‫ﺑﺮرﺳﻲ رواﻧﺸﻨﺎﺧﺘﻲ‬

‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻣﺎﻧﺲ اﺷﭙﺮﺑﺮ‬
‫دﻛﺘﺮ ﻋﻠﻲ ﺻﺎﺣﺒﻲ‬

‫اﻧﺘﺸﺎرات روﺷﻨﮕﺮان و ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت زﻧﺎن‬

‫‪Sperber, Manes‬‬
‫اﺷﭙﺮﺑﺮ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻲ‪ 1984-1905 ،‬م‬
‫ﺑﺮرﺳﻲ رواﻧﺸﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‪ / :‬ﻣﺎﻧﺲ اﺷﭙﺮﺑﺮ؛ ]ﻣﺘﺮﺟﻢ[ دﻛﺘﺮ ﻋﻠﻲ ﺻـﺎﺣﺒﻲ –‬
‫ﺗﻬﺮان ‪ :‬روﺷﻨﮕﺮان و ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت زﻧﺎن‪1384 ،‬‬
‫‪ 160‬ص‪.‬‬
‫‪ISBN 964-8564-39-6‬‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺘﻨﻮﻳﺴﻲ ﺑﺮ اﺳﺎس اﻃﻼﻋﺎت ﻓﻴﭙﺎ‪.‬‬
‫ﻋﻨﻮان اﺻﻠﻲ‪:‬‬
‫… ‪Zur Analyse de Tyrannis, Das ungluck, begabt zu sein‬‬

‫‪ .1‬اﺳﺘﺒﺪاد‪ .2 ،‬رواﻧﺸﻨﺎﺳـﻲ ﺳﻴﺎﺳـﻲ‪ ،‬اﻟـﻒ‪ .‬ﺻـﺎﺣﺒﻲ‪ ،‬ﻋﻠـﻲ ‪ 1343‬ﻣﺘـﺮﺟﻢ‪ .‬ب‪ .‬ﻋﻨـﻮان‪.‬‬
‫ج‪ .‬ﻋﻨﻮان‪ :‬ﻧﻘﺪ و ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺟﺒﺎرﻳﺖ‪ .‬د‪ .‬ﻋﻨﻮان‪ :‬ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‪.‬‬
‫‪321 / 9‬‬
‫‪ 7‬ن ‪ 5‬اﻟﻒ ‪JC 381 /‬‬
‫‪1384‬‬
‫‪ 84-25468‬م‬
‫ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻣﻠﻲ اﻳﺮان‬

‫ﺑﺮرﺳﻲ رواﻧﺸﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬
‫•‬
‫•‬
‫•‬
‫•‬
‫•‬
‫•‬
‫•‬

‫ﻧﻮﺷﺘﻪي ﻣﺎﻧﺲ اﺷﭙﺮﺑﺮ‬
‫ﻣﺘﺮﺟﻢ‪ :‬دﻛﺘﺮ ﻋﻠﻲ ﺻﺎﺣﺒﻲ‬
‫ﻧﻮﺑﺖ ﭼﺎپ و ﺗﺎرﻳﺦ‪ :‬اول ‪1384 -‬‬
‫ﺗﻴﺮاژ‪ 1000 :‬ﻧﺴﺨﻪ‬
‫ﺣﺮوﻓﭽﻴﻨﻲ و ﺻﻔﺤﻪآراﻳﻲ‪ :‬روﺷﻨﮕﺮان‬
‫ﻟﻴﺘﻮﮔﺮاﻓﻲ‪ :‬روﺷﻨﮕﺮان‬
‫ﭼﺎپ و ﺻﺤﺎﻓﻲ‪ :‬ﺧﻮﺷﻪ‬

‫___________________________________________________‬

‫اﻧﺘﺸﺎرات روﺷﻨﮕﺮان و ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت زﻧﺎن‪ :‬ﺗﻠﻔﺎﻛﺲ ‪88723936-88722665-88716391 :‬‬
‫ﺗﻬﺮان‪ ،‬ﺻﻨﺪوق ﭘﺴﺘﻲ‪15875-5817 :‬‬
‫ﻓﺮوش از ﻃﺮﻳﻖ ﺷﺒﻜﻪ ﭘﺴﺘﻲ ﺗﻠﻔﻦ ‪88716391 :‬‬
‫ﻣﺮاﻛﺰ ﭘﺨﺶ‪ -1 :‬ﻗﻘﻨﻮس‪ :‬اﻧﻘﻼب‪ ،‬خ اردﻳﺒﻬﺸﺖ‪ ،‬ك ﻣﺒﻴﻦ‪ ،‬پ ‪ ،233‬ﺗﻠﻔﻦ ‪ 43‬اﻟﻲ ‪66408640‬‬
‫‪ -2‬ﻧﺸﺮ داﻣﻮن‪ :‬خ ﻟﺒﺎﻓﻲﻧﮋاد‪ ،‬ﺑﻌﺪ از اﺑﻮرﻳﺤﺎن‪ ،‬پ ‪ ،112‬ﺗﻠﻔﻦ‪66970136 – 66954073 :‬‬

‫‪E-mail: Shahla_a_lahiji@hotmail.com‬‬

‫ﻓﺮوش اﻳﻨﺘﺮﻧﺘﻲ و ‪ online‬از ﻃﺮﻳﻖ ﺳﺎﻳﺖ آيآيﻛﺘﺎب ‪iiketab.com‬‬

‫ﺷﺎﺑِﻚ ‪964-8564-39-6‬‬

‫‪ISBN 964-8564-39-6‬‬

‫»ﺑﻪ ﻳﺎد زﻟﻒ ﻧﮕﻮنﺳﺎر ﺷﺎﻫﺪان ﭼﻤﻦ«‬

‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬

‫ﻳﺎدداﺷﺖ ﻣﺘﺮﺟﻢ ‪5 .........................................................................................................................‬‬
‫ﻣﻌﻨﺎداري رﻓﺘﺎر ‪10 ....................................................................................................................‬‬
‫ﻏﺎﻳﺖﮔﺮاﻳﻲ ﺧﻴﺎﻟﻲ‪11 ...............................................................................................................‬‬
‫ﺑﺮﺗﺮيﻃﻠﺒﻲ و ﺗﻼش ﺑﺮاي ﻣﻬﺘﺮي ‪11 .....................................................................................‬‬
‫ﺳ‪‬ﺒﻚ زﻧﺪﮔﻲ‪12 .......................................................................................................................‬‬
‫رﻏﺒﺖ و ﺗﻌﻠّﻖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ‪13 .......................................................................................................‬‬
‫اﺣﺴﺎس ﺣﻘﺎرت‪14 ...................................................................................................................‬‬
‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر و ﻣﺮوري ﺑﺮ ﮔﺬﺷﺘﻪ ‪19 ...................................................................................................‬‬
‫ﻣﻘﺪﻣﻪ ‪36 .......................................................................................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ اول ‪ :‬ﺗﻨﺎﻗﺾ و راه »ﺑﺮون ﺷﺪ« از آن ‪43 ...........................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ دوم ‪ :‬وﺟﻮد و ﭘﺪﻳﺪار ‪61 ......................................................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﺳﻮم ‪ :‬ﺑﺴﺘﺮ و زﻣﻴﻨﺔ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ‪73 .....................................................................................‬‬
‫‪ -1‬ﻛﻤﺒﻮد ﻋﻨﺼﺮ ﺷﺎدي در زﻧﺪﮔﻲ ﻣﺮدم‪78 .............................................................................‬‬
‫‪ -2‬اﺣﺘﻤﺎل رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ‪80 ...............................................................................‬‬
‫‪ -3‬ﺗﻤﺎﻳﻞ ﺑﻪ ﮔﺴﺴﺘﻦ ﺑﻨﺪﻫﺎي زﻧﺪﮔﻲ روزﻣﺮه ‪82 ....................................................................‬‬
‫‪ -4‬ﻋﺪم ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ در رﻳﺸﻪﻳﺎﺑﻲ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ‪84 .............................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﭼﻬﺎرم ‪ :‬ﭘﻴﺸﺮوي ﺑﻪ ﺳﻮي ﻗﺪرت‪97 ....................................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﭘﻨﺠﻢ ‪ :‬ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ‪117 ..................................................................................‬‬
‫ﻓﺼﻞ ﺷﺸﻢ ‪ :‬رﻫﺒﺮي و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ‪145 .......................................................................................‬‬

‫ﻳﺎدداﺷﺖ ﻣﺘﺮﺟﻢ‬

‫‪ ...‬و ﺗﺎزﻳﺎﻧﻪ ﻓﺮود آﻣﺪ و‬
‫ﺑﺎز ﺷِﻜْﻮه ﻧﻜﺮد‬
‫ﻛﺠﺎي اﻃﻠﺲِ ﺗﺎرﻳﺦ را ﺗﻮ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻲ‬
‫ﺑﻪ آبِ ﺣﺮف ﺑﺸﻮﻳﻲ؟‬
‫و ﻗﺼﺮِ ﻗﻴﺼﺮ را؟ و ﺗﺎج ﺧﺎﻗﺎن را؟‬

‫ﻣﺎﻧﺲ اﺷﭙﺮﺑﺮ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1905‬م‪ ،‬در ﻳﻚ ﺧﺎﻧﻮادة ﻳﻬﻮدي در اﺗـﺮﻳﺶ ﺑـﻪ‬
‫دﻧﻴﺎ آﻣﺪ‪ .‬ﻣﺪﺗﻲ ﺑﻌﺪ او ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﺧﺎﻧﻮادهاش ﺗﺤﺖ ﻓﺸﺎر ﺟﻮ‪ ‬ﺿﺪ ﻳﻬﻮد‪ ،‬ﺑﻪ وﻳﻦ‬
‫ﻣﻬﺎﺟﺮت ﻛﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪﻫﺎي ﺑﺰرگ‪ ،‬ﻧﻤﺎﻳﺶﺧﺎﻧﻪﻫﺎ‪ ،‬ﻧﻤﺎﻳﺸﮕﺎهﻫـﺎ‪ ،‬ﻣـﻮزهﻫـﺎ‪،‬‬
‫ﻗﻬﻮهﺧﺎﻧﻪﻫﺎي روﺷﻨﻔﻜﺮي‪ ،‬اﺣﺰاب ﺳﻴﺎﺳﻲ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن و ﺑﺎﻻﺧﺮه ﻇﻬﻮر ﻣﻜﺎﺗـﺐ‬
‫و روﻳﻜﺮدﻫﺎي ﻣﺘﻌﺪد رواﻧﺸﻨﺎﺳﻲ از ﺟﻤﻠﻪ وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي ﺧﺎص ﺷـﻬﺮ وﻳـﻦ ﺑـﻮد‬
‫ﻛﻪ ﺣﺴﺎﺳﻴﺖﻫﺎي ﻣﺎﻧﺲ را از ﺟﻨﺒﻪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺮﻣﻲاﻧﮕﻴﺨﺖ‪.‬‬
‫اﺷﭙﺮﺑﺮ ﺟﻮان ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻣﺼﺎﺋﺐ و آزردﮔﻲﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ از ﺷﺮاﻳﻂ ﺟﺎري ﺣﺎﻛﻢ‬

‫‪ ◊ 6‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﺑﺮ ﺟﺎﻣﻌﺔ ﻣﺤﻞ زﻳﺴﺘﺶ دﻳﺪه ﺑـﻮد‪ ،‬ﮔـﺮاﻳﺶﻫـﺎﻳﻲ ﺑـﻪ ﺳـﻮي اﻧﺪﻳﺸـﻪﻫـﺎي‬
‫ﻋﺼﻴﺎﻧﮕﺮ و اﻧﻘﻼﺑﻲ از ﺧﻮد ﻧﺸﺎن ﻣﻲداد‪ .‬ﻃﻲ ﺟﻨﮓ ﺟﻬﺎﻧﻲ او‪‬ل و ﭘﺲ از آن‪،‬‬
‫ﻧﻈﺮﻳﺎت و اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ﻛﻪ ﺑﻴﺶ از ﭘـﻴﺶ در ﺳﺮاﺳـﺮ اروﭘـﺎ رواج‬
‫ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺮ اﺳﭙﺮﺑﺮ ﻧﻴﺰ اﺛﺮ زﻳـﺎدي ﮔﺬاﺷـﺖ و او را ﺑـﻪ ﺳـﻮي ﺗﺸـﻜّﻞﻫـﺎي‬
‫ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﻛﺸﺎﻧﺪ‪ .‬در ﻫﻤﻴﻦ دوره ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﻮﺳـﻂ ﻳـﻚ دوﺳـﺖ ﺟﺪﻳـﺪ‪ ،‬ﺑـﺎ‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪﻫـﺎي آﻟﻔـﺮد آدﻟـﺮ‪ 1‬و ﻣﻜﺘـﺐ روانﺷﻨﺎﺳـﻲ ﻓـﺮدي‪ 2‬او آﺷـﻨﺎ ﺷـﺪ‪ .‬در‬
‫ﺳﺎلﻫﺎي ﺑﻌﺪ‪ ،‬او ﺑﺎ آدﻟﺮ ﻣﺮاوده ﺑﺮﻗﺮار ﻛﺮد ﻛﻪ ﺑـﻪ دﻧﺒـﺎل آن‪ ،‬زﻳﺮﻧﻈـﺮ آدﻟـﺮ‪،‬‬
‫ﺗﺤﺼﻴﻼت روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮد را ﺗﻜﻤﻴﻞ و ﺗﺌﻮري روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻓﺮدي او را ﺑـﻪ‬
‫ﺧﻮﺑﻲ ﻫﻀﻢ ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﻳﻜﻲ از ﻧﻜﺎﺗﻲ ﻛﻪ آدﻟﺮ و اﺳﭙﺮﺑﺮ را ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﻫﻢ ﻧﺰدﻳـﻚ ﻣـﻲﻛـﺮد و در‬
‫واﻗﻊ اﺳﭙﺮﺑﺮ را ﺷﻴﻔﺘﺔ ﺗﺌﻮري آدﻟﺮ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﺗﺸﺎﺑﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﺷﺪﻳﺪ ﺣﺎﻟﺖ و وﺿﻌﻴﺖ‬
‫ﺟﺴﻤﺎﻧﻲ اﺳﭙﺮﺑﺮ و آدﻟﺮ در دوران ﻛﻮدﻛﻲ ﺑـﻮد‪ .‬ﺑﻌﻴـﺪ ﻧﻤـﻲﻧﻤﺎﻳـﺪ ﻛـﻪ ﺗﺸـﺎﺑﻪ‬
‫ﺷﺮاﻳﻂ ﺟﺴﻤﺎﻧﻲ دوران ﻛﻮدﻛﻲ و ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻋﻠﻤﻲ آدﻟﺮ از ﺷﺮاﻳﻂ رواﻧﻲ ﺣﺎﻛﻢ ﺑـﺮ‬
‫آن ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ‪ ،‬ﻣﻮﺟﺐ ﺷﺪ اﺳﭙﺮﺑﺮ ﻧﻈﺮﻳﺔ روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻓﺮدي آدﻟﺮ را از ﻧﻈﺮﻳـﺎت‬
‫ﻓﺮوﻳﺪ‪ ،3‬ﻛﺎﻣﻞﺗﺮ ﺑﺪاﻧﺪ‪.‬‬
‫اﺳﭙﺮﺑﺮ در ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﺗﻜﻤﻴﻞ ﺗﺤﺼﻴﻼﺗﺶ در ﻧﺰد آدﻟـﺮ ﺑـﺎ ﻗﺮﻳﺤـﻪ و ﻫـﻮش‬
‫ﺳﺮﺷﺎر ﺧﻮد ﭼﻨﺎن ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻲ در ﻓﻬﻢ ﺗﺌﻮري و ﻓﻨﻮن روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻓﺮدي ﻧﺸﺎن‬
‫داد‪ ،‬ﻛﻪ از ﺳﻮي آدﻟﺮ ﺑﻪ ﺳِﻤ‪‬ﺖ ﻣﺴﺌﻮل اﻧﺠﻤﻦ روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻓـﺮدي ﺑـﺮﻟﻴﻦ در‬
‫آﻟﻤﺎن ﺑﺮﮔﺰﻳﺪه ﺷﺪ‪.‬‬
‫‪1- ALFERED ADLER‬‬
‫‪2- INDIVIDUAL PSYCILOLOGY‬‬
‫‪3- FRUED‬‬

‫ﻳﺎدداﺷﺖ ﻣﺘﺮﺟﻢ ◊ ‪7‬‬

‫او ﻃﻲ ﺳﺎلﻫﺎي ‪ 1927‬ﺗﺎ ‪ 1933‬در ﺑﺮﻟﻴﻦ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻫﻢزﻣﺎن در دو زﻣﻴﻨﻪ‬
‫ﺗﺪرﻳﺲ و ﺗﺮوﻳﺞ روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻓﺮدي و ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫﺎي ﺳﻴﺎﺳﻲ ‪ -‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺗﻼش‬
‫ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬در ﻫﻤﻴﻦ دوره ﻣﻴﺰان دﻟﺒﺴﺘﮕﻲ او ﺑﻪ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫﺎي ﺳﻴﺎﺳﻲاش ﺳـﺒﺐ‬
‫ﺷﺪ ﺧﻴﻠﻲ زود ﺧﻮد را در ﺟﻤﻊ ﻛﺎدر ﻣﺮﻛﺰي ﺣﺰب ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ ﺑﺒﻴﻨـﺪ‪ .‬ذﻫﻨﻴ‪‬ـﺖ‬
‫روانﺷﻨﺎﺳﺎﻧﻪ و ﺗﻔﻜﺮات اﻧﺘﻘﺎدي ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ دﻳﺪﮔﺎهﻫـﺎي ﻓﺮﺿـﻲ ‪ -‬اﺳـﺘﻨﺘﺎﺟﻲ‬
‫ﻣﺎﻧﻊ از آن ﻣﻲﺷﺪ ﺗﺎ اﺳﭙﺮﺑﺮ ﺑﻪ ﺗﻘﻠﻴﺪ ﻛﻮرﻛﻮراﻧﻪ از اواﻣﺮ ردهﻫﺎي ﺑﺎﻻي ﺣـﺰب‬
‫ﺗﻦ دردﻫﺪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل ﭼﻨﺎﻧﻜﻪ ﺑﻪ وﻓﻮر در آﺛﺎر ﻣﺨﺘﻠﻔﺶ ﺑﻴﺎن داﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﺑـﻪ‬
‫دﻟﻴﻞ دﻟﺒﺴﺘﮕﻲ ﻋﻤﻴﻘﺶ ﺑﻪ آرﻣﺎن ﻫﺎي ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ‪ ،‬ﻛـﻪ ﺣـﺰب ﻛﻤﻮﻧﻴﺴـﺖ‬
‫ﻣﺪﻋﻲ ﭘﺮﭼﻤﺪاري آن ﺑﻮد و ﺑﻨﺎﺑﺮ ﻣﻼﺣﻈﺎت ﺳﻴﺎﺳﻲ ‪ -‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻧﺎﺷـﻲ از آن‪،‬‬
‫ﺗﺎ ﻣﺪتﻫﺎ از ﻫﺮ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﻘﺪ ﺧﺮدﻣﻨﺪاﻧﺔ ﻣﻮاﺿﻊ و ﺧـﻂﻣﺸـﻲ ﺣـﺰب ﻛﻤﻮﻧﻴﺴـﺖ‬
‫ﺷﻮروي ﭘﺮﻫﻴﺰ ﻛﺮد‪ .‬او ﺻﺎدﻗﺎﻧﻪ ﺑﺮاي ﻣﺪتﻫﺎي ﻣﺪﻳﺪ ﺷﻮروي را ﻛﻌﺒـﺔ آﻣـﺎل‬
‫ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ﺟﻬﺎﻧﻲ و ﺑﻬﺸﺖ ﮔﻤﺸﺪة ﻃﺒﻘﺔ ﻛﺎرﮔﺮ ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﻛﺮد ﻛﻪ دﻳﺮ ﻳﺎ زود‬
‫ﻣﻮﻫﺒﺘﺶ ﺟﻬﺎنﮔﻴﺮ ﺷﺪه و ﺗﻤﺎﻣﻲ زﺣﻤﺘﻜﺸﺎن دﻧﻴﺎ را ﺑﻪ ﺳﻌﺎدت ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس اﺳﭙﺮﺑﺮ ﺑﺎ ﺷﻮر و ﺷﻮق ﺧﺴـﺘﮕﻲﻧﺎﭘـﺬﻳﺮي در ﭘ‪‬ﺴـﺖﻫـﺎي‬
‫ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺣﺰﺑﻲ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﺟﺪي ﺧﻮد را دﻧﺒﺎل ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬ﻫﻨﮕـﺎﻣﻲ ﻛـﻪ ﻣﺤﺎﻛﻤـﺎت‬
‫ﻓﺮاﮔﻴﺮ و ﻣﻌﺮوف ﻣﺴﻜﻮ در دوران اﺳﺘﺎﻟﻴﻦ آﻏﺎز ﺷﺪ‪ ،‬او از ﻣﻨﻈﺮ روانﺷـﻨﺎﺧﺘﻲ‬
‫ﺑﻪ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻗﺪرت و ﭘﻴﺎﻣﺪﻫﺎي آن ﻧﺸﺴﺖ و ﺑﺎ ﻛﺎﻟﺒﺪﺷﻜﺎﻓﻲ اﺳﺘﺒﺪاد و ﺗﺠﻠﻴـﺎت‬
‫آن‪ ،‬ﻣﺤﺎﻛﻤﺎت ﻣﺴﻜﻮ را‪ ،‬راه و روش ﻳﻚ رژﻳﻢ ﻛﺎﻣﻼً ﺗﻮﺗﺎﻟﻴﺘﺮ ﺗﻔﺴـﻴﺮ و آن را‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﺗﺎﻟﻲ ﻓﺎﺷﻴﺴﻢ ﺗﻠﻘﻲ ﻛﺮد ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﺎل او ﻫﻤﭽﻨﺎن دل در ﮔﺮو آرﻣـﺎنﻫـﺎي‬
‫ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﺘﻲ ﺳﭙﺮده ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ او در ﻣﻮاﺟﻬﻪ ﺑﺎ ﻗﺘﻞﻫﺎ و ﺗﺮورﻫﺎي ﺳﺎزﻣﺎنﻳﺎﻓﺘﺔ ﻓﻌ‪‬ـﺎﻻن‬

‫‪ ◊ 8‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ردة ﺑــﺎﻻﻏﻲ ﺣــﺰب ﻛــﻪ از اﺳــﺘﻘﻼل ﻓﻜــﺮي ﺑﺮﺧــﻮردار ﺑــﻮده و در ﺑﺮاﺑــﺮ‬
‫ﻳﻜﻪﺗﺎزيﻫﺎي اﺳﺘﺎﻟﻴﻦ ﻣﻘﺎوﻣـﺖ ﻣـﻲﻛﺮدﻧـﺪ‪ ،‬ﺑـﺮاي آن ﻛـﻪ آب ﺑـﻪ آﺳـﻴﺎب‬
‫ﻓﺎﺷﻴﺴﻢ ﺣﺎﻛﻢ ﺑﺮ آﻟﻤﺎن و ﺑﺨﺸـﻲ از اروﭘـﺎ ﻧﺮﻳـﺰد و ﺑـﺮاي ﺣﻔـﻆ ﻣﺼـﻠﺤﺖ‬
‫اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ﺑﻪ آن اﻋﺘﻘﺎد داﺷﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻲ اﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪه را ﺑـﺮاي ﺧـﻮد‬
‫ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻣﻲﻛﺮد‪ .‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ اﺳﭙﺮﺑﺮ رﮔﻪﻫﺎي ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ و اﺳﺘﺒﺪاد را در ﺧﻂﻣﺸﻲ‬
‫ﻣﻜّﺎراﻧﻪ رژﻳﻢ اﺳﺘﺎﻟﻴﻦ ﻣﻲدﻳﺪ و ﻋﻘﻠﺶ آنﻫﺎ را ﮔـﻮاﻫﻲ ﻣـﻲداد‪ ،‬اﻣـﺎ اﻋﺘﻘـﺎد‬
‫ﻋﻤﻴﻘﺶ ﺑﻪ ﺑﻬﺸﺖ ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ﻣﺎﻧﻊ از آن ﻣﻲﺷﺪ ﺗﺎ ﻋﻤﻠﻜﺮد رژﻳﻢ اﺳﺘﺎﻟﻴﻦ را‬
‫ﻣﺤﻜﻮم ﻛﻨﺪ و ﻫﺮ ﺑﺎر ﺑﻪ ﻧﺤﻮي ﻋﻤﻠﻜﺮد آنﻫﺎ را ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ در‬
‫ﺳﺎل ‪ 1937‬ﻧﺰدﻳﻚﺗﺮﻳﻦ دوﺳـﺘﺎن ﺣﺰﺑـﻲاش را ﻛـﻪ در وﻓـﺎداري‪ ،‬ﺻـﺪاﻗﺖ‪،‬‬
‫ﺳﻼﻣﺖ ﻓﻜﺮ و اﻳﻤﺎن آنﻫﺎ ﺑﻪ اﻳﺪﺋﻮﻟﻮژي ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ﺷﻜﻲ ﻧﺪاﺷﺖ در ﻗﺘﻠﮕﺎه‬
‫اﺳﺘﺎﻟﻴﻦ دﻳﺪ‪ .‬در اﻳﻨﺠﺎ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻛﻢﻛﻢ ﻧﻈﺎم ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ﺳﻮار ﺑﺮ آن ﺷﺪه اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﺗﻮﺳﻂ ﻟﻜﻮﻣﻮﺗﻴﻮراﻧﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ و ﻗﺪرتﻃﻠﺐ از راه اﺻﻠﻲ ﻣﻨﺤﺮف ﮔﺸـﺘﻪ و در‬
‫ﻣﺴﻴﺮ اﺳﺘﺒﺪاد دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري و اﻧﺤﺼﺎر ﻣﻄﻠﻖ ﻗﺪرت راﻧﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬او ﺑﺎ آن ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻲدﻳﺪ ﻗﻄﺮار ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ در ﻫﻴﭻ اﻳﺴﺘﮕﺎﻫﻲ ﺗﻮﻗﻒ ﻧﺪارد و ﭘﺮﻳﺪن از آن ﻧﻴـﺰ‬
‫اﺣﺘﻤﺎل ﺻﺪﻣﺔ ﺟﺪي را درﺑﺮدارد‪ ،‬ﺷﺠﺎﻋﺎﻧﻪ در ﺳﺮ ﻳﻜﻲ از ﭘﻴﭻﻫﺎي ﺳـﻬﻤﻨﺎك‬
‫از ﻗﻄﺎر اﺳﺘﺒﺪاد ﻓﺮاﮔﻴﺮ ﺣﺰب ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ ﺑﻴﺮون ﭘﺮﻳﺪ و ﺟﺮاﺣﺘﻲ ﻋﻤﻴـﻖ را ﺑـﻪ‬
‫ﺟﺎن ﺧﺮﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل آن از روح دردﻣﻨﺪ او ﻣﻘﺎﻻت »ﺗﺤﻠﻴـﻞ روانﺷـﻨﺎﺧﺘﻲ‬
‫اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ«‪ 1‬ﺳﺮﺑﺮآورد‪.‬‬
‫زاوﻳﺔ ﻧﮕﺎه اﺳﭙﺮﺑﺮ در اﻳﻦ ﻣﻘﺎﻻت‪ ،‬از زاوﻳﺔ دﻳﺪ روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻓﺮدي اﺳﺖ‬
‫و در واﻗﻊ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي از روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﭘﺎيﺑﻨﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﺶﻓﺮض ﺑﻨﻴـﺎدي آن‬
‫‪1- THE ANALYSIS OF TYRANNY‬‬

‫ﻳﺎدداﺷﺖ ﻣﺘﺮﺟﻢ ◊ ‪9‬‬

‫ﺷﺨﺼﻴﺖ و رﻓﺘﺎر اﻧﺴﺎن ﺑﺰرﮔﺴﺎل را ﻋﻤﻴﻘﺎً ﻣﺘﺄﺛﺮ از ﺗﺠﺎرب ﺷـﺶ ﺳـﺎل اول‬
‫دوران ﻛﻮدﻛﻲ ﻣﻲداﻧﺪ‪ .‬از اﻳﻦ رو ﺑـﻪ ﻧﻘـﺶ ﻧﻈـﺎم ﺗﺮﺑﻴﺘـﻲ ‪ -‬آﻣﻮزﺷـﻲ و در‬
‫ﺳﻄﺤﻲ ﺑﺎﻻﺗﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻘﺶ ﺟﺎﻣﻌﻪ در ﺗﺤﻮل‪ ،‬ﺳﺎﺧﺖ رﻓﺘـﺎر‪ ،‬ﻛـﺮدار و ﺷﺨﺼـﻴﺖ‬
‫اﻓﺮاد ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻓﺮاوان ﻣﻲورزد‪ .‬در اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ‪ ،‬اﻧﺴﺎنﻫﺎ ‪ -‬دﺳﺖﭘـﺮوردة وراﺛـﺖ‪،‬‬
‫ﻣﺤﻴﻂ ﻳﺎ ﺗﺮﻛﻴﺒﻲ از آن ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ اﻧﺴﺎن اﺳـﺘﻌﺪاد‪ ،‬ﻇﺮﻓﻴـﺖ ﻧﻔـﻮذ و ﺧﻠـﻖ‬
‫وﻗﺎﻳﻊ و اﻣـﻮر را در ﺑﻄـﻦ ﺧـﻮد دارد‪ .‬از اﻳـﻦ ﻣﻨﻈـﺮ ﺟﻬـﺎن ﺧـﺎرج‪ ،‬وﻗـﺎﻳﻊ و‬
‫رﺧﺪادﻫﺎي زﻧﺪﮔﻲ ﺑﻪ ﺧـﻮدي ﺧـﻮد اﻫﻤﻴﺘـﻲ ﻧﺪارﻧـﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜـﻪ آﻧﭽـﻪ در رﻓﺘـﺎر‪،‬‬
‫ﺷﺨﺼﻴﺖ و در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ اﻧﺴﺎن ﻧﻘﺸﻲ اﺳﺎﺳﻲ اﻳﻔﺎ ﻣﻲﻛﻨـﺪ‪ ،‬ﺗﻔﺴـﻴﺮ و‬
‫ﺑﺮداﺷﺖ ذﻫﻨﻲ ﻓﺮد از اﻳﻦ وﻗﺎﻳﻊ و رﺧﺪادﻫﺎﺳﺖ‪ .‬از اﻳﻦ رو اﺳﭙﺮﺑﺮ از ﭼﻴﺰي ﺑﻪ‬
‫ﻧﺎم »ادراك ذﻫﻨﻲ« ﻳﺎ »ﻓﻬﻢ ﺷﺨﺼﻲ واﻗﻌﻴﺖ« ﻧﺎم ﺑـﺮده و آن را ﻣﻬـﻢﺗـﺮ از‬
‫ﺧﻮد واﻗﻌﻴﺖ ﺗﻠﻘّﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ »واﻗﻌﻴﺖ ﺷﺨﺼﻲ« ﺷـﺎﻣﻞ ادراﻛـﺎت‪ ،‬اﻓﻜـﺎر‪،‬‬
‫اﺣﺴﺎﺳﺎت‪ ،‬ارزشﻫﺎ‪ ،‬ﺑﺎورﻫﺎ و اﻋﺘﻘﺎدات و ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮيﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓـﺮد ﺑـﺎ‬
‫آن‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺟﻬﺎن ﻣﻲﭘﺮدازد‪ .‬در اﻳﻦ روﻳﻜﺮد‪ ،‬ﺷﺨﺼﻴﺖ آدﻣـﻲ ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان‬
‫ﻳﻚ ﻛﻠﻴ‪‬ﺖ وﺣﺪت ﻳﺎﻓﺘﻪ و ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﺳﻴﺴﺘﻢ ﻛﻠّﻲ ﻗﺎﺑﻞ ﻓﻬﻢ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ‬
‫ﻣﻌﻨﺎ ﻛﻪ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻫﺮ ﻓﺮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﻛﻠﻴ‪‬ﺖ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻤﺎﻳﺰ ﻛﻪ در ﻳﻚ ﺑﺴـﺘﺮ‬
‫ﺧﺎﻧﻮادﮔﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ‪ -‬ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﺧﺎص ﭘﺮورشﻳﺎﻓﺘﻪ و ﺑﺎ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺗﻤﺎﻣﻲ‬
‫اﻳﻦ ﻋﻮاﻣﻞ ﻗﺎﺑﻞ ﻓﻬﻢ و ﺑﺮرﺳﻲ اﺳﺖ‪ .‬اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻣﻮﺟﻮداﺗﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪ ،‬ﺧـﻼّق و‬
‫ﺗﺼﻤﻴﻢﮔﻴﺮﻧﺪه ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﻛـﻪ در زﻧـﺪﮔﻲ ﻫـﺪف ﻣﺸﺨﺼـﻲ داﺷـﺘﻪ و ﺧـﺎرج از‬
‫ﭼﺎرﭼﻮب و ﻣﺘﻨﻲ ﻛﻪ در زﻧﺪﮔﻲﺷﺎن ﻣﻌﻨﺎدار اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻤﻲﺗﻮان آنﻫﺎ را ﺑـﻪ ﻃـﻮر‬
‫ﻛﺎﻣﻞ ﺷﻨﺎﺧﺖ‪.‬‬
‫ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻫﺮ ﻓﺮد از ﻃﺮﻳﻖ ﻫﺪﻓﻲ ﻛﻪ در زﻧﺪﮔﻲ دارد وﺣﺪت و اﻧﺴـﺠﺎم‬

‫‪ ◊ 10‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﻓﻜﺎر‪ ،‬اﺣﺴﺎﺳﺎت‪ ،‬ﺑﺎورﻫﺎ‪ ،‬اﻋﺘﻘﺎدات‪ ،‬ﻧﮕـﺮشﻫـﺎ‪ ،‬ﻣـﻨﺶﻫـﺎ و‬
‫ﻛــﻨﺶﻫــﺎي ﻓــﺮد ﺑﻴــﺎﻧﻲ از ﻣﻮﺟﻮدﻳ‪‬ــﺖ ﻳﮕﺎﻧــﺔ‪ 1‬اوﺳــﺖ و ﺗﻤــﺎﻣﻲ اﻳــﻦﻫــﺎ‬
‫ﻣﻨﻌﻜﺲﻛﻨﻨﺪة ﻧﻘﺸﻪاي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ او اﺟﺎزه ﻣﻲدﻫﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺳـﻮي ﻫـﺪﻓﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﺑﺮاي زﻧﺪﮔﻲاش اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮده‪ ،‬ﮔﺎم ﺑﺮدارد‪.‬‬
‫ﻛﺎرﺑﺴﺖ ﻋﻤﻠﻲ اﻳﻦ دﻳﺪﮔﺎه ﺑﻪ ﺷﺨﺼﻴﺖ اﻧﺴﺎﻧﻲ‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛـﻪ ﻓـﺮد را‬
‫ﺟﺰﻳﻲ ادﻏﺎمﺷﺪه در ﻧﻈﺎم اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻣﻲداﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺮﺧﻼف ﺗﺌـﻮري ﻓﺮوﻳـﺪ‬
‫ﻛﻪ در ﺗﺤﻮ‪‬ل ﺷﺨﺼﻴﺖ ﺑﺮ ﺗﻌﺎﻣﻞ ﻧﻴﺮوﻫﺎي رواﻧﻲ دروﻧﻲ ﺗﺄﻛﻴـﺪ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪ ،‬در‬
‫اﻳﻦ دﻳﺪﮔﺎه ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ رواﺑﻂ ﺑﻴﻦ ﻓﺮد و اﺟﺘﻤﺎع اﻫﻤﻴﺖ داده ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺮاي آﺳﺎنﺗﺮ ﺷﺪن ﻓﻬﻢ ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎ و آراي اﺳﭙﺮﺑﺮ در اﻳﻦ ﻣﻘـﺎﻻت ﺑﻬﺘـﺮ‬
‫اﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﺎ ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ اﺳﺎﺳﻲ ﻛﻪ او از ﻧﻈﺮﻳﺔ آدﻟﺮ ﺑﻪ ﻋﺎرﻳﺖ ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺑـﺮ ﻣﺒﻨـﺎي‬
‫آن ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ و ﭘﺪﻳـﺪهﻫـﺎي ﺳﻴﺎﺳـﻲ ‪ -‬اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ و ﺷـﻜﻞﮔﻴـﺮي ﺷﺨﺼـﻴﺖ‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ را ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﺧﻼﺻﻪ آﺷﻨﺎ ﺷﻮﻳﻢ‪.‬‬
‫ﻣﻌﻨﺎداري رﻓﺘﺎر‬

‫از دﻳﺪﮔﺎه آدﻟﺮ ﻫﺮ رﻓﺘﺎري ﻣﻌﻨﺎدار و ﻣﻌﻄﻮف ﺑﻪ ﻳﻚ ﻫﺪف اﺳـﺖ‪ .‬از آن‬
‫ﺟﺎ ﻛﻪ در روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻓﺮدي‪ ،‬ﻛﻠﻴﺔ رﻓﺘﺎرﻫﺎي آدﻣﻲ واﺟﺪ ﻣﻌﻨﺎﺳﺖ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﻫـﺎ‬
‫در زﻧــﺪﮔﻲ ﺑــﺮاي ﺧــﻮد ﻏــﺎﻳﺘﻲ را ﺗﺮﺳــﻴﻢ ﻣــﻲﻛﻨﻨــﺪ و ﺑــﺪﻳﻦﮔﻮﻧــﻪ ﺗﻤــﺎﻣﻲ‬
‫رﻓﺘﺎرﻫﺎﻳﺸﺎن در ﻣﺘﻦ اﻳﻦ اﻫﺪاف وﺣﺪت و اﻧﺴﺠﺎم ﻣﻲﻳﺎﺑﻨﺪ‪ .‬اﻳـﻦ ﻗﺎﻋـﺪه ﺑـﻪ‬
‫ﻋﻮان ﻳﻜﻲ از ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﺑﻨﻴﺎدي در روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻓﺮدي‪ ،‬ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ آن اﺳﺖ ﻛﻪ آﻧﭽﻪ‬
‫ﻣﺎ در زﻧﺪﮔﻲ ﺟﺴﺖوﺟـﻮ ﻣـﻲﻛﻨـﻴﻢ در ﺳـﺎزﻣﺎن دادن رﻓﺘﺎرﻫﺎﻳﻤـﺎن ﻧﻘـﺶ و‬
‫اﻫﻤﻴﺖ وﻳﮋهاي دارد‪ .‬از اﻳﻦ رو آدﻟﺮ و ﭘﻴﺮوان او ﺑﺪون آن ﻛﻪ ﻧﻘﺶ ﮔﺬﺷﺘﻪ را‬
‫‪1. UNIOLNESS‬‬

‫ﻳﺎدداﺷﺖ ﻣﺘﺮﺟﻢ ◊ ‪11‬‬

‫در ﺳﺎﺧﺖ و ﺗﺤﻮل ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻧﺎدﻳﺪه ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ‪ .‬ﺗﺄﻛﻴﺪ اﺻﻠﻲﺷﺎن ﺑﺮ آﻳﻨﺪه اﺳـﺖ‪.‬‬
‫آدﻟﺮيﻫﺎ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﺼﻤﻴﻤﺎت ﻫﺮ ﻓﺮدي ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي ﺗﺠﺎرﺑﺶ در ﺷﺮاﻳﻂ ﻓﻌﻠﻲ‬
‫و در ﺟﻬﺘﻲ ﻛﻪ او ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ اﺳﺘﻮار اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻏﺎﻳﺖﮔﺮاﻳﻲ ﺧﻴﺎﻟﻲ‬

‫‪1‬‬

‫ﻣﻔﻬﻮم ﻣﻬﻢ دﻳﮕـﺮي ﻛـﻪ آدﻟـﺮ و ﭘﻴـﺮواﻧﺶ از آن اﺳـﺘﻔﺎده ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪،‬‬
‫اﺻﻄﻼح ﻏﺎﻳﺖﮔﺮاﻳﻲ ﺧﻴﺎﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ آن ﻫﺪف اﺻﻠﻲ ﻛﻪ رﻓﺘﺎرﻫﺎي ﻓﺮدي‬
‫را ﻫﺪاﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﺷﺎره دارد‪» .‬اﻫﺪاف ﺧﻴﺎﻟﻲ«‪ ،‬ﻣﻨﻌﻜﺲﻛﻨﻨﺪة ﺗﺼـﻮر ﻓـﺮد از‬
‫ﻣﻮﻓﻌﻴﺖ ﻣﻄﻠﻮب و دﻟﺨﻮاﻫﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻫﺮ ﺷﺮاﻳﻄﻲ آن را ﺟﺴﺖوﺟـﻮ و ﻳـﺎ‬
‫در ﺗﺪارك و ﻃﺮاﺣﻲ ﻧﻘﺸﻪ ﺑﺮاي دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑﻪ آن اﺳﺖ‪ .‬واژة ﻏﺎﻳﺖﮔﺮاﻳﻲ ﻧﻴـﺰ‬
‫ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺑﻪ ﻣﺎﻫﻴﺖ ﻫـﺪف ﻧﻬـﺎﻳﻲ ﺷـﺨﺺ و ﮔـﺮاﻳﺶ داﻳﻤـﻲ او ﺑـﻪ‬
‫ﺣﺮﻛﺖ در ﺟﻬﺘﻲ ﻣﺸﺨﺺ و ﻣﻌﻴﻦ اﺷﺎره دارد‪.‬‬
‫ﻏﺎﻳﺖﮔﺮاﻳﻲ ﺑﺪﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﮕﻲ اﻧﺴﺎنﻫﺎ واﺟﺪ ﻳﻚ ﻗـﻮة اﻧﺘﺨـﺎب‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﭼﻪ ﭼﻴﺰ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺑﭙﺬﻳﺮﻧﺪ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ رﻓﺘﺎر ﻛﻨﻨﺪ و ﭼﮕﻮﻧـﻪ‬
‫وﻗﺎﻳﻊ و روﻳﺪادﻫﺎ را ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻫﺪﻓﻲ ﻛﻪ در ذﻫـﻦ دارﻧـﺪ ﺗﻔﺴـﻴﺮ ﻛﻨﻨـﺪ‪ .‬ﭘـﺮ‬
‫واﺿﺢ اﺳﺖ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﺴﻴﺮ ﺑﺮﺧﻲ اوﻗﺎت ﻧﻴﺰ در ﺑﺮداﺷﺖﻫﺎ و ﺗﻔﺴﻴﺮﻫﺎ دﭼﺎر‬
‫اﺷﺘﺒﺎه و ﺧﻄﺎ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮﺗﺮيﻃﻠﺒﻲ و ﺗﻼش ﺑﺮاي ﻣﻬﺘﺮي‬

‫‪2‬‬

‫آدﻟﺮ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗﻼش ﺑﺮاي رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﻛﻤﺎلﻃﻠﺒﻲ و ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﺣﻘﺎرت‬
‫‪1- FICTIONAL FINALISM‬‬
‫‪2- SEARCHING FOR SUPERIORTY‬‬

‫‪ ◊ 12‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫از ﻃﺮﻳﻖ ﺑﺮﺗﺮيﻃﻠﺒﻲ‪ ،‬اﻣﺮي ﻛﺎﻣﻼً ﻏﺮﻳﺰي اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي ﻓﻬﻢ اﻟﮕﻮي ﺷﺨﺼﻴﺖ‬
‫از دﻳﺪﮔﺎه آدﻟﺮ و ﭘﻴﺮواﻧﺶ درك ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ »اﺣﺴﺎس ﺣﻘـﺎرت« و »ﻧﻘـﺺﻫـﺎي‬
‫اوﻟﻴﻪ« ﺿﺮوري ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬آدﻟﺮ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻳﻚ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻧﻘﺺﻫﺎ و ﺿﻌﻒﻫﺎ از‬
‫ﺑﺪو ﺗﻮﻟﺪ ﺑﺎ اﻧﺴﺎن ﻫﻤﺮاه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮد ﺑﻪ ﻣﺤﺾ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺣﻘﺎرت ﻧﺎﺷﻲ از اﻳﻦ‬
‫ﺿﻌﻒ و ﻧﻘﺺﻫﺎ را ﺗﺠﺮﺑﻪ و ﺣﺲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻳﻚ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﺗﻼشﻫﺎي ﭘﻲدرﭘﻲ‬
‫ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﺟﺒﺮان و ﺑﺮﺗـﺮيﻃﻠﺒـﻲ ﮔـﺎم ﺑﺮﻣـﻲدارد‪ .‬او ﻣﻌﺘﻘـﺪ اﺳـﺖ ﻣﻴـﻞ ﺑـﻪ‬
‫ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ‪ ،‬ﻣﺮدم را ﺑﻪ ﺳﻮي ﺑﺮﺗﺮي و ﻓﺎﺋﻖ آﻣﺪن ﺑﺮ ﻣﻮاﻧﻊ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﻣﻲﻛﺸـﺎﻧﺪ‬
‫و ﻣﻴﻞ ﺑﻪ ﺑﺮﺗﺮيﻃﻠﺒﻲ ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻮﺳﻌﻪ و رﺷﺪ ﺟﺎﻣﻌﺔ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻣـﻲﺷـﻮد‪ .‬ﺗﻮﺿـﻴﺢ‬
‫اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺿﺮوري اﺳﺖ ﻛﻪ »ﺑﺮﺗﺮيﻃﻠﺒﻲ« در ﻧﻈﺮﮔﺎه آدﻟﺮ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻛﺴـﺐ‬
‫ﺑﺮﺗﺮي ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﻳﮕﺮان ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑـﻪ ﻣﻌﻨـﺎي ﻛﺴـﺐ ﻣـﻮﻗﻌﻴﺘﻲ ﺑﻬﺘـﺮ در‬
‫زﻧﺪﮔﻲ و ﺗﻼش ﺑﺮاي ﮔﺬار از ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ادراكﺷﺪة ﺳﻄﺢ ﭘـﺎﻳﻴﻦ ﺑـﻪ ﻣﻮﻗﻌﻴـﺖ‬
‫ادراكﺷﺪة ﺳﻄﺢ ﺑﺎﻻﺳﺖ و ﺑﻪ ﻋﺒـﺎرﺗﻲ دﻳﮕـﺮ ﻋﺒـﻮر از اﺣﺴـﺎس ﻣﻨﻔـﻲ ﺑـﻪ‬
‫اﺣﺴﺎس ﻣﺜﺒﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺳ‪‬ﺒﻚ زﻧﺪﮔﻲ‬

‫‪1‬‬

‫ﺳﺒﻚ زﻧﺪﮔﻲ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﺟﻬﺖﻳﺎﺑﻲ اوﻟﻴﻪ و اﺻﻠﻲ ﻓﺮد ﻧﺴﺒﺖ ﺑـﻪ زﻧـﺪﮔﻲ‬
‫اﺳﺖ و درﺑﺮدارﻧﺪة ﻣﻀﺎﻣﻴﻦ و ﻣﻮﺿﻮﻋﺎﺗﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺴﺘﻲ و ﻛﻠﻴ‪‬ﺖ وﺟﻮد ﻓﺮد‬
‫را ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬آدﻟﺮ ﻣﺘﺮادف ﺳﺒﻚ زﻧﺪﮔﻲ را »ﻧﻘﺸﺔ زﻧـﺪﮔﻲ« ‪ -‬ﺟﻬـﺖ‬
‫ﺣﺮﻛﺖ در زﻧﺪﮔﻲ »اﺳﺘﺮاﺗﮋي زﻳﺴﺘﻦ« و »ﻧﻘﺸﺔ راه زﻧﺪﮔﻲ« ‪ -‬ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛـﺮده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬از دﻳﺪﮔﺎه آدﻟﺮ‪ ،‬ﺑﻪ وﺳﻴﻠﺔ ﺳﺒﻚ ﻳﺎ ﻧﻘﺸﺔ زﻧﺪﮔﻲ ﻣﺎ ﺑﻪ ﺳﻮي ﻫﺪﻓﻤﺎن در‬
‫‪1- STYLE OF LIFE‬‬

‫ﻳﺎدداﺷﺖ ﻣﺘﺮﺟﻢ ◊ ‪13‬‬

‫زﻧﺪﮔﻲ )اﻫﺪاف ﻏﺎﻳﻲ( ﮔﺎم ﺑﺮﻣـﻲدارﻳـﻢ‪ .‬از اﻳـﻦ روﺳـﺖ ﻛـﻪ آدﻟـﺮ اﻧﺴـﺎن را‬
‫»ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه«‪» ،‬ﻛﺎرﮔﺮدان« و »ﺑﺎزﻳﮕﺮ« ﺻﺤﻨﺔ زﻧﺪﮔﻲ ﺧﻮدش ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫رﻏﺒﺖ و ﺗﻌﻠّﻖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‬

‫‪1‬‬

‫اﻳﻦ ﻣﻔﻬﻮم ﻛﻪ ﺷـﺎﻳﺪ ﻳﻜـﻲ از ﺷـﺎﺧﺺﺗـﺮﻳﻦ ﻣﻔـﺎﻫﻴﻢ در ﻧﻈﺮﻳـﻪ آدﻟـﺮ‬
‫ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﮕﺮشﻫﺎي ﻓﺮد ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺟﺘﻤﺎع اﺷـﺎره دارد‪ .‬از ﻣﻨﻈـﺮ‬
‫آدﻟﺮ ﺗﻌﻠّﻖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﺪﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻫـﺮ آدﻣـﻲ در ﻓﺮاﻳﻨـﺪ ﺗﺤـﻮ‪‬ل و رﺷـﺪ‬
‫ﺳﺎﻟﻢ‪ ،‬ﺧﻮد را ﺟﺰﻳﻲ از ﺟﺎﻣﻌﺔ اﻧﺴﺎﻧﻲ داﻧﺴﺘﻪ و در ﺟﻬﺖ آﻳﻨﺪهاي ﺑﻬﺘـﺮ ﺑـﺮاي‬
‫ﺟﺎﻣﻌﺔ ﺟﻬـﺎﻧﻲ ﺗـﻼش ﻛﻨـﺪ‪ .‬در اﻳـﻦ ﻧﻈﺮﮔـﺎه‪ ،‬ﻓﺮآﻳﻨـﺪ اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ ﺷـﺪن ﻳـﺎ‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪﭘﺬﻳﺮي ﻛﻪ از دوران ﻛﻮدﻛﻲ ﺷﺮوع ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻳﺎﻓﺘﻦ ﺟﺎﻳﮕـﺎﻫﻲ‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و اﺣﺴﺎس ﺗﻌﻠّﻖ ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﻓﻌ‪‬ﺎل در آن اﺳﺖ‪ .‬آدﻟﺮ رﻏﺒﺖ‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ را ﻣﺘـﺮادف ﻫﻤﺎﻧﻨﺪﺳـﺎزي ﺑـﺎ دﻳﮕـﺮان ﺗﻌﺮﻳـﻒ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ؛ »رﻏﺒـﺖ‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺎ ﭼﺸﻢ دﻳﮕﺮان دﻳﺪن‪ ،‬ﺑﺎ ﮔﻮش دﻳﮕـﺮان ﺷـﻨﻴﺪن و ﺑـﺎ ﻗﻠـﺐ‬
‫دﻳﮕﺮان اﺣﺴﺎس ﻛﺮدن«‪ .‬او رﻏﺒـﺖ اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ را ﻣﻌﻴـﺎر ﺑﺮﺧـﻮرداري ﻓـﺮد از‬
‫ﺳﻼﻣﺖ رواﻧﻲ ﻣﻲداﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ ﻛﻪ ﺳﻼﻣﺖ رواﻧﻲ ﻫـﺮ ﻛـﺲ در ﮔـﺮو آن‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ او ﺗﺎ ﭼﻪ اﻧﺪازه ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎ دﻳﮕـﺮان ﻣﺸـﺎرﻛﺖ داﺷـﺘﻪ و ﺑـﻪ رﻓـﺎه و‬
‫آﺳﺎﻳﺶ دﻳﮕﺮان ﻋﻼﻗﻪ و دﻟﺒﺴﺘﮕﻲ ﻧﺸﺎن دﻫﺪ‪ .‬آدﻟﺮ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﻫﻢزﻣـﺎن ﺑـﺎ‬
‫رﺷﺪ و ﺗﺤﻮ‪‬ل رﻏﺒﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ از ﻃﺮﻳـﻖ آﻣـﻮزش ﻓﺮاﮔﻴـﺮي و ﺗﻤـﺮﻳﻦ و ﺑـﻪ‬
‫ﻛﺎرﮔﻴﺮي ﻋﻤﻠﻲ ﻣﻀﺎﻣﻴﻦ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﻧﺠﺎم ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﻏﺎﻟﺒﺎً اﻳﻦ رﻏﺒﺖ از ﻃﺮﻳﻖ‬
‫ﻣﺸﺎرﻛﺖ در ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫـﺎي ﺟﻤﻌـﻲ و اﺣﺘـﺮام ﻣﺘﻘﺎﺑـﻞ ﺣﻀـﻮر ﺧـﻮد را ﻧﺸـﺎن‬
‫‪1- SOCIAL INTEREST‬‬

‫‪ ◊ 14‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬اﻓﺮادي ﻛﻪ ﻓﺎﻗﺪ ﭼﻨﻴﻦ رﻏﺒﺘﻲ ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﻛـﻢﻛـﻢ ﻣﻨـﺰوي ﺷـﺪه و ﺑـﻪ‬
‫ﺣﺎﺷﻴﺔ ﺟﺎﻣﻌﻪ راﻧﺪه ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬اﻳﻨﺎن ﻛﻪ ﺧﻮد را زﺧﻢﺧﻮرده و ﻗﺮﺑﺎﻧﻲ اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ‬
‫ﻣﻲﺑﻴﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﻮاره در ﺟﺴﺖوﺟﻮي ﻳﺎﻓﺘﻦ ﻓﺮﺻﺘﻲ ﺑﺮاي اﻧﺘﻘﺎمﮔﻴﺮي از ﺟﺎﻣﻌﻪ و‬
‫اﻓﺮاد آن ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﺷﻜﻞ اﻳﻦ اﻧﺘﻘﺎمﮔﻴﺮي ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻓـﺮد در‬
‫آﻳﻨﺪة ﺑﺰرﮔﺴﺎﻟﻲ ﺧﻮد ﭼﻪ ﻣﻘﺎم و ﻳﺎ ﻣﻮﻗﻌﻴﺘﻲ را ﻛﺴﺐ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫اﺣﺴﺎس ﺣﻘﺎرت‬

‫‪1‬‬

‫در ﺗﺌﻮري آدﻟﺮ‪ ،‬اﺣﺴﺎس ﺣﻘﺎرت ﻳﻜﻲ از ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺟﺎذﺑﻪﻫﺎﻳﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫اﻧﺴﺎن از ﺑﺪو ﺗﻮﻟﺪ ﺑﺎ آن روﺑﺮوﺳﺖ‪ .‬ﻣﻨﺸﺎء اﻳﻦ اﺣﺴﺎس‪ ،‬ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲ اوﻟﻴﺔ اﻧﺴﺎن و‬
‫در ﻣﺮﺣﻠﺔ ﺑﻌﺪي ﻧﻘﺺﻫﺎي ﺟﺴـﻤﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺗﺤﻘﻴﺮﻫـﺎ‪ ،‬ﺗﻤﺴـﺨﺮﻫﺎ و ﺑﺮﺧﻮردﻫـﺎﻳﻲ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺨﺴﺖ در ﺧﺎﻧﻮاده و ﺳﭙﺲ در ﺟﻤﻊ دوﺳﺘﺎن‪ ،‬ﻫﻢﺑـﺎزيﻫـﺎ و ﻧﻈـﺎم‬
‫ﻣﺪرﺳﻪ و ‪ ...‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺗﺎ اﻳﻨﺠـﺎ‪ ،‬ﻣﺴـﺄﻟﻪ ﻛـﺎﻣﻼً ﻃﺒﻴﻌـﻲ اﺳـﺖ و ﻫﻤـﺔ‬
‫اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﭼﻨﻴﻦ اﺣﺴﺎﺳﻲ را ﻛﻢ و ﺑﻴﺶ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬آﻧﭽﻪ در اﻳـﻦ ﻓﺮآﻳﻨـﺪ‬
‫ﻏﻴﺮﻃﺒﻴﻌﻲ و ﻧﺎﺑﻬﻨﺠﺎر ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد ﺗﺒﺪﻳﻞ اﻳﻦ اﺣﺴﺎس ﺑﻪ ﻋﻘﺪة ﺣﻘـﺎرت‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ ﻛﻪ ﻓﺮد ﺑﺮاي رﻓﻊ اﻳﻦ ﻧﻘﺺﻫﺎ و ﺿﻌﻒﻫﺎ و ﻛﺎﻫﺶ اﺣﺴﺎس‬
‫ﺣﻘﺎرت ﺑﻪ ﺟﺴﺖوﺟﻮي ﺟﺒﺮان ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲﻫﺎ و ﻧﻘﺺﻫﺎ ﺑﺮﺧﻮاﻫﺪ آﻣـﺪ‪ .‬ﺣـﺎل اﮔـﺮ‬
‫راهﻫﺎي ﺳﺎﻟﻢ و ﺳﺎزﻧﺪه ﺑﻪ او ﻧﻤﺎﻳﺎﻧﺪه ﺷﻮد‪ ،‬ﻳﺎ ﺑـﺮاﻳﺶ ﻣﻬﻴـﺎ ﺷـﻮﻧﺪ )از ﻗﺒﻴـﻞ‬
‫ﺗﺪارك اﻳﺠﺎد رﻏﺒﺖﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻛﻪ ﻓـﺮد ﺧـﻮد را در اﺟﺘﻤـﺎع و ﺳـﻬﻴﻢ ﺑـﺎ‬
‫دﻳﮕﺮان ﺣﺲ ﻛﻨﺪ(‪ ،‬ﻓﺮد از ﻃﺮﻳﻖ راهﻫﺎي ﺟﺒﺮاﻧﻲ ﺳﺎﻟﻢ در ﻳﻜﻲ از ﻓﺮاﻳﻨﺪﻫﺎي‬
‫ﺟﺒﺮاﻧﻲ و ﺳﺎزﻧﺪه ﺳﺮﻣﺎﻳﻪﮔﺬاري ﻛﺮده و ﺑﺎ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ در آن و دﺳـﺖﻳـﺎﺑﻲ ﺑـﻪ‬
‫‪1- INFERIRITY FEELING‬‬

‫ﻳﺎدداﺷﺖ ﻣﺘﺮﺟﻢ ◊ ‪15‬‬

‫ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ و درﻳﺎﻓﺖ ﺗﺸﻮﻳﻖ و ﺗﺮﻏﻴﺐ اﺣﺴﺎس ﺣﻘـﺎرت را ﺑـﻪ اﺣﺴـﺎس ﺗﻔـﻮ‪‬ق‬
‫ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻣﺮﺑﻴﺎن اوﻟﻴﻪ )واﻟﺪﻳﻦ و ﺳﻴﺴﺘﻢ ﺗﺮﺑﻴﺘﻲ( ﻓﺮد را ﺟـﺪ‪‬ي‬
‫ﻧﮕﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬ﻳﺎ راهﻫﺎي ﺳﺎﻟﻢ ﺟﺒﺮان را ﺑﻪ او ﻧﻨﻤﺎﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻳﺎ زﻣﻴﻨﻪ و ﺑﺴﺘﺮ ﺟﺒﺮانﻫـﺎي‬
‫ﺳﺎﻟﻢ و ﺳﺎزﻧﺪه ﻓﺮاﻫﻢ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻳﻦ اﺣﺴﺎس‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻘﺪة ﺣﻘﺎرت ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷـﺪه و در‬
‫اﻳﻨﺠﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮد ﺑﺮاي ﺟﺒﺮان آن ﺑﻪ ﻫﺮ وﺳﻴﻠﻪاي ﻣﺘﻮﺳﻞ ﻣـﻲﺷـﻮد ﻛـﻪ در‬
‫اﻛﺜﺮ ﻣﻮارد راهﻫﺎي ﻏﻴﺮﺳﺎﻟﻢ و ﺑﻌﻀﺎً ﺿـﺪاﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﺳـﺖ‪ .‬ﻣﻘﻮﻟـﺔ ﺑـﺰهﻛـﺎري‪،‬‬
‫رﻓﺘﺎرﻫﺎي ﭘﺮﺧـﺎشﮔﺮاﻧـﺔ ﺿـﺪاﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﺳﻮءاﺳـﺘﻔﺎده از ﻣﻮﻗﻌﻴـﺖ و ﻗـﺪرت‬
‫ﺷﺨﺼﻲ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺮﺧﻮرداري از آن ﻧﻴﺰ از ﻫﻤﻴﻦ آﺑﺸﺨﻮر آب ﻣﻲﺧﻮرد‪.‬‬
‫ﻫﻤﺎنﻃﻮر ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ﺗﻮﺿﻴﺢ داده ﺷﺪ‪ ،‬در ﻧﻈﺮﻳﺔ آدﻟﺮ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻫـﺮ ﻓـﺮد‬
‫ﺣﻮل ﻣﺤﻮر »ﻫﺪف ﻏﺎﻳﻲ« ﻛﻪ او ﺑﺮاي ﺧﻮدش در ﻧﻈـﺮ ﮔﺮﻓﺘـﻪ وﺣـﺪت ﭘﻴـﺪا‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺗﻤﺎﻣﻲ رﻓﺘﺎرﻫﺎﻳﺶ در راﺳﺘﺎي ﺗﺒﺪﻳﻞ اﺣﺴﺎس ﺣﻘـﺎرت ﺑـﻪ ﺑﺮﺗـﺮي‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﺑﻴﺎﻧﻲ دﻳﮕﺮ ﻫﺪف ﻏﺎﻳﻲ ﻫﺮ ﻓﺮد ﻧﻮﻋﻲ ﺑﺮﺗﺮيﻃﻠﺒﻲ اﺳﺖ‪) .‬ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي‬
‫ﺻﺤﻴﺢ ﺑﺮﺗﺮيﻃﻠﺒﻲ ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ﺗﻮﺿﻴﺢ داده ﺷـﺪ‪ ،‬ﺗﻮﺟـﻪ ﻛﻨﻴـﺪ‪ :‬ﮔـﺬار اﺣﺴـﺎس‬
‫ﻣﻨﻔﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﻮد ﺑﻪ اﺣﺴﺎس ﻣﺜﺒﺖ از ﺧـﻮد( ﻛـﻪ ﺑـﺮاي ﻫـﺮ ﻛﺴـﻲ اﻳـﻦ‬
‫ﺑﺮﺗﺮيﻃﻠﺒﻲ‪ ،‬ﺷﻜﻞ و ﻣﺤﺘﻮا و ﻧﻮع ﺧـﺎص ﺧـﻮدش را دارد‪ .‬از ﻃﺮﻓـﻲ دﻳﮕـﺮ‬
‫ﺳﺒﻚ زﻧﺪﮔﻲ ﻫﺮ ﻓﺮدي ﻧﻴﺰ ﻧﻘﺸﺔ ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﺣﺮﻛـﺖ از اﺣﺴـﺎس ﺣﻘـﺎرت ﺑـﻪ‬
‫ﺳﻮي اﺣﺴﺎس ﺑﺮﺗﺮي ﺑﺎ ﺣﺮﻛﺖ از اﺣﺴﺎس ﻣﻨﻔﻲ ﺑﻪ اﺣﺴـﺎس ﻣﺜﺒـﺖ اﺳـﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺗﻤﺎﻣﻲ رﻓﺘﺎرﻫﺎ‪ ،‬واﻛﻨﺶﻫﺎ و ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻫﺮ ﻓﺮد را ﺑﺪﻳﻦ ﻃﺮﻳﻖ‬
‫ﻣﻲﺗﻮان ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ و ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ ﻛﺮد‪ .‬در ﭘﺮﺗﻮ اﻳﻦ ﺗﺌﻮري‪ ،‬آدﻟﺮ ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﺗﻜﻮﻳﻦ‬
‫اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ را ﭼﻨﻴﻦ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨـﺪ ﻛـﻪ ﻓـﺮد ﻣﺴـﺘﺒﺪ و ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ‪،‬‬
‫ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ ﺗﺤﻘﻴﺮﺷﺪهاي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻨـﺎﺑﺮ دﻻﻳـﻞ ﻣﺘﻌـﺪد ﺧـﺎﻧﻮادﮔﻲ‪ ،‬ﺗﺮﺑﻴﺘـﻲ و‬

‫‪ ◊ 16‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﺣﺴﺎس ﺧﻮدﻛﻢﺑﻴﻨﻲ در او ﺑﻪ ﻋﻘﺪة ﺣﻘﺎرت ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪه و ﺑـﻪ دﻟﻴـﻞ‬
‫ﻧﺒﻮدن رﻏﺒﺖﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ در او ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ ﻫﻤﺪﻟﻲ و اﺣﺴـﺎس ﻣﺸـﺎرﻛﺘﻲ ﺑـﺎ‬
‫دﻳﮕﺮان ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس او ﻫﻤﻮاره وﺟﻬـﺔ ﻫﻤـﺘﺶ ﻣﺘﻮﺟـﻪ ﺟﺒـﺮان اﻳـﻦ‬
‫ﻛﺎﺳﺘﻲ ﺑﻮده و داﺋﻤﺎً در ﺟﺴﺖوﺟﻮي ﻓﺮﺻﺘﻲ اﺳﺖ ﺗﺎ از ﺧﻔّﺖ ﺣﻘﺎرت دروﻧـﻲ‬
‫ﻧﺠﺎت ﻳﺎﺑﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻫﻤﺔ رﻓﺘﺎر‪ ،‬ﻛﺮدار‪ ،‬اﻧﺪﻳﺸﻪ و ﺳﺒﻚ و ﺳﻴﺎق زﻧﺪﮔﻴﺶ ﻧﻴـﺰ‬
‫در ﻫﻤﻴﻦ راﺳﺘﺎ ﺳﺎزﻣﺎن ﻣـﻲﻳﺎﺑـﺪ‪ .‬ﭼﻨـﻴﻦ ﻓـﺮدي وﻗﺘـﻲ ﺑـﺮ ﻛﺮﺳـﻲ ﻗـﺪرت‬
‫ﻣﻲﻧﺸﻴﻨﺪ‪ ،‬اﮔﺮﭼﻪ ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻗﺪرت ﺑﻴﺮوﻧﻲ را در اﺧﺘﻴـﺎر دارد‪ ،‬اﻣـﺎ در درون ﺧـﻮد‬
‫ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ ﺣﻘﻴﺮ و ﻧﺎﭼﻴﺰ را ﺣﺲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬او ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻛﻪ ﺧـﻮد را در ﻣﻮﺿـﻊ‬
‫ﻣﺜﺒﺖ و ﺑﺮﺗﺮي ﺣﺲ ﻛﻨﺪ ﻻزم ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ ﻛﻪ دﻳﮕﺮان ﻣﻬﺘﺮي و ﺗﻔﻮ‪‬ق او را ﺗﺄﻳﻴﺪ‬
‫ﻛﻨﻨﺪ و ﻻزﻣﺔ ﺟﻨﻴﻦ اﻣﺮي آن اﺳﺖ ﻛﻪ دﻳﮕﺮان در ﺑﺮاﺑـﺮ او ﻛﻮﭼـﻚ و ﺣﻘﻴـﺮ‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬او اﮔﺮﭼـﻪ ﺑـﺮ ﻋـﺮس ﻗـﺪرت ﺗﻜﻴـﻪ زده‪ ،‬اﻣـﺎ ﭼﻴﻨـﻲ ﻧـﺎزك اﺣﺴـﺎس‬
‫ارزﺷﻤﻨﺪي دروﻧﻲ و اﺣﺘـﺮام ﺑـﻪ ﺧﻮﻳﺸـﺘﻦ در او ﺑﺴـﻴﺎر ﺷـﻜﻨﻨﺪه ﺑـﻮده و ﺑـﺎ‬
‫ﻛﻮﭼﻚﺗﺮﻳﻦ ﺗﻠﻨﮕﺮي ﺗﺮك ﺑﺮﻣﻲدارد‪ .‬از اﻳـﻦ روﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻣﻌﻤـﻮﻻً ﺣﺎﻛﻤـﺎن‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ اﻧﺘﻘﺎدي را ﺑﺮﻧﻤﻲﺗﺎﺑﻨﺪ و ﻫﻴﭻ ﻧﻮع اﺳﺘﻘﻼل ﻋﺪم ﺗﺒﻌﻴـﺖ و‬
‫ﻳﺎ اﻇﻬﺎرﻧﻈﺮ ﻣﺨﺎﻟﻒ رأي ﺧﻮد را ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺗﺤﻤ‪‬ﻞ ﻛﻨﻨـﺪ‪ .‬ﭼـﺮا ﻛـﻪ آن را ﺑـﻪ‬
‫ﻣﻌﻨﺎي ﺧُﺮد و ﻧﺎﭼﻴﺰ ﺑﻮدن ﺧﻮد ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺎل ﺑﺎ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ دو ﻣﻔﻬﻮم ﻣﻬﻢ اﺣﺴﺎس ﺧﻮدﻛﻢﺑﻴﻨﻲ و ﺗﺒﺪﻳﻞ آن‬
‫ﺑﻪ ﻋﻘﺪة ﺣﻘﺎرت ﻣﺘـﺮاﻛﻢ و رﻏﺒـﺖﻫـﺎي اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ )ﺧـﻮد را ﺟـﺎي دﻳﮕـﺮان‬
‫ﮔﺬاﺷﺘﻦ و از زاوﻳﺔ ﻧﮕﺎه آﻧﺎن ﺑﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻧﮕﺮﻳﺴﺘﻦ و ﺑـﺎ ﻗﻠـﺐ آﻧـﺎن اﺣﺴـﺎس‬
‫ﻛﺮدن(‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮان رﻳﺸﺔ اﻧﻮاع اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ را در ﻫﺮ ﺷﺮاﻳﻂ و ﻣﺤﻴﻄﻲ‬
‫اﻋﻢ از ﻣﺤﻴﻂ ﺧﺎﻧﻮاده‪ ،‬ﻣﺤﻴﻂ ﻛﺎر‪ ،‬ﺟﻤﻊ دوﺳﺘﺎن‪ ،‬ﻣﺤﻴﻂ آﻣﻮزﺷﻲ و ﺑﻴﻦ ﻣﻌﻠّﻢ‬

‫ﻳﺎدداﺷﺖ ﻣﺘﺮﺟﻢ ◊ ‪17‬‬

‫و ﻣﺘﻌﻠّﻢ و ﻧﻈﺎم ﺳﻴﺎﺳﻲ ‪ -‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﻛﺴﻲ ﻛﻪ اﻣﻜﺎن ﺑﺎزﺳﺎزي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ ﺑﻪ ﻫﺮ دﻟﻴﻠﻲ ﺑﺮاﻳﺶ ﻣﻴﺴ‪‬ﺮ ﻧﺸـﺪه و‬
‫دﭼﺎر ﻋﻘﺪة ﺣﻘﺎرت اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺮ ﻧﻮع ﺻﺪاي ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻋﻘﻴﺪة ﺧﻮد را ﻧﻮﻋﻲ ﺗﺤﻘﻴـﺮ‬
‫ﺑﺮاي ﺧﻮد ﻣﻲﺷﻤﺎرد و ﻋﺪم ﻣﺠﻴﺰﮔﻮﻳﻲ و ﺗﺄﻛﻴﺪ دﻳﮕﺮان را ﻧـﻮﻋﻲ ﻣﻘﺎوﻣـﺖ و‬
‫اﻳﺴﺘﺎدﮔﻲ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺧﻮد ﻣﻲﭘﻨﺪارد و ﻛﺎﻣﻼً ﻫﻮﻳﺪاﺳـﺖ ﻛـﻪ او ﺑـﺮاي ﺧـﺎﻣﻮش‬
‫ﻛﺮدن اﻳﻦ اﺣﺴﺎس ﺑﻪ ﻫﺮ وﺳﻴﻠﻪاي ﻣﺘﻮﺳﻞ ﻣﻲﺷﻮد ﻛـﻪ راﺣـﺖﺗـﺮﻳﻦ آن‪ ،‬از‬
‫ﻣﻴﺎن ﺑﺮداﺷﺘﻦ ﻳﺎ ﺳﺮﻛﻮب ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن اﺳﺖ‪ .‬از ﻃـﺮف دﻳﮕـﺮ ﻓـﺮدي ﻛـﻪ ﻓﺎﻗـﺪ‬
‫رﻏﺒﺖﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﺳﺖ ﻫﺮﮔﺰ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺧﻮد را در ﺟﺎﻳﮕﺎه دﻳﮕﺮان ﻗـﺮار داده‬
‫و از ﻣﻨﻈﺮ آﻧﺎن ﺑﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺑﻨﮕﺮد‪ .‬از اﻳﻦ رو ﻧﮕﺎه ﺧﻮد را اﺻﻴﻞ‪ ،‬اﺣﺴﺎس ﺧـﻮد‬
‫را ﺳﺎﻟﻢ و ﺻﺮﻓﺎً اﻧﺪﻳﺸﺔ ﺧﻮد را ﺻﺤﻴﺢ داﻧﺴﺘﻪ و اﺣﺴﺎس دﻳﮕـﺮان را ﺟﻌﻠـﻲ‪،‬‬
‫اﻧﺪﻳﺸﺔ آﻧﺎن را اﻧﺤﺮاﻓﻲ و ﻧﮕﺎﻫﺸﺎن را ﺧﻴﺎﻧﺖآﻣﻴﺰ ﻣﻲداﻧﺪ‪ .‬ﭘﺮ واﺿﺢ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺴﻲ اﮔﺮ ﺻﺎﺣﺐ ﻗﺪرت ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎ دﻳﮕﺮان ﭼﮕﻮﻧﻪ رﻓﺘﺎر ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪.‬‬
‫آدﻟﺮ و ﺑﻪ ﺗﺒﻊ او اﺷﭙﺮﺑﺮ‪ ،‬در اﻳﻦ اﺛﺮ ﻧﻈﺎم ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ و ﺟﺒﺎرﻳ‪‬ﺖ را از اﻳﻦ‬
‫ﻣﻨﻈﺮ ﻣﻲﻧﮕﺮﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮاي ﻓﻬﻢ ﺑﻬﺘﺮ ﺗﺌﻮري آدﻟﺮ‪ ،‬ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن را ﺑـﻪ اﺛـﺮ ارزﺷـﻤﻨﺪ‬
‫اﺳﺘﺎد ﮔﺮاﻣﻲ ﺟﻨﺎب آﻗﺎي دﻛﺘﺮ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﺎ ﻋﻨﻮان »اﺣﺴـﺎس ﻛﻬﺘـﺮي« ﻛـﻪ در‬
‫آﺳﺘﺎﻧﺔ اﻧﻘﻼب اﺳﻼﻣﻲ ﺗﻮﺳﻂ اﻧﺘﺸﺎرات داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﻴﺪ ارﺟـﺎع‬
‫ﻣﻲدﻫﻢ‪.‬‬
‫ﻋﻠﻲ ﺻﺎﺣﺒﻲ‬

‫‪ ...‬در ﺳﺎل ‪ ،1937‬ﺑﺎ اﻧﺪﻳﺸﻴﺪن در ﺧﺼﻮص ﻋﻮاﻣﻞ ﭘﺸﺖﭘﺮده‪ ،‬ﭼﮕـﻮﻧﮕﻲ‬
‫اﻧﺠﺎم ﻛﺎرﻫﺎ و ﻧﻘﺶ ﻗﺎﺿﻲﻫﺎي دادﮔﺎهﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻪ ﻳﻚ ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴـﺮي ﻣﻨﺴـﺠﻢ دﺳـﺖ‬
‫ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮدم ﻛﻪ ﻫﻴﭻﮔﺎه ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ آن ﻧﺪﻳﺪم‪ .‬ده ﺳﺎل ﺑﻌﺪ ‪ ...‬ﻫﻤـﺔ ﻛﺴـﺎﻧﻲ‬
‫ﻛﻪ ﻋﻼﻗﻤﻨﺪ ﺑﻮدﻧﺪ ﺗﺎ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻗﻀﺎﻳﺎ را ﺑﺪاﻧﻨﺪ درﻳﺎﻓﺘﻨﺪ ﻛﻪ آن اﻋﺘﺮاﻓـﺎت ﻛـﺬاﻳﻲ‪،‬‬
‫ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ زور ﺷﻜﻨﺠﻪﻫﺎي ﺟﺴﻤﺎﻧﻲ ‪ -‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑـﻪ وﺳـﻴﻠﺔ ﺷـﻜﻨﺠﻪﻫـﺎي رواﻧـﻲ‬
‫ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ ﺗﺤﻤﻞ و وﻳﺮانﮔﺮ‪ ،‬از ﻣﺘﻬﻤﺎن ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ! ‪ ...‬اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑـﻪ ﻧﻈـﺮ‬
‫ﻣﻲرﺳﻴﺪ ﻛﻪ در ﻣﺤﺎﻛﻤﺎت دادﮔﺎهﻫﺎي ﻣﺴﻜﻮ اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ از ﺧﻮدﺑﻴﮕﺎﻧﮕﻲ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ‬
‫اﻓﺮاﻃﻲ ﺗﺮي )ﺣﺘﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دادﮔﺎهﻫﺎي ﻣﻀﺤﻚ ﺗﻔﺘﻴﺶ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻗﺮون وﺳـﻄﻲ(‬
‫ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ ﮔﺬارده ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬در ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﻣﺤﺎﻛﻤـﺎت اﻳـﻦ دادﮔـﺎهﻫـﺎ‪ ،‬اﻧﺴـﺎنﻫـﺎ‬
‫زﻳﺮﻓﺸﺎر ﺗﻬﺪﻳﺪ و ارﻋﺎبﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ روح و روان آنﻫـﺎ را ﻣﺘﻼﺷـﻲ ﻣـﻲﻛـﺮد ﺑـﺎ‬
‫ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ ﺧﻮد دﺷﻤﻨﻲ ﻣﻲورزﻳﺪﻧﺪ‪ .‬در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل اﻳـﻦ وﺿـﻌﻴﺖ‪ ،‬ﺑـﺪون ﻇﻬـﻮر‬
‫ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﺑﻴﻤﺎري ﻳﺎ روانﭘﺮﻳﺸﻲ و ﺑﺪون آن ﻛﻪ اﺧﺘﻼل ﻣﺮﻣـﻮزي در وﺿـﻌﻴﺖ‬
‫رواﻧﻲ اﻓﺮاد دﻳﺪه ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪه ﺑﻮد ‪...‬‬

‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر و ﻣﺮوري ﺑﺮ ﮔﺬﺷﺘﻪ‬

‫ﭼﺮا ﻗﻠﻢ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﻲﮔﻴـﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺑـﺮاي ﭼـﻪ ﻛﺴـﺎﻧﻲ و ﺑـﻪ ﭼـﻪ ﻣﻨﻈـﻮري‬
‫ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﻴﻢ؟‬
‫اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﭘﺮﺳﺶﻫﺎ ﺑﻪ ﻛﺮّات راه ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه را ﺳﺪ ﻛﺮده و او را ﺑﻪ ﭼـﺎﻟﺶ‬
‫ﻣﻲﻛﺸﻨﺪ‪ .‬ﭼﺎﻟﺸﻲ آن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺗﻤﺎﻣﻲ ﭘﺎﺳﺦﻫـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ ﻧﻮﻳﺴـﻨﺪه ﺑـﺮاي اﻳـﻦ‬
‫ﭘﺮﺳﺶﻫﺎ آﻣﺎده ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻗﻄﻌﻲ ﺗﻠﻘﻲ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺧﻮد ﺑﺎﻋﺚ اﻳﺠـﺎد‬
‫ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪﻫﺎي دﻳﮕﺮي ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫در اواﻳﻞ ﭘﺎﻳﻴﺰ ﺳﺎل ‪ ،1937‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻦ ﻣﻘـﺎﻻﺗﻲ را ﺑـﺎ ﻋﻨـﻮان‬
‫ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﺷﺮوع ﻛﺮدم‪ ،‬در دروﻧﻢ از ﺗﻼﻃﻢ اﻣﻮاﺟﻲ آﮔﺎه ﺷﺪم ﻛﻪ ﻣﺮا‬
‫ﺑﻪ آن ﻛﺎر واﻣﻲداﺷﺖ‪ .‬ﺣﻀﻮر اﻳﻦ اﻣﻮاج ﻣﺘﻼﻃﻢ دروﻧﻲ ﺑﺎﻋـﺚ ﺷـﺪه ﺑـﻮد در‬
‫ﺗﻤﺎﻣﻲ آن روزﻫﺎ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻢ ﺑﻪ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي ﺑﻴﺎﻧﺪﻳﺸﻢ‪.‬‬
‫اﮔﺮﭼــﻪ در آن زﻣــﺎن ﻣــﻲداﻧﺴــﺘﻢ ﺑــﺮاي ﭼــﻪ ﻛﺴــﺎﻧﻲ اﻳــﻦ ﻣﻄﺎﻟــﺐ را‬
‫ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﻢ اﻣﺎ ﺑﺮاﻳﻢ ﻛﺎﻣﻼً روﺷﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ دﻳﮕﺮ ﺑـﻪ اﻛﺜـﺮ آن اﻓـﺮاد دﺳﺘﺮﺳـﻲ‬
‫ﻧﺨﻮاﻫﻢ داﺷﺖ و ﺗﺎ ﻣﺪتﻫﺎي ﻃﻮﻻﻧﻲ راﺑﻄﻪام ﺑﺎ آنﻫﺎ ﻗﻄﻊ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﭼـﺮا‬
‫ﻛﻪ ﭼﻨﺪ ﻣﺎه ﭘﻴﺶ از آن از ﺣﺰب ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ و ﺗﻤﺎم ﺳﺎزﻣﺎنﻫـﺎي واﺑﺴـﺘﻪ ‪ -‬و‬

‫‪ ◊ 20‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺗﻤﺎﻣﻲ اﻋﻀﺎ و ﻫﻮاداران آنﻫﺎ ﺟﺪا ﺷﺪه ﺑﻮدم‪.‬‬
‫آنﻫﺎ اﻧﺸﻌﺎبﻛﺮدﮔﺎن را ﭼﻨﺎن ﻣﻨﺰوي و ﻃﺮد ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﺻﺪايﺷـﺎن‬
‫ﺑﻪ ﺟﺎﻳﻲ ﻧﻤﻲرﺳﻴﺪ‪ .‬ﺗﻠﻘّﻲ آنﻫﺎ در ﺧﺼﻮص ﻣﻦ ﻧﻴﺰ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ و ﺑﻲﻳﺎور‬
‫و ﺑﻲﭘﻨﺎه ﻣ‪‬ﻬﺮ ﺳﻜﻮت ﺑﺮ ﻟﺐ ﺧﻮاﻫﻢ ﻧﻬﺎد‪ ،‬ﺣﺘﻲ ﭼﻨﻴﻦ ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻫﻤﺮاﻫﺎن و رﻓﻘﺎي ﻗﺪﻳﻤﻲ ﻣﻦ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺣﺮفﻫﺎﻳﻢ ﮔﻮش ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ داد‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﻣﻦ‬
‫ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﺳﺮﺷﺖ ﺑﺎﻃﻨﻲ و ﺷﻴﻮة ﺗﻔﻜﺮ ﺷﺨﺼﻲ از ﻣـﺪتﻫـﺎ ﭘـﻴﺶ در ﺧﺼـﻮص‬
‫درﺳﺘﻲ و ﻣﺸـﺮوﻋﻴﺖ ﺳﻴﺎﺳـﻲ ﻛُﻤﻴﻨﺘـﺮن ﻣﺸـﻜﻮك ﺑـﻮده و ﺣﺘـﻲ ﺑﺮﺧـﻲ از‬
‫ﻣﻮﺿﻊﮔﻴﺮيﻫﺎي اﺳﺎﺳﻲ و ﺗﺼﻤﻴﻤﺎت اﺳﺘﺮاﺗﮋﻳﻚ آن را ﻧﻘـﺪ ﻛـﺮده ﺑـﻮدم‪ .‬از‬
‫ﺟﻤﻠﻪ ﺑﻪ ﺗﺌﻮري ﺳﻮﺳﻴﺎل ﻓﺎﺷﻴﻢ و ﻃﺮح ﺗﺼﻮﻳﺒﻲ ﺑﺮآﻣﺪه از آن ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ ﻟـﺰوم‬
‫ﻣﺒﺎرزه ﻋﻠﻴﻪ ﺳﻮﺳﻴﺎل دﻣﻜﺮاتﻫﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان دﺷﻤﻦ اﺻﻠﻲ ﻃﺒﻘﺔ ﻛﺎرﮔﺮ و ﻳـﺎ آن‬
‫اﺻﻞ ﺟﺰﻣﻲ و ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ اﻧﻌﻄﺎف ﻛﻪ ﻣﺪﻋﻲ ﺑﻮد‪ ،‬در ﺗﻤﺎم ﻣﻮارد ﻫﻤﻮاره ﺣﻖ ﺑـﺎ‬
‫ﺣﺰب اﺳﺖ و ﻫﻢﭼﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﺗﻬﻤﺖ ﻧﺎرواي ﺿﺪاﻧﻘﻼﺑﻲ ﺑﻮدن ﺗﺮوﺗﺴـﻜﻲ و اﻳـﻦ‬
‫ﻛﻪ او ﺳﺮﺳﭙﺮده و ﺧﺪﻣﺘﮕﺰار ﺳﺮﻣﺎﻳﻪداري ﺷﺪه اﺳﺖ ‪...‬‬
‫ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﺎ ﺣﺘﻲ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻳﻢ ﺷﺎﻳﺪ ﻫﻤﻴﻦ ﺗﺰاﻳﺪ ﺑﻴﺶ از ﺣﺪ و اﻧﺪازة‬
‫اﺷﺘﺒﺎﻫﺎت ﻧﺎﺷﻲ از ﺟﺰماﻧﺪﻳﺸﻲ‪ ،‬دوران ﻛﻴﺶ ﺷﺨﺼﻴﺖِ اﺳﺘﺎﻟﻴﻨﻲ را ﻫـﺮ ﭼـﻪ‬
‫زودﺗﺮ ﺑﻪ ﺳﺮ ﺧﻮاﻫﺪ آورد‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪة ﻣﺎ‪ ،‬ﻋﺒﺎرت »دوﭼﻪ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺑﺮ ﺣـﻖ اﺳـﺖ« و ﺑﻴﻤـﺎري رواﻧـﻲ‬
‫ﺳﺎزﻣﺎنﻳﺎﻓﺘﺔ ﻫﺎﻳﻞ ﻫﻴﺘﻠﺮ ﻫﺮ دو ﻧﺎﺷﻲ از ﻣﺎﻫﻴـﺖ دروﻧـﻲ ﻓﺎﺷﻴﺴـﻢ ﺑـﻮد‪ .‬اﻣـﺎ‬
‫ارزﻳﺎﺑﻲ ﻣﺎ از ﭘﺮﺳـﺘﺶ ﺧﺪاﮔﻮﻧـﺔ اﺳـﺘﺎﻟﻴﻦ ‪ -‬ﻛـﻪ آن ﻫـﻢ ﺑـﻪ ﺷـﻜﻞ ﻛـﺎﻣﻼً‬
‫ﺳﺎزﻣﺎنﻳﺎﻓﺘﻪ اﻧﺠﺎم ﻣـﻲﮔﺮﻓـﺖ ‪ -‬آن را ﻋﻤﻠـﻲ ﺧـﻼف ﻣﺒـﺎﻧﻲ »ﻣﺎﺗﺮﻳﺎﻟﻴﺴـﻢ‬
‫ﺗﺎرﻳﺨﻲ« ﻧﺸﺎن ﻣﻲداد‪ .‬از اﻳﻦ رو آن را ﻧـﻮﻋﻲ اﻧﺤـﺮاف از اﺻـﻮل و ﻣـﻮازﻳﻦ‬

‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر و ﻣﺮوري ﺑﺮ ﮔﺬﺷﺘﻪ ◊ ‪21‬‬

‫ﻧﻬﻀﺖ ﻛﺎرﮔﺮي ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺘﻲ ﻣﻲداﻧﺴﺘﻴﻢ‪.‬‬
‫در ﻃﻮل دﻫﺔ ﺑﻴﺴﺖ ﻣﺎ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻴﻢ ﺑﻲﻣﺤﺎﺑـﺎ‪ ،‬اﻳـﻦ ﮔﻮﻧـﻪ اﻧﺤﺮاﻓـﺎت را‬
‫ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻗﺮار دﻫﻴﻢ اﻣﺎ ﺑﺎ ﺷﺮوع دﻫﺔ ﺳﻲ‪ ،‬ﻃـﺮح ﭼﻨـﻴﻦ ﻣﺒـﺎﺣﺜﻲ ﻓﻘـﻂ در‬
‫ﺟﻤﻊ دوﺳﺘﺎن ﺑﺴﻴﺎر ﻧﺰدﻳﻚ و ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﭘﻨﻬﺎﻧﻲ ﻣﻴﺴﺮ و ﻣﻤﻜﻦ ﺑﻮد‪ .‬دﻟﻴﻞ اﻳـﻦ‬
‫ﻣﺤﺪودﻳﺖ آن ﺑﻮد ﻛﻪ ﺧﻄﺮ ﻓﺎﺷﻴﺴﻢ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﺗﻬﺪﻳﺪآﻣﻴﺰي رو ﺑﻪ اﻓﺰاﻳﺶ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺎﻳﺴﺘﻲ ﺗﻤﺎﻣﻲ ﺗﻮﺟﻬﺎت ﺑﻪ اﻳﻦ ﺧﻄﺮ ﺑﺰرگ و درﮔﻴـﺮيﻫـﺎﻳﻲ ﺟﻠـﺐ‬
‫ﻣﻲﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ زودي و اﺟﺒﺎراً ﺑﺎ آن روﺑﺮو ﻣﻲﺷﺪﻳﻢ‪ .‬در ﻫﻤﻴﻦ راﺳﺘﺎ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺎ‬
‫در ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﺧﻄﺮ ﻓﺎﺷﻴﺴﻢ ﺷﻮروي را ﻣﺘّﺤﺪ ﺧﻮد ارزﻳـﺎﺑﻲ ﻣـﻲﻛـﺮدﻳﻢ و اﻳـﻦ‬
‫ﺣﺲ ﻇﻦ ﺑﻪ ﻳﻘﻴﻨﻲ ﻣﺤﻜﻢ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬از اﻳﻦ رو ﭼﻨﻴﻦ ﻓﻜﺮ ﻣـﻲﻛـﺮدﻳﻢ‬
‫ﻛﻪ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪن در ﺟﺒﻬﺔ ﺣﺰب‪ ،‬ﻋﻤﻠﻲ درﺳﺖ اﺳـﺖ و ﺗـﺎ زﻣـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ ﺧﻄـﺮ‬
‫ﻓﺎﺷﻴﺴﻢ ﻛﺎﻣﻼً ﺑﺮﻃﺮف ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺴﺘﻲ ﻟﺤﻦ اﻧﺘﻘﺎد از ﺧﻂﻣﺸﻲ ﻛُﻤﻴﻨﺘﺮن‬
‫و اوﺿﺎح و ﺷﺮاﻳﻂ روﺳﻴﻪ را ﻣﻼﻳﻢﺗﺮ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑـﺮ اﻳـﻦ اﺳـﺎس ﻣﺮاﻗـﺐ ﺑـﻮدﻳﻢ‬
‫اﻧﺘﻘﺎدﻫﺎ ﺑﻪ ﺧﺎرج از ﺣﻮزهﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻮدﻣﺎﻧﻲ درز ﻧﻜﻨﺪ‪ .‬در اﻳﻦ روﻧـﺪ ﮔـﺎﻫﻲ‬
‫ﺣﺘﻲ ﻣﺠﺒﻮر ﻣﻲﺷﺪﻳﻢ ﺗﺎ ﻣﻮﺿﻊﮔﻴﺮيﻫﺎي ﻋﻠﻨﻲ اﻣﻮري را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻛﻨﻴﻢ ﻛـﻪ در‬
‫ﭘﻨﻬﺎن و در درون ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﻧﻈﺮ ﻣﺨﺎﻟﻒ داﺷﺘﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺟﺮﻳﺎن ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻨﻮال اداﻣﻪ داﺷﺖ ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﺪﻳﻢ ﺑـﻪ ﺗـﺪرﻳﺞ‬
‫داﻣﻨﺔ اﻳﻦ رﻳﺎ و ﺗﻈﺎﻫﺮ آن ﭼﻨﺎن ﮔﺴﺘﺮش ﻳﺎﻓﺘـﻪ ﻛـﻪ ﻧـﻪ ﺗﻨﻬـﺎ در ﺟﻠﺴـﺎت و‬
‫ﮔﺮدﻫﻤﺎﻳﻲﻫﺎي ﺑﺰرگ‪ ،‬ﻛﻪ ﺣﺘﻲ در ﺧﻠﻮت و در ﺟﻤـﻊ ﻳﻜﺎﻳـﻚ رﻓﻘـﺎ ﻧﻴـﺰ ﺑـﻪ‬
‫ﻫﻤﺎن ﺻﻮرت ﻣﺤﺘﺎﻃﺎﻧﻪ ﺣﺮف ﻣﻲزﻧﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻣﺎ در دل ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي آزاد ‪ -‬ﭘﺎرﻳﺲ‪ ،‬ﻟﻨﺪن ﻳـﺎ ﭘـﺮاگ ‪ -‬رﻓﺘﺎرﻣـﺎن ﺑـﻪ‬
‫ﮔﻮﻧﻪاي ﺑﻮد ﻛﻪ اﻧﮕﺎر در دﺳﺘﺮس و در ﮔﺴﺘﺮة ﻋﻤﻠﻴﺎﺗﻲ اﺳﺘﺎﻟﻴﻦ ﻗﺮار دارﻳﻢ‪ .‬ﻣﺎ‬

‫‪ ◊ 22‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﺑﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ زﻳﺮدﺳﺘﺎﻧﻲ ﺑﻴﭽﺎره ﺑﻪ اﻓﺮادي ﻣﺰو‪‬ر ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪه ﺑﻮدﻳﻢ‪ ،‬اﻣﺎ ﭼـﺮا؟ ﭼـﻪ‬
‫ﻋﺎﻣﻠﻲ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ اﻓـﺮادي ﻣﺜـﻞ ﻣـﻦ را ﺑـﻪ ﻧـﻮﻛﺮي و ﻛﺮﻧﺸـﻲ ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫داوﻃﻠﺒﺎﻧﻪ وادار ﺳﺎزد؟ آﻳﺎ اﻳﻦ ﻋﺎﻣﻞ ﻫﻤﺎن اﺣﺴﺎس ﺗﻌﻬﺪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺣﺰﺑﻲ ﻧﺒـﻮد‬
‫ﻛﻪ ﭘﻴﺮوان آن در »راﻳﺶ ﺳﻮم« ﺑﻪ ﻃﻮر ﺑﻲرﺣﻤﺎﻧﻪاي ﺗﺤﺖ ﺗﻌﻘﻴـﺐ ﺑﻮدﻧـﺪ و‬
‫ﺑﻌﻀﺎً در اردوﮔﺎهﻫﺎي ﻣﺮگ ﮔﺮﻓﺘﺎر زﻧﺪان و ﺷﻜﻨﺠﻪ و ﻋﺬاب ﺷﺪه ﻳﺎ ﺑـﻪ ﻛـﺎم‬
‫ﻣﺮگ ﻓﺮو ﻣﻲرﻓﺘﻨﺪ؟ آري! اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﻫﺮ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮ ﻣﺮا ﺗﺤﺖ ﺗـﺄﺛﻴﺮ‬
‫ﺧﻮد ﻗﺮار ﻣﻲداد‪ .‬ﻛﻤﺘﺮ روزي ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ آن ﻓﻜﺮ ﻧﻜﻨﻴﻢ‪ .‬ﺑـﺎ ﺧـﻮد ﻣـﻲﮔﻔـﺘﻢ‪،‬‬
‫ﺑﺮاي ﻧﺸﺎن دادن وﻓﺎدارﻳﻢ و ﺣﻔﻆ ﻣﻴﺜﺎﻗﻢ ﺑﺎ آنﻫﺎ ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖ داﺷﺘﻪ و ﻫﻴﭻﮔﺎه‬
‫ﻧﺒﺎﻳﺪ دﺷﻤﻦ ﺣﻘﻴﻘﻲ را ﻧﺎدﻳﺪه ﺑﮕﻴﺮم‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻮد ﻛـﻪ ﻗـﺮن ﻣـﺎ‪ ،‬ﻗـﺮن آزادي زﻧـﺎن‪ ،‬ﻛﻮدﻛـﺎن‪ ،‬ﻣﻠـﺖﻫـﺎي‬
‫اﺳﺘﻌﻤﺎرزده و اﻧﻘﻼبﻫﺎ ﻧﺎم ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬اﻣﺎ در آﻏﺎز ورودش ﺑﻪ ﺛﻠﺚ دوم ﻋﻤـﺮش‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﻗﺮن ﺣﻖِﺳﻜﻮتﺑﮕﻴﺮان ﺗﻐﻴﻴﺮﻗﻴﺎﻓﻪ داد‪ .‬در آن روزﻫﺎ ﻏﻤﻲ ﺟﺎﻧﻔﺮﺳﺎ ﺗﻤـﺎﻣﻲ‬
‫روح و روان ﻣﺎ را ﻣﻲآزرد‪ .‬ﺗﺤﻤ‪‬ﻞ آن درد ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ راه رﻓﺘﻦ ﺑﺮ ﻟﺒﺔ ﺑﺎرﻳﻚ ﺗﻴـﻎ‬
‫ﺷﻤﺸﻴﺮ و در زﻳﺮ ﺗﺎزﻳﺎﻧﺔ ﺗﻮﻓﺎن ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻲداﻧﺴﺘﻴﻢ ﻫﺮ ﻗـﺪﻣﻲ ﻛـﻪ ﺑﺮﻣـﻲدارﻳـﻢ‬
‫ﺣﻜﻢ ﺳﻘﻮط ﺑﻪ ﻋﻤﻖ در‪‬هاي ﻫﻮﻟﻨﺎك اﺳﺖ ﻛﻪ در دو ﺳﻮ دﻫﺎن ﮔﺸﻮده‪ .‬اﻳـﻦ‬
‫وﺿﻌﻴﺖ رواﻧﻲ )ﭼﻪ در ﮔﺬﺷﺘﻪ و ﭼﻪ در ﺣﺎل ﺣﺎﺿـﺮ( ﻧﺎﺷـﻲ از وﺟـﻮد ﺗـﻮﻫ‪‬ﻢ‬
‫آﻟﺘﺮﻧﺎﺗﻴﻮ ﻛﺎذب ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺪتﻫﺎ ﺑﻌﺪ ﻣﻦ در ﺟﺎﻳﻲ اﻳﻦ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﭘﺮﻣﺨﺎﻃﺮه را اﻳـﻦ‬
‫ﮔﻮﻧﻪ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﻛﺮدم‪.‬‬
‫ﭘﻨﺠﺎه ﺳﺎل اﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﻚ آﻟﺘﺮﻧﺎﺗﻴﻮ ﻛﺎذب رﻫﺎﻳﻲﺑﺨـﺶ ﻛـﻪ در ﺣﻘﻴﻘـﺖ‬
‫روي دﻳﮕﺮ ﺳﻜّﻪ اﺳﺘﺒﺪاد ﻣﻄﻠﻘﻪ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﺑﺰار در دﺳـﺖ ﻳـﻚ ﺑـﺎجﮔﻴـﺮ‬
‫ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻄﺮﻧﺎك درآﻣﺪه ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺮﺗﺐ ﺗﻮﺟﻴﻬﺎت ﺳﺮاﺳﺮ دروغ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻣﺎ‬

‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر و ﻣﺮوري ﺑﺮ ﮔﺬﺷﺘﻪ ◊ ‪23‬‬

‫ﺗﺤﻮﻳﻞ ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻛﺸﺘﻪ ﺷﺪن ر‪‬زا ﻟﻮﻛﺰاﻣﺒﻮرگ‪ ،‬ﻛﺎرل ﻟﻴﺒﻜﻨﻜـﺖ‪ ،‬ﻛـﻮرت‬
‫آﻳﺰﻧﺮ‪ ،‬ﮔﻮﺳﺘﺎو ﻟﻨﺪوﺋﻮ و ﺑﺴﻴﺎري دﻳﮕﺮ از ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴـﺖﻫـﺎ و ﻛﻤﻮﻧﻴﺴـﺖﻫـﺎي‬
‫آﻟﻤﺎﻧﻲ‪ ،‬ﻛُﺸﺘﻪ ﺷﺪن ﻣ‪‬ﺘﻪﺋﻮ ﺗﻲ و رواج ﺗﺮورﻫﺎي ﻓﺎﺷﻴﺴـﺘﻲ در اﻳﺘﺎﻟﻴـﺎ‪ ،‬اﻋﻤـﺎل‬
‫ﭘﺴﺖ و ﻏﻴﺮاﻧﺴﺎﻧﻲ رژﻳﻢﻫﺎي ﻧﻴﻤﻪﻓﺎﺷﻴﺴـﺘﻲ در ﻛﺸـﻮرﻫﺎي ﺣـﻮزة ﺑﺎﻟﻜـﺎن و‬
‫آﻣﺮﻳﻜﺎي ﻻﺗﻴﻦ و در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺟﻨﺎﻳﺎت ﻣﻜـﺮر ﻧﺎزﻳﺴـﻢ ‪ ...‬ﺗﻤـﺎﻣﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻜـﺎن‪،‬‬
‫ﺧﻨﺠﺮ ﺑﻪ دﺳﺘﺎن دﻳﭙﻠﻤﺎتﻫﺎ و روﺷﻨﻔﻜﺮان دﺳﺖﻧﺸﺎﻧﺪة دوﻟﺖ اﺳﺘﺎﻟﻴﻦ ﺟﻨﺎﻳﺎت‬
‫ﻓﺎﺷﻴﺴﺖﻫﺎ را دﺳﺖﻣﺎﻳﺔ ﺑﺎجﮔﻴﺮي و درﻳﺎﻓﺖ ﺣﻖ ﺳﻜﻮت ﻛﺮده و ﻣـﻲﮔﻮﻳﻨـﺪ‬
‫ﻫﺮ ﻋﻤﻠﻲ ﻛـﻪ ﻋﻠﻴـﻪ ﻣـﺎ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬در واﻗـﻊ ﻧـﻮﻋﻲ ﻛﻤـﻚ ﺑـﻪ ﻓﺎﺷﻴﺴـﺖﻫـﺎ و‬
‫ﻫﻤﻮارﻛﻨﻨﺪة اﺳﺘﻘﺮار دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري آنﻫﺎﺳﺖ‪ .‬ﻟﺤﻈﻪاي ﻧﺒﺎﻳﺪ اﻳﻦ ﻣﻬـﻢ را از ﻳـﺎد‬
‫ﺑﺒﺮﻳﺪ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ دو راه وﺟﻮد دارد و ﻻﻏﻴﺮ؛ »ﺑﺎ ﻣﺎ«‪» ،‬ﺑﺮ ﻣﺎ«‪ ،‬ﻳﻜـﻲ را اﻧﺘﺨـﺎب‬
‫ﻛﻨﻴﺪ!‬
‫در ﻫﻤﻴﻦ زﻣﺎن ﺑﻠﻨﺪﮔﻮﻫﺎي ﺗﺒﻠﻴﻐﺎﺗﻲ اﺳـﺘﺎﻟﻴﻦ ﻧﻴـﺰ در ﻫﻤـﻪ ﺟـﺎ اﻋـﻼم‬
‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﻪ ﺧﻮد اﺟﺎزه دﻫـﺪ در ﺧﺼـﻮص ﻋﻴـﻮب و اﺷـﻜﺎﻻت‬
‫اﺷﺘﺮاﻛﻲ ﻛﺮدن اﺟﺒﺎري اﻣﻮال ﺣﺮﻓﻲ ﺑﺰﻧﺪ و ﻳﺎ از ﺳﺮﻛﻮب ﻣﺨﺎﻟﻔـﺎن و ﺗﺒﻌﻴـﺪ‬
‫آنﻫﺎ ﺑﻪ ﺳﻴﺒﺮي اﻧﺘﻘﺎد ﻛﻨﺪ و ﻫﺮ ﻛﻲ ﻛﻪ از روي ﺟﺴﺎرت‪ ،‬ﻣﺤﺎﻛﻤـﺎت ﻣﺴـﻜﻮ‬
‫را ﻧﻘﺪ ﻛﻨﺪ‪ ،‬دﺷﻤﻦ ﺗﺒﻌﻴﺪﻳﺎن ﻟﻴﭙﺎﻧﻲ‪ ،‬ﻫﻢدﺳﺖ ﻣﻮﺳﻮﻟﻴﻨﻲ‪ ،‬ﻫﻤﮕﺎم ﺑﺎ ﻫﻴﺘﻠﺮ و ﺑﺮ‬
‫ﺿﺪ ﻗﺮﺑﺎﻧﻴﺎن اردوﮔﺎهﻫﺎي ﻣﺮگ راﻛﺎﺋﻮ‪ ،‬اوراﻧﻴﻨﺒﻮرگ و ﺑﻮﺧﻦواﻟﺪ ﺗﻠﻘّﻲ ﻣﻲﺷﻮد‬
‫و ﻋﻠﻴﻪ اﻳﻦ ﻗﺮﺑﺎﻧﻴﺎن ﻣﻮﺿﻊ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ اﻓﺮاد ﻫﻢدﺳﺖ ﺑﺎ ﻓﺮاﻧﻜﻮ در‬
‫ﮔﻠﻮﻟﻪﺑﺎران ﻣﺮدم ﺷﻬﺮ ﮔﺮﻧﻴﻜﺎ ﺷﺮﻛﺖ داﺷﺘﻪاﻧﺪ! در ﺷﺮاﻳﻂ ﺣﺎﺿﺮ ﻣﺴﺄﻟﺔ اﺻﻠﻲ‬
‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻂﻣﺸﻲ ﺧﻮد را اﻧﺘﺨﺎب ﻛﻨﻴﺪ؛ ﻳﺎ آنﻫﺎ ﻳﺎ ﻣﺎ! ‪...‬‬
‫اﻋﻀﺎي ﺣﺰب ﻧﻴﺰ اﻳـﻦ ﻋﺒـﺎرات را ﭘﺬﻳﺮﻓﺘـﻪ و داﺋـﻢ اﻳـﻦﮔﻮﻧـﻪ زﻣﺰﻣـﻪ‬

‫‪ ◊ 24‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﻛﻮﭼﻚﺗﺮﻳﻦ ﺷﻜّﻲ ﺑـﻪ وﺟـﻮد آزاديﻫـﺎي ﻓـﺮدي در‬
‫ﺷﻮروي داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺣﻖ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ ﻣﻠّﻲ و آزادي ﻋﻘﻴﺪه و ﺑﻴﺎن در اﻳﻦ‬
‫ﻛﺸﻮر را ﻧﺎدﻳﺪه ﺑﮕﻴﺮد و ﻣﻨﻜﺮ اﻳـﻦ واﻗﻌﻴـﺖ ﺷـﻮد ﻛـﻪ ﺗﺤـﺖ رﻫﺒـﺮيﻫـﺎي‬
‫ﺧﺮدﻣﻨﺪاﻧﺔ اﺳﺘﺎﻟﻴﻦ‪ ،‬ﺷﻮروي وﻃﻦ ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴـﻢ و ﭘﺎﻳﮕـﺎه اﺻـﻠﻲ دﻣﻮﻛﺮاﺳـﻲ‬
‫ﺣﻘﻴﻘﻲ ﺟﻬﺎن ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬در واﻗﻊ دوﺳﺖ و ﻫﻢدﺳﺖ ﻫﻴﺘﻠـﺮ و دﺷـﻤﻦ ﻃﺒﻘـﺔ‬
‫ﻛﺎرﮔﺮ ﺑﻮده و ﭼﻨﺪي ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﭘﺎﻳﻴﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺟﺮﮔﺔ ﻓﺎﺷﻴﺴﺖﻫﺎ ﺧﻮاﻫﺪ ﭘﻴﻮﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺳﺨﻨﺎن‪ ،‬ﻛﻠﻤﻪ ﺑﻪ ﻛﻠﻤﻪ از زﺑﺎن اﻛﺜﺮ روﺷﻨﻔﻜﺮان و ﻃﺮﻓـﺪاران‬
‫آﻧﺎن ﻧﻴﺰ ﺷﻨﻴﺪه ﻣﻲﺷﺪ و در ﻧﻮﺷﺘﻪﻫﺎي ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن‪ ،‬ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎن و ﻛﺸﻴﺶﻫﺎي‬
‫ﻣﻌﺮوف آن زﻣﺎن و در روزﻧﺎﻣﻪﻫﺎ و ﻧﺸـﺮﻳﺎت ﭘﺮﺗﻴـﺮاژ ﺗﻤـﺎﻣﻲ ﺟﻬـﺎن آزاد ﺑـﻪ‬
‫ﭼﺸﻢ ﻣﻲﺧﻮرد‪ .‬اﻳﻦ ﮔﺮوه ﺑﺎ اﺻﺮار اﻋﻼم ﻣـﻲﻛﺮدﻧـﺪ ﻛـﻪ ﻫﺮﮔـﺰ ﻛﻤﻮﻧﻴﺴـﺖ‬
‫ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﻧﺎﭼﺎر ﺧﻮد را ﻣﺴﺆول ﻣﻲداﻧﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﺷﺮﻳﻒ اﻳﻦ ﺗـﺬﻛﺮ را‬
‫ﺑﺪﻫﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ ﺧﻮد را ﺿﺪﻓﺎﺷﻴﺴﺖ ﻣﻲداﻧـﺪ‪ ،‬ﺣـﻖ ﻧـﺪارد از ﺷـﻮروي ﻳـﺎ‬
‫ﺟﻨﺒﺶ ﺟﻬﺎﻧﻲ ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ اﻧﺘﻘﺎد ﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳـﻦ آﻗﺎﻳـﺎن در ﺗﻤـﺎم ﺳـﺎلﻫـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ‬
‫دادﮔﺎهﻫﺎي ﻣﺴﻜﻮ ﺑﺮﻗﺮار و در دوران ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﭘﺎﻛﺴـﺎزيﻫـﺎي ﻳﺸـﻮف‪ ،‬ﺑـﺎ‬
‫ﺗﺄﻛﻴﺪ ﻓﺮاوان ﻣﺸﻐﻮل ﺗﻜﺮار اﻳﻦ ﺣﺮفﻫﺎ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺗﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﻴﺴـﺖ ﺳـﺎل ﺑﻌـﺪ‬
‫ﺧﺮوﺷﭽﻒ ﺑﻪ ﺑﺮﺧﻲ از وﻗﺎﻳﻊ ﻧﺎﮔﻮار آن دوران اﻗﺮار ﻛﺮد و ﺷﺨﺺ اﺳﺘﺎﻟﻴﻦ را‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﻨﻬﺎ ﻋﺎﻣﻞ اﺻﻠﻲ ﻫﻤﺔ آن ﺟﻨﺎﻳﺎت و ﺑﺪﺑﺨﺘﻲﻫﺎ رﺳﻮا ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﻳﻜﻲ از اﺻﻮل ﺑﻨﻴﺎدﻳﻨﻲ ﻛﻪ ﻣﺪ‪ ‬ﻧﻈﺮ ﻫﺮ روانﺷﻨﺎﺳﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻋﺒﺎرت اﺳـﺖ‬
‫از‪ :‬ادراﻛﺎت ﺣﺴﻲ‪ ،‬ﺟﻤﻊآوري اﻃﻼﻋﺎت ﺷﻮاﻫﺪ ﻣﺴﺘﻨﺪ ﺗـﺎ در ﻧﻬﺎﻳـﺖ ﻗﺒـﻞ از‬
‫اﻳﻦ ﻛﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي ﻛﻨﺪ درك و اﺳﺘﻨﺒﺎط درﺳﺘﻲ از ﻣﻮﺿﻮع اراﺋﻪ دﻫـﺪ‪ .‬اﻳـﻦ‬
‫اﺻﻞ ﻫﻤﻮاره ﻣﺪ‪ ‬ﻧﻈﺮ ﻫﺮ روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﺑﻮده و اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ ﺑـﺮاي‬

‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر و ﻣﺮوري ﺑﺮ ﮔﺬﺷﺘﻪ ◊ ‪25‬‬

‫ﭘﻴﺶﮔﻴﺮي از ﺗﻔﻜّﺮ و ﻗﻀﺎوت ﺷﺘﺎبزده ﺑﻪ اﻳﻦ اﺻﻞ ﻣﺘﻮﺳـﻞ ﺷـﻮد‪ .‬از ﺑﻴـﺎن‬
‫اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻲﺗﻮان اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻛﺮد ﻛﻪ ﭼﺮا ﻣﻦ در ﺗﻨﻬﺎﻳﻲ ﻳﺎ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﮔﻔﺖوﮔﻮ‬
‫ﺑﺎ دوﺳﺘﺎن ﻧﺰدﻳﻜﻢ ﺑﻪ ﺟﺎي ﻣﺤﻜﻮم ﻛﺮدن وﻗـﺎﻳﻌﻲ ﻛـﻪ در ﺷـﻮروي رخ داده‬
‫ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺮ آن ﺗﻼش داﺷﺘﻢ ﺗﺎ ﻋﻠﻞ و اﻧﮕﻴﺰهﻫﺎﻳﻲ را ﻛـﻪ ﺑـﺮوز اﻳـﻦ ر‪‬ﺧـﺪادﻫﺎ را‬
‫ﻣﻮﺟﺐ ﺷﺪه ﻣﻮرد ﭘﺮﺳﺶ ﻗﺮار دﻫﻢ‪ .‬وﻗﺎﻳﻌﻲ از اﻳﻦ دﺳﺖ‪ ،‬از ﺳـﺎلﻫـﺎ ﭘـﻴﺶ‬
‫اﻓﺮادي ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﻦ را ﻣﺮدد‪ ،‬ﻧﺎراﺣﺖ‪ ،‬دﭼﺎر ﺷﮕﻔﺖزدﮔـﻲ و ﻧـﻮﻋﻲ ﺳﺮﮔﺸـﺘﮕﻲ‬
‫ﻛﺮده ﺑﻮد و در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻧﻴﺰ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫﺎي ﻣﺎ را ﻣﺨﺘﻞ ﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬
‫ﭘﺎﺳﺦ ﺑﺮﺧﻲ از ﭘﺮﺳﺶﻫﺎ از اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﺑﺮﻣﻲآﻳﺪ ﻛـﻪ ﺑـﺮﺧﻼف ﻧﻈـﺮ و‬
‫ﻋﻘﻴﺪة ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺘﻲ‪ ،‬اﻧﻘﻼﺑﻲ در ﻛﺸﻮري رخ داده ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﺻـﻨﻌﺘﻲ و‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻪ ﺗﻠﻘّﻲ ﻧﻤﻲﺷﺪ‪ .‬ﺑﺴـﻴﺎري از ﻋﻠـﻞ دﻳﮕـﺮ را در ﺳـﺎﻳﺔ ﺟﻨـﮓ‬
‫ﻗﺪرت در روﺳﻴﻪ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻣﻲﻛﺮدﻳﻢ‪ .‬ﺟﻨﮕﻲ ﻛﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻛﺸﻮر را ﺑﻪ ﻣﺮز ﺳـﻘﻮط‬
‫اﻋﺘﻘﺎدي ﻛﺸﺎﻧﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺧﺴﺎرات ﺟﺒﺮانﻧﺎﭘﺬﻳﺮي ﺑﺮ روح و روان ﻣﺮدم وارد‬
‫ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﻓﺸﺎرﻫﺎي اﺳﺘﺎﻟﻴﻦ ﺑﺮ ﺗﺮوﺗﺴﻜﻲ را ﻧﻴﺰ دﻟﻴﻞ دﻳﮕـﺮي ﺑـﺮ اﺻـﺎﻟﺖ‬
‫وﺻﻴﺖﻧﺎﻣﺔ ﻟﻨﻴﻦ ﻣﻲداﻧﺴﺘﻴﻢ ﻛﻪ در ﻏﺮب ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪ‪ .‬وﺻـﻴﺖﻧﺎﻣـﻪاي ﻛـﻪ در‬
‫آن‪ ،‬ﻟﻨﻴﻦ در ﺧﺼﻮص وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي ﺗﺨﺮﻳﺐﮔﺮ ﺷﺨﺼﻴﺖ اﺳﺘﺎﻟﻴﻦ ﻫﺸـﺪار داده‬
‫ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد آن ﻛﻪ در ﺧﺼﻮص ﻃﻮﻓﺎنزداﻳﻲ‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت ﻛـﺎﻓﻲ ﻧﺪاﺷـﺘﻴﻢ اﻣـﺎ‬
‫ﻣﻲداﻧﺴﺘﻴﻢ ﻛﻪ ﺑﺎ ﭼﻪ ﺧﺸﻮﻧﺖ و ﺑﻲرﺣﻤﻲ ﺗﻮأم ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﺑـﻪ ﮔﻮﻧـﻪاي ﻛـﻪ‬
‫اﻧﻌﻜﺎس و ﭘﻴﺎﻣـﺪﻫﺎي ﻧﺎﺷـﻲ از آن‪ ،‬ﭼﻨـﺎن ﺑـﻮد ﻛـﻪ دﻳﮕـﺮ اﻣﻜـﺎن ﭘـﺬﻳﺮش‬
‫ﻣﺴﺆوﻟﻴ‪‬ﺖ آن و اﻗﺮار ﺑﻪ اﺷـﺘﺒﺎﻫﺎت ﺑـﺮاي رژﻳـﻢ وﺟـﻮد ﻧﺪاﺷـﺖ‪ .‬از آن ﭘـﺲ‬
‫اﺳﺘﺎﻟﻴﻦ ﺑﻪ ﺳﺮاﺷﻴﺒﻲ روش ﺧﺎص ﺧﻮدش ﻓﺮو ﻏﻠﺘﻴﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ داﺋﻢ ﻛﺎرش ﺳﻠﺐ‬
‫ﻣﺴﺆوﻟﻴ‪‬ﺖ از ﺧﻮﻳﺶ و اﺷﺘﺒﺎﻫﺎت را ﺑﻪ ﮔﺮدن دﻳﮕﺮان اﻧﺪاﺧﺘﻦ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﻛﺎرﻫﺎ‬

‫‪ ◊ 26‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﺑﺎ ﻫﻤﻴﻦ ﺳﻜﺐ و ﺳﻴﺎق و ﺑﺎ ﺧﺸﻮﻧﺖ ﺑﻴﺸـﺘﺮ اداﻣـﻪ ﻳﺎﻓـﺖ ﺗـﺎ در ﻧﻬﺎﻳـﺖ ﺑـﻪ‬
‫ﺳﺮﻛﻮب و ﻛﺸﺘﺎر اﻧﺠﺎﻣﻴﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﻫﻨﮕﺎم ﻋﺒﺎرت »اﺳﺘﺎﻟﻴﻦ ﻫﻤـﻮاره ﺑـﺮ ﺣـﻖ‬
‫اﺳﺖ«‪ ،‬ﺷﻌﺎر ﺟﺰﻣـﻲ و وﺣـﻲ ﻣﻨﺰﻟـﻲ ﺷـﺪه ﺑـﻮد ﻛـﻪ ﺣﺘـﻲ در ﺑـﻴﻦ اﺣـﺰاب‬
‫ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖ ﺧﺎرﺟﻲ ﻧﻴﺰ ﻣﺤﻠﻲ ﺑـﺮاي ﺷـﻚ و ﺗﺮدﻳـﺪ در ﺧﺼـﻮص آن وﺟـﻮد‬
‫ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ در ﺻﻮرت ﺷﻚ ﻳﺎ ﺗﺮدﻳﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺧﻄﺮ وﺟﻮد داﺷﺖ ﻛـﻪ ﻓـﺮد از‬
‫ﺣﺰب اﺧﺮاج و ﻃﺮد ﺷﺪه و ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻳﻜﻲ از ﻋﻨﺎﺻﺮ دﺷﻤﻦ ﺑﺎ او رﻓﺘﺎر ﺷﻮد‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﭼﻴﺰﻫﺎ روان اﻓﺮادي ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺮا آزرده ﻣﻲﺳﺎﺧﺖ و ﺑﺮﺧﻲ اوﻗـﺎت‬
‫ﻛﻪ در ﺧﺼﻮص ﺗﻌﻬﺪﻫﺎي اﻳـﻦ ﭼﻨـﻴﻦ ﺟﺰﻣـﻲ ﺑـﻪ ﺣـﺰب ﻓﻜـﺮ ﻣـﻲﻛـﺮدﻳﻢ‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻴﻢ ﻓﺸﺎر ﺳﻨﮕﻴﻦ آن را ﺗﺤﻤ‪‬ﻞ ﻛﻨـﻴﻢ‪ .‬اﻳـﻦ ﺷـﺮاﻳﻂ ﺑﺎﻋـﺚ ﺷـﺪ ﺗـﺎ‬
‫ﺗﺮكﻫﺎي ﻧﻬﺎﻳﻲ در ﭘﻮﺳﺘﺔ ﺑﺎورﻫﺎيﻣﺎن اﻳﺠﺎد ﺷﻮد‪ ،‬ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ دﻳﮕﺮ ﺑﺴـﻴﺎر‬
‫ﻣﺸﻜﻞ ﺑﻮد ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻗﺒﻞ‪ ،‬درﺑﺎرة ﻣﺴﺎﺋﻞ اﻇﻬﺎرﻧﻈﺮ ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺑﺎ آﻏﺎز ﻛﺎر دادﮔﺎهﻫﺎي ﻣﺴﻜﻮ‪ ،‬ﺗﻤﺎﻣﻲ اﻳﻦ »ﺧﻮاﻫﻴﻢﻫﺎ« و »ﺗـﻮاﻧﻴﻢﻫـﺎ«‬
‫ﺑﺮاي ﻣﻦ اﻋﺘﺒﺎر ﺧﻮد را از دﺳﺖ دادﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﻨﻮز ﺗﻼش ﻣﻲﻛﺮدم ﺧﻮد را ﻗـﺎﻧﻊ‬
‫ﻛﻨﻢ ﻛﻪ در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻓﻜﺮ ﻗﺮﺑﺎﻧﻴﺎن ﻫﻴﺘﻠﺮ و ﻣﻮﺳﻮﻟﻴﻨﻲ و ﻓﺮاﻧﻜﻮ‬
‫ﺑﻮد و ﺑﺪﻳﻦ وﺳﻴﻠﻪ ﺳﻌﻲ داﺷﺘﻢ رﺧﺪادﻫﺎي ﻣﺴﻜﻮ را ﺑﺎ ﻣﺎﻳﻪ ﮔـﺮﻓﺘﻦ از رﻧـﺞ و‬
‫ﻋﺬاب آن ﻗﺮﺑﺎﻧﻴﺎن ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻛﻨﻢ‪ .‬در اﻳﻦ اﻣﺮ ﻣﺪﺗﻲ ﻧﻴﺰ ﻣﻮﻓﻖ ﺷﺪم ﺗـﺎ اﻳـﻦ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﺪم ﻧﺎﺧﻮدآﮔﺎه ﻧﻘﺶ ﻣﺘﻬﻤﺎن دادﮔﺎه ﻫﺎي ﻣﺴـﻜﻮ را ﺑـﺎزي ﻣـﻲﻛـﻨﻢ‪.‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺷﻜﻠﻲ ﻛﻪ ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺑﺮﻳﺪه‪ ،‬ﺑﺮاي ﺳﺎلﻫﺎي ﻣﺘـﻮاﻟﻲ اﻳـﻦ ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫رﻓﺘﺎر ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻦ ﻧﻴﺰ ﺑﺎ ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي ﻳﻚ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻫﻮﻳﺖﺳﺎزيﻫﺎي ﻛﺎذب‪،‬‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺎﻧﺪﻧﻢ در ﺣﺰب ﺗﻮﺟﻴﻪ و دﻟﻴﻞﺗﺮاﺷﻲ ﻣﻲﻛﺮدم‪.‬‬
‫در ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺮاﻳﻄﻲ در ﭘـﺎﻳﻴﺰ ‪ 1936‬در ﻳـﻚ ﺷـﺐ ﻣﻬﺘـﺎﺑﻲ ﻛـﻪ ﻣـﺎه در‬

‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر و ﻣﺮوري ﺑﺮ ﮔﺬﺷﺘﻪ ◊ ‪27‬‬

‫ﭘﺎﻧﺘﺌﻮن ﻧﻮراﻓﺸﺎﻧﻲ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺧﺎﻧﻪ ﻣﻲرﻓﺘﻢ‪ ،‬ﻧﺎﮔﻬﺎن دﭼﺎر‬
‫ﺣﻤﻠﺔ ﻗﻠﺒﻲ ﺷﺪم‪ .‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﺨﺘﻲ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻢ ﻧﻔﺲ ﺑﻜﺸﻢ‪ ،‬اﻳﺴـﺘﺎدم و‬
‫ﺑﻪ ﻓﻜﺮ ﻓﺮو رﻓﺘﻢ‪ ،‬در ﻫﻤﺎن اوﺿﺎع و اﺣﻮال ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷـﺪم ﻛـﻪ ﻗﻠـﺒﻢ ﻣﺸـﻜﻠﻲ‬
‫ﻧﺪارد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻧﻮﻋﻲ ﮔﻔﺖوﮔﻮي دوﺟﺎﻧﺒﻪ ﺑﻴﻦ ذﻫﻦ و ﺟﺴﻢ ﺑﺎﻋﺚ آن ﺣﻤﻠﻪ ﺷﺪه‬
‫و در واﻗﻊ ﻫﺸﺪاري اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻦ اﻋـﻼم ﻣـﻲدارد ﺗﻮﺟﻴﻬـﺎت‪ ،‬ﺑﻬﺎﻧـﻪﻫـﺎ و‬
‫دﻟﻴﻞﺗﺮاﺷﻲﻫﺎي ﻛﺎذب را رﻫﺎ ﻛﺮده و ﺑﻪ ﺧﻮدﻓﺮﻳﺒﻲ ﭘﺎﻳﺎن دﻫﻢ‪.‬‬
‫ﻗﺒﻞ از اﻳﻦ ﻫﻤﻮاره ﺧﻮد را ﺑﺎ اﻳﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﺗﺮﺳﺎﻧﺪه ﺑﻮدم ﻛﻪ ﻋﺮﺻﺔ اﻧﻘﻼب‬
‫را ﻓﻘﻂ از ﻳﻚ راه ﻣﻲﺗﻮان ﺗﺮك ﻛﺮد ﻛﻪ آن ﻧﻴﺰ ﭘﺎﻳﺎﻧﺶ ورﻃﺔ ﺳﺮﮔﺸـﺘﮕﻲ و‬
‫ﻧﺎﺑﻮدي اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﺪ از آن ﺷﺐ ﻧﻴﺰ ﻋﺎرﺿﺔ ﻗﻠﺒﻲ ﺑﺎرﻫﺎ ﺑﻪ ﺳﺮاﻏﻢ آﻣـﺪ و زﻣـﺎﻧﻲ‬
‫ﺣﻤﻼت ﻗﻠﺒﻲ ﭘﺎﻳﺎن ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ در ﺧﻮد اﻳﻦ ﺷﻬﺎﻣﺖ را ﻳـﺎﻓﺘﻢ ﻛـﻪ از اﻳـﻦ راه‬
‫ﻋﺒﻮر ﻛﻨﻢ و ﺑﻪ آن ﻗﻠﻤﺮوي ﺳﺮﮔﺸﺘﮕﻲ وارد ﺷﻮم‪ .‬ﺗﺼﻤﻴﻢ ﺑﻪ ﻧﻮﺷﺘﻦ ﮔـﺮﻓﺘﻢ‪،‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ ﻧﻪ در ﺧﺼﻮص ﻣﺤﺎﻛﻤﺎت دادﮔﺎهﻫﺎي ﻣﺴﻜﻮ‪ ،‬ﭼـﺮا ﻛـﻪ دﻳﮕـﺮ در آنﻫـﺎ‬
‫ﻫﻴﭻ راز ﻣﻬﻤﻲ ﺑﺮاﻳﻢ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬در ﺳﺎل ‪ ،1937‬ﺑﺎ اﻧﺪﻳﺸﻴﻦ در ﺧﺼـﻮص‬
‫ﻋﻮاﻣﻞ ﭘﺸﺖﭘﺮده‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ اﻧﺠﺎم ﻛﺎرﻫﺎ و ﻧﻘﺶ ﻗﺎﺿﻲﻫﺎي دادﮔﺎهﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻪ ﻳﻚ‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي ﻣﻨﺴﺠﻢ دﺳﺖﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮدم ﻛﻪ ﻫﻴﭻﮔﺎه ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ ﺗﻐﻴﻴـﺮ آن ﻧﺪﻳـﺪم‪.‬‬
‫ده ﺳﺎل ﺑﻌﺪ ﻧﻴﺰ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﮔﺰارش ﻣﺸﺎﻫﺪات دوﺳﺘﻢ اﻟﻜﺴﺎﻧﺪر واﻳﺲﺑـﺮگ را‬
‫از ﺧﻮد او ﺷﻨﻴﺪم‪ ،‬اﺳﺘﻨﺘﺎجﻫﺎي ﻗﺒﻠﻲ را ﻫﻢﭼﻨﺎن ﺑﻪ ﻗﻮت ﺧﻮد ﺑﺎﻗﻲ دﻳـﺪم‪ .‬در‬
‫ﺳﺎل ‪ 1950‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛـﻪ واﻳـﺲﺑـﺮگ ﮔـﺰارش ﺧـﻮد را ﺑـﺎ ﻋﻨـﻮان »ﺷـﻨﺒﺔ‬
‫ﺳﺤﺮﻛﻨﻨﺪه« ﻣﻨﺘﺸﺮ ﻛﺮد‪ ،‬ﻫﻤﺔ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻋﻼﻗﻤﻨﺪ ﺑﻮدﻧﺪ ﺗﺎ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻗﻀـﺎﻳﺎ را‬
‫ﺑﺪاﻧﻨﺪ درﻳﺎﻓﺘﻨﺪ ﻛﻪ آن اﻋﺘﺮاﻓﺎت ﻛﺬاﻳﻲ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ زور ﺷﻜﻨﺠﻪﻫﺎي ﺟﺴـﻤﺎﻧﻲ‬
‫‪ -‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﺔ ﺷﻜﻨﺠﻪﻫﺎي رواﻧﻲ ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ ﺗﺤﻤ‪‬ﻞ و وﻳﺮاﻧﮕـﺮ‪ ،‬از ﻣﺘﻬﻤـﺎن‬

‫‪ ◊ 28‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ! از ﺗﻤﺎم ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﭘﺲ از ﺟﻨﮓ‪ ،‬ﭼﻪ ﺑﻪ ﺷـﻜﻞ رﻣـﺎن و‬
‫ﭼﻪ در ﻗﺎﻟﺐ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘـﺎﻻت ﻧﻮﺷـﺘﻪام ‪ -‬آﺧـﺮﻳﻦ آنﻫـﺎ »زﻧـﺪﮔﻲ در اﻳـﻦ‬
‫زﻣﺎﻧﻪ« اﺳﺖ ‪ -‬ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ روﺷﻦ ﻣﻲﺷﻮد ﻛـﻪ ﭼـﺮا ﻣـﻦ آن دادﮔـﺎهﻫـﺎ را ﻛـﻪ‬
‫ﻧﻤﺎﻳﺶﻫﺎﻳﻲ ﺟﻨﺠﺎﻟﻲ و رﻧﮓ و ﻟﻌﺎبدادة ﻣﺘﻜﻲ ﺑﺮ ﭘﻴﺶﻓﺮﺿﻲ ﻣﺮﮔﺒﺎر ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﻣﺜﺎﺑﺔ دﻟﻴﻞ و ﺑﺮﻫﺎن ﻧﻬﺎﻳﻲ ﻓﺮوﭘﺎﺷﻲ رژﻳﻢ ﻣﻲداﻧﺴـﺘﻢ‪ .‬ﺑﻴﺴـﺖ ﺳـﺎل ﭘـﺲ از‬
‫ﭘﻴﺮوزي اﻧﻘﻼب اﻛﺘﺒﺮ‪ ،‬رژﻳﻢ وﻗﺖ ﺑﻪ آن درﺟﻪ از اﻧﺤﻄﺎط ﻓﺮو رﻓﺘـﻪ ﺑـﻮد ﻛـﻪ‬
‫روش واروﻧــﻪﺳــﺎزي ﻣﻌﻨــﺎي اﻧﺪﻳﺸــﻪﻫــﺎ و ﻛﺘﻤــﺎن ﺣﻘــﺎﻳﻖ‪ ،‬از ﺧﺼﻮﺻــﻴﺎت‬
‫ﺗﻔﻜﻴﻚﻧﺎﭘﺬﻳﺮ آن ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻦ ﭼﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ روانﺷﻨﺎس و ﭼﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳـﻚ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴـﺖ از‬
‫ﻫﻤــﺎن آﻏــﺎز ﻓﻌــﺎﻟﻴﺘﻢ ﺑــﻪ ﭘــﮋوﻫﺶ در ﺧﺼــﻮص ﭘﺪﻳــﺪهﻫــﺎي ﻣﺮﺑــﻮط ﺑــﻪ‬
‫ازﺧﻮدﺑﻴﮕﺎﻧﮕﻲ ﻓﺮدي ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺑﻮدم‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﻴﺪ ﻛﻪ در ﻣﺤﺎﻛﻤـﺎت دادﮔـﺎهﻫـﺎي ﻣﺴـﻜﻮ اﻳـﻦ‬
‫ﺣﺎﻟﺖ ازﺧﻮدﺑﻴﮕﺎﻧﮕﻲ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ اﻓﺮاﻃﻲ ﺗـﺮي )ﺣﺘـﻲ ﻧﺴـﺒﺖ ﺑـﻪ دادﮔـﺎهﻫـﺎي‬
‫ﻣﻀﺤﻚ ﺗﻔﺘﻴﺶ ﻋﻘﺎﻳﺪ ﻗﺮون وﺳﻄﻲ( ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ ﮔﺬارده ﻣﻲﺷـﻮد‪ .‬در ﻓﺮآﻳﻨـﺪ‬
‫ﻣﺤﺎﻛﻤﺎت اﻳﻦ دادﮔﺎهﻫﺎ‪ ،‬اﻧﺴﺎنﻫﺎ زﻳﺮ ﻓﺸﺎر ﺗﻬﺪﻳﺪ و ارﻋﺎبﻫـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ روح و‬
‫روان آنﻫﺎ را ﻣﺘﻼﺷﻲ ﻣﻲﻛﺮد ﺑﺎ ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ ﺧﻮد دﺷﻤﻨﻲ ﻣﻲورزﻳﺪﻧﺪ‪ .‬در ﻋـﻴﻦ‬
‫ﺣﺎل اﻳﻦ وﺿﻌﻴﺖ ﺑﺪون ﻇﻬﻮر ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎي ﺑﻴﻤﺎري ﻳﺎ روانﭘﺮﻳﺸﻲ و ﺑـﺪون آن‬
‫ﻛﻪ اﺧﺘﻼل ﻣﺮﻣﻮزي در وﺿﻌﻴﺖ رواﻧﻲ اﻓﺮاد دﻳﺪه ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪه ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻋﻤﻞ وﺣﺸﺘﻨﺎﻛﻲ دﺳـﺖ ﺑﺰﻧـﺪ و آن را ﻧﻴـﺰ‬
‫ﻧﺸﺎﻧﺔ اﻗﺘﺪار و ﺳﺮاﻓﺮازي ﺗﻔﻜّﺮ ﺻﻠﺢ و اﻧﺴـﺎندوﺳـﺘﻲ ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴـﺘﻲ ﺑﺪاﻧـﺪ و‬
‫ﻫﻢزﻣﺎن اﻧﺒﻮه ﺧﻠﻖ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻓﺮﻣﺎﻳﺸﻲ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ اﻋﻤﺎل ﻛﻒ ﺑﺰﻧﻨﺪ‬

‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر و ﻣﺮوري ﺑﺮ ﮔﺬﺷﺘﻪ ◊ ‪29‬‬

‫و اﺑﺮاز اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻛﻨﻨﺪ و ﺗﻤﺎﻣﻲ ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖﻫﺎ و ﻫﻮاداراﻧﺸﺎن ﻧﻴﺰ آﺷـﻜﺎرا ﻣﻬـﺮ‬
‫ﺗﺄﻳﻴﺪ ﺑﺮ آن ﺑﺰﻧﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻈﺎم و ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ ﻧﻤﺎد و ﻧﻤﻮﻧﺔ ﻳﻚ ﻧﻈـﺎم اﺳـﺘﺒﺪادي‬
‫ﻣﻄﻠﻘﻪ اﺳﺖ و ﻣﻦ از ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻈﺎﻣﻲ ﻃﺮﻓﺪاري ﻛﺮده ﺑﻮدم‪ ،‬ﺑﺮاﻳﺶ ﻫﻮرا ﻛﺸﻴﺪه‬
‫ﺑﻮدم‪ ،‬ﺑﻴﻤﺎري ﻗﻠﺒﻲ ﻣﻦ در ﺣﻘﻴﻘﺖ ﻧﻮﻋﻲ اﺣﺴﺎس ﺷﺮم و ﻋﺬاب وﺟـﺪﻧﻲ ﺑـﻮد‬
‫ﻛﻪ از اﻳﻦ ﺑﺎﺑﺖ ﻣﻲﻛﺮدم‪ ،‬ﻣﻦ ﺑﻪ ﺳﻘﻮط ﺧﻮد آﮔﺎه ﺷـﺪه ﺑـﻮدم؛ ﺳـﻘﻮﻃﻲ ﺑـﻪ‬
‫ﻻﻳﻪﻫﺎي ژرف و دﻫﺸﺘﻨﺎك ﺑﺎورﻫﺎي دروغ و ﻓﺮﻳﺐﻫﺎي ﺧﻮدﺳﺎﺧﺘﻪ‪.‬‬
‫از آن ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻫﻴﭻوﻗﺖ اﺳﺘﺎﻟﻴﻨﻴﺴـﺖ ﻧﺒـﻮدم‪ ،‬ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑـﻪ ﻳـﻚ ﺿـﺪ‬
‫اﺳﺘﺎﻟﻴﻨﻴﺴﺖ ﻧﻴﺰ ﻣﺒﺪل ﻧﺸﺪم‪ .‬ﻣﻨﻈﻮرم از ﺿﺪ اﺳﺘﺎﻟﻴﻨﻴﺴﺖ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﭘﺲ از ﺳﺨﻨﺎن ﺧﺮوﺷﭽﻒ در ‪ 1956‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ رﻫﻨﻤﻮن ﺷـﺪﻧﺪ ﻛـﻪ ﺑﻌـﺪ از‬
‫اﻳﻦ ﺑﺎﻳﺴﺘﻲ ﺑﺎ ارﺟﺎع ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﺑﻪ ﮔﺬﺷﺘﻪ ژوزف وﻳﺴـﺎر ﻳﻮﻧـﻮﻳﭻ ﻳﻮﮔﺎﺷـﻮﻳﻠﻲ‬
‫ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ اﺳﺘﺎﻟﻴﻦ را‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺧﺼﻢ و ﻳﮕﺎﻧﻪ ﮔﻨﺎهﻛﺎر و ﻣﺴﺆول ﻫﻤﺔ ﺑﻼﻳﺎ و‬
‫ﭘﺮﻳﺸﺎﻧﻲﻫﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻣﺘﻬﻢ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﺘﻲ از ﺗﺎرﻳﺦ و ﻧﮕﺮش روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﻣﻦ اﺟـﺎزه ﻧﻤـﻲداد‬
‫ﻛﻪ ﺑﺎر ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖ آﻧﭽﻪ را در اﻳﻦ ﻓﺮآﻳﻨﺪ رخ داده ﺑﻮد‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮ ﻋﻬﺪة ﻳـﻚ ﻧﻔـﺮ‬
‫ﺑﺪاﻧﻢ و ﻛﺎﺳﻪﻛﻮزة ﺗﻤﺎﻣﻲ ﻛﻮﺗﺎﻫﻲﻫﺎ را ﺑﺮ ﺳﺮ او ﺑﺸﻜﻨﻢ‪ ،‬ﺑﺮاﻳﻢ ﻓﺮﻗﻲ ﻧﺪاﺷـﺖ‬
‫ﻛﻪ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﺗﺎرﻳﺦﺳﺎز اﺳﻜﻨﺪ ﻛﺒﻴﺮ‪ ،‬ژوﻟﻴﻮس ﺳﺰار‪ ،‬ﻧﺎﭘﻠﺌﻮن و ﻳﺎ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪاي‬
‫در ﻋﺼﺮ ﺧﻮدﻣﺎن ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬از اﻳﻦ رو ﻣﺒﻨﺎي ارزﻳﺎﺑﻲ ﻣﻦ ﻧﮕﺮﺷﻲ ﺑﻮد ﻛـﻪ در اﻳـﻦ‬
‫ﻛﺘﺎب ﻣﻜﺮّراً ﺑﻪ آن اﺷـﺎره ﻛـﺮدهام‪ :‬ﺧﻮدﻛـﺎﻣﮕﻲ ﺗﻨﻬـﺎ در ﺑﺮﮔﻴﺮﻧـﺪة ﺷـﺨﺺ‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ و ﮔﺮوه ﻫﻤﺪﺳﺘﺎﻧﺶ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداران‪ ،‬زﻳﺮدﺳﺘﺎن و ﻗﺮﺑﺎﻧﻴﺎن‬
‫او را ﻧﻴﺰ درﺑﺮﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻋﻨﺎﺻﺮي ﻛﻪ او را ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻘﺎم رﺳﺎﻧﺪهاﻧﺪ‪.‬‬
‫در ﻣﻴﺎن ﻫﺮ ﻣﻠﺘﻲ ﺑﻴﺶ از ﻫﺰاران ﻫﻴﺘﻠﺮ و اﺳﺘﺎﻟﻴﻦ ﺑﺎﻟﻘﻮه وﺟﻮد دارد‪ .‬اﻣﺎ‬

‫‪ ◊ 30‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﺑﻪ ﻧﺪرت ﭘﻴﺶ ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ اﻳـﻦ ﺗﻮﻓﻴـﻖ را داﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷـﻨﺪ ﻛـﻪ ﺗـﺎ ﻣﺮﺣﻠـﺔ ﺑـﻪ‬
‫دﺳﺖﮔﻴﺮي ﻗﺪرت ﻣﻄﻠﻘﻪ ﭘﻴﺸﺮوي ﻛﻨﻨﺪ و ﺑﻪ آرزوي رامﻧﺸـﺪﻧﻲ ﺧـﻮد ﺑـﺮاي‬
‫ﻫﻤﺘﺎﻳﻲ ﺑﺎ ﺧﺪاﻳﺎن دﺳﺖ ﻳﺎﺑﻨﺪ‪ .‬ﻣﻮﻓﻘﻴ‪‬ﺖ در اﻳﻦ اﻣـﺮ ﺑـﻪ ﺷـﺮاﻳﻂ اﻗﺘﺼـﺎدي ‪-‬‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﺳﻴﺎﺳﻲ ﺑﺴﺘﮕﻲ دارد‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪاي را ﻣﻲﺗﻮان ﺗﺼـﻮر‬
‫ﻛﺮد ﻛﻪ در آن زﻧﺪﮔﻲ اﻛﺜﺮ ﻣﺮدم ﺗﺤﺖ ﻓﺸﺎر اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﻮﻧـﻪاي ﻛـﻪ ﻣـﺮدم از‬
‫اﻳﻦ وﺿﻌﻴﺖ ﻧﺎﺑﺴﺎﻣﺎن ﺷﺪﻳﺪاً در ﺧﻮد اﺣﺴﺎس اﻫﺎﻧـﺖ و ﺗﺤﻘﻴـﺮ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ و‬
‫ﻃﺒﻘﻪ ﻳﺎ ﺟﻨﺎح ﺣﺎﻛﻢ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ واﺳﻄﺔ اﺣﺴﺎس ﺧﻄﺮي ﻛﻪ در ﺧﺼﻮص ﻗﺪرت ﻳـﺎ‬
‫اﻣﺘﻴﺎزاﺗﺶ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺘﻮاﻧﺪ ﻳﺎ اﺻﻼً ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﻣﺸﻜﻼت را ﺣـﻞ ﻛﻨـﺪ‪ ،‬در ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﺷﺮاﻳﻄﻲ‪ ،‬ﻣﺮدم ﻛﻪ ﺑﻪ ﺟﺰ در ﻣﻮرد ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪيﻫﺎي ﺿـﺮوري و اﺟﺘﻨـﺎبﻧﺎﭘـﺬﻳﺮ‬
‫زﻧﺪﮔﻲ‪ ،‬در ﺳـﺎﻳﺮ ﻣـﻮارد ﻣﻌﻤـﻮﻻً ﺑـﻴﻦ ﻧـﻮﻋﻲ ﺑـﻲﺗﻔـﺎوﺗﻲ ﻗﻀـﺎ و ﻗـﺪري و‬
‫اﻋﺘﺮاضﻫﺎي ﻋﺼﺒﻲ و ﭘﺮاﻛﻨﺪه در ﻧﻮﺳﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺮور و ﻧﺎاﻣﻴﺪواراﻧﻪ‪ ،‬ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻳﻚ‬
‫ﻗﻬﺮﻣﺎن ﻧﺎﺟﻲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻇﻬﻮر ﺧﻮﻳﺶ ﻫﻤﺔ ﻣﺴﺎﺋﻞ را ﺣـﻞ ﻛﻨـﺪ‪ .‬ﺑـﺪﻳﻦ‬
‫ﺗﺮﺗﻴﺐ آنﻫﺎ ﺑﻪ ﺟﺎي ﺗﻼش و ﻛﻮﺷﺶ ﺑﺮاي ﺑﻬﺒﻮد وﺿﻌﻴﺖ ﺧـﻮد ﺑـﻪ ﻇﻬـﻮر‬
‫ﻳﻚ ﻧﺎﺟﻲ دل ﻣﻲﺑﻨﺪﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺗﻔﻜﺮ در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻣﺪﻋﻴﺎن اﻋﺠﺎزآﻓﺮﻳﻨﻲ را ﺑﺮ ارﻳﻜﺔ‬
‫ﻗﺪرت ﻣﻲﻧﺸﺎﻧﺪ و آنﻫﺎ ﻧﻴﺰ در ﭼﻨﻴﻦ اوﺿﺎع و اﺣﻮاﻟﻲ ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺑﻪ ﺣﺎﻛﻤﺎﻧﻲ‬
‫ﻣﺴﺘﺒﺪ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺒﻨﺎي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻣﻦ در اﻳﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺎ دﻳﺪﮔﺎه ﺑﺴﻴﺎري از ﻧﻮﻳﺴـﻨﺪﮔﺎﻧﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﺑﻌﺪاً ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻮﺿﻮع را ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻛﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﻣﺘﻔـﺎوت اﺳـﺖ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨـﻴﻦ ﺑـﺮﺧﻼف‬
‫روش ﺧﺎص روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﮔﻮﺳﺘﺎو ﻟﻮﺑﻦ و ﭘﻴﺮوان ﺟﺪﻳﺪش‪ ،‬ﻧﻤﻲﺧﻮاﺳﺘﻪام ﻛـﻪ‬
‫رﻓﺘﺎر ﺳﺘﻤﺪﻳﺪﮔﺎن را ﺑﺮ اﺳﺎس وﻳﮋﮔﻲ ﮔﺮوﻫﻲ آنﻫﺎ ﺗﻮﺿﻴﺢ دﻫـﻢ‪ .‬ﺑـﺮﻋﻜﺲ‪،‬‬
‫ﺳﻌﻲ ﻛﺮدهام ﺗﺎ ﺗﻮدة ﻣﺮدم را ﻧﻴﺰ ﺑﺮ اﺳﺎس اﺻﻮل روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻓﺮدي ارزﻳﺎﺑﻲ‬

‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر و ﻣﺮوري ﺑﺮ ﮔﺬﺷﺘﻪ ◊ ‪31‬‬

‫ﻛﺮده و ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﻛﻨﻢ و رﻓﺘﺎرﻫﺎي ﺳﻴﺎﺳﻲ آنﻫﺎ را در ﻣﺘﻦ رواﺑﻂ اﻗﺘﺼﺎدي‬
‫ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻣﻮﺟﻮد ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﻨﻢ‪ .‬از اﻳﻦ ﺟﻬﺖ روانﺷﻨﺎﺳﻲ آدﻟـﺮ ﺑـﻪ ﮔﻮﻧـﻪاي‬‫ﻣﻨﺎﺳﺐ اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه زﻳﺮا ﺗﺌﻮري آدﻟﺮ ﻧﻘـﺶ ﻣﻬـﻢ رﻏﺒـﺖﻫـﺎي اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ و‬
‫ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﭘﻴﺎﻣﺪﻫﺎي ﻧﺎﺷﻲ از ﻗـﺪرتﻃﻠﺒـﻲ ﻓـﺮدي در ﺗﻤـﺎﻣﻲ ﻃﺒﻘـﺎت‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ را ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺸﺮوح و ﺟﺎﻣﻊ ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﺳﺎل ‪ 1937‬ﺗﻼش ﻣﻦ ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﺎ ﺳﺮﺣﺪ اﻣﻜﺎن ﺑﻨﻴﺎد آن ﻧﻤﻮﻧﺔ‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ را ﻛﻪ اﻣﺮوزه ﺑﻪ اﺳﺘﺒﺪاد ﺧﺰﻧﺪه ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر دﻗﻴﻖ و روﺷﻦ‬
‫ﻧﺸﺎن دﻫﻢ‪ .‬ﻏﺮﺿﻢ اﺷﺎرة ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺑﻪ رژﻳﻢ ﻫﻴﺘﻠﺮ و ﻳﺎ ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﺘﺎﻟﻴﻨﻲ ﻧﺒﻮد‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ ﻫﺪﻓﻢ ﻫﻤﻨﺸﻴﻦ ﻛﺮدن ﻧﻜﺎت اﺷﺘﺮاك اﻳﻦ دو ﻧﻈﺎم ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺑﻮد‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺷﻴﻮة ﻛﺎر را ﺑﺪان دﻟﻴـﻞ اﻧﺘﺨـﺎب ﻛـﺮدم ﻛـﻪ ﺑﻨـﺎﺑﺮ ﺷـﺮاﻳﻂ زﻣـﺎﻧﻲ‬
‫ﻧﻤﻲﺧﻮاﺳﺘﻢ ﺑﻪ وﺿﻮح از ﺣﻜﻮﻣﺖﻫﺎي راﻳﺶ ﺳﻮم و اﺳﺘﺎﻟﻴﻦ و ﻫﻢﻗﻄﺎراﻧﺸﺎن‬
‫ﺑﻪ ﻧﺎم ﺳﺨﻦ ﺑﮕﻮﻳﻢ‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻢ ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲ ﻛـﻪ ﻣﻤﻜـﻦ اﺳـﺖ از ﻣﻔـﺎﻫﻴﻢ‬
‫اﻧﺘﺰاﻋﻲ و ﺗﺠﺮﻳﺪ ذﻫﻨﻲ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻨﻢ‪ .‬ﻋﻠﺖ دﻳﮕﺮي ﻛﻪ ﻣﺎﻧﻊ ﻧﻘﺪ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﻣـﻦ‬
‫از ﺷﻮروي ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﻦ و رﻓﻘﺎﻳﻢ ﺗﺎ آن زﻣﺎن ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻘﻄﻊ ﭘـﻴﺶ از‬
‫ﭘﻴﻤﺎن اﺳﺘﺎﻟﻴﻦ ‪ -‬رﺑﻴﻦ ﺗﺮوپ‪ ،‬ﻫﻨﻮز ﺷﻮروي را ﺑﻪ ﻋﻨـﻮان ﻳـﻚ ﻫـﻢﭘﻴﻤـﺎن و‬
‫ﺣﺎﻣﻲ ﻣﻄﻤﺌﻦ ﻋﻠﻴﻪ ﻫﻴﺘﻠﺮ ﻣﻲﻧﮕﺮﻳﺴﺘﻴﻢ‪ .‬از ﻃﺮﻓﻲ دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﭼﻮن ﺧـﻮشﺑﺎوراﻧـﻪ‬
‫در اﻳﻦ ﺧﻴﺎل ﺑﻮدم ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺪ ﺑﺘﻮاﻧﻢ ﻳﻚ ﻧﺴـﺨﻪ از اﻳـﻦ ﻧﻮﺷـﺘﻪ را ﺑـﻪ آﻟﻤـﺎن‬
‫ﺑﺮﺳﺎﻧﻢ‪ ،‬از اﻳﻦ رو ﻧﺎزيﻫﺎ را ﺑﺎ ذﻛﺮ ﻧﺎم ﻣﻮرد ﺣﻤﻠﻪ ﻗﺮار ﻧﺪادم‪ .‬ﻫﻢﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮاي‬
‫آن ﻛﻪ درﺟﺔ ﺧﻄﺮﭘﺬﻳﺮي ﺧﻮاﻧﻨﺪة آﻟﻤـﺎﻧﻲ ﻛﺘـﺎب را در ﺻـﻮرت ﻟـﻮ رﻓـﺘﻦ او‬
‫ﻛﺎﻫﺶ دﻫﻢ‪ ،‬از ﻣﺎرﻛﺴﻴﺴﻢ ﻧﻴﺰ ﺳﺨﻨﻲ ﻧﮕﻔﺘﻢ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﻫﻤﻪ ﺷﻜﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻢ ﻛـﻪ‬
‫ﺧﻮاﻧﻨﺪة آﻟﻤﺎﻧﻲ اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﻣﺘﺄﺛﺮ از ﺗﺼﻮﻳﺮ ﻧﻈـﺎم ﺧﻮدﻛـﺎﻣﮕﻲ ﻣﻨـﺪرج در اﻳـﻦ‬

‫‪ ◊ 32‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻗﺒﻞ از ﻫﺮ ﭼﻴﺰ‪ ،‬ﻧﻈﺎم ﻧﺎزي را ﺑﺎزﺷﻨﺎﺳﻲ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪ .‬اﻣ‪‬ـﺎ ﺳـﺎدهاﻧﺪﻳﺸـﻲ‬
‫ﺑﺰرگﺗﺮ ﻣﻦ آن ﺑﻮد ﻛﻪ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدم ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖﻫﺎ ﺑﺎ اﻧﺘﺸﺎر اﻳﻦ اﺛﺮ ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﻲ ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ داﺷﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ اﻛﺜﺮ ﺗﻌﺎﺑﻴﺮ و اﺷﺎرات در اﻳﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﺘﻮﺟـﻪ‬
‫ﺷﺨﺺ ﻫﻴﺘﻠﺮ ﺑﻮد و آﺷﻜﺎرا ﺑﻪ اﺳﺘﺎﻟﻴﻦ اﺷﺎره ﻧﺸﺪه ﺑﻮد‪ .‬اﻣﺎ ﺗﻔﺴﻴﺮ و ﺑﺮداﺷـﺖ‬
‫رﻫﺒﺮان ﺣﺰب از اﻳﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺑﻪ وﻳﮋه از اﺻﻮل ﺷﺶﮔﺎﻧﻪاي ﻛﻪ ﺑﺮاي ﭘﻴﺸﮕﻴﺮي‬
‫از ﭘﻴﺪاﻳﺶ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ در ﺑﺨﺶ ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ ﻛﺘﺎب آﻣﺪه ﺑﻮد واﻗﻌﻲ ﻣـﻲﻧﻤـﻮد‪ ،‬ﺑـﻪ‬
‫ﺧﺼﻮص آن ﻛﻪ در ﻫﺮ ﺑﺨﺶ از ﻋﺒﺎرات‪ ،‬ﺑﻪ ﭘﺪرِ ﺧﻠﻖﻫﺎي ﺟﻬـﺎن ‪ -‬اﺳـﺘﺎﻟﻴﻦ‬
‫ﺧﻄﺎﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ‪ -‬ﺑﻪ روﺷﻨﻲ اﺷﺎره ﻛﺮده ﺑﻮدم‪.‬‬
‫*‬

‫*‬

‫*‬

‫در اواﻳﻞ ﺳﺎل ‪ 1938‬ﻳﻚ ﺷﺮﻛﺖ ﻧﺸﺮ ﻛﺘﺎب ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻤ‪‬ـﺖ روﺷـﻨﻔﻜﺮان‬
‫ﺟﻮان ﺷﻬﺮ وﻳﻦ ﺗﺄﺳﻴﺲ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬ﺗﺼﻤﻴﻢ ﺑﻪ اﻧﺘﺸﺎر اﻳﻦ ﻛﺘـﺎب ﮔﺮﻓـﺖ‪ .‬اﻣـﺎ‬
‫زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻢ ﻧﻤﻮﻧﺔ ﺣﺮوفﭼﻴﻨﻲ ﺷﺪة آن را ﺻﺤﻴﺢ ﻛﻨﻢ‪ ،‬ﻟﺸﻜﺮ ﻫﻴﺘﻠﺮ‬
‫ﺑﻪ ﺧﺎك اﺗﺮﻳﺶ وارد ﺷﺪ‪ .‬ﺗﺎ آن ﻛـﻪ ﻳـﻚ ﺳـﺎل ﺑﻌـﺪ‪ ،‬ﺗﺤﻠﻴـﻞ روانﺷـﻨﺎﺧﺘﻲ‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﻫﻤﺮاه اﺛﺮ دﻳﮕﺮي ﺑﻪ ﻧﺎم »ﻧﺒﻮغ ﻧﺎﻣﻴﻤﻮن« ﻛـﻪ ﻣـﺪﺗﻲ ﺑﻌـﺪ از آن‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻮد‪ ،‬در ﻳﻚ ﻣﺠﻠّﻪ ﺗﻮﺳﻂ اﻧﺘﺸﺎرات ﻋﻠﻢ و ادب در ﭘـﺎرﻳﺲ ﭼـﺎپ‬
‫ﺷﺪ ﻛﻪ در واﻗﻊ ﺟﻠﺪ دوم ﺳﺮي ﻛﺘﺎبﻫﺎﻳﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان »آﺛﺎر ﻣﻌﺎﺻﺮ« ﺑﻪ‬
‫ﻫﻤﺖ دﻛﺘﺮ ارﻧﺴﺖ ﻫﺎﻳﺪل ﺑﺮﮔﺮ‪ ،‬ﻛﺘﺎبدار ﻣﻬﺎﺟﺮ آﻟﻤﺎﻧﻲ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﻣﻲﺷـﺪ‪ .‬ﺟﻠـﺪ‬
‫اول اﺛﺮ آﻟﻔﺮد دوﺑﻠﻴﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ در آن روﻧﺪ ادﺑﻴﺎت آﻟﻤﺎﻧﻲ در ﺧﺎرج از اﻳﻦ ﻛﺸﻮر‬
‫را از ﺳﺎل ‪ 1933‬ﺑﻪ ﺑﻌﺪ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﻲ و ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار داده ﺑﻮد‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﭼﺮخ روزﮔﺎر ﺑﺎ اﻳﻦ اﺛﺮ ﺳـﺮ ﻧﺎﺳـﺎزﮔﺎري داﺷـﺖ‪ .‬ﭘﻴـﺮوي ﻣﺤـﺾ از‬
‫دﺳﺘﻮر ﺣﺰب ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ ﻣﻤﻨﻮﻋﻴﺖ ﻣﻄﺎﻟﻌﺔ اﻳﻦ اﺛﺮ ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻛﻤﻮﻧﻴﺴﺖﻫـﺎ و‬

‫ﭘﻴﺸﮕﻔﺘﺎر و ﻣﺮوري ﺑﺮ ﮔﺬﺷﺘﻪ ◊ ‪33‬‬

‫ﻫﻮاداراﻧﺸﺎن ﺑﻪ ﻛﺘﺎب ﻧﺰدﻳﻚ ﻧﺸﺪه و ﺣﺘـﻲ ﺣﺎﺿـﺮ ﻧﺒﺎﺷـﻨﺪ آن را ﺑـﻪ دﺳـﺖ‬
‫ﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬دﺳﺘﻮر ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي ﺗﻮﻃﺌـﺔ ﺳـﻜﻮت در ﺧﺼـﻮص اﻳـﻦ ﻛﺘـﺎب ﭼﻨـﺎن‬
‫ﻣﺤﻜﻢ و ﻗﺎﻃﻊ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺣﺘﻲ ﻧﺸﺮﻳﺎت ﺑﻮرژواﻳﻲ در ﺗﺒﻌﻴﺪ ﻧﻴﺰ ﺣﺎﺿـﺮ ﺑـﻪ ﭼـﺎپ‬
‫آﮔﻬﻲ اﻧﺘﺸﺎر آن ﻧﺒﻮدﻧﺪ و ﻧﻬﺎﻳﺘﺎً ﮔﺸﺘﺎﺑﻮ ﻛﺎر را ﻳﻚ ﺳﺮه ﻛﺮد و ﺑﺎ دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻦ‬
‫ﺑﻪ ﻧﺴﺨﻪﻫﺎي اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺗﻤﺎﻣﻲ آنﻫﺎ را ﻧﺎﺑﻮد ﻛﺮد‪ .‬اﻳﻦ ﻳﻚ ﺳﺮﻧﻮﺷـﺖ وﻳـﮋه‬
‫ﺑﺮاي ﻛﺘﺎﺑﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪهاش ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺳﺮزﻣﻴﻨﻲ ﺑﻜﺮ ﺗﺒﻌﻴﺪ ﻛﺮده ﺑـﻮد‪ .‬در‬
‫ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎي ﺑﻜﺮ و ﺑﻲﺻﺎﺣﺐ ﻧﻤﻲﺗﻮان زﻧﺪﮔﻲ ﻛﺮد‪ .‬ﭼﺮا ﻛـﻪ در اﻳـﻦ ﮔﻮﻧـﻪ‬
‫ﺳﺮزﻣﻴﻦﻫﺎ آدﻣﻲ دوﺑﺎره ﻣﺼﻠﻮب ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﺳﺨﻦ را ﺑﺎرﻫﺎ ﺑـﻪ ﺧـﻮد ﮔﻔﺘـﻪ‬
‫ﺑﻮدم‪ .‬ﭼﺮخ روزﮔﺎر را ﺑﻨﮕﺮ ﻛﻪ ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ »ﺗﺤﻠﻴﻞ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛـﺎﻣﮕﻲ«‬
‫ﻧﻴﺰ اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪاي ﻛﻪ روح زﻣﺎﻧﻪ ﺗﻮان ﺗﺤﻤ‪‬ﻞ آن را ﻧﺪاﺷﺖ‪.‬‬
‫زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ دﺳﺖ ﺑﻪ ﻧﮕﺎرش اﻳﻦ ﻛﺘﺎب زدم ‪ 32‬ﺳﺎﻟﻪ ﺑﻮدم‪ .‬اﮔﺮ ﻗﺮار ﺑـﻮد‬
‫اﻣﺮوز آن را ﺑﻨﻮﻳﺴﻢ‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎري از ﭼﻴﺰﻫﺎ را ﺑﻪ ﺷﻜﻞ دﻳﮕﺮي ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﺮدم‪ .‬ﺑـﺎ‬
‫اﻳﻦ ﺣﺎل در وﻳﺮاﻳﺶ ﺟﺪﻳـﺪي ﻛـﻪ در دﺳـﺖ دارﻳـﺪ ﻧﻴـﺰ آﻧﭽـﻪ را آن زﻣـﺎن‬
‫ﻧﻮﺷﺘﻪام ﺗﻐﻴﻴﺮي ﻧﺪادهام‪.‬‬
‫ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎﻧﻲ ﻛﻪ در اﻳﻦ زﻣﺎن اﻳﻦ ﻛﺘﺎب را ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ ﺑـﻪ وﻳـﮋه‬
‫ﺟﻮاﻧﺎن ﺑﺎ ﺧﻮاﻧﺪن اﻳﻦ ﻛﺘﺎب در ﻛﻤﺎل ﺗﻌﺠﺐ درﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻳﺎﻓﺖ ﻛـﻪ ﮔﺮﭼـﻪ در‬
‫ﺳﺎل ‪ 1937‬ﻣﺎﻫﻴﺖ اﻏﺘﺸﺎﺷﺎت دروﻧﻲ ﻧﻈﺎمﻫﺎي اﺳﺘﺒﺪادي ﺑﻪ روﺷﻨﻲ آﺷـﻜﺎر‬
‫ﻧﺒﻮد‪ ،‬اﻣﺎ در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ اوﺿﺎع و اﻳﻦ ﻛﻪ ﭼﻪ ﭘﻴﺶ ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ ﻣﻘﺪور‬
‫ﻣﻲﺑﻮد‪.‬‬
‫در اﻳﻦ اﺛﺮ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪة ﺟﻮان ﺧﻮدﻛﺸﻲ ﻫﻴﺘﻠﺮ را ﭘـﺲ از ﻓﺮوﭘﺎﺷـﻲ راﻳـﺶ‬

‫‪ ◊ 34‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﺳﻮم ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ ﻛﺮده ﺑﻮد‪ .‬او ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮآورد ﻣﻲﻛﺮد ﻛﻪ ﻣﺮگ اﺳﺘﺎﻟﻴﻦ‬
‫ﺿﺮورﺗﺎً ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﺳﻘﻮط رژﻳﻤﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ او آن را ﺳـﺎزﻣﺎن داده ﺑـﻮد‪ .‬از آن‬
‫ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ او ﺑﺮاي ﻫﻤﻴﺸﻪ از »ﺗﺤﻤﻴﻖ ﻣﺼﻠﺤﺘﻲ ﺧﻮﻳﺶ« دﺳﺖ ﺷﺴـﺘﻪ ﺑـﻮد‪،‬‬
‫ﻧﻜﺎت ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻢ دﻳﮕﺮي ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ذﻫﻨﺶ ﺧﻄﻮر ﻛﺮده ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﭘﺎرﻳﺲ‬
‫ﻧﻮاﻣﺒﺮ ‪1974‬‬

‫اﻓﻼﻃﻮن در ﮔﻔﺖوﮔﻮ ﺑﺎ دﻳﻮﻧﻴﺰﻳﻮس ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻲﻛﻨﺪ‪:‬‬
‫ﻫﺮ ﻛﺲ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ واﺟﺪ ﺻﻔﺖ ﺷﺠﺎﻋﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻏﻴﺮ از ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ‪.‬‬

‫ﭘﻠﻮﺗﺎرك‪ :‬دﻳﻮن‬
‫ﻳﻜﻲ از ﻗﻮيﺗﺮﻳﻦ اﻣﻴﺎل آدﻣﻲ‪ ،‬ﻣﻴﻞ او ﺑﻪ ﺗﺴﻠﻂ ﺑﺮ روح دﻳﮕﺮان اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻧﺎﭘﻠﺌﻮن‪ ،‬ﻧﺼﺎﻳﺢ و ﺗﺄﻣﻼت‪ ،‬اﻧﺘﺨﺎب‪ :‬آﻧﻮره دوﺑﺎﻟﺰاك‬

‫ﻣﻘﺪﻣﻪ‬

‫ﻧﻮﺷﺘﻪاي ﻛﻪ در ﭘﻴﺶ رو دارﻳﺪ ﻧﻪ ﭘﮋوﻫﺸﻲ ﺟﺎﻣﻌﻪﺷـﻨﺎﺧﺘﻲ اﺳـﺖ و ﻧـﻪ‬
‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺧﻮاﻧﻨﺪهاش را ﺑﻪ ﮔﺮاﻳﺶ ﺳﻴﺎﺳﻲ ﺧﺎﺻﻲ ﻣﺘﻮﺟـﻪ ﻛﻨـﺪ‪ .‬ﻣﻮﺿـﻮع آن‬
‫آدمﻫﺎﻳﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ در ﺷﻮر و ﺷﻮق دﺳﺖ ﻳﺎزﻳﺪن ﺑﻪ ﻗﺪرت‪ ،‬ﻳﺎ اﻓﺮادي ﻛﻪ اﺳـﻴﺮ‬
‫دﺳﺖ آﻧﻨﺪ‪ .‬ﻫﻢﭼﻨﻴﻦ در اﻳﻦ ﻧﻮﺷﺘﻪ از ﻣﺮدﻣﻲ ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻣﺒﻬﻮت‬
‫ﺟﺬﺑﺔ ﻗﺪرت دﻳﮕﺮي ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬از اﻳﻦ رو ﺗﻨﻬﺎ ﺟﻨﺒﺔ ذﻫﻨﻲ ﻗﺪرت ﺑﺮرﺳﻲ ﺷﺪه و‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻌﺔ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎي ﻋﻴﻨﻲ و ﻋﻤﻠﻲ آن ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ در ﮔﺴﺘﺮة رواﺑﻂ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻗﺎﺑـﻞ‬
‫درك اﺳﺖ‪ ،‬در ﺣﻮزة ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ ﺑﺎﻳﺪ دﻧﺒﺎل ﺷﻮد‪.‬‬
‫روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن اﻧﺪازه ﻛﻪ در ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻋﻠﻞ وﻗﻮع ﺟﻨﮓ و ﻳﺎ ﺗﻐﻴﻴـﺮ و‬
‫ﺗﺤﻮﻻت ﭘﻲدرﭘﻲ ﺟﺎﻣﻌﺔ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻧﺎﺗﻮان اﺳﺖ‪ ،‬از ﺗﺒﻴـﻴﻦ ﻣﺎﻫﻴـﺖ ﻗـﺪرت ﻧﻴـﺰ‬
‫ﻋﺎﺟﺰ اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻠﻲرﻏﻢ اﻳﻦ ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲ‪ ،‬اﮔﺮ در ﻣﻮاردي ﻫﻢ روانﺷﻨﺎﺳـﻲ ﺑـﻪ اراﺋـﻪ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﺗﺒﻴﻴﻨﻲ دﺳﺖ ﻳﺎزﻳﺪه‪ ،‬ﺑﻪ واﻗﻊ از ﺣﻮزة ﺧﺎص ﺧـﻮد ﻓﺮاﺗـﺮ رﻓﺘـﻪ اﺳـﺖ‪.‬‬
‫ﻧﺘﺎﻳﺞ ﺑﻪ دﺳﺖ آﻣﺪه از اﻳﻦ ﻋﻤﻞ ﻧﻴﺰ ﺑﻲﺣﺎﺻﻠﻲ اﻳـﻦ ﮔﻮﻧـﻪ ﺗـﻼشﻫـﺎ را ﺑـﻪ‬

‫ﻣﻘﺪﻣﻪ ◊ ‪37‬‬

‫روﺷﻨﻲ ﻧﺸﺎن داده اﺳﺖ‪ :‬ﻋﻠﺖ وﺟﻮدي ﻳﻚ ﺟﻨﺒﺶ ﻣﺮدﻣﻲ را در ﮔﺮاﻳﺶﻫﺎي‬
‫ﻫﻢﺟﻨﺲ ﮔﺮاﻳﺎﻧﺔ ﺳﺮﻛﻮب ﺷﺪه ﺟﺴﺖوﺟﻮ ﻛﺮدن‪ ،‬وﺟﻮد و ﭘﺎﻳﺪاري ارﺗﺶﻫﺎي‬
‫ﻣﺪرن را در ﮔﺮاﻳﺶ و ﺗﻤﺎﻳﻞ ﺟﻤﻌﻲ ﻟﺸﻜﺮﻳﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑـﻪ ﻓﺮﻣﺎﻧـﺪﻫﺎن دﻳـﺪن‪،‬‬
‫ﺑﺤﺮان اﻗﺘﺼﺎدي ﺟﻬﺎﻧﻲ را از ﻛﺎﻫﺶ اﺣﺴﺎﺳﺎت ﮔﺮوﻫﻲ داﻧﺴـﺘﻦ و ‪ ...‬ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﻧﺘﺎﻳﺠﻲ ﺧﻴﻠﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶﻫﺎي ﻛﻤﺪي ‪ -‬ﺗﺮاژﻳﻚ ﺷﺒﻴﻪ اﺳـﺖ‪ ،‬ﺗـﺎ ﻳـﻚ‬
‫رﺷﺘﻪ دﺳﺘﺎورد ﻋﻠﻤﻲ ﺑﺎارزش!‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺧﻮاﻧﻨﺪة اﻳﻦ اﺛﺮ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻣﺤﺪودﻳﺖﻫﺎي ذاﺗـﻲ آن ﺗﻮﺟـﻪ داﺷـﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬آﮔﺎﻫﻲ از اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺧﻮدﻣﺎﻳﺔ ﺻﺒﺮ و آراﻣـﺶ اﺳـﺖ‪ ،‬ﭼـﺮا ﻛـﻪ ﺷـﻨﺎﺧﺖ‬
‫ﻣﺤﺪودﻳﺖﻫﺎ و ﻣﻮاﻧﻊ ‪ -‬ﺑﻪ وﻳﮋه در ﮔﺴﺘﺮة اﻧﺪﻳﺸﻪ ‪ -‬ﻳﻜﻲ از ﭘﻴﺶﻓﺮضﻫـﺎ و‬
‫اﺳﺒﺎب ﺿﺮوري رﻓﻊ آنﻫﺎ ﻗﻠﻤﺪاد ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬رﻫﺎﻳﻲ از ﻫﺮ ﻧﻮع ﻣﺤﺪودﻳﺖ‪ ،‬ﺗﻨﻬـﺎ‬
‫در ﻋﺎﻟﻢ ﺧﻴﺎل اﻣﻜﺎنﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ و ﻣﺎداﻣﻲ ﻛﻪ وارد ﮔﻮد ﺷﻮﻳﻢ ﻫﻢﭼﻨﺎن در اﻳﻦ‬
‫ﺧﻴﺎل ﺑﻪ ﺳﺮ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﺑﺮد‪.‬‬
‫ﻣﺤﺪودﻳﺖ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻪ دﻳﮕﺮي ﻧﻴﺰ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﺣـﻮزة اﻳـﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ و‬
‫ﺑﺮرﺳﻲ را ﺗﻨﮓﺗﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ و ﺗﺤﺖﺗﺄﺛﻴﺮ ﺷـﺮاﻳﻂ ﺑﺴـﻴﺎر ﺳـﺨﺖ‬
‫ﻛﻨﻮﻧﻲ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ اﻓﺮادي وﺟـﻮد داﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷـﻨﺪ ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﻃـﻮر ﻧﺎدرﺳـﺘﻲ از‬
‫روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﺗﻮﻗﻊ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺸﺮ را ﻧﺠﺎت دﻫﺪ و رﺳﺘﮕﺎري اﻧﺴـﺎن را ﺑـﻪ‬
‫ارﻣﻐﺎن آورد‪ .‬ﻣﺸﺎﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ وﺿﻌﻴﺖ دﺷﻮاري ﺑﻴﻦ دو ﺟﻨﮓ ﺟﻬﺎﻧﻲ ﻛﻪ درﮔﻴﺮي‬
‫و ﺧﺸﻮﻧﺖ ﻫﻤﻪ ﺟﺎ را ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬وﺟﻮد داﺷﺖ و در ﻋـﻴﻦ ﺣـﺎل روانﺷﻨﺎﺳـﻲ‬
‫ﻛﺎر ﻣﻬﻤﻲ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ اﻧﺠﺎم دﻫﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﺑﺮاي ﻣﺎ درس ﻋﺒﺮت ﺧﻮﺑﻲ ﺑـﻮده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻫﺠﻮم ﺧﺸﻮﻧﺖ و ﭘﺮﺧﺎشﮔﺮي‪ ،‬ﺗﻔﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﺷـﺎﻧﺲ‬
‫ﻣﻨﺎﺳﺒﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻪاﻧﺪ؛ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم رﮔﺒﺎر ﻣﺴﻠﺴﻞ و ﮔﺎز ﺳﻤﻲ‪ ،‬از ﻣﻐﺰ و ذﻫـﻦ ﭼـﻪ‬

‫‪ ◊ 38‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻛﺎري ﺑﺮﻣﻲآﻳﺪ؟‬
‫اﻣﺎ ﻳﺄﺳﻲ ﻛﻪ در اﻳﻦ روﻧﺪ ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﭼﻨﺪان ﻫﻢ ﻣﻄﻠﻖ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭼﺮا‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل آنﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ دﺳﺖ ﺑﻪ ﻣﺴﻠﺴﻞ ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ و ﻳﺎ ﺷﻴﺮ ﮔـﺎز را ﺑـﺮاي‬
‫ﻫﻼﻛﺖ ﻣﺮدم ﺑﺎز ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻤﮕﻲ در ﻣﻌﺮض ﺧﻄﺮ ﺑﻮده و اﻳﻦ اﻣﻜـﺎن وﺟـﻮد‬
‫دارد ﻛﻪ آﻧﺎن ﻧﻴﺰ ﺟﺎﻧﺸﺎن را از دﺳﺖ ﺑﺪﻫﻨﺪ‪ .‬اﮔـﺮ آنﻫـﺎ و دﻳﮕـﺮان ﺑـﻪ اﻳـﻦ‬
‫ﻣﻮﺿﻮع ﺑﻴﻨﺪﻳﺸﻨﺪ‪ ،‬روانﺷﻨﺎﺳﻲ ‪ -‬ﺑﺎ وﺟﻮد ﻧﺎاﻣﻴـﺪياش در ﺧﺼـﻮص ﺗﺮﺑﻴـﺖ‬
‫ﻣﺮدم ‪ -‬ﻣﺠﺎل ﺧﻮاﻫﺪ ﻳﺎﻓﺖ آنﻫﺎ را ﺗﺸﻮﻳﻖ و ﺗﺮﻏﻴﺐ ﺑﻪ ﺗﺄﻣﻞ و ﺗﻔﻜﺮ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ اﻳﻦ دﺳﺘﺎوردﻫﺎ ﻣﻬﻤﻲ ﺗﻠﻘّﻲ ﻧﺸﻮد‪ .‬اﮔﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﺨﻮاﻫـﺪ‬
‫ﻓﺮوﺗﻨﻲ ﻣﺎ را اﺳﺘﻬﺰاء و ﺑﺎ اﻧﮕﻴﺰة ﺗﺤﻘﻴﺮ ﭘﺮﺳﺶ ﻛﻨﺪ ﻛﻪ آﻳﺎ واﻗﻌﺎً ﻫﻤﺔ ﻛـﺎري‬
‫ﻛﻪ از ﻳﻚ روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﺑﺮﻣﻲآﻳﺪ ﻫﻤﻴﻦ اﺳﺖ؟ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺎ اﻳﻦ ﺧﻮاﻫـﺪ ﺑـﻮد ﻛـﻪ‬
‫اﻧﺠﺎم اﻳﻦ ﺣﺪاﻗﻞ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺎارزش اﺳﺖ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ روانﺷﻨﺎس ﻣﺠﺒـﻮر اﺳـﺖ ﺑـﺎ‬
‫ﺣﻘﺎرت و ﺧﻮدﻛﻢﺑﻴﻨﻲ آزادﻫﻨﺪة وﺟﻮد آدﻣﻲ ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻲ ﻛﻠﻨﺠﺎر رود‪.‬‬
‫ﺑﺎ آن ﻛﻪ ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ وﺟﻮه اﺣﺴﺎس ﺣﻘﺎرت و ﻋﻈﻤـﺖﺧـﻮاﻫﻲ آدﻣـﻲ‪ ،‬در‬
‫ﻧﻈﺮ ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺗﺮﺳﻨﺎك ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ذﻫﻦ اﻓـﺮادي را ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﺟـﻮﻫﺮ ﻫﺴـﺘﻲ‬
‫اﻧﺴﺎن ﻣﻲاﻧﺪﻳﺸﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻴﻠﻲ ﺳﺮﻳﻊ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﺎﻫﻴﺖ دروﻧﻲ اﻧﺴﺎن ﺷﻴﻔﺘﺔ ﻗـﺪرت ‪-‬‬
‫ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ‪ -‬ﺧﻮاﻫﺪ ﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﺑﻪ اﺳﺮار ﻟﺬّت ﻗﺪرت ﭘﻲ ﺑـﺮده و ﭼﮕـﻮﻧﮕﻲ‬
‫ﺳﻘﻮط و ﻏﺮق ﺷﺪن ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ در ﺗﻼﻃـﻢ اﻣـﻮاج درﻳـﺎي ﻗـﺪرت را ﻓﻬـﻢ‬
‫ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻛﻪ ﻓﺮار از اﺣﺴﺎس ﺣﻘﺎرت ﻧﻬﺎﻳﺘـﺎً در ﮔـﺮاﻳﺶ اﻓﺮاﻃـﻲ ﺑـﻪ ﻗـﺪرت‬
‫ﻣﺘﺠﻠّﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﻗﺒﻞ از آن ﻛﻪ در ﻗﺎﻟﺐ ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺑﻴـﺎن ﺷـﻮد‪،‬‬
‫اﻣﺮي ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص ﺣﺘـﻲ ﻳﻮﻧﺎﻧﻴـﺎن ﺑﺎﺳـﺘﺎن‬

‫ﻣﻘﺪﻣﻪ ◊ ‪39‬‬

‫ﻧﻴﺰ از ﺗﻜﺮار اﻓﺴﺎﻧﻪﻫﺎي ﺗﺮاژﻳﻚ و ﺳﺮﮔﺬﺷﺖ اﺳﺎﻃﻴﺮ ﺧﻮد درس ﻋﺒـﺮتﻫـﺎي‬
‫ﺑﺴﻴﺎري ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﻴﺪان اﺧﻄﺎر و درس ﻋﺒﺮﺗﻲ ﺑﺮاي ﻫﻤﮕﺎن اﺳﺖ ﺗﺎ‬
‫ﺑﺒﻴﻨﻨﺪ ﭼﮕﻮن ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﺎن در ﻧﻬﺎﻳﺖ و اوج ﻗﺪرت و در ﻓﺮاز ﻗﻠﺔ اﻓﺘﺨﺎر‪ ،‬در ﺟﺎﻳﻲ‬
‫ﻛﻪ ﺧﻮد را از ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺗﺤﻘﻴﺮ و ﺗﻤﺴﺨﺮي ﻓﺮﺳﻨﮓﻫﺎ دور ﻣﻲﺑﻴﻨﻨﺪ‪ ،‬در ﻣﻌﺮض‬
‫ﻃﻮﻓﺎن اﺣﺴﺎس ﺣﻘﺎرت ﺧﻮﻳﺸﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﺣﺴﺎس ﺧﻔﺖ و ﺣﻘـﺎرت ﺑـﻪ ﮔﻮﻧـﻪاي‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺷﻜﻞ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﻛﻪ در ﻫﺮ واﻗﻌﻪاي ﺣﻀﻮر ﺧﻮد را اﻋﻼم ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺷﻜﺴﭙﻴﺮ ﺑﺎ ﭼﻨﺎن ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻋﻤﻴﻘﻲ از اﻧﺴﺎنﻫﺎ ‪ -‬ﻛﻪ ﺑﺪون اﻏـﺮاق ﺣﺘـﻲ‬
‫روانﺷﻨﺎﺳﻲ اﻣﺮوز ﻧﻴﺰ ﻫﻨـﻮز ﺑـﻪ ﻋﻤـﻖ ﺑﻴـﻨﺶ او دﺳـﺖ ﻧﻴﺎﻓﺘـﻪ اﺳـﺖ ‪ -‬در‬
‫ﺗﺮاژديﻫﺎﻳﺶ ﺑﻪ ﻻﻳﻪﻫﺎي دﻳﮕﺮ وﺟﻮد آدﻣﻲ ﻧﻴﺰ ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﺎن آﺛﺎر‬
‫او اﻓﺮاد ﺷﻴﻔﺘﺔ ﻗﺪرت و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل اﻓﺮاد ﺗﺤﻘﻴﺮ ﺷﺪه و دلآزردهاي ﻫﺴـﺘﻨﺪ‬
‫ﻛﻪ اﻏﻠﺐ ﻣﻮرد ﺑﺪﻓﻬﻤﻲ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬ﺷﻴﻄﺎن در آﺛﺎر او ﻛﺴﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ از‬
‫ﻓﺮط ﺗﺤﻘﻴﺮ و ﺗﻤﺴﺨﺮ از ﺟﺎﻧﺶ ﺳﻴﺮ ﺷﺪه و ﺑﺮاي ﻓﺮار از ﺣﻘﺎرت ﺧـﻮﻳﺶ ﺑـﻪ‬
‫اﻋﻤﺎل ﺷﻴﻄﺎﻧﻲ دﺳﺖ ﻣﻲزﻧﺪ‪ .‬در آﺛﺎر ﺷﻜﺴﭙﻴﺮ‪ ،‬ﻗﺎﺗﻞﻫﺎ ﺑﺮاي دﻓﺎع از ﺧـﻮد در‬
‫ﺑﺮاﺑﺮ دﻳﮕﺮي دﺳﺖ ﺑﻪ ﺟﻨﺎﻳﺖ ﻧﻤﻲزﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ آنﻫﺎ از اﻳﻦ واﻫﻤـﻪ دارﻧـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ دﺳﺖ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﻧﺰﻧﻨﺪ‪ ،‬از ﺷﺪ‪‬ت ﻓﺸﺎر اﺣﺴﺎس ﺣﻘـﺎرتِ ﻧﺎﺷـﻲ از ﻛﻮﺗـﺎه‬
‫آﻣﺪن و ﺑﻲﻋﺮﺿﮕﻲ در اﻧﺠﺎم ﻋﻤﻞ‪ ،‬دقﻣﺮگ ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫آﻣﻮزهﻫﺎي ﺷﻜﺴﭙﻴﺮ ﺗﻮﺳﻂ اﺳـﺘﺎﻧﺪال و داﺳﺘﺎﻳﻮﺳـﻜﻲ ﻣﺘﻜﺎﻣـﻞ و آﻟﻔـﺮد‬
‫آدﻟﺮ‪ ،‬ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺬار ﻣﻜﺘﺐ روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻓﺮدي‪ ،‬آﻣﻮزهﻫﺎي آنﻫـﺎ را ﺑـﺮ ﺑﻨﻴﺎدﻫـﺎي‬
‫ﻋﻠﻤﻲ اﺳﺘﻮار ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﻧﻴﭽﻪ ﻛﻪ ﻣﻔﻬﻮم »ارادة ﻗﺪرتﻃﻠﺐ«‪ ،‬ﺗﺪاﻋﻲﮔﺮ ﻧﺎم و آﺛﺎر اوﺳـﺖ‪ ،‬درك‬
‫روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ داﺳﺘﺎﻳﻮﺳﻜﻲ را ﻣﻮرد ﺗﺠﻠﻴـﻞ ﻗـﺮار داده و در ﻛﺘـﺎب ﻣﻌـﺮوﻓﺶ‬

‫‪ ◊ 40‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫»اﻧﺴﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺑﺴﻲ اﻧﺴﺎﻧﻲ«‪ ،‬روش اﻳﻦ اﻧﺴﺎنﺷﻨﺎﺳﺎن ﭘﻴﺸﮕﺎم و روﺷﻦﺑﻴﻦ را ﭘﻲ‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻴﭽﻪ از ﻳﻚ رﺷﺘﻪ ﻣﺤﺪودﻳﺖ ﻫﺎي ذاﺗﻲ ﻛﻪ رﻳﺸﻪ در ﺑﻴﻤـﺎرﻳﺶ‬
‫داﺷﺖ‪ ،‬در رﻧﺞ ﺑﻮد‪ .‬آن ﺟﺎ ﻛﻪ او وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي »ﺑﺴـﻲ اﻧﺴـﺎﻧﻲ« اﻧﺴـﺎنﻫـﺎ را‬
‫ﻣﺴﺨﺮه ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬از ﻣﺮاﺗﺐ ﻋﺎﻟﻲ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﺑﻲاﻃﻼع اﺳﺖ‪ .‬از آن ﺟﺎ ﻛﻪ او آنﻗﺪر‬
‫ﺷﻬﺎﻣﺖ ﻧﺪاﺷﺖ ﺗﺎ ﺑﺎ آدمﻫﺎي ﻣﻌﻤﻮﻟﻲ از ﺧﻮد ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﻲ ﻧﺸـﺎن دﻫـﺪ‪ ،‬ﺑـﺮاي‬
‫ﻓﺮار از ﺳﺮزﻧﺶ دروﻧﻲ ﺧﻮد‪ ،‬در ﺟﺴﺖوﺟﻮي »اَﺑ‪‬ﺮ اﻧﺴﺎن« ﺑﺮﻣﻲآﻳﺪ و ﻛﺴﻲ را‬
‫ﻃﻠﺐ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧـﺪ ارادة ﻗـﺪرتﻃﻠـﺐ را ‪ -‬آن ﮔﻮﻧـﻪ ﻛـﻪ اون اﺳـﺘﻨﺒﺎط‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ‪ -‬ﺗﺤﻘﻖ ﺑﺨﺸﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻮد ﻛـﻪ ﺳﺮﻧﻮﺷـﺖ او ﻧﻴـﺰ ﺑـﻪ ﺳـﻴﺎهروزي‬
‫»ﻣﻮﻋﻮد« ﻛﻢاﻗﺒﺎﻟﺶ ﻣﺒﺘﻼ ﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﺗﻔﻜﺮ ﻧﻴﭽﻪ‪ ،‬ارادة ﻗﺪرتﻃﻠـﺐ از ﺳﺮﭼﺸـﻤﻪ ﻧﻴـﺮوي ﺑﺮﺗـﺮ و از ﺧـﻮد‬
‫ﻗﺪرت‪ ،‬اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬او راﺑﻄﺔ ﺟﺪاﻳﻲﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﺑﻴﻦ ﺿـﻌﻒ و ﻗـﺪرت را درك‬
‫ﻧﻜﺮده ﺑﻮد و اﻳﻦ ﺑﺪﻓﻬﻤﻲ از ﺟﻨﺲ ﻫﻤـﺎن ﺑﻴﭽـﺎرﮔﻲ و ﺑـﺪاﻗﺒﺎﻟﻲ وﺿـﻌﻴﺖ و‬
‫ﺷﺮاﻳﻂ ﺧﻮدش ﺑﻮد‪.‬‬
‫اﻣﺎ درﻣﺎﻧﺪﮔﻲ و ﺧﻮدﻓﺮﻳﺒﻲ دﻳﮕﺮي ﻛﻪ در زﻣﺎﻧﺔ ﻣﺎ ﻫﻤﻪﮔﻴﺮ ﺷﺪه اﺳـﺖ‪،‬‬
‫اﻧﺰواي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ اﻓﺮادي را ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ارادة ﻗﺪرتﻃﻠـﺐ‬
‫ﻧﻴﭽﻪ ﺗﻮﺟﻪ دارﻧﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﺗﻮﺟﻪ‪ ،‬آن ﻗﺪرﻫﺎ ﻫﻢ ﺑﻲدﻟﻴﻞ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﻓﻬﻢ‬
‫ﻧﻴﭽﻪ از ﻣﻔﻬﻮم ﻗﺪرت ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻓﻬﻢ و درك ﻓﺮد زﻳﺮدﺳـﺘﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ درﺑـﺎرة‬
‫ﻗﺪرت ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻟﻄﻴﻒ و ﺧﻮﺷﺎﻳﻨﺪ ﺧﻴﺎلﭘﺮدازي ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬درﺣـﺎﻟﻲ ﻛـﻪ اﻳـﻦ‬
‫ﺧﻠﻖ ﻓﺮﻣﺎﻧﺒ‪‬ﺮدار اﺳﺖ ﻛﻪ »ﺧﻮدﻛﺎﻣﺔ ﻣﺴﺘﺒﺪ« را ﺑﺮ ﺷـﺎﻧﻪﻫـﺎي ﺧﻮدﻧﺸـﺎﻧﺪه و‬
‫ﺟﺎﻳﮕﺎﻫﻲ را ﺑﻪ او واﮔﺬار ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ از آن ﭘﺲ ﻓﺮاﺳﻮي ﺣﻠﻘﺔ ﻣﺠﻴﺰﮔﻮﻳـﺎن و‬
‫ﭼﺎﻛﺮان‪ ،‬دﻳﮕﺮ ﻫﻴﭻﻛﺲ را در ﺟﺮﮔﺔ آدﻣﻴﺎن ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻧﻤﻲآورد‪.‬‬

‫ﻣﻘﺪﻣﻪ ◊ ‪41‬‬

‫در ﻣﻴﺎن ﺗﻤﺎﻣﻲ ﻣﻜﺎﺗﺐ و ﻧِﺤﻠﻪﻫﺎي روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﺟﺪﻳﺪ ﺗﻨﻬـﺎ در ﻣﻜﺘـﺐ‬
‫روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻓﺮدي و آﻣﻮزهﻫﺎي آﻟﻔﺮد آدﻟﺮ ﺗﻮﺟـﻪ ﺑـﻪ روانﺷﻨﺎﺳـﻲ ﻗـﺪرت و‬
‫ﺷﺄن‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻣﻜﺘﺐ روانﻛﺎوي ﻫﺮﮔﺰ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ ﺧﻮد را از دﻟﺒﺴﺘﮕﻲﻫﺎي ﺧﺎص ﻣﺤﻴﻂ‬
‫ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻳـﺎ ﺧـﺎﻧﻮاده و ﻛﺸـﻤﻜﺶﻫـﺎي اوﻟﻴـﺔ ﺧـﺎﻧﻮادﮔﻲ آزاد ﺳـﺎزد‪ .‬ﺣﺘـﻲ‬
‫»روانﻛﺎوي« ﺳﻌﻲ ﺑـﺮ آن دارد ﻛـﻪ ﺗـﺎرﻳﺦ ﺟﻬـﺎﻧﻲ را ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان ﭼـﺎﻟﺶ و‬
‫درﮔﻴﺮيﻫﺎي ﺧﺎﻧﻮادﮔﻲ دﻳﺪه و ﺟﻨﮓﻫﺎي ﻗﺪرت را ﻛﻪ ﺳﺎﻳﺔ ﺷﻮﻣﺶ ﺑﺮ ﺗﻤﺎم‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺸﺮﻳﺖ ﮔﺴﺘﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي »ﻋﻘﺪة ادﻳﭗ« ﺗﻔﺴﻴﺮ و ﺗﺄوﻳﻞ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ آدﻟﺮ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﺧﺎﻧﻮاده از درﻳﭽﺔ رواﺑﻂ اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ ﻣـﺆﺛﺮ‬
‫ﻧﮕﺮﻳﺴﺘﻪ ﺑﺎ ﺣﺪاﻗﻞ وﺟﻮد رواﺑﻂ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﺗﺄﺛﻴﺮ آن ﺑﺮ ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﻛﻨﺶ ﺧـﺎﻧﻮاده‬
‫را ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ آن آدﻟﺮ در ﺳﺎﻳﺔ آﺷﻨﺎﻳﻲ ﺑـﺎ ﻋﻮاﻃـﻒ و رﻓﺘـﺎر‬
‫اﻧﺴﺎن ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ از ﺗﺠﺎرب و درسﻫﺎي ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺮداﺷـﺖ و ﺗﻔﺴـﻴﺮي ﻣﻨﻄﻘـﻲ و‬
‫ﻣﻌﻘﻮل ﺑﻪ دﺳﺖ دﻫﺪ‪ .‬ﻣﺠﻤﻮﻋﺔ اﻳﻦ ﺑﺮداﺷﺖﻫﺎ‪ ،‬ﺗﺠﺎرب و ﻧﻈﺮﻳﺎت‪ ،‬روﺷـﻲ را‬
‫ﺷﻜﻞ داد ﻛﻪ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﮔﺎم آن ﺑﺎ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻋﻠﻤﻲ اﻧﺴﺎن ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﻣﻲﺷـﺪ‪ .‬اﮔـﺮ‬
‫ﭼﻪ اﻛﻨـﻮن ﻣـﺎ ﺳﻴﺴـﺘﻢ ﻓﻠﺴـﻔﻲ آدﻟـﺮ را ﻛـﻪ ﺑـﺮ اﺳـﺎس آن ﺑﺮداﺷـﺖﻫـﺎي‬
‫روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲاش را ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ﻛﺮد و ﻣﺘﺄﺳﻔﺎﻧﻪ ﺑﺮﺧﻲ از آنﻫﺎ را ﻧﻴﺰ ﺗﻐﻴﻴﺮ داد‪،‬‬
‫ﺑﻲاﻋﺘﺒﺎر ﻣﻲداﻧﻴﻢ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎ اداي اﺣﺘـﺮام از ﺗﻤـﺎﻣﻲ ﻳﺎﻓﺘـﻪﻫـﺎي روانﺷﻨﺎﺳـﻲ او‬
‫اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫اﻛﻨﻮن ﺧﻄﺮي ﻓﺮاﮔﻴﺮ در ﺣﺎل ﺳﺎﻳﻪ اﻓﻜﻨـﺪن ﺑـﺮ آﺳـﻤﺎن زﻧـﺪﮔﻲ ﻫﻤـﺔ‬
‫ﻣﺎﺳﺖ‪ .‬ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺪرﻳﺠﺎً ﺑﻪ آﻣﺪن روزﻫـﺎﻳﻲ اﻣﻴـﺪوار ﺷـﻮﻳﻢ ﻛـﻪ در آن‬
‫ﺗﻼش ﺑﺮاي آﻣﻮزش ارزش و ﻣﻨﺰﻟﺖ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ذﻟّﺖ و ﺗﻤﺴﺨﺮ ﻧﻴﺎﻧﺠﺎﻣﺪ‪.‬‬

‫ﺗﻤﺎم اﻳﻦ ﺗﻨﺎﻗﺾﮔﻮﻳﻲﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻋﻨﺎﺻﺮي ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛـﻪ در ﻣﺠﻤـﻮع ﻳـﻚ‬
‫ﭘﻴﻜﺮة واﺣﺪ را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲدﻫﻨﺪ و در ﻣﻮﻗﻌﻴﺘﻲ رﻓﺘﺎر او را ﺗﺤﺖﺗﺄﺛﻴﺮ ﺧـﻮد ﻗـﺮار‬
‫ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ .‬او را در ﻫﺮ ﺟﺎ ﻛﻪ ﺷﺮاﻳﻂ را آﻣﺎده ﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬ﻳﻚ ﻣﺴـﺘﺒﺪ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ اﺳـﺖ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﺳﺮﺑﻪ زﻳﺮ و ﻓﺮوﺗﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﺑﺮاي دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑﻪ ارﻳﻜﺔ ﻗـﺪرت اﺳـﺖ‪ .‬در‬
‫اﻳﻦ راه اﮔﺮ ﻻزم ﺑﻴﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ زاﻧﻮ اﻓﺘﺎده‪ ،‬زﻣﻴﻦ را ﻧﻴﺰ ﻣﻲﺑﻮﺳﺪ و اﻳﻦ را ﺑﻪ آن اﻣﻴﺪ و‬
‫آرزو اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ روزي از ﻓﺮاز ﺗﺨﺖ ﻗﺪرت‪ ،‬ﺷـﺎﻫﺪ زاﻧـﻮ زدن دﻳﮕـﺮان و‬
‫ﻧﺎﻛﺎﻣﻲ آنﻫﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬

‫ﺗﻨﺎﻗﺾ و راه »ﺑﺮون ﺷﺪ« از آن‬
‫ﺗﻨﺎﻗﺾﻫﺎي ﺷﺨﺼﻴﺘﻲ و ﻓﺮدي ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﺎن‬

‫آﻗﺎي اﻳﻜﺲ ‪ -‬ﻳـﻚ ﻛﺎرﻣﻨـﺪ ﻣﻌﻤـﻮﻟﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻧـﺰد رؤﺳـﺎ و دﻳﮕـﺮ‬
‫ﻫﻤﻜﺎراﻧﺶ ﻓﺮدي ﺑﺴﻴﺎر ﻣﺤﺠﻮب‪ ،‬ﻣﺘﻮاﺿﻊ و ﺳﺮﺑﻪزﻳﺮ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ‬
‫وﺟﻮد‪ ،‬ﻫﻤﺴﺮ آﻗﺎي اﻳﻜﺲ ‪ -‬ﺑﻨﺎﺑﺮ دﻻﻳﻠﻲ ﭼﻨﺪ ‪ -‬از ﺷﻮﻫﺮ ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ‪ ،‬ﻣﺴـﺘﺒﺪ‬
‫و ﺑﻬﺎﻧﻪﺟﻮي ﺧﻮدش ﺷﺪﻳﺪاً ﺗﺮس و واﻫﻤﻪ دارد‪ .‬راﺳﺘﻲ آﻗﺎي اﻳﻜـﺲ ﭼﮕﻮﻧـﻪ‬
‫ﻓﺮدي اﺳﺖ؟ ﻣﺘﻮاﺿﻊ و ﺳﺮﺑﻪزﻳﺮ‪ ،‬ﻳﺎ ﭘﺮﺧﺎشﮔﺮ و ﻣﺴﺘﺒﺪ؟ اﻳﻦ ﻧـﻮع ﺗﻨﺎﻗﻀـﺎت‬
‫را ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲﺗﻮان ﺣﻞ ﻛﺮد؟‬
‫روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻋﺎﻣﻴﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﻋﺒﺎرت »از ﻳﻚ ﻃـﺮف ‪ ...‬و از ﻃـﺮف‬
‫دﻳﮕﺮ« ﺳﻌﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺟﻮاﺑﻲ دﺳﺖ و ﭘﺎ ﻛﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻣﺎ ﺑـﻪ ﺧـﻮﺑﻲ ﻣـﻲداﻧـﻴﻢ ﻛـﻪ‬
‫ﺷﺨﺼﻴﺖ اﻧﺴﺎن را ﺑﺎ ﺑﺎزي ﺑﺎ ﻋﺒﺎراﺗﻲ ﭼﻮن »از ﻳﻚ ﻃﺮف ‪ ...‬از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ«‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮان ﺷﻨﺎﺧﺖ‪ .‬ﺷﺨﺼﻴﺖ اﻧﺴﺎن ﭘﺪﻳﺪهاي اﺳﺖ ﻣﻨﺴـﺠﻢ و ﻳﻜﭙﺎرﭼـﻪ‪ ،‬ﻛـﻪ‬

‫‪ ◊ 44‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﺣﺪ و ﻣﺮز ﺻﻔﺎت و وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي آن ﻣﺸﺨﺺ ﺑﻮده و ﺑﺮاي ﻳـﻚ ﻣﺸـﺎﻫﺪهﮔـﺮ‬
‫دﻗﻴﻖ و ﻧﻜﺘﻪﺑﻴﻦ‪ ،‬ﻧﻈﻢ و وﺣﺪت دروﻧﻴﺶ ﻛﺎﻣﻼً ﻗﺎﺑﻞ رؤﻳﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﮔﺮ در ﮔﺴﺘﺮة ﻃﺒﻴﻌﺖ ﺷﺎﻫﺪ ﺗﻨﺎﻗﻀﺎﺗﻲ ﻫﺴﺘﻴﻢ ﻧﺸـﺎﻧﮕﺮ ﻫـﻴﭻ ﻓﺎﺟﻌـﻪاي‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ وﺟﻮد آن ﺑﺨﺸﻲ از ﻗﺎﻧﻮن ﻃﺒﻴﻌـﺖ اﺳـﺖ‪ .‬اﻣـﺎ ﻓﺎﺟﻌـﻪ از زﻣـﺎﻧﻲ‬
‫ﺷﺮوع ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ دﻳﺪﮔﺎه ﻳﺎ ﻃﺮز ﺗﻔﻜﺮي ﭘﻴﺪا ﺷﻮد ﻛﻪ اﺷـﻜﺎل ﻣﺨﺘﻠـﻒ اﻳـﻦ‬
‫ﺗﻨﺎﻗﺾ را ﭘﻲدرﭘﻲ ردﻳﻒ ﻛﺮده و از آن ﻳﻚ ﻗﺎﻋﺪه را اﺳﺘﻨﺘﺎج ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﮕﺮش ﻣﻌﻤﻮﻻً ﺑﻪ ﻣﻴﺎﻧﺔ اﺷﻜﺎل و وﺟﻮه ردﻳﻒ ﻛﺮده ﭼﺴـﺒﻴﺪه‪،‬‬
‫ﻣﻲﭘﻨﺪارد ﺑﺎ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻦ در ﺑﻴﻦ ﮔﺰارهﻫﺎي »از ﻳﻚ ﻃﺮف ‪ ...‬از ﻃﺮف دﻳﮕـﺮ«‬
‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺗﻌﺎدل اﻳﻦ ﺗﻨﺎﻗﺾ را ﺣﻔﻆ ﻛﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺮ ﻣﺒﻨـﺎي آﻣـﻮزهﻫـﺎي ﺣﻜﻤـﺖ‬
‫ﻗﺪﻳﻤﻲ ﻛﻪ از ﺑﺼﻴﺮﺗﻲ ﺧﺎص ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺴـﺘﻲ و وﺟـﻮد‪ ،‬ﻳﻌﻨـﻲ ﺗﺒﻴـﻴﻦ‬
‫ﺣﺮﻛﺖ و ﻓﺮآﻳﻨﺪِ »ﺷﺪن«‪ .‬ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻪ راز وﺟﻮد دﺳﺖ ﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳـﺪ ﺑـﻪ‬
‫راز وﺣﺪت و ﭘﻴﻮﺳﺘﮕﻲ ﻧﺎﺑﻮدي و زاﻳﺶ ﻣﺠـﺪد ﭘـﻲ ﺑﺒـﺮد‪ .‬اﮔـﺮ ﺧﻄﺎﻛـﺎري و‬
‫ﮔﻨﺎﻫﻲ در ﻛﺎر ﻧﺒـﻮد‪ ،‬ﻋﺼـﻤﺖ و ﻣﻌﺼـﻮﻣﻴﺖ‪ ،‬ارزش و ﻣﻨﺰﻟﺘـﻲ ﻧﺪاﺷـﺖ‪ .‬اﮔـﺮ‬
‫ﺑــﺎﻃﻠﻲ ﻧﺒــﻮد ﻛــﻪ »ﺣــﻖ« ﺑــﺮاي رﻓــﻊ آن ﻗﻴــﺎم ﻛﻨــﺪ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧــﻪ »ﺣــﻖ« را‬
‫ﻣﻲﺷﻨﺎﺧﺘﻴﻢ؟ اﮔﺮ ﺗﻤﺎﻣﻲ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻣﻨﺰوي و ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻋﺰﻟﺖﮔﺰﻳﻨﻲ ﻣﻌﺘﻜﻔﺎن‬
‫را ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻛﺮده‪ ،‬ﻳﺎ اﻧﺰواي ﻋﺰﻟـﺖﻧﺸـﻴﻨﺎن را ﭼﮕﻮﻧـﻪ ﺑـﺎ اﻧﺒـﻮه ﻣـﺮدم‬
‫ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻣﻲﻛﺮدﻳﻢ؟ اﮔﺮ ﭘﺪﻳﺪهاي را ﺧﺎرج از ﻓﺮآﻳﻨﺪي ﻛﻪ در آن ﺗﻜـﻮﻳﻦ ﭘﻴـﺪا‬
‫ﻛﺮده در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ‪ ،‬ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ ﻓﻬﻢ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺜﺎل ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﺪ‪ :‬اﮔﺮ ﻫﻮاﭘﻴﻤﺎﻳﻲ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻧﻘﺺ ﻓﻨﻲ ﻣﺠﺒﻮر ﺷـﻮد‬
‫در ﻣﺤﻴﻄﻲ ﻓﺮود آﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﺮدﻣﺎﻧﻲ ﺑﺪوي در آن ﺟﺎ زﻧـﺪﮔﻲ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ ،‬ﺑـﺮاي‬
‫آنﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻣﻮﺟﻮدي ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ از ﻛﺮات دﻳﮕﺮ آﻣﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ در‬

