýí áºãººä òýð íü ¿ð ä¿íòýé áàéñàí
íü àæèãëàãäàæ áàéíà. Ýäãýýðýýñ ãàäíà, ÝÌß-íààñ ÍÝÌ-èéí ñàëáàðò õ¿íèéã áýëãèéí ÷èã
õàíäëàãà, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí áàéäëààð ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõã¿é áàéõ òàëààð òóøààë
ãàðãàí èæèë õ¿éñòýíòýéãýý áýëãèéí õàâüòàëä îðîõ ÿâäëûã ñýòãýë ìýäðýëèéí ãàæãèéí
àíãèëàëä îðóóëàõ ÿâäëûã ýðãýí õàðæ òóõàéí æàãñààëòààñ õàñóóëàõ øèéäâýð ãàðãàæýý.83

5.5 ×àíàð, òóëãàìäñàí àñóóäëóóä
Ìîíãîë äàõü íèéò ÝÁÝ-èéí òîîã õàðâàë îäîîãèéí àðãà õýìæýýí¿¿ä òýäíèé º÷¿¿õýí
õýñýãò ë õ¿ð÷ áóé íü èëò áàéíà. Äýýð äóðäñàí÷ëàí ÝÁÝ-èéã íèéãìèéí ç¿ãýýñ õ¿ëýýí
çºâøººðºõ íü áàãà áàéäãèéí óëìààñ õ¿ð÷ àæèëëàõàä òºâºãòýé õýñýã ìºí. ßëãàâàðëàí
ãàäóóðõàëòààñ áîëæ îëîí ÝÁÝ èëðýõýýñýý àéí ìýäýýëýë ¿éë÷èëãýý àâ÷ ÷àääàãã¿é.
Õýäèéãýýð çàðèì íýã àðãà õýìæýý ÿëãàâàðëàõ àñóóäëûã øèéäýõýä ÷èãëýæ áàéñàí ÷
ÝÁÝ-èéí á¿ëãýýñ ººðñäèé㺺 õýí áý ãýäãèéã ýåðýãýýð èòãýëòýéãýýð îëîíä èëýðõèéëæ,
íýð õ¿íä, õ¿íèé ýðõýý ýäëýõèéí òºëºº òýìöýæ, èæèë õ¿éñòýíòýéãýý áýëãèéí õàâüòàëä
îðäîã ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ, àëü àëü õ¿éñòýíòýé õàâüòäàã õ¿ì¿¿ñ, õ¿éñýý ñîëüñîí,
ñîëèõ õ¿ñýëòýé õ¿ì¿¿ñ öààøèä àéõ ýìýýõ ç¿éëã¿é àìàð òàéâàí àìüäðàõ íºõöëèéã áèé
áîëãîõûí òºëºº õèéñýí ç¿éë ìàø áàãà áàéíà. Ýíý ¿éë àæèëëàãààãàà ºðãºòãºõººñ íààø
ÝÁÝ íóóöëàãäìàë ¿ëäýæ, òýäýíä õ¿ð÷ äýìæèõ áîëîìæã¿é õýâýýð ë áàéõ áîëíî.
2006 îíä Óëààíáààòàð õîòíîî çîõèîãäñîí Õ¿íèé ýðõ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí àñóóäëààðõ
çºâëºëäºõ óóëçàëòûí áýëòãýë ìàòåðèàë áîëîõ “Õ¿íèé ýðõ, æýíäåðò ñóóðèëñàí õ¿÷èðõèéëýë,
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ” õýìýýõ èëòãýëä ÝÁÝ-èéí á¿ëãèéí ãèø¿¿ä ýäãýýð áàéãóóëëàãààñ ìýäýýëýë
¿éë÷èëãýý àâàõûã õ¿ñýõã¿é áàéãààãàà èëýðõèéëñýí íü òýä õóâèéí ìýäýýëëèéí íóóöëàë
íü áàòàëãààòàé ýñýõýä ýðãýëçýæ áàéãààã èëòãýæ áàéíà. Äýýðõ ýð÷¿¿äèéí äóíä èéì ¿çýë
áîäîë ýëáýã áàéãàà íü òóõàéí áàéãóóëëàãóóä íóóöëàëûí áîäëîãî áàðèìòëàõàà çºâõºí
õýë ÿðèàãààð èëýðõèéëýýä çîãñîõã¿é ¿éë àæèëëàãààãààðàà õàðóóëæ àíõ áàéãóóëàãäàõ
¿íäñýí øàëòãààí áîëñîí õ¿íèé ýðõèéíõýý òºëºº ¿íýí÷ ç¿òãýë ãàðãàõààñ íààø ÕÄÕÂèéí õàëäâàð ýðñ íýìýãäýõýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àæèëëàãàà íü ¿ð ä¿íã¿é áîëîõ íü”
ãýæýý.84

83
84

Í. Àíàðàà, (2006), 3-ð õóóäàñ, foot note 4
Í. Àíàðàà, (2006), 4-ð õóóäàñ..

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

93

ÝÁÝ-ä ÷èãëýñýí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àæèëëàãààíä òóëãàìäàæ áóé àñóóäëóóä:

Õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýõ, ìºí ñýòãýë ç¿éí çºâëºãºº ºãºõ çýðýã òîäîðõîé ¿éë÷èëãýýã
òîãòìîë õ¿ðãýõýä õ¿ðýëöýõ¿éö ñàíõ¿¿æèëò õàíãàëòã¿é;

ÝÁÝ-èéí ÒÁÁ-óóäûí òåõíèêèéí áîëîí áàéãóóëëàãûí ÷àäàâõ õàíãàëòã¿é áàéãàà
ÿâäàë;

Óëààíáààòàðò áîëîí áóñàä ãàçàð èë¿¿ îëîí ÝÁÝ-ä õ¿ð÷ àæèëëàõ;

ÝÁÝ-èéí ÒÁÁ-ûí äóíä íýãäìýë áàéäàë, èòãýë, õàìòûí àæèëëàãààã áèé áîëãîõ
ÿâäàë;

ÝÁÝ-ä ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãààíû ÷àíàð, ¿ð ä¿íã ¿íýëýõ ÿâäàë.

Ǻâëºìæ
1. ÝÁÝ-èéí ÒÁÁ-ûã áýõæ¿¿ëýõ, áàéãóóëëàãûí ¿íýëãýý õèéõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ;
2. Èë¿¿ îëîí òºðëèéí õýðýãöýý øààðäëàãàä ÷èãëýñýí òîãòìîë õºòºëáºð
õýðýãæ¿¿ëýõ äýìæëýãèéã íýìýãä¿¿ëýõ, òýð äóíäàà çîðèëòîò õ¿í àìûí ýðõ,
õóóëèéí õàìãààëàë, íýð õ¿íäèéí àñóóäëààð óõóóëãà ñóðòàë÷èëãàà õèéõ; ÿëãàâàðëàë,
öàãäààãèéí äàðàìò äýýðýëõýë, õ¿÷èðõèéëýë, àðõèäàëò, õàð òàìõèíû àñóóäàëä
àíõààðëàà õàíäóóëàõ; íèéãìèéí áîëîí ñýòãýë ç¿éí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ;
3. Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõòýé õîëáîãäîõ åðºíõèé çºâëºìæèä çààñàí÷ëàí ãàíöààð÷èëñàí,
íºõöºë áàéäàëä ñóóðèëñàí çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ çºâëºãºº çýðýã çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ
àðãà òåõíèêèéí òóõàé îéëãîëòûã áýõæ¿¿ëæ ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õîëáîîòîé
íèéãìèéí õ¿÷èí ç¿éëñèéã ñóðàã÷ òºâòýé, õàðèëöààíû àðãààð ñóðãàõ ÷àäàâõèéã
íýìýãä¿¿ëýõ.
4. Ñóðãóóëü, îëîí íèéò, áàãø íàðûí áîëîí ÷èãë¿¿ëýã÷äèéí ñóðãàëòûí õ¿ðýýíä áýëãèéí
÷èã õàíäëàãà, õîëáîãäîõ õ¿íèé ýðõèéí òóõàé çààõ ÿâäëûã ºðãºæ¿¿ëýí
ñàéæðóóëàõàä ÷èãëýñýí îëîí òºðëèéí ¿éë àæèëëàãàà òºëºâëºõ.
5. Áàãø, ýì÷, öàãäàà íàðûã ñóðãàæ íºëººëºõ.
6. Îäîî õýðýãæèæ áóé ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íã ¿íýëýí ¿ð íºëººòýéã íü
ºðãºæ¿¿ëýõ.

6. Õºäºë㺺íò õ¿í àì, õ¿÷íèé áàéãóóëëàãóóä
6.1 Îðøèë
Õºäºë㺺íò õ¿í àì, òýð äóíäàà äîòîîäûí ÿâóóëûí àæèë÷èä, àæèë õàéí èðæ áîëîí
ÿâæ áóé øèëæèãñýä, õèë äàìíàñàí õ¿í àì çýðýã íü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð àâàõ ýðñäýë
ºíäºðòýé íýãýí ÷óõàë á¿ëýã ìºí. Ñàÿ ãàðóé ÿâóóëûí àæèë÷èí, áóñàä õºäºë㺺íò õ¿í
àì, òýð äóíäàà íàéìàà÷èä, à÷ààíû ìàøèíû æîëîî÷, æóóë÷èä õèë äàâæ Îðîñ ýñâýë
Õÿòàä ðóó æèë á¿ð ãàðäàã. Õÿòàä, Îðîñûã õîëáîñîí èõ çàì 2009 îíä íýýãäýõýä ýíý
òîî íèëýýä èõñýõ ìàãàäëàëòàé. Ìîíãîëûí õ¿í àìûí 5-10% íü ãàäààä îðíóóäàä õóóëü
¸ñíû áîëîí õóóëü áóñààð àæèëëàæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí 30,000 ãàðóé íü ªìíºä Ñîëîíãîñò
áàéíà.85 ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé Ìîíãîë èðãýäèéí òîäîðõîé õýñýã íü ãàäààäàä àìüäàð÷
85

ªìíºä Ñîëîíãîñò àæèëëàæ áóé ìîíãîë÷óóäûí ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òàëààðõ ìýäëýã, õàíäëàãà, çàí ¿éëèéí
ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í, Òàéëàí: ÌÍÝÌÌÍ, Óëààíáààòàð, 2007

94

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

áàéõäàà õàëäâàð àâñàí (2007 îíä 30 õ¿íèé 9 íü). Ãýâ÷ “õºäºë㺺íò” õ¿í àìûí òîîã
ãàðãàñàí òîîöîî áàéäàãã¿é áºãººä (ÕÒÑ-íä òîäîðõîéëñíîîð òýä ñ¿¿ëèéí îíä õºäºëìºð
ýðõëýõ çîðèëãîîð ãýðýýñýý õîë ñàðààñ èë¿¿ õóãàöààãààð àìüäàðñàí õ¿ì¿¿ñ) Ìîíãîëä
÷ õºäºëìºð ýðõëýõýýð ãàäíààñ èðäýã õ¿ì¿¿ñèéí òóõàé ãàðûí äîð òîî áàðèìò òîîöîî
áàéäàãã¿é áàéíà. Õºäºë㺺íò õ¿í àìûí õýìæýý, õàà ñàéã¿é òàðõñàí ººð ººð áàéäëààñ
íü áîëæ òýäýíä òóñãàéëàí ÷èãëýñýí àðãà õýìæýý õ¿ðãýõýä íýëýýä òºâºãòýé áàéíà.
ßâóóëûí ýð÷¿¿äèéí õóâüä ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí ýðñäýë íü èë¿¿ ºíäºð áàéäàãò
òîîöîãääîã áºãººä ýíý íü òýäíèéã òîõèîëäëûí áýëãèéí õàâüòàëä îðîõ, ýñâýë áèåý
¿íýëýã÷òýé áýëãèéí õàâüòàëä îðîõ ìàãàäëàë ºíäºð õýìýýí òààìàãëàñàíòàé õîëáîîòîé
þì áàéíà. 2005 îíä õèë îð÷ìûí ãóðâàí íóòàãò õèéñýí ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí òàëààðõ ¿íýëãýý,
2005 áîëîí 2007 îíä õèéñýí ÕÒÑ-íä ÿâóóëûí ýð÷¿¿äèéí áýëãèéí ýðñäýëò çàí ¿éëèéí
òóõàé òîî áàðèìò íü õîîðîíäîî èõýýõýí àäèë áàéíà. 2005 îíû ¿íýëãýýãýýð íèéò ÿâóóëûí
ýð÷¿¿äèéí áàðàã òýí õàãàñ íü (49%) ºìíºõ îíä õýä õýäýí áýëãèéí õàâüòàã÷òàé áàéñàí,
56% íü òîãòìîë áóñ õàâüòàã÷òàé áàéñàí, 12% íü áèåý ¿íýëýã÷òýé õàâüòñàíûã îëæ òîãòîîñîí
áàéíà. 2005 îíû ÕÒÑ-íä Óëààíáààòàð õîòûí áîëîí òîìîîõîí çàñìàë çàì, òºìºð çàìûí
ñ¿ëæýýíèé äàãóó áàéðëàäàã, ýñâýë àëáàí áóñààð àëò îëáîðëîã÷äûí òîìîîõîí óóðõàé
áàéäàã òàâàí àéìãèéí ÿâóóëûí ýð÷¿¿äèéã îðîëöóóëñàí áºãººä òýäíèé 47% íü òîãòìîë
áóñ õàâüòàã÷òàé, 9% íü ºìíºõ æèë áèåý ¿íýëýã÷òýé õàâüòñàí ãýñýí áàéíà. 2007 îíû ÕÒÑíä äóðäñàíààð 45% íü õýä õýäýí áýëãèéí õàâüòàã÷òàé, 49% íü òîãòìîë áóñ, òºëáºðã¿é
õàâüòàã÷òàé, 9% íü áèåý ¿íýëýã÷òýé áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí áàéíà. 2005 îíû ÕÒÑ-íä
Óëààíáààòàð, Äàðõàí õîò äàõü áèåý ¿íýëýã÷èä ºìíºõ æèëèéí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéíõ íü 41%
íü ÿâóóëûí íàéìàà÷èä, à÷ààíû ìàøèíû æîëîî÷ íàð áàéñàí ãýñýí áà áóñàä ¿éë÷ë¿¿ëýã÷
áóþó òºðèéí áàéãóóëëàãûí àæèëòíóóä (21%), áèçíåñ ýðõëýã÷èä (16%) æóóë÷èä, ãàäíûõàí
(1.5%), ÿâóóëûí ýð÷¿¿äèéí òîîíä îðæ áîëîõ òàëòàé ãýæýý. Ýìýãòýé÷¿¿äèéã áýëãèéí
ìºëæëºãèéí çîðèëãîîð õèë äàâóóëàí íàéìààëñàí òóõàé ìýäýý ìºí èðñýí áàéíà (“Áèåý
¿íýëýã÷èä” õýìýýõ 4 ä¿ãýýð õýñãèéã õàðíà óó).
ªìíºä Ñîëîíãîñò àæèëëàäàã ìîíãîë÷óóäûí ìýäëýã, õàíäëàãà, òóðøëàãûí òàëààðõ
ñóäàëãààãààð òýäíèé èõýíõ íü (84%) ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ
àæèëëàãààíä õàìðàãäààã¿é ÷ 99% íü ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òàëààð ìýäýæ áàéñàí áà 82%
íü áýëãýâ÷ õýðýãëýñíýýð ÕÄÕÂ õàëäâàðëàõ ýðñäýë áóóðäãèéã ìýäýæ áàéãààã òîãòîîæýý.
ͺ㺺òýéã¿¿ð, äºíãºæ 41% íü ë ãàäíààñàà ýð¿¿ë õàðàãäàæ áóé õ¿í ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé
áàéæ áîëíî ãýäãèéã ìýäýæ áàéëàà. 59% íü òîõèîëäëûí áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí ãýñýí
áà òýä áîë ãýð á¿ëòýé îðîëöîã÷äûí 52%, õàìòðàí àìüäðàã÷òàé õ¿ì¿¿ñèéí 53% íü
áàéâ. Ò¿¿í÷ëýí 23% íü áèåý ¿íýëýã÷òýé áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí ãýæýý. Òîõèîëäëûí
áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí õ¿ì¿¿ñèéí äºíãºæ 26% íü ë ººðñäèé㺺 ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí
ýðñäëèéí õóâüä äóíäààñ äýýä çýðýã ãýæ òîäîðõîéëñîí áàéíà. Òîõèîëäëûí áîëîí áèåý
¿íýëýã÷òýé áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí õ¿ì¿¿ñèéí áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý õàðüöàíãóé ºíäºð
áàéâ. Òîõèîëäëûí áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí õ¿ì¿¿ñèéí 78% íü “áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí” (ýíý
íü õàìãèéí ñ¿¿ëèéí õàâüòàë óó ¿ã¿é þó ãýäýã íü îéëãîìæã¿é áàéãàà) ãýñýí áà áèåý
¿íýëýã÷òýé õàâüòñàí õ¿ì¿¿ñèéí 89% íü “áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí” ãýæýý. Ýð÷¿¿äèéí 3% áîëîõ
ÝÁÝ-èéí áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý áàãà áàéñàí áºãººä 33% íü ë “áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí” ãýæýý.
ĺíãºæ 32% íü Ñîëîíãîñò ýð¿¿ë ìýíäèéí õîëáîãäîëòîé ìýäýýëýë àâ÷ ÷àääàã ãýñýí áîë
65% íü èíòåðíýòýýñ àâäàã ãýæýý.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

95

Õèë îð÷ìûí õ¿í àìûã õàðüöàíãóé ºíäºð ýðñäýëä áàéäàã ãýæ ¿çäýã. 2005 îíä õèë
îð÷ìûí ãóðâàí íóòãààð õèéãäñýí ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí òàëààðõ ¿íýëãýýíä àæèëã¿éäýë,
ÿäóóðëûí ò¿âøèí ºíäºð, áèåý ¿íýëýõ ÿâäàë èõñýæ, õèë îð÷èì õºë õºäºë㺺í íýìýãäýæ
áàéãàà íü ýíý á¿ëýã õ¿í àìûã ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðò ºðòºìòãèé áîëãîæ áàéíà ãýæ
òýìäýãëýæýý.86 Òóñ ¿íýëãýýíä íóòãèéí îðøèí ñóóã÷ ýð÷¿¿äèéí õàãàñààñ èë¿¿ õóâü íü
(52%) õýä õýäýí áýëãèéí õàâüòàã÷òàé àãààä 69% íü ºìíºõ æèë íü òîõèîëäëûí áýëãèéí
õàâüòàëä îðæ áàéñàí ãýæýý. Íýìæ òýìäýãëýõýä ýíý íóòãèéí îðøèí ñóóã÷ ýð÷¿¿äèéí
ýðñäýëòýé çàí ¿éë íü ÿâóóëûí ýð÷¿¿äèéíõýýñ èë¿¿ àæýý: òýäíèé òîõèîëäëûí áýëãèéí
õàâüòàëä îðñîí õóâü áîëîí õýä õýäýí áýëãèéí õàâüòàã÷òàé õýìýýñýí ýð÷¿¿äèéí õóâü íü
ÿâóóëûí ýð÷¿¿äèéíõòýé òýíö¿¿ ýñâýë èë¿¿ ìºðò뺺 áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý íü èë¿¿ äîîãóóð
áàéíà (ÿâóóëûí ýð÷¿¿äèéí 76% íü õàìãèéí ñ¿¿ëä òîõèîëäëûí õàâüòàëä îðîõäîî áýëãýâ÷
õýðýãëýñýí ãýñýí áîë íóòãèéí îðøèí ñóóã÷äûí õóâüä ýíý íü äºíãºæ 60%-òàé áàéíà).
ªìíºõ æèë íü òîõèîëäëûí áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí áîëîí õýä õýäýí áýëãèéí õàâüòàã÷òàé
ãýñýí ÿâóóëûí áîëîí íóòãèéí îðøèí ñóóã÷ ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü àðàé áàãà áàéñàí
÷ ñ¿¿ëèéí òîõèîëäëûí õàâüòëûí ¿åýð áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí õóâü íü ìºí íýëýýä äîîð áàéâ
(32% áà 44%). Äýýðõ òîîòîé õàðüöóóëæ áîëîõóéö õèëèéí áóñ íóòãèéí áàéíãûí îðøèí
ñóóã÷ õ¿í àìûí òóõàé òîî áàðèìò áàéõã¿é òóë õèë îð÷ìûí áàéíãûí îðøèí ñóóã÷ õ¿í àì
íü áóñàä íóòãèéí õ¿í àìòàé õàðüöóóëáàë èë¿¿ ºíäºð ýðñäýëä áàéãàà ýñýõèéã òîãòîîõ
áîëîìæã¿é áàéíà.
2006 îíä áàðèëãà, óóë óóðõàéí àæ ¿éëäâýðò Ìîíãîëûí íèéò àæèëëàõ õ¿÷íèé 10%
íü àæèëëàæ áàéñàí áºãººä èðýõ æèë¿¿äýä çàì òýýâýð, óóë óóðõàéí ñàëáàðûí õºðºíãº
îðóóëàëò íýìýãäýõýýð ýíý òîî èõýýõýí ºñºõ þì.87 Ýäãýýð àæ ¿éëäâýð íü ÿâóóëûí îëîí
àæèëòíûã òàòàæ, òýð íü áèåý ¿íýëýã÷èä áîëîí ìºíãº, ýä ç¿éëñèéí õàðèóä áýëãèéí
õàâüòàëä îðîõ õ¿ñýëòýé ýìýãòýé÷¿¿äèéã òàòàæ áàéíà. Èéì ÿâóóëûí àæèëòíóóäûí òîî
èõñýæ áàéãàà íü ýðñäýëò çàí ¿éë ºñºõ ìàãàäëàë íýìýãäýõèéí õàìòààð ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí
õàëäâàðûí èõýýõýí ýðñäýëòýé îð÷èí íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéíà.88 Ò¿¿íýýñ ãàäíà, ýäãýýð
ñàëáàð õºãæñºíººð ººð îðíû àæèë÷äûã òàòàõ ÿâäàë óëàì èõñýõ áîëëîî.
Öýðãèéí àëáàí õààã÷èä õºäºë㺺íò õ¿í àìûí òîîíä îðæ áóé íü õºäºë㺺íòýé
áàéäàë, àæëûí îð÷èí, íàñ çýðýã õ¿÷èí ç¿éëñèéí óëìààñ ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðò
ºðòºìòãèé áîëäîãòîé íü õîëáîîòîé þì. Ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä, öýðãèéí àëáàí õààã÷èä
ýíãèéí èðãýäèéã áîäâîë ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð àâàõ ýðñäýë èë¿¿ ºíäºð áàéäàã
àæýý. 2005 îíä Ìîíãîëûí çýâñýãò õ¿÷èíä íèéò 20,000 õ¿í õ¿÷èí ç¿òãýæ áàéñíû 95% íü
ýð÷¿¿ä áàéâ. Òýäíèé 45% íü 18-25 íàñíû íýã æèëèéí õóãàöààò àëáà õààæ áóé çàëóó÷óóä
áºãººä 8% íü öýðãèéí ñóðãóóëèéí ñîíñîã÷ íàð àæ. Ìîíãîëûí çýâñýãò õ¿÷èí íü ͯÁûí îëîí óëñûí ýíõèéã ñàõèóëàõ àæèëëàãààíä îðîëöäîã, öýðã¿¿ä íü Ñèåððà Ëåîíý, ×àä
áîëîí Èðàêò õóâààðèëàãäàæ áàéñàí áèëýý. Ìîíãîëûí õèë÷èä öýðãèéí àëáà õààæ áàéíãà
ººð÷ëºãäºí øèëæèæ áàéäàã òóë õºäºë㺺íò õ¿í àìä ìºí òîîöîãäîíî.

86

87

88

Ñîâä, T. (2006). Ìîíãîëûí õèë îð÷ìûí ñîíãîñîí íóòãóóäàä ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí áàéäëûã ñóäàëñàí ¿íýëãýý,
Óëààíáààòàð: ÄÑÕÒÃÑ.
Ìîíãîëûí ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Ãàçàð (2007). Ìîíãîëûí Ñòàòèñòèêèéí òîî áàðèìò 2006. Óëààíáààòàð:
̯ÑÃ.
Àçèéí Õºãæëèéí Áàíê (2008). Õàðèëöàí îéëãîëöëûí ñàíàìæ áè÷èã. Áàðèìò öóãëóóëàõ òîìèëîëò; ÀÕÁ-íû Äýä
á¿òöèéí òºñë¿¿ä áà Ìîíãîëûí óóë óóðõàéí ñàëáàðò ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ íü.

96

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

6.2 Îëîëò àìæèëò
6.2.1 Õºäºë㺺íò õ¿í àì
Õºäºë㺺íò áîëîí õèë îð÷ìûí õ¿í àìä ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãàà íü ºíººã õ¿ðòýë
õýìæýý, öàð õ¿ðýýíèé õóâüä èõýýõýí õÿçãààðëàãäìàë áàéíà. Ýäãýýðò ñóðãàëòûí ìàòåðèàë
áîëîí áýëãýâ÷ ò¿ãýýõ ÿâäàë, òóñãàé ìýäëýãèéí õºòºëáºð, ÑÄÇØ-íèé ¿éë÷èëãýýíä õîëáîí
ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí òàëààð çºâëºãºº ºã÷, øèíæèëãýý, ýì÷èëãýýíä õàìðóóëàõ
ÿâäàë áàãòäàã. Èõýíõ íü ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ìàø áîãèíî áºãººä òàñàëäñàí ñóðãàëò,
ò¿¿íèé õàæóóãààð õèë íýâòðýõ öýã äýýð þì óó, îéð îð÷èíä íü òîâõèìîë, áýëãýâ÷ òàðààõ
àðãà õýìæýýíýýñ á¿ðääýã. ÌÓÇÍ, Ëèáåðàë ýìýãòýé÷¿¿äèéí îþóíû ñàí, Ãàë ãîëîìò,
ÌÝÍÕ çýðýã ÒÁÁ-ûí îðîí íóòãèéí ñàëáàð íü ýäãýýðèéã õèéäýã. ÑÄÇØ-íèé òºâ¿¿äòýé
õîëáîõ ¿éë÷èëãýý ÿâóóëäàã áà õèë îð÷ìûí ãóðâàí ñóìàíä ãóðâàí òºâ áàéãóóëàãäñàí
áàéäàã àæýý. Õèë íýâòðýõ öýã¿¿ä äýýð çîð÷èã÷äîä çîðèóëæ ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí òàëààð
ìýäýýëýëòýé çóðàãò õóóäàñ íààñàí áàéõ àâ÷ ¿íýëãýýíèé ¿åýð õèë äàâæ ¿çñýí ¿íýëãýýíèé
áàãèéíõàí òýð ìàòåðèàëûã õýí ÷ çîãñîæ óíøèõã¿é áàéñíûã òýìäýãëýæ áàéíà. Ãàäààä
ðóó àëáàí ¸ñîîð àæèëëàõààð ÿâæ áóé àæèë÷äàä ÿâàõààñ íü ºìíº ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ òàëààð 2 öàãèéí òóñãàé ìýäëýã îéëãîëò ºãºõ ñóðãàëò ÿâóóëäàã àæýý.
̺í www.tsahimurtuu.mn õýìýýõ èíòåðíýòèéí õóóäàñ áàéõ áºãººä ýíä ÕÄÕÂ, ÄÎÕûí àñóóäëààð ìýäýýëýë òàâüñàí áàéäàã íü ãàäààäàä àæèëëàæ àìüäàðäàã ìîíãîë÷óóä
îëæ ¿çýõ áîëîìæòîé áàéíà. ÀÕÁ çàì áàéãóóëàõ òºñëèéíõýý õ¿ðýýíä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ
ñýðãèéëýõ èõýýõýí ¿éë àæèëëàãààã ìºí äýìæèí ÿâóóëæ áàéíà. 100% ÁÕÕ-ûí õ¿ðýýíä
îëîí çî÷èä áóóäàëä áýëãýâ÷ çàðàõ áîëñîí.
ÒÁÁ-ò ñóóðèëñàí àðãà õýìæýý ãýâýë ÌÓÇÍ, ÄÒ¯Ñ-ãààñ Çàìûí-¯¿ä äýõ Ýìýãòýé÷¿¿äèéí
õîëáîîòîé õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëæ áóé òºñëèéã äóðäàæ áîëîõ áºãººä ¿¿íèé õ¿ðýýíä
Õÿòàäòàé õèëëýäýã õèëèéí çóðâàñûí äàãóó ¿å ¿å ñóðãàëòûí àðãà õýìæýý çîõèîæ ãàëò
òýðãýíä ÿâóóëûí ìýäýýëëèéí àÿí õèéäýã áàéíà. Òóñ àÿíû õ¿ðýýíä ñóðãàã÷ íàð Çàìûí¯¿äýýñ Ñàéíøàíä õ¿ðýõ ãàëò òýðãýíä ñóóæ ÿâààä èðýõ çàìäàà ìýäýýëýë, ìàòåðèàë,
áýëãýâ÷ òàðààäàã áàéíà. ÌÝÍÕ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã 3 ãàçðûíõàà 2-ò à÷àà òýýø
纺ã÷äºä ñóðãàëò ÿâóóëæ òýäíèé Áààñàí ãàðèã á¿ðèéí öóãëààí äýýð 10-11 õ¿íä ìýäýýëýë
ºãäºã áàéíà. Òýä èõýâ÷ëýí 20 ìèíóò õýðòýé óóëçàæ ÿðèëöààä óðüä÷èëñàí øàëãàëò àâààä,
àëü íýã ÁÇÄÕ-ûí òàëààð àñóóëò õàðèóëòûí àðãààð ìýäýýëýë ºãäºã áºãººä ìºí áýëãýâ÷
òàðààäàã. Õýðâýý íýìýëò öàã áàéâàë äàõèí íýã ñîðèë àâíà. ÌÓÇÍ Õÿòàä äàõü èæèë òºñòýé
íèéãýìëýãòýé õàìòðàõûã õ¿ñäýã ÷ îäîîãîîð ýíý òàë äýýð ÿðüæ õýëýëöýõýýñ õýòðýýã¿é
áàéíà. ÌÓÇÍ-èéí àæèëòíóóä Ìîíãîë äàõü ͯÁ-ûí ÕÀÑ, Õÿòàä äàõü ͯÁ-ûí ÕÀÑ, ìºí
Õÿòàäûí Óëààí çàãàëìàéí íèéãýìëýãòýé óäàõã¿é óóëçàæ õàìòðàí àæèëëàõ áîëîìæèéã
ñóäàëíà ãýâ.
ÀÕÁ çàìûí ñ¿ëæýý õºãæ¿¿ëýõ á¿ñèéí òºñëèéíõºº õ¿ðýýíä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí õàëäâàðààñ
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, õîéíîîñ ºìíº ç¿ãò õ¿ðýõ çàìûí äàãóó õ¿íèé íàéìààíààñ ñýðãèéëýõ
÷èãëýëýýð îëîí íèéòèéí îéëãîëòûã íýìýãä¿¿ëæ, äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ òåõíèêèéí
áóöàëòã¿é òóñëàìæèéã õàìòðàí îëãîäîã. Ýíýõ¿¿ áóöàëòã¿é òóñëàìæ íü Ìîíãîëä
òºäèéã¿é Àçèä àíõíûõ íü áàéñàí áºãººä çàì áàéãóóëàõòàé õîëáîîòîé íýìýãääýã ÕÄÕÂ,
ÄÎÕ, õ¿íèé íàéìààíû ýðñäëèéã áóóðóóëàõ àæëûã òóõàéí çàì áàðèõ òºñºëä íýãòãýí
óÿëäóóëñàí ÿâäàë þì. Òóñ òºñºë íèéò 4 á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýãòýé: 1) çàìûí äàãóóõ îðîí
íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà, ÒÁÁ, õýâëýë ìýäýýëýë, áèçíåñèéí áàéãóóëëàãà, áàðèëãûí
êîìïàíèóäàä óõóóëãà ñóðòàë÷èëãàà ÿâóóëæ, õýâëýë ìýäýýëýëòýé àæèëëàæ ñóðãàëò õèéõ,

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

97

2) õàðèëöààíû àÿí, îëîí íèéòèéã èäýâõæ¿¿ëýõ àæèë, íèéãìèéí çàõ çýýëýýð áýëãýâ÷
ò¿ãýýõ àðãóóäûã õýðýãëýí çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ; 3) çàì áàðèõ òºñëèéí õýñýã áîëæ áóé
ãàçðóóäûí ýìíýëã¿¿äýä ÑÄÇØ, ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî ýì÷èëãýýíèé èæ á¿ðýí ¿éë÷èëãýýã
áèé áîëãîõ; 4) öàãäààãèéí áîëîí õèëèéí äàãóóõ àæèëëàãààã áýõæ¿¿ëæ õèë äàìíàñàí
õàìòûí àæèëëàãààã äýìæèõ çàìààð õ¿íèé íàéìààíààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ. Çàí ¿éëèéã
ººð÷ëºõ á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýãò áàðèëãûí àæèëòíóóäàä ÷èãëýñýí ¿å òýíãèéí ñóðãàëò ìºí
îðæ áàéíà. Èõýíõ çàìûí àæëûí õ¿ì¿¿ñ Õÿòàäààñ îðæ èðäýã òóë òýäýíä çîðèóëñàí õÿòàä
õýë äýýðõ àíõíû ñóðãàëòûã ýíý òºñëèéí õ¿ðýýíä ÿâóóëñàí.
¯¿íòýé òºñòýé “ÀÕÁ-íû Ìîíãîë äàõü äýä á¿òöèéã õºãæ¿¿ëýõ” òºñë¿¿ä, “Óóë óóðõàéí
ñàëáàðò ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ íü” õýìýýõ ÀÕÁ-íû áàñ íýã òºñºë
Ìîíãîëûí çàì òýýâýð, óóë óóðõàéí ñàëáàðò äýä á¿òöèéí õºãæëèéí òîìîîõîí àæëóóä
õèéãäýæ áàéãàà íºõöºëä ÕÄÕÂ-èéí òàðõàëòààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ çîðèëãîòîé áºãººä
óäàõã¿é ¿éë àæèëëàãàà íü ýõëýõ ãýæ áàéíà.
ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ õºòºëáºð ñàíàà÷ëàãóóä ñàÿõíààñ àëáàí áóñààð
àëò îëáîðëîã÷äûí àñóóäëûã àíõààðàõ áîëñîí. Òóõàéí íóòãèéí ñóìûí ýð¿¿ë ìýíäèéí
òºâ¿¿ä ͯÁ-ûí ÕÀÑ áîëîí ÝÌß-íû äýìæëýãòýéãýýð àëò îëáîðëîã÷äîä ÷èãëýí àæèëëàæ,
ãàäóóð ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýí, ìýäýýëëèéí ìàòåðèàë áà áýëãýâ÷ òàðààæ, ÁÇÄÕ-ûí çàðèì
íýã øèíæèëãýýã õèéæ áàéãàà àæ. “Ýð¿¿ë ìîíãîë õ¿í” õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä ñàð òóòàì
ÿâóóëûí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ áàéíà. ßâóóëûí ¿éë÷èëãýýíèé áàã äàõü ÁÇÄÕ-ûí ýì÷ íü
ÕÄÕÂ, òýìá¿¿ãèéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý õèéæ, ¿íýã¿é ýì÷èëäýã þì áàéíà. Àëò
îëáîðëîã÷èä íü áàéíãà õºäºë㺺íòýé áàéäàã, ìºí íýð õàÿãàà áóðóó ºãºõ õàíäëàãà èõ
ó÷èð ñóìûí ýìíýëýãò òýð á¿ð ¿ðãýëæë¿¿ëýí î÷äîãã¿é áàéíà.
Õèëèéí äàãóóõ ñóìûí çàõèðãààíû àæèëòíóóä òºñºë õîîðîíäûí çîõèöóóëàëòûã
õàìãèéí òºâºãòýé àñóóäàë ãýæ áàéíà. Ñóìäàä áàéäàã íèéãìèéí àæèëòíóóä ÕÄÕÂèéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ àñóóäàë õàðèóöñàí õýäèé ÷ îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãûí àæëûã ë çîõèöóóëäàã. Ǻâõºí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí àñóóäëûã äàãíàí õàðèóöñàí,
ìºí èðãýíèé íèéãìèéí îðîëöîîã áàãòààñàí ÿìàð ÷ àëáàí òóøààëòàí áàéäàãã¿é ãýæýý.
Çîõèöóóëàëòûí òîäîðõîé ìåõàíèçì, áàéãóóëëàãà áàéäàãã¿é; ò¿íøëýë ¿¿ññýí ÷ òóõàéí
òºñëèéíõºº õ¿ðýýíä ë áàéäàã áà èõýâ÷ëýí àéìãààñ óäèðäàæ çàðèìäàà òýíäýýñ ìºí
õýðýãæ¿¿ëäýã ãýõ ìýò àñóóäëóóä áàéíà. Òóõàéëáàë, ÌÓÇÍ-ò Çàìûí-¯¿äýä õèë äàìíàñàí
òºñëèéã íü õýðýãæ¿¿ëýõ îðîí íóòãèéí áàã ãýæ ¿ã¿é. ̺í çàðèì õýðýãæ¿¿ëýõ áàã îðîí
íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû òºëººëºëã¿é áàéäàã àæ. Òºðèéí áîëîí ÒÁÁ-ûí àæèëòíóóä àëü
àëü íü òºëºâëºëò, ìýäýýëýë ñîëèëöîî äóòàãäàæ áàéíà ãýýä îðîí íóòàãò ÿìàð òºñ뺺ð
ÿã þó õèéãýýä áàéãààã çàðèìäàà ìýäýõ ÷ áîëîìæã¿é áàéäàã ãýæ ÿðüæ áàéíà. ÀÕÁíû òºñºë íü õèëèéí òîäîðõîé áàéãóóëëàãà, îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíä äýìæëýã
¿ç¿¿ëæ, ìýäýýëýë ñîëèëöîõ çºâ òîãòîëöîîòîéãîîðîî ñàéøààëòàé ãýæ íýãýí àæèëòàí õýëæ
áàéíà.

6.2.2 Õèëèéí öýðýã
Õèëèéí öýðãèéí óäèðäàõ ãàçàð “Ãàë ãîëîìò” ÒÁÁ-òàé 2003 îíîîñ õàìòðàí àæèëëàæ
ͯÝÌ-èéí áîëîâñðîë, ò¿¿íèé äîòîð ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òàëààð ìýäëýã îëãîõ
àæèëëàãààã õèëèéí öýðã¿¿äýä ÿâóóëæ èðñýí áàéíà. Ýð¿¿ë ìýíä, Áàòëàí õàìãààëàõ,
Õóóëü ç¿é, äîòîîä õýðãèéí ÿàìä 2003 îíä õàìòàðñàí òóøààë ãàðãàæ õèëèéí öýðãèéí
àëáà õààæ áóé öýðã¿¿ä, áàéíãûí àëáàí õààã÷äàä çîðèóëñàí 16 öàãèéí ͯÝÌ-èéí àëáàí

98

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

¸ñíû ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã íýâòð¿¿ëæýý. Õèëèéí öýðãèéí àêàäåìèéí ñîíñîã÷ íàð
÷, õóãàöààò öýðãèéí àëáà õààæ áóé öýðã¿¿ä ÷ ýíý õè÷ýýëèéã ¿çäýã. Õèëèéí öýðãèéí
áàéðëàñàí ãàçðóóäàä ñîíèðõîõ áîëîìæòîé ãýñýí 30-40 õ¿íä (àëáàíä ãàðààã¿é öýðã¿¿ä,
îôèöåð¿¿ä, ýì÷, îôèöåð¿¿äèéí ýõíýð ãýõ ìýò) “Ãàë ãîëîìò” ÒÁÁ-ààñ 5 õîíîãèéí ìàñòåð
ñóðãàã÷ áýëäýõ ñóðãàëò ÿâóóëæ ìºí 120 ñóðãàã÷ 5 õîíîãèéí ͯÝÌ-èéí ñóðãàëò îðñîí
áàéíà. Ýäãýýð ñóðãàã÷èä äàðàà íü ãàçàð òóñ á¿ð 20 öýðýãò 3 õîíîãèéí ¿å òýíãèéí
ñóðãàëò ÿâóóëñíààð íèéò 700 öýðýã õàìðàãäñàí áàéíà. ¯å òýíãèéí ñóðãàã÷ íàð ñàéí
äóðààð àæèëëàäàã áà íýã á¿ð íü 90 öýðýãò õ¿ðýõèéã çîðüäîã. 2004 îíîîñ “Ãàë ãîëîìò”
õî¸ð óäààãèéí äàâòàí ñóðãàëò õèéñýí áà ͯÁ-ûí ÕÀÑ 2007 îíä ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ òàëààð ãóðâàí ºäðèéí ñóðãàëò ÿâóóëæýý. Ñóðãàã÷ áàãø íàðò çîðèóëñàí
ãàðûí àâëàãûã òàðààõ çîðèóëàëòòàé áîëîâñðóóëæ, ýð÷¿¿äýä òóñãàéëàí çîðèóëñàí ÁÇÄÕ,
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí òàëààðõ ìýäýýëýëòýé õàëààñíû òýìäýãëýëèéí äýâòýð, òîâõèìîë
çýðãèéã öýðã¿¿äýä òàðààæýý. 2005 îíä ÃÒÕÀÍ-èéí äýìæëýãòýéãýýð 30,000-40,000
áýëãýâ÷ òàðààí, ãàçàð á¿ðò áýëãýâ÷èéí õàíãàìæàà òîãòâîðòîé áîëãîõ ¿¿äíýýñ ýðãýëòèéí
ñàí áàéãóóëàõ áîëæýý. Õàðèí ýíý íü á¿òñýí ýñýõ íü òîäîðõîéã¿é áàéíà. ÃÒÕÀÍ-èéí
ÈÌÏÀÊÒ ñóðãàëòóóäûã (“Çàëóó÷óóä” õýñãýýñ ¿çíý ¿¿) äºðâºí àéìàãò ÿâóóëæ, 2 öàãèéí
çàéíû ñóðãàëòûí õºòºëáºð áîëîâñðóóëæýý. Õýäèéãýýð íîòîëãîî èëò äóòàãäàëòàé ÷ 2006
îíä õèéãäñýí ¿íýëãýýãýýð õàíãàëòã¿é íîòîëãîîíä ñóóðèëàí öýðã¿¿äèéí ìýäëýã íýìýãäýæ,
ÁÇÄÕ-ûí ò¿âøèí áóóðñàí õýìýýõ ä¿ãíýëò ãàðãàæ öààøäûí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ
¿¿äíýýñ 2009-2012 îíä õýðýãæèõ ñóðãàëò áýëòãýëèéí õ¿ðýýíä ¿¿íèéã èíñòèòóò÷èëýõûã
ñàíàë áîëãîñîí áàéëàà.
Äîðíîä, Óâñ àéìàã ìºí Õèëèéí öýðãèéí àêàäåìè äýýð áàéãóóëàãäñàí ͯÝÌ-èéí
ãóðâàí “êàáèíåò” äýýð ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñóðãàëò ÿâàãääàã. Õèëèéí öýðãèéí
Óäèðäàõ ãàçðûíõíû õýëñíýýð ¿å òýíãèéí áîëîí áóñàä ñóðãàã÷ íàð íü ñàéí äóðûí ¿íäñýí
äýýð àæèëëàæ áóé òóë ¿éë àæèëëàãààã òîãòìîë ÿâóóëàõàä õ¿íäðýëòýé áàéäàã àæýý. Ãîë
àñóóäàë íü ýäãýýð ñóðãàëò òºñ뺺ñ õàìààðàëòàéä áàéãàà áà Óäèðäàõ ãàçðààñ ýäãýýðèéã
õýäèé õýðýãòýé ãýæ ¿çýæ áóé ÷ èíñòèòóò÷èëýõ òºëºâëºãºº áàéõã¿é áàéíà. Óäèðäëàãûí
ò¿âøèíä óõóóëãà ñóðòàë÷èëãàà èë¿¿ èõ ÿâóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéãàà þì áàéíà.

6.2.3 Öýðãèéí áàéãóóëëàãóóä
2001 îíîîñ ýõëýí “Ìîíãîë çºí” ÒÁÁ íü ͯÁ-ûí ÕÀÑ-ãèéí äýìæëýãòýéãýýð öýðãèéí
àíãèóäàä òºñºë õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñýí. 2001-2006 îíä Óëààíáààòàð îð÷ìûí öýðãèéí
àíãèóäàä ãîë÷ëîí àíõààð÷, 22 ìàñòåð ñóðãàã÷ (àðìèéí ýì÷, íèéãìèéí àæèëòàí áîëîí
áóñàä áàéíãûí àëáàí õààã÷èä) 108 ñóðãàã÷ áàãø (àðìèéí îôèöåð¿¿ä), 356 ¿å òýíãèéí
ñóðãàã÷äûã õóãàöààò öýðãèéí àëáàíû öýðã¿¿ä äóíä ñóðãàñàí áàéíà. Àðìèä õèëèéí
öýðãèéí íýãýí àäèë 16 öàãèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºð õýðýãæäýã áºãººä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ,
òýäãýýðèéí õàëäâàðëàõ áàéäàë, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, øèíæ òýìäãèéí òàëààð åðºíõèé
ìýäëýã îëãîäîã áàéíà. Òýä ìºí àðìèéí 23 àæèëòíûã çºâëºãºº ºãºõºä ñóðãàñàí áà öýðãèéí
àíãèóä äàõü àðìèéí áóñ àæèëòíóóäàä (òîãîî÷, öýâýðëýã÷, áè÷ýý÷ íàð) îéëãîëò ºãºõ
àæèë õèéæýý. Ò¿¿í÷ëýí áýëãýâ÷ ò¿ãýýæ ýðãýëòèéí ñàí áàéãóóëàí áýëãýâ÷èéí õàíãàìæèéã
òîãòâîðòîé áàðèõûã çîðüñîí áàéíà. 2007 îíîîñ òýä 6 öýðãèéí àíãèòàé àæèëëàõ áîëñîí.
Öýðãèéí æèæèã àíãèóäûí çàõèðãààíû àæèëòàí, îôèöåð, àðìèéí áóñ àæèëòíóóäàä (ýì÷,
íèéãìèéí àæèëòàí) ñóðãàã÷ áàãøèéí ñóðãàëòûã õî¸ð õîíîã, ìºí àðìèéí 15 ýì÷èä (àíãè
á¿ðýýñ íýã ýì÷) “Óëààí òóóç” ýìíýëýãòýé õàìòðàí ÿâóóëæýý. ͯÝÌ-èéí áîëîâñðîë, ÁÇÄÕ,
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òóõàé ìýäëýã îëãîõ àæèëä öýðãèéí äàðãà íàð èõýýõýí èäýâõ ç¿òãýëòýé

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

99

õàíääàã ãýæýý. Áàòëàí õàìãààëàõ èõ ñóðãóóëüä ìºí ͯÝÌ, ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ñýäâýýð
36 öàãèéí õè÷ýýë îðîõ áîëñîí áàéíà.

6.3 Õàìðàëò, öàð õ¿ðýý, ¿ð íºëºº
Õºäºë㺺íò õ¿í àìä ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãàà íü èõýâ÷ëýí ò¿ð çóóðûí øèíæòýé,
õýìæýý, öàð õ¿ðýýíèé õóâüä õÿçãààðëàãäìàë, òºñ뺺ñ õàìààðàëòàé áàéíà. Õèëèéí
öýã¿¿äýä ÿâàãäàõ àæëóóä íü òóõàéí ãàçðààð õ¿ì¿¿ñ õóðäàí îðæ ãàðäãààñ øàëòãààëàí
õÿçãààðëàãäìàë øèíæòýé. Õºäºë㺺íò õ¿í àìûí òîîã òîîöâîë ºíººãèéí ÿâóóëæ áóé ¿éë
àæèëëàãààíû ýð÷èì õàíãàëòã¿é áàéíà.
Ìîíãîëûí õºäºë㺺íò áîëîí øèëæèí ÿâàõ õ¿í àìûí òîî òîäîðõîé ìýäýãäýõã¿éí
äýýð îëîí òºñëèéí õàìàð÷ ÷àäñàí õ¿ðýýíèé òàëààð òîî áàðèìò áàãà áàéíà. 2005 îíä
õèë îð÷ìûí 3 ãàçàðò õèéãäñýí ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ¿íýëãýýãýýð íèéò îðøèí ñóóã÷äûí 44%,
øèëæèí ÿâàã÷äûí 48% íü óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààíä ÿìàð íýã áàéäëààð
õàìðàãäñàí áàéíà. 2005 îíû ÕÒÑ-ãààð ÿâóóëûí ýð÷¿¿äèéí òàëààñ áàãà õóâü íü õàìðàãäñàí,
2007 îíû ÕÒÑ-íä ýíý òîî íü áàãà çýðýã ºñºæ 32% áîëñîí çýðãýýñ õàðàãäàæ áàéíà.
¯íýëãýýíèé áàãò òàíèëöóóëñàí òîäîðõîé ¿éë àæèëëàãààãààð õ¿ðñýí õºäºë㺺íòýé õ¿í
àìûí òîî ãýâýë ãàäààäàä àæèëëàõààð ÿâæ áóé õ¿ì¿¿ñò ÿâàõûíõ íü ºìíº õèéäýã ÕÄÕÂ,
ÄÎÕ-ûí ñóðãàëòàä 2,453 àæèë÷èí õàìðàãäñàí, ªâºðõàíãàé àéìãèéí Àðâàéõýýð õîòûí
ÑÄÇØ-íèé òºâººñ Óÿíãà ñóìàíä õýðýãæ¿¿ëäýã ãàð àðãààð àëò îëáîðëîã÷äîä ÷èãëýñýí
õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä 2007 îíû 10 äóãààð ñàðààñ 2008 îíû åñä¿ãýýð ñàðä ÿâóóëûí
ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýã òàâàí óäàà ¿ç¿¿ëæ ñóìûí “ªëçèéò” õýìýýõ óóðõàéä àëò îëáîðëîã÷
øèëæèí èðýã÷ 851 õ¿íä õ¿ðñýí ãýõ òîî áàðèìò þì. ̺í ýíý ¿åýð àëò îëáîðëîã÷ 28
õ¿í áîëîí òýäíèé õàâüòàã÷èéã ÁÇÄÕ-òàé ãýæ îíîøèëæ ýì÷èëñýí áàéíà. Õºäºë㺺íò õ¿í
àìûí ç¿ãýýñ ÑÄÇØ-íèé òºâ¿¿ä, ò¿¿íèé äîòîð õèë îð÷ìûí ãóðâàí ñóì äàõü òºâèéã õýðõýí
¿íýëäýã íü òîäîðõîéã¿é.
¯ð íºëººíèé õóâüä òîäîðõîé ¿éë àæèëëàãààíû ¿íýëãýýã ºíºº õ¿ðòýë õèéãýýã¿é
áàéíà. ÀÕÁ-íû òºñºë íü ñóóðü ñóäàëãàà õèéñýí áàéäàã áà 2009 îíû ýõýýð àõèöàà ¿íýëæ
õî¸ð ñóäàëãààãàà õèéíý. 2005 îíä õèë îð÷ìûí ãóðâàí ãàçàð õèéñýí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí
òàëààðõ ñóäàëãàà, ìºí 2005 áîëîí 2007 îíû ÕÒÑ-íû çàðèì òîî áàðèìò íü ¿éë àæèëëàãàà
òîäîðõîé íºëºº ¿ç¿¿ëñíèé øóóä áà øóóä áóñ èëðýë áîëæ áàéíà. Íýã àíõààðàõ ¸ñòîé ç¿éë
íü ÿâóóëûí ýð÷¿¿äèéí èõýíõ íü ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààíä õàìðàãäàæ
áàéãààã¿é õýìýýí èëòãýæ áóé ÿâäàë áºãººä èéì ó÷ðààñ õ¿ì¿¿ñèéí ìýäëýã, õàìãààëàõ çàí
¿éë íýìýãäñýí ÿâäëûã òóõàéí ¿éë àæèëëàãààíû øóóä íºëºº ãýæ ¿çýõ áîëîìæã¿é áàéãàà
þì. 2005 îíû ¿íýëãýýãýýð ÿâóóëûí ýð÷¿¿äèéí èõýíõ íü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí òóõàé
ìýäëýãòýé (94%), ìºí áýëãýâ÷ õýðýãëýñíýýð ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí ýðñäëèéã áóóðóóëíà
ãýäãèéã ìýääýã (91%) áîëîõ íü òîäîðõîé áîëñîí. Òîõèîëäëûí áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí
õ¿ì¿¿ñèéí (56%) äóíä 76% íü ñ¿¿ëèéí óäàà áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí ãýæýý.
2005 áà 2007 îíû ÕÒÑ-íû ÿâóóëûí ýð÷¿¿äèéí òóõàé òîî áàðèìòûã õàðüöóóëàí õ¿ñíýãò
9-ººð õàðóóëæ áàéíà. Ýíäýýñ õàðàõàä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí òóõàé ìýäëýã åðºíõèé人
íýìýãäñýí, áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý ºññºí, òýð äóíäàà áèåý ¿íýëýã÷èä èõýýð õýðýãëýõ áîëæýý.
2007 îíû ÕÒÑ-íààñ õàðâàë ÿâóóëûí ýð÷¿¿äèéí äóíä òýìá¿¿ãèéí õàëäâàðûí ò¿âøèí
òîãòìîë îéðîëöîî õýìæýýíä áàéæýý: 2007 îíä 4.7%, 2003 îíä 3.7%, 2004 îíä 4.1 %,
2005 îíä 3.2%, 2007 îíä 3.9% áàéñàí ãýæ òóñ òóñ ãàð÷ýý.

100

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Õ¿ñíýãò 9: ßâóóëûí ýð÷¿¿äèéí äóíä 2005, 2007 îíä õèéñýí ÕÒÑ-íû ä¿íã
õàðüöóóëñàí áàéäàë
(2005 îíä N=856 íü çàí ¿éëèéí òàíäàëò, N=750 íü ñåðîëîãèéí òàíäàëòàä
õàìðàãäñàí; 2007 îíä n= 793 íü çàí ¿éëèéí òàíäàëò N= 750 íü ñåðîëîãèéí
òàíäàëòàä õàìðàãäñàí).
ßâóóëûí ýð÷¿¿äèéí õóâü
ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã àðãà õýìæýýíä ÿìàð
íýã áàéäëààð õàìðàãäñàí
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òóõàé ìýääýã
Ìýäëýã:
• Òýâ÷èõ
• ¯íýí÷ áàéõ
• Áýëãýâ÷ õýðýãëýõ
• Ãàäíààñàà ýð¿¿ë õàðàãääàã õ¿ì¿¿ñ
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé áàéõ áîëîìæòîé
Ñ¿¿ëèéí 12 ñàðä:
• Òîõèîëäëûí õàâüòàã÷òàé õàìãèéí ñ¿¿ëä
áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí (2005); òîãòìîë
áóñ, òºëáºðã¿é õàâüòàã÷òàé áýëãýâ÷
õýðýãëýñýí (2007)
• Òîõèîëäëûí õàâüòàã÷òàé òîãòìîë
áýëãýâ÷ õýðýãëýäýã (2005); òîãòìîë áóñ
òºëáºðã¿é õàâüòàã÷òàé òîãòìîë áýëãýâ÷
õýðýãëýäýã (2007)
• Áèåý ¿íýëýã÷òýé ñ¿¿ëèéí õàâüòëûí ¿åä
áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí
• Áèåý ¿íýëýã÷òýé áýëãýâ÷ òîãòìîë
õýðýãëýäýã
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý
ºã÷, õàðèóã íü àâ÷ ¿çñýí
Òýìá¿¿ãèéí õàëäâàðòàé íü øèíæèëãýýãýýð
òîãòîîãäîæ áàéñàí

2005

2007

ßëãàà

24%

32%

+8%

92%

95%

+3%

51%
76%
90%
61%

71%
87%
96%
58%

+20%
+11%
+6%
-3%

56%

56%

+0%

24%

31%

+7%

61%

86%*

+25%

31%

49%

+18%

9%

23%

+14%

3.2%

3.9%

+0.7%

2005 îíä õèë îð÷ìûí ãóðâàí íóòàãò õèéñýí ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ¿íýëãýýíä õèë îð÷ìûí õ¿í
àìûí òóõàé ìýäýýëýë áàéíà. Òóñ ¿íýëãýýãýýð îðîí íóòãèéí îðøèí ñóóã÷äààñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ àæèëëàãààíä õàìðàãäñàí õýñãèéã õàìðàãäààã¿é õýñýãòýé íü õàðüöóóëáàë
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí òóõàé èæ á¿ðýí ìýäëýãòýé áàéõ ìàãàäëàë 2 äàõèí èõ áàéãààã
îëæ ìýäæýý. Óðüä÷èëñàí ñýðãèéëýõ àæèëëàãààíä õàìðàãäñàí îðøèí ñóóã÷äûí 65% íü
õàìãèéí ñ¿¿ëèéí òîõèîëäëûí õàâüòëûí ¿åä áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí ãýñýí áîë õàìðàãäààã¿é
îðøèí ñóóã÷äûí õóâüä ýíý íü 44%-òàé áàéíà. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí òóõàé ìýäëýã ºíäºð
(94%), áýëãýâ÷ õýðýãëýñíýýð ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð àâàõ ýðñäýë áóóðíà ãýäãèéã ìýäýæ
áàéñàí õóâü ÷ ºíäºð áàéíà (92%).
Î÷èæ ¿çñýí õèëèéí äàãóóõ ñóìûí àëáàí òóøààëòíóóä Õÿòàäààñ Îðîñ ðóó õ¿ðýõ
çàìûã íýýñíýýð ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-òàé õîëáîîòîé ãàð÷ áîëîõ ¿ð äàãàâðûã ñàéí îéëãîæ áàéñàí

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

101

áºãººä õàðèí ÿìàð õýìæýýíä ýíý àñóóäëûã øèéäâýðëýõ àðãà õýìæýýã òºëºâ뺺ä ýñâýë
õýðýãæ¿¿ëýýä áóé íü òîäîðõîéã¿é áàéâ. Àðãà õýìæýýíèé ñàíõ¿¿æèëò íü òºðä ãýõýýñýý
èë¿¿ òºñºëä ñóóðèëñàí áàéãàà íü îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû îðøèí ñóóã÷äàà
õàìãààëàõ àðãà õýìæýý àâàõ ÷àäâàðò ñàäàà áîëæ áàéíà.
ÀÕÁ-íààñ õýðýãæ¿¿ëñýí òºñëèéí õ¿ðýýíä òºðèéí àëáàí òóøààëòíóóäûã ñóðãàí
Ìîíãîëä õýðýãæèõ äýä á¿òöèéí õîëáîîòîé á¿õ òºñºëä ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã àðãà
õýìæýýã áàãòààæ îéëãóóëàõ îéëãîëò áèé áîëãîñîí íü õºäºë㺺íò õ¿í àìä ÷èãëýñýí
¿éë àæèëëàãààíààñ ãàðñàí õàìãèéí ÷óõàë ¿ð ä¿í áàéæ áîëçîøã¿é. (1.6-ààñ õàðíà óó).
Ýíý èäýâõ ç¿òãýëèéí õ¿÷ýýð ÿâóóëûí àæèëòíóóäûí äóíä çîõèîõ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ
àæèëëàãàà íü îäîîíûõîîñ èë¿¿ ñèñòåìòýé áîëîõ ó÷èðòàé.
Õºäºë㺺íò õ¿í àìûí äóíä óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõòàé õîëáîãäîí
òóëãàìäàæ áóé àñóóäëóóä:


Ìýäýýëýë ºãºõºä ÷èãëýñýí áàãàõàí àðãà õýìæýýíýýñ ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ äàìæèõ, ò¿¿íýýñ
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõòýé õîëáîîòîé ñýòãýë ç¿é, íèéãìèéí àñóóäàëä èë¿¿ àíõààðñàí
¿éë àæèëëàãàà ðóó øèëæèõ;
¯éë àæèëëàãààãààðàà õ¿í àìûí èë¿¿ òîì õýñýãò õ¿ðýõ;
Òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëýã÷ áîëîí õàìòðàã÷ íàðûí õîîðîíäûí õàðèëöàà, çîõèöóóëàëòûã,
ÿëàíãóÿà ñóìûí ò¿âøèíä õàíãàõ.

Õºäºë㺺íò õ¿í àìòàé õîëáîîòîé çºâëºìæ
1. Õºäºë㺺íò õ¿í àìûí æàãñààëò ãàðãàæ òýäíèéã ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí òàëààðõ ìýäýýëëýý
õààíààñ àâäàã, òýäýíä õýðõýí õ¿ð÷ àæèëëàæ áîëîõ òàë äýýð ¿íýëãýý õèéõ;
2. Õºäºë㺺íò õ¿í àì, ÿâóóëûí àæèëòàé õ¿ì¿¿ñèéã ººðñäºä íü ÷èãëýñýí ¿éë
àæèëëàãààíû òºëºâëºëòºä îðîëöóóëàõ;
3. Çîð÷èã÷èä, ÿâóóëûí õ¿ì¿¿ñò ìýäýýëýë, òîâõèìîë òàðààæ áîëîõ (ýñâýë ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëæ áîëîõ) ãàçðóóäûã òîãòîîí ¿íýëýõ (òóõàéëáàë, ïàñïîðò îëãîäîã
ãàçàð, Ìîíãîëûí ÝÑß, êîíñóëûí ãàçðóóä, Ìîíãîë äàõü ãàäààäûí ýë÷èí ñàéäûí ÿàìä,
îíãîöíû áóóäàë, òýð äóíäàà õèëýýð øàëãàí íýâòð¿¿ëýõ öýã¿¿ä, àÿëàë æóóë÷ëàëûí
òîâ÷îî, àãààðûí òýýâðèéí êîìïàíèàñ ãàðãàäàã ñýòã¿¿ë, øàòàõóóí ò¿ãýýõ öýã, ̯ÝÍÕ,
áèçíåñèéí áîëîí ìýðãýæëèéí íèéãýìëýã¿¿ä ã.ì.), õýð ¿ð ä¿íòýéã øàëãàõ. Ãàäààä
îðíóóäûí æèøèã, òóõàéëáàë Àâñòðàëèä ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ñåêñ æóóë÷ëàëûí òàëààð èðæ
î÷èæ áóé àÿëàã÷äàä òîâõèìîë òàðààäãèéã ººð îëîí îðîí ººðèéí îíöëîãò òîõèðóóëàí
íýâòð¿¿ëñýí çýðãýýñ ñóðàëöàõ, ñóäëàõ.
4. Áàéíãà àÿëäàã õ¿ì¿¿ñò ÷èãëýñýí îëîí íèéòèéí õýâëýë ìýäýýëëèéí àÿí
çîõèîõ.
5. Îþóòíóóä, øèëæèí àæèëëàãñàä, õýâ æóðàì ñàõèóëàõ áàéãóóëëàãûí
àæèëòíóóäàä ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõòýé õîëáîîòîé ìýäýýëýë ºãºõ,
íèéãýì ñýòãýë ç¿éí îð÷èíä íü íºëººëºõ ¿¿äíýýñ ãàäààä ÿâàõûí ºìíºõ áýëòãýë
ñóðãàëòûã óðòàñãàí çîõèîí áàéãóóëàõ.
6. Èðæ áóé øèëæèí àæèëëàã÷äàä ÷èãëýñýí ä¿ðýì, õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýõ
õóâèëáàðûã ñóäëàõ.
7. Íýí øààðäëàãàòàé ãàçðóóäàä óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýõòýé
õîëáîîòîé äýìæëýãèéã Çàñãèéí ãàçðààñ ãàðãàõ, òýð äóíäàà èõýýõýí à÷ààëàëòàé
àæèëëàäàã õèëèéí íýâòðýõ öýãòýé, òîìîîõîí çàìóóä îãòëîëöäîã ñóìäàä òºð çàñãèéí
äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ. ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí ýðñäýë ºíäºðòýé ñóìäàä óðüä÷èëàí

102

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ òºðèéí ýñâýë óëñ, õóâèéí õýâøëèéí õàìòàðñàí
öýã áàéãóóëæ ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ýðñäýëò õ¿÷èí ç¿éë èõòýé ñóìäàä óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ
àæèëëàãààíû çîõèöóóëàëòûí õàðèóöëàãûã íîãäóóëàõ.

7. Çàëóó÷óóä
Ìîíãîë óëñûí õ¿í àìûí 40%-èéã 20 õ¿ðòýëõ íàñíûõàí, 50%-èéã 25-ààñ äîîø
íàñíûõàí ýçýëæ áàéíà.89 Ìîíãîëä 15-19 íàñíû ºñâºð ¿åèéíõýí áýëãèéí èäýâõòýé
àìüäðàëä îðæ áàéãàà áºãººä ÁÇÄÕ èõýýõýí òàðõàæ áóé ºíºº ¿åä áýëãèéí ýð¿¿ë ìýíäýý
õàìãààëàõ ÷àäàâõàà áýõæ¿¿ëýõ íü òýäíèé õóâüä íýí ÷óõàë ç¿éë áîëæ áàéíà. 2007 îíä
ÿâóóëñàí ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ÕÒÑ-íààñ ¿çâýë 15-24 íàñíû ýìýãòýé÷¿¿äèéí 38%, ýð÷¿¿äèéí
60% íü áýëãèéí õàâüòàëä îðæ, 19-24 íàñíû ýð÷¿¿äèéí áàðàã ãóðàâíû õî¸ð íü áóþó
63 õóâü, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ãóðàâíû íýã íü áóþó 28 õóâü íü 18 íàñíààñ ºìíº áýëãèéí
õàâüòàëä îðñîí áàéâ. Áýëãèéí õàâüòàëä àíõ îðæ áóé äóíäàæ íàñ ýðýãòýéä 17, ýìýãòýéä
18 áîëñîí áàéíà. Áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí çàëóó÷óóäûí åð人 39% íü àíõ óäàà áýëãèéí
õàâüòàëä îðîõäîî áýëãýâ÷ õýðýãëýæýý. ̺í çàëóó÷óóäûí 39% íü ºìíºõ æèëäýý áýëãèéí
îëîí õàâüòàã÷òàé (çàëóó ýð÷¿¿äèéí 49%, çàëóó ýìýãòýé÷¿¿äèéí 27%) áàéñàí áîë
òàâíû äºð⺺ñ èë¿¿ íü áóþó 84% íü (çàëóó ýð÷¿¿äèéí 85%, çàëóó ýìýãòýé÷¿¿äèéí
82%) áàéíãûí áóñ, áèåý ¿íýëýã÷ áóñ õàâüòàã÷òàé áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí áàéíà. Çàëóó
ýìýãòýé÷¿¿äèéí 5% íü (çàëóó ýð÷¿¿äèéí 2% íü) ìºí㺠ýñâýë áýëýã àâàõûí òºëºº áýëãèéí
õàâüòàëä îðñîí õýìýýí ìýä¿¿ëñýí áîë ºíãºðñºí æèëä çàëóó ýð÷¿¿äèéí 6% íü áèåý
¿íýëýã÷òýé áýëãèéí õàâüòàëä îðæýý. ¯¿íýýñ ¿çýõýä Ìîíãîë óëñàä îëîí çàëóóñ áýëãèéí
õàâüòàëä èäýâõòýé îðîîä çîãñîõã¿é ÁÇÄÕ-ààð ºâ÷ëºõ ºíäºð ýðñäýë á¿õèé çàí ¿éëòýé
áàéãàà íü èëò áàéíà.

7.1 Îëîëò àìæèëò
7.1.1 Ñóðãóóëèéí õºòºëáºð¿¿ä
1990 îíîîñ õîéø Ìîíãîëûí õ¿¿õýä çàëóó÷óóäûí ñóðãóóëüä õàìðàãäàõ õóâü áóóðñàí
÷ èõýíõ íü ñóðãóóëüä ñóðñàí õýâýýð áàéãàà áºãººä 8-15 íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí ñóðãóóëüä
õàìðàãäàëò 98%-òàé áàéíà.90 Õ¿¿õýä, çàëóó÷óóäûí èõýíõ õóâü íü ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéãàà
ó÷ðààñ äóíä ñóðãóóëèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí öîãö õºòºëáºðò ÁÇÄÕ, ÕÄÕ áîëîí
ÄÎÕ-îîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ñóðãàëòóóäûã íýãòãýñýí íü èõýýõýí ¿ð ä¿íòýé àðãà õýìæýý
áîëæýý. 1998 îíä ÁÑØÓß, ÝÌß-òàé õàìòðàí ñóðãóóëèéí àëáàí ¸ñíû áîëîâñðîëûí
ñóðãàëòûí õºòºëáºðò ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûã àëáàí ¸ñîîð îðóóëñíààñ õîéø èõýýõýí
àõèö äýâøèë ãàðàâ. ͯÁ-ûí ÕÀÑ-ãèéí äýìæëýãòýéãýýð 1998-1999 îíä áýëãèéí áîëîí
ͯÝÌ-èéí ¿íäýñíèé ìàñòåð ñóðãàã÷ áàãø áýëòãýõ ñóðãàëò ÿâàãäñàí áºãººä ¿¿íèé äàðàà
ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äýä ººð÷ëºëò îðóóëñàí þì. Áýëãèéí
çàí ¿éë, áýëãèéí ÷èã õàíäëàãà, æåíäýðèéí àñóóäëóóä, ãýð á¿ë òºëºâëºëò ò¿¿íèé äîòîð
áýëãýâ÷, æèðýìñëýëò, ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ-ýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, àìüäðàõ óõààí çýðýã
ºðãºí õ¿ðýýíèé ñýäâèéã õàìðóóëæ, øèíý÷ëýí áîëîâñðîíãóé áîëãîñîí ñóðãàëòûí öîãö
õºòºëáºðèéã ÁÑØÓß óëñ äàÿàð á¿õ ñóðãóóëüä îðóóëàõààð áàòëàâ. Àíõ áýëãèéí áîëîí
89
90

Ìîíãîë óëñûí ¿íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîî, (2007). Ìîíãîë óëñûí ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë 2006, Óëààíáààòàð
Ìîíãîë îðíû òóõàé: Áîëîâñðîë, Ìîíãîë óëñûí ÝÑß, Âàøèíãòîí ÄÑ âýáñàéò http://www. mongolianembassy.
us/eng_about_mongolia/education. php. Downloaded October 11, 2008.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

103

ͯÝÌ-èéí áîëîâñðîë îëãîõ õè÷ýýëèéã 9 æèëèéí òóðøèä åð人 36-õàí öàã çààäàã áàéñàí
áîë 2004 îíä äóíä ñóðãóóëèéí á¿õ àíãèä äîëîî õîíîãò íýã öàã îðîõ áîëñîí íü èõýýõýí
íààøòàé àëõàì áîëñîí þì. Ãýâ÷ îäîî òóðøèæ áóé 12 æèëèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºðò áàãà
àíãèóäàä ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéã áóñàä õè÷ýýëòýé íýãòãýñíèé óëìààñ óã õè÷ýýëèéí öàã
õîðîãäæýý. 11, 12 äóãààð àíãèóäàä ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéí öàãèéã áèåèéí òàìèðûí
õè÷ýýëòýé íýãòãýí äîëîî õîíîãò 2 öàã áîëãîñîí íü (ºìíº íü áèåèéí òàìèðûí õè÷ýýë
äîëîî õîíîãò 2 öàã áàéñàí) ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéí öàã ¿ã¿é áîëîõ àþóëä îðîîä
áàéíà. ¯å òýíãèéí ñóðãàëòûí ìàø îëîí õºòºëáºð áàéäàã áºãººä ýäãýýðèéí äîòðîîñ
ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí òàëààðõ ñóðãàëòûã èõýâ÷ëýí ÒÁÁ-óóä ñóðãóóëèóäàä ¿å
¿å çîõèîí áàéãóóëæ áàéíà.
Áàãø íàðò çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà, çààõ àðãûí íîì, çóðàãò õóóäàñíóóä áîëîí
ñóðàã÷èéí íîì çýðýã ñóðãàëòûí ìàòåðèàëûã ìºí áîëîâñðóóëëàà. 2005 îíä Áîëîâñðîëûí
õ¿ðýýëýí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóðãàëòûí ñòàíäàðòûã óäèðäàí áîëîâñðóóëæ, îäîîãîîð 1-9
ä¿ãýýð àíãèéí ñóðàã÷äàä çîðèóëàí áîëîâñðóóëñàí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñóðàõ
áè÷ã¿¿ä àøèãëàãäàæ áàéíà. ÞÍÅÑÊÎ-ãèéí ç¿ãýýñ çàðèì íýãýí ñóðãàëòûí ìàòåðèàëûã
áîëîâñðóóëàõàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëæýý. Òóõàéëáàë, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé áîëîí ÕÄÕÂ-ä
ºðòñºí õ¿¿õä¿¿äèéã ñóðãóóëèéí îð÷èíä ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ ÿâäëûã áóóðóóëàõ òóõàé
ãàðûí àâëàãûã òóðøèæ, ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ-ýýñ õýðõýí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ òóõàé íîì
îð÷óóëàí á¿õ ñóðãóóëüä òàðààñàí áà 110 áàãøèä õîëáîãäîõ ñóðãàëò ÿâóóëæýý. 2008 îíîîñ
ÁÑØÓß ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóðãàëòûí ñòàíäàðòààñ èë¿¿ äýëãýðýíã¿é õýää¿ãýýð àíãèä ÿìàð
ñýäâèéã çààõ òóõàé çààãëàí òîäîðõîéëñîí ¿íäýñíèé ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã áîëîâñðóóëæ
ýõëýýä áàéíà.
1999 îíîîñ ñóðàã÷ áàãø íàðûí õàðèëöàí èäýâõòýé îðîëöîîíä ñóóðèëñàí øàâü òºâòýé
ñóðãàëòûí àðãûã àøèãëàí 2 äîëîî õîíîãèéí õóãàöààòàé ñóðãàëòûã áàãø íàðò çîðèóëàí
á¿õ õîðèí íýãýí àéìàã, Óëààíáààòàð õîòîä ÿâóóëæ ýõýëñýí áºãººä 6 æèëèéí òóðøèä
ñóðãóóëü òóñ á¿ðä äîð õàÿæ íýã áàãø áýëòãýæýý. 2004 îíîîñ ýõëýí Ãëîáàë Ñàíãèéí
äýìæëýãòýéãýýð ÕÄÕÂ áîëîí ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ òàâ õîíîãèéí ñóðãàëòûã íýìæ áàãø
íàðò çîðèóëàí çîõèîí áàéãóóëæ àéìàã á¿ðýýñ 10 áàãø, íèéòäýý 350 ãàðóé áàãøèéã
õàìðóóëñàí áºãººä óã ñóðãàëòààð ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òóõàé ìýäëýã îëãîæ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýíý ñýäâèéã ñóðàã÷äàä çààõ àðãàç¿éí òàëààð çààæ ñóðãàñàí áàéíà.
Ãýâ÷ æèë á¿ð ñóðãóóëèéí áàãøëàõ áîëîâñîí õ¿÷íèé ãóðàâíû íýã íü ñîëèãäîæ áàéãàà íü
õ¿íäðýë ó÷ðóóëæ áàéíà.
2001-2002 îíû õè÷ýýëèéí æèëýýñ ýõëýí ÌÓÁÈÑ ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë çààõ áàãø
íàðûã áýëòãýõ çîðèëãîîð ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëîîð ìýðãýø¿¿ëýõ 64 öàãèéí
õè÷ýýëèéã ñîíãîí ñóðàëöàõ õè÷ýýëèéí õýëáýðýýð çààæ ýõýëñýí áºãººä ͯÁ-ûí ÕÀÑ-ãèéí
äýìæëýãòýéãýýð ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí òºâèéã áàéãóóëñàí áàéíà. 2004 îíîîñ
ýõëýí äóíä ñóðãóóëèéí áàãø áîëîõ á¿õ îþóòàíä ýð¿¿ë ìýíäèéí 16 öàãèéí ëåêöèéã çààâàë
ñóäëàõ õè÷ýýëèéí íýã áîëãîí àíãè òóñ á¿ðä 100 îþóòàíä çààñàí áà òýð öàãààñ õîéø 3400
îþóòàí óã õè÷ýýëèéã ñóäàëæ, ºíãºðñºí æèë àíõíû îþóòíóóä íü ñóðãóóëèà òºãñ÷ýý. 2008
îíû íàìàð çààâàë ñóäëàõ õè÷ýýëýýð 32 öàãèéí ñåìèíàð îðäîã áîëæ íýìýãäýí (íýã àíãè
30 îþóòàíòàé) ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéã (800 ãàðóé öàã) áèîëîãè, áèåèéí òàìèðûí
õè÷ýýë¿¿äòýé íýãòãýñýí áàéíà. (Ìîíãîë óëñàä îëîí ñóðãóóëü ÿëàíãóÿà ñóìäûí ñóðãóóëèóä
æèæèã ó÷ðààñ èõýíõ áàãø íàð õîñ ìýðãýøèë ýçýìøäýã) Óã ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéí äàãóó
ýõíèé æèëä ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ¿íäýñ, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýòð¿¿ëýí õýðýãëýõ,
çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ çýðýã ñýäâ¿¿äèéã çààæ, 2 äàõü æèëä ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä, õàëäâàðò

104

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

ºâ÷èí ò¿¿íèé äîòîð ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ, ãóðàâ äàõü æèëä õîîë òýæýýë, àìüäðàõ óõààí
(õàðèëöàà, õàðèëöààíû ÷àäâàð, øèéäâýð ãàðãàõàä ñóðàëöàõ, ñòðåññ, ñýòãýë õºäëºëºº
óäèðäàõ, ººðèé㺺 ¿íýëýõ, òºëºâëºõ, ëîãèêòîé ñýòãýí áîäîõ) áîëîí ñîíãîí ñóðàëöàõ
õè÷ýýë¿¿ä, äºðºâ äýõ æèëä ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ, ýð¿¿ë àõóé,
ýìíýëãèéí àíõàí øàòíû òóñëàìæ, õ¿íñíèé ýêîëîãè, àñàðãàà òóñëàìæ, äýìæëýã (õºãæëèéí
áýðõøýýëòýé áîëîí ýäãýøã¿é ºâ÷òýé èðãýäýä òóñëàõ), õ¿íèé ãåíåòèê çýðýã ñýäâ¿¿äèéã
¿çýõýýð áîëæýý. Ýíý õºòºëáºðò ìºí 2 äîëîî õîíîãèéí õóãàöààòàé ýð¿¿ë ìýíä, íèéãìèéí
õàëàìæèéí ãàçðóóäàä ìýðãýæëèéí äàäëàãà õèéõ, 6 äîëîî õîíîã òàíõèìä õè÷ýýë çààõ
äàäëàãà ìºí òóñãàãäñàí áàéíà. Óã õºòºëáºðò ýíý æèë 100 îð÷èì îþóòàí õàìðàãäñàí
áºãººä ýõíèé îþóòíóóä 2012 îíä òºãñºíº.
Çàðèì ÒÁÁ ìºí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóðãàëò áîëîí áàãø áýëòãýõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ
áàéíà. Òóõàéëáàë, Äàðõàí õîòîä áàéðëàõ Íîðâåãèéí òóñëàìæèéí áàéãóóëëàãà ýð¿¿ë
ìýíäèéí áîëîâñðîëûí òºñºë õýðýãæ¿¿ëæ äàðààõ äºðâºí òºðëèéí ñóðãàëòûã ÿâóóëæ
áàéíà. ¯¿íä: ͯÝÌ (ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûã áàãòààí); æèðýìñíèé ¿åèéí
òóñëàìæ àñàðãààíû ñóðãàëò, ýöýã ýõ÷¿¿äýä çîðèóëñàí ñóðãàëò (ÁÇÄÕ, ÕÄÕ îðîëöóóëñàí);
áîëîí îþóòàí ñóðàã÷äàä çîðèóëñàí õè÷ýýëýýñ ãàäóóðõ ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóðãàëòóóä (ÁÇÄÕ,
ÕÄÕÂ îðîëöóóëñàí) áîëíî. Òýä áàãà àíãèéí áàãø íàðûã ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí
÷èãëýëýýð ñóðãàñàí áºãººä õýäèéãýýð çààõ àðãàç¿éí ñóðãàëò ÿâóóëñàí ÷ áàãø íàðûí óð
÷àäâàð õàíãàëòã¿é õýâýýð áàéãàà òóõàé òýä ÿðüæ áàéëàà.

7.1.2 Àëáàí áóñ áîëîâñðîë
ÞÍÅÑÊÎ “Àìüäðàõ óõààíä ñóðàëöàõóé” õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëæ, Ìîíãîë óëñàä çàéíû
ñóðãàëò áîëîí àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí ÷àäàâõèéã õºãæ¿¿ëýõýä îíöãîé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí
áºãººä óã õºòºëáºð 2002 îíä äóóñ÷ýý. “Àìüäðàõ óõààíä ñóðàëöàõóé” õºòºëáºðèéí
õ¿ðýýíä çàéíû ñóðãàëòóóä ò¿¿íèé äîòîð ýìýãòýé÷¿¿äèéí ͯÝÌ-èéí ñóðãàëò (ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ
áîëîí ÄÎÕ-ûí òóõàé õè÷ýýë¿¿ä á¿õèé), ýöýã ýõ÷¿¿äýä çîðèóëñàí ñóðãàëòààð áýëãèéí
õàðèëöààíû òàëààð õ¿¿õä¿¿äòýéãýý õýðõýí ÿðèëöàõ òóõàé õè÷ýýë (ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ áîëîí
ÄÎÕ-ûí òóõàé õè÷ýýë¿¿ä), áîëîí àìüäðàõ óõààíû ñóðãàëòóóäûã ÿâóóëñàí áàéíà. 2006
îíîîñ àëáàí áóñ áîëîâñðîë áîëîí çàéíû ñóðãàëòûí àñóóäëûã íýãòãýí ÀÁÁÇÑ¯Ò õàðèóöàí
àæèëëàõ áîëñîí þì. Îäîî àéìàã á¿ðä àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí àðãà ç¿é÷ àæèëëàäàã
áºãººä ñóì, áàã, ä¿¿ðýã áîëãîíä “Ãýãýýðýë” ñóðãàëòûí òºâ èõýâ÷ëýí ñóðãóóëèóäàä áàéðëàí
¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ, òºâ á¿õýíä íýã çààâàðëàã÷ àæèëëàæ áàéíà.
ÀÁÁÇÑ¯Ò íü áè÷èã ¿ñýã áàãà òàéëàãäñàí áà áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýã÷ íàñàíä õ¿ðýã÷äýä
çîðèóëñàí ñóðãàëò, ñóðãóóëèàñ çàâñàðäñàí õ¿¿õä¿¿äýä çîðèóëñàí ä¿éö¿¿ëñýí ñóðãàëò,
àìüäðàõ àðãà óõààíû ñóðãàëò ãýñýí íèéò ãóðâàí òºðëèéí ñóðãàëò ÿâóóëæ áàéíà. Àìüäðàõ
óõààíû ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë îëãîõ, àìüäðàõ óõààíû
õè÷ýýëèéã çààæ áàéãàà þì. Òóñ òºâ íü ͯÁ-ûí ÕÑ-ãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ
áîëîí ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõýä ÷èãëýñýí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëä ñóóðèëñàí àìüäðàõ
àðãà óõààíû õè÷ýýëèéí õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ, àìüäðàõ óõààíû ñóðãàëòäàà îðóóëàí
çààæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ ñóðãàëòààð ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ òóõàé
åðºíõèé îéëãîëò ºãºõººñ ãàäíà ãóòààí äîðîìæëîõ, ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ, õ¿÷èðõèéëýõ,
ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýòð¿¿ëýí õýðýãëýõ, áîëîí ͯÝÌ-èéí òóõàé ÷ áàñ çààäàã áàéíà. Àëáàí
áóñ ñóðãàëòàä îðîëöîã÷ á¿õ õ¿í ò¿¿íèé äîòîð áè÷èã ¿ñãèéí áîëîí ä¿éö¿¿ëýõ ñóðãàëòàä
õàìðàãäàæ áàéãàà èðãýäèéã ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ñóðãàëòàä ÷ ìºí õàìðóóëàõ õýðýãòýé ãýæ
òóñ òºâèéíõºí ¿çýæ áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí òóñ òºâ íü ͯÁ-ûí ÕÑ-ãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð æèëäýý

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

105

4800 õ¿íä çºâõºí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ÷èãëýëýýð ñóðãàëò ÿâóóëäàã áºãººä ýíý ñóðãàëò íü èðýõ
òàâàí æèëä ¿ðãýëæëýõ þì. Óã ñóðãàëòàä îðîëöîã÷äûí èõýíõ íü ñóðãóóëü çàâñàðäñàí
õ¿¿õýä çàëóóñ, çàðèì íýã öýðýã áàéëäàã÷ íàð, áîëîí áîëîâñðîë áàãàòàé ãýðèéí ýçýãòýé
íàð áàéíà. (õýäèéãýýð ͯÁ-ûí ÕÑ õ¿¿õä¿¿äýä çîðèóëæ ñóðãàëòóóäàà ÿâóóëàõûã õ¿ñäýã ÷
òóñ òºâèéí ñóðãàëò íàñàíä õ¿ðýã÷äýä èõýýõýí òààëàãäàæ, òýäíèé ç¿ãýýñ ñóðãàëò ÿâóóëàõ
õ¿ñýëò èõ ãàðäàã ãýæ òºâèéí ç¿ãýýñ ìýäýãäýâ). Ýíý õºòºëáºðòýé õîëáîãäóóëàí òóñ òºâ
íü æèëäýý àëáàí áóñ ñóðãàëò ÿâóóëàõ 120 îð÷èì áàãøèä õè÷ýýë çààæ áàéíà. Òºâèéí
ç¿ãýýñ õºòºëáºðòºº ¿íýëãýý õèéæ ¿çýýã¿é ÷ ͯÁ-ûí ÕÑ óã òºâèéí õºòºëáºð¿¿äýä ¿íýëãýý
õèéñýí áºãººä ¿íýëãýýíèé ä¿íãèéí òàëààð òýäýíä õàðààõàí ìýäýãäýýã¿é áàéãàà ãýæ òóñ
òºâèéíõºí ÿðüæ áàéâ.
Ýíýõ¿¿ òºâèéí ñóðãàëò íü ñóðãóóëü çàâñàðäñàí õ¿¿õä¿¿äýä õ¿ðýõýýñ ãàäíà, ñóðãóóëèà
òºãññºí õ¿ì¿¿ñèéã íàñàí òóðøäàà ñóðàëöàõ áîëîìæîîð õàíãàæ, á¿òöèéí õóâüä îëîí
íèéòýä ìýäëýã áîëîâñðîë ò¿ãýýõýä èõýýõýí òîõèðîìæòîé çýðýã äàâóó òàëòàé õýìýýí òóñ
òºâèéí çàõèðàë îíöëîí òýìäýãëýæ áàéâ. Ãýâ÷ òºð çàñãèéí ç¿ãýýñ àëáàí áîëîâñðîëòîé
õàðüöóóëáàë äýìæëýã áàãà ¿ç¿¿ëæ áàéãàà íü àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí òàëààðõ îéëãîëò
õàíãàëòã¿é áàéãààòàé õîëáîîòîé àæýý.

7.1.3 Îëîí íèéòèéí áîëîâñðîë
Ìîíãîë óëñàä çàëóó÷óóäàä çîðèóëñàí ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ áîëîí ÄÎÕ-ûí òàëààð îëîí
íèéòèéí áîëîâñðîë îëãîõ ìàø îëîí õºòºëáºð áàéäàã. Òýäíèé èõýíõèéã òºðºë á¿ðèéí
ÒÁÁ-óóä (ÌÃÁÑÑÍ, “ªñâºð ¿å èðýýä¿é” òºâ, ÌÓÇÍ ãì) ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷äààð äàìæóóëàí
çîõèîí áàéãóóëäàã áàéíà. Ýíõ òàéâíû êîðïóñ, ͯÁ-ûí ÕÀÑ-ãààñ õýðýãæ¿¿ëäýã àìüäðàõ
óõààíû ñóðãàëòûí õºòºëáºð çýðýã öººí òîîíû õýäýí õºòºëáºð ë íàñàíä õ¿ðñýí ñóðãàã÷
áàãø íàðòàé áºãººä îäîî óã õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä ÃÒÕÀÍ-èéí ÈÌÏÀÊÒ òºñ뺺ñ 2003
îíä õýâë¿¿ëñýí àìüäðàõ óõààíû ñóðãàëòûí íîìîí äýýð íýìæ ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõýä
àìüäðàõ àðãà óõààíàà àøèãëàõ òóõàé íîìûã õýâë¿¿ëæ ãàðãàõààð áîëîâñðóóëæ áàéíà.
“Ôîêóñ” ÒÁÁ, “ªñâºð ¿å èðýýä¿é” òºâ èõýâ÷ëýí çàëóóñò çîðèóëàí 24 öàãèéí òóðøèä
óòñààð çºâëºãºº ºãºõ ¿éë÷èëãýýã Óëààíáààòàð õîòîä ÿâóóëæ áàéíà. ̺í ÌÃÁÑÑÍ-ýýñ
çàëóóñò çîðèóëæ çóðãààí òºâ íýýæ, òºâ òóñ á¿ðä ºñâºð ¿å áîëîí ÕÄÕÂ-èéí òºñëèéí
íýã ìåíåæåð àæèëëàæ, çàëóó÷óóä òóñ òºâººñ ͯÝÌ ò¿¿íèé äîòîð ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ,
ÑÄÇØ-, ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíèé òàëààð ìýäýýëýë àâ÷ áàéíà. ÝÌÕ¯Ò-èéí
ÝÌÄÀ ÌÑÑ-íû ìàòåðèàë áîëîâñðóóëæ, ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ çàìààð îëîí íèéòèéí
áîëîâñðîëûã (ñóðãóóëüä ñóóðèëñàí) ìºí äýìæèí àæèëëàæ áàéíà.
¯å òýíãèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä çºâõºí ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òàëààð
äàãíàñàí ñóðãàëòóóä ÿâóóëààä çîãñîõã¿é ͯÝÌ, áýëãèéí õàðèëöàà, àìüäðàõ óõààí çýðýã
èë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýíèé ñýäýâ õàìàðñàí îëîí ÿíçûí ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëæ áàéíà.
Òóõàéëáàë, “ªñâºð ¿å èðýýä¿é” òºâèéí ¿å òýíãèéíõíèé áîëîâñðîëûí õºòºëáºð íü ͯÝÌèéí ñýäâèéã õàìðàõààñ ãàäíà ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ ìýäëýã îëãîõîä ò¿ëõ¿¿
àíõààðäàã. Îäîîãèéí áàéäëààð ¿å òýíãèéí 70 ñóðãàã÷ áàãø îëîí íèéòèéí òîäîðõîé
íýã õýñýãò çîðèóëàí ñàðäàà õî¸ð óäàà èäýâõòýé îðîëöîîíû àðãûã àøèãëàí 1-2 öàãèéí
ñóðãàëò ÿâóóëæ áàéíà. Ǻâõºí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ä ÷èãëýñýí õºòºëáºðèéí ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷
áýëòãýõ ñóðãàëò ñàÿõàí çîõèîí áàéãóóëàãäñàí áºãººä òóñ ñóðãàëòààð ýõíèé ãóðâàí ºäºð
íü ¿å òýíãèéí áîëîâñðîë, ñóðãàëòûí òàëààðõ åðºíõèé ìýäëýã îëãîæ, äàðààãèéí ãóðâàí
ºäºð íü îëîí íèéòýä õ¿ð÷ àæèëëàõ òóõàé çààæ, ñ¿¿ëèéí ãóðâàí ºäºð íü ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-

106

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

ûí ÷èãëýëýýð ¿å òýíãèéíõýíäýý çºâëºãºº ºãºõ òóõàé òóñ òóñ çààæ ñóðãàæýý. Òýä ýíý
õºòºëáºðºº îäîîãîîð ¿íýëæ ä¿ãíýýã¿é áàéãàà ÷, ýõíèé ñóóðü ñóäàëãààãàà ºíãºðñºí æèë
õèéñýí áàéíà. ÌÃÁÑÑÍ ¿å òýíãèéí îëîí ñóðãàã÷èéã òàâ õîíîãèéí ñóðãàëòàä õàìðóóëàí
áýëòãýäýã áºãººä ñóðãàëòûí õºòºëáºðòýé àæ.
ͯÁ-ûí ÕÑ, ͯÁ-ûí ÕÀÑ çýðýã áàéãóóëëàãóóäûí äýìæëýãòýé ͯÝÌ-èéí (ÁÇÄÕ áîëîí
ÕÄÕÂ-èéã õàìàðñàí) òàëààðõ èäýâõòýé îðîëöîîíä ñóóðèëñàí 1.5 öàãèéí õè÷ýýëèéã
ÃÒÕÀÍ-èéí ÈÌÏÀÊÒ õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä çàëóó÷óóäàä çîðèóëàí çààæ áàéíà. Óã õè÷ýýë
íü òàâàí òºðëèéí “ºðòºº”-òýé àãààä îðîëöîã÷ á¿ð ºðòºº òóñ á¿ðò 15 ìèíóò çî÷èëäîã.
Ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã ÿâóóëàõàä 5-8 ñóðãàã÷ øààðäëàãàòàéãààñ ãàäíà, ºðòºº òóñ á¿ðä òýäíèé
áîëîâñðóóëæ õèéñýí òîì ñàìáàðóóäûã áàéðëóóëäàã áà íýã óäààãèéí ñóðãàëòààð 50-60
õ¿íèéã õàìðóóëæ áîëäîã. Õýäèéãýýð ñóðãàëòûí òºãñãºëä îðîëöîã÷äîîñ ñîðèë àâäàã ÷ óã
ñóðãàëòûí óðò õóãàöààíû ¿ð ä¿íãèéí òàëààð ¿íýëãýý õèéãýýã¿é áàéíà. Ýíýõ¿¿ õè÷ýýëèéã
ÿâóóëàõàä ñóðãàã÷ áàãø íàðûã èäýâõ ç¿òãýëòýé àæèëëóóëàõ, ñóðãàëò ÿâóóëàõ áýëòãýë
àæëûã õàíãàæ, òîì ñàìáàðóóäûã òýýâýðëýõ íü õ¿íäðýëòýé áàéäàã àæ.
“Ôîêóñ” ÒÁÁ íü 24 öàãèéí òóðøèä óòñààð áýëãèéí áîëîí ͯÝÌ-èéí çºâëºãºº ºãºõ
¿éë÷èëãýýã 2007 îíä ñàíàà÷èëñàí áºãººä òàâàí ºäðèéí ñóðãàëòààð áýëòãýñýí çóðãààí
çºâëºõòýéãýýð 2008 îíû 6 ñàðä ¿éë÷èëãýýãýý àëáàí ¸ñîîð íýýí àæèëëóóëàâ. Ǻâëºã÷ íàð
óòñààð ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ, ͯÝÌ áîëîí áýëãèéí õàðèëöààíû àñóóäëóóä ãýñýí äºðâºí
òºðëèéí àñóóëòàä õàðèóëæ, çºâëºãºº ºã÷ ¿éë÷èëäýã áºãººä àñóóëòûí èõýíõ íü ÁÇÄÕ–
òàé õîëáîîòîé áàéäàã. Ýíýõ¿¿ ¿éë÷èëãýýã ¿ç¿¿ëýõýä çºâëºã÷ íàðûí ºìíº òóëãàð÷ áóé
õàìãèéí õ¿íäðýëòýé àñóóäàë áîë ýð÷¿¿äèéí áýëãèéí õÿìðàëûí òóõàé àñóóëòàä õàðèóëæ
çºâëºãºº ºãºõ ÿâäàë ãýíý. Ó÷èð íü çºâëºã÷ íà𠺺ðñ人 çàëóó õ¿ì¿¿ñ áºãººä ýíý ñýäâýýð
ººðñ人ñºº àõìàä õ¿ì¿¿ñòýé ÿðèëöàõ íü ýâã¿é áàéäàã àæýý.
¯¿íýýñ ãàäíà îëîí áàéãóóëëàãà çàëóóñò çîðèóëæ ìýäýýëýë òàðààæ òîâõèìîë, ñîíèí
õ¿ðòýë ýðõëýí ãàðãàæ áàéíà. ¯¿íèé íýã æèøýý áîë óëèðàë òóòàìä õýâëýãäýí ¿íýã¿é
òàðààãääàã “¯åðõýëLOVE” ñîíèí þì. Ýíýõ¿¿ ñîíèíã “Ìîíãîë Çºí” ÒÁÁ-ûí ñýòã¿¿ë÷, òóñ
ñîíèíû ºñâºð ¿åèéí çºâëºëèéí 15 ãèø¿¿íòýé õàìòðàí ýðõëýí ãàðãàæ áàéíà. 1998 îíîîñ
õîéø ãàð÷ áàéãàà áºãººä îäîî ºñâºð ¿åèéíõíèé ñàéí ìýäýõ ñîíèí áîëæýý. ͯÝÌ-èéí
òóõàé ìýäýýëýë îëæ àâäàã õàìãèéí ñàéí ýõ ñóðâàëæèéí òàëààð ñóäàëãàà ÿâóóëàõàä òýä
óã ñîíèíã õàìãèéí ò¿ãýýìýë ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ õýìýýí íýðëýñýí áàéíà. ¯åðõýëLOVE
ñîíèíã óëèðàë òóòàìä 100000-150000 õóâü õýâëýæ, óëñ îðîí äàÿàð ò¿ãýýäýã áºãººä
ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, æåíäýð, áýëãèéí ÷èã õàíäëàãà áîëîí õ¿ñýýã¿é æèðýìñëýëò çýðýã
ñýäâýýð ìýäýý, íèéòëýë ãàðãàäàã. Õýâëýõýä õàðüöàíãóé çàðäàë õÿìä (1 óäààãèéí õýâëýëò
íü 3500 àì.äîëëàð) áàéäàã ÷ öààøèä óã ñîíèíã ¿ðãýëæë¿¿ëýí ãàðãàõàä ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä
áýðõøýýëòýé áàéíà.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

107

7.1.4 Çîõèöóóëàëò
Çàëóó÷óóäàä çîðèóëñàí áîëîâñðîëûí õºòºëáºð¿¿äèéã ººð õîîðîíä íü çîõèöóóëàõ
íü òîìîîõîí õ¿íäðýëòýé àñóóäëûí íýã õýìýýí îëîí áàéãóóëëàãà ¿çýæ áàéíà. Ìàø
îëîí áàéãóóëëàãà çàëóó÷óóäûí ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ òîäîðõîé õóâü íýìýð
îðóóëàõààð àæèëëàäàã ÷ òýäíèé ¿éë àæèëëàãààã ººð õîîðîíä íü çîõèöóóëàí óÿëäóóëàõ
ìåõàíèçì áàéõã¿é, çîõèöóóëàëòûã õàðèóöàæ àæèëëàõ áàéãóóëëàãà àãåíòëàã ÷ ¿ã¿é àæýý.
Èéìýýñ ýíý òàëààð ÿâóóëæ áóé ¿éë àæèëëàãààíû òàëààð ìýäýýëýë ñîëèëöîõ ÿâäàë õîìñ
áàéíà. ¯íýíäýý ýíý ñàëáàðò õýðýãæ¿¿ëæ áóé õ¿÷èí ÷àðìàéëòûã íýãòãýí õàíäèâëàã÷
áàéãóóëëàãóóäûí ñàíõ¿¿æèëòèéã òºâëºð¿¿ëáýë èë¿¿ ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ áîëîìæ õàðàãäàæ
áàéãàà þì. Ýíý òàëààð ÁÑØÓß ñàëáàðûí ò¿âøèíä òºâëºð¿¿ëýí çîõèöóóëàõ àðãà õýìæýý
àâ÷ õýðýãæ¿¿ëäýãã¿é áºãººä òóñ ÿàì íü àëáàí áîëîâñðîëûí ñàëáàðò ÷ òºñëèéí õ¿ðýýíä
þó õèéãäýæ áóéã á¿ðýí ã¿éöýä ìýääýãã¿é áàéíà.

7.2 Õàìðàõ öàð õ¿ðýý, ¿ð íºëºº
ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òàëààðõ áîëîâñðîëûí õºòºëáºð ìàø îëîí áîëîâ÷ òýäãýýðèéí
òàëààðõ ìýäýýëýë, òîî áàðèìòûã öóãëóóëæ, õàðüöóóëäàãã¿é ó÷ðààñ áîëîâñðîëûí
õºòºëáºð¿¿ä íü õýð èõ öàð õ¿ðýýã õàìàð÷ áàéãààã íàðèéí òîãòîîõ áîëîìæã¿é áàéíà.
Ãýâ÷ Ìîíãîë óëñàä õ¿¿õýä, çàëóó÷óóäûí ñóðãóóëüä õàìðàãäàõ õóâü ºíäºð, àëáàí áóñ
áîëîîä îëîí íèéòýä ñóóðèëñàí îëîí ñóðãàëò ÿâàãäàæ áàéãààãààñ ¿çâýë ºñâºð ¿å,
çàëóó÷óóäûí õóâüä äýýð òàéëáàðëàñàí ñóðãàëòûí õºòºëáºð, ¿éë àæèëëàãààíû àëü íýãýíä
íü õàìðàãäñàí áàéõ õóâü õýìæýý ºíäºð áàéõ ìàãàäëàëòàé. Ãýâ÷ ýíý òàëààð ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕûí ÕÒÑ-íû ä¿íä òóñãàãäñàí ç¿éë àëãà. (äîîðõ õ¿ñíýãòèéã ¿çíý ¿¿).
Ñóðãóóëüä ñóðàëöñàí çàëóóñûí èõýíõ íü ñàéí ìóó ÿìàð íýãýí õýìæýýãýýð ýð¿¿ë
ìýíäèéí õè÷ýýë, ò¿¿íèé äîòîð ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òàëààð çààëãàñàí áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí
ÀÁÁÇѯÒ-ººñ æèëä 15800 õ¿í áóþó èõýâ÷ëýí ñóðãóóëü çàâñàðäñàí ºñâºð ¿åèéíõýí,
çàëóó÷óóäàä çîðèóëæ ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ñóðãàëò ÿâóóëæ áàéíà. ÃÒÕÀÍ-èéí ÈÌÏÀÊÒ
òºñëèéí ºðòºº÷èëñºí ñóðãàëòàä 2003 îíîîñ õîéø 15000 ºñâºð íàñíûõàí õàìðàãäñàí
áàéãàà þì.
Ýäãýýð ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð íºëººã ¿íýëæ ä¿ãíýýã¿é áàéíà. Èéìýýñ 2005, 2007 îíä
çàëóó÷óóäûí äóíä ÿâóóëñàí ÕÒÑ-íû ä¿íã õ¿ñíýãò 10-ò õàðüöóóëæ, äýýð äóðäñàí áîëîâñðîëûí á¿õ ë õºòºëáºð, ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð íºëººã øóóä áóñààð íîòîëæ õàðóóëàõûã
õè÷ýýëýý. Ãýâ÷ ýíý õàðüöóóëàëòààð ÷óõàì àëü õºòºëáºð òºñºë íü èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé õýðýãæèæ,
àëü íü ¿ð ä¿íã¿é áîëñíûã õàðóóëàõ áîëîìæã¿é þì.

108

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Õ¿ñíýãò 10: 2005 áîëîí 2007 îíä õèéñýí ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ÕÒÑ-íû ä¿íã
õàðüöóóëñàí áàéäàë
2005, 2007 îíä 15-24 íàñíû ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí äóíä ÿâóóëñàí òàíäàëò
ñóäàëãààíû ä¿íã õàðüöóóëàõ íü. (2005 îíä n= 1459 ýìýãòýé, 1379 ýðýãòýé; 2007
îíä n=1901ýìýãòýé, 1829 ýðýãòýé).
2005
Ýçëýõ õóâü
ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ¿éë
àæèëëàãààíä õàìðàãäàæ
áàéñàí ýñýõ
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òóõàé
ìýäëýãòýé
Ìýäëýã:

Áýëãèéí õàâüòëûã òýâ÷èõ

¯íýí÷ áàéõ

Áýëãýâ÷ õýðýãëýõ
Ýð¿¿ë õàðàãäàæ áóé õ¿í
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé áàéæ
áîëíî
Áýëãèéí õàâüòàëä àíõ
îðîõäîî áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí

2007

Ǻ𿿠ººð÷ëºëò

ýìýãòýé ýðýãòýé ýìýãòýé ýðýãòýé ýìýãòýé ýðýãòýé
40%

41%

38%

41%

-2%

0%

96%

94%

98%

98%

+2%

+4%

57%
72%
86%

53%
70%
91%

87%
95%
98%

80%
92%
98%

+30%
+23%
+12%

+27%
+22%
+7%

62%

61%

72%

70%

+10%

+9%

27%

36%

34%

43%

+7%

+7%

6%

19%

27%

49%

+21%

+30%

14%

4%

5%

2%

-9%

-2%

67%

77%

82%

85%

+15%

+8%

48%

53%

52%

63%

+4%

+10%

23%

20%

17%

21%

-6%

+1%

--

3%

--

6%

--

+3%

--

72%

--

78%

--

+6%

ªíãºðñºí 12 ñàðä :



Áýëãèéí îëîí
õàâüòàã÷òàé áàéñàí
̺í㺠áýëýãíýýñ ¿¿äýëòýé
áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí
Áàéíãûí áóñ, áèåý
¿íýëýã÷ áóñ õ¿íòýé
áýëãèéí õàâüòàëä îðñîí
Áàéíãûí áóñ, áèåý
¿íýëýã÷ áóñ õ¿íòýé
ñ¿¿ëä áýëãèéí õàâüòàëä
îðîõäîî áýëãýâ÷
õýðýãëýñýí
Áàéíãûí áóñ, áèåý
¿íýëýã÷ áóñ õ¿íòýé
áýëãèéí õàâüòàëä
îðîõäîî áàéíãà áýëãýâ÷
õýðýãëýäýã
Áèåý ¿íýëýã÷òýé áýëãèéí
õàâüòàëä îðñîí
Áèåý ¿íýëýã÷òýé áýëãèéí
õàâüòàëä õàìãèéí
ñ¿¿ëä îðîõäîî áýëãýâ÷
õýðýãëýñýí

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

• Áèåý ¿íýëýã÷òýé áýëãèéí
õàâüòàëä îðîõäîî áàéíãà
áýëãýâ÷ õýðýãëýäýã
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ
øèíæèëãýý ºã÷ ¿çñýí,
øèíæèëãýýíèéõýý õàðèóã
ìýäýæ áàéãàà

109

--

51%

--

55%

--

+4%

3%

3%

8%

9%

+5%

+6%

Õýäèéãýýð çàðèì íýãýí ìýäëýã äýýøë¿¿ëýõòýé õîëáîãäîõ àñóóäàëä äýâøèë ãàðñàí ÷
áýëãýâ÷èéí õýðýãëýýíä ýíý õýìæýýãýýð àõèö ¿çýãäñýíã¿é. Îëîí õàìòðàã÷òàé áàéõ, òîãòìîë
áóñ õàìòðàã÷òàé áàéõ ãýõ ìýò ýðñäýëò áýëãèéí çàí ¿éë ìýäýãäýõ¿éö íýìýãäñýí áàéíà
(ìºíãº, áýëýãíýýñ ¿¿äýëòýé áýëãèéí õàâüòëààñ áóñàä íü)91 Ýäãýýð ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ
¿çýõýä äàí ãàíö ìýäëýã íýìýãäñýíýýð çàí ¿éëä ººð÷ëºëò ãàðäàãã¿é ó÷ðààñ áýëãèéí
ýðñäýëòýé çàí ¿éëèéã ¿¿ñãýæ áóé íèéãýì ñýòãýëç¿éí îð÷èíä õàíäñàí ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.

7.3 ×àíàð, áýðõøýýë¿¿ä
7.3.1 Ñóðãóóëèéí áîëîâñðîë
ªíãºðñºí àðâàí æèëèéí õóãàöààíä ñóðãóóëèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí
õ¿ðýýíä, ÿëàíãóÿà ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí òàë äýýð òîìîîõîí àõèö äýâøèë ãàðëàà.
Òóõàéëáàë, ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéí öàã íýìýãäñýí íü èõýýõýí ñàéøààëòàé. Ýð¿¿ë
ìýíäèéí õè÷ýýëèéí õ¿ðýýíä áýëãèéí áîëîí ͯÝÌ-èéí òóõàé çààäàã áºãººä óã ñýäâèéí
äîð ÕÄÕÂ áîëîí ÁÇÄÕ-ûí òóõàé õè÷ýýë îðæ áàéãàà íü èõýýõýí îíîâ÷òîé áîëæ áàéíà.
Ãýñýí õýäèé áîëîâ÷ ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë íü õàðüöàíãóé øèíý ñýäýâ òóë çàðèì íýã
áýðõøýýë àìü áºõòýé îðøñîîð áàéíà. ßàìíû çàðèì àëáàí òóøààëòàí õ¿í ýð¿¿ë áàéõäàà
èë¿¿ èõèéã ñóðäàã ó÷ðààñ ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë á¿õ ñóðãóóëèéí õóâüä ãîë õè÷ýýëèéí íýã
áàéõ ¸ñòîé õýìýýí ¿çäýã. Õýäèéãýýð ÁÑØÓß-íû ç¿ãýýñ ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë îëãîõ
õè÷ýýëèéã òóñàä íü áèå äààñàí õè÷ýýë áàéëãàõààð çîðüæ áóé ÷ óã õè÷ýýëèéí öàã, áèåèéí
òàìèð çýðýã áóñàä õè÷ýýëòýé íýãòãýõ òóõàé ÿðèà ãàðñààð ë áàéãàà. ßðèëöëàãàä îðîëöñîí
õ¿ì¿¿ñèéí èõýíõ íü ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéã áóñàä õè÷ýýëòýé íýãòãýõèéí ýñðýã áàéð
ñóóðüòàé áàéâ. Çàðèì õ¿í ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë îëãîõ õè÷ýýëèéã àêàäåìèéí áóñ
òóë à÷ õîëáîãäîë áàãàòàé õýìýýí ¿çýõ ÿâäàë ÷ áàéíà. ¯¿íýýñ ãàäíà òåõíèê ìýðãýæëèéí
ñóðãóóëèóäàä ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë çààõã¿é áàéíà.
Õýäèéãýýð áàãø íàðûã áýëòãýõýä ìàø èõ õ¿÷èí ÷àðìàéëò òàâèí àæèëëàæ áàéãàà
÷ ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë, ò¿¿íèé äîòîð ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ
òàëààð õè÷ýýë çààæ áóé áàãø íàðûí ìýäëýã, óð ÷àäâàð õàíãàëòã¿é õýâýýð áàéíà. Èõýíõ
äóíä ñóðãóóëüä áýëòãýãäñýí áîëîâñîí õ¿÷èí õîìñ, õè÷ýýëèéí öàã áàãàòàé áàãø íàð
ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë çààõààð òóñãàéëàí áýëòãýãäýýã¿é ÷ ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë çààæ
áàéíà. Õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàãèéí ñóóæ àæèãëàñàí ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéí
÷àíàð òààðóó, èõýâ÷ëýí ëåêöèéí àðãààð ñóðàã÷äàä ìýäýýëýë ºãºõºä àíõààð÷ ñóðàã÷äûí
èäýâõòýé îðîëöîîã ºðí¿¿ëýõã¿é áàéñíààñ ãàäíà õè÷ýýëýýð ñóðàã÷äàä õ¿ðãýæ áóé çàðèì

91

Òîîí ìýäýýí¿¿ä íü ¿íýí ýñýõýä ýðãýëçýõ¿éö àñàð èõ õýìæýýíèé ºñºëòòýé ãàðñàí áàéíà.

110

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

ìýäýýëýë íü àëäààòàé, áóðóó áàéëàà. Øèíý çààõ àðãà ýçýìø¿¿ëýõ ñóðãàëò, äàäëàãà
õàíãàëòã¿éãýýñ ãàäíà ñóðãàëòàä õàìðàãäñàí áàãø íàðûí àæëûí áàéðàí äýýð íü òýäýíä
ñóðãàëòûí äàðàà äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ, çºâëºãºº, çààâàð÷èëãàà ºãºõ ÿâäàë îãò õàíãàëòã¿é
áàéíà. ̺í äýýð äóðäñàí÷ëàí áàãø íàð òîãòâîð ñóóðüøèëòàé àæèëëàõã¿é áàéãàà íü
ýíýõ¿¿ áýðõøýýëòýé àñóóäàë ¿¿ñýõýä èõýýõýí íºëººëæ áàéíà. ¯¿íýýñ ãàäíà ñ¿¿ëèéí ¿åä
áàãø íàðûí ñóðãàëò íü äàí ãàíö ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðò õýò èõ à÷ õîëáîãäîë
ºãºõ õàíäëàãàòàé áàéíà.
Õýäèéãýýð ÁÑØÓß-íààñ øàâü òºâòýé, áàãø øàâèéí õàðèëöàí èäýâõòýé îðîëöîî á¿õèé
ñóðãàëòûí àðãà áàðèëä øèëæèõýýð îëîí æèëèéí òóðøèä õ¿÷èí ÷àðìàéëò òàâèí àæèëëàæ
áàéãàà ÷ õ¿ññýí ¿ð ä¿íäýý õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é ë áàéíà. Áàãøëàõ áîëîâñîí õ¿÷íèé ÷àäàâõèéã
àæëûí áàéðàíä íü äýýøë¿¿ëýõ øèíý òîãòîëöîî íü öàã õóãàöàà, õ¿í õ¿÷íèé áîëîîä
ìºí㺠ñàíõ¿¿ãèéí íººö èõýýð øààðäàõ õýäèé ÷ (õýäèéãýýð õºãæëèéí îëîí àãåíòëàã ¿¿íä
õîéðãî õàíäàæ áàéãàà ÷) òóðøèæ, ¿íýëæ ¿çýõ õýðýãòýé áàéíà. Ùâåéöàðèéí õºãæëèéí
àãåíòëàãààñ Ìîíãîë óëñûí õî¸ð àéìàãò õýðýãæ¿¿ëæ áóé çàãâàðûã äàìæëàãà àðãà õýìýýí
¿çýæ áàéãàà ÷ ¿¿íèé óðò õóãàöààíû ¿ð ä¿íã àíõààðàëòàé ¿íýëæ ¿çýõ øààðäëàãàòàé áàéãàà
þì. Ýíýõ¿¿ àðãà íü áàãø íàðûã òàâàí ºäðèéí ñóðãàëòàä õàìðóóëæ ñóðãóóëüäàà áóöàõàä
íü òýäãýýðò òàðààõ ìàòåðèàë á¿õèé õè÷ýýë áîëîâñðóóëæ, óã õè÷ýýëýý ñóðãóóëüäàà çààõ
ãýðèéí äààëãàâàð ºãäºã áàéíà. Äàðàà íü òýäãýýð áàãø íàð äàõèí öóãëàð÷ ãýðèéí
äààëãàâðàà õàìãààëäàã áºãººä ¿¿íèé ñ¿¿ëýýð ¿íäýñíèé ñóðãàã÷ íàð óã áàãø íàðûí
õè÷ýýëä ñóóæ àæèãëàí çºâëºãºº, çààâàð ºãäºã àæýý.
ÌÓÁÈÑ ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ÷èãëýëýýð îþóòíóóäûã ìýðãýø¿¿ëæ áàéãàà íü
èõýýõýí íààøòàé àõèö äýâøèë õýäèé ÷ ºíººãèéí õýðýãöýý øààðäëàãà, îðîí çàéã íºõºõºä
áàãàã¿é öàã õóãàöàà (àíõíû òºãñºã÷èä 2012 îíä áýëòãýãäýí ãàðíà) øààðäëàãàòàé áàéíà.
ßàìíû àæèëòíóóäûí ¿çýæ áóéãààð äºíãºæ ñóðãóóëü òºãññºí ìýðãýøñýí áàãø íàðûí
ãóðàâíû íýã íü ë øóóä ñóðãóóëüä î÷èæ áàãøèëäàã. Òýãâýë íèéò 754 ñóðãóóëüòàé Ìîíãîë
óëñûí õóâüä ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë çààõààð ÌÓÁÈÑ-ãèéí õºòºëáºðèéí äàãóó áýëòãýãäñýí
õàíãàëòòàé òîîíû áîëîâñîí õ¿÷èíòýé áîëòîë õýäýí àðâàí æèë øààðäëàãàòàé áàéãàà þì.
Õàìãèéí íîöòîé àñóóäàë áîë áàãøëàõ áîëîâñîí õ¿÷èí áýëòãýäýã ãîë áàéãóóëëàãûí íýã
áîëîõ ÌÓÁÈÑ ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí õè÷ýýë çààõ ãàíöõàí áàãøèéí îðîí òîîòîé
áºãººä ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ìýðãýæèëòýíã¿é áàéãàà ÿâäàë þì. 2001-2002 îíä
òóñ ñóðãóóëü ýíý ÷èãëýëýýð áýëòãýãäñýí òàâàí áàãøòàé áàéñàí ÷ îäîî òýäíýýñ åð人
ãóðàâõàí íü ¿ëäæýý. Èéìä ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñàéòàð áýëòãýãäñýí áàãø íàðûã
íýí ÿàðàëòàé îëæ, ýíý ÷èãëýëýýð ìýðãýø¿¿ëýõ øèíý õè÷ýýë çààëãàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.
9 ä¿ãýýð ñàðûí ñ¿¿ë÷ýýð ͯÁ-ûí ÕÀÑ-ãààñ áèîëîãèéí áàãø íàðò çîðèóëæ òàâ õîíîãèéí
ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëñàí ÷ ýíý íü øààðäëàãàòàé òîîíû ìýðãýæèëòýíã áýëòãýõýä îãòõîí
÷ õ¿ðýëöýõã¿é áàéíà. Èéìýýñ óðò õóãàöààíä ìýðãýæëèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõã¿é áîë ýð¿¿ë
ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ÷èãëýëýýð ìýðãýø¿¿ëæ áóé îþóòíóóä íü õàíãàëòòàé ñàéí ò¿âøèíä
áýëòãýãäýæ ÷àäàõã¿é áàéõ ýðñäýë ºíäºð áîëæýý.
Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí òàëààðõ ýõ ñóðâàëæ, íººö ìàòåðèàë ÷ ìºí õîìñ áàéíà.
ßðèëöëàãàä îðîëöñîí îëîí õ¿í íîì ñóðàõ áè÷èã, òàðààõ ìàòåðèàë, àæëûí çààâàð÷èëãàà
çýðýã ñóðãàëòûí ìàòåðèàë äóòàãäàëòàé áàéãàà òóõàé äóðäàæ áàéëàà. Èõ ñóðãóóëèéí
áàãø íàðò ÷ áàñ çààõ ìàòåðèàë, ìýðãýø¿¿ëýõ êóðñûí ãàðûí àâëàãà, áàãø îþóòíóóäàä
çîðèóëñàí íîì ñóðàõ áè÷èã õýðýãòýé áàéíà. ¯¿íýýñ ãàäíà îëîí ñóðãóóëü ñóðãàëòûí
îð÷íîî ñàéæðóóëàõàä èõýýõýí àíõààð÷ àæèëëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

111

Ò¿¿í÷ëýí èõ äýýä ñóðãóóëèéí îþóòíóóäàä çîðèóëñàí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóðãàëòûí
õºòºëáºð¿¿ä íü ñèñòåìòýé áóñ áàéíà. Èõ ñóðãóóëèóä õè÷ýýëýýñ ãàäóóð ýð¿¿ë ìýíäèéí
áîëîâñðîëûí ÷àíàðòàé õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëæ, îëîí íèéòèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëûí
ãýäýã ¿¿äíýýñ îþóòíóóäàä áýëãýâ÷èéã õ¿ðòýýìæòýé áîëãîõ øààðäëàãàòàé áàéíà.

7.3.2 Àëáàí áóñ áîëîâñðîë
Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí õºòºëáºðò àæèãëàãäñàí áýðõøýýëòýé àñóóäàë íü îäîîãèéí
ýíý õºòºëáºðò äàí ãàíö ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí àñóóäàëä õýò èõ àíõààð÷ áàéãàà ÿâäàë þì.
Èéìýýñ óã õºòºëáºðò ýð¿¿ë ìýíäèéí áóñàä àñóóäëûã òóñãàæ ºðãºæ¿¿ëýõèéí ÷óõëûã
õýðýãæ¿¿ëýã÷èä ÿðüæ áàéíà. ¯íýëãýýíèé áàã ÀÁÁÇѯÒ-ººñ ÿâóóëæ áóé ÕÄÕÂ, ÄÎÕûí õºòºëáºðèéí àãóóëãà, çààõ àðãà, ¿ð íºëººã á¿õýëä íü ¿íýëýõ áîëîìæã¿é áàéñàí
÷ òóñ òºâººñ õýðýãæ¿¿ëæ áóé õºòºëáºðèéã ¿íýëæ, ÿëàíãóÿà ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí
òàëààðõ ìýäëýã, õàíäëàãà, õàìãààëàõ çàí ¿éëä ¿ç¿¿ëýõ óðò õóãàöààíû ¿ð íºëººã õÿíàæ
¿íýëýõ íü ç¿éòýé õýìýýí çºâëºæ áàéíà. Õýðýâ îäîî áàéãàà õºòºëáºð ¿ð ä¿íòýé áîëîõ
íü ¿íýëãýýãýýð õàðàãäâàë ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ òàëààð íýìýëò
õºòºëáºðò èë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýíèé àñóóäëûã òóñãàæ (ýõ ýöýã õ¿¿õäèéí õîîðîíäûí õàðèëöàà,
áýëãèéí áîëîâñðîë, æåíäýðèéí áîëîâñðîë áîëîí ýðõèéí òàëààðõ ñóðãàëòóóä ãýõ ìýò)
äýìæèõ íü ç¿éòýé áàéíà.

7.3.3 Îëîí íèéòýä ò¿øèãëýñýí áîëîâñðîë
¯å òýíãèéí ñóðãàã÷äûí èõýíõ íü 3-5 ºäðèéí áîãèíî õóãàöààíû ñóðãàëòààð áýëòãýãääýã
ó÷ðààñ äààëãàñàí ¿éë àæèëëàãààã ÷àíàðòàé ñàéí ã¿éöýòãýõýä óð ÷àäâàð äóòàãäàõ ÿâäàë
ýëáýã áàéíà. Ìºí ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷äûí ã¿éöýòãýâýë çîõèõ ¿¿ðýã, äààëãàâàð, ýçýìøâýë
çîõèõ óð ÷àäâàðûí òàëààð òîãòñîí ñòàíäàðò àëãà. Òóõàéëáàë, ºñâºð íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí
õóâüä çºâëºãºº ºãºõ íü òýäíèé îíöëîãò íèéöñýí ¿éë àæèëëàãàà áèø áàéõ æèøýýòýé.
Õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé ¿åýð àæèãëàæ, óóëçàæ ÿðèëöñàí ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷èä èõýä
óðàì çîðèãòîé õè÷ýýíã¿éëýí àæèëëàæ áàéñàí ÷ ñàéòàð áýëòãýãäýýã¿é, õàðèëöàí
èäýâõòýé îðîëöîîí äýýð òóëãóóðëàñàí çºâëºãºº ºã÷ ñóðãàõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ
íàñàíä õ¿ðýýã¿é, òåõíèê àðãà ç¿é, òóðøëàãà äóòàãäàæ áàéãàà íü àæèãëàãäàâ. (õàðèëöàí
èäýâõòýé îðîëöîîíä òóëãóóðëàñàí ñóðãàõ ¿éë ÿâöûã èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé õýðýãæ¿¿ëýõèéí
òóëä òîäîðõîé çàðèì àëõàì õèéõ øààðäëàãàòàé áàéäàã áºãººä ýíý íü èõýíõ õ¿íèé
îéëãîäãîîñ èë¿¿ òºâºãòýé àæèë þì).
Çàëóó÷óóäûí ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷äûí íýã áàã ººðñäèéí ñóðãóóëü äýýð òàâàí ººð àíãèä
õî¸ð öàãèéí õè÷ýýë çààñàí òóõàéãàà ÿðèâ. Òýä õè÷ýýë çààæ áàéõ ¿åäýý íýã èæèë òºðëèéí
ìýäýýëëèéã öàã ¿ðãýëæ íóðøèæ áàéñíàà îðîëöîã÷äûí ñîíèðõîë áóóð÷, òóõàéí ¿åä þó
õèéõýý ìýäýõýý áîëüæ, ÿìàð íýã ç¿éë ñýäýæ ñàíàà÷ëàí ñóóõûã õè÷ýýñýí ãýöãýýæ áàéâ.
̺í çàðèì ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷ íàð àíãèéõàíäàà ìýäýýëëýý 5 ìèíóòàä ºã÷èõººä äàðàà íü
ÿàõàà ìýäýõã¿é áàéñàí çýðýã íü ýíýõ¿¿ õºòºëáºðèéí ñóë òàë áàéâ.
Õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàã Ìîíãîë óëñàä õýðýãæ¿¿ëæ áóé ¿å òýíãèéí ñóðãàëòûí
îëîí õºòºëáºðèéã á¿ðýí ä¿¿ðýí ¿íýëæ ÷àäààã¿é ÷ ýäãýýð õºòºëáºð, òýäãýýðèéí ¿ð íºëººã
ñàéòàð õÿíàæ, ¿íýëýõ øààðäëàãàòàé ãýæ çºâëºâ. Äýëõèéí îëîí îðîíä ¿å òýíãèéí ñóðãàëòûí
èõýíõ õºòºëáºðò ¿íýëãýý õèéãýýã¿é áàéãàà ÷ ¿íýëãýý õèéãäñýí çàðèì íýã ñóðãàëòûã àâ÷
¿çâýë óã ñóðãàëò íü èõýâ÷ëýí ñóðãàã÷ íàðò ººðñäºä íü ë íºëººëñºí ¿ð ä¿í ãàðñàí áàéíà.
Çàëóó÷óóäàä çîðèóëñàí ¿å òýíãèéí ñóðãàëò íü ºðòºã çàðäàë áàãà øààðäàãääàã òóë íýëýýä

112

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

ºðãºí òàðõñàí àæýý. Ãýâ÷ ¿å òýíãèéí ñóðãàëò íü øèëäýã õýìýýí áàòëàãäñàí ñòðàòåãè áóñ,
¿ð ä¿í áàãàòàé ãýñýí ø¿¿ìæëýë äýëõèé äàÿàð óëàì ãàçàð àâñààð áàéíà (ýíýõ¿¿ ñóðãàëò
íü õýðýãæèëò òààðóó ÿâàãäàæ áàéãààãèéí óëìààñ ¿ð ä¿íã¿é áîëæ áàéãàà áºãººä õýðýâ
ñàéí õýðýãæ¿¿ëæ ÷àäâàë ýíý íü òèéì ÷ ºðòºã çàðäàë áàãàòàé õºòºëáºð áèø þì).
Õýâëýë ìýäýýëëèéí àæèë íü êîìïàíèò àæèë ãýõýýñýý èë¿¿ áèå äààñàí õýñã¿¿äýýñ
á¿ðääýã áà çàõ çýýëèéí ñóäàëãàà, çàí ¿éëèéí ººð÷ëºëòèéí çàð÷ìóóä äýýð ¿íäýñëýäýãã¿é,
çîõèõ ¸ñîîð ¿çëýã, õÿíàëòàä îðäîãã¿é áàéíà.
Ýðñäýëò çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ ¿éë àæèëëàãààã õàðèóöàí àæèëëàäàã ÝÌÄÀ-íû ¿çýæ
áàéãààãààð çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ õàðèëöàà îëîíä òàíèë áîëæ áóé õýäèé ÷ ýíý íü ÷óõàì
þó ãýñýã ¿ã áîëîõ ÿàæ õýðýãæ¿¿ëýõ òóõàé îéëãîëò õÿçãààðëàãäìàë áàéíà. ªºðººð
õýëáýë, ÌÑÑ-ã ººð íýðýýð ÿâóóëæ áàéãàà ìýò îéëãîõ ÿâäàë ãàð÷ áàéíà. Ó÷èð íü çàðèì
õºòºëáºðò ¿éë àæèëëàãààã ÌÑÑ, çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ õàðèëöàà õýìýýí æàãñààí áè÷ñýí
íü ýíý õî¸ð ¿éë àæèëëàãààã õîîðîíäîî èæèë ìýòýýð îéëãîõîä õ¿ðãýñýí áàéíà. ÝÌÄÀ
ñàÿõàí ýõ ñóðâàëæ õýëáýðýýð õýðýãëýõýä çîðèóëæ çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ ãàðûí àâëàãà
ãàðãàñàí áºãººä àãåíòëàã òóñ á¿ð (ͯÁ-ûí ÕÑ, ͯÁ-ûí ÕÀÑ, ÄÝÌÁ) çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ
õàðèëöààíû òóõàé ººð ººðèéí ãýñýí îéëãîëòòîé áîëîõûã òýìäýãëýæýý. Òýä ìºí àëèâàà
¿ð ä¿íòýé ¿éë àæèëëàãààã áîëîâñðóóëàõûí òóëä áàðèìò äýýð òóëãóóðëàõ øààðäëàãàòàé
áàéäàã ó÷ðààñ çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ õàðèëöààã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä çàí ¿éëèéã èë¿¿
äýëãýðýíã¿é ñóäëàõ íü ç¿éòýé ãýñýí ñàíàëûã äýâø¿¿ëñýí áàéíà.

Çàëóó÷óóäàä çîðèóëñàí ñàíàë
Ñóðãóóëèàð îëãîõ áîëîâñðîë
1. Áàãøëàõ áîëîâñîí õ¿÷íèéã áýëòãýõ áîëîí ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýõ ñóðãàëòûã
øèíý÷èëæ áîëîâñðîíãóé áîëãîõ. Àëáàí áîëîâñðîëûí ñàëáàðò áàãø áýëòãýõ ¿éë
àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõàä äîðâèòîé õ¿÷èí ÷àðìàéëò òàâüñíààð èõýýõýí ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ
áîëîìæòîé ó÷ðààñ ýíý íü õàìãèéí ÷óõàë ñàíàë þì.
2. Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëîîð ìýðãýø¿¿ëýõ ÿâäëûã õºãæ¿¿ëæ áàéãàà òóë ÌÓÁÈÑ
áîëîí áóñàä áàãø áýëòãýäýã ñóðãóóëèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë çààäàã áàãø
íàðò îëîí óëñûí òåõíèê, àðãà ç¿éí ýð÷èìòýé òóñëàëöààã àëü áîëîõ ÿàðàëòàé
¿ç¿¿ëýõ. ÌÓÁÈÑ-ä øàâü òºâòýé, õàðèëöàí èäýâõòýé îðîëöîî õàðèëöààã õàíãàñàí
çààõ ÷àäâàðûã öààøèä õºãæ¿¿ëýõ.
3. Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí íýìýëò áàãø áýëòãýæ, ñåðòèôèêàò îëãîäîã
õºòºëáºðèéã áèé áîëãîõ (áîëîìæòîé áîë îäîî ñóðãóóëüä áàãøèëæ áóé áàãø íàðò
çîðèóëñàí ñóðãàëò õºòºëáºð). Ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýõ ñóðãàëò íü àãóóëãà, àðãàç¿é,
îíîëûí ìýäëýã îëãîõóéö óðò áàéõààñ ãàäíà àðãûã øèíý÷èëæ ¿ð ä¿íòýé íýâòð¿¿ëæ
õýðýãëýõ (îäîîãèéí áàéäëààð õàìãèéí èõ äóòàãäàæ áàéãàà) ÷àäâàðûã çààæ ñóðãàí, ¿ð
ä¿íòýé áîë ñóðãàëòûí äàðàà áàãø íàðûí õè÷ýýëä àæèãëàëò õèéæ, çààâàð çºâëºãººãººð
õàíãàæ, äýìæëýã ¿ç¿¿ëäýã áàéõ õýðýãòýé. Çààõ àðãûã ººð÷ëºõ çîðèëãîîð Ùâåéöàðûí
õºãæëèéí àãåíòëàãààñ òóðøèæ áóé äàìæëàãà ñóðãàëòûí çàãâàðûí ¿ð ºãººæèéã
¿íýëýõ øààðäëàãàòàé. Áàãø áýëòãýõ øèíý àðãàç¿éã ºðãºæ¿¿ëýí íýâòð¿¿ëýõýýñýý óðüä
ºìíºõ ¿ð àøèãã¿é ¿éëäëýý äàõèí äàâòàõã¿é áàéõ ¿¿äíýýñ ñàéòàð òóðøèæ, ¿íýëæ ¿çýõ
õýðýãòýé.
4. Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë îëãîõ õè÷ýýëèéã äàíãààð íü áèå äààñàí õè÷ýýë
áîëãîæ äîëîî õîíîãò äîð õàÿæ íýã öàã çààõ. Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéã ìýðãýøñýí
áàãøààð çààëãàõ ¸ñòîé. Ìýðãýø¿¿ëýëò íü áèîëîãè, íèéãìèéí óõààíòàé õîñîëñîí áàéæ

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

5.

6.

7.
8.

113

áîëîõ ÷ áèåèéí òàìèðûí õè÷ýýëòýé õîñëóóëæ áîëîõã¿é. Ó÷èð íü áèåèéí òàìèðûí
áàãø íàðûí èõýíõ íü ýð÷¿¿ä òºäèéã¿é òýäíèé ñóðãàëòûí ¿íäñýí àðãàç¿é íü ýð¿¿ë
ìýíäèéí õè÷ýýëèéí àðãàç¿éãýýñ ìàø ÿëãààòàé. ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ
áîëîâñðîë íü áýëãèéí áîëîí ͯÝÌ-èéí áîëîâñðîëûí íýã á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áàéõ íü
ç¿éòýé. Ǻâõºí ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ä õýò ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãàà ñóðãàëò íü ñóðãàëòûí
õºòºëáºðèéã ãàæóóäóóëæ ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ìýäýýëýëä õýò èõ à÷ õîëáîãäîë ºã÷, ò¿¿íèé
íèéãýì ñýòãýëç¿éí òàëûã îéøîîæ ¿çäýãã¿é ñóë òàëòàé (åðºíõèé óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ
òàëààð ºãñºí çºâëºìæèéã ¿çíý ¿¿).
Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí îäîîãèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã øèíý÷ëýí
áîëîâñðîíãóé áîëãîõîä òåõíèê, àðãà ç¿éí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ - èíãýõäýý áýëãèéí
õàðèëöàà, áýëãèéí ÷èã õàíäëàãà, ¿¿íòýé õîëáîîòîé àìüäðàõ óõààí, àþóëã¿é òàðèëãà,
ñîãòóóðóóëàõ óíäààíû õýðýãëýý, ò¿¿íèéã õýòð¿¿ëýí õýðýãëýõ, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ
ñóäñàíä òàðüæ õýðýãëýõýýñ ñýðãèéëýõ çýðýã ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-òîé õîëáîîòîé àãóóëãûã
ñàéæðóóëàõ.
Ñóðãàëòûí ìàòåðèàëûã íýìæ áîëîâñðóóëàõ ¿¿íä ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë îëãîõ
íîì ñóðàõ áè÷èã, ýõ ñóðâàëæ, áóñàä ìàòåðèàë îðíî. Îëîí òîîíû ãîë ìàòåðèàë àëãà
áîëñîí òóë áàãø íàðò çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà áîëîâñðóóëàõ øààðäëàãàòàé.
Ìýðãýæëèéí ñóðãàëò ¿éëäâýðèéí òºâèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãººíä ýð¿¿ë
ìýíäèéí õè÷ýýëèéã àëáàí ¸ñîîð îðóóëàõ
Îþóòíóóäûí áîëîâñðóóëñàí àðãààð äîòóóð áàéð, èõ äýýä ñóðãóóëèóäûã
áýëãýâ÷ýýð õàíãàæ ñóðãàëò ÿâóóëàõ òîãòîëöîîã õºãæ¿¿ëýõ.
Àëáàí áóñ áîëîâñðîë

1. ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òàëààðõ ºíººãèéí àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà
ç¿é, ¿ð íºëººã ¿íýëæ ä¿ãíýõ ÿëàíãóÿà ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òóõàé ìýäëýã, õàíäëàãà,
õàìãààëàõ çàí ¿éëä óðò õóãàöààíä ¿ç¿¿ëýõ ¿ð íºëººã ¿íýëýõ
Îëîí íèéòýä ò¿øèãëýñýí áîëîâñðîë
1. “Ôîêóñ” ÒÁÁ-ûí óòñààð çºâëºãºº ºãäºã ¿éë÷èëãýý áîëîí “¯åðõýëLove”
ñîíèí çýðýã òîäîðõîé ¿ð ä¿íòýé áîëîîä öààøèä ¿ð ä¿í ãàðãàõóéö òºñëèéã
¿ðãýëæë¿¿ëýí äýìæèõ
2. Ñóðãàã÷ íàðûã áýëòãýõ ñóðãàëò áîëîí ¿å òýíãèéí ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿éòýé
õîëáîîòîé íýìýëò ¿éë àæèëëàãààã åðºíõèé óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ òàëààð ºãñºí
çºâëºì溺ñ ¿çíý ¿¿.

8. Àæëûí áàéðàíä õýðýãæ¿¿ëñýí àðãà õýìæýý
8.1 Îðøèë
ÕÄÕ áîëîí ÁÇÄÕ íü àæëûí áàéðòàé øóóä õîëáîîòîé àñóóäàë þì. Ó÷èð íü
ýíýõ¿¿ ºâ÷èí íü õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèä íºëººëäºã áºãººä ¿¿íèé íºëºº òàðõàëòûã
õÿçãààðëàõàä àæëûí áàéð ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý. Îëîí îðîíä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ íü àæèë÷äûí
àìü íàñàíä çàíàëõèéëæ, óëìààð òýäíèé àð ãýð, õàìò îëîí, àæèëëàæ áóé ¿éëäâýðò íü
õ¿ðòýë ñºð㺺ð íºëººëæ, ýöýñòýý ¿íäýñíèé ýäèéí çàñãèéã ÷ ñóëüäóóëæ áàéíà. Ìîíãîë
îðíû õóâüä ýäãýýð íºëººíä àâòàëã¿é òîéð÷ ãàðàõ áîëîìæ áàéíà. Íýìæ õýëýõýä, ÕÄÕÂ,

114

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

ÁÇÄÕ-òàé õ¿ì¿¿ñèéã ãóòààí äîðîìæëîõ, ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ ÿâäëûã øèéäâýðëýõã¿é
áîë èéì õ¿ì¿¿ñèéí ýðõ àæëûí áàéðàí äýýð çºð÷èãäºæ ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ,
õàëäâàð àâñàí õ¿ì¿¿ñèéã àñðàõ àæèëä ñààä ó÷ðóóëàõ áîëæýý. Àæëûí áàéðíû òóõàé
õóóëü òîãòîîìæ áîäëîãûí òàëààðõ õýëýëö¿¿ëãèéã IV õýñãèéí 4.2-îîñ ¿çíý ¿¿.

8.2 Îëîëò àìæèëò
ÌÀÎÝÍÕ íü Ìîíãîë óëñàä àæëûí áàéðàí äàõü õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä òýðã¿¿ëýõ
¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áóé áàéãóóëëàãà þì. ÎÓÕÁ-ûí òåõíèê àðãà ç¿éí äýìæëýãòýéãýýð òóñ
õîëáîî íü ºíãºðñºí õî¸ð æèëèéí õóãàöààíä òàâàí àéìàãò òàâàí ñàëáàð (áàðèëãà
áàéãóóëàëò; óóë óóðõàé; çóãàà öýíãýýíèé ¿éë÷èëãýý; çî÷èä áóóäàë; òýýâýð çàì áàðèëãà)ûã õàìðóóëàí òºñºë õýðýãæ¿¿ëëýý. Òºñëèéí çîðèëãî íü ãèø¿¿í êîìïàíèé àæëûí áàéðàí
äàõü ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí áîäëîãî, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ, ÕÄÕ áîëîí ÄÎÕ-ûí òàëààðõ
ìýäëýãèéã íýìýãä¿¿ëæ, õàíäëàãûã ººð÷ëºõºä îðøèæ áàéâ. Òºñëèéí õ¿ðýýíä äàðààõ
àæëûã õèéæ ã¿éöýòãýýä áàéíà. ¯¿íä: àæèë îëãîã÷èä áîëîí àæèëòíóóäûí ÕÄÕÂ, ÄÎÕûí ìýäëýãèéí òàëààð ñóäàëãàà ÿâóóëàõ; òºñºë õýðýãæ¿¿ëæ áóé òàâàí àéìãèéí òàâàí
äýä ñàëáàðûí çóðàãëàëûã ãàðãàõ; òýäíèé àæëûí áàéðàí äàõü ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí àñóóäëûã
øèéäâýðëýõ ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ; ÎÓÕÁ, ÝÌß, ÍÕÕß, ̯ÝÍÕ-òîé õàìòðàí ñóðãàëò
çîõèîí áàéãóóëàõ; ÎÓÕÁ-ààñ ãàðãàñàí àæëûí áàéðàíä ìºðäºõ ¸ñ æóðàì, ñóðãàëòûí
ãàðûí àâëàãûã ìîíãîë õýë äýýð õýâëýæ ãàðãàõ; àæëûí áàéðàí äàõü ÕÄÕÂ-èéí áîäëîãî,
õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä íü 300 êîìïàíèä ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëæ, ¿ðãýëæë¿¿ëýí
äýìæëýã ¿ç¿¿ëýí àæèëëàõ; áîäëîãûí ãîë áàðèìò áè÷èã, õºòºëáºðèéí ìýäýýëëèéã ãàðãàõ
çîðèëãîîð ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí õºòºëáºðèéí ìýäýýëëèéí ñàìáàðûã àæèëëóóëæ, ìàòåðèàëààð
õàíãàæ, îðîëöñîí êîìïàíèóäûí àæèë÷äààð ¿íýëãýý õèéëãýõ.
AÕÁ íü ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ îëîí ¿éë àæèëëàãààã äýìæäýã áºãººä ýäãýýðèéí
çàðèì íü òóñ áàíêíààñ çàì áàðèëãûí òºñë¿¿äýä îëãîñîí çýýëòýé áîëîí àæëûí áàéðíû
àñóóäàëòàé õîëáîîòîé. ÀÕÁ óõóóëãà íºëººëëèéí ¿éë àæèëëàãààíäàà çàì äàãóóõ áàðèëãûí
êîìïàíèóä áîëîí áèçíåñèéí áàéãóóëëàãûã õàìðóóëæ çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ á¿ðýëäýõ¿¿í
õýñýãòýý áàðèëãûí àæèë÷äàä çîðèóëñàí ¿å òýíãèéí ñóðãàëòûã îðóóëñàí áàéíà. Ìîíãîë
óëñàä àæèëëàæ áóé çàì áàðèëãûí àæèë÷äûí èõýíõ íü õÿòàä èðãýä ó÷ðààñ òºñëèéí
õ¿ðýýíä àíõ óäààãàà çàì áàðèëãûí àæèë÷äàä çîðèóëæ ÕÄÕÂ-èéí ñóðãàëòûã õÿòàä õýëýýð
ÿâóóëæýý. ÀÕÁ-íû òºñëèéí ¿ð ä¿íä Ìîíãîë óëñàä õýðýãæ¿¿ëæ áóé äýä á¿òöèéí á¿õèé ë
òºñºëä ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã òóñãàõàà Çàñãèéí ãàçàð àìëàñàí þì
(V á¿ëýã. ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ ãýñýí Õºäºë㺺íò õ¿í àì ãýñýí 6 äóãààð õýñãèéã
¿çíý ¿¿). Èéìýýñ AÕÁ îäîî óóë óóðõàéí ñàëáàð çýðýã äýä á¿òöèéí õºãæèëä îëãîæ áóé
çýýëòýéãýý óÿëäóóëàí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ òºñëèéã ýõë¿¿ëæ áàéíà.
̺í øîîâäîðëîãäñîí àæèë÷èä áîëîõ ãàð àðãààð àëò îëáîðëîã÷ õºäºë㺺íò èðãýäýä
çîðèóëæ ìýäýýëýë, ¿éë÷èëãýýíèé áàãàõàí òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. (ýíý òàëààðõ
äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã “Õºäºë㺺íò õ¿í àì” õýñãýýñ ¿çíý ¿¿).