‫ﺗﻨﺎﻗﺾ و راه »ﺑﺮونﺷﺪ« از آن ◊ ‪45‬‬

‫ﻧﻈﺮ آنﻫﺎ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺑﺘﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ در ﺟﻬﺖ اﺛﺒﺎت و ﻛﺎرﻛﺮد ﺑﺎورﻫﺎ ﺑﻪ ﻛـﺎر‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪ .‬دﻟﻴﻞ اﺻﻠﻲ اﻳﻦ ﺟﺎﺑﻪﺟﺎﻳﻲ ﻣﻌﻨﺎﻳﻲ آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻜﻞ ﻫﻮاﭘﻴﻤﺎ ﺑـﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان ﻳﻚ وﺳﻴﻠﺔ ﻧﻘﻠﻴﻪ در اﺟﺘﻤﺎع اﻳﻦ ﻣﺮدم ﻣﻔﻬﻮم ﻧﺪاﺷـﺘﻪ و در ﻣﻘﺎﺑـﻞ ﺑـﻪ‬
‫ﺟﺎي آن ﻣﻔﻬﻮم دﻳﮕﺮي ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن اﻧﺪازه ﻣﻌﻨﺎدار اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺗﻤﺎﻣﻲ ﺗﻔﻜّﺮ و اﻧﺪﻳﺸﺔ ﻣﺎ ﻋﺒﺎرت از ﺑﺮﻗﺮاري ﻳﻚ رﺷﺘﻪ راﺑﻄﻪﻫﺎ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻫﺮ ﺷﻴﺌﻲ ﺑﻪ ﺧﻮدي ﺧﻮد ﻣﻮﺿﻮع ﺷﻚ و ﮔﻤـﺎن اﺳـﺖ و ﺑـﻪ ﻧﺎﭼـﺎر در‬
‫ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻣﺎ ﻣﻄﺮح اﺳﺖ‪ ،‬درﻣﻲآﻳﺪ؛ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺷﻴﺌﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺑﺎ ﻣﺎ راﺑﻄﻪ دارد‪ .‬اﮔﺮ ﭼﻪ وﺟﻮد ﻫﺮ آﻧﭽـﻪ ﻫﺴـﺖ ﻣﺴـﺘﻘﻞ از ﻣﺎﺳـﺖ‪ ،‬اﮔﺮﭼـﻪ‬
‫ﺿﻤﻴﺮ ﺟﺴﺖوﺟﻮﮔﺮ ﻣﺎ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ادراك آن ﺷﻴﺌﻲ اﺳﺖ و ﺗﻼش ﻣﻲﻛﻨﺪ آن را‬
‫ﻫﻤﺎنﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ »ﻫﺴﺖ« درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻨﺪ‪ ،‬وﻟﻲ در ﻧﻬﺎﻳﺖ آن را در ﻣﺘﻦ ﻳﻚ ﻧﻈﺎم‬
‫ارزش ﻗﺮار داده و ﺑﻪ آن ﻧﻈﻢ ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺗﻨﻬﺎ ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻣـﻲﺗﻮاﻧﻨـﺪ ﺑـﻪ‬
‫اﻳﻦ ﻧﻈﺎم ارزﺷﻲ راه ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻣﺒﻨـﺎي رﺟـﻮع ﺑـﻪ ﻳـﻚ ﻣﻌﻴـﺎر ﺧـﺎص‪،‬‬
‫ﺳﻨﺠﺶ و ارزﺷﻴﺎﺑﻲ ﺷﺪه و ﺑـﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴـﺐ ﻫﻤﭽـﻮن ﺑﺎزﺗـﺎﺑﻲ ﺧـﻼق ‪ -‬و ﻧـﻪ‬
‫ﻣﻜﺎﻧﻴﻜﻲ ‪ -‬ﺑﻪ ﺷﻴﻮهاي ﻧﻮ دﮔﺮﮔﻮن ﺷﺪه و ﺑﻌﻀﺎً ﻛﻢ و ﺑﻴﺶ دﺳﺖﻛﺎري ﺷﺪه‬
‫درآﻳﺪ‪.‬‬
‫ﻫﺮﭼﻨﺪ در ﻣﺤﺪودة اﻳﻦ ﻧﻮﺷﺘﺎر‪ ،‬ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺣﺮف ﺑﻪ ﺧﻄﻮط ﻛﻠﻲ ﻣﻮﺿﻮع‪،‬‬
‫ﺑﺮاي ﻫﺪف اﺻﻠﻲ ﻣﺎ ﻛﺎﻓﻲ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻮد وﻟﻲ اﮔﺮ اﻧﺪﻛﻲ ﺑﻪ ﻋﻤﻖ ﻣﻮﺿﻮع ﺗﻮﺟﻪ‬
‫ﺷﻮد‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﺮداﺷﺖ ﻣﻘﺒﻮل ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻧﻤﻲرﺳﺪ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﻣﻮﺟﻮدي اﺳﺖ دﺳﺘﺎورد‬
‫و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل آﻓﺮﻳﻨﻨﺪه وﺿﻌﻴﺖ و ﻣﺤﻴﻂ ﺧﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻫﻢزﻣـﺎن ﻓﺎﻋـﻞ و‬
‫ﻣﻮﺿﻮع آن دﺳﺘﻪ از ﻋﻠﻮﻣﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ او ﻣـﻲﭘﺮدازﻧـﺪ‪ .‬در ﭼﻨـﻴﻦ ﺷـﺮاﻳﻄﻲ‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﻪ ذات و ﻛﺎرﻛﺮد ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻮﺟﻮدي ﭘﻲ ﺑﺒﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﺟـﺰ آن ﻛـﻪ‬

‫‪ ◊ 46‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫او را ﻣﺮﻛﺰ ﻣﺠﻤﻮﻋﺔ ﮔﺴﺘﺮدهاي از رواﺑﻂ ﺑﺪاﻧﻴﻢ‪.‬‬
‫رواﺑﻂ ﻣﺘﻨﻮع و ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺻﻴﻒ‪ ،‬اﻳﻦ ﭘﺮﺳـﺶ را ﺷـﻜﻞ ﻣـﻲدﻫـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺎﻫﻴﺖ ﺗﻨﻮع زﻧﺪﮔﻲ ﭼﻴﺴﺖ و ﭼﺮا ﺗﺎ ﺑﺪﻳﻦ ﺣﺪ ﺣﻴﺮتآور اﺳﺖ؟ ﺑـﻪ اﺳـﺘﺜﻨﺎي‬
‫آن دﺳﺘﻪ از رواﺑﻄﻲ ﻛﻪ واﻗﻌﻴﺖ ﻋﻴﻨـﻲ ﻳﺎﻓﺘـﻪ و ﻗﺎﺑـﻞ ارزﻳـﺎﺑﻲ اﺳـﺖ‪ ،‬ﺧﻴـﻞ‬
‫ﻋﻈﻴﻤﻲ از اﻳﻦ رواﺑﻂ را ﺑﺪون آن ﻛﻪ ﻫﻴﭻﮔـﺎه ﺑﺘـﻮاﻧﻴﻢ آنﻫـﺎ را ﺟـﺰو ﻣـﻮارد‬
‫ﻗﻄﻌﻲ ﻣﺤﺴﻮب ﻛﻨﻴﻢ ﺑﻪ ﻧﺎﭼﺎر ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻋﻮاﻣـﻞ ﻣﺠﻬـﻮر و ﻧﺎﺷـﻨﺎﺧﺘﻪ و‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ »اﻣﻜﺎن« ﻣﺪﻧﻈﺮ ﻗﺮار دﻫﻴﻢ‪.‬‬
‫آدﻟﺮ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﭼﺎرﭼﻮب ذﻫﻨﻲ و ﻧﻈـﺎم ارزﺷـﻲ اﻧﺴـﺎن‪ ،‬ﻫﻤﺎﻫﻨـﮓ ﺑـﺎ‬
‫رواﺑﻂ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اوﺳﺖ« اﻳﻦ ﻧﻈﺎم ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﻛﻪ در ﭼﻬﺎر ﺳﺎل اول‬
‫زﻧﺪﮔﻲ ﺑﺮ اﻧﺴﺎن ﻣﻲﮔﺬرد ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬زﻣـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ ﻧﻈـﺎم ارزﺷـﻲ اﻧﺴـﺎن‬
‫ﺷﻜﻞ ﮔﺮﻓﺖ ﺗﻤﺎﻣﻲ رواﺑـﻂ او را ﺗﺤـﺖﺗـﺄﺛﻴﺮ ﻗـﺮار داده و ﺗﺠـﺎرب ﺑﻌـﺪي را‬
‫ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ و ﻫﻤﺎﻫﻨﮓ ﺑﺎ ﺳﺎﺧﺖ ﺧﻮد ﺟﺬب و ﺛﺒﺖ ﻣﻲﻛﻨـﺪ و ﺑـﻪ اﻳـﻦ ﺗﺮﺗﻴـﺐ‬
‫ﻧﻈﺎم ارزﺷﻲ‪ ،‬زﻳﺮﺑﻨﺎي ﺿﻤﻴﺮ ﺧﻮدآﮔﺎه ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺿﻤﻴﺮي ﻛـﻪ ﮔﻔﺘـﻪ ﻣـﻲﺷـﻮد‬
‫ﺗﻤﺎﻣﻲ ادراﻛﺎت اﻧﺴﺎن را ﻫﺪاﻳﺖ ﻛﺮده و ﻣﺤﺘـﻮاي آنﻫـﺎ را ﺟـﺬب و ﺗﻌـﺪﻳﻞ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻮﺻﻴﻒ اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﻛﻪ آﻗﺎي »اﻳﻜـﺲ« ﭼﮕﻮﻧـﻪ آدﻣـﻲ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬اﺑﺘﺪا ﺑﺎﻳﺪ ﻧﻈﺎم ارزﺷﻲ او را ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ او را ﻣﺤﻜﻮم ﻛﻨـﻴﻢ‬
‫ﻛﺎﻓﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ او را ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﻧﻈﺎم ارزﺷﻲ ﺧـﺎص ﺧﻮدﻣـﺎن ارزﻳـﺎﺑﻲ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬اﻣﺎ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺑﺨﻮاﻫﻴﻢ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻳﻚ ﻣﻌﻠﻢ او را درك و ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﺑﻬﻔﻤـﻴﻢ‪،‬‬
‫ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺘﻲ ﺑﻪ او از درﻳﭽﺔ ﻧﻈﺎم ارزﺷﻲ ﺧﺎص ﺧﻮدش ﻧﮕـﺎه ﻛﻨـﻴﻢ‪ .‬ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ‬
‫ﺑﺮاي ﻓﻬﻢ ﺑﻬﺘﺮ او ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺖ از درﻳﭽﺔ ﻧﮕﺎه او ﺑﻪ ﺧﻮدش ﻫﻤﺎنﮔﻮﻧـﻪ ﻛـﻪ او‬

‫ﺗﻨﺎﻗﺾ و راه »ﺑﺮونﺷﺪ« از آن ◊ ‪47‬‬

‫ﺧﻮد را ﻣﺸﺎﻫﺪه و ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ او روﺑﺮو ﺷﻮﻳﻢ‪ .‬اﺳﺘﻔﺎده از اﻳـﻦ روش ﺑـﻪ‬
‫ﻣﻌﻨﺎي ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ ﺑﻲﭼﻮن و ﭼﺮاي ﻧﻈﺮ آﻗﺎي اﻳﻜﺲ در ﻣﻮرد ﺧـﻮدش ﻧﻴﺴـﺖ‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از اﻳـﻦ روش‪ ،‬ﺑـﺎ ﻣـﺪﻧﻈﺮ ﻗـﺮار دادن ارزﻳـﺎﺑﻲ او از ﺧـﻮﻳﺶ‪،‬‬
‫ﻧﻤﻮﻧﻪاي از ﻛﺎرﻛﺮد ﺿﻤﻴﺮش را ﻣـﻮرد ﺷﻨﺎﺳـﺎﻳﻲ ﻗـﺮار ﻣـﻲدﻫـﻴﻢ ﻛـﻪ آن را‬
‫ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﺳﻨﺪ ﺑﻪ ﻛﺎر ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﻫﻴﭻﻛﺲ ﺑﺪ ﺧﻮد را ﻧﻤﻲﮔﻮﻳﺪ و‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ دﻻﻳﻠﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺧﻮد ﻗﺎﻧﻊﻛﻨﻨﺪه اﺳﺖ رﻓﺘﺎر ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن آﻳـﺎ‬
‫آدم ﻣﻨﺼﻔﻲ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ دﻻﻳﻞ ﺧﻮدش را ﻗﺎﻧﻊﻛﻨﻨﺪه ﻧﺪاﻧﺪ؟‬
‫ﺑﺪ ﻧﻴﺴﺖ اﺑﺘﺪا اﺳﺘﺪﻻل آﻗﺎي اﻳﻜﺲ را ﺑﺸﻨﻮﻳﻢ‪:‬‬
‫»از ﻗﺪﻳﻢ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﺣﻤﺎﻗـﺖ اﺳـﺖ اﮔـﺮ ﻓﻜـﺮ ﻛﻨـﻴﻢ ﺑـﺪون داﻧﺴـﺘﻦ راه‬
‫ﭼﺎﭘﻠﻮﺳﻲ و زﺑﺎن ﺗﻤﻠّﻖﮔﻮﻳﻲ ﻣﻲﺗﻮان ﭘﻠﻪﻫﺎي ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ و ﺗﺮﻗﻲ را ﻃﻲ ﻛـﺮد و‬
‫ﻧﻴﺰ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﻛﻮدﻧﻲ ﻣﺤـﺾ اﺳـﺖ اﮔـﺮ در ﺑﺮاﺑـﺮ زﻳﺮدﺳـﺘﺎن ﻓﺨﺮﻓﺮوﺷـﻲ‬
‫ﻧﻜﻨﻲ‪ .‬ﻛﺎﻣﻼً روﺷﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻦ ﻫﻢ ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﺑﺴـﻴﺎري دﻳﮕـﺮ‪ ،‬ﻋﻼﻗـﻪ دارم در‬
‫ﻛﺎرﻫﺎﻳﻢ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ و ﺗﺮﻗﻲ ﻛﻨﻢ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺎﻳﺪ در دل رؤﺳﺎﻳﻢ ﺟﺎ ﺑﺎز ﻛﻨﻢ و ﺑـﻪ‬
‫آنﻫﺎ ﺑﻔﻬﻤﺎﻧﻢ ﻛﻪ در ﺗﻤﺎم اﺣﻮال ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮدار آﻧﺎن ﺧﻮاﻫﻢ ﺑﻮد‪ .‬اﻣﺎ اﻳﻦ را ﺑﺪاﻧﻴﺪ‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺤﺾ ﻃﻲ ﻛﺮدن ﭘﻠﻪﻫﺎي ﺗﺮﻗﻲ و دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑﻪ رﻳﺎﺳﺖ‪ ،‬ﺳﻌﻲ ﺧﻮاﻫﻢ‬
‫ﻛﺮد ﺗﺎ ﺑﻪ ﺷﺪﻳﺪﺗﺮﻳﻦ ﻧﺤﻮ ﻗﺪرﺗﻢ را اﻋﻤـﺎل ﻛـﺮده و ﻧﻈـﻢ و اﻧﻀـﺒﺎط ﻻزم را‬
‫ﺑﺮﻗﺮار ﻛﻨﻢ‪ .‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواي ﺧﻮﺑﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﺑﺘـﺪا ﺑﺎﻳـﺪ راه و رﺳـﻢ‬
‫ﻓﺮﻣﺎﻧﺒﺮداري را ﺑﻪ روﺷﻨﻲ ﺑﺪاﻧﺪ‪ .‬در ﻣﻨﺰل ﻣﻦ رﺋﻴﺴﻢ! ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻫﻤﺴـﺮم‬
‫ازدواج ﻛﺮدم‪ ،‬او ﻫﻴﭻﻛﺲ ﻧﺒﻮد و ﻫﻴﭻ ﻧﺪاﺷﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﺰ ﺑﻜﺎرﺗﺶ و اﻳـﻦ را ﻫـﻢ‬
‫ﺑﮕﻮﻳﻢ ﻛﻪ اﻧﺼﺎﻓﺎً ﭘﺎﻛﺪاﻣﻦ و ﻋﻔﻴﻒ ﺑـﻮد‪ .‬وﻟـﻲ از اﻳـﻦ ﻛـﻪ ﺑﮕـﺬرﻳﻢ‪ ،‬او ﺑﺎﻳـﺪ‬
‫ﺳﭙﺎﺳﮕﺰار ﻣﻦ ﺑﺎﺷﺪ و اﻳﻦ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ ﻛﻪ او ﻣﺘﺄﺳﻔﺎﻧﻪ ﻓﺮاﻣﻮش ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬آﻧﭽﻪ‬

‫‪ ◊ 48‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻣﻦ از او ﺗﻮﻗﻊ دارم ﻳﻚ اﻧﻀﺒﺎط ﻣﻄﻠﻖ اﺳـﺖ و اﻳـﻦ در ﺣـﺎﻟﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ او‬
‫ﺗﺪرﻳﺠﺎً ﺧﻮدرأي و ﺑﻲﻧﻈﻢ ﺷﺪه‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ وﺟﻮد ﻣﻄﻤـﺌﻦ ﺑﺎﺷـﻴﺪ ﻛـﻪ اوﺿـﺎع را‬
‫ﻛﺎﻣﻼً در ﻛﻨﺘﺮل دارم و ﺑﻪ ﻣﻮﻗﻊ اﻣﻮري را ﻛﻪ در ﻧﻈﺮ دارم ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻣﻲرﺳﺎﻧﻢ‬
‫و ﺑﻪ اﺣﺪي ﻓﺮﺻﺖ ﺳﻮءاﺳﺘﻔﺎده ﻧﻤﻲدﻫﻢ‪ .‬ﻣﻦ ﻳﻚ رﺷﺘﻪ ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖﻫﺎﻳﻲ دارم‬
‫ﻛﻪ ﻃﺒﻖ وﻇﻴﻔﻪ ﺑﺎﻳﺪ آنﻫﺎ را ﭘﻴﮕﻴﺮي ﻛﻨﻢ و ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﻣـﻲداﻧـﻢ ﻛـﻪ ﺷـﺄن و‬
‫اﻋﺘﺒﺎر ﻣﻦ در ﮔﺮو ﭼﻪ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ! ‪...‬‬
‫ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﭘﻴﺶ از اﻳﻦ ﻛﻪ آﻗﺎي اﻳﻜﺲ از اﻳﻦ ﺟﻠﻮﺗﺮ ﺑـﺮود‪ ،‬ﻛﻼﻣـﺶ را‬
‫ﻗﻄﻊ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺖ ﻛﻪ ﺳﺨﻨﺎن او ﺑﻪ ﻋﻨـﻮان ﺷـﺎﺧﺺ و اﻟﮕـﻮي‬
‫ﻧﺤﻮة ﺗﻔﻜﺮ او ﺑﺮاي ﻣﺎ اﻫﻤﻴﺖ ﺑﺴﺰاﻳﻲ دارد‪.‬‬
‫ﺣﺎل‪ ،‬ﭼﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس دﻳﺪﮔﺎه ﻣﻜﺘﺐ »از ﻳﻚ ﻃﺮف ‪ ...‬و از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ« و‬
‫ﭼﻪ از ﻧﻈﺮﮔﺎه روانﺷﻨﺎﺳﻲ »ژرﻓﺎﻧﮕﺮ«‪ ،‬آﻗﺎي اﻳﻜﺲ ﭼﻪ ﭼﻴﺰ را ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨـﺪ؟‬
‫آﻳﺎ او ﻋﻮاﻃﻒ ﻣﻨﻔﻲ ﺧﻮد را ﺧﺎﻟﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ؟ ﻧﻪ‪ ،‬اﺻﻼً اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬در واﻗﻊ‬
‫او در ﺗﻨــﺎﻗﺾﮔــﻮﻳﻲﻫــﺎﻳﺶ ﺧــﻮد را ﺑــﻪ ﻧﻤــﺎﻳﺶ ﻣــﻲﮔــﺬارد‪ .‬ﺗﻤــﺎم اﻳــﻦ‬
‫ﺗﻨﺎﻗﺾﮔﻮﻳﻲﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻋﻨﺎﺻﺮي ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ در ﻣﺠﻤﻮع ﻳﻚ ﭘﻴﻜﺮة واﺣـﺪ را‬
‫ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲدﻫﻨﺪ و در ﻣﻮﻗﻌﻴﺘﻲ رﻓﺘﺎر او را ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺧﻮد ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬او در‬
‫ﻫﺮ ﺟﺎ ﻛﻪ ﺷﺮاﻳﻂ را آﻣﺎده ﺑﺒﻴﻨﺪ‪ ،‬ﻳﻚ ﻣﺴﺘﺒﺪ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ اﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﺳﺮ ﺑﻪ زﻳﺮ و‬
‫ﻓﺮوﺗﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﺑﺮاي دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑﻪ ارﻳﻜﺔ ﻗﺪرت اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ راه اﮔﺮ ﻻزم‬
‫ﺑﺒﻴﻨﺪ ﺑﻪ زاﻧﻮ اﻓﺘﺎده زﻣﻴﻦ را ﻧﻴﺰ ﻣﻲﺑﻮﺳﺪ و اﻳﻦ را ﺑـﻪ آن اﻣﻴـﺪ و آرزو اﻧﺠـﺎم‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ روزي از ﻓﺮاز ﺗﺨﺖ ﻗﺪرت‪ ،‬ﺷـﺎﻫﺪ زاﻧـﻮ زدن دﻳﮕـﺮان و ﻧﺎﻛـﺎﻣﻲ‬
‫آنﻫﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﻫﻤﺎنﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺑﻌﺪاً ﺗﻮﺿـﻴﺢ ﺧـﻮاﻫﻴﻢ داد‪ ،‬آﻗـﺎي اﻳﻜـﺲ در‬
‫اﺷﺘﺒﺎه اﺳﺖ‪ ،‬ﭼـﺮا ﻛـﻪ ﺗﻤﻠـﻖ و ﭼﺎﭘﻠﻮﺳـﻲ و آﺳـﺘﺎنﺑﻮﺳـﻲ‪ ،‬راه رﺳـﻴﺪن ﺑـﻪ‬

‫ﺗﻨﺎﻗﺾ و راه »ﺑﺮونﺷﺪ« از آن ◊ ‪49‬‬

‫ﻣﻘﺼﻮدي ﻛﻪ او در ﺟﺴﺖوﺟﻮﻳﺶ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﺳﺆال اﺻﻠﻲ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﺮا ﻳﻚ ﻓﺮد دونﭘﺎﻳـﻪ ﻫﻤﺎﻧﻨـﺪ اﻳـﻦ آﻗـﺎ‪،‬‬
‫ﻗﺼﺪ دارد ﻫﺮ ﻃﻮر ﺷﺪه ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻗﻠﺔ ﻗﺪرت ﺑﺮﺳـﺎﻧﺪ؟ اﮔـﺮ اﻳـﻦ ﺳـﺆال را از‬
‫ﺧﻮدش ﻣﻲﭘﺮﺳﻴﺪﻳﻢ‪ ،‬اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻲداد‪:‬‬
‫»ﺷﻮﺧﻲ ﻧﻜﻨﻴﺪ‪ ،‬ﺧﻮب ﻣﻌﻠﻮم اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻴﭻﻛﺲ دوﺳﺖ ﻧﺪارد زﻳﺮدﺳـﺖ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻫﺮ ﻛﺲ دﻟﺶ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ از دﻳﮕﺮان ﺟﻠـﻮ ﺑﺰﻧـﺪ و ﺑـﺎﻻﺗﺮ از آﻧـﺎن ﻗـﺮار‬
‫ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬رﺳﻢ دﻧﻴﺎ اﻳﻦ ﺑﻮده و ﻫﻤﻴﻦ ﻧﻴﺰ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪«.‬‬
‫ﻣﺎﻳﺔ ﺗﻌﺠﺐ ﻧﻴﺴﺖ اﮔﺮ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ »ﻧﮕﺮش« آﻗﺎي اﻳﻜﺲ )ﺑﻪ ﻗﻮل آدﻟﺮ( ﺑﺎ‬
‫ﺳﺒﻚ زﻧﺪﮔﻴﺶ ﻫﻢﺧﻮاﻧﻲ دارد‪ .‬ﻧﮕﺮشﻫﺎ ﻧﻪ اﻧﻌﻜﺎﺳﻲ از ﻳـﻚ ﻓﺮآﻳﻨـﺪ رواﻧـﻲ‬
‫ﺧﺎرج از زﻧﺪﮔﻲ ﻋﻴﻨﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻧﻪ از ﻣﻨﺒﻊ ﻳﻚ روح ﻣﻘﺪس ﻧﺸﺄت ﻣﻲﮔﻴﺮﻧـﺪ‪،‬‬
‫ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ وﺿـﻮح و روﺷـﻨﻲ ﺑﺨﺸـﻲ از ﺳـﺒﻚ زﻧـﺪﮔﻲ اﻧﺴـﺎنﻫـﺎ را ﺗﺸـﻜﻴﻞ‬
‫ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ .‬آدﻣﻲ ﺑﻪ آن ﻧﻈﺮﻳﺎﺗﻲ ﻣﺘﻌﻬﺪ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻧﻴﺎزﻣﻨـﺪ آنﻫﺎﺳـﺖ‪ .‬آﻗـﺎي‬
‫اﻳﻜﺲ ﻧﻴﺰ ﻳﻚ ﺳﺮي ﻋﻘﺎﻳﺪي دارد ﻛﻪ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﻧﻴﺎز داﺷﺘﻪ و از آنﻫﺎ اﺳﺘﻔﺎده‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬او ﺣﺎﺿﺮ ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻪ ﺗﺠﺎرب ﺟﺪﻳﺪي ﻛﻪ ﺧﻼف ﻧﻈﺮﻳﺎﺗﺶ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬دﺳﺖ‬
‫زﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ وﺟﻮد‪ ،‬در ﺧﺼﻮص ﺣﻮادث و ﻣﺸﺎﻫﺪات ﻣﺨﺎﻟﻒ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣـﻲﺗـﻮان‬
‫اﻇﻬﺎرﻧﻈﺮ ﻛﺮد؟ ﻧﻜﺘﻪ اﻳﻦ ﺟﺎﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴـﺎن وﻗـﺎﻳﻊ و ﺣـﻮادث ﻧﻴـﻚ و ﺑـﺪ را‬
‫ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻣﻲﻛﻨﺪ و از ﻛﻨﺎرﺷﺎن ﻣﻲﮔﺬرد‪ .‬اﻣﺎ ﺗﺠﺮﺑـﺔ ﻳـﻚ اﻣـﺮ‪ ،‬ﭼﻴـﺰ دﻳﮕـﺮي‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ اﻧﺴﺎن آن را ﺑﻪ ﻃﻮر ﺷﺨﺼـﻲ اﻧﺠـﺎم ﻣـﻲدﻫـﺪ و از آن درس‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬واﻧﮕﻬﻲ ﻣﺸﺎﻫﺪات ﻫﺮﮔﺰ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻗﻄﻌﻲ ﺑﺮ ﭼﻴﺰي دﻻﻟﺖ ﻧﻤﻲﻛﻨﻨـﺪ‪.‬‬
‫ﭼﺮا ﻛﻪ ﻣﺸﺎﻫﺪة ﻳﻚ اﻣﺮ ﻳﻜﺴﺎن‪ ،‬در آدمﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠـﻒ‪ ،‬ﺗﺠـﺎرب ﻣﺨﺘﻠﻔـﻲ را‬
‫ﺷﻜﻞ ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬ﺣﺎﻻ ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ روﺷﻨﻲ ﻓﻬﻤﻴﺪ ﻛﻪ ﭼﺮا ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺑﺮﺧﻲ ﺗﺠـﺎرب و‬

‫‪ ◊ 50‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻣﺸﺎﻫﺪات ﻣﺘﺤﻮلﻛﻨﻨﺪه ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺟﻨـﺒﺶﻫـﺎي ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﺧـﻮن ﻣﻴﻠﻴـﻮنﻫـﺎ ﻧﻔـﺮ‬
‫آﻏﺸﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻗﺪر زودﮔﺬر اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻛﻨﻮن ﺑﻬﺘﺮ ﻣﻲﺗﻮان اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ را درك ﻛﺮد ﻛﻪ ﭼﺮا ﻣﻮارد ﻫﺸـﺪاردﻫﻨﺪة‬
‫ﺧﺎﻃﺮات و ﻣﺸﺎﻫﺪات ﺗﺎرﻳﺨﻲ‪ ،‬ﻓﻘﻂ ﺑﺮاي ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻫﺸﺪاردﻫﻨﺪه ﺑﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻓﻲﻧﻔﺴﻪ ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ اﺧﻄﺎرﻫﺎﻳﻲ ﻧﻴﺎز ﭼﻨﺪاﻧﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻗﻮل ﭘﺎﺳـﻜﺎل آﻧـﺎﻧﻲ‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل درس و ﻋﺒﺮتاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﺪتﻫﺎﺳﺖ ﻛﻪ آن را ﻳﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ اﻛﺜﺮ ﻣـﺮدم‬
‫ﺑﻪ دﻧﺒﺎل آﻣﻮﺧﺘﻦ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻃﻠﺴﻢﺷﺪة ﺣﻘﻴﺖِ ﺷﺨﺼﻲ ﻳﺎ )ﺑﻪ ﻗـﻮل آدﻟـﺮ(‬
‫»ﻣﻨﻈﺮ ﺷﺨﺼﻲ« ﺧﻮﻳﺶاﻧﺪ‪ .‬ﻃﻠﺴﻤﻲ ﻛﻪ ﺳﺎﻳﺔ ﺷﻮﻣﺶ را ﺑﺮ »ﺳﺒﻚ زﻧﺪﮔﻲ«‬
‫آنﻫﺎ ﮔﺴﺘﺮده و ﺗﻌﻴﻴﻦﻛﻨﻨﺪة ﺿﻤﻴﺮ ﻫﻮﺷـﻴﺎر ﻧﻈـﺎم ارزشﻫـﺎ و رﻳﺸـﺔ رواﻧـﻲ‬
‫)ﻃﺮحوارة( ﺗﻤﺎﻣﻲ ادراﻛﺎﺗﺸﺎن ‪ -‬ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻫﻤـﺎن ﺣﻘﻴﻘـﺖ ﺷﺨﺼـﻲﺷـﺎن ‪-‬‬
‫اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺗﻨﻬﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮات زﻳﺮﺑﻨﺎﻳﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺗﺠﺮﺑﺔ ﺧﺎﺻﻲ را‬
‫ﺑﻪ اذﻫﺎن ﺗﺤﻤﻴﻞ ﻛﻨﺪ؛ از آن دﺳﺖ ﺗﺠﺎرﺑﻲ ﻛﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬـﺎ ﺳـﺎﺧﺘﮕﻲ ﻧﻴﺴـﺘﻨﺪ –‬
‫ﺑﻠﻜﻪ ﺧﻮد ﺳﺎزﻧﺪة اﻧﺴﺎن و ﺗﺎرﻳﺦاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮ آﻧﭽﻪ در ﺑﺎﻻ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ آﻗﺎي اﻳﻜـﺲ ﺑـﺮﺧﻼف ﺗﺼـﻮر آن ﮔـﺮوه از‬
‫ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﺒﺎﻧﻲ روان ﺗﺤﻠﻴﻞﮔﺮي‪ 1‬آﺷﻨﺎﻳﻲ دارﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻴـﺰي را ﺳـﺮﻛﻮب‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ )آﻧﭽﻪ را او ﻣﺠﺒﻮر ﺑﺎﺷﺪ ﺳﺮﻛﻮب ﻛﻨـﺪ اﺻـﻼً ادراك ﻧﻤـﻲﻛﻨـﺪ(‪ ،‬ﻳـﺎ‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻞ را ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي درﻳﺎﻓﺖ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﺠﺒﻮر ﺑﺎﺷﺪ آنﻫﺎ را ﺳﺮﻛﻮب ﻛﻨـﺪ‪.‬‬
‫ﻛﻨﺘﺮل‪ 2‬ﻣﻮردﻧﻈﺮ ﻫﻢ ﻧﻪ در ﺑﺎﻻﺗﺮ از ﺳﻄﺢ ﻫﻮﺷﻴﺎري و ﻧﻪ در ﭘﺎﻳﻴﻦﺗﺮ از آن ‪-‬‬
‫در ﻫﻴﭻ ﻳﻚ از اﻳﻦ دو ﻧﻘﻄﻪ ‪ -‬اﻧﺠﺎم ﻧﻤﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ در ﻓﺮآﻳﻨـﺪ درﻳﺎﻓـﺖ ﺑـﻪ‬
‫‪1- PSYCHOANLYSIS‬‬

‫‪ .2‬ﻣﻨﻈﻮر ﻛﻨﺘﺮل و ﭘﺮدازش اﻃﻼﻋﺎت در ﭼﺎرﭼﻮب ﻧﻈﺎم ارزشﻫﺎي ﻓﺮد اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺗﻨﺎﻗﺾ و راه »ﺑﺮونﺷﺪ« از آن ◊ ‪51‬‬

‫ﺷﻜﻞ ﻣﻮﻓﻘﻴﺖآﻣﻴﺰي اﻋﻤﺎل ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺣﺎل اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﭘﻴﺶ ﻣﻲآﻳﺪ ﻛـﻪ ﭼـﺮا‬
‫رﻓﺘﺎر و اﻧﻌﻜﺎس ﻛﺮدار آﻗﺎي اﻳﻜﺲ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ اﺳﺖ؟‬
‫ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﻣﺸﻜﻞ اﺳﺖ‪ .‬ﻗﺒﻼً ﺗﻮﺿﻴﺢ داده ﺷﺪ ﻛﻪ ﻛﻞ وﺟـﻮد‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﺟﺮﻳﺎن در ﺣﺎل ﺷﺪن ﻗﺎﺑﻞ ﻓﻬﻢ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮ اﻳـﻦ اﺳـﺎس در ﭼـﻪ‬
‫روﻧﺪي آﻗﺎي اﻳﻜﺲ دﭼﺎر ﺗﻐﻴﻴﺮ رﻓﺘﺎري ﺷﺪه اﺳﺖ؟‬
‫آﻧﭽﻪ در ﻣﺮﺣﻠﺔ ﻧﺨﺴﺖ ﺑﺮاي ﻣﺎ اﻫﻤﻴﺖ دارد‪ ،‬آن اﺻﻮل و ﻗﻮاﻧﻴﻨﻲ اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ در ﺳﺎﻳﺔ آنﻫﺎ اﻣﺜﺎل آﻗﺎي اﻳﻜﺲ ﺗﺤﻮل ﻣﻲﻳﺎﺑﻨﺪ‪ .‬از آن ﺟﺎ ﻛﻪ ﻫﺮ آدم ﻛﻢ‬
‫و ﺑﻴﺶ ﻣﻨﺼﻔﻲ اﻳﻦ ﻧﻜﺘـﻪ را ﺗﺄﻳﻴـﺪ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ ﻛـﻪ در ﺑﺮﺧـﻲ از وﻳﮋﮔـﻲﻫـﺎ و‬
‫ﺧﺼﻮﺻﻴﺎت ﺑﺎ آﻗﺎي اﻳﻜﺲ اﺷﺘﺮاك دارد‪ ،‬اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﺷﻜﻞ ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛـﻪ آﻳـﺎ‬
‫اﻳﻦ اﻣﻜﺎن وﺟﻮد دارد در ﺟﻬﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺗﻤﺎﻣﻲ ﻣﺴﺎﺋﻞ و اﻣﻮر ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻲ در ارﺗﺒﺎط‬
‫ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮﻧﺪ‪ ،‬ﻓﺮدي ﭘﻴﺪا ﺷﻮد ﻛﻪ از ﻫﻤﺔ ﻋﻮاﻣﻞ و ﻋﻨﺎﺻﺮي ﻛﻪ دﻳﮕﺮان را ﺑﻪ‬
‫ﻧﻮﻋﻲ ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻗﺮار داده‪ ،‬ﻣﺘﺄﺛﺮ ﻧﺸﺪه ﺑﺎﺷﺪ؟‬
‫آﻧﭽﻪ وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﺟﺮﻳﺎﻧﻲ در ﺣﺎل ﺷﺪن و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﻣﻤﻠﻮ‪ ‬از ﺗﻨـﺎﻗﺾ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮ ﻓﺮض ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﻛﺴﻲ ﭘﻴﺪا ﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻳﻚ ﺧـﺪا و ﺑـﻪ ﻳـﻚ‬
‫ﻧﻈﻢ ﻗﺪﻳﻢ اﻋﺘﻘﺎد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮدي ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻧﺎﭼﺎر ﻗﺒﻮل ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ‬
‫ﻧﻈﻢ ﻳﺎ اﺳﻢ اﻋﻈﻢ ﻧﻴﺰ ﻧﻤﻲﺧﻮاﻫﺪ از وﻗﻮع ﻧﺎﺑﺴﺎﻣﺎﻧﻲﻫﺎ و اﻟﺘﻬﺎﺑـﺎت ﺟﻠـﻮﮔﻴﺮي‬
‫ﻛﻨﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﺣﺘﻲ از دﻳﺪﮔﺎه ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮدي ﺟﻬﺎن از درﻳﭽﺔ ﭘﺬﻳﺮش ﻧﺎﻫﻤﺎﻫﻨﮕﻲﻫﺎ‬
‫و ﺗﻀﺎدﻫﺎ ﻗﺎﺑﻞ ﻓﻬﻢ اﺳﺖ‪ .‬ﭼﺮا ﮔﻨﺎه ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺖ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ؟ آﻳﺎ اﮔﺮ ﮔﻨﺎه‬
‫ﻧﻤﻲﺑﻮد رﺣﻤـﺖ و آﻣـﺮزش اﻟﻬـﻲ ﺑـﺮ ﺑﺸـﺮ ﻗﺎﺑـﻞ ﺗﻔﺴـﻴﺮ ﺑـﻮد؟ زﻧـﺪﮔﻲ ﺑـﻪ‬
‫ﺻﻮرتﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﺗﻌﺒﻴﺮ و ﺗﻔﺴﻴﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺗﻤﺎﻣﻲ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ دﻗﺖ‬
‫ﺑﻪ ﻣﻮﺿـﻮع زﻧـﺪﮔﻲ ﺗﻮﺟـﻪ ﻛـﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﻫﺴـﺘﻲ را ﺟﺮﻳـﺎﻧﻲ ﻣﻤﻠـﻮ از ﻣﻮاﻧـﻊ و‬

‫‪ ◊ 52‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻣﺸﻜﻼﺗﻲ دﻳﺪهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ از آنﻫـﺎ ﻋﺒـﻮر ﻛـﺮد و ﻣﻌﻨـﺎ و ﻣﻔﻬـﻮم زﻧـﺪﮔﻲ را‬
‫ﭘﺎداش اﻧﺠﺎم اﻳﻦ ﻛﺎر ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻢ و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﭘﺮﻣﺸﻘّﺖ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫ﺑﻲﺟﻬﺖ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ از ﺳﻘﺮاط ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺗﺎ دوران ﻣﻌﺎﺻﺮ‪ ،‬ﻣﻔﺴ‪‬ـﺮاﻧﻲ ﺑﻴﺸـﺘﺮ‬
‫ﺗﺄﺛﻴﺮﮔﺬار ﺑﻮدهاﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺷﻮر و ﺷﻮق ﺑﻪ رﻓﻊ ﻣﻮاﻧﻊ و ﻣﺸﻜﻼت ﻫﻤ‪‬ﺖ ﮔﻤﺎﺷﺘﻪ‪،‬‬
‫ﺷﻴﻔﺘﻪ و ﻋﺎﺷﻖ ﺗﻌﻠﻴﻢ و ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ .‬ﭼﻪ ﻣﻮاﻧﻌﻲ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ از آنﻫـﺎ‬
‫ﮔﺬﺷﺖ؟ ﭘﺎﺳﺦ ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ داده ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺷﺎﻳﺪ ﺗﻤﺎﻣﻲ اﻳﻦ‬
‫ﭘﺎﺳﺦﻫﺎ در اﺻﻞ اﺧﺘﻼف زﻳﺎدي ﺑﺎ ﻫﻢ ﻧﺪاﺷﺘﻪ و اﺧﺘﻼﻓﺸﺎن ﺑﻴﺸـﺘﺮ ﻧﺎﺷـﻲ از‬
‫ﻧﺤﻮة ﺑﻴﺎن و ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺷﺮاﻳﻂ زﻣﺎﻧﻲ و ﻣﻜﺎﻧﻲ ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻪ ﻧﻈـﺮ‬
‫ﻣﻲرﺳﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻋﺼﺮي ﺑﺨﺶ ﺟﺪﻳـﺪي از ﭘﻴﻜـﺮة ﺣﻘﻴﻘـﺖ را ﻛـﻪ ﺧـﻮد ﻧﻴـﺰ‬
‫دﺳﺘﺎورد ﺗﺠﺎرب ﻧﻮﻳﻦ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﻮده ﺑﻪ آن اﻓﺰوده و در ﻛﻨﺎر ﻳﺎﻓﺘﻪﻫﺎي ﻗﺒﻠـﻲ‬
‫در ﮔﺴﺘﺮهاي ﺟﺪﻳﺪ و ﺑﺎ ﺗﺒﻴﻴﻨﻲ ﺗﺎزهﺗﺮ اراﺋﻪ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭘﺲ اﻗﺪاﻣﻲ ﻛﻪ آدﻣﻲ ﺑﺎﻳﺪ اﻧﺠﺎم دﻫﺪ ﺗﺎ )ﺑﻪ ﮔﻔﺘﺔ ﻧﻴﭽﻪ( »آﻧﻲ ﻛـﻪ ﺑﺎﻳـﺪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺸﻮد«‪ ،‬اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي رﻓﻊ ﻣﻮاﻧﻌﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺳﺮ راﻫﺶ وﺟـﻮد دارد‪ ،‬از‬
‫ﻧﻘﺼﺎن اوﻟﻴﺔ ﺧﻮﻳﺶ ﻳﻌﻨﻲ ﻣﺮﺣﻠﻪاي ﻛـﻪ اﻧﺴـﺎن از ﻧﻈـﺮ ﻓـﺮدي و اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ‬
‫ﺿﻌﻴﻒ و ﻧﺎﺗﻮان اﺳﺖ‪ ،‬ﻋﺒﻮر ﻛﻨﺪ‪ .‬در اﺑﺘﺪا )ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺗﻮﻟّﺪ( اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﺷـﺮاﻳﻂ و‬
‫ﻣﺤﻴﻄﻲ روﺑﺮو اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺪون آن ﻛـﻪ ﺑﺘﻮاﻧـﺪ در آن دﺧـﻞ و ﺗﺼـﺮﻓﻲ ﻛﻨـﺪ‪،‬‬
‫اﺻﻮل و ﻗﻮاﻋﺪ و ﻧﻈﺎم ارزشﻫﺎﻳﺶ از ﭘﻴﺶ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺤـﻴﻂ از‬
‫ﭘﻴﺶ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺷﺪه ﻗﺒﻞ از آن ﻛﻪ او ﭼﻴﺰي را درك و ﻓﻬﻢ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻓﺮﺻـﺖ آن‬
‫را داﺷــﺘﻪ ﺑﺎﺷــﺪ ﻛــﻪ در ﻣﻘﺎﺑــﻞ ﻫﺠــﻮم ادراﻛــﺎت از ﺧــﻮد دﻓــﺎع ﻛﻨــﺪ‪ ،‬او را‬
‫‪ .1‬اﻗﺒﺎل ﻻﻫﻮري ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫زﻧﺪﮔﻲ در ﺻﻒ ﺧﻮﻳﺶ ﮔﻬﺮ ﺳﺎﺧﺘﻦ اﺳﺖ‬

‫در دل ﺷﻌﻠﻪ ﻓﺮو رﻓﺘﻦ و ﻧﮕﺪاﺧﺘﻦ اﺳﺖ )م(‬

‫ﺗﻨﺎﻗﺾ و راه »ﺑﺮونﺷﺪ« از آن ◊ ‪53‬‬

‫درﺑﺮﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬ﻟﺰوم ﺳﺎزﮔﺎري ﺑﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺮاﻳﻄﻲ آن ﻫﻢ در آن وﺿﻌﻴﺖ ﺿﻌﻒ‬
‫و ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲ اوﻟﻴﻪ‪ ،‬اﻧﺴﺎن را ﺑﺎ ﻣﺸﻜﻼت ﻋﺪﻳﺪهاي ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﻲﺳﺎزد‪.‬‬
‫ﮔﺮوﻫﻲ دﻳﮕﺮ از ﻣﺸﻜﻼت از آن ﺟﺎ ﻧﺎﺷﻲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛـﻪ اﻧﺴـﺎن ﺗـﻼش‬
‫دارد ﺗﺎ ﺣﺪ اﻣﻜﺎن ﻣﺤﻴﻂ اﻃﺮاف را ﺑﺎ ﺧﻮد ﺳﺎزﮔﺎر ﻛﻨﺪ و اﻳـﻦ ﻛـﺎر ﺳـﺨﺖ و‬
‫ﭘﺮﻣﺸﻘّﺖ در ﺣﺎﻟﻲ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ اﻧﺠﺎم ﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﻓﺮد در ﺣـﻴﻦ آن ﻛـﻪ ﺑـﻪ دﻧﺒـﺎل‬
‫دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑﻪ ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ ﺧﻮﻳﺶ اﺳﺖ ﻳـﻚ »ﻣـﻦ« دﻳﮕـﺮ را در ﻣﻘﺎﺑـﻞ ﺧـﻮد‬
‫ﺣﺎﺿﺮ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎن ﺳﺎزﮔﺎري ﺑﺎ ﺟﻬﺎن اﻃﺮاف ﻃﻲ ﻓﺮآﻳﻨﺪي اﻧﺠﺎم‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ در ﺣﻴﻦ آن اﻧﺴﺎن ﻋﻀﻮي از ﺟﻬﺎن ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻣـﻲﺷـﻮد‪ .‬در اﻳـﻦ‬
‫ﻓﺮآﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻳﻜﻲ از ﻣﺸﻜﻼت اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺘـﻲ اﮔـﺮ ﻓـﺮد در زﻣـﺎن ﻣﻨﺎﺳـﺐ و‬
‫دﻟﺨﻮاﻫﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ دﻧﻴﺎ آﻣﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎز ﻫﻢ در ﻣﻘﻴﺎس ﻛﻠّـﻲ دﻳـﺮ ﺑـﻪ دﻧﻴـﺎ آﻣـﺪه‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﺗﻤﺎﻣﻲ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ او ﺑﺎﻳﺪ ﺧﻮد را ﺑﺎ آنﻫﺎ ﺗﻄﺒﻴﻖ دﻫﺪ‪ ،‬ﺟﻠﻮﺗﺮ از‬
‫او ﺑﻪ دﻧﻴﺎ آﻣﺪهاﻧﺪ و ﻗﺒﻞ از آنﻫﺎ ﻧﻴﺰ‪ ،‬در ﭘﻬﻨﺔ ﻫﺴﺘﻲ‪ ،‬اﻓﺮاد دﻳﮕﺮي ﺑـﻮدهاﻧـﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻮاﻫﺐ و آﺛﺎر دﻟﭙﺴﻨﺪي از ﺧﻮد ﺑﻪ ﺟﺎي ﻧﮕﺬاﺷـﺘﻪ ﺑﻠﻜـﻪ ﻋـﻮارض‬
‫ﻧﺎﻣﻄﻠﻮﺑﻲ را ﺑﺮاﻳﺶ ﺑﻪ ارث ﮔﺬاﺷﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﻗﺒﻞ از آن ﻛﻪ او ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﻳـﺎ ﺣﺘـﻲ‬
‫ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﺑﻪ ﻗﺒﻮل ﻳﺎ رد اﻳﻦ ﻣﻴﺮاث ﺑﮕﻴﺮد ﺑﻲﻣﺤﺎﺑﺎ او را درﺑﺮﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻣﺴﻴﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻛﻮدﻛﻲ ﺑﺎﻳﺪ از آن ﻋﺒﻮر ﻛﻨﺪ و ﻣﺸﻜﻼت را ﺑﻪ‬
‫ﻣﻔﻬﻮم دوﮔﺎﻧﺔ ﻫﮕﻠﻲ ﺑﻪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ وﺟﻬﻲ ﺣﻞ ﻛﻨﺪ و در واﻗﻊ آنﻫﺎ را ﺑﻪ ﺷـﻜﻞ‬
‫ﺑﻬﻴﻨﻪاي ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻫﺪ‪ .‬ﻣﻮاﻧﻊ دﻳﮕﺮي ﻧﻴﺰ وﺟﻮد دارﻧﺪ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﺑﺎﻳﺪ از آنﻫﺎ ﻫﻢ‬
‫ﻋﺒﻮر ﻛﻨﺪ‪ .‬وﻗﻮع ﺧﻄﺎﻫﺎي ﻧﺎﺷﻲ از ﻗﺮار داﺷﺘﻦ در ﻳﻚ ﻣﻨﻈﺮ ﺧﺎص ﺑﻴﺸـﺘﺮ از‬
‫آن رو ﻧﺎﺷﻲ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ اﻧﺴﺎن در ﻃﻮل زﻧﺪﮔﻲاش ﺑﻪ ﻧﺤﻮ ﺗﻮﺿـﻴﺢﻧﺎﭘـﺬﻳﺮي‬
‫ﺑﻪ ﺧﻮدش ﻧﺰدﻳﻚ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ وﺿﻌﻴﺖ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﺤﻴﻂ اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬

‫‪ ◊ 54‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻓﺮد آدﻣﻲ در ﻣﻘﻴﺎﺳﻲ ﺑﺮاﺑﺮ ﻳﻚ ﻣﻴﻠﻴﺎردم آن ﻗﺮار دارد‪ .‬ﻣﺸﻜﻞ دﻳﮕﺮ در اﻳﺠﺎد‬
‫راﺑﻄﻪ ﺑﺎ دﻳﮕﺮان رﻳﺸﻪ دارد‪ .‬در اﻳﻦ رواﺑﻂ زﻣﺎﻧﻲ ﻓﺮد ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳـﻚ‬
‫ﮔﻮﻳﻨﺪه ﭘﺬﻳﺮش ﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻋﻨـﻮان ﻳـﻚ ﺷـﻨﻮﻧﺪة ﻗﺎﺑـﻞ ﻗﺒـﻮل‬
‫ﻧﺸﺎن داده ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ آن‪ ،‬اﻣﺮوزه اﻧﺴﺎن ﻧﺎﮔﺰﻳﺮ اﺳﺖ ﻓﺸﺎرﻫﺎ و ﺧﺴـﺎرات‬
‫ﻧﺎﺷﻲ از ﻓﻘﻂ اﻗﺘﺼﺎدي ‪ -‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﺨﺶ ﺟﺪاﻳﻲﻧﺎﭘﺬﻳﺮ وﺟـﻮدش‬
‫ﺑﭙﺬﻳﺮد‪ ،‬اﻳﻦ در ﺣﺎﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻘـﺶ او در اﻳـﻦ ﺷـﺮاﻳﻂ و اوﺿـﺎع در ﺳـﺎﻳﺔ‬
‫ﺗﺄﺛﻴﺮﮔﺬاري ﻣﻴﻠﻴﻮنﻫﺎ ﻧﻔﺮ دﻳﮕﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﺟﻨﮓ زﻧﺪﮔﻲ او را ﺗﻬﺪﻳﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺣﺎل‬
‫آن ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺟﻠﻮﮔﻴﺮي از آن ﻛﺎري ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﻳﻲ از او ﺑﺮﻧﻤﻲآﻳـﺪ‪ .‬در ﺣـﺎﻟﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺠﺒﻮر اﺳﺖ داﻳﻤﺎً ﺧﻄﺮ ﻣﺮگ را ﺑﻪ ﻟﻄﺎﻳﻒاﻟﺤﻴﻞ از ﺧﻮد دور ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻣﺴـﺆوﻟﻴ‪‬ﺖ‬
‫ﺳﻨﮕﻴﻦ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﻳﺰي زﻧﺪﮔﻲ ‪ -‬ﭼﻪ ﻣﺴﺆوﻟﻴ‪‬ﺖ ﻣﺴﺨﺮهاي ‪ -‬را ﺑـﺮ ﻋﻬـﺪه دارد‪،‬‬
‫ﭼﻨﺎن ﻛﻪ اﻧﮕﺎر اﻳﻦ وﻇﻴﻔﻪ و ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖ را ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﺑﺮاي دﺳﺖﻳـﺎﺑﻲ‬
‫ﺑﻪ اﻧﺴﺠﺎم و ﻳﻜﭙﺎرﭼﮕﻲ و ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر رﻓﻊ ﺗﻨﺎﻗﻀـﺎت ﻣﻮﺟـﻮد ﮔـﺎﻣﻲ ﺑﺮداﺷـﺘﻪ‬
‫ﻣــﻲﺷــﻮد‪ ،‬ﺗﻨﺎﻗﻀــﺎت ﺟﺪﻳــﺪﺗﺮي از راه ﻣــﻲرﺳــﻨﺪ و ﺗﻤــﺎم ﺳــﺎزﮔﺎريﻫــﺎ و‬
‫ﻳﻜﭙﺎرﭼﮕﻲﻫﺎ ﺑﻪ ﺗﻨﺎﻗﻀﺎت ﺗﺎزهاي ﻣﻨﺘﻬﻲ ﻣـﻲﺷـﻮﻧﺪ‪ .‬اﻳـﻦ روال اداﻣـﻪ دارد و‬
‫ﻫﻤﭽﻮن ﺳﺎﻳﻪ ﭘﺎ ﺑﻪ ﭘﺎي آدﻣﻲ ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و اﻣﻜﺎن رﻫـﺎﻳﻲ از آن وﺟـﻮد‬
‫ﻧﺪارد‪.‬‬
‫آﻳﺎ اﻧﺴﺎن آن ﺗﻮش و ﺗﻮان ﻻزم را دارد ﻛﻪ از اﻳﻦ ﻫﻤﻪ ﻣﻮاﻧﻊ ﺑﻪ ﺳﻼﻣﺖ‬
‫ﺑﮕﺬرد؟ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺎ ﻣﺜﺒﺖ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﭼﻄﻮر و ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻬـﻢ ﻧﺎﺋـﻞ‬
‫آﻳﺪ؟ ﭘﻴﺸﺎﭘﻴﺶ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﻳـﻦ ﻛـﻪ ﻣﻤﻜـﻦ اﺳـﺖ ﭘﺎﺳـﺨﻢ ﻋﺠﻮﻻﻧـﻪ ﺑﺎﺷـﺪ از‬
‫ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﻋﺬر ﻣﻲﺧﻮاﻫﻢ‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﮕﻮﻳﻢ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن در اﻳﻦ اﻣﺘﺤﺎن ﺑﻴﺸـﺘﺮ ﺑـﺎ‬
‫ﻧﻤﺮة ﺑﺪ ﻗﺒﻮل ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﮔﺮ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﺒﻮد دﻳﮕﺮ ﻛﺴﻲ ﺑﻪ روانﺷﻨﺎﺳﻲ اﺳﺘﺒﺪاد‬

‫ﺗﻨﺎﻗﺾ و راه »ﺑﺮونﺷﺪ« از آن ◊ ‪55‬‬

‫و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﺗﻮﺟﻬﻲ ﻧﺸﺎن ﻧﻤﻲداد‪.‬‬
‫وﺟﻮد ﻧﻈﺎم اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﻛﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ و ﻫﻤﺔ ﻛﺴﺎﻧﻲ‬
‫ﻛﻪ از او ﭼﻨﻴﻦ آدﻣﻲ ﻣﻲﺳﺎزﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ ﺧﻮد ﻧﺸﺎﻧﮕﺮ اﻳﻦ واﻗﻌﻴـﺖ اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫اﻧﺴﺎن در رﻓﻊ ﻣﻮاﻧﻊ و ﺣﻞ ﺑﻬﻴﻨﺔ ﺗﻨﺎﻗﻀﺎت ﻧﺎﺗﻮان اﺳﺖ‪ ،‬ﭼـﺮا ﻛـﻪ اﺳـﺘﺒﺪاد و‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ اﮔﺮ ﭼﻪ ﭘﺪﻳﺪهاي ﻛُﻬﻦ و ﻗﺪﻳﻤﻲ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲآﻳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ در ﺟﻮاﻣـﻊ‬
‫ﻣﺪرن و ﻋﺼﺮ ﻧﻮﻳﻦ ﻧﻴﺰ ﻫﻢﭼﻨﺎن ﻣﺴﺄﻟﺔ روز اﺳﺖ‪.‬‬
‫آﻟﻔﺮد آدﻟﺮ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻓﺮدي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺑـﻪ ﻓﺮآﻳﻨـﺪ ﺣـﻞ‬
‫ﻣﺴﺄﻟﻪ را در ﮔﺴﺘﺮة داﻧﺶ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﺑـﺮ اﺳـﺎس ﭘـﮋوﻫﺶﻫـﺎي وﻳـﮋة رواﻧـﻲ ‪-‬‬
‫ﻋﺼﺐﺷﻨﺎﺧﺘﻲ و رﻳﺨﺖﺷﻨﺎﺳﻲ ﺑﻪ ﺷﻴﻮهاي ﻛـﺎرﺑﺮدي ﺗﻬﻴـﻪ و ﺗﻨﻈـﻴﻢ ﻛـﺮده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﺣﻞ ﻣﺴﺄﻟﻪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ زﻧﺠﻴـﺮهاي از رﺧﺪادﻫﺎﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻫﻤﮕـﻲ در‬
‫ﺟﺴﺖوﺟﻮي »ﺟﺒﺮان« ﻧﻘﺎﻳﺼﻨﺪ‪ .‬ﻫﺮ رﺧﺪادي ﺑﻪ ﻳﻜﻲ از اﻧﺪام ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻲﺷﻮد‬
‫ﻛﻪ آن ﻧﻴﺰ ﻣﺘﺄﺛﺮ از ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﻣﺤﻴﻂ ﺑﻪ وﻗﻮع ﻣﻲﭘﻴﻮﻧﺪد‪ .‬ﻫـﺪف اﺻـﻠﻲ ﻛﺴـﺐ‬
‫ﺗﻤﺎﻣﻲ ﻣﻬﺎرتﻫﺎ و ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲﻫﺎ و ﺟﺒﺮان ﻧﺎرﺳﺎﻳﻲﻫﺎ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ راﻫﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺤﻴﻂ و ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ زﻧﺪﮔﻲ ﭘﻴﺶ ﭘﺎي اﻧﺴﺎن ﮔﺬاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺗﻼشﻫـﺎي ﺑـﻪ‬
‫ﻣﻨﻈﻮر ﺟﺒﺮان ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي اﻧﺠﺎم ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ ﻛـﻪ اﻧﺴـﺎن در ﺟﺮﻳـﺎن آن ﻣﺠـﺮّب‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺮاﺗﺐ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻛﻢ و ﺑﻴﺶ در ﺷﻜﻞ ﺑﺤـﺮانﻫـﺎﻳﻲ در ﻣﺴـﻴﺮ‬
‫ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ و ﺗﺮﻗﻲ ر‪‬خ ﻣﻲدﻫﻨﺪ و اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻛـﻪ ﺧﻮاﻫـﺎن ﭘﻴﺸـﺮﻓﺖ در ﻓﺮاﮔﻴـﺮي‬
‫ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺎﻳﺪ اﻳﻦ ﺣﻮادث را ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﺑﮕﺬارد‪ .‬اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ اﺳﺖ ﻛـﻪ زﻧـﺪﮔﻲ اداﻣـﻪ‬
‫ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ و ﻋﻠﻲرﻏﻢ ﻓﺸﺎر ﺑﺎﻳﺪﻫﺎ و ﻧﺒﺎﻳﺪﻫﺎ‪ ،‬ﺗﺎ آن ﺟـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ ﺑﺎﻳـﺪ‪ ،‬ﺑـﻪ ﭘـﻴﺶ‬
‫ﻣﻲرود‪.‬‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻌﻨﺎ را ﺗﻮﻣـﺎس ﻣـﺎن ﺑـﺮ اﺳـﺎس ﻓﻬـﻢ ﻧﻴﭽـﻪ ﺑﺮاﻧﮕﻴﺰﻧـﺪة ﻫﻨـﺮ‬

‫‪ ◊ 56‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻣﻲداﻧﺴﺖ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺪ آن را ﺑﺎﻳﺪ ﻓﺮاﺗﺮ از ﮔﺴﺘﺮة ﻫﻨﺮ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ در ﺗﻤـﺎﻣﻲ‬
‫ﻋﺮﺻﻪﻫﺎ ﺻﺎدق داﻧﺴﺖ‪.‬‬
‫ﻛﺎﻣﻼً روﺷﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑﻴﻦ وﺿﻌﻴﺖ ﻣﻨﻔـﻲ و ﺷـﺮاﻳﻂ ﺑﺮاﺑـﺮي و‬
‫ﺗﻌﺎدل‪ ،‬ﻓﺎﺻﻠﺔ ﺑﻴﺸﺘﺮي ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬آن وﺿﻌﻴﺖ ﻣﻨﻔﻲ ﻳﺎ ﺿﻌﻒ ﻣﻮﺟﻮد ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺑﻴﺸﺘﺮ و‬
‫ﺣﻀﻮر ﻗﻮيﺗﺮي در ﺿﻤﻴﺮ اﻧﺴﺎن ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ .‬آن اﺣﺴﺎس ﺧﻮدﻛﻢﺑﻴﻨﻲ ﻛـﻪ‬
‫در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ وﺿﻌﻴﺖ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآﻳﺪ آنﭼﻨﺎن ﺷـﺪت ﻣـﻲﻳﺎﺑـﺪ ﻛـﻪ ﺧـﻮد‬
‫ﺑﺎﻋﺚ وﺧﺎﻣﺖ ﺑﻴﺸـﺘﺮ ﺷـﺮاﻳﻂ اوﻟﻴـﻪ و ﺑـﺪﻳﻦ وﺳـﻴﻠﻪ ﻓﺎﺻـﻠﺔ آن ﺑـﺎ ﻋﻮاﻣـﻞ‬
‫ﺟﺒﺮانﻛﻨﻨﺪه ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬در ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺮاﻳﻄﻲ اﺳﺖ ﻛـﻪ اﺣﺴـﺎس ﺣﻘـﺎرت و‬
‫ﺧﻮدﻛﻢﺑﻴﻨﻲ ﻛﻪ در اﺑﺘﺪا ﻓﻘﻂ ﻧﻮﻋﻲ ﺑﺎزﺗﺎب ﺣﺎﻟﺖ ﻧﻘﺺ و ﺟﺒﺮان اوﻟﻴﻪ اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﻛﻢﻛﻢ از ﻣﻨﺸﺄ ﺧﻮد ﻓﺎﺻﻠﻪ ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻣﺴﺘﻘﻞ ﺧﻮد را ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﻮع اﺣﺴﺎس ﺣﻘـﺎرت ﺛـﺎﻧﻮي ﻛـﻪ در »ﺷـﺮحﺣـﺎل« ﻣﺸـﻜﻞ ﻫـﺮ ﺑﻴﻤـﺎر‬
‫روانﻧﮋﻧﺪي‪ 1‬ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﻲﺧﻮرد‪ ،‬ﺧﻮد ﻣﺸﻜﻞ ﻣﻀﺎﻋﻔﻲ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷـﻮد ﻛـﻪ‬
‫اﮔﺮﭼﻪ ﺟﻨﺒﺔ ذﻫﻨﻲ دارد اﻣـﺎ ﻓﺎﺻـﻠﺔ ﻣﻮﺟـﻮد ﺑـﻴﻦ وﺿـﻌﻴﺖ اوﻟﻴـﻪ و ﻋﻮاﻣـﻞ‬
‫ﺟﺒﺮانﻛﻨﻨﺪه را ﻋﻤﻴﻖﺗﺮ ﻛﺮده و در ﻣﺴﻴﺮ رﻓﻊ ﻣﻮاﻧﻊ‪ ،‬ﻣﺸﻜﻠﻲ دﻳﮕﺮ ﺑـﺮ ﻋﻠّـﺖ‬
‫او‪‬ﻟﻴﻪ ﻣﻲاﻓﺰاﻳﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﻫﻤﻴﻦ اﺣﺴﺎس ﺣﻘﺎرت ﺛﺎﻧﻮﻳﻪ ﺑﺎﻋـﺚ ﻣـﻲﺷـﻮد‬
‫ﻛﻪ اﻋﺘﻤﺎد ﺑﻪ ﻧﻔﺲ و اﺣﺴﺎس اﻣﻨﻴﺘﻲ ﻛﻪ از ﺑﻪ دﺳﺖ آوردن ﺗﻌﺎدل در ﺷﺮاﻳﻂ‬
‫ﻋﺎدي اﻳﺠﺎد ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬دﻳﮕﺮ ﻛﻔﺎﻳﺖ ﻧﻜﺮده و ﻣﻴﺰان و ﺣﺪود ﺟﺒﺮانﻃﻠﺒﻲ ﺗﻐﻴﻴـﺮ‬
‫ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻴﺎن ﻣﺜﺎﻟﻲ ﺳﺎده ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻓﻬﻢ ﻗﻀﻴﻪ را راﺣﺖﺗﺮ ﻛﻨﺪ‪:‬‬
‫ﻓﻜﺮ ﻛﻨﻴﺪ ﻣﺸﻜﻠﻲ ﭘﻴﺶ آﻣﺪه و ﻻزم اﺳـﺖ ﻓـﺮدي در ﺗـﺎرﻳﻜﻲ ﺷـﺐ از‬
‫‪1- NEUROTIC‬‬

‫ﺗﻨﺎﻗﺾ و راه »ﺑﺮونﺷﺪ« از آن ◊ ‪57‬‬

‫ﺟﻨﮕﻞ ﻋﺒﻮر ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﺮاي ﻳﻚ ﻓﺮد ﺑﺎ ﺟﺮأت ﻛﺎر ﻣﺸـﻜﻠﻲ ﻧﻴﺴـﺖ و در ﺻـﻮرت‬
‫ﻟﺰوم ﻫﻤﺮاه داﺷﺘﻦ ﭼﺮاغ ﻗﻮه ﻳﺎ ﭼﻮب دﺳﺘﻲ ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ اﻣﻨﻴﺖ ﺷﺨﺼﻲ ﻛﺎﻓﻲ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﻓﺮد ﻛﻢﺟﺮأتﺗﺮي اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﺪ اﻳﻦ ﻛﺎر را اﻧﺠـﺎم دﻫـﺪ وﺳـﻴﻠﻪاي‬
‫ﻣﺆﺛﺮﺗﺮ از ﭼﻮبدﺳﺘﻲ )ﻣﺜﻼً ﭼﺎﻗﻮ ﻳﺎ ﻣﻴﻠﻪاي آﻫﻨﻲ و ﺣﺪاﻛﺜﺮ ﻫﻔﺖﺗﻴﺮ( ﺑﺎ ﺧـﻮد‬
‫ﺣﻤﻞ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪ .‬ﻫﺮ ﻳﻚ از اﻳﻦ وﺳﺎﻳﻞ ﻣﺘﻨﺎﺳـﺐ ﺑـﺎ راﺑﻄـﺔ ﺑـﻴﻦ اﻧﺴـﺎن و‬
‫ﻣﻮﻗﻌﻴﺘﺶ ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺪ ﻧﻴﺴﺖ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﻛﻪ ﻳﻚ ﻓﺮد ﺗﺮﺳﻮ ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻣـﻮﻗﻌﻴﺘﻲ‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬او در آﻏﺎز از رﻓﺘﻦ ﺳﺮﺑﺎز ﻣﻲزﻧﺪ و اﮔﺮ ﻧﺘﻮاﻧﺴـﺖ ﺳـﻌﻲ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺣﺪاﻗﻞ ﻳﻚ ﺳﺮي اﻓﺮاد ﻣﺴﻠﺢ را ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﺧﻮد ﺑﺒﺮد‪.‬‬
‫از اﻳﻦ ﺟﺎ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ ﺑﺎﻳﺪ دو ﮔﺮوه از اﻓـﺮاد »ﺗﺮﺳـﻮ« را از ﻳﻜـﺪﻳﮕﺮ ﻣﺘﻤـﺎﻳﺰ‬
‫ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﮔﺮوه دوم ﺑﻪ ﺑﺤﺚ ﻣﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻲﺷـﻮﻧﺪ‪ .‬ﻳـﻚ ﮔـﺮوه از اﻓـﺮاد‬
‫ﺗﺮﺳﻮ ﺷﺪﻳﺪاً از رﻓﺘﻦ ﺳﺮﺑﺎز ﻣﻲزﻧﻨﺪ و در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﻪ ﻧﻤـﺎﻳﺶﻫـﺎي ﻫﻴﺴـﺘﺮﻳﻚ‬
‫ﻣﺘﻮﺳﻞ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﻳﺎ آن ﻛﻪ از »ﺷﺎﻧﺲ ﺑﺪ« در ﻫﻤﺎن ﮔﺎم اول ﭘﺎﻳﺸـﺎن ﭘـﻴﭻ‬
‫ﺧﻮرده و ﺑﺎ ﻓﺮود آﻣﺪن ﻳﻜﻲ از ﻫﻤﺎن ﻓﺎﺟﻌﻪﻫﺎي ﻫﻤﻴﺸﮕﻲ ﻳﺎ ﺑﺪﺷﺎﻧﺴﻲﻫـﺎي‬
‫راﻳﺞ ﻛﻪ ﻏﺎﻟﺒﺎً ﺑﺮاي اﻓﺮاد ﺑﻲﺷﻬﺎﻣﺖ ﭘﻴﺶ ﻣـﻲآﻳـﺪ ﺻـﻮرت ﻣﺴـﺄﻟﻪ ﻋﺒـﻮر از‬
‫ﺟﻨﮕﻞ را ﭘﺎك ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و رﻓﺘﻦ ﻣﻨﺘﻔﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﺗﻤﺎﻣﻲ اﻳﻦ ادا و اﻃﻮارﻫﺎ‬
‫ﺗﺤﺖ ﭘﻮﺷﺸﻲ از وﻗﺎﻳﻊ و رﻓﺘﺎرﻫـﺎي ﺣـﻖ ﺑـﻪ ﺟﺎﻧـﺐ و ﻃﻠـﺐﻛﺎراﻧـﻪ اﻧﺠـﺎم‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﻓﺮد ﺗﺮﺳﻮ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻻﺧﺮه اﻃﺮاﻓﻴﺎن وﻇﻴﻔـﺔ‬
‫ﺧﻮد ﻣﻲﺑﻴﻨﻨﺪ ﻛﻪ او را دﻟﺪاري دﻫﻨﺪ‪ .‬رﻓﺘﺎر او در اﻳﻦ ﻣﻮاﻗﻊ ﺑﻪ ﮔﻮﻧـﻪاي اﺳـﺖ‬
‫ﻛﻪ اﻧﮕﺎر ﻟﻄﻒ ﻛﺮده و از ﺗﻘﺼﻴﺮ دﻳﮕﺮان ﮔﺬﺷﺘﻪ و آﻧﺎن را ﻣﻮرد ﻋﻔﻮ ﻗﺮار داده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ در ﺣﻘﻴﻘﺖ او ﻫﻤﺎنﮔﻮﻧﻪ ﻛـﻪ ﻧﻤـﻲﺗﻮاﻧـﺪ ﻛﻮﭼـﻚﺗـﺮﻳﻦ ﻣﺴـﺆوﻟﻴﺖ‬
‫رﻓﺘﺎرش را ﺑﭙﺬﻳﺮد‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﭘﻴﺮاﻣﻮن »ﮔﻨﺎهﻛﺎر« و ﻣﻘﺼﺮ ﺧـﻮد ﻧﻴـﺰ ﺑﺨﺸـﺶ‬

‫‪ ◊ 58‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻧﺪارد‪.‬‬
‫و اﻣﺎ ﺗﺮﺳﻮﻫﺎي ﮔﺮوه دوم‪ ،‬ﺑﺰدلﺗﺮ از آﻧﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺗﺮس ﺧﻮد اﻋﺘﺮاف ﻛﻨﻨﺪ‬
‫و ﺑﺮاي ﭘﻮﺷﺎﻧﺪن ﺗﺮس ﺧﻮد از در ﺗﻈﺎﻫﺮ ﺑﻪ ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﻲ وارد ﻣـﻲﺷـﻮﻧﺪ‪ .‬ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﻓﺮدي ﺗﻼش ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗﺎ اﻃﺮاﻓﻴﺎﻧﺶ را ﺗﻮﺟﻴـﻪ ﻛﻨـﺪ ﻛـﻪ اﻳـﻦ ﺟﻨﮕـﻞ ﭘﺎﻳﮕـﺎه‬
‫ﻣﺤﺎﻓﻈﺖﺷﺪة دﺷﻤﻦ اﺳﺖ و ﺟﺎﻧﻴﺎن ﺑﺎﻟﻔﻄﺮه و دﺷﻤﻨﺎن ﻗﺴﻢﺧﻮرده و ﺑﻲرﺣﻢ‬
‫در آن ﻣﺴﺘﻘﺮﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﻗﺒﻮل اﻳﻦ ﺗﻮﺿﻴﺤﺎت او ﭼﻨﻴﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴـﺮي ﻣـﻲﻛﻨـﺪ ﻛـﻪ‬
‫راهﺣﻞ اﺻﻠﻲ در ﺑﻪ آﺗﺶ ﻛﺸﻴﺪن ﺟﻨﮕﻞ اﺳﺖ و ﺑﺎﻳﺪ ﺑـﻪ ﻃـﻮر ﻫـﻢزﻣـﺎن ﺑـﺎ‬
‫ﺷﻌﻠﻪور ﺷﺪن آﺗﺶ‪ ،‬ﺑﺎ ﺑـﻪ ﻛـﺎرﮔﻴﺮي ﺗﻤـﺎم ﺳـﻼحﻫـﺎي ﻣﻮﺟـﻮد و ﺑـﻪ ﻃـﻮر‬
‫ﻫﻤﻪﺟﺎﻧﺒﻪ ﺟﻨﮕﻞ را ﮔﻠﻮﻟﻪﺑﺎران ﻛﺮد‪ .‬او ﺧﻮد ﻧﻴﺰ ﺣﺎﺿﺮ ﻣﻲﺷﻮد ﺗـﺎ ﻋﻤﻠﻴـﺎت را‬
‫رﻫﺒﺮي ﻛﻨﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﻓﺮآﻳﻨﺪ او ﺧﻮد در ﭘﺸﺖ ﺳﻨﮕﺮﻫﺎي ﻣﺤﻜﻢ ﻣﻮﺿﻊ ﮔﺮﻓﺘـﻪ‬
‫و ﭼﻨﺪﻳﻦ ﻣﺤﺎﻓﻆ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ دور ﺧﻮد ﻣﻲﮔﻤﺎرد‪.‬‬
‫ﻓﺮداي آن روز ﻗﻬﺮﻣﺎن داﺳـﺘﺎنﻫـﺎ در ﻣﻌﻴـﺖ ﺳـﺮﺑﺎزاﻧﻲ ﻛـﻪ در ﺷـﻮق‬
‫ﺗﺸﻮﻳﻖ و ﺗﺮﻓﻴﻊ درﺟﻪ ﺑﻲﺗﺎﺑﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺑﺪون ﻛﻮﭼـﻚﺗـﺮﻳﻦ واﻫﻤـﻪاي از دل‬
‫ﺟﻨﮕﻞ ﻧﺎﺑﻮد ﺷﺪه ﻋﺒﻮر ﻣﻲﻛﻨـﺪ‪ .‬اﻳـﻦ داﺳـﺘﺎن در ﻋﺮﺻـﺔ واﻗﻌﻴـﺖ ﺟﺰﻳﻴـﺎت‬
‫دﻳﮕﺮي را ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه دارد‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺮاي درك ﻣﻨﻈﻮر ﻣﺎ ﺗﺎ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﺎ ﻛـﺎﻓﻲ ﺑـﻪ‬
‫ﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ‪.‬‬
‫آﻧﭽﻪ در ﺑﺎﻻ ﺑﺮرﺳﻲ ﺷﺪ‪ ،‬ﺳﺮﭼﺸﻤﺔ اﺻﻠﻲ ﻧﻴﺎز »روانﻧﮋﻧﺪاﻧﻪ« ﺑﻪ ﺷﺄن و‬
‫ﻣﻘﺎم و ﻫﻢﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺎز ﺑﻪ ﻗﺪرت ﻣﺸـﻜﻼت و ﻣﻮاﻧـﻊ ﻣﻮﺟـﻮد در راه ﺑـﻪ دﺳـﺖ‬
‫آوردن ﺗﻌﺎدل و ﺟﺒﺮان ﻛﻤﺒﻮدﻫﺎﺳﺖ‪ .‬ﻣﺸﻜﻼﺗﻲ ﻛﻪ اﺻﻮﻻً در ﺳـﻨﻴﻦ رﺷـﺪ و‬
‫ﺗﺤﻮ‪‬ل اﻳﺠﺎد ﺷﺪه و ﻫﺮﮔﺰ ﺑﺮﻃﺮف ﻧﺸﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻛﻪ در ﻧﻬﺎﻳـﺖ ﺑﺎﻋـﺚ‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺟﺎﺑﻪﺟﺎﻳﻲ »ﺣﺪود اﻗﺪاﻣﺎت ﺟﺒﺮاﻧﻲ« ﺑـﻪ ﻣﺮزﻫـﺎي دورﺗـﺮ ﺷـﺪهاﻧـﺪ و‬

‫ﺗﻨﺎﻗﺾ و راه »ﺑﺮونﺷﺪ« از آن ◊ ‪59‬‬

‫ﮔﺎﻫﻲ اوﻗﺎت ﺑﻪ ﺗﺄﺧﻴﺮ اﻓﺘﺎدن »ﺣﺪود اﻣﻜﺎﻧﺎت ﺟﺒﺮاﻧـﻲ« آن ﭼﻨـﺎن ﮔﺴـﺘﺮش‬
‫ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ اﺻﻞ زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻐﺎﻳﺮت ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ دﻳﮕﺮ آن ﻫﺪف ﻣﻄﻠﻮب‬
‫و ﺟﺒﺮانﻛﻨﻨﺪه ﺑﻪ اﻳﻦ ﺟﻬﺎن ﺗﻌﻠﻖ ﻧﺪاﺷﺘﻪ و ﺗﻨﻬﺎ آﺛﺎر و ﺷﻮق رﺳـﻴﺪن ﺑـﻪ آن‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻧﻮﻋﻲ اﺧﺘﻼل در اﻳـﻦ ﺟﻬـﺎن ﺧـﻮد را ﻧﺸـﺎن ﻣـﻲدﻫـﺪ‪.‬‬
‫اﺧﺘﻼﻟﻲ ﻛﻪ در آﻏﺎز زﻧﺪﮔﻲ ﺧﺎﻧﻮادﮔﻲ را ﺗﻬﺪﻳﺪ ﻣﻲﻛﻨـﺪ و در ﺷـﺮاﻳﻂ ﺧـﺎص‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻗﺎدر اﺳﺖ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻳﻚ ﻓﺎﺟﻌﺔ ﻓﺮاﮔﻴﺮ ﺑﺨﺸﻲ از ﺑﺸـﺮﻳ‪‬ﺖ و ﻳـﺎ ﺣﺘـﻲ‬
‫ﺗﻤﺎﻣﻲ ﺗﻤﺪ‪‬ن ﺑﺸﺮي را در ﻣﻌﺮض ﺧﻄﺮ ﺟﺪ‪‬ي ﻗﺮار دﻫﺪ‪.‬‬
‫ﭘﻴﺶ از اﺗﻤﺎم اﻳﻦ ﻓﺼﻞ‪ ،‬ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﺷﻤﺎ را ﺑﺎ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي دﻳﮕـﺮي ﻛـﻪ‬
‫ﻇﺎﻫﺮاً ﻣﺨﺎﻟﻒ آراء و دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎي ﻣﺎﺳﺖ ﺗﻮﺟﻪ دﻫﻢ‪ .‬در ﻣﺜﺎل ﻋﺒﻮر ﺑﺴﻴﺎر ﺗﺮﺳﻮ‬
‫از ﺟﻨﮕﻞ اﮔﺮ ﻳﻚ ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮ دﻳﮕﺮ )ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ روانﺷﻨﺎﺳـﻲ ﺗﺠﺮﺑـﻲ‪(1‬‬
‫در آن ﺷﺐ واﻗﻌﻪ ﺣﻀﻮر ﻣﻲداﺷﺖ و ﻗﻬﺮﻣﺎن ﻣﺎ را ﻣﻮرد آزﻣـﻮن ﺗـﺮس ﻗـﺮار‬
‫ﻣﻲداد‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻳﺎﻓﺘـﻪﻫـﺎي آزﻣـﻮن او ﻧـﻪ ﺗﻨﻬـﺎ‬
‫ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ اﺛﺮي از ﺗﺮس و ﺑﺰدﻟﻲ در او وﺟﻮد ﻧﺪارد‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ ﺻـﻔﺎت ﺑـﺎرز او ارادة‬
‫ﻗﺎﻃﻊ‪ ،‬ﺑﻲﺻﺒﺮي ﺧﺎص ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن و ﺷـﻬﺎﻣﺖ ﺗﻤـﺎم در ﺑـﻪ ﻛـﺎرﮔﻴﺮي ﻛﻠﻴـﺔ‬
‫ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﻮﺟﻮد ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪ .‬در ﺑﺮاﺑﺮ ﭼﺸﻤﺎن اﻳﻦ ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮ اﮔﺮ ﺗﺮس از دﻫﺎﻧﺔ‬
‫ﺗﻮپ ﻫﻢ ﺷﻠﻴﻚ ﻣﻲﺷﺪ ﺑﺎز ﻫﻢ او ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ آن را ﻛﺸﻒ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛـﻪ ﺑـﻪ‬
‫ﻧﻈﺮ او ﺑﺰدﻟﻲ ﻓﻘﻂ در ﺗﭙﺶ ﺷﺪﻳﺪ ﺿﺮﺑﺎن ﻗﻠﺐ و ﻧﺒﺾ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد و ﻧـﻪ در‬
‫ﺷﻜﻞ آن رﻓﺘﺎرﻫﺎ و ﻛﺮدارﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺗﺮس و وﺣﺸﺖ ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﻲ آﺷﻜﺎر در آنﻫﺎ‬
‫ﺧﻮدﻧﻤﺎﻳﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻳﺎ آن رﻓﺘﺎرﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﺮاي ﭘﻮﺷﺎﻧﺪن ﺗـﺮس و ﻛـﺎﻫﺶ‬
‫ﺑﻴﻤﺎرﮔﻮﻧﺔ آن اﻧﺠﺎم ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫‪1- EXPERIMBNTAL PSYCHOLOGY‬‬

‫‪ ◊ 60‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫در اﻳﻨﺠﺎ اﻣﻴﺪوارم از اﻳﻦ ﻛﻪ ﭘﺲ از اراﺋﺔ ﻧﻈﺮﻳﺎت ﺻـﺎﺣﺐﻧﻈـﺮ آنﻫـﺎ را‬
‫ﻧﺎدﻳﺪه ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺑﺮاي رد‪ ‬آنﻫﺎ ﺑﻪ ﺑﺤﺚ ﻧﻤﻲﭘﺮدازم ﻣﻮرد ﻋﻔﻮ ﻗﺮار ﮔﻴﺮم‪ ،‬ﭼـﺮا‬
‫ﻛﻪ روﻳﺎروﻳﻲ اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﺎت ﺑﺎ واﻗﻌﻴﺎت ﺑﻲﻣﻌﻨﺎ ﺑﻮدن و ﺑﻄﻼن آنﻫﺎ را ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ‬
‫روﺷﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫وﺟﻮد و ﭘﺪﻳﺪار‬
‫ارزﻳﺎﺑﻲ ﺗﺮس و ﻫﺮاس در ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ‬

‫اﻳﻦ ﺗﻨﻬﺎ آدمﻫﺎي اﺣﻤﻖ و ﺧﻮدﺧﻮاه و ﻳـﺎ اﻓـﺮاد ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ آنﻗﺪر ﺗﺮﺳﻮ و ﺑﺰدل ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻛﻪ ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ اﻗﺮار ﻛﻨﻨﺪ زﻣﺎﻧﻲ آﻧـﺎن ﻧﻴـﺰ‬
‫ﺗﺮس‪ 1‬را ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻛﺮدهاﻧﺪ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﺗﺮس راﻳﺞﺗﺮﻳﻦ درﻳﺎﻓـﺖ ﺣﺴـﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﻋﻤﻮم ﻣﺮدم آن را ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﻫـﺮاس‪ 2‬ﻣﻮﺿـﻮع دﻳﮕـﺮي‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺖ آن را از ﺗﺮس ﺑـﻪ وﺿـﻮح ﻣﺘﻤـﺎﻳﺰ ﻛـﺮد‪ .‬ﻣﻔﻬـﻮم ﺗـﺮس‬
‫»ارزﻳﺎﺑﻲ ﻛﻢ و ﺑﻴﺶ واﻗﻌﻲ از ﻣﻴﺎن ﺧﻄﺮات اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ در ﻳﻚ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﺧـﺎص‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻣﻔﻬﻮم ﻫﺮاس اﻧﻌﻜﺎس وﺿﻌﻴﺖ اﻧﺴـﺎن در ﻳـﻚ ﻣﻮﻗﻌﻴـﺖ‬
‫ﺧﺎص اﺳﺖ ﻛﻪ آن ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ اﻟﺰاﻣﺎً ﺧﻄﺮﻧﺎك ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬وﻟـﻲ ﺑـﻪ ﻋﻠـﺖ ﻫـﺮاس‪،‬‬
‫ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ادراﻛﻲ ﻧﺎﻗﺺ‪ ،‬ﻣﺨﺪوس و ﺟﻬـﺖدار ﻣـﻲﺷـﻮد‪ .‬ﺗـﺮس‪ ،‬زادة ادراك‬
‫‪1- FEAR‬‬
‫‪2- PHOBIA‬‬

‫‪ ◊ 62‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫اﺳﺖ‪ .‬در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﻫﺮاس ادراﻛﻲ را ﭘﺪﻳﺪ ﻣﻲآورد ﻛـﻪ ﺗﻮﺟﻴـﻪﻛﻨﻨـﺪة اﻳـﻦ‬
‫ﺣﺎﻟﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﮔﺴﺘﺮة ﺗﺮس‪ ،‬ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﺣﺪود و اﻧﺪازة ﺧﻄﺮات اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ ﻣﺤـﺪود‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻫﺮاس ﻫﻤﺎنﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ اﺷﺘﺒﺎه و ﺧﻄﺎ ﻛـﺮدن ﺣـﺪ و اﻧـﺪازة‬
‫ﺧﺎﺻﻲ ﻧﺪارد‪ ،‬ﻧﺎﻣﺤﺪود اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻧﻮاع ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﻫﺮاس وﺟـﻮد دارد‪ ،‬در اﻳﻨﺠـﺎ ﻣـﺎ ﺑـﻪ دو ﻧـﻮع آن اﺷـﺎره‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ -1 :‬ﻫﺮاس ﻣﻌﻄﻮف ﺑﻪ اﺟﺘﻤﺎع‪ -2 ،1‬ﻫﺮاس ﭘﺮﺧﺎشﮔﺮاﻧﻪ‬

‫‪2‬‬

‫ﻫﺮاس ﻣﻌﻄﻮف ﺑﻪ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻛﻪ در رﻓﺘﺎر ﻧﻤﻮد آﺷﻜﺎري دارد‪ ،‬راﻫﻲ ﺑﺮاي‬
‫ﺟﺒﺮان ﻧﻘﻄﻪﺿﻌﻒﻫﺎ از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﺤﻤﻴﻞ وﻇﺎﻳﻒ و ﻣﺴـﺆوﻟﻴﺖ ﺧـﻮد ﺑـﻪ ﻣﺤـﻴﻂ‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﻧﻮع ﻫﺮاس ﺷﺮاﻳﻂ ﻫﺮاساﻧﮕﻴـﺰ‪ ،‬ﻫـﻴﭻﮔـﺎه ﺑـﻪ ﻃـﻮر‬
‫رﻳﺸﻪاي رﻓﻊ ﻧﻤﻲﺷﻮد و ﻫﺮ ﺑﺎر ﻛﻪ اﻳﺠﺎد ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺮاي ﺧﺎﻣﻮﺷﻲ ﻣـﻮﻗّﺘﻲ آن‬
‫ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺖ از دﻳﮕﺮان اﺳﺘﻤﺪاد ﺟﺴﺖ‪ .‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺷﺨﺼﻲ ﻛﻪ در ﻫـﺮاس از ﺣﻤﻠـﺔ‬
‫ﻗﻠﺒﻲ اﺳﺖ و ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺪون ﻫﻤﺮاﻫﻲ ﻛﺴﻲ از ﻣﻨﺰل ﺧﺎرج ﺷﻮد‪ ،‬ﻳـﺎ ﻛـﻮدﻛﻲ‬
‫ﻛﻪ در ﺷﺐ ﺑﺎ وﺣﺸﺖ از ﺧﻮاب ﻣﻲﭘﺮد و واﻟﺪﻳﻨﺶ را ﻣﺠﺒﻮر ﻣـﻲﻛﻨـﺪ ﻛـﻪ در‬
‫ﺗﻤﺎم ﺷﺐ او را ﺗﻨﻬﺎ ﻧﮕﺬارﻧﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻓﺮدي ﻛﻪ ﺑﺎ ﺗﻤﺎرض از اﻧﺠﺎم وﻇـﺎﻳﻒ ﻃﻔـﺮه‬
‫ﻣﻲرود و اﻃﺮاﻓﻴﺎن را ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﺗﻜـﺎﻟﻴﻒ ﺧـﻮدش وادار ﻣـﻲﺳـﺎزد و ‪ ...‬ﻋﻨﺼـﺮ‬
‫ﻣﺮﻛﺰي در ﺗﻤﺎﻣﻲ اﻳﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎ ﻫﻤﺎن ﻫﺮاس ﻣﻌﻄﻮف ﺑﻪ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﻮع ﻫﺮاس ﺑﺎ ﺳﻮءاﺳﺘﻔﺎده از روﺣﻴﺔ ﻣﺪارا و ﻳﺎري ﻣﺤـﻴﻂ ﻣـﻲﺗﻮاﻧـﺪ‬
‫ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻳﻚ اﻣﺘﻴﺎز و ﻧﻘﻄﺔ ﻗﻮ‪‬ت ﻧﺸﺎن دﻫﺪ‪ .‬ﻛﺎﻣﻼً روﺷﻦ اﺳﺖ ﻛـﻪ‬
‫اﻳﻦ ﺷﻴﻮة ﺑﺮﺧﻮرد ﺑﺎ ﻣﺤﻴﻂ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻋﻨﺼﺮ ﻫﺮاس ﺑـﻪ ﻃـﻮر ﻣـﺪاوم‬
‫‪1- SOCIAL PHOBIA‬‬
‫‪2- EXCESSIVE PHOBIA‬‬

‫وﺟﻮد و ﭘﺪﻳﺪار ◊ ‪63‬‬

‫زﻳﺎدﺗﺮ ﺷﺪه و ﺑﻪ ﺷﻜﻞﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻣﺘﻐﻴ‪‬ﺮ ﺧﻮد را ﻧﺸﺎن دﻫﺪ ﻛﻪ‬
‫در ﺗﺪاوم ﺑﺎﻋﺚ ﭘﻴﭽﻴﺪﮔﻲ راﺑﻄﺔ اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﻣﺤـﻴﻂ ﺧـﻮدش و ﺑـﺮوز ﻣﺸـﻜﻼت‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮي ﻣﻲﺷﻮد و وﺟﻮد او را ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﻋﺠﻴﺒﻲ دﭼﺎر ﺳﺮدرﮔﻤﻲ ﻣﻲﻛﻨـﺪ‪ .‬ﺗـﺎ‬
‫آن ﺟﺎ ﻛﻪ ﻫﺴﺘﻲ و وﺟﻮد او ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﻲ ﺑﺎ ﻇﺎﻫﺮي ﻣﻲﺷـﻮد ﻛـﻪ ﻓـﺮد ﺗـﻼش‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ در ﭘﺸﺖ آن ﺧﻮد را ﻣﺤﻔﻮظ ﻧﮕﻪ دارد‪ .‬وﻟﻲ ﻛﻢﻛﻢ آن ﻇﺎﻫﺮ ﺳﺎﺧﺘﮕﻲ‬
‫ﺟﺬب وﺟﻮدش ﺷﺪه و ﭘﺎرهاي از ذاﺗﺶ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑـﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴـﺐ ﻧﺎﺳـﺎزﮔﺎري و‬
‫ﻋﺪمﺗﻄﺎﺑﻘﻲ ﻛﻪ ﺑﻴﻦ او و واﻗﻌﻴﺖ ﺑﺮوز ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﺮز ﻧﻮﻣﻴﺪﻛﻨﻨـﺪهاي ﺷـﺪت‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬در اﻳﻦ ﺑﻴﻦ رﺧﺪادﻫﺎي زﻳﺎدي اﻳﻦ »ﻇﺎﻫﺮ« را ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و اﻳﻦ‬
‫ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ رﺧﺪادﻫﺎ و اﺗﻔﺎﻗﺎت ﻇﺎﻫﺮاً ﺟﻨﺒﻪﻫﺎي واﻗﻌﻲ ﻓـﺮد‬
‫را ﻣﻮرد ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ .‬ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮدي دﻳﮕﺮ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪﻫﺎي ﺟﺪﻳﺪ‬
‫و ﻣﺘﻔﺎوت از ﺑﺎزيﻫﺎ و ﻧﻘﺶآﻓﺮﻳﻨﻲﻫﺎﻳﺶ دﺳﺖ ﺑﺰﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﻴﻦ ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲ در دﺳﺖ‬
‫زدن ﺑﻪ ﺗﺠﺮﺑﻪﻫﺎي ﺟﺪﻳﺪ‪ ،‬اﻳـﻦ ﮔﻮﻧـﻪ اﻓـﺮاد را ﺑـﺮاي ﻣـﺪﺗﻲ از ﭼـﺎﻟﺶﻫـﺎ و‬
‫درﮔﻴﺮيﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﺷﻜﺴﺖ ﻳﺎ ﻧﺎﻛﺎﻣﻲ ﺑﻴﺎﻧﺠﺎﻣﺪ‪ ،‬دور ﻧﮕﻪ ﻣﻲدارد‪.‬‬
‫از آن ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻇﺎﻫﺮ و ﻧﻤﻮد اﻫﻤﻴﺖ ﺑﺴﻴﺎري دارد‪ ،‬ﺑﺮاي ﻓﻬﻢ ﺑﻬﺘـﺮ آن‬
‫ﻻزم اﺳﺖ ﻛﻤﻲ ﺗﺄﻣﻞ ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫آﻧﭽﻪ ﻣﺎ »ارزش« ﻣﻲﻧﺎﻣﻴﻢ ﻧﻮﻋﻲ ﺗﻌﺮﻳﻒ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺜﻼً ﻣﻲداﻧـﻴﻢ‬
‫ﺑﺴﻴﺎري از اﻋﻤﺎل و رﻓﺘﺎرﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در زﻣﺎنﻫﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻛﺴﺐ وﺟﻬﻪ و‬
‫ﻧﻮﻋﻲ ﻣﻨﺰﻟﺖ ﻣﻲﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬در ﻋﺼﺮ ﻣﺎ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻓﺮد را رواﻧﺔ ﺑﻴﻤﺎرﺳﺘﺎن رواﻧﻲ‬
‫ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬از اﻳﻦ رو در ﻓﺴﻠﻔﻪ ﺑﻪ ﻫـﺮ ﻣﻴـﺰان از ﻣﻌﻴﺎرﻫـﺎي ﻣﻄﻠـﻖ ارزشﮔـﺬاري‬
‫ﺑﺤﺚ ﺷﻮد‪ ،‬در ﻋﺮﺻﺔ زﻧﺪﮔﻲ واﻗﻌﻲ ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎ ﺟﺰ ارزشﻫﺎي ﺗﻐﻴﻴﺮﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ وﺟﻮد ارزش را ﺑﺎ ارجﮔﺬاري ﺗﻘﺪﻳﺮ و‬

‫‪ ◊ 64‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﺑﻪ ﻧﺒﻮد آن ﺑﺎ ﺑﻲاﻋﺘﻨﺎﻳﻲ و ﺗﺤﻘﻴﺮ واﻛﻨﺶ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫـﺪ‪ .‬در ﺑـﺎزار ارزشﻫـﺎ‪،‬‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ در ﻟﺒﺎس ﻣﺮاﺟﻊ و ﻣﺸﺘﺮي ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻲﺷﻮد و درﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﻫﻤﻴﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ‪،‬‬
‫ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﺗﻮﻟﻴﺪ و ﻋﺮﺿﺔ ارزشﻫﺎي ﻣﻄﻠﻮب را ﻧﻴﺰ در ﻛﻨﺘﺮل دارد‪ .‬ﭘﺮﺳـﺶ اﻳـﻦ‬
‫ﺟﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑـﻪ اﻋﺘﺒـﺎر ارزشﻫـﺎ و درﺟـﺔ ﺳـﺎزﮔﺎري آنﻫـﺎ ﺑـﺎ‬
‫ﺷﺎﺧﺺ ﻣﻄﻠﻮب ﺧﻮد ﭘﻲ ﻣﻲﺑـﺮد؟ آﻳـﺎ در ﻗﻀـﺎوﺗﺶ ﺧﻄـﺎﻳﻲ وﺟـﻮد ﻧـﺪارد؟‬
‫ﻣﻤﻜﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻓﺮﻳﺐ ﺧﻮرده ﺑﺎﺷﺪ؟ آﻳﺎ ﻣﻲﺗﻮان ﺷﺪت ﺑﺨﺸﻴﺪن ﺑﻪ رﻗﺎﺑﺖﻫـﺎ را‬
‫ﻛﻪ در ﭘﻲ ﺧﻮد ﺣﺎﻻت و ﺷﺮاﻳﻄﻲ را ﺑﻪ وﺟـﻮد ﻣـﻲآورد ﻛـﻪ ﺑﺎﻋـﺚ زوال ﻳـﺎ‬
‫دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ ارزشﻫﺎ ﻣﻲﺷﻮد ﻣﺨﻠﻮق ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺗﻠﻘّﻲ ﻛﺮد؟ آﻳﺎ ﻧﺒﺮد ﺑﺮ ﺳـﺮ ﺷـﺄن و‬
‫ﻣﻘﺎم اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻣﻮﺟﺐ ﻧﻤﻲﺷﻮد ﻛﻪ در روﻧﺪ آن ﺗﺪرﻳﺠﺎً اﻓﺮاد ارزشﻫﺎي واﻗﻌﻲ‬
‫را ﻧﺎدﻳﺪه ﮔﻴﺮﻧﺪ و ارزشﻫﺎي ﻛﺎذب ﺑﺮاﻳﺸﺎن ﻗﺮب و ﻣﻨﺰﻟﺖ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻨﺪ؟ در اﻳﻦ‬
‫ﺧﺼﻮص‪ ،‬ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻓﻌﻠﻲ ﺗﻤﺪن درس ﻧﺴﺒﺘﺎً روﺷﻨﻲ ﺑﻪ ﻣﺎ ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫آنﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در ﺑﺎزي »ﺗﻐﻴﻴـﺮ ﭼﻬـﺮه« و »ﻇﺎﻫﺮﺳـﺎزي« ﻣﺘﺒﺤ‪‬ﺮﻧـﺪ و در‬
‫آراﻳﺶ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺘﺎدﻧﺪ‪ ،‬اﻗﺒﺎﻟﺸﺎن ﺑﻠﻨﺪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻴﺎن اﻳﻦ اﺻﻠﻲ ﻛﻪ اﮔﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ دﭼﺎر‬
‫اﻟﺘﻬﺎب و ﺗﻨﺎﻗﺾ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ رواﻧﻲ ﻳﻜﺎﻳﻚ اﻧﺴﺎنﻫﺎي آن ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﻴـﺰ از آن‬
‫ﻣﺘﺄﺛﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ اﺛﺒﺎت ﻧﺪارد‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ اﻳﻦ ﻛـﻪ ﻫﺮﮔـﺎه در ﺟﺎﻣﻌـﻪاي‬
‫رﻗﺎﺑﺖ ﻋﻨﺼﺮ اﺻﻠﻲ ﻣﺤﺴﻮب ﺷﻮد‪ ،‬اﻳـﻦ ﻣﺴـﺄﻟﻪ در زﻧـﺪﮔﻲ رواﻧـﻲ اﻓـﺮاد آن‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ رﻛﻨﻲ اﺳﺎﺳﻲ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻛﻮدﻛﺎن ﺑﺎ ﻣﻘﻮﻟﺔ رﻗﺎﺑﺖ در ﭼﺎرﭼﻮب ﺧﺎﻧﻮاده و در رواﺑﻂ ﺧﻮاﻫﺮﺑﺮادراﻧـﻪ‬
‫آﺷﻨﺎ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺑﺰرﮔﺴﺎﻻن ﻧﻴﺰ ﺟﺮﻳﺎن رﻗﺎﺑﺖ را در ﻗﻠﻤﺮو زﻧﺪﮔﻲ ﺧﻮد ﻣﺸﺎﻫﺪه‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﻣﻲداﻧﻨﺪ ﻛﻪ دﻳﮕﺮان ﻧﻴﺰ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ آنﻫﺎ ﺑﺎ اﻫـﺪاﻓﻲ ﻣﺸـﺎﺑﻪ‬
‫ﺑﺮاي ﻣﻮﻓّﻘﻴﺖ ﺗﻼش ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در ﺟﺮﻳﺎن اﻳﻦ ﻣﺒﺎرزه ﻫﺮ ﻛﺲ ﺗﻼش ﻣﻲﻛﻨـﺪ‬