8.3 Õýðýãæèëò, çîõèöóóëàëò, óäèðäëàãà
Õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàãèéí òîõèîëäëîîð ñîíãîæ î÷ñîí ¿éëäâýðò ýíýõ¿¿
õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä àæèë÷äàä çîðèóëæ ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí òàëààð áîãèíî õýìæýýíèé
ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëæ, ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿çëýãò àæèë÷äûã õàìðóóëàí, ñàéí äóðààð ÕÄÕÂèéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý ºãºõèéã çºâëºñºí áàéíà. Õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

115

áàãèéíõàí ñóðãàëò ÿâóóëàõààð ñóðãàæ áýëòãýãäñýí ãýãäýõ òóñ ¿éëäâýðèéí ýì÷ áîëîí
¿éëäâýð÷íèé ýâëýëèéí äàðãàòàé óóëçàæ ÿðèëöàâ. ªíãºðñºí õî¸ð æèëèéí õóãàöààíä
òýä ÁÇÄÕ, ÕÄÕ áîëîí ÄÎÕ-ûí õàëäâàð, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, øèíæ òýìäãèéí òàëààð
890 àæèë÷íû 640-ä íü õî¸ð öàãèéí õè÷ýýë íàéìàí óäàà çààæ, ñóðãàëòûí ¿åýð áýëãýâ÷
òàðààñàí áàéíà. ̯ÝÍÕ áîëîí ¿éëäâýðèéí óäèðäëàãà ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóðãàëò, ¿çëýã
çîõèîí áàéãóóëàõàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ òóõàé ãýðýý áàéãóóëæýý. ¯¿íèé äàãóó òýä ýð¿¿ë
ìýíäèéí ¿çëýãèéã æèë á¿ð çîõèîí áàéãóóëæ àæèë÷äûã ñàéí äóðààðàà ÁÇÄÕ áîëîí
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý ºãºõèéã óðèàëäàã áàéíà. Òýäíèé ìýäýãäñýíýýð
àæèë÷äûí 60 õóâü íü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý ºãººä áàéãàà áºãººä
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýíèé ºìíºõ çºâëºãººãººð òýä àæèë÷äàä çºâõºí
óã øèíæèëãýýíèé òàëààð òàéëáàðëàæ ºãñºí ãýíý. Òýäíèé ìýäýæ áàéãààãààð ¿éëäâýðèéí
óäèðäëàãààñ íýã ÷ õ¿í ýíý òàëûí ñóðãàëòàä ºíººã áîëòîë õàìðàãäààã¿é àæ. Èéìýýñ
ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõàä ¿éëäâýðèéí çàðèì óäèðäëàãà àæèë÷äàà ñóðãàëòàä îðîëöîõûã
çºâøººð÷ ÿâóóëæ áàéõàä õàðèí çàðèì íü èéìýðõ¿¿ ç¿éëä îðîëöîõ öàã áàéõã¿é õýìýýí
öààðãàëæ àæèë÷äàà ñóðãàëòàä îðîëöóóëäàãã¿é ãýæ òýä ÿðüæ áàéëàà. ¯¿íýýñ ãàäíà
õºòºëáºðèéí ìýäýýëëèéí ñàìáàðûã õàíàíä ºëãºñºí õýäèé ÷ àøèãëàæ àæèëëóóëàõã¿é
áàéëàà. Ó÷ðûã ëàâëàâàë õýäèéãýýð îð÷óóë÷èõñàí ñóðãàëòûí ìàòåðèàë á¿òíýýðýý øèðýýí
äýýð íü òàâèàñòàé áàéñàí ÷ õºòºëáºðèéí òàëààð óã ñàìáàð äýýð òàâèõ ìýäýýëýë áàéõã¿é
õýìýýí òýä ÿðüæ áàéâ. Òýä áàñ ñóðãàëòûí ìàòåðèàëûã çºâõºí ñóðãàëòûí ¿åýð ë àøèãëàäàã
ãýýä ººðººð õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëæ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëñàí øèíæã¿é ñóóæ áàéñàí
þì.
Ýíýõ¿¿ õºòºëáºðèéí áàñ íýã äàâóó òàë íü àæèë÷äûã òºëººëæ ¿éëäâýð÷íèé ýâëýë,
àæèë îëãîã÷ áîëîí Çàñãèéí ãàçàð õîîðîíäûí õàìòûí àæèëëàãààíû ò¿íøëýëèéã áýõæ¿¿ëýõ
çîðèëãîòîéä îðøèíî. 2007 îíä àæëûí áàéðàíä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ãóðâàí òàëûí
ãýðýýã ÌÀÎÝÍÕ, ̯ÝÍÕ áîëîí ÍÕÕß áàéãóóëæýý. ÎÓÕÁ-ûí ìºðäëºã áîëãîäîã ¸ñ
æóðìûí çàð÷ìóóäòàé íèéö¿¿ëýí óã ãýðýýíä àæëûí áàéðàíä óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëàõ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé àæèë÷äûã ãóòààí äîðîìæëîõ, ÿëãàâàðëàí
ãàäóóðõàõûí ýñðýã òýìöýõ, àæèëä àâàõûí ºìíº ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý
çààâàë ºã¿¿ëäãèéã áîëèóëæ àæëààð ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ ÿâäàëä õàòóó àðãà õýìæýý
àâàõ çýðýã àñóóäëûã òóñãàñàí áàéíà.
Ãýâ÷ àæëûí áàéðàí äàõü ÕÄÕÂ-èéí õºòºëáºðèéã áîëîâñðóóëàõàä ̯ÝÍÕ áîëîí
ÿàìíû îðîëöîî íü ÌÀÎÝÍÕ-íûõîîñ õÿçãààðëàãäìàë áàéãàà ÿâäàë àæèãëàãäàâ.
̯ÝÍÕ-íû åðºíõèéëºã÷ íü ¯íäýñíèé õîðîîíû ãèø¿¿í áºãººä ò¿¿íèé ìýäýãäñýíýýð
òóñ áàéãóóëëàãàä ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ àæëûã õàðèóöñàí àæèëòàí
(õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàãòàé óóëçàõ áîëîìæã¿é áàéñàí) áàéäàã àæ. ̯ÝÍÕ ºíººã
õ¿ðòýë àæëûí áàéðàí äàõü ýíý òàëûí ìýäëýãèéã íýìýãä¿¿ëýõýä ãîë÷ëîí àíõààð÷
àæèëëàæ èðñýí áàéíà. Ãýñýí õýäèé áîëîâ÷ ýë àñóóäàëä á¿ðýí ä¿¿ðýí õ¿÷èí ÷àðìàéëò
òàâüæ àæèëëàõã¿é áàéãààãàà ̯ÝÍÕ õ¿ëýýí çºâøººðºâ. ¯¿íýýñ ãàäíà ̯ÝÍÕ ýíýõ¿¿
õºòºëáºðèéí à÷ õîëáîãäëûã îéëãîæ áàéãàà ÷ ººðñ人 ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òàëààð àæëûí
áàéðàíä áàðèìòëàõ áîäëîãîã¿é ñóóæ áàéëàà. ̯ÝÍÕ íü óëñ äàÿàð íèéòäýý 2009
¿éëäâýð÷íèé ýâëýëèéí õîðîîòîé áºãººä àæèë÷äûí äóíä ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ
ñýðãèéëýõ àæëûã õèéõ á¿òýöòýé ãýäãýý òýìäýãëýí õýëýâ. ÍÕÕß-íû Õºäºëìºðèéí áîäëîãî
çîõèöóóëàëòûí ãàçðûí ìýäýãäñýíýýð, òýä àæëûí áàéðàí äàõü ÄÎÕ-ûí õºòºëáºðèéí
óäèðäàõ çºâëºë, àæëûí õýñãèéí ãèø¿¿í ãýõ áîëîâ÷ åð人 ãàíöõàí ë óäàà õóðàëä
äóóäàãäñàíààñ ººð ç¿éëã¿é áºãººä îäîîãîîð òýäýíä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí òàëààð ÿìàð ÷
õºòºëáºð, ìàòåðèàë áàéõã¿é áàéãàà ãýíý. Õýäèéãýýð òýä ýíýõ¿¿ õºòºëáºð ¿éë àæèëëàãààã

116

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

ñîíèðõîæ áàéãààãàà èëýðõèéëñýí ÷ ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä òóñ
ãàçðûí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã òîäîðõîéã¿é áàéãààã òýìäýãëýëýý.

8.4 Õàìðàõ õ¿ðýý, öàð õýìæýý, ¿ð íºëºº
ÌÀÎÝÍÕ íü 8000 ãàðóé ãèø¿¿íòýé, 18 ìýðãýæëèéí íèéãýìëýãòýé. ªíººã õ¿ðòýë
òýä ýíýõ¿¿ õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä òàâàí ñàëáàðûí 300 êîìïàíèòàé õàìòðàí àæèëëàæ
èðæýý. Ýäãýýðýýñ 10-ûã íü àæëûí áàéðàí äàõü öîãö õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëñýí õýìýýí
óðàìøóóëæ ãýð÷èëãýýãýýð øàãíàñàí áàéíà. Öààøèä ýäãýýð 300 êîìïàíèé èõýíõèéã
öîãö õºòºëáºðòýé áîëîõîä íü äýìæëýã ¿ç¿¿ëýýä çîãñîõã¿é 50-ààñ äýýø àæèëòàíòàé á¿õ
êîìïàíè ýíýõ¿¿ õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõèéã çîðüæ àæèëëàõàà ìýäýãäýâ. ÌÀÎÝÍÕ-íû
õºòºëáºðèéã äýìæäýã Ãëîáàë ñàíãèéí ÕÇÍ-èéí ìýäýýëñíýýð 2008 îíû 6 äóãààð ñàðûí
ñ¿¿ëèéí áàéäëààð àæëûí áàéðíû õºòºëáºðèéã 120 êîìïàíè õýðýãæ¿¿ëñýí áºãººä 19,400
ãàðóé àæèë îëãîã÷, ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòàí, àæèë÷èä, àæëûí áàéðàíä ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷
íàð ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ñóðãàëò áîëîí äàõèí ñóðãàëòàä õàìðàãäñàí
áàéíà. Ýíýõ¿¿ õºòºëáºðèéí ¿ð ä¿íã ¿íýëýõ çîðèëãîîð ñóóðü ñóäàëãàà ÿâóóëñàí õýäèé ÷
õºòºëáºðèéí ¿éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëñíýýð àæèë îëãîã÷èä áîëîí àæèë÷äàä ¿ç¿¿ëñýí
¿ð íºëººã õàðààõàí ¿íýëýýã¿é áàéíà.

8.5 ×àíàð áîëîí òóëãàìäñàí àñóóäàë
Õºòºëáºðèéí ò¿íø¿¿ä óã õºòºëáºðèéã èõýýõýí äýìæèæ, ñîíèðõîí ìàíëàéëàí àæèëëàæ
áàéãàà íü íýã äàâóó òàë þì. Íýìæ ººð áóñàä àéìàãò àæëûí áàéðíû çóðàãëàëûí ñóäàëãàà
õèéõýä òåõíèê, àðãà ç¿éí áîëîîä ñàíõ¿¿ãèéí òóñëàìæ äýìæëýã èõýýõýí øààðäëàãàòàé
áàéãàà õýäèé ÷ ÌÀÎÝÍÕ íü áèå äààí ººðºº ººðèé㺺 ñàíõ¿¿æ¿¿ëäýã áàéãóóëëàãûí
õóâüä ãàäíû ñàíõ¿¿æèëòã¿éãýýð óã õºòºëáºðèéã öààøèä òîãòâîðòîé ¿ðãýëæë¿¿ëíý ãýäãýý
ìýäýãäýæ, òóñ õîëáîîíû çàõèðàë èõýýõýí óðàì çîðèãòîé ¿¿ðýã àìëàëò àâàâ.
̯ÝÍÕ-íû óäèðäëàãà ìºí ýíý àñóóäàëä ò¿ëõ¿¿ àíõààðàõàà àìëàæ, Õºäºëìºðèéí
áîäëîãî, çîõèöóóëàëòûí ãàçàð ìºí àñóóäëûã ñîíèðõîæ èëýí äàëàíã¿é õàíäàæ áàéëàà.
Ñóðãàëòóóä íü áîãèíîõîí, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûã ºâ÷èí õýìýýí çààæ ñóðãàõàä õýòýðõèé
èõ àíõààð÷, ÁÇÄÕ-ûã òîäîðõîé õýìæýýãýýð äóðäñàí ÷ ýäãýýðýýñ ñýðãèéëýõ áîëîí ýäãýýðò
ºðòºõ ýðñäýëò çàí ¿éë ãàðãàõ ñýòãýë ç¿é, íèéãìèéí àñóóäëûã îãò õºíäºõã¿é áàéãàà íü ó÷èð
äóòàãäàëòàé ìýò àæèãëàãäàâ. ̺í ÿðèëöëàãà ºãñºí íýã õ¿í ýíý îëîí ñóðãàëò ÿâóóëàõ íü
õ¿ì¿¿ñèéí õàíäëàãûã ººð÷ëºõºä õàíãàëòã¿é, èéìýýñ ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ
ñýðãèéëæ çàí ¿éëèéã íü ººð÷ëºõèéí òóëä õóâü õ¿íèé õàðèóöëàãûã íýìýãä¿¿ëýõ õýðýãòýé
ãýäãèéã òýìäýãëýñýí þì. Õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàã ÷ ò¿¿íèé ýíý ¿íýëãýýòýé ñàíàë íýã
áàéíà.
Àæëûí áàéðàí äàõü ñàíàà÷ëàãóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõýä ó÷èð÷ áóé çàðèì áýðõøýýë:




Àæëûí áàéðàí äàõü ñóðãàëòóóä íü ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí õàëäâàð, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ,
øèíæ òýìäãèéí òàëààð ìýäýýëýë ºãºõ òºäèéõíººð õÿçãààðëàãäààä áàéëã¿é óëàì
ºðãºí õ¿ðýýíèé àñóóäëûã õºíäºõ.
Á¿õ îðîëöîã÷èéí òýãø îðîëöîîã õàíãàñàí õ¿÷òýé ò¿íøëýëèéã áèé áîëãîõ,
Àæèë îëãîã÷èä, àæèë÷èä, ÿëàíãóÿà óäèðäëàãûí îéëãîëòûã íýìýãä¿¿ëýõ;
Ìîíãîë óëñàä õºäºëìºð ýðõýëæ áóé ãàäààäûí àæèë÷äûí õýðýãöýýã øèéäâýðëýõ;
Àæèë÷äûã ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàëòààñ õàìãààëæ àæëûí áàéðàí äàõü óðüä÷èëàí

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

117

ñýðãèéëýëò, íóóöëàëûã õàäãàëàõ çîðèëãîîð õ¿íèé íººöèéí áîäëîãî, Çàñãèéí ãàçðûí
çîõèöóóëàëò õèéõ á¿òöèéã áîëîâñðóóëàõ.

Àæëûí áàéðàí äàõü õºòºëáºðò ºãºõ çºâëºìæ
1. ªºð áóñàä êîìïàíè áîëîí àéìãóóäàä øèíýýð õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýõýýñ
ºìíº îäîîãîîð õºòºëáºðò õàìðàãäààä áàéãàà àæ àõóéí íýãæ¿¿ä äýýðõ
õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòèéã òîãòâîðæóóëæ ¿ð íºëººã íü ¿íýëýõýä àíõààðàõ;
2. Àæëûí áàéðíû á¿õ õºòºëáºðò ÁÇÄÕ áîëîí âèðóñò ãåïàòèòèéí òàëààð çààæ
ñóðãàõàä îíöãîé àíõààðàõ;
3. Àæ àõóéí íýãæèéí ýçýä, óäèðäëàãûí ò¿âøíèé áèå á¿ðýëäýõ¿¿íä õºòºëáºðèéí
òàëààð îéëãóóëæ, èäýâõòýé àæèëëóóëàõàä ò¿ëõ¿¿ àíõààð÷ èë¿¿ õ¿÷èí
÷àðìàéëò ãàðãàõ;
4. ̯ÝÍÕ áîëîí Õºäºëìºðèéí áîäëîãî, çîõèöóóëàëòûí ãàçðûí îðîëöîîã
áýõæ¿¿ëýõ;
5. Ìîíãîëä àæèëëàæ áóé ãàäààä àæèë÷äûí èðãýíèé õàðüÿàëàë á¿õèé óëñ îðíóóä
áîëîí ìîíãîë àæèë÷äûí ãàð÷ àæèëëàæ áóé óëñ îðíóóä äàõü èæèë òºñòýé
õºòºëáºðèéí õîîðîíä á¿ñ íóòãèéí ò¿íøëýëèéí õîëáîî òîãòîîæ àíõàí øàòíû
ìàòåðèàëûã õàìòàð÷ àøèãëàõ áîëîìæèéã ñóäëàõ;
6. Ò¿íø¿¿äòýé õàìòðàí óõóóëãà íºëººëëèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ ÕÄÕÂ-èéí
õàëäâàðòàé õîëáîîòîé õóóëü ýðõ ç¿éí áîëîí áîäëîãûí àñóóäëûã øèéäâýðëýõ,
ýíý ÷èãëýëä àæèë÷äûã õàìãààëàõ òàëààð ¯íäýñíèé õîðîîòîé õàìòàð÷
àæèëëàõ;
7. Àøãèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäàä õàíäèâ ºã÷ íèéãìèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà á¿õèé
õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëñýí êîìïàíèóäàä òàòâàðûí óðàìøóóëàë ¿ç¿¿ëýõ õóóëèéã
áàòëóóëàõûí òºëºº óõóóëãà íºëººëëèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ.
8. Îäîîãèéí õºòºëáºðèéã á¿ðýí õýðýãæ¿¿ëæ ¿ð íºëººã íü áàðèìòæóóëñíû äàðàà
áóñàä àéìàãò àæëûí áàéðíû çóðàãëàëûí ñóäàëãàà õèéõýä íü ÌÀÎÝÍÕ-íä
äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ.

9. Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñàíä òàðèõ áîëîí
ñîãòóóðóóëàõ óíäààã õýòð¿¿ëýí õýðýãëýõ ÿâäàë
Ìîíãîë óëñàä ºíººã õ¿ðòýë ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñàíä òàðüæ ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð
àâñàí òîõèîëäîë ãàðààã¿é áàéíà. ÕÒÌÁÈÕÍ æèë á¿ð æèæèã õýìæýýíèé ñóäàëãàà
ÿâóóëäàã áºãººä ÄÒ¯Ñ 2001 îíä íºõöºë áàéäëûí ¿íýëãýýã îðîëöîîíû àðãààð ÿâóóëæ
ÄÝÌÁ 2006 îíä øóóðõàé ¿íýëãýý õèéñýí áàéíà. Ýäãýýð ñóäàëãààíààñ ¿çâýë ìàíñóóðóóëàõ
áîäèñ ñóäñàíä òàðüæ õýðýãëýã÷èä öººõºí õýâýýð áàéãàà þì. Ãýâ÷ ÕÒÌÁÈÕÍ-ä á¿ðòãýëòýé
ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñàíä òàðüæ õýðýãëýäýã õ¿íèé òîî 1999 îíä íýã áàéñàí áîë 2003
îíä 27, 2008 îíû 9 ä¿ãýýð ñàðä 54 áîëòëîî ºñ÷, àñóóäàë óëàì äààìæèð÷ áàéãààã èëòãýæ
áàéíà. ÕÒÌÁÈÕÍ-ààñ ÿâóóëñàí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä çàëóó÷óóäûí äóíä 10 õ¿ðýõã¿é
æèëèéí õóãàöààíä ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí õýðýãëýý (èõýâ÷ëýí êàííàáèñ áóþó îëñíû
óðãàìàë õýðýãëýæ, öàâóó ¿íýðòýæ áàéíà) åðºíõèé人 10 äàõèí ºñ÷, 1999 îíä 45 áàéñàí
áîë 2006 îíä 410 áîëæýý. ÕÒÑ-íààñ ¿çýõýä 2005 îíä 15-24 íàñíû çàëóó÷óóäûí 0,1% íü
ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñàíä òàðüæ õýðýãëýæ ¿çñýí áàéñàí áîë 2007 îíä ýíý òîî 0,2%
áîëæ ºññºí áàéíà. Õýðýâ áàéäàë ýíý õýâýýð ¿ðãýëæèëáýë ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñàíä

118

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

òàðüæ õýðýãëýã÷èä Ìîíãîëä èõýýõýí ýðñäýë ó÷ðóóëæ áîëçîøã¿é áàéíà. Ìîíãîë óëñûí
õºðø çýðãýëäýýõ Îðîñ áîëîí Õÿòàä óëñàä ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñàíä òàðüæ õýðýãëýõ
çàìààð ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èõýýð òàðõàæ áàéãàà áºãººä Ìîíãîë óëñûí õèëýýð íýâòðýõ
õºäºë㺺í íýëýýä èõ áàéíà. Õýðýâ Ìîíãîë óëñûã äàìæèí ÁÍÕÀÓ-ààñ ÎÕÓ ðóó ÿâàõ
ìàøèí çàì àøèãëàëòàä îðâîë õèë íýâòðýõ õºäºë㺺í 20 äàõèí íýìýãäýõ òîîöîî áàéíà.
Ñîãòóóðóóëàõ óíäàà õýðýãëýõ, ÿëàíãóÿà àðõèäàí ñîãòóóðàõ íü áýëãýâ÷ õýðýãëýõã¿é áàéõ
íýã òîìîîõîí øàëòãààí áîëæ áàéíà. Ìîíãîë äàõü ñîãòóóðóóëàõ óíäààíû õýðýãëýýíèé
òàëààð 2006 îíä ÿâóóëñàí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä Ìîíãîëûí íèéò õ¿í àìûí áàðàã 14% íü
ñîãòóóðóóëàõ óíäààíä õàìààðàëòàé (ýð÷¿¿äèéí 22%, ýìýãòýé÷¿¿äèéí 5%), áàéãàà íü
Åâðîïûí õîëáîîíû ¿ç¿¿ëýëòýýñ äàðóé 2 äàõèí èõ áàéãàà þì. Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí
22% íü îëîí óëñûí ñòàíäàðòûí äàãóó (á¿õ ýð÷¿¿äèéí 39%, á¿õ ýìýãòýé÷¿¿äèéí
5%) ýðñäýëò áóþó õîð õºíººëòýé ò¿âøèíä õ¿ðòýë àðõèäñàí áàéíà. ªíãºðñºí æèë
ñîãòóóðóóðëàõ óíäàà õýðýãëýñýí 15-19 íàñíû ýð÷¿¿äèéí 8% íü ºäºð á¿ð 60 ãðàììààñ
äýýø ñîãòóóðóóëàõ óíäàà õýðýãëýñýí ãýñýí ñóäàëãàà áàéíà (áóñàä íàñíû á¿ëã¿¿ä äóíäààñ
õàìãèéí ºíäºð õóâèéã ýçýëæ áàéãàà).92

9.1 Îëîëò àìæèëò
Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñàíä òàðüæ õýðýãëýã÷äýä ÷èãëýñýí ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-ýýñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ õºòºëáºð, áîëîí ñîãòóóðóóëàõ óíäàà õýðýãëýõ, õýòð¿¿ëýí õýðýãëýõýýñ ñýðãèéëýõ
õºòºëáºð¿¿äèéã ÝÌß-íû äýðãýäýõ ÑÝ̯Ò, ÕÒÌÁÈÕÍ, Ñîãòóóðóóëàõ óíäàà, ìàíñóóðóóëàõ
áîäèñûí ýñðýã íèéãýìëýã çýðýã ÒÁÁ õýðýãæ¿¿ëæ èðëýý.

9.1.1 Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñàíä òàðüæ õýðýãëýã÷èä
áà õîð õºíººëèéã áóóðóóëàõ íü
Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñààð õýðýãëýã÷äèéí òîî öººí õýäèé ÷, õîð õºíººëèéã áóóðóóëàõ
áàãàõàí õýìæýýíèé õºòºëáºðèéã ÕÒÌÁÈÕÍ õýðýãæ¿¿ëæ, ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóðãàëò ÿâóóëæ,
ç¿¿ òàðèóðûí ñîëèëöîîíû àðãà õýìæýý çîõèîí áàéãóóëàí, õàð òàìõè ìàíñóóðóóëàõ
áîäèñ õýðýãëýã÷äýä òîäîðõîé õýìæýýíèé íèéãìèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð
èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý õèéñýí áàéíà. ÕÒÌÁÈÕÍ-èéí õºòºëáºðò îäîîãîîð ìàíñóóðóóëàõ
áîäèñ ñóäñàíä òàðüæ õýðýãëýäýã 54 (46 ýðýãòýé, 8 ýìýãòýé) õ¿í õàìðàãäàæ áàéíà. Òóñ
íèéãýìëýãèéíõýí ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñààð õýðýãëýã÷èäòýé äîëîî õîíîã á¿ð á¿ëãèéí
óóëçàëò õèéæ (èõýâ÷ëýí 8-15 õ¿í) òýäíèéã ç¿¿ òàðèóð, áýëãýâ÷ýýð õàíãàäàã áà èõýâ÷ëýí
íýã õ¿íä 10 òàðèóð, 10 áýëãýâ÷ ºãäºã áàéíà. Óã íèéãýìëýã íü ìºí àþóëã¿é òàðèëãà
áîëîí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ áîëîí ÁÇÄÕ (ººðººð õýëáýë ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ ãýæ þó âý, ýäãýýðýýñ õýðõýí
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ã.ì.), ͯÝÌ, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñààð õýðýãëýã÷äýä çîðèóëñàí
àþóëã¿é áýëãèéí õàðèëöààíû òàëààð æèë á¿ð 2-3 óäàà 8 öàãèéí àíõàí øàòíû ñóðãàëò
ÿâóóëäàã áàéíà. 2006, 2007 îíä ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñààð õýðýãëýã÷äèéã öóãëóóëàí,
òýäýíä çîðèóëæ ժѯÒ-èéí ýì÷, ëàáîðàíòóóäûã óðüæ “ÿâóóëûí” ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð
èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýíèé ¿éë÷èëãýýã çîõèîí áàéãóóëæýý. Ç¿¿ òàðèóðûí ñîëèëöîîíû àðãà
õýìæýýíèé õ¿ðýýíä 2005 îíä 1345 ç¿¿ òàðèóð òàðààñàí áîë 2006 îíä 8460-ûã, 2007 îíä
1000-ûã, 2008 îíä 2000-ûã òóñ òóñ òàðààæ, òàðààñàí íèéò ç¿¿ òàðèóðûí 50% íü ýðãýæ
92

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàì, Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà, Ñýòãýöèéí ýìãýã íàðêîëîãèéí òºâ, (2006). Ìîíãîë
óëñûí õ¿í àì äàõü ñîãòóóðóóëàõ óíäààíû õýðýãëýý, õýâ ìàÿã, õîð õºíººëèéí ýïèäåìèîëîãèéí ñóäàëãàà,
Óëààíáààòàð õîò.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

119

èðñýí áàéíà. ¯¿íýýñ ãàäíà 2005 îíä 1440 áýëãýâ÷, 2006 îíä 5760-ûã, 2007 îíä 1440èéã, 2008 îíä 1440-èéã òóñ òóñ òàðààæýý. Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýã÷äýä çîðèóëæ çàí
¿éëèéã ººð÷ëºõ ñóðãàëòûã ò¿ëõ¿¿ ÿâóóëàõ øààðäëàãàòàé õýìýýí òóñ íèéãýìëýãèéíõýí ¿çýæ
áàéãàà áºãººä ñàíõ¿¿æèëò, îðîí áàéðíû áîëîìæã¿éãýýñ òýäíèéã íèéãýìø¿¿ëýõ, ýì÷ëýõ,
ýñâýë ÷àäàâõèéã íü áýõæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ ÷àäàõã¿é áàéãààãàà èëýðõèéëýâ.

9.1.2 Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ, àðõèíû ýì÷èëãýý
ÑÝÌ¯Ò áîë ìýðãýæëèéí ò¿âøèíä ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýã÷èäòýé àæèëëàæ,
Ìîíãîë äàõü ìàíñóóðóóëàõ áîäèñíû äîíòîíãóóäûã òîäîðõîéëîí, òýäýíä ýì÷èëãýý õèéæ,
õÿíàëò òàâèí, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ áîëîí àðõèíä äîíòîã÷äîä îëîí íèéòýä ñóóðèëñàí
ñýòãýë ç¿é, íèéãìèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã öîðûí ãàíö òºðèéí áàéãóóëëàãà þì. Òóñ
áàéãóóëëàãà íü ýíý ÷èãëýëýýð ÒÁÁ-óóäòàé íÿãò õàìòðàí àæèëëàäàã áºãººä ìàíñóóðóóëàõ
áîäèñ ñóäñààð òàðüæ õýðýãëýã÷äèéã ÕÒÌÁÈÕÍ ð¿¿ øèëæ¿¿ëæ ç¿¿ òàðèóð ñîëèëöîîíû
õºòºëáºðò õàìðóóëäàã áàéíà.
ÒÁÁ-óóä ìºí àðõèíä äîíòîã÷äîä äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ çàðèì áàãà õýìæýýíèé ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëñàí áàéíà. Òóõàéëáàë, ÕÒÌÁÈÕÍ íü Çàñãèéí ãàçðûí ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ ñàíãèéí
äýìæëýãòýéãýýð Óëààíáààòàð õîòûí ×èíãýëòýé ä¿¿ðãèéí àðõèíä äîíòîã÷äîä çîðèóëæ
õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëæýý. Òýä Ìèííåñîòà (12 àëõàì) çàãâàðûã àøèãëàí çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ
õî¸ð òºðëèéí õºòºëáºðèéã íèéò 10 õ¿íä, ò¿¿íèé äîòîð 9 ýð¿¿ë (ñîãòóó íü ãàðñàí) õ¿íä
çîðèóëæ ÿâóóëñàí áàéíà. Õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä òýä ãóðâàí ñàðûí òóðø 7 õîíîãò 3 óäàà
4 öàã äýýðõ õ¿ì¿¿ñòýé óóëçàæ áàéëàà. Ãýâ÷ õºòºëáºðèéã ¿ðãýëæë¿¿ëýõ äýìæëýãò á¿ëýã
áàéñàíã¿é.
Òóñ íèéãýìëýã íü ìºí 27 ýð¿¿ë íèéò 30 ýìýãòýé àðõè÷äàä ìýðãýæèë îëãîõ ñóðãàëò
çîõèîí áàéãóóëæýý. Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ, àðõèäàëòûí ýñðýã íèéãýìëýã áàñ Ìèííåñîòà
(12 àëõàì) çàãâàð áîëîí Åâðîïò õîðèõ àíãèéí õîðèãäëóóäàä àøèãëàæ áàéñàí “Àòëàíòèñ”
àðãóóäûã àøèãëàí àðõèíä äîíòîã÷äîä çîðèóëæ ýì÷èëãýýíèé õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëñýí
áàéíà. Òýä õºòºëáºðèéíõºº õ¿ðýýíä íýã ñàðûí òóðø ºäºð á¿ð 3 öàãèéí òóðøèä
ýì÷èëãýý ÿâóóëæ, óã ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöñîí õ¿ì¿¿ñèéã Óëààíáààòàð õîòîä áîëäîã
íýðèéã íü íóóöàëñàí àðõè÷äûí óóëçàëòàä îðîëöóóëæ áàéëàà. Òóñ íèéãýìëýã íü öººí
õýäýí êîìïàíèä àæëûí áàéðàí äàõü àðõèäàëòûí õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëñíýýñ ãàäíà
æèë á¿ð ýð÷¿¿ä ãîëäóó 60-70 àðõè÷èä òýäíèé ãýð á¿ëèéã îðîëöóóëàí íèéò 100150 õ¿íä õ¿ð÷ àæèëëàäàã ãýæ ìýäýãäýâ. Óã íèéãýìëýã íü 2004, 2005 îíä ÄÒ¯Ñ-èéí
ñàíõ¿¿æèëòýýð Äàðõàí, Óëààíáààòàðò áèåý ¿íýëýã÷èäòýé àæèëëàõ áîãèíî õóãàöààíû
õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëæ, òýäíèé ñîãòóóðóóëàõ óíäààíû õýðýãëýýíä ¿íýëãýý õèéæ (èõýíõ
íü äîíòîã÷èä áàéâ), ãàíöààð÷èëñàí áîëîí á¿ëãýýð çºâëºãºº ºãºõ ¿éë àæèëëàãàà çîõèîí
áàéãóóëñàí áàéíà. Óëààíáààòàð õîòîä òýä çî÷èä áóóäàëä íý㠺𺺠õºëñëºí îðîé á¿ð
7-9 öàãèéí õîîðîíä áèåý ¿íýëýã÷èäòýé óóëçàæ, àðõèäàëòûí òàëààð ìýäýýëýë ºã÷, íýã
áèåý ¿íýëýã÷èéã àðõèíààñ ãàðãàæ, áèåý ¿íýëýõèéã íü áîëèóëàõ ãýñýí áîëîâ÷ ÷àäààã¿é
àæ. Òóñ íèéãýìëýã îäîîãîîð àðõèíä äîíòîã÷äîä çîðèóëñàí ýì÷èëãýý àñàðãààíû òºâ
áàéãóóëæ, ýì÷èëãýýíèé õºòºëáºðºº óëàì ºðãºæ¿¿ëýí, 10-20 õ¿íèéã 1-2 ñàðûí õóãàöààòàé
õýâò¿¿ëæ ýì÷ëýõèéã ýðìýëçýæ áàéíà. Òýä áàñ ÁÇÄÕ, ÕÄÕ áîëîí ÄÎÕ-ûí ÷èãëýëýýð
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã ÒÁÁ-óóäàä çîðèóëæ ñîãòóóðóóëàõ óíäààíû õýðýãëýý, õýòð¿¿ëýí
õýðýãëýõ ÿâäëûí òàëààð ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëñàí ÷ ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí àñóóäëûã
õºòºëáºðòºº òóñãààã¿é áàéíà.

120

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

9.1.3 Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò
Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí õýðýãëýýíýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ çàðèì íýã ¿éë àæèëëàãààã
èõýâ÷ëýí ÒÁÁ-óóä çîõèîí áàéãóóëñàí ÷ ýíý ÷èãëýëèéí ¿éë àæèëëàãàà èõýýõýí
õÿçãààðëàãäìàë áàéíà. 2000-2004 îíä ÕÒÌÁÈÕÍ ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýõýýñ
ñýðãèéëýõ òàâàí öàãèéí ñóðãàëòûã Äàðõàí, Ýðäýíýò õîòûí 9,10 äóãààð àíãèéí 1000
õ¿¿õäýä ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëýýð äàìæóóëæ, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýõ, äîíòîõ
ãýæ þó áîëîõ, ýäãýýðèéí ýð¿¿ë ìýíä, ýäèéí çàñãèéí áàéäàë, íèéãýì áîëîîä øèéäâýð
ãàðãàëòàä ¿ç¿¿ëýõ õîð íºëºº, ÕÄÕ áîëîí ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí õîîðîíäûí óÿëäàà
õîëáîî, ýðñäýëò çàí ¿éë áîëîí ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ, ñîãòóóðóóëàõ óíäààíû òàëààðõ
õóóëèóäûí òàëààð çààæ ñóðãàñàí áàéíà. Òýä áàñ Óëààíáààòàð, Äàðõàí, Ýðäýíýò õîòûí
140 áàãøèä ýíý òàëààð òîäîðõîé îéëãîëò ìýäëýã îëãîõ çîðèëãîîð òàâàí ºäðèéí òóðø 40
öàãèéí ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàâ. Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ, àðõèíû ýñðýã íèéãýìëýã íü îëîí
íèéò, õóâü õ¿ì¿¿ñ, ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñò (ºðõèéí ýì÷, íèéãìèéí àæèëòíóóä áîëîí öàãäàà
íàð) çîðèóëæ ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýõýýñ ñýðãèéëýõ ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëæ äóíä
ñóðãóóëèóäàä ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷ íàðààð äàìæóóëàí ñóðãàëò ÿâóóëäàã áàéíà. Òýä áàñ
ñîãòóóðóóëàõ óíäàà õýðýãëýõèéí ñºðºã ¿ð äàãàâàð, ò¿¿íèé ãýð á¿ë, îð÷èí òîéðîíä ¿ç¿¿ëýõ
õîð íºëººíèé òàëààðõ îéëãîëòûã íýìýãä¿¿ëýõ çîðèëãî á¿õèé îëîí íèéòýä õàíäñàí íýã,
õî¸ð, ãóðâàí ºäðèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºðòýé. Ãýâ÷ ýäãýýð õºòºëáºðòºº ñîãòóóðóóëàõ
óíäààíû õýðýãëýýòýé õîëáîãäîõ ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí àñóóäëûã òóñãààã¿é
áàéíà. Ó÷èð íü òóñ íèéãýìëýãèéí àæèëòíóóä ýíý ÷èãëýëýýð ñóðãàëòàä õàìðàãäàæ
áýëòãýãäýýã¿é àæ. 2005 îíä óã íèéãýìëýã íü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õîëáîîòîé öººí
õýäýí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëñàí áºãººä ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äýäýý çîðèóëæ ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí
õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýã çîõèîí áàéãóóëàí áýëãýâ÷ òàðààæýý. Æèëä äóíäæààð
15,000 õ¿í òýäíèé ìýäëýã äýýøë¿¿ëýõ ñóðãàëòûí õºòºëáºðò õàìðàãääàã áàéíà. Òýä áàñ
àðõèäàí ñîãòóóðàõòàé òýìöýõ òóõàé õóóëèíä íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëàõûí òºëºº óõóóëãà
íºëººëëèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà àæýý.

9.2 Õàìðàõ õ¿ðýý, öàð õýìæýý, ¿ð íºëºº
Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñààð òàðüæ õýðýãëýã÷äèéí òàëààð ¿íýí áîäèòîé òîîöîî
ñóäàëãàà áàéõã¿é ó÷ðààñ òýäýíä çîðèóëñàí õîð õºíººëèéã áóóðóóëàõ õºòºëáºðèéí õàìðàõ
õ¿ðýýã òîãòîîõîä õ¿íäðýëòýé áàéãààãààñ ãàäíà óã õºòºëáºð íü äàí ãàíö Óëààíáààòàð
õîòîä ë õýðýãæèæ áàéíà. Äýýðõ òàéëáàðóóäààñ ¿çýõýä àðõèíû ýì÷èëãýýíèé õàìðàõ õ¿ðýý
áàñ íýëýýä õÿçãààðëàãäìàë þì. Õîð õºíººëèéã áóóðóóëàõ, ýì÷ëýõ, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ
õºòºëáºðèéí ¿ð íºëººã á¿ðýí ýäãýðñýí äîíòîí á¿õèé òóñãàé õºòºëáºð, óðò õóãàöààíû ¿éë
àæèëëàãààíû ¿íýëãýýã¿éãýýð õýìæèõ áîëîìæã¿é. Ãýâ÷ ÒÁÁ-óóä 70-90%-èéí àìæèëòòàé
àæèëëàñàí õýìýýí òàéëàãíàæ áàéãàà íü ¿íýõýýð èíýýäòýé.

9.3 Áýðõøýýë¿¿ä
Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñààð òàðüæ õýðýãëýã÷èä áîëîí àðõè÷äûí äóíä ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂýýñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõàä ó÷èð÷ áóé ãîë áýðõøýýë¿¿ä:

Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ, àðõèäàëòààñ ñýðãèéëýõ õàìãèéí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí ñóðãàëòûí
õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ õýðýãòýé;
Äýýð äóðäñàí ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ, àðõèäàëòààñ ñýðãèéëýõ àñóóäëûã ¿íäýñíèé ýð¿¿ë
ìýíäèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºð, ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí áàãø íàðûã áýëòãýõ

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

121

áàéãóóëëàãà, ìýðãýæëèéí áîëîí àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí õºòºëáºð¿¿äýä òóñãàæ
àëáàí ¸ñíû áîëãîõ øààðäëàãàòàé áàéíà;
Ýíý ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé ÒÁÁ-óóä íü ñàíõ¿¿ãèéí áîëîìæ äóòìàã,
ÿëàíãóÿà àðõèíä äîíòîã÷äîä çîðèóëñàí õºòºëáºð íü íèéãýìä ó÷ðóóëæ áóé õîð
õºíººëòýé íü õàðüöóóëàõàä äýíä¿¿ º÷¿¿õýí áàéíà.

Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñààð õýðýãëýãëýõ áîëîí ñîãòóóðóóëàõ óíäààã
õýòð¿¿ëýí õýðýãëýõ ÿâäëûí òàëààð ºãºõ çºâëºìæ
1. Ñóðãóóëü, îëîí íèéòýä çîðèóëæ àþóëã¿é òàðèëãà, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ
õýòð¿¿ëýí õýðýãëýõýýñ ñýðãèéëýõ õàìãèéí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºð
áîëîâñðóóëàõàä òåõíèê àðãà ç¿éí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ; ýð¿¿ë ìýíäèéí àëáàí áà
àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí õºòºëáºð, îëîí íèéòýä ñóóðèëñàí õºòºëáºðèéí
ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ, àðõèäàëòààñ ñýðãèéëýõ á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéã óëàì áîëîâñðîíãóé
áîëãîæ õ¿ì¿¿ñèéí õàíäëàãà, ñýòãýë ç¿é, íèéãìèéí àñóóäëóóä áîëîí óð ÷àäâàðûí
(óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ åðºíõèé çºâëºìæèä òàéëáàðëàñàí) àñóóäëûã õºíäºõ.
Àðõèäàëòûí òàëààðõ ñóðãàëòààð àðõèíààñ òàòãàëçàõûã çààæ ñóðãààä çîãñîõã¿é àðõèíû
õýðýãëýýã áóóðóóëàõ, õàðèóöëàãàòàé çºâ çîõèñòîé õýðýãëýýíèé òàëààð ÷ ìºí çààõ
õýðýãòýé áàéíà;
2. Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñààð õýðýãëýã÷äèéí òàëààð ñóäàëãàà ÿâóóëæ,
ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýæ ýõëýõýä õ¿ðãýñýí õ¿÷èí ç¿éëñèéã áàðèìòæóóëæ
ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íä ¿íäýñëýí õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýõ (ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ
õýðýãëýõ ãîë õ¿÷èí ç¿éë íü ýìíýëãèéí ìîðôèí áàéãàà áîë, ò¿¿íèé àþóëã¿é õýðýãëýýíèé
òàëààð ýì÷ íàðò çîðèóëæ ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ ã.ì. )
3. Ñîãòóóðóóëàõ óíäààíû õýðýãëýý, õàìãààëàëòã¿é áýëãèéí õàâüòàë áîëîí áèåý
¿íýëýã÷äýýð ¿éë÷ë¿¿ëýõ ÿâäëûí õîîðîíäîõ óÿëäààã ñóäëàõ.
4. Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñààð õýðýãëýã÷äýä çîðèóëñàí õºòºëáºð äýõ àðõèäàëòûí
ýñðýã ¿éë àæèëëàãààã ºðãºæ¿¿ëæ íèéãìèéí õàìãààëëûí õºòºëáºðò õàìðóóëàõ
(ìýðãýæèë îëãîõ ñóðãàëò, îðëîãî îëîõ).

10. Õîðèõ àíãèä ÿë ýäëýãñýä
10.1 Îðøèë
Õîðèîíä áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðò ºðòºõ ýðñäëèéã
áóóðóóëàõ ÷èãëýëýýð ºíººã õ¿ðòýë Ìîíãîëä õýðýãæ¿¿ëæ èðñýí õºòºëáºð íü õîðèõ àíãèä
ÿë ýäëýãñäýýð õÿçãààðëàãäàæ áàéíà. Ìîíãîëä íèéòäýý 5000 ãàðóé õîðèãäîë á¿õèé 23
õîðèõ àíãè áàéãàà áºãººä ýäãýýðò 40 ýì÷ ñóâèëàã÷, 60 íèéãìèéí àæèëòàí àæèëëàæ
áàéíà.

10.2 Îëîëò àìæèëò
Õîðèõ àíãèä ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðò ºðòºõ ýðñäëèéã áóóðóóëàõ àæëûã
áàðàã á¿õýëä íü ÒÁÁ-óóä, ò¿¿íèé äîòîð “Äýëõèéí çºí”, ÌÓÇÍ, ÄÒ¯Ñ, “Ìîíãîë çºí”
áàéãóóëëàãà õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà áºãººä ýíý òàëûí ¿éë àæèëëàãàà õÿçãààðëàãäìàë õýâýýð
áàéíà. Òóõàéëáàë, Ø¿¿õèéí øèéäâýð ã¿éöýòãýõ åðºíõèé ãàçàð, ÄÒ¯Ñ áîëîí “Ìîíãîë

122

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

çºí” áàéãóóëëàãà õàìòðàí õîðèõ ÿë ýäëýã÷äýä çîðèóëæ 12 öàãèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºð,
ìàòåðèàë áîëîâñðóóëæ õîðèõ àíãèéí àæèëòíóóäàä îëîí ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëñàí
áàéíà. ¯¿íä: 4 õîðèõ àíãèéí 16 ýì÷, íèéãìèéí àæèëòàíä çîðèóëæ ÑÄÇØ-íèé ñóðãàëò; 2
õîðèõ àíãèéí 30 íèéãìèéí àæèëòàí áîëîí õîðèõ àíãèéí áóñàä àæèëòàíä ͯÝÌ, ÕÄÕÂ
áîëîí ÁÇÄÕ-ûí òàëààð õî¸ð ºäðèéí ñóðãàëò, 23 õîðèõ àíãèéí 26 íèéãìèéí àæèëòàíä
çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ õàðèëöààíû òàëààðõ ãóðâàí ºäðèéí ñóðãàëòûã (Ø¿¿õèéí øèéäâýð
ã¿éöýòãýõ åðºíõèé ãàçðààñ ÄÒ¯Ñ-ãèéí äýìæëýãòýéãýýð) òóñ òóñ ÿâóóëæýý. Õîðèõ àíãèéí
àæèëòíóóäààñ ãàäíà õîðèõ ÿë ýäëýã÷èä ìºí ñóðãàëòàä õàìðàãäñàí áºãººä 2006 îíä
òýäýíä çîðèóëñàí àíõíû ñóðãàëòûã õî¸ð ºäºð çîõèîí áàéãóóëæ ò¿¿íä 15 õîðèãäîë
îðîëöñîí áàéíà. 2007 îíä õî¸ð õîðèõ àíãèéí 40 õîðèãäîë ͯÝÌ, ÕÄÕ áîëîí ÁÇÄÕûí òàëààðõ ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷èéí ñóðãàëòàä îðîëöîâ. ¯å òýíãèéí ñóðãàã÷ààð áýëòãýãäñýí
õ¿ì¿¿æèã÷äýýñ ñóðãàëòûí ºìíº áîëîîä äàðàà íü ñîðèë àâñàí áºãººä ñîðèëûí ä¿íã
õàðüöóóëæ ¿çýõýä òýäíèé ýíý òàëûí ìýäëýã 25%-ààð íýìýãäñýí áàéíà. Ñóðãàëòûí ¿åýð
òàðààñàí ìàòåðèàëóóä, ò¿¿íèé äîòîð “Àìàð ìýíä” ñýòã¿¿ë, ñîíèí, ÿëàíãóÿà ýð÷¿¿äýä
çîðèóëñàí ͯÝÌ-èéí ìýäýýëýë á¿õèé áÿöõàí íîì, “Ýð¿¿ë ñàðóóë ãýðòýý õàðèìààð
áàéíà óó?” òîâõèìîë, áýëãýâ÷ çýðãèéã ñóðãàëòàä îðîëöñîí õîðèõ àíãèä õ¿ì¿¿æèã÷äýä
¿ëäýýñýí áàéíà.
“Äýëõèéí çºí” áàéãóóëëàãûí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí õºòºëáºð íü ýìçýã á¿ëãèéí ýðñäýëò õ¿í
àìûã ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëæ õîðèõ àíãèóäàä ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂèéã îíîøëîõ, ýì÷ëýõ, àñðàõ àðãà õýðýãñëèéã áîëîâñðóóëæ õýðýãëýõ çîðèëãîîð óõóóëãà
íºëººëºë õèéæ, õ¿íèé ýðõèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõàä ÷èãëýæ áàéíà. 2005-2006 îíä
Ãåðìàí áîëîí ßïîí äàõü “Äýëõèéí çºí” áàéãóóëëàãûí äýìæëýãòýéãýýð, 2006 îíîîñ
Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð òóñ õºòºëáºð íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí õîðèõ àíãè áîëîí
õ¿¿õäèéí çàñàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ ãàçðûí àæèëòíóóä, òýäãýýðò õîðèãäîæ áóé õ¿ì¿¿ñò ÷èãëýñýí
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà. Õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä õýðýãæ¿¿ëñýí ¿éë àæèëëàãààíààñ
äóðäâàë: 2005 îíä õîðèõ ÿë ýäëýã÷ 22 ýìýãòýéä çîðèóëæ ÕÄÕÂ áîëîí ÄÎÕ-ûí ¿å
òýíãèéí ñóðãàã÷äûã áýëòãýõ ñóðãàëò ÿâóóëñàí áºãººä 2006 îíä íàñàíä õ¿ðýýã¿é÷¿¿äèéí
õîðèõ àíãèä õîðèãäîæ áóé 20 ýðýãòýé õ¿¿õäèéí ìýäëýãèéã äýýøë¿¿ëæ 46 õ¿ì¿¿æèã÷
çàëóó÷óóä ò¿¿íèé äîòîð Õ¿¿õäèéí õºäºëìºð ñóðãàëòûí òóñãàé òºâèéí õ¿¿õä¿¿äýä
çîðèóëæ ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëæýý. 2006 îíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí õîðèõ àíãèä ÿâóóëñàí
¿éë àæèëëàãààíû õ¿ðýýíä ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ-èéí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíä 335 õîðèãäîë
áîëîí óã õîðèõ àíãèéí 60 àæèëòàíã õàìðóóëñàí áàéíà. “Äýëõèéí çºí” áàéãóóëëàãà íü
ìºí õîðèõ ýìíýëãèéí ñ¿ðüåýãèéí òàñãèéí àæèëòíóóä, ºâ÷òºí¿¿äýä çîðèóëæ ñóðãàëò
çîõèîí áàéãóóëñàí áàéíà.
ÌÓÇÍ íü ÷àíãà äýãëýìòýé õîðèõ àíãèóäàä ñàðä íýã óäàà î÷èæ ñóðãàëò ÿâóóëæýý. ¯¿íýýñ
ãàäíà òýä õîðèõ àíãèóäûí óäèðäëàãûã ñóðãàëòàä õàìðóóëæ, õîðèõ ãàçðóóäàä íîìûí ñàí
áàðüæ áàéãóóëñàí, ñóðãàëòûí àíãè òàíõèìóóäûã çàñâàðëàõàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëñýí áàéíà.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

123

10.3 Áýðõøýýë¿¿ä
Õîðèõ àíãèä àæèëëàõàä ó÷èðñàí áýðõøýýë:

Ñóðãàëò, ò¿¿íèé äîòîð ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷ íàðûí ñóðãàëòóóä íü õîðèõ àíãèóäûí
¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãººíä òóñãàãäààã¿é ó÷ðààñ ¿ðãýëæë¿¿ëýí ÿâóóëàõàä
áýðõøýýëòýé;

Õîðèõ àíãèóäàä ñóðãàëòûí àíãè òàíõèì, òîíîã òºõººðºìæ òààðóó ó÷ðààñ
ñóðàëöàã÷èäòàé õàðüöàæ çààæ ñóðãàõàä õ¿íäðýëòýé;

Õîðèõ àíãèéí àæèëòíóóäûí àæëûí à÷ààëàë èõ ó÷ðààñ òýíä ñóðãàëò ÿâóóëàõààð
òºëºâëºæ, çîõèîí áàéãóóëæ àæèëëàõàä áýðõøýýëòýé.

Õîðèõ àíãèóäàä ÿâóóëæ áóé ÒÁÁ-óóäûí ¿éë àæèëëàãààã õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàã
àæèãëàõ áîëîìæã¿é áàéñàí ó÷ðààñ ýäãýýð õºòºëáºðèéã á¿ðýí ¿íýëæ ÷àäñàíã¿é. Õîðèõ
àíãèóäàä ÿâóóëæ áóé ¿éë àæèëëàãààã öààøèä ºðãºæ¿¿ëýõ õýðýãòýé ýñýõèéã øèéäýõèéí
òóëä àñóóäëûã á¿ðýí õÿíàæ, ¿íýëæ ¿çýõ øààðäëàãàòàé.

124

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

VI. ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉÍ
ÒÓÑËÀÌÆ ¯ÉË×ÈËÃÝÝÍÈÉ
ÎÐ×ÈÍ ÄÀÕÜ ÓÐÜÄ×ÈËÀÍ
ÑÝÐÃÈÉËÝËÒ
1. Öóñíû àþóëã¿é áàéäàë
Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð æèë á¿ð öóãëóóëæ àøèãëàäàã 13,000 íýãæ (òóñ á¿ð
íü 400 ìèëëèëèòð) öóñàíä öóñààð äàìæäàã äºðâºí ãîë õàëäâàð ¿¿ñãýã÷ (ÕÄÕÂ, òýìá¿¿,
âèðóñò ãåïàòèò B, C) áàéãàà ýñýõèéã øèíæèëæ áàéãààãèéí ¿ð ä¿íä öóñíû àþóëã¿é áàéäàë
¿ëýìæ ñàéæðààä áàéíà.
Öóñ ñóäëàëûí ¿íäýñíèé òºâ íü æèë á¿ð 7000 íýãæ öóñûã 100% øèíæèëæ äýýð
äóðäñàí äºðâºí ºâ÷èí ¿¿ñãýã÷ áàéãàà ýñýõèéã øàëãàäàã. 21 àéìàãò æèë á¿ð öóãëóóëäàã
6000 íýãæ öóñíû 60 õ¿ðýõã¿é õóâüä ÕÄÕÂ, òýìá¿¿, âèðóñò ãåïàòèò B áîëîí C áàéãàà
ýñýõèéã øèíæèëäýã áºãººä óëñûí õýìæýýíä íèéò íèéë¿¿ëñýí öóñíû åð人 72%-ä
òýìá¿¿ãèéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý õèéäýã áàéíà.93 Õ¿í àìûí äóíä õèéñýí õýä
õýäýí ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ ¿çâýë íèéò õ¿í àìûí äóíä âèðóñò ãåïàòèòèéí ò¿âøèí ìàø
ºíäºð áàéãàà (âèðóñò ãåïàòèò B 8%, âèðóñò ãåïàòèò C 7%)94 áºãººä ýíý íü æèë á¿ð 306
õ¿í øèíæèëãýýã¿é öóñ ñýëáýëòèéí óëìààñ âèðóñò ãåïàòèò B þìóó ýñâýë C-ãýýð õàëäâàðëàõ
ýðñäýëòýé áàéíà ãýñýí ¿ã þì (1,800 íýãæ øèíæëýýã¿é öóñ x 17% íèéò íàñ áàðàëòàä
âèðóñò ãåïàòèòààñ ¿¿äñýí øàëòãààí)95.
Îíîøëóóð (óðâàëæóóä)-ûí ÷àíàð áàñ íàéäâàðòàé áóñ áàéíà. Ñàÿõàí ÿïîí÷óóäûí
õèéñýí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä öóñíû òºâèéí õèéñýí âèðóñò ãåïàòèò Ñ-ãèéí øèíæèëãýýíèé
25% (4/16) íü ÿïîíû ñóäëàà÷äûí àøèãëàñàí óðâàëæóóäòàé õàðüöóóëàõàä àëäààòàé
ãàð÷ýý.96 ¯¿íýýñ ãàäíà óðâàëæèéí ÷àíàðûí òàëààð áàðèìòëàõ ¿íäýñíèé ÷èãëýë áàéõã¿é,
93
94
95
96

ÄÝÌÁ áîëîí ÝÌß, (2008)
Ï¿ðýâäàâàà. Ý, 2006, Ìîíãîë äàõü öóñ ñýëáýëòèéí òàëààðõ ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàãà õóðàë
Teëëeç È. íàð, 2002, Öàöðàëò-Oä Á íàð, 2008.
Öàöðàëò-Oä Á íàð, 2008.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

125

òåíäåðèéí õóóëü þì óó ýñâýë õàíãàí íèéë¿¿ëýëòèéí òóðøëàãà äýýðýý ¿íäýñëýí àéìãóóä
õàìãèéí õÿìä ¿íý àìëàñàí íèéë¿¿ëýã÷äýýñ îíîøëóóð õóäàëäàí àâ÷, òýäãýýð íü ºâ÷èí
¿¿ñãýã÷ èëð¿¿ëýõ ÷àíàð ìóóòàé (ìýäðýìæ äóòìàã) áàéíà.
Ìîíãîëä âèðóñò ãåïàòèò Ä-ã øèíæëýõ îíîøëóóð àëãà áàéíà. ßïîí÷óóäûí õèéñýí óã
ñóäàëãààãààð âèðóñò ãåïàòèò Ä íýëýýä ºðãºí òàðõàëòòàé èëýðñýí áºãººä àíõ óäàà áîëîí
äàâòàí öóñàà ºã÷ áóé äîíîðóóäûí 7% íü âèðóñò ãåïàòèò Ä-òýé ãàð÷ýý.97 Ýíý íü æèë á¿ð
910 (13,000 öóñíû äîíîð x 7%) ìîíãîë õ¿í íàéäâàðã¿é öóñààð äàìæóóëàí âèðóñò ãåïàòèò
Ä-ãèéí õàëäâàð àâàõ ýðñäýëòýé ãýñýí ¿ã þì.

Öóñíû àþóëã¿é áàéäëûí òàëààðõ çºâëºìæ
1. Öóñíû áàíê áîëîí öóñààð õàëäâàðëàäàã ºâ÷í¿¿ä, ÁÇÄÕ-ûí øèíæèëãýý õèéäýã
ëàáîðàòîðèóäàä àøèãëàæ áóé îíîøëóóðò òàâèõ ÷àíàðûí äîîä õÿçãààðûã
òîãòîîñîí ¿íäýñíèé æèøãèéã ÝÌß íýí ÿàðàëòàé òîãòîîõ. Ǻâõºí ÷àíàðûí
áàòàëãààòàé êîìïàíèóäààñ íèéë¿¿ëýëò õèéõèéã øààðäàæ òåíäåðèéí õóóëüä íýìýëò
ººð÷ëºëò îðóóëàõ.
2. ÝÌß áîëîí ÎÍÇÇ íü Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð âèðóñò ãåïàòèò B áîëîí Cãèéí îíîøëóóðûã õàíãàëòòàé õýìæýýãýýð õàíãàí íèéë¿¿ëýõ àæèëä ÿàðàâ÷ëàí
äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ öóñíû õàíãàìæèéí àþóëã¿é áàéäëûã 100% õàíãàõ.
3. ÝÌß áîëîí ÎÍÇÇ âèðóñò ãåïàòèò Ä-ãèéí îíîøëóóðûã õàíãàí íèéë¿¿ëýõ àæèëä
Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòèéã àøèãëàõ áîëîìæèéã ñóäëàõ.
4. Ãëîáàë ñàíãààñ öóñíû àþóëã¿é áàéäàëä çîðèóëñàí ñàíõ¿¿æèëò, òýòãýëýã
çîãññîíû äàðàà ÕÄÕÂ, òýìá¿¿, âèðóñò ãåïàòèò B, C, Ä-ãèéí îíîøëóóðûã õàíãàõ
ñàíõ¿¿æèëòèéí àñóóäëûã ÝÌß áîëîí ÕªÑ¯Ò øèéäâýðëýõ.

2. Õàëäâàð õàìãààëëûí äýãëýì
Àðèóòãàæ õýðýãëýäýã ç¿¿ òàðèóðûí îðîíä íýã óäààãèéí õýðýãëýýíèé ç¿¿ òàðèóð
õýðýãëýæ ýäãýýð ýìíýëãèéí õýðýãñëèéã Ìîíãîë óëñ äîòîîääîî ¿éëäâýðëýäýã áîëñíû ¿ð
ä¿íä ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýý åðºíõèé人 ýðñ ñàéæèðñàí þì.
Ìîíãîëä ýìíýëãèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéã áýëòãýõ ñóðãàëòûí ÷àíàð òààðóó, ýì óóëãàõààñ
èë¿¿òýéãýýð òàðèõûã ÷óõàë÷èëäàã ýì÷èëãýýíèé æèøèã, õýâ ìàÿãòàé òàëààð îëîí ñóäàëãàà,
òàéëàíä áàðèìòààð äóðäñàí áàéíà.98
Ýìèéã áîäëîãîã¿é õýðýãëýæ, õýò èõ òàðèà õèéëãýí, íàéäâàðã¿é, ýðñäýëòýé òàðèëãà
õèéõ ÿâäàë Ìîíãîëä ºðãºí òàðõæýý. Õºãæèæ áóé îðîíä íýã õ¿í äóíäæààð 3.7 òàðèà
æèëä õèéëãýäýã áîë99, Ìîíãîëä ýíý òîî æèëä äóíäæààð 13 áàéãàà áºãººä ýìíýëãèéí
íºõöºëä þì óó ýñâýë ãýðòýý õýí íýã ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíààð þì óó ýñâýë ãýð á¿ëèéíõýý
ãèø¿¿íýýð òàðèà õèéëãýäýã áàéíà.100
Ýìíýëýãò çàðèì íýã çîõèñã¿é ¿éëäýë ãàðäàã (äóñëûí øèíãýíèé íýã ñèñòåìèéã õýä
õýäýí ºâ÷òºíä àøèãëàäàã) òàëààð ýìíýëãèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä ìýäýýëñýí áàéíà (òàðèà

97
98
99
100

Öàöðàëò-Oä Á íàð, 2008.
Áîðîâèö Ì, íàð 2007, Ðè÷àðäñîí Å, íàð 2007, Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàð, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàì 2005.
O÷àíè C, Æàíæóà ÍÇ, (2008) Ýðñäýëòýé òàðèëãóóä, Îþóòàí ÁMÆ; 1: 58-59.
Ëoãeç Ñ, Õóòèí Þ. (2004) Ìîíãîë äàõü òàðèëãûí òàëààð õèéñýí ñóäàëãàà, Aì Æ Õàëäâàðûã õÿíàõ; 32:31-7.

126

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

õèéæ áóé ýìíýëãèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí áàðàã ãóðàâíû íýã íü òóõàéí ºâ÷òºíä õýðýãëýñýí
òàðèàíû õýðýãñëèéã ò¿¿íä äàõèí õýðýãëýäýã ãýæ ÿðüæýý).
Ýìíýëãèéí àæèëòíóóä òàðèóðûí ç¿¿ã ýðã¿¿ëæ ñàâàíä íü øóðãóóëæ õèéõäýý ÝÌßíû çºâëºñíèé äàãóó íýã ãàðààðàà õèéõã¿é, õî¸ð ãàðààðàà õèéõ çýðýã çîõèñã¿é ¿éëäýë
ãàðãàæ, ººðñäèé㺺 ãýìòýýí, õàëäâàð àâàõ ýðñäýëä îðóóëæ áàéíà.101
Íýã óäàà õýðýãëýñýí ýìíýëãèéí õýðýãñëèéã äàõèæ õýðýãëýõýýñ ñýðãèéëýõ çîðèëãîîð
Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéä 1995/124 òîîò òóøààë ãàðãàæ, óñòãàëä îðóóëàõààñàà ºìíº àøèãëàñàí
òàðèëãûí õýðýãñë¿¿äèéã öýâýðëýæ, òîîëîõûã ¿¿ðýã áîëãîñîí áàéíà. ¯¿íèé óëìààñ
ýìíýëãèéí àæèëòíóóä ãýìòýæ, õàëäâàð àâàõ ýðñäýëä îðîõ ÿâäàë èõ ãàð÷ áàéíà.
Âèðóñò ãåïàòèòóóä íü ÕÄÕÂ-ýýñ èë¿¿ õàëäâàðòàé áºãººä áîõèðäñîí ç¿¿ òàðèóðààð
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð àâàõ ýðñäýë 1000-ä ãóðàâ áàéäàã áîë, âèðóñò ãåïaòèò Ñ-ãèéí õàëäâàð
àâàõ ýðñäýë 100-ä õî¸ð, âèðóñò ãåïàòèò Â-ãèéí õàëäâàð àâàõ ýðñäýë 3-ò íýã áàéäàã
áàéíà.102 Óëñûí ýìíýëýãò òàðèà õèéæ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷äèéí ìýäýýëñíýýð èéìýðõ¿¿ ç¿é
áóñ ãîðèìûí óëìààñ 3 õ¿ðòýë óäàà ç¿¿íä õàòãóóëñàí òîõèîëäîë ãàðäàã áºãººä åðäèéí õ¿í
àìûí äóíä âèðóñò ãåïàòèò Ñ-ãèéí òàðõàëò ºíäºð ÷ òýð äóíäàà ýìíýëãèéí àæèëòíóóäûí
äóíä óã âèðóñèéí õàëäâàð á¿ð ÷ ºíäºð áàéäàã áàéíà. ¯¿íýýñ ãàäíà ºâ÷òºí¿¿ä áîëîí
öóñíû ñîðüöòîé àæèëëàõ ¿åä í¿ä, àì, õàìðààð õàëäâàð àâàõààñ ñýðãèéëýõ ÿìàð ÷
õýðýãñëýýð ÝÌß õàíãàäàãã¿é, ººðñ人 ìàñê õèéæ õýðýãëýäýã õýìýýí ëàáîðàíòóóä
õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàãò ãîìäîë ìýä¿¿ëñýí áºãººä ÄÝÌÁ-ûí àëáàí áóñ ìýäýýãýýð
íýã àéìàãò ëàáîðàòîðèéí àæèë÷äûí 66% (12 õ¿íèé 8 íü) âèðóñò ãåïàòèò C-ãèéí õàëäâàð
àâñàí áàéäàã àæ.
Ýìíýëãèéí õîã õàÿãäëûã ìºí çîõèõ ¸ñîîð õàÿæ, óñòãàäàãã¿é áºãººä äàðõëààæóóëàëòûí
õºòºëáºð õýðýãæäýãã¿é èõýíõ ýìíýëýã, ëàáîðàòîðèä õóðö ¿ç¿¿ðòýé õýðýãñëèéã øàòààæ,
óñòãàõ òºõººðºìæ (ç¿¿ òàðèóðûã ìàø ºíäºð òåìïåðàòóðò îðóóëæ, ç¿¿í äýõ ìåòàëëûã
õàéëóóëàí, èõýýõýí òýñâýðòýé âèðóñò ãåïàòèò B-ã ñààðìàãæóóëäàã òóñãàé òºõººðºìæ)
áàéäàãã¿é áàéíà. Äàðõëààæóóëàëòûí õºòºëáºðò àøèãëàæ áóé òºõººðºìæ¿¿ä íü õ¿ðòýë
äàõèí õýðýãëýæ áàéãàà òºõººðºìæ àæ. Õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàã èõýýõýí áîõèðäñîí
õóðö ¿ç¿¿ðòýé ýìíýëãèéí õýðýãñë¿¿äèéã (öóñààð ä¿¿ðñýí òàðèóðóóä, òàãëààã íü õèéãýýã¿é
ç¿¿í¿¿ä, áîëîí äóñëûí ñèñòåì¿¿ä) ýìíýëãèéí õîã õàÿãäàë óñòãàëûí ãàçðààñ õýäõýí
ìåòðèéí çàéä àéìãèéí ýìíýëãèéí åðäèéí õîãèéí ñàâ áîëîí ñóìûí ýìíýëã¿¿äèéí ¿¿äýíä
òàâüñàí õîãèéí ñàâàíä èë çàäãàé õàÿñàí áàéõûã èëð¿¿ëæýý.
Ø¿äíèé ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýí äýõ ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýý åðºíõèé人 ìºí õàíãàëòã¿é
áàéíà. Õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàã òºðèéí ìýäëèéí ÁÇÄÕ-ûí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý
¿ç¿¿ëäýã ýìíýëãèéí äîòîð õóâèéí ø¿äíèé ýìíýëýã áàéõûã àæèãëàñàí áàéíà. Óã ø¿äíèé
ýìíýëýãò åðäèéí ¿éë÷èëãýýíýýñ ãàäíà ø¿ä àâàõ ¿éë÷èëãýýã ÷ ìºí ¿ç¿¿ëæ áàéâ. Ø¿äíèé
¸çîîð ñóâãèéã ýìíýëãèéí ñïèðò á¿õèé êîëáî øèëýíä õèéñýí õýðýãñë¿¿äýýð ýì÷èëæ
áàéñàí áºãººä ø¿äíèé ýì÷ íü áýýëèéã¿é áàéñíààñ ãàäíà í¿ä, õàìàð àìàà òàãëàñàí
ìàñêã¿é áàéâ. ̺í àìíû õºíäèéä îðóóëàí õýðýãëýäýã ÿíç á¿ðèéí õýðýãñë¿¿ä íü (óñ
áîëîí õèé ø¿ðøèã÷, ø¿ëñ ñîðîã÷) íýã óäààãèéí õýðýãëýýíèéõ áèø áàéëàà.
Ìîíãîë óëñàä àìíû õºíäèéí ýð¿¿ë ìýíä íü ºâ÷ëºëèéí ãîë øàëòãààí áîëæ áàéíà.
Õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàãèéí àæèãëàñíààð åðäèéí õ¿í àìûí äóíä âèðóñò ãåïàòèòèéí
101
102

Ëoãeç Ñ, Õóòèí Þ. (2004)
Õåíäýðñîí ÄK, 2003.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

127

ò¿âøèí ºíäºð áàéãàà íü ø¿äíèé ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýãýýð âèðóñò ãåïàòèò õàëäâàðëàõ
ýðñäýë ºíäºð áàéãààòàé õîëáîîòîé áàéæ áîëçîøã¿é àæ.
Âèðóñò ãåïàòèò B-ãèéí âàêöèíûã ýìíýëãèéí àæèëòíóóä áîëîí ëàáîðàòîðèéí àæèëòàí,
ëàáîðàíòóóäàä çààâàë õèéõ ¸ñòîé áºãººä ýíý äàãóó óã âàêöèíèéã õèéæ áàéãàà ÷ òýäíèéã
æèë á¿ð âèðóñò ãåïàòèò B áîëîí C-ãèéí øèíæèëãýýíä õàìðóóëäàãã¿é, ãàãöõ¿¿ âèðóñò
ãåïàòèò B, C-ãèéí óðâàëæóóäòàé õàðüöäàã ýìíýëãèéí àæèëòíóóäàä ë øèíæèëãýý õèéäýã
áàéíà.
Ìîíãîë óëñàä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðò ºðòñºíèé äàðàà àâàõ àðãà õýìæýýíèé óäèðäàìæ
áàéäàãã¿é áºãººä òóñ óëñûí íèéò 1375 ýìíýëãýýñ åð人 3-4-ò íü ë àæèëòíóóäàà õàëäâàðò
ºðòñºíèé äàðàà óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ öîìãîîð (áóþó õàëäâàðò ºðòñºíèé äàðàà ÿàðàëòàé
àâàõ àðãà õýìæýýíèé áàãöààð) õàíãàõ áîëîìæòîé áºãººä Õºâñãºë àéìãèéí ýìíýëýã, Ýõ
íÿëõñûí ýðäýì øèíæèëãýýíèé òºâ, íýã áîëîí õî¸ðäóãààð íýãäñýí ýìíýëã¿¿ä õàëäâàðò
ºðòñºíèé äàðàà óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ öîìãîîð àæèëòíóóäàà õàíãàäàã áàéíà. Ñóìûí
áîëîí õóâèéí ýìíýëã¿¿äèéã õ¿ñýëò äýýð íü ¿íäýñëýí õàëäâàðò ºðòñºíèé äàðàà óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ öîìãîîð õàíãàõ áîëîìæòîé áàéíà.

Õàëäâàð õàìãààëëûí äýãëýìèéí òàëààð ºãºõ çºâëºìæ
1. Ãîë ÁÇÄÕ-óóä (ÕÄÕÂ, òýìá¿¿, âèðóñò ãåïàòèò B, C, Ä) íü öóñààð äàìæèæ õàëäâàðëàäàã
ó÷ðààñ ýìíýëãèéí àæèëòíóóäàä çîðèóëñàí ÁÇÄÕ-ûí ýì÷èëãýýíèé ýð÷èìæ¿¿ëñýí
ñóðãàëòààð åðºíõèé ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýý, ò¿¿íèé äîòîð õýðýãëýñýí
òàðèóðûí ç¿¿ã íýã ãàðààð òàãëàõ çýðãèéã çààæ, äàðàà íü àæëûí áàéðàí äýýð
äàäëàãà õèéëãýõ (ýíýõ¿¿ òàéëàíãèéí ÁÇÄÕ-ûí õýñýãò äóðäñàí) õýðýãòýé áàéíà. ̺í
ýíý ñóðãàëòààð ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýý, ýìèéã òàðüñíààñ óóæ õýðýãëýõ íü ç¿éòýéã
îéëãóóëæ, ýìíýëãèéí àæèëòíààð áîëîí ººðºº õèéæ áàéãàà òàðèëãóóä íü èõýýõýí
ýðñäýëòýé áîëîõûã ñóðãàæ îéëãóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.
2. Àæëûí ºäðèéí ýöýñò àøèãëàñàí òàðèàíû õýðýãñëèéã ýìíýëãèéí àæèëòíóóäààð
òîîëóóëàõ ÿâäëûã òàñëàí çîãñîîæ Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí 124/1995 òîîò òóøààëûã
õ¿÷èíã¿é áîëãîõ.
3. Õóðö ¿ç¿¿ðòýé ýìíýëãèéí õýðýãñýëòýé (ç¿¿, òàðèóð, äóñëûí ñèñòåì) õàðüöäàã
óëñûí áîëîí õóâèéí á¿õ ýìíýëýã, ëàáîðàòîðèéã íýí ÿàðàëòàé õ¿ðýëöýýòýé
õýìæýýíèé óñòãàëûí òºõººðºì溺ð òîãòìîë õàíãàæ, àøèãëàãäñàí õóðö
¿ç¿¿ðòýé ýìíýëãèéí õýðýãñëèéã óñòãàõ. Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð õóðö
¿ç¿¿ðòýé ýìíýëãèéí õýðýãñëèéã óñòãàõ òºõººðºìæ àâàõ áîëîìæèéã ÝÌß ñóäëàõ
õýðýãòýé áàéíà. Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëò çîãññîíû äàðàà ýäãýýð ç¿éëèéã õóäàëäàæ
àâàõ òºñâèéí àñóóäëûã ÝÌß, Ñàíãèéí ÿàì, Ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëûí ãàçàð õàìòðàí
øèéäâýðëýõ.
4. Âèðóñò ãåïàòèò Ñ-ãèéí õàëäâàð ëàáîðàòîðèéí àæèëòíóóäûí äóíä ºíäºð
áàéãàà òóë ëàáîðàíò íàðûí òàâüñàí ãîìäîë, ëàáîðàòîðèéí îð÷èí äàõü
ñýðãèéëýõ åðºíõèé àðãà õýìæýýíèé òàëààð ÄÝÌÁ-ûí ãàðãàñàí òàéëàí çýðãèéã
¿íäýñëýí Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð óëñûí á¿õ ëàáîðàòîðèéã öóñààð
äàìæèõ ºâ÷íèé õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ õýðýãñëýýð (ìàñê, õàëäâàðã¿éæ¿¿ëýõ
àðèóòãàëûí áîäèñ) õàíãàõ àñóóäëûã ÝÌß ÿàðàëòàé àâ÷ ¿çýõ. Ãëîáàë ñàíãèéí
ñàíõ¿¿æèëò çîãññîíû äàðàà ýäãýýð ç¿éëèéã õóäàëäàæ àâàõ òºñâèéí àñóóäëûã ÝÌß
øèéäâýðëýõ.
5. Ø¿äíèé ýìíýëýã, ¿éë÷èëãýýíýýñ ¿¿äýëòýé õàëäâàðààñ ñýðãèéëæ, õÿíàëòûí
àðãà õýìæýýã ÿàðàëòàé àâ÷, óäèðäàìæ ãàðãàí (óëñûí áîëîí õóâèéí õýâøëèéí

128

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

ýìíýëã¿¿äýä çîðèóëæ) õàíãàëò õèéõ. Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð óëñûí á¿õ ø¿äíèé
ýìíýëãèéã öóñààð äàìæèõ ºâ÷íèé õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ õýðýãñëýýð (àðèóòãàëûí
òºõººðºìæ, áýýëèé, ìàñê, õàëäâàðã¿éæ¿¿ëýõ àðèóòãàëûí áîäèñ, íýã óäààãèéí
õýðýãëýýíèé õýðýãñë¿¿ä) õàíãàõ àñóóäëûã ÝÌß ÿàðàëòàé àâ÷ ¿çýõ. Ãëîáàë ñàíãèéí
ñàíõ¿¿æèëò çîãññîíû äàðàà ýäãýýð ç¿éëèéã õóäàëäàæ àâàõ òºñâèéí àñóóäëûã ÝÌß
øèéäâýðëýõ.
6. Ìîíãîëûí á¿õ ýìíýëýã, ëàáîðàòîðèéí àæèëòíóóäûã æèë á¿ð âèðóñò ãåïàòèò
B, C, Ä -ãèéí øèíæèëãýýíä õàìðóóëàõ. Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð óëñûí á¿õ
ýìíýëýã, ëàáîðàòîðèéí àæèëòíóóäàä æèë á¿ð âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ, Ä-ãèéí øèíæèëãýý
õèéõ, îíîøëóóðààð õàíãàõ áîëîìæèéã ÝÌß ñóäëàõ. Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëò
çîãññîíû äàðàà ýäãýýð ç¿éëèéã õóäàëäàæ àâàõ òºñâèéí àñóóäëûã ÝÌß øèéäâýðëýõ.
7. ժѯÒ-ººñ ÕÄÕ áîëîí âèðóñò ãåïàòèòèéí õàëäâàðò ºðòñºíèé äàðàà óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ ¿íäýñíèé óäèðäàìæ áîëîâñðóóëæ, óã óäèðäàìæèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä
øààðäàãäàõ õàíãàìæèéã ÝÌÑÌÒ-íèé õ¿ðýýíä øèéäâýðëýæ àæèëëàõ.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

129

VII. ÕÄÕÂ-ÈÉÍ ÕÀËÄÂÀÐÒÀÉ
կ̯¯Ñ
Õ¿ñíýãò 11: Ìîíãîë äàõü ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-òîé õ¿ì¿¿ñèéí íèéãýì-õ¿í àì ç¿éí ¿ç¿¿ëýëò
Íèéò õ¿íèé òîî

2008 îíû 9 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû áàéäëààð ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí 46
òîõèîëäîë á¿ðòãýãäýýä áàéíà. 1987-2008 îíû õîîðîíä 46 õ¿íýýñ
8 íü ÄÎÕ-ûí óëìààñ íàñ áàðæ, 5 íü ÐÝÝ õèéëãýæ áàéíà.

Íàñíû àíãèëàë

20-îîñ äîîø íàñíû =1 (2. 2%)
20-29 íàñíû = 22 (48. 8%)
30-39 íàñíû = 14 (31. 1%)
40-49 íàñíû = 7 (15. 6%)
50 áà ò¿¿íýýñ äýýø íàñíû = 1 (2. 2%)

Õ¿éñ, áýëãèéí ÷èã
õàíäëàãà

34 (73%) íü ýðýãòýé áºãººä òýäíèé 81% íü ÝÁÝ áîëîí áèñåêñ
12 (27%) íü ýìýãòýé áºãººä òýäíèé 55% áèåý ¿íýëýã÷èä

Ãýðëýëòèéí áàéäàë

45.7% - ãàíö áèå
22.9% - ñàëñàí
20% - ãýðëýñýí
11.4% - õàìòðàã÷òàé àìüäàðäàã

25.7% - àæèëòàé
Îíîøëóóëàõ ¿åèéí
8.6% - îþóòàí
õºäºëìºð ýðõëýëòèéí
8.6% - õóâèàðàà àæ àõóé ýðõýëäýã
áàéäàë
57.1%- àæèëã¿é

Áîëîâñðîëûí ò¿âøèí

Îðøèí ñóóãàà ãàçàð

34.3% - äýýä áîëîâñðîëòîé
25.7% - òåõíèê ìýðãýæëèéí ñóðãóóëü, êîëëåæ òºãññºí
17.1% - 8 äóãààð àíãè òºãññºí
14.3%- 6 äóãààð àíãè òºãññºí
5.7%- áàãà áîëîâñðîëòîé
2.9%- áîëîâñðîëã¿é
38 (80%) íü Óëààíáààòàð õîòîä àìüäàðäàã, ¿ëäñýí õóâü íü
àéìàãò àìüäàðäàã.

Ýõ ñóðâàëæ: ժѯÒ-èéí ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí òàíäàëò ñóäàëãààíû àëáà

130

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

1. ¯íäýñëýë
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýãýýð ýåðýã ãàð÷ á¿ðòãýãäñýí õ¿ì¿¿ñèéí òîî
Ìîíãîëä öººõºí õýâýýð áàéãàà áºãººä òýäíèé èõýíõ íü Óëààíáààòàð õîòîä àìüäàð÷
áàéíà. ÄÝÌÁ-ûí óäèðäàìæèéí äàãóó ÐÝÝ õèéëãýõ ýðõ á¿õèé ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé
õ¿ì¿¿ñ ժѯÒ-ººð äàìæóóëàí Ãëîáàë ñàíãèéí õî¸ð øàòíû òºñëèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð óã
ýì÷èëãýýã õèéëãýæ áàéíà. Òýäíèé áàðàã òàë õóâü íü 20-29 íàñòàé, 73% íü ýðýãòýé áºãººä
ýäãýýð ýð÷¿¿äèéí 81% íü ÝÁÝ áàéíà. Ìîíãîëä àíõ ÕÄÕ ýåðýã ãàðñàí õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä
áàéäàë íýëýýä õ¿íä áàéëàà. Ó÷èð íü ýì÷ íàð áîëîîä õýâëýë ìýäýýëëèéíõýí òýäíèéã
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé áîëîõûã ººðñ人ñ íü ÿìàð ÷ çºâøººðºë àâàëã¿é àð ãýðèéíõýí,
íàéç íºõºä, àæëûí õàìò îëîíä ìýäýãäýæ áàéñàí þì. Òýð ¿åä îëîí íèéò ÕÄÕ áîëîí ÄÎÕûí òàëààð îéëãîëò áàãàòàé, ç¿é áóñ òºñººëºë íýëýýä ãàçàð àâ÷èõñàí áàéñàí áºãººä òýð
¿åä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ èõýýõýí àéäàñ õ¿éäýñòýé, í¿ä ¿ç¿¿ðëýãäýí, ÿëãàâàðëàí
ãàäóóðõàãäàæ, íýëýýäã¿é äîðîìæëîëûã àìñ÷ýý.
Õ¿í àìûí ìýäëýã íýìýãäýæ, óëàì á¿ð îëîí õ¿í ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé áîëîõ íü
øèíæèëãýýãýýð èëýð÷, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñèéã äýìæèõ îëîí áàéãóóëëàãà,
¿éë÷èëãýý áèé áîëîõûí õýðýýð ýíý òàëààðõ õ¿ì¿¿ñèéí ìýäëýãèéã íýìýãä¿¿ëýõ,
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, àñàð÷ ñóâèëàõ ¿éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëýõýä õÿëáàð áîëæ ÕÄÕÂèéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñèéí íºõöºë áàéäàë ÷ ààæìààð ñàéæèðñàí áàéíà. Ãýâ÷ îëîí õ¿í
øîîâäîðëîãäîæ ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàãäàõààñ ýìýýí ººðñäèé㺺 ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé
ãýäãýý àð ãýðèéíõýí, íàéç íºõäºäºº õýëýõýýñ òàòãàëçñàí õýâýýð áàéíà.
Õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàã ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ áîëîí òýäíèéã äýìæèæ,
ýðõèéã íü õàìãààëàí, õýðýãöýýã íü õàíãàõ çîðèëãîîð áàéãóóëàãäñàí “ªºäðºã àìüäðàë”
ÒÁÁ-òàé õýä õýäýí óäàà óóëçàæ ÿðèëöàâ. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ “ªºäðºã àìüäðàë”
áàéãóóëëàãààñ çîõèîí áàéãóóëæ áóé ìýäýýëýë, íèéãìèéí ¿éë àæèëëàãàà, õàðèëöàí
äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ àðãà õýìæýý íü òýäíèéã ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õýìýýõ ººðñäèéí íºõöºë
áàéäàëäàà äàñàí çîõèöîæ, áóñàä õ¿ì¿¿ñ ýíý íºõöºë áàéäëûã õýðõýí äàâàí òóóëæ,
ººðñäèé㺺 ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ãýäãýý õýðõýí àð ãýðèéíõýí áîëîîä íàéç íºõäºäºº
õýëæ, òýäýíòýé îéëãîëöîí, òýäíýýñ äýìæëýã àâ÷ áóéã õàðàõ áîëîìæ îëãîäîã ó÷ðààñ
òàëàðõàëòàé áàéäàã àæýý. Ýíý á¿õ àæèë íü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñèéí íºõöºë
áàéäëûã ààæìààð õýâèéí íºõöºëä îðóóëàõàä èõýýõýí õóâü íýìýð áîëæ áàéãàà àæýý.
Õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàãòàé óóëçàæ ÿðèëöñàí õ¿ì¿¿ñèéí èõýíõ íü “ªºäðºã
àìüäðàë” áàéãóóëëàãààñ çîõèîí áàéãóóëñàí ¿éë àæèëëàãààíóóäàä îðîëöñîíîîð òýä
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé áóñàä õ¿í ààæìààð èäýâõòýé òóñàëäàã áîëæ, èë¿¿ àç æàðãàëòàé,
óðàì çîðèãòîé, ñýòãýë ñàíààãàà𠺺äðºã áîëñîí òóõàéãàà ÿðüñàí þì.

2. Ãóòààí äîðîìæëîõ, ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñèéí òàëààñ èë¿¿ õóâü íü àæèëã¿é áºãººä àæèëä
îðîõûí òóëä ÕÄÕ ñºðºã ãýñýí ýð¿¿ë ìýíäèéí ãýð÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé ó÷ðààñ
àæèë îëîõîä õ¿íäðýëòýé áàéäàã ãýöãýýæ áàéâ. Òýä áàðèëãûí ¿éëäâýðëýëä àæèëëàõ
ñîíèðõîëã¿é áàéãàà þì. Ó÷èð íü äàãàëäàõ õàëäâàð àâ÷ çàðèì íü ºâ÷èëæ ýõýëñýí òóë
ýð¿¿ë ìýíä, àìü íàñàíäàà ò¿ëõ¿¿ àíõààðàë òàâèõ øààðäëàãàòàé áàéãàà àæ.
ÌÓÇÍ, áóñàä ÒÁÁ, ÎÓÁ-óóä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð àâàõ õàìãèéí ýðñäýë ºíäºðòýé á¿ëã¿¿ä
áîëîí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñèéí òàëààð èë¿¿ ìýäðýìæòýé, òýäíèéã äýìæñýí

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

131

íèéòëýë ãàðãóóëàõ çîðèëãîîð Ìîíãîë äàõü õýâëýë ìýäýýëëèéí áàéãóóëëàãûíõàí,
ñýòã¿¿ë÷èäòýé õàìòðàí àæèëëàæ èðæýý. Õýâëýë ìýäýýëëèéí íèéòëýë¿¿ä íü ÕÄÕÂ-èéí
õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñèéã èë¿¿ îéëãîñîí, ø¿¿í áóðóóòãàõ ºí㺠àÿñ áàãàòàé áîëñîí íü òýäýíä
÷èãëýñýí ãóòààí äîðîìæëîõ, ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ ÿâäëûã áóóðóóëàõàä òîäîðõîé íºëºº
¿ç¿¿ëñýí õýìýýí ¿çýæ áàéíà. 2007 îíä ÿâóóëñàí ñóäàëãààãààð õýâëýëä ãàðñàí ýåðýã
íèéòëýë¿¿äèéí òîî íýìýãäñýí áàéâ.103

3. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ãýäãýý ìýäýãäýæ àìüäðàõ
áóþó èë ãàðàõ
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òàëààðõ õ¿í àìûí ìýäëýã íýìýãäýõèéí õýðýýð ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé
õ¿ì¿¿ñ ººðñäèéíõºº ýíý áàéäëûí òàëààð íàéç íºõºä, ãýð á¿ëèéíõýíäýý ìýäýãääýã áîëæ
áàéíà. ÕÄÕÂ ýåðýã ãýäýã íü øèíæèëãýýãýýð èëýð÷ õàëäâàðòàé ãýäãèéã íü ýì÷ íàð áîëîîä
õýâëýë ìýäýýëëèéíõýí íèéòýä ìýäýýëæ áàéñàí àíõíû òýð õ¿ì¿¿ñòýé õàðüöóóëàõàä
ºíãºðñºí 2-3 æèëä õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä áàéäàë åðºíõèé人 õ¿íäðýë áàãàòàé áîëñîí. Ãýâ÷
òýäíèé îëîíõ íü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ãýäãýý àð ãýðèéíõýí, íàéç íºõäºäºº ìýäýãäýæ
èë ãàðàõ õ¿ñýëã¿é áàéãàà þì.

“ÐÝÝ õèéëãýæ áàéãàà ãýäýã óòãààðàà áàéäàë ñàéæèðñàí ÷ ãýñýí áèä ºâäºõººðºº ýì÷èëãýý,
¿éë÷èëãýýíä çîðèóëæ ìàø èõ ìºí㺠çàðöóóëàõ øààðäëàãàòàé áîëäîã. Ãýð á¿ë, íàéç íºõºä
ìààíü îäîîãîîð áèäíèéã äýìæèæ áàéãàà ÷ çàðèì ìààíü ãóòààí äîðîìæëóóëæ, ÿëãàâàðëàí
ãàäóóðõàãäàæ, ¿ð õ¿¿õäýä ìààíü íºëººë÷èõ âèé õýìýýí ýìýýæ ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ãýäãýý
áóñäàä ìýäýãäýõ äóðã¿é áàéäàã. ”
“ªâäºõ ¿åä õýö¿¿ áàéäàã. Ó÷èð íü áèäíèé áàéäëûã îéëãîæ ìýääýã, íóóöûã ìààíü
õàäãàëæ ÷àääàã, áèäíèé õàøèðëàæ áîëãîîìæèëæ áàéãààã îéëãîäîã òèéì ë ýì÷ íàðààð
áèä ¿éë÷ë¿¿ëýõ õ¿ñýëòýé áàéäàã áîëîîä òýð. ¯íýíäýý èéì ýì÷ îëæ ¿éë÷ë¿¿ëýõ íü ãîëäóó
àìàðã¿é áàéäàã ë äàà. ”
“Ãóòààí äîðîìæëîõ, ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ ÿâäàë õ¿÷òýé õýâýýð áàéãàà ÷ ãýñýí íàìàéã
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ãýäãèéã õàìò îëîí ìààíü ìýä÷èõýýä íàäàä õàíäàõ õàíäëàãàà åðººñºº
ººð÷뺺ã¿é. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ãýäãýý íàéç íàðòàà õýëýõýä òýä ñàíàà çîâîõ õýðýãã¿é
ãýæ õýëæ áàéñàí òºäèéã¿é îäîî ÷ ãýñýí áèä íàéçóóä õýâýýðýý. Ìèíèé õóâüä ñàíàà çîâîõ
ç¿éëã¿é ñàéõàí áàéñàí.”
“ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ãýäãýý àíõ ìýäýýä áè äàíäàà áîëæ á¿òýõã¿é þì ñîíñ÷, èõ òóðæ
ýöñýí. Òýãýýä ýìíýëýãò áàéí áàéí õýâòäýã áàéñàí ÷, õýí ÷ íàìàéã ýðãýæ òîéð÷, íàäàä òóñàëæ
áàéãààã¿é. Ãàíöõàí “ªºäðºã àìüäðàë” ÒÁÁ-ûí õ¿ì¿¿ñ ë íàä äýýð èðæ, íàìàéã ñàíàà ñýòãýëýýð
äýìæèæ, íàäàä ìàø èõ òóñàëæ áàéñàí. Íýã õàìààòàíäàà áè ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ãýäãýý
õýëýõýä òýð ìàø èõ óéëñàí. Õàðèí îäîî ãàíöõàí òýð õàìààòàí ìààíü íàìàéã îéëãîäîã þì.
Ìàíàé àõ, ýã÷ íàð ìèíèé áàéäëûã îéëãîõûã õè÷ýýäýãã¿é, õàðèí ààâ ýýæ õî¸ð ìààíü íàäàä
óðàì ºã÷, áàñ çàðèì ýì÷ íàð íàäàä èõ òóñàëäàã. ”
“Ìàíàé àõ, ýõíýð, àð ãýðèéíõýí ìààíü íàìàéã ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ãýäãèéã ìýääýã.

103

Ìîíãîëûí ñýòã¿¿ë÷äèéí íýãäñýí ýâëýë áîëîí ÌÓÇÍ, 2007

132

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Ýðýãòýé ä¿¿ ìààíü õýâëýë ìýäýýëëýýñ ýíý òóõàé îëæ ìýäýýä, íàìàéã áàéíãà ýìíýëýã ð¿¿
ÿâààä áàéõààð þó áîëîîä áàéãààã áàðàã òààìàãëàñàí áàéíà ëýý. Ýì÷èëãýýíèé àñóóäëàà
çîõèöóóëàõàä çàðèì íýã ýì÷ íàð íàäàä èõ òóñàëäàã. Ãýõäýý áè ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ãýäãýý
íàéç íºõäºäºº õýëìýýðã¿é áàéíà. ”
“Àíõ áè áàãûí íàéçäàà ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ãýäãýý õýëñýí. Òýãýõýä íàéç ìààíü
íàìàéã ºðºâäºæ èéìýðõ¿¿ ç¿éë õýíä ÷ òîõèîëäîæ ìýäíý ãýýä, ¿ðãýëæ íàäàä òóñàëæ
èðñýí. Áè “ªºäðºã àìüäðàë” ÒÁÁ-ûí á¿õ ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöäîã áºãººä ýíý íü íàä
øèã õ¿ì¿¿ñ áàéäàã ãýäãèéã îéëãîõîä ìèíü òóñëààä çîãñîõã¿é ÿíç á¿ðèéí ¿éë àæèëëàãààíä
îðîëöñîíîîðîî áè óëàì õ¿÷òýé áîëæ áàéãààãàà ìýäýðäýã. ”
“Áè á¿õ ãýð á¿ëèéíõíèéãýý áîëîí íàéç íºõ人 ãýðòýý óðüæ àâ÷ðààä ÕÄÕÂ-èéí
õàëäâàðòàé ãýäãýý õýëñýí, òýä íàð îäîî íàìàéã èõ äýìæäýã. Ýìíýëãèéí àæèëòíóóä áàñ
íàäàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëäýãò íü áè òàëàðõàæ ÿâäàã. Ãýõäýý íàìàéã æèíõýíý äýìæèæ òóñàëäàã
õ¿ì¿¿ñ áîë “ªºäðºã àìüäðàë” ÒÁÁ , ìèíèé íàéç íºõºä þì. ”

Õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàã áîëîí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñòýé õèéñýí á¿ëãèéí ÿðèëöëàãààñ

Ǻâëºìæ
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñèéí õýëæ ÿðüñàí ç¿éëñ íü îëîí íèéò, ýð¿¿ë ìýíäèéí
¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷äèéí ìýäëýãèéã íýìýãä¿¿ëýõ ñóðãàëòòàé èë¿¿ õîëáîîòîé òºäèéã¿é,
õýâëýë ìýäýýëëèéí çîðèëòîò õºòºëáºð ÿâóóëæ, ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõýä ò¿ëõ¿¿
àíõààðàõ øààðäëàãàòàé ãýæ òýä ¿çýæ áàéíà.

Ãóòààí äîðîìæëîõ, ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ

Ãóòààí äîðîìæëîõ, ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ ÿâäàë ìýäýãäýõ¿éö áóóðâàë áèä
÷ ìºí áóñäûí íýãýí àäèë íèéãìèéí àìüäðàëä èäýâõòýé îðîëöìîîð áàéíà.
¯¿íèéã áèä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí òàëààðõ îëîí íèéòèéí ìýäëýã îéëãîëòûã
óëàì äýýøë¿¿ëýõ çàìààð õèéõ õýðýãòýé áàéãàà þì.
Ýíý òàëààðõ ìýäëýã íýìýãäýõ òóñàì ãóòààí äîðîìæëîõ, ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ
ÿâäàë áóóð÷ áàéãààã áèä õàðæ áàéíà. Òåëåâèç þì óó ýñâýë õýâëýë ìýäýýëëèéí
íýâòð¿¿ëã¿¿ä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýíý òàëûí ìýäëýãèéã
íýìýãä¿¿ëýõýä ÷èãëýâýë õ¿ì¿¿ñ áèäíèéã òýäíèé ë íýãýí àäèë õ¿ì¿¿ñ, ýíý áîë
áóñàä ºâ÷íèé ë íýãýí àäèë ºâ÷èí ãýäãèéã îéëãîíî. ¯¿íèéã õèéõýä áèäíèé øóóä
îðîëöîî èõ ÷óõàë.
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñèéí õýðýãöýýíèé òàëààðõ ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý
¿ç¿¿ëýã÷äèéí ìýäëýãèéã á¿õèé ë ò¿âøèíä íýìýãä¿¿ëýõ êîìïàíèò àæèë ÿâóóëàõ
õýðýãòýé áàéíà.
Íèéãìèéí õàìãààëëûí òýòãýìæ, äýìæëýã

Ýð¿¿ë ìýíä, òàõèð äóòóóãèéí òýòãýâýð îëãîæ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ
áîëîí òýäíèé ãýð á¿ëèéíõýíä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýí, òýäíèé õ¿¿õä¿¿äèéã áîëîâñðîë
ýçýìøèõýä íü òóñàëæ, èõ äýýä ñóðãóóëüä ñóðàëöàõàä íü äýìæèõ õýðýãòýé

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

133

áàéíà. Áèä ýð¿¿ë ìýíäèéí øàëòãààíû óëìààñ àæèëã¿é áîëæ, óäààí õóãàöààãààð
ºâäºæ, ýì÷ë¿¿ëýýä, ýðãýýä àæèëä îðîõ ãýõýýð õ¿íäðýëòýé áàéäàã òóë èéìýðõ¿¿
òóñëàìæ äýìæëýã èõýýõýí ÷óõàë þì.
Äàãàëäàõ õàëäâàðóóäûã ýì÷ëýõ ýìýýð õàíãàæ, íýìýëò ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã
¿ç¿¿ëýõ çýðãýýð áèäýíä èë¿¿ öîãö äýìæëýã òóñëàìæ õýðýãòýé áàéãàà þì. ̺í
àìèí äýìèéí áîëîí óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíû ýì÷èëãýý íü áèäíèé äàðõëààíû
òîãòîëöîîã áýõæ¿¿ëæ, ýð¿¿ë ñàðóóë àìüäðàõ íàñûã ìààíü óðòàñãàæ áàéãààã
õ¿ëýýí çºâøººðºõ õýðýãòýé áàéíà.
Õóóëü ýðõç¿é, öàãäàà

ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñèéã ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõäàã, òýäýíòýé õýðöãèé
õàðüöäàã öàãäààãèéí çàðèì àæèëòíû ¿éë àæèëëàãàà, õàíäëàãàä îíöãîé
àíõààðàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.
2004 îíä áàòëàãäñàí ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ òóõàé õóóëüä íýìýëò ººð÷ëºëò
îðóóëæ, ººð õîîðîíäîî çºð÷èëòýé çààëòóóäûã õàñ÷ ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ãýäãèéã
ãàãöõ¿¿ òóõàéí õ¿í ººðºº ñàéí äóðààð ìýäýãäýõ ÿâäëûã áàòàëãààæóóëàõ.
ÒÁÁ-ûí öàëèí, ¿éë àæèëëàãààíû äýìæëýã

Óõóóëãà íºëººëºë, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé ÷èãëýëýýð
àæèëëàæ áóé ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñò àìüæèðãààíä íü õ¿ðýëöýõ¿éö
öàëèí îëãîõ, ó÷èð íü òàë öàëèíãààð àìüäðàõàä áýðõøýýëòýé áàéãàà þì.
Èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé, óðò õóãàöààíû ÷àäàâõ áýõæ¿¿ëýõ äýìæëýãèéã ÒÁÁ-óóäàä ¿ç¿¿ëæ
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñò çîðèóëñàí ãàäààäûí ñóðãàëò, óóëçàëòàä áèäíèé
ºìíººñ ººð õ¿ì¿¿ñèéã ÿâóóëàõ áóñ áèäíèéã ÿâóóëàõ áîëîìæîîð õàíãàõ õýðýãòýé
áàéíà.
Ýì÷èëãýý, ¿éë÷èëãýý

Ìîíãîë äàõü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñò çîðèóëàí îðóóëæ èðæ áóé
ðåòðîâèðóñèéí ýñðýã ýìí¿¿äèéã îäîîãèéí õÿçãààðëàãäìàë õýìæýýíýýñ
íýìýãä¿¿ëæ ºðãºæ¿¿ëýõ õýðýãòýé.

Õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàãèéíõíû ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñòýé õèéñýí á¿ëãèéí ÿðèëöëàãààñ.

134

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

VIII. ÕÄÕÂ ÁÎËÎÍ ÁÇÄÕ-ÀÀÑ
ÓÐÜÄ×ÈËÀÍ ÑÝÐÃÈÉËÝÕ
ÀÐÃÀ ÕÝÌÆÝÝÃ
ÀÑÀÐÃÀÀ ÑÓÂÈËÃÀÀ,
ÒÓÑËÀÌÆ ÄÝÌÆËÝÃ,
ÝÌ×ÈËÃÝÝÒÝÉ
ÓßËÄÓÓËÀÕ
1. Ñàéí äóðûí çºâëºãºº, øèíæèëãýý
1.1 Øèíæèëãýý
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõýä äàðààõ øèíæèëãýýã õèéæ áàéíà:
1. Öóñíû íýãæ áîëîí äîíîðóóäàä õèéõ øèíæèëãýý (“Öóñíû àþóëã¿é áàéäàë” õýñãèéã
¿çíý ¿¿);
2. Îíîøèëãîîíû çîðèëãîîð õèéõ ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý
à. ßíç á¿ðèéí îð÷èíä ÑÄÇØ õèéõ;
á. Æèðýìñíèé õÿíàëòûí ¿åä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýã çàðèìäàà
ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð, çàðèìäàà àëáàí æóðìààð õèéæ áàéíà;
3. Òàíäàëò ñóäàëãààíû çîðèëãîîð õèéõ ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý
(ÕÄÕÂ-èéí òàíäàëò ñóäàëãààíû õýñãèéã ¿çíý ¿¿).
Æèðýìñíèé õÿíàëòàä áàéãàà ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äýä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý
õèéõ òóõàé Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí ººð õîîðîíäîî çºð÷èëäñºí õî¸ð òóøààë áàéíà: íýã
íü æèðýìñýí ýìýãòýéä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýã çààâàë õèéíý ãýæ çààñàí
áàéõàä íºãºº íü óã øèíæèëãýýã õèéëãýõèéã çºâëºíº, ãýõäýý òóõàéí ýìýãòýé øèíæèëãýý

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

135

ºãºõ ýñýõýý ººðºº ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð øèéäíý ãýæ çààñàí áàéíà. Áèäíèé î÷èæ
¿çñýí ãàçðóóäàä æèðýìñíèé õÿíàëòàä áàéãàà ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéã ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð
èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýíä çààâàë õàìðóóëæ áàéñàí áºãººä æèðýìñíèé õÿíàëòûí ýì÷ íàð
ÑÄÇØ-íèé ñóðãàëòàä îðîëöîæ áýëòãýãäýýã¿é áàéâ. Õýäèéãýýð õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé
áàãò æèðýìñíèé õÿíàëòûí ¿åä õèéäýã ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýíèé ºìíº
áîëîí äàðàà ºãäºã çºâëºãººíèé ÷àíàð, öàð õ¿ðýýã á¿ðýí ¿íýëýõ áîëîìæ áàéãààã¿é ÷ íýã
ýì÷èéí ìýäýãäñýíýýð æèðýìñíèé õÿíàëòàä áàéãàà ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äýä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð
èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý ýåðýã ãàðâàë þó õèéõ âý ãýäãèéã òàéëáàðëààä ÕÄÕÂ-èéí òàëààð
îíö ç¿éë ÿðüäàãã¿é áîëîëòîé. Õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàãèéã àæèëëàõ ¿åäýý áèåý
¿íýëýã÷äèéã áàðüæ, øèíæèëãýýíèé ºìíº, õîéíî ÿìàð ÷ çºâëºãºº ºãºëã¿é, òýäíèéã õ¿÷ýýð
ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýíä õàìðóóëñàí òóõàé ìýäýýëýë àâñàí
(“Áèåý ¿íýëýã÷èä” õýñãèéã ¿çíý ¿¿). Õ¿ì¿¿ñ èõýâ÷ëýí çàðèì íýã âèç àâàõ, àæèëä îðîõ,
ýñâýë ãýðëýõ øààðäëàãààð ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý õèéëãýäýã áàéíà.

1.2 Îëîëò àìæèëò
Ìîíãîë óëñ 2005 îíä ÑÄÇØ-íèé õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñýí þì. Èíãýõäýý
ãàäíû áàéãóóëëàãààð õèéëãýñýí õÿíàëò ¿íýëãýýí äýýð ¿íäýñëýñýí áºãººä ¿íäýñíèé
ò¿íø áàéãóóëëàãóóäûí çºâøèëöºõ óóëçàëòààð ÑÄÇØ-íèé ¿éë÷èëãýýã îäîî ¿ç¿¿ëæ áóé
ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýòýé óÿëäóóëàí íýãòãýõ, ìºí ÒÁÁ-óóäàä ñóóðèëñàí ÑÄÇØ-íèé
òºâ¿¿äèéã áàéãóóëàõ çàìààð íýâòð¿¿ëýõýýð òîõèðîëöñîí. Èíãýýä ͯÁ-ûí ÕÑ, ÄÝÌÁûí õàìòàðñàí áàã ãóðâàí õ¿íèéã Áèðì óëñàä äºðâºí 7 õîíîãèéí ñóðãàëòàä õàìðóóëàí
ìàñòåð ñóðãàã÷ààð áýëòãýâ. ¯¿íèé çýðýãöýý ÑÄÇØ-íèé àæëûí õýñýã áàéãóóëàãäàæ, ¿éë
àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëæ, ÑÄÇØ-íèé óäèðäàìæ, ãàðûí àâëàãûã îð÷óóëàí,
Ìîíãîëûí íºõöºëä òîõèðóóëàí øèíý÷èëæ, ÑÄÇØ-íèé òºâ¿¿äýä òàâèãäàõ øààðäëàãà
(áèå á¿ðýëäýõ¿¿í, á¿òýö)- ûã òîãòîîñîí áàéíà. 2005 îíû ýöýñ, 2006 îíû ýõýýð ÿíç
á¿ðèéí áàéãóóëëàãà (ժѯÒ, ÄÒ¯Ñ, Äýëõèéí çºí, ÌÓÇÍ, ÃÒÕÀÍ)-ûí 15 õ¿íèéã ÑÄÇØíèé ¿íäýñíèé ñóðãàã÷ààð áýëòãýâ. ͯÁ-ûí ÕÑ-ãèéí îëîí óëñûí òåõíèê, àðãà ç¿éí
äýìæëýãòýéãýýð ìîíãîëûí õî¸ð ìàñòåð ñóðãàã÷ óã ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí áºãººä
ñóðãàëò íü òàâàí ºäðèéí òóðø äàðààõ ãóðâàí ¿å øàòòàé çîõèîí áàéãóóëàãäëàà. ¯¿íä:
1) ìýäëýã, îéëãîëò; 2) äàâòëàãà 3) óð ÷àäâàð îëãîõ. ¯íäýñíèé ñóðãàã÷ íàð (ººðñ人
ÑÄÇØ-íèé ÷èãëýëýýð àæèëëàæ ¿çýýã¿é) äàðàà íü ìàñòåð ñóðãàã÷ íàðûí äýìæëýãòýéãýýð
ÑÄÇØ-íèé çºâëºã÷ áýëòãýõ òàâàí ºäðèéí ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëæ ýõýëñýí þì. Òýä
ÑÄÇØ-íèé 140 îð÷èì çºâëºã÷ íàðûã áýëòãýñýí áºãººä çºâëºã÷ íàðûí èõýíõ íü ÁÇÄÕ-ûí
ýì÷, ñóâèëàã÷, ýõ áàðèã÷ áîëîí áàãà ýì÷ áàéëàà. Áàñ ÑÄÇØ-íèé ÿâóóëûí ¿éë÷èëãýýíèé
20 çºâëºã÷èéã áýëòãýñýí áàéíà.
2007 îíîîñ õîéø Äýëõèéí çºí, ÌÓÇÍ, ͯÁ-ûí ÕÑ, ͯÁ-ûí ÕÀÑ, ÀÕÁ, ÃÒÕÀÍ, Ãëîáàë
ñàíãèéí äýìæëýãòýéãýýð ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý õèéäýã
ÑÄÇØ-íèé 30 òºâèéã áàéãóóëààä áàéíà. Îäîîãîîð 21 àéìãààñ 16 àéìàãò, Óëààíáààòàð
õîòûí òºâèéí 6 ä¿¿ðýã, Íàëàéõ, Áàãàíóóð áîëîí õèëèéí ãóðâàí ñóìàíä ÑÄÇØ-íèé
òºâ àæèëëàæ áàéãàà áºãººä ººð òàâàí àéìàãò óã òºâèéã áàéãóóëæ áàéíà. ÑÄÇØ-íèé
òºâ¿¿äèéí èõýíõ íü óëñûí ýìíýëýãò áàéðëàæ áàéãàà áºãººä ÁÇÄÕ-ûí êàáèíåòòýé íýãäýí
àæèëëàæ áàéíà. ¯¿íýýñ ãàäíà Ìîíãîëûí ÄÎÕ-ûí íèéãýìëýã áîëîí ÌÃÁÑÑÍ çýðýã ÒÁÁóóä áàñ ÑÄÇØ-íèé ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ áàéãàà. ÑÄÇØ-íèé ¿éë÷èëãýý íü ¿íý òºëáºðã¿é
áîëîâ÷ ÿìàð íýã òºñëèéí ñàíõ¿¿æèëòã¿é þì óó ýñâýë “Ýð¿¿ë ìîíãîë õ¿í” õºòºëáºðèéí

136

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

õ¿ðýýíä õèéæ áóé øèíæèëãýý, ýì÷èëãýý ë áèø áîë ÁÇÄÕ-ûí ýì÷èëãýý íü òºëáºðòýé
àæýý.
ÑÄÇØ-íèé òºâ¿¿äèéí íèéò ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí òîî áîëîí òºâ òóñ á¿ðýýð ¿éë÷ë¿¿ëñýí
õ¿ì¿¿ñèéí òîî çºâõºí 2008 îíû ýõíèé õî¸ð óëèðëûí áàéäëààð ë ãàðñàí áàéíà. Ó÷èð íü
¿¿íýýñ ºìíº ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí òîîã òýìäýãëýæ áàéãààã¿é àæ.104 2008 îíû ýõíèé óëèðàëä
ÑÄÇØ-íèé 12 òºâ àæèëëàæ, òàéëàíãàà èð¿¿ëñýí áºãººä, õî¸ðäóãààð óäèðàëä ýíý òîî 18
áîëîí ºñ÷ýý. 2008 îíû ýõíèé õàãàñ æèëä 18 ÑÄÇØ-íèé òºâººð 7226 õ¿í ¿éë÷ë¿¿ëñýí
áºãººä òýäíèé 2659 íü ýõíèé óëèðàëä, 4567 íü õî¸ðäóãààð óëèðàëä ¿éë÷ë¿¿ëñýí áàéíà.
Íèéò ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí 58% íü Óëààíáààòàð õîòîä (¿¿íèé äîòîð Áàãàíóóð, Íàëàéõ ìºí
õàìðàãäàíà), 42% íü õºäºº îðîí íóòàãò àìüäàðäàã. Íèéò ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí 32% íü (2278)
Óëààíáààòàð õîò äàõü “Óëààí òóóç” ýìíýëýãò (ñàðä äóíäæààð 380 ¿éë÷ë¿¿ëýã÷) î÷èæ
¿éë÷ë¿¿ëñýí áàéíà. “Óëààí òóóç” ýìíýëãèéã ýñ òîîöâîë, Óëààíáààòàð õîòîä íýã òºâä
äóíäæààð 304 (ñàðä 51 õ¿í) õ¿í ¿éë÷ë¿¿ëæ áàéãàà áºãººä õàìãèéí öººí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýé
ãàçàð Íàëàéõ ä¿¿ðýãò 77 áàéõàä õàìãèéí îëîí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýé Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýãò
611 áàéíà. Àéìãóóäàä äóíäæààð 284 (ñàðä 47 õ¿í) õ¿í ¿éë÷ë¿¿ëñýí áºãººä õàìãèéí
öººõºí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýé íü Çàâõàí àéìàã (12 ¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýé) áàéñàí áîë õàìãèéí îëîí
¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýé íü Äîðíîãîâü àéìàã (712 ¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýé) áàéíà. Íèéò ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí
82% íü áóþó 5939 íü ÑÄÇØ-íèé òºâä øèíýýð èðæ ¿éë÷ë¿¿ëñýí õ¿ì¿¿ñ áàéâ. Íèéò
¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí 36% íü áóþó 2591 õ¿í ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý ºãºõèéí
ºìíº çºâëºãºº àâ÷ øèíæë¿¿ëýõýýð èðñýí áàéíà.105 Õ¿éñèéí õóâüä ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí òîî
áàðàã òýíö¿¿ áàéãàà áºãººä 51% íü ýðýãòýé, 49% íü ýìýãòýé áàéëàà. Íàñíû àíãèëëààð
àâ÷ ¿çâýë 2% íü 15-ààñ äîîø íàñòàé, 38% íü 15-24 íàñòàé, 60% íü 25 áîëîí ò¿¿íýýñ
äýýø íàñíûõàí áàéâ. ÑÄÇØ-íèé òºâèéí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äýýñ ÕÄÕ ýåðýã ãàðñàí õ¿í áàéõã¿é
áàéíà.
ÑÄÇØ-íèé òºâ¿¿ä íü ÁÇÄÕ-ûí êàáèíåòòýé íýãäýæ õàìò áàéäàã ó÷ðààñ ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí
èõýíõ íü ÁÇÄÕ-ûí øèíæèëãýý ºãºõ ãýæ èðäýã áàéíà. Æèøýýëáýë, õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé
áàãèéí î÷èæ àæèëëàñàí ÑÄÇØ-íèé íýã òºâ ãýõýä äîëäóãààð ñàðä àëáàí ¸ñîîð íýýëòýý
õèéæ äîëîî, íàéìäóãààð ñàðä 112 õ¿íä ¿éë÷èëñýí áºãººä òýäíýýñ åð人 9 íü ë ÕÄÕÂèéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý õèéëãýñýí áàéíà. Ìºí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äýýñ 13 íü ÁÇÄÕ-òàé
áàéñàí áºãººä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý ýåðýã ãàðñàí õ¿í àëãà áàéíà.

1.3 ×àíàð, áýðõøýýë¿¿ä
Õýäèéãýýð ÑÄÇØ-íèé òºâèéã ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý õýð èõ õèéñíýýð
íü òîäîðõîéëñîí ¿íäýñíèé òîîí ìýäýýëýë áàéõã¿é ÷ áàéðøëààñàà (Óëààíáààòàð õîò,
àéìãèéí òºâ, ñóìûí òºâ) øàëòãààëàí òºâ¿¿äèéí õèéñýí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ
øèíæèëãýýíèé òîî èõýýõýí ÿëãààòàé áàéíà. Һ⿿ä ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð

104

105

Õóâèéí õàðèëöàà, Äð. Â. Íàðàíöýöýã, ÿéöýòãýõ çàõèðàë, ÑÄÇØ-íèé ìàñòåð ñóðãàã÷, Ìîíãîëûí ÄÎÕ-ûí
íèéãýìëýã, ÝÌØÓÈÑ-èéí áàãø. Àëáàí áóñ òîîí ìýäýý
Ýíý õî¸ð óëèðàëä ÕÄÕÂ-èéí øèíæèëãýýíèé ºìíº çºâëºãºº àâ÷, øèíæèëãýý õèéëãýñýí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí òîî
íýëýýä ÿëãààòàé áàéíà: Ýõíèé óëèðàëä 403 ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ çºâëºãºº àâ÷, øèíæèëãýý õèéëãýñýí áîë õî¸ð äàõü
óëèðàëä ýíý òîî 2,188-ä õ¿ðñýí áàéíà. Õî¸ðäóãààð óëèðàëä ñàéí äóðûí çºâëºãºº, øèíæèëãýýíèé øèíý
òºâ¿¿ä íýìæ òàéëàíãàà èð¿¿ëñýí áºãººä çàðèì òºâ¿¿ä ÁÇÄÕ-ûí øèíæèëãýý õèéëãýñýí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéã ÕÄÕÂèéí øèíæèëãýý õèéëãýñýí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ õýìýýí òàéëàíãàà èëò áóðóó áè÷èæ èð¿¿ëñýí áàéæ ìàãàäã¿é áàéãàà
þì. ̺í ýäãýýð òîîí ìýäýýëýë íü àëáàí áóñ òîîí ìýäýýëýë áîëíî.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

137

èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýã íýã äîð õèéäýã ó÷ðààñ ìýäýý òàéëàíãàà ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂ-èéí
õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý òóñ á¿ðýýð á¿ðýí ä¿¿ðýí ãàðãàõã¿é áîë àëü òºâ íü ÕÄÕÂèéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý õýð çýðýã õèéæ áàéãààã òîäîðõîéëîõ áîëîìæã¿é
þì. ¯¿íýýñ ãàäíà ÑÄÇØ-íèé òºâ¿¿ä íü òóñäàà ìàÿãò àøèãëàäàã áºãººä óã ìàÿãò íü
ýð¿¿ë ìýíäèéí òàéëàíãèéí ñèñòåìä õàìààðàëã¿é àæ. (õýäèéãýýð ÁÇÄÕ áîëîí ÕÄÕÂèéí òîõèîëäëûã ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéí òîãòñîí ñèñòåìýýð äàìæóóëàí ìýäýýëäýã
÷ ãýñýí). ÑÄÇØ-íèé òºâèéí õèéñýí øèíæèëãýýíèé òàëààðõ ìýäýýëëèéã ýð¿¿ë ìýíäèéí
ìýäýýëëèéí ñèñòåì ð¿¿ áóñ õàðèí Óëààíáààòàð õîòîä áóé ìàñòåð ñóðãàã÷ íàðûí íýã ð¿¿
ÿâóóëæ áàéíà.
¯éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí èõýíõ íü ººðñ人 ÑÄÇØ-íèé òºâèéã îëæ èðæ ¿éë÷ë¿¿ëäýã áàéíà.
Õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàãò ìýäýýëñíýýð ÑÄÇØ-íèé òºâä, ÿëàíãóÿà Óëààíáààòàð
õîòîä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý ºãºõººð èðæ áóé ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí èõýíõ
íü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ýñýõýý øèíæë¿¿ëýõ ãýõýýñýý èë¿¿ ãýðëýëò, àÿëàë æóóë÷ëàë,
õºäºëìºð ýðõëýëò, æèðýìñëýëò çýðýã øàëòãààíû óëìààñ øèíæèëãýý ºãäºã àæýý.
Òýä ÑÄÇØ-íèé òºâèéí ¿éë÷èëãýý ¿íý òºëáºðã¿é ó÷ðààñ èðæ ¿éë÷ë¿¿ëäýã ãýõ áîëîâ÷
¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí øèíæèëãýý õèéëãýõ áîëñîí øàëòãààíûã òîäîðõîéëîõ ÿìàð ÷ ìýäýýëýë
àëãà áàéíà.
ÑÄÇØ-íèé òºâèéí ýðýëò õýðýãöýý èõ õýìýýí òºâèéí îëîí àæèëòàí ¿çýæ áàéãàà þì.
Ãýâ÷ õ¿í àì öººòýé, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí òàðõàëò áàãàòàé ýíý óëñàä ÷óõàì ÿàãààä èéì
òºâèéí ýðýëò õýðýãöýý èõ áàéõ ¸ñòîé íü òîäîðõîé áóñ áàéíà. ̺í àñóóëãàä îðîëöñîí
õ¿ì¿¿ñèéí äóíä ýäãýýð òºâèéã ºðãºæ¿¿ëýõ õ¿ñýë ýðìýëçýë ä¿¿ðýí áàéâ. Õºíäëºíãèéí
¿íýëãýýíèé ÿâöàä óóëçñàí îëîí õ¿í ÑÄÇØ-íèé òºâèéã áàéãóóëíà ãýäýãò íàéäàæ áàéãààãàà
èëýðõèéëýýä, òýð ÷ á¿¿ õýë ÑÄÇØ-íèé ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ áàéãàà íóòãóóäàä ÷ õ¿ðòýë óã
¿éë÷èëãýýã áàéãóóëàõ õýðýãòýé ãýöãýýæ áàéëàà.
ÑÄÇØ-íèé òºâ¿¿ä íü äýëãýðýíã¿é çºâëºãºº ºãºõººñ ýõëýýä ÿìàð ÷ çºâëºãºº ºãºõã¿é
áàéõ õ¿ðòýë ÿëãààòàé áàéäëààð àæèëëàæ áàéíà. Òºâ á¿ðä íýã ýì÷, íýã çºâëºã÷ (ñóâèëàã÷
þì óó áàãà ýì÷) ãýýä õî¸ð õ¿í áàã áîëîí àæèëëàæ, ÁÇÄÕ-ûí ýì÷èéã à÷ààëàë èõòýé ¿åä
çºâëºã÷ çºâëºãºº ºã÷ àæèëëàõààð òîîöîæ áàéãóóëñàí. Ãýâ÷ îëîí òºâä ýíý ñèñòåì òýð
á¿ð ñàíàñàí õýìæýýíä õ¿ðòýë àæèëëàõã¿é áàéíà. Òºâ áîëãîí äîð õàÿæ íýã áýëòãýãäñýí
àæèëòàíòàé áºãººä óã àæèëòàí íü ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äýä øèíæèëãýýíèé ºìíº áîëîí äàðàà
çºâëºãºº ºã÷ áàéãàà ÷ á¿õ òºâä íýã ýì÷, íýã çºâëºã÷ àæèëëàõã¿é áàéãàà þì. Áàéðøëààñàà
øàëòãààëàí òºâ á¿ðèéí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí òîî õàðèëöàí àäèëã¿é. Òèéìýýñ òºâ á¿ðä õî¸ð
õ¿í àæèëëàõ ¸ñòîé ãýõã¿éãýýð, ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí òîîíä ¿íäýñëýí àæèëòíóóäûí òîîã
òîãòîîõ íü ç¿éòýé áàéíà. ̺í àæëûí à÷ààëàë èõòýé ó÷ðààñ çºâëºãºº ºãºõ öàã ãàðäàãã¿é
ãýæ îëîí ýì÷ ÿðüæ áàéâ. Ǻâëºãºº ºãñºí ýì÷ íàðûí õóâüä çºâëºãººíèé óòãà àãóóëãà
÷ ÿíç á¿ð áàéäàã àæ. Çàðèì çºâëºãºº íü øèíæèëãýýòýé õîëáîîòîé àñóóäëûã ò¿ëõ¿¿
òàéëáàðëàñàí áàéõàä çàðèì íü ýðñäëèéã ¿íýëæ, çàðèì íü ¿éë÷ë¿¿ëýã÷òýé ýðñäëèéã
áóóðóóëàõ òóõàé ÿðèëöàæ, çàðèì íü òýäýíä ýðñäëýý õýðõýí áóóðóóëàõûã õýëæ ºã÷, ìàø
öººí òîõèîëäîëä øèíæèëãýý íü ýåðýã ä¿íòýé ãàð÷ áîëçîøã¿é ãýæ ¿çýýä ò¿¿íä áýëòãýõýä
àíõààð÷, øèíæèëãýýíèé ä¿í ýåðýã ãàðñàí ÷ ãýñýí ýíý íü õóäëàà áàéæ áîëçîøã¿é ó÷ðààñ
äàõèí øèíæë¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé ãýñýí çºâëºãºº ºãäºã áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí øèíæèëãýýíèé
äàðàà ºãñºí çºâëºãºº ÷ õàðèëöàí àäèëã¿é áàéâ.
Ìîíãîëä çºâëºãºº ºãºõ ãýäýã áîë õàðüöàíãóé øèíý îéëãîëò áºãººä õ¿ì¿¿ñ ñàéí
îéëãîõã¿é õýâýýð áàéãàà þì. Òºâèéí àæèëòíóóäûí çºâëºãºº ºãºõ ÷àäâàð ÷ ìºí ÿíç á¿ð

138

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

áºãººä åðºíõèé人 ýíý òàëûí ÷àäâàðûã áýõæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Òóõàéëáàë,
áèåý ¿íýëýã÷ îðîîä èðýõýä ò¿¿íèéã áèåý ¿íýëýõýý áîëèõûã ÿòãàæ áèåý ¿íýëýõèéí ñºðºã
¿ð äàãàâðûã ò¿¿íä òàéëáàðëàíà õýìýýí íýã çºâëºã÷ ÿðüæ áàéâ. Øèíæèëãýý õèéëãýñýí
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ áîëîîä áèåý ¿íýëýã÷äýýñ õààíà ÿìàð çºâëºãºº àâ÷ áàéñàí
òóõàé àñóóõàä òýäíèé èõýíõ íü çºâëºãººã öººí óäàà àâ÷ áàéñàí ãýýä çàðèì íü á¿ð îãò
çºâëºãºº àâ÷ áàéãààã¿é ãýæ õàðèóëñàí þì. Àæèëä îðîõ þì óó ýñâýë âèç àâàõ çîðèëãîîð
øèíæèëãýý õèéëãýæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñò çºâëºãºº ºãºõ õýðýã áàéõã¿é ãýñýí îéëãîëò çàðèì
çºâëºã÷ íàðûí äóíä áàéíà. ̺í ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ ÑÄÇØ-íèé òºâèéã
õºãæ¿¿ëýõ, õ¿ðòýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõýä ìàø áàãà îðîëöîæ áàéíà.
Ìîíãîëä, ÿëàíãóÿà õ¿í á¿ð áèå áèåíýý òàíüäàã õ¿í àì áàãàòàé ãàçðóóäàä íóóöëàëûã
õàäãàëàõ íü èõýýõýí áýðõøýýëòýé. Õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé ¿åýð óóëçñàí ÑÄÇØ-íèé òºâèéí
àæèëòíóóä íóóöëàëûã õàäãàëàõ õýðýãòýé ãýäãèéã ñàéòàð óõàìñàðëàæ ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí
íýð õàÿãèéã àñóóëã¿é ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ çýðãýýð íóóöëàëûã õàäãàëàõûã õè÷ýýæ áàéãààãàà
ÿðüñàí þì. Һ⿿äýä äàãàæ ìºðäºæ áóé íóóöëàëûã õàäãàëàõ æóðàì, ìýäýýëýë òýìäýãëýë
(íýð, íýðèéí ýõíèé ¿ñýã, á¿ðòãýëèéí äóãààðààð òýìäýãëýõ), áóñàä ìýäýýëëèéí îðîíä êîä
õýðýãëýõ çýðýã áàéäëóóä õàðèëöàí àäèëã¿é ÿíç á¿ð áàéñàí áºãººä òîãòñîí íýãýí æóðàì
íýâòðýýã¿é áàéíà. Ãýâ÷ ÑÄÇØ-íèé îëîí òºâä ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí íýðèéã àñóóëã¿é, òýäýíä
êîä ºã÷ ¿éë÷èëæ áàéíà. Ãýñýí õýäèé áîëîâ÷ ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ
øèíæèëãýý õèéëãýõ ¿åä ººðèéíõ íü íýðèéã áè÷ñýí çºâøººðëèéí ìàÿãòàä ãàðûí ¿ñýã
çóðàõ øààðäëàãàòàé áîëäîã. Õýäèéãýýð ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí íóóöëàëûã õàäãàëàõûí òóëä
èõýýõýí õ¿÷èí ÷àðìàéëò òàâüæ áàéãàà ÷ íºõöºë áàéäëààñ øàëòãààëàí çàðèìäàà íóóöëàë
õàäãàëàõ áîëîìæ èõ õÿçãààðëàãäìàë þì. Òóõàéëáàë, íýã òºâä èðæ çºâëºãºº àâñàí
¿éë÷ë¿¿ëýã÷ ëàáîðàòîðèä î÷èæ öóñíû ñîðüöîî ºãäºã. Õýðýâ íààëäöûí øèíæèëãýý ºãºõ
áîë ººð íýã ýì÷ äýýð î÷èõ øààðäëàãàòàé áîëäîã áàéíà. Õýðýâ ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ ÁÇÄÕ-òàé
áîë áàñ íýã ýì÷ýýñ, ººðººð õýëáýë ýì õàíãàìæèéí õàðèóöñàí àæèëòíààñ î÷èæ ýìýý
àâàõ õýðýãòýé áîëäîã. Õýäèéãýýð ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí íýðèéã àñóóõã¿é, êîäîîð ¿éë÷èëëýý ÷
ãýñýí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ íü ÑÄÇØ-íèé òºâººñ ãàäóóð òàíüäàã ìýääýã áàéæ áîëîõ ýìíýëãèéí
îëîí àæèëòàíòàé í¿¿ð ó÷ðàõ øààðäëàãàòàé áîëäîã áàéíà. ¯¿íýýñ ãàäíà, îëîí íèéòèéí
äóíä ¿ë èòãýëöýõ ÿâäàë íýëýýä áàéíà. Äýýð äóðäñàí ýìíýëãèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé
÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã ÒÁÁ-ûí àæèëòíóóäûí õýëñíýýð òýä áóñàä àéìãààñ
èðñýí õºäºë㺺íò õ¿í àìûã ÑÄÇØ-íèé òºâä ¿ç¿¿ëýõèéã çºâëºæ ÿâóóëäàã ÷ óã òºâººð
¿éë÷ë¿¿ëýõýä íóóöëàë àëäàãäàõ áàéõ õýìýýí õ¿ì¿¿ñ ýìýýäýã áàéíà. Ó÷èð íü ýð¿¿ë
ìýíäèéí òºâèéí çàðèì àæèëòàí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí íóóöëàëûã õàäãàëäàã ÷, çàðèì íü
ìýäýýëýë òàðààäàã áîëîõûã òýä àæèãëàæýý. Ãýâ÷ õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàã ÕÄÕÂ-èéí
õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýíèé ä¿íã òóõàéí øèíæèëãýý ºãñíººñ ººð õ¿íä ºãñºí òóõàé
ÿìàð ÷ ìýäýýëýë àâààã¿é áàéíà (“ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ” õýñãèéã ¿çíý ¿¿).
ÑÄÇØ-íèé òºâ¿¿äýä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýíèé îíîøëóóðûí
õàíãàìæ ñàéí áàéãàà áºãººä íººö äóóñàõ ÿâäàë àæèãëàãäñàí ÷ ìýäýýëýãäýýã¿é áàéíà.
Çàðèì òºâä õóãàöààã íü äóóñàõààñ ºìíº àøèãëàæ äóóñãàæ ÷àäàõ ýñýõ íü ìýäýãäýõã¿é
îíîøëóóð îëîí áàéâ. Êëèíèêò ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýã èõýâ÷ëýí
õóðäàâ÷èëñàí îíîøëóóð àøèãëàí õèéäýã áºãººä õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàãèéí î÷èæ
¿çñýí ãàçðóóäàä ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ øèíæèëãýý ºãºõ ãýæ ºã뺺 èðýýä, òýð ºäðèéí ¿äýýñ õîéø
ãýõýä øèíæèëãýýíèé õàðèóãàà àâ÷ áàéëàà. Õàðèí õóâèéí õýâøëèéí ýìíýëã¿¿äýä õèéãäýæ
áóé ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýíèé òàëààð ÿìàð ÷ ìýäýýëýë àëãà áàéíà.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

139

Òºðèéí ìýäëèéí ÁÇÄÕ-ûí ¿éë÷èëãýýã ò¿øèãëýí ÑÄÇØ-íèé òºâ¿¿äèéã áàéãóóëñàí
áºãººä ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä ýýëòýé áàéäàë, ëàáîðàòîðèéí áóþó õàì
øèíæèéí îíîøèëãîîíû íàéäâàðòàé áàéäàë, ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷äèéí
ñóðãàëòòàé õîëáîîòîé ìåíåæìåíò, ëàáîðàòîðèéí òîíîã òºõººðºìæèéí ÷àíàð ãýýä
àíõààðâàë çîõèõ îëîí àñóóäàë áàéíà (ÁÇÄÕ-ûí õýñãèéã ¿çíý ¿¿).

Ñàéí äóðûí çºâëºãºº, øèíæèëãýýíèé òàëààðõ çºâëºìæ
1. ÑÄÇØ-íèé òºâä àæèëëàæ áóé çºâëºã÷, òýäíèé óäèðäëàãûí óð ÷àäâàðûã
íýìýëò ñóðãàëò ÿâóóëàí ñàéæðóóëàõ, ñóðãàëòûí äàðàà àæëûí áàéðàíä äàäëàãà
õèéëãýí, çààâàð çºâëºãºº ºã÷ ÷èãë¿¿ëýõ çàìààð áýõæ¿¿ëýõ.
2. Öààøèä óðò õóãàöààíä ¿éë÷èëãýýíèé ñòàíäàðò, ÷àíàðûã õàíãàõ çîðèëãîîð
çºâëºã÷äºä çîðèóëæ ìýðãýæëèéí ãýð÷èëãýý îëãîäîã òîãòîëöîîã õºãæ¿¿ëýõ.
3. ¯éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí òîîíä ¿íäýñëýí áîëîâñîí õ¿÷íèé õýðýãöýýã ¿íýëæ çîõèõ
çºâëºãººãººð õàíãàõàä õàíãàëòòàé òîîíû õ¿ì¿¿ñèéã àâ÷ àæèëëóóëàõ.
4. Íóóöëàë, íýð õàÿãã¿é ¿éë÷ëýõ ¿íäýñíèé óäèðäàìæààð õàíãàõ (íýð õàÿãã¿é
¿éë÷ëýõ òîõèîëäîëä òîãòñîí êîä÷ëîëûí ñèñòåì áîëîâñðóóëàõ).
5. ÑÄÇØ-íèé òºâèéí òàéëàíã ¿íäýñíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéí ñèñòåìòýé
íýãòãýæ óÿëäóóëàõ.
6. Ýäãýýð òºâä ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý õèéëãýõýýð
èðæ áóé øàëòãààíûã òýìäýãëýæ ñóäëàõ (òýäíèéã ãýðëýëò, âèç àâàõ, õºäºëìºð ýðõëýõ
ãýýä ÿìàð øàëòãààíààð øèíæèëãýý ºã÷ áàéãààã ìýäýõ)
7. Õ¿í àìûí òîî áîëîí ÑÄÇØ-íèé òºâººñ ¿ç¿¿ëñýí øèíæèëãýý, ¿éë÷èëãýýíèé òîîí
ìýäýýã àøèãëàæ, ýðýëò õýðýãöýýã òîîöîí, óã òîîöîîí äýýð ¿íäýñëýí ÑÄÇØ-íèé íýìýëò
¿éë÷èëãýýã òºëºâëºõ.

2. Ýõýýñ õ¿¿õäýä äàìæèõ õàëäâàðààñ óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ
2001 îíä àíõ æèðýìñýí ýìýãòýé ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé áîëîõ íü èëýð÷, õ¿¿õäýý
òºð¿¿ëñíýýñ õîéø íýã ñàðûí äàðàà íàñ áàðñàí áàéíà. Ýõýýñ õ¿¿õäýä äàìæèõ õàëäâàðààñ
ñýðãèéëýõ ýì÷èëãýýíèé óäèðäàìæèéã Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí 197/2004 òîîò òóøààëûí
4 ä¿ãýýð õàâñðàëòààð áàòàëæ, òºðºõ ¿åä ýõýä Íåâèðàïèí ýìèéã íýã òóí (200 ìã) ºã÷,
òºðñíèéõ íü äàðàà 72 öàãèéí äîòîð íÿðàéä óã ýìèéã 2 ìã/êã òóíãààð ºãäºã àæ. Óã
òóøààëààð õ¿¿õäýä êîòðèìîêñàçîëèéã ºã÷ ýõèéí ñ¿¿ã îðëîõ ººð õîîë òýæýýë ºãºõèéã
çºâëºæýý. Îäîîãîîð ýõýýñ õ¿¿õäýä äàìæèõ õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ óäèðäàìæèéã ÄÝÌÁ-ûí
óäèðäàìæèä ¿íäýñëýí áîëîâñðóóëæ áàéãàà áºãººä æèðýìñíèé 38 äàõü äîëîî õîíîãîîñ
çèäîâóäèí áîëîí ëàìóâèäèí ýì÷èëãýýã õàâñàð÷ õèéõýýð áîëæ áàéíà.
Áîäèò àìüäðàë äýýð Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí 197/2004 òîîò òóøààë õýðýãæèõã¿é
áàéãàà áºãººä ýõ, íÿðàé òóñ á¿ðä íåâèðàïèí íýã òóíãààð ºãñíººñ ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé
æèðýìñýí ýìýãòýéä æèðýìñíèé 38 äàõü 7 õîíîãîîñ ðåòðîâèðóñèéí ýñðýã äàâõàð ýì÷èëãýý
õèéõ íü ýõ, óðãèéí àëü àëèíä íü èë¿¿ õýðýãòýé þì. Íÿðàéã òºðñíººñ õîéø 72 öàãèéí
äîòîð íåâèðàïèí íýã òóí ºãºõººñ ãàäíà êîòðèìîêñàçîë ºã÷ ýõèéí ñ¿¿ã îðëóóëñàí õîîë
òýæýýë (îðîí íóòàãò áýëòãýñýí õ¿¿õäèéí ñ¿¿) ºã÷ áàéíà.

140

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Ýõýýñ õ¿¿õäýä äàìæèõ õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ ýì÷èëãýý õèéæ ÷àäàõ ýìíýëýã îäîîãîîð
óëñûí õýìæýýãýýð ãàíö áàéãàà íü ÕªÑ¯Ò þì. 2005 îíîîñ õîéø åð人 ãóðàâõàí ýìýãòýé
ë ýõýýñ õ¿¿õäýä äàìæèõ õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ ýì÷èëãýý õèéëãýñýí áàéíà: Òýäíèé õî¸ð
íü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé áºãººä íýã ýìýãòýéí íºõºð íü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé áîëîõ íü
èëýð÷, òóõàéí ýìýãòýé ººðºº ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý íü ñºðºã ãàð÷ýý.
Íýã ýìýãòýé òºðñíèé äàðàà ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé áîëîõ íü èëýðñýí òóë ýõýýñ õ¿¿õäýä
äàìæèõ õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ ýì÷èëãýý õèéãýýã¿é áàéíà. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé äºðâºí
ýõ ãóðâàí ñàð òóòàìä ÑÄ4 ò¿âøèíãýý øàëãóóëæ, ÐÝÝ-ã õýçýýíýýñ õèéæ ýõë¿¿ëýõýý
òîãòîîëãîõîîð ýì÷èéí õÿíàëòàä áàéíà. ĺðâºí íÿðàé á¿ãä êîòðèìîêñàçîë áîëîí ýõèéí
ñ¿¿ã îðëóóëñàí õîîë òýæýýë õýðýãëýæ áàéãàà áºãººä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð íü ýåðýã íÿðàé
àëãà áàéíà.

Ýõýýñ õ¿¿õäýä äàìæèõ õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõýä ºãºõ çºâëºìæ
1. Ýõýýñ õ¿¿õäýä äàìæèõ õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ ýì÷èëãýýíèé óäèðäàìæèéã áîëîâñðóóëæ
áàéãàà áºãººä ýíýõ¿¿ óäèðäàìæèíä äàðààõ ç¿éëèéã òóñãàõ õýðýãòýé. ¯¿íä:
a. ÐÝÝ-ãýýð õî¸ð ýì óóäàã áàéñíûã ãóðàâ áîëãîí ºðãºæ¿¿ëæ íýã íóêëåîçèäèéí áóñ
ýðãýõ òðàíñêðèïòàçèéã ñààòóóëàã÷èéã íýìýõ (ýñâýë íåâèðàïèí ýñâýë ýôàâèðåíç),
á. Ýì÷èëãýýã àëü áîëîõ ýðò ýõëýõ (øèíæ òýìäýã èëðýýã¿é õýðíýý ÑÄ4-èéã íü
òîîëîõîä 350 cells/mm3–ýýñ äýýø ãàð÷ áàéãàà 36-38 äîëîî õîíîãòîé æèðýìñýí
ýìýãòýé÷¿¿äýä ÐÝÝ õèéæ ýõýëáýë ýõ, óðàã õî¸ðûí àëü àëü íü äîð õàÿæ äºðâºí 7
õîíîã óã ýì÷èëãýýã õèéõ áîëîìæòîé áîëîõ þì. Õýðýâ ÑÄ4-èéã íü òîîëîõîä 350
cells/mm3-ýýñ äîîø ãàðâàë æèðýìñíèé 36 äîëîî õîíîã õ¿ðýýã¿é ÷ ýì÷èëãýýã õèéæ
ýõëýõ íü ç¿éòýé.)
â. ÐÝÝ-íèé òàëààðõ çºâëºãºº, àðãà õýðýãñëýýð õàíãàõ (ðåòðîâèðóñèéí ýñðýã ýìèéã
òîãòìòîë öàãò óóõàä çîðèóëñàí öàã, 7 òàñàëãààòàé õàéðöàã çýðãýýð õàíãàõ ºäºðò
íýã òàñàëãààí äàõü ýìèéã õýðýãëýõ áºãººä ¿¿íèé òóñëàìæòàé ðåòðîâèðóñèéí ýñðýã
ýìèéã òîãòìîë õýðýãëýõ áîëîìæòîé áîëîõ þì).
ã. Æèðýìñýí ýìýãòýé ºäºðò 300 ãàðóé êàëîðèéí òýæýýë àâ÷ áàéõ øààðäëàãàòàé
ó÷ðààñ õîîë òýæýýëèéí äýìæëýã (áýëýí ìºí㺺ð îëãîõ) ¿ç¿¿ëæ, çºâëºãºº ºãºõ;
æèðýìñýíòýé õîëáîîòîéãîîð õîîë òýæýýëèéí õýðýãöýý èõñýõýýñ ãàäíà ÕÄÕÂèéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ õàëäâàðã¿é õ¿ì¿¿ñýýñ 10% èë¿¿ õîîë òýæýýë õýðýãëýõ
øààðäëàãàòàé áàéäàã.
ä. ͯÝÌ-èéí ýðõ, ñîíãîëò, õîîë òýæýýë, ñýòãýë ç¿éí áîëîîä ýð¿¿ë àæ òºðºõ ¸ñíû
àñóóäàëä ò¿ëõ¿¿ àíõààðñàí öîãö, ñàéòàð áîëîâñðóóëñàí çºâëºãººãººð õàíãàõ.
å. Ýõýýñ õ¿¿õäýä äàìæèõ õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ ýì÷èëãýýã ÁÇÄÕ áîëîí ͯÝÌ-èéí
îíîøèëãîî ýì÷èëãýýòýé íýãòãýæ õîñëóóëàõ (äîð äóðüäñàí çºâëºìæ 2-ûã ¿çíý
¿¿).
2. Ýõýýñ õ¿¿õäýä äàìæèõ õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ ýì÷èëãýýã ºíººãèéí ÁÇÄÕ áîëîí ͯÝÌèéí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýòýé óÿëäóóëæ õîñëóóëàõ. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ýõ÷¿¿äýä
ÁÇÄÕ, ò¿¿íèé äîòîð âèðóñò ãåïàòèòèéí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýã ¿íý òºëáºðã¿é õèéæ,
åðºíõèé ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýýíä îíöãîé àíõààð÷ (ýõ, íÿðàéã ýìíýëãýýñ øàëòãààëàõ
õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ); òºðºëòèéí ºìíº áîëîí õîéíî ͯÝÌ-èéí ýì õýðýãñýë,
ÿëàíãóÿà áýëãýâ÷ýýð õàíãàõ.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

141

3. Õàíãàí íèéë¿¿ëýëò, õàíãàìæèéí ìåíåæìåíò
Ýìèéí òàëààð òºðººñ áàðèìòëàõ áîäëîãîä “Ýìèéí óëñûí á¿ðòãýëèéí òîãòîëöîîã
áîëîâñðîíãóé áîëãîõ çàìààð ýìèéí ýì÷èëãýýíèé èäýâõ, àþóëã¿é áàéäàë, ÷àíàðûí
áàòàëãààæóóëàëòàä òàâèõ øààðäëàãûã ºíäºðæ¿¿ëíý” ãýæ çààñàí áàéíà. 1997 îíîîñ
õîéø æèë á¿ð äóíäæààð 150 ýì øèíýýð á¿ðòãýãäýæ áàéãàà áºãººä 2007 îíû áàéäëààð
èõýâ÷ëýí ÎÕÓ, Ãåðìàí, Ýíýòõýã, Óíãàð, Ñëîâåí áîëîí Ñîëîíãîñ óëñàä ¿éëäâýðëýñýí 1700
ãàðóé ýì á¿ðòãýãäýýä áàéíà. Ãýâ÷ ëàáîðàòîðèéí øèíæèëãýýíä çîðèóëñàí óðâàëæóóäûã
á¿ðòãýäýãã¿é àæ.
Íýí øààðäëàãàòàé ýì õýðýãñëèéí æàãñààëò ãýæ áàéäàã áºãººä óã æàãñààëò íü òîãòìîë
øèíý÷ëýãääýã. Õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàã ýìèéí òàëààð ãàäíû ¿íýëãýý õèéæ áóé
ÄÝÌÁ-ûí áàãòàé óóëçàæ ÿðèëöàâ.
Öóñíû òºâ áàíêíû óðâàëæóóä íü âèðóñò ãåïàòèò C-ã á¿ðýí èëð¿¿ëýõã¿é áàéãàà íü
èõýýõýí ñàíàà çîâîîæ áàéãààãààñ ãàäíà àëáàíû õ¿ì¿¿ñ àéìãèéí ò¿âøèíä õýðýãëýæ áóé
âèðóñò ãåïàòèò  áîëîí Ñ-ãèéí îíîøëóóðûí ÷àíàðò èõýýõýí ýðãýëçýæ áàéãàà þì. Ìîíãîë
óëñàä á¿õèé ë õàíãàìæ, òîíîã òºõººðºìæ ò¿¿íèé äîòîð ýìíýëãèéí òîíîã òºõººðºìæ,
ýì õýðýãñëèéã íèéë¿¿ëýõýä õ¿ðòýë õàìãèéí õÿìä ¿íý ñàíàë áîëãîñîí íèéë¿¿ëýã÷èéã
ñîíãîíî ãýñýí òåíäýðèéí õóóëèéã ìºðäºæ õàíãàí íèéë¿¿ëýëò õèéäýã áàéíà. ̺í
ëàáîðàòîðèéí îíîøëóóðò òàâèõ ÷àíàðûí ñòàíäàðò áàéõã¿é ó÷ðààñ öóñàíä ºâ÷èí ¿¿ñãýã÷
áàéñààð áàéòàë ò¿¿íèéã èëð¿¿ëýõ ìýäðýã ÷àíàð áàãàòàé îíîøëóóðóóä (øèíæèëãýýíèé
ä¿í õóóðàì÷ààð ñºðºã ãàðàõ ¿ð äàãàâàðòàé) áîëîí öóñàíä ºâ÷èí ¿¿ñãýã÷ áàéõã¿é áàéõàä
ºâ÷èí ¿¿ñãýã÷ áàéãàà õýìýýí çààæ áîëîõóéö (øèíæèëãýýíèé ä¿í õóóðàì÷ààð ýåðýã ãàðàõ
¿ð äàãàâàðòàé) õàìãèéí õÿìä îíîøëóóðûã àéìãóóäàä õàíãàí íèéë¿¿ëæ áàéæ áîëçîøã¿é
áàéãàà þì.
Ìîíãîëä àíõ 2003 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðä Çàñãèéí ãàçðûí ñàíõ¿¿æèëòýýð ðåòðîâèðóñèéí
ýñðýã çàðèì ýìèéã (èíäèíàâèð, ñòàâóäèí áîëîí ëàìóâèäèíèé íýãäýë) õóäàëäàí àâñàí.
2003 îíä ìºí ðåòðîâèðóñèéí ýñðýã íýìýëò ýì¿¿ä áîëîõ íåâèðàïèí, ñòàâóäèí áîëîí
ëàìóâèäèíèé íýãäýë, çèäîâóäèí áîëîí ëàìóâèäèíèé íýãäýë, äàãàëäàõ õàëäâàðààñ
ñýðãèéëýõ êîòðèìîêñàçîëèéã ͯÁ-ûí ÕÑ-ãèéí õàíãàí íèéë¿¿ëýëòèéí ìåõàíèçìààð
äàìæóóëàí Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð õóäàëäàí àâäàã áîëñîí. Ãýñýí õýäèé áîëîâ÷
ðåòðîâèðóñèéí ýñðýã ýìèéí õàíãàìæ èõýýõýí õÿçãààðëàãäìàë áàéãàà áºãººä Ýð¿¿ë
ìýíäèéí ñàéäûí 197/2004 òîîò òóøààëä çààñíû äàãóó öººí òîîíû ýìèéã õýðýãëýæ
áàéíà.
2003 îíû 12 ñàðûí 25-íû ºäºð Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí ãàðãàñàí 306 òîîò òóøààëààð
ìàíñóóðóóëàõ ýì, ñýòãýöýä íºëººò ýì áýëäìýëèéí õýðýãëýý, ¿éëäâýðëýë, íèéë¿¿ëýëòòýé
õîëáîîòîé æóðìûã áàòàëñàí áàéíà. Óã òóøààëûí IV õàâñðàëòààð Ìîíãîë óëñûí õ¿í
àìûí ýì÷èëãýýíä õýðýãëýõ ìàíñóóðóóëàõ, ñýòãýöýä íºëººò ýìèéí æàãñààëòûã áàòàëñàí
áºãººä æàãñààëòàä áóïðåíîðôèí, ìåòàäîí, îêñèêîäîí, îêñèìîðôîí çýðýã ìàíñóóðóóëàõ
áîäèñîä õàìààðàëòàé õ¿ì¿¿ñèéí ýì÷èëãýýíä çîðèóëñàí ýì ÷ îðæýý. Ãýâ÷ 2006
îíä ÄÝÌÁ-ûí ÿâóóëñàí ÕÄÕÂ áîëîí ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí õýðýãëýýíä àâ÷ áóé àðãà
õýìæýýíèé òàëààð õèéñýí øóóðõàé ¿íýëãýýíýýñ ¿çâýë ýäãýýð ýì íü Ìîíãîëä áàéäàãã¿é
àæ.106 Èéìä ýì áýëäìýëèéã õýòð¿¿ëýí õýðýãëýõ áîëîí õîð õºíººëèéã áóóðóóëàõ òàëààðõ

106

ÄÝÌÁ, Íîìõîí äàëàéí áàðóóí á¿ñèéí îôôèñ, (2006) Ìîíãîë äàõü ÕÄÕÂ áîëîí ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí
õýðýãëýýíä àâ÷ áóé àðãà õýìæýýíèé òàëààð õèéñýí øóóðõàé ¿íýëãýý –Òàéëàíãèéí ýöñèéí òºñºë

142

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

ýìíýë ç¿éí ýì÷èëãýýíèé õóâüä Ìîíãîë óëñàä õîð õºíººëèéã áóóðóóëàõ ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëàõ õóóëü, ýðõ ç¿éí òààòàé îð÷èí á¿ðäýýä áàéãàà ÷ ¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ õýðýãñýë
õàðààõàí á¿ðäýýã¿é áàéíà.