‫وﺟﻮد و ﭘﺪﻳﺪار ◊ ‪65‬‬

‫ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﻧﻮﻋﻲ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ و ﺗﻮان و ﻳﺎ ﺑـﺎ اﺳـﺘﻔﺎده از ﺗﻈـﺎﻫﺮ ﺑـﻪ داﺷـﺘﻦ آن‬
‫ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪي ﻣﺸﻜﻞ ﺧﻮد را ﺣﻞ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺣﺎل ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ اﻧﺠﺎم اﻳﻦ ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﺑﻪ ﺷﺮاﻳﻂ‬
‫ﺧﺎص ﻫﺮ ﻓﺮد و وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي ﻣﺤﻴﻂ او ﺑﺮﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬ﻓـﺮدي ﻛـﻪ دﭼـﺎر ﻫـﺮاس‬
‫ﻣﻌﻄﻮف ﺑﻪ اﺟﺘﻤﺎع اﺳﺖ‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮي ﻣﺘﻮﻗﻊ و ﭘﺮاﻓﺎده را ﺟﺎﻧﺸﻴﻦ »ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ« ﻻزم‬
‫ﺑﺮاي اﻧﺠﺎم ﻛﺎر ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻫﻤﻴﻦ ﻓﺮد در زﻣﺎن ﻛﻮدﻛﻴﺶ‪ ،‬زﻣـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ ﺧـﻮاﻫﺮ و‬
‫ﺑﺮادرﻫﺎﻳﺶ در ﻣﺪرﺳﻪ ﻧﻤﺮة ﺑﻬﺘﺮي ﻣـﻲﮔﺮﻓﺘﻨـﺪ‪ ،‬دﭼـﺎر ﺗـﺐ و ﻟـﺮز ﺷـﺪﻳﺪي‬
‫ﻣﻲﺷﺪه ﺗﺎ ﺑﺪﻳﻦ وﺳﻴﻠﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﺎ ﺟﻠﺐ ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ و ﻣﺤﺒ‪‬ـﺖ ﺑﺰرﮔﺴـﺎﻻن ﺑـﻪ ﺧـﻮد‪،‬‬
‫ﻛﺎﻧﻮن ﺗﻮﺟ‪‬ﻪ را از رﻗﻴﺒﺎن ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﺧﻮدش ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪ و ﺣﺘﻲ او ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ اﻳﻦ‬
‫ﺑﻬﺎﻧﻪ را ﺑﺎ ﻋﺒﺎرتﻫﺎي ﻣﺒﺎﻟﻐﻪآﻣﻴﺰ »اﮔﺮ ﻣﺮﻳﺾ ﻧﻤﻲﺷـﺪم« و اﮔﺮﻫـﺎي دﻳﮕـﺮ‬
‫اﺑــﺮاز ﻛﻨــﺪ‪ .‬ﮔﻮﻳــﺎ ﻓﻘــﻂ ﻧﺎﺳــﺎزﮔﺎري ﺷــﺮاﻳﻂ و ﻣﻮﺟــﻮدات ﻧﻴﺮوﻣﻨــﺪ ﻣــﺎﻧﻊ‬
‫ﻋﻤﻞﻛﺮدﻫﺎي ﺷﮕﻔﺘﻲﺳﺎز و ﻛﺎرﻫﺎي ﺣﻴﺮتزاي او ﺑـﻮده اﺳـﺖ‪ .‬از اﻳـﻦ رو او‬
‫ﻫﻤﻮاره ﺧﻮاﻫﺎن ﻓﺮﺻﺘﻲ ﺟﺪﻳﺪ و ﮔﺸﺎﻳﺶ اﻋﺘﺒﺎر دﻳﮕـﺮي ﺑـﺮاي ﺧـﻮد اﺳـﺖ‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ادﻋﺎ ﻛﻪ اﮔﺮ روزي آن ﻣﻮاﻧﻊ رﻓﻊ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬او از ﻫﻤـﻪ ﭘـﻴﺶ ﺧﻮاﻫـﺪ‬
‫اﻓﺘﺎد و ﻧﺸﺎن ﺧﻮاﻫﺪ داد ﻛﻪ ﻋﻤﻠﻜﺮد و دﺳﺘﺎوردﻫﺎي دﻳﮕﺮان ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬در‬
‫ﺑﺮاﺑﺮ ﻛﺎرﻫﺎي ﺷﮕﻔﺖآور و ﺑﻲﻧﻈﻴﺮي ﻛﻪ او ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ اﻧﺠـﺎم دﻫـﺪ )و در ﺣـﺎل‬
‫ﺣﺎﺿﺮ ﻣﻮاﻧﻊ اﺟﺎزه ﻧﻤﻲدﻫﻨﺪ( ﺑﻪ ﭘﺸﻴﺰي ﻧﻤﻲارزد‪.‬‬
‫در ﻛﻤﺎل ﺗﻌﺠﺐ روانﺷﻨﺎﺳﺎن ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﻋﺒﺎرت اﮔﺮ‬
‫اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﺒﻮد ‪ ...‬ﻳﻌﻨﻲ دﻟﻴﻞﺗﺮاﺷﻲ را ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ ﺧﻮرد ﻳﻚ ﻣﻠﺖ ﻫﻢ داد ﻛـﻪ‬
‫در ﺧﺼﻮص ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﭼﻨﻴﻦ روﺷﻲ ﺑﻌﺪاً ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺒﺴﻮط ﺑﺤﺚ ﺧـﻮاﻫﻴﻢ‬
‫ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﻓﺮد ﻣﺒﺘﻼ ﺑﻪ ﻫﺮاس ﻣﻌﻄﻮف ﺑﻪ اﺟﺘﻤﺎع در ﺟﺴﺖوﺟـﻮي ﺷـﺄن و ﻣﻘـﺎم‬

‫‪ ◊ 66‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫اﺳﺖ‪ .‬ﺷﺄن و ﻣﻘﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻗﺪرت ﻣﻨﺘﻬـﻲ ﻣـﻲﺷـﻮد‪ ،‬ﭼـﺮا ﻛـﻪ ﻫـﺮ ﺷـﺄن و‬
‫اﻋﺘﺒﺎري ﺑﻪ ﻣﻴﺰاﻧﻲ در ﺑﺮدارﻧﺪة ﻗﺪرت اﺳـﺖ‪ .‬اﻣـﺎ ﻓـﺮدي ﻛـﻪ دﭼـﺎر ﻫـﺮاس‬
‫ﭘﺮﺧﺎشﮔﺮاﻧﻪ ﻣﻲﺷﻮد ﺧﻮاﻫﺎن ﻗﺪرت ﺗﺎﻣﻪ اﺳﺖ‪ ،‬زﻳـﺮا در ﻓﺮﻫﻨـﮓ او ﻗـﺪرت‬
‫ﺗﻘﺴﻴﻢﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﺗﻠﻘّﻲ ﺷﺪه و ﺗﻘﺴﻴﻢ آن ﺑﻲﻣﻌﻨﻲ اﺳﺖ‪ .‬او اﮔـﺮ ﺻـﺎﺣﺐ ﺗﻤﺎﻣﻴـﺖ‬
‫ﻗﺪرت ﻧﺒﺎﺷﺪ ﺧﻮد را ﻋﺎﺟﺰ و ﻧﺎﺗﻮان ﻣـﻲﺑﻴﻨـﺪ و اﻳـﻦ ﺷـﺮاﻳﻄﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ او‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺗﺤﻤﻞ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻫﻢﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻓﺮد دﻳﮕـﺮي ﻧﻴـﺰ ﻧﻤـﻲﺗﻮاﻧـﺪ اﻧﻜـﺎر‬
‫ﺷﺨﺼﻴﺖ ﺧﻮد را ﺑﭙﺬﻳﺮد‪» ،‬ﻫﺮاس ﭘﺮﺧﺎش ﮔﺮاﻧﻪ« ﺑﻪ وﺟـﻮد ﻫﺴـﺘﻲ ﺧـﻮدش‬
‫اذﻋﺎن ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻫﺮاس ﻧﻴﺰ ﻇﺎﻫﺮ ﻧﻤﻲﺷـﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜـﻪ ﺗﺠﻠّـﻲ آن ﺑـﻪ‬
‫ﺷﻜﻞ »ﺗﺮس ﻫﻴﺠﺎﻧﻲ« اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻗﻬﺮﻣﺎن داﺳـﺘﺎن ﻣـﺎ ﻛـﻪ دﺳـﺘﻮر داد ﺗـﺎ‬
‫ﺟﻨﮕﻞ را ﺑﻪ آﺗﺶ ﺑﻜﺸﻨﺪ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻫﺮاس در ﺧﻮد ﻣﻌﺘﺮف ﻧﺒﻮد و‬
‫ﺷﺎﻳﺪ ﻫﻢ اﺳﺎﺳﺎً ﺑﻪ ﺿﻤﻴﺮ ﺧﻮدآﮔﺎﻫﺶ ﻫﺮاﺳﻲ راه ﻧﻴﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬در وﺟﻮد ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﻓﺮدي ﺗﺠﻠّﻲ ﻫﺮاس‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﻧﻮﻋﻲ ﭘﺮﺧﺎشﮔﺮي اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻮﻋﻲ ﭘﺮﺧﺎشﮔـﺮي‬
‫اﻓﺴﺎرﮔﺴﻴﺨﺘﻪ ﻛﻪ ﺣﺪ و ﻣﺮزي ﻧﻤﻲﺷﻨﺎﺳﺪ و ﻫﻴﭻ ﭼﻴـﺰ ﺟﻠـﻮدارش ﻧﻴﺴـﺖ‪ .‬از‬
‫اﻳﻦ رو ﺑﺮاي رﻫﺎﻳﻲ از دﺳـﺖ ﭼﻨـﻴﻦ ﻫﺮاﺳـﻲ‪ ،‬ﺑﺎﻳـﺪ ﺑـﻪ ﻧـﺎﺑﻮدي ﻫـﺮ آﻧﭽـﻪ‬
‫»ﻫﺮاساﻧﮕﻴﺰ« اﺳﺖ ﺑﭙﺮدازد‪ .‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻣﻬﻢ اﻳﻦ ﺟﺎﺳﺖ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻓﺮد ﺗﺮﺳـﻮ و‬
‫ﺑﺰدل ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﺑﻪ آﺳﺎﻧﻲ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎﻋﺚ ﻫﺮاس ﺷﻮد‪ .‬ﻧﺘﻴﺠﻪ اﻳﻦ ﻛـﻪ ﻫـﺪف‬
‫ﻧﺎﺧﻮدآﮔﺎه ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮد ﺗﺮﺳﻮ و ﭘﺮﺧﺎشﮔﺮي‪) ،‬ﺑﺮاي اﻃﻤﻴﻨﺎن از اﻣﻜﺎن رﻫﺎﻳﻲ از‬
‫ﻫﺮاس( ﺗﻤﺎﻣﻴﺖ ﻗﺪرت و ﻫﻢﺗﺮاز ﺧﺪاوﻧﺪ ﻗﺎدر ﺷﺪن اﺳﺖ او ﮔﻮش ﺑـﻪ زﻧـﮓ‬
‫اﺳﺖ ﺗﺎ ﻫﺮ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻪ ارزش ذاﺗـﻲ او را زﻳـﺮ ﺳـﺆال ﻣـﻲﺑـﺮد و ﻳـﺎ ﺣﺘـﻲ در‬
‫اﺣﺴﺎس او ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺷﺄن و ﻣﻨﺰﻟﺘﺶ ﺗﺰﻟﺰﻟﻲ اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻧﺎﺑﻮد ﺳـﺎزد و ﻳـﺎ‬
‫ﭼﻨﺎن ﻣﻬﺎرش ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺮاي اﺑﺪ دﺳﺖﻧﺸﺎﻧﺪه و اﺟﻴﺮ او ﺷﻮد‪ .‬ارادة ﻗﺪرتﻃﻠﺐ‬

‫وﺟﻮد و ﭘﺪﻳﺪار ◊ ‪67‬‬

‫او ﺣﺪ و ﻣﺮز ﻧﻤﻲﺷﻨﺎﺳﺪ‪ .‬ﺣﺘﻲ ﻣﺮگ ﻧﻴﺰ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺗﺸﻨﮕﻲ او ﺑﻪ ﻗﺪرت را ﻛـﻢ‬
‫ﻛﻨﺪ‪ .‬ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺣﺎﻛﻤﻲ ﻣﺴﺘﺒﺪ ﻫﺮ روز در اﻃﺮاف ﻗﺒﺮﺳـﺘﺎﻧﻲ ﻛـﻪ‬
‫دﺷﻤﻨﺎن ﺧﻮد را در آن دﻓﻦ ﻛﺮده ﺑﻮد ﻗﺪم ﻣﻲزد‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﻫﻨـﻮز ﻫـﻢ ﻧﮕـﺮان‬
‫دﺷﻤﻨﻲ آنﻫﺎ ﺑﻮد‪ .‬او ﺣﺎﺿﺮ ﺑﻮد ﺗﻤﺎم ﻋﻤﺮ ﺑﺮاي ﻣﺮگ آنﻫﺎ ﻋﺰاداري ﻛﻨـﺪ ﺗـﺎ‬
‫ﺷﺎﻳﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ وﺳﻴﻠﻪ ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺷﻮد ﻛﻪ آنﻫﺎ واﻗﻌﺎً از ﺑﻴﻦ رﻓﺘﻪاﻧﺪ و ﻫﻴﭻ ﺧﻄﺮي‬
‫از ﻧﺎﺣﻴﻪ آنﻫﺎ او را ﺗﻬﺪﻳﺪ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻛﺴﻲ ﻛﻪ واﻗﻌﺎً اﺣﺴﺎس ارزﺷﻤﻨﺪي ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﺮاي ﺧﻮد ﺷﺄن و ﻣﻨﺰﻟﺘـﻲ‬
‫ﻗﺎﺋﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﻘﻴﻘﺘﺎً واﺟﺪ آن اﺳﺖ ﺑﺎ »ﻫﺮاس ﭘﺮﺧﺎشﮔﺮاﻧﻪ« ﺳـﺮ و ﻛـﺎري‬
‫ﻧﺪارد‪ .‬ﻫﻤﻴﻦﻃﻮر اﻓﺮادي ﻛﻪ از ﺿﻌﻒﻫﺎ و ﻛﻤﺒﻮدﻫﺎي ﺧـﻮد آﮔـﺎﻫﻲ داﺷـﺘﻪ و‬
‫آنﻫﺎ را ﺑﻪ ﻃـﻮر ﻣﺴـﺎﻟﻤﺖآﻣﻴـﺰي ﭘﺬﻳﺮﻓﺘـﻪاﻧـﺪ و در واﻗـﻊ ﺑـﻪ ﺧـﻮد اﺣﺘـﺮام‬
‫ﻣﻲﮔﺬارﻧﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﻧﻴﺰ در دروﻧﺸﺎن از ﻫﺮاس ﭘﺮﺧﺎشﮔﺮاﻧﻪ ﺧﺒﺮي ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻓـﺮدي‬
‫ﻛﻪ از زﻧﺪﮔﻲ ﻋﺎدي راﺿﻲ اﺳﺖ و از ﻫﻢﺳـﻄﺢ و ﻫـﻢﻃـﺮاز دﻳﮕـﺮان ﺑـﻮدن‬
‫ﺧﺸﻨﻮد اﺳﺖ ﻫﺮاس ﭘﺮﺧﺎشﮔﺮاﻧﻪ آزارش ﻧﻤﻲدﻫﺪ‪ .‬ﻫﻢﭼﻨﻴﻦ ﻓـﺮدي ﻛـﻪ ﺑـﻪ‬
‫اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻋﻼﻗﻪﻣﻨﺪ و ﻧﻮعدوﺳﺖ اﺳﺖ از ﺷﺮّ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺸﻜﻠﻲ در اﻣﺎن ﻣﻲﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻓﺮد ﻣﺒﺘﻼ ﺑﻪ »ﻫﺮاس اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ« ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ ﺑﺮاي ﻋﺸﻖ ورزﻳـﺪن ﻧـﺪارد‪.‬‬
‫ﻋﺸﻖ ﺑﻪ ﻧﻮع ﺑﺸﺮﻳ‪‬ﺖ‪ ،‬دوﺳﺖ ﻳﺎ آﺷﻨﺎ و ﺣﺘﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ در ﻧﻈﺮ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﻓﺮدي ﻣﻮﺿﻮﻋﻴﺖ ﻧﺪارد و ﺗﻤﺎم ﻧﻴﺮوﻳﻲ ﻛﻪ در دﻋﻮت ﺑـﻪ ﻋﺸـﻖ و ﻣﺤﺒ‪‬ـﺖ و‬
‫ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﭘﺬﻳﺮش ﻣﺜﺒﺖ ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬در وﺟﻮد او ﺻ‪‬ﺮف ﺟﺴـﺖوﺟـﻮي ﻗـﺪرت‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺳﺮﭼﺸﻤﺔ ﭘﻮﻳﺎﻳﻲ و ﺣﺮﻛﺖ اﻳﻦ ﻗﺪرت ﻧﻴﺰ ﺗﻼش ﺑﻲوﻗﻔﺔ او در اﻧﻜﺎر‬
‫و ﻧﻔﻲ ﺿﻌﻒ و ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺣﺘﻲ ﺗﺮكﺗﺎزي دﻳﻮاﻧﻪوار او ﭘﺲ از ﻛﺴﺐ ﻗﺪرت ﻧﻴﺰ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑـﻪ اﻳـﻦ‬

‫‪ ◊ 68‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﺣﺎﻟﺖ ﭘﺎﻳﺎن دﻫﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﺮگ را در ﻫﺮ ﺷﺮاﻳﻂ و زﻣـﺎﻧﻲ زودﻫﻨﮕـﺎم‬
‫ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﺣﺲ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻫﻨﻮز ﺑﻪ ﻏﺎﻳﺘﺶ دﺳﺖ ﻧﻴﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﭘﻴﺸﮕﺎه ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬اﻧﺴﺎن ﺗﻨﻬﺎ ﻳﻚ ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ از دﻳﺪﮔﺎه دﻳﮕﺮان‬
‫وﺟﻮد ﻫﺮ ﻓﺮد ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﺣﻀﻮر ﻳﻚ ﻛﺎﻧﻮن ﻣﻘﺎوﻣﺖ اﺳﺖ‪ .‬زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎ‬
‫ﺧﻮد را ﻏﺎﻳﺖ ﺗﻠﻘّﻲ و ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻛﻨﻨﺪ ﺗﺎ آﻟﺖ دﺳﺖ دﻳﮕﺮي ﻗـﺮار ﻧﮕﻴﺮﻧـﺪ‪ ،‬ﻓـﺮد‬
‫ﻗﺪرتﻃﻠﺒﻲ ﻛﻪ اﺳﻴﺮ ﻫﺮاس ﭘﺮﺧﺎشﮔﺮاﻧﻪ اﺳﺖ ﺑﺎ ﻣﻘﺎوﻣـﺖ و ﻣـﺎﻧﻊ ﻏﻴﺮﻗﺎﺑـﻞ‬
‫ﻋﺒﻮر روﺑﺮو ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ .‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺗﺸﻨﺔ اﺣﺘـﺮام و اﻋﺘﺒـﺎر و ﺧﻮاﻫـﺎن ﻣﺮﺗﺒـﻪ و‬
‫ﻣﻘﺎم اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻤﻮاره ﻣﺤﺘﺎج دﻳﮕﺮان اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﺘﻲ اﮔﺮ ﻣﺠﺒﻮر ﺑﺎﺷﺪ ﻫﻤﺎن ﺷﺄن و‬
‫ﻣﻘﺎم دﻟﺨﻮاﻫﺶ را ﻫﻢ ﺑﻪ ﭘﺎي آﻧﺎن ﺑﺮﻳﺰد‪ .‬ﭼﻨـﻴﻦ ﻓـﺮدي ﺑـﺮاي رﺳـﻴﺪن ﺑـﻪ‬
‫ﻣﻨﻈﻮر ﺧﻮد ﺑﺎﻳﺴﺘﻲ ﺑﻪ دﻳﮕﺮان اﺣﺘﺮام ﮔﺬاﺷﺘﻪ و ﺷﺄن آنﻫﺎ را ﻧﮕﻪ دارد‪ ،‬ﭼـﺮا‬
‫ﻛﻪ اﮔﺮ آنﻫﺎ را ﻳﻜﺴﺮه ﺗﺤﻘﻴﺮ ﻛﻨﺪ‪ ،‬در واﻗﻊ اﻋﺘﺒﺎر و ﻣﻘﺒﻮﻟﻴﺘﻲ ﻛﻪ از آنﻫﺎ ﻧﻴﺰ‬
‫اﻧﺘﻈﺎر دارد ﺣﻘﻴﺮ ﺷﻤﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﺧﺎﺻﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ او ﭘـﺲ از ﻃـﻲ ﻛـﺮدن‬
‫ﭘﻠﻪﻫﺎﻳﻲ از ﻧﺮدﺑﺎن ﺗﺮﻗّﻲ درﺻﺪد اﺣﺘﺮام ﮔﺰاردن ﺑـﻪ اﻓـﺮادي اﺳـﺖ ﻛـﻪ او را‬
‫ﻣﺤﺘﺮم ﻣﻲﺷﻤﺎرﻧﺪ و در اﻳﻦ ﺟﺎ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي اﺻﻞ »از ﻧﺪا آﻳﺪ ﺑﻪ ﺳﻮي ﻣﺎ ﺻـﺪا«‬
‫ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ آﻧﭽﻪ در ﺑﺎﻻ ذﻛﺮ ﺷﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﭼﻪ ﻣﻲﺗﻮان در ﻳﻚ ﻧﻈـﺮ ﻫـﺮاس‬
‫ﻣﻌﻄﻮف ﺑﻪ اﺟﺘﻤﺎع را ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻧﻮﻋﻲ ﺳﻮءاﺳﺘﻔﺎده از رﻓﺘﺎرﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺗﻌﺒﻴﺮ‬
‫ﻛﺮد‪ ،‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﻧﻮع ﻫﺮاس ﻟﺰوﻣﺎً ﺑﺎ ﺳﻮءاﺳﺘﻔﺎده از رﻓﺘﺎرﻫـﺎي اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ ﻫﻤـﺮاه‬
‫ﻧﺒﻮده و ﻟﺬا ﻫﻤﻮاره ﻗﺮﻳﻦ ﺑﺎ ﺗﺤﻘﻴﺮ اﻧﺴﺎنﻫﺎ و ﻧﺎﭼﻴﺰ ﺷﻤﺮدن ﻣﻌﻨﻮﻳﺎت ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫در ژرﻓﺎي روان ﻓﺮد ﺗﺮﺳـﻮي ﭘﺮﺧـﺎشﮔـﺮ‪ ،‬اﺣﺴـﺎس ذﻟّـﺖ و ﺧـﻮاري و‬
‫ﺣﻘﺎرت ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﻮد آنﭼﻨﺎن ﻣﺘﺮاﻛﻢ ﻣـﻲﺷـﻮد ﻛـﻪ ﻫﺮﮔـﺰ ﻗﺎﺑـﻞ ﺑـﺎزﮔﻮﻳﻲ‬

‫وﺟﻮد و ﭘﺪﻳﺪار ◊ ‪69‬‬

‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﺪﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ او ﻫﻤﺔ آﻧﺎﻧﻲ را ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃـﻮر ﻧﺎﺧﻮدآﮔـﺎه از آنﻫـﺎ ﻫـﺮاس‬
‫دارد‪ ،‬ﺗﺤﻘﻴﺮ ﻛﺮده و ﻧﺎﭼﻴﺰ ﻣـﻲﺷـﻤﺎرد‪ .‬ارادة ﻗـﺪرتﻃﻠـﺐ ارادهاي ﺑﺮآﻣـﺪه از‬
‫ﻋﻄﺶ ﺳﻴﺮيﻧﺎﭘﺬﻳﺮ ﻗﺪرت و ﺗﻼش ﺑﺮاي ﻛﺴﺐ آن و ﺳﻠﻄﻪﺟﻮﻳﻲ ﺑﺮ دﻳﮕﺮان‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ در اﻳﻦ ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﺑﺎﻳﺪ دﻳﮕﺮان را ﻧﺎﭼﻴﺰ و ﺣﻘﻴﺮ ﺷـﻤﺮد ﺗـﺎ ﺑﺘـﻮان ﺑـﻪ‬
‫ﻣﻨﻈﻮر و ﻫﺪف اﺻﻠﻲ دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺖ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﻫﺴﺘﻲ را ﺑﻪ دﻟﻴﻞ آﻧﻜﻪ ﻣﻤﻠﻮ از ﺗﻨﺎﻗﺾ اﺳﺖ‪ ،‬ﺟﺮﻳﺎﻧﻲ در ﺣﺎل ﺷﺪن‬
‫ﺑﺪاﻧﻴﻢ‪ ،‬در آن ﺻﻮرت وﺟﻮد ﺑﻪ ﻫﻢ ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ ﻫﻤﻮاره ﺗﻮأم ﺑﺎ ﺑﺤﺮان و ﻧﻘﺪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫»ﻧﻘﺪ« آﻣﻮزهاي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺿﻤﻴﺮ ﻫﻮﺷﻴﺎر در ﻓﺮآﻳﻨـﺪ ﺑﺤـﺮان آن را ﺑـﻪ دﺳـﺖ‬
‫آورده و ﺑﻪ ﻳﺎري آن ﺑﺤﺮان را از ﺳﺮ ﻣـﻲﮔﺬراﻧـﺪ‪ .‬ﻛﺴـﻲ ﻛـﻪ ﺣﺎﺿـﺮ ﻧﻴﺴـﺖ‬
‫ﺧﻮﻳﺸﺘﻦ را ﻧﻘﺪ ﻛﻨﺪ ﻳﺎ ﺧﻮد را در ﻣﻌﺮض ﻧﻘﺪ و ﺑﺮرﺳﻲ دﻳﮕﺮان ﻗﺮار دﻫﺪ‪ ،‬ﺑـﺎ‬
‫ﻧﺎدﻳﺪه ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺑﺤﺮان در واﻗﻊ روﻧﺪ ﺑﺤﺮان را ﺗﺪاوم ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ‪ .‬ﻓﺮد ﻗﺪرتﻃﻠﺐ‬
‫ﻫﻤﻮاره در وﺣﺸﺖ از اﻧﺘﻘﺎد ﺑﻪ ﺳﺮ ﻣﻲﺑﺮد و آن را وﻫﻦ ﺷـﺄن و ﻣﻨﺰﻟـﺖ ﺧـﻮد‬
‫ﺗﻠﻘّﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﻛﻨﺎر ﻣﺎ اﻓﺮادي زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﻋﺎدي ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣـﻲرﺳـﻨﺪ و‬
‫ﻫﻴﭻ ﺧﺼﻮﺻﻴﺖ ﻣﺘﻔﺎوﺗﻲ را ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻧﻤﻲﮔﺬارﻧﺪ‪ .‬ﺣﺎل آن ﻛﻪ ﻫﻤـﻪ ﭼﻴـﺰ را‬
‫ﺑﻪ دﻗّﺖ زﻳﺮﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪ و ﺗﻤﺎم ﺟﺰﺋﻴﺎت را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻣﻲﺳﭙﺎرﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺧـﺪاﻳﺎن‬
‫ﻛﻴﻨﻪﺟﻮﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﺨﻔﻴﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﺟﻤﻌﻴ‪‬ﺖ ﻛﻔﺎر و ﻣﻠﺤﺪﻳﻦ ﻣﻲروﻧﺪ‪ .‬ﺣـﺎل اﮔـﺮ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮدي ﺑﺮ اﺳﺐ ﻗﺪرت ﺳﻮار ﺷﻮد‪ .‬آﻧﮕﺎه در ﻛﻤﺎل ﺗﻌﺠﺐ ﺧﻮاﻫﻴﻢ دﻳﺪ ﻛﻪ‬
‫در ﺣﺎﻓﻈﺔ او ﻫﺮ رﺧﺪاد ﻛﻮﭼﻚ و ﺑﺰرﮔﻲ ﻛﻪ از دﻳﺪﮔﺎه او ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻲ ﺗﻮﻫﻴﻦآﻣﻴﺰ‬
‫ﺑﻮده ﻳﺎ ﻫﺮ ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﺧﺎﻃﺮ او را آزرده ﻛﺮده‪ ،‬در ذﻫﻨﺶ ﺣﻚ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ‬
‫اﻓﺮاد رﻧﺠﻴﺪﮔﻲ را ﻫﺮﮔﺰ از ﻳﺎد ﻧﻤﻲﺑﺮﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮﺧـﻲ از ﻧﻮﻳﺴـﻨﺪﮔﺎن ﺗﻤﺎﻳـﻞ دارﻧـﺪ‬

‫‪ ◊ 70‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ارادة ﻗﺪرتﻃﻠﺐ را ﻧﺸﺎﻧﺔ ﺗﻮان ﺗﺼـﻤﻴﻢﮔﻴـﺮي‪ ،‬ﺷـﻬﺎﻣﺖ‪ ،‬ﺟﺴـﺎرت و ﻋـﺰم و‬
‫ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﻲ ﺑﺪاﻧﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺗﻨﻬﺎ ﻫﻤﻴﻦ ﻳﻚ ﺟﻨﺒﻪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺣﺲ اﻧﺘﻘﺎمﺟﻮﻳﻲ ﺑﻴﻤﺎرﮔﻮﻧـﻪ‬
‫ﻛﻪ از ﻣﺘﻦ آزردﮔﻲ و رﻧﺠﺶ ﺑﻴﺶ از ﺣﺪ ﻧﺸﺄت ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻛﺎﻓﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﺗﺎ‬
‫ﻫﺮ ﻛﺴﻲ را ﻛﻪ ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ اﻃﻼﻋﻲ از ﺧﻠﻖ و ﺧﻮي اﻧﺴﺎنﻫﺎ دارد ﻣﺘﻘﺎﻋـﺪ ﻛﻨـﺪ‬
‫ﻛﻪ اراده و ﻋﻄﺶ ﻗﺪرتﻃﻠﺒﻲ‪ ،‬ﺑﻴﻤﺎري اﻓﺮاد ﺿﻌﻴﻒ و ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﻴﻨـﺔ‬
‫ﻫﻤﻪ را ﺑﻪ دل ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ و ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺿﻌﻒ و زﺑﻮﻧﻲ دروﻧـﻲ ﺑـﻪ ﻫـﻴﭻ اﻧﺴـﺎﻧﻲ‬
‫رﺣﻢ ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ در واﻗﻊ ﻧﺎﺷـﻲ از اﻧـﺰوا و ﻋـﺪم وﺟـﻮد »رﻏﺒـﺖ و ﻋﻼﻗـﺔ‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ« و ﻫﺠﻮم ﺗﺮس و ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲ اﺧﻼﻗﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ارادة ﻗﺪرت ﻃﻠﺒﻖ اﻧﻌﻜﺎس اﺣﺴﺎﺳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮاس ﭘﺮﺧﺎشﮔﺮاﻧﻪ ﻣﺘﺄﺛﺮ‬
‫از آن درﺻﺪد ﺟﺒﺮان ﻛﺎﺳﺘﻲﻫﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﺴـﻲ ﻛـﻪ در ﺟﺴـﺖوﺟـﻮي‬
‫ﺷﺄن و ﻣﻨﺰﻟﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ داﺷﺘﻦ ﭼﻴﺰي ﺗﻈﺎﻫﺮ ﻣﻲﻛﻨـﺪ ﻛـﻪ ﻣﺸـﺘﺎق اﺳـﺖ در‬
‫وﺟﻮدش از آن ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬او در راه ﻇﺎﻫﺮﺳﺎزي و زدن ﺻﻮرﺗﻚ ﺣﻘﻴﻘـﺖ‬
‫ﺗﻼش ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻓﺮدي ﻛﻪ ﺳﻮداي ﻗﺪرت دارد ﺧﻮاﻫﺎن آن اﺳﺖ ﻛـﻪ ﻫﻤـﻪ‬
‫ﻣﺘﻮاﺿﻌﺎﻧﻪ ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ او »ﻫﻤﺎن« اﺳﺖ ﻛـﻪ ﺧـﻮدش اراده ﻛـﺮده‪ .‬ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﻓﺮدي ﺑﻪ دﻧﺒﺎل آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻫﺮ وﺳﻴﻠﻪ ﻣﻤﻜﻦ »ﻇـﺎﻫﺮ« ﺧـﻮد را ﺑـﻪ ﻋـﻴﻦ‬
‫ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺟﻠﻮه دﻫﺪ‪ ،‬ﻫﻤﺎﻧﻨﺪﻳﻚ ﻣﺠﻨﻮن و روانﭘﺮﻳﺶ‪ ،1‬ﻓـﺮد روانﭘـﺮﻳﺶ اﻳـﻦ‬
‫ﺣﺎﻟﺖ را در ﺣﺮف زدنﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎر و ﺗﻜﺮارﻫﺎي ﺑﻲﻣﻌﻨﺎي ﺧﻮد ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫـﺪ‪،‬‬
‫ﻓﺮد روانﭘﺮﻳﺶ ﺑﻪ ﺟﺎي ﺧﻮد دﻧﻴﺎي اﻃﺮاف را ﺑﻴﻤﺎر ﻣﻲﭘﻨـﺪارد و ﺗـﻼش دارد‬
‫در ﻧﻘﺸﻲ ﻇﺎﻫﺮ ﺷﻮد ﻛﻪ آن را دوﺳﺖ دارد‪ .‬اﻣﺎ ﻓﺮد ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﺑـﻪ دﻧﺒـﺎل آن‬
‫اﺳﺖ ﺗﺎ دﻧﻴﺎي اﻃﺮاﻓﺶ را ﭘﺮﻳﺸﺎن ﻛﻨﺪ و در اﻳﻦ ﻫﺪف ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي ﻫـﺮ ﻧـﻮع‬
‫‪1- PSYCHOTIC‬‬

‫وﺟﻮد و ﭘﺪﻳﺪار ◊ ‪71‬‬

‫اﻋﻤﺎل زوري را ﻣﻮﺟ‪‬ﻪ ﻣﻲداﻧﺪ‪ .‬اﻓﺮاد روانﭘﺮﻳﺶ و دﻳﻮاﻧﻪ را ﺑﻪ ﺑﻴﻤﺎرﺳﺘﺎنﻫﺎي‬
‫رواﻧﻲ ﻣﻨﺘﻘﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ آﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺟﻨﻮن ﻗﺪرت ﻣﺒﺘﻼ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﺨـﺖ‬
‫آنﻫﺎ را ﻳﺎري ﻛﻨﺪ و ﻧﺤﻮة ﺗﻔﻜﺮﺷﺎن ﺑﺎ ﻧﻴﺎز ﺗﺤﻮﻻت اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ زﻣﺎﻧﻪ ﻫﻢﺧﻮاﻧﻲ‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬آﻳﻨﺪة ﺑﺴﻴﺎر درﺧﺸﺎﻧﻲ در ﭘﻴﺶ ﺧﻮاﻫﻨﺪ داﺷـﺖ‪ .‬ﺳﺮﻧﻮﺷـﺖ اﻳـﻦ‬
‫اﻓﺮاد زﻣﺎﻧﻲ رﻗﻢ ﻣﻲﺧﻮرد ﻛﻪ ﻋﻼوه ﺑﺮ داﺷﺘﻦ اﻳﻦ ﺑﺎور ﻛﻪ آنﻫﺎ وﻳﮋﮔﻲﻫـﺎي‬
‫ﺧﺎﺻﻲ داﺷﺘﻪ و ﺑﺎر رﺳﺎﻟﺖ ﻣﻬﻤ‪‬ﻲ را ﺑﺮ دوش ﻣﻲﻛﺸﻨﺪ‪ ،‬ﭘﻴﺎمآور ﻳـﻚ ﻧﻈﺮﻳـﺔ‬
‫رﻳﺸﻪدار اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻧﻴـﺰ ﺷـﻮﻧﺪ ﻛـﻪ در آن ﺷـﺮاﻳﻂ ﺧـﺎص اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ ﻗﺎﺑﻠﻴـﺖ‬
‫ﭘﺎﺳﺦدﻫﻲ ﺑﻪ ﺑﺮﺧﻲ از ﻣﺴﺎﺋﻞ را داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬در ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﭘﺲ از ﻣﺪت‬
‫ﻛﻮﺗﺎﻫﻲ ﻓﺮد ﻗﺪرتﻃﻠﺐ را در رأس ﻳﻚ ﺗﺸﻜﻴﻼت ﻳﺎ ﺟﻨﺒﺶ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ‪ .‬او ﺑـﻪ‬
‫ﺳﺮﻋﺖ رﺷﺪ ﻣﻲﻛﻨـﺪ‪ .‬او از آرﻣـﺎن اﻧﻘـﻼب ﺳـﺨﻦ ﺧﻮاﻫـﺪ ﮔﻔـﺖ و ﺧـﻮد را‬
‫ﭘﻴﺎمرﺳﺎن و ﻣﺒﻠّﻎ آن آرﻣﺎن ﻣﻌﺮﻓﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪ .‬او در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺧﻮد را ﺗﺠﺴﻢ‬
‫ﻋﻴﻨﻲ آن »آرﻣﺎن« ﻣﻲداﻧﺪ‪ ،‬ﻓﺮﻳـﺎد ﺧﻮاﻫـﺪ زد‪» :‬ﺑـﺮاي اﺳـﺘﻘﺮار آرﻣـﺎنﻫـﺎي‬
‫ﻣﻘﺪس اﻧﻘﻼب ﺑﻪ ﭘﻴﺶ!« ﻛﻪ اﻟﺒﺘﻪ ﻣﻘﺼﻮد آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ »ﺗﻼش ﺧـﻮد ﻣـﺮا‬
‫ﺑﺮ اﺳﺐ ﻗﺪرت ﺑﻨﺸﺎﻧﻴﺪ« و ﭼﻮن اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺷﺪ‪ ،‬ﻳﻚ ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﺗـﺎرﻳﺦ ﻓﺮﺻـﺘﻲ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﻳﺎﻓﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺧﻴﻞ ﺑﻲﺷـﻤﺎر اﻧﺴـﺎنﻫـﺎ در ﺧﺼـﻮص »ﻧﻈـﺎم اﺳـﺘﺒﺪاد و‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ« درس ﻋﺒﺮﺗـﻲ دﻳﮕـﺮ ﺑﺪﻫـﺪ‪ .‬ﺗﻤـﺎﻣﻲ ﭘﻴﭽﻴـﺪﮔﻲﻫـﺎي ﻏﻴﺮﻗﺎﺑـﻞ‬
‫ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ در ﻃﺮح و ﻧﻘﺸﻪﻫﺎي ﺧﻮدﻛﺎﻣﺎن در ﻧﻬﺎﻳﺖ از آن ﺟﺎ ﻧﺸﺄت ﻣﻲﮔﻴـﺮد‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺤﺾ آن ﻛﻪ ﻣﺴﺄﻟﺔ ﺑﻴﻨﺶ و ﻧﻮع ﺗﺼﻤﻴﻤﺎت آنﻫﺎ ﻣﻄﺮح ﻣﻲﺷـﻮد‪ ،‬در‬
‫ﺗﻌﺎرض ﻇﺎﻫﺮ و ﺑﺎﻃﻦ واﻗﻌﻴﺖ وﺟﻮدﻳﺸﺎن دﺳﺖ و ﭘﺎ زده و ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺧـﻮد را‬
‫از اﻳــﻦ دوﮔــﺎﻧﮕﻲ ﺑﺮﻫﺎﻧﻨــﺪ‪» .‬رﻣﺎﻧﺘﻴﺴﻴﺴــﻢ« ﻧﻬﻔﺘــﻪ در اﻧــﻮاع ﻣﺨﺘﻠــﻒ‬
‫»ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲﻫﺎ« ﻧﻴﺰ از ﻫﻤﻴﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬

‫‪ ◊ 72‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﭘﻴﺶ از آن ﻛﻪ ﺑﻪ وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي ﺷﺨﺺ »ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ« ﺑﭙﺮدازﻳﻢ و ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي‬
‫اﺻﻮل و ﻗﻮاﻋﺪ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻛﻪ ﺷﺮح دادﻳـﻢ ﺑـﻪ ﺑﺮرﺳـﻲ و ﺗﺤﻠﻴـﻞ ﺷﺨﺼـﻴﺖ او‬
‫ﺑﻨﺸﻴﻨﻴﻢ ﺷﺎﻳﺪ ﺑﻬﺘﺮ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ ﺷﺮح و ﺗﻮﺻﻴﻒ اﻓﺮادي ﺑﭙﺮدازﻳﻢ ﻛﻪ ﺗﻜﻴـﻪﮔـﺎه و‬
‫ﺗﻐﺬﻳﺔﻛﻨﻨﺪة اﺻـﻠﻲ او ﺑـﻮده و او را ﺑـﺮ ﺟﺎﻳﮕـﺎه »ﺧﻮدﻛـﺎﻣﮕﻲ« ﻣـﻲﻧﺸـﺎﻧﻨﺪ‪.‬‬
‫آنﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در واﻗﻊ ﺧﻮد ﻧﻴﺰ در اﻳﻦ ﻣﺴﻴﺮ ﻧﺎﻛﺎم ﻣﺎﻧﺪهاﻧﺪ‪ .‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ارزﻳـﺎﺑﻲ و‬
‫اراﺋﺔ دﻻﻳﻞ و رﻳﺸﻪﻫﺎي ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺧﺘﻲ اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ در ﺣﻴﻄﺔ ﻛﺎر ﻣﺎ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻣﺎ اﻳـﻦ ﭘﺪﻳـﺪه واﺟـﺪ ﻳـﻚ ﺳﻠﺴـﻠﻪ ﭘـﻴﺶﻓـﺮضﻫـﺎ و زﻣﻴﻨـﻪﻫـﺎي‬
‫روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﻧﻴﺰ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ ﻗﺒﻞ از ﻧﺸﺎن دادن ﺟﺬﺑﻪ و ﭘﻮﭼﻲ آن ﻻزم اﺳـﺖ‬
‫ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺷﻮد‪.‬‬

‫ﺑﺴﺘﺮ و زﻣﻴﻨﺔ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﺑﺎﻻﺗﺮﻳﻦ ﺧﻄﺮ ﺳﺮﻧﮕﻮﻧﻲ و ﺳﻘﻮط ﻧﻈﺎم در ﺧﻮد ر‪‬م ﻧﻬﻔﺘﻪ ﺑﻮد‪ .‬ﺟـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﺗﻀﺎد ﺑﻴﻦ ﻓﻘﻴﺮ و ﻏﻨﻲ از ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻮد ‪ ...‬ﺗﻨﻬﺎ ﻳﻚ اﻗﺪام ﻻزم ﺑﻮد ﺗـﺎ ادارة‬
‫ﺷﻬﺮ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻛﺴﺎﻧﻲ اﻓﺘﺪ ﻛﻪ ﺟﺴﺎرت اﻗﺪام ﺑـﺮاي ﺳـﺮﻧﮕﻮﻧﻲ ﺣﻜﻮﻣـﺖ را از‬
‫ﺧﻮد ﻧﺸﺎن داده ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﻓﺴﺎد ﺗﺎ دروﻧﻲﺗﺮﻳﻦ ﻻﻳﺔ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻧﻔﻮذ ﻛﺮده ﺑﻮد‬

‫)ﭘﻠﻮﺗﺎرك ‪ :‬ﺳﻴﺴﺮون(‬

‫ﺗﺎرﻳﺦﻧﮕﺎري رﺳﻤﻲ در زﻣﻴﻨﺔ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﺗﻮده ﻫﺎي ﻣـﺮدم ﺑﺴـﻴﺎر ﻛﻮﺗـﺎﻫﻲ‬
‫ﻛﺮده و ﺑﻪ ﻧﺤﻮ ﺷﮕﻔﺖآوري ﺣﺘﻲ از ذﻛﺮ ﻧﻘـﺶ ﺗـﻮدة ﻣـﺮدم در ﺟﺎﻣﻌـﻪ ﻧﻴـﺰ‬
‫ﺧﻮدداري ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ رواﻳﺖ اﻳﻦ ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬اﻫـﺮام ﻣﺼـﺮ را ﻓﺮاﻋﻨـﻪ ﺳـﺎﺧﺘﻪاﻧـﺪ‪ .‬ﺟﻨـﮓﻫـﺎ را‬
‫ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ﭘﻴﺶ ﺑﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺑﺸﺮي ﻣﺤﺼﻮل درﺑﺎر ﭘﺎدﺷﺎﻫﺎن و ﺣﺎﻛﻤﺎن‬
‫اﺳﺖ و ﻣﺮگ ﺑﺰرﮔﺎن و ﻧﺠﻴﺐزادﮔﺎن ﻣﺼﻴﺒﺖ ﺑﺰرﮔﻲ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲرود‪ .‬دراﻳـﻦ‬

‫‪ ◊ 74‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﺗﺎرﻳﺦ اﮔﺮ ﺟﺎﻳﻲ ﻫﻢ از ﻣﺮدم ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه از آﻧﺎن ﻫﻢﭼﻮن اﻋﻀـﺎي ﻳـﻚ‬
‫ﮔﺮوه ﻛﻮﭼﻚ ﺗﺌﺎﺗﺮ ﺧﻴﺎﺑﺎﻧﻲ ﻧﺎم ﺑﺮده ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻳـﻚ ﺗﻮﺻـﻴﻒ ﺗـﺮﺣﻢآﻣﻴـﺰ از‬
‫اﻓﺮاد ﻳﻚ ﻻﻗﺒﺎي ﺑﻲﻛﺲ و ﻛﺎر‪ ،‬ﺷﺮﺣﻲ ﺗﻜﺮاري از ﻓﻘﺮ و ﺑﻴﭽﺎرﮔﻲ‪.‬‬
‫وﻟﺘﺮ ﺑﺎ آن ﻛﻪ ﺧﻮدش ﺗـﺎرﻳﺦﻧﮕـﺎر درﺑـﺎر ﻟـﻮﻳﻲ ﭘـﺎﻧﺰدﻫﻢ و وﻗـﺎﻳﻊﻧﮕـﺎر‬
‫ﺟﻨﮓﻫﺎ ﺑﻮد‪ ،‬از اﻳﻦ وﻳﮋﮔﻲ ﻧﺎﭘﺴـﻨﺪ ﺗـﺎرﻳﺦﻧﮕـﺎري ﺷـﻜﺎﻳﺖ داﺷـﺖ و ﻣﺼـﺮاً‬
‫ﺧﻮاﻫﺎن آن ﺑﻮد ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﻪ زﻧﺪﮔﻲ ﻣﺮدم ﻋﺎدي ﺗﻮﺟﻪ ﻧﺸـﺎن دﻫـﺪ و آداب و‬
‫رﺳﻮم و ﺧُﻠﻘﻴﺎت و وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي رﻓﺘﺎري اﺧﻼﻗﻲ ﺗﻮدة ﻣﺮدم را ﺗﻮﺻﻴﻒ و ﻧﺸﺎن‬
‫دﻫﺪ ﻛﻪ ﻣﺮدم ﭼﮕﻮﻧﻪ در ﺳﺎﺧﺖ ﺗﺎرﻳﺦ ﻧﻘﺶ دارﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ اﻳﻦ درﻳﺎﻓـﺖ و ﺑﻴـﻨﺶ‬
‫وﻟﺘﺮ ﻋﻤﻼً ﻣﺆﺛﺮ ﻧﻴﻔﺘﺎد‪ .‬ﻫﻤﺎنﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺳﺨﻨﺎن ﺑﺮوﻳـﺮ‪» 1‬ﻧﻴـﺰ ﻛـﺎري از ﭘـﻴﺶ‬
‫ﻧﺒﺮد« ﺑﺰرﮔﺎن اﺻﻼً ﻓﺎﻗﺪ روح ﻣﻌﻨﻮﻳﺖاﻧﺪ ‪) ...‬از ﺑﻴﻦ ﺑﺰرﮔﺎن و ﺗﻮدة ﻣـﺮدم( از‬
‫ﻛﺪام ﻳﻚ ﺑﺎﻳﺪ ﻃﺮﻓﺪاري ﻛﺮد؟ ﻣﻦ ﻗﺼﺪ ﻧﺪارم دﺳﺖ ﺑﻪ ﮔﺰﻳﻨﺶ زده و ﺧـﻮب‬
‫و ﺑﺪ ﻛﻨﻢ‪ ،‬اﻣﺎ دوﺳﺖ دارم ﻣﺮدﻣﻲ ﺑﺎﺷﻢ‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫در ﮔﺬر ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬ﺗﻮده ﻣﺮدم ﻫﻤﻮاره ﮔﻤﻨـﺎم ﺑـﻪ ﺳـﺮ ﺑـﺮده و ﺑـﺎ ﻧـﺎمﻫـﺎي‬
‫ﻣﺴﺘﻌﺎر‪ ،‬اراﺑﺔ ﺗﺎرﻳﺦ را ﺑﻪ ﭘﻴﺶ ﺑﺮدهاﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﺮدم ﻋﻮام ﺳﺎدهﻟﻮح‪ ،‬زودﺑـﺎور‪،‬‬
‫ﻛ ـﻮدن و ﻫﻴﺠــﺎﻧﻲ ﻫﺴــﺘﻨﺪ و از درك و ﺣﻔــﻆ ﻣﻨــﺎﻓﻊ ﺧــﻮد ﻧﺎﺗﻮاﻧﻨــﺪ‪ ،‬ﻳــﻚ‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي ﻋﺠﻮﻻﻧﻪ و ﺑﻲزﺣﻤﺖ اﺳﺖ‪ .‬ﺑـﺎ ﺗﻮﺟـﻪ ﺑـﻪ اﻳـﻦ ﻛـﻪ روﻳـﺪادﻫﺎ و‬
‫اﺗﻔﺎﻗﺎت ﻛﻨﻮﻧﻲ ﻗﺮن ﺣﺎﺿﺮ ﻧﻴﺰ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮداﺷﺖ و ﺑﺮآوردي را ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪،‬‬
‫اﻳﻦ ﺟﺎﺳﺖ ﻛﻪ روﺷﻨﻔﻜﺮان و ﺷـﺎﻫﺪان واﻗﻌـﻪ ﻧﻴـﺰ ﻗﻮاﻋـﺪي ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﻧﻈﺮﻳـﺎت‬
‫ﮔﻮﺳﺘﺎوﻟﻮ‪‬ﺑﻦ را ﻛﻪ ﻣﻤﻠﻮ از ﺧﺸﻢ و ﻛﻴﻨﺔ ﻋﻤﻴﻖ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ رﻓﺘﺎر و اﻋﻤﺎل ﺗـﻮدة‬
‫‪1- BRUYERE‬‬

‫‪ .2‬ﻛﺘﺎب ﻣﻨﺶﻫﺎ‬

‫ﺑﺴﺘﺮ و زﻣﻴﻨﺔ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ◊ ‪75‬‬

‫ﻣﺮدم اﺳﺖ‪ ،‬درﺳﺖ و ﺑﻪ ﺟﺎ ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪.‬‬
‫ﭘﺲ از ﭼﻬﺎر ﺳﺎل و ﻧﻴﻢ ﺗﺤﻤـﻞ رﻧـﺞ و ﻣﺸـﻘّﺎت ﻳـﻚ ﺟﻨـﮓ ﺟﻬـﺎﻧﻲ‪،‬‬
‫ﻫﻤﮕﺎن ﺳﻮﮔﻨﺪ ﻳﺎد ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ آن ﻓﺎﺟﻌﺔ ﺑﺰرگ را ﻫﺮﮔﺰ ﻓﺮاﻣﻮش ﻧﺨﻮاﻫﻨـﺪ‬
‫ﻛﺮد‪ .‬اﻣ‪‬ﺎ ﻋﻠﻲرﻏﻢ اﻳﻦ ﻗﻮلﻫﺎ ﻫﻨﻮز آب ﻛﻔﻦ ﻗﺮﺑﺎﻧﻴﺎن ﺟﻨﮓ ﺧﺸﻚ ﻧﺸﺪه ﺑﻮد‬
‫ﻛﻪ ﺗﻤﺎم آن ﺳﻮﮔﻨﺪﻫﺎ ﺑﻪ ﻓﺮاﻣﻮﺷﻲ ﺳـﭙﺮده ﺷـﺪ‪ .‬آﻳـﺎ اﻳـﻦ ﺣﺎﻓﻈـﺔ ﺿـﻌﻴﻒ و‬
‫ﻓﺮاﻣﻮشﻛﺎر‪ ،‬ﺧﻮد ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ دﻟﻴﻠﻲ ﺑﺮ ﺑﻼﻫﺖ و اﺧـﺘﻼل ﺣﺎﻓﻈـﺔ ﺗـﻮدة ﻣـﺮدم‬
‫ﺑﺎﺷﺪ؟ اﻋﺘﻘﺎد ﭘﻴﺪا ﻛﺮدن ﺑﻪ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪاي ﻛﻪ در ﺟﺴﺖوﺟﻮي ﻛﺴﺐ ﻣﻘﺎم اﺳﺖ‬
‫و ﺑﺎور ﻛﺮدن ﺗﻤﺎم وﻋﺪهﻫﺎي ﺿﺪ و ﻧﻘﻴﺾ او‪ ،‬ﻧﺎدﻳﺪه ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺳﺎﺑﻘﻪ و وﺿﻌﻴﺖ‬
‫ﻗﺒﻠﻲ ﺧﻮد‪ ،‬از ﻳﺎد ﺑﺮدن درسﻫﺎ و ﻋﺒﺮتﻫـﺎي ﮔﺬﺷـﺘﻪ و ‪ ...‬آﻳـﺎ ﺗﻤـﺎﻣﻲ اﻳـﻦ‬
‫ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎ ﺻﺤﺖ ﻧﻈﺮﻳﺔ ﮔﻮﺳﺘﺎﻟﻮﺑﻦ را ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳـﺪ‪ :‬ﻋـﻮام ﻓﻘـﻂ ﺗﺤـﺖ ﺗـﺄﺛﻴﺮ‬
‫ﻫﻴﺠﺎﻧﺎت ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﺑﺎ ﻋﻘﻞ و ﺧﺮد ﺳﺮ و ﻛﺎري ﻧﺪارﻧﺪ ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ؟‬
‫ﻗﺒﻼً ﻳﺎدآور ﺷﺪهام ﻛﻪ ﭘﻴﺪاﻳﺶ »ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ و اﺳﺘﺒﺪاد« دﺳﺘﺎورد ﺷﺮاﻳﻂ‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺧﺎﺻﻲ اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮﭼـﻪ ﺑﺮرﺳـﻲ و ﺗﺤﻠﻴـﻞ اﻳـﻦ وﺿـﻌﻴﺖ ﺑـﺮ ﻋﻬـﺪة‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ اﺳﺖ و ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻄﺎﻟﻌﺔ ﻣﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺮﺧﻲ از ﺟﻨﺒﻪﻫـﺎي اﻳـﻦ‬
‫ﭘﺪﻳﺪه ﻛﻪ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ اﺳﺖ و ﻫﻢﭼﻨﻴﻦ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﺤﻮة رﻓﺘﺎر ﻓﺮد در‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﻣﻲﺷﻮد را ﻣﻲﺗﻮان ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﺮد‪ .‬ﻧﻈـﺎم ﺧﻮدﻛـﺎﻣﮕﻲ و اﺳـﺘﺒﺪاد‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻫﺮﮔﺰ ﺑﺪون رﺿﺎﻳﺖ )ﺣﺪاﻗﻞ( ﮔﺮوﻫﻲ از ﻣﺮدم اﺳﺘﻘﺮار ﻳﺎﺑﺪ‪.‬‬
‫اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ در اﺑﺘﺪاي ﮔﺴﺘﺮاﻧﺪن ﺳـﻴﻄﺮهاش و ﻫـﻢﭼﻨـﻴﻦ در‬
‫ﻣﺴﻴﺮ ﺻﻌﻮد ﺑﻪ ﻗﺪرت ﻫﻤﻮاره از ﺣﻤﺎﻳﺖ ﺟﻤﻊ ﻛﺜﻴﺮي از ﻣﺮدم ﺑﺮﺧﻮردار ﺑـﻮده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬از اﻳﻦ رو ﻣﻲﺗﻮان ﺷﺮاﻳﻂ را اﻳﻦﮔﻮﻧﻪ رﺳﻢ ﻛﺮد‪:‬‬
‫ﮔﺮوﻫﻲ از ﻣﺮدم آرزوﻣﻨﺪاﻧﻪ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻇﻬﻮر ﻓﺮدي ﻣﻘﺘﺪر و ﺗﻮاﻧﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺗـﺎ‬

‫‪ ◊ 76‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫در زﻳﺮ ﺳﺎﻳﺔ او آراﻣﺶ ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﮔﺮوه از ﻣﺮدم ﺑﻲﺻﺒﺮاﻧﻪ ﻣﺸﺘﺎقاﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ‬
‫ﻣﺤﺾ ﻳﺎﻓﺘﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮدي ﺗﻤﺎﻣﻲ آزادي و اﺧﺘﻴﺎرات ﺧـﻮد را ﺑـﻪ او ﺗﻔـﻮﻳﺾ‬
‫ﻛﻨﻨﺪ‪ 1.‬آنﻫﺎ آزادي و اﺧﺘﻴﺎرات ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻛﺴﻲ واﮔﺬار ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت‬
‫ﻣﻜﺮّر ﺗﺎرﻳﺦ ﻫﺮﮔﺰ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ آن را ﺑﺎزﭘﺲ ﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ آن ﻛﻪ اﻳﻦ ﮔﺮوه از ﻣﺮدم‬
‫ﺷﺪﻳﺪاً ﺧﻮاﻫﺎن اﻋﻤﺎل ﻗﻬﺮ و ﺧﺸـﻮﻧﺖ ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ ،2‬وﻟـﻲ در راﺑﻄـﻪ ﺑـﺎ زﻧـﺪﮔﻲ‬
‫ﺧﺼﻮﺻﻲ ﺧﻮد‪ ،‬اﻋﻤﺎل ﺧﺸﻮﻧﺖ را ﻫﺮﮔﺰ ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲﺗﻮان ﭼﻨﻴﻦ وﺿﻌﻴﺘﻲ را ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻛﺮد؟ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻠﻞ اﻳـﻦ‬
‫ﻧﻮع ﻧﮕﺮش و روﻳﻜﺮدﻫـﺎ ﭘـﻲ ﻧﺒـﺮﻳﻢ‪ ،‬رﻳﺸـﺔ رواﻧـﻲ اﺳـﺘﺒﺪاد را ﻧﻤـﻲﺗـﻮاﻧﻴﻢ‬
‫ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ‪ .‬ﺑﺮاي ﻳﺎﻓﺘﻦ ﻋﻠﺖ دزدﻳﺪن ﻧـﺎن ﺗﻮﺳـﻂ ﻓـﺮدي ﮔﺮﺳـﻨﻪ ﻧﻴـﺎزي ﺑـﻪ‬
‫روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﺪارﻳﻢ‪ .‬ﻫﻢﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮاي ﻓﻬﻢ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﻛﻪ ﭼﺮا آدم ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﺑﻪ‬
‫ﻫــﺮ وﺳــﻴﻠﺔ ﻣﻤﻜــﻦ درﺻــﺪد ﺗﺼــﺎﺣﺐ ﻗــﺪرت اﺳــﺖ ﻧﻴــﺰ ﻧﻴــﺎز ﭼﻨــﺪاﻧﻲ ﺑــﻪ‬
‫روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﻣﺎ وﻗﺘﻲ ﻛﺴﻲ ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ از ﻓﺮط ﮔﺮﺳﻨﮕﻲ ﺑﻤﻴﺮد وﻟـﻲ‬
‫دﺳﺖ ﺑﻪ دزدي ﻧﺰﻧﺪ و ﻳﺎ ﺑﻪ ﭼﻤﺎﻗﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺳـﺮش ﻓـﺮود ﻣـﻲآﻳـﺪ ﺑـﻪ ﭼﺸـﻢ‬
‫ﻋﺼﺎي اﻋﺠﺎزﮔﺮ ﻧﮕﺮﻳﺴﺘﻪ و آن را ﻣـﻲﺑﻮﺳـﺪ‪ ،‬ﺑـﺮاي ﻓﻬـﻢ و ﺗﻮﺿـﻴﺢ ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﺣﺎﻻﺗﻲ ﺑﻪ روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﺷﺪﻳﺪاً ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪﻳﻢ‪.‬‬
‫ﺑﻴﺎن و ﺗﻮﺻﻴﻒ ﺧﻠﻘﻴﺎت ﻣﺮدﻣﻲ‪ ،‬ﻛﻪ وﻟﺘﺮ ﺗﻮﻗﻊ داﺷﺖ ﺗﺎرﻳﺦ آنﻫﺎ را ﺑـﻪ‬
‫ﻧﮕﺎرش درآورد‪ ،‬ﺷﺎﻳﺪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﺨﺶﻫﺎﻳﻲ از ﻣﺸﻜﻞ ﻣـﺬﻛﻮر را ﺑـﺮاي ﻣـﺎ‬
‫ﺣﻞ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ از ﺑﻴﻦ آنﻫﺎ ﺗﻮﺻﻴﻒﻫﺎ ﺷﺎﻳﺪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺘﻴﻢ اﺳﻨﺎد و ﻣـﺪارﻛﻲ‬
‫را ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﻮارد ذﻛﺮ ﺷﺪه ﻻزم اﺳﺖ اﺳﺘﺨﺮاج ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬اﻣﺎ اﻓﺴﻮس ﻛﻪ‬
‫‪ .1‬ﺑﺮاي درك ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻋﻠﻞ رواﻧﻲ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﻪ ﻛﺘﺎب »ﮔﺮﻳﺰ از آزادي« اﺛﺮ ارﻳﻚ ﻓﺮوم رﺟﻮع ﻛﻨﻴﺪ‪) .‬م(‬
‫‪ .2‬ﺑﻪ ﺑﺎزﺧﻮردﻫﺎ و ﻧﮕﺮش ﺷﺨﺼﻴﺖ اﻳﺮاﻧﻲ و ﻧﺴﻞ ﺳﺎﻟﺨﻮرده در دوران ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ رﺿﺎﺷﺎه ﺗﻮﺟﻪ ﺷﻮد‪) .‬م(‬

‫ﺑﺴﺘﺮ و زﻣﻴﻨﺔ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ◊ ‪77‬‬

‫ﭼﻨﻴﻦ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻫﺮﮔﺰ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ و ﺑﺎ وﺟﻮد زﻳﺎدهﮔﻮﻳﻲﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎري ﻛﻪ‬
‫در ﺧﺼﻮص ﻣﺮدم وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﻛﺸﻒ »ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﻣﻘﻮﻟﺔ ﻣـﺮدم« ﻫـﻢﭼﻨـﺎن ﺑـﺎ‬
‫ﻛﻤﺒﻮدﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎري روﺑﺮوﺳـﺖ‪ .‬زﻧـﺪﮔﻲ روزﻣـﺮهاي ﻛـﻪ ﺗﻤـﺎم ﻣـﺮدم در آن‬
‫ﺳﻬﻴﻢاﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻨﻮز زﻣﻴﻨﺔ ﺑﻜﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻧﺪازة ﻛﺎﻓﻲ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳـﻲ و ﺗﺤﻠﻴـﻞ‬
‫ﻗﺮار ﻧﮕﺮﻓﺘﻪ و اﮔﺮ ﺟﺴﺘﻪ ﮔﺮﻳﺨﺘﻪ ﻛﺎري اﻧﺠﺎم ﺷـﺪه از ﻧﻈـﻢ و اﻧﺴـﺠﺎم ﻻزم‬
‫ﺑﺮﺧﻮردار ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﭘﺮواﺿﺢ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺸﺎﻫﺪات روانﺷـﻨﺎﺧﺘﻲ ﻣﻮﺟـﻮد در اﻳـﻦ‬
‫ﺧﺼﻮص ﻧﻴﺰ ﺑﺮاي ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻫﻤﻪﺟﺎﻧﺒـﻪ ﻛـﺎﻓﻲ ﻧﻴﺴـﺖ‪ ،‬اﻣـﺎ ﻣـﺎ ﻣﺠﺒـﻮرﻳﻢ ﻛـﻪ‬
‫»ﻋﻠﻲاﻟﺤﺴﺎب« ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻳﺎﻓﺘﻪﻫﺎ ﺑﺴﻨﺪه ﻛﺮده و از آنﻫﺎ ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان ﻣـﻮاد و‬
‫ﻣﺼﺎﻟﺢ ﻛﺎر در اﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺣﺎل ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮﺧﻲ از واﻗﻌﻴﺎت روزﻣﺮه را ﺑﻪ دﻟﻴﻞ اﻫﻤﻴ‪‬ﺖ ﺧﺎﺻـﻲ‬
‫ﻛﻪ در ﻧﻈﺮﻳﺔ ﻣﺎ دارﻧﺪ ﺑﻪ ﻧﺤﻮ ﻣﺒﺴﻮطﺗﺮي ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﺮده و وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي ﺑﺎرز آن‬
‫را ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﻛﻨﻴﻢ‪:‬‬
‫‪ -1‬ﺟﻤﻊ ﻛﺜﻴﺮي از ﻣﺮدم ﻣﺠﺒﻮرﻧﺪ ﺑﺎ ﻛﻤﺒـﻮد ﻋﻨﺼـﺮ ﺷـﺎدي زﻧـﺪﮔﻲ را‬
‫اداﻣﻪ دﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -2‬در ﻧﻈﺎم اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ ﻣﻮﺟـﻮد‪ ،‬اﺣﺘﻤـﺎل ﺑـﺮآورده ﺷـﺪن ﺧﻮاﺳـﺘﻪﻫـﺎ و‬
‫ﺗﻮﻗﻌﺎت اﻛﺜﺮﻳﺖ ﻣﺮدم در راه ﻛﺴﺐ اﻋﺘﺒﺎر و ﻣﻨﺰﻟﺖ ﻣﻄﻠﻮب ﺑﺴﻴﺎر ﻛﻢ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ آﻧﭽﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ‪ ،‬در وﺟﻮد ﻓﺮد ﻓـﺮد اﻳـﻦ ﺟﻤﻌﻴـﺖ ﻋﻈـﻴﻢ‬
‫ﻣﻴﻠﻴﻮﻧﻲ ﻛﻪ ﺗﻮدة ﻣﺮدم ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺷﻮر و ﺷﻮق ﻧﺴـﺒﺘﺎً ﻫﻮﺷـﻴﺎراﻧﻪاي ب‬
‫ﮔُﺴﺴﺘﻦ ﺑﻨﺪﻫﺎي زﻧﺪﮔﻲ روزﻣﺮه و اﺿﻤﺤﻼل آن ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﻲﺧﻮرد‪ .‬ﻫﻤﮕـﺎم‬
‫ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻤﺎﻳﻼت‪ ،‬ﮔـﺮاﻳﺶ ﻗﺎﺑـﻞ ﺗـﻮﺟﻬﻲ ﺑـﻪ ﻳـﻚ ﺳـﺮي ﻣـﺎﺟﺮاﺟﻮﻳﻲﻫـﺎي‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ اﻟﺒﺘﻪ ﺑﺎﻳﺪ آن را از ﺗﻼش آﮔﺎﻫﺎﻧﻪ ﺑﺮاي دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑـﻪ‬

‫‪ ◊ 78‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻧﻈﺎم ﺟﺪﻳﺪي از رواﺑﻂ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻣﺘﻤﺎﻳﺰ ﻛﺮد‪.‬‬
‫‪ -4‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻫـﺮ ﻓـﺮدي از رﺧـﺪادﻫﺎي ﻓﺮاﮔﻴـﺮ اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ ﻣﺘـﺄﺛﺮ‬
‫ﻣﻲ ﺷﻮد‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﻤﺔ ﻣﺮدم ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻗﺎدر ﺑﻪ ﺗﺸـﺨﻴﺺ ﺷﻨﺎﺳـﺎﻳﻲ اﻳـﻦ روﻳـﺪادﻫﺎ‬
‫ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﭘﺮواﺿﺢ اﺳـﺖ ﻛـﻪ در اﻛﺜـﺮ ﻣـﻮارد ﻧﻴـﺰ ﻣﻌﻨـﺎي آن را درك‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺣﺎل ﻫﺮ ﻳﻚ از ﻣﻮارد ذﻛﺮ ﺷﺪه را ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺒﺴﻮط ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫‪ -1‬ﻛﻤﺒﻮد ﻋﻨﺼﺮ ﺷﺎدي در زﻧﺪﮔﻲ ﻣﺮدم‬

‫دوران ﻛﻮدﻛﻲ ﺑﻪ ﻫﺮ ﺻﻮرت ﻛﻪ ﻃﻲ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺎﻣﻞ ﻳـﻚ دورﻧﻤـﺎي‬
‫ﻣﻬﻢ و ﺟﺬّاب اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﻧﻮﻳﺪ وارد ﺷﺪن ﺑﻪ دﻧﻴﺎي ﺑﺰرﮔﺴﺎﻻن را ﻣﻲدﻫـﺪ‪.‬‬
‫ﺗﻮﻗﻊ ﺑﺮآورده ﺷﺪن ﺗﻤﺎم ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در دوران ﻛﻮدﻛﻲ ﺑﺮآورده ﻧﺸﺪه اﺳـﺖ‪.‬‬
‫ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎﻳﻲ از ﻗﺒﻴﻞ ﺗﻮﺳﻌﺔ ﮔﺴﺘﺮه و ﻗﻠﻤﺮو زﻧﺪﮔﻲ‪ ،‬اﺳـﺘﻘﻼل ﻋﻤـﻞ‪ ،‬آزادي‬
‫در ﺗﺼﻤﻴﻢﮔﻴﺮي و ﺑـﻪ ﻛـﺎرﮔﻴﺮي آن‪ ،‬دﺳـﺖﻳـﺎﺑﻲ ﺑـﻪ ﻟـﺬّت و ‪ ...‬ﺑـﻪ دوران‬
‫ﺑﺰرﮔﺴﺎﻟﻲ ﻣﻮﻛﻮل ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ زﻧﺪﮔﻲ ﻓﻘـﻂ ﺗﻮﻗّﻌـﺎت و‬
‫ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎي ﻋﺪة ﻛﻤﻲ را ﺑﺮآورده ﻣﻲﺳﺎزد و ﺑﺨﺶ ﻋﻤﺪة زﻧﺪﮔﻲ ﻓﻌ‪‬ـﺎل اﻛﺜـﺮ‬
‫ﻣﺮدم ﺻﺮف ﻛﺎر و ﻛﻮﺷﺶ ﺑﺮاي ﻓﺮاﻫﻢﺳﺎزي ﻣﻌﺎش زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﺷـﻮد‪ .‬ﻛـﺎري‬
‫ﻛﻪ ﻏﺎﻟﺒﺎً ﻧﻪ از روي ﻋﻼﻗﻪ و ﺑﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﺧﻮد ﻓﺮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس ﺟﺒﺮ زﻧـﺪﮔﻲ‬
‫اﻧﺠﺎم ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬ﺑﻪ راﺳﺘﻲ ﭼﻪ ﺗﻌﺪاد از ﻣﺮدم را ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﻴﻢ ﻛﻪ اﻳـﻦ ﺗﻮﻓﻴـﻖ را‬
‫داﺷﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﺷﻐﻞ و ﺣﺮﻓﺔ دﻟﺨﻮاه ﺧﻮد را آزاداﻧﻪ و ﺑﺎ ﻋﻼﻗـﺔ ﺻـﺮف اﻧﺘﺨـﺎب‬
‫ﻛﻨﻨﺪ؟ و اﺳﺎﺳﺎً ﭼﻪ ﺗﻌﺪادي از اﻓﺮاد ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺷﺮاﻳﻂ ﺣﺎﻛﻢ ﺑﺮ زﻧـﺪﮔﻲ‬
‫اﻣﺮوز ﻓﺮﺻﺖ ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺗﺎ در ﺧﺼﻮص اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﺑﻪ ﺗﻔﻜـﺮ و اﻧﺪﻳﺸـﻪ‬
‫ﺑﭙﺮدازﻧﺪ؟ اﻣﺮوزه ﺷﺪ‪‬ت ﺑﻴﮕﺎﻧﮕﻲ ﺑﻴﻦ اﻧﺴﺎن و ﺣﺮﻓـﻪاش‪ ،‬درﺳـﺖ ﺑـﻪ ﻣﻴـﺰان‬

‫ﺑﺴﺘﺮ و زﻣﻴﻨﺔ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ◊ ‪79‬‬

‫ﺷﺪت اﺧﺘﻼف ﺑﻴﻦ ﻓﻘﺮ و ﻏﻨﺎﺳﺖ‪ .‬از اﻳﻦ روﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ دﺳـﺖ آوردن ﻣﻌـﺎش‬
‫زﻧﺪﮔﻲ ﺑﻪ ﺟﺎي آن ﻛﻪ ﻣﻨﺸﺄ ﺷﻌﻒ و ﺷﺎدﻣﺎﻧﻲ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي اﻛﺜـﺮ ﻣـﺮدم ﻣﻨﺸـﺄ‬
‫ﺧﺴﺘﮕﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ وﺟﻮد ﺑﺴﻴﺎري از اﻓـﺮاد در آرزوي داﺷـﺘﻦ آن ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪،‬‬
‫زﻳﺮا ﺑﺪون داﺷﺘﻦ ﺷﻐﻞ ﺗﺎر و ﭘﻮد زﻧﺪﮔﻲ آنﻫﺎ از ﻫﻢ ﻣﻲﭘﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺴﺄﻟﺔ دﻳﮕﺮ ﺷﺮاﻳﻂ زﻧﺪﮔﻲ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴـﺘﻪ‬
‫ﺑﻬﺘﺮ از آن ﭼﻪ ﻛﻪ ﻫﺴﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬از ﻳﺎد ﻧﺒﺮﻳﻢ ﻛﻪ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨـﺔ ﺧـﺎص اﻧﺴـﺎن‬
‫اﺑﺘﻜــﺎر و آزادي ﻋﻤــﻞ ﺑﻴﺸــﺘﺮي دارد و از اﻳــﻦ رو زﻧــﺪﮔﻲ و ﻧﮕــﺎه ﻋﺎﺷــﻘﺎﻧﻪ‬
‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻫﻢﭼﻮن ﺑﺴﺘﺮي ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﻪ ﻛﺎﻧﻮن ﻋﻼﻳﻖ و ﻛﺸﺶﻫﺎي ﺗﺴﻠّﻲﺑﺨﺶ‬
‫و ﺧﻮﺷﺎﻳﻨﺪ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪه و از ﺷﺪ‪‬ت ﻓﺸﺎر زﻧﺪﮔﻲ ﺑﻜﺎﻫﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺮوزه اﻫﻤ‪‬ﻴﺖ اﺧﺘﻼﻓﺎت و درﮔﻴﺮيﻫﺎي ﺧﺎﻧﻮادﮔﻲ ﺑﺮاي ﻫﻤﺔ ﻣﺎ اﻣـﺮي‬
‫روﺷﻦ اﺳﺖ‪ 1.‬دﻟﻴﻞ اﻳﻦ درﮔﻴﺮيﻫﺎ آن اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺑـﻴﻦ ﻧﺴـﻞﻫـﺎي ﻣﺨﺘﻠـﻒ‬
‫ﺧﺎﻧﻮاده ﻧﻮﻋﻲ ﻛﺸﻤﻜﺶ در ﺟﺮﻳﺎن اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻛﺸﻤﻜﺶﻫﺎ ﻏﺎﻟﺒﺎً ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﻧﺰاع‬
‫ﺑﺮ ﺳﺮ ﺟﻠﺐ ﺗﻮﺟﻪ و ﻛﺴﺐ ﻗﺪرت و ﻣﻨﺰﻟﺖ در ﭼﺎرﭼﻮب ﻛﻮﭼﻚ ﺧﺎﻧﻮاده ﺧـﻮد‬
‫را ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬ﻣﺸﻜﻞ دﻳﮕﺮ ﻛﻤﺒﻮد ﺧﻮراك ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ و ﻧﺒﻮد ﺷﺮاﻳﻂ و زﻣﻴﻨﺔ‬
‫ﻓﻜﺮي ﻻزم ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮد آن ﺑﺎﻋﺚ ﻣﺤﺮوﻣﻴﺖ ﺧﺎﻧﻮادهﻫـﺎ از‬
‫ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪﻫﺎي ﻟﺬّت و ﺷﺎدي ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻓـﺮادي ﻛـﻪ در داﻣﻨـﻪﻫـﺎي‬
‫وﺳﻴﻊ و روﺷﻦ زﻧﺪﮔﻲ‪ ،‬روزﮔﺎر را ﺳﭙﺮي ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ از ﺑـﺪﺑﺨﺘﻲ و ﻇﻠﻤﺘـﻲ ﻛـﻪ‬
‫زﻧﺪﮔﻲ اﻛﺜﺮ ﻣﺮدم را ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ اﻃﻼﻋﻲ ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ .1‬ﺑﻪ ﻳﺎد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ ﻛﻪ ﺧﺎﻧﻮادهﻫﺎي ﺷﻬﺮي ﺑﻪ ﻧﺪرت ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻳﻚ واﺣﺪ ﺗﻮﻟﻴـﺪي ﺑـﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧـﺪهاﻧـﺪ و‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮ آنﻫﺎ ﻳﻚ واﺣﺪ ﻣﺼﺮﻓﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﻋﻠﺖ ﭘﺪﻳﺪه ﺟﺎﻟﺐ و ﻗﺎﺑﻞ ﺗـﻮﺟﻬﻲ ﺑـﺮاي اﻋﻀـﺎي‬
‫ﺧﻮد ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ ◊ 80‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫‪ -2‬اﺣﺘﻤﺎل رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﻣﻨﺰﻟﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‬

‫ﺑﺮ اﺳﺎس آﻧﭽﻪ ﺗﺎﻛﻨﻮن ﺗﻮﺿﻴﺢ داده ﺷـﺪ‪ ،‬روﺷـﻦ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺗـﻼش و‬
‫ﻛﻮﺷﺶ ﻓﺮد ﺑﺮاي ﻛﺴﺐ ﺷﺄن و ﻣﻨﺰﻟﺖ و ﻳﺎﻓﺘﻦ اﻋﺘﺒﺎر ﺗﺎ ﭼﻪ اﻧـﺪازه اﻫﻤﻴـﺖ‬
‫دارد‪ .‬اﮔﺮ او از ﻣﻴﺎن ﺗﻮدة ﻣﺮدم ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬در اﻳـﻦ ﻓﺮآﻳﻨـﺪ ﻛـﺎرش ﺑﺴـﻲ‬
‫دﺷﻮارﺗﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﻣﻴﺰان اﻣﻜﺎﻧﺎت او ﺑﺮاي ﻳﺎﻓﺘﻦ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ و دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑﻪ‬
‫ﺷﺄن و ﻣﻨﺰﻟﺖ ﭼﻨﺪان زﻳﺎد ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬او ﻧﻪ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪاي دارد ﻛﻪ‬
‫ﺑﻪ آن وﺳﻴﻠﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺳﺮي در ﻣﻴﺎن ﺳﺮﻫﺎ درآورد‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻮﻓﻴﻖ ﻛﺴﺐ ﻣﺪال و ﻧـﻪ‬
‫اﻳﻦ اﻣﻜﺎن را ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ در ﻣﺮاﺳﻢ و ﻣﻴﻬﻤﺎﻧﻲﻫﺎي ﺧﻮاص ﺷﺮﻛﺖ ﻛﻨﺪ و ﻧﻪ ‪...‬‬
‫آن ﻫﻢ در روزﮔﺎري ﻛﻪ ارﺿﺎي ﻣﻴﻞ ﺑﻪ ﻣﻘﺎم و ﻣﻨﺰﻟﺖ ﺑـﻪ ﺷـﻜﻞ ﮔﺮوﻫـﻲ و‬
‫ﺳﺎزﻣﺎنﻳﺎﻓﺘﻪ )ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺗﺸﻜﻴﻼﺗﻲ و ﺣﺰﺑﻲ( اﻧﺠﺎم ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬ﺗﻌﺪاد زﻳـﺎدي از‬
‫اﻓﺮاد ﺑﺎ آن ﻛﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﻣﺸﺎﻏﻞ ﻣﻔﻴﺪي ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻛﺎرﻫـﺎي ﺳـﻮدﻣﻨﺪي اﻧﺠـﺎم‬
‫ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﻤﻮاره ﺣﺲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﻮﺟﻮداﺗﻲ اﺿﺎﻓﻲ و ﻗﺎﺑـﻞ ﺗﻌـﻮﻳﺾ‬
‫درآﻣﺪهاﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﺣﺴﺎس ﻣﻨﻔﻲ ﺑﻪ ﺳﺨﺘﻲ آزارﺷﺎن ﻣـﻲدﻫـﺪ‪ .‬دﺳـﺘﺎورد آنﻫـﺎ‬
‫ﭼﻨﺎن ﺑﻲارزش ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ ﻛﻪ آﺷﻜﺎرا ﺑﺎﻋﺚ اﻳﺠﺎد اﺣﺴﺎس ﺣﻘﺎرت اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ در‬
‫آنﻫﺎ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ ﻛﻪ آنﻫﺎ ﻫﻴﭻﮔﺎه در ﻳﺎﻓﺘﻦ اﻋﺘﺒـﺎر و‬
‫ﻣﻨﺰﻟﺖ ﺗﻮﻓﻴﻖ ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ ﻳﺎﻓﺖ‪.‬‬
‫ﻧﻮﻳﺴــﻨﺪﮔﺎﻧﻲ ﻛــﻪ از روي ﺗﻔــﻨﻦ ﺑــﻪ ﻧﮕــﺎرش ﻣﻘــﺎﻻت روانﺷﻨﺎﺳــﻲ‬
‫ﻣﻲﭘﺮدازﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻧﺎﭼﻴﺰ ﻣﺮدم در ﺑﺮاﺑﺮ ﺧﻄﺮات و ﺑﻼﻳﺎي ﺟﻨﮓ را ﻧﺎﺷـﻲ از‬
‫وﺟﻮد اﻣﻴﺪ و آرزوﻫﺎي ﺳﺎدﻳﺴﺘﻲ‪ 1‬ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ اﻳﻦ ﺣﺮف ﺑﻲﭘﺎﻳﻪ را ﻣﺒﻨﺎ‬
‫ﻗﺮار دﻫﻴﻢ‪ ،‬آﻧﮕﺎه ﻣﻲﺗﻮان ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺘﻨﺘﺎج ﻛﺮد ﻛـﻪ ﺟﻨـﮓ ﻧـﻪ ﺗﻨﻬـﺎ ﭘﺪﻳـﺪهاي‬
‫‪1- SADISTIC‬‬

‫ﺑﺴﺘﺮ و زﻣﻴﻨﺔ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ◊ ‪81‬‬

‫ﻓﺴﺎدآور و ﻣﻨﺤﻂ ﻛﻨﻨﺪه ﻧﺒﻮده ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮآورده ﻛﻨﻨﺪه آرزوﻫﺎ و ﻧﻬﺎﻳﺘﺎً ﺧﺸﻨﻮدﻛﻨﻨﺪه‬
‫ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﻧﻜﺎﺗﻲ وﺟﻮد دارﻧﺪ ﻛﻪ اﻇﻬﺎرﻧﻈﺮ در ﺧﺼـﻮص آنﻫـﺎ‬
‫در ﺣﻮزة ﻛﺎر و ﺻﻼﺣﻴﺖ روانﺷﻨﺎس اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﻧﺸﺎن دﻫﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺟﻨﮓ ﺷﺮوع ﻣﻲﺷﻮد ﻳﻮﻧﻴﻔﻮرم ﻧﻈـﺎﻣﻲ ﻣـﺰﻳ‪‬ﻦ ﺑـﻪ درﺟـﻪ و‬
‫ﻧﺸﺎن ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦ ﻟﺒﺎس ﺑﻲرﻧﮓ و ﺑﻲﻧﺸﺎن ﻓـﺮد ﻣـﻲﺷـﻮد‪ .‬ﻫـﺮ ﭼﻨـﺪ داﺷـﺘﻦ‬
‫درﺟﻪاي ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮔﺮوﻫﺒﺎﻧﻲ ﻳﺎ ﺳﺮﺟﻮﺧﮕﻲ اﻓﺘﺨﺎر ﭼﻨﺪاﻧﻲ ﻧـﺪارد اﻣـﺎ دﺳـﺖﻛـﻢ‬
‫ﻧﺸﺎن درﺟﻪداري او ﺑﺎ آﻧﭽﻪ در زﻣﺎن ﺻﻠﺢ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺟﺰﻳـﻲ ﮔﻤﻨـﺎم در اﻧﺒـﻮه‬
‫ﺧﻠﻒ ﺑﻮده اﺳﺖ ﻓﺮق دارد‪ .‬از آن ﮔﺬﺷﺘﻪ در ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺮاﻳﻄﻲ اﻣﻴـﺪ و آرزوﻫـﺎي‬
‫ﺑﺰرﮔﻲ ﻛﻪ در دل اﻳﻦ درﺟﻪدار ﻣﻲﮔﺬرد ﻣﻮﺟﺐ ﻣـﻲﺷـﻮد ﻛـﻪ او ﺧـﻮد را در‬
‫ﻧﻘﺶ ﻣﻨﺠﻲ ﺧﻠﻖ ﺗﺼﻮر ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻧﻜﺘﺔ دﻳﮕﺮ ﻗﺪرت ﻛُﺸﺘﻦ اﺳﺖ و در واﻗﻊ اﻳﻦ ﺟﻨﮓ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﺮ ﻛﺴـﻲ‬
‫ﻛﻪ ﺗﻔﻨﮓ ﺑﻪ دﺳﺖ ﮔﻴﺮد اﻳﻦ ﻗﺪرت را ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬ﺟﺎذﺑـﺔ اﻳـﻦ ﻗـﺪرت در ارﺿـﺎي‬
‫ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﺳﺎدﻳﺴﺘﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺪان دﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺪرت ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬از‬
‫ﻳﺎد ﻧﺒﺮﻳﻢ ﻛﻪ ﻓﺮد ﺳﺎدﻳﺴﺘﻴﻚ ﻧﻴﺰ از ﺟﻤﻠﻪ اﻓﺮاد ﻗﺪرتﻃﻠﺒﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺼـﻮرش‬
‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ اﻧﺠﺎم اﻋﻤﺎل ﺳﺎدﻳﺴﺘﻲ ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻲ ﻗﺪرت ﻛﺴﺐ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﺧﺼﻮص ﻧﺎرﺿﺎﻳﺘﻲ ﺟﻨﺴﻲ و اﻓﺮادي ﻛﻪ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻣﺸﻜﻞ دارﻧـﺪ‪،‬‬
‫ﻛﺘﺎبﻫﺎي زﻳﺎدي ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺷﻜﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ اﺧﺘﻼﻟـﻲ‬
‫وﺟﻮد دارد‪ ،‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﺎ ﻣﺸﻜﻞ ﺑﺰرگ دﻳﮕﺮ ﻣـﺮدم‪ ،‬ﻳﻌﻨـﻲ ﻧﺎرﺿـﺎﻳﺘﻲ در‬
‫ﺧﺼﻮص ﻋﺪم ارﺿﺎء ﺧﻮاﺳﺖ ﻣﺸﺮوع و ﺑﺮ ﺣـﻖ داﺷـﺘﻦ ﻣﻘﺒﻮﻟﻴـﺖ و ﺷـﺄن و‬
‫‪1‬‬
‫اﻋﺘﺒﺎر اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻗﺎﺑﻞ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﻧﻴﺴﺖ!‬
‫‪ .1‬در اﻳﻦ ﺟﺎ اﺷﺎره اﺳﭙﺮﺑﺮ ﺑﻪ ﺗﺌﻮري رواﻧﻲ – ﺟﻨﺴﻲ ﻓﺮوﻳﺪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺴـﺎﺋﻞ اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ را از اﻳـﻦ زاوﻳـﻪ‬

‫‪ ◊ 82‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫‪ -3‬ﺗﻤﺎﻳﻞ ﺑﻪ ﮔﺴﺴﺘﻦ ﺑﻨﺪﻫﺎي زﻧﺪﮔﻲ روزﻣﺮه‬

‫ﮔﺴﺴﺘﻦ ﺑﻨﺪﻫﺎ و ﻧﺠﺎت از زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻼﻟﺖﺑﺎر و ﺑﻲاﻗﺒﺎل روزﻣﺮه‪ ،‬آﺗﺶزﻧـﺔ‬
‫اﻳﻦ ﺷﻮق دروﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﺼﻮص ﻛﻤﭙﺎﻧﻲﻫﺎي ﻓﻴﻠﻢﺳﺎزي ﺑﺎ ﻣﻬﺎرت ﺗﻤﺎم‬
‫از آن ﺑﻬﺮهﺑﺮداري ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﻴﻞ واﻓﺮ دروﻧﻲ از اﻫﻤﻴ‪‬ﺖ وﻳﮋهاي ﺑﺮﺧـﻮردار‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ ﻛﻤﭙـﺎﻧﻲﻫـﺎي ﻓـﻴﻠﻢﺳـﺎزي ﻛـﻪ در ﺳـﺎﺧﺘﻦ ﻓـﻴﻠﻢﻫـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ‬
‫درونﻣﺎﻳﻪﻫﺎﻳﺶ ﻫﻤﻴﻦ ﺷﻮر و ﺷﻮق و ﻛُﻨﺶﻫﺎي دروﻧـﻲ اﺳـﺖ‪ ،‬ﻧﻤـﻮد ﭘﻴـﺪا‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﻪ روﺷﻨﻲ ﺗﺄﻳﻴﺪﻛﻨﻨﺪة ﻧﻘﺶ ﻣﻬﻢ اﻳﻦ اﺣﺴﺎس اﺳﺖ‪ .‬اﻟﺒﺘـﻪ اﻗـﺪام ﺑـﻪ‬
‫ﻓﺮار از دور و ﺗﺴﻠﺴﻞ ﻛﺴﺎﻟﺖﻫﺎي زﻧﺪﮔﻲ روزﻣﺮه‪ ،‬ﮔﺮﻳﺰي ﺑﻲﺣﺎﺻﻞ اﺳـﺖ و‬
‫اﮔﺮ ﻓﺮد ﺑﺮاي ﭼﻨﻴﻦ ﮔﺮﻳﺰي دﺳﺖ ﺑﻪ ﻣـﺎﺟﺮاﺟﻮﻳﻲ ﺑﺰﻧـﺪ‪ ،‬ﻧﻘﻄـﺔ ﭘﺎﻳـﺎن آن را‬
‫ﻛﺴﻲ ﻧﻤﻲداﻧﺪ‪ .‬زﻧﺪﮔﻲ روزﻣﺮه‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ ﺗﺼﻮر ﺷـﻮر و ﻫﻴﺠـﺎن و‬
‫ﺣﺘﻲ ﺑﻨﻴﺎد و اﺻﻞ وﺟﻮد ﻫﺮ ﺣﺎدﺛﻪاي را ﺑﻠﻌﻴﺪه و در ﺧﻮد ﻫﻀﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺗﻨﻬـﺎ‬
‫اﻳﻦ روﻳﺪادﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ آن ﻛﻪ ﭘﻴﺎﻣـﺪﻫﺎﻳﺶ ﺑـﻪ ﺧـﻮﺑﻲ روﺷـﻦ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﻫﺮ ﻣﺎﺟﺮا و روﻳﺪاد دﻳﮕﺮي از ﺧﻮد ﺟﺬاﺑﻴ‪‬ﺖ ﻧﺸﺎن ﻣـﻲدﻫـﺪ و‬
‫در واﻗﻊ ﻧﻴﺰ ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﻋﺠﺎﻳﺐ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻗﺪرتﻃﻠﺒﺎن ﻧﻴﺰ از اﻳﻦ ﺷﻮر و ﺷﻮق آﺗﺸﻴﻦ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻣﺎﺟﺮاﺟﻮﻳﻲ و ﻧﻔﺮت‬
‫از روزﮔﺎر ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎر ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ آﮔـﺎه ﻫﺴـﺘﻨﺪ و از آن ﺳـﻮد ﻣـﻲﺟﻮﻳﻨـﺪ‪ .‬ﻫﻤـﺎن‬
‫ﺻﺤﻨﻪﺳﺎزيﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﺮاﺳﻢ ﻣﻌﺮﻓﻲ اوﻟﻴﺔ ﺧﻮد ﻋﻤﻠﻲ اﺳﺖ ﺟﻨﺠـﺎﻟﻲ و‬
‫ﭘﺮﺳﺮوﺻﺪا ﻛﻪ ﺗﺄﺛﻴﺮات زﻳﺎدي ﺑﺮ ﺟﺎي ﻣﻲﮔﺬارد‪ .‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﻣﺘﺮﺻﺪ رﺳﻴﺪن ﺑﻪ‬
‫ﻣﻘﺎم ﻗﺪرت ﻣﻄﻠﻘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﻦ آﺗﺶ‪ ،‬آرزوﻫﺎ را ﭼﻨﺎن داﻣﻦ ﻣﻲزﻧـﺪ و آﻧﭽﻨـﺎن‬
‫اﻣﻴﺪﻫﺎﻳﻲ را در دل ﻣﺮدم زﻧﺪه ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎﻻﺗﺮ از آن ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺼﻮر ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻓﺮد‬
‫ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫ﺑﺴﺘﺮ و زﻣﻴﻨﺔ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ◊ ‪83‬‬

‫ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﻛﻪ ﺧﻮد ﻧﻴﺰ از ﻣﺘﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎﻻ آﻣﺪه )ﭼـﻪ ﺑﺴـﺎ از ﻃﺒﻘـﺎت ﺑﺴـﻴﺎر‬
‫ﭘﺎﻳﻴﻦ اﺟﺘﻤﺎع( در ﺳﺘﺎﻳﺶ و ﺗﻜﺮﻳﻢ ﺧﻮد ﺑﺎﻧﮓ ﺑﺮﻣﻲآورد‪ .‬ﻣﮕـﺮ ﻧـﻪ اﻳـﻦ ﻛـﻪ‬
‫ﺧﻮن و ﮔﻮﺷﺖ او ﻧﻴﺰ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﺎﻳﺮ ﻣﺮدم ﻋﺎدي اﺳﺖ ﭘﺲ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ و ﺻـﻌﻮد او‬
‫ﺧﻮد دﻟﻴﻠﻲ اﺳﺖ ﺑﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮان از دل ﺗﻴﺮﮔـﻲ و ﻇﻠﻤـﺖ ﺑﻴـﺮون آﻣـﺪه و‬
‫ﭼﻮن ﺳﺘﺎرهاي درﺧﺸﺎن در آﺳﻤﺎن ﺷﺐ درﺧﺸﻴﺪ؟‬
‫اﻳﻦ ﺟﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺎﮔﻬﺎن ﺗﻮﻫﻢ ﻋﺮوج‪ ،‬وﺟﻮد ﻫﻤﻪ را ﺳﺮاﺳﺮ درﺑﺮﻣﻲﮔﻴﺮد و‬
‫ﺷﺎﻳﺪ ﺣﺘﻲ در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻳﺎﻓﺖ ﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ دﺳﺘﻤﺎل ﺧﻮد را ﺑﻴﺮق ﻣﺒﺎرزه و‬
‫ﺗﺼﺮف ﻗﺪرت داﻧﺴﺘﻪ و ﺗﺄﺳﻒ ﺑﺨﻮرﻧﺪ ﻛﻪ ﭼﺮا ﺗﺎﻛﻨﻮن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ داﺷـﺘﻪﻫـﺎي‬
‫ﺧﻮد آﮔﺎه ﻧﺒﻮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻓﺮد ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ‪ ،‬ﻗﺒﻞ از دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑﻪ ﻗﺪرت ﺑﻪ ﻫﺮ ﻛﺴـﻲ ﻛـﻪ‬
‫از او ﻃﺮﻓﺪاري ﻣﻲﻛﻨﺪ وﻋﺪه ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ در ﻧﻈـﺎم ﻋﻈﻴﻤـﻲ ﻛـﻪ او ﺗﺄﺳـﻴﺲ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪ ،‬ادارة آن را ﺑﻪ دﺳﺖ اﻓﺮادي ﻣﻲﺳﭙﺎرد ﻛﻪ از او ﭘﻴﺮوي ﻛﺮده و ﺑﻪ‬
‫او وﻓﺎدار ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﺟﺎن ﻛﻼم آن ﻛﻪ ﺑﻪ آﻧﺎن وﻋﺪة ﻗﺪرت ﻣﻲدﻫﺪ و اﻳـﻦ وﻋـﺪه‬
‫ﺑﺮاي ﻳﻚ ﻓﺮد ﻧﺎﭼﻴﺰ و ﻳﻚﻻﻗﺒﺎ وﻋﺪة ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻤﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻛـﻪ‬
‫ﺑﺤﺚ ﺑﺮ ﺳﺮ اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ آن ﻃﺒﻘﺔ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻓﺮد ﻋﺎدي ﺑﻪ آن ﺗﻌﻠﻖ‬
‫دارد ﺻﺎﺣﺐ ﻗﺪرت ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪ او ﺷﺨﺼﺎً ﻧﻮﻳﺪ ارﺗﻘﺎي ﻣﻘﺎم داده ﻣﻲﺷﻮد‬
‫ﻛﻪ در ﭘﻨﺎه آن ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ از ﺷﺮ »ﺣﻘﺎرت« ﻃﺒﻘﺔ ﺧﻮد ﻧﺠﺎت ﻳﺎﺑﺪ‪ .‬آري ﺧﻮدﻛﺎﻣﺔ‬
‫ﺑﺰرﮔﻮار! ﻣﻴﻠﻴﻮنﻫﺎ آدم ﻧﺎﻛﺎمﻣﺎﻧﺪة ﺣﻘـﺎرتﻛﺸـﻴﺪه را ﻛـﻪ آرزوﻫـﺎﻳﻲ ﻫﻤﺎﻧﻨـﺪ‬
‫آرزوﻫﺎي ﭘﻴﺸﻮاي ﺑﺰرگ در ﺳﺮ دارﻧﺪ )ﻛﻪ ﺣﺎﻻ دﻳﮕﺮ ﺷﻮر و اﺷﺘﻴﺎق در وﺟـﻮد‬
‫آنﻫﺎ ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻲ اﺿﻄﺮار و اﺟﺒﺎر ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ( ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﭘﺲ از دﺳﺖ ﻳﺎزﻳﺪن ﺑﻪ ﻗﺪرت‪ ،‬وﻋﺪهﻫﺎي ﻓﺮد ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ‬

‫‪ ◊ 84‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﺗﻨﻬﺎ در ﻣﻮرد ﭼﻨﺪ ﻫﺰار ﻧﻔﺮ از آن ﺧﻴﻞ ﻋﻈﻴﻢ ﻋﻤﻠﻲ ﻣﻲﺷﻮد و از اﻳﻦ ﺟﺎﺳـﺖ‬
‫ﻛﻪ ﺗﺮس و ﻫﺮاس ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ از دﻳﮕﺮان ﺷﺮوع ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﮔﺮوه ﻋﻈﻴﻤـﻲ از‬
‫ﻣﺮدم از اﻳﻦ رو ﻛﻪ ﺧﻮاﻫﺎن ﺗﻐﻴﻴﺮاﺗﻲ در وﺿـﻊ ﻣﻮﺟـﻮد ﻫﺴـﺘﻨﺪ از او ﭘﻴـﺮوي‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻓﺮدي ﻛﻪ از وﺿﻌﻴﺖ ﻣﻮﺟﻮد ﺧﻮد ﺷﺪﻳﺪاً ﻣﺘﻨﻔﺮ اﺳﺖ و ﺑﻪ دﻟﻴﻞ درﺟﺎ‬
‫زدن در ﭼﻨﻴﻦ وﺿﻌﻲ‪ ،‬در ﭼﺸﻢ ﺧﻮد ﻧﻴﺰ ﻛﻮﭼﻚ و ﺣﻘﻴﺮ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺪون ﺷﻚ‬
‫اﻳﺠﺎد ﺗﻐﻴﻴﺮ و دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ در ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻣﺬﻛﻮر ﺑﺮاﻳﺶ ﺑﺮ ﻫﺮ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي اوﻟﻮﻳﺖ‬
‫دارد و در ﻣﻮرد ﻣﻴﺰان ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺑﻪ دﺳﺖ آﻣﺪه از ﺷﺮاﻳﻂ ﺟﺪﻳﺪ زﻳﺎد ﺳﺨﺖﮔﻴـﺮي‬
‫ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻧﻈﺎم ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‪ ،‬دﻧﻴﺎي از ﺑ‪‬ﻦ و رﻳﺸﻪ ﺟﺪﻳﺪي را وﻋﺪه ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬اﻣﺎ‬
‫ﺑﻪ ﺷﻬﺎدت ﺗﺎرﻳﺦ ﻫﻴﭻ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻓﺮدﺳﺎﻻري ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻪ ﺷﺮاﻳﻂ اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ را ﺑـﻪ‬
‫ﺷﻜﻠﻲ ﻣﺘﺮﻗّﻲ ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻫﺪ‪ .‬ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﺎن ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻧﻮﻳـﺪ رﺳـﻴﺪن ﺑـﻪ‬
‫آﺳﺘﺎﻧﺔ دوران ﺟﺪﻳﺪي را ﺗﺒﻠﻴﻎ ﻛـﺮدهاﻧـﺪ‪ .‬اﻣـﺎ در ﺧﺎﺗﻤـﻪ‪ ،‬ﻣـﺮدم ﭼﻴـﺰي ﺟـﺰ‬
‫دورهاي ﻣﻤﻠﻮ از ﻇﻠـﻢ و ﺳـﺘﻢ و ﺗﻠـﺦﻛـﺎﻣﻲ ﺗﺠﺮﺑـﻪ ﻧﻜـﺮدهاﻧـﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘـﻪ ﻧﻈـﺎم‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﻳﻚ رﺷﺘﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺗﺤﻮﻻت در ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ رواﺑـﻂ زﻧـﺪﮔﻲ روزﻣـﺮه‬
‫اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﻮاداران آﺗﺸﻴﻦ اﻳﻦ ﻧﻈﺎمﻫﺎ ﻣﺘﺄﺳﻔﺎﻧﻪ ﺧﻴﻠـﻲ دﻳـﺮ ﺧﻮاﻫﻨـﺪ‬
‫ﻓﻬﻤﻴﺪ ﻛﻪ رﻫﺎﻳﻲ از ﺷﺮ ﺑﺪﺑﺨﺘﻲﻫﺎ و ﺗﻴﺮهروزيﻫﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ ﭼﻴﺰي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ‬
‫ﺑﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮات اﻳﻦﭼﻨﻴﻨﻲ اﻣﻜﺎنﭘﺬﻳﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ -4‬ﻋﺪم ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ در رﻳﺸﻪﻳﺎﺑﻲ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‬