Õàíãàìæ, íèéë¿¿ëýëòèéí òàëààð ºãºõ çºâëºìæ¿¿ä
1. Ëàáîðàòîðèéí óðâàëæ, îíîøëóóðò òàâèõ ÷àíàðûí ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëæ
ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ óäèðäàìæèéã ãàðãàõ.
2. Ëàáîðàòîðèéí óðâàëæ, îíîøëóóðóóäûã ýìèéí óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòýãäýã
áîëîõ.
3. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéí ñàíã (Health Info) ýìèéí õàíãàí íèéë¿¿ëýëò,
ͯÝÌ-èéí ÕÓÌÒ-òîé õîëáîí óÿëäóóëæ, òàðõâàðç¿é äýýð ¿íäýñëýí ÷àíàðûí
øààðäëàãà õàíãàñàí ýì õàíãàìæ ò¿¿íèé äîòîð áýëãýâ÷èéã ãóðâàí ñàð òóòàìä
õàíãàõ.

4. ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí îíîøèëãîî
Ìîíãîëä îíîøèëãîîíû ëàáîðàòîðèéí õ¿÷èí ÷àäàë õÿçãààðëàãäìàë áàéíà. Àíõàí
øàòíû ò¿âøèíä èõýâ÷ëýí ÁÇÄÕ-ûí õàì øèíæýýð îíîøëîõ, ýì÷ëýõ àðãà äýýð ¿íäýñëýí
öººõºí õýäýí ñóìäàä ÕÄÕ áîëîí òýìá¿¿ãèéí õàëäâàðûã õóðäàâ÷èëñàí îíîøëóóð
àøèãëàí õèéæ áàéãàà áîë õî¸ð äàõü øàòíû ò¿âøèíä àéìãèéí ýìíýëã¿¿ä, Óëààíáààòàð
õîòûí ä¿¿ðãèéí ýìíýëã¿¿ä áîëîí èõýâ÷ëýí Óëààíáààòàð õîòîä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã
öººí òîîíû õóâèéí ëàáîðàòîðè, êëèíèêò ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý
õèéæ áàéíà. ժѯÒ-èéí òºâ ëàáîðàòîðè íü ¿íäýñíèé ëàâëàãàà ëàáîðàòîðè áºãººä àéìàã,
ä¿¿ðã¿¿ä äýõ óëñûí áîëîí õóâèéí õýâøëèéí áàéãóóëëàãóóäàä õèéñýí á¿õ ëàáîðàòîðèéí
øèíæèëãýýíä ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí áàòàëãààæóóëàõ øèíæèëãýý õèéæ, óëñ îðîí äàÿàð
îäîî áàéãàà ëàáîðàòîðèéí ñ¿ëæýýã óäèðäëàãààð õàíãàí çîõèöóóëæ áàéíà. ¯íäýñíèé
ëàâëàãàà ëàáîðàòîðè íü Âåñòýðí áëîòûí øèíæèëãýý áîëîí ÑÄ4107 ýñ òîîëîõ øèíæèëãýý
õèéäýã öîðûí ãàíö ëàáîðàòîðè áºãººä öààøèä âèðóñèéí à÷ààëëûí øèíæèëãýý õèéõýýð
òºëºâëºæ áàéíà. ÁÇÄÕ-ûí õóâüä ժѯÒ-èéí ëàáîðàòîðè íü òýìá¿¿ãèéí õàëäâàð
èëð¿¿ëýõ ïëàçìûí õóðäàâ÷èëñàí óðâàëûí øèíæèëãýý RPR108 , áàòëàõ øèíæèëãýýíä TPHA
(treponema pallidum-èéí öóñ íààëäóóëàõ óðâàë), çàã õ¿éòíèé îíîøèëãîîíä íààö áýëòãýí
Ãðàìûí àðãààð áóäàõ, ¿¿ñãýã÷èéã ñîíãîìîë òýæýýëëýã îð÷èíä óðãóóëàõ çýðýã õî¸ð äàõü
øàòëàëûí ëàáîðàòîðèóäàä õèéäýã øèíæèëãýýã ÷ áàñ õèéæ áàéíà. ¯íäýñíèé ëàâëàãàà
ëàáîðàòîðè íü õëàìèä, ÕÏÂ, öèòîìåãàëîâèðóñ, áýëýã ýðõòíèé ¿¿, ìèêîïëàçì, ÕÄÕÂèéí à÷ààëàë, ýìèéí äàñëûí øèíæèëãýý çýðýã óëàì îëîí òºðëèéí øèíæèëãýý õèéäýã
áîëîõûí òóëä íýìýëò äýìæëýã, òîíîã òºõººðºìæ øààðäëàãàòàé áàéãàà þì.
Ëàáîðàòîðèéí øèíæèëãýýíèé ä¿í íü íàéäâàðòàé, àëäààã¿é çºâ áàéõ íü óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ, òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý, ýì÷èëãýýíä àøèãëàõ áîëîìæòîé þì. Òðèõîìîíèàçûã
òîäîðõîéëîõ íîéòîí ò¿ðõýöèéí àðãóóä áîëîí ãîíîêîêèéã ºñãºâºðëºõ àðãóóä íü ÷àíàðûí
øààðäëàãà õàíãàæ ÷àääàãã¿é áàéíà. Õýäèéãýýð òýìá¿¿ãèéí TPHA-èéí øèíæèëãýýãýýð

107

108

CD4 ãýäýã áîë òóñëàã÷ T ýñ¿¿ä, çîõèöóëàã÷T ýñ¿¿ä,ìîíîöèò, ìàêðîôàã, áîëîí äåíäðèöèò ýñèéí ãàäàðãóó äýýð
èëýðñýí ãëèêîïðîòåèí þì.
Òýìá¿¿ãèéí RPR øèíæèëãýý íü òýìá¿¿ ºâ÷òýé õ¿ì¿¿ñèéí öóñàí äàõü ýñðýã áèåòèéã èëð¿¿ëäýã.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

143

íàðèéí òîäîðõîé ä¿í ãàðäàã ÷, çàðèì ºâ÷òºíä õóäàë ýåðýã ä¿í ãàðàõ ÿâäàë áàéäàã.109
Îäîîãîîð íýâ÷¿¿ëýõ àðãààð Òðåïîíåìèéí äàðõàí òóÿàðàëò ýñðýã áèå èëð¿¿ëýõ óðâàëààð
áàòàëãààæóóëàõ øèíæèëãýý õèéõ áîëîìæã¿é áàéãààãèéí óëìààñ øèíæèëãýýãýýð èëýðñýí
òýìá¿¿ãèéí õàëäâàð íü õóó÷èí, ýñâýë øèíýýð àâñàí õàëäâàð óó ãýäãèéã ÿëãàõ áîëîìæã¿é
áàéíà. Õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàã Ìîíãîë óëñûí ºíöºã áóëàí á¿ðò áèåýð î÷èæ ¿çñýí
ëàáîðàòîðèóä, ò¿¿íèé äîòîð ժѯÒ-èéí ëàáîðàòîðèä ÷ ìºí ÿëãààã¿é òîíîã òºõººðºìæ íü
õóó÷èð÷, àøèãëàëòààñ ãàðñàí áàéâ. Ëàáîðàòîðèéã ¿ð ä¿íòýé ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëàõàä
çîõèõ òîíîã òºõººðºìæ, õàíãàìæ, óðâàëæààð õàíãàõ ÿâäàë òóéëûí ÷óõàë þì.
Íýìæ õýëýõýä, áàðàã á¿õ ëàáîðàòîðèò òîîí ìýäýý, ìýäýýëëèéã ãàðààð, öààñàí äýýð
áè÷èæ áàéãàà íü òîîí ìýäýýëëèéí òàéëàíã àëäààòàé ãàðãàõàä íºëººëæ áàéíà.
Òåõíèê àðãà ç¿éí òîìîîõîí óäèðäàìæ áîëîâñðóóëñàí áîëîâ÷ ýäãýýð óäèðäàìæ, ¿éë
àæèëëàãààíû òîãòñîí ä¿ðýì ãîðèìûã øèíý÷ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Ëàáîðàòîðèéí ¿éë
àæèëëàãààã ¿ð ä¿íòýé õÿíàõ ÷àíàðûí õÿíàëòûí òîãòîëöîîã áîëîâñðóóëæ, õºãæ¿¿ëýõýä
àõèö ìóóòàé áàéíà.
Õ¿íèé íººöèéí õóâüä á¿õ ò¿âøèí äýõ ëàáîðàòîðèóä íü ñàéòàð áýëòãýãäñýí
ìýðãýæèëòýí, ëàáîðàíòààð äóòìàã, ºíººã õ¿ðòýë ÿâóóëæ èðñýí ñóðãàëòóóä íü îëîí
ëàáîðàíòàä õ¿ðýëöýõã¿é áàéíà.

ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí îíîøèëãîîíû òàëààðõ çºâëºìæ
1. ¯íäýñíèé ëàâëàãàà ëàáîðàòîðèéí ìàíëàéëàõ ¿¿ðýã áîëîí ò¿¿íèé ñóäàëãààíû
òºñºë õýðýãæ¿¿ëæ, ìîíãîë îðîí äàÿàð á¿õ ëàáîðàòîðè, ò¿¿íèé äîòîð õóâèéí
õýâøëèéí ëàáîðàòîðèä õ¿ðòýë ìýðãýæëèéí áîëîîä òåõíèê àðãà ç¿éí äýìæëýã
¿ç¿¿ëýõ ¿¿ðãèéã õºãæ¿¿ëýí äýìæèõ.
2. Àíõàí øàòíû ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã á¿õ áàéãóóëëàãà, ò¿¿íèé
äîòîð àéìàã, õîòûí ºðõèéí ýìíýëã¿¿ä, ñóìûí ýìíýëã¿¿ä (ñóìäûí ò¿âøèíä
êëèíèê¿¿ä áóñ ýìíýëýã¿¿ä ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã) õóâèéí êëèíèê, ëàáîðàòîðèóäûã
õóðäàâ÷èëñàí îíîøëóóð, àíõàí øàòíû ëàáîðàòîðèéí òîíîã òºõººðºì溺ð
õàíãàõ.
3. ¯íäýñíèé ëàáîðàòîðèéí ÷àíàð, õÿíàëò, ¿íýëãýýíèé òîãòîëöîîã áîëîâñðîíãóé
áîëãîæ, ëàáîðàòîðèéí òîãòñîí òàéëàíãèéí òîãòîëöîîã õºãæ¿¿ëýí, ¿íýí çºâ,
íàéäâàðòàé áàéäëûã õàíãàõ
4. Ëàáîðàòîðèéí á¿õ ýì÷, ëàáîðàíòûã æèë á¿ð ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýõ ñóðãàëòàä
îðîëöóóëæ àéìàã, ñóìäûí ò¿âøèíä áîëîí àæëûí áàéðàí äàõü ñóðãàëòûã
çîõèîí áàéãóóëæ äàãàëäàõ àðãà õýìæýýã àâàõ.
5. Ìîíãîë óëñûã ýìèéí äàñëûí òàíäàëò ñóäàëãààíû á¿ñèéí ñ¿ëæýýíä
îðîëöóóëàõ.

109

Æèøýýëáýë, óÿìàí ºâ÷èí, õàëäâàðò ìîíîíóêëèîç áîëîí çàðèì ñèñòåìèéí ºâ÷í¿¿äèéí ¿åä øèíæèëãýýíèé
õàðèó õóäëàà ýåðýã ãàðàõ òîõèîëäîë áàéäàã. Ó÷èð íü òýìá¿¿ãèéí ýñðýã áèåò¿¿ä íü óã ºâ÷íèéã àìæèëòòàé
ýì÷èëñíèé äàðàà ÷ òóõàéí õ¿íèé áèåíä áàéñààð áàéäàã áºãººä ÒÐÍÀ-èéí øèíæèëãýýíèé õàðèó ýåðýã ãàð÷
áàéãàà íü îäîî àâñàí õàëäâàðûã ÷ èëýðõèéëæ áîëíî, ýñâýë ºíãºðñºí óäààä àâñàí õàëäâàðûã ÷ èëýðõèéëæ
áîëîõ þì. Èéìýýñ õýñýã õóãàöààíû äàðàà äàõèí àâñàí ñîðüö äýýð òîîí øèíæèëãýý õèéæ, óã õàëäâàð íü øèíý
ýñýõèéã òîãòîîäîã áºãººä, øèíý õàëäâàð áàéãàà òîõèîëäîëä ýñðýã áèåòèéí òèòð íü äîð õàÿæ äºðºâ äàõèí
íýìýãäýæ ãàðäàã. ¯¿íèéã áàòàëãààæóóëàõ çîðèëãîîð FTA-Abs-èéí øèíæèëãýýã õèéõ õýðýãòýé. Ó÷èð íü ýíý
øèíæèëãýýãýýð èììóíîãëîáóëèí G áîëîí ºìíºõ èììóíîãëîáóëèí Ì-èéí ýñðýã áèåò¿¿äèéã ÿëãàæ òàíüäàã.

144

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

IX. ÕÄÕÂ ÁÀ ÁÇÄÕ-ÛÍ
ÝÌ×ÈËÃÝÝ, ¯ÉË×ÈËÃÝÝ
1. Áîäëîãî, ñòðàòåãè
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí 2006 îíû ¿íäýñíèé 2 äàõü ñòðàòåãèä ñ¿ðüåý ºâ÷íèé òàëààð
òóñãàãäààã¿é, ñ¿ðüåý ºâ÷íèé õÿíàëòûí ¿íäýñíèé õºòºëáºðò ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí
àñóóäàë îðîîã¿é áàéíà. Çàñãèéí ãàçðûí 2002 îíû 129 ä¿ãýýð òîãòîîëîîð áàòëàãäñàí
Õàëäâàðò ºâ÷èíòýé òýìöýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºðò (1) âèðóñò ãåïàòèò  çýðýã âàêöèíààð
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ºâ÷èí, (2) ñ¿ðüåý, (3) ãýäýñíèé õàëäâàðò ºâ÷èí, (4) áàéãàëèéí
ãîëîìòîò áîëîí áîîì, áðóöåëëîç çýðýã àìüòíààñ õ¿íä õàëäâàðëàäàã ºâ÷èí, (5) ÕÄÕÂ,
ÄÎÕ, ÁÇÄÕ áîëîí òºðºëõèéí òýìá¿¿ ãýõ ìýò áýëãèéí çàìààð õàëäâàðëàäàã ºâ÷í¿¿ä
áàãòñàí áîëîâ÷ âèðóñò ãåïàòèò B, C, (6) ìåíèíãîêêò õàëäâàð, òîìóó (ýäãýýð ºâ÷íèé ýñðýã
âàêöèí áàéäàã òóë 1 ä¿ãýýð á¿ëýã ºâ÷èíä õàìààðàõ íü çîõèñòîé) çýðýã áóñàä õàëäâàðò
ºâ÷èí áàãòàíà. Âèðóñò ãåïàòèò Ä ºâ÷èí á¿ð 1977 îíîîñ àíàãààõ óõààíû ñàëáàðò òàíèë
áîëñîí ÷ ¿íäýñíèé õºòºëáºðò äóðäàãäààã¿é áàéíà. Çàñãèéí ãàçðûí 2002 îíû 129 ä¿ãýýð
òîãòîîëîîð áàòëàãäñàí Õàëäâàðò ºâ÷èíòýé òýìöýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºðò ÕÄÕÂ, ÄÎÕ áîëîí
ÁÇÄÕ-ûí ¿éë÷èëãýýã íàðèéí ìýðãýæëèéí ýìíýëã¿¿ä ¿ç¿¿ëýõ òàëààð çààæýý. 2005 îíä
áîëîâñðóóëñàí íýí øààðäëàãàòàé ýìèéí 5 äàõü æàãñààëòûã Ìîíãîë óëñ ìºðäºæ áàéíà.

2. Õºòºëáºð, àðãà õýìæýý
2.1 Óäèðäàìæ, ãàðûí àâëàãà
ÁÇÄÕ-ûã õàì øèíæýýð îíîøèëæ ýì÷ëýõ (çºâõºí ºâ÷òíèé øèíæ òýìäýã, çîâèóðò
òóëãóóðëàõ) ÄÝÌÁ-ûí óäèðäàìæèéã Ìîíãîë õýë äýýð 2001 îíä áîëîâñðóóëàí ãàðãàæýý.
Àéìàã, ñóìûí ýìíýëãèéí ºðõèéí ýì÷ íàðò õàì øèíæýýð îíîøèëæ, ýì÷ëýõ òàëààðõ
ñóðãàëò ¿íäýñíèé õýìæýýíä çîõèîí ÿâóóëñàí áàéíà.
Ýäãýýð óäèðäàìæèä òýìá¿¿, çàã õ¿éòýí, òðèõîìîíèàç, 纺ëºí ÿð çýðýã ºâ÷íèé
ýì÷èëãýýíèé ñòàíäàðò òóñãàãäñàí áàéíà.
ÐÝÝ-íèé óäèðäàìæ Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí 2004 îíû 197 äóãààð òóøààëààð õ¿÷èí
òºãºëäºð áîëñîí áºãººä 3 òºðëèéí ýìýíä òóëãóóðëàñàí ýì÷èëãýý õèéãäýõ áîëîìæòîé
(íóêëåîçèäûí ýðãýõ òðàíñêðèïòàçûí ñààòóóëàã÷èéí á¿ëýã; íóêëåîçèäûí áóñ ýðãýõ

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

145

òðàíñêðèïòàçûí ñààòóóëàã÷èéí á¿ëýã; ïðîòåàçèéí ñààòóóëàã÷). Íýãä¿ãýýð á¿ëãèéí
æàãñààëòàä 5 ýì (çèäîâóäèí, çàëüöèòàáèí, äèäàíîçèí, ñòàâóäèí, ëàìóâèäèí), õî¸ðäóãààð
á¿ëýãò 2 ýì (íåâèðàïèí, ýôàâèðåíç) áàéäàã áîë ãóðàâäóãààð á¿ëýãò 3 ýì (èíäèíàâèð,
ðèòàíîâèð, SQR) áàãòäàã. ÑÄ4 ýñèéí òîî 200 áà ò¿¿íýýñ äîîø îðâîë ýì÷èëãýýíä íýãä¿ãýýð
á¿ëãýýñ 2 ýì, 3 äóãààð á¿ëãýýñ íýã ýì õàâñàð÷ ýì÷èëãýý ýõëýõèéã çºâëºäºã. Ýõíèé æèë
óëèðàë òóòàì ÑÄ4 ýñèéã òîîëîõ áà õî¸ðäàõü æèëýýñ õàãàñ æèëä íýã óäàà òîîëæ áîëíî.
Ýì÷èëãýý ýõýëñíýýñ õîéø 3 ñàð òóòàì ÑÄ4 ýñèéã òîîëæ, ýñèéí òîî öààøèä áóóðàõ,
äàãàëäàõ õàëäâàðóóä ýõýëáýë ýìèéã ñîëèíî.
Æèðýìñýí ýõýýñ óðàãò õàëäâàð äàìæèõààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ýì÷èëãýýíèé àñóóäàë
óã òóøààëä òóñãàãäñàí (2 äàõü á¿ëãèéã ¿çíý ¿¿). Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí òóøààëä 19
òºðëèéí äàãàëäàõ õàëäâàðûã îðóóëàí, ýì÷èëãýýíèé òóõàé çààñàí áàéíà.
Óã òóøààëä çºâëºãºº ºãºõ òàëààð öóõàñõàí äóðäñàí áàéäàã òóë îäîîãîîð õýðýãëýæ
áóé ÑÄÇØ-íèé òàëààðõ óäèðäàìæèéã àøèãëàõûã çºâëºñºí çààëò îðóóëæ áîëîõ þì.
Ò¿¿í÷ëýí õàëäâàð àâàõ ýðñäýëòýé áàéäëûí äàðààõ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ýì÷èëãýýíèé
áîëîí ñ¿ðüåý, ÕÄÕÂ-èéí õàâñàðñàí õàëäâàðûí ýì÷èëãýýíèé òóõàé ¿íäýñíèé õýìæýýíèé
óäèðäàìæ îäîîãîîð áàéõã¿é áàéíà.
Ñ¿ðüåý ºâ÷íèé ýì÷èëãýýã ñ¿ðüåýãèéí ¿íäýñíèé áîäëîãûí õ¿ðýýíä, ÕÄÕÂ-èéí
ýì÷èëãýýã Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí 2004 îíû 197 äóãààð òóøààëààð òóñ òóñàä íü ýì÷èëæ
áàéíà.

2.2 ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ áîëîí âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ-ãèéí
ýì÷èëãýý, ¿éë÷èëãýý
1998 îíû Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóõàé õóóëèàð õóâü õ¿íèé äààòãàëûí áàéäëààñ ¿ë õàìààðàí
íýí øààðäëàãàòàé ¿éë÷èëãýýã óëñûí òºñ⺺ð, ¿íý òºëáºðã¿é õ¿ðãýäýã. ¯¿íä ÿàðàëòàé
òóñëàìæèéí áîëîí àìáóëàòîðèéí ¿éë÷èëãýý, ñ¿ðüåý, õàâäàð, ñýòãýöèéí ýìãýã, æèðýìñýí,
òºðºëò áîëîí õàëäâàðò ºâ÷í¿¿ä áàãòäàã.
2002 îíä Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóõàé õóóëèíä îðñîí ººð÷ëºëòººð ÁÇÄÕ ýì÷èëãýý, îíîøèëãîî
¿íý òºëáºðã¿é ¿éë÷èëãýýíèé æàãñààëòààñ õàñàãäñàí àæýý. Ãýâ÷, ýìíýëýãò õýâòýãñäèéí
õóâüä ÁÇÄÕ-ûí ýì÷èëãýýíèé òºëáºðèéã ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëààð äàìæóóëàí óëñûí
òºñ⺺ñ òºëäºã õýâýýð ¿ëäæýý. ÎÓÁ-óóäûí òóñëàëöààòàéãààð çàðèì á¿ëýã õ¿ì¿¿ñò ¿íýã¿é
¿éë÷èëãýý, ýì÷èëãýý ÿâóóëàõ áîëîìæ áàéäàã íü ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíèé
òºëáºðèéí òîãòîëöîî îéëãîìæã¿é, òîäîðõîé áóñ áàéãààã èëòãýæ áàéãàà þì.
Ìîíãîë óëñ ýõ, õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õóâüä ìàø ¿ñðýíã¿é ñòðàòåãèòàé îðíû
íýã áºãººä ýõ, íÿðàéí ýíäýãäëèéã áóóðóóëàõ ¿¿äíýýñ æèðýìñýí ýõèéã æèëä 6 óäàà
¿íý òºëáºðã¿é æèðýìñíèé õÿíàëòàä îðîõ áîëîìæîîð õàíãàõ, àìèí äýì áîëîí áè÷èë
òýæýýëèéã ¿íýã¿é îëãîõ, àìüæèðãààíû ò¿âøíýýñ äîîãóóð àìüäðàëòàé æèðýìñýí
ýìýãòýéä õîîë õ¿íñ áîëîí õîðãîäîõ áàéðààð õàíãàõ, òýìá¿¿, çàã õ¿éòýí, òðèõîìàíèàç,
ÕÄÕ çýðýã 11 òºðëèéí ºâ÷èí îíîøëîõ ëàáîðàòîðèéí øèíæèëãýýíä ¿íý òºëáºðã¿é
õàìðàãäàõ ¿éë÷èëãýý áàãòäàã. Õýäèé òèéì áîëîâ÷ òºðºõèéí ºìíºõ õÿíàëòûí ýì÷
ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýý ãàðäàí õèéäýãã¿é, õàðèí ¿íý òºëáºðòýé
¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã ÁÇÄÕ-ûí êàáèíåò ðóó ÿâóóëäàã. ̺í âèðóñò ãåïàòèòèéí øèíæèëãýý
¿íý òºëáºðã¿é ëàáîðàòîðèéí ¿éë÷èëãýýíèé æàãñààëòàä áàãòäàãã¿é. Óëààíáààòàð õîòûí
æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä õèéñýí 2002-2003 îíû íýãýí ñóäàëãààãààð òýäíèé 77%

146

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

íü òýìá¿¿ãèéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýíä îðñîí. Õàðèí ãýðëýýã¿é, áîëîâñðîëûí
ò¿âøèí äîîãóóð, Óëààíáààòàðûí çàõàä àìüäàðäàã, áýëãèéí ýðñäýëòýé çàí ¿éëòýé, ºìíº
íü ÁÇÄÕ àâ÷ áàéñàí áîëîí ÁÇÄÕ-ûí òàëààð ìýäëýã òààðóó áàéñàí æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿ä
òýìá¿¿ãèéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýíä îðîõã¿é áàéõ ìàãàäëàë ºíäºð áàéãàà íü
õàðàãäñàí.110 Ò¿¿í÷ëýí íèéñëýë Óëààíáààòàðààñ áóñàä ãàçàð æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí
äºíãºæ 60% íü òýìá¿¿ãèéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýíä õàìðàãäñàí áàéæýý.111
Äóíä áîëîí áàãà îðëîãîòîé îðíóóäàä õèéñýí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé õýðýãëýýíèé
òóõàé íàðèéâ÷èëñàí ñóäàëãààíààñ õàðàõàä ¿éë÷èëãýýã ¿íý òºëáºðòýé áîëãîõîä íýí
øààðäëàãàòàé áîëîí íýí øààðäëàãàã¿é ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý, ýì áýëäìýë õóäàëäàí
àâàëò áóóðäàã àæýý.112 Îðëîãî òààðóó ÿäóó èðãýä îðëîãî èõòýé õ¿ì¿¿ñèéã áîäîõîä ýð¿¿ë
ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíä îëñîí îðëîãûíõîî íýëýýäèéã çàðöóóëäàã, ìºí îéðîëöîîãîîð 20
õóâü íü ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ àâàõàà õîéøëóóëàõ, ýñâýë çºâëºñºí ýì÷èëãýýã òºëáºðèéí
÷àäâàðã¿éí óëìààñ áîëæ õèéëãýæ ÷àäàõã¿é áàéäàã.113 ͺ㺺òýéã¿¿ð õóâèéí õýâøëèéí
îðòîé áîëîí îðã¿é ýìíýëãèéí òîî ñ¿¿ëèéí õýäýí æèëä 500 ãàðóé áîëòëîî ºññºíèéã
äóðäàõ õýðýãòýé. Òýäãýýðèéí äóíä ͯÝÌ-èéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã õóâèéí áàéãóóëëàãûí
òîî ÷ íýìýãäæýý.
Õàëäâàðò ºâ÷íèé õÿíàëòûí òóõàé Çàñãèéí ãàçðûí 2002 îíû 129 ä¿ãýýð òîãòîîëä
“ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ¿éë÷èëãýýã çºâõºí ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî ýì÷èëãýýíèé èòãýìæëýãäñýí
ëàáîðàòîðè, ýìíýëýã ¿ç¿¿ëíý” ãýæýý. Õýäèéãýýð ÝÌß-íû ç¿ãýýñ ìàãàäëàí èòãýìæëýë
çýðýã çîõèöóóëàëòàä îðäîã ÷, õóâèéí õýâøëèéí ÁÇÄÕ-ûí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã ãàçðóóä
¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí òîî, ÁÇÄÕ-ûí õàëäâàðûí òîõèîëäîë çýðýã ¿éë÷èëãýýíèéõýý òàëààðõ òîî
áàðèìòûã õîëáîãäîõ àéìàã, ä¿¿ðãèéí ñòàòèñòèêèéí àëáàäàä ºãäºãã¿é. Ýíý íü òàòâàðààñ
çàéëñõèéõ íýã øàëòãààí áîëäîã ãýæ çàðèì õ¿í òàéëáàðëàæ áàéâ.
ÌÃÁÑÑÍ, Ìàðè ñòîïñ èíòåðíåéøíë çýðýã ͯÝÌ-èéí ÷àíàðòàé ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã
ÎÓÒÁÁ-ûí òîîí ìýäýýëýë ÷ ìºí ժѯÒ-èéí òàéëàíä îðäîãã¿é.114 ̺í Áàòëàí õàìãààëàõ
áîëîí Õóóëü ç¿é, äîòîîä õýðãèéí ÿàìä, Òºìºð çàì çýðýã ººðèéí ãýñýí ýð¿¿ë ìýíäèéí
òóñäàà òîãòîëöîîòîé ñàëáàðûíõàí ÝÌß-íààñ ÁÇÄÕ-ûí òàëààð ãàðãàñàí óäèðäàìæèéã
äàãàäàã õèéãýýä òîîí ìýäýýëëýý äàìæóóëäàã ýñýõ íü òîäîðõîéã¿é áàéñàí áîëíî.
Ìîíãîëä 800 ãàðóé çºâøººðºëòýé ýìèéí ñàí íèéñëýë, àéìãèéí òºâä áàéäàã áºãººä
òýäãýýðèéí äèéëýíõ íü õóâèéí õýâøëèéíõ áàéíà.115 Õýäèéãýýð ÝÌß-íààñ ýì÷èéí æîðîîð
àíòèáèîòèê îëãîõûã ýìèéí ñàíãóóäàä òóëãàæ áàéãàà ÷ ëàíãóóíû àðààð æîðã¿é ýì
¿ðãýëæë¿¿ëýí õóäàëäààëñààð áàéíà.
Õóâèéí íóóö õàäãàëäàãã¿é, ýì÷ íàðûí ÿëãàâàðòàé õàðèëöàà, òààðóóõàí çºâëºãºº
ºãºõ àðãà áàðèëòàé óëñûí ¿éë÷èëãýýíä î÷ñîíîîñ ýì÷èéí ¿çëýãèéí õºëñ, ëàáîðàòîðèéí
øèíæèëãýýíèé òºëáºð õýìíýäýã òóë èëýð÷ áóé øèíæ òýìäýã äýýðýý ¿íäýñëýýä ººðèé㺺
ýì÷èëäýã õ¿ì¿¿ñ áàéäàã. ªºðèé㺺 äóð ìýäýí ýì÷ëýõ íü òîõèðîõã¿é ýìèéã õàíãàëòã¿é

110

111
112

113
114
115

Áàÿëàã ̺íõºº, Òèïïàâàí Ëèàáñþòðàêóë áóñàäl, (2006) Æèðýìñíèé ¿åèéí òýìá¿¿ãèéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ
øèíæèëãýýíä õàìðàãäñàí áàéäàë áà Óëààíáààòàð õîòîä øèíæèëãýýíä õàìðàãäàõã¿é áàéãààãèéí øàëòãààí, õ.
284-288
ÄÝÌÁ & ÝÌß, (2008).
Lewis S et al, (2008) Supporting the delivery of cost-effective interventions in primary health-care systems in lowincome and middle-income countries: an overview of systematic reviews, Lancet; 372: 928-39.
PRSP I Background Report.
Òºãñæàðãàë Æ, õóâèéí ÿðèëöëàãà, 2008.
Richardson, E. , ed. (2007)..

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

147

òóíãààð óóõ (òóõàéëáàë, òóõàéí ºâ÷èí ¿¿ñãýã÷ á¿ðýí ä¿¿ðýí óñòààã¿é áàéõàä çîâèóð
ãàéã¿é áîëìîãö ýì÷èëãýýãýý çîãñîîõ) óëìààð òóõàéí ýìýíä ºâ÷èí ¿¿ñãýã÷ òýñâýðòýé
áîëîõ ýðñäëèéã íýìýãä¿¿ëäýã.
Îëîí ýìýíä äàñàëòàé ñ¿ðüåýãèéí õàëäâàð íýìýãäýæ áàéãàà íü ýì÷èëãýýã á¿ðýí
ä¿¿ðýí õèéëãýýã¿éòýé õîëáîîòîé.
Ìîíãîë óëñàä òºðñºí íÿðàé õ¿¿õäèéã âèðóñò ãåïàòèò B-ãèéí ýñðýã âàêöèíæóóëàëòàä
õàìðóóëàõ àæèë 17 æèëèéí ºìíº áóþó 1991 îíä ýõýëñýí. Ãýâ÷ íèéò âàêöèíæóóëàëòûí
10% ¿ð ä¿íã¿é áàéäàã ãýñýí áàðèìòòàé õàðüöóóëàõàä Ìîíãîëä ýíý õóâü èë¿¿ ºíäºð
áàéõ äîõèî áàéíà.
2007 îíä ÝÌß-íààñ ãàðãàñàí ìýäýýíä âèðóñò ãåïàòèò Â-ãèéí õàëäâàð àâñàí
õ¿ì¿¿ñèéí 33% íü 15-19 íàñíûõàí áàéíà ãýæýý.116 Âàêöèíæóóëàëòûí ¿ð ä¿í òààðóó áàéãàà
íü âàêöèíû ÷àíàð, õàäãàëàëòûí õóãàöàà, õ¿éòíèé õýëõýý òàñðàõ, ýñâýë âàêöèí òàðèõ
òåõíèêèéí àëäààíààñ áîëñîí óó ãýäýã íü òîäîðõîéã¿é (ýõíèé òóíã òºðñíººñ õîéø 12
öàãèéí äîòîð õèéõ). Âèðóñò ãåïàòèò Â-ãèéí õàëäâàðûí ýñðýã âàêöèíæóóëàëòàä õ¿¿õäýý
á¿ðýí õàìðóóëààã¿é áóþó 6 ñàðûí äîòîð 3 óäààãèéí òóí òàðèóëààã¿é áîë ¿ð ä¿í ìóó
áàéæ áîëíî. Çàñãèéí ãàçðûí 2002 îíû 129 ä¿ãýýð òîãòîîëîîð áàòàëñàí Õàëäâàðò
ºâ÷èíòýé òýìöýõ ¿íäýñíèé äýä õºòºëáºðò ñóì, áàãèéí ò¿âøèíä äàõèí âàêöèíæóóëàëòàä
õàìðàãäàëò òààðóó áàéãààã äóðäñàí áîëîâ÷ ÿàãààä òèéì áàéäàë ¿¿ññýí òàëààð ìýäýýëýë
áàéõã¿é áàéíà.

ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, Âèðóñò ãåïàòèò B áà C-ãèéí ýì÷èëãýý, ¿éë÷èëãýýíèé
ìåíåæìåíòòýé õîëáîîòîé çºâëºìæ¿¿ä
ÁÇÄÕ-ûí ºíäºð ýðñäýë, ºðòºìòãèé áàéäàëä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñèéã áîãèíî
õóãàöààíä àðèëãàõàä áýðõøýýëòýé õýäèé ÷, ºíººãèéí Ìîíãîë óëñûí ÍÝÌ-èéí ñàëáàðò
ãîë òóëãàìäñàí àñóóäàë áîëîõ ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëòûã áóóðóóëàõ áîäëîãî áîëîâñðóóëæ
õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýëáýðýýð øóóðõàé øèéäâýðëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. ¯¿íä:
1. ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, âèðóñò ãåïàòèòààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ öîãö ñòðàòåãè, õºòºëáºð
áîëîâñðóóëàõ, ýíý íü ÝÌÑÌÒ-òýé óÿëäñàí, õàëäâàð õàìãààëëûí äýãëýì õèéãýýä
ýì, öóñ áîëîí öóñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé çîõèñòîé õýðýãëýý, ͯÝÌ çýðýã ãîë àñóóäëûã
òóñãàñàí áàéõ
2. Âèðóñò ãåïàòèò B, C, Ä çýðýã õàëäâàðûã ÁÇÄÕ-ûí òîîíä õàìðóóëàí òîîöîæ,
á¿ðòãýë ìýäýýëýëä îðóóëàõûí çýðýãöýý Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí òóøààë øèéäâýð,
îíîøèëãîî áîëîí ýì÷èëãýýíèé ñòðàòåãè, õîëáîãäîë á¿õèé áóñàä çààâàð, óäèðäàìæ
çýðýã áè÷èã áàðèìòàä òóñãàæ áîëîâñðóóëàõ.
3. ÁÇÄÕ-ûí øèíæèëãýý áîëîí òàéëàíä áýëýã ýðõòíèé ¿¿, âèðóñò ãåïàòèò Ä, áîëîí
íààëäàöûí øèíæèëãýýã îðóóëàõ
4. Ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóä, ëàáîðàíò çýðýã ºíäºð ýðñäýëòýé õ¿ì¿¿ñèéã
òîãòìîë, áîëîìæòîé áîë æèëä íýã óäàà âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ–ãèéí øèíæèëãýýíä
õàìðóóëàõ
5. ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî, çºâëºãºº ºãºõ, ýì÷èëãýý, òàéëàí çýðãèéí òàëààð àíõàí
øàòíû òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷äýä (ýì÷, ñóâèëàã÷, ýõ áàðèã÷ áàãà ýì÷
íàð) ýð÷èìòýé áîëîí àæëûí áàéðàí äàõü ñóðãàëòûã ºðãºæ¿¿ëýõ. ¯¿íä õàëäâàð

116

Ýð¿¿ë ìýíäèéí õºãæëèéí ¿íäýñíèé òºâ, (2008).

148

6.

7.

8.

9.

10.

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

õàìãààëàë, ýì, öóñ, öóñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé çîõèñòîé õýðýãëýý, ͯÝÌ çýðãèéã íýãòãýõ
íü ç¿éòýé. ÁÇÄÕ-ûí ýì÷òýé ãàçàð ÷ áóñàä ìýðãýæëèéí ýì÷ íàð (æèðýìñíèé õÿíàëò, ýõ
íÿëõñûí ýð¿¿ë ìýíä, äîòðûí ýì÷, ã. ì. ) íü ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýã ººðèéí
àæëûí áàéðàíä ÿâóóëàõ áîëîëöîîã á¿ðä¿¿ëýõ.
¯éë÷ë¿¿ëýã÷äýä àìáóëàòîðèîð ¿ç¿¿ëýõ ÁÇÄÕ-ûí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã ¿íý
òºëáºðã¿é õèéõ (òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýã÷ óëñûí òºñºâ ýñâýë äààòãàëûí ñàíãààñ ñàíõ¿¿æèæ
áàéãààãààñ ¿ë õàìààðàí. ¯¿íèé çýðýãöýý ÝÌÑÌÒ-èéí äàãóó íýí øààðäëàãàòàé áîëîí
íýìýëò òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé áàãöûã äàðóé õýðýãæ¿¿ëýõýä àíõààð÷, ÁÇÄÕ-ûí
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýã òóñãàæ ¿ð ä¿íòýé ã¿éöýòãýõ. Õàâüòàë
ñóäëàë õàíãàëòòàé õèéõ áîëîìæã¿é òîõèîëäîëä ¿íýã¿é ýì ºâ÷òºíä ºãºõ人 õàâüòàã÷èä
íü õ¿ðýëöýõ¿éö õýìæýýòýé ºãºõ.
Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýã÷èä ÁÇÄÕ-òàé ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí áýëãèéí õàìòðàã÷èä
íü ÁÇÄÕ-ûí ýðñäëèéã îéëãóóëæ, ¿íý òºëáºðã¿é îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíä óðüæ
õàìðóóëàõ
Õóâèéí õýâøëèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýã÷äýä ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî,
ýì÷èëãýýíèé çýðýãöýý õàëäâàð õàìãààëëûí äýãëýì, ýì, ýìèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé
çîõèñòîé õýðýãëýýíèé òàëààð öîãö áàéäëààð ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ.
Õóâèéí áîëîí ÒÁÁ-ä ò¿øèãëýí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã ýìíýëýãò ¿ç¿¿ëäýã, óëñûí
ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýý àâàõ áîëîëöîîã¿é, ò¿¿í÷ëýí óëñûí ýìíýëã¿¿äýä ¿ç¿¿ëýõ
ñîíèðõîëã¿é õ¿í àìûí òîäîðõîé õýñãèéã (ÿâóóëûí õ¿ì¿¿ñ, îþóòàí áà çàëóó÷óóä)
ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ çîðèëãîîð íýðã¿é áîëîí ÿâóóëûí ýì÷èëãýýíèé òºâ¿¿äèéã
õºãæ¿¿ëýõ ÷èãëýëä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ.
ÁÇÄÕ-ûí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã ¿ç¿¿ëýõ òîãòñîí ñ¿ëæýýíèé á¿òýö çîõèîí áàéãóóëëàëòûã
íýìæ ººð÷ëºõã¿éãýýð ºíººãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé òîãòîëöîîã á¿ðýí ä¿¿ðýí
àøèãëàõ. ÁÇÄÕ-ûí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã íýð õàÿãã¿éãýýð, íóóöëàëûã ýðõýìëýñýí ýýëòýé
îð÷èíä ÿâóóëàõ áîëîëöîîã á¿ðä¿¿ëýõ òàë äýýð ñàíàà÷ëàãàòàé àæèëëàæ äýìæëýã
¿ç¿¿ëýõ. ̺í õîëáîãäîõ ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷ áàéãóóëëàãóóäàä õàëäâàð
õàìãààëëûí äýãëýì áîëîí ýì, ýìèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé çîõèñòîé õýðýãëýýã øààðäëàãûí
äàãóó àøèãëàæ áàéãààã áàòàëãààæóóëæ áàéõ.

2.3 Ðåòðîâèðóñèéí ýñðýã ýì÷èëãýýíèé áîëîí äàãàëäàõ
õàëäâàðûí ýìíýëç¿éí óäèðäëàãà
Äýýð äóðäñàí÷ëàí, 1992 îíîîñ õîéø ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð àâñàí íèéò 46 òîõèîëäîë
á¿ðòãýãäñýíýýñ 8 õ¿í íàñ áàðñàí àæýý. ¯ëäñýí 36 õ¿íýýñ 32 íü Óëààíáààòàð õîòîä, 6
õ¿í õºäºº îðîí íóòàãò àìüäàðäàã áàéíà. Îäîîãîîð ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé 5 õ¿í ÐÝÝíä õàìðàãääàãèéí 4 íü Óëààíáààòàðò îðøèí ñóóäàã. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñò
òàñðàëòã¿é àñàðãàà äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýý îäîîõîíäîî áèé áîëîîã¿é, íýãä¿ãýýð
ýãíýýíèé ýì÷èëãýýíèé ãàäíà áàãà çýðýã àðãà õýìæýý òºëºâëºõººñ õýòðýõã¿é áàéíà.
Äàðààãèéí øàòëàëûí ¿éë÷èëãýýíä ºâ÷òíèéã øèëæ¿¿ëýõ íàéäâàðòàé ìåõàíèçìã¿é, ñýòãýë
ç¿éí çºâëºãºº, äýìæëýã õÿçãààðëàãäìàë, íýìýëò õîîë õ¿íñýýð äýìæèõ ¿éë÷èëãýý áîëîí
äàãàëäàõ õàëäâàðûí ýì÷èëãýý õ¿ðòýýõ áîëîìæ õîìñ áàéãàà áîëíî.
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ áîëîìæèò ýì÷èëãýýíèé òàëààð ñóðãàëòàä õàìðàãäàõ
õýðýãòýé.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

149

¯íäýñíèé õýìæýýíèé óäèðäàìæèéã îðëîí Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí 197 äóãààð
òóøààëààð ÐÝÝ áîëîí ýõýýñ óðàãò õàëäâàð äàìæèõààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ýì÷èëãýýíèé
ïðîòîêîëîîð çîõèöóóëäàã áà ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ äàãàëäàõ õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ
æóðìààð êîòðèìîêñàçîë óóõûã çºâëºäºã. 2008 îíä ͯÁÅÀÒÕ-íä èëãýýñýí Ìîíãîëûí
òàéëàíä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ äàãàëäàõ õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ ¿¿äíýýñ óã ýìèéã
óóäàã ãýæýý. ¯¿íä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ýõýýñ òºðñºí õ¿¿õä¿¿ä õàìààðíà. Ãýñýí õýäèé
÷, îäîîãîîð ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ, çàðèì íü ñ¿ðüåý õàâñàðñàí ÷ êîòðèìàêñàçîë
óóäàãã¿é áàéíà.
ÕªÑ¯Ò äýýð ÑÄ4 ýñ òîîëîã÷èéí òóñëàìæòàé ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿íèé ÑÄ4 õåëïåð
T-ëèìôîöèò ýñèéã òîîëæ, íýã ìèêðîëèòð öóñàíä 350-ààñ äîîø îðâîë ÐÝÝ ýõëýõ çààëò
áîëäîã. ժѯÒ-èéí ëàáîðàòîðè õ¿íèé áýëýã ýðõòíèé ¿¿, õëàìèä çýðýã áóñàä òºðëèéí
ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîîã ºðãºæ¿¿ëæ õèéõ áîëîìæ îëãîäîã ïîëèìåðàçûí ãèíæèí óðâàëûí
áàãàæ øààðäëàãàòàé, àâàõ õ¿ñýëòýý òàâüñàí áàéíà.
“Ìîíãîë Ýì Èìïåêñ” ýì èìïîðòëîã÷ áàéãóóëëàãà õóâü÷ëàãäàõ ¿åýð ðåòðîâèðóñèéí
ýñðýã áýëäìýëèéí íèéë¿¿ëýëòýä áýðõøýýë ãàðàí õî¸ð ñàðûí õóãàöààíä ýì÷èëãýý òàñàðñàí
òîõèîëäîë ãàð÷ýý.
Óëààíáààòàðààñ ººð ãàçàð àìüäàð÷ áàéãàà ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ ñýòãýë
ñàíàà ãóòðàõ çýðýã õ¿íäðýëòýé ¿åä òóõàéí àéìãèéí ÁÇÄÕ-ûí ýì÷, ìýðãýæèëòíèé ç¿ãýýñ
ñýòãýëç¿éí äýìæëýã àâäàã áàéíà. Õîîëëîëòûí òàëààðõ çºâëºãºº, äýìæëýã áîëîí áè÷èë
ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã ºãºõ ¿éë÷èëãýý îäîîãîîð ñàéí íýâòðýýã¿é áàéíà.

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí õàëàìæ äýìæëýãèéí òàëààðõ çºâëºìæ
1. ÐÝÝ áîëîí êîòðèìîêñàçîëûí çóðãààí ñàðûí íººöòýé áàéõ òàëààð ժѯÒ
àíõààð÷ àæèëëàõ.
2. Ðåòðîâèðóñèéí ýñðýã áîëîí äàãàëäàõ õàëäâàðûí ýì÷èëãýýã õàìàðñàí, äàðààãèéí
øàòëàëûí ¿éë÷èëãýý õ¿ðòýõ ¿ð ä¿íòýé òîãòîëöîîã áèé áîëãîõ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé
õ¿ì¿¿ñ, òýäãýýðèéí ãýð á¿ëèéíõýíä íèéãýì ñýòãýë ç¿éí ìýðãýæëèéí äýìæëýã õ¿ðòýõ
àñóóäëûã òóñãàñàí ¿íäýñíèé óäèðäàìæ áîëîâñðóóëàõ, øààðäëàãàòàé õàëàìæèéí
õºòºëáºðèéí òîãòîëöîîã áèé áîëãîõûã ÕªÑ¯Ò õàðèóöàí ã¿éöýòãýõ
¯¿íä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé àìüäàð÷ áàéãàà õ¿í òóñ á¿ðèéí ýì÷èëãýýíèé óäèðäàìæ
òóñãàãäàõ ¸ñòîé.
3. Õàëàìæèéí öîãö õºòºëáºðèéí õàëàìæ, äýìæëýãèéí ¿éë àæèëëàãààã ¿íýëýõ,
õÿíàõ ÷àäàâõ áèé áîëãîõ àñóóäëûã ÕªÑ¯Ò õàðèóöàí õèéõ
4. Õî¸ðäóãààð ýãíýýíèé ðåòðîâèðóñèéí ýñðýã ýìèéí õàíãàìæ, íèéë¿¿ëýëòèéã òîîöîõ,
ò¿¿í÷ëýí ëàìóâèäèí, çèäîâóäèí, ñòàâóäèí, íåâèðàïèí çýðýã ýìýýñ ººð òºðëèéí
ðåòðîâèðóñèéí ýñðýã ýìèéí õ¿ðòýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ.

2.4 Ñ¿ðüåý áà ÕÄÕÂ
Ñ¿ðüåý, ÕÄÕÂ-èéí õàâñàðñàí õàëäâàðòàé 6 õ¿íèé 2 íü íàñ áàðñàí áàéíà. 2008 îíû 9
ä¿ãýýð ñàðä Ìîíãîë óëñàä õýðýãæèæ áóé ñ¿ðüåý áîëîí îëîí ýìýíä äàñàëòàé ñ¿ðüåýãèéí
õºòºëáºðò ¿íýëãýý õèéñýí ÄÝÌÁ-ûí õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé áàã Ìîíãîëä ñ¿ðüåýãèéí
õºòºëáºð ñàéí õýðýãæèæ áàéíà ãýñýí ä¿ãíýëò ãàðãàæýý. Õî¸ð àñóóäàëä öààøèä àíõààðàë
õàíäóóëàõ õýðýãòýéã òýä çºâëºñºí áºãººä íýã íü ñ¿ðüåý, îëîí ýìýíä äàñàëòàé ñ¿ðúåý
áîëîí ÕÄÕÂ-èéí õºòºëáºðèéí óÿëäàà, çîõèöóóëàëòûí àñóóäàë áàéâ. ¯¿íä:

150

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

à. ÕÄÕÂ, ñ¿ðüåýãèéí ¿íäýñíèé õýìæýýíèé çîõèöóóëàõ ìåõàíèçìã¿é áàéíà.
á. ÕÄÕÂ-èéí ¿íäýñíèé óäèðäàìæèä ñ¿ðüåýãèéí àñóóäàë òóñãàãäààã¿é
â. Ýìíýëýãò ýì÷ë¿¿ëæ áóé ñ¿ðüåýãèéí ºâ÷òºí¿¿ä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ
øèíæèëãýýíä çààâàë õàìðàãääàã (ñàéí äóðûí áóñ)
ã. Ñ¿ðüåý, ÕÄÕÂ-èéí õàâñàðñàí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñò ÐÝÝ õèéãääýãã¿é.
Ãýâ÷ Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí òóøààëä ñ¿ðüåýãèéí àñóóäàë òóñãàãäñàí áàéäàã áºãººä
õàâñàðñàí õàëäâàðòàé áàéñàí 2 ºâ÷òíèé íýã íü ñ¿ðüåýãèéí ýì÷èëãýý äóóññàíû äàðàà
ÐÝÝ-íä îðñîí áàéíà.
ժѯÒ-èéí ýì÷ íàðòàé óóëçàõàä ñ¿ðüåýãèéí ýì÷èëãýýíèé ÿâöàä ºâ÷òºí¿¿äýä àðüñíû
õàðøëûí õ¿÷òýé óðâàë çýðýã äàãàëäàõ õ¿íäðýë ãàðäàã òóë ÐÝÝ-ã çýðýã õèéäýãã¿é ãýæ
áàéâ. Õàðèí ñ¿ðüåýãèéí ýì÷èëãýý äóóñ÷, äàãàëäàõ õ¿íäðýë¿¿ä íàìæñàí ¿åä ÑÄ4 ýñèéí
òîîíä òóëãóóðëàí ÐÝÝ ýõýëäýã áàéíà. Ýäãýýð íü 2008 îíä ͯÁÅÀÒÕ-íä Ìîíãîë óëñûí
èëãýýñýí ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýì÷èëãýý, õàëàìæ äýìæëýãèéí
õ¿ðòýýìæèéã äýýøë¿¿ëýõ äýëõèé íèéòýýð õ¿ðýõ çîðèëòûã õýðõýí áèåë¿¿ëæ áóéãàà
òàéëàãíàñàí áàðèìòàä ÕÄÕÂ-èéí ýñðýã ýì÷èëãýý õèéëãýæ áóé õ¿ì¿¿ñèéí 12.5% íü
ñ¿¿ë÷èéí óäàà ¿çëýãò îðîõäîî ñ¿ðüåýãèéí øèíæèëãýýíä õàìðàãäñàí ãýñíèéã äàõèí
íîòîëæ áàéíà.
¯íäýñíèé áîëîí Õîâä, Äàðõàí-Óóë çýðýã çàðèì àéìãèéí õýìæýýíä ÕÄÕÂ, ñ¿ðüåýãèéí
õºòºëáºð áàéãóóëëàãûí áîëîí ÁÇÄÕ, ÑÄÇØ-íèé òºâ áîëîí ñ¿ðüåýãèéí òàñàãò àæèëëàäàã
ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñèéí õîîðîíä ñàéí óÿëäààòàé áàéñíûã ¿íýëãýýíèé áàã òýìäýãëýæ
áàéíà.

ÕÄÕÂ, ñ¿ðüåýã óÿëäóóëàõ òóõàé çºâëºìæ
1. 2006 îíû ¯íäýñíèé ñòðàòåãèä ººð÷ëºëò îðóóëàõäàà ÁÇÄÕ, âèðóñò ãåïàòèò,
ñ¿ðüåýãèéí àñóóäëûã óÿëäóóëàí îðóóëàõûã ÝÌß áîëîí ¯íäýñíèé õîðîî
õàðèóöàõ
2. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ ñ¿ðüåýãèéí øèíæèëãýýíä, ñ¿ðüåýãèéí ºâ÷òºí¿¿ä
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýíä ñàéí äóðààð õàìðàãäàõûã äýìæñýí
óðèàëãûã Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí òóøààëààð ãàðãàõ
3. Ñ¿ðüåý áà ÕÄÕÂ-èéí õàâñàðñàí õàëäâàðûí ýì÷èëãýý, ¿éë÷èëãýýíèé àñóóäëûã
îëîí óëñûí òåõíèêèéí òóñëàëöààòàéãààð ìýðãýæëýýðýý àæèëëàæ áóé ýì÷,
ýìíýëãèéí àæèëòíû ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýõ ÁÇÄÕ, ñ¿ðüåý, ÕÄÕÂ-èéí ñóðãàëòûí
öîãö õºòºëáºðò îðóóëàõ.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

151

X. ÖÀÀØÈÄ ÀÍÕÀÀÐÀÕ
ǯÉËÑ
ªíãºðñºí 5 æèëèéí òóðø Ìîíãîë îðîí ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ,
ýì÷ëýõ ÷èãëýëýýð èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé àðãà õýìæýý áîëîâñðóóëàõàä íèëýýä àõèö ãàðãàæýý.
Òºðºë á¿ðèéí ¿éë÷èëãýý áèé áîëãîõ, õ¿ì¿¿ñò óëàì õ¿ðòýýìæòýé õ¿ðãýõ òàëààð øèíýëýã
ç¿éë îëîí áàéíà. Áèåý ¿íýëýã÷, ÝÁÝ, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñààð òàðüæ õýðýãëýã÷èä
çýðýã ºíäºð ýðñäýë á¿õèé õ¿ì¿¿ñ áîëîí òýäíèé ýðñäýëò çàí ¿éëèéí óëìààñ ºðòºìõèé
áàéäàëä îðäîã áýëãèéí õàìòðàã÷, òºðñºí õ¿¿õýä áîëîí èðýýä¿éä òºðºõ õ¿¿õä¿¿äýä íü
õ¿ð÷ àæèëëàõàä èë¿¿ àíõààðàë õàíäóóëæýý.
Ýðñäýëò çàí ¿éëòýé, ºðòºìõèé áºãººä íèéãìèéí ñàëáàðûí ¿éë÷èëãýý õ¿ðòýõ
áîëîìæîîð õîìñ õ¿ì¿¿ñò õ¿ð÷ ¿éë÷ëýõ, ÿâóóëûí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ òàëààð íýëýýä óÿí
õàòàí àæèë òºðèéí áàéãóóëëàãóóäûí ç¿ãýýñ ÿâóóëæ áàéãàà ÷, ÈÍÁ-óóä äýýðõ ¿éë÷èëãýýã
ñàíàà÷ëàõ, ÿâóóëàõ àæèëä ãîë ¿¿ðýãòýé áàéäàã.
¯íäýñíèé áîëîí ÎÓÒÁÁ-óóä, ͯÁ áîëîí áóñàä õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãóóäûí
ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí òåõíèêèéí äýìæëýãòýé ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëäàã.
ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ èëð¿¿ëýõ ÑÄÇØ-íèé òºâ áàéãóóëàõ, öààøèä íýìýãä¿¿ëýõ ñàíàà÷ëàãûã
ýíä äóðäàõ íü ç¿éòýé áºãººä ýäãýýð òºâ ¿íäýñíèé áîëîí ÎÓÒÁÁ-óóä, ͯÁ, õàíäèâëàã÷èä,
ÝÌß-íû äýìæëýãýýð àæèëëàæ áàéíà.
¯¿íèé ñàöóó ÄÒ¯Ñ çýðýã çàðèì áàéãóóëëàãà õýðýãöýý òîãòîîõ áîëîí íºõöºë áàéäëûí
¿íýëãýý, àøèãëàí ÿâóóëàõ àðãà õýìæýýíèé àðãà ç¿éã áîëîâñðóóëàõ, õýðýãöýýíýýñ õàìààð÷
ººð÷ëºõ çýðãýýð íîòîëãîîíä ñóóðèëñàí õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. ¯¿íèé òóëä
îðîëöîîíû àðãààð õ¿ì¿¿ñèéí ìýäëýã, îéëãîëòûã íýìýãä¿¿ëýõ, ýðñäýë áóóðóóëàõ, çàí
¿éë òºëºâø¿¿ëýõ áîëîí ººð÷ëºõèéã ýðìýëçýí, ººðèéí áîëîí õàìòðàí àæèëëàäàã áóñàä
áàéãóóëëàãûí àæèëëàã÷äàä ºíäºð ýðñäýëòýé, ºðòºìõèé õ¿í àìòàé õýðõýí àæèëëàõ ¿ð
ä¿íòýé, øèíýëýã àðãûí òàëààð ñóðãàëò ÿâóóëæ ÷àäâàðæóóëäàã áàéíà.
ÌÃÁÑÑÍ, Ìàðè ñòîïñ èíòåðíåéøíë, ͯÁ-ûí ÕÀÑ, ÃÒÕÀÍ áîëîí ÁÇÄÕ, ýõ õ¿¿õäèéí
ýð¿¿ë ìýíä, æèðýìñíèé ¿åèéí õÿíàëòûí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã óëñûí áàéãóóëëàãóóä áýëãèéí
áîëîí ͯÝÌ-èéí ¿éë÷èëãýýòýé ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýì÷èëãýý ¿éë÷èëãýýã
óÿëäóóëàõ, ºñâºð íàñíûõàí áîëîí çàëóó÷óóä, ºíäºð ýðñäýëò çàí ¿éëòýé õ¿ì¿¿ñ, ºðòºìõèé
õ¿í àìä çîðèóëñàí ìýðãýæëèéí ¿éë÷èëãýý çýðýã ¿ð ä¿íòýé àðãà õýìæýý áèé áîëãîí
õýðýãæ¿¿ëýõýä èäýâõòýé àæèëëàæ áàéíà.

152

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

ÝÌß-íû õàðüÿàíä Ãëîáàë ñàíãèéí ÕÇÍ áàéäàã áºãººä äýýðõ îëîí ñàíàà÷ëàãàä ãîë
¿¿ðýãòýé îðîëöäîã.
Õýäèéãýýð íýëýýä àìæèëò áàéãàà ÷ ºíäºð ýðñäýëòýé õ¿í àì òýäíèé áýëãèéí
õàìòðàã÷èä, çàëóó÷óóä çýðýã õ¿í àìûí ºíäºð ýðñäýëò çàí ¿éë íýìýãäýõ õàíäëàãà
àæèãëàãäàæ áàéíà.
̺í ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîí áóñàä ñàëáàðûí øèéäâýð ãàðãàã÷äûã äàé÷ëàõ, îðîëöóóëàõ
óëìààð ÕÄÕÂ áà ÁÇÄÕ-ûã áóóðóóëàõ, õÿíàõ ¿íäýñíèé àðãà õýìæýýíä øààðäëàãàòàé óëñûí
òºñâèéã íýìýãä¿¿ëýõ àæèë õ¿íäðýëòýé õýâýýð áàéíà.
¯íäýñíèé àðãà õýìæýý èõýíõäýý ãàäíû ñàíõ¿¿æèëòýä òóëãóóðëàñàí, äèéëýíõ íü
Ãëîáàë ñàíãèéí òºñ뺺ñ, õàðèí áàãàâòàð õýñýã íü îëîí óëñûí áóñàä áàéãóóëëàãà,
õàíäèâëàã÷äààñ á¿ðääýã. Îëîí óëñûí äýìæëýãèéã àâàõ íü ñàéí òàëòàé ÷, õàíäèâëàã÷äààñ
õàðààò áàéäëààð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ñóë òàëòàé.
ÝÌß-íû õîëáîãäîõ ãàçàð áîëîí ñòðàòåãèéí õÿíàëò, óäèðäëàãûí ¿¿ðýãòýé ÎÍÇÇ
òåõíèêèéí àæëûí õýñãýýðýý äàìæóóëàí ÕÇÍ-èéí ºäºð òóòìûí ¿éë àæèëëàãààíä
ìýðãýæëèéí õÿíàëò ò¿ëõ¿¿ òàâèõ øààðäëàãàòàé.
Ýöýñò íü âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ áà Ä, áýëýã ýðõòýíèé ¿¿ ãýõ ìýò ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëò,
òºðºëõèéí òýìá¿¿ãèéí íèéò ò¿âøèí áà ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðò àæèëëàã÷äûí äóíä
òàðõñàí âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ-ãèéí õàëäâàð íü õ¿ëýýí çºâøººðºõèéí àðãàã¿é ºíäºð áàéíà.
Èéìä èë¿¿ íàðèéâ÷èëñàí, ºðòºã òîîöñîí, ñòðàòåãèéí ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº,
¿¿íèéã ¿ð ä¿íòýé õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé ìàíëàéëàë, îëîí ñàëáàðûí ò¿íøëýëèéí
ìåõàíèçì áèé áîëãîõ õýðýãòýé.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

153

XI. ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ
Õàâñðàëò 1: Äýëãýðýíã¿é çºâëºìæ
¯íäýñíèé õýìæýýíèé ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí á¿ðòãýëèéã ñàéæðóóëàõ çºâëºìæ¿¿ä
1. Õýðýãëýãäýæ áóé á¿õ ìàÿãò áîëîí á¿ðòãýëèéí àðãà÷ëàëä äàðààõ ç¿éëèéã
òóñãàõ:
1.1 ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí á¿ðòãýëèéí 23 òºðëèéí ìàÿãòûã ýðãýí õàðæ íýãòãýõ
(ÑÄÇØ-íèé òºâ¿¿äýä àøèãëàãäàæ áàéãàà ÕÄÕÂ-èéí á¿ðòãýëèéí 15 ìàÿãòûã
îðîëöóóëàí). Ýíý àæëûã ͯÝÌ-èéí ìýäýýëëèéí ñàí á¿ðä¿¿ëýõ áà ͯÝÌ-èéí
ÕÓÌÒ-ã ñàéæðóóëàõ àæèëòàé óÿëäóóëàõ.
1.2 ÁÇÄÕ-ûí á¿ðòãýëèéí á¿õ ìàÿãòàä õóâü õ¿íèé òóõàé ìýäýýëëèéã îðóóëàõ
(ðåãèñòðèéí äóãààð, õàÿã (àéìàã, ñóì, áàã), áîëîâñðîë, õýðýãöýýòýé ìýðãýæëèéí
á¿ëã¿¿ä) áîëîí ãóðàâ äàõü øàòëàëààñ áýëãýâ÷ ò¿ãýýëòèéí òàëààðõ ìýäýýëëèéã
õÿíàõ çîðèëãîîð ìýäýýëýë îðóóëàõ òóñãàé çàé íýìýõ.
1.3 Ýëåêòðîí áàéäëààð ìýäýýëýë îðóóëàõäàà çºâõºí Excel (Word áèø)
ïðîãðàìûã àøèãëàí, õºäºë㺺íã¿é òîìú¸îã îðóóëæ ìýäýýëëèéã í¿äýíä
îðóóëàõàä íèéëáýðèéã àâòîìàòààð áîääîã áîëãîõ. Èíãýñíýýð ìýäýýëýë îðóóëàõ
áîëîí òîîöîîëîõîä õ¿íýýñ øàëòãààëàõ àëäàà áóóðíà.
1.4 ÁÇÄÕ-ûí á¿ðòãýëèéí ìàÿãòóóäûã Health Info ìýäýýëëèéí ñàíòàé áîëîí
ÝÌÕ¯Ò-èéí ìýäýýëëèéí ñàíòàé óÿëäóóëæ ÁÇÄÕ-ûí ìýäýýëëèéã õÿíàõ áîëîìæòîé
áîëîõ.
1.5 ÕÏ áîëîí âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ-ãèéí õàëäâàðûí á¿ðòãýëèéã õàëäâàðò ºâ÷íèé
á¿ðòãýëä áèø, ÁÇÄÕ-ûí á¿ðòãýëä áàãòààõ.
2. Ìîíãîëä âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ-ãèéí õàëäâàðëàõ çàìûã ñóäëàõ
3. ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ-èéí á¿ðòãýëèéí ìàÿãòóóäûã Health Info ìýäýýëëèéí ñàíòàé
õîëáîñíîîð ìàÿãòàí äýýð áàéãàà ìýäýýëýë ïðîãðàìä îðîõ áîëîìæòîé áîëíî.
4. ÃÒÕÀÍ-èéí 2008 îíû ñòðàòåãèéí ¿íýëãýýíèé òàéëàíä òóñãàñàí çºâëºìæèéã
õýðýãæ¿¿ëýõýä àíõààðàõ.

ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí õàðóóëäàí òàíäàëòûí ñóäàëãààã ñàéæðóóëàõ çºâëºìæ¿¿ä
6 äàõü óäààãèéí ÕÒÑ-íû òàéëàíä äàðààõ ç¿éëèéã íýí äàðóé òóñãàõ õýðýãòýé. ¯¿íä:
1. ÁÇÄÕ-ûí òàíäàëòûã ºðãºòãºæ äàðààõ áàéäëààð íýìýëò îðóóëàõ:
à. Ǻâõºí òýìá¿¿ áèø, áóñàä ÁÇÄÕ-ûã ÷ áàãòààõ (çàã õ¿éòýí, òðèõîìîíèàç, õëàìèäè,
ÕÏÂ, âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ, áýëýã ýðõòýíèé ¿¿, áýëãèéí õîìõîé)

154

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

á. Õ¿ðýõýä õÿëáàð õ¿í àìûí á¿ëã¿¿äèéí òºëººëëèéã õàìðóóëàõ (öýðãèéí àíãèóä,
àìáóëàòîðèîð ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä, ¿ð õºíäºõ áîëîí íºõºí ¿ðæèõ¿éí ¿éë÷èëãýýíä
õàíäñàí îõèä ýìýãòýé÷¿¿ä, õºäºëìºðèéí áèðæèä á¿ðòã¿¿ëñýí èðãýä)
2. ªìíºõ ñóäàëãààíû áîëîâñðóóëààã¿é ìýäýýëýëòýé òàíèëöàæ 6 äàõü óäààãèéí
ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã ¿¿íòýé òºñòýé, õàðüöóóëæ áîëîõóéö áàéäëààð ãàðãàõ.
Èíãýõäýý ÞÍÝÉÄÑ, ͯÁÅÀÒÕ-û á¿ðòãýëèéí øààðäëàãà (ýð, ýì õ¿éñèéã çààõ)ûã äàãàõààñ ãàäíà ãàçàðç¿éí áàéðøëûã õîò, õºäººãººð ÿëãàõ íü öàã õóãàöààíû
ººð÷ëºëòèéã ìýäðýõýä ÷óõàë þì.
3. Öàã õóãàöààíû ÿâöàä ãîë çàí ¿éëèéí ººð÷ëºãäñºí áàéäàë (àíõ áýëãèéí õàâüòàëä
îðñîí íàñ, ñ¿¿ëèéí áýëãèéí õàâüòëûí ¿åä áýëãýâ÷ õýðýãëýñýí áàéäàë, îëîí áýëãèéí
õàâüòàã÷òàé áàéõ ãýõ ìýò) áîëîí áèîëîãèéí (íèéò õ¿í àìûí äóíä òýìá¿¿ãèéí òàðõàëò)
¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õ¿ñíýãòýýð òºäèéã¿é çóðãààð ä¿ðñëýõ íü ÷èã õàíäëàãûí àíàëèç õèéõ,
øèéäâýð ãàðãàõàä òóñòàé. Áóñàä ¿ç¿¿ëýëòýýñ, æèøýý íü áèåý ¿íýëýã÷äèéí á¿ëãèéí
ñ¿¿ëèéí äîëîî õîíîãèéí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí òîî, áîõèð ç¿¿ òàðèóð õýðýãëýñýí òîõèîëäîë,
íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ìýäýýëýë áîëîõ îðøèí ñóóãàà ãàçàð, øèëæèí ñóóðüøèëò çýðýã
¿ç¿¿ëýëòèéã îðóóëàõ õýðýãòýé.

Ìýäýýëëèéí ìåíåæìåíò áà õ¿ðòýýìæèéã ñàéæðóóëàõ çºâëºìæ¿¿ä
1. Á¿õ øàòàíä ìýäýýëýë öóãëóóëàõ, áîëîâñðóóëàõ, àøèãëàõ äîòîîäûí ÷àäàâõèéã
íýìýãä¿¿ëýõýä îëîí óëñûí òåõíèêèéí òóñëàëöààã àâ÷ á¿õ øàòíû òºðèéí
àëáàí õààã÷äûí òºëºâëºëò áà øèéäâýð ãàðãàõ øàòàíä ìýäýýëëèéí àøèãëàëòûã
ñàéæðóóëàõ.
2. Àâ÷ áóé àðãà õýìæýýíèé ¿ð ä¿íã ¿íýëýõ, òºëºâëºëò áîëîí íººöèéí
õóâààðèëàëòûã áàéíãà çºâ çîõèñòîé õèéõýä ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéã ãîë
çýâñãýý áîëãîí àøèãëàæ ñóðàõ.