‫وﻗﺘﻲ ﺑـﻪ دﻧﺒـﺎل ﻳـﻚ ﺑﺤـﺮان اﻗﺘﺼـﺎدي دﺳـﺖﻓـﺮوش ﻛﻨـﺎر ﺧﻴﺎﺑـﺎن‬
‫ورﺷﻜﺴﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﺤﺮان‪ ،‬ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﺗﻮﻟﻴﺪ و ﻣﺼﺮف را ﭼﻨﺎن ﻣﺨﺘﻞ ﻣﻲﺳـﺎزد‬
‫ﻛﻪ ﺗﻮﻟﻴﺪ اﻧﺒﻮه در ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﺼﺮف ﻛﻢ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬آن دﺳﺖﻓﺮوش ورﺷﻜﺴـﺘﻪ‬

‫ﺑﺴﺘﺮ و زﻣﻴﻨﺔ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ◊ ‪85‬‬

‫ﻧﻴﺰ از ﺑﺤﺮان ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳـﺪ‪ ،‬اﻣـﺎ او ﺑـﺎ ﻧﺴـﺒﺖ دادن آن ﺑـﻪ ﻗﻀـﺎ و ﻗـﺪر و‬
‫ﻗﺴﻤﺖ‪ ،‬آن را ﻣﻲﭘﺬﻳﺮد‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ او داﻧﺶ و ﺗﺠﺮﺑﺔ ﻻزم ﺑـﺮاي ﻓﻬـﻢ رﻣـﻮز و‬
‫دﻻﻳﻞ آن ﺑﺤﺮان را ﻧﺪارد و ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ درك ﻛﻨﺪ ﻛـﻪ ﭼﻨـﻴﻦ ﻓﺎﺟﻌـﻪاي ﻗﺎﺑـﻞ‬
‫ﭘﻴﺸﮕﻴﺮي ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬از اﻳﻦ رو ﺑﺮاي دﺳﺖﻓﺮوش ﺑﺤﺮان ﻳﻌﻨﻲ وﺟﻮد ﻋـﺎﻣﻠﻲ‬
‫ﺧﺒﻴﺚ و ﺑﺮاي آن ﻛـﻪ ﺑﺘﻮاﻧـﺪ آن را ﻫﻀـﻢ ﻛﻨـﺪ ﺑـﻪ آن ﻣـﺎﻫﻴﺘﻲ اﻓﺴـﺎﻧﻪاي‬
‫ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ‪ ،‬ﺷﺎﻳﺪ ﺑﺘﻮان ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﻣﺒﺎرزه ﻋﻠﻴﻪ ﻣﺨـﻮفﺗـﺮﻳﻦ ﻋﻮاﻣـﻞ ﺷـﻴﻄﺎﻧﻲ‬
‫ﺑﺴﻴﺎر آﺳﺎنﺗﺮ از آن اﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﻣﺪﻋﻲ ﻣﺒﺎرزه ﻋﻠﻴﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎﻳﻲ ﺷـﻮد ﻛـﻪ‬
‫ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن و ﺷﺒﻜﻪﺑﻨﺪي ﺑﺴﻴﺎر ﭘﻴﭽﻴﺪهاي دارﻧﺪ و ﻓﺮد ﻣـﺬﻛﻮر ﻋﻠـﻲرﻏـﻢ ﮔﻴـﺮ‬
‫اﻓﺘﺎدن در اﻳﻦ ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن ﻋﻈﻴﻢ و ﺑﻲ ﺳﺮ و ﺗﻪ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ راﻫﺮوﻳـﻲ را ﻛـﻪ ﺧـﻮد در‬
‫آن ﮔﻴﺮ اﻓﺘﺎده اﺳﺖ ﺑﻪ روﺷﻨﻲ ﺑﺒﻴﻨﺪ‪ .‬در ﺟﻬﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻓﻬـﻢ درﺳـﺖ آن ﻧﻴﺎزﻣﻨـﺪ‬
‫ﻧﮕﺎﻫﻲ ﻋﻤﻴﻖ و ﮔﺴﺘﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻴﻠﻴﻮنﻫﺎ ﻧﻔﺮ از ﻫﻢﻧﻮﻋﺎن ﻣﺎ در ﺗﻤﺎم ﻃﻮل ﻋﻤﺮﺷﺎن اﻃﻼﻋﺎت و آﮔﺎﻫﻲ‬
‫آنﻫﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺟﻬﺎن و رواﺑﻂ ﺣﺎﻛﻢ ﺑـﺮ آن ﺗﻨﻬـﺎ ﺑـﻪ داﻧﺴـﺘﻦ ﺗﺎرﻳﺨﭽـﻪاي‬
‫ﻧﺎﻗﺺ از ﻣﺤﻞ زﻧﺪﮔﻲﺷﺎن ﺧﺘﻢ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬آنﻫـﺎ در واﻗـﻊ زﻣـﺎﻧﻲ ﻣـﻲﺗﻮاﻧﻨـﺪ‬
‫ﺑﺤﺮانﻫﺎي ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﺎن را درك ﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ از دﻳﺪﮔﺎﻫﻲ ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺑﻪ آن ﺑﻨﮕﺮﻧﺪ‪ .‬در‬
‫ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ آنﻫﺎ ﺑﺎ ذﻫﻨﻴ‪‬ﺎت و ﭘﻴﺶﻓﺮضﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎر ﻣﺤـﺪود ﺧـﻮد و از اﻓـﻖ‬
‫وﻗﺎﻳﻊ ﺟﺎري در ﻣﺤﻴﻂ ﻛﻮﭼﻚ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺟﻬﺎن ﻣﻲﻧﮕﺮﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ در ﺣـﺎﻟﻲ اﺳـﺖ‬
‫ﻛﻪ در ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﻓﺮد ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺣﻞ ﺳﺮﻳﻊ ﺑﺤـﺮان و اﻳﺠـﺎد‬
‫رﻓﺎه و آﺳﺎﻳﺶ اﺑﺪي را ﺑﺸﺎرت ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻛﺴﺎن دﻳﮕﺮي ﻧﻴـﺰ‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻛﻪ وﻋﺪهﻫﺎﻳﻲ از اﻳﻦ ﻗﺒﻴﻞ ﺑﺪﻫﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻓﺮد ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﻋﺎﻣﻞ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻢ‬
‫و اﺳﺎﺳﻲﺗﺮي را ﭘﻴﺶ ﻣﻲﻛﺸﺪ‪ :‬اﺳﻄﻮرة دﺷﻤﻦ! اﻳﻦ دﺷﻤﻦ ﻛﻴﺴﺖ؟ ﻫﻤﺴﺎﻳﺔ‬

‫‪ ◊ 86‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻧﺰدﻳﻚ! و ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﻫﻤﺴﺎﻳﻪاي دارد ﻛﻪ از او ﺑﺪش ﺑﻴﺎﻳﺪ! آﻳﺎ ﻛﺴﻲ واﻗﻌﺎً ﭘﻴﺪا‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻫﻤﺴﺎﻳﻪاي ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ؟ دﺷﻤﻦ ﻧـﺎﻣﺒﺮده‪ ،‬ﻋﻴﻨﻴ‪‬ـﺖ ﻫﻤـﺎن‬
‫ﺧﺎﻛﺴﺘﺮ ﺣﻘﺎرتﻫﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺷﻴﻮة ﻛﺎر ﺑﺪﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻮاداران ﻓﺮد ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ‪ ،‬ﻧﻤﻮﻧﻪ‬
‫و اﻟﮕﻮي ﻣﻠﺖ ﻣﺤﺴﻮب ﺷﺪه‪ ،‬از ﺧﺎﻧﻮادهاي اﺻﻴﻞ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲروﻧﺪ و ﺗﺒـﺪﻳﻞ‬
‫ﺑﻪ ﻧﺠﻴﺐزادﮔﺎﻧﻲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ واﺳﻄﺔ ﭘﻴﻮﻧﺪ ﺑﺎ ﻓﺮد ﻗـﺪرتﻃﻠـﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ‬
‫اﺻﺎﻟﺖ ﺧﻮد را ﺑﻪ اﺛﺒﺎت ﻣﻲرﺳﺎﻧﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻓـﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ ﻗﺒـﻞ از ﻫﺮﮔﻮﻧـﻪ‬
‫اﻗﺪام ﻋﻤﻠﻲ ﺑﺮاي ﻛﻤﻚ ﺑﻪ دﺳﺖﻓﺮوش ورﺷﻜﺴﺘﺔ ﻣﺎ‪ ،‬ﻫﺪاﻳﺎﻳﻲ اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻨﻲ را‬
‫ﺑﻪ او ﺗﻘﺪﻳﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫اوﻻً آن ﻛﻪ ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﺔ ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﻣﻌﺎدﻟﻪﻫﺎي ﭘﻴﭽﻴﺪه را ﺑـﻪ ﺻـﻮرت‬
‫ﺳﺎده و ﻫﻤﻪﻓﻬﻢ ﺑﺎزﻧﻮﻳﺴﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺟﻬﺎن و رواﺑﻂ ﭘﻴﭽﻴﺪه و ﻣﺮﻣـﻮز آن‬
‫را ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي ﻋﻮاﻣﻞ ﺑﺴﻴﺎر ﺳﻄﺤﻲ و ﺑﻪ راﺣﺘﻲ ﻗﺎﺑﻞ درك از دو ﻧﻮع ﺳـﻴﺎه ﻳـﺎ‬
‫ﺳﻔﻴﺪ‪ ،‬ﺧﻮب ﻳﺎ ﺑﺪ‪ ،‬ﺧﻴﺮ ﻳﺎ ﺷﺮ رﺳﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺣﺎﻻ ﺣﺘﻲ دﺳـﺖﻓـﺮوش ﻣـﺎ ﻧﻴـﺰ‬
‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ راﺣﺘﻲ از ﻗﻀﺎﻳﺎ ﺳـﺮدرآورد و ﺑﻔﻬﻤـﺪ ﻛـﻪ ﭼـﺮا در ﺷـﺮاﻳﻄﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﺑﻌﻀﻲﻫﺎ ﺧﻮب زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬او ﻣﺘﺤﻤﻞ اﻳﻦ ﻫﻤﻪ رﻧﺞ و دﺷﻮاري اﺳﺖ‪.‬‬
‫دوم آن ﻛﻪ ﻓﺮد ﻗﺪرتﻃﻠﺐ در ﻓﺮآﻳﻨﺪ دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑﻪ ﻗﺪرت اﺣﺴﺎس ﻛﻴﻨﻪ‬
‫و دﺷﻤﻨﻲ ﻣﺮدم را ﺗﺤﺮﻳﻚ ﻛﺮده‪ ،‬ﺑﻪ آن ﻣﺸﺮوﻋﻴﺖ ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ‪ .‬ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ‬
‫ﺑﺎ رﻧﮓ و ﺑﻮي اﻋﺘﻘﺎدي دادن ﺑـﻪ اﻳـﻦ اﺣﺴﺎﺳـﺎت آن را ﭘﺪﻳـﺪهاي ﺷـﺮﻳﻒ و‬
‫اﺻﻴﻞ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬اﺣﺴﺎﺳﺎﺗﻲ ﻛﻪ در ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻣـﻲﺑﺎﻳﺴـﺖ ﻧﻬﻔﺘـﻪ و ﭘﻨﻬـﺎن‬
‫ﻣﺎﻧﺪه و اﺑﺮاز آن ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺮم ﻣﻲﺷﺪ و ﻫﻤﻮاره در ﻣﻘﺎﻳﺴﺔ ﺧﻮد ﺑﺎ دﻳﮕﺮان ﻳـﻚ‬
‫اﺣﺴﺎس ﺣﻘﺎرت را ﺑﺮﻣﻲاﻧﮕﻴﺨﺖ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻓﺮار از آن ﻣﺠﺒﻮر ﺑـﻮد دﻳﮕـﺮان و‬

‫ﺑﺴﺘﺮ و زﻣﻴﻨﺔ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ◊ ‪87‬‬

‫داﺷﺘﻪﻫﺎي آنﻫﺎ را ﻳﻜﺴﺮه ﻧﻔﻲ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺣﺎل ﺑﺎ ﻃﺮز ﺗﻠﻘّﻲ ﺟﺪﻳﺪ ﺑﺎﻋﺚ اﻓﺘﺨـﺎر و‬
‫ﺳﺮﺑﻠﻨﺪي ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺣﺎﻻ ﻣﻲﺗﻮان ﺑ‪‬ﺨﻞ و ﺣﺴﺎدت ورزﻳﺪن را ﺑﺪون آن ﻛﻪ ﻓﻜﺮ‬
‫ﻛﻨﻴﻢ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﻳﮕﺮان رﺷﻚ ﺑﺮده ﻳﺎ ﺗﻨﮓﻧﻈﺮي ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ ﺑـﻪ ﻛـﺎر ﺑﻨـﺪﻳﻢ و‬
‫اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻴﻞ ﺑﻪ ﺗﺨﺮﻳﺐ و وﻳﺮانﮔﺮي ارزشﻫﺎي ﻣﻮﺟﻮد ﺷﻌﻠﻪور ﺷﺪه و رد‬
‫ﺻﺤﻨﺔ ﻋﻤﻞ ﻓﻌ‪‬ﺎل ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﺧﻮد ﻣﻘﻮﻟﺔ ﻋﺠﻴﺒﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺳﻮم آن ﻛﻪ ﻓﺮد ﻗﺪرتﻃﻠﺐ در روﻧﺪ ﻛﺴﺐ ﻗﺪرت ﺑﻪ آدمﻫﺎي ﺧُـﺮدهﭘـﺎ‬
‫ﻧﻮﻋﻲ اﺣﺴﺎس وﺟﻮد و ﺛﺒﺎت ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ‪ .‬ﻓـﺮد ﻗـﺪرتﻃﻠـﺐ ﺑـﻪ او ﭼﻨـﻴﻦ اﻟﻘـﺎ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ »وﻗﺘﻲ ﺗﻮ و ﻣﻦ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺎ ﺑﺎ ﻫﻢ وﺣﺪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ‪ ،‬ﻣﻲﺗـﻮاﻧﻴﻢ‬
‫ﺑﻪ راﺣﺘﻲ ﻫﻤﺔ ﻣﻌﻀﻼت را ﺣﻞ ﻛﻨﻴﻢ‪ .‬ﻫﻴﭻ ﻛﺲ ﺟﺰ ﻣـﻦ ﻧﮕـﺮان وﺿـﻊ ﺗـﻮ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺗﻮ ﺑﺨﺸﻲ از وﺟﻮد ﻣﻨﻲ و ﻣﻦ ﭘـﺎرهاي از ﺗـﻮ«‪ .‬ﻫﻨﮕـﺎﻣﻲ ﻛـﻪ ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫اﻟﻘﺎﺋﺎت ﺧﻮشآﻳﻨﺪي در رأس ﺗﺒﻠﻴﻐﺎت ﻓﺮد ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ اﺳﺘﻘﺮار ﻳﺎﻓﺖ‪،‬‬
‫ﻃﺒﻴﻌﺘﺎً ﺑﺴﻴﺎر ﻣﺆﺛﺮ واﻗﻊ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬دﺳﺖﻓﺮوﺷﺎن ﺟﺰء‪ ،‬ﻧﻤﻲداﻧﻨـﺪ ﻛـﻪ آن ﭘﺮﺗـﻮ‬
‫درﺧﺸﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﭼﻬﺮة ﻓﺮد ﻗﺪرتﻃﻠﺐ را درﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ و او را اﻳﻦ ﮔﻮﻧـﻪ ﻧـﻮراﻧﻲ و‬
‫ﻗﺎﺑﻞ ﺳﺘﺎﻳﺶ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬اﻧﻌﻜﺎس ﻧﻮر ﻣﺸـﻌﻞﻫـﺎﻳﻲ اﺳـﺖ ﻛـﻪ در دﺳـﺖ‬
‫ﺧﻮدﺷﺎن اﺳﺖ و از دﺳﺖ آﻧـﺎن ﺑـﻪ ﭼﻬـﺮة او ﺗﺎﺑﻴـﺪه ﻣـﻲﺷـﻮد‪ .‬آنﻫـﺎ واﻗﻌـﺎً‬
‫ﻧﻤﻲداﻧﻨﺪ ﻛﻪ آن ﻣﺎه درﺧﺸﺎن‪ ،‬ﭘﺮﺗﻮ ﻣﺸﻌﻞﻫﺎي ﺧﻮدﺷﺎن اﺳـﺖ‪ .‬آنﻫـﺎ ﺣـﺎﻻ‬
‫ﺳﺮﺧﻮش از اﻳﻦ ﺑﺎورﻧﺪ ﻛﻪ ﭼﻘﺪر زﻳﺒﺎ و دﻟﻨﺸﻴﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮد ﺑﺰرﮔﻮار‬
‫و ﻧﻮراﻧﻲ ﺑﻪ ﻃﻮر ﺧﻮدﻣﺎﻧﻲ و ﺑﺎ زﺑﺎن ﺑـﻲﺗﻜﻠّـﻒ »ﻣـﻦ و ﺗـﻮ« ﺑـﻪ ﮔﻔـﺖوﮔـﻮ‬
‫ﻣﻲﭘﺮدازﻧﺪ‪ .‬ﺑﻲﺟﻬﺖ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬زﻧﻲ ﻛـﻪ از زﻳﺒـﺎﻳﻲ ﺑﻬـﺮة ﭼﻨـﺪاﻧﻲ‬
‫ﻧﺪارد‪ ،‬وﻗﺘﻲ ﺑﺮاي اوﻟﻴﻦ ﺑﺎر در ﻣﻮﻗﻌﻴﺘﻲ ﻗـﺮار ﮔﻴـﺮد ﻛـﻪ او را زﻳﺒـﺎ و دلرﺑـﺎ‬
‫ﺑﺨﻮاﻧﻨﺪ در ﻫﻤﺎن ﻟﺤﻈﻪ ﻋﻔﺘﺶ ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻃﺮه اﻓﺘﺎده اﺳﺖ‪ .‬دﺳﺖﻓﺮوش ﺟﺰء ﻧﻴﺰ‬

‫‪ ◊ 88‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻛﻪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺣﺎل ﻛﺴﻲ ﺑﻪ او ﺑﻬﺎ ﻧﻤﻲداد‪ ،‬ﻧﺎﮔﻬﺎن ﺧﻮد را ﻣﻘﺒﻮل و ﻣﻄﻠﻮب ﺣـﺲ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﺑﻪ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ دروغ ﭼﻨﻴﻦ اﺣﺴﺎس و ﻋـﻮاﻃﻔﻲ را در او اﻳﺠـﺎد‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻋﻮامﻓﺮﻳﺐ ﻟﻘﺐ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ .‬ﻋﻮامﻓﺮﻳﺐ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛـﻪ ﺧـﻮد را ﻇـﺎﻫﺮاً‬
‫راﻫﻨﻤﺎي ﻋﻮاماﻟﻨﺎس ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ اﻣﺎ در ﺣﻘﻴﻘﺖ ﮔﻤﺮاهﻛﻨﻨﺪة آنﻫﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻮﺿﻮع ﻫﺪاﻳﺖ ﻣﺮدم ﻫﻤﻮاره ﻣﺴﺄﻟﺔ ﻧﮕﺮانﻛﻨﻨـﺪهاي ﺑـﻮده اﺳـﺖ‪ .‬ﻓـﺮد‬
‫ﻋﻮامﻓﺮﻳﺐ ﻛﻪ در واﻗﻊ ﻫﻤﺎن ﺷﺨﺺ ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ اﺳـﺖ‪ ،‬ﺑـﺎ ﺷـﻮق‬
‫ﻓﺮاواﻧﻲ اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻣﺮدم را ﺗﺤﺮﻳﻚ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﮔﺎﻫﻲ اوﻗﺎت ﺑـﺎ ﺧﺸـﻢ و ﻓﺮﻳـﺎد‬
‫ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ وﻟﻲ ﻫﻤﻮاره ﺳﺨﻨﺎﻧﺶ ﻣﻤﻠﻮ از اﺣﺴﺎس و ﭘﻴﭽﻴﺪه در ﻫﺎﻟـﻪاي‬
‫آراﻣﺶﺑﺨﺶ و ﺳﻜﺮآور اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ دل ﺷﻨﻮﻧﺪﮔﺎن ﻣﻲﻧﺸﻴﻨﺪ‪ .‬او ﺑـﻪ ﮔﻮﻧـﻪاي‬
‫ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ آنﻫﺎ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ‪ ،‬ﺣﺮفﻫﺎﻳﻲ را ﺑﺮ زﺑﺎن ﻣﻲراﻧﺪ ﻛـﻪ ﺧـﻮد‬
‫آنﻫﺎ ﻧﻴﺰ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺗﻮان ﺑﻴﺎﻧﺶ را داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬آرزوﻣﻨﺪﮔﻔﺘﻨﺶ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﻫﺮ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ‬
‫روي اﺣﺴﺎس ﺧﺴﺘﮕﻲ و ﺑﻴﺰاري ﺗﻮدة ﻣﺮدم ﺷﺮطﺑﻨﺪي ﻛﻨﺪ ﻧﻤﻲﺑﺎزد‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ‬
‫زﻧﺪﮔﻲ روزاﻧﻪ ﻫﻤﻮاره ﺑـﻪ ﻃـﻮر ﻓﺰاﻳﻨـﺪهاي در ذﻫـﻦ آدمﻫـﺎي ﻋـﺎدي و ﺑـﻪ‬
‫اﺻﻄﻼح ﻣﺘﻮﺳﻂ ﻣﻴﺰان زﻳﺎدي ﺑﻲﻣﻴﻠﻲ و ﻛﺴﺎﻟﺖ اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬در ذﻫﻦ اﻳﻦ‬
‫اﻓﺮاد زﻧﺪﮔﻲ روزﻣﺮه ﺑﻪ ﻃﻮر ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻳﻚ ﻧﻮع اﺣﺴﺎس ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲ و ﻧﺘﻴﺠﺘﺎً ﻏﻠﻴـﺎن‬
‫اﺣﺴﺎس ﺣﻘﺎرت را ﺗﺪاﻋﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬در اﺣﺴﺎس ﻧﻔﺮت از اﻳﻦ ﻧﻮع زﻧﺪﮔﻲ‪ ،‬ﻣﻴﻞ‬
‫ﺑﻪ ﺗﺨﺮﻳﺐ و ﻧﺎﺑﻮدي ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ در اﻳﺠﺎد آن دﺧﻴﻞاﻧﺪ ﺷﺪﻳﺪاً ﻣﻮج ﻣﻲزﻧﺪ‪ .‬در‬
‫اﺣﺴﺎس ﮔﺮاﻳﺶ ﺑﻪ ﺗﺨﺮﻳﺐ ﭼﻴﺰي ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ آن ﻧﻪ ﻳﻚ اﻧﺮژي‬
‫و ﻧﻴﺮوي ﺳﺎزﻧﺪه و ﻣﺘﺮﻗﻲ ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ و ﺗﻨﻬﺎ‪» ،‬ﻃﻐﻴﺎن اﺣﺴﺎس ﻋﺠﺰ و ﻧـﺎﺗﻮاﻧﻲ«‬
‫را ﻣﻲﺗﻮان دﻳﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻧﻔﺮت اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪ ،‬ﻛﻪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻓـﺮدي ﺣـﺲ ﻣـﻲﺷـﻮد ﺑـﻪ‬
‫دﻧﺒﺎل ﺟﺒﺮان ﮔﺬﺷﺘﺔ ﺧﻮد اﺳﺖ وﻟﻲ ﻓﺮد ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎﻳﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﮔﺬﺷﺘﻪ را ﺟﺒﺮان‬

‫ﺑﺴﺘﺮ و زﻣﻴﻨﺔ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ◊ ‪89‬‬

‫ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ اﻳﻦ ﻣﻬﻢ در ﮔﺮو ﻛﻨﺶﻫﺎي ﻣﺘﻘﺎﺑﻠﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ زﻧﺪﮔﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﺮ ﺑﻨﻴﺎد‬
‫آن ﻣﻲﭼﺮﺧﺪ‪ ،‬اﮔﺮﭼﻪ ﻓﺮد ﻧﻴﺰ در اﻳﻦ ﻛﻨﺶﻫﺎ ﻧﻘﺶ دارد‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﺗﻨﻬـﺎﻳﻲ ﻗـﺎدر‬
‫ﺑﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ آنﻫﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس وﻗﺘﻲ درد و ﻣﺸﻜﻠﻲ دارد ﻛﻪ ﻧﻤـﻲﺗﻮاﻧـﺪ‬
‫آن را ﺣﻞ ﻛﻨﺪ ﺑﻪ ﻣﻌﺠﺰه ﺗﻮﺳﻞ ﻣﻲﺟﻮﻳﺪ و در ﺷﻮق رﺳﻴﺪن ﺑﻪ آن ﺑﻲﻗـﺮاري‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻣﻀﻤﻮن ﻓﻜﺮ »ﺷﻔﺎي ﻣﺴﻴﺤﺎﻳﻲ«‪ ،‬اﺑﺘﺪا ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﻫﻤـﻴﻦ ﺑـﺎور ﺑـﻮده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺧﻮد ﺑﺮاي رﻓﻊ ﻧﻘﺺﻫﺎ و ﺿﻌﻒﻫﺎي ﺧﻮد اﻗﺪاﻣﻲ ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪،‬‬
‫ﺗﻮﻗّﻊ دارﻧﺪ ﻛﻪ دﻳﮕﺮي اﻳﻦ ﻛﺎر را ﺑﺮاي آنﻫﺎ اﻧﺠﺎم دﻫﺪ‪ .‬ﺷـﺎﮔﺮد ﺗﻨﺒﻴـﻞ آرزو‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻌﻠﻢ ﻣﺮﻳﺾ ﺷﻮد ﻳﺎ ﺣﺘﻲ ﺑﻤﻴﺮد ﺗﺎ ﻣﺒﺎدا در ﺟﻠﺴﺔ ﺑﻌـﺪي ﻛـﻼس‬
‫درس ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺿﻌﻒ و ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲ‪ ،‬رﺳﻮا ﺷﻮد‪ .‬ﮔﺮوه زﻳﺎدي از ﻣـﺮدم ﻛـﻪ ﺑـﺮاي‬
‫اﻧﻮاع و اﻗﺴﺎم دﻋﺎﻧﻮﻳﺴﻲ‪ ،‬ﻃﺎﻟﻊﺑﻴﻨﻲ‪ ،‬ﻓﺎلﮔﻴﺮي و ‪ ...‬ﭘـﻮل ﺧـﺮج ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ از‬
‫ﻗﻤﺎش ﻫﻤﺎن آدمﻫﺎﻳﻲ ﻫﺴﺘﺪ ﻛﻪ دﺳﺖ روي دﺳﺖ ﮔﺬاﺷﺘﻪ و ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻓﺘﺢﻳﺎﺑﻲ‬
‫در ﻛﺎرﺷﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺗﺼﺎدﻓﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻫﻢزﻣﺎن ﺑﺎ ﻓﺮا رﺳﻴﺪن دورهﻫـﺎي‬
‫اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‪ ،‬ﺑﺎزار رﻣﺎﻻن و ﻓﺎلﮔﻴﺮان روﻧﻖ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬اﻳﻦ اﻓـﺮد ﺑـﻪ‬
‫ﻛﺴﻲ دل ﻣﻲﺑﻨﺪﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﺟﺎي ﻫﻤﺔ آنﻫﺎ‪ ،‬ﺟﺴﻮر و ﺑﺎﺟﺮأت و ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﭼﻪ ﺑﺴﺎ ﻛﻪ ﺣﺎﺿﺮﻧﺪ ﺑﺴﻴﺎري از ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ را ﻛﻪ ﺑﺮاﻳﺸﺎن ارزﺷﻤﻨﺪ اﺳﺖ‪،‬‬
‫در اﻳﻦ راه ﻗﺮﺑﺎﻧﻲ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬آﻳﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮدة ﻋـﻮام را ﻧـﺎدان و ﻧـﺎﺑﺨﺮد‬
‫ﺑﺪاﻧﻴﻢ؟ ﻓﺮد روانﻧﮋﻧﺪ‪ ،‬ﻫﺮ ﻗﺪر ﻫﻮﺷﻤﻨﺪ ﺑﺎﺷـﺪ ﺣﺎﺿـﺮ اﺳـﺖ ﺑـﻪ ﺧـﺎﻃﺮ ﺳـﭙﺮ‬
‫ﻣﺤﺎﻓﻈﻲ ﻛﻪ ﺑﻴﻤﺎرﻳﺶ ﺑﺮاي او ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﻲﻛﻨـﺪ‪ ،‬از ﺗﻤـﺎﻣﻲ ﻣﺰاﻳـﺎي ﺳـﻼﻣﺘﻲ‬
‫ﭼﺸﻢﭘﻮﺷﻲ ﻛﻨﺪ‪ .‬از اﻳﻦ روﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻓﻈﻪاش از ﻛﺎر ﻣﻲاﻓﺘﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛـﻪ ﻧﻴـﺎزي‬
‫ﻧﺪارد ﺗﺎ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﭘﻴﭽﻴﺪه و ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ اﻧﺘﺰاﻋﻲ را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﺴﭙﺎرد‪ .‬ﻫﺮ ﻛﺲ ﺑـﺎ‬
‫اﻳﻦ ﻣﻌﻴﺎر ﺑﻪ ﻓﺮآﻳﻨﺪ زﻧﺪﮔﻲ ﺧﻮد ﻧﻈﺮ ﻛﻨﺪ‪ ،‬درﺧﻮاﻫﺪ ﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ در ﺑﺮﺧﻲ ﺷﺮاﻳﻂ‬

‫‪ ◊ 90‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﺳﺨﺖ و ﻧﺎﮔﻮار ﭼﮕﻮﻧﻪ در ﺳﻄﺤﻲ ﭘﺎﻳﻴﻦﺗﺮ از ﺳﻄﺢ ﻣﻌﻤﻮل ﺑﻴﻨﺶ و ﺑﺼـﻴﺮت‬
‫ﺧﻮد ﻋﻤﻞ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻧﺴﺎن در ﻣﻮﻗﻌﻴﺖﻫﺎي دﺷﻮار ﻳﺎ ﻓﺮاﺗـﺮ از ﺳـﻄﺢ ﻛُـﻨﺶوري ﺧـﻮد ﮔـﺎم‬
‫ﺑﺮداﺷﺘﻪ و ﻧﻘﺺﻫﺎ و ﺿﻌﻒﻫﺎﻳﺶ را ﺟﺒﺮان ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻳـﺎ اﻳـﻦ ﻛـﻪ از ﺳـﻄﺢ‬
‫ﻣﻌﻤﻮل ﺧﻮد ﻧﺰول ﻛﺮده ﺑﺪون آن ﻛﻪ ﺑﺮاي رﻓﻊ ﻣﻮاﻧـﻊ و ﻣﺸـﻜﻼت ﺗﻼﺷـﻲ‬
‫ﺟﺪي ﻛﻨﺪ ﺑﻪ اﻧﺘﻈﺎر ﻧﺰول ﻣﻌﺠـﺰهاي از آﺳـﻤﺎن ﻣـﻲﻧﺸـﻴﻨﺪ‪ .‬ﺟﺒـﺮان و رﻓـﻊ‬
‫ﻧﻘﺎﻳﺺ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ اراده‪ ،‬ﺷﻬﺎﻣﺖ‪ ،‬ﺧﻮدآﮔـﺎﻫﻲ و ژرفﺑﻴﻨـﻲ اﺳـﺖ؛ ﺻـﻔﺎﺗﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻌﻤﻮﻻً ﻛﻤﻴﺎﺑﻨﺪ‪ .‬ﭼﻄﻮر ﻣﻲﺗﻮان از آدمﻫﺎي ﺟﺪااﻓﺘﺎده و ﺗﻨﻬﺎ ﻛﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﺎً ﺗﻮدة‬
‫ﻣﺮدم را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬اﻧﺘﻈﺎر داﺷﺖ ﻛﻪ در ﺷﺮاﻳﻂ ﺑﺴﻴﺎر ﻧـﺎﮔﻮار و ﺳـﺨﺖ‬
‫زﻧﺪﮔﻲ‪ ،‬ﺧﻮد را ﺑﻪ درﺟﺎت ﻣﺘﻌﺎﻟﻲ ﻛﺸﻴﺪه و ﺗﺎ ﻗﻠّﻪﻫﺎي ﻋﻈﻴﻢ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﭘﺎس‬
‫ﺗﻼشﻫﺎي ﺟﺒﺮاﻧﻲِ ﺳﺎﻟﻢ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ دﺳـﺖﻳـﺎﻓﺘﻨﻲ ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬ﭘـﺮواز ﻛﻨﻨـﺪ؟ آﻳـﺎ‬
‫ﻫﻴﭻﮔﺎه ﺑﻪ ﺗﻮدة ﻣﺮدم درس ﺷﻬﺎﻣﺖ و اﻋﺘﻤﺎد ﺑﻪ ﻧﻔﺲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ آﻣﻮزش داده‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ؟ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﺗﺤﻘﻴﺮ ﺗﻮدهﻫﺎﺳـﺖ اول ﺑﺎﻳـﺪ ﺷـﺮاﻳﻂ زﻧـﺪﮔﻲ‬
‫ﺧﻮد و واﻗﻌﻴﺎت ﻫﺴﺘﻲ را ﻧﺎدﻳﺪه ﺑﮕﻴﺮد‪ ،‬وﻟﻲ اﮔﺮ ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﺣﻘﻴﻘﺖ را درﻳﺎﺑﺪ ﺑﺎﻳﺪ‬
‫اول ﺷﺮاﻳﻂ ﺧﻮد را ﺻﺎدﻗﺎﻧﻪ ارزﻳﺎﺑﻲ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺪﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ روﺷﻦ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻧﺒﻮد ﺑﻴﻨﺶ و ﺟﺴﺎرت و ﺷﻬﺎﻣﺖ در ﻣﺮدم‬
‫زﻣﻴﻨﻪ و ﺑﺴﺘﺮ ﻣﻬﻢ ﭘﻴﺪاﻳﺶ و اﺳﺘﻘﺮار ﻧﻈﺎم اﺳـﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛـﺎﻣﮕﻲ ﻣﺤﺴـﻮب‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻓﻌ‪‬ﺎﻻن و ﺗﻼﺷﮕﺮاﻧﻲ ﻛﻪ در راه آﮔﺎﻫﻲ دادن ﺑﻪ ﻣﺮدم و ﺗﻘﻮﻳﺖ ارادة‬
‫آنﻫﺎ ﻛﻮﺷﺶ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎرﻫﺎ و ﺑﺎرﻫﺎ اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ را ﻧﺎدﻳﺪه ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺮدم‬
‫از ﺷﻮر و اﺷﺘﻴﺎق آنﻫﺎ ﺑﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ و دﮔﺮﮔﻮﻧﻲ ﻓﺎﺻﻠﺔ ﺑﺴﻴﺎر دارﻧﺪ‪ .‬ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ اﮔـﺮ‬
‫آدﻣﻲ ﭼﻴﺰي ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ از دﺳﺖ ﺑﺪﻫﺪ‪ ،‬آﻧﮕﺎه در راه ﻫﺪف ﻧﻴـﺰ از ﺟـﺎن‬

‫ﺑﺴﺘﺮ و زﻣﻴﻨﺔ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ◊ ‪91‬‬

‫ﻣﺎﻳﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺬاﺷﺖ‪ .‬اﻣﺎ در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص اﻛﺜﺮ ﻣﺼﻠﺤﺎن ﺗـﺎ ﻛﻨـﻮن ﺑـﻪ ﺧﻄـﺎ‬
‫رﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬در زﻧﺪﮔﻲ ﻋﺎدي ﻣﺮدم ﻳﻜﺴﺮي ﺑﺎورﻫﺎي رﻳﺰ و درﺷﺖ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ‬
‫ﺑﺮاي آنﻫﺎ ﮔﻮﻫﺮي ارزﺷﻤﻨﺪ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻣﺮدم ﺑـﻪ راﺣﺘـﻲ ﺣﺎﺿـﺮ ﺑـﻪ‬
‫ﮔﺬاﺷﺘﻦ از اﻳﻦ ﺑﺎورﻫﺎ ﻧﻴﺴـﺘﻨﺪ و ﺑـﺮﻋﻜﺲ ﺑـﺮاي ﺣﻔـﻆ آنﻫـﺎ ﺑـﻪ ﮔﻮﻧـﻪاي‬
‫اﺣﺘﻴﺎطآﻣﻴﺰ ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻌﻀﺎً ﺧﺸﻢ و ﻓﺮﻳﺎد ﻣﺼـﻠﺤﺎن را ﺑﺮﻣـﻲاﻧﮕﻴـﺰد‪.‬‬
‫آﻣﻮزهﻫﺎي ﺷﺨﺺ ﻣﺼﻠﺢ از ﻋﺸﻖ و ﻋﻼﻗﻪ ﺑﻪ ﻋﻘﺎﻳﺪ و ﺑﺎورﻫﺎﻳﺶ ﺑﺮﻣﻲﺧﻴﺰد‪.‬‬
‫او ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻋﻼﻗﻪاي در دل دﻳﮕﺮان ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺷﺪت وﺟـﻮد‬
‫دارد و ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ اﺷﺎرهاي ﻧﻴﺎز اﺳﺖ ﺗﺎ آن ﻋﺸﻖ را ﺷﻌﻠﻪور ﺳﺎزد‪ .‬او ﺧﻄـﺎب ﺑـﻪ‬
‫ﻣﺮدم ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺑﭙﺎ ﺧﻴﺰﻳﺪ و وارد ﻋﻤﻞ ﺷﻮﻳﺪ و از آن ﭼﻪ دارﻳﺪ ﻣﺎﻳﻪ ﺑﮕﺬارﻳـﺪ‬
‫ﺗﺎ ﺑﺮاي ﻫﻤﻴﺸﻪ در ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﻣﻮﻋﻮد زﻧﺪﮔﻲ ﻛﻨﻴﺪ‪ «.‬اﻳﻦ در ﺣﺎﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮد‬
‫ﻋﻮامﻓﺮﻳﺐ ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﻳﺎد ﺑﺮﻣﻲآورد‪» :‬ﻣﻦ ﻫﻤﺔ ﻣﺸﻜﻼت را ﺣﻞ ﻣﻲﻛﻨﻢ‪ ،‬ﭘـﺲ‬
‫ﺑﺎ اﺷﺎرة ﻣﻦ ﺑﻲوﻗﻔﻪ ﺣﺮﻛﺖ ﻛﻨﻴﺪ‪ ،‬ﻣﻦ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را زﻳﺮﻧﻈـﺮ داﺷـﺘﻪ و ﻣﺮاﻗـﺐ‬
‫اوﺿﺎع ﻫﺴﺘﻢ‪ .‬ﺷﻤﺎ ﺗﺤﺖ رﻫﺒـﺮيﻫـﺎي ﺧﺮدﻣﻨﺪاﻧـﺔ ﻣـﻦ در اﻣـﻦ و آﺳـﺎﻳﺶ‬
‫ﺧﻮاﻫﻴﺪ ﺑﻮد‪ «.‬ﻗﻮلﻫﺎ و اﻃﻤﻴﻨﺎنﺧﺎﻃﺮﻫﺎي اﻳﻦﭼﻨﻴﻨـﻲ ﻛـﻪ ﻓـﺮد ﻋـﻮامﻓﺮﻳـﺐ‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬اﻣﺘﻴﺎز ﺑﺰرﮔﻲ ﺑﺮاي او ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲرود‪ .‬آﻳـﺎ ﻣـﻲﺗـﻮان اﻳـﻦ وﺿـﻊ را‬
‫دﻟﻴﻠﻲ ﺑﺮ ﺣﻤﺎﻗﺖ ﺧﻠﻖ ﺑﺪاﻧﻴﻢ؟ ﻫﺮﮔﺰ! ﭼﻨﻴﻦ ﻗﻀﺎوﺗﻲ ﺑﻲﭘﺎﻳﻪ اﺳـﺖ‪ ،‬ﭼـﺮا ﻛـﻪ‬
‫ﭘﻴﺸﺘﺎزي ﻓﺮد ﻋﻮامﻓﺮﻳﺐ ﺑﺪان دﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﻛـﻪ او ﭼﻴـﺰي را ﺑـﻪ ﻣـﺮدم وﻋـﺪه‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﺗﻚﺗﻚ آﺣﺎد ﻣﺮدم در ﺗﻨﻬﺎﻳﻲ ﺧـﻮد )ﻣـﻲﺗـﻮان ﮔﻔـﺖ در ﺗـﺪوام‬
‫دوران ﻛﻮدﻛﻲ( ﺑﺎ ﺷﻮر و اﺷﺘﻴﺎق ﺑﻪ دﻧﺒﺎل آن ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮﺧـﻮرداري از ﻣﻨـﺎﻓﻊ‬
‫دوران ﻛﻮدﻛﻲ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﻋﺪم ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖ! ﺑﺮﺧﻼف آن روانﺷﻨﺎﺳﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ روش‬
‫ﮔﻮﺳﺘﺎو ﻟﻮﺑﻦ ﺗﻮدة ﻣﺮدم را ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻈﺮ ﻣﻦ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺄﺛﻴﺮﭘﺬﻳﺮي‬

‫‪ ◊ 92‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻣﺮدم ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﺻﺮﻓﺎً ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺗﺠﻤﻊ آنﻫﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬زﻳﺮا ﻣﺮدﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ‬
‫وﺳﻴﻠﺔ ﻋﻮاﻣﻞ ﻋﻮامﻓﺮﻳﺐ ﮔﺮد ﻫﻢ ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ ،‬از دﻳﺪﮔﺎه اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ وﺣﺪﺗﻲ ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬‬
‫آنﻫﺎ ﺟﻤﻊ ﺑﺰرﮔﻲ از اﻓﺮاد ﺧﻮدﺧﻮاه ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻓﺮد ﻋﻮامﻓﺮﻳﺐ ﺷﺎرﻻﺗﺎﻧﻲ ﻧﻴـﺰ‬
‫روي ﻫﻤﻴﻦ وﻳﮋﮔـﻲ ﺧﻮدﺧـﻮاﻫﻲ آنﻫـﺎ اﻧﮕﺸـﺖ ﮔـﺬارده و ﻫﻴﺠﺎﻧﺎﺗﺸـﺎن را‬
‫ﺗﺤﺮﻳﻚ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﻲرﺣﻤﻲ و ﻗﺴﺎوت و ﺑﻲﺑﺎﻛﻲ ﻛﻪ در اﻓﺮاد واﺑﺴـﺘﻪ ﺑـﻪ اﻳـﻦ‬
‫ﮔﺮوهﻫﺎ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬وﻳﮋﮔﻲ ﺧﺎص اﻓﺮاد ﺑﺰدﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻗﺪرت رﺳﻴﺪهاﻧﺪ‪،‬‬
‫اﻳﻦ وﻳﮋﮔﻲ ﻛﻼً ﻧﺸﺎﻧﺔ ﻫﻤﺎن ﺳﺮﻣﺴﺘﻲ ﺧﺎص ﺑﻪ ﻗﺪرت رﺳـﻴﺪن اﻓـﺮاد ﺣﻘﻴـﺮ‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫از آﻧﭽﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻪ راﺣﺘﻲ ﻣﻲﺗﻮان درﻳﺎﻓﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ ﭼـﻪ ﺧﻮدآﮔـﺎﻫﻲ و‬
‫ﺑﻴﻨﺶ ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻣﻠﺖ ﺑﻴﺸﺘﺮ و ﻋﻤﻴﻖﺗﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻣﻜﺎن اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻳـﻚ دﻳﻜﺘـﺎﺗﻮر‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ روي آورده و آزادي ﺧﻮد را دو دﺳـﺘﻲ ﺑـﻪ او واﮔـﺬار ﻛﻨﻨـﺪ‪ ،‬ﻛﻤﺘـﺮ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﺷﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ رژﻳﻢﻫﺎي ﻧﻮﻳﻦ ﻓﺮدﺳﺎﻻر ﺟﺪﻳﺪ در‬
‫ﻣﻴﺎن ﻣﻠﺖﻫﺎﻳﻲ ﻇﻬﻮر ﻛـﺮدهاﻧـﺪ ﻛـﻪ ﺑـﺎ ﺗـﺄﺧﻴﺮ زﻳـﺎد ﺑـﻪ ﻛـﺎروان ﺑﻴـﺪاري و‬
‫ﺧﻮدآﮔــﺎﻫﻲ و وﻓــﺎق ﻣﻠــﻲ ﭘﻴﻮﺳــﺘﻪاﻧــﺪ‪ .‬اﻧﺪﻳﺸــﻪ و آرﻣــﺎن ﺑﺮﺗــﺮيﻃﻠﺒﺎﻧــﻪ و‬
‫ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواﻳﻲ ﺑﺮ ﺟﻬﺎن در واﻗﻊ اﻓﻜﺎر ﺟﺒﺮاﻧـﻲ و ﺟﺎﻧﺸـﻴﻦ ﻋﻘـﺪة ﺣﻘـﺎرت ﻣﻠـﻲ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن ﻳﻬﻮدﻳﺎن آرﻣﺎن رﻫﺎﻳﻲ ﻣﻄﺮح ﺷﺪ‪ ،‬آﻧـﺎن ﻧﻴـﺰ ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫وﺿﻌﻲ داﺷﺘﻨﺪ و اﻣﺮوزه ﻫﻢ ﺑﻌﻀﻲ از ﻣﻠﺖﻫﺎي ﺟﺪﻳﺪ ﭼﻨـﻴﻦ ﺣـﺎل و ﻫـﻮاﻳﻲ‬
‫دارﻧﺪ‪ .‬ﻣﻠﺖﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ واﻗﻌﺎً ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ ﺑﺮ ﺟﻬﺎن ﻣﺴﻠﻂ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻧـﺪرت ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫اﻓﻜﺎري در ﺳﺮ داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮاي آنﻫﺎ درك واﻗﻌﻴﺖ ﻛﺎﻓﻲ ﺑﻮد و دﻳﮕـﺮ ﻧﻴـﺎزي‬
‫ﺑﻪ رؤﻳﺎﭘﺮدازي ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﻫﻮﺷﻴﺎري و ﺧﻮدآﮔﺎﻫﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ وﻳﮋﮔﻲ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻳﻚ ﻣﻠﺖ‬

‫ﺑﺴﺘﺮ و زﻣﻴﻨﺔ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ◊ ‪93‬‬

‫و ﻧﻪ در ﺣﺪ ﻳﻚ ﻓﺮد درآﻳﺪ‪ ،‬آنﮔﺎه ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ ﻳﻚ اﺑﺰار دﻓﺎﻋﻲ ﻗﺪرﺗﻤﻨـﺪ ﻋﻠﻴـﻪ‬
‫ﺷﻴﺎديِ ﻋﻨﺎﺻﺮ و ﻋﻮاﻣﻞ ﻋﻮامﻓﺮﻳﺐ و ﺑﺮ ﺿﺪ ﻓﺮدﺳـﺎﻻري اﺳـﺘﺒﺪادي ﻣﺴـﻠﺢ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺮاي اﻳﺠﺎد ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺗﺤﻮ‪‬ل ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻓﺮد ﺑﻪ ﻛﺎر و ﻛﻮﺷـﺶ و‬
‫ﺗﻼش ﺑﭙﺮدازد ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﻣﻴﺰان ﻧﻴﺎزش ﺑﻪ ﻣﻌﺠﺰه ﻛﻤﺘـﺮ ﻣـﻲﺷـﻮد و از ﻃـﺮف‬
‫دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻪ ﻓﺮد ﻛﻤﺘـﺮ ﻧﻴﺎزﻣﻨـﺪ ﻣﻌﺠـﺰه ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﻛﻤﺘـﺮ ﻫـﻢ ﺑـﻪ اﻧﺘﻈـﺎر آن‬
‫ﻣﻲﻧﺸﻴﻨﺪ‪ .‬ﺗﻨﻬﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﺳﺤﺮ و اﻋﺠﺎز روي ﻣﻲآورﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﻨﺘﻈـﺮ وﻗـﻮع آن‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ ﻧﻴﺰ ﻗﺒﺎﻳﻞ ﺑﺪوي وﺟﻮد دارﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻏﺮﻳﺒـﻪﻫـﺎ ﺑـﻪ ﭼﺸـﻢ‬
‫ﺳﺎﺣﺮ ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪ ﻣﻲﻧﮕﺮﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻣﻨﻈﻮر اﻓﺮادي را ﺑﻪ اﻃﺮاف ﻣﻲﻓﺮﺳﺘﻨﺪ ﺗـﺎ‬
‫اوﻟﻴﻦ و ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻏﺮﻳﺒﻪاي را ﻛﻪ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ دﺳﺘﻴﮕﺮ ﻛﺮده و ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﺟﺎدوﮔﺮ‬
‫ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﻴﺎورﻧﺪ‪ .‬در ﺑﻌﻀﻲ از ﻗﺒﺎﻳﻞ‪ ،‬ﻛﺎر ﺟﺎدوﮔﺮي و ﺳﺎﺣﺮي اﻣﺮي ﺧﻄﺮﻧـﺎك‬
‫ﻣﺤﺴﻮب ﺷﺪه و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﻛﺴﻲ ﻋﻼﻗﻪاي ﺑﻪ آن ﻧﺪارد و ﻫﺮﮔﺎه ﺑﻨـﺎ ﺑـﻪ‬
‫دﻻﻳﻞ ﻣﻮروﺛﻲ ﺳﻤﺖ ﺧﻠﻴﻔﺔ ﺟﺎدوﮔﺮي ﺑﻪ ﮔﺮدن ﻛﺴﻲ ﺑﻴﻔﺘﺪ‪ ،‬از ﺷﺪت ﺗـﺮس‬
‫ﺑﻪ ﻗﺒﺎﻳﻞ دﻳﮕﺮ ﭘﻨﺎﻫﻨﺪه ﺷﺪه ﻳﺎ ﺧﻮد را ﺳﺮ ﺑﻪ ﻧﻴﺴﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ آن ﻛﻪ ﻋﺼﺮ ﺟﺪﻳﺪ ﺑﻪ ﺧﻮد ﻣﻲﺑﺎﻟﺪ ﻛﻪ ﺗﻮاﻧﺴـﺘﻪ از ﺷـﺮّ اﻓﻜـﺎر ﺧﺮاﻓـﻲ‬
‫ﻧﺠﺎت ﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ روزﻣﺮه در ﻋﺼﺮ ﺟﺪﻳﺪ ﻧﻴﺰ ﻣﻤﻠﻮ از ﻋﻨﺎﺻـﺮ ﺧﺮاﻓـﻲ اﺳـﺖ‪.‬‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﺮ دﻟﻴﻠﻲ ﺑﻪ »ﺗﺨﺘﻪ ﻣﻲزﻧﻨﺪ« ﻳﺎ در ﭘﻲ آﻧﻨﺪ ﻛﻪ ﻛﺎرﻫـﺎي ﻣﻬـﻢ‬
‫ﺧﻮد را ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ در ﺳﺎﻋﺎت و روزﻫﺎي ﺧـﻮشﻳ‪‬ﻤـﻦ ﻳـﺎ ﺳـﻌﺪ‬
‫اﻧﺠﺎم دﻫﻨﺪ و ﻳﺎ دﻳﺪن ﺟﻐﺪ را ﻧﺤﺲ ﻣﻲداﻧﻨﺪ و ‪ ...‬اﻳﻦﻫﺎ ﻧﻤـﻲﺗﻮاﻧﻨـﺪ وﺟـﻮد‬
‫ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺟﺎدوﻳﻲ ﻳﺎ ﺧﺮاﻓﻲ را در زﻧﺪﮔﻲ روزﻣﺮة ﺧﻮد اﻧﻜﺎر ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در اﻓﻜﺎر ﻣﺮدم‬
‫زﻣﺎﻧﺔ ﻣﺎ‪ ،‬ﺑﻴﺶ از ﻫﻤﺔ اﻋﺘﻘﺎدات و ﺑﺎورﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻗﺮون ﮔﺬﺷـﺘﻪ‪ ،‬ﻋﻨﺎﺻـﺮ‬

‫‪ ◊ 94‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﺧﺮاﻓﻲ آن ﺑﻪ ﺟﺎيﻣﺎﻧﺪه و ﻛﺎﻣﻼً روﺷﻦ اﺳﺖ ﻛـﻪ ﺑـﻴﻦ اﺿـﻄﺮاب و ﻧﮕﺮاﻧـﻲ‬
‫ﻧﺎﺷﻲ از دﻳﺪن ﺟﻐﺪ و ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ ﻓﺮد ﻋﻮامﻓﺮﻳﺐ در ﻣﻴﺎن اﻳﻦ ﻣﺮدم ﻳﻚ راﺑﻄـﺔ‬
‫ﻣﻌﻨﺎدار وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫ﺟﺎدوﮔﺮي ﻛﻪ ﻣﺮدم در زﻧﺪﮔﻲ اﻣﺮوز ﺑﻪ او اﺣﺘﻴـﺎج دارﻧـﺪ‪ ،‬اﻟﺒﺘـﻪ ﻧـﺎﻣﺶ‬
‫ﺳﺎﺣﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻋﻤﻞﻛﺮدﻫﺎﻳﺶ ﺑﺮ ﻫﻤﺎن ﺑﺎورﻫـﺎ و اﻋﺘﻘـﺎدات ﺟـﺎدوﻳﻲ‬
‫ﺧﺮاﻓﻲ اﺳﺘﻮار اﺳﺖ‪ .‬ﻓﺮد ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ در واﻗﻊ ﻣﺪﻋﻲ ﭘﺎﺳﺦﮔـﻮﻳﻲ ﺑـﻪ‬
‫ﻫﻤﺎن ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﺟﺎدوﻳﻲ اﺳﺖ‪ .‬زﻣﺎﻧﻲ اﻳـﻦ ﻧـﻮع ﻧﻴﺎزﻫـﺎ از ﻣﻴـﺎن ﻣـﻲرود ﻛـﻪ‬
‫آرزوﻣﻨﺪان ﻣﻌﺠﺰه ﺑﻪ ﺟﺎي دﺳﺖ روي دﺳﺖ ﮔﺬاﺷﺘﻦ و اﻧﺘﻈﺎر ﻇﻬﻮر ﻗﻬﺮﻣﺎن‪،‬‬
‫ﺑﺮاي ﺗﺤﻘﻖ آرزوﻫﺎﻳﺸﺎن ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ و آﮔﺎﻫﻲ و اﻋﺘﻤﺎد ﺑﻪ ﻧﻔـﺲ ﻻزم دﺳـﺖ‬
‫ﻳﺎﺑﻨﺪ‪ .‬ﭘﺎﺳﺨﮕﻮﻳﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳﺶ ﻛﻪ ﭼﻪ وﻗـﺖ و در ﭼـﻪ ﺷـﺮاﻳﻄﻲ ﻧﻴﺎزﻫـﺎي‬
‫ﻧﺎمﺑﺮده ﺑﻪ ﻳﻚ ﻧﻴﺮوي ﺳﻴﺎﺳﻲ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬در ﺣﻮزة ﻛـﺎر ﺟﺎﻣﻌـﻪﺷﻨﺎﺳـﻲ‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ ﻛﻪ ﻏﻴﺮ از ﺗﻮدهﻫﺎي ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ و ﺷﺨﺺ ﻋﻮامﻓﺮﻳـﺐ‪،‬‬
‫ﻧﻴﺮوي ﺳﻮﻣﻲ ﻧﻴﺰ در اﺳﺘﻘﺮار اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﻧﻘـﺶ دارد‪ ،‬ﻧﻴﺮوﻳـﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﻋﺎﻣﻞ ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ و ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﻲ ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻓﺮد ﻋﻮامﻓﺮﻳﺐ ﻣﻲﺷﻮد و در واﻗﻊ ﻓـﺮد‬
‫ﻋﻮام ﻓﺮﻳﺐ را ﭼﻮن ﻋﻨﺼﺮ ﻣﺴﺘﻌﺪي ﺑـﺮاي ﺑﺮﻗـﺮاري دﻳﻜﺘـﺎﺗﻮري و اﺳـﺘﺒﺪاد‬
‫ﭘﺮورش ﻣـﻲدﻫـﺪ و در ﻣﻮﻗـﻊ ﻣﻨﺎﺳـﺐ ﺑـﻪ ﺻـﺤﻨﻪﺳـﺎزيﻫـﺎي ﺟﻨﺠـﺎﻟﻲ و‬
‫ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﻲ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻋﻮامﻓﺮﻳﺒﺎﻧﻪ و ﺟﺬّاب او ﻣـﻲﭘـﺮدازد و ﺧﻼﺻـﻪ آﻧﻜـﻪ‬
‫ﻧﻴﺮوﻳﻲ ﻛﻪ از »ﻫﻴﭻﻛﺲ« »ﻣﺮدي ﺗﻤﺎمﻋﻴﺎر« ﻣـﻲﺳـﺎزد ﺗـﺎ ﺑـﻪ وﺳـﻴﻠﺔ اﻳـﻦ‬
‫»ﻫﻴﭻﻛﺲ« و ﺑﺎ ﻧﺎم ﻣﺴﺘﻌﺎر او ﺑﺮ اوﺿﺎع ﻣﺴﻠﻂ ﺷﺪه و ﺑﺮ ﺧﺮ ﻣﺮاد ﺳﻮار ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻣﻘﺎﻃﻌﻲ در ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﻮده اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﻜﺎم ﺳﻠﻄﻪﮔﺮ ﺧﻮد را ﻫﻤﺘﺎي ﺧـﺪاﻳﺎن‬

‫ﺑﺴﺘﺮ و زﻣﻴﻨﺔ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ◊ ‪95‬‬

‫و ﻳﺎ از اﺻﺤﺎب ﻧﺰدﻳﻚ آﻧﺎن ﻗﻠﻤﺪاد ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﺑﻪ ﻣﺤﺾ اﻳﻦ ﻛﻪ اﻳـﻦ ﻧﺴـﺒﺖ‬
‫ﺑﻲرﻧﮓ ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺎﻛﻤﺎن ﺑﻪ دﺳﺖ و ﭘﺎ ﻣﻲاﻓﺘﺎدﻧﺪ و ﺗـﺮس وﺟﻮدﺷـﺎن را ﻓـﺮا‬
‫ﻣﻲ ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ ﻣﺒﺎدا ﺟﺒﺮوت و ﻋﻈﻤﺖ ﺟﺎدوﻳﻲ ﺣﻜﻮﻣﺘﺸﺎن ﻧﺎﺑﻮد ﺷﻮد‪ .‬از اﻳـﻦ‬
‫رو ﺑﻪ ﺟﺴﺖوﺟﻮي ﻳﺎﻓﺘﻦ ﻳﺎ »ﺑﻼﮔﺮدان« ﻣﻲﮔﺸﺘﻨﺪ‪ .‬در اﻳـﻦ ﻣﻴـﺎن ﻛﺴـﻲ را‬
‫ﻳﺎﻓﺘﻪ و ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﺔ ﻳﻚ »ﻧﺎﺟﻲ« ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ و اﻳﻦ در ﺣـﺎﻟﻲ ﺑـﻮد‬
‫ﻛﻪ ﺧﻮد در ﭘﺸﺖ ﺳﺮ او ﭘﻨﻬﺎن ﺷﺪه‪ ،‬از ﭘﺸﺖﭘـﺮده او را ﻫـﺪاﻳﺖ ﻣـﻲﻛﺮدﻧـﺪ‪،‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺪان ﻣﻌﻨﺎ ﻧﺒﻮد ﻛﻪ ﺣﺎﻛﻤﺎن اﺻﻠﻲ ﺑﻪ ﻗـﺪرت ﺟـﺎدوﻳﻲ اﻳـﻦ‬
‫ﺗﺎزهوارد اﻋﺘﻘﺎد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ »اﺳﺘﺮاﺗﮋي ﻛﺎر« آنﻫﺎ ﻋﺎﻗﻼﻧﻪﺗـﺮ از آن‬
‫ﺑﻮد‪ .‬آنﻫﺎ از ﻋﻨﺼﺮ ﻧﺎﺟﻲ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ وﺳـﻴﻠﻪ از ﺳـﺮدرﮔﻤﻲ و‬
‫اﻟﺘﻬﺎب و ﺑﻲﺗﺼﻤﻴﻤﻲ ﻣﺮدم و اﻳﻦ اﺿﻄﺮارِ ﺗﺮﺳـﻨﺎك ﻛـﻪ ﻣﺜـﻞ ﺟﺎدوﺷـﺪهﻫـﺎ‬
‫ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻧﺠﺎت ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬در ﺟﻬﺖ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺧﺎص ﺧﻮدﺷﺎن ﺑﻬﺮهﺑﺮداري ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫از آﻧﭽﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮان اﻳﻦ ﮔﻮﻧـﻪ ﻧﺘﻴﺠـﻪ ﮔﺮﻓـﺖ ﻫﻤـﺎنﮔﻮﻧـﻪ ﻛـﻪ‬
‫»ﻫﺮاس ﻣﻌﻄﻮف ﺑﻪ اﺟﺘﻤـﺎع« و »ﻫـﺮاس ﭘﺮﺧـﺎشﮔﺮاﻧـﻪ« در زﻣـﺎﻧﻲ ﭘـﻴﺶ‬
‫ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ ﺟﺒـﺮان ﻛﻤﺒﻮدﻫـﺎ و ﺿـﻌﻒﻫـﺎ ﺑـﻪ دﻻﻳﻠـﻲ اﻧﺠـﺎم ﻧﺸـﺪه اﺳـﺖ‪.‬‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ و اﺳﺘﺒﺪاد ﻧﻴﺰ )ﺣﺪاﻗﻞ از دﻳـﺪﮔﺎه روانﺷـﻨﺎﺧﺘﻲ( زﻣـﺎﻧﻲ اﺳـﺘﻘﺮار‬
‫ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ ﻛﻪ ﻣﻠﺘﻲ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮ دﻻﻳﻠـﻲ ﻛـﻪ ﺑﺮرﺳـﻲ و ﻛﺸـﻒ آنﻫـﺎ در ﺣـﻮزة ﻛـﺎر‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺳﻲ اﺳﺖ ﺑﻪ ﺑﻲﺗﺼﻤﻴﻤﻲ و ﻧﺎﭼﺎري ﻣﺨﺎﻃﺮهآﻣﻴﺰي دﭼﺎر ﻣـﻲﺷـﻮد‪،‬‬
‫وﻟﻲ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن دﻻﻳﻠﻲ ﻛﻪ ﮔﻔﺘﻴﻢ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ آنﻫﺎ را رﻓﻊ و رﺟﻮع ﻛﺮده و از ﺳﺪ‬
‫آنﻫﺎ ﺑﮕﺬرد‪ .‬ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل زﻣﺎﻧﻲ اﻳﻦ وﺿﻌﻴﺖ ﭘﻴﺶ ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ ﺑﺤﺮاﻧـﻲ ﺷـﺪﻳﺪ‪،‬‬
‫ﭘﺎﻳﺎن دورهاي از ﺗﻜﺎﻣﻞ و ﻟﺰوم ﻓﺮا رﺳﻴﺪن دوران ﺟﺪﻳﺪي )و ﺷﺎﻳﺪ ﻋﺼﺮي ﺑﻪ‬
‫ﻛﻠﻲ ﻧﻮﻳﻦ( را ﺑﺸﺎرت دﻫﺪ‪ .‬وﻟﻲ ﻧﻴﺮوﻫـﺎي ﻣﻮﺟـﻮد ﺑـﺮاي از ﻣﻴـﺎن ﺑﺮداﺷـﺘﻦ‬

‫‪ ◊ 96‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫وﺿﻌﻴﺖ ﻓﺮﺳﻮده و اﻳﺠﺎد ﺷﺮاﻳﻂ ﺟﺪﻳﺪ آﻣﺎدﮔﻲ ﻻزم را ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ دﻳـﺪﮔﺎه‬
‫ﻧﻈﺎم ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ دورة ﮔﺬاري اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻓﺎﺻـﻠﺔ دو دورة ﺗﻜﺎﻣـﻞ‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻗﺮار دارد‪ .‬دورهاي ﻛﻪ ﻟﺰوﻣﺎً ﻧﺒﺎﺳﺘﻲ ﺑﺎ ﺗﺴﻠﻂ ﻧﻈﺎم ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﻃـﻲ‬
‫ﺷﻮد‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺎ اﻳﻦ وﺟﻮد اﮔﺮ در ﻫﺮ ﺟﺎﻳﻲ ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﺑﻪ وﺟـﻮد آﻳـﺪ‪ ،‬ﻋﻠـﻞ و‬
‫زﻣﻴﻨﻪﻫﺎي آن را ﻣﻲﺗﻮان ﻫﻤﺎنﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺗﻮﺿﻴﺢ دادﻳﻢ درك ﻛﺮد‪ .‬اﻛﻨـﻮن ﺑـﺎ‬
‫ﺗﻮﺿﻴﺢ دﻗﻴﻖ وﻳﮋﮔﻲ و ﻣﻨﺶ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‪ ،‬ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫـﻴﻢ ﻛـﻪ ﭼﮕﻮﻧـﻪ اﻳـﻦ‬
‫وﻳﮋﮔﻲ )ﻳﻌﻨﻲ دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑـﻪ ﺣﺎﻛﻤﻴـﺖ در ﻋـﻴﻦ ﺣﺮﻛـﺖ ﺑـﺮﺧﻼف ﻧﻴﺮوﻫـﺎ و‬
‫ﮔﺮاﻳﺶ ﺗﺎرﻳﺨﻲ( ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﺔ ﻳﻚ ﻓﺸﺎر داﺋﻤﻲ ﺑﺮ ﺷﺎﻧﻪﻫﺎي ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﺎن ﺳﻨﮕﻴﻨﻲ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ و در دل آنﻫﺎ وﺣﺸﺖ اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﮔﻮﻳﻲ ﻋﺎﻟﻢ ارواح رﻫﺎ ﺷﺪهاﻧﺪ‬
‫و اﻧﮕﺎر در ﭘﺲِ ﭘﻴﺮوزيﻫﺎي ﺷﻴﺮﻳﻦ و درﺧﺸﺎن آنﻫﺎ ﻃﻌـﻢ ﺗﻠـﺦ ﺷﻜﺴـﺖ و‬
‫ﺳﺎﻳﺔ ﻧﺎﻛﺎﻣﻲﻫﺎي »ﻗﺮﻳﺐاﻟﻮﻗﻮع« آﻳﻨﺪه را ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﺣﺲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺷﺨﺺ ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ )ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ( ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺮاي ﻣﺪﺗﻲ ﻧﻴﺎز‬
‫ﺟﺎدوﻳﻲ ﺗﻮدة ﻋﻮام را ﺑﺮآورده ﺳﺎزد‪ .‬او ﻛﻪ ﺧﻮد در اﺳﺎرت ﻧﻈﺎﻣﻲ از اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎ‬
‫و اﻓﻜﺎر ﺳﺤﺮآﻣﻴﺰ اﺳﺖ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎً ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﺧـﻮﺑﻲ از ﻋﻬـﺪة اﻳـﻦ ﻛـﺎر ﺑﺮآﻳـﺪ‪.‬‬
‫ﺟﺎدوي اﻧﺪﻳﺸﻪاش ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ او ﺑﻪ رﺳﺎﻟﺖ ﺧﻮد اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺎورد‪ .‬وﻟـﻲ از‬
‫ﻃﺮﻓﻲ ﻫﻤﻴﻦ اﻧﺪﻳﺸﺔ ﺟﺎدوﻳﻲ ﻣﻮﺟﺐ ﺗﺮس و وﺣﺸﺖ او ﻧﻴﺰ ﻣﻲﺷﻮد و ﻫﺮ ﭼﻪ‬
‫ﻣﻲﮔﺬرد در اﺛﺮ رﻓﺘﺎرﻫﺎ و ﻋﻤﻞﻛﺮدﻫﺎي او ﺟﻮ‪ ‬ﺟﺎدوﻳﻲ اﻃـﺮاﻓﺶ ﻛﻤﺮﻧـﮓﺗـﺮ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد و اﻳﻦ ﺧﻮد ﺗﺮس و ﻫﺮاس او را ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ راﺑﻄﺔ ﺑﻴﻦ‬
‫ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ و ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑـﻪ او اﻋﺘﻘـﺎد داﺷـﺘﻪاﻧـﺪ روز ﺑـﻪ روز ﺿـﻌﻴﻒﺗـﺮ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬

‫ﭘﻴﺸﺮوي ﺑﻪ ﺳﻮي ﻗﺪرت‬

‫»ﻣﻐﺰ ﻣﺘﻔﻜﺮﺷﺎن ﻟﻮﻟﻴﻮس ﻛﺎﺗﻲﻟﻴﻨﺎ ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺎﺟﺮاﺟﻮﻳﻲ ﺑﻲﺑﺎك و ﺣﻴﻠـﻪﮔـﺮ‪ .‬او‬
‫ﻓﺮدي ﺑﺪﻧﺎم و ﺷﺎﻳﻊ ﺑﻮد ﻛﻪ در زﻧﺎ ﺑﺎ ﻣﺤﺎرم و ﻗﺘﻞ ﺑﺮادرش و ‪ ...‬دﺳـﺖ داﺷـﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬اوﺑﺎش و آﺳﻤﺎنﺟﻞﻫﺎ او را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان رﺋﻴﺲ و آﻗﺎي ﺧﻮد اﻧﺘﺨﺎب ﻛﺮدﻧـﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﺔ آن ﻣﺘﺤﺪان ﻣﻜّﺎر ﺷﺪﻳﺪاً ﻫﻢﻗﺴﻢ ﺷﺪﻧﺪ و ﺑﺎ ﻫﻢ ﻋﻬﺪ ﺑﺴﺘﻨﺪ و اﻧﺴﺎﻧﻲ را در‬
‫اﻳﻦ راه ﻗﺮﺑﺎﻧﻲ ﻛﺮده‪ ،‬ﻫﻤﮕﻲ از ﮔﻮﺷﺖ او ﺧﻮدﻧﺪ‪«.‬‬

‫»ﭘﻠﻮﺗﺎرك ‪ -‬ﺳﻴﺴﺮون«‬

‫ﻣﺎﺟﺮاي دوران اﻗﺒﺎل و اوج ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ و ﻧﻴﺰ ﭘﺎﻳﺎن ﻛـﺎر او‬
‫را ﺗﺎرﻳﺦ ﺛﺒﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن آﻧﭽﻪ ﻫﻤـﻮاره ﻣـﺒﻬﻢ ﻣـﻲﻣﺎﻧـﺪ ﻳـﺎ ﺑـﺎ‬
‫ﭘﻮﺷﺸﻲ از دروغ ﺑـﻪ ﻣـﺎ ﻋﺮﺿـﻪ ﻣـﻲﺷـﻮد‪ ،‬ﭼﮕـﻮﻧﮕﻲ آﻏـﺎز ﻛـﺎر اوﺳـﺖ‪ .‬از‬
‫وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي ﻣﻬﻢ ﺷﺨﺺ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ‪ ،‬ﺗﻤﺎﻳـﻞ ﺷـﺪﻳﺪ او ﺑـﻪ ﺗﺴـﻠﻂ ﻳـﺎﻓﺘﻦ ﺑـﺮ‬
‫ﺗﺎرﻳﺨﭽﺔ زﻧﺪﮔﻲ ﮔﺬﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﭼﺮا ﻛـﻪ او ﻣـﻲﺧﻮاﻫـﺪ‪ ،‬ﺳـﺎﺑﻘﻪاي ﻣﻨﺎﺳـﺐ و‬

‫‪ ◊ 98‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫دﻟﺨﻮاه ﺑﺮاي ﺧﻮد ﺑﺴﺎزد و در اﻳﻦ راه ﻧﻴﺰ در ﭘﺎك ﻛﺮدن آﺛﺎر و ﻋﻼﺋﻢ ﻣﺮﺑـﻮط‬
‫ﺑﻪ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻛﻪ ﺑﻌﻀﺎً ﻧﺎﺧﻮﺷﺎﻳﻨﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻮﻓﻖ ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬زﻳﺮا زﻣـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ در‬
‫ﻛﺎﻧﻮن ﺗﻮﺟﻪ ﻋﻮام ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬آنﻗﺪر ﻗﺪرت دارد ﻛﻪ ﮔﺬﺷﺘﺔ ﺧﻮد را ﻧﻴﺰ ﺑـﻪ‬
‫دﻟﺨﻮاه ﺑﺎزﺳﺎزي ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﺑﺎزﮔﻮﻳﻲ ﺗﺎرﻳﺨﭽﺔ زﻧﺪﮔﻲ او ﺑﺴﻴﺎر ﺷﻨﻴﺪﻧﻲ ﻣـﻲﺷـﻮد‪ .‬او از‬
‫ﺳﻴﻨﺔ ﮔﺮگ ﺷﻴﺮ ﺧﻮرده‪ ،‬ﺷﻴﺮ ﻧـﺮي ﺑـﻪ او ﺟﻨـﮓ و ﻣﺒـﺎرزه آﻣﻮﺧﺘـﻪ و ﺣﺘـﻲ‬
‫ﻣﺪتﻫﺎ ﻗﺒﻞ از ﻇﻬﻮر او ﺳﺘﺎرة ﺑﺨﺘﺶ در آﺳﻤﺎن دﻳﺪه ﺷﺪه ﺗﺎ ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻧﺎآﮔـﺎه‬
‫ﺧﺒﺮ ﻇﻬﻮر ﻗﺮﻳﺐاﻟﻮﻗﻮع ﻳﻚ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺘﺜﻨﺎﻳﻲ را ﺑﺸﺎرت دﻫﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﻓﺮد ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﻫﻢﭼﻨﺎن ﻛﻪ در ﺗﺼﺮف ﻗﺪرت ﺗﺎﻣ‪‬ﻪ ﻣﻮﻓـﻖ‬
‫ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬در اﻳﻨﺠﺎ ﻧﻴﺰ ﻧﺎﻛﺎم ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪ .‬او اﮔﺮﭼﻪ ﺟﻔﺎﻛﺎري ﭘﻴﺮوز اﺳﺖ و ﻗـﺎﺗﻠﻲ‬
‫ﻣﻮﻓﻖ‪ ،‬اﻣﺎ در ﭘﺎﻛﺴﺎزي ﮔﺬﺷﺘﻪ و از ﻣﻴﺎن ﺑﺮداﺷﺘﻦ ﺳﺎﺑﻘﺔ ﺧﻮد ﻧﺎﻣﻮﻓﻖ اﺳـﺖ‪.‬‬
‫ﺣﺎل اﮔﺮ ﻛﻤﻲ ﺑﻪ ﮔﺬﺷﺘﻪﻫﺎي ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺑﺮﮔﺮدﻳﻢ ﺑﺎ ﺑﺮرﺳﻲ وﻳﮋﮔـﻲﻫـﺎي‬
‫ﺑﺮﺟﺴﺘﻪاش ﺑﻪ ﻧﻈﺎم ارزﺷـﻲ او ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﻧﻈـﺮ ﻣـﻦ اﻛﺜـﺮ ﺣﺎﻛﻤـﺎن ﻣﺴـﺘﺒﺪ و‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ را درﺑﺮﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﭘﻲ ﻣﻲﺑﺮﻳﻢ‪.‬‬
‫در ﻣﻴﺎن ﻛﻮدﻛﺎن‪ ،‬اﻓﺮاد ﭘﻴﺸﺮو و ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي رﻫﺒﺮي را ﺑـﻪ ﺷـﻜﻞ ﻗﺎﺑـﻞ‬
‫ﺗﻮﺟﻬﻲ ﻣﻲﺗﻮان دﻳﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﭼﻪ ﻣﻮﻗﻊ ﻣﻲﺗﻮان ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﺎن آﻳﻨﺪه را در ﻣﻴﺎن اﻳﻦ‬
‫ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎ ﺑﺎزﺷﻨﺎﺳﻲ ﻛﺮد؟ اﮔﺮ دﻗﺖ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬اﻏﻠـﺐ آنﻫـﺎ را در ﻣﻴـﺎن ﻛﻮدﻛـﺎﻧﻲ‬
‫ﻣــﻲﺑﻴﻨــﻴﻢ ﻛــﻪ از روي ﺑــﻲﻣﻴﻠــﻲ ﺑــﻪ ﮔــﺮوه ﻣــﻲﭘﻴﻮﻧﺪﻧــﺪ و اﻏﻠــﺐ ﻛﺎرﺷــﺎن‬
‫دﺳﻴﺴﻪﭼﻴﻨﻲ ﻋﻠﻴﻪ ﻛﻮدﻛﺎن ﻣﺤﺒﻮب و ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺑـﻪ ﮔﻮﻧـﻪاي ﻛـﻪ ﺟﻤـﻊ‬
‫ﻛﻮدﻛﺎن ﺑﻪ زودي ﺑﭽﻪﻫﺎي اﻳﻦﭼﻨﻴﻨﻲ را از ﮔﺮوه ﺧﻮد ﻃـﺮد ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ .‬ﻓـﺮد‬
‫ﻣﺴﺘﺒﺪ و ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺣﺘﻲ در دوران ﻛﻮدﻛﻴﺶ ﻧﻴﺰ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎ دﻳﮕﺮان دوﺳـﺘﻲ‬

‫ﭘﻴﺸﺮوي ﺑﻪ ﺳﻮي ﻗﺪرت ◊ ‪99‬‬

‫واﻗﻌﻲ ﺑﺮﻗﺮار ﻛﻨﺪ‪ .‬او را ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻲﺗﻮان ﺟﺰء آن ﮔﺮوه از ﻛﻮدﻛﺎن ﻧﺎزكﻧﺎزﻧﺠﻲ‬
‫و ﮔﻮﺷﻪﮔﻴﺮي داﻧﺴﺖ ﻛﻪ ﻏﺮق در ﺗﺼﻮرات و ﺧﻴﺎلﻫﺎي ﺧﻮد اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺪ ﻧﻴﺴﺖ‬
‫ﺑﻪ ﻳﻚ ﺧﺎﻃﺮه ﻛﻪ ﻧﻤﻮﻧﺔ روﺷﻨﻲ اﺳﺖ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻛﻮدك ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻣﺎ روزي در ﺟﻤﻊ ﻛﻮدﻛﺎن ﻫﻢﺳﻦ و ﺳﺎﻟﺶ ﻗﻴﺎﻓﻪاي‬
‫ﺟﺪ‪‬ي ﺑﻪ ﺧﻮد ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺗﻮﻗﻌﺎﺗﻲ را ﻣﻄﺮح ﻣﻲﺳﺎزد‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ واﺿﺢ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﻧـﻪ‬
‫ﺗﻨﻬﺎ او را ﺟﺪ‪‬ي ﻧﻤﻲﮔﻴﺮﻧﺪ ﺑﻠﻜﻪ او را ﻣﺴﺨﺮه ﻫﻢ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻳـﻦ ﻣﺴـﺄﻟﻪ ﻫـﻢ‬
‫ﺑﺴﻴﺎر روﺷﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻً ﻛﻮدﻛﺎن ﻛﺴﻲ را ﺑﻪ ﺳﺮدﺳﺘﮕﻲ ﺧـﻮد اﻧﺘﺨـﺎب‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ از ﻧﻈﺮ آنﻫﺎ ﺑﺎﻫﻮشﺗﺮﻳﻦ و ﺑﺎﺷﻬﺎﻣﺖﺗﺮﻳﻦ ﻓﺮد ﺟﻤﻊ ﺑﺎﺷـﺪ‪ .‬ﺗﻨﻬـﺎ‬
‫آن دﺳﺘﻪ از ﻛﻮدﻛﺎن ﺑﻪ اﻋﻀﺎي زورﮔﻮ و ﺳﺘﻤﮕﺮ ﺧﻮد ﺟﻮاب ﻣﺜﺒﺖ ﻣـﻲدﻫﻨـﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻛﻮدﻛﺎن ﺑﺰﻫﻜﺎر و وﻟﮕﺮد ﻧﻮﻋﻲ دﺷﻤﻨﻲ و ﭘﺮﺧﺎشﮔـﺮي ﻧﺴـﺒﺖ ﺑـﻪ‬
‫ﻣﺤﻴﻂ ﺧﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻗﺼﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ در ﻛﺘﺎبﻫﺎي آﻣﻮزﺷﻲ ﻛﻮدﻛﺎن ذﻛـﺮ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬اﻛﺜﺮاً ﺑﻲﭘﺎﻳﻪ و اﺳﺎس اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﮔﻮل زدن ﻛﻮدﻛـﺎن ﺑـﻪ ﻣﺮاﺗـﺐ‬
‫ﻣﺸﻜﻞﺗﺮ از ﺑﺰرگﺳﺎﻻن اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻓﺮد ﻣﺴـﺘﺒﺪ و ﺧﻮدﻛﺎﻣـﺔ ﻣـﻮرد‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻌﺔ ﻣﺎ در دوران ﻛﻮدﻛﻲ ﻫﺮﮔﺰ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻪ ﻃﻌﻢ رﻫﺒـﺮي را ﺑﭽﺸـﺪ و ﭼـﻮن‬
‫ﻫﻴﭻﮔﺎه در ﻧﻘﺶ رﻫﺒﺮ ﻧﺒﻮده ﻃﺒﻴﻌﺘﺎً در روﻧﺪ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻳـﻚ ﻓـﺮد‬
‫ﻣﺴﺘﺒﺪ و ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﻧﻤﻮدي ﻧﺪاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬در ﻏﻴﺮ اﻳـﻦ ﺻـﻮرت ﺟﺎﻣﻌـﻪ ﺧﻴﻠـﻲ‬
‫ﭘﻴﺶﺗﺮ از آن ﻛﻪ او ﺑﺮ ﻣﺴﻨﺪ رﻫﺒﺮي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺎﻫﻴﺖ او‬
‫آﮔﺎﻫﻲ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫در دوران ﺑﻠﻮغ و ﻧﻮﺟﻮاﻧﻲ ﺑﺴﻴﺎر از ﻛﻮدﻛﺎن ﺗﺤﺖ ﻓﺸﺎر اﻣﻴﺎل ﺟﺎهﻃﻠﺒﺎﻧﺔ‬
‫ﺧﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻃﺮاﻓﻴﺎﻧﺶ ﺑﻪ وﺟﻮد ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻤﺎﻳﻼﺗﻲ در او ﭘﻲ ﻣﻲﺑـﺮد‪ ،‬ﭼـﺮا‬
‫ﻛﻪ در اﻳﻦ دوران ﮔﺮاﻳﺶﻫـﺎ و رﻓﺘﺎرﻫـﺎي ﺧﺎﺻـﻲ در او ﺑـﺮوز ﻣـﻲﻛﻨـﺪ ﻛـﻪ‬

‫‪ ◊ 100‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫وﺿــﻌﻴﺖ او را از اﻃﺮاﻓﻴــﺎن و ﻃﺒﻘــﺔ اﺟﺘﻤــﺎﻋﻴﺶ ﻣﺘﻤــﺎﻳﺰ ﻣــﻲﻛﻨــﺪ‪ .‬ﺗﻤــﺎﻣﻲ‬
‫رﻓﺘﺎرﻫــﺎي او ﻧﺸــﺎن ﻣــﻲدﻫﻨــﺪ ﻛــﻪ او ﭼﻴــﺰي »ﻣﻐــﺎﻳﺮ ﺧﻮاﺳــﺖ دﻳﮕــﺮان«‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ‪ .‬ﻧﮕﺮش او ﺑﻪ ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﺴـﺎﺋﻞ ﺑـﺎ ﺗﻠﻘّـﻲ دﻳﮕـﺮان از آن ﻣﺴـﺄﻟﻪ‬
‫ﻣﺘﻔــﺎوت ﺑــﻮده از اﻳــﻦ رو دﭼــﺎر ﺗﻌﺎرﺿــﺎت ﻣﺘﻌــﺪدي ﻣــﻲﺷــﻮد‪ .‬او دﭼــﺎر‬
‫اﻓﺴﺮدﮔﻲﻫﺎي ﺷﺪﻳﺪي ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﻏﺎﻟﺒﺎً ﺑﺎ اﻧﺪﻳﺸﺔ ﺧﻮدﻛﺸـﻲ ﻫﻤـﺮاه اﺳـﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ اﻓﺴﺮدﮔﻲﻫﺎ ﻛﻪ ﻣﺘﻌﺎﻗﺐ ﻫﺮ ﺷﻜﺴﺖ و ﻧﺎﻛﺎﻣﻲ وﻟﻮ ﻛﻮﭼﻚ ﺑـﻪ ﺳـﺮاﻏﺶ‬
‫ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ ،‬ﻣﻌﻤﻮﻻً ﺑﺎ ﺗﺼﻮ‪‬رات و ﻃﺮحﻫﺎي ﺗﻼﻓﻲﺟﻮﻳﺎﻧﻪاي ﻓﺮوﻧﺸﺎﻧﺪه ﻣﻲﺷـﻮﻧﺪ‬
‫و ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ او را اﻧﺪﻛﻲ اﻣﻴﺪوار ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬او در دل ﺑﺎ ﺧﻮد ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫»ﺷﻤﺎ ﻧﻤﻲداﻧﻴﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ روﺑﺮو ﻫﺴﺘﻴﺪ‪ ،‬ﻛﻤﻲ ﺻﺒﺮ ﻛﻨﻴـﺪ‪ ،‬آﻧﮕـﺎه‬
‫ﺧﻮاﻫﻴﺪ دﻳﺪ ﭼﻪ دﻣﺎري از روزﮔﺎرﺗﺎن درآورم‪«.‬‬
‫در ﻫﻤﻴﻦ زﻣﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺑـﻪ اوﻟـﻴﻦ ﻧﻤﻮﻧـﺔ ﻣـﻮﻓﻘﻴﺘﺶ دﺳـﺖ‬
‫ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ .‬او ﻣﻮﻓﻖ ﻣﻲﺷﻮد اﻳﻦ ﻃﺮف و آن ﻃﺮف ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ ﻫﻮاﺧـﻮاه ﭘﻴـﺪا ﻛﻨـﺪ‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ او اﻋﺘﻘﺎد داﺷﺘﻪ و وﻓﺎداراﻧﻪ از او ﭘﻴﺮوي ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﻓﺮاد ﻣﻌﻤﻮﻻً از ﻧـﻮع‬
‫آدمﻫﺎي ﻣﻨﺰوي ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻧﺪاﺷﺘﻦ ﺗﻌﻠّﻖ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﺟﻤﻌﻲ‪ ،‬ﺑﺪون رﻫﺒﺮ‬
‫و ﻣﺮاد ﻣﺎﻧﺪهاﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻫﻮاداران ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ‪ ،‬ﺑﺎ دﻳﺪن اﻋﺘﻤﺎدي ﻛـﻪ اﻳـﻦ ﻓـﺮد ﺑـﻪ‬
‫آنﻫﺎ اﺑﺮاز ﻣﻲﻛﻨﺪ اﺣﺴﺎس ﻣﻬﺘﺮي و ﺑﺰرﮔﻲ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ .‬اﻳـﻦ ﮔـﺮوه ﻛﻮﭼـﻚ‬
‫ﻳﺎران‪ ،‬ﻣﻬﺘﺮي و ﺑﺰرﮔﻲ ﺧﻴﺎﻟﻲ ﺧﻮﻳﺶ را ﻧﺎﺷﻲ از درﺟـﺎت ﻣﺘﻌـﺎﻟﻲ ﺳﺮدﺳـﺘﺔ‬
‫ﺧﻮد ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ .‬ﭼﻴﺰي ﻛﻪ ﺑﺮاي دﻳﮕﺮان ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺼﻮر ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻣﺎ ﺑـﺎ‬
‫اوﻟﻴﻦ ﻧﻤﻮﻧﺔ ﻣﺮﻳﺪاﻧﻲ آﺷﻨﺎ ﻣﻲﺷﻮﻳﻢ ﻛﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺳﺮ ﺑﻪ ﻣﻴﻠﻴﻮن ﻣﻲﻛﺸﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ‬
‫ﺣﺎل اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ دوﺳﺘﻲﻫﺎ و رﻓﺎﻗﺖﻫﺎ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻧﺪرت اداﻣﻪ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﺟﻨﺒﺔ‬
‫دوﺳﺘﻲ واﻗﻌﻲ ﻧﺪارد و ﻛُﻨﻪ و ذات آنﻫـﺎ ﺑـﻪ اﻧـﻮاع ﻓﺮﻳـﺐﻛـﺎري و ﺗﺼـﻮرات‬

‫ﭘﻴﺸﺮوي ﺑﻪ ﺳﻮي ﻗﺪرت ◊ ‪101‬‬

‫ﺑﻲاﺳﺎس آﻣﻴﺨﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎ ﺗﻮﺳﻞ ﺑﻪ اﻳﻦ ﮔﻮﻧـﻪ رواﺑـﻂ‬
‫از ﮔﻮﺷﺔ ﻋﺰﻟﺖ و اﻧﺰواي از ﺟﻤﻊ ﻧﺠﺎت ﭘﻴﺪا ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ آن ﻛـﻪ اﺣﺘﻤـﺎل‬
‫دارد ﺑﻪ ﻣﺎﺟﺮاﻫﺎي ﺷﺮمآور ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﻧﻴﺰ ﻛﺸﻴﺪه ﺷﻮد‪ ،‬وﻟﻲ ﺑﺎ ﻫﺮ ﻳـﻚ از اﻳـﻦ‬
‫ﺳﺮﺷﻜﺴــﺘﮕﻲﻫــﺎ آﺗــﺶ ﻗــﺪرتﻃﻠﺒــﻲ او اﻓﺮوﺧﺘــﻪﺗــﺮ و ﻗﻠﻤــﺮو رؤﻳﺎﻫــﺎي‬
‫ﺧﻮدﺑﺰرگﺑﻴﻨﺎﻧﻪاش ﮔﺴﺘﺮدهﺗﺮ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺗﻮﺻﻴﻔﻲ ﻛـﻪ از دوران ﻛـﻮدﻛﻲ و ﺟـﻮاﻧﻲ ﻓـﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ ﺷـﺪ‪ ،‬ﻣﺸـﺎﺑﻪ‬
‫ﺳﺮﮔﺬﺷﺖ ﺑﺴﻴﺎري از اﻓﺮاد اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ از اﻳﻦ ﻋﺪة ﻛﺜﻴﺮ ﻓﻘـﻂ ﺗﻌـﺪاد ﻛﻤـﻲ ﺑـﺮ‬
‫ﺗﺨﺖ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﻣﻲﻧﺸﻴﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﺮاي رﺳﻴﺪن ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻊ ﻓﺮاﻫﻢ آﻣﺪن زﻣﻴﻨـﻪ‬
‫و ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﻲ ﺿﺮوري اﺳﺖ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻦ ﻛـﻪ ﻓـﺮد ﻣـﻮردﻧﻈﺮ در ﻣﺴـﻴﺮش ﺑـﻪ‬
‫ﺟﻨﺒﺶﻫﺎ و ﺣﺮﻛﺖﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻫﻨﻮز ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﺳﺎزﻣﺎن ﻧﻴﺎﻓﺘـﻪاﻧـﺪ ﺑﺮﺧـﻮرد ﻛﻨـﺪ‪.‬‬
‫اﻓﺮاد ﻗﺪرتﻃﻠﺐ و ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ اﻳـﻦ ﮔﻮﻧـﻪ ﺟﻨـﺒﺶﻫـﺎ را ﻛـﻪ ﻣﻌﻤـﻮﻻً وﻳﮋﮔـﻲ‬
‫ﻋﺼﻴﺎنﮔﺮي دارﻧﺪ زﻳﺮ ﺳﻠﻄﺔ ﺧﻮد درﻣﻲآورﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﻬﻀـﺖﻫـﺎ اﮔﺮﭼـﻪ ﻋﻠﻴـﻪ‬
‫ﺑﺴﻴﺎري از ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻣﻮﺿﻊ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ وﻟﻲ ﺑﻪ ﻛُﻨﻪ و ﻣﺎﻫﻴﺖ رواﺑـﻂ‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﺻﻼً ﻧﻤﻲﭘﺮدازﻧﺪ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﺷﺪﻳﺪاً ﻣﺤﺎﻓﻈﻪﻛﺎراﻧﻪ ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ‬
‫اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻌﺠﺐ ﺷﻮد‪ ،‬زﻳﺮا ﭼﻴﺰي ﻛﻪ او ﻣـﻲﺧﻮاﻫـﺪ ﺑـﻪ دﺳـﺖ‬
‫آورد‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻗﺎﺑﻞ دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻨﻴﺎد و اﺳﺎس ﻣﺤﻴﻂ ﺗﻐﻴﻴﺮي ﻧﻜﻨﺪ‪.‬‬
‫او ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﺣﺬف اﻣﺘﻴﺎزات ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻠﻜﻪ ﺧﻮدش ﺑﻪ دﻧﺒﺎل دﺳﺖﻳـﺎﺑﻲ ﺑـﻪ‬
‫ﺑﺰرگﺗﺮﻳﻦ اﻣﺘﻴﺎزات اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي او ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺻﺎﺣﺒﺎن ﺳـﺮﻣﺎﻳﻪ و ﻗـﺪرت‬
‫وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ وﻟﻲ او را ﺗﻜﺮﻳﻢ و ﺳﺘﺎﻳﺶ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﻮﺟﻮد ﺣﻘﻴـﺮي ﻛـﻪ‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺎﻧﺪن را ﺗﺤﻤ‪‬ﻞ ﻛﻨﺪ‪ ،‬زﻣﺎﻧﻲ از ﺑﺎدة ﻓﺘﺢ و ﭘﻴـﺮوزي ﺧـﻮد ﺑﻬﺘـﺮ‬
‫ﺳﺮﻣﺴﺖ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﺰرﮔﺎن و زﻋﻤﺎي ﻗﻮم و ﺻﺎﺣﺐﻣﻨﺼـﺒﺎن ﻣﻮﻓﻘﻴ‪‬ـﺖ او را‬

‫‪ ◊ 102‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﺷﻬﺎدت دﻫﻨﺪ‪ .‬ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس او ﺑﻪ اﻓﺴﺮان ﻧﻈﺎﻣﻲ ﻧﻴﺎز دارد و ﭘـﺲ از آن ﻧﻴـﺰ‬
‫ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ اﻣﻮر در ﮔﺮو اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻓﺴﺮان ﻧﻴﺰ )ﺑﻨﺎﺑﺮ دﻻﻳﻞ ﺧﺎﺻﻲ ﻛﻪ ﺧـﻮد‬
‫او ﻧﻴﺰ دﻻﻳﻠﺶ را ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ درك ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ( ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ او ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﺤﺎﻓﻈﻪﻛﺎر و ﺣﺴﺎﺑﮕﺮ‪ ،‬ﻫﻤﻮاره ﺷﻮرشﻫﺎ و ﻋﺼﻴﺎنﻫﺎ را ﭼﻮن‬
‫اﻫﺮﻣﻲ ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ و ﻧﮕﻪداري ﻗﺪرت ﺧﻮد ﻣﻲداﻧﻨﺪ و ﺑﺎرﻫﺎ ﺳﺮ ﺑﺰﻧﮕـﺎه ﺑـﺎ راه‬
‫اﻧﺪاﺧﺘﻦ ﺷﻮرشﻫﺎي ﺧﻴﺎﺑﺎﻧﻲ ﺧﻄﺮ اﻧﻘﻼب در ﺣﺎل وﻗﻮع را ﺧﻨﺜـﻲ ﻛـﺮدهاﻧـﺪ‪.‬‬
‫ﻛﺎﻣﻼً واﺿﺢ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻮرﺷﮕﺮان ﻫﻤﻮاره از ﻧﻘﺶ ﻣﺤﺎﻓﻈﻪﻛﺎراﻧﺔ ﺧـﻮد آﮔـﺎه‬
‫ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺗﺎ ﭼﻪ اﻧﺪازه ﻣﻬﻢ اﺳﺖ؟ آﻧﺎن ﻫﺮ ﭼﻪ ﻛﻤﺘﺮ در اﻳـﻦ ﺑـﺎره‬
‫ﺑﺪاﻧﻨﺪ ﻧﻘﺶ ﺧﻮد را ﺑﻬﺘﺮ اﻳﻔﺎ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺿﺮورﺗﻲ ﻧﺪارد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪاي ﻛﻪ‬
‫ﺑﻪ ﺷﻮرشﮔﺮان ﭘﻴﻮﺳﺘﻪ ﺑﻪ ﻧﻘﺶ واﻗﻌﻲ ﺧـﻮد آﮔـﺎه ﺑﺎﺷـﺪ‪ .‬او ﻫـﺮ ﮔـﺎﻣﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﺑﺮﻣﻲدارد در ﺟﻬﺖ ﺣﻔﺎﻇﺖ از ﻫﻤﺎن ارزشﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺒـﺎرزة ﺑﻨﻴـﺎدي‬
‫ﻋﻠﻴﻪ آنﻫﺎ ﺗﻈﺎﻫﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ و از دروﻏﻲ ﻛﻪ ﻣـﻲﮔﻮﻳـﺪ آﮔـﺎه اﺳـﺖ‪ .‬دروغﭘـﺮداز‬
‫ﺣﺮﻓﻪاي ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﺎ از ﻧﺎدرﺳﺘﻲ ﺳﺨﻦ ﺧﻮد آﮔﺎه ﻧﻴﺴﺖ ﻳﺎ ﺟﻮاﻧﺐ آن را‬
‫ﺑﻪ روﺷﻨﻲ ﻧﻤﻲداﻧﺪ‪ .‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻴﻦ ﻇﺎﻫﺮ و ﺑﺎﻃﻦ ﻗﻀﺎﻳﺎ ﺳﺮدرﮔﻢ اﺳـﺖ وﻟـﻲ‬
‫ﻃﻮري ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﮔﻮﻳﻲ از ﻣﺘﻦ وﻗﺎﻳﻊ ﻣﻄﻠﻊ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻮن ادراك ﺣﺴﻲ‬
‫او ﺑﺎ ﺗﻤﺎﻳﻼت ﻣﻘﻄﻌﻲ ﺗﻨﺎﺳﺐ دارد و ﻧﻴﺎزي ﻧﺪارد ﻛﻪ ﺗﻘﻠـﺐ ﻛﻨـﺪ‪ .‬ﺳـﺨﻨﺎن و‬
‫ﻧﺼﺎﻳﺢ ﻓﺮد ﻋﻮامﻓﺮﻳﺐ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﻗﺎﻧﻊﻛﻨﻨﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ او )ﺣـﺪاﻗﻞ در زﻣـﺎﻧﻲ‬
‫ﻛﻪ ﻣﻴﺪانداري ﻣﻲﻛﻨﺪ( اﻛﺜﺮ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎي ﺧﻮد را ﺑﺎور دارد‪.‬‬
‫ﻓــﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣــﻪ ﺑــﺮﺧﻼف ﺑﺴــﻴﺎري از اﻓــﺮاد دﻳﮕــﺮ‪ ،‬در ﻣﻴــﺎن ﺟﺮﻳــﺎن‬
‫ﺷﻮرﺷﮕﺮي ﺧﻮد را ﻧﺎآﺷﻨﺎ و ﻏﺮﻳﺐ ﺣﺲ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺧﻮد را ﻳﻜﻲ از آنﻫـﺎ‬
‫ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ در ﺗﻤﺎم ﻃﻮل زﻧﺪﮔﻲ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﻧﻐﻤﺔ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺳﺮ ﻣﻲداده اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﭘﻴﺸﺮوي ﺑﻪ ﺳﻮي ﻗﺪرت ◊ ‪103‬‬