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîîíä
ºãºõ çºâëºìæ
1. ¯íäýñíèé õîðîîíû àæëûí àëáà íü áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èä áîëîí Çàñãèéí
ãàçðûí ãîë ãèø¿¿äòýé àæèëëàõ óõóóëãà íºëººëëèéí ñòðàòåãè áîëîâñðóóëæ
¿íäýñíèé õýìæýýíä àâàõ àðãà õýìæýýíä, òýð äóíäàà á¿õ ÁÇÄÕ-òàé ¿ð ä¿íòýéãýýð
òýìöýõýä øààðäëàãà á¿õèé ñàíõ¿¿ãèéí íººöèéã òºðèéí ç¿ãýýñ ãàðãàõ èäýâõ ç¿òãýëèéã
íýìýãä¿¿ëæ, óëñûí òºñºâ áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí òîãòâîðòîé áóñàä ýõ ¿¿ñâýðò òóëãóóðëàõ.
2. ¯íäýñíèé õîðîî íü ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õýìæýýíä ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëàõ ÿâöàä ñòðàòåãèéí ÷èãëýë ºã÷, åðºíõèéëºí õÿíàæ, ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-ýýñ
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿íäýñíèé ñòðàòåãè òºëºâëºãººã øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä
ÁÇÄÕ-ò òýðã¿¿ëýõ à÷ õîëáîãäîë ºãºõ.
3. ÕÄÕÂ-èéí àñóóäëààðõ ¿íäýñíèé ñýäýâ÷èëñýí á¿ëãèéã ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí
õàëäâàðòàé òýìöýõ ¿¿ðãèéã õàìòðàí ¿¿ðýõèéí ó÷èð ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí àñóóäëààðõ
¿íäýñíèé ñýäýâ÷èëñýí á¿ëýã õýìýýí íýðèéäýõ.
4. Àéìàã íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà, ãàçðûí äàðãà íàðò ºíäºð õýìæýýíèé ñóðãàëò
òîãòìîë ÿâóóëæ ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýì÷ëýõ, õàëàìæ ¿ç¿¿ëýõýä
÷èãëýñýí ñòðàòåãèéí ò¿íøëýë áèé áîëãîõ, òýð äóíäàà ìàíëàéëàõ, íýãòãýõ, çîõèöóóëàõ,
ìýäýýëýë ñîëèëöîõ ¿¿ðýã õ¿ëýýõ òàëààð ìýäëýã îéëãîëò ºãºõ.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

155

5. ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-òàé òýìöýõ ¿íäýñíèé ñòðàòåãè òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä
àéìàã ñóìäûã îðîëöóóëàí, îðîí íóòãèéí ò¿âøíèé ñòðàòåãèéí ÷èãëýë, ºðòºã òîîöñîí
¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº, óðàìøóóëëûã òîäîðõîéëîí, òºð çàñàã, ÒÁÁ, õóâèéí
õýâøèë, îðîí íóòãèéí èðãýä, ýðñäýëò õ¿í àìûí õîîðîíä ¿ð àøèãòàé ò¿íøëýëèéí
ìåõàíèçìûã áèé áîëãîí, øààðäëàãàòàé íººö ñàíõ¿¿æèëòèéã Ãëîáàë ñàíãààñ õ¿ñýõ.

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàìàíä õàíäñàí çºâëºìæ
1. ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-òàé òýìöýõ ÷èãëýëýýð óëñààñ òºñºâëºäºã ìºíãèéã íýìýãä¿¿ëýí, Ãëîáàë
ñàíãààñ íººö äàé÷ëàõ çàìààð ժѯÒ-èéí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëæ äàðààõ àðãà
õýìæýýã àâàõ:
1.1 ժѯÒ-èéí àæèëòíóóäàä õàíãàëòòàé òºñºâ, àæèë ã¿éöýòãýëä ñóóðèëñàí ìºíãºí
óðàìøóóëàë, ñóðãàëòàä õàìðàãäàõ áîëîìæ îëãîæ (ýäãýýðèéí çàðèì íü Ãëîáàë
ñàíãèéí äýìæëýãòýéãýýð áèåëýëýý îëîîä áóé) ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí óäèðäëàãàòàé
õîëáîîòîé ìýðãýæëèéí ÷àäàâõàà íýìýãä¿¿ëýõýä íü òóñëàõ; ÁÇÄÕ-ûã ýì÷ëýõòýé
õîëáîîòîé óëñûí áîëîí õóâèéí õýâøëèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷äýä òåõíèê ìýðãýæëèéí
äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ õÿíàëò òàâèõ; ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî ýì÷èëãýýíèé ÷èãëýëýýð
ñóäàëãàà ÿâóóëàõ ÷àäâàðòàé áîëîõîä íü äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ.
1.2 ÁÇÄÕ-ûí ÷èãëýëýýð ñóðãàëò ÿâóóëàõòàé õîëáîãäîõ òºëºâëºëò, çîõèöóóëàëòûã õèéæ
ã¿éöýòãýõ àæëûí õýñýã áàéãóóëæ, ò¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íä ժѯÒ, Ýõ íÿëõàñûí ýð¿¿ë
ìýíäèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé òºâ, ÒÁÁ, õóâèéí õýâøëèéí ÁÇÄÕ-ûí ýì÷èëãýýòýé
õîëáîãäîõ ¿éë÷èëãýýíèé óäèðäëàãà õàðèóöäàã àæèëòíóóäûí òºëººëëèéã
îðóóëàõ.
1.3 ժѯÒ-èéí òºâ ëàáîðàòîðèéã øèíý÷ëýí çàñâàðëàæ ¿íäýñíèé õýìæýýíèé
ãóðàâäóãààð øàòëàëûí ëàáîðàòîðèéí ¿¿ðãýý á¿ðýí ä¿¿ðýí ã¿éöýòãýõ õýìæýýíä
õ¿ðãýõ.
1.4 ժѯÒ-èéí àæèëòíóóä áîëîí àéìàã ñóìûí ò¿âøèíä ýð¿¿ë ìýíäèéí àíõàí øàòíû
¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷ óëñûí áîëîí õóâèéí õýâøëèéí ýì÷, ñóâèëàã÷, ýõ áàðèã÷ íàðûã
îðîëöóóëñàí ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî ýì÷èëãýýíèé ñóðãàëò (ÄÝÌÁ-ààñ çºâëºñíººð
5-7 õîíîãèéí), ìºí àæëûí áàéðàí äýýðõ áàòàòãàõ ñóðãàëòûã òóñ òóñ õèéõýä
øààðäàãäàõ ìýðãýæèë òåõíèêèéí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëæ õàíãàëòòàé õºðºí㺠òºñâèéã
îëãîõ.
2. Ýìíýëãèéí òîãòîëöîîíû ¿ð ä¿íä ò¿ðãýí õ¿ðýõ, á¿òýö ¿éë àæèëëàãààã îíîâ÷òîé
áîëãîõ àæëûã ã¿éöýòãýæ, ÝÌÑÌÒ-íä òºëºâëºñºí ¸ñîîð ýð¿¿ë ìýíäèéí àíõàí øàòíû
¿éë÷èëãýý, òýð äóíäàà ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ ýì÷ëýõ ¿éë÷èëãýýíèé òºñºâ ãàðãàæ,
äîòîîäûí áàéãóóëëàãóóäûí ìàíëàéëëûã áýõæ¿¿ëýõ.
3. Àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà, ãàçðûí äàðãà íàðò ºíäºð õýìæýýíèé ñóðãàëò
òîãòìîë ÿâóóëæ, ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýì÷ëýõ, ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõòýé
õîëáîîòîé ñòðàòåãèéí ò¿íøëýë áèé áîëãîæ, ìàíëàéëàë, íýãäýë, çîõèöóóëàëò, ìýäýýëýë
ñîëèëöîõ áîëîìæ áèé áîëãîõ.
4. ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-òàé òýìöýõ ¯íäýñíèé ñòðàòåãè òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä
àéìàã, ñóìäûã îðîëöóóëàí îðîí íóòàã äàõü ñòðàòåãèéí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëèéã
òîäîðõîéëîí Çàñãèéí ãàçàð, ÒÁÁ, õóâèéí õýâøèë, îðîí íóòãèéí õ¿í àì, ºíäºð ýðñäýëò
çàí ¿éë á¿õèé õ¿ì¿¿ñ õîîðîíäûí ò¿íøëýëèéã áèé áîëãîõîä ÷èãëýñýí óðàìøóóëàë,
ºðòºã òîîöñîí ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ.

156

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿é÷èëãýýíèé àæèëòíóóäûí ñóðãàëòûí òàëààðõ çºâëºìæ
1. ÝÌØÓÈÑ-ä ìýðãýæèë òåõíèê, òºñºâ ñàíõ¿¿ãèéí çîõèõ äýìæëýã îëãîæ, ýì÷
ñóâèëàã÷äûí ñóðãàëòûí õºòºëáºðò ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýý, õàðèëöààíû
áîëîí çºâëºãºº ºãºõ àðãà áàðèë óð ÷àäâàðûã ýçýìø¿¿ëýõ, ñóðãàëòûã íýìæ
îðóóëàõ áîëîìæ áèé áîëãîõ. Áàêàëàâðûí ò¿âøíèé ñóðãàëòàä õàëäâàðò ºâ÷í¿¿ä
õè÷ýýëýýð ÁÇÄÕ-ûí òóõàé îðäîã ÷ ñóðãàëòûí õºòºëáºð, çààõ àðãûí õóâüä øèíý÷ëýõ
øààðäëàãà áèé.

Õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èíòîé õîëáîîòîé çºâëºìæ
1. ÝÌß, ÕÇÄÕß õàìòðàí àëü áîëîõ õóðäàí Ãýð á¿ëèéí òóõàé áîëîí áóñàä õóóëü
òîãòîîìæèéã ýðãýí õàðæ, ººð÷ëºõòýé õîëáîãäîõ øààðäëàãàòàé á¿õèé ë àëõàì
õèéæ, ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí øèíæèëãýýã ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð àâäàã, àæèë îëãîã÷äûí
ç¿ãýýñ øààðääàãã¿é áàéõààð çààõ.
2. ÕÇÄÕß õàð òàìõèéã ñóäñààð òàðüæ õýðýãëýã÷äýä íîãäóóëäàã ýð¿¿ãèéí çààëòàà
ÿàðàëòàé ýðãýí õàðæ, õàð òàìõèíû àñóóäëûí çºâõºí ãýìò õýðãèéí áèø ýð¿¿ë ìýíä
íèéãìèéí øèíæ ÷àíàðûã ìºí òóñãàõ.
3. ÕÇÄÕß Ñàäàð ñàìóóíòàé òýìöýõ òóõàé áîëîí Ýð¿¿ãèéí õóóëèéí øèíý÷ëýí
áîëîâñðóóëàëòûã ÿàðàâ÷ëóóëæ, áèåý ¿íýëýõ ÿâäëûã õóóëü áóñ ãýñýí çààëòûã
ººð÷èëæ, ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýì÷ëýõòýé õîëáîîòîé ñààäûã
àðèëãàæ, áèåý ¿íýëýã÷äèéí ýðõèéã õàìãààëàõ.
4. ÍÕÕß ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí àñóóäëààð ¿íäýñíèé õýìæýýíèé óäèðäàìæ, ä¿ðýì
æóðàì áîëîâñðóóëæ, ÎÓÕÁ-ûí ¿éë àæèëëàãààíû æóðìûí çàð÷ìûã òîõèðóóëàí
òóñãàõ.

Òºðèéí áóñ áîëîí èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóäàä õàíäñàí çºâëºìæ
1. ÈÍÁ-óóäàä çîðèóëñàí äîòîîäûí ºðòºã òîîöîõ çàãâàðûã áîëîâñðóóëæ çàõèðãààíû
çàðäàë, õ¿íèé íººö, áàéãóóëëàãûí õºãæèë, õºòºëáºðèéí ¿éë àæèëëàãààíäàà
õàíãàëòòàé ñàíõ¿¿æèëò òºëºâëºõºä íü òóñëàõ.
2. ÒÁÁ-ûí ìàíëàéëàëòàéãààð, ÕÄÕÂ-ýýñ ñýðãèéëýõ îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãà,
ÒÁÁ-óóäûí ñ¿ëæýýíèé ¿éë àæèëëàãààã áýõæ¿¿ëæ áèå äààñàí ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëæ ÷àäàõóéö õ¿÷èðõýã ýâñýë áèé áîëãîõ, ÒÁÁ-óóäûí õºãæëèéí ñòðàòåãè áèé
áîëãîõ, óõóóëãà ñóðòàë÷èëãàà, íººö äàé÷ëàõ çýðýãò õàìòûí õ¿÷ýýð îðîëöîõ áîëîìæ
á¿ðä¿¿ëýõ.
3. ÒÁÁ-óóäûã ìàãàäëàí èòãýìæëýõ ¿éë ÿâöûã áèé áîëãîí áàòëàõ.
4. ÒÁÁ-óóäòàé õàìòðàí áîäëîãî ñòðàòåãè áîëîâñðóóëàõàä ÷èãëýñýí çºâëºëäºõ
ìåõàíèçìûã ñîíãîí õàðèëöàí çºâøººð÷, ÒÁÁ-óóäûí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ,
õýðýãæèëò, õÿíàëò ¿íýëãýýã ñàéæðóóëàõ; ÒÁÁ-ûí òîãòâîðæèëò, çàëãàìæ ÷àíàðûã
òºðèéí áîëîí õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãûí äýìæëýãòýéãýýð õàíãàõ.
5. Èðãýíèé íèéãìèéí ¿¿ðýã, ñòðàòåãè, ¿ð ä¿íòýé àæèëëàãààíû òàëààð ñóäàëãàà
ÿâóóëàõ ñàíõ¿¿æèëò ãàðãàæ áàðèìòæóóëàõ.
6. Òºð, ÎÓÁ, õàíäèâëàã÷äûã ÎÍÇÇ, çîõèõ á¿òöýýð äàìæóóëàí ÈÍÁ-ûí çîõèöóóëàëò,
ìýäýýëýë ñîëèëöîî, ìýäýýëëèéí ñàíã äýìæèõ ÿâäëûã äýìæèí íýìýãä¿¿ëýõ.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

157

Îðîí íóòãèéí çîõèöóóëàõ çºâëºëä õàíäñàí çºâëºìæ
1. ÎÍÇÇ, ò¿¿íèé äàðãà áîëîí ãèø¿¿ä áèå äààñàí àæëûí àëáàòàé áîëæ îíîãäñîí
¿¿ðãýý õàðààò áóñ áàéäëààð, ¿ð ä¿íòýé ã¿éöýòãýõýä øààðäëàãàòàé ìýðãýæèë, ñàíõ¿¿,
õ¿íèé íººöèéí äýìæëýãèéã õàìòðàã÷ áàéãóóëëàãóóäûí òóñëàìæòàé äàé÷ëàõ.
Òóõàéëáàë, Èíäîíåçè óëñ äàõü ͯÁ-ûí ÕÕ, ÎÍÇÇ-èéí çàñàãëàë, åðºíõèé õÿíàëòûí
¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõýä íü òóñàëñàí æèøýý áàéíà.
2. Ñàíõ¿¿æèëò õ¿ëýýí àâàã÷ ãîë áàéãóóëëàãà áîëîí ÕÇÍ-èéí ºäºð òóòìûí àæèëä
ìýðãýæëèéí óäèðäëàãà õÿíàëò òàâèõàä íü ÎÍÇÇ-ä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ.
3. Òåõíèêèéí ìýðãýæèëòíèé á¿ëã¿¿äèéã ñýðãýýí áàéãóóëæ, òîäîðõîé óäèðäàìæèéí äàãóó ¿¿ðãýý á¿ðýí áèåë¿¿ëýõ íºõö뺺ð õàíãàæ, ÎÍÇÇ-èéí ñòðàòåãèéí
åðºíõèé õÿíàëòàä äýìæëýã îëãîõ.

Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëòèéí òàëààðõ åðºíõèé çºâëºìæ
1. ¯íäýñíèé õýìæýýíä óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºëò
õýðýãæèëò, ìýäýýëýë ñîëèëöîõ ìåõàíèçì, ¿éë àæèëëàãàà òýäãýýðèéí ¿ð
ä¿íãèéí òóõàé òàéëàíãèéí íýãòãýëèéã ¯íäýñíèé õîðîî çîõèöóóëàõ.
2. Àéìàã, ñóìäûí çàñàã çàõèðãàà íü ¿éë àæèëëàãààíû æèëèéí òàéëàíãàà
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ÷èãëýëýýð àæèëëàäàã ãîë õîëáîãäîõ òàëóóäûí õàìòààð
áîëîâñðóóëäàã áàéõ. Òóñ ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãººíä õàðèóöàõ òàë, çîðèëòîò
á¿ëýã, õàìðàëòûã òóñãàæ òîãòìîë ýðãýí õàðäàã áàéõ øààðäëàãàòàé.
3. ßìàð ÷ ¿éë÷èëãýý, õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõèéí ºìíº õýðýãöýýã çîõèõ ¸ñîîð
¿íýëæ òîäîðõîéëñîí áàéõ ¸ñòîé; îëîí óëñûí àðãà áàðèëûã îðîí íóòãèéí íºõöºëä
ñàéòàð íèéö¿¿ëýí òîõèðóóëæ àìæèëòàä õ¿ðýõýä øààðäëàãàòàé ãîë íºõöëèéã á¿ãäèéã
á¿ðä¿¿ëñýí áàéõ ¸ñòîé; õºòºëáºð òºëºâëºëò, øèéäâýð ãàðãàõ ÿâö ¿íýëãýý çýðýãò
çîðèëòîò áîëîí íýðâýãäñýí á¿ëãèéí õ¿í àì, ÒÁÁ-óóä, îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãà çàñàã
çàõèðãààíû îðîëöîî õóâü íýìðèéã áýõæ¿¿ëýõ õýðýãòýé;
4. Ìàñòåð áîëîí ¿íäýñíèé ñóðãàã÷äûí ìýäëýã, ÷àäâàðûã ã¿íçãèéð¿¿ëýí, ÷àíàðûã
ñàéæðóóëàõàä ¿ç¿¿ëýõ îëîí óëñûí ìýðãýæëèéí òóñëàëöààã íýìýãä¿¿ëæ
õýðýãæ¿¿ëýã÷, ñóðãàã÷ òàëóóäûí ÷àäàâõèéã äàðààõ ÷èãëýëýýð ñàéæðóóëàõ:
à. Ñóðãàëòûí àãóóëãà íü èë¿¿ ºðãºí áºãººä ã¿íçãèé áàéæ, õ¿íèé õàíäëàãà, ýðñäëèéã
ìýäýð÷ áóé áàéäàë, õºø¿¿ðýã áóþó ñýäýë, ñýòãýë ç¿é íèéãìèéí íºõöºë, óð ÷àäâàð
çýðãèéã òîîöîæ, çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõºä èë¿¿ ÷èãëýõ.
á. Àðãà ç¿éã ñàéæðóóëàõ ¿¿äíýýñ õàðèëöàí ÿðèëöàõ àðãààð çààõ, çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ
õàðèëöàà, áîëîí õîëáîãäîõ àðãà áàðèëûã ñàéòàð îéëãîí ýçýìøñýí áàéõ;
5. Ñóðãàëòûí äàðàà ñóðãàã÷ áàãøèéí ¿éë àæèëëàãààã îëîí äàõèí àæèãëàæ
äýìæèæ, çºâëºãºº ºã÷, ÷èãë¿¿ëýí çààâàðëàæ áàéõ øààðäëàãàòàé. Òîî õýìæýýíä áóñ
÷àíàð, ¿ð ä¿íä èë¿¿ àíõààð÷ àæèëëàõ ¸ñòîé. Ñòàíäàðò áîëîâñðóóëæ, ãýð÷èëãýý îëãîõ
àðãà õýìæýýã àâàõ õýðýãòýé.
6. Á¿õ ñóðãàã÷ (¿å òýíãèéí ñóðãàã÷, îðîí íóòãèéí ñóðãàã÷, ñóðãóóëèéí áàãø) íàðûí
ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã áýõæ¿¿ëæ ã¿íçãèéð¿¿ëýí, ñóðãàëòàä îðîëöîã÷äîä
òºâëºðñºí, îðîëöîîíû àðãààð ñóðãàõ, ÷èãë¿¿ëýõ óð ÷àäâàðûã ñàéæðóóëàõ; äýýð
äóðäñàí àñóóäëóóäûã áàãòààí çàí ¿éëä ººð÷ëºëò îðîõ áîëîìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ.
7. Ãàíö óäààãèéí, ýíãèéí ñóðãàëò, àðãà õýìæýýíýýñ (æèøýý íü ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷èéí
íýã óäààãèéí ñóðãàëò, ÄÎÕ-òîé òýìöýõ Äýëõèéí ºäºð ã.ì.) èë¿¿ ¿ðãýëæèëñýí,
ýðãýõ õîëáîîòîé ñóðãàëòûí õºòºëáºðò õºðºí㺠îðóóëæ, ñóðãàëò ÿâóóëàõàä

158

8.

9.
10.

11.

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

øààðäëàãàòàé èë¿¿ îëîí òºðëèéí ìàòåðèàë, ÿëàíãóÿà ñóðãàëòûí ÿíç á¿ðèéí ¿éë
àæèëëàãààíû æèøýý õàðóóëñàí õýðýãëýãäýõ¿¿íýýð õàíãàõ.
¯å òýíãèéí ñóðãàã÷äàä çîðèóëæ òîõèðîõ ñòàíäàðò, ¿¿ðýã ðîëü, äýìæèõ
òîãòîëöîîã áèé áîëãîõ. Ò¿ð çóóðûí áîëîí ñàéí äóðûí ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷äààñ èë¿¿
òîãòâîð ñóóðüøèëòàé, ñàéí áýëòãýãäñýí ìýðãýæëèéí áîëîí ãýð÷èëãýýòýé ñóðãàã÷èéã
íýí ÿëàíãóÿà çàëóó÷óóäûã áýëòãýõýä àíõààðëàà õàíäóóëàõ. Çàëóó õ¿ì¿¿ñò ãîë ñóðãàã÷
íàð íü ¿å òýíãèéí ñóðãàã÷ áàãø áàéõ ¸ñã¿é.
Òîäîðõîé õ¿í àìä ÷èãëýñýí õºòºëáºðèéã íýìýãä¿¿ëýí áýõæ¿¿ëýõ (õîëáîãäîõ
õýñãèéã õàðíà óó).
¯éë àæèëëàãààíû ñóäàëãàà õèéæ, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëòèéí àðãà õýìæýý àâ÷
ÿâóóëàõàä õýðýãòýé ñóäàëãààã íýìýãä¿¿ëýõ; òîäîðõîé àðãà õýìæýýí¿¿ä, òýð äóíäàà
òóðøèëòûí àðãà õýìæýýíèé ¿ð íºëººã ºðãºæ¿¿ëýõèéí ºìíº ñàéòàð ¿íýëýõ, öààøèëáàë
çàëóó÷óóäûí ñóðãàëò, áèåý ¿íýëýã÷äèéí ñóðãàëò, ÝÁÝ-èéí ñóðãàëò, 100% ÁÕÕ çýðãèéí
¿ð íºëººã ñàéòàð ñóäëàõ; ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã öààøèä ÿâóóëàõ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ
¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõàä àøèãëàõ. ªìíº íü õèéãäýæ áàéñàí ñóäàëãààíóóäûã
öóãëóóëàí íýãòãýæ, ¿ð ä¿íã íü èë¿¿ àøèãëàõ.
ÌÑÑ-íû ìàòåðèàë, ìýäýýëýë õàðèëöààíû àÿíóóäûã çàõ çýýëèéí ñóäàëãààí
äýýð ñóóðèëàí áîëîâñðóóëæ òºëºâëºõ, á¿ãäèéã ñàéòàð óðüä÷èëàí òóðøèæ ¿çñýí
áàéõ; ÌÑÑ-íû ìàòåðèàëä ýöñèéí çºâøººðºë îëãîäîã øèéäâýð ãàðãàã÷äàä óðüä÷èëñàí
òóðøèëò ÿâóóëäàã áàéõ øààðäëàãûí òàëààð îéëãóóëàí ñóðãàõ.

Áýëãýâ÷èéí õýðýãëýýòýé õîëáîîòîé çºâëºìæ
1. ÝÌß íü íèéò îðîí äàÿàð õýðýãëýõ õýìæýýíèé áýëãýâ÷ õóäàëäàí àâ÷ áýëäýõ
òºëºâëºãºº ÿàðàâ÷ëàí áîëîâñðóóëæ, ¿¿íä Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòèéã
àøèãëàæ áîëîõ ýñýõèéã íÿãòëàí ¿çýõ õýðýãòýé. Îäîîãèéí Çàñãèéí ãàçðûí ç¿ãýýñ
áýëãýâ÷ õóäàëäàí àâàõàä îðóóëæ áóé ñàíõ¿¿ãèéí õóâü íýìýð òýãòýé òýíöýæ áàéãàà
òóë Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëò äóóñàõàä õýðýãòýé íººö òºñâèéã ÝÌÑÌÒ-íèé õ¿ðýýíä
ÝÌß áýëäýõ õýðýãòýé.

Áèåý ¿íýëýã÷èä, òýäíèé ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èäòýé õîëáîãäîõ çºâëºìæ
1. Õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèéã ººð÷ëºõ, áîëæ ºãâºë áèåý ¿íýëýõ ÿâäëûã ãýìò õýðýãò
òîîöîõûã áîëèõîä ÷èãëýãäñýí õ¿÷èí ÷àðìàéëòûã íýìýãä¿¿ëýõ. 2007 îíû íýãä¿ãýýð
ñàðä çîõèîãäñîí Õ¿íèé ýðõ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí àñóóäëààðõ áàãà õóðëûí çºâëºìæ îäîî
÷ õ¿÷èíòýé áºãººä òýäãýýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, õÿíàõàä õ¿÷èí ÷àðìàéëòàà ÷èãë¿¿ëýõ
õýðýãòýé.
2. Áèåý ¿íýëýã÷èäòýé àæèëëàäàã ÒÁÁ, îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãóóäàä ¿íýëãýý
õèéæ áýõæ¿¿ëýõ, òýð äóíäàà áàéãóóëëàãûí õºãæèë, çàñàãëàëûí òàëûã àíõààðàõ;
óõóóëãà ñóðòàë÷èëãààíû ÷àäâàðûã íýìýãä¿¿ëýõ; õàðèëöàí òóñëàëöàõ á¿ëýã, äýìæèõ
á¿ëýã çýðãèéã áàéãóóëàõàä èõýýõýí àíõààðàë òàâüæ íýãäìýë á¿ëýã õàìò îëîí áèé
áîëãîõ, íýã íýãýíäýý çàí ¿éëýý ººð÷ëºõºä ýåðýã äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ ýð¿¿ë ìýíääýý
àíõààðàë òàâèí õàìãààëàõ ÿâäëûã íü ºðãºí äýìæèõ.
3. Áèåý ¿íýëýã÷èäòýé àæèëëàõàä 100% ÁÕÕ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ
øèíæèëãýýíýýñ äàâñàí èë¿¿ öîãö àðãà áàðèëûã áîëîâñðóóëàõ: öààøäûí ¿éë
àæèëëàãààã áèåý ¿íýëýã÷äèéí óëàì èë¿¿ îðîëöîîòîéãîîð òºëºâëºæ òýäíèé ººðñäèéí
èëýðõèéëñýí õýðýãöýý, òýð äóíäàà ͯÝÌ-èéí õýðýãöýýã áàãòààæ, ÿëãàâàðëàë, ººðòºº

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

4.

5.

6.

7.

159

èòãýõ áàéäàë, àðõèäàëò, õ¿÷èðõèéëýë, õàâüòàã÷èä, ìºí㺺 çîõèöóóëæ õýðýãëýõ óð
÷àäâàð ãýõ ìýò àñóóäëûã òîîöîí òóñãàõ, áèåý ¿íýëýõèéã çîãñîîõ õ¿ñýëòýé ýìýãòýé÷¿¿äýä
çîðèóëñàí òóñãàé õóâèëáàðóóäûã ñóäàëæ ¿çýõ.
Çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõºä ÷èãëýñýí ñýòãýë ç¿é, íèéãìèéí àðãà áàðèë àøèãëàõ
÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ, òýð äóíäàà á¿ëãèéí áîëîí ãàíöààð÷èëñàí àðãà ç¿éã
ýçýìøèõ;
¯éë÷ë¿¿ëýã÷èä, òîãòìîë áóñ áèåý ¿íýëýã÷èä, ýä ç¿éëñèéí òºëºº áýëãèéí
õàâüòàëä îðäîã (ººðèé㺺 áèåý ¿íýëýã÷ ãýæ ¿çäýãã¿é) õ¿ì¿¿ñò ÷èãëýñýí àðãà
õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ. Íèéò õ¿í àì, òýð äóíäàà îþóòíû äóíä ýä ç¿éëñ, áýëýã ñýëòèéí
òºëºº áýëãèéí õàâüòàëä îðîõ, òîãòìîë áóñààð áèåý ¿íýëýõ ÿâäëûí òàëààð ñóäàëãàà
õèéõ. Áèåý ¿íýëýõòýé õîëáîîòîé á¿õèé ë àñóóäëûã õºòºëáºðò òóñãàõàä àíõààð÷
àæèëëàõ.
Õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýã÷äèéã ººðñ人 ãàð áèå îðîëöîæ ýõëýõýýñ ºìíº áèåý
¿íýëýã÷äèéí òàëààð çºâ îéëãîëò, ìýäðýìæòýé áîëãîõîä ÷èãëýñýí àðãà õýìæýýã
áýõæ¿¿ëýõ, òóõàéëáàë ýì÷, öàãäàà, òºðèéí àëáàí òóøààëòíóóä ãýõ ìýò õ¿ì¿¿ñòýé
àæèëëàõ, õàìãèéí ãîë õîëáîãäîã÷ òàëóóä, òýð äóíäàà öàãäàà íàðòàé èë¿¿ áàò áýõ
ò¿íøëýë áàéãóóëæ îéëãîëöîëä õ¿ðýõ.
Òîäîðõîé ¿éë àæèëëàãààíóóäàä ¿íýëãýý õèéæ, àìæèëòàä õ¿ðãýñýí ýñâýë õ¿ðýõýä
äóòàãäàæ áàéñàí õýðýãæèëòèéí õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéã òîäîðõîéëîõ. Òóõàéëáàë,
100% ÁÕÕ-èéã Äàðõàíä òóðøààä àìæèëòàä õ¿ðñýí áàéäàë áà Óëààíáààòàðò õýðýãæñýí
áàéäëûã õàðüöóóëàõ; Óëààíáààòàðò áàéãóóëàõààð ñàíàë áîëãîæ áóé ¿éë÷èëãýýíèé
öýãèéí àñóóäëûã ñàéòàð ¿íýëæ öýãíýõ.

ÝÁÝ-ä çîðèóëñàí çºâëºìæ
1. ÝÁÝ-èéí ÒÁÁ-ûã áýõæ¿¿ëýõ, áàéãóóëëàãûí ¿íýëãýý õèéõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ;
2. Èë¿¿ îëîí òºðëèéí õýðýãöýý øààðäëàãàä ÷èãëýãäñýí òîãòìîë õºòºëáºð
õýðýãæ¿¿ëýõ äýìæëýãèéã íýìýãä¿¿ëýõ, òýð äóíäàà çîðèëòîò õ¿í àìûí ýðõ,
õóóëèéí õàìãààëàë, íýð õ¿íäèéí àñóóäëààð óõóóëãà ñóðòàë÷èëãàà õèéõ; ÿëãàâàðëàë,
öàãäààãèéí äàðàìò äýýðýëõýë, õ¿÷èðõèéëýë, àðõèäàëò, õàð òàìõèíû àñóóäàëä
àíõààðëàà õàíäóóëàõ; íèéãìèéí áîëîí ñýòãýë ç¿éí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ;
3. Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõòýé õîëáîîòîé åðºíõèé çºâëºìæèä çààñàí÷ëàí ãàíöààð÷èëñàí
íºõöºë áàéäàëä ñóóðèëñàí çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ çºâëºãºº çýðýã çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ
àðãà òåõíèêèéí òóõàé îéëãîëòûã áýõæ¿¿ëæ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õîëáîîòîé
íèéãìèéí õ¿÷èí ç¿éëñèéã ñóðàã÷ òºâòýé ñóðãàëòûí àðãààð ñóðãàõ ÷àäàâõèéã
íýìýãä¿¿ëýõ.
4. Ñóðãóóëü, îëîí íèéò, áàãø íàðûí áîëîí ÷èãë¿¿ëýã÷äèéí ñóðãàëòûí õ¿ðýýíä áýëãèéí
÷èã õàíäëàãà, õîëáîãäîõ õ¿íèé ýðõèéí òóõàé çààõ ÿâäëûã ºðãºæ¿¿ëýí
ñàéæðóóëàõàä ÷èãëýñýí îëîí òºðëèéí ¿éë àæèëëàãàà òºëºâëºõ.
5. Áàãø, ýì÷, öàãäàà íàðûã ñóðãàæ íºëººëºõ.
6. Îäîî õýðýãæèæ áóé ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íã ¿íýëýí, ¿ð íºëººòýéã íü
ºðãºæ¿¿ëýõ.

Õºäºë㺺íò õ¿í àìòàé õîëáîãäîõ çºâëºìæ
1. Õºäºë㺺íò õ¿í àìûí æàãñààëò ãàðãàæ òýäíèéã ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí òàëààðõ ìýäýýëëýý
îäîîãîîð õààíààñ àâäàã, òýäýíä õýðõýí õ¿ð÷ àæèëëàæ áîëîõ òàë äýýð ¿íýëãýý
õèéõ;

160

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

2. Õºäºë㺺íò õ¿í àì, ÿâóóëûí àæèëòàé õ¿ì¿¿ñèéã ººðñäºä íü ÷èãëýñýí ¿éë
àæèëëàãààíû òºëºâëºëòºä îðîëöóóëàõ;
3. Èðæ î÷èæ áóé çîð÷èã÷èä, ÿâóóëûí õ¿ì¿¿ñò ìýäýýëýë, òîâõèìîë òàðààæ áîëîõ
(ýñâýë ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áîëîõ) ãàçðóóäûã òîãòîîí ¿íýëýõ (òóõàéëáàë,
ïàñïîðò îëãîäîã ãàçàð, Ìîíãîëûí ÝÑß, êîíñóëûí ãàçðóóä, Ìîíãîë äàõü ãàäààäûí
ýë÷èí ñàéäûí ÿàìä, îíãîöíû áóóäàë, ÿëàíãóÿà õèëýýð øàëãàí íýâòð¿¿ëýõ öýã¿¿ä,
àÿëàë æóóë÷ëàëûí òîâ÷îî, àãààðûí òýýâðèéí êîìïàíèàñ ãàðãàäàã ñýòã¿¿ë, øàòàõóóí
ò¿ãýýõ öýã, ̯ÝÍÕ, áèçíåñèéí áîëîí ìýðãýæëèéí íèéãýìëýã¿¿ä ã.ì.) ¿ð ä¿íã íü
øàëãàõ. Ãàäààä îðíóóäûí æèøèã, òóõàéëáàë Àâñòðàëèä ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ñåêñ æóóë÷ëàëûí
òàëààð èðæ î÷èæ áóé àÿëàã÷äàä òîâõèìîë òàðààäãèéã ººð îëîí îðîí ººðèéí îíöëîãò
òîõèðóóëàí íýâòð¿¿ëñýí òóðøëàãààñ ñóðàëöàõ, ñóäëàõ.
4. Áàéíãà àÿëäàã õ¿ì¿¿ñò ÷èãëýñýí îëîí íèéòèéí õýâëýë ìýäýýëëèéí àÿí
çîõèîõ.
5. Îþóòíóóä, øèëæèí àæèëëàãñàä, õýâ æóðàì ñàõèóëàõ áàéãóóëëàãûí
àæèëòíóóäàä ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-ýýñ ñýðãèéëýõòýé õîëáîãäîõ ìýäýýëýë îëãîæ íèéãýì
ñýòãýë ç¿éí îð÷èíä íü íºëººëºõ ¿¿äíýýñ ãàäààä ÿâàõûí ºìíºõ áýëòãýë ñóðãàëòûã
óðòàñãàí çîõèîí áàéãóóëàõ.
6. Èðæ áóé øèëæèí àæèëëàãñäàä ÷èãëýñýí ä¿ðýì, õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýõ
õóâèëáàðóóäûã ñóäëàõ.
7. Íýí øààðäëàãàòàé ãàçðóóäàä óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëòèéí õºòºëáºð
õýðýãæ¿¿ëýõòýé õîëáîãäñîí äýìæëýãèéã Çàñãèéí ãàçðààñ ãàðãàõ, ÿëàíãóÿà
èõýýõýí à÷ààëàëòàé àæèëëàäàã õèëèéí íýâòðýõ öýãòýé, òîìîîõîí çàìóóä îãòëîëöäîã
ñóìäàä òºð çàñãèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ. ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí ýðñäýë ºíäºðòýé ñóìäàä
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëòèéí ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ òºðèéí ýñâýë óëñûí áà õóâèéí
õýâøëèéí õàìòàðñàí öýã áàéãóóëæ ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ýðñäýëä õ¿÷èí ç¿éë èõòýé ñóìäàä
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ õàðèóöëàãûã íîãäóóëàõ.

Çàëóó÷óóäàä çîðèóëñàí çºâëºìæ
Ñóðãóóëèéí áîëîâñðîë
1. Áàãøëàõ áîëîâñîí õ¿÷íèéã áýëòãýõ áîëîí ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýõ ñóðãàëòûã
øèíý÷èëæ áîëîâñðîíãóé áîëãîõ. Àëáàí áîëîâñðîëûí ñàëáàðò áàãø áýëòãýõ ¿éë
àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõàä äîðâèòîé õ¿÷èí ÷àðìàéëò òàâüñíààð èõýýõýí ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ
áîëîìæòîé ó÷ðààñ ýíý íü õàìãèéí ÷óõàë çºâëºìæ þì.
2. Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ìýðãýøñýí áàãø áýëòãýæ ýõýëæ áàéãàà òóë ÌÓÁÈÑ
áîëîí áóñàä áàãø áýëòãýäýã ñóðãóóëèóäûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàãø íàðò îëîí óëñûí
òåõíèê, àðãà ç¿éí ýð÷èìòýé òóñëàëöààã àëü áîëîõ ÿàðàëòàé ¿ç¿¿ëýõ.
ÌÓÁÈÑ-ä øàâü òºâòýé, õàðèëöàí èäýâõòýé îðîëöîî õàðèëöààã õàíãàñàí àðãà ç¿éã
öààøèä õºãæ¿¿ëýõ.
3. Íýìýëòýýð ýð¿¿ë ìýíäèéí áàãø áýëòãýæ, ñåðòèôèêàò îëãîäîã õºòºëáºðèéã
áèé áîëãîõ (áîëîìæòîé áîë îäîî ñóðãóóëüä áàãøèëæ áóé áàãø íàðò çîðèóëñàí
ñóðãàëòûí õºòºëáºð). Ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýõ ñóðãàëò íü àãóóëãà, àðãàç¿é, îíîëûí
ìýäëýã îëãîõóéö óðò áàéõààñ ãàäíà, øèíý çààõ àðãûã ¿ð ä¿íòýé íýâòð¿¿ëæ õýðýãëýõ
(îäîîãèéí áàéäëààð õàìãèéí èõ äóòàãäàæ áàéãàà) ÷àäâàðûã çààæ ñóðãàí, ¿ð ä¿íòýé
áîë ñóðãàëòûí äàðàà áàãø íàðûí õè÷ýýëä àæèãëàëò õèéæ, çààâàð, çºâëºãºº ºã÷,
äýìæëýã ¿ç¿¿ëäýã áàéõ õýðýãòýé. Çààõ àðãûã ººð÷ëºõ çîðèëãîîð Ùâåéöàðûí
õºãæëèéí àãåíòëàãààñ òóðøèæ áóé äàìæëàãà ñóðãàëòûí çàãâàðûí ¿ð ºãººæèéã ¿íýëýõ

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

4.

5.

6.

7.
8.

161

øààðäëàãàòàé. Áàãø áýëòãýõ øèíý àðãàç¿éã ºðãºæ¿¿ëýí íýâòð¿¿ëýõýýñýý ºìíº óðüä
ºìíºõ ¿ð àøèãã¿é ¿éëäëýý äàõèí äàâòàõã¿é áàéõ ¿¿äíýýñ ñàéòàð òóðøèæ, ¿íýëæ ¿çýõ
õýðýãòýé.
Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë îëãîõ õè÷ýýëèéã äàíãààð íü áèå äààñàí õè÷ýýë
áîëãîæ, äîëîî õîíîãò äîð õàÿæ íýã öàã çààõ
Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéã ìýðãýøñýí áàãøààð çààëãàõ ¸ñòîé. Ìýðãýø¿¿ëýëò íü
áèîëîãè, íèéãìèéí óõààíòàé õîñîëñîí áàéæ áîëîõ ÷ áèåèéí òàìèðûí õè÷ýýëòýé
õîñëóóëæ áîëîõã¿é. Ó÷èð íü áèåèéí òàìèðûí áàãø íàðûí èõýíõ íü ýð÷¿¿ä òºäèéã¿é
òýäíèé ýçýìøñýí ñóðãàëòûí åðºíõèé àðãàç¿é íü íèëýýä ÿëãààòàé. ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕîîñ ñýðãèéëýõ àñóóäàë íü áýëãèéí áîëîí ͯÝÌ-èéí áîëîâñðîëûí íýã á¿ðýëäýõ¿¿í
õýñýã áàéõ íü ç¿éòýé. Ǻâõºí ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ä õýò ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãàà
ñóðãàëòóóä íü ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã ãàæóóäóóëæ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ìýäýýëýëä õýò èõ
à÷ õîëáîãäîë ºã÷ ò¿¿íèé íèéãýì ñýòãýëç¿éí òàëóóäûã îéøîîæ ¿çäýãã¿é ñóë òàëòàé
(åðºíõèé óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëòýä ºãñºí çºâëºìæ¿¿äèéã ¿çíý ¿¿).
Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí îäîîãèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã øèíý÷ëýí
áîëîâñðîíãóé áîëãîõîä òåõíèê àðãà ç¿éí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ – èíãýõäýý áýëãèéí
õàðèëöàà, áýëãèéí ÷èã õàíäëàãà, ¿¿íòýé õîëáîîòîé àìüäðàõ óõààí, àþóëã¿é òàðèëãà,
ñîãòóóðóóëàõ óíäààíû õýðýãëýý, ò¿¿íèéã õýòð¿¿ëýí õýðýãëýõ, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ
ñóäñàíä òàðüæ õýðýãëýõýýñ ñýðãèéëýõ çýðýã ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-òîé õîëáîîòîé àãóóëãûã
ñàéæðóóëàõ.
Ñóðãàëòûí ìàòåðèàë íýìæ áîëîâñðóóëàõ – ¿¿íä ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë
îëãîõ íîì ñóðàõ áè÷èã, ýõ ñóðâàëæ, áóñàä ìàòåðèàë îðíî. ªìíº õýâëýãäñýí îëîí
ãîë ìàòåðèàë àëãà áîëñîí òóë áàãø íàðò çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà ìàòåðèàë íýìæ
áîëîâñðóóëàõ øààðäëàãàòàé.
Òåõíèê ìýðãýæëèéí ñóðãóóëèóäàä ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéã àëáàí ¸ñîîð
îðóóëàõ
Îþóòíóóäûí áîëîâñðóóëñàí àðãààð îþóòíû äîòóóð áàéð, èõ äýýä ñóðãóóëèóäûã
áýëãýâ÷ýýð õàíãàæ ñóðãàëò ÿâóóëàõ òîãòîëöîîã õºãæ¿¿ëýõ
Àëáàí áóñ áîëîâñðîë

9. ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òàëààðõ ºíººãèéí àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí ñóðãàëòóóäûí àãóóëãà, àðãà
ç¿é, ¿ð íºëººã ¿íýëæ ä¿ãíýõ ÿëàíãóÿà ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òóõàé ìýäëýã, õàíäëàãà,
õàìãààëàõ çàí ¿éëä óðò õóãàöààíä ¿ç¿¿ëýõ ¿ð íºëººã ¿íýëýõ.
Îëîí íèéòèéí áîëîâñðîë
10. “Ôîêóñ” ÒÁÁ-ûí óòñààð çºâëºãºº ºãäºã ¿éë÷èëãýý áîëîí “¯åðõýëlove” ñîíèí
çýðýã òîäîðõîé ¿ð ä¿íä õ¿ðñýí áîëîí öààøèä ¿ð ä¿í ãàðãàõóéö òºñë¿¿äèéã
¿ðãýëæë¿¿ëýí äýìæèõ
11. Ñóðãàã÷ íàðûã áýëòãýõ ñóðãàëò áà ¿å òýíãèéí ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãàç¿éòýé
õîëáîîòîé íýìýëò ¿éë àæèëëàãààã åðºíõèé óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëòýä ºãñºí
çºâëºìæ¿¿äýýñ ¿çíý ¿¿.

Àæëûí áàéðàí äàõü õºòºëáºð¿¿äýä ºãºõ çºâëºìæ
1. Øèíýý𠺺ð áóñàä êîìïàíè áîëîí àéìãóóäàä õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýõýýñ
ºìíº îäîî áàéãàà àæ àõóéí íýãæ¿¿ä äýõ õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòèéã
òîãòâîðæóóëæ, ¿ð íºëººã íü ¿íýëýõýä àíõààðàõ;

162

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

2. Àæëûí áàéðíû á¿õ õºòºëáºðò ÁÇÄÕ áîëîí âèðóñò ãåïàòèòèéí òàëààð çààæ
ñóðãàõàä îíöãîé àíõààðàõ;
3. Àæ àõóéí íýãæèéí ýçýä, óäèðäëàãûí ò¿âøíèé áèå á¿ðýëäýõ¿¿íä õºòºëáºðèéí
òàëààð îéëãóóëæ, èäýâõòýé àæèëëóóëàõàä ò¿ëõ¿¿ àíõààð÷, èë¿¿ õ¿÷èí
÷àðìàéëò ãàðãàõ;
4. ̯ÝÍÕ áîëîí Õºäºëìºðèéí áîäëîãî, çîõèöóóëàëòûí ãàçðûí îðîëöîîã
áýõæ¿¿ëýõ;
5. Ìîíãîëä àæèëëàæ áóé ãàäààä àæèë÷äûí èðãýíèé õàðüÿàëàë á¿õèé óëñ
îðíóóä, ìºí ìîíãîë àæèë÷äûí ãàð÷ àæèëëàæ áóé óëñ îðíóóä äàõü èæèë
òºñòýé õºòºëáºð¿¿äèéí õîîðîíä á¿ñ íóòãèéí ò¿íøëýëèéí õîëáîî òîãòîîæ,
àíõàí øàòíû ìàòåðèàëóóäûã õàìòàð÷ àøèãëàõ áîëîìæèéã ñóäëàõ;
6. Ò¿íø¿¿äòýé õàìòðàí óõóóëãà íºëººëëèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ, ÕÄÕÂèéí õàëäâàðòàé õîëáîãäîõ õóóëü ýðõ ç¿éí áîëîí áîäëîãûí àñóóäëóóäûã
øèéäâýðëýõ, ýíý òàëààð àæèë÷äûã õàìãààëàõ òóõàé ¯íäýñíèé õîðîîòîé
õàìòàð÷ àæèëëàõ;
7. Àøãèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäàä õàíäèâ ºã÷, íèéãìèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà á¿õèé
õºòºëáºð¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëñýí êîìïàíèóäàä òàòâàðûí óðàìøóóëàë ¿ç¿¿ëýõ
õóóëèéã áàòëóóëàõûí òºëºº óõóóëãà íºëººëëèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ.
8. Îäîîãèéí õºòºëáºðèéã á¿ðýí õýðýãæ¿¿ëæ, ¿ð íºëººã íü áàðèìòæóóëñàíû
äàðàà áóñàä àéìàãò àæëûí áàéðíû çóðàãëàëûí ñóäàëãàà õèéõýä íü ÌÀÎÝÍÕíä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ.

Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñààð òàðüæ õýðýãëýã÷èä áîëîí ñîãòóóðóóëàõ óíäààã
õýòð¿¿ëýí õýðýãëýõ ÿâäëûí òàëààð ºãºõ çºâëºìæ
1. Ñóðãóóëü, îëîí íèéòýä çîðèóëæ àþóëã¿é òàðèëãà, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ
õýòð¿¿ëýí õýðýãëýõýýñ ñýðãèéëýõ õàìãèéí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºð
áîëîâñðóóëàõàä òåõíèê àðãà ç¿éí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ; àëáàí ¸ñíû ýð¿¿ë
ìýíäèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºð, àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí õºòºëáºð, îëîí
íèéòýä ñóóðèëñàí õºòºëáºð¿¿ä äýõ ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ, àðõèäàëòààñ ñýðãèéëýõ
á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéã óëàì áîëîâñðîíãóé áîëãîæ, õ¿ì¿¿ñèéí õàíäëàãà, ñýòãýë ç¿é,
íèéãìèéí àñóóäëóóä áîëîí óð ÷àäâàðûí (óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ åðºíõèé çºâëºìæèä
òàéëáàðëàñàí) àñóóäëûã õºíäºõ. Àðõèäàëòûí òàëààðõ ñóðãàëòààð àðõèíààñ òàòãàëçàõûã
çààæ ñóðãààä çîãñîõã¿é àðõèíû õýðýãëýýã áóóðóóëàõ, õàðèóöëàãàòàé çºâ çîõèñòîé
õýðýãëýýíèé òàëààð ÷ ìºí çààõ õýðýãòýé áàéíà;
2. Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñààð òàðüæ õýðýãëýã÷äèéí òàëààð ñóäàëãàà ÿâóóëæ,
ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýæ ýõëýõýä õ¿ðãýñýí õ¿÷èí ç¿éëñèéã áàðèìòæóóëæ,
ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íä ¿íäýñëýí õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýõ (ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ
õýðýãëýõ ãîë õ¿÷èí ç¿éë íü ýìíýëãèéí ìîðôèí áàéãàà áîë, ìîðôèíû àþóëã¿é
õýðýãëýýíèé òàëààð ýì÷ íàðò çîðèóëæ ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ ãýõ ìýò. )
3. Ñîãòóóðóóëàõ óíäààíû õýðýãëýý, õàìãààëàëòã¿é áýëãèéí õàâüòàë áîëîí áèåý
¿íýëýã÷äýýð ¿éë÷ë¿¿ëýõ ÿâäëûí õîîðîíäîõ óÿëäààã ñóäëàõ.
4. Ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ ñóäñààð òàðüæ õýðýãëýã÷äýä çîðèóëñàí õºòºëáºð äýõ
àðõèäàëòûí ýñðýã ¿éë àæèëëàãààã ºðãºæ¿¿ëæ íèéãìèéí õàìãààëàëä õàìðóóëàõ
(ìýðãýæèë ýçýìøèæ îðëîãî îëîõ ñóðãàëò).

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

163

Öóñíû àþóëã¿é áàéäëûí òàëààðõ çºâëºìæ
1. Öóñíû áàíê áîëîí öóñààð õàëäâàðëàäàã ºâ÷í¿¿ä, ÁÇÄÕ-ûí øèíæèëãýý õèéäýã
ëàáîðàòîðèóäàä àøèãëàæ áóé îíîøëóóðò òàâèõ ÷àíàðûí äîîä õÿçãààðûã
òîãòîîñîí ¿íäýñíèé æèøãèéã ÝÌß íýí ÿàðàëòàé òîãòîîõ. Ǻâõºí ÷àíàðûí
áàòàëãààòàé êîìïàíèóäààñ íèéë¿¿ëýëò õèéõèéã øààðäàæ òåíäýðèéí õóóëüä íýìýëò
ººð÷ëºëò îðóóëàõ.
2. ÝÌß áîëîí ÎÍÇÇ íü Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð âèðóñò ãåïàòèò B, C-ãèéí
îíîøëóóðûã íýí ÿàðàëòàé õàíãàëòòàé õýìæýýãýýð íèéë¿¿ëýõ àæèëä äýìæëýã
¿ç¿¿ëæ öóñíû õàíãàìæèéí 100% àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ.
3. ÝÌß áîëîí ÎÍÇÇ âèðóñò ãåïàòèò Ä-ãèéí îíîøëóóðûã õàíãàí íèéë¿¿ëýõ àæèëä
Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòèéã àøèãëàõ áîëîìæèéã ñóäëàõ.
4. Ãëîáàë ñàíãààñ öóñíû àþóëã¿é áàéäàëä çîðèóëñàí ñàíõ¿¿æèëò, òýòãýëýã
çîãññîíû äàðàà ÕÄÕÂ, òýìá¿¿, âèðóñò ãåïàòèò B, C, Ä-ãèéí îíîøëóóðûã õàíãàõ
ñàíõ¿¿æèëòèéí àñóóäëûã ÝÌß áîëîí ÕªÑ¯Ò øèéäâýðëýõ.

Õàëäâàð õàìãààëëûí äýãëýìèéí òàëààð ºãºõ çºâëºìæ
1. Áýëãèéí çàìààð äàìæèõ ãîë õàëäâàðóóä áîëîõ ÕÄÕÂ, òýìá¿¿, âèðóñò ãåïàòèò B, C,
Ä íü öóñààð äàìæèæ õàëäâàðëàäàã ó÷ðààñ ýìíýëãèéí àæèëòíóóäàä çîðèóëñàí
ÁÇÄÕ-ûí ýì÷èëãýýíèé ýð÷èìæ¿¿ëñýí ñóðãàëòààð åðºíõèé ñýðãèéëýõ àðãà
õýìæýý ò¿¿íèé äîòîð õýðýãëýñýí òàðèóðûí ç¿¿ã íýã ãàðààð òàãëàõ çýðãèéã
çààæ, äàðàà íü àæëûí áàéðàí äýýð äàäëàãà õèéëãýõ (ýíýõ¿¿ òàéëàíãèéí ÁÇÄÕûí õýñýãò äóðäñàí) õýðýãòýé áàéíà. ̺í ýíý ñóðãàëòààð ýìèéí çºâ õýðýãëýý, òàðèëãà
õèéëãýñíýýñ ýì óóæ õýðýãëýõ íü ç¿éòýéã òîäðóóëæ, ýìíýëãèéí àæèëòíààð áîëîí
ººðºº õèéæ áàéãàà òàðèëãóóä íü èõýýõýí ýðñäýëòýé áîëîõûã ñóðãàæ îéëãóóëàõ
øààðäëàãàòàé áàéíà.
2. Àæëûí ºäðèéí ýöýñò àøèãëàñàí òàðèàíû õýðýãñë¿¿äèéã ýìíýëãèéí
àæèëòíóóäààð òîîëóóëàõ ÿâäëûã òàñëàí çîãñîîæ, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí
124/1995 òîîò òóøààëûã õ¿÷èíã¿é áîëãîõ.
3. Õóðö ¿ç¿¿ðòýé ýìíýëãèéí õýðýãñýë (ç¿¿, òàðèóð, äóñëûí ñèñòåì¿¿ä)–òýé
õàðüöäàã óëñûí áîëîí õóâèéí á¿õ ýìíýëýã, ëàáîðàòîðèéã íýí ÿàðàëòàé
õ¿ðýëöýýò õýìæýýíèé óñòãàëûí òºõººðºì溺ð òîãòìîë õàíãàæ, àøèãëàãäñàí
õóðö ¿ç¿¿ðòýé ýìíýëãèéí õýðýãñëèéã óñòãàäàã áîëîõ. Ãëîáàë ñàíãèéí
ñàíõ¿¿æèëòýýð õóðö ¿ç¿¿ðòýé ýìíýëãèéí õýðýãñë¿¿äèéã óñòãàõ òºõººðºìæ àâàõ
áîëîìæèéã ÝÌß ñóäëàõ õýðýãòýé áàéíà. Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëò çîãññîíû äàðàà
ýäãýýð ç¿éëèéã õóäàëäàæ àâàõ òºñâèéí àñóóäëûã ÝÌß, Ñàíãèéí ÿàì, Ýð¿¿ë ìýíäèéí
äààòãàëûí ãàçàð õàìòðàí øèéäâýðëýõ.
4. Âèðóñò ãåïàòèò Ñ-ãèéí õàëäâàð ëàáîðàòîðèéí àæèëòíóóäûí äóíä ºíäºð áàéãàà
òóë ëàáîðàíò íàðûí òàâüñàí ãîìäîë, ëàáîðàòîðèéí îð÷èí äàõü åðºíõèé
ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýýíèé òàëààð ÄÝÌÁ-ûí ãàðãàñàí òàéëàí çýðãèéã ¿íäýñëýí
Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð óëñûí á¿õ ëàáîðàòîðèéã öóñààð äàìæèõ
ºâ÷íèé õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ õýðýãñýë (ìàñê, õàëäâàðã¿éæ¿¿ëýõ àðèóòãàëûí
áîäèñ) -ýýð ëàáîðàòîðèéí àæèëòíóóäûã õàíãàõ àñóóäëûã ÝÌß ÿàðàëòàé àâ÷
¿çýõ. Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëò çîãññîíû äàðàà ýäãýýðèéã õóäàëäàæ àâàõ òºñâèéí
àñóóäëûã ÝÌß øèéäâýðëýõ.

164

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

5. Ø¿äíèé ýìíýëýã, ¿éë÷èëãýýíýýñ ¿¿äýëòýé õàëäâàðààñ ñýðãèéëæ, õÿíàëòûí
àðãà õýìæýý ÿàðàëòàé àâ÷, óäèðäàìæ ãàðãàí (óëñûí áîëîí õóâèéí õýâøëèéí
ýìíýëýã¿¿äýä çîðèóëæ) õàíãàëò õèéõ. Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð óëñûí
á¿õ ø¿äíèé ýìíýëýãèéã öóñààð äàìæèõ ºâ÷íèé õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ õýðýãñýë
(àðèóòãàëûí òºõººðºìæ, áýýëèé, ìàñê, õàëäâàðã¿éæ¿¿ëýõ àðèóòãàëûí áîäèñ, íýã
óäààãèéí õýðýãëýýíèé õýðýãñë¿¿ä)-ýýð õàíãàõ àñóóäëûã ÝÌß ÿàðàëòàé àâ÷ ¿çýõ.
Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëò çîãññîíû äàðàà ýäãýýð ç¿éëèéã õóäàëäàæ àâàõ òºñâèéí
àñóóäëûã ÝÌß øèéäâýðëýõ.
6. Ìîíãîëûí á¿õ ýìíýëýã, ëàáîðàòîðèéí àæèëòíûã æèë á¿ð âèðóñò ãåïàòèò B, C,
áîëîí Ä-ãèéí øèíæèëãýýíä îðóóëàõ. Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð óëñûí á¿õ
ýìíýëýã, ëàáîðàòîðèéí àæèëòíóóäàä æèë á¿ð âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ, Ä-ãèéí øèíæèëãýý
õèéõ îíîøëóóðààð õàíãàõ áîëîìæèéã ÝÌß ñóäëàõ. Ãëîáàë ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëò
çîãññîíû äàðàà ýäãýýð ç¿éëèéã õóäàëäàæ àâàõ òºñâèéí àñóóäëûã ÝÌß øèéäâýðëýõ.
7. ժѯÒ-ººñ ÕÄÕ áîëîí âèðóñò ãåïàòèòèéí õàëäâàðò ºðòñºíèé äàðàà
óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿íäýñíèé óäèðäàìæ áîëîâñðóóëæ, ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä
øààðäàãäàõ õàíãàìæèéã ÝÌÑÌÒ-íèé õ¿ðýýíä øèéäâýðëýæ àæèëëàõ.

ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñò çîðèóëñàí çºâëºìæ
Ãóòààí äîðîìæëîõ, ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ
1. Ãóòààí äîðîìæëîõ, ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ ÿâäàë ìýäýãäýõ¿éö áóóðâàë ÕÄÕÂ-èéí
õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ ÷ ìºí áóñäûí íýãýí àäèë íèéãýìä èäýâõòýé îðîëöîõ õ¿ñýëòýé
áàéíà. ¯¿íèéã áèä ÕÄÕÂ-èéí òàëààðõ îëîí íèéòèéí ìýäëýã îéëãîëòûã óëàì
äýýøë¿¿ëýõ çàìààð õèéõ õýðýãòýé áàéãàà þì.
2. Ýíý òàëààðõ ìýäëýã íýìýãäýõ òóñàì, ãóòààí äîðîìæëîõ, ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ ÿâäàë
áóóð÷ áàéãààã áèä õàðæ áàéíà. Òåëåâèç þì óó ýñâýë õýâëýë ìýäýýëëèéí íýâòð¿¿ëã¿¿ä
ÕÄÕÂ-ýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýíý òàëûí ìýäëýãèéã íýìýãä¿¿ëýõýä ÷èãëýâýë õ¿ì¿¿ñ
òýäíèéã ººðñäèéí íýãýí àäèë õ¿ì¿¿ñ, ýíý áîë áóñàä ºâ÷íèé ë íýãýí àäèë ºâ÷èí
ãýäãèéã îéëãîíî. ¯¿íèéã õèéõýä áèäíèé øóóä îðîëöîî èõ ÷óõàë.
3. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñèéí õýðýãöýýíèé òàëààðõ ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý
¿ç¿¿ëýã÷äèéí ìýäëýãèéã á¿õèé ë ò¿âøèíä íýìýãä¿¿ëýõ êîìïàíèò àæèë ÿâóóëàõ
õýðýãòýé áàéíà.
Íèéãìèéí õàìãààëëûí òýòãýìæ, äýìæëýã
4. Ýð¿¿ë ìýíä, òàõèð äóòóóãèéí òýòãýâýð îëãîæ, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ áîëîí
òýäíèé ãýð á¿ëèéíõýíä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýí, ¿ð õ¿¿õä¿¿ä íü áîëîâñðîë ýçýìøèõ, èõ
äýýä ñóðãóóëüä ñóðàëöàõàä íü òóñàëæ äýìæèõ õýðýãòýé áàéíà. Òýä ýð¿¿ë ìýíäèéí
øàëòãààíû óëìààñ àæèëã¿é áîëæ, óäààí õóãàöààãààð ºâäºæ ýì÷ë¿¿ëýýä ýðãýýä àæèëä
îðîõ ãýõýýð õ¿íäðýëòýé áàéäàã òóë èéìýðõ¿¿ òóñëàìæ äýìæëýã èõýýõýí ÷óõàë þì.
5. Äàãàëäàõ õàëäâàðóóäûã ýì÷ëýõ ýìýýð õàíãàæ, íýìýëò ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ
çýðãýýð òýäýíä èë¿¿ öîãö äýìæëýã òóñëàìæ õýðýãòýé áàéãàà þì. ̺í àìèí äýìèéí
áîëîí óëàìæëàëò ýì÷èëãýýí¿¿ä íü òýäíèé äàðõëààíû òîãòîëöîîã áýõæ¿¿ëæ, ýð¿¿ë
ñàðóóë àìüäðàõ íàñûã íü óðòàñãàæ áàéãààã õ¿ëýýí çºâøººðºõ õýðýãòýé áàéíà.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

165

Õóóëü ýðõç¿é, öàãäàà
6. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñèéã ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõäàã, çàðèìäàà òýäýíòýé õýðöãèé
õàðüöäàã çàðèì öàãäààãèéí àæèëòíóóäûí ¿éë àæèëëàãàà, õàíäëàãàä îíöãîé àíõààðàõ
øààðäëàãàòàé áàéíà.
7. 2004 îíä áàòëàãäñàí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ òóõàé õóóëüä íýìýëò ººð÷ëºëò
îðóóëæ, ººð õîîðîíäîî çºð÷èëòýé çààëòóóäûã õàñ÷, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé ãýäãèéã
ãàãöõ¿¿ òóõàéí õ¿í ººðºº ñàéí äóðààð ìýäýãäýõ ÿâäëûã áàòàëãààæóóëàõ.
ÒÁÁ-ûí öàëèí, ¿éë àæèëëàãààíû äýìæëýã
8. Áîäëîãîä íºëººëºõ, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, õàëàìæ äýìæëýãèéí ÷èãëýëýýð àæèëëàäàã
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé àìüäàð÷ áóé õ¿ì¿¿ñò àðàé ÿäàí àìüäðàõàä íü íýìýð áîëîõ
áàãà öàëèí áèø, òýäíèé àæëûí ÷óõëûã ¿íýëñýí àìüäðàëä õ¿ðýëöýõ¿éö öàëèí ºãºõ
õýðýãòýé.
9. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé àìüäàð÷ áóé õ¿ì¿¿ñò çîðèóëñàí îëîí óëñûí ñóðãàëò, ÷óõàë
óóëçàëòàä õàëäâàðã¿é õ¿ì¿¿ñ òýäíèé ºìíººñ èëãýýõ áóñ ººðñäºä íü áîëîìæ îëãîõ,
ÒÁÁ-óóäàä óðò õóãàöààíû òóðø ÷àäàâõæóóëàõ ¿ð ä¿íòýé äýìæëýã îëãîõ
Ýì÷èëãýý, ¿éë÷èëãýý
10. Ìîíãîë äàõü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñò çîðèóëàí îðóóëæ èðæ áóé ðåòðîâèðóñèéí
ýñðýã ýì¿¿äèéã îäîîãèéí õÿçãààðëàãäìàë õýìæýýíýýñ íýìýãä¿¿ëæ, ºðãºæ¿¿ëýõ
õýðýãòýé.

Ñàéí äóðûí çºâëºãºº, øèíæèëãýýíèé òàëààðõ çºâëºìæ
1. ÑÄÇØ ºãºõ òºâä àæèëëàæ áóé çºâëºã÷èä áîëîí òýäíèé óäèðäëàãûí óð ÷àäâàðûã
äýýøë¿¿ëýõ íýìýëò ñóðãàëò ÿâóóëæ, ñóðãàëòûí äàðàà àæëûí áàéðàíä äàäëàãà
õèéëãýí, çààâàð çºâëºãºº ºã÷ ÷èãë¿¿ëýõ çàìààð áýõæ¿¿ëýõ.
2. Öààøèä óðò õóãàöààíä ¿éë÷èëãýýíèé ñòàíäàðò, ÷àíàðûã õàíãàõ çîðèëãîîð
çºâëºã÷äºä çîðèóëæ ìýðãýæëèéí ãýð÷èëãýý îëãîäîã òîãòîëöîîã õºãæ¿¿ëýõ.
3. ¯éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí òîîí äýýð ¿íäýñëýí áîëîâñîí õ¿÷íèé õýðýãöýýã ¿íýëæ, çîõèõ
çºâëºãººãººð õàíãàõàä õàíãàëòòàé õ¿ì¿¿ñèéã àâ÷ àæèëëóóëàõ.
4. Íóóöëàë, íýð õàÿãã¿é ¿éë÷ëýõ ¿íäýñíèé óäèðäàìæààð õàíãàõ (íýð õàÿãã¿é
¿éë÷ëýõ òîõèîëäîëä òîãòñîí êîä÷ëîëûí ñèñòåì áîëîâñðóóëàõ).
5. ÑÄÇØ-íèé òºâèéí òàéëàíã ¿íäýñíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéí ñèñòåìòýé
íýãòãýæ óÿëäóóëàõ.
6. ÕÄÕÂ èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýíä èðæ áóé õ¿ì¿¿ñèéí øàëòãààíûã òîäðóóëæ
òýìäýãëýë õºòëºõ (ººðñäèé㺺 õàëäâàðòàé ýñýõèéã ìýäýõ ãýæ èðñýí, ýñâýë áóñàä
øàëòãààíààð òóõàéëáàë âèç àâàõ øààðäëàãûí äàãóó, ãýðëýëò á¿ðòã¿¿ëýõ, àæèëä îðîõ
ã.ì.)
7. Õ¿í àìûí òîî áîëîí áîäèò õýðýãöýýíä òóëãóóðëàí öààøèä ÑÄÇØ òºâ
áàéãóóëàõûã òºëºâëºõ, èíãýõäýý îäîî àæèëëàæ áàéãàà ÑÄÇØ-íèé òºâ¿¿äèéí òîîí
ìýäýýëëèéã àøèãëàõ

166

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Ýõýýñ õ¿¿õäýä äàìæèõ õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõýä ºãºõ çºâëºìæ
1. Ýõýýñ õ¿¿õäýä äàìæèõ õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ ýì÷èëãýýíèé çààâàð÷èëãààã áîëîâñðóóëæ
áàéãàà áºãººä óã çààâàð÷èëãààíä äàðààõ ç¿éëñèéã òóñãàõ õýðýãòýé. ¯¿íä:
à. ÐÝÝ-ãýýð õî¸ð ýì óóäàã áàéñíûã ãóðàâ áîëãîí ºðãºæ¿¿ëæ, íýã íóêëåîòèäûí áóñ
ýñðýã òðàíñêðèïòàçûí èíãèáèòîðûã íýìýõ (ýñâýë íåâèðàïèí þì óó ýôàâèðåíç)
á. Ýì÷èëãýýã àëü áîëîõ ýðò ýõëýõ (øèíæ òýìäýã èëðýýã¿é õýðíýý ÑÄ4-èéã íü
òîîëîõîä 350 cells/mm3-ýýñ äýýø ãàð÷ áàéãàà 36-38 äîëîî õîíîãòîé æèðýìñýí
ýìýãòýé÷¿¿äýä ÐÝÝ õèéæ ýõýëáýë ýõ, óðàã õî¸ðûí àëü àëü íü äîð õàÿæ äºðâºí 7
õîíîã óã ýì÷èëãýýã õèéõ áîëîìæòîé áîëîõ þì. Õýðýâ ÑÄ4-èéã íü òîîëîõîä 350
cells/mm3-ýýñ äîîø ãàðâàë æèðýìñíèé 36 äîëîî õîíîã õ¿ðýýã¿é ÷ ýì÷èëãýýã õèéæ
ýõëýõ íü ç¿éòýé)
â. ÐÝÝ-íèé òàëààðõ çºâëºãºº, àðãà õýðýãñëýýð õàíãàõ (ðåòðîâèðóñèéí ýñðýã ýìèéã
òîãòìîë öàãò óóõàä çîðèóëñàí 7 òàñàëãààòàé õàéðöàã çýðãýýð õàíãàõ – ºäºðò íýã
òàñàëãààí äàõü ýìèéã õýðýãëýõ áºãººä ¿¿íèéã õýðýãëýñíýýñ ðåòðîâèðóñèéí ýñðýã
ýìèéã òîãòìîë õýðýãëýõ áîëîìæòîé áîëîõ þì)
ã. Æèðýìñýí ýìýãòýé ºäºðò 300 ãàðóé êàëîðèéí òýæýýë àâ÷ áàéõ øààðäëàãàòàé
ó÷ðààñ õîîë òýæýýëèéí äýìæëýã (áýëýí ìºí㺺ð îëãîõ) ¿ç¿¿ëæ çºâëºãºº ºãºõ;
æèðýìñëýëòòýé õîëáîîòîéãîîð õîîë òýæýýëèéí õýðýãöýý èõñýõýýñ ãàäíà ÕÄÕÂèéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ íü õàëäâàðã¿é õ¿ì¿¿ñýýñ 10% èë¿¿ õîîë òýæýýë õýðýãëýõ
øààðäëàãàòàé áàéäàã.
ä. ͯÝÌ-èéí ýðõ, ñîíãîëò, õîîë òýæýýë, ñýòãýë ç¿éí áîëîîä ýð¿¿ë àæ òºðºõ ¸ñíû
àñóóäëóóäàä ò¿ëõ¿¿ àíõààðñàí öîãö, ñàéòàð áîëîâñðóóëñàí çºâëºãººãººð õàíãàõ.
å. Ýõýýñ õ¿¿õäýä äàìæèõ õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ ýì÷èëãýýã ÁÇÄÕ áîëîí ͯÝÌ-èéí
îíîøèëãîî ýì÷èëãýýòýé íýãòãýæ, õîñëóóëàõ (äîð äóðäñàí çºâëºìæ 2-ûã ¿çíý ¿¿).
2. Ýõýýñ õ¿¿õäýä äàìæèõ õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ ýì÷èëãýýã ºíººãèéí ÁÇÄÕ áîëîí íºõºí
¿ðæèõ¿éí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýòýé óÿëäóóëæ õîñëóóëàõ. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé
ýõ÷¿¿äýä ÁÇÄÕ ò¿¿íèé äîòîð âèðóñò ãåïàòèòèéí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýã ¿íý òºëáºðã¿é
õèéæ, åðºíõèé ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýýíä îíöãîé àíõààð÷ (ýõ, íÿðàéã ýìíýëýãýýñ
¿¿äýëòýé õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ) òºðºëòèéí ºìíº áîëîí õîéíî ͯÝÌ-èéí ýì õýðýãñýë,
ÿëàíãóÿà áýëãýâ÷ýýð õàíãàõ.

Õàíãàëò, íèéë¿¿ëýëòèéí òàëààð ºãºõ çºâëºìæ¿¿ä
1. Ëàáîðàòîðèéí óðâàëæ, îíîøëóóðóóäàä òàâèõ ÷àíàðûí ñòàíäàðò áîëîâñðóóëæ,
ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ óäèðäàìæ ãàðãàõ.
2. Ýìèéí óëñûí á¿ðòãýëä ëàáîðàòîðèéí óðâàëæ, îíîøëóóðóóäûã õàìðóóëàõ.
3. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýäýýëëèéí ñàíã (Health Info) ýìèéí õàíãàí íèéë¿¿ëýëò,
ͯÝÌ-èéí ÕÓÌÒ-òîé õîëáîí óÿëäóóëæ, òàðõâàðç¿é äýýð ¿íäýñëýí ÷àíàðûí
øààðäëàãà õàíãàñàí ýì õàíãàìæ ò¿¿íèé äîòîð áýëãýâ÷èéã ãóðâàí ñàð òóòàìä
õàíãàõ.

ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ-èéí îíîøèëãîî, ¿éë÷èëãýýíèé òàëààðõ çºâëºìæ
1. ¯íäýñíèé ëàâëàãààò ëàáîðàòîðèéí ìàíëàéëàõ ¿¿ðýã ò¿¿íèé ñóäàëãààíû òºñºë
õýðýãæ¿¿ëæ, ìîíãîë îðîí äàÿàð á¿õ ëàáîðàòîðèò, ò¿¿íèé äîòîð õóâèéí
õýâøëèéí ëàáîðàòîðèóäàä õ¿ðòýë ìýðãýæëèéí áîëîîä òåõíèê àðãà ç¿éí
äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ ¿¿ðãèéã íýìýãä¿¿ëýí äýìæèõ.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

167

2. Àíõàí øàòíû ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã á¿õ áàéãóóëëàãà, ò¿¿íèé
äîòîð àéìàã, õîòûí ºðõèéí áîëîí ñóìûí ýìíýëã¿¿ä (ñóìäûí ò¿âøèíä êëèíèê áóñ
ýìíýëýã íü ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã) õóâèéí êëèíèê, ëàáîðàòîðèóäûã õóðäàâ÷èëñàí
îíîøëóóð, àíõàí øàòíû ëàáîðàòîðèéí òîíîã òºõººðºì溺ð õàíãàõ.
3. ¯íäýñíèé ëàáîðàòîðèéí ÷àíàð, õÿíàëò ¿íýëãýýíèé òîãòîëöîîã áîëîâñðîíãóé
áîëãîæ, ëàáîðàòîðèéí òîãòñîí òàéëàíãèéí òîãòîëöîîã õºãæ¿¿ëýí, ¿íýí çºâ,
íàéäâàðòàé áàéäëûã õàíãàõ
4. Ëàáîðàòîðèéí á¿õ ýì÷, ëàáîðàíòûã æèë á¿ð ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýõ ñóðãàëòàä
îðîëöóóëæ, àéìàã, ñóìäûí ò¿âøèíä áîëîí àæëûí áàéðàí äàõü ñóðãàëòûã
çîõèîí áàéãóóëæ äàãàëäàõ àðãà õýìæýýí¿¿äèéã àâàõ.
5. Ìîíãîë óëñûã ýìèéí äàñëûí òàíäàëò ñóäàëãààíû á¿ñèéí ñ¿ëæýýíä
îðîëöóóëàõ.

ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, âèðóñò ãåïàòèò B,C-ãèéí ýì÷èëãýý, ¿éë÷èëãýýã óäèðäàõ àðãà
õýìæýýíèé çºâëºìæ¿¿ä
ÁÇÄÕ-ûí ºíäºð ýðñäýë, ºðòºìòãèé áàéäàëä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñèéã áîãèíî
õóãàöààíä àðèëãàõàä áýðõøýýëòýé õýäèé ÷ ºíººãèéí Ìîíãîë óëñûí ÍÝÌ-èéí ñàëáàðò
ãîë òóëãàìäñàí àñóóäàë áîëîõ ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëòûã áîäëîãî áîëîâñðóóëæ õºòºëáºð
õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýëáýðýýð øóóðõàé øèéäâýðëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. ¯¿íä:
1. ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, âèðóñò ãåïàòèòýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ öîãö ñòðàòåãè, õºòºëáºð
áîëîâñðóóëàõ, ýíý íü ÝÌÑÌÒ-òýé óÿëäñàí, ýìíýëãèéí àþóëã¿é àæèëëàãààíû ãîðèì,
ýì, öóñ áîëîí öóñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã àðâèëàí õýðýãëýõ, ͯÝÌ-èéí ãîë ãîë àñóóäëûã
òóñãàñàí áàéõ
2. Âèðóñò ãåïàòèò B, C, Ä çýðýã õàëäâàðûã ÁÇÄÕ-ûí òîîíä õàìðóóëàí òîîöîæ, á¿ðòãýë
ìýäýýëýëä îðóóëàõûí çýðýãöýý Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí òóøààë øèéäâýð, îíîøèëãîî
áîëîí ýì÷èëãýýíèé ñòðàòåãè, õîëáîãäîë á¿õèé áóñàä çààâàð, óäèðäàìæ çýðýã áè÷èã
áàðèìòàä òóñãàæ áîëîâñðóóëàõ.
3. ÁÇÄÕ-ûí øèíæèëãýý áîëîí òàéëàíä áýëýã ýðõòýíèé ¿¿, âèðóñò ãåïàòèò Ä, áîëîí
íààëäàöûí øèíæèëãýýã îðóóëàõ
4. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæèéí àæèëòíóóä, ëàáîðàíò çýðýã ºíäºð ýðñäýëòýé
õ¿ì¿¿ñèéã òîãòìîë, áîëîìæòîé áîë æèëä íýã óäàà âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ-ãèéí
øèíæèëãýýíä õàìðóóëàõ
5. ÁÇÄÕ-ûã îíîøëîõ, ýì÷ëýõ, çºâëºãºº ºãºõ çýðýã òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã ýìíýëãèéí ¿éë
àæèëëàãààíû àþóëã¿é áàéäëûí ãîðèìûã õàíãàõ áîëîí ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýýíèé
àñóóäëóóäûí õàìò ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé íýãä¿ãýýð øàòëàëä òîîöîí
ºðãºæ¿¿ëýõ. ÁÇÄÕ-ààð ìýðãýøñýí ýì÷ áàéñàí ÷ ýäãýýð ýìíýëãèéí áóñàä ìýðãýæëèéí
àæèëòíóóä (æèðýìñíèé õÿíàëò, ýõ íÿëõñûí ýð¿¿ë ìýíä, äîòðûí ýì÷, ã. ì. ) íü ÁÇÄÕûí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýã ººðèéí àæëûí áàéðàíä ÿâóóëàõ áîëîëöîî á¿ðä¿¿ëýõ.
6. ¯éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷èä óëñûí òºñ⺺ñ ýñâýë äààòãàëûí ñàíãààñ öàëèíæäàãààñ ýñ
õàìààðàí àìáóëàòîðèîð ÁÇÄÕ-ûí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ òîõèîëäîëä
òºëáºðã¿é áàéõ íü çîõèñòîé. ¯¿íèé çýðýãöýý ÝÌÑÌÒ-íèé íýã õýñýã áîëîõ òóñëàìæ,
¿éë÷èëãýýíèé íýí øààðäëàãàòàé áîëîí íýìýëò áàãöûí áîäëîãûí õýðýãæèëòèéã ÁÇÄÕûí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, îíîøëîõ, ýì÷ëýõ àæèëëàãààíä øóóðõàé òóñãàæ, ¿ð ä¿íòýé
ã¿éöýòãýõ. Õàâüòàë ñóäëàë õàíãàëòòàé õèéõ áîëîìæã¿é òîõèîëäîëä ºâ÷òºíä ¿íýã¿é
ýì ºãºõ人 áýëãèéí õîñîä íü õ¿ðýëöýõ¿éö õýìæýýòýé ºãºõ,

168

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

7. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýãñýä ÁÇÄÕ-òàé ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí áýëãèéí õîñîä íü
ÁÇÄÕ àâàõ ýðñäýëòýéã íü îéëãóóëæ, ¿íý òºëáºðã¿é îíîøèëãîî ýì÷èëãýý õèéëãýõýýð
óðüæ õàìðóóëàõ
8. Õóâèàðàà ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷äýä ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíèé
çýðýãöýý ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýíèé àþóëã¿é áàéäëûí ãîðèì, ýì, ýìèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé
çîõèñòîé õýðýãëýýíèé òàëààð öîãö áàéäëààð ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ
9. Õóâèéí áîëîí ÒÁÁ-ä ò¿øèãëýí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã ýìíýëýãò ¿ç¿¿ëæ, ¿éë÷èëãýý
àâàõ áîëîëöîîã¿é, ò¿¿í÷ëýí óëñûí ýìíýëýãò ¿ç¿¿ëýõ ñîíèðõîëã¿é õ¿í àìûí òîäîðõîé
õýñýã (ÿâóóëûí õ¿ì¿¿ñ, îþóòàí, çàëóó÷óóä)-èéã ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ çîðèëãîîð íýðã¿é
áîëîí ÿâóóëûí ýì÷èëãýýíèé òºâ¿¿äèéã õºãæ¿¿ëýõ ÷èãëýëä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ.
10. ÁÇÄÕ-ûí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã ¿ç¿¿ëýõ òîãòñîí ñ¿ëæýýíèé á¿òýö çîõèîí áàéãóóëëàëòûã
íýìæ ººð÷ëºõã¿éãýýð ºíººãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé òîãòîëöîîã á¿ðýí ä¿¿ðýí
àøèãëàõ. ÁÇÄÕ-ûí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã íýð õàÿãã¿éãýýð, íóóöëàëûã ýðõýìëýñýí ýýëòýé
îð÷èíä ÿâóóëàõ áîëîëöîîã òºëºâø¿¿ëýí á¿ðä¿¿ëýõ òàë äýýð ñàíàà÷ëàãàòàé àæèëëàæ
äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ. ̺í õîëáîãäîõ ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷ áàéãóóëëàãóóäàä
ýìíýëãèéí ¿éë àæèëëàãààíû àþóëã¿é áàéäëûí ãîðèì áîëîí ýì, ýìèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé
çîõèñòîé õýðýãëýýã øààðäëàãûí äàãóó àøèãëàæ áàéãààã áàòàëãààæóóëæ áàéõ.

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí õàëàìæ, äýìæëýãèéí òàëààðõ çºâëºìæ
1. ÐÝÝ áîëîí êîòðèìàêñàçîëûí çóðãààí ñàðûí íººöòýé áàéõûã ժѯÒ
õàðèóöàõ.
2. Ðåòðîâèðóñèéí ýñðýã áîëîí äàãàëäàõ õàëäâàðûí ýì÷èëãýý õàìàðñàí, äàðààãèéí
øàòëàëûí ¿éë÷èëãýý õ¿ðòýëõ ¿ð ä¿íòýé òîãòîëöîîã áèé áîëãîõ, ÕÄÕÂ-èéí
õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ, òýäíèé ãýð á¿ëèéíõýíä íèéãýì ñýòãýë ç¿éí ìýðãýæëèéí äýìæëýã
õ¿ðòýõ àñóóäëûã õàìàðñàí ¿íäýñíèé óäèðäàìæ áîëîâñðóóëàõ, øààðäëàãàòàé
õàëàìæèéí õºòºëáºðèéí òîãòîëöîîã áèé áîëãîõ àæëûã ÕªÑ¯Ò õàðèóöàõ
¯¿íä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé àìüäàð÷ áóé õ¿ì¿¿ñèéí ýì÷èëãýýíèé ìåíåæìåíòèéí
óäèðäàìæ òóñãàãäàõ ¸ñòîé.
3. Õàëàìæèéí öîãö õºòºëáºðèéí õàëàìæ, äýìæëýãèéí ¿éë àæèëëàãààã ¿íýëýõ,
õÿíàõ ÷àäàâõ áèé áîëãîõûã ÕªÑ¯Ò õàðèóöàõ
4. Õî¸ðäóãààð ýãíýýíèé ðåòðîâèðóñèéí ýñðýã ýìèéí õàíãàìæ, íèéë¿¿ëýëòèéã
òîîöîõ, ò¿¿í÷ëýí ëàìèâóäèí, çèäîâóäèí, ñòàâóäèí, íåâèðàïèí çýðýã ýìýýñ ººð
ðåòðîâèðóñèéí ýñðýã ýìèéí õ¿ðòýýìæèéã ºðãºæ¿¿ëýõ.

ÕÄÕÂ, ñ¿ðüåýã óÿëäóóëàõ òóõàé çºâëºìæ
1. 2006 îíä áîëîâñðóóëñàí ¯íäýñíèé ñòðàòåãèä ººð÷ëºëò îðóóëàõäàà ÁÇÄÕ,
âèðóñ ãåïàòèò, ñ¿ðüåýãèéí àñóóäëûã óÿëäóóëàõûã ÝÌß áîëîí ¯íäýñíèé Õîðîî
õàðèóöàõ
2. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ ñ¿ðüåýãèéí øèíæèëãýýíä, ñ¿ðüåýãèéí ºâ÷òºí¿¿ä
ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð èëð¿¿ëýõ øèíæèëãýýíä ñàéí äóðààð õàìðàãäàõûã äýìæñýí
óðèàëãûã Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí òóøààëààð ãàðãàõûã ÝÌß õàðèóöàõ
3. Ñ¿ðüåý áà ÕÄÕÂ-èéí õàâñàðñàí õàëäâàðûí ýì÷èëãýý, ¿éë÷èëãýýíèé àñóóäëûã
îëîí óëñûí òåõíèêèéí òóñëàëöààòàéãààð ìýðãýæëýýðýý àæèëëàæ áóé ýì÷
ýìíýëãèéí àæèëòíû ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýõ ÁÇÄÕ, ñ¿ðüåý, ÕÄÕÂ-èéí ñóðãàëòûí
öîãö õºòºëáºðò îðóóëàõ

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

169

Õàâñðàëò 2. ¯íýëãýýíèé áàãèéí á¿ðýëäõ¿¿í
Ðîáåðò Áåííîóí

Áàãèéí àõëàã÷

Àíäðåà Èðâèí

Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ áàãèéí çºâëºõ

Æîðæ Èîíèòà

Ýì÷èëãýý, õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé áàãèéí çºâëºõ

Òîéâãîîãèéí Àéðà

¯íäýñíèé çºâëºõ

Ãýëýãæàìöûí Íàðàí÷èìýã

¯íäýñíèé çºâëºõ

Íàìäàëäàâãûí Îþóò-Ýðäýíý

¯íäýñíèé çºâëºõ

Õàâñðàëò 3. ¯íýëãýýíèé áàãèéí óóëçñàí õ¿ì¿¿ñèéí íýðñ
Íýð
Açáàÿð, Ë
Àëòàí÷èìýã, Ä
Àëòàíõ¿¿, Ì.
Àëòàíõóÿã, Ò
Àëòàíöýöýã, Á
Àëòàíöýöýã, ¨
Àëòàíöýöýã, Ä
Àëòàíòóÿà, Æ
Àëèñîí Ïèéë
Àìàðñàéõàí, Ä
Àìãàëàí, Á
Àìðàà, A
Àíàðàà, Í
Àðèóíæàðãàë, Ý
Àðèóíòóÿà, K
Áàäàìöýöýã, Ë
Áàéãàëìàà, ×
Áàòæàðãàë, Â
Áàòçîðèã, Í
Áàòíàñàí, ×.
Áàò-ªëçèé, Ì
Áàòñàéõàí, Õ
Áàòñóóðü, Æ

Áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààë
Ìàíñóóðëûí ýñðýã íèéãýìëýãèéí òýðã¿¿í
ÞÍÝÉÄÑ Õºòºëáºðèéí çîõèöóóëàã÷
ժѯÒ-èéí ëàáîðàòîðèéí òàñãèéí ýðõëýã÷
ÕÒÌÁÈÕÍ-èéí ñóäëàà÷, ñýòãýë ñóäëàà÷
ÄÒ¯Ñ-ãèéí ã¿éöýòãýõ çàõèðàë
ժѯÒ-èéí Ñåðîëîãèéí ëàáîðàòîðèéí ýì÷
Áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí àðãà ç¿é÷, ÝØÀ
ÝÌß-íû Òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà
ͯÁ-ûí Îëîí óëñûí Ñàéí äóðûí àæèëòàí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí
òºñëèéí çºâëºõ
ÕÒÌÁÈÕÍ-èéí ñóäëàà÷, ñýòãýë ñóäëàà÷
Ìîíãîë äàõü ”Äýëõèéí çºí” ÎÓÁ-ûí Ñ¿ðüåýãèéí õÿíàëò
õºòºëáºðèéí ¿íäýñíèé çîõèöóóëàã÷
ÕÒÌÁÈÕÍ-èéí îëîí íèéòèéí òºëººëºã÷ ãèø¿¿í
Àíãëèéí ÑÄÁ-ûí Áîëîâñðîëûí õºòºëáºðèéí ìåíåæåð
ͯÁ-ûí ¯íäýñíèé Ñàéí äóðûí àæèëòàí
“Ìîíãîë Çºí” ÒÁÁ-ûí àæèëòàí, “¯åðõýë” ñîíèíû ðåäàêòîð,
ñýòã¿¿ë÷
ÕݯÒ-èéí õ¿¿õýä õàìãààëëûí õºòºëáºðèéí çîõèöóóëàã÷
ժѯÒ-èéí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ýì÷
Õèëèéí öýðãèéí óäèðäàõ åðºíõèé ãàçðûí ñóðãàëò, çàõèðãààíû
ãàçðûí àõëàõ îôèöåð
“ªºäðºã àìüäðàë” ÒÁÁ-ûí òºñëèéí àæèëòàí
ÝÌÕ¯Ò-èéí ÝÌÄÀ-íû ìýðãýæèëòýí
“Çàëóóñ-ýð¿¿ë ìýíä” ÒÁÁ-ûí ã¿éöýòãýõ çàõèðàë
ͯÁ-ûí Çàëóó÷óóäûí çºâëºõ õîðîîíû çîõèöóóëàã÷
Ìîíãîë óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í, Äîðíîãîâü àéìãèéí Çàñàã
äàðãà àñàí

170

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Íýð
Áàòñóóðü, Ö
Áàòçîðèã, Á
Áàò÷óëóóí, Å
Áàÿñãàëàí, Ï
Áåðòðàíä Äèìóëà
Áîëîðìàà, Í

Áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààë
ÌÓÁÈÑ-èéí ïðîðåêòîð
“Õàìòäàà” ÒÁÁ-ûí òºñëèéí àæèëòàí
ÀÁÁÇѯÒ-èéí çàõèðàë
ͯÁ-ûí Çàëóó÷óóäûí çºâëºõ õîðîîíû ãèø¿¿í
ͯÁ-ûí ÕÑ-ãèéí Ñóóðèí òºëººëºã÷
Íèéñëýëèéí ÝÌÃ-ûí ͯÝÌ-èéí àñóóäàë ýðõýëñýí ìýðãýæèëòýí
ÀÕÁ-íû Õ¿í õóäàëäààëàõ áîëîí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ
Áîëîð÷èìýã, Ä
òºñëèéí çîõèöóóëàã÷
Á¿æèí, Ö
ÝÌß-íû Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãî, òºëºâëºëòèéí ãàçðûí äàðãà
ÝÌß-íû Ãëîáàë ñàíãèéí ÕÇÍ-èéí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí àñóóäàë
Áÿìáàà, ×
õàðèóöñàí ìýðãýæèëòýí
Ãàíáààòàð, Õ
ÌÀÎÝÍÕ-íû äýä åðºíõèéëºã÷, ã¿éöýòãýõ çàõèðàë
Ãàíáààòàð, Ñ
̯ÝÍÕ-íû åðºíõèéëºã÷
“Áèä íýã ãýð á¿ë” ÒÁÁ-ûí ìýäýýëýë, õàðèëöàà õàðèóöñàí
Ãàí÷èìýã, Ø
àæèëòàí
“Íýýëòòýé íèéãýì” ôîðóìûí Íèéãìèéí áîäëîãî, áîëîâñðîëûí
Ãýðýëìàà, À
õºòºëáºðèéí ìåíåæåð
Ãýðýëçóë, Ö
“Õàìòäàà” ÒÁÁ-ûí õ¿ð÷ î÷èõ àæèëòàí
Äàâààæàâ, Õ
ժѯÒ-èéí “Óëààí òóóç” ýìíýëýã, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ÒÑÀ-íû äàðãà
Äàâààñ¿ðýí, Ö.
“Ìîíãîë Çºí” ÒÁÁ-ûí òºñëèéí àæèëòàí
Äàâààõ¿¿, Á
“Èòãýë ø¿òýýí” ÒÁÁ-ûí õ¿ð÷ î÷èõ àæèëòàí
Äàïåíã Ëóè
ÄÝÌÁ-ûí åïèäåìèîëîãè÷, ýìíýëãèéí àæèëòàí
ͯÁ-ûí Ñóóðèí òºëººëºã÷ áºãººä ͯÁ-ûí Õºãæëèéí
Äåáîðà Êîìèíè
õºòºëáºðèéí Ñóóðèí òºëººëºã÷
Äåëèà Áàðñåëîíà
ͯÁ-ûí ÕÀÑ-ãèéí Ñóóðèí òºëººëºã÷
Äóëàìñ¿ðýí, Ñ
ÝÌÕ¯Ò-èéí îðëîã÷ çàõèðàë
“Ì&È Çºâëºãºº” Ñóäàëãàà, çºâëºõ ¿éë÷èëãýýíèé êîìïàíèé
Çîëáààòàð, Ë
çàõèðàë
Çîëçàÿà, Ä
ÄÒ¯Ñ-ãèéí õºòºëáºðèéí ìåíåæåð
Ýíõ òàéâíû êîðïóñûí ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºðèéí òóñëàõ
Çîðèãòáààòàð, Ä
àæèëòàí
ßïîíû íèéãìèéí õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé îëîí óëñûí
Èíäåðìîõàí Íàðóëà êîðïîðàöèéí ñóóðèí òºëººëºã÷, ÝÌß-íû ÝÌÑÌÒ-íèé áàãèéí
çºâëºõ
ÝÌß-íû Ãëîáàë ñàíãèéí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ áîëîí Ñ¿ðüåýãèéí òºñëèéí
Èëèçà, À
õÿíàëò ¿íýëãýýíèé àæèëòàí
ÀÕÁ-íû Ìîíãîë äàõü ñóóðèí òºëººëºã÷èéí ãàçðûí íèéãìèéí
Èòãýë, Ë
ñàëáàð õàðèóöñàí ìýðãýæèëòýí
Ëõàãâàñ¿ðýí, Ø
ÕÒÌÁÈÕÍ-èéí òýðã¿¿í
Ëèçà Ïàóðñ
Ýíõ òàéâíû êîðïóñûí ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºðèéí ìåíåæåð
ÄÝÌÁ-ûí Íîìõîí äàëàéí áàðóóí á¿ñèéí ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí
Ìàññèìî Ãèäèíåëè
çºâëºõ

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

Íýð
Ìàöóìáóð ßìèí
Ìåðêëå Àëôðåä
̺íãºíòóëãà, Ý
̺íõòóóë, Ò
̺íõºº, Ä
Mÿãìàð, Æ
Ìÿãìàð-Î÷èð, Ö
Íàðàíçóë, Ä
Íàðàíòóÿà, Æ
Íàðàíòóÿà, Ï
Íàðàíöýöýã, Â
Íàðàíöýöýã, Í
Íàðìàíäàõ, Ä
Íàíñàëìàà, Á
Íýðã¿é, Í
Íÿìäîðæ, À
Íÿì-ªëçèé, Õ
Íÿìõ¿¿, Ä
Îäãýðýë, ª
Îþóí, Ë
Îþóí, Ë
Îþóíáèëýã, À
Îþóíáèëýã, Á
Oþóíöýöýã, Á
Oþóí÷èìýã, Ñ
Ñàíäðà Ðîòöèíãåð
Ñàéõíàà, Ä
Ñàðàíòóëãà, Ñ
Ñîëîíãî, Ë
Ñýëýíãý, Ö
Ñýìæèäìàà, ×
Òàìèð, Í
Òoÿîäà Ìèöóàõè
Tºâòîä, Ï
Òºãñæàðãàë, Æ

171

Áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààë
ͯÁ-ûí ÕÑ-ãèéí øàäàð ñóóðèí òºëººëºã÷
ÃÒÕÀÍ-èéí òºëºâëºëòèéí àõëàõ ìýðãýæèëòýí
ÌÓÁÈÑ-èéí Áàéãàëèéí óõààíû ñóðãóóëèéí ýð¿¿ë ìýíä,
áèîëîãèéí áàãø
ÌÓÇÍ-èéí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí õºòºëáºðèéí àæèëòàí
“Ãàë Ãîëîìò” ¯íäýñíèé õºäºë㺺íèé òýðã¿¿í
ÁÑØÓß-íû Áàãà, äóíä áîëîâñðîëûí ãàçðûí ìýðãýæèëòýí
Ìîíãîëûí ìýðãýæëèéí ñóðãàëò, ìýäýýëëèéí òºâèéí çàõèðàë
ժѯÒ-èéí îðëîã÷ çàõèðàë
ÄÝÌÁ-ûí Õàëäâàðò ºâ÷èíòýé òýìöýõ òºñëèéí àæèëòàí
ÕݯÒ-èéí Õîðãîäîõ áàéðíû ñ¿ëæýýíèé õºòºëáºðèéí
çîõèöóóëàã÷
ÄÎÕ-òîé òýìöýõ Ìîíãîëûí íèéãýìëýãèéí òýðã¿¿í, ÝÌØÓÈÑèéí áàãø
Íèéñëýëèéí ÝÌÃ-ûí ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ õàðèóöñàí ìýðãýæèëòýí
ÌÀÎÝÍÕ-íû ¯éëäâýðëýëèéí õàðèëöààíû ãàçðûí äàðãà
ÝÌß-íû ÝÌÑÌÒ-íèé õýðýãæèëòèéí óäèðäëàãûí íýãæèéí
àæèëòàí
ÁÑØÓß-íû Áàãà, äóíä áîëîâñðîëûí ãàçðûí àõëàõ ìýðãýæèëòýí
ÌÓÇÍ-èéí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí õºòºëáºðèéí ìåíåæåð
“Èòãýë ø¿òýýí” ÒÁÁ-ûí òýðã¿¿í
ժѯÒ-èéí ÄÎÕ-ûí àëáàíû åïèäèîìîëîãè÷
Çàì òýýâýð, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàìíû Øóóäàíãèéí ãàçðûí
äàðãà
ÝÌÕ¯Ò-èéí ÝÌÄÀ-íû äàðãà
ØÓÒÈÑ-èéí äýðãýäýõ “Èðýýä¿éí áîñãî” òºâèéí ýì÷, çºâëºã÷
ÝÌß-íû Ãëîáàë ñàíãèéí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ áîëîí Ñ¿ðüåýãèéí òºñëèéí
çîõèöóóëàã÷
ÀÕÁ-íû Æåíäåðèéí àñóóäàë õàðèóöñàí çºâëºõ
“Èòãýë ø¿òýýí” ÒÁÁ-ûí õ¿ð÷ î÷èõ àæèëòàí
ÌÀÎÝÍÕ-íû òºñëèéí çîõèöóóëàã÷
ͯÁ-ûí ÕÀÑ-ãèéí Õºòºëáºðèéí àæèëòàí
“Èòãýë Ø¿òýýí” ÒÁÁ-ûí õ¿ð÷ î÷èõ àæèëòàí
ÌÓÇÍ-èéí ÄÎÕ-ûí õºòºëáºðèéí àæèëòàí
ÃÒÕÀÍ-èéí ͯÝÌ-èéí òºñëèéí ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ñóðãàëò
õàðèóöñàí àæèëòàí
ժѯÒ, ÒÑÀ-íû äàðãà
ÌÃÁÑÑÍ-èéí ã¿éöýòãýõ çàõèðàë
“ªºäðºã àìüäðàë” ÒÁÁ-ûí ã¿éöýòãýõ çàõèðàë
Ìîíãîë äàõü Èõ Áðèòàíèé ÕÈÑ-ãèéí çàõèðàë
“ªºäðºã àìüäðàë” ÒÁÁ-ûí òºñëèéí àæèëòàí
ժѯÒ-èéí ÁÇÄÕ-ûí ñòàòèñòèê÷ ýì÷

172

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Íýð
Òºìºðòîãîî, Ä
Tóÿà, Á
Ò¿ìýíäýìáýðýë, Á
Óðòíàñàí, ×
¯íýí÷èìýã, Ï
Õàäõ¿¿, Ò
Õ¿ðýëáààòàð, Í
Öîãòáààòàð, Á
Öîãòáààòàð, Æ
Öýðýíäîëãîð, Ì
Öýöýãìàà, À
×îéæàìö, Ã.
Ýíõáààòàð, Æ.
Ýíõáîëä, Ñ
Ýíõìàà, ª
Ýíõíàñàí, Ë
Ýíõòóÿà, Í
Ýíõòóÿà, Ò
Ýíõýý, Ë
Ýíõýý,Æ
Ýðäýíýæàìüÿí, Ý
Ýðäýíýòóÿà, Ã
Ýðäýíý÷èìýã, ×

Áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààë
ÝÌß-íû ÝÌÑÌÒ-íèé õýðýãæèëò, óäèðäëàãûí íýãæèéí çàõèðàë
“Ôîêóñ” ÒÁÁ-ûí ã¿éöýòãýõ çàõèðàë, íºõºí ¿ðæèõ¿éí ÒÁÁ-óóäûí
ñ¿ëæýýíèé çîõèöóóëàã÷
Ñîãòóóðóóëàõ óíäàà, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí ýñðýã íèéãýìëýãèéí
ìåíåæåð
ժѯÒ-èéí ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí òàíäàëòûí ñóäàëãààíû àëáàíû äàðãà
¯å òýíãèéí ñóðãàã÷èä “ªñâºð ¿å - Èðýýä¿é” òºâ
ժѯÒ-èéí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ýì÷
Øàäàð ñàéäûí àæëûí àëáàíû äýðãýäýõ ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ
ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîîíû
¯íäýñíèé õºòºëáºðèéí çîõèöóóëàã÷
ժѯÒ-èéí îðëîã÷ çàõèðàë
ÝÌß-íû Ãëîáàë ñàíãèéí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ áîëîí ñ¿ðüåýãèéí òºñëèéí
ìýäýýëýë, ñóðòàë÷èëãàà õàðèóöñàí àæèëòàí
Ãëîáàë ñàíãèéí Îðîí íóòãèéí ñàíãèéí òºëººëºã÷, UNOPS
Áàíãêîê
Õàí-Óóë ä¿¿ðãèéí 15 äóãààð ñóðãóóëèéí õèìè, ýð¿¿ë ìýíäèéí
áàãø
ÕÒÌÁÈÕÍ-èéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóðãàã÷ áàãø
Ãàíäàíòýã÷èëýí õèéäèéí Õàìáà ëàì
“Îþóíû äàðõëàà” ÒÁÁ-ûí òýðã¿¿í
ÝÌß-íû Õÿíàëò ¿íýëãýýíèé ãàçðûí îðëîã÷ äàðãà
ÝÌÕ¯Ò-èéí ÝÌÄÀ-íû ͺõºí ¿ðæèõ¿éí ìýäýýëýë ñóðòàë÷èëãàà
õàðèóöñàí ìýðãýæèëòýí
Çàì òýýâýð, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàìíû Àÿëàë æóóë÷ëàëûí
ãàçðûí îðëîã÷ äàðãà
ժѯÒ, “Óëààí òóóç” ýìíýëãèéí ýì÷
ÍÕÕß-íû Õºäºëìºðèéí áîäëîãî, çîõèöóóëàëòûí ãàçðûí äàðãà
“ªñâºð ¿å - Èðýýä¿é” òºâèéí ã¿éöýòãýõ çàõèðàë
“ªºäðºã àìüäðàë” Òºâ ÒÁÁ-ûí ãèø¿¿í
Ãëîáàë ñàíãèéí ÎÍÇÇ-èéí äàðãà
ժѯÒ-èéí “Óëààí òóóç” ýìíýëãèéí ÁÇÄÕ-ûí ýì÷, “Õàìòäàà”
ÒÁÁ-ûí ã¿éöýòãýõ çàõèðàë
ժѯÒ, “Óëààí òóóç” ýìíýëãèéí ãàäóóðõ ºâ÷òºíèé ýìíýëãèéí
ýì÷

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

173

Äàðõàí-Óóë àéìàã
Íýð
Àëòàíöýöýã, Æ
Aìãàëàí, Ä
Æàðãàë, Ñ
Çîëáîîò, Ë
Ëõàìæàâ, Ã
Íàðàíöýöýã, Æ
Îêòÿáðü, Ñ
Îþóíöýöýã, Ö
ªíºðõ¿¿, Á
Òóíãàëàã, Ë
Òóóë, Ã
Óðàí÷èìýã, Ñ
Öàñ÷èõýð, Í
Öýöýãíàâ÷, Í
×èìýääîðæ, Ð
Ýðäýíýáèëýã, ×
Ýðäýíýòóÿà, Æ .

Áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààë
Òºìºðëºãèéí ¿éëäâýðèéí ¯éëäâýð÷íèé õîëáîîíû íýãæèéí
äàðãà
ÁÑÃ-ûí áàãà áîëîâñðîëûí àðãà ç¿é÷
“Îä” öîãöîëáîð ñóðãóóëèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàãø
ÝÌÃ-ûí äàðãà
Ñ¿ðüåýãèéí òºñëèéí îðîí íóòãèéí çîõèöóóëàã÷
Íîðâåãèéí òóñëàìæèéí áàéãóóëëàãûí Ýð¿¿ë ìýíäèéí õºãæëèéí
òºñëèéí àæèëòàí
“Õàéðûí äîëãèîí” ÒÁÁ-ûí ñóðãàã÷, “Îä” öîãöîëáîð ñóðãóóëüä
óðèëãààð ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë çààñàí áàãø
Íîðâåãèéí òóñëàìæèéí áàéãóóëëàãûí Ýð¿¿ë ìýíäèéí õºãæëèéí
òºñëèéí ìåíåæåð
ÁÑÃ-ûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë õàðèóöñàí àðãà ç¿é÷
Òºìºðëºãèéí ¿éëäâýðèéí ýì÷
ÍÝÌ-èéí õýëòñèéí äàðãà, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ îðîí
íóòãèéí òºñëèéí çîõèöóóëàã÷
ÝÌÃ-ûí ÑÄÇØ-íèé òºâ, ÁÇÄÕ-ûí êàáèíåòûí ýì÷
Çàñàã äàðãûí òàìãûí ãàçðûí Íèéãìèéí áîäëîãûí õýëòñèéí
äàðãà
Íîðâåãèéí òóñëàìæèéí áàéãóóëëàãûí Ýð¿¿ë ìýíäèéí õºãæëèéí
òºñëèéí àæèëòàí
“Ýìýãòýé÷¿¿äèéí èòãýë íàéäâàð” ÒÁÁ-ûí õ¿ð÷ î÷èõ àæèëòàí
Áîëîâñðîë, ñî¸ëûí ãàçðûí îðëîã÷ äàðãà
“Ýìýãòýé÷¿¿äèéí èòãýë íàéäâàð” ÒÁÁ-ûí òýðã¿¿í, Ýð¿¿ë
èðýýä¿é òºñëèéí ìåíåæåð

Õîâä àéìàã
Íýð
Aìàðáàÿñãàëàí, Ã
Áàäàìòºãñ, Á
Áàò-ªëçèé, Ñ
Áóÿíõèøèã, Ä
Áÿìáàà, Ñ
Áÿìáàðàã÷àà, Ì
Äàâààáàë, Æ
Äîðæ, Ñ
Ëóñàëìàà, Æ
Íÿìñ¿ðýí, Á
Îäîíòóÿà, ×

Áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààë
ͯÁ-ûí ÕÀÑ-ãèéí á¿ñèéí òºâèéí ìåíåæåð
Õîâäûí áàãøèéí èõ ñóðãóóëèéí äîòóóð áàéðíû áàãø
ÝÌÃ-ûí õàëäâàðò ºâ÷èí õàðèóöñàí ìýðãýæèëòýí
ÝÌÃ-ûí îðëîã÷ äàðãà
Á¿ñèéí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíèé òºâèéí ͯÝÌ-èéí
öîãöîëáîðûí ÑÄÇØ-íèé òºâèéí ëàáîðàíò
ͯÁ-ûí ÕÑ-ãèéí Õîâä äàõü îëîí íèéòèéí õºãæëèéí àæèëòàí
ÝÌÃ-ûí ͺõºí ¿ðæèõ¿éí õºòºëáºðèéí ìåíåæåð
Çàñàã äàðãûí òàìãûí ãàçàð, Íèéãìèéí áîäëîãî çîõèöóóëàëòûí
ãàçðûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãî õàðèóöñàí ìýðãýæèëòýí
ÝÌÃ-ûí ÌÑÑ õàðèóöñàí ìýðãýæèëòýí
Õîâä èõ ñóðãóóëèéí îðëîã÷ çàõèðàë
ÝÌÃ-ûí “Èðýýä¿éí áîñãî” òºâèéí ýì÷

174

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Oòãîíöàãààí, Ä
Ñàéíñàíàà, Á
Tóíãààìàà, Ì
Öýäýâ, Õ
Öýýïèë, Ä
Ýðäýíý÷èìýã, Æ
Ýðâýýõýé, Ï

Á¿ñèéí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíèé òºâèéí ͯÝÌ-èéí
öîãöîëáîðûí ÑÄÇØ-íèé òºâèéí ëàáîðàíò
ÁÑÃ-ûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë õàðèóöñàí àðãà ç¿é÷
Á¿ñèéí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíèé òºâèéí ýì÷èëãýý õàðèóöñàí
îðëîã÷ çàõèðàë
Õîâäûí èõ ñóðãóóëèéí îðëîã÷ çàõèðàë
Á¿ñèéí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíèé òºâèéí ͯÝÌ-èéí
öîãöîëáîðûí ÑÄÇØ-íèé òºâèéí ýì÷
ÝÌÃ-ûí “Èðýýä¿éí áîñãî” òºâèéí çºâëºã÷
Á¿ñèéí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíèé òºâèéí çàõèðàë

Àðâàéõýýð õîò, ªâºðõàíãàé àéìãèéí Óÿíãà áîëîí Õàð Õîðèí ñóì
Íýð
Àíõòóÿà, Ö

Áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààë
ÝÌÃ-ûí äàðãà

Àðèóí÷èìýã, Õ

Õ¿¿õäèéí àñóóäàë õàðèóöñàí øèíæýý÷

Áàòáàÿð, Á

Öàãäààãèéí ãàçðûí îðëîã÷ äàðãà

Áàÿðàà, Í

Õóâèéí ýìèéí ñàíãèéí ýìèéí ñàí÷

Äàâõàðáàÿð, Õ

Õàðõîðèí ñóìûí Õîðèõ àíãèéí çàõèðàã÷

Äîëæèíñ¿ðýí

Àðâàéõýýð ñóìûí íýãä¿ãýýð ñóðãóóëèéí íèéãìèéí àæèëòàí

Äîíøèã, Á

Õàðõîðèí ñóìûí Íýãäñýí ýìíýëãèéí äàðãà

Ëõàãâàñ¿ðýí, Ì

Óÿíãà ñóìûí ªëçèéòèéí óóðõàéí áàãèéí ýì÷

Mÿãìàðñ¿ðýí, Á

Õàðõîðèí ñóìûí Íýãäñýí ýìíýëãèéí õàëäâàðòûí ýì÷

Mÿãìàðñ¿ðýí, Ã

Á¿ñèéí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíèé òºâèéí CÄÇØ-íèé òºâèéí ýì÷,
çºâëºã÷

Íàðàíöýöýã, Ä

Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçðûí ÝÌÃ-ûí òàðõâàð ñóäëàà÷ ýì÷

Oòãîí

Àðâàéõýýð ñóìûí íýãä¿ãýýð ñóðãóóëèéí çàõèðàë

Oþóíãýðýë

Óÿíãà ñóìûí ýìíýëãèéí äàðãà

Îþóí÷èìýã, Ø

ÌÃÁÑÑÍ-èéí “Çàëóóñ” íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýìíýëãèéí ìåíåæåð

Tóíãàëàã÷èìýã

Á¿ñèéí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíèé òºâèéí ëàáîðàíò

Ýíõáàò

Àðâàéõýýð ñóìûí íýãä¿ãýýð ñóðãóóëèéí ýì÷

Ýíõöîãò, Á

ÌÓÇÍ-èéí ñàëáàð õîðîîíû àæèëòàí

Ýðäýíýáàò, Á

Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçðûí Íèéãìèéí õàëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé
õýëòñèéí äàðãà

Ýðäýíýáèëýãò, Á

Àéìãèéí Çàñàã äàðãà

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

175

Äîðíîä àéìàã, ×îéáàëñàí õîò
Íýð

Áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààë

Àþóø, Ï

Áàãøèéí äýýä ñóðãóóëèéí áàãø

Áàòöýöýã, Á

ÝÌÃ-ûí îðëîã÷ äàðãà

Áàòöýöýã, Ã

ÌÃÁÁÑÍ-èéí ªñâºð ¿åèéí ìýäýýëëèéí òºâèéí ìåíåæåð

Áàÿñãàëàí, Õ

ÁÑÃ-ûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë õàðèóöñàí àðãàç¿é÷

Áÿìáàñ¿ðýí, Æ

Íýãä¿ãýýð ñóðãóóëèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàãø

Áàÿðàà, Ä

“Áîëîìæ” ÒÁÁ-ûí õ¿ð÷ î÷èõ àæèëòàí

Ýðäýíý÷èìýã, Ñ

“Áîëîìæ” ÒÁÁ-ûí õ¿ð÷ î÷èõ àæèëòàí

Ýðäýíý-Îþóí, Ç

“Áîëîìæ” ÒÁÁ-ûí õ¿ð÷ î÷èõ àæèëòàí

Ãàíöýöýã, Ã

“Áîëîìæ” ÒÁÁ-ûí õ¿ð÷ î÷èõ àæèëòàí

Ãýðýëöîëìîí, Á

“Áîëîìæ” ÒÁÁ-ûí õ¿ð÷ î÷èõ àæèëòàí

Íýðã¿é, Ñ

“Áîëîìæ” ÒÁÁ-ûí õ¿ð÷ î÷èõ àæèëòàí

Îäîíöýöýã, È

“Áîëîìæ” ÒÁÁ-ûí õ¿ð÷ î÷èõ àæèëòàí

Îþóíãýðýë, ¨

“Áîëîìæ” ÒÁÁ-ûí õ¿ð÷ î÷èõ àæèëòàí

Îþóí-Ýðäýíý, Ä

Áàãøèéí èõ ñóðãóóëèéí áàãø

Òóíãàëàã, Ì

Á¿ñèéí îíîøèëãîî ýì÷èëãýýíèé òºâèéí ÁÇÄÕ-ûí êàáèíåòèéí
ýì÷

Òóÿà, Ø

Á¿ñèéí îíîøèëãîî ýì÷èëãýýíèé òºâèéí ÁÇÄÕ-ûí êàáèíåòèéí
ýì÷

Çàìûí-¯¿ä
Íýð

Áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààë

Äàøöîî, È

Äîðíîãîâü àéìãèéí Çàñàã äàðãà

Äàøíÿì, Æ

Èðãýäèéí òºëººëºã÷

Äîëãîð, Ñ

Çàìûí-¯¿äèéí ñóìûí ýìíýëãèéí ýõ áàðèõ, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýì÷

Ëõàãâàñ¿ðýí, Ñ

Õèë õàìãààëàõ ãàçðûí àæèëòàí

̺íõáàÿñãàëàí, Ö

Çàìûí-¯¿ä ñóìûí ýìíýëãèéí äàðãà

Ìÿãìàð, Ñ

Ýðýýí äàõü Êîíñóëûí ãàçðûí êîíñóë

Öýâýëìàà, Õ

“Çàìûí ¯¿ä-1” òºñëèéí ìåíåæåð

Óíäàðìàà, Á

Çàìûí ¯¿ä äýõ ÑÄÇØ-íèé òºâèéí çºâëºã÷

176

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Õàâñðàëò 4. ¯íýëãýýíä àøèãëàñàí áàðèìò, ìàòåðèàë
Ìîíãîë õýë äýýð:
100% Áýëãýâ÷èéí õýðýãëýý õºòºëáºðèéí õýðýãæèëò Ìîíãîë óëñàä: Îëîëò àìæèëò áà
äóòàãäàë. (PowerPoint òàíèëöóóëãà), Á. Ýíõæèí
15-25 íàñíû çàëóó÷óóäûí ͯÝÌ-èéí ìýäëýã, õàíäëàãûí ñóóðü ñóäàëãàà, ÃÁÑÑÍ, Oëîí
óëñûí ãýð á¿ë òºëºâëºëòèéí õîëáîî, Óëààíáààòàð, 2005
15-24 íàñíû áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäààã¿é, ñóðãóóëü çàâñàðäñàí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ºñâºð
¿å çàëóó÷óóäûí ͯÝÌ, ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òàëààðõ ìýäëýã õàíäëàãà, çàí ¿éëèéã
òîäîðõîéëîõ ñóäàëãààíû òàéëàí. ͯÁ ÕÀÑ, 2007
Àæëûí áàéðàíä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ãóðâàí òàëò òóíõàãëàë. ÍÕÕß, ̯ÝÍÕ,
ÌÀÎÝÍÕ, 2007
Ìîíãîëûí áàãà îðëîãîòîé áèåý ¿íýëýã÷äèéí äóíä ÕÄÕ áà ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëò, ýðñäýëò
õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä, Áýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàðóóä, Õàãàí Æ, Ä.Íÿìõ¿¿, 2007 2 ñàð,
Áîòü 34, ¹2, õ. 83-87.
Áèåý ¿íýëýõ, ñàäàð ñàìóóíòàé òýìöýõ áàðèìò. Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçàð,1998
ÁÍÑÓ-ä õºäºëìºð ýðõëýæ áóé Ìîíãîë óëñûí èðãýäèéí ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí òàëààðõ
ìýäëýã, õàíäëàãà, äàäàë ñóäàëãààíû òàéëàí. ÌÍÝÌÌÍ, Öàõèì ºðòºº, Ãëîáàë ñàí,
Óëààíáààòàð, 2007
ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òºñëèéí õóðààíãóé. Ìîíãîë óëñ äàõü ͯÁ-ûí ÑÄÁ
ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ -ûí òàëààðõ ìýäëýã, õàíäëàãà, äàäëûã òîãòîîõ ñóóðü ñóäàëãààíû ä¿í.
Òàéëàí. Ìîíãîë Ǻí, ÄÒ¯Ñ, Ãëîáàë ñàí, Óëààíáààòàð, 2006
ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýý: ¯íýëãýý áà çºâëºìæ. ÞÍÝÉÄÑ, 2002
îíû 1 ñàðûí 14-25
Ãýð á¿ëèéí õ¿÷èðõèéëëèéí ýñðýã õóóëü, 2004
Ãýð á¿ëèéí ñàíàà÷ëàãà òºñëèéí õýðýãæèëò (1999-2007). Ñ.Äóëàìñ¿ðýí, Ë.Øèðíýí. Ãàë
ãîëîìò, 2008
ÄÎÕ-òîé õîëáîîòîé õóóëü ýðõ ç¿éí áè÷èã áàðèìòûí æàãñààëò
Æèðýìñíèé õÿíàëòààð Óëààíáààòàðò èëýðñýí òýìá¿¿ãèéí òîõèîëäîë, Ìîíãîë óëñ,
Áýëãèéí çàìààð äàìæèõ ºâ÷í¿¿ä, Á. ̺íõºº íàð, 2006, Äóãààð. 5
Æèðýìñëýõýýñ ñýðãèéëýõ àðãûí õ¿ðòýýìæ, õýðýãëýýíèé òàëààðõ õýðýãëýã÷èéí ñóäàëãàà.
ͯÁ-ûí ÕÀÑ, 2006
Çàëóó÷óóäûí ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òàëààðõ ìýäëýã, ÷àäâàð: Òàéëàí, ÝÌß, ÌÍÝÌÌÍ.
Óëààíáààòàð, 2005
“Èðýýä¿éí Áîñãî” ºñâºð ¿åèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òºâ¿¿äèéí ¿éë àæèëëàãààíû ñóóðü
ñóäàëãààíû òàéëàí ÝÌØÓÈÑ, ͯÁ-ûí ÕÀÑ, Ãëîáàë ñàí, 2008
Ìîíãîëä æèðýìñíèé õÿíàëòàä îðñîí æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëò:
Ìîíãîëä ÕÄÕÂ-èéí åïèäåìèä íºëººëºõ íü. ÁÇÄÕ áà ÄÎÕ-ûí îëîí óëñûí ñýòã¿¿ë. 16:
153-157, À.Îþóíáèëýã áà áóñàä, 2005
Ìîíãîëûí ÅÁÑ-èéí ñóðàëöàã÷äàä çîðèóëñàí ÕÄÕÂ-ýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ õºòºëáºðèéí
¿ð ºãººæ. Ì. Õèøèãýý íàð, ªñâºð ¿åèéí ýð¿¿ë ìýíä ñýòã¿¿ë, 2006

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

177

Ìîíãîë óëñûí õ¿í àì äàõü ñîãòóóðóóëàõ óíäààíû õýðýãëýý, õýâ ìàÿã, õîð õºíººëèéí
ýïèäåìèîëîãèéí ñóäàëãàà, ÝÌß, ÄÝÌÁ, Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òºâ, Óëààíáààòàð õîò,
2006
Ìîíãîëûí õ¿í àìûí ÕÄÕÂ áà ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëòûí ñåðîëîãèéí òàíäàëòûí ñóäàëãàà,
õóðààíãóé. Îêà Ñ. áà áóñàä, 2007.
Ìîíãîëûí õèë îð÷ìûí ñîíãîñîí íóòãóóäàä ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí áàéäëûã ñóäàëñàí ¿íýëãýý,
Óëààíáààòàð: Ãëîáàë ñàí. T. Ñîâä , 2006
Ìîíãîë äàõü ÁÇÄÕ-ûí ¿éë àæèëëàãààíû çîõèöóóëàëòûí ÷àíàð. ÃÒÕÀÍ, ×.Ýðäýíý÷èìýã,
×.Áÿìáàà, Æ.Òºãñæàðãàë, Ä.Óðàí÷èìýã, 2008
Ìîíãîë Óëñûí Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòîä ñóóðèëñàí ¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö
áîäëîãî áàòëàõ òóõàé Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí Òîãòîîë, 2008. 01.31, Òºðèéí îðäîí,
Óëààíáààòàð õîò
Ìîíãîë óëñàä áýëãýâ÷èéí öîãö õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýõ õýðýãöýýíèé øóóðõàé ¿íýëãýýíèé
òàéëàí. ÝÌß, ͯÁ-ûí ÕÀÑ, ÌÍÝÌÌÍ, 2008
Ìîíãîë óëñ äàõü ãýð á¿ëèéí áîëîí õ¿¿õäèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëëèéí íºõöºë áàéäàë.
ÕݯÒ, Óëààíáààòàð, 2007
Ìîíãîë óëñûí ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë-2006, ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçàð, Óëààíáààòàð,
2007
Ìîíãîë óëñûí õ¿í àì äàõü ñîãòóóðóóëàõ óíäààíû õýðýãëýý, õýâ ìàÿã, õîð õºíººëèéí
ýïèäåìèîëîãèéí ñóäàëãàà, ÝÌß, ÄÝÌÁ, Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òºâ, Óëààíáààòàð õîò,
2006
Ìîíãîë äàõü ÕÄÕÂ áîëîí ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí õýðýãëýýíä àâ÷ áóé àðãà õýìæýýíèé
òàëààð õèéñýí øóóðõàé ¿íýëãýý–Òàéëàíãèéí ýöñèéí òºñºë. ÄÝÌÁ, Íîìõîí äàëàéí áàðóóí
á¿ñèéí îôôèñ, 2006
Ìîíãîë óëñ äàõü íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ìàãèñòðûí ñóðãàëòûí õýðýãöýýíä õèéñýí
¿íýëãýýíèé òàéëàí, Ìîíãîëûí Íýýëòòýé Íèéãýì Õ¿ðýýëýí, ÌÍÝÌÌÍ, 2004
Ìîíãîë óëñ äàõü õàëäâàðò ãåïàòèò, òýìá¿¿, ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí õàðóóëäàí òàíäàëòûí
ñóäàëãàà. (1999-2000). Áýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàðóóä. È.Àëòàíõ¿¿ íàð, õóóäàñ:
223-224, http://www. bmj. com 2002
ͯÁ-ûí ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí íýãäñýí õºòºëáºð. (2007-2011). Ìîíãîë óëñ, 2007
Óëààíáààòàð õîòûí ýìçýã á¿ëãèéí õ¿¿õýä çàëóó÷óóäûã ÁÇÄÕ,ÕÄÕÂ,ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ
òºñºë. ͯÁ-ûí ÑÄÕÕºòºëáºð
¯ð õºíäºëòèéí òàëààðõ ìýäëýã, õàíäëàãûí ñóäàëãàà, Ã.Ãýíäýíæàìö íàð, ÃÁÑÑÍ, Oëîí
óëñûí ãýð á¿ë òºëºâëºëòèéí õîëáîî, 2006
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîîíû ¿éë àæèëëàãààã
õýðýãæ¿¿ëýõ Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí 289 ä¿ãýýð òîãòîîë
“ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-òîé òýìöýõ ¿éë àæèëëàãààíû øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä”, ÝÌß, Ãëîáàë ñàí,
“¯íýëýëç¿é” ìýðãýæëèéí íèéãýìëýã, 2007
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-òîé òýìöýõýä ýðõç¿éí çîõèöóóëàëòûí ¿ð íºëºº. 2006
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¯íäýñíèé õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòèéí äîòîîä ¿íýëãýý, Ìîíãîë
óëñ, 2004 îíû 2 ñàðûí 15 – 3 ñàðûí 17

178

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí õàðóóëäàí òàíäàëò: Ìîíãîë óëñ. ÝÌß, Ãëîáàë ñàí, ÄÝÌÁ, 2005
ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí õàðóóëäàí òàíäàëòûí ñóäàëãààíû òàéëàí-2007. ÝÌß, Ãëîáàë ñàí, ÄÝÌÁ,
2007
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ºíäºð ýðñäýë, ºðòºìõèé áàéäëûí ñóäàëãàà. ÄÒ¯Ñ, ͯÁ-ûí ÕÀÑ,
ÞÍÝÉÄÑ, 2007
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ÷èãëýëýýð àæèëëàäàã ÒÁÁ-óóäûí ÷àäàâõ, 2008
Õ¿íèé äàðõëàë õîìñäîëûí âèðóñûí õàëäâàð, Äàðõëàëûí îëäìîë õîìñäîëîîñ ñýðãèéëýõ
òóõàé Ìîíãîë óëñûí õóóëü, 2004
Õ¿íèé õºãæëèéí èëòãýë. 2007/2008. Ìîíãîë óëñ. ͯÁ-ûí ÕÕ, 2008
Õ¿¿õäèéã áýëãèéí ìºëæëºãò àøèãëàæ áóé áàéäàë. ÎÓÕÁ, ÌÓÈÑ-èéí ÝÇÑ, Ñóðãàëò
ñóäàëãààíû òºâ, 2007
Õ¿¿õýä õàìãààëëûí òîãòîëöîî. ¯íýëãýýíèé òàéëàí. Àíãëèéí Õ¿¿õäèéã Èâýýõ Ñàí,
Óëààíáààòàð, 2006
Óëààíáààòàð õîòûí ýìýãòýé áèåý ¿íýëýã÷äèéí äóíä õèéñýí øóóðõàé ¿íýëãýý. ÄÒ¯Ñ,
ÌÍÝÌÌÍ, Ãëîáàë ñàí, 2006
ØØÃÅÃ-ûí õàðüÿà õîðèõ àíãèóäàä õîðèãäîæ áóé çàëóó÷óóäûí / õîðèãäëóóäûí
ÝÁÝ-èéí áýëãèéí çàí ¿éëèéí øóóðõàé ä¿í øèíæèëãýý. Ñóäàëãààíû òàéëàí. ÄÒ¯Ñ, Ãëîáàë
ñàí, 2006
Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí ìàñòåð òºëºâëºãººíèé ¿éë àæèëëàãààíû õ¿ðýý (2006-2010).
Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçàð, ÝÌß, 2007
Ýð¿¿ë ìîíãîë õ¿ì¿¿ñèéí äóíä âèðóñò ãåïàòèò Â, Ñ áà òýìá¿¿ãèéí òàðõàëò, Ìîíãîë äàõ
öóñ ñýëáýõ ¿éë÷èëãýýíèé ºíººãèéí áàéäàë, àñóóäëóóä ñýäýâò 3 äàõü ÷óóëãà óóëçàëò. Ë.
Îþóíáèëýã áà áóñàä, 2005.

Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò. ÁÑØÓß, Ñòàíäàðò õýìæèëç¿éí ¿íäýñíèé òºâ.
2004
Àíãëè õýë äýýð:
Assessment of Corruption in Mongolia, Final Report USAID, 2005
Call for Action for Low HIV prevalence countries in Asia and the Pacific. Ulaanbaatar, 2006
Clinical Information Sources Used by Hospital Doctors in Mongolia, International Journal of
Medical Informatics 77, pp: 249-255, journal homepage:
www. intl. elsevierhealth. com/journals/ijmi Callen, Joanne L. Battogtokh Buyankhishig,
McIntosh, Jean H. (2008)
Comparison of “one-stop” versus “conventional” service on ANC syphilis screening in
Ulaanbaatar, Mongolia, WHO, B.Munkhuu, 2006
Concept note-HIV and AIDS Prevention among most at risk populations along the border.
UNFPA, 2006
Country Progress Report – Mongolia. UNGASS, MOH, 2008
Epidemiological Factsheets on HIV, AIDS and STIs, Mongolia. WHO, UNICEF, UNAIDS, 2006

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

179

Final Report. MoH, GTZ and UNFPA joint project on integration of HIV/STI prevention to
ANC. 2007
Guide to the Strategic Planning Process for a National Response to HIV and AIDS – Response
Analysis. UNAIDS, 1998
Involving Men HIV Prevention: Working with the Military in Mongolia. UNFPA Mongolia
Technical Report Series Volume1, No.8, 2007
Legal Situation of Homosexuals in Mongolia – review of legislations.
Managing occupational risks for Hepatitis C transmission in the health care setting, Clinical
Microbiology Reviews, No. 3, Vol. 16, David K. Henderson, 2003
Mongolia’s National Response to: Review and Recommendations, Review Team Mission, 14-25
January 2002
Mongolia’s Report to UNAIDS on Progress towards Universal Access. WHO, MOH, 2008
Nana’s Travel Report Summary: structure and functioning of the newly-constituted NAC
National Composite Policy Index (NCPI) UNAIDS, 2008
PAF project proposals 2006-2007
Plan of action to enhance reproductive health commodity security in Mongolia: 2008-2012.
MOH, 2008
Rapid assessment of injection practices in Mongolia, Am J Infect Control Logez S, Hutin Y.
(2004)
Risky Injections, Student BMJ, Ochani SC, Janjua NZ, 2008
Socio-economic situation of informal gold miners in Mongolia Survey Report 2007. School of
Public Health, HSUM, UNFPA, Government of Japan
Statement by H. E. Dr. Batseeredene Byambaa, Minister for Health of Mongolia, at the UN
High Level Meeting on ÕÄÕÂ, ÄÎÕ
Statement of Commitment of the 2nd Regional Consultative meeting on Universal Access to
Prevention, Treatment and Support in Low Prevalence Countries, Manila, 2008
STI, HIV and AIDS Knowledge Attitude and Practice (KAP) Baseline Survey Among the Youth
(15-24 years old) in Ulaanbaatar. PHAOM, UÍÅÂÈÐÀÏÈÍ, 2008
Summary of Sexual Health and STI, HIV and AIDS Needs Assessment among Sex Workers
Supporting the delivery of cost-effective interventions in primary health-care systems in lowincome and middle-income countries: an overview of systematic reviews, Lancet; 372 Lewis
S et al, 2008
Textbook of Therapeutics: Drugs and Disease Management, Lippincott Williams and Wilkins
Helms RA, Herfindal ET. 2006
UNCT Report on Status of CEDAW Implementation in Mongolia, UNCT, 2008
Violence Against Women – Does the Government Care in Mongolia, Fact Sheet, Open
Society Forum, 2006

180

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Õàâñðàëò 5. ÁÇÄÕ-ûí òîî áàðèìò öóãëóóëàõ, òàéëàãíàõ
áîëîí òàðààõàä ó÷èðäàã ãîë áýðõøýýë
1. Ñàðûí òàéëàí
ÁÇÄÕ-ûí òàéëàíãèéí ìýäýýëýõ õóóäàñ (ÀÌ-3) íü ýð¿¿ë ìýíäèéí àíõàí áîëîí õî¸ð
äàõü øàòëàëààñ áýëòãýãäýõ áºãººä ýíý íü àíõäàã÷ ìýäýýëëèéí ¿¿ñâýð áîëíî. Ãýòýë àíõàí
øàòàíä ÁÇÄÕ-ûí ¿éë÷èëãýý áàðàã ÿâàãääàãã¿é, òàéëàíãèéí ìàÿãòûã õýðõýí áºãëºõ òóõàé
çºâëºìæ áàéäàãã¿é çýðýã õ¿íäðýëýýñ áîëîí àíõàí øàòíû ºðõèéí ýì÷ íàð, ìºí õóâèéí
õýâøëèéí ýìíýëã¿¿ä ýíý ìàÿãòûí à÷ õîëáîãäëûã òºäèéëýí îéëãîäîãã¿é áàéíà. Ñóì,
ºðõèéí ýì÷ íàð æèëä äóíäæààð ÀÌ-3 ìàÿãò 20-30-ûã ÁÇÄÕ-ûí êàáèíåò ðóó èëãýýäýã
(áîäèò áàéäàëä ñóì, ºðõèéí ýì÷ íàð óã ìàÿãòûã áàðàã èëãýýäýãã¿é àæýý). Àìüäðàë
äýýð ñóìûí ýì÷ ºâ÷òºí¿¿ääýý øèíæ òýìäãèéí ýì÷èëãýý õèéäýã. Òóõàéëáàë áýëýã
ýðõòíýýñ ÿëãàäàñ ãàðñàí çîâèóðòàé ºâ÷òíèéã ¿òðýýíèé ¿ðýâñýë õýìýýí îíîøèëæ ýì÷ëýõ
ìàãàäëàëòàé àæýý.
Õàðèí õî¸ð äàõü øàòëàëûí õóâüä, ÁÇÄÕ-ûí êàáèíåòèéí ýì÷ äýýðõ ìàÿãòûã á¿ðýí, ¿íýí
çºâ áºãëºäºã áàéíà. Ǻâõºí çàðèì òîõèîëäîëä ìýðãýæëèéí ýì÷ áóñ õ¿ì¿¿ñ, òóõàéëáàë
ñóâèëàã÷, áàãèéí ýì÷ áîëîí íàðèéí ìýðãýæëèéí ýì÷ íàð ìàÿòûã á¿ðýí áóñ áóðóó áºãëºõ
áàéäàë ãàðäãààñ áîäèò áóñ òîîí ìýäýýëýë ãàðàõ ¿íäýñëýë áîëäîã.
Ýíý øàòëàë äýýð õàðèí ºâ÷òíèé äàâõàðäëûã õÿíàõ áîëîìæã¿é áóþó ººðººð õýëáýë
ºâ÷òºí 2 ä¿¿ðãèéí êàáèíåòààð ¿éë÷ë¿¿ëñýí áîë ìýäýõ áîëîìæã¿é áºãººä ÁÇÄÕ-ûí
ìýäýýëýõ ìàÿãòûã ýì÷èéí ¿çëýãèéí æóðíàë (AM-1Á)-òàé òóëãàí îíîø çºâ ýñýõèéã õÿíàõ
áîëîìæã¿é áàéäàã. Èõýíõ òîõèîëäîëä ýð¿¿ë ìýíäèéí ñòàòèñòèê÷ á¿õ ìýäýýëýõ õóóäñûã
íýãòãýí öóãëóóëæ êîìïüþòåðò øèâäýã áà òýðýýð ýìíýëãèéí ìýðãýæëèéí íýð òîìú¸î áîëîí
ìàÿãòàä òýìäýãëýãäñýí øèíæ òýìäýã, ÁÇÄÕ-ûí îíîøèéí óÿëäààã ìýääýãã¿é, ìºí òóõàéí
ìýäýýëýë ¿íýí çºâ øèâýãäýæ áàéãààä òàâèõ ÷àíàðûí õÿíàëò áàéäàãã¿é. Èíãýñíýýð àéìàã
ä¿¿ðãèéí ÝÌÃ, öààøëààä ÝÌÕ¯Ò-èéí ÝÌÑÌÀ äýýð èðæ áóé ÁÇÄÕ-ûí òîîí ìýäýýëëèéí
íàéäâàðòàé ýñýõèéã øàëãàõ áîëîìæã¿é áîëäîã. ¯¿íýýñ ¿¿äýí ÁÇÄÕ-ûí òîîí ìýäýýëëèéí
÷àíàð á¿õ øàòëàëä ñàéí áèø áàéãàà ãýñýí ä¿ãíýëòýä õ¿ð÷ áîëîõîîð áàéíà. ÁÇÄÕ-ûí
çîíõèëîõ 4 ºâ÷íèé ãàðàëòûí òîîã óòñààð áóþó èíòåðíåòýýð äàìæóóëàí àâäàã.
2. Óëèðëûí áîëîí æèëèéí ýöñèéí òàéëàí
Àéìàã, ä¿¿ðãèéí ÁÇÄÕ-ûí ýì÷ íàð, õóâèéí ýìíýëã¿¿ä áîëîí òºðºëæñºí íàðèéí
ìýðãýæëèéí 3-4 ýìíýëýã äºðâºí òºðëèéí ìàÿãò áºãëºæ ÝÌÕ¯Ò ð¿¿ óëèðàë òóòàì èëãýýäýã.
¯éë àæèëëàãààíû òàéëàíä äàìæñàí çàì, òàðõâàð, õàâüòëûí ñóäàëãàà, ëàáîðàòîðèéí
øèíæèëãýýíèé õàðèó çýðýã ÷óõàë ìýäýýëëèéã òóñãàäàã áîëîâ÷ óóë ìýäýýëëèéã êîìïüþòåðò
îðóóëæ áîëîâñðóóëäàãã¿é.
¯éë àæèëëàãààíû òàéëàíãèéí õóóäñûã áºãëºõ人 ÁÇÄÕ-ûí ýì÷ íàð (ÀÌ-1Á) ìàÿãòààñ
ìýäýýëëýý àâäàã. Ýíý ìàÿãòàä òóõàéí ºâ÷òºíä ÿìàð ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëñýí òóõàé ìýäýýëýë
áàéäàãã¿é òóë çàðèì ýì÷ íýìæ òýìäýãëýë õèéæ õýâøñýí áàéäàã.
Õàâñðàëòàä áóé Ýì÷èéí ¿çëýãèéí á¿ðòãýëèéí õóóäàñíû 16-21 ä¿ãýýð áàãàíàä
ÿìàð ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëñýí ìýäýýëýë áàéäàã áà õàðèí ºâ÷òíèé õóâèéí ìýäýýëýë áîëîõ
ðåãèñòðèéí äóãààð, õàÿã, äààòãàëûí áàéäàë çýðýã ìýäýýëýë àãóóëàãäààã¿é. Ó÷èð íü ãýâýë
ýíý ìýäýýëýë (ÀÌ-3) ìàÿãòàä áàéäàãã¿é (ÁÇÄÕ-ûí õÿíàëò, îíîøèëãîî ýì÷èëãýýíèé

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

181

÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ, 2008 îí, ÃÒÕÀÍ) ÝÌÕ¯Ò ìàÿãòààð èðñýí òîîí ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí
àâñíû äàðàà òóñ áàéãóóëëàãûí ÁÇÄÕ-ûí ñòàòèñòèê÷ óã òîîí ìýäýýëýë çºð¿¿òýé, ¿íýí çºâ
ýñýõèéã íÿãòëàí øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä óòñààð ëàâëàõ áîëîìæòîé áàéäàã. Íÿãòëàõ,
íýãòãýõ ¿éë àæèëëàãàà áàðàã 2 ñàð ¿ðãýëæèëäýã áà ÷àíàðûí áàòàëãààã õÿíàõ áîëîìæ
ãàðäàã.
3. Ìýäýýëýë ò¿ãýýõ
¯íýëãýýíèé òàéëàíãèéí 9 ä¿ãýýð ñõåìä õàðóóëñíààð çîíõèëîí òîõèîëääîã áýëãèéí
çàìààð äàìæäàã äºðâºí õàëäâàðûí òàëààðõ ìýäýýëýë á¿õ ÿàì, áàéãóóëëàãà áîëîí
øèéäâýð ãàðãàõ õ¿ì¿¿ñò õ¿ðãýãääýã. Ýäãýýð òîîí ìýäýýëýë òóõàéí ºâ÷èí ãàðàõ ò¿âøíèéã
èëýðõèéëýõýýñ áóñ ¿éë àæèëëàãààíû òàéëàíä òóñãàãäñàí áóñàä õ¿÷èí ç¿éëèéí òàëààðõ
ìýäýýëëèéã àãóóëäàãã¿é òóë õÿçãààðëàãäìàë áàéäàã. ÁÇÄÕ-ûí òàëààðõ ãîë ìýäýýëýë
òîäîðõîé õ¿ì¿¿ñò õ¿ðäýã ÷ õàðèí çàéëøã¿é õýðýãòýé õýðýãëýã÷äèéí ñîíîðò õ¿ðäýãã¿é
áàéíà.

182

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Õàâñðàëò 6: ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã
çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîîíû ¿éë
àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëýõ Çàñãèéí ãàçðûí
òîãòîîë
2008 îíû 7 äóãààð ñàðûí 9-íèé ºäºð

Äóãààð 289

Óëààíáààòàð õîò

¯íäýñíèé õîðîîíû ¿éë àæèëëàãààã ýð÷èìæ¿¿ëýõ òóõàé
“Ìîíãîë óëñûí Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëò” áîëîí ”Ìîíãîë óëñûí Ìÿíãàíû õºãæëèéí
çîðèëòîä ñóóðèëñàí ¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö áîäëîãî”-ä òóñãàãäñàí ÕÄÕÂ/ÄÎÕ ºâ÷íèé
õàëäâàðûã õÿçãààðëàõ, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ òóõàé çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõ, ÕÄÕÂ/
ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¯íäýñíèé ñòðàòåãèéí õýðýãæèëòèéã ýð÷èìæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð Ìîíãîë
óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ ÒÎÃÒÎÎÕ íü:
1. ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ àæëûã íýãäñýí áîäëîãî, çîõèöóóëàëòààð õàíãàõ, ñàëáàð
õîîðîíäûí ¿éë àæèëëàãàà, îðîëöîîã ÷èãë¿¿ëýõ ¿¿ðýã á¿õèé “ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ
¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîî”-íû á¿ðýëäýõ¿¿íèéã 1 ä¿ãýýð õàâñðàëò,
¯íäýñíèé õîðîîíû ä¿ðìèéã 2 äóãààð õàâñðàëòûí ¸ñîîð òóñ òóñ áàòàëñóãàé.
2. ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýýã òºðèéí áîëîí ÒÁÁ, ºì÷èéí á¿õ õýâøëèéí
àæ àõóéí íýãæ, ãàäààä îðîí, ÎÓÁ, èðãýäèéí äýìæëýã, îðîëöîîíä ò¿øèãëýí çîõèîí
áàéãóóëæ, ¿ð ä¿íã æèë á¿ð Çàñãèéí ãàçàðò òàíèëöóóëæ àæèëëàõûã ¯íäýñíèé õîðîîíä
¿¿ðýã áîëãîñóãàé.
3. “ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîî”-íû ¿éë
àæèëëàãààíû çàðäëûã õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèä íèéö¿¿ëýí øèéäâýðëýõ àðãà
õýìæýý àâàõûã Ìîíãîë óëñûí Øàäàð ñàéä Ì.Ýíõáîëä, Ñàíãèéí ñàéä ×.Óëààí íàðò
äààëãàñóãàé.
4. Ýíý òîãòîîë ãàðñàíòàé õîëáîãäóóëàí “Çàñãèéí ãàçðûí êîìèññ, õîðîî, ¿íäýñíèé
çºâëºë, àæëûí õýñãèéí òóõàé” Çàñãèéí ãàçðûí 2005 îíû 4 ä¿ãýýð ñàðûí 1-íèé
ºäðèéí 66 äóãààð òîãòîîëûí 17 äóãààð õàâñðàëòûí 42 äàõü çààëòûã õ¿÷èíã¿é áîëñîíä
òîîöñóãàé.
Ìîíãîë óëñûí Åðºíõèé ñàéä

Ñ.ÁÀßÐ

Ìîíãîë óëñûí Øàäàð ñàéä

Ì.ÝÍÕÁÎËÄ

Ñàíãèéí ñàéä

×.ÓËÀÀÍ

Õÿíàñàí:
Ìîíãîë óëñûí ñàéä, Çàñãèéí ãàçðûí
Õýðýã ýðõëýõ ãàçðûí äàðãà

Í.ÝÍÕÁÎË

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

183

Çàñãèéí ãàçðûí 2008 îíû 289 ä¿ãýýð òîãòîîëûí 1 ä¿ãýýð õàâñðàëò
ÁÀÒËÀÂ. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ØÀÄÀÐ ÑÀÉÄ,
¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÕÎÐÎÎÍÛ ÄÀÐÃÀ

Ì.ÝÍÕÁÎËÄ

ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ÎÎÑ ÑÝÐÃÈÉËÝÕ ¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀà ÇÎÕÈÖÓÓËÀÕ ¯ÍÄÝÑÍÈÉ
ÕÎÐÎÎÍÛ Á¯ÐÝËÄÝÕ¯¯Í
Äàðãà

-Ìîíãîë óëñûí Øàäàð ñàéä

Îðëîã÷ äàðãà -Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéä
Ãèø¿¿ä:
-Ìîíãîë óëñûí ñàéä, Çàñãèéí ãàçðûí Õýðýã ýðõëýõ ãàçðûí äàðãà;
-Íèéãìèéí õàìãààëàë, õºäºëìºðèéí ñàéä;
-Íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà áºãººä
Óëààíáààòàð õîòûí çàõèðàã÷;
-Ãàäààä õýðãèéí ÿàìíû Òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà;
-Õóóëü ç¿é, äîòîîä õýðãèéí ÿàìíû Òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà;
-Ñàíãèéí ÿàìíû Òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà;
-Áàòëàí õàìãààëàõ ÿàìíû Òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà;
-Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíû Òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà;
-¯éëäâýð, õóäàëäààíû ÿàìíû Òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà;
-Çàì, òýýâýð, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàìíû Òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà;
-Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàìíû Òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà;
-¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí çºâëºëèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà
(çºâøèëöñºíººð);
-Öàãäààãèéí åðºíõèé ãàçðûí äàðãà;
-Óëñûí ãààëèéí åðºíõèé ãàçðûí äàðãà;
-Óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçðûí äàðãà;
-Õèë õàìãààëàõ åðºíõèé ãàçðûí äàðãà;
-Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé îëîí íèéòèéí ðàäèî, òåëåâèçèéí äàðãà;
-Çàñãèéí ãàçðûí Õýâëýë ìýäýýëëèéí àëáàíû äàðãà;
-Õ¿¿õäèéí òºëºº ¯íäýñíèé ãàçðûí äàðãà;
-Ìîíãîëûí óëààí çàãàëìàéí íèéãýìëýãèéí Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí
äàðãà (òîõèðîëöñîíîîð);
-ÄÒ¯Ñ-ãèéí åðºíõèéëºã÷ (òîõèðîëöñîíîîð);
-Ìîíãîëûí àæèë îëãîã÷ ýçäèéí íýãäñýí õîëáîîíû åðºíõèéëºã÷
(òîõèðîëöñîíîîð);
-̯ÝÍÕ-íû åðºíõèéëºã÷ (òîõèðîëöñîíîîð);
-ÌÝÍÕ-íû òýðã¿¿í (òîõèðîëöñîíîîð)
Íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà -¯íäýñíèé õîðîîíû Àæëûí àëáàíû äàðãà

184

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Çàñãèéí ãàçðûí 2008 îíû 289 ä¿ãýýð òîãòîîëûí 2 äóãààð õàâñðàëò
”ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ÎÎÑ ÑÝÐÃÈÉËÝÕ ¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀà ÇÎÕÈÖÓÓËÀÕ
¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÕÎÐÎΔ-ÍÛ Ä¯ÐÝÌ
Íýã. Íèéòëýã ¿íäýñëýë
1.1. ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîî /öààøèä
ýíý ä¿ðýìä “¯íäýñíèé õîðîî” ãýõ/ íü õ¿íèé äàðõëàë õîìñäîëûí âèðóñ /ÕÄÕÂ/
áîëîí äàðõëàëûí îëäìîë õîìñäîë /ÄÎÕ/-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã ¿íäýñíèé
õýìæýýíä óÿëäóóëàí çîõèöóóëàõ ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýõ áºãººä ÿàìä, õîëáîãäîõ áóñàä
áàéãóóëëàãóóäûí õàìòûí àæèëëàãàà, õ¿÷èí ÷àðìàéëòûã ÷èãë¿¿ëæ àæèëëàíà.
1.2. Õ¿íèé äàðõëàë õîìñäîëûí âèðóñûí õàëäâàð, äàðõëàëûí îëäìîë õîìñäîëîîñ
ñýðãèéëýõ òàëààðõ õóóëü òîãòîîìæèéí áèåëýëòèéã çîõèîí áàéãóóëæ õÿíàëò òàâèõ,
õ¿íèé äàðõëàë õîìñäîëûí âèðóñûí õàëäâàð, äàðõëàëûí îëäìîë õîìñäîëîîñ
ñýðãèéëýõ òàëààð òºðèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëæ, õýðýãæ¿¿ëýõýä Çàñãèéí ãàçàðò
äýìæëýã òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ íü ¯íäýñíèé õîðîîíû çîðèëãî áàéíà.
1.3. ¯íäýñíèé õîðîî íü àæëàà Çàñãèéí ãàçàðò òàéëàãíàæ, ò¿¿íèé ºìíº õàðèóöëàãà
õ¿ëýýíý.
1.4. ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ àæëûã àéìàã, íèéñëýëèéí õýìæýýíä çîõèîí áàéãóóëàõ
¿¿ðýã á¿õèé àéìàã, íèéñëýëèéí ñàëáàð çºâëºë àæèëëàíà. Ñàëáàð çºâëºëèéí
á¿ðýëäýõ¿¿í, àæèëëàõ æóðìûã àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà áàòàëíà.
1.5. ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ àñóóäëààð ¿íäýñíèé õýìæýýíä õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààã
ýð÷èìæ¿¿ëýõ, ñàëáàð õîîðîíäûí õàìòûí àæèëëàãààíû óÿëäààã õàíãàõ ¿¿ðýã á¿õèé
ÿàìíû ñàëáàð çºâëºëèéã áàéãóóëæ àæèëëàíà. Ñàëáàð çºâëºëèéí á¿ðýëäýõ¿¿í,
àæèëëàõ æóðìûã òóõàéí àæëûã ýðõýëñýí ñàéä áàòàëíà.
1.6. Ñàëáàð çºâëºëèéí ¿éë àæèëëàãààíû ÷èãëýëèéã ¯íäýñíèé õîðîî áàòàëíà.
Õî¸ð. ¯íäýñíèé õîðîîíû óäèðäëàãà, àæëûí çîõèîí áàéãóóëàëò
2.1. ¯íäýñíèé õîðîî íü äàðãà, îðëîã÷ äàðãà, íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, ãèø¿¿äýýñ á¿ðäýõ
áºãººä ¯íäýñíèé õîðîîíû á¿ðýëäýõ¿¿íèéã Çàñãèéí ãàçàð áàòàëíà.
2.2. ¯íäýñíèé õîðîîíû ¿éë àæèëëàãààíû ¿íäñýí õýëáýð íü õóðàëäààí áàéíà. ¯íäýñíèé
õîðîîíû õóðàëäààíûã æèëä 2 óäàà çîõèîí áàéãóóëàõ áºãººä õóðàëäààíààð
õýëýëöýõ àñóóäëûí òºëºâëºãººã àæëûí àëáà òºëºâëºæ, áýëòãýë àæëûã õàíãàíà.
Øààðäëàãàòàé áîë ¯íäýñíèé õîðîîíû äàðãûí øèéäâýðýýð ýýëæèò áóñ õóðàëäààíûã
çàðëàí õóðàëäóóëæ áîëíî.
2.3. ¯íäýñíèé õîðîîíû õóðàëäààíààð õýëýëöñýí àñóóäëààð òîãòîîë, òýìäýãëýë, çºâëºìæ
ãàðãàíà. ¯íäýñíèé õîðîî íü øààðäëàãàòàé áîë àñóóäàë áîëîâñðóóëæ Çàñãèéí ãàçðûí
õóðàëäààíä çîõèõ æóðìûí äàãóó îðóóëæ øèéäâýðë¿¿ëæ áîëíî.
2.4. ¯íäýñíèé õîðîîíû ãèø¿¿äèéí îëîíõ íü îðîëöñîíîîð õóðàëäààí õ¿÷èí òºãºëäºð
áîëíî. Õóðàëäààíûã ¯íäýñíèé õîðîîíû äàðãà, ò¿¿íèé ýçã¿éä ¯íäýñíèé õîðîîíû
îðëîã÷ äàðãà óäèðäàí ÿâóóëíà.
2.5. ¯íäýñíèé õîðîî íü àëáàí áè÷ãèéí õýâëýìýë õóóäàñ, çîõèõ æóðìûí äàãóó õèéãäñýí
òýìäýã õýðýãëýíý.
2.6. ¯íäýñíèé õîðîîíû ºäºð òóòìûí àæëûã Àæëûí àëáà ã¿éöýòãýíý.
2.7. Àæëûí àëáà ¯íäýñíèé õîðîîíû õóðàëäààíààð õýëýëöýõ àñóóäëûã áîëîâñðóóëàí
øààðäëàãàòàé áóñàä ìàòåðèàëûã àâ÷ ýöýñëýí õÿíàæ, õóðàëäààíä îðóóëàõ ñàíàëûã

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

185

¯íäýñíèé õîðîîíû äàðãàä òàíèëöóóëàí õýëýëöýõ àñóóäëûí òºëºâëºãººã ãàðãàæ
õóðàë ýõëýõýýñ 7 õîíîãèéí ºìíº ãèø¿¿äýä òàðààíà.
2.8. Àæëûí àëáàíû äàðãà íü ¯íäýñíèé õºòºëáºðèéí åðºíõèé çîõèöóóëàã÷ áàéíà.
2.9. Àæëûí àëáàíû äàðãà áºãººä ¯íäýñíèé õºòºëáºðèéí åðºíõèé çîõèöóóëàã÷ íü
Àæëûí àëáûã ºäºð òóòìûí óäèðäëàãààð õàíãàæ, ¯íäýñíèé õîðîîíû íàðèéí áè÷ãèéí
äàðãûí àæëûã äàâõàð ã¿éöýòãýíý.
2.10. ¯íäýñíèé õîðîîíû äàðãà Àæëûí àëáàíû ä¿ðìèéã áàòàëæ, àëáàíû äàðãûã òîìèëæ,
÷ºëººëíº.
2.11. ¯íäýñíèé õîðîîíû ãèø¿¿äèéí àæèë, ¿¿ðãèéí õóâààðèéã ¯íäýñíèé õîðîîíû äàðãà
áàòàëíà.
Ãóðàâ. ¯íäýñíèé õîðîîíû ýðõ, ¿¿ðýã ¯íäýñíèé õîðîî íü äàðààõü ýðõèéã ýäýëíý:
3.1. Õ¿íèé äàðõëàë õîìñäîëûí âèðóñûí õàëäâàð, äàðõëàëûí îëäìîë õîìñäîëîîñ
ñýðãèéëýõ òóõàé Ìîíãîë óëñûí õóóëü, äàðõëàëûí îëäìîë õîìñäîëûí õîëáîãäîõ
õºòºëáºð¿¿ä áîëîí ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿íäýñíèé ñòðàòåãèéã õýðýãæ¿¿ëýõ
àæèëä õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóäûã õ¿ëýýñýí ÷èã ¿¿ðãèéí äàãóó òàòàí îðîëöóóëàõ;
3.2. Øààðäëàãàòàé ìýäýýëëèéã õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãààñ ãàðãóóëàí àâàõ;
3.3. Õ¿íèé äàðõëàë õîìñäîëûí âèðóñûí õàëäâàð, äàðõëàëûí îëäìîë õîìñäîëîîñ
ñýðãèéëýõ òóõàé õóóëèéã çºð÷ñºí áàéãóóëëàãà, õóâü õ¿ì¿¿ñò õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõ
òàëààð õóóëü õÿíàëòûí áàéãóóëëàãàä ñàíàë ãàðãàõ;
3.4. ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ àæëûí õ¿ðýýíä çîõèîãäîõ àëèâàà àðãà õýìæýýã òºëºâëºõ,
áàòëàõ, ã¿éöýòãýã÷èéã òîìèëîí àæèëëóóëàõ, ýíý òàëààð øèéäâýð ãàðãóóëàõààð
õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãàä óëàìæëàõ;
3.5. ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ àæèëä òºðèéí áîëîí ÒÁÁ, ºì÷èéí á¿õ õýâøëèéí àæ
àõóéí íýãæèéã òàòàí îðîëöóóëàõ àðãà õýìæýý àâàõ;
3.6. ßàì, àéìàã, íèéñëýëèéí ñàëáàð çºâëºëèéí èëòãýë ñîíñãîëûã õýëýëöýæ óäèðäàìæ,
÷èãëýë ºãºõ, õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààòàé òàíèëöàæ ÷èãëýë, çºâëºãºº
ºãºõ;
3.7. ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ÷èãëýëýýð äîòîîä, ãàäààäûí áîëîí ÎÓÁ, èðãýäòýé õàìòðàí
àæèëëàõ;
3.8. ¯íäýñíèé õîðîî ò¿¿íèé Àæëûí àëáàíû ¿éë àæèëëàãààíû æèëèéí òºëºâëºãººã
õýëýëöýí áàòëàõ.
¯íäýñíèé õîðîî íü äàðààõü ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýíý:
3.9. ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿íäýñíèé áîäëîãî, ñòðàòåãèéã áîëîâñðóóëàõ, ñàëáàð
õîîðîíäûí áîëîí ñàëáàð çºâëºëèéí ¿éë àæèëëàãààã óÿëäóóëàí çîõèöóóëàõ,
äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ;
3.10. ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿íäýñíèé áîäëîãî, ñòðàòåãèéí õýðýãæèëòýä õÿíàëò òàâèõ,
¿íýëýëò, ä¿ãíýëò ºãºõ;
3.11. ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí òàðõàëòûí íºõöºë áàéäëûí òàëààð Óëñûí Èõ Õóðàë, Çàñãèéí ãàçàð,
¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí çºâëºëä òàíèëöóóëæ õîëáîãäîõ øèéäâýð ãàðãóóëàõ;

186

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

3.12. ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿íäýñíèé áîäëîãî, õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä
øààðäàãäàõ õºðºíãèéí õýìæýýã òîäîðõîéëîõ, òºñºâò òóñãóóëàõ, ãàäààä, äîòîîäûí
õàíäèâëàã÷äûí òóñëàìæ, äýìæëýã áîëîí ñàíõ¿¿æèëòèéã íýìýãä¿¿ëýõ àðãà õýìæýý
àâàõ;
3.13. ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿íäýñíèé ÷àäàâõèéã ñàéæðóóëàõ àðãà õýìæýý àâàõ;
3.14. ¯íäýñíèé õîðîî ò¿¿íèé Àæëûí àëáàíû ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãººã áàòàëæ
ìºðäºõ;
3.15. ¯íäýñíèé õîðîî ò¿¿íèé Àæëûí àëáàíû ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé çàðäëûí
òºñâèéã áîëîâñðóóëæ, Çàñãèéí ãàçðûí Õýðýã ýðõëýõ ãàçðûí òºñºâò çîõèõ æóðìûí
äàãóó òóñãóóëæ áàéõ;
3.16. ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿íäýñíèé ñòðàòåãè, õºòºëáºð, òºëºâëºãººíèé õýðýãæèëòèéí
ÿâö, áàòëàãäñàí òºñâèéí çàðöóóëàëòûí òàéëàíã õàãàñ, á¿òýí æèëýýð ä¿ãíýæ ¯íäýñíèé
õîðîîíû õóðàëäààíààð õýëýëöýí, Çàñãèéí ãàçàðò òóõàé á¿ð òàéëàãíàæ áàéõ.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

187

Õàâñðàëò 7: ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã
çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîîíû àéìàã áîëîí
ä¿¿ðãèéí ñàëáàð çºâëºë
1. Ñàëáàð çºâëºë áàéãóóëàõ ¿íäýñëýë
-

¯íäýñíèé Ñòðàòåãè 2006 îíû 10 äóãààð ñàðûí 11-íèé ºäðèéí Çàñãèéí ãàçðûí 240
ä¿ãýýð òîãòîîëîîð áàòëàãäñàí

-

Çàñãèéí ãàçðûí 240 ä¿ãýýð òîãòîîëûí 2 äóãààð õàâñðàëòààð ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ
¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîî áàéãóóëàõ òóõàé çààñàí

-

Çàñãèéí ãàçðûí Õýðýã ýðõëýõ ãàçðûí 2008 îíû 289 ä¿ãýýð òîãòîîëîîð ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ
ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîîíû ¿éë àæèëëàãààíä íýìýëò
ººð÷ëºëò, çîõèöóóëàëò õèéãäñýí.

2. Ñàëáàð çºâëºëòýé àéìãóóä
2007 îíû ýöñýýð íèéò 10 ñàëáàð çºâëºë äàðààõ àéìãóóäàä áàéãóóëàãäñàí. ¯¿íä:
Äîðíîä (14 ãèø¿¿íòýé), Äîðíîãîâü (10 ãèø¿¿íòýé), Äóíäãîâü (12 ãèø¿¿íòýé), Ãîâü-Àëòàé
(14 ãèø¿¿íòýé), Ãîâüñ¿ìáýð (6 ãèø¿¿íòýé), Õîâä (8 ãèø¿¿íòýé), Îðõîí (10 ãèø¿¿íòýé),
ªâºðõàíãàé (13 ãèø¿¿íòýé), ªâºðõàíãàé àéìãèéí Àðõàéõýýð ñóì (7 ãèø¿¿íòýé), Óâñ
(16 ãèø¿¿íòýé) àéìãóóä áàãòàæ áàéíà. Õýíòèé, Áàÿíõîíãîð, Áàÿí-ªëãèé, Õîâä àéìãóóä
ñàëáàð çºâëºëºº áàéãóóëñàí ãýñýí ìýäýýëýëòýé ÷, ¿íýëãýýíèé ÿâöàä æèëèéí àæëûí
òàéëàí, ýñâýë àæëûí òºëºâëºãººãºº òàíèëöóóëààã¿é áîëíî.
3. Ñàëáàð çºâëºëèéí á¿ðýëäýõ¿¿í
Ñàëáàð çºâëºë á¿ð äàðãà, îðëîã÷, íàðèéí áè÷èã áîëîí ãèø¿¿äýýñ á¿ðäýíý. Íèéò
á¿ðýëäýõ¿¿íèé òîî àéìàã á¿ðä õàðèëöàí àäèëã¿é, 7-16 ãèø¿¿íòýé áºãººä ñàëáàð çºâëºëä
äàðààõ áàéãóóëëàãóóäûí äàðãà íàðûí òºëººëºë îðñîí áàéíà. Öàãäààãèéí õýëòýñ, ÝÌÃ,
Á¿ñèéí îíîøèëãîî ýì÷èëãýýíèé òºâ (10 àéìàã), Óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçðûí
õýëòýñ (8 àéìàã), Ø¿¿õèéí øèéäâýð áèåë¿¿ëýõ õýëòýñ, Íèéãìèéí áîäëîãî, õºäºëìºðèéí
õýëòýñ (6 àéìàã), Óëààí çàãàëìàéí õîðîî, Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû õýëòýñ,
Ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî çîõèöóóëàõ õýëòýñ (5 àéìàã), ñóìûí Çàñàã äàðãà (7 àéìàã)
òóñ, òóñ áàãòæýý. Ò¿¿í÷ëýí, Çàñàã äàðãûí îðëîã÷ (7 àéìàã), Ñòàòèñòèêèéí õýëòýñ, Ãààëèéí
àëáà, Çàëóó÷óóäûí õîëáîî, Ýìýãòýé÷¿¿äèéí õîëáîîíû òºëººëºë (2 àéìàã), Õ¿¿õäèéí
òºâ, Òàõèð äóòóó èðãýäèéí íèéãýìëýã, Àõìàäûí õîëáîî, Äýëõèéí Ǻí, ÌÃÁÑÑÍ çýðýã
ÒÁÁ-ûí òºëººëºë, õýâëýë ìýäýýëèéí áàéãóóëëàãûí òºëººëºë (3 àéìàã), îðîí íóòãèéí
õýâëýëèéí áàéãóóëëàãûí òºëººëºë çàðèì àéìãèéí ñàëáàð çºâëºëèéí ãèø¿¿í áàéíà.
Õóâèéí õýâøèë, ºðòºìòãèé á¿ëãèéí õ¿í àìûí òºëººë뺺ñ èë¿¿òýé òºðèéí áàéãóóëëàãûí
òºëººëëèéã ò¿ëõ¿¿ îðîëöóóëñàí áàéäàë íèéò ñàëáàð çºâëºëèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä àäèë
õàðàãäàæ áàéíà.
4. Ñàëáàð çºâëºëèéí ¿éë àæèëëàãàà
Ñàëáàð çºâëºë á¿ðèéí àæèë ººðèéí ãýñýí ä¿ðýì æóðàì, ãèø¿¿í á¿ðèéí àæëûí
áàéðíû òîäîðõîéëîëòòîé, æèëèéí àæëûí òºëºâëºãººòýé áàéäàã. ¯íäýñíèé ñòðàòåãèéí
òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë¿¿äèéí õýðýãæèëòýä îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû òýðã¿¿ëýõ ¿¿ðýã

188

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

÷óõàë. ̺í íèéò õ¿í àì, ÿëàíãóÿà ºñâºð ¿å, çàëóó÷óóäàä ÷èãëýñýí øèíýëýã, íîòîëãîîíä
òóëãóóðëàñàí àðãà ç¿éòýé ÕÄÕÂ, ÄÎÕ áîëîí ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ ìýäýýëýë, ñóðãàëòàä
èë¿¿ ÷óõàë àíõààðàë òàâèõàä îðîí íóòãèéí ñàëáàð çºâëºë íºëººëæ ÷àäíà. Óâñ,
Äîðíîãîâü, Äóíäãîâü, Îðõîí, Ãîâü-Àëòàé, Ãîâüñ¿ìáýð, Äîðíîä çýðýã 6 àéìãèéí 2007
îíû ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãººã õàðüöóóëàõàä 4 àéìàã ¯íäýñíèé ñòðàòåãèéí òýðã¿¿ëýõ
÷èãëýëèéí äàãóó òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëñàí áàéñàí áîë 2 àéìàã ñóðãàëò, ÌÑÑ, óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýõ ¿çëýã, ýì÷èëãýý áîëîí ìýäýýëëèéí òîãòîëöîîã ñàéæðóóëàõ ÷èãëýëýýð ¿éë
àæèëëàãàà òºëºâëºñºí áàéâ. Çàðèì ñàëáàð çºâëºë ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýð áîëîí õóãàöàà
çààãààã¿é íèëýýä åðºíõèé òºëºâëºãººòýé áàéñàí áîë çàðèì íü ¿éë àæèëëàãàà, õóãàöàà,
òºñºâòýé, õàðèóöàõ ýçýí áóþó áàéãóóëëàãûã òîäîðõîéëñîí, õàìòðàí àæèëëàõ áàéãóóëëàãûã
õ¿ðòýë æàãñààñàí íàðèéâ÷èëñýí òºëºâëºãººòýé áàéâ. Èõýíõ ñàëáàð çºâëºëèéí ¿éë
àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº ¯íäýñíèé ñòðàòåãèéã äýìæèõ çîðèëãîîð áîëîâñðóóëàãäñàí
ãýæ õàðàãäàõààð áàéíà. Ãýâ÷ çàðèì ñàëáàð çºâëºë, òóõàéëáàë Äîðíîä àéìàã ººðèéí
àéìãèéí îíöëîãò òîõèðñîí ñòðàòåãè áîëîâñðóóëñàí áàéëàà. Ñàëáàð çºâëºë¿¿äýýñ ñóóðü
ñóäàëãàà áóþó õýðýãöýý òîãòîîõ ¿íýëãýý õèéãýýã¿é áàéâ.
ÁÇÄÕ-ûí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ¿éë÷èëãýýíèé ÷èãëýëýýðõ ¿éë àæèëëàãààãàà àéìãèéí
ò¿âøèíä òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð ýðýìáëýýã¿é áàéñàí ÷, àéìãóóäûí ñàëáàð çºâëºëèéí ¿éë
àæèëëàãààíû òºëºâëºãººíä äàðààõ ¿éë àæèëëàãàà èõ àíõààðàë òàòäàã áàéíà. ¯¿íä.
-

ÁÇÄÕ-ûí ýì÷, ìýðãýæèëòí¿¿äèéí ÷àäàâõèéã äýýøë¿¿ëýõ
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ áîëîí ÁÇÄÕ-ûí ìýäýýëëèéí òîãòîëöîîã ñàéæðóóëàõ (óëñûí áîëîí õóâèéí
õýâøëèéí ýìíýëã¿¿äèéí)
- Îíîøèëãîîíû ÷àíàð, ÿëàíãóÿà ñîðüöûã áàòàëãààæóóëàõ îíîøëóóðààð õàíãàõ çýðãýýð
ëàáîðàòîðèéí õ¿÷èí ÷àäëûã ñàéæðóóëàõ
- Õóâèéí õýâøèëèéí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð áîëîí ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí ëàáîðàòîðèéí óðâàëæ
áà ýìèéí õàíãàìæèéã äýýøë¿¿ëýõ
- Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí àæèëëàãñäàä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ áà ÁÇÄÕ-ààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ,
ýì÷èëãýý, çºâëºãººíèé òàëààðõ ñóðãàëò ÿâóóëàõ
- Àíõàí øàòëàëûí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã áàéãóóëëàãóóäàä ÁÇÄÕ-ûã
îíîøëîõ áàãàæ, óðâàëæààð õàíãàõ
Á¿õ ñàëáàð çºâëºë æèëä õî¸ðîîñ äîîøã¿é óäàà õóðàëääàã áîë Äîðíîãîâü àéìãèéí
ñàëáàð çºâëºë äºðâºí óäàà õóðàëäñàí áàéíà.
Ñàëáàð çºâëºë æèëèéí ýöñèéí òàéëàíãàà ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã
çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîîíä èëãýýäýã áºãººä òàéëàíãèéí çàãâàðûã äàðààãèéí
õàâñðàëòààñ õàðíà óó.

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

189

Õàâñðàëò: Æèëèéí àæëûí òàéëàíãèéí çàãâàð
(ñàëáàð çºâëºëººñ ¯íäýñíèé õîðîîíä èëãýýõ)
¯íäýñíèé õîðîîíû ñàëáàð çºâëºëººñ èëãýýõ òàéëàíãèéí çàãâàð
1.
2.
3.
4.

5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.

Çîõèöóóëàã÷èéí íýð, ãàðûí ¿ñýã
Òàéëàíãèéí õàìàðñàí õóãàöàà
Ñàëáàð çºâëºëèéí á¿òýö, ¿éë àæèëëàãààíû ìåõàíèçì
Íàðèéâ÷èëñàí ¿éë àæèëëàãààíóóä (õóðàë, ñóðãàëò, õÿíàëò ¿íýëãýý, çºâëºãºº ºãºõ,
ÌÑÑ ã.ì.) ¿éë àæèëëàãàà á¿ðèéí òàëààð òóñãàéëàí ãàð÷èãëàæ õààíà, õýçýý, õýí
õèéñýí áîëîí ÿìàð ¿ð ä¿íä õ¿ðñýí òàëààð òàéëàãíàíà
Òºëºâëºãººíä îðîîã¿é ÷ õèéãäñýí ¿éë àæèëëàãàà
Ñàëáàð çºâëºëººñ íººö õºðºí㺠äàé÷èëñàí, ýñâýë õàíäèâ àâñàí ýñýõ òàëààð
Ìýäýýëëèéí òºâèéí ¿éë àæèëëàãàà, òºâººð ¿éë÷ë¿¿ëýãñäèéí òîî
ÌÑÑ-íû ìàòåðèàë, ãàðûí àâëàãà, íîì áîëîí ñîíèí ò¿ãýýñýí áàéäàë
Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñòàòèñòèê ýì÷èéí ãàðãàñàí îðîí íóòãèéí ÁÇÄÕ-ûí òàëààðõ òîî
áàðèìòûã õàâñàðãàõ
Àæëûí òºëºâëºãºº (æèëèéí, óëèðëûíõ áàéæ áîëíî, ¿éë àæèëëàãààíû ¿íýëãýýíèé
õóðëûí ïðîòîêîë, ñàëáàð çºâëºëèéí ãèø¿¿äèéí ãàðãàñàí ñàíàëûã òóñãàñàí áàéõ)
¯íäýñíèé õîðîîíä ñàíàë, õ¿ñýëò òàâèõ
Áàðèìòæóóëñàí ò¿¿õ, çóðàã áîëîí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë àæèëëàãàà õ¿ì¿¿ñò ñàéí
õ¿ð÷ áóé òóðøëàãà áàéãàà áîë ò¿¿íèéã èëòãýñýí áàéõ

190

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

Õàâñðàëò 8: ¯íýëãýýíèé áàãèéí àæëûí óäèðäàìæ
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ÀÀÑ ÑÝÐÃÈÉËÝÕ ×ÈÃËÝËÝÝÐ ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÕÝÌÆÝÝÍÄ
ÕÝÐÝÃƯ¯ËÆ ÁÓÉ ÀÐÃÀ ÕÝÌÆÝÝÍÄ ÖÎÃÖ ¯ÍÝËÃÝÝ ÕÈÉÕ ÀÆËÛÍ ÓÄÈÐÄÀÌÆ
1. ¯íäýñëýë:
Ìîíãîë óëñàä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí íèéò 40 òîõèîëäîë 2008 îíû çóðãàäóãààð ñàðûí
áàéäëààð á¿ðòãýãäýýä áàéíà. Òóñ óëñûí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ òàðõàõ ýðñäëèéí ºíººãèéí áàéäàë
íü ýë õàëäâàð õóðäàöòàé òàðõàæ áóé õî¸ð îðíû äóíä áàéðøäàã, õ¿í àì íü í¿¿äëèéí
àæ àìüäðàëòàé, áýëãýâ÷èéí õýðýãëýýíèé ò¿âøèí äîîãóóð, ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëò ºíäºð, áèåý
¿íýëýõ ÿâäàë ãàçàð àâñàí, àðõèäàí ñîãòóóðàëò ýëáýã, õ¿í àìûí ãàäààä äîòîîä øèëæèëò
õºäºë㺺í èõñýõ õàíäëàãàòàé, áýëãèéí èäýâõòýé ¿åäýý áàéãàà çàëóó õ¿í àìûí òîî
ºíäºð, ñàÿõíààñ ñóäñààð õàð òàìõè òàðüæ õýðýãëýäýã òîõèîëäëóóä èëýðñýí ãýõ ìýò ó÷èð
øàëòãààíû óëìààñ ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí òîõèîëäîë íîöòîéãîîð íýìýãäýõ ýìçýã íºõöºë òîäîðõîé
õýìæýýãýýð á¿ðäñýíòýé õîëáîîòîé þì. Ñ¿¿ëèéí ¿åèéí ñòàòèñòèêèéí òîî áàðèìò íü áèåý
¿íýëýã÷èä çýðýã ýðñäýë ºíäºðòýé õ¿í àìûí õ¿ðýýíä òýìá¿¿ ºâ÷íèé õàëäâàðûí ò¿âøèí
íýìýãäýæ áóéã õàðóóëæ áàéíà. Àëáàí ¸ñîîð á¿ðòãýãäýýä áóé õàëäâàðò ºâ÷íèé áàðàã òýí
õàãàñ íü ÁÇÄÕ áàéíà.
ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëòûã õÿíàæ ÕÄÕÂ-èéí òàðõàëòààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àñóóäàë íü
Çàñãèéí ãàçðûí õóâüä àíõààðâàë çîõèõ àñóóäëààñ ýí òýðã¿¿íä òàâèãäñààð èðñýí þì. 1987
îíä Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçàð ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí Òàíäàëò ñóäàëãààíû òºâ áàéãóóëàí, 1997
îíä ͯÁ-ûí ñàëáàð áàéãóóëëàãóóäòàé “Õàðèëöàí îéëãîëöëûí ñàíàìæ áè÷èã”-ò ãàðûí
¿ñýã çóðæ, óëñûí õýìæýýíä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ýñðýã ÿâóóëæ áóé ¿éë àæèëëàãààã áýõæ¿¿ëýí
ýð÷èìæ¿¿ëýõ àëõàì õèéñýí. ÞÍÝÉÄÑ, ͯÁ-ûí ÕÕ, ͯÁ-ûí ÕÀÑ, ͯÁ-ûí ÕÑ, ÄÝÌÁ,
Ãëîáàë ñàí çýðýã îëîí óëñûí õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãóóä òåõíèêèéí áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí
òóñëàìæ ¿ç¿¿ëñýýð áàéíà.
ÄÎÕ-ûí àñóóäëààðõ àíõíû õóóëü ç¿éí áàðèìò áè÷ãèéã 1994 îíä ñî¸ðõîí áàòàëñàí.
Ìºí ¿åýð ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð áàòëàãäñàí þì. ÝÌß-íû Õÿíàëò
¿íýëãýýíèé ãàçàð òóñ õºòºëáºðèéí ÿâöûí ¿íýëãýýã 2000 îíä õèéæ ã¿éöýòãýñýí. ¯íýëãýýíèé
¿ð ä¿íãèéí äàãóó ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéã øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëæ õîëáîãäîõ õóóëèéã
õ¿íèé ýðõèéí çààëòóóäàä íèéö¿¿ëýõ çºâëºìæ ãàðãàæýý. Ýäãýýðèéí äàãóó 2002-2010 îíä
õýðýãæèõ Õàëäâàðò ºâ÷íèéã õÿíàõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕààñ ñýðãèéëýõ õÿíàõ äýä õºòºëáºðèéã ¿¿íä áàãòààñàí íü ºíººã õ¿ðòýë õýðýãæèæ áàéíà.
2003 îíä Óëñûí ÍÝÌ-èéí õîðîî Ìîíãîë óëñàä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-òîé òýìöýõ ¿íäýñíèé
ñòðàòåãèéã áîëîâñðóóëàí áàòàëñàí íü ÌÕÇ-óóä, ͯÁ-ûí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí àñóóäëààðõ òóñãàé
õóðàëäààíààð áàòàëñàí òóíõàãëàë, äýýðõ äýä õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòèéã ýð÷èìæ¿¿ëýõýä
÷èãëýñýí þì. ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ òóõàé Ìîíãîë óëñûí õóóëèíä 2004 îíä íýìýëò
ººð÷ëºëò îðæ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-òîé òýìöýõ àëáàí ¸ñíû á¿òöèéã òîäîðõîéëæ, ÕÄÕÂ,
ÄÎÕ-ä íýðâýãäñýí èðãýäèéí ýðõ ¿¿ðãèéã îëîí óëñûí êîíâåíöè ñòàíäàðòàä íèéö¿¿ëýí
òîäîðõîéëæýý.
2006 îíä Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçàð “Ãóðâàí íýã”-èéí çàð÷ìûã íýâòð¿¿ëýõ
çîðèëãîîð õýä õýäýí òîäîðõîé àðãà õýìæýý àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí. Þóíû ºìíº ÕÄÕÂ, ÄÎÕîîñ ñýðãèéëýõ àñóóäëûã çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîîã Øàäàð ñàéäûí àæëûí àëáàíû

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

191

äýðãýä ñýðãýýí áàéãóóëëàà. ̺í ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿íäýñíèé ñòðàòåãèéã (20062010) îëîí ñàëáàðûí òºëººëºëòýé õàìòðàí õýëýëöýæ áîëîâñðóóëñàí.
Çàñãèéí ãàçðûí ç¿ãýýñ ¿éë àæèëëàãààãàà ýð÷èìæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð ýíý îíû 7 äóãààð
ñàðûí 9-íèé 289 òîîò òîãòîîë áàòàëñàí áºãººä óðò õóãàöààíû áîäëîãûí áàðèìò
áè÷èã áîëîâñðóóëàõ àæëûã ñàíàà÷ëàí 2007 îíû 12 äóãààð ñàðààñ ýõëýí Äýëõèéí Áàíê,
ÞÍÝÉÄÑ-òýé õàìòðàí ¯íäýñíèé õºòºëáºðò ¿íýëãýý õèéëãýõ àæëûã ýõë¿¿ëýí óëìààð
ºðòºã òîîöñîí, ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº (2009-2010) á¿õèé ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ààñ
ñýðãèéëýõ ¿íäýñíèé øèíý ñòðàòåãè òºëºâëºãºº (2015 îí õ¿ðòëýõ) áîëîâñðóóëàõ àæèë
õèéãäýæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ áîäëîãî ñòðàòåãèéí òºëºâëºãººã ºíººãèéí íºõöºëä òîõèðñîí,
òîäîðõîé çîðèëãîä òóóøòàé ÷èãëýñýí, áàðèìò ñóäàëãààíä ¿íäýñëýõ ¿¿äíýýñ õºíäëºíãèéí
öîãö ¿íýëãýý õèéõ çàéëøã¿é øààðäëàãà óðãàí ãàð÷ áàéíà. Õàðàìñàëòàé íü îëîëò àìæèëò,
ñóðãàìæ, ñóë òàë, áýðõøýýë ñààäûã áàðèìòæóóëàõàä ÷èãëýãäñýí ãàäíû ¿íýëãýý 2002
îíîîñ õîéø îãò õèéãäýýã¿é áàéíà.
Çàñãèéí ãàçàðò òóëãàðààä áóé íýã áýðõøýýë íü íîòîëãîîíä òóëãóóðëàñàí ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕûí òàðõàëòûí òóõàé ìýäýýëýë áîëîí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, ýì÷èëãýý, àñàðãàà, õàëàìæèéí
õºòºëáºðèéí ¿éë àæèëëàãààíä ñóóðèëñàí ñóäàëãààíû áàðèìò õîìñ áàéãàà ÿâäàë áºãººä
¿¿íèé óëìààñ äóòàãäàæ áóé ¿éë àæèëëàãàà áîëîí èðýýä¿éä àíõààð÷ õºðºí㺠îðóóëàõ
òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë¿¿äèéã òîäîðõîéëîõîä õ¿íäðýëòýé áàéãàà þì.
Èéìýýñ óëñûí õýìæýýíä ºäèéã õ¿ðòýë ÿâóóëñàí ¿éë àæèëëàãààíû äàëàéö, ÷àíàð,
öàð õ¿ðýýã îéëãîæ, Ìîíãîë äàõü òàðõàëòûí òóõàé íàðèéí ìýäýýëýëòýé áîëîõ ¿¿äíýýñ
¿íýëãýý õèéõ ÿâäàë ÷óõàë áîëîîä áàéíà. Òóñ ¿íýëãýýíýýñ ãàðàõ ä¿ãíýëò, çºâëºìæ
íü óëñûí õýìæýýíä ýä¿ãýý õýðýãæ¿¿ëæ áóé íèéò ¿éë àæèëëàãààíààñ ñóðãàìæ àâààä
çîãñîõã¿é, 2009-2015 îíä õýðýãæ¿¿ëýõ ¯íäýñíèé óðò õóãàöààíû áîäëîãûí áàðèìò áè÷èã
áîëîâñðóóëàõàä ¿íýòýé õóâü íýìýð áîëíî ãýäýãò íàéäàæ áàéíà. Ãëîáàë ñàí áîëîí
áóñàä õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãààñ ñàíõ¿¿æèëò àâàõàä ÷èãëýãäñýí òºñºë áè÷èõ ÿâöàä òóñ
¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿í ÷èãë¿¿ëýã÷ õ¿÷èí ç¿éë áîëíî ãýæ ¿çýæ áàéíà.
2. Çîðèëãî, çîðèëò
2.1. Òóñ õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíèé ãîë çîðèëãî íü ñ¿¿ëèéí òàâàí æèë áóþó 2003-2008
îíä óëñûí õýìæýýíä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí àðãà õýìæýýíèé
íºëºº, ¿ð ä¿í, òîõèðîìæòîé áàéäëûã ñóäëàí ä¿ãíýæ ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýëò, àñàðãàà, ýì÷èëãýý, òýäãýýðèéí õºòºëáºð, òåõíèêèéí òàëûã ñàéæðóóëàõòàé
õîëáîîòîé çºâëºìæ áîëîâñðóóëàõàä îðøèíî.
2.2. ¯íýëãýýíèé íàðèéâ÷èëñàí çîðèëòóóä íü:

Óëñûí õýìæýýíä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí àðãà õýìæýý, ÿëàíãóÿà
ñòðàòåãè, õàìðàõ õ¿ðýý, ÷àíàð, õ¿ðòýýìæ, ¿íý, ¿éë÷ëýã÷èä õàíäàõ áàéäàëä ¿íýëýëò
ä¿ãíýëò õèéíý;

ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëòûí øèíæ ÷àíàð, îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíèé æóðàì, õóâèàðàà õèéæ
áóé ýì÷èëãýýíèé òàëààðõ ýïèäåìèîëîãèéí òîî áàðèìòûí ÷àíàð, õ¿ðýëöýýã øèíæèõ;

Ñîíãîñîí õ¿í àìûí á¿ëãèéí õ¿ðýýíä õýðýãæ¿¿ëæ áóé Çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ òºðºë
á¿ðèéí àðãà õýìæýý õýð òîõèðîìæòîé ¿ð ä¿íòýé áàéãààã øàëãàõ;

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-òàé õîëáîîòîé ¿éë àæèëëàãààã õÿíàæ ¿íýëýõ ºíººãèéí òîãòîëöîîíä
ä¿ãíýëò õèéõ ;

192

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

¯íäýñíèé õýìæýýíä ÄÎÕ-òîé òýìöýõ àæèëëàãààíä îðîëöîã÷ ãîë ñàëáàðóóä, ò¿¿íèé
äîòîð ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîîíû ãîë
ãèø¿¿í áàéãóóëëàãóóäûí áýëòãýë, ÷àäâàð, àâ÷ áóé àðãà õýìæýýíä ä¿ãíýëò ºã÷, òýäíèé
íýãäýæ àæèëëàõ, õ¿÷èí ç¿òãýõ ÷àäâàðààñ èðýýä¿éí àìæèëò õàìààðàõûã àíõààð÷
“õîëáîãäîõ òàëóóäûí ¿íýëãýýã” ºðãºí õ¿ðýýíä õèéõ;

Ãëîáàë ñàíä òºñºë áè÷èõ, áóñàä òàëûí íººö õºðºí㺠äàé÷ëàõ øààðäëàãûã íîòëîõ
ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í, òóñ ñàëáàðò äóòàãäàæ áóé ç¿éëñèéí òàëààð ä¿ãíýëò ãàðãàæ
òàíèëöóóëàõ.

3. ¯íýëãýýíèé öàð õ¿ðýý, ã¿éöýòãýõ àæèë:
¯íýëãýýíèé õ¿ðýýíä äàðààõ àæëóóä áàãòàíà:
-

-

-

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ºíººãèéí áàéäàë, ÷èã õàíäëàãà, õàëäâàðûí äèíàìèê;
Òºðèéí õ¿÷èí ç¿òãýë, íèéò ñàëáàðûã õàìàðñàí ¿éë àæèëëàãààíû ºíººãèéí
áàéäàë;
Õýðýãæèæ áóé àðãà õýìæýý, ¿éë÷èëãýýíèé ã¿éöýòãýëèéí ÷àíàð, òýäãýýðèéí îëîëò
àìæèëò, ñààä áýðõøýýëèéã òîäîðõîéëîí ä¿ãíýõ;
Áóñàä õºòºëáºðòýé (ñ¿ðüåý, ͯÝÌ, ñóðãóóëèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õºòºëáºð, àæëûí
áàéðàí äàõü õºòºëáºð¿¿ä ã.ì.) ÿìàð õýìæýýíä óÿëäàà õîëáîîòîé õýðýãæèæ áóéä
ä¿ãíýëò õèéõ
Ñòðàòåãèéí à÷ õîëáîãäîëòîé ìýäýýëëèéí õýð õýìæýý (õÿíàëòûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä,
õÿíàëò ¿íýëãýýíèé òîãòîëöîî, á¿ðòãýë ìýäýýëýë çàí ¿éëèéí òàíäàëò, ñóäàëãàà
ã.ì.)
Õºòºëáºðò ó÷èð÷ áóé ãîë àñóóäàë áýðõøýýëèéã òîäîðõîéëîí õýëýëöýõ
¯íäýñíèé õºòºëáºðò äóòàãäàæ îðõèãäñîí ç¿éëñèéã òîäîðõîéëæ öààøèä
ñàéæðóóëàõàä øààðäàãäàõ ç¿éëñèéí òàëààð çºâëºìæ ãàðãàíà.

Äàðààõ àæëûã õèéõýýð òºëºâ뺺ä áàéíà:







Ýíý ÷èãëýëýýð ãàðñàí ãîë áàðèìò áè÷ã¿¿äèéã ñóäëàõ (áîäëîãî, õºòºëáºð, ÿâöûí
òàéëàí, òºñëèéí ñàíàë, ñóäàëãàà, òàéëàí, ¿íýëãýýíèé òàéëàí, õýâëýë ìýäýýëýë
áóñàä ýõ ¿¿ñâýðèéí ìýäýýëýë)
Ãîë õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóäòàé óóëçàõ (òºðèéí áîëîí ÒÁÁ, ÈÍÁ, ÁÇÄÕ, ÄÎÕ,
ÕÄÕÂ-èéí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýý, ¿éë÷èëãýý àâäàã õ¿ì¿¿ñ, ÕÄÕÂ-íû õàëäâàðòàé
õ¿ì¿¿ñ, áèåý ¿íýëýã÷èä, èæèë õ¿éñòýí õ¿íòýéãýý áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã õ¿ì¿¿ñ,
ͯÁ-ûí òºðºëæñºí áàéãóóëëàãóóä, ñóäëàà÷èä, õóâèéí õýâøèë);
Á¿ëãýýð õèéõ ÿðèëöëàãà (¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷èä, àæèë÷èä, ýðñäýëä áóé õ¿í àì,
çàëóó÷óóä)
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ, ýì÷ëýõ, ºâ÷òºíèéã àñðàõ, äýìæèõ õºòºëáºð
õýðýãæ¿¿ëäýã, ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã áàéãóóëëàãààð ÿâæ òàíèëöàõ;
Îðîí íóòãààð ÿâæ, õ¿í àìûí òºëººëºë ñàéòàé, ¿íäýñíèé õýìæýýíä àâ÷ áóé ¿íäñýí
àðãà õýìæýýã áèåýð ¿çýæ òàíèëöàõ áîëîìæ á¿õèé ãîë ãàçðóóäûã ¿çýõ;
Õýðýãæ¿¿ëæ áóé àðãà õýìæýýã ººðèéí í¿äýýð ¿çýæ òàíèëöàæ òýäãýýðèéí ÷àíàð,
¿ð ä¿íä ä¿ãíýëò ºãºõ;
Õîëáîãäîõ òàëóóäûã îðîëöóóëñàí óóëçàëò, ¿ð ä¿íãèéí õóðàë õèéõ;
¯íýëãýýíèé ¿ð ä¿íã óðüä÷èëñàí áàéäëààð òàíèëöóóëàõ õóðàë çîõèîí áàéãóóëàõ;
¯íýëãýý ýõýëñíýýñ íýã ñàðûí äîòîð òàéëàíãàà ýöýñëýõ

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

193

¯íýëãýýíèé áàã íü ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí àñóóäëààðõ ͯÁ-ûí íýãäñýí áàã áîëîí ÕÄÕÂ, ÄÎÕîîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîîòîé çºâøèëöñºí
õèéãýýä óäèðäàõ õîðîîíîîñ áàòàëñàí àæëûí òºëºâëºãººã äàãàæ ººðèéí àæèëäàà
ìºðäëºã áîëãîíî.
4. Á¿òýýãäýõ¿¿í

¯íýëãýýíèé ¿ð ä¿í, ä¿ãíýëò, çºâëºìæèéã òîâ÷ òîäîðõîéãîîð òóñãàñàí ýëåêòðîí
áîëîí õýâëýìýë òàéëàí ãàðãàíà. Äàðààõ ÷èãëýë¿¿äýä õóâààæ çîõèîí áàéãóóëàí
áè÷ñýí áàéíà: (1) ÄÎÕ, ÕÄÕÂ, ÁÇÄÕ-ûí òàðõàëòûí ºíººãèéí áàéäàë, õàíäëàãà, (2)
áîäëîãî, ñòðàòåãè, óäèðäëàãà, çîõèöóóëàëòûí òîãòîëöîî ìåõàíèçì, (3) óðüä÷èëàí
ñýðãèéëýëò, (4) àñàðãàà, ýì÷èëãýý, (5) õÿíàëò, ¿íýëãýý, ñóäàëãàà. Òóñ òàéëàí íü 50
õóóäñààñ èë¿¿ã¿é áàéíà.

Òàéëàíä ýíý ñàëáàð äàõü îëîëò àìæèëò, äàâóó áîëîí ñóë òàë, îðõèãäîæ äóòàãäàæ áóé
ç¿éëñ, áýðõøýýë çýðãèéã òîäîðõîéëîí õàðóóëæ, îëîëò äàâóó òàëûã áýõæ¿¿ëýõ, äóòàãäëûã
íºõºõ, áýðõøýýë ñààäûã äàâàõ, áàéãàà áîëîëöîîã àøèãëàæ àæèëëàõòàé õîëáîãäñîí
òîäîðõîé çºâëºìæ¿¿äèéã òóñãàñàí áàéíà.
Òóñ ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿í íü óëñûí õýìæýýíä àâ÷ áóé àðãà õýìæýýã íàðèéí ÷èãëýëòýé
áîëãîí áýõæ¿¿ëýõ, òààòàé îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõýä õýðýãëýãäýíý. Öîãö òàéëàí íü øèíý Çàñãèéí
ãàçàð áîëîí ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîîíû
øèíý ãèø¿¿äýä íºëººëëèéí õýðýãñýë áîëîõ à÷ õîëáîãäîëòîé áºãººä óëñ òºðèéí òàëáàð
äàõü àíõààðàë õ¿÷èí ç¿òãýëèéã áýõæ¿¿ëýõ, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ÷èãëýëýýð çàðöóóëàõ
óëñûí òºñâèéí õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõýä õóâü íýìýð áîëíî. Òóñ ¿íýëãýýíèé ÿâöàä îëîí
òàëûí îðîëöîîã õàíãàæ, òºðèéí áîëîí ÒÁÁ-óóä, õóâèéí õýâøèë, ÎÓÁ, õàíäèâëàã÷
óëñóóäòàé õºãæ¿¿ëñýí õàðèëöàà, ò¿íøëýëèéã áýõæ¿¿ëýõýä õóâü íýìýð îðóóëíà.
5. ¯íýëãýýíèé ÿâöàä ¿ç¿¿ëýõ ìýðãýæëèéí òóñëàìæ
¯íýëãýýíèé óðüä÷èëñàí áýëòãýë (íººö äàé÷ëàõ, ¿íýëãýýíèé óäèðäàìæ áýëäýõ)- èéã
ÄÎÕ-ûí àñóóäëààðõ ͯÁ-ûí íýãäñýí áàã ã¿éöýòãýíý. 8 äóãààð ñàðûí ãóðàâ äàõü äîëîî
õîíîãîîñ ¿íýëãýýíèé çîõèöóóëàã÷ àâ÷ àæèëëóóëæ, áýëòãýë õàíãàõ (áàðèìò ìàòåðèàë
öóãëóóëàõ, òºëºâëºãºº ãàðãàõ, àæëûí õóâààðü ãàðãàõ, çîõèîí áàéãóóëàëòûí àæèë)ä îðîëöóóëíà. ¯íýëãýýíèé çîõèöóóëàã÷ ¿íýëãýýã óäèðäàõ õîðîîíû õóðëûã çîõèîí
áàéãóóëàõàä òóñàëæ, ¿íýëãýýíèé áàãèéí àæëûí íàðèéâ÷èëñàí òºëºâëºãººíèé òºñºë
ãàðãàíà.
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ¯íäýñíèé õîðîî, ÝÌß, Ãëîáàë
ñàí, ÃÒÕÀÍ, ÀÕÁ, èðãýíèé íèéãýì, õóâèéí õýâøèë, ͯÁ-ûí õîëáîãäîõ õ¿ì¿¿ñýýñ
á¿ðäñýí ¯íýëãýýã óäèðäàõ õîðîîã áàéãóóëæ àæèëëàíà. ¯íýëãýýã óäèðäàõ õîðîî íü
¿íýëãýýíèé áàãèéã äýìæèæ 7 õîíîã á¿ð õóðàë õèéí ìýäýýëýë àâíà. Òàéëàíãèéí òºñºë
áýëýí áîëìîãö óäèðäàõ õîðîî òàíèëöàæ ñàíàë çºâëºì溺 ºãíº. Òàéëàíãèéí ¿ð ä¿íã
óðüä÷èëàí òàíèëöóóëàõ õóðëûí ¿åýð óäèðäàõ õîðîî ãîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ, öààøèä
¿íýëãýýíèé çºâëºìæèéã àæèë õýðýã áîëãîõîä àíõààð÷ àæèëëàíà. ¯íýëãýýíèé áàã íü
¯íäýñíèé ñòðàòåãè òºëºâëºãººã äàõèí áîëîâñðóóëàõ ¿íäñýí áàãòàé õàìòàð÷ àæèëëàíà.
ÄÎÕ-ûí àñóóäëààðõ ͯÁ-ûí íýãäñýí áàã áîëîí ñýäýâ÷èëñýí á¿ëýã íü ¿íýëãýýíèé
¿éë ÿâö, àãóóëãàòàé õîëáîãäîõ ìýðãýæèë òåõíèêèéí çºâëºìæ òóñëàëöààãààð õàíãàæ,
¿íýëãýýíèé áàãèéí ãàäààä ãèø¿¿äèéí îðîëöîîã çîõèîí áàéãóóëíà.

194

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý

6. Ñîíãîõ øàëãóóð
¯íýëãýýíèé áàã íü íýã ãàäààäûí àõëàõ çºâëºõººð òîëãîéëóóëæ, ò¿¿íèéã äýìæèæ
àæèëëàõ õî¸ð ãàäààä, ãóðâàí äîòîîä çºâëºõººñ á¿ðäýíý. ¯íäýñíèé õýìæýýíä õèéãäñýí
íèéò àæëûí îëîí òºðëèéã õàðãàëçàí ¿íýëãýýíèé áàãò ÷ ìºí àíàãààõ óõààí áîëîí íèéãýì,
çàí ¿éë ñóäëàë, øèíæèëãýý ñóäàëãààíû ìýäëýã òóðøëàãàòàé ãèø¿¿äýýñ á¿ðäñýí áàéâàë
çîõèíî.
Ò¿¿í÷ëýí òºðèéí áàéãóóëëàãûí ìýðãýæèëòí¿¿ä, èðãýíèé íèéãìèéí òºëººëºã÷èä
¿íýëãýýíèé áàãòàé ìýðãýæëèéí ñàëáàðûíõàà äàãóó õàìòàð÷ àæèëëàíà. Àøèã ñîíèðõëûí
çºð÷èë人í ãàðãàõã¿é áàéõ ¿¿äíýýñ ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ÷èãëýëýýð õºòºëáºð òºñºë
õýðýãæ¿¿ëýã÷äèéã ¿ë îðîëöóóëàõ.

6.1. Àõëàõ çºâëºõèéí õèéæ ã¿éöýòãýõ àæèë
Àõëàõ çºâëºõ íü ¿íýëãýýíèé áàã áîëîí íèéò àæëûã óäèðäàõ, àæëûí ¿éë ÿâöûã íèéòýä
íü çîõèöóóëàõ, ìýðãýæëèéí áîëîí òåõíèêèéí òàëààñ íü õÿíàõ ¿¿ðýãòýéãýýð ñîíãîãäîíî.
Àõëàõ çºâëºõ íü ¿íýëãýýíèé ýöýñëýñýí òàéëàíã ¯íäýñíèé õîðîî áîëîí ¯íýëãýýã óäèðäàõ
õîðîîíä ºðãºí áàðèõ àæëûã õàðèóöíà.
Àõëàõ çºâëºõèéí õèéæ ã¿éöýòãýõ àæèëä:





Õàìòàðñàí ¿íýëãýýíèé ÿâöûã áîäëîãî, ìýðãýæèë òåõíèêèéí óäèðäëàãààð õàíãàæ
àæèëëàíà;
¯íýëãýýíèé áàãèéã õÿíàæ çîõèöóóëàõäàà ãèø¿¿í á¿ðòýé ¿¿ðýã õàðèóöëàãûíõ íü
òàëààð çºâøèëöºíº;
¯íýëãýýíèé ÿâöûã ìýðãýæèë òåõíèêèéí òàëààñ íü ìàíëàéëàí çîõèöóóëæ óäèðäàí,
¯íýëãýýíèé óäèðäàõ õîðîîíä ìýäýýëýë ºãºõ, õîëáîãäîõ òàëóóäàä òàéëàí òàâèõ
õóðëóóäûã óäèðäàæ èëòãýë òàâèíà;
Áóñàä çºâëºõèéí àæëûã íýãòãýæ, ¯íýëãýýíèé õàìòàðñàí òàéëàí ãàðãàõ, áóñàä
çºâëºõèéí ñàíàë çºâëºìæèéã õ¿ëýýí àâààä ýöýñëýõ õàðèóöëàãûã õ¿ëýýíý;
¯íýëãýýíèé ÿâöûí ÷àíàð, îðîëöîîã õàíãàæ óäèðäàìæèä çààñàí ¿éë àæèëëàãààã
òîãòñîí õóãàöààíä íü õèéæ ã¿éöýòãýõ, ìýäýýëýõ õàðèóöëàãûã õ¿ëýýíý;
¯íýëãýýíèé íèéò ã¿éöýòãýëèéí ýöñèéí õàðèóöëàãûã õ¿ëýýæ, á¿òýýãäýõ¿¿íýý öàãò
íü ãàðãàæ, ìºí ñýäýâ÷èëñýí áàãóóäûí àëü íýãèéã áèå÷ëýí óäèðäàíà;
¯íýëãýýíèé çîõèöóóëàã÷èéí õàìòààð ¿íýëãýýíèé ¿éë ÿâöàä ñààä ó÷ðóóëæ ìýäýõ¿éö
àñóóäëûã òóõàé á¿ðò íü òîäîðõîéëæ ¯íýëãýýã óäèðäàõ õîðîîíû äàðãûí àíõààðàëä
õ¿ðãýíý.

Àõëàõ çºâëºõèéí ýçýìøñýí áàéâàë çîõèõ ìýðãýæëèéí óð ÷àäâàð, òóðøëàãà
Àõëàõ çºâëºõ íü äàðààõ ñàëáàðûí àëü íýãýýð ýðäìèéí çýðýã õàìãààëñàí áàéíà:
¯¿íä: ýïèäåìèîëîãè, ÍÝÌ, õºãæëèéí õºòºëáºð/òºñëèéí óäèðäëàãà áîëîí áîäëîãî
áîëîâñðóóëàëò. ̺í ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ýñðýã óëñûí õýìæýýíä îëîí ñàëáàðò àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí
àðãà õýìæýýíèé òàëààð ã¿íçãèé ìýäëýãòýé áàéõ ¸ñòîé. ªðãºí öàð õ¿ðýýòýé ÿâàãäñàí
çºâëºãºº øèíæèëãýýíèé áàãò àõëàõ çºâëºõººð àæèëëàæ, àäèë òºñòýé ¿¿ðýã õ¿ëýýæ
áàéñàí òóðøëàãàòàé áîë ñàéí. Îëîí ÷èãëýëèéí ìýðãýæèëòýí çºâëºõ¿¿äýýñ á¿ðäñýí
áàãèéã óäèðäàæ, ãèø¿¿äèéí àæëûã õÿíàæ, îëîí òàëò àæèë õàìòðàí ã¿éöýòãýõ ÷àäâàðòàé
áàéõ áà àíãëè õýëíèé áè÷ãèéí áîëîí ÿðèàíû ÷àäâàð ñàéòàé, ìºí õàðèëöààíû ÷àäâàðûã
ºíäºð ò¿âøèíä ýçýìøñýí áàéõ øààðäëàãàòàé. ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí ÷èãëýëýýð Ìîíãîë óëñàä

2008 îíû Àðàâäóãààð ñàð

195

àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí àðãà õýìæýýíèé òàëààð çîõèõ ìýäëýãòýé, õàëäâàð òàðõàëò áàãàòàé
îðîíä àæèëëàñàí òóðøëàãàòàé áàéâàë ÷óõàë. Êîìïüþòåðèéí çîõèõ ìýäëýãòýé áàéõ
çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé.
Áàãèéí áóñàä ãèø¿¿í áîëîõ ãàäíû õî¸ð çºâëºõ íü ¿íýëãýý õèéõ ìýäëýã òóðøëàãà
ºíäºð áàéõûí ñàöóó, ººð ººð ñàëáàðò ìýðãýøñýí (ýïèäåìèîëîãè, ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî,
ýì÷èëãýý, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí îíîøèëãîî, ýì÷èëãýý áîëîí òºëºâëºëò, æåíäýð, çàí
¿éëèéã ººð÷ëºõ ÌÑÑ-íû àðãà, áýëãèéí áîëîí ͯÝÌ-èéí áîëîâñðîë ã.ì.), ¿íýëãýýíèé
¿éë ÿâöàä îëîí ñàëáàðûí ìýäëýã òóðøëàãûí ¿¿äíýýñ õóâü íýìýð îðóóëæ, îëîí òàëààñ íü
ñóäàëæ øèíæëýõ ÷àäâàðòàé áàéõ õýðýãòýé.

6. 2 (a) Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, (á) ýì÷èëãýý, õàëàìæ, äýìæëýã (â) óäèðäëàãà,
çîõèöóóëàëò, íººö äàé÷ëàë, õÿíàëò ¿íýëãýý, ñóäàëãàà õýìýýõ ãóðâàí ñýäýâ÷èëñýí áàãèéí
õèéõ àæèë, á¿òýýãäýõ¿¿í, çºâëºõ¿¿äèéí ìýðãýæëèéí ÷àäâàð òóðøëàãà
Àíõààðàõ ç¿éë:
Ãóðâàí ãàäààä, ãóðâàí äîòîîä çºâëºõººñ á¿ðäñýí 6 õ¿íòýé áàã ¿íýëãýýã ãàðäàí
ÿâóóëíà. Òýä äýýðõ ãóðâàí ñýäâýýð ãóðâàí áàãò õóâààãäàæ áàã òóñ á¿ðò íýã ãàäààä, íýã
äîòîîä çºâëºõ îðæ àæèëëàõààð õóâààðèëíà. Íýã ãàäààä çºâëºõ íü àõëàã÷èéí ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýíý.

6. 2 (a) Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëòèéí àæëûã ¿íýëýõ áàãèéí õèéõ òîäîðõîé àæëóóä
¯íýëãýý íü òóñ óëñûí áîäëîãî, áàéãóóëëàãà õóóëü ç¿éí åðºíõèé îð÷èí, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ
ñýðãèéëýõ ñòðàòåãèéí õýðýãæèëòèéã õýðõýí õàíãàäàã çýðãèéã àíõààð÷ àæèëëàíà. ¯íýëãýýã
õèéõ ÿâöàä ¿íäýñíèé õýìæýýíä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí íèéò àðãà õýìæýýòýé õîëáîîòîé îëîëò
àìæèëò, äàâóó áîëîí ñóë òàë, îðõèãäîæ áóé ç¿éëñ, áýðõøýýë ñààä çýðãèéã òîäîðõîéëæ
õàðóóëíà. Àíõààðàõ ãîë ÷èãëýë¿¿äýä çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ ÌÑÑ, íºëººëºë, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-òîé
õîëáîîòîé àæëûí áàéðíû áîäëîãî, õóóëü, áýëãýâ÷èéí õýðýãëýýã ñàéæðóóëàõ õºòºëáºð,
öóñíû àþóëã¿é áàéäàë, ýõýýñ óðàãò ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàð òàðõàõààñ ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýý,
ÑÄÇØ õèéëãýõ ÿâäëûã äýìæèõ àðãà õýìæýý, ÁÇÄÕ-ûí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, îíîøèëãîî
ýì÷èëãýý, õàëàìæ äýìæëýã, õàëäâàðã¿éæ¿¿ëýëòèéí ÿàðàëòàé àðãà õýìæýý, õàëäâàð
õÿíàëò (ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäûí àæèëëàãàà, óëàìæëàë çàí çàíøèë
ã.ì.) òýäãýýðòýé õîëáîãäîõ áîäëîãî, ñòðàòåãè îðíî. Äýýðõ ¿éë àæèëëàãààíû öàð õ¿ðýý,
õàìðàëòûí áàéäàë (ãàçàð ç¿é, ñîíãîñîí õ¿í àìûí á¿ëýã, õ¿éñ)-ä ¿íýëýëò ä¿ãíýëò õèéíý. Òóñ
¿éë ÿâöàä òºðèéí áîëîí ÒÁÁ, õàíäèâëàã÷èä, ͯÁ, èðãýíèé íèéãýì, ýðñäýëòýé õ¿í àìûí
á¿ëã¿¿ä, õóâèéí õýâøèë, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí õàëäâàðò íýðâýãäñýí õ¿ì¿¿ñ, çàëóó÷óóä çýðýã
õîëáîãäîõ á¿õ òàëûí îðîëöîîã á¿õ ò¿âøèíä (¿íäýñíèé, ä¿¿ðãèéí, ñóì îðîí íóòãèéí,
õºäºº áîëîí õîò ñóóðèí ãàçðóóäàä) õàíãàõ íü ãîë àíõààðàõ ç¿éëñèéí íýã áàéíà.
Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëòèéí áàã íü íýã ãàäààä íýã äîòîîä çºâëºõººñ á¿ðäýíý. Òàðõàëò
áàãàòàé îðíû õóâüä Ìîíãîë óëñàä óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãàà íü ýì÷èëãýý,
õàëàìæ, äýìæëýã çýðýã ñàëáàðààñ èë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýíä ÿâàãääàã.
Òóñ áàãèéí õèéæ ã¿éöýòãýõ àæèëä äàðààõ ç¿éë îðíî:

Ñ¿¿ëèéí òàâàí æèëä õýðýãæñýí ¿íäýñíèé ñòðàòåãè, õºòºëáºðèéã ñóäàëæ òýäãýýðèéí
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ áîäëîãî õºòºëáºðèéã áîëîâñðóóëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõýä
òîõèðîìæòîé, ¿ð ä¿íòýé óäèðäàìæ áîëæ ÷àäàæ áóé ýñýõýä ¿íýëýëò ä¿ãíýëò õèéíý.
ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-ûí õàëäâàðûí ºíººãèéí áàéäàëòàé õîëáîãäîõ îðõèãäñîí, õèéãäýõã¿é
áàéãàà ç¿éëñèéã òîäîðõîéëíî.

196

ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ûí ýñðýã ¿íäýñíèé õàðèó àðãà õýìæýýíèé õºíäëºíãèéí öîãö ¿íýëãýý


Íèéò ãàðñàí áîäëîãî, óäèðäàìæ, çààâàð, ïðîòîêîë, ¿íäýñíèé ñòðàòåãèéí äàãóó
ÿâàãäñàí ¿éë àæèëëàãààòàé òàíèëöàæ, ¿íýëæ ø¿¿ìæèëíý. ¯íäýñíèé õýìæýýíä
àâ÷ áóé àðãà õýìæýýíèé äàâóó áîëîí ñóë òàë, îðõèãäñîí ç¿éëñ, áýðõøýýë ñààä
çýðãèéã òîäîðõîéëíî;
¯íäýñíèé ñòðàòåãè òºëºâëºãºº áîëîí áóñàä áàðèìò áè÷èãò óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõòýé
õîëáîãäîæ çààãäñàí ¿éë àæèëëàãààã ñóäàëæ, òýäãýýðèéí à÷ õîëáîãäîë, ¿ð ä¿í,
öîãö áàéäàë, öàð õ¿ðýýíèé (ãàçàð ç¿éí áàéäàë, ñîíãîñîí õ¿í àì, õ¿éñ) õóâüä
òîõèðîìæòîé ýñýõ çýðãèéã øèíæèí ñóäàëíà.
Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ÷èãëýëýýð ¿ð ä¿í ñàéòàé ¿éë àæèëëàãààã òîäîðõîéëæ,
øèíæèæ áàðèìòæóóëíà;
ÌÑÑ-íû ÷èãëýëýýð ãàðñàí áàðèìò ìàòåðèàëûã ñóäàëæ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëòèéí
õóâüä õýð à÷ õîëáîãäîëòîé, òîõèðîìæòîé, ¿ð ä¿íòýé áóéä íü ¿íýëýëò ä¿ãíýëò
ºãíº;
Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, çàí ¿éëèéã ººð÷ëºõ ñóðãàëò, õ¿ì¿¿æëèéí àæèëòàé
õîëáîîòîé áîëîâñðîëûí çýðýã ñàëáàðûí òºðèéí áîëîí ÒÁÁ-ûí ÷àäàâõèéã ¿íýëæ
ä¿ãíýíý.
Öóñ øèíæèëäýã, äîíîð ýëñ¿¿ëäýã ãîðèì, öóñ ñýëáýõ, õàäãàëàõ æóðàì, öóñ ñýëáýõ
ýìíýëãèéí àæèëòíóóäûí ñóðãàëò, äýä á¿òöèéí ºíººãèéí áàéäàë, òîõèðîìæ áîëîí
áóñàä àñóóäàëä ¿íýëýëò õèéæ öóñ, öóñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé àþóëã¿é áàéäëûã öààøèä
õàíãàõàä çàéëøã¿é õýðýãòýé ç¿éëñèéã òîäîðõîéëíî.
Òºðèéí áîëîí õóâèéí õýâøëèéí áàéãóóëëàãûí àëü àëèíä õ¿íèé íººöèéí ÷àäàâõ,
ëàáîðàòîðèéí õàíãàìæ òîíîã òºõººðºìæ, òîãòîëöîîíä ¿íýëãýý õèéæ òýäãýýðèéí
òîõèðîìæ, áýëýí áàéäàë, ºíäºð ÷àíàðòàé ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ ÷àäâàð, ÑÄÇØ, ÕÄÕÂ
ýõýýñ óðàãò õàëäâàðëàõààñ ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýý, ÁÇÄÕ-ûí ýì÷èëãýý, ìåíåæìåíò,
áýëãýâ÷èéí õýðýãëýýã äýìæèõ àðãà õýìæýý, õ¿ðòýýìæ çýðãèéã àâ÷ ¿çíý.
Àæëûí áàéðàí äàõü ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýýã àâ÷ ¿çýæ, ºíººãèéí
ÿâóóëæ áóé ¿éë àæèëëàãààíä îðõèãäîæ áóé ç¿éëñ, õºòºëáºð áîëîâñðóóëàëò,
õýðýãæ¿¿ëýëò, íººö äàé÷èëãààíä õýðýãöýýòýé áàéãàà ç¿éëñèéã òîäîðõîéëíî
¯íýëãýýíèé ÿâöàä îëæ èëð¿¿ëñýí, àæèãëàæ ìýäñýí ç¿éëñýä òóëãóóðëàí, øèëäýã
òóðøëàãà, îëîëò àìæèëò, äàâóó òàëóóäûã òàíèëöóóëæ, íèéò àðãà õýìæýýíä
îðõèãäîæ áóé ç¿éëñ, áýðõøýýë, ñóë òàë, òóëãàìäñàí àñóóäëûã øèéäâýðëýõòýé
õîëáîîòîé çºâëºìæ ãàðãàíà.
Øèíýýð ãàðàõ ¯íäýñíèé ñòðàòåãè òºëºâëºãººíä óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõòýé
õîëáîîòîéãîîð òóñãàãäàõ ¸ñòîé ãîë àñóóäàë, ÷èãëýëèéã òîäîðõîéëíî.

Ãàðàõ á¿òýýãäýõ¿¿í
Òóñ áàã íü óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àæëûí æàãñààëòàä áàãòñàí á¿õ çîðèëòûí òóñãàë
á¿õèé òàéëàíã áýëòãýæ àõëàõ çºâëºõºä òàíèëöóóëíà.
Ǻâëºõ¿¿äèéí ýçýìøñýí áàéâàë çîõèõ ìýðãýæëèéí óð ÷àäâàð, òóðøëàãà

Ǻâëºõ¿¿ä íü ÍÝÌ, íèéãìèéí óõààí, õºãæëèéí õºòºëáºðèéí ìåíåæìåíò, ýð¿¿ë
ìýíäèéí ñàëáàðûí áîäëîãî, ìåíåæìåíò áîëîí ýäãýýðòýé õîëáîãäîõ àëü íýã
ñàëáàðò ìýðãýøñýí áàéâàë çîõèíî.
Óëñûí áîëîí á¿ñèéí õýìæýýíä ÕÄÕÂ, ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ, ýñâýë ººð õîëáîãäîõ
òºñºë õºòºëáºðèéí òºëºâëºëò, ìåíåæìåíòèéí ÷èãëýëýýð íààä çàõ íü 5-7 æèë
àæèëëàæ òóðøëàãà ýçýìøñýí áà