‫ﺑﺎ ورود او ﺑﻪ ﺟﻨﺒﺶ ﻣﺬﻛﻮر ﺗﻌﺼﺐ و ﻳﻜﺮﻧﮕﻲ آدﻣﻲ ﻛﻪ ﻫﻤﻮاره ﻧﺎراﺿﻲ ﺑﻮده‬
‫ﭘﺎ ﺑﻪ ﻣﻴﺪان ﻣﻲﮔﺬارد‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ اﻓﺮاد دﻳﮕﺮي ﻛﻪ در اﻳﻦ ﺟﻨﺒﺶ ﻋﻀﻮﻳﺖ دارﻧـﺪ و‬
‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﺑﻪ آن ﺑﭙﻴﻮﻧﺪﻧﺪ ﻧﻴﺰ ﺷﻜﺎﻳﺖ و اﻋﺘﺮاض دارﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺎ ﺷـﻜﻠﻲ‬
‫ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﺎ او‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ آنﻫﺎ در زﻣﻴﻨﻪﻫﺎي دﻳﮕـﺮ زﻧـﺪﮔﻲ‪ ،‬ﺷﺨﺼـﻴﺖ ﻣﺜﺒﺘـﻲ‬
‫داﺷﺘﻪ و ﺑﺎ ﺷﻐﻞ ﺧﺎﻧﻮادهﺷﺎن ﺳﺎزﮔﺎري داﺷﺘﻪ و ﺑﺎ ﻣﺸـﻜﻼت ﻣـﻲﺗﻮاﻧﻨـﺪ ﺑـﻪ‬
‫ﮔﻮﻧﻪاي ﻣﺆﺛﺮ ﻛﻨﺎر ﺑﻴﺎﻳﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ در ﺣﺎﻟﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺎرﺿﺎﻳﺘﻲ داﻳﻤﻲ و ﺳـﺮ دادن‬
‫ﻧﻐﻤﺔ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻣﺤﻮر اﺻﻠﻲ زﻧﺪﮔﻲ ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬اﮔﺮ دﻳﮕـﺮ‬
‫اﻋﻀﺎي ﺟﻨﺒﺶ ﺑﻪ ﻣﻮازات اﻣﻮر ﻣﺮﺑـﻮط ﺑـﻪ آن ﻋﻼﺋـﻖ و ﻧﻴﺎزﻫـﺎي ﺷﺨﺼـﻲ‬
‫دﻳﮕﺮي ﻫﻢ دارﻧﺪ‪ .‬اﻣـﺎ در زﻧـﺪﮔﻲ ﻓـﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ ﻫﻤـﺎن ﻧﻬﻀـﺖ و ﻋﻨﺼـﺮ‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﺷﺨﺼﻲﺗﺮﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ و ﻋﻤﻴﻖﺗﺮﻳﻦ ﺷﻮر و ﻋﻼﻗـﻪ ﻣﺤﺴـﻮب‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ روﺷﻦ اﺳﺖ )و ﺷﺎﻳﺪ ﻫﻢ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺳﺮﻣﺎﻳﻪﮔـﺬاري‬
‫اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻨﻲ روز ﺟﻨﺒﺶ ﻣﺬﻛﻮر( ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺧﻴﻠـﻲ ﺳـﺮﻳﻊ ﭘ‪‬ﺴـﺖ ﻣﻬﻤـﻲ را‬
‫اﺷﻐﺎل ﻛﻨﺪ‪ .‬اﻓﺮاد دﻳﮕﺮ ﻧﻴﺰ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻮﻗﻌﻴﺘﻲ را درك ﻛﻨﻨﺪ وﻟـﻲ از‬
‫آن ﻛﻨﺎره ﻣﻲﮔﻴﺮﻧـﺪ‪ .‬اﻳـﻦ وﺿـﻌﻴﺖ ﺑـﻪ ﻓـﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ ﺟﺎﻳﮕـﺎﻫﻲ ﻣﻨﺼـﻔﺎﻧﻪ‬
‫ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ اﻓﺮاد دﻳﮕﺮ ﻓﻘﻂ ﺑﺨﺸـﻲ از وﻗـﺖ و اﻧـﺮژي ﺧـﻮد را ﺑـﺮاي‬
‫ﻧﻬﻀﺖ ﻣﻲﮔﺬارﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ او از ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰش ﻣﺎﻳﻪ ﻣﻲﮔﺬارد‪.‬‬
‫اﻣــﺎ اﻳــﻦ ﻛــﻪ اﻳﺜــﺎر و از ﺧﻮدﮔﺬﺷــﺘﮕﻲ او ﻧــﻮﻋﻲ ﺗﻤﻬﻴــﺪ ﺑــﻪ ﻣﻨﻈــﻮر‬
‫ﺑﻬﺮهﺑﺮداريﻫﺎي ﺑﻌﺪي اﺳﺖ ﺑﺮاي ﻫﻤﻪ روش ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬زﻣـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ در ﻣﻴـﺪان‬
‫ﻣﺤﺪودي ﭼﻮن زﻧﺪﮔﻲ ﻋﺎﺷﻘﺎﻧﻪ ﻧﻴﺰ ﺑﺘﻮان ﺗﻈﺎﻫﺮ ﺑﻪ ﻓﺪاﻛﺎري ﻛـﺮد‪ ،‬در ﺣـﻮزة‬
‫ﻋﻈﻴﻢ و ﮔﺴﺘﺮدهاي ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺟﻨﺒﺶﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺟﺎي ﺧﻮد دارد‪.‬‬
‫ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﺔ آﻳﻨﺪه در ﺻﻒ ﻣﻘﺪم ﻗﺮار ﻣـﻲﮔﻴـﺮد‪ .‬در اﻳـﻦ‬

‫‪ ◊ 104‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻣﺮﺣﻠﻪ او ﺧﻮد را ﻧﺎﮔﺰﻳﺮ ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ اﻓﺮادي را ﻛﻪ ﻗﺒﻞ از او در ﻣﻮﺿﻊ ﺑﺎﻻﺗﺮ ﻗـﺮار‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ را ﻛﻨﺎر ﺑﺰﻧﺪ‪ .‬روشﻫﺎي او ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻛﺎر ﺑﺴﻴﺎر ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻪ اﺳﺖ و ﺑﻪ‬
‫ﻋﻘﻴﺪة ﺷﺎﻫﺪان ﻋﻴﻨﻲ ﻧﺸﺎﻧﮕﺮ ﻫﻮش و ﻧﺒﻮغ ﺧﺎص اوﺳﺖ‪ .‬از آن ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻓﺮد‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪﻫـﺎ ﺳـﺎلﻫـﺎ ﺗﻤـﺮﻳﻦ و ﺗﺠﺮﺑـﻪ دارد )ﺗﺤـﻮﻻت دوران‬
‫ﻛﻮدﻛﻲ را ﺑﻪ ﻳﺎد ﺑﻴﺎورﻳﺪ( ﻣﻲﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﻛﻪ او ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻃﺮاﻓﻴﺎﻧﺶ ﺑﻪ ﻣﺮاﺗﺐ‬
‫ﺑﻬﺘﺮ و ورزﻳﺪهﺗﺮ ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻧﻈﺎم ارزﺷـﻲ او ﺑـﻪ ﺻـﻮرت ﺷـﮕﻔﺖآوري ﺑـﺎ‬
‫ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺳﺎزﮔﺎري ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬او ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن وﺳـﻴﻠﻪاي ﻛـﻪ‬
‫اوﻟﻴﻦ ﻫﻮاداران ﺧﻮد را ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺨﺸﻲ از اﻋﻀـﺎي ﺷـﻮراي ﻣﺮﻛـﺰي ﺑـﺎ‬
‫ﻫﻴﺄت رﻫﺒﺮي را ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻃﺮﻓﺪاري از ﺧﻮد ﺑﻜﺸﺎﻧﺪ‪ .‬ﻫﺪﻓﻲ ﻛﻪ دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑـﺪان‬
‫ﭼﻨﺪان ﻣﺸﻜﻞ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻗﺪم ﺑﻌﺪي ﻛﻤﻲ دﺷﻮارﺗﺮ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑـﺮ‬
‫ﺳﺮ ﻣﻨﺰوي ﻛﺮدن ﺷﺨﺺ اول )رﻫﺒﺮ واﻗﻌﻲ( اﺳـﺖ‪ .‬ﺑـﺮاي ﻓﻬـﻢ ﺑﻬﺘـﺮ اﻳـﻦ‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﺮاژدي ﻣﻌﺮوف »رﻫﺒﺮان ﻫﻤﻴﺸﻪ دﺳﺖ دوم« را ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻳﺎد آورد‪.‬‬
‫آدمﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺰ از ﻧﻘﺶ و ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻓﻌﻠﻲ ﺧﻮد راﺿﻲ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ و دﻗﻴﻘﺎً ﺑﻪ‬
‫ﺧﺎﻃﺮ ﻫﻤﻴﻦ ﻧﺎﺳﺎزﮔﺎري ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻧﻜﺘﺔ ﻣﻬﻤـﻲ را ﻛـﻪ ﺑﺎﻋـﺚ ﻗـﺮار ﮔـﺮﻓﺘﻦ‬
‫ﻓﺮدي در ﻣﻘﺎم ﺷﺨﺺ اول ﻣﻲﺷﻮد ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ درك ﻛﻨﻨـﺪ‪ .‬ﻓـﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ از‬
‫ﻃﺮﻳﻖ رﻫﺒﺮان درﺟﺔ دوم وارد ﻣﻲﺷﻮد و ﺳﻌﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗﺎ ﻛﻨﺘـﺮل آنﻫـﺎ را در‬
‫دﺳﺖ ﮔﻴﺮد‪ .‬آنﻫﺎ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ دﻻﻳﻞ ﺧﺎﺻﻲ ﻛﻪ در ذﻫﻦ دارﻧﺪ ﺑـﻪ او ﻣـﻲﭘﻴﻮﻧﺪﻧـﺪ‪،‬‬
‫ﭼﺮا ﻛﻪ در اﻳﻦ ﺧﻴﺎل ﻫﺴﺘﻨﺪ از ﻃﺮﻳﻖ ﻫﻢﭘﻴﻤﺎﻧﻲ ﺑﺎ ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ‪ ،‬رﻫﺒـﺮ ﻳـﺎ‬
‫ﺷﺨﺺ ﺷﻤﺎرة ﻳﻚ را ﺑﻪ زﻳﺮ ﻛﺸﻴﺪه و ﺟﺎﻳﮕﺎه او را ﺑﻪ دﺳﺖ آورﻧـﺪ و ﺳـﭙﺲ‬
‫ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ را ﻧﻴﺰ ﺣﺬف ﻛﺮده ﻳﺎ او را ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻳﻚ »ﺷﺨﺼـﻴﺖ ﺷـﻤﺎرة دو«‬
‫ﺑﻪ ﺧﺪﻣﺖ ﺧﻮد درآورﻧﺪ‪ .‬ﻛﺎﻣﻼً روﺷﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳـﻦ ﮔـﺮوه )ردة دوم( اﺷـﺘﺒﺎه‬

‫ﭘﻴﺸﺮوي ﺑﻪ ﺳﻮي ﻗﺪرت ◊ ‪105‬‬

‫ﻛﺮده و راه را ﻋﻮﺿﻲ ﻣـﻲروﻧـﺪ‪ ،‬در ﻧﻬﺎﻳـﺖ اﻳـﻦ ﻓـﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﻛﺎرﮔﺮدان اﺻﻠﻲ ﺻﺤﻨﻪ ﺷﺪه و آﻧﺎن آﻟﺖ دﺳﺖ او ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺷﺨﺺ ﺷﻤﺎرة دو‬
‫ﺣﺘﻲ اﮔﺮ ﺑﺴﻴﺎر ﻫﻮﺷﻤﻨﺪ ﻫﻢ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬در ﻣﺮاﺣﻞ ﺑﺤﺮاﻧﻲ اﻳـﻦ ﺑـﺎزي از رﻗﻴـﺒﺶ‬
‫)ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ( در ﺻﻔﺎﺗﻲ ﭼﻮن ﺳﺮﺳﺨﺘﻲ‪ ،‬اراده و آﻣﺎدﮔﻲ ﺑـﺮاي اﻧﺠـﺎم ﻫـﺮ‬
‫ﻧﻮع ﺧﻴﺎﻧﺘﻲ و ﭘﺸﺘﻜﺎر و ﻛﻮﺷﺶ ﺟﺪ‪‬ي در ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﻋﻤﻞ ﻛﻪ ﻻزﻣـﻪ ﻛـﺎر اﺳـﺖ‬
‫ﻳﻚ ﮔﺎم ﻋﻘﺐ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﻌﻤﻮﻻً ﭼﻨﻴﻦ ﺗﺼﻮر ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺣﺪ و اﻧﺪازة ﺧﻴﺎﻧﺖ و رﻓﺘﺎرﻫﺎي ﺧﺎﺋﻨﺎﻧـﻪ‬
‫ﻣﺸﺨﺺ ﺑﻮده و آدم ﺧﺎﺋﻦ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ادﻋﺎ ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺟﺎﻫﻼﻧـﻪ ﻣﺮﺗﻜـﺐ ﺧﻴﺎﻧـﺖ‬
‫ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﺗﺼﻮر درﺳﺖ ﻧﻴﺴـﺖ ﭼـﺮا ﻛـﻪ اﻓـﺮاد ﺧﻴﺎﻧـﺖﻛـﺎري ﭘﻴـﺪا‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ دروغﮔﻮﻫﺎي ﺑﻴﻤﺎر ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﻧﻴﺰ از اﻳـﻦ‬
‫ﮔﺮوه اﻓﺮاد ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲرود‪ .‬اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ اﻓﺮاد ﺑﻪ ﻃﻮر ﺧﻮدآﮔﺎه ﻫﻤﻮاره ﺧﻮد را در‬
‫ﻣﻮﺿﻌﻲ دﻓﺎﻋﻲ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻋﻬﺪﺷﻜﻨﻲ و ﺧﻴﺎﻧﺖﻫﺎي اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ دﻳﮕﺮان ﻣﻲﺑﻴﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺟﻤﺎﻋﺖ از ﺧﺎﺋﻨﻴﻦ ﺑﻪ زﻋﻢ ﺧﻮدﺷـﺎن ﭼـﻮن ﻧـﺎﮔﺰﻳﺮ ﺑـﻮده و راه دﻳﮕـﺮي‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬دﺳﺖ ﺑﻪ ﺧﻴﺎﻧﺖ زدهاﻧﺪ و ﺗﻼش ﻣـﻲﻛﻨـﺪ ﻛـﻪ اﻳـﻦ ﺗـﻮﻫ‪‬ﻢ را ﺑـﻪ‬
‫دﻳﮕﺮان ﻧﻴﺰ ﺑﻘﺒﻮﻻﻧﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻣﺴﻴﺮ دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺑـﻪ ﻗـﺪرت ﺗﻘﺮﻳﺒـﺎً ﺑـﺎ ﻳـﻚ‬
‫ﺳﻠﺴﻠﻪ اﻋﻤﺎق ﻓﺘﻨﻪاﻧﮕﻴﺰ و ﺧﺎﺋﻨﺎﻧﻪ ﭘﻴﻤﻮده ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺣـﺎل اﮔـﺮ روزي او را ﺑـﻪ‬
‫ﺧﺎﻃﺮ اﻋﻤﺎﻟﺶ ﺑﻪ دادﮔﺎه ﺑﺒﺮﻧﺪ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﻣﺠﺒـﻮر ﺑـﻪ دﻓـﺎع از ﺧـﻮد ﺑﺎﺷـﺪ‬
‫ﻛﺎرﻫﺎﻳﺶ را از دو راه ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ :‬اول آن ﻛﻪ ﻫﻤﻴﺸـﻪ از روي ﻧﺎﭼـﺎري و‬
‫ﺑﻪ ﻃﻮر ﺗﺪاﻓﻌﻲ از ﺳﻼﺣﺶ اﺳﺘﻔﺎده ﻛﺮده و دوم آن ﻛـﻪ ﻣﺠﺒـﻮر ﺑـﻮده ﺑـﺮاي‬
‫دﻓﺎع از آرﻣﺎنﻫﺎي اﻧﻘﻼب و ﺣﻔﻆ ﻧﻬﻀﺖ و ‪ ...‬ﺑﻪ آن ﻛﺎر دﺳﺖ ﺑﺰﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ ◊ 106‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫اﮔﺮﭼﻪ ﻗﺪرتﻃﻠـﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ در ﺗﺒﺮﺋـﺔ ﺧـﻮد و ﺑـﺮاي ﺗﻮﺟﻴـﻪ اﻣـﻮر در‬
‫ﺧﺼﻮص ﺧﻄﺮات اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ ﻣﺒﺎﻟﻐﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻛﺎﻣﻼً روﺷﻦ اﺳﺖ ﻛـﻪ اﻧﮕﻴـﺰة‬
‫اﺻﻠﻲ او در آﻧﺠﺎم آن اﻋﻤﺎل »ﻫﺮاسِ ﭘﺮﺧﺎشﮔﺮاﻧﻪ« ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ واﻗﻌﺎً‬
‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ در ﻧﺎﺧﻮدآﮔﺎﻫﺶ ﺧﻄﺮ و ﺗﻬﺪﻳﺪات را ﺧﻴﻠـﻲ ﺑـﺰرگ ﺗـﺮ از آﻧﭽـﻪ‬
‫ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻛﺮده و رﻓﺘﺎر و ﻋﻤﻠﺶ ﻧﻴﺰ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﺗﺠﺮﺑﻪ و اﺣﺴـﺎس‬
‫دروﻧﻴﺶ ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ دﻟﻴﻞ اﺳﺖ ﻛـﻪ ﺑﺮداﺷـﺖﻫـﺎي راﻳـﺞ در ﺧﺼـﻮص‬
‫ﺣﺎﻛﻤﺎن ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ و دﻳﻜﺘﺎﺗﻮرﻫﺎ را ﻛﻪ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ آنﻫﺎ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻟـﺬّت ﻧﺎﺷـﻲ از‬
‫ﺗﺨﺮﻳﺐ و ﺷﺮارت دﺳﺖ ﺑﻪ اﻋﻤﺎل ﺑﺰﻫﻜﺎراﻧﻪ ﻣﻲزﻧﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺎدرﺳﺖ ﻣﻲداﻧﻴﻢ‪ .‬ﻓـﺮد‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ وﺟﻪ ﻧﻴ‪‬ﺖ و ﻏﺮض ﺷﺮارت ﻧﺪارد و ﺑﺮﺧﻼف آﻧﭽـﻪ ﺷـﺎﻋﺮان‬
‫اﺧﻼﻗﻲ درﺑﺎرة آﻧﺎن ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪ ،‬دﭼﺎر اﺣﺴﺎس ﮔﻨﺎهﻛﺎري و ﻋـﺬابوﺟـﺪان ﻫـﻢ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬او ﻫﻤﻮاره در ﺗﺮس و ﻧﮕﺮاﻧﻲ ﺑﻪ ﺳﺮ ﺑﺮده و ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴـﻞ ﺳـﭙﺮي از‬
‫دﻟﻴﻞﺗﺮاﺷﻲ و ﺑﻬﺎﻧﻪﻫﺎي ﻣﺘﻌﺪد در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺗﺮس ﻋﻤﻴﻖ ﺧﻮد ﻣﻲﺳﺎزد ﺗﺎ در ﭘﻨﺎه‬
‫آن اﻳﺴﺘﺎده و ﻣﺠﺒﻮر ﻧﺒﺎﺷﺪ ﺑﻪ ﭼﻴﺰي اﻋﺘﺮاف ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ در ﻣﺒـﺎرزه ﺑـﺮاي دﺳـﺖﻳـﺎﺑﻲ ﺑـﻪ ﻣﻘـﺎم اول‪ ،‬ﮔﺴـﺘﺎخ و‬
‫ﺳﺮﺳﺨﺖ اﺳﺖ و اﻋﻤﺎل و رﻓﺘﺎر ﺧﻮد را درﺳﺖ و ﺑﻪ ﺟﺎ ﻣﻲداﻧﺪ‪ .‬آﻳﺎ ﻣﻲﺗﻮان از‬
‫او ﭘﺮﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﭼﺮا ﺧﻮدش را ﺷﺎﻳﺴﺘﻪﺗﺮ از ﻓﺮدي ﻣﻲداﻧﺪ ﻛـﻪ اﻛﻨـﻮن در ﻣﻘـﺎم‬
‫اول ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ؟ و ﭼﺮا ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﺴﺘﻲ و ﺑﻘﺎي ﺣﺮﻛﺖ ﺑـﻪ اﻳـﻦ‬
‫ﺑﺴﺘﮕﻲ دارد ﻛﻪ او در ﻣﻘﺎم ﻧﺨﺴﺖ ﻧﻬﻀﺖ ﻗﺮار ﮔﻴـﺮد؟ از ﻫﻤـﺔ اﻳـﻦﻫـﺎ ﻛـﻪ‬
‫ﺑﮕﺬرﻳﻢ در ﻧﻬﺎﻳﺖ اﻳﻦ ﻣﻮﻓﻘﻴﺖﻫﺎي اوﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻈﺮ او را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﭘﺲ از دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑﻪ ﻣﻘﺎم اول ﺷﺪﻳﺪاً ﺗﻼش ﻣـﻲﻛﻨـﺪ ﺗـﺎ‬
‫ﻣﻮﺿﻊ و ﭘﺎﻳﮕﺎﻫﺶ را اﺳﺘﺤﻜﺎم ﺑﺨﺸﺪ‪ .‬از اﻳﻦ رو ﻻزم ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ ﻛﻪ ﻋـﺪهاي را‬

‫ﭘﻴﺸﺮوي ﺑﻪ ﺳﻮي ﻗﺪرت ◊ ‪107‬‬

‫ﺑﻪ دور ﺧﻮد ﺟﻤﻊ ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ او ﻣﺤﺘﺎج و واﺑﺴﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﻋﻮاﻣﻠﻲ ﻛـﻪ ﺑـﺪون او‬
‫ﻛﺎرواﻧﻲ ﮔﻢﮔﺴﺘﻪ و ﺑﻲﻗﺎﻓﻠﻪﺳﺎﻻر ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ و ﺗﻨﻬﺎ در ﺻﻮرت وﻓﺎداري ﺑـﻪ او‬
‫ﻣﻘﺎم و ﻣﺮﺗﺒﺘﻲ ﻋﻈﻴﻢ ﻣﻲﻳﺎﺑﻨﺪ ﻛﻪ ﺣﺘﻲ در ﺧﻮاب ﻧﻴﺰ ﻗﺎﺑﻞ دﺳﺖﻳـﺎﺑﻲ ﻧﺒـﻮده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻛﻪ اﻃﺮاﻓﻴﺎن ﺑﻪ اﻳﻦ ﺷـﺮاﻳﻂ ﺗـﻦ دردﻫﻨـﺪ‪ ،‬ﻗـﺪرتﻃﻠـﺐ‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺑﺎﻳﺴﺘﻲ ﻳﻜﺴﺮي ﻣﻮﻓﻘﻴﺖﻫﺎي ﭘﻲدرﭘﻲ ﻛﺴـﺐ ﻛﻨـﺪ‪ .‬ﻣﻴـﺰان اﻗﺒـﺎل‬
‫اﻃﺮاﻓﻴﺎﻧﺶ در ﮔﺮو ﻣﻮﻓﻘﻴﺖﻫﺎي اوﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ ﮔﺮوﻫـﻲ ﻛـﻪ دور او ﺟﻤـﻊ‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬وﻇﻴﻔﻪ دارﻧﺪ ﺑﻪ ﻫﺮ ﻗﻴﻤﺘﻲ ﻛﻪ ﺷـﺪه ﭘﻴـﺮوزي و ﻣﻮﻓﻘﻴـﺖ ﺑـﺮاي او‬
‫ﻓﺮاﻫﻢ ﺳﺎزﻧﺪ‪ .‬ﺑـﺪﻳﻦ ﻣﻨﻈـﻮر آنﻫـﺎ ﻣﺠﺒﻮرﻧـﺪ ﭘﻴﺮاﻣـﻮن ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ »ﻫﺎﻟـﻪاي‬
‫اﻓﺴﺎﻧﻪاي« ﺑﻜﺸﻨﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ در ﻏﻴﺮ اﻳﻦ ﺻﻮرت ﻛﺎر ﺧﻮدﺷﺎن زار اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻣﺎ اﻓﺴﺎﻧﻪﺳﺎزي ﺑﺮاي آدﻣﻲ ﻛﻪ زﻧﺪه اﺳﺖ و از آن ﻣﻬﻢﺗﺮ‪ ،‬ﺑﻬﺮهﺑـﺮداري‬
‫از اﻳﻦ داﺳﺘﺎنﭘﺮدازيﻫﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﺑﺰار ﻣﺒﺎرزه ﻛﺎر ﻣﺸﻜﻠﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﻜﺘﺔ اﺻـﻠﻲ‬
‫در اﻳﻨﺠﺎ درﮔﻴﺮي ﺑﺎ ﺣﻘﺎﻳﻖ اﺳﺖ ﻛـﻪ ﻧﺘﻴﺠـﺔ ﻛـﺎر ﻣـﻲﺗﻮاﻧـﺪ ﺷﻜﺴـﺖﻫـﺎي‬
‫ﺷﺪﻳﺪي را در ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬از اﻳﻦ روﺳﺖ ﻛﻪ رﺳـﻴﺪن ﺑـﻪ ﻣﻮﻓﻘﻴـﺖ ﻧﺒـﺮدي‬
‫ﺳﺒ‪‬ﻌﺎﻧﻪ و ﺧﺎﻟﻲ از ﻫﺮ ﻧﻮع ﺗﺮﺣﻢ ﻣﻲﻃﻠﺒﺪ‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﻇﻬﺎر وﻓﺎداري ﺑﻪ ﻓـﺮد‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ و ﺣﻔﻆ ﺷﻬﺮت و ﺗﺒﻠﻴﻎ اﻓﺴﺎﻧﺔ او ﮔﺎﻫﻲ اوﻗﺎت ﺑﻬـﺎي زﻳـﺎدي ﭼـﻮن‬
‫ﻇﻢ ﺑﻪ ﺑﺮادر و ﺧﻴﺎﻧﺖ ﺑﻪ دوﺳﺖ دﻳﺮﻳﻦ و زﻳﺮ ﭘﺎ ﮔﺬاﺷﺘﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ در ﺑﺮ دارد‪.‬‬
‫ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻣﻘﺪﻣﺎت ﮔﻮﻧﻪاي وﻓﺎداري ﻏﻴﺮﻋﺎدي ﻓـﺮاﻫﻢ ﻣـﻲﺷـﻮد ﻛـﻪ‬
‫وﻳﮋﮔﻲ ﺑﺎرز ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ اﺳﺖ و ﻣﺸﺮوﻋﻴﺖ ﺧﻮد را از ﺧﻴﺎﻧﺖ و ﺳﺘﻢﻛـﺎري ﺑـﻪ‬
‫دﺳﺖ ﻣﻲآورد‪ .‬ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻛﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﺗﺪاوم راﺑﻄـﺔ ﺑـﻴﻦ ﻗـﺪرتﻃﻠـﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ و‬
‫اﻋﻮان و اﻧﺼﺎرش ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻣﻌﻤﻮﻻً در راﺑﻄـﻪ اﻧﺴـﺎنﻫـﺎي ﻃﺒﻴﻌـﻲ ﺑﺎﻋـﺚ از‬
‫ﻫﻢﮔﺴﺴﺘﮕﻲ ﭘﻴﻮﻧﺪﻫﺎ و اﺷﺘﺮاك در ﺧﻼفﻛﺎريﻫﺎ و دﻏﻞﺑﺎزيﻫـﺎ و ﺻـﻔﺎت‬

‫‪ ◊ 108‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻧﺎﭘﺴﻨﺪ اﺧﻼﻗﻲ و ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﺗﺸﺮﻳﻚ ﻣﺴﺎﻋﻲ ﻓﺰاﻳﻨـﺪه و ﮔﺴـﺘﺮده در اﻣـﻮر‬
‫ﺧﻼف ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺪﻳﻬﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺘﻲ ﻫﻢدﺳﺘﻲ ﮔﺴﺘﺮدهاي از اﻳﻦ ﻧـﻮع ﻧﻴـﺰ ﻧﻤـﻲﺗﻮاﻧـﺪ‬
‫ﻗﺎﺑﻞ اﻋﺘﻤﺎد ﺑﻮدن رﻓﻘﺎي ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ را ﺿﻤﺎﻧﺖ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻛﻪ‬
‫او در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻧﺎﮔﺰﻳﺮ اﺳﺖ آنﻫﺎ را ﻳﻜﺎﻳﻚ از ﻣﻴﺪان ﺑـﻪ در ﻛﻨـﺪ‪ .‬ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺗـﺎ‬
‫زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ زﻧﺪه اﺳﺖ و اﻳﻦ ﮔﺮوه از دوﺳﺘﺎن ﻧﻴﺰ ﻧﻔﺲ ﻣﻲﻛﺸﻨﺪ‬
‫او از ﺗﺮس و وﺣﺸﺖ آنﻫﺎ آراﻣﺶ ﻧﺪارد‪.‬‬
‫اﻣﺎ در ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﺎ‪ ،‬ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﺔ ﻣﻮردﻧﻈﺮ ﻗﺒﻞ از آن ﻛﻪ ﺑﻪ ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪاي ﺑﺮﺳﺪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻔﻬﻤﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻳﻚ ﮔﺎرد ﻣﺤﺎﻓﻆ ﻧﻴﺎز دارد و در ﻋﻴﻦ ﺣـﺎل‬
‫ﺑﺎﻳــﺪ ﺑﻴــﺎﻣﻮرد ﻛــﻪ ﭼﮕﻮﻧــﻪ اﻗﺸــﺎر ﻣــﺮدم را ﺷــﻴﻔﺘﺔ ﺧــﻮد ﻛﻨــﺪ‪ .‬او ﺑــﻪ ﻳــﻚ‬
‫ﺻﺤﻨﻪﺳﺎزي ﻧﻴﺎز دارد‪ ،‬ﻛﻪ ﺣﺘﻲ اﮔﺮ ﻛﺲ دﻳﮕﺮي اﻳﻦ ﺻﺤﻨﻪﺳﺎزي را ﺻﻮرت‬
‫دﻫﺪ‪ ،‬ﺧﻮد او ﻫﻢ از آن ﻣﺘﺄﺛﻴﺮ ﺷﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﺻﺤﻨﻪ ﺑﺮ ﻃﺒﻖ ﺳﻠﻴﻘﻪ و ﻣﻴﻞ او ﭼﻴﺪه‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ﺗﺎ اﮔﺮ ﺗﻮﻓﻴﻖ ﻳﺎﻓﺖ و ﺗﻤﺎﺷﺎﮔﺮان ﻧﻤﺎﻳﺶ را ﭘﺴﻨﺪﻳﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺳﺘﺎرة ﺑﺨـﺘﺶ‬
‫ﻃﻠﻮع ﻛﻨﺪ‪ .‬او ﺑﺎﻳﺪ از ﻫﻤﺎن اﺑﺘﺪا‪ ،‬ﺑﻪ ﻛﻤﻚ ﺷﻴﻮه اﻳﻤﺎن و ﻧﻴﺮوي اﻋﺘﻤﺎدش در‬
‫وﺟﻮد دﻳﮕﺮان اﻳﻤـﺎن و اﻋﺘﻘـﺎد اﻳﺠـﺎد ﻛﻨـﺪ‪ .‬از اﺑﺘـﺪاي اﻣـﺮ او ﺑﺎﻳـﺪ ﻫﻤﺎﻧﻨـﺪ‬
‫ﻣﻌﺠﺰهﮔﺮي اﻓﺴﻮنﮔﺮ رخ ﺑﻨﻤﺎﻳﺪ و در ﭘﻴﺎﻣﺶ ﺑﺎرﻗﻪاي ﻧﺌﺸـﻪﻛﻨﻨـﺪه و ﺟـﺬّاب‬
‫وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬او ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺳﺨﻨﺎﻧﻲ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺻﺮﻳﺢ ﺑﻴﺎن ﻛﻦ ﻛﻪ‪:‬‬
‫»ﻣﻌﺠﺰة ﻣﻦ در ﺻﻮرﺗﻲ ﻣﺆﺛﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﻤﺎ ﺑﻪ ﻣﻦ اﻳﻤﺎن داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﺪ‪«.‬‬
‫ﻛﻼم اﻓﺴﻮنﮔﺮان از اﺳﺘﺤﻜﺎم ﺧﺎﺻﻲ ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ‪ .‬ﺻﻼﺑﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﺪون‬
‫ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ ﻛﻼﻣﻲ ﭼﻨﻴﻦ اﻟﻘﺎ ﻣﻲﻛﻨﺪ! »ﻣﻦ دم ﻣﺴﻴﺤﺎﻳﻲ دارم و در اﻃﺮاف ﻣﻦ‬
‫ﮔﺮوه ﺑﺰرﮔﻲ ﺷﺎﻫﺪ اﻳﻦ ﻧﻴﺮوﻳﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻣﻦ اﻳﻤﺎن ﺑﻴﺎورﻳـﺪ وﮔﺮﻧـﻪ ﻋـﺎﻗﺒﺘﻲ ﺑـﺪ و‬

‫ﭘﻴﺸﺮوي ﺑﻪ ﺳﻮي ﻗﺪرت ◊ ‪109‬‬

‫ﻧﺎﮔﻮار در اﻧﺘﻈﺎر اﻓﺮاد ﺑﻲاﻳﻤﺎن ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ «.‬او ﺗﺎ دﺳﺖﻳـﺎﺑﻲ ﻗـﺪرت ﺑﺎﻳـﺪ ﺑـﺎ‬
‫ﺟﺒﺮوت ان در ﺟﻤﻊ ﻇﺎﻫﺮ ﺷﻮد‪ .‬او ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮاي ﻗﺪرت ﻛﻤﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ دﺳـﺖ آورده‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﻗﻴﻤﺘﻲ ﻛﻪ ﻫﺴﺖ اﻋﺘﺒﺎر و ﻣﻘﺒﻮﻟﻴﺖ زﻳﺎدي ﺟﺴﺖوﺟﻮ ﻛﻨـﺪ‪ .‬اﻳـﻦ‬
‫ﻳﻜﻲ از اﺟﺒﺎرﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮد ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﻫﻤﻮاره ﻓﺸﺎر آن را ﺑـﺮ‬
‫ﺷﺎﻧﻪﻫﺎي ﺧﻮد ﺣﺲ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻧﺎﮔﺰﻳﺮ از ﺗﺤﻤ‪‬ﻞ آن اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺪهﺗﺮﻳﻦ ﻛﺎرﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ »ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ آﻳﻨﺪه« ﺑﺎﻳﺪ اﻧﺠﺎم دﻫﺪ از‬
‫اﻳﻦ ﻗﺮارﻧﺪ‪:‬‬
‫ﻃﺮح ﻣﺴﺎﺋﻞ واﻗﻌﻲ در زﻧﺪﮔﻲ روزاﻧﺔ ﻣﺮدم ﻛﻮﭼـﻪ و ﺑـﺎزار و دادن ﻳـﻚ‬
‫رﺷﺘﻪ و ﻋﺪم ﺗﻮأم ﺑﺎ ﻧﺸﺎن دادن ﭼﻬﺮهاي ﻧﺎراﺣﺘﻲ و دﻟﻲ ﭘﺮ درد از ﻣﺸﻜﻼﺗﻲ‬
‫ﻛﻪ آﺗﺶ ﻛﻴﻨﻪ و ﻧﻔﺮت ﻣﺮدم را ﺷﻌﻠﻪور ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬او در اﻳﻦ ﻣﻴـﺎن ﻳـﻚ رﺷـﺘﻪ‬
‫وﻋﺪهﻫﺎي دور و دراز ﻣﻲدﻫﺪ و درﺻﺪد ﺑﺮﻣﻲآﻳﺪ آرزوﻫﺎي ﻣﺮدم ﻛـﻪ ﻗﺎﺑﻠﻴـﺖ‬
‫ﺑﻬﺮهﺑﺮداري داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ را ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺷﺎﻳﺪ ﻫﻢ ﻫﻨﮕـﺎم ﺑﺮﻧﺎﻣـﻪرﻳـﺰي در‬
‫اﻳﻦ ﻓﻜﺮ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﺤـﺾ ﻗﺒﻀـﻪ ﻛـﺮدن ﻗـﺪرت ﺣﺘـﻲ ﺗـﺮوﻳﺞ ﻣﻔـﺎد آن‬
‫ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎ را ﻣﻤﻨﻮع اﻋﻼم ﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﻤﻴﺸﻪ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﻴﺴـﺖ و ﺿـﺮورﺗﻲ ﻫـﻢ‬
‫ﻧﺪارد ﻛﻪ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺧﻮد او ﺑﻪ ﺟﻨﺒﺔ ﺳﺤﺮآﻣﻴﺰ و اﻓﺴﻮنﮔﺮ ﻗﺪرت اﻋﺘﻘـﺎد‬
‫دارد و ﻗﺪرت را ﻗﺎدر ﻣﺘﻌﺎل ﻣﻲﭘﻨﺪارد‪ .‬او ﻧﻮﻛﺮ و ﺑﻨﺪة ﻗﺪرت اﺳﺖ و ﺷﺎﻳﺪ ﺑـﻪ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﺧﺎﻃﺮ ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ ﺑﻪ اﻧﺪﻳﺸـﻪﻫـﺎ و ﻧﻘﺸـﻪﻫـﺎﻳﺶ )ﺑـﻪ آﻧﭽـﻪ ﭘـﻴﺶ از‬
‫ﺗﺼﺎﺣﺐ ﻗﺪرت در ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪ( اﻋﺘﺮاف ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺷﻜﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﻓﺮد ﻗﺪرتﻃﻠـﺐ‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﻣﺸﻐﻮل اﻧﻮاع دﺳﻴﺴﻪﻫﺎ و ﺷﻴﻄﻨﺖﻫﺎﺳﺖ و اﻏﻠﺐ ﺧﻮد ﻧﻴﺰ از اﻳﻦ اﻣﺮ‬
‫آﮔﺎه اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﻧﻜﺘﺔ ﻋﺠﻴﺐ اﻳﻦﺟﺎﺳﺖ ﻛﻪ او ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﻧﻴﺮﻧﮓﻫﺎي ﻣﺮﺑـﻮط ﺑـﻪ‬
‫ﺻﺤﻨﻪﺳﺎزيﻫﺎ و دروغﭘﺮدازيﻫﺎي ﺟﺰﻳﻲ آﮔﺎه اﺳـﺖ و اﮔـﺮ ﻛﻤـﻲ اﺣﺴـﺎس‬

‫‪ ◊ 110‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﺷﺮﻣﺴﺎري ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻏﻠﺐ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ وﺟﻮد آنﻫﺎﺳﺖ و ﻧـﻪ ﺑـﻪ ﺧـﺎﻃﺮ آن دروغ‬
‫ﺑﺰرﮔﻲ ﻛﻪ در ﺑﺮﻧﺎﻣـﻪاش و در ﻋﻤـﻖ ﻻفزﻧـﻲﻫـﺎﻳﺶ و در ﺟﺮﻳـﺎن وﻋـﺪه و‬
‫وﻋﻴﺪﻫﺎﻳﺶ و در ﻛﻨﻪ وﻓﺎداري آﻟﻮده ﺑﻪ ﺧﻴﺎﻧﺘﺶ وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫او از ﻫﻤﺎن اﺑﺘﺪاي ﻛﺎر ﺑﺮاي ﻧﺸﺎن دادن و ﺗﻈﺎﻫﺮ ﺑﻪ ﻋﻈﻤﺖ و ﺟﺒـﺮوت‬
‫ﻗﺪرت دﺳﺘﮕﺎﻫﻲ ﻋﻈﻴﻢ ﺑﺮاي ﺧﻮدش اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ او از ﻫﻤﺎن اﺑﺘـﺪا‬
‫ﺧﻮد را ﻣﻨﺠﻲ ﻣﺮدم ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ در اﻳـﻦ ﻣﺮﺣﻠـﻪ‬
‫ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺎﻟﻲ زﻳﺎدي ﻧﻴﺎز دارد ﻛﻪ آن را اﻛﺜﺮاً از ﻃﺮﻳﻖ اﻓﺮادي ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨـﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﮔﺮوهﻫﺎي ﺑﺎﻧﻔﻮذ اﻗﺘﺼﺎدي ﻳﺎ ﺻﺎﺣﺐ ﻣﻘﺎﻣﻨﺪ‪ ،‬وﻟـﻲ در ﻣـﻮﻗﻌﻴﺘﻲ‬
‫اﺿﻄﺮاري ﺑﻪ ﺳﺮ ﺑﺮده و ﻣـﻲﺧﻮاﻫﻨـﺪ ﺑـﺎ اﺳـﺘﻔﺎده از ﺷـﻮرشﻫـﺎي ﺟـﺎري و‬
‫ﻛﺸﺎﻧﺪن آنﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﺴﻴﺮ ﻣﻮردﻇﻨﺮ ﺧﻄﺮ ﻣﻮﺟﻮد را رﻓﻊ ﻛﺮده‪ ،‬ﻣﻮج ﺧﻄﺮﻧـﺎك را‬
‫از ﺳﺮ ﺑﮕﺬارﻧﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛـﻪ ﭼﻨـﻴﻦ ﺷـﻮرشﻫـﺎﻳﻲ وﺟـﻮد‬
‫ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ اﻳﻦ ﺑﺎﻧﺪﻫﺎ ﺗﻼش ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد ﺗﺎ در ﺳﻄﺢ ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬ﺟﺮﻳـﺎنﻫـﺎﻳﻲ‬
‫ﻛﻪ ﺳﺮﻧﺦﺷﺎن در دﺳﺖ ﺧﻮد آنﻫﺎﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺤﺮﻳﻚ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺧﻮدﻛﺎﻣﺔ ﻋﻮامﻓﺮﻳﺐ و‬
‫ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﻧﻴﺰ از اﻳﻦ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﺑﻬﺮهﺑـﺮداري ﻛـﺮده و ﺑـﺎ ﺟﻠـﺐ اﻋﺘﻤـﺎد اﻳـﻦ‬
‫ﺑﺎﻧﺪﻫﺎي ﺑﺎﻧﻔﻮذ )و ﻳﺎ ﺣﺪاﻗﻞ ﺟﻨﺎﺣﻲ از آنﻫﺎ( در ﺟﺎﻳﮕﺎه ﻣﻨﺎﺳـﺐ ﻃـﺮحﻫـﺎي‬
‫ﺧﻮد اﺳﺘﻘﺮار ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ .‬او ﺑﻪ اﻳﻦ ﺑﺎﻧﺪﻫﺎ اﻧﻮاع و اﻗﺴﺎم وﻋﺪهﻫﺎ و ﺗﻀـﻤﻴﻦﻫـﺎ را‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ وﻟﻲ اﺟﺮاي ﻫﻤﺔ آنﻫﺎ را ﺑﻪ ﺑﻌـﺪ از دﺳـﺖﻳـﺎﺑﻲ ﺑـﻪ ﻗـﺪرت ﻣﻮﻛـﻮل‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻫﻤﺎنﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺑﻌﻀﻲ اوﻗﺎت اﻳﻦ وﻋﺪهﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﭼـﻚ ﺑـﻲﻣﺤـﻞ‬
‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ »ﺑﺮﮔﺸﺖ« ﻫﻢ ﺑﺨﻮرد‪ .‬از اﻳـﻦ رو ﺑﺎﻧـﺪﻫﺎ در ازاي ﻛﻤـﻚ ﻣـﺎﻟﻲ‬
‫درﺧﻮاﺳﺖ ﺿﻤﺎﻧﺖ از ﺟﻤﻠـﻪ ﺣـﺮفﺷـﻨﻮﻳﻲ ﻓـﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ از ﭘﻴﺸـﻨﻬﺎدات و‬
‫دﺳﺘﻮرات ﺧﻮد را ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد‪ .‬اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓﺮد ﻗﺪرتﻃﻠـﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ‬

‫ﭘﻴﺸﺮوي ﺑﻪ ﺳﻮي ﻗﺪرت ◊ ‪111‬‬

‫ﺑﻪ وﺿﻌﻴﺖﻫﺎي ﺳﺨﺖ ﻫﻢ ﻛﺸﻴﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ ﻛﻪ از ﺳـﻮﻳﻲ در ﺑﺮاﺑـﺮ‬
‫ﺗﻮدة ﻣﺮدم ﻧﻘﺶ ﻣﻨﺠﻲ ﻓﺴﺎدﻧﺎﭘﺬﻳﺮ را ﺑﺎزي ﻣﻲﻛﻨﺪ و از ﺳﻮي دﻳﮕﺮ ﻫﻤﭽـﻮن‬
‫ﺧﺪﻣﺘﮕﺰاري ﻓﺮوﺗﻦ از ارﺑﺎﺑﺎن و ﺣﺎﻣﻴﺎﻧﺶ ﺣﺮفﺷﻨﻮي دارد‪ .‬اﻣﺎ ﺗﺼـﻮر ﻧﻜﻨﻴـﺪ‬
‫ﻛﻪ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺗﻨـﺎﻗﺾﻫـﺎ ﺑـﺮاي او ﻧﺎراﺣـﺖﻛﻨﻨـﺪه اﺳـﺖ؛ ﺣـﺪاﻗﻞ در ﻣﺴـﻴﺮ‬
‫دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑﻪ ﻗﺪرت او ﭼﻨﻴﻦ اﺣﺴﺎﺳﻲ ﻧﺪارد‪.‬‬
‫ﭘﺲ از ﻣﺪﺗﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﺔ ﻋﻮامﻓﺮﻳﺐ ﻣﻌﺒﻮد ﻣﻴﻠﻴﻮنﻫﺎ ﻧﻔﺮ ﻣﻲﺷﻮد و اﻧـﺪك‬
‫اﻧﺪك ﺑﺎ آن ﻛﺴﻲ ﻛﻪ زﻣﺎﻧﻲ وارد ﻧﻬﻀﺘﻲ ﺷﺪه و ﻳﺎ ﺧﻮد آن را ﺑﻨﻴـﺎد ﮔـﺬارده‬
‫ﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﻲ ﮔﻴﺮد‪ .‬او ﺗﺠﺴ‪‬ﻢ ﻋﻴﻨﻲ آرزوﻫـﺎي ﻣﻴﻠﻴـﻮن ﻫـﺎ اﻧﺴـﺎن ﭼﺸـﻢﺑـﻪ راه‬
‫ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﺴﻴﺎري از ﺧﻮاﺳﺘﻪﻫﺎي ﻗﺒﻠﻴﺶ را ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ﺑﺎ ﺷﻮر و اﺷـﺘﻴﺎق )وﻟـﻲ‬
‫در ﻛﻤﺎل ﻧﺎﻛـﺎﻣﻲ( ﺑـﻪ دﻧﺒﺎﻟﺸـﺎن ﺑـﻮده اﺳـﺖ را ﺑـﺮآورده ﻣـﻲﺑﻴﻨـﺪ‪ .‬او ﺣـﺎﻻ‬
‫)ﺧﻮاهﻧﺎﺧﻮاه( ﻣﺘﺄﺛﺮ از ﻫﻴﺒﺘﻲ اﺳﺖ ﻛـﻪ ﭘﻴـﺮواﻧﺶ از او ﺳـﺎﺧﺘﻪاﻧـﺪ‪ .‬او ﺷـﺪﻳﺪاً‬
‫ﺗﻼش ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗﺎ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺗﻨﺪﻳﺴﻲ آرﻣﺎﻧﻲ ﺷﻮد ﻛﻪ از او اراﺋﻪ ﻛﺮدهاﻧﺪ و ﻛـﺎر را‬
‫ﺑﻪ ﺟﺎﻳﻲ ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ ﻛﻪ ﺣﺘﻲ در زﻧﺪﮔﻲ ﺧﺼﻮﺻﻴﺶ )ﻛﻪ در ﺣـﺪ ﻣﺤـﺪودي از‬
‫آن ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ( ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي رﻓﺘﺎر ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﻧﮕﺎر در ﺑﺮاﺑـﺮ ﺧﻴـﻞ ﻋﻈـﻴﻢ‬
‫ﻣﺮدم اﻳﺴﺘﺎده اﺳﺖ‪ .‬اﻧﮕﺎر ﻧﻘﺸﻲ ﻛﻪ اﻳﻔﺎ ﻣﻲﻛﺮده ﺑﺎ ﺷﺨﺼﻴﺖ واﻗﻌﻲ او درﻫﻢ‬
‫آﻣﻴﺨﺘﻪ ﺷﺪه و ﺻﻮرﺗﻜﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﭼﻬﺮه زده از او ﺟﺪاﻧﺸـﺪﻧﻲ اﺳـﺖ‪ .‬ﻓﺮآﻳﻨـﺪي‬
‫ﺟﺎﻟﺐ و ﻋﺠﻴﺐ ﺑﻪ وﺟﻮد ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ آن را ﻓﻘﻂ در ﻣﻮارد روانﭘﺮﻳﺸـﻲ و‬
‫ﮔﺴﻴﺨﺘﮕﻲﻫﺎي رواﻧﻲ ﻣﻲﺗﻮان دﻳﺪ‪ .‬ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺗﺪرﻳﺠﺎً ﺑـﻪ ﺗﺼـﻮﻳﺮ‬
‫ﺑﺰك ﻛﺮده و اﺻﻼحﺷﺪهاي ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺗﺒﻠﻴﻐﺎت از او ﺳﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼـﻪ ﺑﻴﺸـﺘﺮ‬
‫ﺷﺒﻴﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﻧﺠﺎم ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻦ اﻳﻦ ﺟﺎﺑﻪﺟﺎﻳﻲ ﻧﻘﺶ‪ ،‬او از ﻳﺎران اوﻟﻴﻪاش )آنﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ‬

‫‪ ◊ 112‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫در اﻳﻦ ﺑﻴﻦ از او اﺳﻄﻮرهاي ﺳﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ( ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺗﺎ اﻓﺴﺎﻧﻪﻫﺎي دﻟﺮﺑﺎﻳﻲ را ﻛﻪ‬
‫ﺧﻮد ﺳﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ ﺑﺎور ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺣﺎﻻ دﻳﮕﺮ ﻫﻴﭻﻛﺪام از آنﻫﺎ اﺟﺎزه ﻧﺪارﻧﺪ در اﻳﻤـﺎن‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ او ﻛﻤﺘﺮﻳﻦ ﺷﻜّﻲ ﻛﻨﻨﺪ و ﻳﺎ ﺣﺘﻲ ﻛﻤﺘـﺮ از ﺧـﻮد وي ﺑـﻪ آن ﻣﻌﺘﻘـﺪ‬
‫ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬او از ﻫﺮ ﻛﺲ دﻳﮕﺮي ﺑـﻪ ﺧـﻮدش ﻧﺰدﻳـﻚﺗـﺮ اﺳـﺖ و اﻳـﻦ ﻧﻜﺘـﻪ را‬
‫ﻣﻲداﻧﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ ﻧﺰدﻳﻜﻲ ﻣﻌﻤﻮﻻً ﻣﺎﻧﻊ ﻫﺮ ﻧﻮع اﻳﻤﺎن راﺳﺨﻲ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻣﻌﻤﻮﻻً‬
‫در اﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ اﻧﺸﻌﺎب در ﻣﻴﺎن اﻃﺮاﻓﻴﺎن ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ روي‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ و ﺗﻌﺪادي از ﻫﻤﺮاﻫﺎن ﺑﺴﻴﺎر ﻧﺰدﻳﻜﺶ ﺑﻪ ﺷـﻮرش دﺳـﺖ ﻣـﻲزﻧﻨـﺪ‪.‬‬
‫ﺟﻤﻊ دﻳﮕﺮي ﻛﻪ آرزوي »رﻳﻴﺲ ﺷﺪن« را در ﺳﺮ ﻣﻲﭘﺮوراﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺳـﺎدهاﻧﮕﺎراﻧـﻪ‬
‫ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ اﮔﺮ اﻳﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ را اﻓﺸﺎ ﻛﺮده و ﺑﺮاي ﻣﺮدم ﺑﺎزﮔﻮ ﻛﻨﻨﺪ ﺟﻨﺎب‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ دﺳﺘﮕﻴﺮ ﺷﺪه و ﺑﻪ ﻋﻘﻮﺑﺖ ﻣﻲرﺳـﺪ‪ .‬اﻣـﺎ ﻫﻤـﺔ آﻧـﺎن ﺑـﻪ ﺷـﺪت در‬
‫اﺷﺘﺒﺎﻫﻨﺪ‪ .‬اﻃﻼﻋﺎت ﺷﺨﺼﻲ آنﻫﺎ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺎري ﻧﻤﻲآﻳﺪ ﭼﺮا ﻛﻪ ﺟﻨﺒﺶﻫﺎي‬
‫ﺗﻮدهاي از ﻗﺎﻧﻮنﻣﻨﺪيﻫﺎي ﺧﺎص ﺧﻮدش ﺗﺒﻌﻴﺖ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﺎ ﻗﻮل و ﻗﺮارﻫﺎ و‬
‫ﻗﻮاﻋﺪ ﮔﺮوهﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ آنﻫﺎ را ﺗﺄﺳﻴﺲ ﻛﺮده و ﻫﺪاﻳﺖ آن را ﺑـﺮ ﻋﻬـﺪه دارﻧـﺪ‬
‫ﺗﻔﺎوت ﺑﺴﻴﺎر دارد‪ .‬در اﻳﻦ ﺟﺎﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺸﻌﺎﺑﻴﻮن و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ آﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻓـﺮد‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ وﻓﺎدار ﻣﺎﻧـﺪهاﻧـﺪ در ﻛﻤـﺎل ﺣﻴـﺮت و ﺑـﺎ ﻧﮕﺮاﻧـﻲ ﻣـﻲ ﻓﻬﻤﻨـﺪ ﻛـﻪ‬
‫اﻓﺴﺎﻧﻪﭘﺮدازيﻫﺎﻳﺸﺎن در ﺧﺼﻮص ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺷﻜﻞ ﻳﻚ واﻗﻌﻴـﺖ ﻣﺴـﺘﻘﻞ‬
‫ﺑﻪ ﺧﻮد ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺑﺎ اﻓﺸﺎي آن ﻛﺎري از ﭘﻴﺶ ﻧﻤﻲرود‪ .‬اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ از ﻧﻈﺮ ﺧﻮد‬
‫ﻓﺮد ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﻧﻴﺰ دور ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪ .‬ﺑﻨـﺎﺑﺮاﻳﻦ او ﮔﺴـﺘﺎخﺗـﺮ و ﺑـﺎ ﺷـﻚ و ﻇـﻦ‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮي ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬او ﻧﻴﻚ ﻣﻲداﻧﺪ ﻛﻪ ﭼﻪ ﻛﺎرﻫـﺎﻳﻲ را ﻣـﻲﺗﻮاﻧـﺪ اﻧﺠـﺎم‬
‫دﻫﺪ ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ﺣﺘﻲ ﺗﺼﻮر آن ﻣﻤﻜﻦ ﻧﺒﻮده اﺳـﺖ‪ .‬ﺑـﺎ اﻳـﻦ وﺟـﻮد ﺑـﻪ اﺷـﺘﺒﺎه‬
‫رﻓﺘﻪاﻳﻢ اﮔﺮ ﻓﻜﺮ ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ اﻳﻦ وﺿﻌﻴﺖ ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻘﻮﻳﺖ اﻋﺘﻤﺎد ﺑﻪ ﻧﻔﺲ او ﺷـﺪه‬

‫ﭘﻴﺸﺮوي ﺑﻪ ﺳﻮي ﻗﺪرت ◊ ‪113‬‬

‫و ﺻﻼﺑﺖ دروﻧﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮي ﺑﺮاﻳﺶ ﺑﻪ ارﻣﻐﺎن ﻣﻲآورد‪ .‬ﺷﻜﻲ وﺟﻮد ﻧﺪارد ﻛﻪ او‬
‫ﺑﻪ ﻣﻘﺎم واﻻﻳﻲ رﺳﻴﺪه اﺳﺖ وﻟﻲ ﺑﺎ اﻳﻦ وﺟـﻮد ﻧـﻪ ﺗﻨﻬـﺎ اﺣﺴـﺎس آراﻣـﺶ و‬
‫ﺗﻌﺎدل دروﻧﻲ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ ﺑﻠﻜﻪ از آرزوي ﻫﻤﻴﺸﮕﻲاش اﺣﺴـﺎس دوري ﺑﻴﺸـﺘﺮي‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ و آن ﻓﺎﺻﻠﺔ اوﻟﻴﻪ ﺑﻴﻦ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﺿﻌﻴﻒ و ﻧـﺎﺗﻮان او ﺗـﺎ ﻫـﺪف ﻏـﺎﻳﻲ‬
‫)ﺟﺒﺮان ﺿﻌﻒﻫﺎ و ﻛﻤﺒﻮدﻫﺎ( ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻛﻢ ﻧﺸﺪه ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻫـﻢ ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪.‬‬
‫ﺣﺎﻻ آن ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪ دروﻧﻲ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ اﺣﺴﺎس ﻋﺪماﻃﻤﻴﻨﺎن ﺑﺮ ﺗﻤﺎم وﺟﻮد او‬
‫ﺳﻴﻄﺮه ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﭼﺮا ﻛﻪ اﻛﻨﻮن ﺑﺎ دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑﻪ آن ﭼﻴﺰﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ دارد‪ ،‬ﻳﻚ‬
‫ﻣﺒﻨﺎي واﻗﻌﻲ ﺑﺮاي ﺗﺮس و ﻧﮕﺮاﻧﻴﺶ ﺑـﻪ وﺟـﻮد آﻣـﺪه ﻛـﻪ در واﻗـﻊ ﺗـﺮس و‬
‫واﻫﻤﻪ ﺑﺮاي از دﺳﺖ دادن آن ﻫﻤﻪ دﺳـﺘﺎورﻫﺎي ﻓـﺮاوان اﺳـﺖ‪ .‬او ﺑـﺎ ﺧـﻮد‬
‫ﻣﻲاﻧﺪﻳﺸﺪ ﻛﻪ اﮔﺮ روزي ﺑﺪﺷﺎﻧﺴﻲ ﺑﻴﺎورد آن وﻗﺖ ﻫﻤﻪ ﭼﻴـﺰ را ﻳـﻚﺑـﺎره از‬
‫دﺳﺖ ﺧﻮاﻫﺪ داد‪ .‬او ﺧﻮد از اﺣﺘﻤﺎل ﻓﺮا رﺳﻴﺪن آن روز ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ آﮔـﺎه اﺳـﺖ‪.‬‬
‫اﺻﻞ ﻫﻤﻪ ﻳﺎ ﻫﻴﭻ زﻧﺪﮔﻲ او را در ﭼﻨﻴﻦ وﺿﻌﻴﺘﻲ )ﻳﻌﻨﻲ ﺑﻴﻦ اﻳﻦ دو اﻣﻜـﺎن(‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺷﺮاﻳﻂ آﻗﺎي اﻳﻜﺲ )ﻛﺎرﻣﻨﺪ ﺟﺰء( اﻟﺒﺘﻪ ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ‪ .‬آﻗﺎي ﻛﺎرﻣﻨـﺪ ﺗـﺎ‬
‫ﺣﺪي ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ آﺳﻮدهﺧﺎﻃﺮ ﺑﻮده و ﻧﮕﺮان ﻣﻘﺎم ﻳﺎ ﻣﺎل ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼـﻮن ﻛـﻪ ﭼﻴـﺰ‬
‫زﻳﺎدي ﺑﺮاي از دﺳﺖ دادن ﻧﺪارد‪ .‬اﮔﺮ او ﺳﻘﻮط ﻛﻨﺪ ﺧﻴﻠﻲ زﻳﺎد ﭘﺎﻳﻴﻦ ﻧﻤﻲرود‪،‬‬
‫ﭼﺮا ﻛﻪ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺧﻮد در ﻃﺒﻘﺔ ﭘﺎﻳﻴﻦ ﻗﺮار دارد‪ .‬اﻣﺎ ﺷﺮاﻳﻂ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ در ﺷـﺮف‬
‫دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑﻪ ﻗﺪرت اﺳﺖ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي دﻳﮕﺮ اﺳﺖ‪ .‬او در ﻫﻤﺎن ﺣﺎل ﻫﻢ )ﻗﺒـﻞ‬
‫از آن ﻛﻪ ﺑﻪ ﻗﺪرت دﺳﺖ ﻳﺎزد( آدم ﺑﺰرگ ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪي اﺳﺖ و اﮔﺮ ﺳﻘﻮط ﻛﻨـﺪ‬
‫ﺑﻪ در‪‬هاي ﻋﻤﻴﻖ ﺧﻮاﻫﺪ اﻓﺘﺎد‪ .‬او در ﻫﻤﻴﻦ ﺟﺎ ﻛﻪ اﻳﺴﺘﺎده )ﻳﻌﻨﻲ ﻗﺒﻞ از دﺳﺖ‬
‫ﻳﺎزﻳﺪن ﺑﻪ ﻗﺪرت( ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺧﻴﻠﻲ ﭼﻴﺰﻫﺎ را از دﺳﺖ ﺑﺪﻫﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻛـﺎﻣﻼً‬

‫‪ ◊ 114‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫واﺿﺢ اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﺮا ﺑﺎﻻ رﻓﺘﻦ از ﭘﻠﻜﺎن ﻗﺪرت ﻣـﺮادف ﺑـﺎ ﻫـﺮاس و وﺣﺸـﺖ‬
‫ﺷﺪﻳﺪﺗﺮ اﺳﺖ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﮔﺎﻫﻲ ﻓﻜـﺮ اﻗـﺪام ﺑـﻪ ﺧﻮدﻛﺸـﻲ ﺑـﻪ ﺳـﺮاﻏﺶ ﻣـﻲآﻳـﺪ‪.‬‬
‫اﻃﺮاﻓﻴﺎن ﻧﺰدﻳﻜﺶ ﻣﻲداﻧﻨﺪ ﻛﻪ او اﮔﺮ در راﻫﻲ ﻛﻪ ﻣﻲرود ﻧﺘﻮاﻧـﺪ ﺑـﻪ ﻣﻘﺼـﺪ‬
‫دﻟﺨﻮاه ﺑﺮﺳﺪ‪ ،‬ﺧﻮد را ﺳﺮ ﺑﻪ ﻧﻴﺴﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪ .‬ﻛﺎﻣﻼً روﺷﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻓـﺮدي‬
‫ﻛﻪ ﻣﺮگ ﺧﻮدش را ﻣﺸﺮوط ﺑﻪ ﭼﻴﺰي ﻣﻲﻛﻨﺪ از دﺳـﺖ زدن ﺑـﻪ ﻫـﻴﭻﮔﻮﻧـﻪ‬
‫ﺟﻨﺎﻳﺖ و ﻛﺸﺘﺎري اﺑﺎﻳﻲ ﻧﺪارد‪ .‬ﭼﺮا ﻛـﻪ در اﻳﻨﺠـﺎ ﻧـﺰاع را ﺑـﺮ ﺳـﺮ ﻫﺴـﺘﻲ و‬
‫ﻧﻴﺴﺘﻲ ﺧﻮد ﻣﻲﺑﻴﻨﺪ‪ .‬او در ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﻧﻴﻞ ﺑﻪ ﻗﺪرت ﻧﺸﺎن داده ﻛﻪ ﺗـﺎ ﭼـﻪ اﻧـﺪازه‬
‫ﺟﺎﻧﺶ را دوﺳﺖ دارد و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﻛﻪ زﻧﺪﮔﻲ دﻳﮕﺮان )ﻫﻤﺔ اﻧﺴـﺎنﻫـﺎ( را‬
‫ﻧﺎﭼﻴﺰ و ﺑﻲارزش ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﭼﻪ اﻧﺪازه ﺑﺮاي زﻧـﺪﮔﻲ ﺧـﻮد اﻫﻤﻴـﺖ و ارزش‬
‫ﻗﺎﺋﻞ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺗﺤﻘﻴﺮ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻳﻜﻲ از وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي اﺧﻼﻗﻲ ﻓـﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﻴﺪاﻧﻲ ﮔﺴﺘﺮده در اﺧﺘﻴﺎر او ﻣﻲﮔﺬارد ﺗﺎ ﻓﺮاﺗﺮ از اﻣﻜﺎﻧﺎت رﻗﺒﺎﻳﺶ ﻣـﺎﻧﻮر داده‬
‫و ﻳﻜﻪﺗﺎزي ﻛﻨﺪ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ ﺑﺮﺗﺮي ﺧﺎص او در اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛـﻪ او ﺑـﺎ ﺗﻤـﺎم‬
‫وﺟﻮد ﺑﻪ رﺳﺎﻟﺖ ﺧﻮد اﻳﻤﺎن و اﻋﺘﻘﺎد دارد‪ .‬آﻳﺎ از اﻓﺮادي ﻛﻪ ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗﻤـﺎم‬
‫ﺑﻲرﺣﻤﻲ و ﺳﻔّﺎﻛﻴﺶ ﺑﺮاي ﭘﻴﺸﺒﺮد رﺳﺎﻟﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ ﻋﻬﺪه دارد‪ ،‬ﻣﻲﺗـﻮان‬
‫ﻛﺴﻲ را ﺑﻲرﺣﻢﺗﺮ ﺳﺮاغ ﮔﺮﻓﺖ؟‬
‫زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺳﺮاﻧﺠﺎم در ﻣﺮﺣﻠﺔ دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑـﻪ ﻗـﺪرت ﻗـﺮار‬
‫ﻣــﻲﮔﻴــﺮد‪ ،‬واﻗﻌــﻪاي ﻫﻤﺎﻧﻨــﺪ ﻋﻬﺪﺷــﻜﻨﻲ و ﻧﺎدﻳــﺪه ﮔــﺮﻓﻦ ﻋﻬــﺪ و ﭘﻴﻤــﺎن‬
‫ﻧﺎﺟﻮاﻧﻤﺮدي و ﺗﺤﺮﻳﻚ ﺑﻪ اﻗـﺪاﻣﻲ زودرس! رخ ﻣـﻲﻧﻤﺎﻳـﺪ‪ .‬ﺗﻤـﺎﻣﻲ اﺳـﻨﺎد و‬
‫ﺷﻮاﻫﺪ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﻨﺪ ﻛﻪ ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ ﭘﻠـﺔ آﺧـﺮﻳﻦ ﻧﺮدﺑـﺎن‬

‫ﭘﻴﺸﺮوي ﺑﻪ ﺳﻮي ﻗﺪرت ◊ ‪115‬‬

‫ﺗﺮﻗّﻲ و آﺧﺮﻳﻦ ﻣﺮﺣﻠﺔ ﻛﺴﺐ ﻗﺪرت را در ﻧﺒﺮدي رودررو ﻃﻲ ﻧﻤﻲﻛﻨـﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜـﻪ‬
‫او ﺑﺎ ﻧﻴﺮﻧﮓ از دري ﭘﻨﻬﺎن وارد ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ در واﻗﻊ ﺑﺎﻧﺪ ﭘﺸﺖﭘـﺮده )ﺣﺎﻣﻴـﺎن‬
‫اﻗﺘﺼﺎدي( ﺑﻪ روي او ﺑﺎز ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ .‬وﻗﺘـﻲ او از ﭼﻨـﻴﻦ راهﻫـﺎﻳﻲ وارد ﻣﻴـﺪان‬
‫ﻣﻲﺷﻮد و ﻗﺪرت را ﻗﺒﻀﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬دﻳﮕﺮ ﺗﻮﻃﺌﺔ ﺗﺮور و ﻛﺸـﺘﺎري ﻛـﻪ ﺷـﺮوع‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺧﺎﺋﻨﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻧﻤﻲرﺳﺪ‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان ﺗـﺪاﺑﻴﺮ اﺿـﻄﺮاري و‬
‫ﺿﺮورتﻫﺎي ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ اﺟﺘﻨﺎب ﺳﻴﺎﺳـﺖ دوﻟﺘـﻲ و »ﻣﺼـﻠﺤﺖﻫـﺎي آرﻣـﺎﻧﻲ«‬
‫ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻣﻲﺷﺪ‪ .‬زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺑﺎ آﺧﺮﻳﻦ ﺣﻴﻠﻪ ﺑﺮ ﺑﺎﻻﺗﺮﻳﻦ ﭘﻠﺔ ﻗـﺪرت‬
‫اﻳﺴﺘﺎد ﺑﺎ ﻣﺸﺮوﻋﻴﺘﻲ ﺟﺪﻳﺪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻣﺮدم ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﻗﺪرﺗﻲ را ﺑﻪ دﺳﺖ‬
‫ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ ﺣﻖ اﺳﺘﻔﺎده از آن را ﻧﻴﺰ در اﺧﺘﻴﺎرش ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬

‫ﺑﺮاي ﻓﻬﻢ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﻛﻪ ﭼﺮا آدم ﻗﺪرتﻃﻠﺒﻲ ﺑﻪ ﻫﺮ وﺳﻴﻠﺔ ﻣﻤﻜﻦ در ﺻـﺪد‬
‫ﺗﺼﺎﺣﺐ ﻗﺪرت اﺳﺖ ﻧﻴﺰ ﻧﻴﺎز ﭼﻨﺪاﻧﻲ ﺑﻪ روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﻣﺎ وﻗﺘـﻲ ﻛﺴـﻲ‬
‫ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ از ﻓﺮط ﮔﺮﺳﻨﮕﻲ ﺑﻤﻴﺮد وﻟﻲ دﺳﺖ ﺑﻪ دزدي ﻧﺰﻧﺪ و ﻳﺎ ﺑﻪ ﭼﻤﺎﻗﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺑﺮ ﺳﺮش ﻓﺮود ﻣﻲآﻳﺪ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻋﺼﺎي اﻋﺠﺎزﮔﺮ ﻧﮕﺮﻳﺴـﺘﻪ و آن را ﻣـﻲﺑﻮﺳـﺪ‪،‬‬
‫ﺑﺮاي ﻓﻬﻢ و ﺗﻮﺿﻴﺢ ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺎﻻﺗﻲ ﺑﻪ روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪﻳﻢ‪.‬‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ‬

‫دﻳﻮﻧﻴﺰوس ﻛﺒﻴﺮ )ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﺔ ﺳﻴﺮاﻛﻮز( ﺑﻪ ﺳﻮءﻇﻦ داﺋﻤﻲ ﻣﺒـﺘﻼ ﺑـﻮد‪.‬‬
‫ﺗﺮس ﭼﻨﺎن او را ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﻲﺗﺮﺳﻴﺪ ﺑﺮاي ﻛﻮﺗﺎه ﻛﺮدن ﻣﻮﻫﺎي ﺳـﺮش‬
‫آن را ﺑﻪ دﺳﺖ ﺳﻠﻤﺎﻧﻲ دﻫﺪ‪ .‬از اﻳﻦ رو دﺳﺘﻮر ﻣﻲداد ﺗﺎ ﺧﺪﻣﺘﻜﺎري آنﻫـﺎ را ﺑـﺎ‬
‫ذﻏﺎل داغ ﺑﺴﻮزاﻧﺪ‪ .‬ﻛﺴﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﻪ اﺗﺎق او وارد ﺷﻮد‪ ،‬ﻧﻪ ﺑـﺮادرش و ﻧـﻪ‬
‫ﭘﺴﺮش‪ ،‬ﻫﻴﭻ ﻛﺪام اﺟﺎزه ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻟﺒﺎس ﻋﺎدي ﺑـﺎ او ﻣﻼﻗـﺎت ﻛﻨﻨـﺪ‪ .‬ﻫـﺮ‬
‫ﻛﺲ ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ ﺑﺎ او دﻳﺪار ﻛﻨﺪ ﻣﻲﺑﺎﻳﺴﺖ ﻗﺒﻞ از ورود ﻟﺒﺎسﻫﺎﻳﺶ را درآورده‬
‫و ﻟﺒﺎس دﻳﮕﺮي را ﻛﻪ ﺑﻪ او داده ﻣﻲﺷﺪ‪ ،‬ﺑﭙﻮﺷﺪ ﺗﺎ ﻣﺤﺎﻓﻈﺎن ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺷـﻮﻧﺪ ﻛـﻪ‬
‫اﺳﻠﺤﻪاي ﺑﺎ ﺧﻮد ﻧﺪارد‪ .‬روزي ﺑﺮادرش )ﻟﭙﺘﻴﻨﺲ( ﻣﻲﺧﻮاﺳـﺖ ﻧﻘﻄـﻪاي را روي‬
‫ﻛﻒ اﺗﺎق ﻣﺸﺨﺺ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻛﺎر از ﻣﺤﺎﻓﻆ او ﻧﻴﺰهاي ﮔﺮﻓﺖ ﺣـﺎﻛﻢ ﭼﻨـﺎن‬
‫ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ ﺷﺪ ﻛﻪ دﺳﺘﻮر دارد ﻣﺤﺎﻓﻆ را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﻲاﺣﺘﻴـﺎﻃﻲ اﻋـﺪام ﻛﻨﻨـﺪ‪ .‬او‬
‫ﺑﺎرﻫﺎ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻣﺠﺒﻮر اﺳﺖ در ﻣﻘﺎﺑﻞ دوﺳﺘﺎﻧﺶ از ﺧﻮد ﻣﺤﺎﻓﻈﺖ ﻛﻨـﺪ ﭼـﺮا‬
‫ﻛﻪ ﻣﻲداﻧﺪ آنﻫﺎ آدمﻫﺎﻳﻲ زﻳﺮك و ﺑـﺎﻫﻮش ﻫﺴـﺘﻨﺪ و ﺑـﻴﺶ از آﻧﻜـﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻨـﺪ‬
‫رﻳﺎﺳﺖ ﻛﺴـﻲ را ﺑﭙﺬﻳﺮﻧـﺪ ﻣـﻲﺧﻮاﻫﻨـﺪ ﻛـﻪ ﺧـﻮد رﺋـﻴﺲ ﺑﺎﺷـﻨﺪ‪ .‬او ﻳﻜـﻲ از‬

‫‪ ◊ 118‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎﻧﺶ )ﻣﺎرﺳﻴﺎس( را ﻛﻪ ﺧﻮد از ﭘﺎﻳﻴﻦﺗﺮﻳﻦ درﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺮﺗﺒـﺔ ﻓﺮﻣﺎﻧـﺪﻫﻲ‬
‫رﺳﺎﻧﺪه ﺑﻮد ﺑﻪ ﭼﻮﺑﺔ اﻋﺪام ﺳﭙﺮد‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﻣﺎرﺳﻴﺎس ﺧـﻮاب ﺧـﻮد را ﻛـﻪ در آن‬
‫ﺣﺎﻛﻢ را ﺑﺎ ﻳﻚ ﺿﺮﺑﻪ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﻣﻲرﺳـﺎﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻘـﻞ ﻛـﺮده ﺑـﻮد‪ .‬دﻳـﻮﻧﻴﺰوس ﺑـﻪ آن‬
‫ﻣﺸﻐﻮل ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ روان ﺣﺎﻛﻢ ﻣﻤﻠﻮ از ﺗﻤﺎم ﻧﮕﺮاﻧﻲﻫﺎﻳﻲ ﺑﻮد ﻛﻪ ﻧﺎﺷﻲ‬
‫از ﺗﺮس و ﺑﺰدﻟﻲ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻫﻤـﺎن ﻓـﺮدي اﺳـﺖ ﻛـﻪ از دﺳـﺖ ﻛﺴـﻲ ﭼـﻮن‬
‫اﻓﻼﻃﻮن ﺧﺸﻤﮕﻴﻦ ﺷﺪ ﭼﻮن اﻓﻼﻃﻮن ﺣﺎﺿﺮ ﻧﺸﺪه ﺑﻮد ﻛـﻪ او را ﺷـﺠﺎعﺗـﺮﻳﻦ‬
‫ﻓﺮد ﺑﺪاﻧﺪ‪.‬‬

‫ﭘﻠﻮﺗﺎرك‬

‫ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻗﺎدر ﻧﻴﺴﺖ رواﻳﺖ ﻗﺪرت را ﺑﻪ اﺳـﺘﻮاري و ﺻـﻼﺑﺖ ﺧـﻮد آن‬
‫ﺑﻴﺎن ﻛﻨﺪ‪ .‬ﻗﺪرت ﻫﻤﺎﻧﻨـﺪ دﻟﻴـﻞ و ﻣﻨﻄـﻖ )ﺣﺘـﻲ ﻗﺒـﻞ از ﺗﻮﺳـﻞ ﺑـﻪ ﻗﻬـﺮ و‬
‫ﺧﺸﻮﻧﺘﻲ ﻛﻪ در اﺧﺘﻴﺎر دارد( روﺷﻦ و ﻗﺎﻧﻊﻛﻨﻨﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺴﺄﻟﺔ ﭘﺮﻃﺮﻓﺪار ﺑـﻮدن‬
‫ﻗﺪرت از ﻫﻤﺎن آﻏﺎز ‪ -‬ﺻﺮﻓﺎً ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺗﻬﺪﻳﺪاﺗﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻣﺨﺎﻟﻔـﺎﻧﺶ ﻓـﺮاﻫﻢ‬
‫ﻣﻲآورد ﻧﻴﺴﺖ ‪ -‬ﺑﻠﻜﻪ ﺧﻮد ﻗﺪرت ﺟـﺬّاﺑﻴﺖ و ﻓﺮﻳﺒﻨـﺪﮔﻲ وﻳـﮋهاي دارد ﻋـﺪة‬
‫زﻳﺎدي از ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ﻣﺨﺎﻟﻒ و رﻗﻴﺐ ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﺔ ﻛﻨﻮﻧﻲ ﺑـﻮدهاﻧـﺪ از‬
‫ﻫﻤﺎن روزﻫﺎي اول ﺑﻪ ﻗﺪرت رﺳﻴﺪن او‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﻤﻊ ﻳﺎران ﺟﺪﻳﺪش ﻣﻲﭘﻴﻮﻧﺪﻧـﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺎ اﻳﻦ اﺳﺘﺪﻻل ﻛﻪ او ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺧﺎرقاﻟﻌﺎده ﺑﻮدن ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﻗﺪرت را ﺑـﻪ دﺳـﺖ‬
‫ﮔﻴﺮد‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻧﻔﻊ ﻣﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﺑـﻪ ﺧـﺪﻣﺖ او درآﻳـﻴﻢ‪ .‬او ﻣﻄﻤﺌﻨـﺎً‬
‫واﺟﺪ ﻳﻜﺴﺮي ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪيﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺘﺄﺳﻔﺎﻧﻪ ﻣﺎ ﻗﺒﻼً آن ﻫﺎ را ﻧﺸﻨﺎﺧﺘﻪاﻳﻢ‪،‬‬
‫آدﻣﻲ ﻛﻪ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ ﻣﻬﻢ دﺳﺖ ﻳﺎﺑﺪ ﻫﺮ ﭼـﻪ ﺑﮕﻮﻳـﺪ ﻣـﻲﺗﻮاﻧـﺪ‬
‫اﻧﺠﺎم دﻫﺪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﻪ وﻋﺪهﻫﺎي او اﻋﺘﻤﺎد ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ »ﺧﻮدﻛﺎﻣﺔ ﺑﻪ ﻗﺪرت رﺳﻴﺪه« ﺷﺮوع و آﻏـﺎز ﺧـﻮﺑﻲ دارد‪ .‬او‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ◊ ‪119‬‬

‫ﻣﺨﺎﻟﻔﻴﻨﺶ را ﺳﺮﻛﻮب ﻛﺮده و ﺑﺎ اﻳﻦ ﻋﻤﻞ آﻧﺎﻧﻲ را ﻛﻪ ﻧﺴﺒﺖ ﺑـﻪ او ﺷـﻚ و‬
‫ﺗﺮدﻳﺪ دارﻧﺪ ﻧﻴﺰ ﻣﺘﻮﺣﺶ ﻣﻲﺳﺎزد‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﺻﻮرت ﻣﺨﺎﻟﻔـﺎن ﻧـﻪ ﭼﻨـﺪان ﺟـﺪ‪‬ي‬
‫ﻋﻘﺐﻧﺸﻴﻨﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﻴﺎﻧﻪروﻫﺎي ﺑﻲﻣﻮﺿﻊ را ﻫﻢ ﺧﻴﻠﻲ ﺳﺮﻳﻊ ﻣـﻲﺗـﻮان ﺑـﻪ‬
‫ﻃﺮﻓﺪاري از ﺧﻮد وادار ﺳﺎﺧﺖ‪ .‬از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ رﻫﺒﺮان ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ‬
‫ﺑﻪ ﻣﺮدم روي آورده و از آنﻫﺎ ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬آنﻫﺎ ﺟﻨﺎﻳﺎﺗﻲ را‬
‫ﻛــﻪ ﺣــﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣــﻪ در روزﻫــﺎي اول ﺣــﺎﻛﻤﻴﺘﺶ اﻧﺠــﺎم داده ﺧﺎﻃﺮﻧﺸــﺎن‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ در ﻛﻤﺎل ﺣﻴﺮت ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻓﻘﻂ ﺗﻌﺪاد ﻛﻤﻲ از ﻣﺮدم‬
‫ﺑﻪ ﺣﺮفﻫﺎﻳﺸﺎن ﮔﻮش ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ .‬آنﻫﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﺗﻌﺠﺐ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ ﻛـﻪ از‬
‫ﻣﺎﻫﻴﺖ و ﺗﺄﺛﻴﺮات ﻗﺪرت اﻃﻼع درﺳﺘﻲ ﻧﺪارﻧـﺪ‪ .‬آنﻫـﺎ ﺑـﺮاي ﺑﺴـﻴﺞ ﻣـﺮدم و‬
‫ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻋﻠﻴﻪ ﺣـﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ‪ ،‬ﻛﺸـﺘﺎرﻫﺎي او را ﺑـﻪ ﻣـﺮدم ﻣﺘـﺬﻛﺮ‬
‫ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﺧﺸﻮﻧﺖ و ﺳﻨﮕﺪﻟﻲ ﺣﺎﻛﻤﺎن ﺟﺪﻳﺪ را ﮔﻮﺷﺰد ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑـﺎ اﻳـﻦ‬
‫ﻛﺎرﻫﺎ ﺑﺪون آن ﻛﻪ ﺑﺪاﻧﻨﺪ ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻲ ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﺟﺪﻳﺪ را ﺗﺒﻠﻴﻎ و ﺗﺮوﻳﺞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﭼﺮا ﻛﻪ ﺑـﺎ اﻳـﻦ ﮔﻮﻧـﻪ اﻓﺸـﺎﮔﺮيﻫـﺎ‪ ،‬ﻣـﺮدم ﭼﻨـﻴﻦ ﻧﺘﻴﺠـﻪ ﻣـﻲﮔﻴﺮﻧـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﻛﻮﭼﻚﺗﺮﻳﻦ ﺣﺮﻛﺘﻲ ﻋﻠﻴﻪ ﻗﺪرﺗﻤﻨﺪان و ﺣﺎﻛﻤﺎن ﺟﺪﻳﺪ‪ ،‬ﺧﻄـﺮات زﻳـﺎدي ﺑـﻪ‬
‫ﻫﻤﺮاه دارد و ﺑﻬﺘﺮ آن ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﺟـﺎي ﻣﺨﺎﻟﻔـﺖ‪ ،‬ﻫـﺮ ﭼـﻪ ﺳـﺮﻳﻊﺗـﺮ‬
‫ﺣﺎﻛﻤﺎن ﺟﺪﻳﺪ را ﺳﺘﺎﻳﺶ و ﺗﻤﺠﻴﺪ ﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺗﺮس و وﺣﺸﺖ در ﺗﺜﺒﻴﺖ ﻗﺪرت ﻣﺆﺛﺮ واﻗـﻊ ﻣـﻲﺷـﻮد‪ .‬ﺑـﻪ‬
‫ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ اﮔﺮ ﻗﺪرﺗﻲ ﺑﺮاي ﺗﺜﺒﻴﺖ ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ از زور و وﺣﺸﺖ اﺳـﺘﻔﺎده ﻛﻨـﺪ‪،‬‬
‫دﻳﮕﺮ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ آن را ﻛﻨﺎر ﺑﮕﺬارد‪ .‬در ﻏﻴﺮ اﻳﻦ ﺻﻮرت ﺧﻮدش از ﺑﻴﻦ ﻣﻲرود‪.‬‬
‫ﺑﺎ ﺗﺮس و وﺣﺸﺖ »وﺳﻂﺑﺎزي« ﻧﻤﻲﺗﻮان ﻛﺮد‪ .‬ﺑﻌﻀﻲ از ﺣﺎﻛﻤﺎن ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ از‬
‫اﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎن ﻣﻄﻠﻊ ﺑﻮده و آن را ﺑﻪ ﻛﺎر ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛـﻪ از آن آﮔـﺎﻫﻲ‬

‫‪ ◊ 120‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻧﺪاﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻫﻤﻴﻦ ﺳﻬﻞاﻧﮕﺎري و »وﺳﻂﺑﺎزي« ﺧﻴﻠﻲ زودﺗﺮ از آﻧﻜـﻪ‬
‫اﻧﺘﻈﺎرش ﻣﻲرﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺳﻘﻮط ﻛﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺣﺘﻲ ﻟَﻠﻪﻫﺎي ﺑﺪاﺧﻼق ﻫﻢ ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﻣﻲداﻧﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺗﺮﺳـﺎﻧﺪن ﻛﻮدﻛـﺎن‬
‫آنﻫﺎ را ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ ﺧﻮد واﺑﺴﺘﻪ ﻛﺮد‪ .‬ﭼـﺮا ﻛـﻪ ﺧﺎﺻـﻴﺖ ﺗـﺮس ﻓﻘـﻂ داﻓﻌـﻪ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺗﺮس ﺟﺎذﺑﻪ ﻧﻴﺰ دارد اﻣﺎ ﻓﺮآﻳﻨﺪ اﺛﺮﺑﺨﺸﻲ آن ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﻮاد ﻣﺨﺪر اﺳـﺖ‪،‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺮاي ﺑﻪ دﺳﺖ آوردن اﺛﺮ ﻣﻄﻠﻮب ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺴﺘﻤﺮ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻘﺪار ﻣﺼـﺮف آن‬
‫را اﻓﺰاﻳﺶ داد‪.‬‬
‫ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ اﻳﻦ آﻣﺎدﮔﻲ را دارد ﻛﻪ ﺑﻨﻴـﺎد ﺣﻜـﻮﻣﺘﺶ را ﺑـﺮ رﻋـﺐ و‬
‫وﺣﺸﺖ ﺑﮕﺬارد‪ .‬او ﺧﻮد ﻧﻴﺰ ﻣﺘﺄﺛﺮ از ﺗﺮس اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺘـﻲ زﻣـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ ﻏﻀـﺒﻨﺎك‬
‫ﺷﺪه و در ﻓﻀﺎﻳﻲ ﻣﻤﻠﻮ از ﺗﻬﺪﻳﺪ و ﺗﺮس ﻓﺮﻳﺎد ﺑﺮﻣـﻲآورد‪» :‬ﻫﻤـﻪ را از ﺑـﻴﻦ‬
‫ﺧﻮاﻫﻢ ﺑﺮد«‪ ،‬ﺷﺎﻳﺪ ﺧﻮد او ﻫﻢ در دروﻧﺶ از ﺗﺮس ﻣﻲﻟﺮزد‪ .‬ﺑﺎ دﺳﺖﻳـﺎﺑﻲ ﺑـﻪ‬
‫ﻗﺪرت ﻟﺤﻈﺔ ﺑﺎﺷﻜﻮه ﻋﻤﺮ ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﻓﺮا ﻣﻲرﺳﺪ‪ .‬او اﻛﻨﻮن رؤﻳﺎي ﺗﺤﻘـﻖ‬
‫ﻳﺎﻓﺘﻪاش را درﺑﺮدارد‪ .‬اﻣﺎ ﻣﺸﻜﻞاش آن اﺳﺖ ﻛﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ آن را ﺗﺎ ﭘﺎﻳـﺎن ﻋﻤـﺮ‬
‫ﺣﻔﻆ ﻛﻨﺪ‪ .‬از ﻧﻈﺮ او دﺷﻤﻨﺎن ﻣﺘﺮﺻﺪ ﺣﻤﻠﻪاﻧﺪ و ﻫﺮ ﭼﻪ از آنﻫﺎ ﺑ‪‬ﻜﺸﺪ‪ ،‬ﺑﺎز ﻫﻢ‬
‫ﻛﻢ ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ ﭘﺪر‪ ،‬ﺑﺮادر‪ ،‬ﻓﺮزﻧﺪان و دوﺳﺘﺎن ﻛﺸﺘﻪﺷﺪﮔﺎن ﻫﻨﻮز زﻧﺪهاﻧـﺪ‪ ،‬آﻳـﺎ‬
‫ﻧﺒﺎﻳﺪ از آنﻫﺎ ﺑﺘﺮﺳﺪ؟ و ﺑﺮ ﻓﺮض ﻛﻪ اﻳﻦﻫﺎ را ﻧﻴﺰ ﺳﺮ ﺑﻪ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻨﺪ‪ ،‬آﻳﺎ ﻧﺴﻞ‬
‫دﻳﮕﺮي ﻗﻴﺎم ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﻛﺮد؟ زﻳـﺮ ﺟﻨـﺎزة ﻫـﺮ ﻛﺸـﺘﻪاي ﻳـﻚ ﮔـﺮوه ﺟﺪﻳـﺪ از‬
‫دﺷﻤﻨﺎن ﺗﺎزه ﻧﻔﺲ ﺻﻒ ﻛﺸﻴﺪهاﻧﺪ و اﮔﺮ ﻗﺮار ﺑﺎﺷﺪ ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ در اﻣﻨﻴﺖ‬
‫ﺑﻪ ﺳﺮ ﺑﺮد ﻫﻤﺔ آنﻫﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﻳﻜﻲ ﭘﺲ از دﻳﮕﺮي از ﺑﻴﻦ ﺑﺮوﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻧﻈﺎم اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﻳﻜﺴﺮي اﺣﻜﺎم ﺧﺎص ﺻﺎدر ﻣـﻲﻛﻨـﺪ‪ :‬اﻳـﻦ‬
‫ﻛﺎر را ﺑﻜﻦ‪ ،‬آن ﻛﺎر را ﻧﻜﻦ‪ .‬اﻣﺮ و ﻧﻬﻲ ﺑﺮاي ﺗـﻚﺗـﻚ اﻋﻤـﺎل و رﻓﺘـﺎر! آﻳـﺎ‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ◊ ‪121‬‬

‫ﻫﻤﻴﻦ ﻛﺎﻓﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد؟ آﻳﺎ ﺑﺎﻳﺪ دﺳﺖ روي دﺳﺖ ﮔﺬاﺷﺖ و ﻣﻨﺘﻈـﺮ ﺑـﻮد ﺗـﺎ‬
‫ﻛﺴﻲ ﻋﻤﻞ ﺧﻼﻓﻲ اﻧﺠﺎم دﻫﺪ؟ ﻧﻪ در اﻳﻦ ﺻﻮرت ﻛﺎر از ﻛﺎر ﻣﻲﮔـﺬرد‪ .‬ﺑﺎﻳـﺪ‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪ و ﻋﻘﻴﺪة ﻣﺨﺎﻟﻒ را ﻧﻴﺰ ﻣﻤﻨﻮع اﻋﻼم ﻛﺮد‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ اﻳﻦ ﻫﻢ ﻛﺎﻓﻲ ﻧﺨﻮاﻫﺪ‬
‫ﺑﻮد‪ .‬آﻳﺎ اﻳﻦ درﺳﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺻﺎﺣﺒﺎن ﻗﺪرت ﻣﻨﺘﻈﺮ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺗﺎ ﻛﺴﻲ ﺣﺮﻓﻲ ﺑﺰﻧﺪ‬
‫و ﻳﺎ اﺑﺰار ﻋﻘﻴﺪهاي ﺑﻜﻨﺪ و ﺑﻌﺪ او را ﻣﺤﺎﻛﻤﻪ و ﺗﻨﺒﻴﻪ ﻛﻨﻨﺪ؟ ﻧﺨﻴـﺮ! اﻳـﻦ روش‬
‫درﺳﺖ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ روﺷﻲ ﺗﻌﺒﻴﻪ ﻛﺮد ﻛﻪ ﺣﺘﻲ ﺣﺮفﻫﺎ و اﻳﻤﺎ و اﺷﺎرهﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺑﻴﻦ دوﺳﺘﺎن و آﺷﻨﺎﻳﺎن ردوﺑﺪل ﻣﻲﺷﻮد ﻫﻢ ﻣﻤﻨﻮع ﺷﻮد‪ .‬اﺻﻼً ﺑﻬﺘﺮ آن اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ ﺗﻔﻜﺮ و دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﻲ )ﻫﺮ ﭼﻨﺪ آنﻫﺎ را ﺑﺎزﮔﻮ ﻧﻜﻨﺪ و در ﺳـﻄﺢ ﻓﻜـﺮ ﺑـﺎﻗﻲ‬
‫ﺑﻤﺎﻧﺪ( ﻣﻤﻨﻮع ﺷﻮد‪.‬‬
‫از آن ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻧﻈﺎم اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ از ﻫﻴﭻ ﺟﻨﺎﻳﺘﻲ رويﮔـﺮدان‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬اﻳﻦ ﻧﻈﺎم ﻫﻴﺒﺖ و ﻗﺪرت ﺧﺎﺻﻲ دارد‪ .‬اﻳﻦ ﻫﻴﺒﺖ ﺗﺎ زﻣـﺎﻧﻲ ﺧﻮﻓﻨـﺎك‬
‫ﺑﺎﻗﻲ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ ﻛﻪ ﻧﻈﺮﻳﺎت و اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ﻣﺨﻔﻲ ﺟﺮﻳﺎن ﭘﻴﺪا ﻧﻜﺮده و ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ‬
‫ﺗﺄﻳﻴﺪ و ﺗﺼﺪﻳﻖﻫﺎي ﻓﺮﻣﺎﻳﺸﻲ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪) .‬ﻛﻪ اﻳـﻦ ﻇﺎﻫﺮﻧﻤـﺎﻳﻲ‪ ،‬ﺧﻄـﺮات ﺟـﺪي‬
‫درﺑﺮدارد( و اﺛﺮي از اﻧﺘﻘﺎدات ﻣﺨﻔﻴﺎﻧﻪ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ .‬ﻧﻈﺮ ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ اﻳﻦ اﺳﺖ‪:‬‬
‫»ﺑﮕﺬار از ﻣﻦ ﻣﺘﻨﻔﺮ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﺘﺮﺳﻨﺪ‪«.‬‬
‫اﻣﺎ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺟﺎ ﺧﺘﻢ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﺤﺮﻳﻚ اﺣﺴﺎس ﺧﺸﻢ و ﻧﻔﺮت‬
‫ﻣﺮدم ﻣﻲﺗﻮان ﻗﺪرت را ﺑﻪ دﺳﺖ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﺑﺎ ﺑﻪ دﺳﺖ آوردن ﻗﺪرت )ﻋﻠﻲرﻏـﻢ‬
‫ﺑﻴﺰاريﺟﻮﻳﻲ ﻣﺮدم( ﻣﻲﺗﻮان ﺣﺪاﻗﻞ ﺗﺎ ﻣﺪﺗﻲ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻛﺮد‪ ،‬اﻣﺎ ﻛـﻢﻛـﻢ ﻛـﺎر‬
‫ﺳﺨﺖ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻧﻜﺘﺔ ﺗﻌﺠـﺐآور اﻳـﻦﺟﺎﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺑﻴﺸـﺘﺮ از ﻫـﺮ ﻧـﻮع ﻧﻈـﺎم‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ دﻳﮕﺮ ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ و ﻧﻈﺎم اﺳﺘﺒﺪادﻳﺶ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ ﭘﺬﻳﺮش و ﺣﻤﺎﻳـﺖ‬
‫ﻋﻤﻮﻣﻲ اﺳﺖ و از آن ﺟﺎﻟﺐﺗﺮ ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ )ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ رﻗﻴﺒﻲ زﺷﺖ و ﺣﺴﻮد(‬

‫‪ ◊ 122‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﺑﻪ اﻓﻜﺎر و اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل ﻋﺎم ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺑـﻪ ﺧـﻮﺑﻲ از ﻃـﺮف‬
‫ﻣﺮدم اﺳﺘﻘﺒﺎل ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﺪت ﺣﺴﺎدت ﻛﺮده و ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻓﺮدي ﺷﻜﺴﺖﺧﻮرده‬
‫ﺑﻪ دﻧﺒﺎل آن اﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻫﺮ ﺗﺮﺗﻴﺒﻲ ﻛﻪ ﺷـﺪه ﻣﻘﺒﻮﻟﻴـﺖ ﺧـﻮدش را ﺑـﻪ ﻣـﺮدم‬
‫ﺗﺤﻤﻴﻞ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺟﻤﻌﻴﺖ ﻣﻴﻠﻴﻮﻧﻲ ﺑﺎﻳﺪ ﻳﻚ ﺻﺪا ﺳﺮود ﻋﺸﻖ ﺑﻪ او ﺳﺮ دﻫﺪ ‪...‬‬
‫ﺣﺘﻲ ﻧﻤﺎﻳﺶ اﻳﻦ ﺳﺮود ﻫﻤﮕﺎﻧﻲ ﻧﻴﺰ او را راﺿﻲ ﻧﻤـﻲﻛﻨـﺪ‪ .‬ﭼـﺮا ﻛـﻪ او‬
‫ﻧﮕﺮان آن اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻣﻴﺎن اﻳﻦ ﺟﻤﻌﻴﺖ ﻣﻴﻠﻴﻮﻧﻲ ﺳﺮودﺧﻮان‪ ،‬ﺷﺎﻳﺪ ﻳﻚ ﻧﻔـﺮ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺟﻨﺒﺎﻧﺪن ﻟﺐﻫﺎﻳﺶ ﻓﻘﻂ ﺗﻈﺎﻫﺮ ﺑﻪ ﺧﻮاﻧﺪن ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻪ ﺟﺎي اﺑﺮاز‬
‫اﺣﺴﺎس و ﻋﺸﻖ و ﻣﺤﺒﺖ واﻗﻌﻲ‪ ،‬ﻧﻘﺸﺔ ﺑﺮاﻧﺪازي او را در ﺳﺮ داﺷﺘﻪ و ﻣﻨﺘﻈﺮ‬
‫ﻓﺮﺻﺖ ﻣﻨﺎﺳﺐ اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻮرا ﻛﺸﻴﻦ ﻣﻴﻠﻴﻮنﻫﺎ ﻧﻔﺮ او را ﺑﻪ درﺟﻪاي ﻧـﺎﮔﻔﺘﻨﻲ از‬
‫ﺷﻌﻒ و ﻟﺬّت ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﻤﺎن ﻳﻚ ﻧﻔﺮ )ﻛﻪ ﻗﻄﻌﺎً ﺧﻮد ﺣﺎﻛﻢ ﻣﻲداﻧـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﺗﻨﻬﺎ او ﻳﻚ ﻧﻔﺮ ﻧﺒﻮده و اﻓﺮاد زﻳﺎدي ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ او ﻓﻜﺮ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ( ﻫﻤﭽـﻮن اﺑـﺮ‬
‫ﺳﻴﺎﻫﻲ آﺳﻤﺎن دﻟﺶ را ﺗﻴﺮه و ﺗﺎر ﻣﻲﺳﺎزد‪ .‬او ﺑﻪ درﺳﺘﻲ ﻣﻲداﻧﺪ ﻛﻪ ﺗـﺎ اﻳـﻦ‬
‫ﻳﻚ ﻧﻔﺮ وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﺧﻮاب راﺣﺘﻲ ﻧﺨﻮاﻫﺪ داﺷﺖ‪ .‬ﺷﺎﻳﺪ اﻳﻦ ﻳﻚ ﻧﻔﺮ در ﻣﻴﺎن‬
‫ﺳﺮﺑﺎزان ﻣﺤﺎﻓﻈﺶ ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ ﻫﻢاﻛﻨﻮن در ﻛﻨﺎرش اﻳﺴﺘﺎدهاﻧﺪ و ﺷﺎﻳﺪ ﻳﻜـﻲ از‬
‫ﺟﻤﻊ ﻳﺎران ﺑﺴﻴﺎر ﻧﺰدﻳﻜﺶ و ‪...‬‬
‫در زﻣﺎنﻫﺎي ﻗﺪﻳﻢ ﻓﺮدي ﺑﻪ ﻧﺎم »ﺑﺮوﺗـﻮس« ﺑـﻮد ﻛـﻪ از ﻳـﺎران ﺑﺴـﻴﺎر‬
‫ﻧﺰدﻳﻚ »ﻗﻴﺼﺮ« ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲآﻣﺪ‪ .‬ﻗﻴﺼﺮي ﺟﻼد ﻛﻪ ﺑﺎ ﺧﻨﺠﺮي ﻫﻤﻴﺸﻪ آﻣﺎده‬
‫و آﺧﺘﻪ ﺑـﺮ ﺑـﺎﻟﻴﻦ دﺷـﻤﻨﺎﻧﺶ ﺣﺎﺿـﺮ ﻣـﻲﺷـﺪ و ﻳـﺎ ﺑﺮوﺗـﻮس را ﺑـﻪ ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﻣﺄﻣﻮرﻳﺖﻫﺎﻳﻲ ﻣﻲﻓﺮﺳـﺘﺎد ‪ ...‬زﻣـﺎﻧﻲ ﻓـﺮا رﺳـﻴﺪ ﻛـﻪ ﻗﻴﺼـﺮ ﺑﺮوﺗـﻮس را ﺑـﺎ‬
‫ﺷﻤﺸﻴﺮي آﺧﺘﻪ ﺑﺮ ﺑﺎﻟﻴﻦ ﺧﻮد ﺣﺎﺿﺮ و آﻣﺎده دﻳﺪ‪ ،‬آن زﻣﺎن ﻓﻬﻤﻴﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺑـﺎر‬
‫ﻧﻮﺑﺖ ﺧﻮد اوﺳﺖ‪ .‬ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ ﻛﺎرش ﺗﻤﺎم اﺳـﺖ و از ﻫﺮﮔﻮﻧـﻪ ﺗﻼﺷـﻲ‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ◊ ‪123‬‬

‫ﺧﻮدداري ورزﻳﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ او ﻗﺎدر ﺑﻮد ﺧﻮد را از ﻫﻤﺔ ﻣﺮدم دور ﻧﮕـﻪ دارد و در‬
‫ﺑﺮاﺑﺮ ﻫﻤـﻪ از ﺧـﻮد ﻣﺤﺎﻓﻈـﺖ ﻛﻨـﺪ‪ ،‬اﻣـﺎ از ﻧﺰدﻳـﻚﺗـﺮﻳﻦ ﻳـﺎر و ﻣﺤـﺎﻓﻈﺶ‬
‫»ﺑﺮوﺗﻮس« ﻧﻪ! ‪...‬‬
‫از اﻳﻦ ﺗﺠﺮﺑﺔ ﻋﺒﺮتآﻣﻮز ﺗﺎرﻳﺨﻲ‪ ،‬ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻣﻲﮔﻴـﺮد‬
‫ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﻛﺲ اﻃﻤﻴﻨﺎن ﻧﻜﻨﺪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ آن ﻛﻪ ﺑﺨﻮاﻫﺪ ﻋﻠﻴﻪ ﺷـﺨﺺ ﺛـﺎﻟﺜﻲ ﺑـﺎ‬
‫ﻛﺴﻲ ﻣﺘﺤﺪ ﺷﻮد‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ او دﻳﮕﺮ ﺗﻮان ﻫﻴﭻﮔﻮﻧـﻪ ﻫﻤﺒﺴـﺘﮕﻲ و اﺗﺤـﺎد‬
‫ﻣﺜﺒﺘﻲ را ﻧﺪاﺷﺘﻪ و ﺗﻨﻬﺎ ﻛﺎري ﻛﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ اﻧﺠﺎم دﻫﺪ ﻃﺮحرﻳﺰي ﻳـﻚ رﺷـﺘﻪ‬
‫ﻧﻘﺸﻪﻫـﺎي اﻫﺮﻳﻤﻨﺎﻧـﻪ ﺑـﺮاي دﻳﮕـﺮان اﺳـﺖ‪ .‬او اﻧـﻮاع و اﻗﺴـﺎم ﺟﻨـﺎحﻫـﺎ و‬
‫دﺳﺘﻪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ را ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺧﻮد اﻳﺠﺎد ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻫﺮ ﻳﻚ از اﻳﻦ ﺟﻨﺎحﻫﺎ ﺗﻨﻬﺎ‬
‫ﺧﻮد را ﭘﻴﺮو او ﻣﻲداﻧﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺪﻳﻦ وﺳﻴﻠﻪ ﺷﺎﻳﺪ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑـﺎ ﺟﻠـﺐ ﺣﻤﺎﻳـﺖ او ﺑـﺮ‬
‫ﺟﻨﺎحﻫﺎي دﻳﮕﺮ ﭘﻴﺸﻲ ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻓﺮاد اﻳﻦ ﮔﺮوهﻫﺎ ﻧﻴﺰ از زﻣﺮة ﺷﻴ‪‬ﺎدان ﺑﺎزي ﺧﻮردهاﻧـﺪ ﻛـﻪ ﻫـﺮ ﮔـﺮوه از‬
‫آﻧﺎن در ﭘﻲ ﺑﻬﺮهﮔﻴﺮي و ﺳﻮءاﺳﺘﻔﺎده از ﮔﺮوهﻫﺎي دﻳﮕـﺮ اﺳـﺖ‪ .‬اﻣـﺎ ﺟﺎﻳﮕـﺎه‬
‫ﺷﺨﺺ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﻳﺎ ﺑﻪ ﻗﻮﻟﻲ رﻫﺒﺮ اﻳﻦ ﺟﻤﺎﻋـﺎت ﺗـﺎ زﻣـﺎﻧﻲ در ﻣﻴـﺎن آنﻫـﺎ‬
‫ﻣﺤﺘﺮم و ﻣﺼﻮن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻤﺔ آنﻫﺎ ﺑﻪ او‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﻣﺤـﻮر ﻣﺮﻛـﺰي و‬
‫ﻣﺮﺟﻊ داوري ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ ﺑﺎﺷﻨﺪ و ﺗﺎ وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﻫﻤـﻪ ﭼﻴـﺰ را ﺑـﻪ او ﻧﺴـﺒﺖ‬
‫دﻫﻨﺪ و ﮔﻨﺎه ﭘﻴﺎﻣـﺪﻫﺎي ﻧـﺎﻣﻄﻠﻮب و اﺣﺘﻤـﺎﻟﻲ ﺗﻤـﺎﻣﻲ اﻣـﻮر را ﺑـﺮ ﻋﻬـﺪة او‬
‫ﺑﮕﺬارﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ وﺟﻮد ﺣـﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ در ﻫﻤـﻴﻦ زﻣـﺎن ﻧﻴـﺰ ﻣﺠﺒـﻮر اﺳـﺖ‬
‫ﮔﺎهﮔﺎﻫﻲ دﺳﺖ ﺑﻪ ﻗﺪرتﻧﻤﺎﻳﻲ زده و ﺑﺎ ﺿﺮﺑﻪاي ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ ﺑﺎ ﺗﺸﺮي ﭘﺮﻧﻬﻴـﺐ‪،‬‬
‫ﺑﻪ آﻧﺎن ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻳﻚ ﻣﺼﻮن ﻧﺒﻮده و ﺑﺎﻳﺴـﺘﻲ ﻫﻤﮕـﻲ در ﺗـﺮس و‬
‫ﻫﺮاس از او ﺑﻪ ﺳﺮ ﺑﺮﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ ◊ 124‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫از اﻳﻦ روﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﻫﻤﻮاره ﻓﻬﺮﺳﺘﻲ از اﻓـﺮادي ﻛـﻪ ﺑﺎﻳـﺪ‬
‫ﺗﻌﻘﻴﺐ و ﺗﺒﻌﻴﺪ ﺷﻮﻧﺪ در دﺳﺖ دارد‪ .‬در اﻳﻦ ﻟﻴﺴﺖ ﻧﺎم ﻫﺮ ﻛﺴﻲ را ﻣـﻲﺗـﻮان‬
‫دﻳﺪ‪ .‬ﺗﻤﺎم ﺑﺸﺮﻳﺖ در اﻳﻦ ﻟﻴﺴﺖ ﻣﻠﻌﻮن وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻫﻨﻮز‬
‫ﻛﺴﻲ در زﻧﺪﮔﻲ ﻓﻌﺎل اﺳﺖ ﻫﺮ ﭼﻘﺪر ﻫﻢ ﻛﻪ وﻓﺎدار ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﺑـﺎز ﻫـﻢ اﺣﺘﻤـﺎل‬
‫ﻋﻬﺪﺷﻜﻨﻲ او ﻣﻲرود ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻫﻨﻮز ﻳﻚ ﻧﻔﺮ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪه ﻛـﻪ ﺑـﺎ او ﺑﻴﻌـﺖ‬
‫ﻧﻜﺮده اﻳﻦ اﺣﺴﺎس در او وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﮔﻮﻳﻲ ﺻﺎﺣﺐ ﻫﻴﭻ ﻗﺪرﺗﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺪﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻧﻈﺎم اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ در ﺧﺼﻮص ﻣﺴـﺄﻟﺔ‬
‫اﻫﺎﻧﺖ ﺑﻪ ﻣﻘﺎم واﻻي ﺣﻀﺮت ﺣﺎﻛﻢ )ﭘﻴﺸﻮا‪ ،‬ﭘﺪر ﺧﻠﻖﻫﺎي ﺟﻬﺎن‪ 1‬و ‪ (...‬ﭼﻨﺎن‬
‫ﻣﺠﺎزات ﺷﺪﻳﺪي وﺿﻊ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺣﺘﻲ در ﻳﻚ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺳـﻠﻄﻨﺘﻲ ﻫـﻢ ﺑـﻪ‬
‫ﭼﺸﻢ ﻧﻤﻲﺧﻮرد‪ .‬در اﻳﻦ ﻧﻮع ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ‪ ،‬ﻧﻔﺲ ﻋﺪم اﺑﺮاز اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻧﺴـﺒﺖ ﺑـﻪ‬
‫ﺷﺨﺺ ﺣﺎﻛﻢ‪ ،‬ﺗﻮﻫﻴﻦ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺣﺘﻲ ﺳﺨﻦ ﻧﺎﺧﻮﺷﺎﻳﻨﺪي ﻛﻪ ﻗﺒﻞ از‬
‫ﺑﻪ ﻗﺪرت رﺳﻴﺪن ﺷﺨﺺ ﺣﺎﻛﻢ ﻛﺴﻲ ﺑﺮ زﺑـﺎن آورده ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﺟـﺮم ﻣﺤﺴـﻮب‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬در اﻳﻦ ﺣﺎﻟﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ رﻓﺘـﻪ رﻓﺘـﻪ ﮔﺮﻓﺘـﺎر ﻧـﻮﻋﻲ‬
‫وﺳﻮاس ﻓﻜﺮي ﺑﺮاي ﺳﻠﻄﺔ ﺗﺎم و ﻓﺮاﮔﻴﺮ ﻣﻲﮔﺮدد‪.‬‬
‫ﻧﻈﺮﻳﺔ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻗﺪرت ﻣﻄﻠﻘﻪ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﻧﻘﺶ ﻳﻚ ﭼﺎرﭼﻮب ﻧﻈﺮي را ﺑﺎزي‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﺑﻪ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﻛﻪ ﺟﻨﺒﺔ ﻋﻤﻠـﻲ دارد ﭼﻬـﺮهاي ﺗﺰﺋﻴﻨـﻲ و ﻣﺘﻔﻜﺮاﻧـﻪ‬
‫ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ‪ .‬آﻧﭽﻪ ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ اﺟﺘﻨﺎب اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻼش داﻳﻤﻲ ﺑـﺮاي دﺳـﺖﻳـﺎﺑﻲ ﺑـﻪ‬
‫ﻗﺪرت ﻣﻄﻠﻖ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺎس ﻧﻈﺎم ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﻫﺮﮔـﺎه از ﺗـﻼش ﺑـﻲوﻗﻔـﻪ‬
‫ﺑﺮاي دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑﻪ ﻗﺪرت ﻣﻄﻠﻖ دﺳﺖ ﺑﺮدارد‪ ،‬ﻓﺮو ﻣﻲﭘﺎﺷﺪ‪ .‬اﻳـﻦ ﺑـﻪ ﻣﻌﻨـﺎي‬
‫ﭘﻴﺮوي از ﻗﺎﻧﻮﻧﻤﻨﺪي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻈﺎم ﺧﻮدﻛـﺎﻣﮕﻲ را ﺑـﻪ ﺟـﻼل و ﺟﺒـﺮوت )و‬
‫‪ .1‬اﺷﺎره ﺑﻪ اﺳﺘﺎﻟﻴﻦ و ﻫﻴﺘﻠﺮ‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ◊ ‪125‬‬

‫ﺳﭙﺲ ﺑﻪ ﻧﺎﺑﻮدي و ﺳﻘﻮط( ﻣﻲﻛﺸـﺎﻧﺪ‪ .‬ﺗـﻮانﻣﻨـﺪي آن از ﺳـﻠﻄﺔ ﻓﺮاﮔﻴـﺮش‬
‫ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﻗﺪرت ﻣﻄﻠﻖ وﺣﺸﺖزا ﻣﺴﺤﻮرﻛﻨﻨﺪه و ﻧﺎﻓﺬ اﺳﺖ‪.‬‬
‫وﻟﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ دﻗﻴﻘﺎً ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ )ﻳﻌﻨﻲ واﻧﻤﻮد ﻛﺮدن ﺑﻪ داﺷـﺘﻦ ﻗـﺪرت‬
‫ﻣﻄﻠﻖ( رو ﺑﻪ زوال ﻣﻲرود‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ در واﻗﻊ ﭼﻨﻴﻦ ﻗﺪرﺗﻲ وﺟﻮد ﺧﺎرﺟﻲ ﻧﺪارد‪.‬‬
‫وﺟﻮد ﻗﺪرت ﭼﻴﺰي ﺟﺰ ﻧﻤﺎﻳﺶ آن ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻤﺎﻳﺸﻲ ﻛﻪ ﻫﻤـﻮاره ﺑﺎﻳـﺪ‬
‫ﺗﻜﺮار ﺷﻮد ﻛﻪ اﻳﻦ ﺗﻜﺮار ﺧﻮدش ﭘﺮﻫﺰﻳﻨﻪ ﺑﻮده‪ ،‬ﺧﺴﺎرات و ﻗﺮﺑﺎﻧﻴﺎن ﺑﺴـﻴﺎري‬
‫را درﺑﺮدارد ﻛﻪ در ﻧﻬﺎﻳﺖ اﻳﻦ وﺿـﻌﻴﺖ آﺷـﻔﺘﮕﻲﻫـﺎ و ﺗﺸـﻨﺠﺎت ﺷـﺪﻳﺪي را‬
‫ﺑﺮﻣﻲاﻧﮕﻴﺰد‪.‬‬
‫ﺣﻘﻴﻘﺘﺎً در ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﻛﻪ اﻓﺮادي ﻋﻠﻴﻪ ﻧﻈـﺎم ﺧﻮدﻛـﺎﻣﮕﻲ ﻣـﻲ اﻧﺪﻳﺸـﻨﺪ و‬
‫ﻣﻄﻠﻘﻴﺖ آن را زﻳﺮ ﺳﺆال ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ و از آن ﻣﻬﻢﺗـﺮ در ﺟـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ ﻛﺴـﺎﻧﻲ در‬
‫ﺑﺮاﺑﺮ اﻳﻦ ﻧﻈﺎم ﻗﺪﻋﻠﻢ ﻛﺮده و ﺑﺮ ﺿﺪ آن وارد ﻋﻤﻞ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲﺗﻮان‬
‫ﺳﻴﻄﺮه و ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﺑﻲﭼﻮن و ﭼﺮاي آن را ﺑﺮﻗﺮار ﺳﺎﺧﺖ؟‬
‫ﺑﺎ اﻳﻦ وﺟﻮد از ﻳﺎد ﻧﺒﺮﻳﻢ ﻛﻪ در اﺑﺘﺪاي ﻛﺎر ﻣﺮدم زﻳﺮدﺳـﺖ و ﺣﻘﻴﺮﺷـﺪه‬
‫ﺧﻮد را ﺑﺎ اﻳﻦ ﻧﻮع ﻧﻈﺎم ﺳﺎزﮔﺎر ﻛﺮده و ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻲ ﻛﻨﺎر ﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ .‬ﺑـﺎ ﻳـﻚ ﻧﮕـﺎه‬
‫ﻧﺴﺒﺘﺎً دﻗﻴﻖ‪ ،‬ﭼﻨﺎن آﻫﻨﮓ ﭘﺮﻋﻈﻤﺘﻲ از ﺗﺮس و ﺑﺰدﻟـﻲ ﻋﻤـﻮﻣﻲ را ﻣـﻲﺗـﻮان‬
‫ﻣﺸﺎﻫﺪه ﻛﺮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻴﭻ ﻋﻨﻮان در ﻣﺨﻴ‪‬ﻠﺔ ﻫﻴﭻ ﻣﺴﺘﺒﺪ ﻣﺴﺘﻜﺒﺮي ﻧﻤﻲﮔﻨﺠـﺪ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ ﻣﻮﻗﻊ ﻗﺎﻧﻮن دﺳﺘﻪﺳﺎزي و ﺟﻨﺎجﺑﻨﺪي ﻛـﻪ از اﺑﺘـﺪاي ﻛـﺎر در اﻃـﺮاف‬
‫ﺷﺨﺺ ﺣﺎﻛﻢ ﺟﺮﻳﺎن داﺷﺖ‪ ،‬ﮔﺴﺘﺮش ﻳﺎﻓﺘﻪ و ﻋﻠﻴﻪ ﻛﻞّ ﻣﻠﺖ ﺑﻪ ﻛـﺎر ﮔﺮﻓﺘـﻪ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ارﺗﺒﺎﻃﺎت دوﺳﺘﺎﻧﻪ و رﻓﺎﻗﺖﻫﺎي ﺻﻤﻴﻤﻲ ﺗﻤﺎﻣﺎً ﺑﻪ دﻳﺪة ﺷﻚ و ﻇـﻦ‬
‫ﻧﮕﺮﻳﺴﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد و وﻓﺎداريﻫﺎي ﺳﺎﺑﻖ ﺑﻪ ﺧﻴﺎﻧﺖ ﻛﺸﺎﻧﺪه ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﭼـﺮا ﻛـﻪ‬
‫ﺗﻮﻗّﻌﺎت ﭘﺮداﻣﻨﺔ ﻧﻈﺎم ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﭘﺎﻳﺪاري در رواﺑﻂ اﻧﺴﺎﻧﻲ را ﺑﺮﻧﻤﻲﺗﺎﺑﺪ‪.‬‬

‫‪ ◊ 126‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﭘﻴﺶ از اﻳﻦ ﺑﻪ ﻣﺴﺄﻟﺔ ﺗﺮس و ﻫﺮاس ﭘﺮداﺧﺘﻴﻢ‪ ،‬اﻛﻨﻮن ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﻋﺎﻣﻞ ﻫﺮاس ﭼﻪ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎﻳﻲ را ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻴﺎﻓﺮﻳﻨﺪ‪:‬‬
‫ﻧﻈﺎم ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺮف ﻣﻲزﻧﺪ‪» :‬اﮔﺮ ﺗﻮ ﺑﻪ دوﺳﺘﺖ )ﻛـﻪ ﻣـﺎ او را‬
‫ﻓﺮدي ﻣﻔﺴﺪ ﻣﻲﺷﻨﺎﺳﻴﻢ( وﻓﺎدار ﺑﻤﺎﻧﻲ‪ ،‬ﻧﺸﺎن دادهاي ﻛﻪ ﺗﻮ ﺧﻮد ﻧﻴﺰ ﻫﻤﺎﻧﻨـﺪ‬
‫اوﻳﻲ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺗﻮ ﻧﻴﺰ ﻣﺎﻧﻨﺪ او ﺳﺰاوار ﻣﺮﮔﻲ! وﻟﻲ اﮔﺮ ﺗﻮ ﻣﺠـﺮم ﻧﻴﺴـﺘﻲ ﭘـﺲ‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﻧﺸﺎن دﻫﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ او )ﻛﻪ ﭼﻬﺮة ﻣﺤﺮﻣﺎﻧﻪاش ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﺳـﺖ( ﻓﺎﺻـﻠﻪ‬
‫داﺷﺘﻪ و ارﺗﺒﺎط ﺧﻮد را ﺑﺎ او ﻗﻄﻊ ﻛﺮده و ﺣﺎﺿﺮي ﺗﺎ اﻃﻼﻋﺎﺗﻲ ﺑـﺮ ﺿـﺪ او در‬
‫اﺧﺘﻴﺎر ﻣﺎ ﺑﮕﺬاري و ﻋﻠﻴﻪ او ﺷﻬﺎدت ﺑﺪﻫﻲ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ اﻳﻦ ﻛﺎر را ﻧﻜﻨﻲ‪ ،‬آﻧﭽﻪ ﺑﺮ‬
‫ﺳﺮ دوﺳﺘﺖ آﻣﺪه ﺑﺮ ﺳﺮ ﺗﻮ ﻧﻴﺰ ﺧﻮاﻫـﺪ آﻣـﺪ و ﺑﻌـﺪ از آن ﻧﻴـﺰ ﺑـﺮ ﺳـﺮ دﻳﮕـﺮ‬
‫دوﺳﺘﺎﻧﺖ ﻫﻤﺎن ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺳﺮ ﺗﻮ آﻣﺪه اﺳﺖ‪«.‬‬
‫ﻛﺎﻣﻼً روﺷﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﺣﻔﻆ و ﭘﺎيﺑﻨـﺪي ﺑـﻪ ﭘﻴﻤـﺎن‬
‫دوﺳﺘﻲ ﺗﺎ ﭼﻪ اﻧﺪازه ﭘﺮﻣﺨﺎﻃﺮه و دﺷﻮار اﺳﺖ و ﭼﮕﻮﻧﻪ اداﻣﺔ زﻧـﺪﮔﻲ و ﺗـﺮك‬
‫راﺑﻄﻪ دوﺳﺘﺎﻧﻪاي ﺑﺎ رﻳﺴﻚ ﻣﺮگ‪ ،‬ﺗﺮس و ذﻟّـﺖ ﺧﺎﺻـﻲ را ﺑـﺮ روﻧـﺪ ﺣﻴـﺎت‬
‫ﻓﺮدي و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺣﺎﻛﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻫﺪاف ﻧﻈﺎم ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﻫﻤﻮاره ﺑﺎ ﺷﺪﻳﺪﺗﺮﻳﻦ اﺑﺰارﻫﺎ ﻋﻤﻠﻲ ﻣـﻲﺷـﻮد و‬
‫ﻫﺮ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺴﻴﺎر ﻧﺎﭼﻴﺰي ﺑﻲدرﻧﮓ ﺑﺎ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﺮگ ﻫﻤﺮاه ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺣﺎل ﻓﻜـﺮ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻴﺪ ﻛﻪ آن ﭘﻴﻮﻧﺪﻫﺎي دوﺳﺘﻲ و رﻓﺎﻗﺖ ﺗﺎ ﭼﻪ ﻣﻴﺰان ﺑﺎﻳﺪ ﭘﺎﻳﺪار ﺑـﻮده و از‬
‫ﭼــﻪ درﺟــﺔ ﻣﺘﻌــﺎﻟﻲ ﺑﺮﺧــﻮردار ﺑﺎﺷــﺪ ﻛــﻪ ﺑﺘﻮاﻧــﺪ در ﺑﺮاﺑــﺮ ﭼﻨــﻴﻦ ﺗﻬﺪﻳــﺪات‬
‫ﭘﺮﻣﺨﺎﻃﺮهاي ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻛﺮده و از آزﻣﻮن ﺳﺮﺑﻠﻨﺪ ﺑﻴـﺮون ﺑﻴﺎﻳـﺪ‪ .‬از زﻣـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ‬
‫اﺻﻮل ﺑﻨﻴﺎدي زﻧﺪﮔﻲ روزﻣﺮه زﻳﺮ ﭘﺎ ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﻣـﻲﺷـﻮد‪ ،‬ﺣﻴـﺎت ﺷـﺮاﻓﺘﻤﻨﺪ ﺑـﻪ‬
‫ﻗﻴﻤﺖ ﺟﺎن آدﻣﻲ ﺗﻤﺎم ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬روزي ﻛـﻪ ﺧﻴﺎﻧـﺖ و ﻧـﺎﺟﻮاﻧﻤﺮدي را اﻣـﺮي‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ◊ ‪127‬‬

‫ﺷﺮاﻓﺘﻤﻨﺪاﻧﻪ ﺑﺨﻮاﻧﻨﺪ‪ ،‬آن وﻗﺖ اﺳﺖ ﻛﻪ رﻛﻮد ﺷﺨﺼﻴﺖ و اﺿﻤﺤﻼل ﺣ‪‬ﺮﻣـﺖ‬
‫ﻳﻜﺎﻳﻚ اﻧﺴﺎنﻫﺎ اﺑﻌﺎد وﺣﺸﺘﻨﺎ و ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ ﺑﺎوري ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻛﺸﺘﻦ ﻳﻚ اﻧﺴﺎن ﺑﻲﮔﻨﺎه ﻣﻄﻤﺌﻨﺎً ﻟﻜّﺔ ﻧﻨﮕﻲ اﺳﺖ ﺑﺮ داﻣﻦ اﻧﺴﺎﻧﻴﺖ‪ ،‬اﻣﺎ‬
‫ﺷﺎﻳﺪ ﻓﻀﺎﺣﺖ آن از ذﻟﻴﻞ ﺷﻤﺮدن روح زﻧﺪﮔﺎن ﻛﻤﺘﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻧﻈـﺎم اﺳـﺘﺒﺪاد و‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ اﻧﺴﺎنﻫﺎ را ﺑـﻪ اﻧﺤﻄـﺎط و ﭘﺴـﺘﻲ ﺑﻴﺸـﺘﺮي ﺳـﻮق‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﻣﺪﻋﻲ اﻓﺘﺨﺎر و ﺑﺰرﮔﻮاري ﺑﻴﺸﺘﺮي ﺑﺮاي ﺧﻮد ﻣﻲﺷـﻮد‪ .‬آﻳـﺎ ﺗﻤـﺎﻣﻲ‬
‫اﻳﻦ ﺟﻨﺎﻳﺖﻫﺎ و ﺑﺰهﻛﺎريﻫﺎي ﻋﺠﻴـﺐ و ﻏﺮﻳـﺐ ﻣـﻲﺗﻮاﻧـﺪ اﻧـﺪﻛﻲ اﺣﺴـﺎس‬
‫آراﻣﺶ و اﻣﻨﻴﺖ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻧﻈﺎم ﻓﺮاﻫﻢ آورﻧﺪ؟ ﻣﺴﻠﻤﺎً ﻧﻪ ﺧﻴﻠﻲ زﻳﺎد! ﺑﻪ راﺳﺘﻲ‬
‫ﻣﺮدم در ﺧﺼﻮص ﻣﺠﻴﺰﮔﻮﻳﻲﻫﺎ و اﺑـﺮاز وﻓـﺎداري اﻓـﺮاد ذﻳـﻞ و ﺑﺮﻳـﺪه ﭼـﻪ‬
‫ﻣﻲاﻧﺪﻳﺸﻨﺪ؟ ﭼﻘﺪر ﺑﺎﻳﺪ ﻧﺎدان ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ وﻓﺎداري ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺣﺎﺿﺮ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻫﺮ‬
‫ﻧﻮع ﺧﻴﺎﻧﺘﻲ اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻣﺤﺾ اﺳﺘﺸﻤﺎم ﺧﻄﺮ‪ ،‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﻧـﻮع رﻓﺎﻗـﺖ و دوﺳـﺘﻲ‬
‫ﭘﺸﺖ ﭘﺎ ﻣﻲزﻧﺪ‪ ،‬دﻟﮕﺮم ﺑﻮده و آن را ﺑﺎور ﻛﺮد؟‬
‫زﻣﺎﻧﻲ ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﻴﺪ ﻛﻪ ﺣـﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ در اﻧﺒـﻮه ﻣـﺮدم ﺟـﺰ ﺟﻤﻌﻴـﺖ‬
‫ﺑﺰرﮔﻲ از ﻋﺮوﺳﻚﻫﺎي ﺧﺠﻞ و ﺗﺴﻠﻴﻢ ﺷﺪه ﭼﻴـﺰ دﻳﮕـﺮي ﻧﻤـﻲﺑﻴﻨﻨـﺪ و ﺑـﻪ‬
‫زودي زﻣﺎﻧﻲ ﺧﻮاﻫﺪ رﺳﻴﺪ ﻛﻪ اﺣﺴﺎس اﻓﺘﺨﺎر و ﺷﺎدي او ﻛﺎﻫﺶ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﻇﻦ و‬
‫ﺷﻚ ﻓﺮﻳﺐ و ﻧﻴﺮﻧﮓ او را ﻧﮕﺮان ﻣﻲﺳﺎزد و ﺑﺎ ﺧﻮد ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ آﻳﺎ ﻫﻤـﺔ‬
‫اﻳﻦﻫﺎ ﻓﺎﻗﺪ ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻫﺴﺘﻨﺪ؟ ﺑﺪون ﺷﻚ دﭼﺎر اﺷﺘﺒﺎه ﺑﺰرﮔﻲ ﺷـﺪهاﻳـﻢ اﮔـﺮ‬
‫ﻓﻜﺮ ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ آدمﻫﺎي ﻓﺎﺳﺪﺷﺪه ﺑﺮ اﺿـﻤﺤﻼل و اﻧﺤﻄـﺎط ﺷﺨﺼـﻴﺖ ﺧـﻮد‬
‫آﮔﺎﻫﻲ دارﻧﺪ‪ .‬در ﺟﺎي دﻳﮕﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ اﺷﺎره ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻً اﻳﻦ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻓﺮدي ﭘﻨﺪار و ﻛﺮدار ﺧﻮد را ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﺷﺮاﻳﻂ زﻧـﺪﮔﻴﺶ ﺗﻨﻈـﻴﻢ‬
‫ﻛﺮده و ﻣﻨﻄﻖ ﺑﺎ ﻧﻴﺎزﻫﺎي ﺣﻘﻴﺮش‪ ،‬ﺗﻮﺟﻴﻬﺎﺗﻲ ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﻲﻛﻨﺪ و در ﻧﻬﺎﻳﺖ اﻳﻦ‬

‫‪ ◊ 128‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﺷﻴﻮة ﺗﻮﺟﻴﻪ در اﻓﺮاد ﺑﻪ ﺟﺎﻳﻲ ﻣﻲرﺳﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﻓﺮﻳـﺐ ﺧﻮﻳﺸـﺘﻦ‪ ،‬ﻛﻤﺘـﺮ‬
‫ﻛﺴﻲ ﻣﻲﻓﻬﻤﺪ ﻛﻪ ﺧﻮد را ﻗﺮﺑﺎﻧﻲ ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺳـﻴﺮ ﻗﻬﻘﺮاﻳـﻲ ﺑـﻪ ﺳـﻮي‬
‫ﻓﺮوﻣﺎﻳﮕﻲ و ﭘﺴﺘﻲ ﺑﺮآﻳﻨﺪ ﺟﺮﻳﺎﻧﻲ ﺗﺪرﻳﺠﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺎ اﻧﺪازة زﻳﺎدي ﺑﻪ ﺷﻜﻞ‬
‫ﻧﺎﺧﻮدآﮔﺎه اﻧﺠﺎم ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﻛﻪ در آﻏﺎز وﻋﺪة اﻋﺠﺎز داده اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ از ﻛﺴﺐ ﻗﺪرت‬
‫و ﺟﺎي ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺑﺮ ﻣﺴﻨﺪ ﺣﻜﻮﻣﺖ‪ ،‬وﻋﺪهﻫﺎﻳﺶ ﻋﻤﻠﻲ ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬در اﻳﻦ زﻣـﺎن‬
‫آﻳﺎ ﻣﺮدم او را دروﻏﮕﻮي ﻓﺮﻳﺐﻛﺎر ﻣﻲﺧﻮاﻧﻨﺪ؟ ﻧﻪ! زﻣﺎن زﻳﺎدي ﻻزم اﺳﺖ ﺗـﺎ‬
‫ﺗﻮدة ﻣﺮدم در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻫﻮﺷﻴﺎر ﺷﺪه و ﺷﺮوع ﺑﻪ اﻧﺘﻘﺎد ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻏﺎﻟﺒـﺎً ﻣﺨﺎﻟﻔـﺎن‬
‫اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ در ﺑﺮآورد ﺳـﺮﻋﺖ آﮔـﺎﻫﻲ و ﭘﻨـﺪارزداﻳﻲ ﻣـﺮدم دﭼـﺎر‬
‫اﺷﺘﺒﺎه ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ و ﺑﻪ ﻋﻤﻖ ﺟﺮﻳﺎﻧﻲ ﻛﻪ در ﺣﻀﻮرﺷـﺎن اﻧﺠـﺎم ﻣـﻲﮔﻴـﺮد ﭘـﻲ‬
‫ﻧﻤﻲﺑﺮﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺗﻮﻫ‪‬ﻢ ﺑﻪ ﻣﻴﺰان زﻳﺎدي ﻧﺎﺷﻲ از ﻋﺠﻮل ﺑﻮدن آﻧـﺎن اﺳـﺖ‪ ،‬ﻓـﺮد‬
‫ﻣﻌﺘﻘﺪي ﻛﻪ ﻣﻨﺘﻈﺮ وﻗﻮع ﻣﻌﺠﺰهاي ﺑﻮده و ﺣﺎﻻ آرزوﻳﺶ ﺑﺮآورده ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﻫﻢﭼﻨﺎن ﻣﺸﺘﺎﻗﺎﻧﻪ ﺑﺎور دارد ﻛﻪ ﻣﻌﺠﺰهاي اﻧﺠﺎم ﺧﻮاﻫﺪ ﭘﺬﻳﺮﻓﺖ اﻣﺎ وﻗـﻮﻋﺶ‬
‫ﻛﻤﻲ ﺑﻪ ﺗﺄﺧﻴﺮ اﻓﺘﺎده اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ وﻗﻮع اﻋﺠﺎز را ﻣﻄﻤﺌﻨﺎً ﻧﻤﻲﺗﻮان در ﭘﺎﺳـﺦ‬
‫دوﮔﺰﻳﻨﻪاي آري ﻳﺎ ﻧﻪ ﺧﻼﺻﻪ ﻛﺮد‪ .‬ﻓـﺮد ﻣﻌﺘﻘـﺪ ﺑـﺎ اﻃﻤﻴﻨـﺎنﺧـﺎﻃﺮ ﻣﺘﻘﺎﻋـﺪ‬
‫ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ آن ﻣﻌﺠﺰه در ﺣﺎ وﻗﻮع ﺑﻮد ﻛﻪ ﻧﮕﻬﺎن )دﺳـﺖ دﺷـﻤﻦ از آﺳـﺘﻴﻦ‬
‫ﻳﻜﻲ ﺑﻴﺮون آﻣﺪ( و ﻇﻬﻮر آن را ﺑﻪ ﻋﻘﺐ اﻧﺪاﺧﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ در اﻳﻦ ﺟـﺎ ﻛـﺎري‬
‫ﻛﻪ ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﻻزم اﺳﺖ اﻧﺠﺎم دﻫﺪ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛـﻪ آﺗـﺶ ﻧﻔـﺮت و‬
‫ﻛﻴﻨﺔ ﺗﻮدة ﻋﻮام را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﺷﻤﻨﺎن ﺧﻴﺎﻟﻲ )ﻛﻪ ﻣﺮدم ﻫﻴﭻ ﺷﻨﺎﺧﺖ درﺳﺘﻲ از‬
‫آﻧﺎن ﻧﺪارﻧﺪ( داﻣﻦ ﺑﺰﻧﺪ و ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ را ﺑﻪ آﻧﺎن ﻧﺴﺒﺖ داده‪ ،‬ﺗﻤﺎﻣﻲ ﻛﺎﺳﻪﻛﻮزهﻫﺎ‬
‫را ﺑﺮ ﺳﺮ آنﻫﺎ ﺑﻜﺸﻨﺪ‪ .‬ﻛﻪ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻛﺎر اﻳﻤﺎن ﺑـﻪ اﻧﺠـﺎم ﻣﻌﺠـﺰه را زﻧـﺪه ﻧﮕـﻪ‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ◊ ‪129‬‬

‫ﻣﻲدارد‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ ﻫﺮ ﻧﻈﺎم ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪاي دﺷﻤﻨﺎن ﺧﺎرﺟﻲ ﻧﻴﺰ دارد و از اﻳﻦ رو ﻋﻨﺼـﺮ‬
‫ﻧﻔﺮت و ﻛﻴﻨﻪ را از ﻗﺒﻞ در اﺧﺘﻴﺎر دارد‪ .‬ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺗﻼش ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻫﻤﺎﻧﻨـﺪ‬
‫دﺷﻤﻦ داﺧﻠﻲ ﻛﻪ ﺗﺤﺖ ﺗﻌﻘﻴـﺐ و ﻣﺮاﻗﺒـﺖ اوﺳـﺖ‪ ،‬ﻧـﻮﻋﻲ دﺷـﻤﻦ ﺧـﺎرﺟﻲ‬
‫اﻧﺘﺨﺎب ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺿﻌﻴﻒ ﺑﺎﺷﺪ ﺗﺎ ﻣﺒﺎدا ﺗﺤﺮﻳﻜﺎت و ﻣﺒـﺎرزهﻃﻠﺒـﻲ او ﺑـﻪ ﻧﺘـﺎﻳﺞ‬
‫ﻧﺎﮔﻮاري ﺑﻴﺎﻧﺠﺎﻣﺪ‪ .‬اﮔﺮﭼﻪ ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ در اﻳﺠﺎد ﺗﺴﻬﻴﻼت زﻧـﺪﮔﻲ و ﺣـﻞ‬
‫ﻣﺸﻜﻼت ﻣﻌﻴﺸﺘﻲ ﻣﺮدم ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ ﭼﻨﺪاﻧﻲ ﻧﺪارد‪ ،‬اﻣﺎ در ﻳـﺎﻓﺘﻦ و روﻧـﻖ دادن‬
‫دﺷﻤﻨﻲ و ﻛﻴﻨﻪ و اﻳﺠﺎد ﺷﺮاﻳﻂ اﺑﺮاز ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳﺪ ﻫﺰﻳﻨﺔ ﻓﺮاواﻧﻲ ﻣﻲﻛﻨـﺪ‪ .‬از‬
‫اﻳﻦ رو ﮔﺮوه ﺑﺰرگ ﺗﺤﻘﻴﺮﺷﺪﮔﺎن ﺑﺎ ﻫﺮ وﺳﻴﻠﻪاي ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺗﻼش ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ‬
‫ﺗﺎ ﺻﻮرت و ﻇﺎﻫﺮ ﺑﺎورﻫﺎي ﺧﻮد را ﺣﻔﻆ ﻛﻨﻨﺪ و ﮔﺎه در اﻳﻦ ﻛﺎر ﭼﻨﺎن ﺗﻔـﺮﻳﻂ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﺳﺨﻨﺎن و دﻻﻳﻠـﻲ را ﻣـﻲﭘﺬﻳﺮﻧـﺪ ﻛـﻪ در ﺷـﺮاﻳﻂ ﻋـﺎدي زﻧـﺪﮔﻲ‬
‫ﺷﺨﺼﻲ ﺧﻮد ﺑﺪون ﺷﻜﻞ ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺘﺪﻻلﻫﺎﻳﻲ را ﺑﻪ ﺳﺨﺮه ﻣﻲﮔﻴﺮﻧـﺪ‪ .‬دﻗـﺖ‬
‫ﺷﻮد ﻛﻪ اﻳﻦ ﻧﻮع رﻓﺘﺎر ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﺗﻈﺎﻫﺮ و رﻳﺎﻛﺎري ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ دﻟﻴﻞ اﺻـﻠﻲ‬
‫ﺑﺎور آنﻫﺎ ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰﻫﺎي ﺑﻲﻣﻌﻨﻲ آن اﺳﺖ ﻛﻪ آنﻫﺎ ﺑﻪ ﺧـﻮﺑﻲ ﻣـﻲداﻧﻨـﺪ‬
‫ﻛﻪ ﺗﻈﺎﻫﺮ ﺑﻪ ﺑﺎور داﺷﺘﻦ آنﻫﺎ ﺑﺴﻴﺎر ﻛﻢﺧﻄﺮﺗﺮ از اﺑﺮاز ﺷﻚ و ﺗﺮدﻳـﺪ اﺳـﺖ‪.‬‬
‫ﻫﺮ آدم ﻋﺎﻗﻠﻲ ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﺎجﮔﻴﺮي ﻛﻪ ﺳﺮ راﻫـﺶ را ﮔﺮﻓﺘـﻪ و ﺗﻤـﺎم‬
‫اﻣﻮاﻟﺶ را ﻃﻠﺐ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻟﻮﻟﺔ ﺗﻔﻨﮕﺶ را ﺑﻪ روي او ﻧﺸﺎﻧﻪ رﻓﺘـﻪ ﺑﮕﻮﻳـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﺗﻤﺎم آن اﻣﻮال را ﺧﻮد ﺑﺎ ﻛﻤﺎل ﻣﻴﻞ ﺑﻪ او ﻫﺪﻳﻪ ﻣﻲﻛﻨﺪ و ﻫـﻴﭻ ادﻋـﺎﻳﻲ ﻫـﻢ‬
‫ﻧﺪارد‪ .‬ﭘﺲ اﮔﺮ اﻧﺴﺎن ﻣﺠﺒﻮر ﺑﺎﺷﺪ ﻛﻪ زﻳﺮ ﺳﻠﻄﺔ ﺣﺎﻛﻢ ﻣﺴﺘﻨﺪ زﻧـﺪﮔﻲ ﻛﻨـﺪ‪،‬‬
‫ﻛﻢﻛﻢ و ﺑﻪ ﻃﻮر ﻧﺎﺧﻮدآﮔﺎه ﭼﻨﺎن ﺑﻪ اﻧﺤﻄﺎط ﻣﻲرود ﻛﻪ ﺧﻮد او ﻧﻴﺰ درﺳـﺘﻲ و‬
‫ﺻﺤﺖ آﻧﭽﻪ را اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﺪ ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ اﻧﺴﺎن ﻓﻘﻂ اﮔﺮ ﻳﻚ ﺑـﺎر‬

‫‪ ◊ 130‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻫﻢ ﻛﻪ ﺷﺪه در ﺗﻨﻬﺎﻳﻲ ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﻪ آن دروغ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﺣﻘﻴﻘـﺖ ﺑﻨﮕـﺮد و آن را‬
‫ﺑﭙﺬﻳﺮد‪ ،‬ﺑﺎري از دوش ﺿﻤﻴﺮ ﺧﻮدآﮔﺎﻫﺶ ﺑﺮداﺷﺘﻪ ﺷـﺪه و زﻧـﺪﮔﻲ آﺳـﺎنﺗـﺮ‬
‫ﻣﻲﮔﺬارد‪ .‬ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ ﻣﻲﺗﻮان ﮔﻔﺖ اﻧﺴﺎن در ﺣﺎل ﺗﻈﺎﻫﺮ و رﻳﺎﻛﺎري اﺳﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﻫﻨﻮز در دروﻧﺶ ﺗﻮان‪ ،‬ﺟﺴﺎرت و ﻣﻴﻞ ﻻزم ﺑﺮاي دﺳﺖﻳـﺎﺑﻲ ﺑـﻪ ﺣﻘﻴﻘـﺖ را‬
‫ﺣﻔﻆ ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻣـﺎ ﻫﻨﮕـﺎﻣﻲ ﻛـﻪ اﻳـﻦ ﺟـﺮأت را ﻧﻴـﺰ از دﺳـﺖ داد دﻳﮕـﺮ‬
‫ﻇﺎﻫﺮﺳﺎزي ﭼﻪ ﺿﺮورﺗﻲ دارد؟ در ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺮاﻳﻄﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اﮔﺮ او ﺑﻪ ﺣﻘﻴﻘـﺖ‬
‫ﺑﺮﺧﻮرد ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎن واﻛﻨﺶ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ »ﻣﻦ ﺷﻤﺎ را ﻧﻤﻲﺷﻨﺎﺳـﻢ« و در‬
‫ﺣﻘﻴﻘﺖ دروغ ﻫﻢ ﻧﮕﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻫﺮ ﭼﻪ ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ ﺑـﻪ ﻣﺮاﺗـﺐ ﺑـﺎﻻﺗﺮي‬
‫ﺻﻌﻮد ﻛﻨﺪ اﻧﺴﺎنﻫﺎي ﺗﺤﺖ ﺣﺎﻛﻤﻴﺘﺶ ﺑﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﭘﺎﻳﻴﻦﺗﺮي ﺳﻘﻮط ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و‬
‫ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺑﺎ ﮔﺴﺘﺮش و ﺗﺴـﻠﻂ ﺗـﺮس و ﻫـﺮاس ﺑـﺮ ﺗﻤـﺎﻣﻲ ﻋﺮﺻـﻪﻫـﺎي‬
‫زﻧﺪﮔﻲ‪ ،‬آدﻣﻲ ﺑﺎ ﺣﻘﻴﻘﺖ و ﺻﺪاﻗﺖ ﻧﻴﺰ ﺑﻴﮕﺎﻧﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪.‬‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻤﻨﺪاﻧﻲ ﻛﻪ ﺗﻮدة ﻣﺮدم را ﻣﻌﻤﻮﻻً ﺣﻘﻴﺮ و ﭘﺴﺖ ﻣﻲﺷﻤﺎرﻧﺪ‪ ،‬آن ﭼـﻪ‬
‫را ﻛﻪ در ﺑﺎﻻ ذﻛﺮ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺨﺸـﻲ از وﻳﮋﮔـﻲﻫـﺎي ﺗـﻮدة ﻣـﺮدم داﻧﺴـﺘﻪ و ﺗﻨﻬـﺎ‬
‫ﺷﺨﺼﻴﺖﻫﺎي ﻣﻤﺘﺎز را ﺧﺎرج از اﻳﻦ ﻗﺎﻋﺪه ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﮕﺮش ﻫﻴﭻ ﭘﺎﻳـﻪ و‬
‫اﺳﺎﺳﻲ ﻧﺪارد ﭼﺮا ﻛﻪ ﺗﺮس و ﻫﺮاس در اﺧﺘﻴﺎر ﻫﻴﭻﻛـﺲ ﻧﻴﺴـﺖ‪ .‬ﺑـﻪ ﻧـﺪرت‬
‫ﭘﻴﺶ ﻣﻲآﻳـﺪ آﻧـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ از داﻧـﺶ و آﮔـﺎﻫﻲ ﺑﻬﺘـﺮي ﺑﺮﺧﻮردارﻧـﺪ‪ .‬در ﺑﺮاﺑـﺮ‬
‫رژﻳﻢﻫﺎي ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ و ﻣﺴﺘﺒﺪ ﺑﻬﺘﺮ از ﻣﺮدم دﻳﮕﺮ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در ﻫﺮ ﻗﺸـﺮ و‬
‫ﻃﺒﻘﻪاي اﻓﺮادي وﺟﻮد دارﻧﺪ ﻛﻪ ﺷﺪﻳﺪاً ﻣﻲﺗﺮﺳﻨﺪ و از ﻃﺮﻓﻲ دوﺳﺖ دارﻧﺪ ﻛﻪ‬
‫در ﻫﺮ ﺷﺮاﻳﻄﻲ )ﺣﺘﻲ ﺑﻪ ﻗﻴﻤﺖ ﺗﺤﻤ‪‬ﻞ ﺑﺪﺗﺮﻳﻦ ﺑﻲﺣﺮﻣﺘﻲﻫﺎ( ﺑﻪ زﻧﺪﮔﻲ اداﻣـﻪ‬
‫دﻫﻨﺪ و ﺑﺎﻟﻌﻜﺲ اﮔﺮ ﻛﻤﻲ درﻧﮓ ﻛﻨﻴﻢ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻴﻢ ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻛـﻪ در اﻳـﻦ »زﻣﺎﻧـﺔ‬
‫ﺗﺤﻘﻴﺮ« اﻛﺜﺮ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ رﻓﺘﺎري ﻧﺴﺒﺘﺎً ﺷﺮاﻓﺘﻤﻨﺪاﻧﻪ از ﺧﻮد ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﻨـﺪ از‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ◊ ‪131‬‬

‫ﻣﺘﻦ ﻫﻤﻴﻦ ﺗﻮدة ﻣﺮدم ﮔﻤﻨﺎم ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪاﻧـﺪ و ﻧـﻪ از ﺟﺮﮔـﻪ ﻧﺨﺒﮕـﺎن زﻣﺎﻧـﻪ و‬
‫ﺷﺨﺼﻴﺖﻫﺎي ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ!‬
‫ﺷﺄن و اﻋﺘﺒﺎري ﻛﻪ ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ ﺑـﻪ دﺳـﺖ ﻣـﻲآورد‪ ،‬ﺑـﺮاي ﻣـﺪﺗﻲ‬
‫ﻃﻮﻻﻧﻲ دوام ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ از ﺑﻴﻦ رﻓﺘﻦ ﻳﺎ ﺗﻨﺰل ﻣﻘﺒﻮﻟﻴ‪‬ـﺖ آن در ﭘﻴﺸـﮕﺎه‬
‫ﻋﺎﻣﻪ ﻣﺪتﻫﺎ ﻃﻮل ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺸﻴﺪ‪ .‬ﺣﺘﻲ ﺟﺎدوﮔﺮي ﻛﻪ در اﺟﺮاي ﺗﺮدﺳﺘﻲ ﺧﻮد‬
‫ﻣﻮﻓﻖ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﻣﺪتﻫﺎ ﻣﺮدم ﺑﻪ او و ﻛﺎرﻫﺎﻳﺶ اﻋﺘﻤﺎد دارﻧﺪ‪ .‬از ﻃﺮف دﻳﮕـﺮ‬
‫اﮔﺮ ﺷﺮاﻳﻂ را از دﻳﺪﮔﺎه اﻓﺮادي ﻛﻪ اﻓﻜﺎرﺷﺎن ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﻣﺘﺄﺛﺮ از ﺗﻮﺟﻴﻬـﺎت‬
‫و ﺗﻔﺴﻴﺮﻫﺎي ﺟﺒﺮي ﻧﻈﺎم ﺗﺒﻠﻴﻐﺎﺗﻲ ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﺖ ﺑﺮرﺳﻲ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬ﻣﻲﺗﻮان ﺗﺄﻳﻴﺪ‬
‫ﻛﺮد ﻛﻪ ﻳﻚ رﺷﺘﻪ ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ و ﺗﺤﻮﻻت ﻓﻮقاﻟﻌﺎده اﻧﺠﺎم ﮔﺮﻓﺘـﻪ اﺳـﺖ‪ .‬ﺣﺘـﻲ‬
‫وﻗﺘﻲ ﻛﻪ ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﻧﻬﺎﻳﺖ اﺳﺘﻔﺎده را از اﻣﻜﺎﻧﺎت ﻛﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎز ﻫﻢ ﺑـﻪ‬
‫اﻳﻦ زوديﻫﺎ دﺳﺘﺶ ﺧﺎﻟﻲ ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬او )ﺑﺮﺧﻼف ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺮﺑﻮط‬
‫ﺑﻪ ﻗﺪرت ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ آﺷﻨﺎﻳﻲ ﻧﺪارﻧﺪ( ﺑـﺎ ﺟﺴـﺎرت و ﭘـﺮروي ﺗﻤـﺎم ﺑـﻪ ﻣـﺎﻧﻮر و‬
‫ﻗﺪرتﻧﻤﺎﻳﻲ ﻣﻲﭘﺮدازد‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ آن ﻫﺮ ﭼﻪ ﭘﺎﻳﮕﺎه ﻣﺮدﻣـﻲ ﺣـﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ‬
‫ﻛﻤﺘﺮ ﺷﻮد‪ ،‬دﺳﺘﮕﺎه ﺣﻜﻮﻣﺘﺶ ﮔﺴﺘﺮدهﺗﺮ ﻣﻲﺷـﻮد و ﺑـﻪ اﻳـﻦ ﺗﺮﺗﻴـﺐ وﺟـﻮد‬
‫ﻫﻤﻴﻦ ﻣﺎﺷﻴﻦ ﻋﺮﻳﺾ و ﻃﻮﻳﻞ و ﭘﻴﭽﻴﺪه و ﺧﺸﻦ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷﻮد ﻛـﻪ ﺷـﺎﻟﻮدة‬
‫زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻴﻠﻴﻮنﻫﺎ ﻧﻔﺮ ﺑﻪ او واﺑﺴﺘﻪ ﺷﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﺗﻮدة ﻋﻈﻴﻢ ﻣﺮدﻣﻲ ﺑﻪ اﺟﺒﺎر ﺑﺎ او‬
‫ﻫﻤﺎﻧﻨﺪﺳﺎزي ﻛﺮده و ﺑﺎ ﺗﺐ او ﺗﺐ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و ﻫﺰاران ﺧﺎﻧﻮاده رﺷﺪ و ﺗﺮﻗـﻲ و‬
‫ﺑﺮﺧﻮرداري ﺧﻮد را ﻣﺪﻳﻮن او ﻣﻲداﻧﻨﺪ و ﻫﺮﮔﺎه ﻧﮕﺮان ﺣﻔﻆ ﭘﺴﺖ و ﻣﻘﺎم ﺧﻮد‬
‫ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻧﮕﺮاﻧﻲ و اﺿﻄﺮاﺑﺸﺎن را ﺑﻪ ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ رژﻳﻢ ﻣﺘﺼﻞ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻏﻴـﺮ از‬
‫اﻳﻦ ﮔﺮوه اﻓﺮاد دﻳﮕﺮي ﻧﻴﺰ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ دﻳﺪن ﺧﻮﺷﺒﺨﺘﻲ و ﺷـﺎﻧﺲ و اﻗﺒـﺎل‬
‫ﺗﺎزه ﻳﺎﻓﺘﺔ ﺑﺮﺧﻲ ﺗﻄﻤﻴﻊ ﺷﺪه و ﺑﻪ ﺗﺪرﻳﺞ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻓﻜﺮ ﻣﻲاﻓﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻲ ﺑﻪ‬

‫‪ ◊ 132‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻧﻈﺎم ﺣﺎﻛﻢ ﻧﺰدﻳﻚ ﺷﻮﻧﺪ ﺗﺎ ﺑﺪﻳﻦ وﺳﻴﻠﻪ آﻧﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ از ﻧﻌﻤﺖ ﺧﻮان ﺟﺪﻳﺪ‬
‫ﺑﺮﺧﻮردار ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻟﺒﺘﻪ ﻛﺎﻣﻼً روﺷﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺳﻴﺴﺘﻢ ﻧﻴﺰ اﻣﻨﻴﺖ ﻛﺎﻣﻞ ﻧـﺪارد‪ .‬در ﻫـﺮ‬
‫ﻧﻈﺎم ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﺧﺸﻮﻧﺖ زﻣﺎنﻫﺎﻳﻲ را ﻣﻲﺗﻮان ﺷﺎﻫﺪ ﺑﻮد ﻛـﻪ اﻓـﺮادي ﻛـﻪ در‬
‫اﺑﺘﺪا ﺑﻪ ﻗﺼﺪ ﺑﺎﻻ رﻓﺘﻦ از ﻧﺮدﺑﺎن ﺗﺮﻗـﻲ اﻇﻬـﺎر ﻋﺸـﻖ و ﻋﻼﻗـﻪ و وﻓـﺎداري‬
‫زﻳﺎدي ﻧﺴﺒﺖ ﺑـﻪ ﺣﻜﻮﻣـﺖ ﻣـﻲﻛﺮدﻧـﺪ‪ ،‬ﻛـﻢﻛـﻢ از آن رويﮔـﺮدان ﺷـﺪه و‬
‫اﺻﻄﻼﺣﺎً ﺑﻪ آن ﺧﻴﺎﻧﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬زﻣﺎﻧﻲ آنﻫﺎ دﺳﺖ ﺑﻪ ﺧﻴﺎﻧﺖ ﻣـﻲزﻧﻨـﺪ ﻛـﻪ‬
‫دﻳﮕﺮ اﻣﻴﺪ زﻳﺎدي ﺑﻪ ﺣﻔﻆ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﺧﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬در اﻳﻦ زﻣﺎن آنﻫـﺎ در‬
‫اﻳﻦ ﻓﻜﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎ ﺗﻮﺳﻞ ﺑﻪ اﻋﻤﺎل ﺧﻴﺎﻧﺖآﻣﻴﺰ ﻛﺎﻣﻼً آﺷﻜﺎر ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ‬
‫از ﺧﻄﺮ ﻧﺠﺎت ﭘﻴﺪا ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬از اﻳﻦ رو ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ ﺗـﺎ ﺟـﺎﻳﻲ ﻣـﻲﺗﻮاﻧـﺪ ﺑـﻪ‬
‫دﺳﺘﮕﺎه ﺳﻠﻄﺔ ﺧﻮد اﻋﺘﻤﺎد ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﮔﺴﺘﺮش و ﻓﺮاﮔﻴﺮي آن و ﻳﺎ ﺣﺪاﻗﻞ‬
‫ﺣﻔﻆ ﺑﻘﺎي آن را ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻲ ﺑﻪ دﻳﮕﺮان اﻟﻘﺎ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺑـﺮاي‬
‫ﻧﻈﺎم ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ دﺳﺖ آوردن ﻗﺪرت ﻛﺎﻓﻲ ﻧﻴﺴﺖ‬
‫و ﻣﺠﺒﻮر اﺳﺖ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ رﻓﻊ ﻧﮕﺮاﻧﻲﻫﺎي ﺧﻮد و آراﻣﺶ دادن ﺑـﻪ ﭘﻴـﺮواﻧﺶ و‬
‫ﻫﻢﭼﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﻲﺣﺮﻛﺖ ﻧﮕﻪ داﺷﺘﻦ اﻓﺮادي ﻛﻪ از ﻧﻈﺎم ﺗـﺮس و ﻫـﺮاس‬
‫دارﻧﺪ ﻫﺮ روز ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪي ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي ﻗﺪرت و ﺗﻮان ﺣﻔـﻆ ﺟﺎﻳﮕـﺎه ﻣﺴـﺘﺤﻜﻢ‬
‫ﺧﻮد را ﺛﺎﺑﺖ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺧﻼﺻﻪ آﻧﻜﻪ »ﻗﺪرت ﻧﻈﺎﻣﻲﮔﺮي« ﺑﻪ ﺷﻴﻮة ﺧﺎﺻﻲ واﺑﺴﺘﻪ ﺑـﻪ ﺷـﺄن و‬
‫اﻋﺘﺒﺎرش ﻧﺰد ﺗﻮدة ﻣﺮدم اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻈﺎﻣﻲ ﺑﻪ ﻃﻮر داﻳﻢ و ﺑﺎ ﺳﺮﻋﺖ ﻋﺠﻴﺒﻲ‬
‫از ﻛﻴﺴﻪ ﺷﺄن و اﻋﺘﺒﺎر ﺧﻮد ﺧﺮج ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ ،‬از اﻳﻦ رو ﻧﺎﭼﺎر اﺳﺖ ﻛﻪ داﻳﻢ ﺑﺮاي‬
‫ﺑﻪ دﺳﺖ آوردن اﻋﺘﺒﺎر در ﻧﺰد ﻣﺮدم ﺑﻪ ﺷﺪت ﺗﻼش ﻛﻨﺪ‪ .‬ﭼﻨﺎﻧﭽـﻪ ﻧﺘﻮاﻧـﺪ ﺑـﻪ‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ◊ ‪133‬‬

‫اﻳﻦ ﻣﻬﻢ دﺳﺖ ﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺟﺬﺑﺔ ﺳﺤﺮآﻣﻴﺰش ﺿﺮﺑﺔ ﻣﻬﻠﻜﻲ وارد ﺧﻮاﻫﺪ ﺷـﺪ‪ .‬از‬
‫اﻳﻦ زﻣﺎن ﺑـﻪ ﺑﻌـﺪ ﻣﺠﺒـﻮر اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺷـﻜﻞ اﺻـﻮﻟﻲ دﺳـﺘﮕﺎه ﺣﺎﻛﻤﻴـﺖ و‬
‫ﺳﻠﻄﻪﮔﺮي ﺧﻮد را ﺗﺎ آن ﺟـﺎ ﻛـﻪ ﻣـﻲﺗﻮاﻧـﺪ ﺗﻘﻮﻳـﺖ و در ﻋـﻴﻦ ﺣـﺎل آن را‬
‫ﮔﺴﺘﺮش دﻫﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻤﺎنﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﻗﺒﻼً ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻈﺎم اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛـﺎﻣﮕﻲ ﻛﺎرﮔﺮداﻧـﺎﻧﻲ‬
‫در ﭘﺸﺖ ﺻﺤﻨﻪ دارد ﻛﻪ ﺣـﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ ﻧﺴـﺒﺖ ﺑـﻪ آﻧـﺎن ﻣﺘﻌﻬـﺪ ﺑـﻮده و‬
‫ﻳﻜﺴﺮي ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖﻫﺎﻳﻲ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ آنﻫﺎ ﺑﺮ دوش دارد‪ .‬اﻟﺒﺘـﻪ اﻳـﻦ اﺣﺘﻤـﺎل‬
‫ﻣﻲرود ﻛﻪ در ﻓﺮآﻳﻨﺪ دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑﻪ ﻗﺪرت ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ وﺳﻮﺳﻪ ﺷﻮد ﻛﻪ ﻋﻠﻴﻪ‬
‫آنﻫﺎ ﻧﻴﺰ اﻗﺪاﻣﺎﺗﻲ اﻧﺠﺎم دﻫﺪ و ﻣﻨﺎﻓﻌﺸـﺎن را زﻳﺮﭘـﺎ ﺑﮕـﺬارد‪ .‬ﺑـﺎ آن ﻛـﻪ ﻫـﺮ‬
‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺘﻲ وﺳﻴﻠﻪاي در دﺳﺘﺎن ﺣﺎﻛﻤﺎن اﺻﻠﻲ آن اﺳﺖ اﻣﺎ ﻣﻜﺮر دﻳﺪه ﺷﺪه ﻛﻪ‬
‫اﻳﻦ دﺳﺘﮕﺎه ﻧﻴﺰ دﺳﺖ ﺑﻪ ﻧﺎﻓﺮﻣﺎﻧﻲ ﻣﻲزﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮاي ﻧﻤﻮﻧﻪ‪ ،‬ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ زﻣـﺎﻧﻲ‬
‫ﻛﻪ ﺧﻄﺮي ﭘﻴﺶ آﻳﺪ‪ ،‬ﻗﺒﻞ از آﻧﻜﻪ ﺑﻪ ﻓﻜﺮ دﻓﺎع از ﻛﻞ ﻧﻈﺎم ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﺿـﺮورت‬
‫ﺣﻔﻆ زﻧﺪﮔﻲ ﺧﻮد را در اوﻟﻮﻳﺖ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫـﺪ‪ .‬از اﻳـﻦ روﺳـﺖ ﻛـﻪ در ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﻧﻈﺎمﻫﺎﻳﻲ ﺷﺮاﻳﻄﻲ را ﻣﻲﺗﻮان دﻳﺪ ﻛـﻪ در آن ﻓـﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ )ﻛـﻪ از ﻣـﺮدم‬
‫واﻫﻤﻪ داﺷﺘﻪ و ﻣﻲداﻧﺪ ﻛﻪ ﺗﺮس و ﻧﮕﺮاﻧﻴﺶ ﺑﻲدﻟﻴﻞ ﻧﻴﺴﺖ( از ﺳﻮي دﻳﮕﺮي‬
‫ﻧﻴﺰ ﻣﻮرد ﺣﻤﻠﻪ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ ،‬ﺑـﻪ اﻳـﻦ ﻣﻌﻨـﺎ ﻛـﻪ ﮔـﺎﻫﻲ ﭘـﻴﺶ ﻣـﻲآﻳـﺪ ﻛـﻪ‬
‫ﺷﺨﺼﻴﺖﻫﺎي ﭘﺸﺖﭘﺮده ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ ﻛﻪ او را ﻛﻨـﺎر ﮔﺬاﺷـﺘﻪ و ﻳﻜـﻲ از‬
‫زﻳﺮدﺳﺘﺎن او را ﺑﻪ ﺟﺎي او ﺑﮕﻤﺎرﻧﺪ و ﻳﺎ اﺳﺎﺳـﺎً ﺑـﻪ دﻧﺒـﺎل آﻧﻨـﺪ ﻛـﻪ ﺷـﻮرش‬
‫ﺟﺪﻳﺪي ﺑﻪ راه اﻧﺪاﺧﺘﻪ و از او ﺣﻤﺎﻳﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺟﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﺣـﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ‬
‫)ﺑﻪ ﻧﺎﭼﺎر( دﺳﺖ ﺑﻪ ﻣﺎﻧﻮر زده و ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻣﻲﮔﻴﺮد ﻛﻪ از ﺗﻮدة ﻣﺮدم )ﺑﻪ ﻋﻨـﻮان‬
‫ﺣﺮﺑﻪاي ﺗﻬﺪﻳﺪآﻣﻴﺰ( ﻋﻠﻴﻪ ارﺑﺎﺑﺎن ﻋﻬﺪﺷﻜﻦ ﭘﺸﺖ ﺻﺤﻨﻪ ﺑﻬـﺮهﺑـﺮداري ﻛﻨـﺪ‪.‬‬

‫‪ ◊ 134‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﺑﺪون ﺷﻚ اﮔﺮ اﻳﻦ ﻗﺴﻤﺖ از ﻛﺎر او ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﺔ ﺟـﺪ‪‬ي ﻛﺸـﻴﺪه ﺷـﻮد‪ ،‬ﺗـﻮدي‬
‫ﻣﺮدم از او ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ روزﻫﺎي اول ﺣﻤﺎﻳﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫از دﻳﺪﮔﺎه روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ‪ ،‬ﻣﻮﻗﻌﻴـﺖ ﺛـﺎﻧﻮي ﺣـﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ ﻧﺴـﺒﺖ ﺑـﻪ‬
‫روزﻫﺎي اوﻟﻴﺔ ﻛﺎرش ﺗﻔﺎوت زﻳﺎدي ﻧﺪارد و ﻫﻤﺔ ﺗﻬﺪﻳـﺪات ﻫـﻢﭼﻨـﺎن وﺟـﻮد‬
‫دارﻧﺪ‪ .‬دﺳﺘﺎورد ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎز ﻫﻢ اﺣﺴﺎس ﻛﻤﺒﻮد ﻛـﺮده و در‬
‫ﭼﺸﻢ او ﺑﻲﻣﻘﺪار و ﺧﺎﻟﻲ از ﻫﺮ ﻧﻮع اﻣﻨﻴﺖ دﻳﺪه ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬در ﭼﻨـﻴﻦ وﺿـﻌﻴﺘﻲ‬
‫ﮔﺎه ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﻴﺪان واﻗﻌﻪاي ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺷﺎﻫﺪان ﻏﻴﺮ روانﺷﻨﺎس ﻫﻴﭻﮔﺎه ﺗﺼﻮر‬
‫آن را ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﻣﻲﮔﻴـﺮد ﻛـﻪ ﻛﻨـﺎرهﮔﻴـﺮي ﻛـﺮده و‬
‫اﺳﺘﻌﻔﺎ دﻫﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﻧﻪ اﺳﺘﻌﻔﺎ از ﻗﺪرت ﺑﻠﻜﻪ ﻛﻨﺎرهﮔﻴﺮي از ﺷﺮاﻳﻂ ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻄﻴـﺮ‬
‫ﺗﺼﻤﻴﻢﮔﻴﺮي و او ﺑﺨﺶ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻤﻲ از ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻣﺸﻜﻼﺗﻲ را ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺣـﻞ‬
‫ﺷﻮﻧﺪ ﺑﻪ ﻋﻬﺪة دﻳﮕﺮان ﻣﻲﮔﺬارد و ﺧﻮد ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان داور ﻧﻬـﺎﻳﻲ ﻧﻈـﺎرهﮔـﺮ‬
‫ﻗﻀﺎﻳﺎ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬در ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻮاﻗﻌﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻛﻢ ﻣﺴﺘﺒﺪ و ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺑـﻪ دﻟﻴـﻞ‬
‫اﺿﻄﺮاﺑﻲ ﻛﻪ ﺗﻤﺎم وﺟﻮدش را ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺘﻪ ﮔـﺎﻫﻲ از اﺧـﻮد اﻧﻌﻄـﺎفﻫـﺎﻳﻲ ﻧﻴـﺰ‬
‫ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫ﺷﺎﻳﺪ ﺗﺎﻛﻨﻮن در ﺧﺼﻮص ﻫﻨﺮ دوﻟﺖﻣﺮد ﺑﻮدن‪ ،‬زﻳﺎد ﮔﻔـﺖوﮔـﻮ ﺷـﺪه و‬
‫ﺣﺘﻲ ﺑﻪ آن ﺑﻴﺶ از اﻧﺪازه ﺑﻬﺎ داده ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻳـﻦ وﺟـﻮد ﺑﺎﻳـﺪ ﮔﻔـﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﺣﺎﻛﻤﺎن ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻧـﺪرت از ﺧـﻮد ﻗﺎﺑﻠﻴـﺖ و اﺳـﺘﻌﺪاد‬
‫ﺧﻮﺑﻲ ﻧﺸﺎن دادهاﻧﺪ‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ در ﻇـﺎﻫﺮ ﻫﻤـﻮاره از ﻛﻔﺎﻳـﺖ و ﻛـﺎرداﻧﻲ آنﻫـﺎ‬
‫ﺳﺨﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬رﺳﻢ ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻋﻤﻞ ارزﺷﻤﻨﺪي را ﺑـﻪ آنﻫـﺎ‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﻣﻲدﻫﻨﺪ و آﻧﺎن را ﺑﻨﻴـﺎنﮔـﺬار ﻫـﺮ ﺣﺮﻛـﺖ ﻣﺜﺒـﺖ و ﻋﻤـﻞ ﺻـﺎﻟﺤﻲ‬
‫ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ .‬ﮔﻮﻳﺎ ﺗﻔﺎوت ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﭼﻪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﺎر را اﻧﺠﺎم ﻣﻲدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﭼـﺮا ﻛـﻪ‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ◊ ‪135‬‬

‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل اﻳﻦ ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺧﻮد را ﻋﺎﻣـﻞ ﻫـﺮ ﻣـﻮﻓﻘﻴﺘﻲ ﺟﻠـﻮه‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫واﻗﻌﻴﺖ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺪون ﺷﻚ ﺳﻬﻢ ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ در اﻣـﻮر ﻣﺮﺑـﻮط‬
‫ﺑﻪ دوﻟﺖﻣﺮدان از ﺳﻬﻢ دوﻟﺖﻣﺮدان دﻳﮕﺮ ﻧﻴﺰ ﻛﻤﺘـﺮ اﺳـﺖ‪ .‬از ﻃﺮﻓـﻲ دﻳﮕـﺮ‬
‫ﺗﺮازﻧﺎﻣﺔ آﻗﺎﻳﺎن دوﻟﺖﻣﺮد در اﻣﻮر ﻣﺮﺑﻮط ﻧﻴﺰ ﭼﻴﺰي ﺟﺰ ﺳﺮﭘﻮش ﮔـﺬاردن ﺑـﺮ‬
‫زﺣﻤﺎت ﻋﺎﻣﻼن و ﻛﺎرﮔﺰاران اﺻﻠﻲ اﻳﻦ اﻣﻮر ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻦ وﺟﻮد اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ را‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻛﺮد ﻛﻪ ﺗﻤﺎﻣﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﺎن ﺗﺎرﻳﺦ در ﻳﻚ ﻣﻮرد اﺳـﺘﻌﺪاد و ﻛﻔﺎﻳـﺖ‬
‫ﺧﺎﺻﻲ از ﺧﻮد ﻧﺸﺎن داده و ﻣﻮﻓﻖ ﻋﻤـﻞ ﻛـﺮدهاﻧـﺪ و آن اﻧﺘﻘـﺎل ﺑـﺎزيﻫـﺎي‬
‫ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻣﻮﻓﻖ داﺧﻠﻲ ﺑﻪ ﻋﺮﺻﺔ ﺳﻴﺎﺳﺖ ﺧﺎرﺟﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ زﻣﻴﻨﻪﻫـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺣﻤﻠﺔ ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﻲ ﭘﻴﻤﺎنﺷﻜﻨﻲ ﺧﻴﺎﻧﺖ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ﻣﻄﻠـﻖ‬
‫ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ ﻛﺴﺐ ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖﻫﺎﻳﻲ ﻣﻴﺰان ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ و ﭘﻴﺮوزي او ﺑﻪ ﻃﻮر ﻃﺒﻴﻌـﻲ ﺑـﺎ‬
‫ﺷﺮاﻳﻂ و اوﺿﺎع ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻠﺸﺎن )ﻳﻌﻨﻲ ﺷﺮاﻳﻂ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن( ﻧﻴﺰ ارﺗﺒﺎط ﺗﻨﮕﺎﺗﻨﮓ‬
‫دارد‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺎ اﻳﻦ وﺟﻮد ﺣﺎﻛﻤﺎن ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ در ﭼﻨﻴﻦ زﻣﻴﻨﻪﻫـﺎﻳﻲ ﭼﻴـﺮهدﺳـﺖ و‬
‫ﻣﺠﺮﺑﻨﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﻣﻮﻓﻘﻴ‪‬ﺖ ﭼﻨﻴﻦ روشﻫﺎﻳﻲ ﻣﺸﺮوط ﺑﻪ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﺸـﻮرﻫﺎي‬
‫ﻫﻤﺴﺎﻳﻪ ﺑﻪ ذات و ﻋﻤﻞﻛﺮد روشﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﭘﻲ ﻧﺒﺮده ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬در ﻏﻴـﺮ اﻳـﻦ‬
‫ﺻﻮرت ﻧﻘﻄﻪﻗﻮت ﻓﻮق ﺑﻪ ﻧﻘﻄﻪ ﺿﻌﻒ ﻣﺒﺪ‪‬ل ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬اﻣـﺎ ﻣـﺮدم ﻛﺸـﻮرﻫﺎي‬
‫ﻫﻤﺴﺎﻳﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺮﻳﻊﺗﺮ از ﻣﺮدم داﺧـﻞ ﻛﺸـﻮر ﺑـﻪ ﻣﻌﻨـﺎ و اﻧﮕﻴـﺰة اﺻـﻠﻲ ﺑـﻪ‬
‫ﻛﺎرﮔﻴﺮي ﭼﻨﻴﻦ روشﻫﺎﻳﻲ ﭘﻲ ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ آنﻫﺎ ﺑﺮاي ﺗﻔﻜﺮ و ﺗﺤﻘﻴﻖ و‬
‫ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺮﺑﻮط از آزادي ﻻزم ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮده و ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨـﺪ ﺑـﺎ ﺗﺠﺰﻳـﻪ و‬
‫ﺗﺤﻠﻴﻞ اوﺿﺎع ﺑﻪ اﺳﺘﻨﺘﺎج ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﺗﺼﻤﻴﻢﮔﻴﺮي ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺷﺎﻳﺪ ﺑﺪﻳﻦ دﻟﻴﻞ ﺑﻮده‬

‫‪ ◊ 136‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻛﻤﺎن ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﻫﻤﻴﺸـﻪ در ﺷـﺮوع ﻛﺎرﺷـﺎن در ﻗﻠﻤـﺮو ﺳﻴﺎﺳـﺖ‬
‫ﺧﺎرﺟﻲ ﺑﺎ ﻣﻮﻓﻘﻴﺖﻫﺎي ﺷﮕﺮﻓﻲ روﺑﺮو ﺑﻮدهاﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻫﻤﻴﻦ ﭘﻴﺮوزيﻫـﺎي اوﻟﻴـﻪ‬
‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﻪ ﺷﻜﺴﺖﻫﺎي ﻣﻔﺘﻀﺤﺎﻧﻪاي ﻣﻨﺠﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﺎﻗﺒﺖ ﻛﺎر ﻣﺎﻛﻴﺎوﻟﻲ اﻟﮕﻮي ﺑﺴﻴﺎر ﺧﻮﺑﻲ در اﻳﻦ ﻣﻮرد اﺳـﺖ‪ .‬ﺳﺮﻧﻮﺷـﺖ‬
‫او ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑﺎزﮔﻮ ﺷﻮد ﺑﺎز ﻫﻢ ﺑﺮاي ﻋﺒﺮتﮔﻴﺮي دﻳﮕﺮان ﻛﻢ اﺳﺖ‪.‬‬
‫»ﺳﺰار ﺑﻮرﺟﻴﺎ‪) 1‬ﻓﺮﻣﺎﻧﺮواي اﻳﺘﺎﻟﻴﺎ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻧﻴﺮﻧﮕﻲ ﺗﻤﺎﻣﻲ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن ﺧـﻮد را‬
‫در ﻳﻚ ﺟﺎ ﺟﻤﻊ ﻛﺮد و در آن ﺟﺎ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﺪ( ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺣﻜـﻮﻣﺘﺶ ﺳـﻘﻮط‬
‫ﻛﺮد و اﺳﻴﺮ ﺷﺪ و ﺑﻪ رﻋﻴﺘﻲ ارﺗﺶ ﺑﻴﮕﺎﻧﻪ درآﻣﺪ‪ .‬ﺧﻮدﻛﺎﻣﺔ ﺧـﺎﺋﻨﻲ ﺑـﻪ ﻧﺘﻴﺠـﺔ‬
‫اﻋﻤﺎﻟﺶ رﺳـﻴﺪ ﻫﻤـﻴﻦ ﻛـﻪ او داﻣﻨـﺔ ﻇﻠـﻢ و ﺳـﺘﻢ ﺧـﻮد را ﮔﺴـﺘﺮش داد و‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ ﻛﺴﺎﻧﻲ را ﻛﻪ ﻗﺎدر ﺑﻪ ﺳﻠﺐ آزادي آنﻫﺎ ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﺧﺎﺋﻨﺎﻧﻪاي از‬
‫ﻣﻴﺎن ﺑﺮدارد‪ ،‬ﺧﻮد ﻣﻮرد ﺧﻴﺎﻧﺖ واﻗﻊ ﺷﺪ و ﺣﻜﻮﻣﺘﺶ دﭼﺎر ﻓﺮوﭘﺎﺷﻲ ﺷﺪ‪«.‬‬
‫اﻏﻠﺐ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ اﻇﻬﺎر ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﭘﺎﻳﻪﻫﺎي ﻧﻈﺎم اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛـﺎﻣﮕﻲ‬
‫ﺧﻮد ﺑﻪ ﺧﻮد ﺳﺴﺖ ﺷﺪه و از ﺑﻴﻦ ﺧﻮاﻫﺪ رﻓﺖ‪ .‬اﻣـﺎ ﺗﺠـﺎرب ﺗـﺎرﻳﺨﻲ ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﭼﻴﺰي را ﻧﺸﺎن ﻧﻤﻲدﻫﺪ‪ .‬ﺗﺎﻛﻨﻮن ﻫﺮﮔﺰ ﭼﻨﻴﻦ واﻗﻌﻪاي روي ﻧﺪاده ﻛﻪ ﻗـﺪرت‬
‫ﺑﻪ ﺧﻮدي ﺧﻮد ﺳﺴﺖ ﺷﺪه از ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﭘﺎﻳﻴﻦ آﻣﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺑﺮﺧـﻲ‬
‫از ﺗﺎرﻳﺦﻧﮕﺎران ﻧﻈﺮﻳﺔ دﻳﮕﺮي اراﺋﻪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ »ﻫـﺮ ﻗـﺪرﺗﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺧﻮدش ﺷﻚ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﺳﺴﺖ ﻣﻲﺷﻮد و رو ﺑﻪ زوال ﺧﻮاﻫﺪ رﻓﺖ« اﻳـﻦ‬
‫دﻳﺪﮔﺎه ﻧﻴﺰ ﭼﻨﺪان ﺑﺮ واﻗﻌﻴـﺖ ﻣﺒﺘﻨـﻲ ﻧﻴﺴـﺖ‪ .‬ﻣﻮرﺧـﺎﻧﻲ ﻣﺎﻧﻨـﺪ اﺳـﭙﻨﮕﻠﺮ ﺑـﻪ‬
‫ﻣﻮﺿﻮع ﻗﺪرت ﺑﺎ دﻳﺪﮔﺎه رﻣﺎﻧﺘﻴﻚ ﻣﻲﻧﮕﺮﻧﺪ‪ .‬آﻧﺎن ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺗﻮﺟﻪ ﻧﻤﻲﻛﻨﻨﺪ‬
‫ﻛﻪ آن ﺳﺴـﺘﻲ و ﺿـﻌﻒ ﻣـﻮردﻧﻈﺮ آنﻫـﺎ در واﻗـﻊ ﻧﺸـﺎﻧﺔ ﺗـﻮان و ﺻـﻼﺑﺖ‬
‫‪1- CFASARB BORGIA‬‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ◊ ‪137‬‬

‫ﻧﻴﺮوﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺎ در ﺑﺎﻻ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ اﺷﺎره ﻛﺮدﻳﻢ ﻛﻪ ﻫﺮﮔﺎه ﻗﺪرت‬
‫ﺑﻪ ﺳﺎزش و زد و ﺑﻨﺪﻫﺎي ﻣﺤﺎﻓﻈﻪﻛﺎراﻧـﻪ روي آورد‪ ،‬ﺳﺴـﺖ ﺷـﺪه و از ﺑـﻴﻦ‬
‫ﻣﻲرود‪ .‬اﻣﺎ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ را در ﺗﻜﻤﻴﻞ آن ﮔﺰاره ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ آن ﻗﺪرﺗﻲ ﻛﻪ‬
‫ﺑﺎزﻧﺪه و در ﺣﺎل اﻓﻮل اﺳﺖ دﺳﺖ ﺑﻪ ﻣﺤﺎﻓﻈﻪﻛﺎري و ﺳﺎزش ﻣﻲزﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺿﻌﻒ و ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲ ﻣﻌﻠﻮل اﻧﻌﻄﺎف و ﻧﺮﻣﺶ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﻠﻜـﻪ ﻋﻠـﺖ آن اﺳـﺖ‪.‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ ﻧﻈﺎم ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ و اﺳﺘﺒﺪاد اﮔﺮ اﻧﻌﻄﺎﻓﻲ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ ﺑﻪ ﻋﻠـﺖ آن اﺳـﺖ‬
‫ﻛﻪ در درون اﺣﺴﺎس ﺿﻌﻒ و ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻧﻈـﺎم ﺧﻮدﻛـﺎﻣﮕﻲ ﻫﺮﮔـﺰ ﺑـﻪ‬
‫ﺧﻮدي ﺧﻮد ﻣﻀﻤﺤﻞ ﻧﻤﻲﺷـﻮد‪ .‬ﺑﻠﻜـﻪ ﺑﺎﻳـﺪ آن را ﻓﺮوﭘﺎﺷـﻲ ﻛـﺮد‪ .‬ﻳﻜـﻲ از‬
‫ﺷﮕﺮدﻫﺎي ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ اﻳـﻦ اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺑـﻪ واﺳـﻄﺔ ﻣﺎﻫﻴـﺖ ﺟـﺎدوﻳﻲ و‬
‫اﻓﺴﻮنﮔﺮ ﻗﺪرت دﺳﺘﻮر ﻣﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﺗﻤﺎﻣﻲ ﺗﻮان و ﻗﺪرت ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻣﻮﺟـﻮد را‬
‫ﺑﻪ ﻫﻮﻳﺖ و ﺷﺨﺼﻴﺖ او رﺑﻂ دﻫﻨﺪ‪ .‬او ﺑﺎ اﻳﻦ ﻋﻤﻞ داﺋﻢ دﻳﮕـﺮان را ﺑـﻪ ﻗﺘـﻞ‬
‫ﺧﻮد ﺗﺤﺮﻳﻚ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﻧﺎﮔﻔﺘﻪ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑـﺮاي ﺗـﺮور و ﻛﺸـﺘﻦ او‬
‫اﻗﺪام ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻴﺰ اﺳﻴﺮ ﺑﺎورﻫﺎﻳﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺷﺨﺺ ﺣﺎﻛﻢ ﻣﺮو‪‬ج آنﻫﺎ ﺑـﻮده‬
‫و ﻛﻢوﺑﻴﺶ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ‪ .‬ﺷﻮاﻫﺪ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺣﺎﻛﻲ از آن اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﺣﺎﻛﻢﻛﺸﻲﻫﺎي ﻣﻜﺮر ﻧﻴﺰ ﻛﺎر ﻣﻬﻤـﻲ از ﭘـﻴﺶ ﻧﺒـﺮده و ﮔـﺮهاي را ﻧﮕﺸـﻮده‬
‫اﺳﺖ‪ .‬در واﻗﻊ ﺑﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﻛﺎرﻫﺎﻳﻲ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻋﻮض ﻧﻤﻲﺷـﻮد‪ .‬ﻳﻜـﻲ ﻣـﻲرود و‬
‫دﻳﮕﺮي ﺑﻪ ﺟﺎﻳﺶ ﻣﻲﻧﺸﻴﻨﺪ‪ .‬ﺷﺨﺺ ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ وﻟﻲ ﻧﻈـﺎم‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﻫﻢﭼﻨﺎن ﭘﺎﺑﺮﺟﺎﺳـﺖ‪ .‬در اﻳـﻦ ﺷـﻜﻲ ﻧﻴﺴـﺖ ﻛـﻪ ﻣـﺮگ ﺣـﺎﻛﻢ‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺿﺮﺑﺔ ﺷﺪﻳﺪي ﺑﻪ ﺑﺪﻧﺔ ﻧﻈﺎم وارد ﻣﻲﺳﺎزد اﻣﺎ ﺗﺄﺛﻴﺮ اﺻﻠﻲ اﻳﻦ ﺿﺮﺑﻪ‬
‫ﺑﻪ درﺟﺔ رﺷﺪ ﻓﻜﺮي ﻣﺮدم و ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪي ﻧﻴﺮوﻫـﺎي ﻓﻌـﺎﻟﻲ ﻛـﻪ ﺟﺎﻳﮕـﺎه واﻻ و‬
‫ارزش آزادي را ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﻣﻲداﻧﻨﺪ و ﺣﺎﺿﺮﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﻛﺴﺐ و اﺳـﺘﻘﺮار آن از‬

‫‪ ◊ 138‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﺧﻮد ﺑﮕﺬرﻧﺪ ﺑﺴﺘﮕﻲ ﺗﺎم دارد‪ .‬اﮔﺮ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺮوﻫﺎي آﮔﺎﻫﻲ ﺑـﻪ اﻧـﺪازة‬
‫ﻛﺎﻓﻲ در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺣﻀﻮر ﻓﻌ‪‬ﺎل داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ در زﻣـﺎن ﻣﻘﺘﻀـﻲ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮﻳﺨﺖ‪ .‬او زﻣﺎﻧﻲ راه ﻓﺮار را در ﭘﻴﺶ ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ ﻧﻈﺎم اﺳـﺘﺒﺪاد‬
‫و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ را ﺑﺮ اﺛﺮ ﺿـﺮﺑﺎت ﻣﻬﻠـﻚ آزاديﺧﻮاﻫـﺎن در ﺣـﺎل ﻓﺮوﭘﺎﺷـﻲ و‬
‫ﺳﺮﻧﮕﻮﻧﻲ ﺑﺒﻴﻨﺪ‪.‬‬
‫در اﻳﻦ واﻧﻔﺴﺎ او ﻳﺎ ﺑﻪ ﻣﺎﺟﺮاﺟﻮﻳﻲ ﭘﻨﺎه ﻣﻲﺑﺮد و ﻳـﺎ ﺑـﻪ ﻧـﺪرت ﺑـﻪ ﻛـﺎم‬
‫ﻣﺮگ ﻓﺮو ﻣﻲﻏﻠﺘﺪ )ﻣﻨﻈﻮر ﺧﻮدﻛﺸـﻲ اﺳـﺖ‪ ،‬م(‪ .‬ﺣـﺎﻛﻢ ﻣﺴـﺘﺒﺪ و ﺧﻮدﻛﺎﻣـﺔ‬
‫ﻣﺨﻠﻮع از ﻗﺪرت ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺮدم ﺗﺤﻘﻴﺮ و ﻣﺴﺨﺮه ﻣﻲﺷـﻮد‪ ،‬ﭼـﺮا ﻛـﻪ ﺣـﺎﻻ ﻫـﺮ‬
‫ﻛﺴﻲ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ در ﺧﺼﻮص ﻛﺎرﻫﺎي او ﺑﻪ ﺣﻘﺎﻳﻖ ﮔﻮش ﻓﺮا دﻫﺪ‪ .‬او ﺑـﻪ وﻓـﻮر‬
‫ﻣﻮرد ﻟﻌﻦ و دﺷﻨﺎم ﻣﺮدم ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد و آﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻓﺮﻳﺐ او را ﺧﻮردهاﻧـﺪ از او‬
‫دﻟﮕﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﺗﻨﻬﺎ او را ﻣﺴﺆول ﻓﺮﻳﺐ ﺧﻮد ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ در ﺣـﺎﻟﻲ اﺳـﺖ‬
‫ﻛﻪ در ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﻣﻌﻤﻮﻻً اﻛﺜﺮ ﻣﺮدم ادﻋﺎ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛـﻪ از ﻣـﺪتﻫـﺎ ﻗﺒـﻞ‬
‫ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻓﺮﻳﺐ و ﻧﻴﺮﻧﮓ او ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬اﻛﻨﻮن ﺣﻘﻴﻘﺖ اﻣﺮ )ﻛـﻪ ﺗـﺎﻛﻨﻮن ﻣـﺮدم‬
‫ﺷﻬﺎﻣﺖ و ﺗﻮان ﻓﻬﻢ و ﭘﺬﻳﺮش آن را ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ( ﺑﻪ روﺷﻨﻲ آﺷﻜﺎر ﻣﻲﺷـﻮد‪ ،‬در‬
‫اﻳﻨﺠﺎ اﻓﺮادي ﻛﻪ ﻛﺎرﺷﺎن ﻣﻬﻤﻞﺑﺎﻓﻲ و ﺳﺎﺧﺘﻦ اﻓﻜﺎر ﻋﻤﻮﻣﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎ ﺳﺮﻋﺖ‬
‫ﺗﻤﺎم وارد ﻣﻴﺪان ﺷﺪه و ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮﻳﺎد ﺑﺮﻣﻲآورﻧﺪ‪ :‬دﻳﮕﺮ ﻫﺮﮔـﺰ ﭼﻨـﻴﻦ ﻓﺮﻳـﺐ و‬
‫ﻧﻴﺮﻧﮕﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺑﺎز ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﮔﺸﺖ و اﻳﻦ ﻣﻠﺖ ﺑـﻪ ﭼﻨـﺎن درﺟـﻪاي از‬
‫ﻓﻬﻢ و آﮔﺎﻫﻲ رﺳﻴﺪه ﻛﻪ دﻳﮕﺮ ﻫﻴﭻﮔﺎه اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ را ﺑﺮﻧﻤﻲﺗﺎﺑﺪ!‬
‫در اﻳﻦ ﺟﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﺔ ﻣﺨﻠﻮع ﻣﻲﻓﻬﻤﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ اوﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫رودﺳﺖ ﺧﻮرده و ﺑﺎ ﻓﺮﻳـﺐ ﻫﻤـﺔ زﻧـﺪﮔﻴﺶ‪ ،‬رؤﻳﺎﻫـﺎﻳﺶ‪ ،‬ﻗـﺪرﺗﺶ و ﺷـﺄن و‬
‫ﻣﻘﺎﻣﺶ را از دﺳﺖ داده اﺳﺖ‪ ،‬او ﺑﻪ دام ﻧﻴﺮﻧﮓ ﻫﻤﺎنﻫﺎﻳﻲ اﻓﺘﺎده ﻛﻪ ﺣﺎﻻ او‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ◊ ‪139‬‬

‫را ﻟﻌﻦ و ﻃﻌﻦ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﺷﺮاﻳﻂ او ﺑﻪ اﻳﻦ ﻓﻜﺮ ﻣﻲاﻓﺘﺪ ﻛﻪ ﻣﺒﺎدا اﻳﻤـﺎن‬
‫و اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻲروﻳﺔ ﻣﺮدم ﺑﻪ او‪ ،‬او را ﺑﻪ ﻳﻚ اﻓﺴﻮنﮔﺮ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻛـﺮده ﺑﺎﺷـﺪ‪ .‬اﻣـﺎ‬
‫ﺣﺘﻲ در ﭼﻨﻴﻦ اﺿﻮاع و اﺣﻮاﻟﻲ ﻧﻴﺰ او ﺑـﺎور دارد ﻛـﻪ داراي ﺳـﺤﺮ و ﺟـﺎدوي‬
‫ﺧﺎﺻﻲ اﺳﺖ و ﻫﻨﻮز ﻗﺪرت اﻓﺴﻮن ﺗﻮدهﻫـﺎ را دارد و در ﺧﻠـﻮت ﺗﺒﻌﻴـﺪﮔﺎه ﺑـﺎ‬
‫ﻣﺨﻔﻲﮔﺎﻫﺶ ﻣﻨﺘﻈﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺮدم دوﺑﺎره او را ﺑﻪ ﻣﻘـﺎم و ﻗـﺪرت ﺧـﻮد ﻓـﺮا‬
‫ﺑﺨﻮاﻧﻨﺪ و اﺗﻔﺎﻗﺎً ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻮاردي ﻧﻴﺰ دﻳﺪه ﺷﺪه ﻛﻪ ﮔـﺎﻫﻲ ﻣﺴـﺘﺒﺪ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪاي‬
‫دوﺑﺎره ﺑﻪ ﻛﺎرش ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪه ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺣﺮﻓﻪﺷﺎن اﺳﻄﻮرهﺳﺎزي ﺑـﺮاي ﺷﺨﺼـﻴﺖﻫﺎﺳـﺖ و ﻓﺮآﻳﻨـﺪ‬
‫ﭘﻴﺪاﻳﺶ اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛـﺎﻣﮕﻲ را ﻧﺎﺷـﻲ از وﻳﮋﮔـﻲﻫـﺎي ﺷﺨﺼـﻴﺘﻲ ﺣـﺎﻛﻢ‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ ،‬واﻗﻌﻴﺎت ﻋﻴﻨﻲ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻤ‪‬ﻲ را واروﻧﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﻲﻛﻨﻨـﺪ‪ ،‬ﭼـﺮا‬
‫ﻛﻪ ﻫﻴﭻ ﻣﺴﺘﺒﺪي ﺟﺪاي از اﻓﺮادي ﻛﻪ او را ﻣﻄﺮح ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ و ﺑـﻪ او اﻳﻤـﺎن‬
‫ﻣﻲآورﻧﺪ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺼﻮر ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬زﻣﻴﻨﻪﻫﺎي روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻧﻈﺎم اﺳـﺘﺒﺪادي‬
‫ﺑﺎ وﺟﻮد ﺗﻚﺗـﻚ اﻓـﺮادي ﻛـﻪ آﻣـﺎدة اﻃـﺎت و ﭘﻴـﺮوي ﻛﻮرﻛﻮراﻧـﻪ از ﻧﻈـﺎم‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺗﺎ ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﻋﻄﺶ ﻗﺪرتﻃﻠﺒﻲ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﺔ‬
‫ﻳﻚ ﺑﻴﻤﺎري در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻧﺸﻮد و از اﻓﺮاد ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﺑﻴﻤﺎران رواﻧـﻲ‬
‫ﭘﺮﺧﺎشﮔﺮ و اﻓﺮاد ﺟﺬاﻣﻲ دوري ﻧﺸﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ رواﻧﻲ ﺧﻄﺮ ﮔﺮاﻳﺶ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ‬
‫اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﻫﻢﭼﻨﺎن وﺟﻮد دارد‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ روﺷﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺟﻨﺒﺔ رواﻧـﻲ‬
‫ﺗﻌﻴﻴﻦﻛﻨﻨﺪة ﺗﻤﺎﻣﻴﺖ ﻣﺴـﺄﻟﻪ ﻧﻴﺴـﺖ و ﺑـﻪ اﻳـﻦ ﭘﺮﺳـﺶ ﻛـﻪ آﻳـﺎ اﺳـﺘﺒﺪاد و‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ در ﻳﻚ ﺟﺎﻣﻌﺔ ﺧﺎص ﺗﺤﻘﻖ ﺧﻮاﻫﺪ ﻳﺎﻓﺖ ﻳﺎ ﻧﻪ‪ ،‬ﺟﺮﻳﺎﻧﺎت دﻳﮕـﺮي‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﭘﺎﺳﺦ دﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫از اﻳﻨﺠﺎ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ آﻣﻮزش و ﭘﺮورش اﺳﺖ )ﻛﻪ ﻋﻠﻲرﻏﻢ ﻣﺤﺪودﻳﺖﻫﺎﻳﺶ(‬

‫‪ ◊ 140‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻤﺎم ﺗﻮان و اﻣﻜﺎﻧﺎﺗﺶ را ﺑﻪ ﻛﺎر ﮔﻴﺮد ﺗﺎ ﻛﻮدﻛﺎن در ﺣـﺎل رﺷـﺪ را از‬
‫ﺧﻄﺮ ﺣﺮص ﻗﺪرتﻃﻠﺒﻲ ﻣﺤﻔﻮظ ﻧﮕﻪ دارﻧﺪ و اﺟﺎزه ﻧﺪﻫﻨﺪ ﻛﻪ ﻧﻮﺟﻮاﻧﺎن اﺳـﻴﺮ‬
‫ﺗﺮس و ﻫﺮاس‪ ،‬ﺑﻪ وﻳﮋه »ﻫﺮاس ﭘﺮﺧﺎش ﮔﺮاﻧـﻪ« ﺷـﻮﻧﺪ‪ .‬اﻳـﻦ ﻧـﻮع ﻫـﺮاس‪،‬‬
‫اﻓﺮادي را ﺑﺎر ﻣﻲآورد ﻛﻪ ﻫﻢ ﺑـﺮاي ﺧـﻮد و ﻫـﻢ ﺑـﺮاي دﻳﮕـﺮان ﺧﻄﺮﻧﺎﻛﻨـﺪ‪.‬‬
‫ﺟﻮﺷﺶ و ﻫﺠﻮم ﻫﺮاس ﭘﺮﺧﺎشﮔﺮاﻧﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷﻮد ﻓﺮد در زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑـﺮاي‬
‫دﻳﮕﺮان ﺣﺎﻟﺖ ﻣﻌﺒﻮد و ﻣﺮاد را دارد‪ ،‬ﻫﻤﭽﻮن آدم اﺣﻤﻘﻲ ﻛﻪ ﺷﻴﻔﺘﺔ ﺧﻮد ﺷﻮد‬
‫و اﻳﻦ ﺧﻮد ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم اﻧﺠﺎم زﺷﺖﺗﺮﻳﻦ ﻓﺮﻳﺐﻫﺎ و ﻧﻴﺮﻧﮓﻫﺎ‪،‬‬
‫ﺧﻮد ﻧﻴﺰ در ﻧﻘﺶ ﻓﺮﻳﺐﺧﻮردة ﻧﻬﺎﻳﻲ اﻳﻔﺎي ﻧﻘﺶ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻫﺮﮔﺎه اﻓﺮاد زﺟﺮﻛﺸﻴﺪه و ﺳﺘﻢدﻳـﺪه ﺑﺘﻮاﻧﻨـﺪ ﺧـﻮد را از دﺳـﺖ ﺗـﺮس و‬
‫ﻫﺮاسﻫﺎ آزاد ﻛﻨﻨﺪ و ﺻﺮﻳﺢ و روﺷﻦ و ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺑـﻪ ﻓـﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ ﺑﻨﮕﺮﻧـﺪ‪،‬‬
‫آﻧﮕﺎه ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻧﻘﺎب ﺗﺰوﻳﺮ و رﻳﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺮ ﭼﻬﺮه زده اﺳﺖ ﻣـﻲﺷـﻮﻧﺪ و از اﻳـﻦ‬
‫ﻣﻘﻄﻊ اﺳﺖ ﻛﻪ روﻧﺪ ﺑﺮﻛﻨﺎر ﻛﺮدن ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ آﺳﺎنﺗﺮ و ﺳـﺮﻳﻊﺗـﺮ ﭘـﻴﺶ‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ رﻓﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﻣﺮدم او را ﻫﻴﻮﻻﻳﻲ وﺣﺸﺘﻨﺎك ﻗﻠﻤﺪاد ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ ﺑـﻪ ﺧـﺎﻃﺮ‬
‫ﺗﺮس و وﺣﺸﺘﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در دل دارﻧـﺪ‪ .‬اﮔـﺮ ﺟﺴـﺎرت و ﺷـﻬﺎﻣﺖ در زﻣـﺎن‬
‫ﻣﻘﺘﻀﻲ ﺟﺎي ﺗﺮس و ﻫﺮاس را ﺑﮕﻴﺮد دﻳﮕﺮ ﺑﺮاي آن ﺑﺎزيﮔﺮ دﻏﻞ و ﭘﺮﻓﺮﻳﺐ‬
‫اﻣﻜﺎن ﻫﻴﭻ ﻧﻮع ﻓﺮﻳﺐﻛﺎري و ‪ ...‬ﺑﺎﻗﻲ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫اﻛﻨﻮن اﮔﺮ ﻧﻘﺶ »ﻫﺮاس« در ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﭘﻴﺪاﻳﺶ ﺣـﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ و ﻧﻈـﺎم‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﺑﻪ روﺷﻨﻲ ﻣﺸﺨﺺ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﻣﻲﺗـﻮان ﻓﻬﻤﻴـﺪ ﻛـﻪ در‬
‫واﻗﻊ ﺷﺠﺎﻋﺖ و ﺷﻬﺎﻣﺖ دﺳﺘﺎورد آﮔﺎﻫﻲ و ﻫﻮﺷﻴﺎري ﻓﺮدي و ﺟﻤﻌـﻲ اﺳـﺖ‪.‬‬
‫ﻧﺎآﮔﺎﻫﻲ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﻋﺪم اﻋﺘﻤﺎد ﺑﻪ ﻧﻔـﺲ در ﻣـﺮدم زﻣﻴﻨـﺔ اﺻـﻠﻲ ﭘﻴـﺪاﻳﺶ‬
‫اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ◊ ‪141‬‬

‫اﻣﺎ ﭘﺮﺳﺶ ﻣﻬﻢ ﻫﻢﭼﻨﺎن ﺑﻲﭘﺎﺳﺦ ﻣﺎﻧﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﺮا اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﻧﻌﻤﺖ زﻳﺒـﺎ‬
‫و ﺧﺪادادي آزادي را )ﻛﻪ ﻫﻤﻮاره آن را ﺳﺘﺎﻳﺶ و ﺗﺤﺴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ( ﺑﺎ ﻗﻴﻤـﺖ‬
‫ﺑﺴﻴﺎر ﻧﺰوﻟﻲ در ﻣﻌﺮض ﻓﺮوش ﮔﺬاﺷﺘﻪ و ﺑﻪ راﺣﺘﻲ آن را ﺑﻪ دﻳﮕـﺮان واﮔـﺬار‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ؟‬
‫از آن ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ آزادي ﺗﺠﻠّﻲ و ﺗﺒﻠّﻮر رواﺑﻂ و ﻛﻨﺶﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ اﺳـﺖ‬
‫ﺑﺮرﺳﻲ در ذات و اﺑﻌﺎد آن وﻇﻴﻔﺔ ﻣﺎ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬وﻟﻲ ﻣﺸﺎﻫﺪات روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ اﻳﻦ‬
‫ﻧﻜﺘﻪ را ﺗﺄﻳﻴﺪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ آن ﻛﻪ آزادي ﻛﻢ و ﺑﻴﺶ ﺑﻪ ﺻﻮرتﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ در‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ اﺳﺖ اﻣﺎ ﻫﻨﻮز ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﺎﻣـﻞ ﻧﻬﺎدﻳﻨـﻪ ﻧﺸـﺪه و ﺑـﻪ ﻃـﻮر‬
‫ﮔﺴﺘﺮده و ﻫﻤﻪﺟﺎﻧﺒﻪ اﺳﺘﻘﺮار ﻧﻴﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﮔﻔﺘﺔ ﻛﺎﻧـﺖ را ﻧﻘـﺪ ﻛﻨـﻴﻢ ﻛـﻪ‬
‫آزادي ﻓﺮد را در ﮔﺮو آزادي ﻫﻤﮕﺎن ﻣﻲداﻧﺪ‪ ،‬آن وﻗﺖ ﺑـﻪ ﺳـﺎدﮔﻲ ﻣـﻲﺗـﻮان‬
‫ﻓﻬﻤﻴﺪ ﻛﻪ ﭼﺮا آزادي ﺗﺎ ﺑﻪ ﺣﺎل ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻛﻨﺶﻫـﺎي اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ و ﻣﻨﺎﺳـﺒﺎﺗﻲ‬
‫واﻗﻌﻲ و ﮔﺴﺘﺮده ﻇﺎﻫﺮ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ روﺷﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ آزاديﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬ﺑﺎ وﺟﻮد ﺗﻨـﻮع و‬
‫اﺷﻜﺎل ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﺶ ﻫﻨﻮز ﻫﻢ در ﻣﺠﻤﻮع ﻛﻤﺘﺮ از آزادي ﻫﻤﮕﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ‬
‫ﺷﺎﻳﺪ ﻫﻢ زﻳﺎد ﺑﻪ ﺧﻄﺎ ﻧﺮﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﻴﻢ اﮔﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭘﺮﺳـﺶ ﻛـﻪ ﭼـﺮا اﻧﺴـﺎن ﺑـﻪ‬
‫راﺣﺘﻲ آزاديﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﺶ را از دﺳﺖ ﻣﻲدﻫﺪ‪ ،‬ﭼﻨﻴﻦ ﭘﺎﺳﺦ دﻫﻴﻢ ﻛﻪ اﻳـﻦ‬
‫آزاديﻫﺎ در ﻣﺠﻤﻮع ﻧﺎﭼﻴﺰﻧﺪ و ﺷﺮاﻳﻂ ﺧﺎﺻﻲ‪ ،‬ﻓﺮد ﺣﺎﺿﺮ ﻣﻲﺷـﻮد ﻛـﻪ ﺑـﺮاي‬
‫رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﻣﻌﺠﺰه )ﻳﻌﻨﻲ آزادي ﻛﺎﻣﻞ ﺗﻤﺎﻣﻲ ﻣﺮدم( آن را ﻓﺪا ﻛﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ در اﻳﻦ‬
‫ﻓﺮآﻳﻨﺪ ﻓﺮد ﮔﻮل ﻣﻲﺧﻮرد‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ اﺻﻼً در اﻳﻦ راه ﻣﻌﺠـﺰهاي وﺟـﻮد ﻧـﺪارد‪.‬‬
‫اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﺑﻪ آن ﺳﺮاب آزاديﻫـﺎﻳﺶ را ﻓـﺪا ﻣـﻲﻛﻨـﺪ و ﺑـﻪ‬
‫ﻣﺤﺾ اﻳﻦ ﻛﻪ اﻳﻦ آزاديﻫﺎ از ﺑﻴﻦ رﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬آن وﻗﺖ ارزشﻫﺎي از دﺳﺖ رﻓﺘﻪ‬

‫‪ ◊ 142‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫را ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎن ﻣﻲﺳﺎزد‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ آزاديﻫﺎي از دﺳـﺖ رﻓﺘـﻪ دﻳﮕـﺮ ﺑـﻪ‬
‫آﺳﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﻛﺴﻲ داده ﻧﻤﻲﺷﻮد‪ .‬زﻳﺮا در ﭼﻨـﻴﻦ ﺷـﺮاﻳﻄﻲ ﺑـﺮاي ﻛﺴـﺐ آزادي‬
‫راﻫﻲ ﺟﺰ ﻣﺒﺎرزه وﺟﻮد ﻧﺪارد و آﻧﭽﻪ ﺑﺪون ﺗﻼش و ﻣﺒﺎرزه ﺑﻪ دﺳـﺖ ﻣـﻲآﻳـﺪ‬
‫ﭘﺸﻴﺰي ﻧﻤﻲارزد‪.‬‬
‫زﻧﺪﮔﻲ ﺳﺮد و ﻛﺴﺎﻟﺖﺑﺎر روزﻣﺮه ﺑﺎﻋﺚ ﻣﻲﺷﻮد ﺗـﺎ آزاديﻫـﺎي ﻣﻮﺟـﻮد‬
‫ﻧﺎﭼﻴﺰ ﺷﻤﺮده ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﭘﺲ از ﻳﻮرش ﺳﻠﻄﺔ ﻏﻴﺮﻣﻨﺘﻈﺮة ﻧﻈﺎم اﺳﺘﺒﺪادي ﻗـﺪر‬
‫و ارزش آنﻫﺎ دوﺑﺎره درك ﻣﻲﺷﻮد و اﻫﻤﻴﺖ آنﻫـﺎ در زﻧـﺪﮔﻲ ﺑـﺮاي ﻣـﺮدم‬
‫روﺷﻦ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻓﻬﻢ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ ﮔﺬﺷﺘﻦ از ﻣﻮاﻧﻌﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻪ ﻣﻲﺗـﻮان‬
‫آنﻫﺎ را دور زد و ﻧﻪ ﻣﻲﺗﻮان ﺑﺮاﻳﺸﺎن ﺗﺨﻔﻴﻒ ﻗﺎﺋﻞ ﺷﺪ‪ .‬ﻫﻤـﻴﻦ ﻛـﻪ روزﮔـﺎر‬
‫اﺳﺘﺒﺪاد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺮﺣﻠﻪ ﮔﺬار ﺑﻪ ﺳﺮ آﻣﺪ‪ ،‬ﻣﺠﺪداً ﻫﻤﺎن ﻣﺸـﻜﻼت و ﻣـﻮاﻧﻌﻲ‬
‫ﻛﻪ اﺳﺘﺒﺪاد رﻓﻊ و رﺟﻮع اﻋﺠﺎزﮔﻮﻧﻪ آن را وﻋﺪه داده ﺑﻮد‪ ،‬ﺑـﺮ ﺳـﺮ راه ﺗﺤـﻮل‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺧﻮد ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪.‬پ‬
‫ﭘﺮﺳﺶ دﻳﮕﺮي ﻧﻴﺰ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﭘﺎﺳﺦ داده ﺷﻮد‪» ،‬ﭼﺮا اﻧﺒـﻮﻫﻲ از‬
‫ﻣﺮدم ﺳﺨﻨﺎن و ادﻋﺎﻫﺎي ﮔﻮﻧـﺎﮔﻮن و وﻋـﺪهﻫـﺎي دور و دراز را از ﻳـﻚ ﻧﻔـﺮ‬
‫ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ او را ﻣﻄﻠﻖ و ﻣﺼﻮن از ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺧﻄﺎ ﺗﻠﻘّﻲ ﻣـﻲﻛﻨﻨـﺪ؟ ‪...‬‬
‫اﮔﺮ در ﻗﺮن ﺑﻴﺴﺘﻢ ﻫﻨﻮز ﺷﺎﻫﺪ ﭼﻨﻴﻦ وﻗﺎﻳﻌﻲ ﻫﺴﺘﻴﻢ‪ ،‬دﻟﻴﻞ روﺷﻨﻲ ﺑﺮ ﻧﻘـﺾ‬
‫ﻋﻤﻞﻛﺮد و ﻛﻢﻛﺎري ﺗﻌﺠﺐآور آزاداﻧﺪﻳﺸﺎن اﺳﺖ‪.‬‬
‫روﺷﻨﻔﻜﺮان آزاداﻧﺪﻳﺶ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘـﻪ ﺗﻮﺟـﻪ ﻧﻜـﺮدهاﻧـﺪ ﻛـﻪ راه اﺻـﻮﻟﻲ‬
‫ﻣﺒﺎرزه ﻋﻠﻴﻪ ﻳﻚ ﻧﻴﺎز‪ ،‬ﻓﺮاﻫﻢ آوردن ﺷﺮاﻳﻄﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻧـﻮﻋﻲ دﻳﮕـﺮ‬
‫ﺑﻪ آن ﻧﻴﺎز ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻮﻳﺪ و ﻳﺎ اﺣﺴﺎس آن ﻧﻴﺎز را ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ از ﺑـﻴﻦ ﺑﺒـﺮد‪ .‬آﻳـﺎ‬
‫ﻛﺴﻲ )ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺑﻲدﻳﻦ( ﻳﺎﻓﺖ ﻣﻲﺷﻮد ﻛﻪ ﺷﻚ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷـﺪ ﻛـﻪ اﻋﺘﻘـﺎد ﺑـﻪ‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ◊ ‪143‬‬

‫ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﺑﺎ ﺣﺮﻣﺖ اﻧﺴﺎن ﺳﺎزﮔﺎرﺗﺮ اﺳﺖ ﺗﺎ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ ﻳﻚ ﻓﺮد ﻣﺴﺘﺒﺪ‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ؟‬
‫در ﻫﻤﻴﻦ ﺟﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺘﺬﻛﺮ ﺷﻮم ﻛﻪ ارزﻳﺎﺑﻲ آنﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ رﺷـﺪ و‬
‫ﺗﺮﻗﻲ ﻧﺪارﻧﺪ و ﺗﻤﺪن را ﺑﺎ ﺷﻜﺴﺖ ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﻨـﺪ ﻧﺎدرﺳـﺖ اﺳـﺖ و اﺷـﺘﺒﺎه‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬راه ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ و ﺗﺮﻗﻲ اﻧﺴﺎن ﻣﺴـﺪود ﻧﺸـﺪه‪ ،‬ﻣﺸـﻜﻞ آن اﺳـﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﺗﻤﺪن آنﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺗﺼﻮر ﻣﻲﺷﻮد ﮔﺴﺘﺮش ﻧﻴﺎﻓﺘﻪ و ﺑﻪ ﻃﻮر ﻋـﺎم ﺗﻮﺳـﻌﻪ ﭘﻴـﺪا‬
‫ﻧﻜﺮده اﺳﺖ‪ .‬در ﺷﺮاﻳﻂ ﻛﻨﻮﻧﻲ زﻧﺪﮔﻲ اﻧﺴﺎن ﻫﻨﻮز ﻫﺰاران زﻣﻴﻨﺔ ﻋﻘـﺐاﻓﺘـﺎده‬
‫وﺟﻮد دارد ﻛﻪ در ﺟﻬﺖ ﺗﻮﺳﻌﻪ و ﺗﺤﻮل آنﻫﺎ ﻫﻴﭻ ﻛﺎر ﻣﻬﻤﻲ اﻧﺠﺎم ﻧﮕﺮﻓﺘـﻪ‬
‫اﺳﺖ و ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻫﻤﻴﻦ ﻧﻘﺺﻫﺎﺳﺖ ﻛﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎﻳﻲ در اﻳـﻦ ﻋﺼـﺮ ﻫﻨـﻮز ﺑـﻪ‬
‫ﺳﺤﺮ و ﺟﺎدو ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ و ﺧﻮاه ﺑـﻪ ﺻـﻮرﺗﻲ ﻣـﺪرن و ﺑﻌﻀـﺎً ﺑـﻪ ﺑـﺪﺗﺮﻳﻦ ﻧـﻮع‬
‫ﺧﺮاﻓﺎت ﻣﺘﻮﺳﻞ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺗﺎ زﻣـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ ﺷـﺮاﻳﻂ و ﺑﺴـﺘﺮ ﺑـﻪ وﺟـﻮد آورﻧـﺪة‬
‫ﺧﺮاﻓﺎت و اوﻫﺎم ﭘﺎرﺑﺮﺟﺎﺳﺖ اﻧﺪﻳﺸﺔ ﺧﺮاﻓﻲ و ﻛﻬﻨﻪﭘﺮﺳﺘﻲ ﻧﻴﺰ وﺟﻮد داﺷـﺘﻪ و‬
‫ﺣﺘﻲ ﻃﻮل ﻋﻤﺮش ﻧﻴﺰ از ﻣﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪﻫﺎي ارﺗﺠﺎﻋﻲ و ﺧﺮاﻓﻲ ﻛﻪ ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺑﻪ آنﻫﺎ ﺗﻜﻴﻪ ﻛـﺮده و‬
‫ﺑﺎ ﻛﻤﻚ آن ﻫﺎ ﺑﻪ ﻣﻘﺎم ﺧﺪاﮔﻮﻧﮕﻲ ﻣﻲرﺳـﺪ‪ ،‬ﻣﺎﺣﺼـﻞ ﺷـﺮاﻳﻄﻲ ﺿﺪاﻧﺴـﺎﻧﻲ‬
‫اﺳﺖ و ﻣﺎﻧﻊ از ﺧﻮدآﮔﺎﻫﻲ‪ ،‬اﻋﺘﻤﺎد ﺑﻪ ﻧﻔﺲ‪ ،‬ﺟﺴﺎرت و رﺷـﺪ ﻗـﻮة ﻧﻘـﺪ ﻣـﺮدم‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺗﺒﻌﻴﻀﺎت اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪ ،‬ﺗﻤﺎﻳﺰات و ﺧﻂﻛﺸﻲﻫـﺎﻳﻲ ﻛـﻪ ﺑـﻴﻦ اﻧﺴـﺎنﻫـﺎ‬
‫وﺟﻮد دارد‪ ،‬ﻣﻮﺟﺐ ﺷﻜﻞﮔﻴﺮي ﻓﺮآﻳﻨﺪي اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺧﻮد »ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ«‬
‫را ﻣﻲﭘﺮوراﻧﺪ و ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺷﺮاﻳﻂ ﻇﺎﻟﻤﺎﻧﻪ و ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ ﺑﺨﺸﺶ ﺗﻘـﺎص ﭘـﺲ‬
‫ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﻛﻪ در آن ﺧﻴﻞ ﻋﻈﻴﻤﻲ از ﻣﺮدم ﺑﻪ آن ﭼﻨﺎن ذﻟّﺖ و ﺧﻮاري‬
‫دﭼﺎر ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ دﻳﮕﺮ ﺗﻮان ﺣﻔﻆ ﺷﺮاﻓﺖ و ﺣﺮﻣﺖ اﻧﺴﺎﻧﻲ ﺧﻮد را ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬‬

‫‪ ◊ 144‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫اﻟﺒﺘﻪ در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﻧﻴﺎز دﻳﮕﺮي ﻧﻴﺰ وﺟﻮد دارد ﻛﻪ ﭘﺎﺳﺦدﻫﻲ ﺑـﻪ آن ﻛـﺎر‬
‫ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ را ﺳﺎدهﺗﺮ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﻫﺮ ﻣﻠﺘﻲ ﺑﻪ رﻫﺒﺮ ﻧﻴﺎز دارد‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ وﻗﺘـﻲ‬
‫اﻛﺜﺮ اﻳﻦ رﻫﺒﺮان ﻣﻨﻘﻠﺐ و ﻧﻴﺮﻧﮓ ﺑﺎز از ﻛﺎر درﻣﻲآﻳﻨﺪ‪ ،‬در واﻗﻊ ﺿﺮﺑﻪ و ﺿـﺮر‬
‫ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻧﻴﺎز واﻗﻌﻲ ﻣﺮدم ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ ﺿﺮﺑﻪ ﻧﻴﺎز ﻣﺰﺑـﻮر را ﻛـﺎﻣﻼً‬
‫ﻧﻔﻲ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ و ﺿﺮورت وﺟﻮدي آن در ﺷﺮاﻳﻂ ﺳﺨﺖ و ﺑﻼﺗﻜﻠﻴﻔﻲ ﻏﻴﺮﻗﺎﺑـﻞ‬
‫اﻧﻜﺎر ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻴﻦ رﻫﺒﺮ ﻫﺪاﻳﺖﮔﺮ و ﻛﺎرآﻣﺪ و ﻓﺮد ﺷﺎرﻻﺗﺎن ﻋﻮامﻓﺮﻳﺐ ﻛـﻪ در ﻟﺒـﺎس‬
‫رﻫﺒﺮ درﻣﻲآﻳﺪ )ﻳﻌﻨﻲ ﻗﺪرتﻃﻠﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ( ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﺳﻴﺎﺳﻲ و ﻫـﻢﭼﻨـﻴﻦ از‬
‫ﻧﻈﺮ روانﺷﻨﺎﺳﻲ ﺗﻔﺎوتﻫﺎي ﻣﻬﻤﻲ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﺧﺎﻃﺮ در ﺑﺨﺶ ﭘﺎﻳـﺎﻧﻲ‬
‫اﻳﻦ ﻛﺘﺎب ﺑﻪ ﺑﺮﺧﻲ از ﭘﺮﺳﺶﻫﺎي ﻃﺮح ﺷﺪه در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﭘﺮداﺧﺖ‪.‬‬
‫ﻗﺪرت ﺑﻴﺶ از ﺣﺪ و ﻃﻮﻻﻧﻲ ﻣﺪت ﺣﺘﻲ ﺷﺮﻳﻒﺗﺮﻳﻦ آدمﻫﺎ را ﺑـﻪ ﻓﺴـﺎد‬
‫ﻣﻲﻛﺸﺪ‪.‬‬
‫ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﺑﻪ اﻧﺪازة ﺿﻌﻒ و ﺣﻘﺎرﺗﻲ ﻛﻪ از ﻧﺎﺣﻴﺔ زور و ﺧﺸﻮﻧﺖ ﺣﻤﺎﻳـﺖ‬
‫ﺷﻮد ﺳﻠﻄﻪﺟﻮ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫»ﻧﺎﭘﻠﺌﻮن«‬

‫رﻫﺒﺮي و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫از دﻳﺪﮔﺎه ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺷﺎﻳﺪ ﺑﺘﻮان ﺑﻪ اﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ دﺳﺖ ﻳﺎﻓـﺖ ﻛـﻪ ﭼـﺮا‬
‫ﺣﺎﻛﻤﺎن ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ و ﻣﺴﺘﺒﺪ در دوران ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺧﻮد را ﺑﻪ آب و آﺗﺶ ﻣﻲزﻧﻨﺪ ﺗﺎ‬
‫ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻳﻚ »ﭘﻴﺸـﻮا« و ﻧـﻪ ﭼـﻮن ﺣـﺎﻛﻤﻲ ﻣﺴـﺘﺒﺪ دﻳـﺪه ﺷـﻮﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮداﺷـﺖ‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎس از اﻳﻦ واﻗﻌﻴﺖ ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ در زﻣﺎﻧﺔ ﻣﺎ درك و ﻓﻬﻢ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‬
‫ﻣﺮدم رﺷﺪ زﻳﺎدي ﻛﺮده‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻓﺮد ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ در ﻧﻘﻄﺔ ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻧﻈـﺮ‬
‫ﻣﺮدم ﻗﺮار ﮔﻴﺮد‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺳﻌﻲ ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗﺎ ﻧﻘﺶ و رﻫﺒﺮ و راﻫﻨﻤﺎي آﻧﺎن را ﺑـﺎزي‬
‫ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻣﺎ از دﻳﺪﮔﺎه روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺑـﺮاي آن ﻛـﻪ رﻫﺒـﺮ را ﻫـﻢردﻳـﻒ »ﺣـﺎﻛﻢ‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ« ﻗﺮار ﻧﺪﻫﻴﻢ ﺑﻴﺎن ﺑﺮﺧﻲ از وﻳﮋﮔﻲﻫﺎي ﺷﺨﺼـﻴﺘﻲ رﻫﺒـﺮ ﺿـﺮوري‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻠﻲرﻏﻢ وﺟﻮد ﻳﻜﺴﺮي ﻇﻮاﻫﺮ ﻣﺸـﺘﻚ ﺑـﻴﻦ رﻫﺒـﺮي و ﺧﻮدﻛـﺎﻣﮕﻲ‪،‬‬
‫رﻫﺒﺮي ﻧﻴﺮوﻳﻲ ﻣﺘﻔﺎوت از ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﺒﺎﻳـﺪ ﺑـﺎ آن ﻳﻜـﻲ ﭘﻨﺪاﺷـﺘﻪ‬

‫‪ ◊ 146‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﺷﻮد‪ .‬رﻫﺒﺮي ﺻـﺤﻴﺢ در ﺷـﺮاﻳﻂ ﺣﺴـﺎس در واﻗـﻊ ﺣﺮﻳـﻒ و ﻧﻘﻄـﺔ ﻣﻘﺎﺑـﻞ‬
‫»ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ« ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد و ﻳﻜﻲ از ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﻬﻤ‪‬ﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﻓﺮآﻳﻨـﺪ‬
‫از ﺑﻴﻦ ﺑﺮدن و رﻳﺸﻪﻛﻦ ﻛـﺮدن ﺷـﺮاﻳﻂ و ﻣﻨﺎﺳـﺒﺎت اﻳﺠـﺎدﻛﻨﻨـﺪة آن ﻋﻤـﻞ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي روﺷﻦﺗﺮ ﺷﺪن ﻣﻮﺿﻮع ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻳﻚ ﻣﺜﺎل ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﻢ‪ ،‬زﻣﺎﻧﻲ‬
‫ﻛﻪ ﮔﺮوﻫﻲ ﺑﻪ ﮔﺮدش ﺟﻤﻌﻲ ﻣﻲروﻧﺪ‪ ،‬در ﻃﻲ راه ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻣﻴﻞ و ﻋﻼﻗﻪ و ﻳﺎ‬
‫ﺷﺮاﻳﻂ ﻓﺮدي ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻫﻤﮕﻲ ﺑﺎ ﻫـﻢ ﻳـﺎ ﺑـﻪ ﺻـﻮرت دﺳـﺘﻪاي ﭘﺮاﻛﻨـﺪه‬
‫ﭼﻨﺪﻧﻔﺮي ﺣﺮﻛﺖ ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﺟﺎ ﭼﻮن ﻣﻘﺼﺪ از ﭘﻴﺶ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺷـﺪه و راﻫـﻲ‬
‫ﻛﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﭘﻴﻤﻮده ﺷﻮد از ﻗﺒﻞ ﺗﻮاﻓﻖ ﺷﺪه ﺑﻪ ﻫﺪاﻳﺖ و رﻫﺒﺮي ﻧﻴﺎزي ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺣﺎل اﮔﺮ در ﻃﻮل راه ﺑﻨﺎﺑﺮ دﻻﻳﻠﻲ ﺷﺮاﻳﻂ ﮔﺮوه ﺑﻪ ﮔﻮﻧـﻪاي دﺳـﺘﺨﻮش‬
‫ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺷﻮد و اﻧﺠﺎم ﮔﺮدش ﮔﺮوﻫﻲ ﺑﺎ ﺧﻄﺮات اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ ﻣﻮاﺟـﻪ ﺷـﻮد‪ ،‬آن ﮔـﺎه‬
‫ﺟﺮﻳﺎن ﺑﻪ ﻃﻮر ﻛﻠﻲ ﻣﺘﻔﺎوت ﻣﻲﺷﻮد و ﺿﺮوري ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ ﻛﻪ در ﻃﺮح و ﺑﺮﻧﺎﻣﺔ‬
‫اوﻟﻲ ﺗﺠﺪﻳﺪﻧﻈﺮ ﺷﻮد‪ .‬در اﻳﻨﺠﺎ ﮔﺮوه ﻧﺎﮔﺰﻳﺮ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻘﺮر‪‬ات اﺿﻄﺮاري وﺿﻊ‬
‫ﻛﺮده و ﺑﻪ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺎر و واﮔﺬاري ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖﻫﺎﻳﻲ ﺑﻪ ﻫﺮ ﻳـﻚ از اﻓـﺮاد ﮔـﺮوه‬
‫ﺑﭙﺮدازد‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ در راه ﻫﺪف اﺻﻠﻲ ﮔﺮوه‪ ،‬از ﺗﻤﺎﻣﻲ ﻧﻴﺮوﻫـﺎ ﺑـﻪ‬
‫ﻧﺤﻮ اﺣﺴﻦ ﺑﻬﺮهﺑﺮداري ﻛﻨﺪ‪ ،‬در اﻳﻦ راﺳﺘﺎ‪ ،‬ﻣﻲﺑﺎﻳﺪ ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪﻫﻲ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛـﺎر و‬
‫ﺗﻌﻴﻴﻦ وﻇﺎﻳﻒ را ﺑﻪ ﺷﺨﺼﻲ واﮔﺬار ﻛﺮد ﺗﺎ در ﺧﺼﻮص ﺗﺼـﻤﻴﻢﮔﻴـﺮي و ﻳـﺎ‬
‫اﻳﺠﺎد ﺗﻐﻴﻴﺮات اﺣﺘﻤﺎﻟﻲ در ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺟﺎري‪ ،‬ﮔﺮوه را راﻫﺒﺮي ﻛﻨﺪ و اﮔﺮ ﻻزم‬
‫ﺷﺪ ﺑﺎ ﻧﻈﺮﺧﻮاﻫﻲ از ﮔﺮوه و ﻳﺎ ﺣﺘﻲ ﺑﺪون آن اراﺋﺔ ﻃﺮﻳﻖ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﻣﺴـﻠﻤﺎً در‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖ ﺗﻤﺎﻣﻲ ﭘﺪﻳﺪهﻫﺎي آن ﻧﻴﺰ ﺑﺮ ﻋﻬﺪة ﺧﻮد رﻫﺒﺮ ﺧﻮاﻫﺪ‬
‫ﺑﻮد‪) .‬ﺷﻜﻞ اوﻟﻴﺔ دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري ر‪‬م ﺑﺎﺳﺘﺎن ﻧﻴﺰ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ(‪.‬‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ◊ ‪147‬‬

‫ارادة ﺟﻤﻌﻲ ﺣﻀﻮر ﺧﻮدش را در ﺷﺨﺺ رﻫﺒﺮ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدﻫﺪ و او ﺑﺪﻳﻦ‬
‫وﺳﻴﻠﻪ ﺑﻠﻨﺪﭘﺎﻳﻪﺗﺮﻳﻦ ﻣﻘﺎم اﺟﺮاﻳﻲ را ﻛﺴﺐ ﻣﻲﻛﻨـﺪ‪ .‬اﻳـﻦ ﻣﻘـﺎم زﻳـﺮ ﻧﻈـﺎرت‬
‫ﻛﺴﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ آن را ﺑﻪ وﺟﻮد آوردهاﻧﺪ و ﻫـﺮ زﻣـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ آنﻫـﺎ ﺑﺨﻮاﻫﻨـﺪ‬
‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ او را ﻋﺰل ﻛﺮده ﻳﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ دﻫﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻧﻬﻀﺖﻫﺎي ﻣﺮدﻣﻲ ﻋﻤﻮﻣﺎً زﻣﺎﻧﻲ آﻏﺎز ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ ﻧﻴﺎز ﺑـﻪ رﻫﺒـﺮي در‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﻴﺰ ﺣﺲ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬دورانﻫﺎﻳﻲ ﻣﻤﻠﻮ از ﺳﺮدرﮔﻤﻲ و ﺑﻼﺗﻜﻠﻴﻔﻲ ﻋﻤﻴـﻖ‬
‫ﺑﺎ دورانﻫﺎﻳﻲ ﻣﻤﻠﻮ از ﺑﺤﺮانﻫﺎي ﺷﺪﻳﺪ از ﺟﻤﻠﻪ ﺷﺮاﻳﻄﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺎﻃﻌﻴـﺖ‬
‫در اراﺋﻪ ﻛﺮدن راهﺣﻠﻲ ﺳﺮﻳﻊ ﺿﺮوري ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ‪ .‬در ﻳﻚ ﺟﻨﺒﺶ ﻣﺮدﻣﻲ ﻛﺴﻲ‬
‫ﻣﻌﻤﻮﻻً ﺑﺮاي رﻫﺒﺮي اﻧﺘﺨـﺎب ﻣـﻲﺷـﻮد ﻛـﻪ در آزﻣـﻮن ﺧـﺪﻣﺖﮔـﺰاري و از‬
‫ﺧﻮدﮔﺬﺷﺘﮕﻲ در راه آرﻣﺎنﻫﺎي آن ﻧﻬﻀﺖ اﻣﺘﺤﺎن ﺧﻮد را ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﭘﺲ داده‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻛﺴﻲ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان رﻫﺒﺮ ﺑﺎﻻ ﻣﻲآﻳﺪ ﻛـﻪ در ﺧـﺪﻣﺖ اﻧﺪﻳﺸـﻪﻫـﺎي اﺻـﻠﻲ‬
‫ﻧﻬﻀﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬در ﺻﻮرﺗﻲ ﻛﻪ ﻓﺮد ﻗـﺪرتﻃﻠـﺐ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ ﺧـﻮد را ﻣﺘـﻮﻟﻲ آن‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪ داﻧﺴﺘﻪ و ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاي اﺟﺮاي ﻃﺮحﻫﺎﻳﺶ ﻻزم ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﺣﺘـﻲ ﺑـﻪ‬
‫»ﺳﺎﺣﺖ آرﻣﺎنﻫﺎي اﺻﻠﻲ« ﻧﻬﻀﺖ ﻧﻴﺰ ﺗﺠﺎوز ﻣﻲﻛﻨﺪ ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﻴـﺎن اﮔـﺮ‬
‫ﭘﻴﺮوان ﺳﻴﻨﻪﭼﺎك از آﻧﭽﻪ ﺑﺮ ﺳﺮ آرﻣﺎن ﻣﻲآﻳﺪ ﺑﻲاﻃﻼع ﻣﺎﻧﺪه و ﻧﺪاﻧﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ‬
‫ﻧﺎم آن آرﻣﺎن ﻣﺴﻴﺮي دﻳﮕﺮ را ﻃﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻋﻤﻴﻘـﺎً ارزش ﺧـﻮد را از دﺳـﺖ‬
‫داده و ﻣﻀﻤﺤﻞ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬رﻫﺒﺮ داﺋﻤﺎً در ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﺮدم و دﻳﮕﺮ ﻣﺮاﺟﻌﻲ ﻛﻪ ﻗﺪرت‬
‫را ﺑﻪ او واﮔﺬار ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻮد را ﻣﺴﺆول ﻣﻲداﻧﺪ و ﻫﻤﻮاره آﻣﺎده اﺳـﺖ ﺗـﺎ ﺑـﻪ‬
‫آﻧﺎن ﺣﺴﺎب ﭘﺲ داده و ﭘﺎﺳﺦﮔﻮي اﻋﻤﺎﻟﺶ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫در ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﭼﻨﻴﻦ اﻇﻬﺎر ﻣﻲدارد‪» :‬ﻗﺪرﺗﻲ را ﻛﻪ ﺑﻪ ﻣﻦ‬
‫واﮔﺬار ﺷﺪه اﺳﺖ ﻫﻴﭻ ﻧﻴﺮوﻳﻲ در دﻧﻴﺎ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ از ﻣﻦ ﺑﺎز ﭘﺲ ﮔﻴﺮد«‪ ،‬رﻫﺒـﺮ‬

‫‪ ◊ 148‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﺪ‪» :‬ﺷﺎﻳﺪ ﻗﺪرت ﻣﻦ از ﺗﻚﺗﻚ اﻓﺮادي ﻛﻪ ﭘﻴﺮو ﻣﻦ ﻫﺴـﺘﻨﺪ‬
‫ﻛﻤﺘﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻫﺮ ﻛﺴﻲ اﺷﺘﺒﺎه ﻣﻲﻛﻨﺪ اﻋﺘﺮاف ﺑﻪ آن ﻧﻪ زﻳﺎد ﻣﻬﻢ و ﻧﻪ ﺿﺮوري‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ اﮔﺮ ﻣﻦ اﺷﺘﺒﺎﻫﻲ ﻛﺮدم و ﺧﻄﺎي ﺧﻮد را دﻳﺮ ﻓﻬﻤﻴﺪم‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﻪ اﻗﺮار آن‬
‫ﺣﺎﺿﺮ ﻧﺒﺎﺷﻢ و در ﭘﻲ ﺟﺒﺮان آن ﺑﺮﻧﻴﺎﻳﻢ‪ ،‬در ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺑﻪ آرﻣـﺎن ﺷـﻤﺎ ﺧﻴـﺎﻧﺘﻲ‬
‫ﺑﺰرگ ﻛﺮدهام و ﺑﻪ دﺷﻤﻦ ﺧﻄﺮﻧﺎك آن ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪهام‪«.‬‬
‫ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ اﻧﺘﻈﺎر دارد ﻛﻪ ﻣﺮدم او را ﻣﺼﻮن از ﺧﻄﺎ و اﺷﺘﺒﺎه ﺑﺪاﻧﻨﺪ‪،‬‬
‫اﻣــﺎ رﻫﺒــﺮي ﻛــﻪ ﭼﻨــﻴﻦ ﺗﻮﻗــﻊ ﻧﺎﺑﺠــﺎﻳﻲ داﺷــﺘﻪ ﺑﺎﺷــﺪ در واﻗــﻊ اﻧﺒــﻮﻫﻲ از‬
‫ﻣﺴﺆوﻟﻴ‪‬ﺖﻫﺎي ﻛﻤﺮﺷﻜﻦ را ﺑﺮﻋﻬﺪه ﻣﻲﮔﻴـﺮد ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﻫﻤـﻴﻦ واﺳـﻄﻪ ﺗـﻮان‬
‫ﻫﺪاﻳﺖ و رﻫﺒـﺮي را از دﺳـﺖ ﻣـﻲدﻫـﺪ‪ .‬از اﻳـﻦ رو ﺑـﺮﺧﻼف وﻳﮋﮔـﻲ ﻓـﺮد‬
‫ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ‪ ،‬ﻳﻚ رﻫﺒﺮ واﻗﻌﻲ‪ ،‬داﺋﻢ ﻟﻴﺎﻗﺖ و ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪيﻫﺎﻳﺶ را در ﺑﻮﺗﺔ آزﻣﺎﻳﺶ‬
‫و ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ‪ .‬از دﻳﺪﮔﺎه روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺎه رﻫﺒـﺮ ﺑـﻪ ﻗـﺪرﺗﻲ ﻛـﻪ‬
‫ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ وﻇﺎﻳﻔﺶ ﺑﻪ او واﮔﺬار ﺷﺪه ﻋـﺎدت ﻛﻨـﺪ‪ ،‬ﺑـﻲﺷـﻚ دﭼـﺎر اﺷـﺘﺒﺎه‬
‫ﭘﺮﻣﺨﺎﻃﺮهاي ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻧﮕﺎه رﻫﺒﺮ ﺑﻪ ﻗﺪرت ﺑﺎﻳﺪ واﻗﻊﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﺑـﻪ‬
‫آن ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺎري ﺳﻨﮕﻴﻦ و ﻛﻤﺮﺷـﻜﻦ و ﻣﺴـﺆوﻟﻴﺘﻲ ﺳـﻨﮕﻴﻦ و ﺧﻄـﺮي داﻳـﻢ‬
‫ﺑﻨﮕﺮد‪ .‬ﭘﻴﻜﺎر و ﻣﺒﺎرزه ﺑﺮ ﺳﺮ ﻗـﺪرت اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ ﻧﺒـﺮدي ﻣﺸـﺮوع و ﭘـﺬﻳﺮﻓﺘﻨﻲ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﻃﺮﻓﻴﻦ ﻣﺒﺎرزة ﻗﺪرت ﺗﺎ آن ﺟﺎ ﻣﺸﺮوﻋﻴﺖ دارﻧـﺪ ﻛـﻪ ﺑـﻪ دﻧﺒـﺎل آن‬
‫ﻧﺒﺎﺷﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻴﺶ از آﻧﭽﻪ ﺑﺮاي ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻗﺎﺋﻠﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻮد ﺑﻪ دﺳﺖ آورﻧﺪ‪.‬‬
‫ﭘﻴﺸﻮاي ﻓﺮﻫﻴﺨﺘﻪ ﺑﻪ روﺷﻨﻲ ﻣـﻲداﻧـﺪ آن ﭼﻴـﺰي ﻛـﻪ او را ﺑـﺮ ﻣﺴـﻨﺪ‬
‫رﻫﺒﺮي ﻧﺸﺎﻧﺪه ﺗﻔﻜﺮ ﻳﺎ اﻧﺪﻳﺸﻪ ﺟﻨﺒﺶ و ﻧﻬﻀﺖ اﺳﺖ‪ .‬او ﻣﻲداﻧﺪ ﻛـﻪ ﻗﻠﻤـﺮو‬
‫اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻧﺎﻣﺘﻨﺎﻫﻲ ﺑﻮده‪ ،‬راه ﺑﺮاي ﭘﻴﺸﺮوي ﺑﻪ ﺳﻮي آﻳﻨﺪه ﺑﺎز اﺳﺖ و ﻣﻲﺗﻮاﻧـﺪ‬
‫ﺗﺎ اﻓﻖﻫﺎي ﺑﻴﻜﺮان رﺷﺪ ﻛﻨﺪ‪ .‬او در راه ﺗﺤﻘﻖ آرﻣﺎنﻫﺎ ﺑـﻪ ﭘﻴﻜـﺎري ﺗـﻮأم ﺑـﺎ‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ◊ ‪149‬‬

‫ﺗﻼش ﭘﻴﮕﻴﺮ ﻣﻲﭘـﺮدازد وﻟـﻲ در اﻳـﻦ ﻣﻴﺎﻧـﻪ ﺗـﻼش ﻧﻤـﻲﻛﻨـﺪ ﺑـﻪ ﺳـﺎﺧﺘﻦ‬
‫ﮔﺰارهﻫﺎي ﺟﺰﻳﻲ دﺳﺖ ﺑﺰﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻮﻗﻊ ﻛﻪ ﻫﻤﮕﺎن ﺑﺪون ﭼﻮن و ﭼﺮا آن را‬
‫ﻗﺒﻮل ﻛﺮده و ﺑﻪ آن اﻳﻤﺎن آورﻧﺪ‪ .‬رﻫﺒﺮ واﻗﻌﻲ ﭼﻮن ﻣﻌﻠﻢ اﺳﺖ و ﻣﻌﻠﻢ ﺣﻘﻴﻘﻲ‬
‫ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﻣﻲداﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺮاي رﺳﻴﺪن ﺑﻪ اﻫﺪاﻓﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺑﺤﺚ و اﺳﺘﺪﻻل ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ‬
‫اﺳﺖ ﺑﺎﻳﺪ از ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ زور و اﺟﺒﺎر )ﺣﺘﻲ ﺑﻪ اﺷﻜﺎل ﻫﻮﺷـﻤﻨﺪاﻧﻪ و‬
‫ﺣﻴﻠﻪﮔﺮاﻧﻪاش( اﺟﺘﻨﺎب ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺷﺨﺼﻴﺖ رﻫﺒﺮ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪاي اﺳـﺖ ﻛـﻪ در ﻣﻘﺎﺑـﻞ‬
‫دﺷﻤﻦ ﻗﺎﻃﻊ و ﺑﻲاﻧﻌﻄﺎف و ﺳـﺎزشﻧﺎﭘـﺬﻳﺮ اﺳـﺖ و در ﺑﺮاﺑـﺮ ﻣـﺮدم و ﻣﻠـﺖ‬
‫ﺧﻮدش ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻳﻚ ﻣﻌﻠﻢ و ﻣﺮﺑﻲ دﻟﺴﻮز و ﺑﻲﺗﻮﻗﻊ اﺳﺖ و ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻋﻨـﻮان‬
‫ﻳﻚ ﻓﺮد ﻫﻢﭘﺎﻳﻪ و ﺣﺘﻲ ﭘﺎﻳﻴﻦﺗﺮ از ﻋﻤﻮم ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻗﺮار ﻣﻲدﻫﺪ‪.‬‬
‫ﺷﺨﺺ رﻫﺒﺮ ﺑﻪ واﺳﻄﺔ ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖ و ﻗﺪرﺗﺶ ﻫﻤﻮاره در ﻣﻌـﺮض ﺧﻄـﺮ‬
‫اﺳﺖ و اﻳﻦ ﺧﻄﺮ ﻓﻘﻂ از ﺟﺎﻧﺐ دﺷﻤﻨﺎن ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻠﻜـﻪ ﺷﺨﺼـﻴﺖ او ﺑﻴﺸـﺘﺮ از‬
‫ﻃﺮف ﻣﺮدم )ﻳﺎ ﺣﺪاﻗﻞ آن ﮔﺮوه از ﻣﺮدم ﻛﻪ ﻋﻘﺐﻣﺎﻧﺪهﺗﺮﻧﺪ( ﺗﻬﺪﻳﺪ ﻣـﻲﺷـﻮد‪.‬‬
‫ﻣﺮدﻣﻲ ﻛﻪ ﺳﻌﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﺑﻪ او ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻳﻚ ﺳﺎﺣﺮ و اﻋﺠﺎزﮔﺮ ﻧﮕﺮﻳﺴﺘﻪ و از او‬
‫ﺟﺒ‪‬ﺎري ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺑﺴﺎزﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﻣﻜﺎن وﺟﻮد دارد ﻛﻪ رﻫﺒﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ دام ﻓﺮو اﻓﺘﺪ‪،‬‬
‫ﭼﺮا ﻛﻪ ﺧﻼﻳﻖ ﻧﺎم و را ﻫﻤﭽﻮن ﺑﻴﺮﻗﻲ ﺑﺮاﻓﺮاﺷﺘﻪ و ﻇﻬﻮر او را ﻣﻮﻫﺒﺘﻲ اﻟﻬﻲ‬
‫ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﺳﺆال ﻣﻬﻢ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ او در ﭼﻨﻴﻦ ﺷـﺮاﻳﻄﻲ در ﺑﺮاﺑـﺮ اﻳـﻦ‬
‫ﻧﻤﺎﻳﺶ دﻟﺮﺑﺎ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻋﻤﻞ ﻣﻲﻛﻨﺪ؟ آﻳـﺎ او از ﻗـﺪرت ﻣﻘﺎوﻣـﺖ و ﺑﻴـﻨﺶ ﻻزم‬
‫ﺑﺮﺧﻮردار ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﻳﺎ ﺧﻴـﺮ؟ او ﺑـﺎ ﻧـﻮع واﻛـﻨﺶ و ﭘﺎﺳـﺦ ﺧـﻮد ﺑـﻪ ﭼﻨـﻴﻦ‬
‫ﻣﻮﻗﻌﻴﺖﻫﺎﻳﻲ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺳﺮﻧﻮﺷﺖ آﻳﻨﺪة ﺧﻮد را ورق ﻣﻲزﻧـﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜـﻪ ﺑـﺮ ﻓﺮآﻳﻨـﺪ‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ ﻧﻴﺰ اﺛﺮ ﻣﻬﻤﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺬاﺷﺖ‪.‬‬

‫‪ ◊ 150‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫روﺑﺴﭙﻴﺮ‪ 1‬در اﻧﻘﻼب ﻛﺒﻴﺮ ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﻧﻤﻮﻧﺔ ﻳﻚ رﻫﺒﺮ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺮاي ﻛﺴﻲ ﻛﻪ از‬
‫ﺗﺎرﻳﺨﭽﺔ زﻧﺪﮔﻲ او آﮔﺎﻫﻲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻣﺸﻜﻞ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﻛﻪ او را در ردﻳـﻒ‬
‫»ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﺎن« ﻗﺮار دﻫﺪ‪ .‬در ﺳﻴﻨﺔ اﻳﻦ ﻣﺮد ﻋﺸﻖ ﺑﻪ آرﻣﺎنﻫﺎي اﻧﻘﻼب ﻏﻮﻏﺎ‬
‫ﻣﻲﻛﺮد و از اﻧﻘﻼب ﻫﻴﭻﮔﻮﻧﻪ ﺗﻮﻗﻌﻲ ﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬او را ﺑﻪ ﺣـﻖ ﻣـﺮد ﻓﺴـﺎدﻧﺎﭘﺬﻳﺮ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ‪ .‬زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑﺴﻴﺎري از اﻓﺮاد ﺑﻪ دﻧﺒـﺎل ﺟﻤـﻊآوري ﺛـﺮوت و دﻳﮕـﺮ‬
‫ﭼﻴﺰﻫﺎي ﻓﺴﺎدآور ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬او ﺷﻮر و ﺷﻮﻗﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﭼﻴﺰﻫـﺎ ﻧﺸـﺎن ﻧﻤـﻲداد‪ .‬اﻣـﺎ‬
‫ﻋﺎﻗﺒﺖ ﻛﺎر ﻫﻤﻴﻦ ﻓﺮد ﭼﻮن ﻓﺮﺟﺎم ﻛﺎر ﻳﻚ ﺣﺎﻛﻢ ﺟﺒ‪‬ﺎر ﺷﺪ‪ .‬وﻗﺘﻲ ﻛـﻪ ﻣـﻮرد‬
‫اﺻﺎﺑﺖ ﮔﻠﻮﻟﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ و او را ﺑﻲﻫﻮش ﺑـﻪ ﺳـﻤﺖ ﮔﻴـﻮﺗﻴﻦ ﻣـﻲﻛﺸـﺎﻧﺪﻧﺪ‪،‬‬
‫ﻫﻴﭻﻛﺲ ﺑﺮاي دﻓﺎع از او ﻗﺪﻣﻲ ﺑﺮﻧﺪاﺷﺖ‪ .‬اﻧﮕﺎر ﻳﻚ ﺣﺎﻛﻢ ﻇﺎﻟﻢ و ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ‬
‫و از ﻗﺪرت ﺑﺮﻛﻨﺎر ﺷﺪه را ﺑﻪ ﺟﻮﺧﺔ اﻋﺪام ﻣﻲﺳﭙﺎرﻧﺪ‪ .‬ﻗﺒﻞ از آن واﻗﻌـﻪ ﺧﻴـﻞ‬
‫ﻋﻈﻴﻤﻲ از ﻣﺮدم ﭘﺎرﻳﺲ ﺑﺎرﻫﺎ و ﺑﺎرﻫﺎ ﺑﺮاﻳﺶ ﻫﻮرا ﻛﺸﻴﺪه و اﺑـﺮاز اﺣﺴﺎﺳـﺎت‬
‫ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ و ﺳﻦﺟﺎﺳﺖ )ﻳﻜﻲ از ﻓﺮﻣﺎﻧﺪﻫﺎن ارﺗﺶ ﻛﻪ ﻃﺮﻓﺪار روﺑﺴﭙﻴﺮ ﺑـﻮد(‬
‫از ﺑﺎﺑﺖ وﻓﺎداري ارﺗﺶ ﺑﻪ او اﻃﻤﻴﻨﺎن داده ﺑﻮد‪ .‬ﺑـﺎ اﻳـﻦ وﺟـﻮد ﻫﻨﮕـﺎﻣﻲ ﻛـﻪ‬
‫اﻓﺮادي ﭼﻮن »ﺗﺎﺑﻠﻴﻦ«‪ 2‬و »ﻓﻮﭼﻪ«‪ 3‬او را ﺑﻪ ﺗﻴﻐﺔ ﮔﻴﻮﺗﻴﻦ ﺳﭙﺮدﻧﺪ ﻫـﻴﭻﻛـﺲ‬
‫ﻧﺒﻮد ﻛﻪ از ﺟﺎ ﺑﺮﺧﻴﺰد و از او ﺣﻤﺎﻳﺖ ﻛﻨﺪ‪ .‬ﻗﺒﻞ از آن ﺣﺘﻲ ﻫﻤﻴﻦ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﻛـﻪ‬
‫او را ﺑﻪ ﻗﺘﻞﮔﺎه ﻣﻲﺑﺮدﻧﺪ ﻧﻴﺰ ﺑﺮاﻳﺶ اﺑﺮاز اﺣﺴﺎﺳﺎت ﻛﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﻫﻨﮕـﺎﻣﻲ‬
‫‪ .1‬روﺑﺴﭙﻴﺮ ‪ ROBBESPIERR‬ﺷﺨﺼﻴﺖ ﻣﻌﺮوف اﻧﻘﻼب ﻛﺒﻴﺮ ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﻛﻪ ﻣﺘﺄﺛﺮ از اﻧﺪﻳﺸـﻪﻫـﺎي روﺳـﻮ‬
‫ﺑﻮد‪ .‬در ﻣﻘﻄﻌﻲ رﻫﺒﺮي اﻧﻘﻼب را ﺑﻪ دﺳﺖ ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﻪ دﻧﺒﺎل آن ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن ﺧﻮد از ﺟﻤﻠﻪ داﻧﺘﻮن ﺧﻄﻴﺐ‬
‫ﻣﻌﺮوف اﻧﻘﻼب ﻓﺮاﻧﺴﻪ را از دم ﺗﻴﻎ ﮔﺬراﻧﺪ‪ ،‬وﻟﻲ ؟؟ زﻣﺎﻧﻲ ﺑﻴﺶ ﻧﮕﺬﺷﺖ ﻛﻪ او ﺧﻮد ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺗﻴﻎ ﮔﻴﻮﺗﻴﻦ‬
‫ﮔﺮﻓﺘﺎر آﻣﺪ‪.‬‬
‫‪2- TABLIEN‬‬

‫‪ .3‬ﻓﻮﭼﻪ ‪ FOUCHE‬وزﻳﺮ ﭘﻠﻴﺲ وﻗﺖ ﭘﺎرﻳﺲ ﻛﻪ در ﻛﺸـﺘﺎرﻫﺎي ﺗﺤـﺖ رﻫـﺮي روﺑﺴـﭙﻴﺮ ﻧﻘﺸـﻲ ﻓﻌـﺎل‬
‫داﺷﺖ و در ﭘﺎﻳﺎن ﻧﻴﺰ روﺑﺴﭙﻴﺮ را ﺑﻪ ﺗﻴﻎ ﮔﻴﻮﺗﻴﻦ ﺳﭙﺮد‪.‬‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ◊ ‪151‬‬

‫ﻛﻪ دار ﻓﺎﻧﻲ را وداع ﻣﻲﮔﻔﺖ اﻓﺮاد دور و ﺑﺮش ﮔﺮوه اﻧﺪﻛﻲ ﺑﻴﺶ ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ‬
‫ﮔﻮﻧﻪ ﻫﻼﻛﺖ ﺑﻪ ﻓﺮﺟﺎم ﻛﺎر ﻳﻚ ﺣﺎﻛﻢ ﻣﺴﺘﺒﺪ و ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ و ﻧـﻪ ﻳـﻚ رﻫﺒـﺮ‬
‫ﺷﺒﻴﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻳﻚ رﻫﺒﺮ واﻗﻌﻲ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻧﻤﻲﻣﻴﺮد‪ .‬آﻳﺎ واﻗﻌﺎً او ﺣﺎﻛﻤﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ‬
‫و ﺟﺒﺎر ﺑﻮد؟ روﺑﺴﭙﻴﺮ اﻓﺮاد ﺑﻲﮔﻨﺎﻫﻲ را ﻛﻪ ﻗﺒﻼً در زﻣﺮة ﻫﻤﻜﺎراﻧﺶ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﺟﻮﺧﺔ ﻣﺮگ ﺳﭙﺮده ﺑﻮد‪ .‬اﻣﺎ ﭼﻪ ﻛﺴﻲ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴـﺖ اﻳـﻦ را ﻧﻔـﻲ ﻛﻨـﺪ ﻛـﻪ در‬
‫ذﻫﻨﻴ‪‬ﺖ او دﻻﻳﻞ ﻣﻬﻤﻲ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﻛﻪ آنﻫﺎ را از دﺷﻤﻨﺎن آﺷـﻜﺎر اﻧﻘـﻼب‬
‫ﻧﻴﺰ ﺧﻄﺮﻧﺎكﺗﺮ ﻣﻲدﻳﺪه اﺳﺖ؟ در ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺮاﻳﻄﻲ اﺳﺖ ﻛـﻪ روانﺷـﻨﺎس ﺑـﻪ‬
‫درﺳﺘﻲ از ﻗﻀﺎوت ﺑﺮ اﺳﺎس ﻧﻴﺖ دروﻧﻲ و ﭼﺎرﭼﻮب ذﻫﻨﻲ اﻓﺮاد اﺟﺘﻨﺎب ﻛﺮده‬
‫و ﺗﻼش ﻣﻲﻛﻨﺪ ﺗﺎ ﻋﻤﻠﻜﺮد ﻓﺮد را ﻣﺒﻨﺎ و ﻣﻌﻴﺎر ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻗﺮار دﻫﺪ‪ .‬دادﮔﺎه ﺗﺎرﻳﺦ‬
‫ﻗﻀﺎوﺗﺶ را ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي رﻓﺘﺎر و ﻋﻤﻠﻜﺮد اﻧﺴـﺎنﻫـﺎ ﻗـﺮار داده و ﺑـﺮ اﺳـﺎس آن‬
‫ﺣﻜﻢ ﺻﺎدر ﻣﻲﻛﻨﺪ و اﻧﮕﻴﺰهﻫﺎ ﻫﻤﺮاه ﺻﺎﺣﺒﺎﻧﺸﺎن دﻓﻦ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬در ﺻـﻮرﺗﻲ‬
‫ﻛﻪ ﻋﻤﻞﻛﺮدﻫﺎ )ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﺠﻠّﻲ ﻋﻴﻨـﻲ و ﻗﻄﻌـﻲ اﻧﮕﻴـﺰهﻫـﺎ( ﺑـﻪ ﭘـﺎي ﻣﻴـﺰ‬
‫ﻣﺤﺎﻛﻤﻪ ﻛﺸﻴﺪه ﻣـﻲﺷـﻮﻧﺪ‪ .‬آﻳـﺎ از دﻳـﺪﮔﺎه روﺑﺴـﭙﻴﺮ‪ ،‬دﺳـﻤﻮﻟﻴﻦ‪ 1‬و داﻧﺘـﻮن‬

‫‪2‬‬

‫ﺿﺪاﻧﻘﻼب ﺑﻮدﻧﺪ؟ اﻳﻦ ﺟﻨﺒﻪ از ﻣﺴﺄﻟﻪ زﻳﺎد ﻣﻬﻢ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻣﻬﻢ آن اﺳـﺖ ﻛـﻪ او‬
‫ﺑﺎ ﺻﺪور ﺣﻜﻢ ﻣﺮگ آﻧﺎن در اﺻﻞ دﻳﻮار و ﺣﻔﺎظ ﺑﻴﻦ ﺧﻮد و ﻗﺎﺗﻼن ﺧﻮد را از‬
‫ﻣﻴﺎن ﺑﺮداﺷﺖ و ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ زﻣﻴﻨﺔ ﻗﺘﻞ ﺧﻮد را ﺑﺮ وﻓـﻖ ﻣـﺮاد آنﻫـﺎ ﻓـﺮاﻫﻢ‬
‫ﻛﺮد‪ .‬آﻳﺎ او ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ آﮔﺎه ﻧﺒﻮد؟ آﻳﺎ او اﺣﺘﻤﺎﻻً دﭼﺎر ﺧﻄﺎ ﺷﺪه ﺑﻮد؟ ﭘﺎﺳـﺦ‬
‫‪ .1‬دﺳﻤﻮﻟﻴﻦ ‪ DESMAULIN‬ﻳﻜﻲ از روزﻧﺎﻣﻪﻧﮕﺎران و ﺳﺨﻦوران ﻣﻌﺮوف اﻧﻘﻼب ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺑـﻮد ﻛـﻪ ﺑـﻪ‬
‫ﻫﻤﺮاه داﻧﺘﻮن اﻋﺪام ﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ .2‬داﻧﺘﻮن ‪ DANTON‬از رﻫﺒﺮان اﺻﻠﻲ اﻧﻘﻼب ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﭘﺪر اﻧﻘﻼب ﻛﺒﻴﺮ ﻛﻪ ﺑﻌـﺪ از ﭘﻴـﺮوزي‬
‫اﻧﻘﻼب ﻋﻀﻮ ﻣﺠﻠﺲ و ﺑﻌﺪﻫﺎ وزﻳﺮ دادﮔﺴﺘﺮي ﺟﻤﻬﻮري ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺷﺪ‪ .‬داﻧﺘﻮن در ﺧﺼـﻮص ﺧـﻂﻣﺸـﻲ‬
‫اﻧﻘﻼب ﺑﺎ روﺑﺴﭙﻴﺮ اﺧﺘﻼفﻧﻈﺮ ﭘﻴﺪا ﻛﺮد ﻛﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ اﻋﺪام او ﺷﺪ‪.‬‬

‫‪ ◊ 152‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑﺎﺷﺪ او اﻓﺮاد زﻳﺎدي را ﺑﻪ ارﺗﻜﺎب ﭼﻨﻴﻦ اﺷﺘﺒﺎﻫﺎﺗﻲ ﻣﺘﻬﻢ و ﻣﺤﻜﻮم ﺑﻪ‬
‫اﻋﺪام ﻛﺮد‪ .‬او ﺑﺎ ﺑﺮﺟﺴـﺘﻪ ﻛـﺮدن ﺧﻄﺎﻫـﺎﻳﻲ ﻣﻌﻤـﻮﻟﻲ‪ ،‬آنﻫـﺎ را ﮔﻨـﺎهﻛـﺎران‬
‫ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ ﺑﺨﺸﺶ ﻗﻠﻤﺪاد ﻛﺮده و ﺟﺰاي ﻣﺮگ را ﺑﺮ اﻳﺸﺎن ﺗﻌﻴـﻴﻦ ﻛـﺮده و ﺑـﺎ‬
‫اﺳﺘﻔﺎده از اﻳﻦ روش ﻧﺎﻣﻴﻤﻮن اﺻﻞ ﺧﻄﺎﭘﺬﻳﺮ ﺑـﻮدن رﻫﺒـﺮان را ﻋﻤـﻼً اﻧﻜـﺎر‬
‫ﻛﺮد‪ .‬او ﺑﺮاي آن ﻛﻪ ﺛﺎﺑﺖ ﻛﻨﺪ ﺧﻄﺎﻧﺎﭘﺬﻳﺮ اﺳﺖ ﺣﺘﻲ از رﻳﺨﺘﻦ ﺧﻮن ﻳـﺎراﻧﺶ‬
‫درﻳﻎ ﻧﻜﺮد‪ .‬او ﻛﻪ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻳﻚ ﺣﺎﻛﻢ ﺟﺒﺎر و ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ دﻳﮕـﺮان را ﺑـﻪ ﺟﻮﺧـﺔ‬
‫اﻋﺪام ﻣﻲﺳﭙﺮد‪ ،‬در واﻗﻊ ﺑﺎ ﻋﻤﻞﻛﺮدش )اﮔﺮ اﺻﻮﻟﻲ ﺑﻨﮕﺮﻳﻢ( ﺣﻜﻢ ﻣﺮگ ﺧﻮد‬
‫را اﻣﻀﺎ ﻛﺮد‪ .‬ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻳﻚ رﻫﺒﺮ رﻓﺘﻪ رﻓﺘﻪ ﻗﺮﺑﺎﻧﻲ ﻫﻤﺎن ﺗﻮﻫ‪‬ﻤﺎﺗﻲ ﺷﺪ ﻛﻪ‬
‫ﻣﻌﻤﻮﻻً ﻳﻚ ﺣﺎﻛﻢ ﺟﺒ‪‬ﺎر و ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬رﻫﺒﺮان ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻼش ﻛﻨﻨﺪ ﻛـﻪ در‬
‫دام ﭼﻨﻴﻦ اﺷﺘﺒﺎﻫﺎت ﺑﺰرگ ﻧﻴﻔﺘﻨﺪ و ﻧﺒﺎﻳﺪ اﺟﺎزه دﻫﻨﺪ ﻛﻪ اﻫﺪاف اﺻﻠﻲ ﻣﺒـﺎرز‪‬‬
‫آنﻫﺎ از ﻣﻌﻨﺎ و ﻣﻔﻬﻮم ﺧﻮد ﺧﺎﻟﻲ ﺷﺪه ارزش و اﻋﺘﺒﺎر ﺧﻮد را از دﺳـﺖ داده و‬
‫ﻛﻢﻛﻢ ﺑﻪ ﺿﺪ ﺧﻮد ﺑﺪل ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫روﺑﺴﭙﻴﺮ ﻋﻠﻨﻲ اﻋﻼم ﻣﻲﻛﺮد ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﻫﺪ ﺧﻴﺮ و ﻓﻀـﻴﻠﺖ را ﺣﺘـﻲ ﺑـﺎ‬
‫اﺳﺘﻔﺎده از ﺳﺮﻧﻴﺰه و ﺧﺸﻮﻧﺖ و وﺣﺸﺖ ﺑﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺣﺎﻛﻢ ﻛﻨـﺪ و ﺑـﺎ اﺳـﺘﻔﺎده از‬
‫اﺑﺰار زور‪ ،‬ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ‪ ،‬اﻳﻦ ارزشﻫﺎ را ﺗﺪاوم ﺑﺨﺸـﺪ‪ .‬در ﻫﻤـﻴﻦ ﺟـﺎ او ﻣﺮﺗﻜـﺐ‬
‫ﺧﻄﺎﻳﻲ ﺑﺰرگ و ﻣﺴﺘﺒﺪاﻧﻪ ﺷﺪ‪ ،‬او ﺧﻴﺮ و ﻓﻀـﻴﻠﺖ اﺧﻼﻗـﻲ را ﺑـﺎ ارزشﻫـﺎي‬
‫ﺷﺨﺼﻲ و ذﻫﻨﻲ ﺧﻮدش اﺷﺘﺒﺎه ﮔﺮﻓﺖ و ﺧﻮﻳﺸﺘﻦداري ﻧﺎﺷﻲ از ارزشﻫـﺎي‬
‫اﺧﻼﻗﻲ را ﺑﺎ رﻋﺐ و وﺣﺸﺘﻲ ﻛﻪ او ﻣـﺮو‪‬ج آن ﺑـﻮد ﻳﻜـﻲ ﭘﻨﺪاﺷـﺖ‪ .‬در اﻳـﻦ‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪ او ﺑﻪ ﺟﺎي آن ﻛﻪ در ﺧﺪﻣﺖ آرﻣﺎن اﻧﻘﻼب ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬آرﻣﺎن را ﺑﻪ ﺧـﺪﻣﺖ‬
‫ﺧﻮد ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﻪ اﻳﻦ اﻧﺪﻳﺸﻪ ﮔﺮﻓﺘﺎر آﻣﺪ ﻛﻪ ﺗﻌﻠـﻖ و دﻟﺒﺴـﺘﮕﻲ دﻳﮕـﺮان ﺑـﻪ‬
‫»آرﻣﺎن ﻫﺎي اﻧﻘﻼب« اﻟﺘﻘـﺎﻃﻲ و ﻏﻴﺮاﺻـﻴﻞ و ﺗﻨﻬـﺎ ﻋﺸـﻖ و ﻋﻼﻗـﺔ او ﺑـﻪ‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ◊ ‪153‬‬

‫»آرﻣﺎنﻫﺎي اﻧﻘﻼب« ﺣﻘﻴﻘﻲ و ﻧﺎب اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻋﻤﻞ ﺧﻮد ﺗﺠﺎوزي ﻋﻠﻨـﻲ ﺑـﻪ‬
‫ﻗﻠﻤﺮو ﻫﻤﺎن »آرﻣﺎنﻫﺎ« و ﻋﻤﻞﻛﺮدي در ﺧﻮر ﺣﺎﻛﻢ ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ و ﺟﺒ‪‬ـﺎرﻣﻨﺶ‬
‫ﺑﻮد‪ .‬در ﻧﻬﺎﻳﺖ او ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺷﻴﻮهاي ﺑﺎ زﻧﺪﮔﻲ وداع ﻛﺮد ﻛـﻪ ﺧـﻮد آﻏـﺎزﮔﺮش‬
‫ﺑﻮد‪ .‬ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺎ ﻧﻮع ﻣﺮﮔﻲ ﻛﻪ ﺧﻮد ﺣﻜﻢ اول آن را ﺻﺎدر ﻛﺮده ﺑﻮد‪ ،‬ﻛﺸﺘﻪ ﺷـﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ دﺷﻤﻨﻲ ﺑﺎ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﺎن و ﻣﺴـﺘﺒﺪان ﺑﺮﺧﺎﺳـﺘﻪ ﺑـﻮد‪،‬‬
‫ﺧﻮد ﻧﻴﺰ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻳﻚ ﻣﺴﺘﺒﺪ ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺟﺎن ﺳﭙﺮد‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﻗﺎﺗﻼن او ﻛﻪ ﭘﺲ از ﻣﺮگ ﺷﺨﺼﻴﺖﻫﺎﻳﻲ ﭼﻮن داﻧﺘﻮن و دﺳـﻤﻮﻟﻴﻦ‬
‫ﻫﻨﻮز در ﺻﺤﻨﻪ ﺣﻀﻮر داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﻧﻮع اﻧﻘﻼﺑﻴﻮﻧﻲ ﺑﻮدﻧـﺪ ﻛـﻪ ﺣﺘـﻲ ﭘـﺲ از‬
‫ﻣﺮگ رﻫﺒﺮان اﺻﻠﻲ اﻧﻘﻼب ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﺎ ﻇﺎﻫﺮﻓﺮﻳﺒﻲ و ﻧﻴﺮﻧﮓ در ﮔﺮدوﻧﺔ‬
‫اﻧﻘﻼب ﺑﺎﻗﻲ ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ؟ اﻓﺮادي ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻓﻮﭼﻪ زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ روﺑﺴﭙﻴﺮ و ﺳﻨﺖﺟﺎﺳﺖ ﺑﻪ‬
‫ﻗﻠﻊ و ﻗﻤﻊ اﻧﻘﻼﺑﻴﻮن ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻫﻮراي ﺧﻮد ﮔﻮش ﻓﻠﻚ را ﻛﺮد ﻛﺮدﻧـﺪ‪ ،‬ﻳـﺎ‬
‫اﻓﺮادي ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺎرر‪) ،1‬ﻛﺎرﮔﺰاران و ﻣﺪﻳﺮان ﺑﻌﺪي( ﻛﻪ ﺑـﻪ ﺷـﺪت واﻫﻤـﺔ ﺟـﺎن‬
‫ﺧﻮد را داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬در ﻣﻘﻄﻊ ﺗﺼﻔﻴﻪﻫﺎي ﺧـﻮﻧﻴﻦ ﺟـﺮأت زﻳـﺎدي از ﺧـﻮد ﻧﺸـﺎن‬
‫دادﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﮔـﺮوه ﻛـﻪ ﺻـﺎدرﻛﻨﻨﺪه ﺣﻜـﻢ ﻣـﺮگ و اﻋـﺪام ﺑﻮدﻧـﺪ ﺑـﻪ ﺧـﻮﺑﻲ‬
‫ﻣﻲداﻧﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑﺮ ﺗﻌﺪاد ﻛﺸﺘﻪﺷﺪﮔﺎن ﺑـﻲﮔﻨـﺎه اﻓـﺰوده ﺷـﻮد‪ ،‬زودﺗـﺮ‬
‫رﻫﺒﺮي را ﻗﺒﻀﻪ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﻛﺮد‪.‬‬
‫ﺑﺪﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ اﺷﺘﺒﺎه رﻫﺒﺮ ﻳﻚ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﭘﻴﺎﻣﺪﻫﺎي وﺧﻴﻢ ﺑﻪ ﺑـﺎر آورد‪ .‬اﮔـﺮ‬
‫روﺑﺴﭙﻴﺮ ﻳﺎراﻧﺶ را ﺑﻪ ﺧـﺎﻃﺮ اﺷـﺘﺒﺎﻫﺎت اﺣﺘﻤـﺎي ﻛـﻪ ﺑـﻪ زﻋـﻢ او ﺧﻄـﺮات‬
‫ﻧﺎﮔﻮاري ﺑـﺮاي اﻧﻘـﻼب درﺑﺮداﺷـﺖ‪ ،‬آن ﮔﻮﻧـﻪ ﺑـﻲرﺣﻤﺎﻧـﻪ از ﻣﻴـﺪان ﺑـﻪ در‬
‫‪ .1‬ﺑﺎرر ‪ BARERE‬ﻳﻜﻲ از ﻓﺮﺻﺖﻃﻠﺒﺎن ﻣﻌﺮوف در اﻧﻘﻼب ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﺑﻮد ﻛـﻪ ﺣـﺰب ﻣﻮﻧﺘﺎﻧﻴـﺎ را ﺗﺄﺳـﻴﺲ‬
‫ﻛﺮد‪.‬‬

‫‪ ◊ 154‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻧﻤﻲﻛﺮد‪ ،‬آنﮔﺎه ﭘﺎﺳﺦ ﺷﺎﻳﺴﺘﺔ ﻋﻤﻞﻛﺮد و ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺧﻮد او ﭘـﺲ از ﻛﻮدﺗـﺎي‬
‫»ﺗﺮﻣﻴﺪور« ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﺮﻧﮕﻮﻧﻲ رژﻳﻢ او اﻧﺠﺎﻣﻴﺪ‪ ،‬ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫آري اﮔﺮﭼﻪ وﺟﻮد رﻫﺒﺮ و راﻫﻨﻤﺎ از ﺿﺮورﻳﺎت ﺷﺮاﻳﻂ ﺑﺤﺮاﻧﻲ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣـﺎ‬
‫ﻫﻢﭼﻨﺎن ﻛﻪ دﻳﺪﻳﻢ ﮔﺎﻫﻲ اوﻗﺎت اﻧﺴﺎن ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻬـﺎي ﺑﺴـﻴﺎر ﮔﺰاﻓـﻲ ﺑـﺮاي آن‬
‫ﺑﭙﺮدازد‪ .‬در ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺮاﻳﻄﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮﺧﻲﻫﺎ ﺑﻪ اﺷـﺘﺒﺎه ﭼﻨـﻴﻦ ﻧﺘﻴﺠـﻪﮔﻴـﺮي‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎ )ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﻛﻪ در آن ﻗﺮار دارﻧﺪ( ﻻﻳﻖ ﻫﻤـﺎن‬
‫ﻣﺴﺘﺒﺪان ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪاي ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﺧﻮد آنﻫﺎ ﺑـﻪ ﺣﻜﻮﻣـﺖ رﺳـﻴﺪهاﻧـﺪ‪.‬‬
‫آنﻫﺎ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺮدﻣﻲ رﻫﺒﺮان ﺧﻮد را ﻛﻪ ﺑﻪ ﺷﺪت ﺑـﻪ وﺟﻮدﺷـﺎن ﻧﻴـﺎز‬
‫دارﻧﺪ‪ ،‬ﻓﺎﺳﺪ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻃﺮح ﻓﺮﺿﻴﺎﺗﻲ از اﻳﻦ دﺳﺖ ﻫﺮﮔﺰ ﻛﻤﻜﻲ ﺑـﻪ ﻓﻬـﻢ‬
‫درﺳﺖ ﻗﻀﺎﻳﺎ ﻧﻤﻲﻛﻨﺪ‪ .‬از ﻃﺮف دﻳﮕﺮ ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺟﻪ ﻛﻨﻴﻢ ﻛﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺮاي آزﻣـﻮن‬
‫اﺣﺘﻤﺎﻻت ﻫﻴﭻ ﺟﺎﻳﻲ را ﺑﺎز ﻧﮕﺬاﺷﺘﻪ اﺳﺖ و درﺳـﺘﻲ ﻳـﺎ ﻧﺎدرﺳـﺘﻲ ﻫـﺮ ﻧـﻮع‬
‫ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪ روﻳﺪادﻫﺎي آﻳﻨﺪه ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻫﻤﻴﻦ‬
‫اﺑﻬﺎم و ﻗﻄﻌﻲ ﻧﺒﻮدن اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺎﻣﻞ ﺷﻮر و ﻫﻴﺠﺎن در ﺷﻜﻞﮔﻴـﺮي ﻣﻮاﺿـﻊ‬
‫ﻣﺨﺎﻟﻒ و ﻣﻮاﻓﻖ ﻧﻘﺶ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻤﻲ اﻳﻔﺎ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪ .‬ﭼﺮا ﻛﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮ اوﻗﺎت ﻫﻤـﻴﻦ‬
‫ﻋﺎﻣﻞ ﺑﻴﺶ از ﻫﺮ ﭼﻴﺰ دﻳﮕﺮي ﺑﻪ اﺣﺘﺠﺎﺟﺎت ﺧﺸﻚ ﺷﻮري وﻳﮋه ﻣﻲﺑﺨﺸﺪ و‬
‫ﺗﻜﻠﻴﻒ ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﻮارد را ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫اﮔﺮ از ﺟﻬﺖ دﻳﮕﺮي ﺑﻨﮕﺮﻳﻢ اﻳـﻦ ﭼﻨـﻴﻦ ﺳـﺨﻨﺎﻧﻲ ﻣـﻲﺗﻮاﻧـﺪ از زﺑـﺎن‬
‫روﺑﺴﭙﻴﺮ در دﻓﺎع از ﻋﻤﻞﻛﺮدﻫﺎﻳﺶ ﺟﺎري ﺷﻮد‪:‬‬
‫»ﻋﻠﻲرﻏﻢ ﻫﻤﺔ ﺣﻮادث ﺑﺎز ﻫﻢ ﻣﻦ ﺑﺮ ﺣـﻖ ﺑـﻮدم‪ .‬داﻧﺘـﻮن و رﻓﻘـﺎﻳﺶ‬
‫دﻳﮕﺮ ﻛﺸﺶ اداﻣﺔ اﻧﻘﻼب را ﻧﺪاﺷـﺘﻨﺪ‪ ،‬آنﻫـﺎ وا داده ﺑﻮدﻧـﺪ و ﭼـﻮن ﮔﺮﻓﺘـﺎر‬
‫ﺧﻮدﺧﻮاﻫﻲﻫﺎي اﺷﺮاﻓﻲ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻓﻜﺮ ﻣﻲﻛﺮدﻧﺪ ﻛﻪ اﮔـﺮ آنﻫـﺎ از ﺣﺮﻛـﺖ ﺑـﺎز‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ◊ ‪155‬‬

‫اﻳﺴﺘﻨﺪ ﺟﺮﻳﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺗﺎ آن زﻣﺎن در اﻣﻮاج آن ﺷﻨﺎور ﺑﻮدﻧـﺪ ﻧﻴـﺰ از ﺣﺮﻛـﺖ ﺑـﺎز‬
‫ﺧﻮاﻫﺪ اﻳﺴﺘﺎد‪ .‬آﻧﺎن ﺑﻪ رﻫﺒﺮاﻧﻲ ﺣﻘﻴـﺮ ﺗﺒـﺪﻳﻞ ﺷـﺪه ﺑﻮدﻧـﺪ ﻛـﻪ دﻳﮕـﺮ ﻫـﻴﭻ‬
‫راﺑﻄﻪاي ﺑﺎ اﻧﺒﻮه ﺧﻠﻖ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ و ﺗﻨﻬﺎ ﻣﺎﺟﺮاﺟﻮﻳﺎﻧﻲ ﺑﻮدﻧﺪ ﻛﻪ در آﻳﻨﺪه ﻣﻤﻜـﻦ‬
‫ﺑﻮد ﺑﻪ ﺣﺎﻛﻤﺎﻧﻲ ﻣﺴﺘﺒﺪ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ دﻟﻴﻞ ﺧﻄﺮ آنﻫـﺎ از دﺷـﻤﻨﺎن‬
‫ﻋﺎدي اﻧﻘﻼب ﺑﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻮد‪ .‬اﻣﺎ ﻣﻦ و اﻃﺮاﻓﻴـﺎﻧﻢ ﺳـﺮﺑﺎزان ﺧـﺪﻣﺘﮕﺰار‬
‫اﻧﻘﻼب ﺑﻮدﻳﻢ و ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎن ﻧﻴﺰ ﺑﻪ آن وﻓﺎدار و دﻟﺒﺴﺘﻪ ﻣﺎﻧﺪﻳﻢ‪ .‬ﻣﺎ وﻇﻴﻔﻪ داﺷـﺘﻴﻢ‬
‫اﻧﻘﻼب را ﺑﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﺑﺮﺳﺎﻧﻴﻢ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻮدﻳﻢ آن را از ﺷﺮّ ﻧﺎﻣﺤﺮﻣـﺎن و‬
‫ﻧﺎاﻫﻼﻧﻲ ﻣﺤﻔﻮظ ﻧﮕﻪ دارﻳﻢ ﻛﻪ ﻓﺮﻳﺎد ﺑﺮآورده ﺑﻮدﻧﺪ‪» :‬اﻧﻘﻼب ﻓﺮزﻧﺪان ﺧﻮد را‬
‫ﻣﻲﺧﻮرد«‪ .‬دﻟﻴﻞ ﻫﻴﺎﻫﻮي آنﻫﺎ اﻳﻦ ﺑﻮد ﻛﻪ در ﺷﺮاﻳﻄﻲ ﻛﻪ ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﻣﻬﺎر‬
‫اﻧﻘﻼب را ﺑﻪ دﺳﺖ ﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬ﻏﺎﻓﻠﮕﻴﺮ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬اﻟﺒﺘﻪ ﭘﺮواﺿﺢ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻧﻴـﺰ‬
‫در اﻳﻦ ﻧﺒﺮد ﻧﺎﺑﻮد ﺷﺪﻳﻢ و اﻧﻘﻼب ﺑﺮاي ﻣﺪﺗﻲ از ﺑﻴﻦ رﻓـﺖ وﻟـﻲ آﻳـﺎ ﻫﻤـﻴﻦ‬
‫ﻛﻮدﺗﺎي »ﺗﺮﻣﻴﺪور« ﻧﺸﺎن ﻧﻤﻲدﻫﺪ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﺮﺣﻖ ﺑﻮدﻳﻢ؟ آﻧﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﺑـﻪ ﻛﺸـﺘﻦ‬
‫ﻣﺎ دﺳﺖ زدﻧﺪ ﭼـﻪ ﻛﺴـﺎﻧﻲ ﺑﻮدﻧـﺪ؟ دوﺳـﺘﺎن داﻧﺘـﻮن و ﻋـﺎﻣﻠﻴﻦ ﺑـﻪ ﺗﻮﺻـﻴﺔ‬
‫اﻧﻘﻼﺑﻴﻮنِ ﺑﺮﻳﺪه ﻛﻪ ﺑﻴﺶ از آن ﻛﻪ ﺑﻪ ﻓﻜﺮ آرﻣﺎنﻫﺎﻳﻲ ﺑﺎﺷـﻨﺪ ﻛـﻪ ﻣـﺎ ﺑـﺮاي‬
‫آنﻫﺎ ﻣﺒﺎرزه ﻛﺮدﻳﻢ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻓﻜﺮ زﻣﻴﻦﻫﺎي ارﺑﺎب و ﻛﺎخﻫﺎي اﺷـﺮاﻓﻲ ﺑﻮدﻧـﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺎ در راه اﻧﻘﻼب ﺷﻬﻴﺪ ﺷﺪﻳﻢ‪ ،‬اﻣﺎ داﻧﺘﻮن در راه ﺣﻔـﻆ ﻣﻨـﺎﻓﻊ اﺷـﺮاف ﺟـﺎن‬
‫ﺑﺎﺧﺖ‪«.‬‬
‫ﺣﺎل ﭘﺮﺳﺶ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛـﻪ اﮔـﺮ واﻗﻌـﺎً اﻳـﻦ ﺑﻴﺎﻧـﺎت را روﺑﺴـﭙﻴﺮ اﻇﻬـﺎر‬
‫ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬ﺣﻖ ﺑﺎ ﭼﻪ ﻛﺴـﻲ ﺑـﻮد؟ از دﻳـﺪﮔﺎه ﻳـﻚ روانﺷـﻨﺎس‪ ،‬اﻳـﻦ ﺑـﺎور در‬
‫روﺑﺴﭙﻴﺮ ﺗﻮأم ﺑﺎ ﻳﻚ رﺷﺘﻪ ﻋﻠﻞ ﻋﻴﻨﻲ اﻳﺠﺎد ﺷﺪه ﺑﻮد و درﺳﺘﻲ ﻳـﺎ ﻧﺎدرﺳـﺘﻲ‬
‫رأي ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ آن ﺑﺎور ﺗﺎ ﺣﺪود زﻳﺎدي ﺑﺎ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎي ذﻫﻨﻲ و ﺷﺨﺼـﻲ ﺧـﻮد او‬

‫‪ ◊ 156‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ارﺗﺒﺎط ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫داﻧﺘﻮن ﻫﻢ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ ﭼﻨﻴﻦ اﻇﻬﺎر ﻛﻨﺪ‪:‬‬
‫»اﻧﻘـﻼب ﺗﻤـﺎم ﺷـﺪه ﺑـﻮد و ﻣﺴـﺆوﻟﻴﺖ ﺑﻌـﺪي ﻣـﺎ ﺣﻔـﻆ و ﻧﮕـﻪداري‬
‫دﺳﺘﺎوردﻫﺎي آن در ﻋﺮﺻﻪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ زﻧﺪﮔﻲ ﻣـﺮدم ﺑـﻮد‪ .‬اﮔـﺮ اﻧﻘـﻼب در‬
‫زﻣﺎﻧﻲ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺑﻪ ﺛﺒﺎت و آراﻣﺶ ﻧﻴﺎز داﺷﺘﻴﻢ‪ ،‬ﻫﻢﭼﻨﺎن اداﻣﻪ ﻣـﻲﻳﺎﻓـﺖ‪ ،‬آﻧﮕـﺎه‬
‫دﭼﺎر ﺑﺤﺮان و ﻧﺎآراﻣﻲﻫﺎي ﺷﺪﻳﺪ ﻣﻲﺷﺪﻳﻢ‪ .‬ﻣﻦ ﺑﻪ درﺳﺘﻲ ﺣﺴﺎﺳﻴﺖ اوﺿـﺎع‬
‫را درك ﻛﺮدم و ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ دﺳﻤﻮﻟﻴﻦ ﻛﺘﺎب ﺗﺎﻛﺘﻴﻮس را ﺑﻪ ﻛﻨﺎﻳﻪ ﺑـﺮاي ﻣـﺎ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ ﺑﺎ رﻣﺰ و اﺷﺎره ﻧﻜﺎت ﺧﺎﺻﻲ را ﮔﻮﺷﺰد ﻛﻨـﺪ ﻛـﻪ دﻳﮕـﺮ‬
‫آن ﻧﻜﺎت واﺿﺢ و آﺷـﻜﺎر ﺑﻮدﻧـﺪ‪ .‬روﺑﺴـﭙﻴﺮ ﻛـﻪ ﺑـﻪ ﻧـﺎم آزادي وارد ﻣﻴـﺪان‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﻳﻚ ﺷﺎرﻻﺗﺎن اﺳﺖ و ﻫﻴﭻ ﻧﻈﺎم اﺳﺘﺒﺪادي ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮدي‬
‫اﺳﺘﻘﺮار و اﺳﺘﺤﻜﺎم ﻳﺎﺑﺪ‪ .‬روﺑﺴﭙﻴﺮ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻳﻚ ﺟﺒﺎر ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﻣﺮد‪ .‬اﻣـﺎ ﻣـﺎ ﺑـﻪ‬
‫ﺧﺎﻃﺮ دﻓﺎع از اﻧﺘﺨﺎﺑﺎت ﻋﻤﻮﻣﻲ و در ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري و اﺳﺘﺒﺪاد و ﻋﻮاﻣﻞ‬
‫آن ﺟﺎن ﺳﭙﺮدﻳﻢ‪ .‬ﻣﺮور زﻣﺎن ﻧﺸﺎن داد ﻛﻪ ﺣـﻖ ﺑـﺎ ﻣـﺎ ﺑـﻮد‪ .‬ﻫـﻴﭻ ﺗـﻼش و‬
‫ﻛﻮﺷﺸﻲ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ اﻧﻘﻼب را از ﺣﺪي ﻛﻪ ﻣﺎ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺧﻮدﺧﻮاﻫﻲﻫﺎي روﺑﺴﭙﻴﺮ‬
‫ﺑﻪ دﻓﺎع از آن ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺑﻮدﻳﻢ ﺟﻠﻮﺗﺮ ﺑﺒﺮد‪ .‬رﻫﺒﺮي واﻗﻌﻲ ﻛﺴﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻋﺸﻖ‬
‫ﺑﻪ آرﻣﺎنﻫﺎ را ﺑﺎ ﺑﺼﻴﺮت ﺗﻮان و درك واﻗﻌﻴﺖ درﻫﻢ آﻣﻴﺰد و ﺑﺪاﻧﺪ ﻛﻪ در ﻫـﺮ‬
‫ﻣﺮﺣﻠﻪاي ﭼﻪ ﻣﻴﺰان از آن آرﻣﺎنﻫﺎ ﻗﺎﺑﻞ دﺳﺖﻳﺎﺑﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ و اﻳﻦ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ‬
‫ﻛﻪ روﺑﺴﭙﻴﺮ از آن ﺑﻮﻳﻲ ﻧﺒﺮده ﺑﻮد‪ .‬او رﻫﺒﺮ ﻛﺎرآﻣﺪي ﻧﺒﻮد و ﺑـﻪ دﻟﻴـﻞ ﻓﻘـﺪان‬
‫ﭼﻨﻴﻦ درك و اﺳﺘﻌﺪادي رﻓﺘﻪ رﻓﺘﻪ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻳﻚ دﻳﻜﺘﺎﺗﻮر ﺷـﺪ و اﻧﻘـﻼب را‬
‫ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻧﺎﺑﻮدي ﻛﺸﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻳﻚ ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﻣﻲﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﻛﻪ از دﻳﺪﮔﺎه ﻳﻚ روانﺷﻨﺎس‪ ،‬داﻧﺘﻮن ﻧﻴـﺰ‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ◊ ‪157‬‬

‫ﺑﺮ اﺳﺎس ﻳﻚ ﺳﺮي ﺷﻮاﻫﺪ و دﻻﻳﻞ ﻋﻴﻨﻲ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﻲﻛﻨﺪ وﻟﻲ درﺳـﺘﻲ ﻳـﺎ‬
‫ﻧﺎدرﺳﺘﻲ ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮيﻫﺎي او ﺑﻪ ﻣﻴﺰان زﻳﺎدي ﺟﻨﺒـﺔ ذﻫﻨـﻲ ‪ -‬ﺷﺨﺼـﻲ دارد‪.‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ زﻣﺎن زﻳﺎدي از وﻗﻮع ﺣﻮادث ﺑﮕﺬرد ﺗﺎ اﻣﻜﺎن اراﺋﺔ ﻳـﻚ ﻗﻀـﺎوت ﻣﻌﺘﺒـﺮ‬
‫ﻓﺮاﻫﻢ ﺷﻮد‪ .‬داوريﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم وﻗﻮع ﺣﻮادث و روﻳﺪادﻫﺎ اراﺋﻪ ﻣﻲﺷﻮد‪،‬‬
‫ﭘﺎﻳﻪ و اﺳﺎس ﻣﺘﻘﻨﻲ ﻧﺪارﻧﺪ‪ .‬از ﻃﺮف دﻳﮕـﺮ در ﭼﻨـﻴﻦ ﻣـﻮاردي روانﺷـﻨﺎس‪،‬‬
‫وﻇﻴﻔﻪ ﻧﺪارد ﻛﻪ در ﺧﺼﻮص ﻣﺴﺎﺋﻞ داوري ﻛﺮده و ﺣﻜﻢ ﺻﺎدر ﻛﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟـﻪ‬
‫ﺑﻪ ﻧﻜﺎت ﻳﺎد ﺷﺪه ﺑﺮاي ﭘﻴﺸﮕﻴﺮي از وﻗﻮع اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻲﺗﻮان‬
‫ﻳﻜﺴﺮي رﻫﻨﻤﻮدﻫﺎي ﻋﻤﻠﻲ اراﺋﻪ ﻛﺮد‪:‬‬
‫‪ -1‬ﻳﻚ رﻫﺒﺮ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ رﺳﺎﻟﺘﻲ ﻣﻬﻢ و ﺑﻠﻨﺪﻣﺮﺗﺒﻪ ﺑﺮ ﻋﻬﺪه داﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷـﺪ‪،‬‬
‫ﺑﺎز ﻫﻢ ﻫﻴﭻ ﻣﺮﺟﻊ و ﻣﻘﺎﻣﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ او را از ﺧﻄـﺎ و اﺷـﺘﺒﺎه ﻣﺼـﻮن‬
‫ﺑﺪارد‪ .‬اﺷﺘﺒﺎه ﻛﺮدن ﻳﻚ وﻳﮋﮔﻲ ﻛﺎﻣﻼً اﻧﺴﺎﻧﻲ اﺳﺖ و ﻳﻚ رﻫﺒـﺮ ﺑـﻪ ﻣﺤـﺾ‬
‫اﻳﻦ ﻛﻪ اﻳﻦ اﺻﻠﻲ ﺑﺪﻳﻬﻲ را )ﻳﻌﻨﻲ اﺣﺘﻤﺎل ﺧﻄﺎ ﻛﺮدن ﺧﻮدش را( ﻧﻔﻲ ﻛﻨـﺪ‪،‬‬
‫اﻳﻦ ﺷﻚ را ﺑﺮﻣﻲاﻧﮕﻴﺰد ﻛﻪ او در ﺗﺪارك ﭘﻴﻤﻮدن راه اﺳـﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛـﺎﻣﮕﻲ‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -2‬اﮔﺮ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻳﻚ »ﻋﻘﻴﺪه« ﻳﺎ »آرﻣـﺎن« ﺑـﺮاي دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸـﻲ ﻣﺠـﺎزات‬
‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺷﻮد )آﺷﻜﺎر ﻳﺎ ﻧﻬﺎن( و ﺑـﻪ ﻫـﺮ اﻧﺘﻘـﺎدي ﺑﺮﭼﺴـﺐ ﺧﻴﺎﻧـﺖ زده ﺷـﻮد‪،‬‬
‫ﻣﻲﺗﻮان ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ ﻳﺎ آن آرﻣـﺎن ﺑـﻪ ﻗـﺪرﺗﻲ ﺗﻌﻠّـﻖ دارد ﻛـﻪ در ﺣـﺎل‬
‫اﺿﻤﺤﻼل )و از دﻳﺪﮔﺎه ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻧﺎدرﺳﺖ( اﺳﺖ و ﻳﺎ اﻳﻦ ﻛﻪ اﻳـﻦ آرﻣـﺎن ﺑـﻪ‬
‫ﺧﻮدي ﺧﻮد ﻣﺘﺮﻗﻲ و زﻳﺒﺎﺳﺖ‪ ،‬وﻟﻲ ﻛﺴﺎﻧﻲ ﺑـﻪ ﻧـﺎم آن و ﻳـﺎ ﺧـﺮج ﻛـﺮدن از‬
‫ﻛﻴﺴﺔ آن ﻣﻲﺧﻮاﻫﻨﺪ آزادي را ﻗﺘﻞﻋﺎم ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬در ﭼﻨﻴﻦ ﺣﺎﻟﺘﻲ روﺷﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫آرﻣﺎن ﻣﻮرد ﺳﻮءاﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ و در ﭘﻮﺷﺶ ﺣﻤﺎﻳﺖ از آن‪ ،‬ﻋﻠﻴـﻪ آرﻣـﺎن‬

‫‪ ◊ 158‬ﺑﺮرﺳﻲ روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ و در واﻗﻊ آرﻣﺎن و ﻋﻘﻴـﺪه در دﺳـﺖ دﺷـﻤﻦ ﭼـﻮن اﺳـﻴﺮي‬
‫ﮔﺸﺘﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ وﺳﻴﻠﺔ آن ﺑﺎجﮔﻴﺮي ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ -3‬ﻫﺮ رﻫﺒﺮي ﻛﻪ ﺧﻮد را از ﻣﺘﻦ ﻣﺮدم ﻣﺘﻤﺎﻳﺰ ﻛﻨﺪ و ﺧﻮد را )در ﻟﻔﺎﻓـﻪ‬
‫ﻳﺎ ﺑﻪ وﺿﻮح( ﺑﺮﺗﺮ و ﻳﺎ ﺑﺎﻻﺗﺮ از آﻧﺎن ﺑﺪاﻧﺪ و ﺑﻪ رأي آنﻫﺎ وﻗﻌﻲ ﻧﻨﻬﺪ‪ ،‬ﻗـﺎﻧﻮن‬
‫ﺑﻘﺎي آن ﻣﺮدم را زﻳﺮﭘﺎ ﮔﺬاﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻫﻢﭼﻨﺎن ﻛﻪ ﺣﺎﻛﻢ ﻣﺴـﺘﺒﺪ و ﺧﻮدﻛﺎﻣـﻪ‬
‫ﻧﻴﺰ ﻫﻤﻮاره اﻳﻦ ﻗﺎﻧﻮن را ﻣﻲﺷﻜﻨﺪ‪ .‬ﻛﺴﻲ ﻛﻪ ﺗﻼش دارد ﺗـﺎ ﺣﻘـﻮق اﺳﺎﺳـﻲ‬
‫ﻣﺮدم را ﺑﻪ آنﻫﺎ ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪ در ﺣﻘﻴﻘﺖ از آرﻣﺎن و ﻋﻘﻴﺪه ﺣﻤﺎﻳﺖ ﻛﺮده اﺳﺖ ﺗﺎ‬
‫ﻗﺪرت ﺑﻪ ﺣﻖ ﺧﻮدش را ﺑﺎزﻳﺎﺑﺪ‪.‬‬
‫‪ -4‬اﻓﺴﺎﻧﻪ ﭘﺮدازي ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﻣﺮدﮔﺎن ﺑﺴﻴﺎر آﺳﺎن اﺳـﺖ ﭼـﺮا ﻛـﻪ آنﻫـﺎ‬
‫دﻳﮕﺮ ﻫﻴﭻ اﺷﺘﺒﺎﻫﻲ را ﻣﺮﺗﻜﺐ ﻧﻤﻲﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ اﺳـﻄﻮرهﺳـﺎزي ﺑـﺮاي زﻧـﺪﮔﺎن‬
‫ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺧﻄﺮ ﻛﺮدن و ﺑﺴﻴﺎر زﻳﺎﻧﺒﺎر اﺳﺖ زﻳﺮا اﻣﻜﺎن دارد ﻛﻪ اﻣـﺮ ﺑـﺮ آنﻫـﺎ‬
‫ﻣﺸﺘﺒﻪ ﺷﻮد و ﺑﻪ ﺟﺎي ﺣﻤﺎﻳﺖ از آرﻣﺎنﻫﺎ‪ ،‬در راه ﺣﻔﻆ ﻣﻘﺎم و ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﺧـﻮد‪،‬‬
‫آرﻣﺎنﻫﺎ را ﺑﻪ ﻓﺮاﻣﻮش ﺑﺴﭙﺎرﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -5‬ﻫﺮ آرﻣﺎن و ﻋﻘﻴﺪهاي ﻛﻪ ﺳﻌﻲ ﻛﻨﺪ اﻧﺴﺎن ﺧﺎﺻﻲ را ﻣـﺎﻓﻮق اﻧﺴـﺎن‬
‫ﻧﺸﺎن دﻫﺪ اﺳﻠﺤﺔ ﺧﻮد را ﺑﺮ ﺿﺪ ﻫﻤﺔ ﺑﺸﺮﻳﺖ ﻫﺪفﮔﻴﺮي ﻛﺮده اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -6‬ﮔﺎﻫﻲ ﭘﻴﺶ ﻣﻲآﻳﺪ ﻛﻪ ﺷﺮاﻳﻂ ﭼﻨﺎن ﻣﻠﺘﻬﺐ و ﭘﻴﭽﻴﺪه ﻣﻲﺷـﻮد ﻛـﻪ‬
‫رﻫﺒﺮان ﺑﻪ ﺳﺨﺘﻲ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺷﺒﺎﻫﺖ ﺑﺴﻴﺎر زﻳﺎد ﺑـﻴﻦ ﺣﻜﻮﻣـﺖ ﺧـﻮد و ﻧﻈـﺎم‬
‫دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ را ﺗﺸﺨﻴﺺ دﻫﻨﺪ‪ .‬ﻗﻀﺎوت درﺳﺖ در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص‬
‫و ﻓﻬﻢ درﺳﺖ ﻗﻀﺎﻳﺎ )ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ اﻳﻨﻜﻪ آﻳﺎ ﻣﺴﺄﻟﻪ ﺗﺠﺎوز ﺑﻪ ﺣﺪود آرﻣﺎنﻫﺎ اﺳﺖ‬
‫ﻳﺎ ﺷﺮاﻳﻂ اﺿﻄﺮاري‪ ،‬ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ دﺳﺘﺎوردﻫﺎي آرﻣـﺎن ﻛـﻪ ﺗـﺪاﺑﻴﺮ و اﻗـﺪاﻣﺎت‬
‫ﻓﻮقاﻟﻌﺎده را ﻣﻲﻃﻠﺒﺪ( ﺑﺴﺘﮕﻲ ﺑﻪ آن دارد ﻛﻪ ﺷﺮاﻳﻂ اﺿﻄﺮاري و ﻓﻮقاﻟﻌـﺎده‬

‫ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ ◊ ‪159‬‬

‫ﺗﺎ ﭼﻪ ﻣﺪت ﺗﺪاوم ﻳﺎﺑﺪ و رﻫﺒﺮي ﻧﻈﺎم ﺑﺮاي ﭘﺎﻳﺎن دادن ﺑﻪ ﺷﺮاﻳﻂ ﻓﻮقاﻟﻌـﺎده‬
‫)ﻛﻪ ﻣﺤﺪودﻳﺖﻫﺎي زﻳﺎدي را ﺑﺎﻟﻀـﺮوره اﻳﺠـﺎد ﻣـﻲﻛﻨـﺪ( ﭼـﻪ ﺗـﻼشﻫـﺎي‬
‫ﻣﺠﺪ‪‬اﻧﻪاي اﻧﺠﺎم دﻫﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖ روانﺷﻨﺎس ﺳﺎﺧﺖ و اراﺋﺔ ﺗﻔﻜﺮات ﺳﻴﺎﺳﻲ و ﻳﺎ اﻧﺘﻘﺎدي ﺗﺎرﻳﺦ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻠﻜﻪ وﻇﻴﻔﺔ او در ﺑﺮﮔﻴﺮﻧﺪة ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻛﻠـﻲ ﺗﺮﺑﻴﺘـﻲ اﺳـﺖ‪ .‬ﻳـﻚ ﻣﺮﺑـﻲ‬
‫وﻇﻴﻔﻪﺷﻨﺎس ﻫﻤﻮاره در ﭘﻲ آن اﺳﺖ ﻛﻪ وﻇﻴﻔﺔ ﺧﻮد را آن ﭼﻨﺎن اداﻣﻪ دﻫـﺪ‬
‫ﻛﻪ در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻫﺮ ﻛﺲ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻋﻀﻮي ﻣﺆﺛﺮ از ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻧﮕﺮﻳﺴﺘﻪ و در‬
‫ﺗﺠﺮﺑﺔ ﻣﻌﻨﻮﻳﺶ ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﻫﺪف ﻛﻠّﻲ و ﺧﻮد را ﻫﺪف ﺟﺰﺋﻲ ﺑﺪاﻧﺪ‪ .‬ﭼﻨﻴﻦ ﻓﺮدي‬
‫ﻫﺮﮔﺰ ﺣﺎﺿﺮ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﻛﻪ آﻟﺖ دﺳﺖ دﻳﮕﺮان ﺷﻮد‪ .‬ﻳﺎ ﺑﺎ ﻫﻤﻨﻮﻋﺎﻧﺶ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ‬
‫ﻳﻚ اﺑﺰار و وﺳﻴﻠﻪ ﺑﺮﺧﻮرد ﻛﻨﺪ‪ .‬دﺳﺖﭘﺮوردة ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻌﻠﻤـﻲ ﺣﺮﻣـﺖ اﻧﺴـﺎن را‬
‫ﭘﺎس داﺷﺘﻪ و ﺑﻪ زﻧﺪﮔﻲ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ دﻳﺪة اﺣﺘﺮام ﻣﻲﻧﮕﺮد‪ .‬اﻳﻦ وﻳﮋﮔﻲ در وﻫﻠـﺔ‬
‫اول او را از ﺧﻮدﻛﺎﻣﻪ ﺷﺪن و در وﻫﻠﺔ دوم از ﭘﻴﻮﺳﺘﻦ ﺑـﻪ ﺟﻤـﻊ ﻛﺴـﺎﻧﻲ ﻛـﻪ‬
‫زﻣﻴﻨﻪﺳﺎز اﺳﺘﻘﺮار اﺳﺘﺒﺪاد و ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﺣﻔﻆ ﻣﻲﻛﻨﺪ‪.‬‬

‫اﻧﺘﺸﺎرات روﺷﻨﮕﺮان و ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت زﻧﺎن‬
‫ﻣﻨﺘﺸﺮ ﻛﺮده اﺳﺖ‬
‫ﺑﺮرﺳﻲ رواﻧﺸﻨﺎﺧﺘﻲ ﺧﻮدﻛﺎﻣﮕﻲ‬

‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ‪ :‬ﻣﺎﻧﺲ اﺷﭙﺮﺑﺮ‬
‫ﻣﺘﺮﺟﻢ‪ :‬دﻛﺘﺮ ﻋﻠﻲ ﺻﺎﺣﺒﻲ‬
‫ﭼﺎپ اول‪1384 :‬‬
‫ﻧﻤﺎدﻫﺎي اﺳﻄﻮرهاي و رواﻧﺸﻨﺎﺳﻲ زﻧﺎن‬

‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ‪ :‬ﺷﻴﻨﻮدا ﺑﻮﻟﻦ‬
‫ﻣﺘﺮﺟﻢ‪ :‬آذر ﻳﻮﺳﻔﻲ‬
‫ﭼﺎپ ﺳﻮم ‪1384 :‬‬
‫اﺳﺎﻃﻴﺮ اﻳﺮان و اَداي دِﻳﻦ‬

‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه‪ :‬ژوزف ﻛﻤﺒﻞ‬
‫ﻣﺘﺮﺟﻢ‪ :‬ع‪.‬ا‪.‬ﺑﻬﺮاﻣﻲ‬
‫ﭼﺎپ دوم‪1384 :‬‬
‫و دﻳﮕﺮان ]رﻣﺎن[‬

‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ‪ :‬ﻣﺤﺒﻮﺑﻪ ﻣﻴﺮﻗﺪﻳﺮي‬
‫ﭼﺎپ اول ‪1384 :‬‬
‫ﻫﺘﻞ ﻛﺎﻟﻴﻔﺮﻧﻴﺎ ]ﻓﻴﻠﻢﻧﺎﻣﻪ[‬

‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ‪ :‬ﺗﻬﻤﻴﻨﻪ ﻣﻴﻼﻧﻲ‬
‫ﭼﺎپ اول ‪1384 :‬‬
‫ﺧﺸﻢ زﻧﺎن‬

‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن ‪ :‬دﻛﺘﺮ دﺑﻮرا‪ .‬ال‪ .‬ﻛﺎﻛﺲ‬
‫دﻛﺘﺮ ﺳﺎﻟﻲ‪ .‬دي‪ .‬اﺳﺖ‬
‫ﻛﺎرﻳﻦ ‪ .‬اچ‪ .‬ﺑﺮاﻛﻨﺮ‬
‫ﻣﺘﺮﺟﻢ ‪ :‬ﻋﺎﻟﻴﻪ ﺣﺠﺎزي‬
‫ﭼﺎپ اول ‪1384 :‬‬
‫ﻛﺎر زﻧﺎن در ﺣﻘﻮق اﻳﺮان‬
‫و ﺣﻘﻮق ﺑﻴﻦاﻟﻤﻠﻠﻲ ﻛﺎر‬

‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪرﺿﺎ ﻋﻠﻮﻳﻮن‬
‫ﭼﺎپ دوم ‪1384 :‬‬
‫ﻋﻠﻴﻪ ﻫﻤﻪ دﺷﻤﻨﺎن‬
‫ﺟﻨﮓ داﺧﻠﻲ آﻣﺮﻳﻜﺎ ﻋﻠﻴﻪ ﺗﺮور‬

‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ‪ :‬رﻳﭽﺎرد‪ .‬اَ‪ .‬ﻛﻼرك‬
‫ﻣﺘﺮﺟﻢ ‪ :‬ﻛﻴﻮان اﻓﺨﻤﻲﻧﻴﺎ‬

‫ﭼﺎپ اول ‪1384 :‬‬
‫ﻋﺴﻞ ]رﻣﺎن[‬

‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ‪ :‬ﻣﻜﺴﻨﺲ ﻓﺮﻣﻴﻦ‬
‫ﻣﺘﺮﺟﻢ ‪ :‬دﻛﺘﺮ اﺣﻤﺪ ﺳﻼﻣﺖ راد‬
‫ﭼﺎپ اول ‪1384 :‬‬
‫زﻧﺎن ﻧﻤﺎﻳﺶﻧﺎﻣﻪﻧﻮﻳﺲ اﻳﺮان‬

‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ‪ :‬ﮔﻞﻣﻬﺮ ﻛﺎزري‬
‫ﭼﺎپ اول ‪1384 :‬‬
‫ﺑﻲﺧﺒﺮي ]رﻣﺎن[‬

‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ‪ :‬ﻣﻴﻼن ﻛﻮﻧﺪار‬
‫ﻣﺘﺮﺟﻢ ‪ :‬ﻓﺮوغ ﭘﻮرﻳﺎوري‬
‫ﭼﺎپ اول ‪1384 :‬‬
‫ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ﺗﺨﻴﻠﻲ و ﺳﻮﺳﻴﺎﻟﻴﺴﻢ ﻋﻠﻤﻲ‬

‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ‪ :‬ﻓﺮدرﻳﮓ اﻧﮕﻠﺲ ‪ /‬م‪.‬ﻗﻨﺒﺮي‬
‫ﭼﺎپ اول ‪1384 :‬‬
‫رواﻧﺸﻨﺎﺳﻲ ﺗﻮدهﻫﺎ‬

‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ‪ :‬ﮔﻮﺳﺘﺎو ﻟﻮﺑﻮن‬
‫ﻣﺘﺮﺟﻢ ‪ :‬ﻛﻴﻮﻣﺮث ﺧﻮاﺟﻮيﻫﺎ‬
‫ﭼﺎپ دوم ‪1384 :‬‬
‫ﻋﺮوﺳﻲ ﺧﺎﻟﻪ ]داﺳﺘﺎن[‬

‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ‪ :‬وﻳﺪا ﻗﻬﺮﻣﺎن‬
‫ﭼﺎپ اول ‪1384 :‬‬
‫زﻧﺎن ﺑﺮ ﺻﻠﻴﺐ ﺷﻜﺴﺘﻪ‬

‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ‪ :‬ﻛِﻴﺖ ﻫِﻴﺴﺖ‬
‫ﻣﺘﺮﺟﻢ ‪ :‬رﻣﻀﺎنﻋﻠﻲ روحاﻟﻠﻬﻲ‬
‫ﭼﺎپ دوم ‪1384 :‬‬
‫زن در ﺗﻔﻜﺮ ﻧﻴﭽﻪ‬

‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ‪ :‬ﻧﻮﺷﻴﻦ ﺷﺎﻫﻨﺪه‬
‫ﭼﺎپ ‪ 4‬و ‪1384 : 5‬‬
‫ﺗﻦﭘﻮﺷﻲ از آﻳﻴﻨﻪ‬

‫ﺳﺎﺧﺘﻤﺎﻳﻪي ﻧﻤﺎﻳﺶﻫﺎي اﻳﺮاﻧﻲ‬
‫در آﺛﺎر ﺑﻬﺮام ﺑﻴﻀﺎﻳﻲ‬

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful