You are on page 1of 50

Wstęp do prawoznawstwa

:
I Charakterystyka nauk prawnych:
Nauka: • interpretacja pragmatyczna – uczenie się, zdobywanie wiedzy • interpretacja pragmatyczna – rezultat procesu zdobywania wiedzy, pewien zespół twierdzeń spełniających określone kryteria Klasyfikacja nauk: • nauki społeczne i przyrodnicze – różnią się przedmiotem badań (społeczeństwo, przyroda) • nauki teoretyczne (nauki, których zadaniem jest opisywanie i wyjaśnianie procesów i zjawisk. Poszukują odpowiedzi na pytania „jak jest?” Np. historia, socjologia, ekonomia, fizyka i biologia) Są to nauki deskryptywne. Praktyczne – ich celem jest formułowanie uzasadnianie różnego rodzaju norm, dyrektyw, ocen i wzorów zachowania. Pyt. „jak być powinno?”, ściślej „jak powinniśmy się zachować?” Np. nauki inżynieryjne, medyczne, etyka normatywna, gramatyka. Nauki normatywne. • Nauki empiryczne – uzasadniają swoje twierdzenia odwołując się do szeroko rozumianego doświadczenia (obserwacji, eksperymentu). Np. fizyka, geogr., socjolog, psycholog, Formalne – brak odwołań do doświadczenia, uzasadnianie twierdzeń (dowodzenie) polega na wyprowadzaniu twierdz w oparciu o reguły inferencyjne (wnioskowania) z innych twierdzeń przy czym niektóre z ostatnich przyjmuje się bez dowodu (aksjomaty). Np. matematyka, logika formalna Nauki prawne należą do grupy nauk społecznych i podejmują zagadnienia charakterystyczne zarówno dla nauk teoretycznych, jak i praktycznych oraz jak dla empirycznych i formalnych. Nauki prawne – grupa nauk społ., których przedmiotem badawczym jest analiza norm prawnych i szeroko rozumianych instytucji polityczno – prawnych. Podział nauk prawnych: • Filozoficzne • Pozytywne o prawie o Systematyczne o Historyczne Trzy podstawowe typy n. prawnych nauczane na uniwersytetach: • Filozofii (teorii) prawa • Szczegółowym naukom o prawie (dogmatyka prawnicza) • Naukom historyczno – prawnym Metody analizy prawa: • Językowo – logiczne (wyjaśnianie, interpretowanie i porządkowanie przepisów prawnych) • Socjologiczne (socjologia empiryczna – badania ankietowe, wywiad, wnioskowania statystyczne, bad. panelowe i obserwacja uczestnicząca) • Psychologiczne (ustalanie poczytalności sprawcy, resocjalizacja

1

Logika: • Formalna – sformalizowane rachunki o L. klasyczna – rachunek zdań, nazw, kwantyfikatorów o L. deontyczna – rachunek logiczny zajmujący się operacjami na zdaniach, w których występują zdania normatywne Np. jest nakazane, dozwolone itp. • Nieformalna (teoria argumentacji) – przytaczanie argumentów na rzecz (arg. pro) i przeciwko określonej tezie (arg. contra).

II Pojęcie prawa i jego funkcje:
Prawo (realizm prawniczy) • zbiór przepisów prawnych zawartych w tekstach prawnych (prawo w książkach), • zbiór decyzji faktycznie podejmowanych przez sędziów i urzędników (prawo w działaniu), • prawo to pewne przeżycie psychiczne człowieka (L. Petrażycki), • zbiór norm słusznych, które wynikają z tak lub inaczej rozumianej natury człowieka (prawo natury) Prawo (pozytywistycznie, J. Austin – teoria imperatywu) – rozkaz suwerennej władzy państwowej skierowany do obywatela pod groźbą zastosowania przymusu. Prawo i moralność to dwa różne i niezależne od siebie porządki normatywne. Wg tej teorii elementami konstytutywnymi prawa są: • rozkaz • suwerenność władzy • obowiązek wykonania • sankcja przymusu Nieodłącznym elementem prawa jest fakt, że na straży jego norm stoi przymus państwowy. Współczesny pozytywizm – H. L. A. Hart – prawo nie da się jednoznacznie zdefiniować, gdyż obejmuje normy różnego rodzaju (prawo stanowione i zwyczajowe, wewnętrzne i międzynarodowe publiczne, karne i cywilne). Prawo – „ zbiór norm ogólnych pochodzących od organów państwa, na których straży stoi przymus państwowy. Prawo, państwo i przymus – nierozerwalny trójkąt dla pozytywistów. Prawo natury – katolicka koncepcja, św. Augustyn i św. Tomasz. Koncepcja laicka L. Fuller. Obok prawa pozytywnego, którego źródłem są akty władzy państwowej, istnieje jeszcze prawo natury, którego ostatecznym źródłem jest albo bóg (doktryna katolicka)albo właściwości natury człowieka (Grocjusz Hobes Locke) lub zasady współżycia w społeczeństwie L. Fuller. Lex – normy zawarte w tekstach prawnych ( ustawach, aktach podstawowych i precedensach) Ius – normy zawarte w tekstach prawnych, zasady sprawiedliwości czy moralności politycznej, które uważa za wiążące nawet wtedy gdy nie zostały zapisane w żadnym tekście prawnym. Dla pozytywistów prawo = Lex Dla nie pozytywistów prawo = Ius Prawo przedmiotowe to prawo pozytywne – ogół aktów normatywnych obowiązujących w danym państwie. Prawo podmiotowe to ogół uprawnień, które na różnych zasadach przypisujemy jednostce. Pozytywiści – jednostka nie może mieć żadnych innych uprawnień poza tymi, które przyznało jej państwo.

2

Nie pozytywiści – kategoria prawa podmiotowego jest pierwotna wobec prawa przedmiotowego – jednostka ma pewne prawa bez względu na to czy państwo gotowe jest je uznać czy też nie. Prawo wewnętrzne a międzynarodowe publiczne: Prawo wewnętrzne – reguluje stosunki wew. na terytorium danego państwa, Prawo międzynarodowe publiczne (prawo traktatowe) – normuje stosunki między państwami, mniejsza skuteczność, Prawo międzynarodowe Podmioty prawa Państwa, organizacje międzynarodowe (ONZ, NATO), w kontekście niektórych traktatów – osoby fizyczne Źródła Kreowane jednostronnie Powstają w drodze umów dwustronnych przez organy państwowe lub wielostronnych (konwencje lub (ustawy, precedensy sądowe) traktaty) Sankcje Przymus Dobrowolne i wzajemne wykonywanie przyjętych zobowiązań; w szczególnych przypadkach sankcje gosp., użycie sił zbrojnych Pierwszeństwo prawa międzynarodowego nad prawem wewnętrznym – w razie konfliktu normy prawa wewnętrznego z normą prawa międzynarodowego ta ostatnia przeważa. Normy prawa międzynarodowego wywierają bezpośredni skutek w stosunkach wewnętrznych. Prawo międzynarodowe prywatne – gałąź prawa wewnętrznego, ma charakter kolizyjny, normuje stosunki prawne ( gł. cywilno – prawne, w których występuje element obcy), określenie jakie prawo będzie właściwe dla wszelkich roszczeń wynikających ze stosunków tego typu. Funkcje prawa: • kontroli zachowań (regulacja zachowań) o normatywne – normy oddziałują na zachowanie, działają przez ludzką świadomość, norma nie może wpływać na nasze zachowanie jeżeli nie znamy jej treści o pozanormatywne – oddziaływania poprzez odpowiednie kształtowanie sytuacji fizycznych (bariery, pola minowe, infrastruktury – drogi, linie elektryczne, telefoniczne, systemowe – zwiększenie popytu, inflacji, przyjęcie określonej struktury administracyjnej), środki pozanormatywne mogą wpływać na nas bez naszej wiedzy Podstawowa funkcja normy – takie wpływanie na zachowanie by podejmowane działanie było pożądane przez normodawce powstrzymywanie się od działań niepożądanych Sankcja – dolegliwość, która poniesie adresat normy na wypadek niestosowania się do normy. Gratyfikacja – nagroda, która otrzyma w sytuacji zachowania się zgodnie z normą. N. Bobbio – podział systemów: o represyjne – operują zakazami i sankcjami, nastawione na ochronę porządku i bezpieczeństwa o promocyjne – odwołują się do nakazów i nagród, ich zadaniem jest realizacja programów społecznych (rozwój gospodarczy, opieka socjalna) • rozdziału dóbr i ciężarów – rozdzielanie dóbr, ciężarów, uprawnień, obowiązków między członków danego społeczeństwa Prawo wewnętrzne Osoby fizyczne, prawne, instytucje

3

Sprawiedliwość (wg J. Rawls) – podstawowa cnota instytucji społecznych, najważniejsza cnota prawa. Zasada sprawiedliwości formalnej (reguła równej miary) – osoby, sytuacje, stany rzeczy, które są pod istotnymi względami podobne powinny byś traktowane podobnie. Reguły sprawiedliwości materialnej: o reguły sprawiedliwości dystrybutywnej (rozdzielczej)  każdemu stosownie do pracy  każdemu stosownie do potrzeb  każdemu do zasług  każdemu stosownie do pozycji społecznej  każdemu to samo (elitarystyczna) – skrajna interpretacja Żaden system prawa nie może się bez tych reguł obejść. o reguły sprawiedliwości komutatywnej (wymiennej) Standardy sprawiedliwości proceduralnej (reguły): o zasada bezstronności i niezawisłości sądu, o równości stron o prawo do obrony • regulacji konfliktów Konflikt – sytuacja w której jedna ze stron występuje z żądaniami, roszczeniami, twierdzeniami, które druga strona kwestionuje. Rodzaje konfliktów: 1. ze wzgl. na strony: o dwubiegunowe – 2 strony o wielobiegunowe – więcej stron 2. ze wzgl. na rodzaj strony: o indywidualne o kolektywne Metody rozwiązywania konfliktów: o tryb kontraktowy (bezpośrednia metoda regulacji konfliktów) – same strony rozwiązują konflikt, autonomia stron (decydują o zasadach, procedurze rozwiązania sporu), dobrowolne porozumienie – umowa (konsensus) o mediacyjno – koncyliacyjny ( mediator, koncyliator – pomocnik i Pośrednia metoda doradca stron, nie ma uprawnień władczych), pełna autonomia co regulacji do wyboru mediatora, a także co do procedury prowadzenia konfliktów rokowań oraz zasad rozwiązywania konfliktu biorą udział os. o arbitrażowy – strony mają wpływ na wybór arbitra, procedury trzecie rokowań oraz zasady rozwiązania sporu lecz decyzja arbitra ma charakter władczy i jest wiążąca dla stron oraz może być przymusowo wyegzekwowana o adjudykacyjny – postępowanie wg określonych procedur i zasad, strony nie mają wpływu na wybór adudykatora,

4

III Prawo a moralność:
Innymi systemami normatywnymi, za pomocą których poddaje się kontroli zachowanie człowieka jest: • Religia • Obyczaj • Moralność itp. Etos – ogół norm społecznych, regulujących zachowania członków danego społeczeństwa; skomplikowany układ relacji między różnymi systemami normatywnymi. Moralność – obejmuje te normy społeczne, które kwalifikują zachowania jako dobre lub złe, słuszne lub niesłuszne. PRAWO (norma prawna) Stopień formalizacji i instytucjonalizacji b. sformalizowane i zinstytucjonalizowane; specjale procedury tworzenia i stosowania norm, skomplikowane układy instytucji i procedur (parlament, administracja, sądy, więzienia); może być tworzone, zmieniane i uchylane; Normy p są bardziej precyzyjne i określone. Uzasadnienie tetyczne – źródłem jest akt władzy kompetentnego organu państwowego (ustawa-sejm, rozporządzenie - rada ministrów); MORALNŚĆ (norma moralna) System niesformalizowany i niezinstytucjonalizowany; brak możliwości zmian; proces powstawania norm moralnych – spontaniczny; nie podlega dekretowaniu; bardzo ogólne wskazania; Uzasadnienie aksjologiczne; zaczyna obowiązywać, gdy upowszechni się przekonanie, że określone zachowanie jest dobre (złe), słuszne (niesłuszne), w związku z tym norma moralna określa sposób zachowania; źródło – spontanicznie rozwijające się oceny, oparte o aprobatę społeczną; Niesproceduralizowane i wyczerpują się w różnego rodzaju aktach społ. potępienia i dezaprobaty; sankcje rozsiane Odpowiedzialność doxatyczna – odpowiedzialność za motywy, intencje i przekonania (nie życz bliźniemu co tobie nie miłe) Osoby fizyczne Nie jest strukturalnie powiązana z państwem;

Obowiązywanie norm

Sankcje

Przedmiot regulacji

sformalizowane i zinstytucjonalizowane, wymierzane przez specjalne organy sądy, w specjalnym trybie (proces), po zastosowaniu procedury; sankcje skupione Zewnętrzne zachowania ludzi; wina – podstawowa forma odpowiedzialności prawnej;

Podmioty Stosunek do państwa

Osoby fizyczne; organizacje, instytucje (osoby prawne) Strukturalnie powiązane z państwem; organy państw. tworzą, zmieniają i uchylają normy prawne;

5

powszechnie akceptowane reguły moralności publicznej. które odsyłają do ogólnych standardów postępowania czy oceny określonych zachowań. o Terminy wartościujące – wartości np. zasad. wierność małżeńska itd. Formuła Radbrucha – jeżeli norma prawna w sposób wyjątkowo rażący narusza elementarne normy moralne.50 Techniki włączania wartości moralnych:  Bezpośrednia inkorporacja – pewne normy moralne stają się z woli prawodawcy normami prawnymi (zakaz zabójstwa. rażąca niewdzięczność. to tym samym traci ona moc obowiązującą i ani organy państwowe nie są zobowiązane do jej stosowania. a nie przez moralność oraz zachowania regulowane i przez prawo i przez moralność. szczególne okrucieństwo. kradzieży) o Przepisy odsyłające – odsyłają do innych przepisów. wzajemna pomoc. inne klauzule generalne (przepisy) – do ustalonych zwyczajów. np. dwa różne i niezależne systemy normatywne.Relacje między prawem a moralnością: • Przedmiotowe – jaki zachodzi stosunek regulacji między prawem a moralnością: o Prawo to minimum moralności – zakres czynów regulowanych przez prawo mieści się w zakresie czynów regulowanych przez moralność. iż prawo powinno respektować przekonania moralne większości społeczeństwa) • Walidacyjne – jak niezgodność prawa z normami moralnymi wpływa na obowiązywanie norm prawnych. Związek prawa i moralności – prawo powinno respektować wartości moralne. w razie braku szanowania prawo może przestać obowiązywać. dobra wiara. że też pozytywistów pozwala wprowadzać akty barbarzyństwa jeśli zatwierdzono je prawnie. (spór pozytywistów z nie pozytywistami) Pozytywiści – rozdział prawa i moralności. o równouprawnienie kobiet). religijna. zasada współżycia społecznego (stosunki międzyludzkie). formuła pozytywistyczna gwarantuje poczucie pewności i bezpieczeństwa. Nie pozytywiści – dowodzą. 6 . każdy czyn uregulowany przez prawo ma odpowiednik w regulacji moralnej. niskie pobudki. Prawo jest stanowione zgodnie z wolą społeczną. ani obywatele do jej przestrzegania. należytej staranności. o Krzyżowanie się moralności i prawa – istnieją takie zachowania. niesprawiedliwość prawa nie ma wpływu na jego obowiązywanie – (Dura Lex sed Lex) jeśli prawidłowo je ustanowiono i nie uchylono. społeczno – gospodarczego przeznaczenia prawa. klauzury generalne – przepisy. Sfera regulacji wspólna dla prawa i moralności obejmująca sytuację:  gdzie prawo i moralność regulują zachowania tak samo – sfera regulacji zbieżnej  gdzie regulują zachowania odmiennie – sfera regulacji rozbieżnej (gdy dochodzi do zbiegu tych systemów uważa się. regulowane wyłącznie przez prawo. – gosp. dyskryminacją rasową. interesu społ. które reguluje moralność. reguł. Prawo – istotny czynnik aktywnie kształtujący przekonania moralne (walka z nietolerancją. a nie reguluje prawo. • Funkcjonalne – jak normy moralne wpływają na treść norm prawnych i odwrotnie (jak prawo wpływa na treść przekonań moralnych) str. uszkodzenia ciała.

że są prawdziwe lub fałszywe. gdyby adresat zachował się nie zgonie z normą – naruszył ją. której możemy przypisać wartość prawdy lub fałszu. którym można przypisać wartość prawdy lub fałszu np. 7 . Pogląd odmawiający normą wartości logicznej nazywamy STANOWISKIEM NORM KOGNITYWISTYCZNYM. o których można orzec. Zdaniami są tylko zdania oznajmujące. Przepis prawny – elementarna jednostka systematyzacyjna danego tekstu prawnego.) Przepis prawny może pokrywać się z normą prawną jeśli znajdziemy w nim wszystkie elementy normy prawnej. Normą nie można przypisać wartości logicznej. wskazówki itd. Formułuje nakazy. Określa zakres normowania normy. punktów. Wypowiedzi performatywne – służą do dokonywania różnego rodzaju czynności i aktów symbolicznych. nie odpowiadają na pytanie „jak jest”. 59 i 60) Wszystkie koncepcje budowy normy prawnej posiadają te same elementy:  Hipotezę (H) – określa adresata normy oraz okoliczności. wyroku. ustępów. Normy nie mają charakteru opisowego (deskryptywnego). dyrektywy (normy techniczne „jeżeli chcesz doprowadzić wodę do wrzenia to powinieneś ją podgrzać do temp. rady. zakazy lub dozwolenia (nakłada uprawnienia lub obowiązki). Jeśli tekst prawny będzie składał się z artykułów (paragrafów. małżeństwa. oceny i performatywy Zdanie – wypowiedź oznajmująca.nie można przypisać im wartości logicznej (lecz istnieje szczególna kategoria dyrektyw i ocen. w których powinien on zachować się w sposób przewidziany przez normę. Normy i przepisy prawne Norma prawna – zrekonstruowana z tekstu prawnego dyrektywa postępowania. Hipoteza określa zakres zastosowania normy. Możemy o nich powiedzieć iż są słuszne lub nie słuszne. skuteczne lub nie skuteczne. Koncepcje budowy normy prawnej (strony 58. Dyrektywy .) będzie stanowił przepis prawny. Np. życzenia. przy czym zwykle do rekonstrukcji jednej normy potrzeba wielu przepisów. wywołuje skutek nie istniejący przed ich użyciem. 100o”. Podstawową funkcją normy jest sformułowanie określonej dyrektywy postępowania. Jeden przepis prawny jest elementem wielu różnych norm prawnych (przepisy o obronie koniecznej i stanie najwyższej konieczności stosują się do wielu różnych przestępstw o których mówi k.  Dyspozycję (D) – określa wzór powinnego zachowania się. Normy – należą do szerszej grupy wypowiedzi dyrektywnych obejmującej różnego rodzaju zalecenia. zdania. liter) to każdy artykuł (paragraf. ustęp itd. mianowanie i odwołanie kogoś ze stanowiska. który określa konsekwencję jakie nastąpią w sytuacji. zawarcie umowy. iż są prawdziwe lub fałszywe.k.  Sankcję (S) – element normy. obowiązujące lub nie obowiązujące. lecz na pytanie „jak być powinno” – jak ktoś powinien się zachować. która w najprostszym przypadku musi odpowiadać wyczerpująco na przynajmniej dwa pytania:  Kto i w jakich okolicznościach?  Jak powinien się zachować?  Jakie będą konsekwencje? (nie musi być w normie) Rekonstruuje się je z przepisów prawnych.IV NORMY PRAWNE I PRZEPISY PRAWNE Normy. a zatem nie można o nich powiedzieć. wydanie ustawy.

Lech Wałęsa. funkcjonariusz publiczny. decyzje administracyjne. każda osoba wezwana w charakterze świadka…  Normy konkretne – odnoszą się do zachowań jednorazowych np. Zasady prawa i zwykłe normy prawne:  Zasady prawa:  Zady uniwersalne (całego systemu prawa) – np. żołnierz. które są jednocześnie generalne i abstrakcyjne to normy ogólne. nie zawisłości sądów. wzywa się Jana Kowalskiego w charakterze świadka… Normy. przedsiębiorstwo Telex. podziału władzy. 7. 2. Normy indywidualno – konkretne to akty stosowania prawa np. celowościowe) – nie wskazują one. równości wobec prawa)  Zasady części systemu prawa – odnoszą się do jednej lub kilku gałęzi prawa np. Przepisy dyspozytywne i imperatywne:  Dyspozytywne (Ius dispositivum) – przepisy względnie obowiązujące – stosuje się je tylko wtedy.Podziały przepisów prawnych: 1. w których zawarte są normy ogólne noszą nazwę aktów tworzenia prawa (konstytucja. muszą zawsze być respektowane przez strony 5. strony mogą odstąpić od tych przepisów przyjmując inne postanowienia czy reguły. państwa prawnego. zakazujące i dozwalające 3. Normy ogólne i indywidualne (ze względu na sposób określenia adresata):  Normy generalne – adresat jest określony przez wskazanie jego cech (każdy człowiek. zwykle imieniem własnym np. które dopiero mają zostać wydane. Przepisy kompetencyjne – upoważniają organy państwowe do stanowienia określonych norm. Przepisy nakazujące. Przepisy odsyłające i blankietowe:  Odsyłające:  Systemowe – odsyłają do innych przepisów prawnych  Pozasystemowe – odsyłają do reguł czy zasad pozaprawnych (odsyłają do zasad współżycia społecznego)  Blankietowe – odsyłają do aktów normatywnych. prezydent Rzeczypospolitej)  Normy indywidualne – adresat jest oznaczony nazwą indywidualną. rozporządzenia). wydawania określonych decyzji lub dokonywania oznaczonych czynności. zasady konstytucyjne (z.  Imperatywne (Ius cogens) – przepisy bezwzględnie obowiązujące – działanie nie może być ani wyłączone ani ograniczone lub zmienione wolą stron. instytucja państwowa. wyroki sądowe. ale pokazują jaki cel powinien osiągnąć pozostawiając kwestię wyboru środków realizacji tego celu do jego dyspozycji. Określają zakres swobody czy wolności w regulowaniu swych stosunków. 6. Normy programowe (finalne. jak powinien zachować się adresat normy. ustawy. 4. Akty normatywne. gdy strony nie uregulowały swych stosunków w odmienny sposób niż to przewiduje dany przepis. zasada domniemania niewinności oskarżonego (In dubio pro reo – wątpliwości dowodowe należy rozstrzygać na korzyść 8 . Ze względu na sposób określenia czynu:  Normy abstrakcyjne – odnoszą się do zachowań powtarzalnych np.

Kryteria odróżnienia norm od zasad prawnych: • Miejsce normy prawnej w hierarchii aktów normatywnych – zasady są formułowane przede wszystkim w konstytucjach i ustawach • Ocena danej normy jako pełniącej zasadniczą rolę w systemie prawa. Zasady – mają charakter dyrektyw optymalizacyjnych – norm nakazujących realizację określonego w nich stanu rzeczy w możliwie największym stopniu. • Funkcja normy w procesach wykładni i stosowania prawa. moralne). Dworkin – różnice między zasadami i zwykłymi normami podaje on na przykładzie dwóch następujących reguł: „nikt nie może odnosić korzyści z wyrządzonego zła” (zasada). jeśli natomiast świadków było mniej to jest nieważny. sprawiedliwe. Przepisy o prawach i wolnościach obywatelskich maja takie same cechy. Mówi się wtedy o wewnętrznej hierarchii aktów normatywnych. co zwykłe normy prawne zawarte w danym akcie normatywnym. V OBOWIĄZYWANIE PRAWA: Reguły walidacyjne – reguły określające kryteria obowiązywania aktów normatywnych oraz zawartych w nich przepisów prawnych. Zdaniem Tryb. jeżeli nie. nie jest natomiast jasne jakich stanów faktycznych odnosi się nasza zasada 2. jeżeli zakres zwykłej normy został spełniony. Zwykle normy funkcjonują w sposób albo albo. „testament ustny musi być sporządzony w obecności co najmniej trzech świadków” (zwykła norma). które zostały prawidłowo ustanowione i nie zostały uchylone. 9 . Zdaniem Dworkina różnica między zasadami i zwykłymi normami prawnymi sprowadza się zasadniczo do trzech podstawowych kwestii: 1. ♦ obowiązywanie w sensie aksjologicznym – normy spełniające przyjęte kryteria etyczne (słuszne. w razie sprzeczności zwykłych n. R. Obowiązywanie prawa: ♦ obowiązywanie w sensie normatywnym (systemowym) – normy. w przypadku zasad prawnych ich zakres zastosowania jest bardzo rzadko sformułowany – wiemy do jakiej formy testamentu odnosi się reguła o 3 świadkach. ponieważ uważa się. interpretując przepisy prawne należy brać pod uwagę przede wszystkim zasady konstytucyjne. za których naruszenie organy państwowe pociągają do odpowiedzialności (normy stosowane przez organy państwowe). ale ocena wagi i doniosłości zasady w rozstrzygnięciu danej sprawy. prawnych jedna z nich zostaje uznana za nie obowiązującą. to testament jest ważny. zwykłe normy prawne mają określony zakres zastosowania. to normę należy zastosować. Konflikt zasad nie prowadzi do takich konsekwencji (brak derogacji którejkolwiek z nich). swobodnej oceny dowodów. (formuła mniej lub bardziej) 3. ♦ obowiązywanie w sensie faktycznym – normy. że chociaż zasady mają tą samą moc prawną. z. z. to jednak odgrywają one rolę szczególną w procesach stosowania wykładni prawa. to normy zastosować nie wolno – jeśli wiec testament ustny został sporządzony w obecności przynajmniej 3 świadków.oskarżonego). autonomii woli stron i wolności umów. Konstyt. O zastosowaniu zasad decyduje nie ich zakres zastosowania. Wszystkie normy prawne należy interpretować mając na względzie zasady systemu prawa. jakiejś jego gałęzi lub nawet instytucji prawnej.

derogacja wyraźna – to uchylenie normy lub aktu normatywnego przez inna normę prawną nazywaną przepisem lub klauzulą derogacyjną – klauzule zawarte są w przepisach końcowych aktu normatywnego.Charakterystyczne reguły walidacyjne: ∗ obowiązują normy. Reguła Lex specialis de rogat legi generali nie jest regułą derogac. mają one treść: „traci moc ustawa z dnia… o …”.. np. ale tylko wtedy. 2) należy zastosować względy celościowe. ustawy – sejm w trybie przewidzianym w konstytucji. uchylenie następuje bez względu na czas wydania i ogólność  reguła chronologiczna (Lex posterior de rogat legi prori) – akt wydany później uchyla akt wydany wcześniej. a jedynie regułą wskazującą. które zostały wyraźnie lub milcząco uchylone (derogowane). derogacja milcząca = derogacja przez sam fakt odmiennego uregulowania – normodawca wprowadza nowe przepisy i nie uchyla poprzednich.reguła de Sue tudo – norma prawna traci moc obowiązującą (wychodzi z użycia) w skutek niestosowania przez dłuższy czas lub radykalnej zmiany okoliczności. chronologicznej i merytorycznej to wtedy 1) należy zastosować normę merytoryczną w myśl zasady Lex posterior generalis non de rogat legi priori speciali – norma późniejsza ogólna nie uchyla normy wcześniejszej specjalnej.  reguła merytoryczna (Lex specialis de rogat legi generali) – stosuje się ją do norm w stosunku zawierania się (nadrzędności. ustawa uchyla rozporządzenie. które zostały prawidłowo ustanowione. np. gdy akt późniejszy ma moc prawną nie niższą nią akt wcześniejszy. zostały ustanowione przez upoważniony organ zgodnie z procedurą. „uchyla się rozporządzenie…”. Obowiązywanie w sensie normatywnym 10 . które w rażący sposób naruszają elementarne i nie kontrowersyjne zasady moralny (formuła Radbrucha). nawet jeżeli nie zostały formalnie uchylone. Lex specialis – norma szczegółowa. ale także normy stanowiące konsekwencję norm ustanowionych. jak stosować przepisy ogólne i specjalne w przypadku kolizji. np. ∗ obowiązują nie tylko normy ustanowione. z zasady państwa prawa wynika między innymi zasada ochrony praw słusznie nabytych i zasada Lex retro non agit. ∗ norma prawna by obowiązywać musi zostać prawidłowo ogłoszona – opublikowana zgodnie z prawem. Jeśli dojdzie do kolizji reg. ta reguła ma najwyższą moc. podrzędności). że doszło do derogacji milczącej):  reguła hierarchiczna (Lex superior derogat Lex inferiori) – norma hierarchicznie wyższa uchyla niezgodną z nią normę hierarchicznie niższą. a jedynie wyłącza jej zastosowanie w przypadku zbiegu obu norm. Sąd może odmówić zastosowania w danym przypadku jednej z norm kolizujacych ze sobą: ∗ obowiązywanie w sensie faktycznym . Lex generalis – norma ogólna. Norma specjalna nie uchyla (pozbawia mocy obowiązującej) normę ogólną. Jeśli dochodzi do zbiegu reguły hierarchicznej z pozostałymi regułami to stosuje się zawsze regułę hierarchiczną. ∗ nie obowiązują normy. Reguły kolizyjne (dowodzą. ∗ obowiązywanie w sensie aksjologicznym – nie obowiązują te normy prawne.

odwołujemy się do tego pojęcia gdy mówimy o prawie socjalistycznym czy kapitalistycznym. z która przestają obowiązywać.prawo nie działa wstecz. gdy porównujemy ze sobą prawo kontynentalne z prawem anglosaskim (common law) itd.. prawa afrykańskiego Systemy prawa kapitalistycznego i socjalistycznego: Kapitalizm Własność prywatna i gospodarka wolnorynkowa jako podstawa ustroju ekonomicznego Demokracja parlamentarna – podstawa ustroju politycznego System praw i wolności obywatelskich z wolnością słowa i zrzeszania się jako podst. VI SYSTEM PRAWA R. aspekt terytorialny – akty prawa wewnętrznego obowiązują tylko na terytorium danego państwa. Stosowane po to by przygotować się do stosowania aktu i dać organom stosującym możliwość zapoznania się z jej treścią. III. Socjalizm Podst. powietrzne i kosmiczne ∗ wyłączone są placówki dyplomatyczne obcych państw aspekt personalny – obowiązuje wszystkie podmioty znajdujące się na terytorium danego państwa (również obcokrajowców) z wyłączeniem osób z immunitetami dyplomatycznymi. Ustawy czasowe (epizodyczne) – akty normatywne podające datę. aspekt czasowy – norma obowiązuje w okresie od jej wejścia w życie do uchylenia. prawa hinduskiego • S. prawa Dalekiego Wschodu – Korea Płd. II. terytorialny i personalny obowiązywania: I. David wymienia następujące podstawowe typy współczesnych systemów prawnych: • Civil law = prawo kontynentalne = system romańsko – germańskie • Common law = prawo anglosaskie • System prawa socjalistycznego • S. ustroju jest dyktatura partii komunistycznej dla której prawo i instytucje państwowe to pas transmisyjny do wykonywania działań Daleko posunięta negacja praw i wolności obywatelskich. Japonia • S. Do terytorium państwa zalicza się: ∗ obszar lądowy (razem z tym co pod) ∗ pas powietrzny ∗ wody przybrzeżne ∗ statki morskie. w szczególności wolności 11 . obejmuje obywateli także za granicą. prawa Islamu • S. ustroju ekonomicznego jest własność państwowa (własność społeczna lub ogólnonarodowa) i gospodarka planowana Podst.Aspekt czasowy. Moc wsteczna (retroaktywna) – akty normatywne stosuje się do wydarzeń mających miejsce przed wejściem ich w życie. Norma wchodzi w życie z momentem jej ogłoszenia w oficjalnym dzienniku promulgacyjnym albo w momencie późniejszym. który sama określa – vacatio legis. Jest to wyjątek od zasady . ∗ Systemy – Typy to zespół cech charakterystycznych dla porządków prawnych określonego rodzaju. Trwa od 2 tygodni do roku.

współczesne prawo polskie. niemiecki. w określonym państwie. mają moc terytorialnie ograniczoną. Akty regulujące (internal administracji = akty prawa wewnętrznego) – obowiązują one wyłącznie jednostki hierarchicznie podporządkowane danemu organowi administracji (służą do kierowania działalnością jednostek podporządkowanych). uchwał lub zarządzeń. Systematyzacja pionowa – hierarchia aktów normatywnych w dużym przybliżeniu odpowiada hierarchii organów państwowych. 12 ∗ Common law Zasada prymatu ustawy Brak rozdziału tworzenia od stosowania prawa Sądy mogą tworzyć prawo Brak recepcji prawa rzymskiego Najwyższa forma legislacji – ustawa . iż organy hierarchicznie wyższe tworzą zwykle (ale nie zawsze) akty normatywne o wyższej mocy prawnej niż organy hierarchicznie niższe. Szczeble hierarchii aktów normatywnych: • Konstytucja – najwyższa moc prawna. do ich wydania jest potrzebne szczegółowe upoważnienie ustawy. angielskie. instrument legislacji. Systemy civil law i common law: Civil law Zasada prymatu ustawy Oddzielenie tworzenia i stosowania prawa Zakaz tworzenia prawa przez sądy Historyczne źródło – prawo rzymskie Najwyższa forma legislacji – kodeks Non exemplis sed legibus iudicandum est – Przeczytać strona 82 Systemy Konkretne – ogół norm. politycznego i społecznego. 1. • Akty prawa terenowego (miejscowego. Prawo socjalistyczne nie wniosło żadnego wkładu do kultury cywilizowanych społeczeństw. nie mogą wiązać innych podmiotów. reguluje podst. Przepisy prawne tworzą hierarchiczną strukturę (systematyzacja pionowa) i są pogrupowane w kompleksy norm zbliżonych do siebie treściowo (systematyzacja pozioma). • Akty podustawowe (zwykłe akty wydawane na podstawie ustaw i w celu ich wykonania) – akty organów administracji publicznej noszą nazwę rozporządzeń. w tym zwykłych obywateli. Prawa i obowiązki obywateli mogą być uregulowane w osobnym akcie prawnym uważanym za składnik konstytucji (karta praw i wolności). ustroju politycznego.porządku społecznego słowa i zrzeszania się Instrumentalizacja – zredukowanie prawa do instrumentu polityki partii komunistycznej. tworzy ją parlament w specjalnym trybie. ekonomicznego i społecznego w państwie. w tym sensie. praw obywatelskich. tworzą je parlamenty. Samoistne akty podustawowe – organy administracji mogą wydawać w celu realizacji swoich konstytucyjnych zadań bez szczegółowego upoważnienia ustawy. która za pośrednictwem prawa kierowała całością życia ekonomicznego. lokalnego) – są wydawane przez organy samorządu terytorialnego i organy administracji terenowej. Zawiera katalog podst. • Ustawy – podst. Służą wykonaniu ustaw. Normy prawne wchodzące w skład systemu są w dostatecznym stopniu nie sprzeczne i nie pozbawione luk. które obowiązują w określonym czasie.

o Metoda karna – stosuje się je. Polskie kodeksy: • Kodeks cywilny – 23. zawierające podstawowe dla danej gałęzi prawa zasady i normy prawne. o Metoda administracyjna – zachodzi wtedy gdy jeden z podmiotów jest podporządkowany drugiemu.02. gdy prawo respektuje autonomię woli stron i w granicach określonych przez normy imperatywne (Ius cogens). kodeks napoleona. Instytucja prawna – kompleks norm stanowiących funkcjonalna całość. z reguły rzędu ustawowego. gdy mamy doczynienia z czynami zabronionymi przez ustawę (przestępstwa. • Kryterium metody regulacji – rola posiłkowa wobec kryterium przedmiotowego.1964 • Kodeks postępowania cywilnego – 17. kodeks cywilny niemiecki – BGB.Materie ustawowe są to materie uregulowane tylko w ustawie. Systematyzacja pozioma – podział prawa ze względu na gałęzie prawa (kompleksy norm regulujących stosunki społeczne tego samego rodzaju).1964 • Kodeks pracy – 26. stosuje się ja w prawie karnym (postępowaniu karnym). testamentu. Moc prawna – cecha stopniowalna (może być większa lub mniejsza). postępowaniu administracyjnym (karno – administracyjne) i finansowym (karno – skarbowe). Kodeks – akt normatywny. jest również stosowana gdy podmioty danego stosunku są sobie w sensie prawnym równorzędne i nie zachodzi miedzy nimi relacja hierarchicznego podporządkowania. ale nie odwrotnie d) Nw może upoważniać do utworzenia Nn.11. wykroczenia) pod groźbą kary. akt albo obowiązuje albo nie i ni może obowiązywać bardziej niż inne. organy administracyjne. kodeks cywilny. Podział prawa na gałęzie: • Kryterium przedmiotowe – podstawą podziału jest regulacja stosunków społecznych.1964 • Kodeks rodzinny i opiekuńczy – 25. ale nie odwrotnie e) Nw dotyczy zwykle spraw większej wagi niż Nn 2.09. nie mogą być regulowane za pośrednictwem aktów rządowych lub innych aktów pochodzących od organów administracji publicznej. pozwala podmiotom swobodnie kształtować stosunki prawne. instytucje publiczne oraz stosunkach z obywatelami. Stosunek Nw (norma wyższa) do Nn (norma niższa): a) Nw może uchylić lub zmienić Nn. o Metoda cywilna – jest stosowana wtedy.06. obowiązywania Nn.2000 13 .1974 • Kodeks spółek handlowych – 15. etc. darowizny. Moc obowiązująca – cecha nie stopniowalna. regulującą jakiś typowy zespół stosunków społecznych np. ale nie odwrotnie b) Nn powinna być zgodna ( nie może być sprzeczna) z Nw c) Nw może stanowić podst. np. np. instytucja małżeństwa. np. każdy stan rządził się własnym prawem. • Kryterium podmiotowe – odgrywało ważna rolę w średniowieczu.04.

kompetencje i organizację organów rozstrzygających te sprawy. hipoteka. porządkowanie aktów normatywnych już obowiązujących w danej gałęzi prawa po to by ułatwić korzystanie z nich. kuratela itd.1997 Kodeks karny wykonawczy – 06. przysposobienie. cywilnym.międzynarodowe prywatne. wodne. . budowlane. kiedy doszło do naruszenia norm prawa materialnego. ochrony środowiska) Prawo materialne – zespół norm regulujących w sposób pierwotny daną sferę stosunków społecznych. stosunki rodzinne. reguluje władczą działalność organów państwa w różnych dziedzinach życia społecznego.06. Prawo administracyjne – najbardziej rozbudowany dział prawa wewnętrznego. 14 . prawa i obowiązki pracodawców i pracowników. rodziców i dzieci. prawa i obowiązki małżonków. .prawo zobowiązań – umowy. . Prawo konstytucyjne – zespół norm regulujących podstawy ustroju politycznego. nowych technologii (prawo informatyczne) lub nowych problemów społecznych (p. banki. ekonomicznego i społecznego. Prawo procesowe (formalne) – normy regulujące sposób postępowania w przypadku.06. .prawo handlowe. mianowania. Prawo pracy – związek z p. powołania. odpowiedzialność za czyny niedozwolone. Konstytucja RP z 1997. • Gałęzie kompleksowe (mieszane) – łączą różne elementy regulacji prawnych (prawo morskie).1960 Inkorporacja – prywatny lub urzędowy zbiór praw w danej dziedzinie. ochrona pracowników. układy zbiorowe pracy itd. a także postępowanie egzekucyjne i inne. Prawo cywilne – najważniejsze działy: . • Nowe – rezultat powst.prawo rzeczowe – własność.prawo spadkowe – dziedziczenie ustawowe i testamentowe. Prawo rodzinne – małżeństwo.06. Prawo karne – przestępstwa lub wykroczenia.1997 Kodeks postępowania karnego – 06.wekslowe. zastaw. Prawo finansowe – reguluje zasady funkcjonowania finansów publicznych (budżet.• • • • Kodeks karny – 06. reguluje stosunki pracy wynikające z umowy. . Postępowanie cywilne obejmuje postępowanie w sprawach spornych (procesowe) i niespornych (nieprocesowe).autorskie.1997 Kodeks postępowania administracyjnego – 14. działy prawa administr.06. Tendencje podziału prawa: • Dyferencjacji – wyodrębniania się z istniejącej gałęzi prawa bardziej wyspecjalizowanych (z prawa cywilnego – prawo pracy i rodzinne). . – prawo łowieckie. określających jakie prawa i obowiązki mają podmioty aktywne w tej sferze.czekowe. Prawo rolne – reguluje własność i użytkowanie gruntów rolnych. . zasady odpowiedzialności karnej. inne prawa rzeczowe. podatki).

administracyjnego) jako instrumentu polityki społecznej. Sposobu dochodzenia roszczeń (A. Somló) Prawo publiczne Reguluje stosunki między organami państwa oraz organami państwa i obywatelami. kulturowych. etatyzacja życia społecznego (upaństwowienie).Kryteria Podmiotowe (E. Prawo ustawowe – najważniejsze z pośród prawa stanowionego. inspirowana ideologią państwa opiekuńczego (welfare state) – przejmowanie funkcji socjalnych (system świadczeń socjalnych. ochrony zdrowia czy środowiska). PRAWO PUBLICZNE I PRYWATNE: Prawo prywatne – odnoszące się do interesów jednostki. Przedmiotowe (G. Stosunek władczy. edukacyjnych. Przyczyny publicyzacji współczesnych systemów prawa: a) Rozrost funkcji współczesnych państw – interwencja państwa w gospodarkę. interes jednostki podporządkowany interesowi państwa. F. uchwała).91/ 92. Prawo przyjmuję formę dokumentu o określonej formie i budowie – tekst prawny (ustawa. administracyjne. Prawo prywatne Reguluje stosunki między obywatelami. likwidacja lub ograniczenie własności prywatnej – gospodarka centralnie planowana. Roszczenia publicznoprawne są dochodzone z urzędu. Podstawowa i najważniejsza forma we wszystkich współczesnych państwach (i Civil law i common law). stosunki hierarchicznego podporządkowania. który składa się z norm ogólnych (istnieją wyjątki od tej reguły). b) Rozwój nowych technik i technologii – techniki zbierania i przetwarzania informacji zwiększają możliwości sterowania procesami społecznymi i stanowią impuls do wykorzystywania prawa (gł. c) Powstawanie reżimów totalitarnych (nazizm. finansowe. karne. 15 . rozporządzenie.Thon) Przykłady Roszczenia prywatno-prawne dochodzone (z inicjatywy) zainteresowanych stron. 1.Bierling. Prawo stanowione sensu stricte (prawo pisane – Ius scriptum) – stanowienie prawa na drodze jednostronnej decyzji organu państwowego lub instytucji upoważnionej przez taki organ. Historia prawa prywatnego i publicznego str. Prawo cywilne.Jelinek) Stosunek równorzędności. działy prawa procesowego. Prawo konstytucyjne. VII TWORZENIE PRAWA Akt tworzenia prawa – władczy akt organu władzy państwowej. Historyczne kryteria prawa: Prawo publiczne –zbiór norm odnoszących się do interesu państwa. komunizm) – maksymalne ograniczenie swobód.

którego zwyczaj dotyczy • Uznanie zwyczaju przez sądy lub inne organy stosujące prawo tj. decyzja. W krajach z Civil law dopuszczalną kategorią precedensów są precedensy de facto. 6. Umowa jest rzadko bezpośrednim źródłem prawa. Prawo zwyczajowe – organ państwa nie tworzy ale uznaje kreślone normy za normy prawne. którą wdanym systemie prawa uważa się z źródło norm prawnych. (np. • 16 . Precedens – zawarta w decyzji sądowej norma ogólna która de iure (formalnie wiążące) lub de facto (formalnie nie wiążące) wpływa na podejmowanie innych decyzji przez sądy. której stronami są organy państwowe i/lub upoważnione przez nie instytucje. Doktryna prawnicza nie jest zaliczana do źródeł prawa. Subsydiarność prawa zwyczajowego polega na tym iż wolno jest je zastosować pod warunkiem. pacta conventa). rozporządzenie. dokument. uchwała odpowiedniego organu państwowego (Polska). 4. precedens. Prawo prawnicze – zaliczanie do źródeł prawa poglądów niektórych prawników.organ państwa uznaje za normy prawne pewne normy religijne (islam).2. Ustawa może uchylić precedens. Kryteria uznania normy za normę prawa zwyczajowego ( nauka niemiecka): • Powszechna akceptacja zwyczaju w środowisku. ustawa. decyzja sądu lub innego organu uznająca zwyczaj za normę prawnie wiążącą (inne państwa). 5.  Oficjalne – urzędowe dzienniki promulgacyjne np. Prawo kontraktowe – umowa. Tryb negocjacyjny w dalszym ciągu ogrywa ważną rolę. Jeżeli zawartą w tej decyzji normę ogólną uważa się za wiążąca. Odgrywa znaczącą rolę w państwach azjatyckich i afrykańskich oraz jest jeszcze źródłem prawa międzynarodowego publicznego (traci na znaczeniu). reguły postępowania. Dziennik Ustaw. W prawie międzynarodowym publicznym (prawo traktatowe) tryb negocjacyjny to najważniejsza procedura prawa. Zasada stare decisis – zasada związania sądu precedensem. np. Monitor Polski oraz dzienniki urzędowe ministerstw i innych organów państwowych. Jeżeli jedną ze stron takiej umowy jest organ państwowy to można mówić o współ stanowieniu prawa przez państwo. chociaż nieuznawane za wiążące przez organy państwowe. ŹRÓDŁA PRAWA: • W sensie formalnym (fontem Iris oriundi) – każdy akt. Umowy w międzynarodowym prawie publicznym: • Dwustronne (bilateralne) • Wielostronne (multilateralne) nazywane traktatami lub konwencjami 3. Prawo religijne . Źródła poznania prawa (fontem Iris cognoscendi)– wszelkiego rodzaju dokumenty i obiekty na podstawie których możemy ustalić treść norm prawnych. Prawo precedensowe – powstanie prawa w drodze decyzji sądowej lub administracyjnej. magna charta liberatum. istnienie trwałego i stałego orzecznictwa partego na tym zwyczaju • Akceptacja zwyczaju jako wiążącego przez doktrynę prawniczą Zwyczaje – akceptowane w określonej grupie czy środowisku. iż dane zagadnienie nie jest uregulowane przez ustawy lub inne akty normatywne.

które nie mogą stanowić wyłącznej podstawy aktu stosowania prawa. gazety.rozporządzenia .ustawy . doktryny. poglady obcej doktryny.zarządzenia ministrów  Nieoficjalne – dokumenty. a tym samym nie mogą być samodzielnym źródłem naszych uprawnień lub obowiązków. odnosi się do czynników społecznych. wnioskowań prawniczych. religijnych. płytach nagrobnych. sytuacji ekonomicznej). inskrypcje na pomnikach. reguły kolizyjne 17 . telewizja. których możemy ustalić treść norm prawnych np. • W sensie materialnym – najmniej określony i przydatny. przekonań moralnych. zagraniczne akty normatywne. Dziennik Ustaw publikuje: . książki.uchwały Rady Ministrów . układów sił politycznych w państwie. obiekty na podstawie.     • Normy prawa międzynarodowego publicznego Prawo zwyczajowe Precedensy Akty legislacji autonomicznej Niesamoistne – wszystkie normy i materiały. ustawa. np. a więc może być samodzielnym źródłem naszych praw i obowiązków. radio.   Konstytucja Ustawy •  Akty legislacji delegowanej – akty wydawane przez organy państwowe na podstawie upoważnienia ustawowego. ekonomicznych ( ideologii. zalecenia i opinie instytucji międzynarodowych i europejskich. orzeczenia sądów.     Orzeczenia sądowe Materiały przygotowawcze – sprawozdania komisji legislacyjnych Poglądy Doktryny  Materiały komparatystyczne – orzeczenia sądów zagranicznych. traktaty międzynarodowe.  Reguły egzegezy – dyrektywy wykładni. rozporządzenia instytucji unijnych. Samoistnym źródłem prawa – jest każda reguła lub zasada stanowiąca samodzielną podstawę decyzji sędziowskiej lub innego aktu stosowania prawa.ratyfikowane umowy międzynarodowe Monitor Polski: . materiały komisji legislacyjnych. poglądy. reguły egzegezy. np.

a w razie kolizji ma pierwszeństwo nad normami p. wspólnotowe) Prawo to podlega bezpośredniemu stosowaniu na terenie Polski. Brak rozgraniczenia aktów tworzenia i stosowania prawa – adresatami dyrektyw zaliczanych do aktów tworzących prawo są indywidualnie oznaczone państwa. natomiast adresatami decyzji. ŹRÓDŁA PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO. że są wydawane na podstawie aktów prawa pierwotnego. Prawo europejskie (prawo unijne. Zasady i reguły pozaprawne – zwyczaje. Cechy prawa europejskiego: 1.  Doktryna  Deklaracje  Zalecenia organizacji międzynarod. a wspólnota międzynarodowa jest coraz bardziej skłonna. Mieszane – ma charakter zarówno prawa międzynarodowego jak i wewnętrznego.  Umowy międzynarodowe zawierane przez Unię lub Wspólnoty z innymi podmiotami (państwami. to ma ona pierwszeństwo przed ustawami i niższymi aktami normatywnymi. wewnętrznego. zasady współżycia społecznego. międzynarod.  Prawo pochodne – wszystkie akty normatywne ustanowione przez organy UE (rozporządzenia. Prawo wspólnotowe podlega bezpośredniemu stosowaniu w państwach członkowskich i może stanowić samoistną i niezależną od p. Samoistne źródła prawa międzynarodowego:  Umowy (traktaty) międzynarodowe  Zwyczaj międzynarodowy (międzynarodowe prawo zwyczajowe)  Zasady ogólne prawa międzynarodowego Niesamoistne źródła prawa międzynarodowego:  Orzecznictwo sądów międzynarod. Jeśli przy tym umowa międzynarodowa została ratyfikowana za zgodą wyrażona w ustawie. dostarczają jednak dodatkowego wsparcia dla takich decyzji (jest ona lepiej uzasadniona). które uważa się za akty stosowania prawa unijnego bywają wszystkie państwa. cechą charakterystyczną jest to. 18 SAMOISTNE . 3. zasady słuszności Niesamoistne źródła prawa nie mogą stanowić wyłącznej podstawy decyzji organu stosującego prawo. 2. a zatem wiążących państwa nawet bez ich zgody. organizacjami międzynarodowymi). Polska Ratyfikowane umowy międzynarodowe staja się częścią wewnętrznego prawa polskiego i mogą być bezpośrednio stosowane. i narodowego podstawę skarg i roszczeń obywateli oraz państw członkowskich. decyzje). EUROPEJSKIEGO I WEWNĘTRZNEGO Prawo międzynarodowe Wiele państw demokratycznych uznaje prymat prawa międzynarodowego nad własnym prawem wewnętrznym. by podstawową normą tego prawa nadać status norm bezwzględnie wiążących (Ius cogens). dyrektywy. Źródła prawa europejskiego:  Prawo pierwotne – traktaty założycielskie wraz z załącznikami i protokołami oraz traktaty akcesyjne.

 Zasady ogólne prawa wspólnotowego = ogólne zasady prawa międzynarodowego. 19 .

nad prawem unijnym. Przepisy prawa karnego c. Kategorie aktów normatywnych:  Konstytucje – akt normatywny o najwyższej mocy prawnej. Prawa i obowiązki obywateli b. Zalecenia ( rekomendacje)  Deklaracje  Obwieszczenia  Komunikaty Unia zobowiązuje się do przestrzegania prawa międzynarod. materie ustawowe) – zalicza się do nich: a. Normy regulujące strukturę państwa i samorządów 20 . Ustanawianie monopolów e. ważne dla obywateli sprawy mogą być uregulowane wyłącznie w ustawie (tzw. wyjątkowy. a w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Konstytucyjnego mówi się wprost o prymacie prawa międzynarod. publicznego. może uchylić każdy akt i nie może zostać uchylony przez żaden akt. w tym i w stosunku do zwykłych obywateli. Ustanawianie budżetu f. PRAWO MIĘDZYNARODOWE PRAWO EUROPEJSKIE PRAWO WEWNĘTRZNE Prawo Wewnętrzne Konstytucja wprowadziła podział wszystkich aktów normatywnych na dwie kategorie:  Akty normatywne powszechnie obowiązujące – mogą mieć moc wiążącą w stosunku do wszystkich podmiotów prawa.  Akty normatywne wewnętrzne – mogą wiązać zasadniczo tylko podmioty hierarchicznie podporządkowane organowi wydającemu taki alt. Przepisy podatkowe i zagadnienia gospodarki finansowej państwa d.  Ustawy – podstawowa forma legislacji we wszystkich demokratycznych społeczeństwach. społecznego i ekonomicznego w państwie oraz formułuje katalog podstawowych praw i wolności obywatelskich. Wprowadzanie stanów nadzwyczajnych (wojny. klęski żywiołowej) g. reguluje podstawy ustroju politycznego.

3/4 itd. Większość bezwzględna (absolutna) – suma głosów „za” jest większa niż suma głosów przeciw i wstrzymujących się. Uchwały RM są wydawane na podstawie konstytucji lub ustaw. pierwszeństwo ma umowa międzynarodowa. wewnętrznego mogą wydawać inne organy. Większość zwykła . wójtów. jeśli zostały do tego upoważnione (np. w razie kolizji takiej umowy z ustawą. w Senacie bezwzględnej większości głosów przy takim samym quorum co w sejmie. składające się na pojęcie drogi czy też trybu ustawodawczego:  Inicjatywa ustawodawcza – zgłoszenie projektu przez upoważniony organ. Inicjatywa ustawodawcza należy do: o Grupie przynajmniej 15 posłów o Komisji sejmowej o Senatowi o Prezydentowi o Radzie Ministrów o Grupie co najmniej 100 tysięcy obywateli  Dyskusja nad projektem – czytanie ustawy.suma głosów „za” jest większa niż przeciw nie licząc wstrzymujących się. Ratyfikowane umowy międzynarodowe – umowa międzynarodowa została ratyfikowana za zgodą parlamentu wyrażoną w ustawie. Większość względna – najwyższa liczba głosów uzyskana w przypadku wyborów między przynajmniej trzema kandydatami. Większość kwalifikowana – większość wyższa od bezwzględnej ale mniejsza od jednomyślności (2/3. Inne akty normatywne uchwala Sejm i Senat (w tym trybie ustanawia się przykładowo regulamin sejmu i senatu). Radę Ministrów i ministrów. zarząd NBP. które zobowiązuje parlament do jego rozpatrzenia. ich zasięg jest terytorialnie ograniczony. wolno je wydawać wyłącznie na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawowego. natomiast uchwały innych organów oraz zarządzenia – na podstawie ustaw. Akty p. W Polsce sejm uchwala ustawy zwykłą większością głosów przy obecności przynajmniej połowy ustawowej liczby posłów. Rada Polityki Pieniężnej i inne).  Akty prawa miejscowego (lokalnego. 21 . zarządzenia Prezydenta i Ministrów zalicza się do aktów wewnętrznych (aktów kierownictwa czy też prawa wewnętrznego). mogą być wydawane przez prezydenta. mogą być wydawane tylko na podstawie upoważnienia ustawowego i w jego granicach. jednak dla zmiany konstytucji potrzeba kwalifikowanej większości 2/3 w obecności przynajmniej połowy ustawowej liczby posłów. rad powiatów i gmin. terenowego) – obejmują akty tworzone przez organy samorządu terytorialnego (uchwały sejmików województw. Tryb tworzenia ustawy W tok tworzenia ustaw wyróżnić można następujące etap. 3 czytania projektu  Głosowanie – ciała kolegialne mogą funkcjonować w sposób ważny tylko przy założeniu obecności pewnej minimalnej liczby swoich członków (quorum). Uchwały RM. KBN. zarządzenia starostów. burmistrzów i prezydentów miast) oraz terenowe organy administracji rządowej (rozporządzenia wykonawcze i porządkowe wojewodów). ważnie oddanych głosów).  Rozporządzenia – akt wykonawczy w stosunku do ustawy. wszystkie ratyfikowane umowy międzynarodowe (ratyfikacji dokonuje prezydent) stają się częścią polskiego prawa wewnętrznego i podobnie jak konstytucja mogą być bezpośrednio stosowane.

 Podpisanie i ogłoszenie – podpisanie przez Prezydenta i ogłoszenie w Dzienniku Ustaw. mogą być zaliczane do systematyki dyrektyw zewnętrznej. sposobu definiowania pojęć itd. który może odmówić podpisania ustawy i przekazać ją Senatowi do powtórnego rozpatrzenia (veto zawieszające). skoro dotyczą także relacji między różnymi aktami normatywnymi. 2) Dyrektywy systematyki zewnętrznej aktu normatywnego – dyrektywy dotyczące relacji aktu normatywnego do innych aktów normatywnych. Veto ludowe – uchwalona przez parlament ustawa może zostać odrzucona przez wyborców w referendum.122 Przepisy upoważniające – str. 4) Dyrektywy języka aktu – dotyczą poprawnego formułowania przepisów.124. Ten podział nie jest rozłączny.Ustawę uchwaloną przez sejm Marszałek Sejmu przekazuje Senatowi. Podstawowe kategorie dyrektyw techniki prawodawczej: 1) Dyrektywy systematyki wewnętrznej aktu normatywnego – dotyczą budowy tekstu prawnego. Veto absolutne – niemożność uchwalenia ustawy przez parlament. Dyrektywy odnoszące się do przepisów odsyłających mogą być zaliczone albo do dyrektyw systematyki wewnętrznej albo zewnętrznej w zależności od tego czy mamy do czynienia z odesłaniem w ramach danego aktu czy z odesłaniem do innego aktu normatywnego. które zaliczyliśmy do dyrektyw systematyki wewnętrznej. notacji itd. Uchwałę Senatu odrzucającą lub wprowadzającą poprawki może Sejm odrzucić bezwzględną większością głosów. wśród nich wyróżniamy: o Dyrektywy systematyzacji poziomej – dotyczą kwestii jak kształtować zakres podmiotowy i przedmiotowy aktu mając na uwadze jego stosunek do innych teksów prawnych. Zasady techniki prawodawczej Zasady techniki prawodawczej (legislacyjnej) – to dyrektywy wskazujące jak poprawnie redagować akty normatywne. który w ciągu 30 dni ustawę może przyjąć. wprowadzić poprawki lub odrzucić. gdyż wiele dyrektyw ma charakter mieszany np. Veto zawieszające może obalić Sejm uchwalając ponownie ustawę.123 Przepisy odsyłające – str.121.125 Reguły adresata i warunków zastosowania przepisu – 126 Reguły języka aktu normatywnego – 126 22 . Następnie Marszałek Sejmu przedstawia przyjętą ustawę do podpisu Prezydentowi. dyrektywy dotyczące przepisów przejściowych. sposobu ich redagowania. a dyrektywy warunków – sposobami określania okoliczności warunkujących zastosowanie przepisu prawnego. Referendum – zarządza Sejm lub Prezydent za zgodą Senatu. kolejności przepisów. jednak tym razem większością kwalifikowaną 3/5. relacjami między ustawą a aktami wykonawczymi i zagadnieniami z tym związanymi. wyboru języka aktu w zależności od celów stawianych przez prawodawcę. Reguły systematyki zewnętrznej aktu normatywnego – str. wynik staje się wiążący jeżeli wzięła w nim udział więcej niż połowa uprawniona do głosowania. 3) Dyrektywy adresata przepisu i warunków jego zastosowania – zajmują się sposobami określania adresata przepisu. o Dyrektywy systematyzacji pionowej – zajmują się relacjami hierarchicznymi między aktami normatywnymi różnego szczebla np.

wiąże się z tymi pojęciami dyrektywa techniki legislacyjnej: Jeśli zachodzi potrzeba zapewnienia elastyczności tekstu prawnego. rzecz ruchoma. np. o Pojęcie nieostre – nie pozwala rozstrzygnąć o każdym obiekcie. o Pojęcie zamknięte – występuje gdy tekst prawny wyznacza wszystkie kryteria stosowalności dla danego terminu tak że organ stosujący prawo nie może go zastosować w żadnych innych. tak że można go zastosować również w innych niż wymienione w tekście prawnym. w którym zawarte zostały normy prawne. ma określoną strukturę graficzną i merytoryczną. sfera niepewności znaczeniowej (cień semantyczny). Musi być – rozłączny (pełnoletni. przedmiot.135. młodzieniec. (ekwiwalencja) Definicje cząstkowe – podają niektóre kryteria stosowalności dla danego terminu. Klasyfikacja – wielostopniowy podział logiczny. który jest w dostatecznym stopniu podobny do wyróżnionego typu podpada pod pojęcie typologiczne. zdefiniowane cząstkowo. b Pojęcia otwarte i zamknięte o Pojęcie otwarte – występuje gdy tekst prawny wymienia niektóre kryteria stosowalności dla danego terminu. pojęcie dookreślone znaczeniowo. W każdym akcie można wyróżnić dwie podstawowe części: 23 . powoływanie na stanowisko sędziego. funkcjonują wg schematu albo…albo. semantycznie zamknięte. można posłużyć się określeniami nieostrymi (wartościującymi) lub klauzurami generalnymi. np. Definicja równościowa (równoważnościowa) – podaje wszystkie kryteria stosowalności dla danego terminu. które składają się na typ określonego zjawiska i przyjmujemy iż każdy obiekt czy stan rzeczy. (implikacja) c Pojęcia klasyfikacyjne i typologiczne Pojęcie klasyfikacyjne – każdy obiekt posiadający określoną cechę podpada pod dane pojęcie. np.134. opierają się na formule mniej lub bardziej. Sposób budowy określają dyrektywy systematyki wewnętrznej aktu prawnego. np. np.132. pełnoletni. pełnoletni.Problem wyboru aktu normatywnego a Pojęcia ostre i nieostre o Pojęcie ostre – pozwala rozstrzygnąć o obiekcie czy podpada pod dane pojęcie czy też nie. nazywa się je również pojęciami niedookreślonymi znaczeniowo. a każdy który nie posiada tej cechy nie podpada pod to pojęcie. czy podpada pod pojęcie czy też nie.136 Podział – wyszczególnienie pojęć podrzędnych względem pojęcia w taki sposób. że każdy desygnat pojęcia. które w zupełny sposób określa kryteria stosowalności danego terminu. taki który logicznie dzieli się dalej. zupełny (wyczerpujący). niepełnoletni).133. (pojęcia zamknięte i ostre) o Pojęcie typologiczne – zespół cech. Budowa tekstu prawnego Tekst prawny – dokument. jest desygnatem tylko jednego pojęcia podrzędnego (członu podziału). są zdefiniowane równościowo. (pojęcia otwarte i nieostre) Reguły definiowania wyrażeń języka prawnego – str. sytuacji. niepodanych przez normodawce okolicznościach. którego zakres się dzieli.

Uporządkowanie p. muszą być ściśle związane z materią uregulowaną w tym akcie. czy i przez jaki czas utrzymuje się w mocy instytucje. które znosi nowe prawo • rozstrzyga. daty wydania oraz przedmiotu.1. ich treść zależy od tego co reguluje dany akt. c) wyjątkowo – przepisy karne – nie mogą powtarzać norm kodeksu karnego. • proceduralne – określa się w nich sposób postępowania przed organami albo instytucjami. spotykamy często w nich z definicjami podstawowych pojęć dla danego aktu normatywnego. o tytuł – element identyfikacji aktu norm.  przepisy szczegółowe – katalog podstawowych instytucji regulowanych przez dany akt. strony i innych uczestników postępowania. które zapadają w postępowaniu i tryb ich wzruszania. w nim znajduje się określenie rodzaju aktu. określenie podstawy prawnej oraz wstęp (preambuła) do aktu normatywnego. 2. czy utrzymuje się w mocy dotychczasowe przepisy wykonawcze Uchylenie ustawy albo uchylenie przepisu upoważniającego do wydania aktu wykonawczego powoduje automatycznie utratę mocy obowiązującej przez akt wykonawczy (traci moc z chwilą wejścia w życie nowej ustawy)..140. Jeśli został przedrukowany z oficjalnego dziennika promulgacyjnego. podaje się pod tytułem rodzaj dziennika promulgacyjnego. Np. przepisy zmieniające (nowelizujące) 3. 2. 24 .141. objaśnia się w nich używane w akcie określenia lub skróty. wydziela się je też. ich zadania i kompetencje. część nieartykułowaną – w której skład wchodzi: tytuł. nie wolno zamieszczać aktów karnych w aktach wykonawczych.138. ich organizacje. datę jego wydania. sposób ich obsadzania i jakim podmiotom podlegają lub jakie podmioty mają nad nimi kontrole. str. jego numer oraz pozycję pod którą zamieszczono dany akt. prawa i obowiązki w postępowaniu oraz rodzaje rozstrzygnięć. czy i w jakim zakresie stosuje się nowe przepisy do uprawnień i obowiązków powstałych pod działaniem dotychczasowego prawa • rozstrzyga. część artykułowaną – Kategorie przepisów: 1. przepisy merytoryczne  przepisy ogólne – określają zakres przedmiotowy i podmiotowy stosunków regulowanych przez dany akt lub wyłączonych spod jego regulacji.137 Przeczytać str. przepisy przejściowe i dostosowujące a) przejściowe – normują wpływ nowego prawa na stosunki powstałe pod działaniem prawa dotychczasowego: • sposób zakończenia postępowania w sprawach będących w toku • rozstrzyga.139. formułują także zasady prawa. kodeksu wykroczeń i ustawy karnej skarbowej. szczegółowych: a) przepisy prawa materialnego b) przepisy o organach i trybie postępowania • przepisy ustrojowe – zamieszcza się w nich przepisy o utworzeniu organów albo instytucji. gdy zachodzi potrzeba zamieszczenia w nich elementów wspólnych dla wielu przepisów merytorycznych.

które się uchyla (należy to robić w całości. Nowelizuje się tekst pierwotny aktu lub jego tekst jednolity. … ustawy”). Nowelizacja – jest to zmiana aktu normatywnego.Jeśli akt lub niektóre części chce się zatrzymać to należy to wyraźnie zaznaczyć („Dotychczasowe przepisy wykonawcze wydane na podstawie art. nie można użyć formuły „tracą moc dotychczasowe przepisy sprzeczne z niniejszą ustawą”. … ustawy … zachowują moc do czasu wydania nowych przepisów wykonawczych na podstawie art. kodeksy. W tytule ustawy nowelizującej używa się zwrotu: „…o zmianie ustawy…”. 4. bez pozostawiania w mocy poszczególnych części. posługują się:  regułą zakazu stosowania derogacji milczącej – nie jest dopuszczalne poprzestanie na domyślnym uchyleniu przepisów lub przepisu przez samo odmienne uregulowanie danej sprawy. Zasada zakazu nadawania przepisom prawnym mocy wstecznej (retroaktywnej) – zakaz stosowania do zdarzeń. b) dostosowujące – normują sposób powoływania nowych organów i instytucji. Akt wykonawczy do ustawy nie może wejść w życie wcześniej niż sama ustawa. nie wskazując w nim dokonywanych zmian. w życie – w treści przepisu powinien być określony termin jego wejścia w życie. Niedopuszczalna jest nowelizacja dorozumiana – dawny przepis zastępuje się nowym. a tym bardziej pojedynczych przepisów). Trwa 14 dni – 1 roku. przekształcenia i likwidacje organów i instytucji dotychczas istniejących. mają charakter mieszany. Uchylenie ustawy głównej prowadzi do automatycznego uchylenia ustawy wprowadzającej. Vacatio legis – okres na zapoznanie się z nowym aktem i poczynienie odpowiednich przygotowań do jego stosowania. Ustawa wprowadzająca – znajdują się tutaj przepisy przejściowe i końcowe. nie wolno nowelizować przepisu nowelizującego. musi być wyraźna – nastąpić za pomocą formuły „w ustawie… wprowadza się następujące zmiany:…” lub „w ustawie… art…. przepisy końcowe – zamieszcza się je w kolejności: • przepisy uchylające – przepisy (klauzule) derogacyjne.  regułą nakazu stosowania derogacji wyraźnej – w przepisie uchylającym należy wyczerpująco wymienić przepisy. nie przeprowadza się jeśli ustawa był już kilkakrotnie nowelizowana. „zmieniająca ustawę…”. akty normatywne wprowadzane na pewien okres czasu. które miały miejsce przed wejściem w życie danego aktu (Lex retro non agit). Akt normatywny nie może wejść w życie z dniem ogłoszenia. Dwie formy nowelizacji: • odrębna ustawa nowelizująca • przepis nowelizujący w innej ustawie Nowelizacja polega na wprowadzeniu:  przepisów zmieniających  przepisów uchylających  przepisów uzupełniających nowelizowany akt 25 . w przypadku gdy są szczególnie obszerne lub zasadniczo zmieniają dotychczasowe prawo np. należy opracować nową ustawę. • przepisy o wejściu aktu norm. otrzymuje brzmienie:…”. • przepisy o wygaśnięciu mocy aktu normatywnego (w razie potrzeby) – wprowadza się je w przypadku ustaw czasowych (epizodycznych – sunshine legislation). musi upłynąć pewien okres czasu.

W przypadku tworzenia prawa powstają normy ogólne (generalno – abstrakcyjne) np. a tekst jednolity – załącznik do tego obwieszczenia. k. 26 .  Administracyjny – organ rozstrzygający sprawę jest związany dyrektywami i poleceniami swojego zwierzchnika jaką wydać decyzję. jeśli decyzja sądu została zaskarżona. wolno je dołączać z zachowaniem dotychczasowej numeracji dodając odpowiednie litery. ustawy. Podstawowe typy stosowania prawa:  sądowy – organ stosujący prawo jest niezawisły i bezstronny. Ogłasza się go w dzienniku ustaw.) i zezwolenie na podejmowanie decyzji władczych.Akt nowelizujący – nie może zawierać przepisów nie objętych zakresem normowania aktu nowelizowanego. wprowadzono kilka zmian każdą z nich oznacza się inną literą.  quasi – administracyjny – zezwolenie by pewne zadania z zakresu adm. ogłoszenie tego tekstu jednolitego ustawy następuje w formie Marszałka S. Zastosowanie normy prawnej do jakiegoś indywidualnego przypadku np. Przestrzeganie prawa  stosowanie się do prawa  czyli przestrzeganie. sad może odmówić jego zastosowania (nie może go uchylić. które jest obowiązkiem obywateli i organów państwa. sądy podlegają tylko ustawą. to sąd musi się podporządkować zaleceniom instancji odwoławczej (w takim zakresie jakim naruszył prawo). do sprawcy i wymierzenie mu stosownej kary. organizacji politycznych i innych. natomiast rezultatem procesów stosowania prawa są normy indywidualno-konkretne np. jeżeli w art. firmy ubezpieczeniowe etc. publicznej były wykonywane przez agendy publiczne. Np. orzeczenie przez sąd rozwodu w sytuacji określonej przez k. „…w ustawie…w art…. Tryb adm. Obwieszcza prezes RM lub organy upoważnione.zamiast wyrazu…powinien być wyraz…”. Sąd rozstrzygający sprawę nie podlega dyrektywą organów adm. W przypadku sprzeczności aktu podstawowego z ustawą. a nie wprowadzanie zmian merytorycznych w tekście prawnym. Sprostowanie błędów – poprawianie błędów czysto redakcyjnych (omyłek pisarskich). Gdy uzupełnia się nowelizowaną ustawę o nowe art. wyliczając poszczególne zmiany przy zastosowaniu podziału na punkty i litery. zmiany ujmuje się w kilka artykułów. wyroki sądowe. gdy nowelizujemy kilka ustaw . postępowanie przed sądami i komisjami dyscyplinarnymi w korporacjach zawodowych. instytucje pozapaństwowe (banki. W tekście jednolitym zachowuje się numerację tekstu pierwotnego. Gdy nowelizujemy ustawę. decyzje administracyjne..  quasi – sadowy – delegacja części funkcji organów państwowych na różnego rodzaju agendy państwowe i pozapaństwowe np. przedsiębiorstwa. Opiera się na zasadzie hierarchicznego podporządkowania – organ rozstrzygający sprawę nie jest niezawisły od organu hierarchicznie podporządkowanego. od tego jest TK). zastosowanie przepisów k. akty podustawowe. Tekst jednolity ustawy – tekst uwzględniający wszystkie dokonane w nim zmiany (nowelizacje). zmiany ujmuje się w jeden artykuł.. VIII STOSOWANIE PRAWA Stosowanie prawa – władcza działalność organów państwa polegająca na wydawaniu decyzji indywidualno – konkretnych (akty stosowania prawa). rodzinny i opiekuńczy. Każdy nowelizowany artykuł ujmuje się w oddzielny punkt.

Wybór konsekwencji prawnych – kara. Ewolucja poglądów na stosowanie prawa Pozytywizm Stosowanie prawa ma mieć strukturę tzw. a zwłaszcza jej interpretacji. w tej sytuacji organ stosujący prawo ma obowiązek wybrać decyzję za którą przemawiają najlepsze (najmocniejsze) argumenty. Cześć historyczna – dotychczasowy przebieg postępowania (żądania stron. Luz decyzyjny – tekst prawny nie wyznacza decyzji organu stosującego prawo lecz pozostawia mu wybór jaką decyzję podjąć. 27 . problem oceny wiarygodności świadków. a jeżeli jest negatywna to oskarżony zostaje uwolniony od odpowiedzialności. gdy na gruncie dostępnych środków dowodowych i reguł dowodowych nie da się jednoznacznie rozstrzygnąć czy określony fakt sprawy miał miejsce czy nie. D. Subsumcji – podciągnięcie ustalonego stanu faktycznego pod wybraną normę prawną. B. dokonuje mechanicznej subsumcji faktów sprawy pod normę i wyprowadza z niej konsekwencje prawne – MODEL SYLOGISTYCZNY. J. przesłanką mniejszą ustalony stan faktyczny. E. która nie jest do końca wyznaczona przez obowiązujące przepisy prawa.Etapy stosowania prawa 1. Postępowanie wszczyna się po to by móc wykonać orzeczoną przez sąd decyzję. gdzie ustalony w sprawie stan faktyczny ewidentnie podpada pod jedną i tylko jedną normę prawną. nie jasne. którego przesłanką większą jest norma prawna. jeżeli subsumcja jest pozytywna to zostaje wymierzona kara. II. do treści nie może nic dodać ani ująć. Sformułowanie i uzasadnienie decyzji – uzasadnieniu podlegają decyzję od których strona wniosła odwołanie. Podstawa prawna decyzji – sąd przytacza przepisy stanowiące podstawę jego decyzji i ewentualnie dokonuje jej analizy. Elementy uzasadnienia: I. problem oceny dowodów w procesach poszlakowych. Ustalenie obowiązywania normy prawnej 3. zapadłe decyzje). 7. Wybór normy prawnej – sytuacja. wieloznaczne i gdy w skutek tego można im przypisać wiele różnych znaczeń. a wnioskiem decyzja sądu. Ustalenie stanu faktycznego 5. sylogizmu prawniczego. 2. III. które z tych znaczeń jest właściwe. Luz interpretacyjny – przepisy prawne są nie ostre. Kategorie luzów decyzyjnych: C. 6. Podstawę faktyczną decyzji – referowanie wyników postępowania dowodowego. Luz wyboru przepisu prawnego – sąd musi zadecydować jaką decyzję podjąć. Wykładnia normy prawnej 4. Luz dowodowy – sytuacja.Wóblewski: A. decyzje ostatecznie kończące postępowanie w sprawie i decyzje w szczególnie ważnych sprawach. SUBSUMPCYJNY. Zgodnie z tą ideologią sędzia jedynie dedukuje następstwa prawa z normy. a ni tekst prawny ani dyrektywy wykładni nie wskazują jednoznacznie.

które charakteryzują znaczenie normy ze względu na jej właściwości językowe. a proces podejmowania decyzji polega na wyborze tezy za którą przemawiają lepsze argumenty. 28 . że proces stosowania prawa zwykle nie może być zredukowany do czysto logicznej operacji dedukowania następstw prawnych z normy prawnej i ustalonego stanu faktycznego. Luzy decyzyjne są nie odłącznym składnikiem nie omal wszystkich procesów stosowania prawa i dowodzą.  II etap – ustalenie właściwego znaczenia przepisu prawnego. musi rozumieć kontekst funkcjonalny – czynniki społeczne. określających sposoby ustalania sensu przepisów prawa.F. IX WYKŁADNIA PRAWA Wykładnia prawa (interpretacja prawa) – zespół czynności zmierzających do ustalenia prawidłowego znaczenia przepisu prawnego (pragmatyczne rozumienie). Clara non sunt interpretanda – normy. które są jasne nie wymagają interpretacji. Każdy przepis pozostaje w wielu skomplikowanych relacjach z innymi przepisami. reguły służące do ustalania znaczenia przepisów prawnych to dyrektywy wykładni I stopnia:  Dyrektywy wykładni językowej  Dyrektywy wykładni systemowej  Dyrektywy wykładni funkcjonalnej Jeśli zastosowanie tych dyrektyw prowadzi do zgodnych rezultatów to interpretator może przystąpić do sformułowania decyzji interpretacyjnej określającej właściwe znaczenie interpretowanego przepisu. Luz wyboru konsekwencji prawnych – określenie konsekwencji prawnych danego stanu faktycznego nie jest do końca wyznaczone przez przepisy prawa. wieloznaczne.172) • Systemowe – przepis prawny zajmuje określone miejsce w akcie normatywnym. ekonomiczne i moralne (intencja normodawcy. zaliczmy do niej te wszystkie dyrektywy. a z kolei ten akt normatywny jest składnikiem określonej gałęzi prawa. jeśli jest jasne (Lex Clara) to nie zachodzi potrzeba jego wykładni. Wróblewski – model wykładni operatywnej):  Etap wstępny – ustalenie czy przepis prawny budzi wątpliwości. reinterpretacja przepisów obowiązujących w przeszłości). Etapy wykładni (J. jeśli jego rozumienie budzi wątpliwości to przystępujemy do wykładni. Rozumienie każdego przepisu musi brać pod uwagę i być zharmonizowane z rozumieniem innych przepisów. niejasne. cele jakie sobie stawiał. Relacje: • Lingwistyczne (gramatyczna i językowa) . Jeśli prowadzą do rozbieżnych rezultatów to należy przejść do następnych etapów wykładni. należą tutaj dyrektywy języka potocznego i prawnego (strony171. semantycznie niedookreślone (otwarte). prawnego są bardzo często nieostre. • Funkcjonalne – wykładnia prawa nie może się ograniczać do kontekstu językowego i systemowego danego przepisu. W sensie pragmatycznym wykładnia prawa to po prostu rezultat tego procesu. interpretator odwołuje się do różnego typu dyrektyw wykładni (reguł interpretacji). Dyskurs (argumentacja) – sytuacja w której przynajmniej dwie strony wysuwają argumenty za i przeciw. Wykładnia prawa = proces rozumienia przepisów prawa Nie można zastosować przepisu prawnego nie interpretując go (nie rozumiejąc go).wyrażenie j.

deklaracje.idem dixit quam voluit  Wykładnia rozszerzająca (imperatio extensiva) – daje wynik szerszy od wykładni językowej. Np. ma charakter abstrakcyjny. interpretator musi rozstrzygnąć. gdyż normodawca powiedział mniej niż zamierzał – minus dixit quam voluit  Wykładnia zwężająca (imperatio restrictiva) – daje znaczenie węższe. cywilnych i innych. Nie ma mocy wiążącej jednak jej wpływ jest znaczny i stale rosnący. która w danej sprawie jest wiążąca dla sądu niższego.  Legalna – wykładnia dokonywana nie przez organ upoważniony przez samo prawo do interpretacji określonych przepisów prawa (stąd jej nazwa). którym przyznano przywilej dokonywania wiążącej interpretacji zagadnień prawnych (Ius respondendi). że ma ona moc prawna równą mocy prawnej aktu normatywnego. dwie formy wykładni autentycznej: • Wykładnia oficjalna zawarta w autoryzowanym i mającym formalnie moc wiążącym akcie. w której jej dokonano – nie ma mocy powszechnie obowiązującej. jak również w komentarzach do tekstów prawnych i opracowaniach naukowych. Zaliczamy tu również wykładnię dokonaną przez sąd odwoławczy. przyjmuje się.  Podziały wykładni Podział wykładni ze względu na jej moc wiążącą:  Autentyczna – dokonana przez ten sam organ. które ze znaczeń przepisu jest znaczeniem właściwym. • Wykładnia nieoficjalna.  Ostatni etap – sformułowanie decyzji interpretacyjnej – stwierdzenie jakie jest właściwe znaczenie interpretowanego przepisu. które mają charakter reguł preferencyjnych – wskazują jakie znaczenie przepisu powinien interpretator uznać za właściwe w przypadku wykładni I stopnia. indywidualnych spraw. w której intencje prawodawcy poznajemy w różny sposób (materiały przygotowawcze. a nie w toku rozstrzygania konkretnych. który ustanowił daną normę. Ma więc charakter konkretny a nie abstrakcyjny. który został poddany interpretacji. przepisy prawne określają procedurę dokonywania wykładni oraz zakres jej mocy wiążącej. dokonuje się jej za pomocą uchwał lub wytycznych podejmowanych zwykle na specjalnych posiedzeniach sądu lub innego organu stosującego sprawę. w której prawodawca wypowiada się co do znaczenia ustanowionych przez siebie norm. dyrektywy wykładni językowe.  Doktrynalna(naukowa) – dokonywana przez przedstawicieli doktryny prawniczej.III etap – kolizja interpretacyjna. przyjmujemy znaczenie językowe (to co powiedział normodawca pokrywa się z tym czego chciał . dokonywana w glosach do orzeczeń (najwyższych) instytucji sądowych. systemowej i funkcjonalnej prowadzą do niezgodnych wyników. które formalnie nie wiążą. Wiąże jedynie w tej sprawie. przyjmujemy znaczenie węższe od językowego. prywatne oświadczenia prawodawcy). w przeszłości miała moc wiążącą wykładnia prawników rzymskich. Podział wykładni ze względu na zakres:  Wykładnia literalna (imperatio declarativa) – zgodna z literą prawa. ponieważ normodawca powiedział więcej niż zamierzał – plus dixit quam voluit 29 . By można było rozstrzygnąć kolizje interpretacyjną należy odwołać się do dyrektyw interpretacyjnych II stopnia.  Operatywna – wykładnie dokonywane przez sądy i inne organy stosujące prawo w toku rozpoznawania indywidualnych spraw karnych. przyjmujemy szersze znaczenie przepisu od znaczenia językowego.

Dyrektywa stosowania języka potocznego Wykładnia jezykowa Jeśli dane pojęcie jest zdefiniowane w tekście prawnym (Ew. która zmienia zakres czynów nakazanych. Ta ostatnia sytuacja zdarza się najczęściej.Badanie relacji między wykładnią językowa a wykładnią intencjonalną (wykładnią przepisu zgodną z wolą i intencjami prawodawcy). Zasady stosowania wspomnianych typów wykładni:  Generalny nakaz stosowania wykładni secundum legem  Generalny zakaz stosowania wykładni contra legem Dyrektywy wykładni i ich rodzaje Cechy dyrektyw wykładni: A. Od większości dyrektyw wykładni istnieją wyjątki. która przemawia za przypisaniem normie określonego znaczenia z zasady można przeciwstawić dyrektywę. Toposy argumentacyjne – reguły o opisanych wyżej cechach. która będzie przemawiać przeciwko przypisaniu tego znaczenia. 30 . Dyrektywy wykładni (wzięte z izolacji) rzadko stanowią niepodważalny argument. Kolejność stosowania dyrektyw: I. zakazanych lub dozwolonych w stosunku do tego. czy istnieją lepsze (mocniejsze) racje. Interpretator nie może tworzyć prawa. który wynika z dotychczas obowiązujących norm prawnych. Efekt uzasadniający dyrektyw wykładni to z zasady rezultat kumulatywnej oceny argumentów pro i contra. której korzenie sięgają prawa rzymskiego. a tymczasem sam tworzy nowe normy. E. Dyrektywa stosowania języka prawnego II. to znaczeniem literalnym jest właśnie to znaczenie. Większość dyrektyw interpretacyjnych to wytwór mające nieraz wielo wiekową historię tradycji i kultury prawniczej. Dyrektywy wykładni mają często strukturę antytetyczną tzn. 168. klasycznym ich przykładem są dyrektywy wykładni. Teksty prawa bardzo rzadko formułują dyrektywy wykładni prawa. C. istnieje powszechnie akceptowana definicja doktrynalna tego pojęcia). ale należy ono do pojęć specjalnych określonej dziedziny nauk. D. dyrektywie. przemawiające za przyjęciem czy też odrzuceniem określonej decyzji interpretacyjnej. Dyrektywa stosowania języka specjalnego III. Stosowanie wspomnianych rodzajów wykładni (zasady) – strona 167. Dyrektywy wykładni jedynie z większą lub mniejszą mocą przemawiają za przyjęciem lub odrzuceniem określonej decyzji interpretacyjnej. Wykładnia praerter legem 3. B. jeśli nie istnieje definicja legalna danego pojęcia. Znaczeniem literalnym normy lub jej fragmentu jest jej znaczenie potoczne. a zatem oceny. Wykładnia contra legem – wykładnia prawotwórcza – to taka. Wykładnia secundum legem 2. Jeśli ni zachodzi ani pierwszy ani drugi przypadek to powinniśmy nadać danemu pojęciu takie znaczenie jakie ma on w języku potocznym. Podział wykładni ze względu na jej stosunek do obowiązującego prawa: 1. to należy się oprzeć na tej definicji. że norma (jej fragment) ma określone znaczeni. techniki lub praktyki społecznej to należy się oprzeć na dyrektywie znaczenia specjalnego. a jeśli odstąpiono od tego znaczenia nadając normie znaczenie prawne lub specjalne.

31 . Za pierwszeństwem tej wykładni przemawiają argumenty analityczne (wykładnia prawa jest wykładnią tekstów prawnych). Sens. • „Różnym zwrotom nie należy nadawać tego samego znaczenia” – zakaz stosowania interpretacji synonimicznej. decyzje ze względu na wynikające z nich konsekwencje. polityczne (w państwie praworządnym obywatele mają prawo polegać na tym co prawodawca powiedział a nie na tym co zamierzał powiedzieć lub co powiedziałby gdyby znał nowe okoliczności). to interpretacja danego wyrażenia powinna pozostawać w ramach możliwego znaczenia słownikowego”. Z tej reguły wynika zakaz ustalania znaczenia literalnego z pominieńciem kontekstu systemowego i funkcjonalnego. Nie każdy przypadek kolizji znaczenia językowego z normami moralnymi czy zasadami racjonalności upoważnia do odstąpienia od znaczenia literalnego przepisu. Można odstąpić od znaczenia językowego tylko wtedy gdy uzasadnimy powołaniem się na jakieś ważne racje prawne.W państwach demokratycznych wykładnia językowa i znaczenie literalne zajmują pozycję uprzywilejowaną wobec wykładni systemowej i funkcjonalnej. które w świetle powszechnie akceptowanych wartości musi być uznane za rażąco niesłuszne lub niesprawiedliwe. wolę prawodawcy oraz cel regulacji prawnej (reguła harmonizowania kontekstów)”. tam nie jest wolno ich wprowadzać interpretatorowi”. • „Tym samym zwrotom nie należy nadawać różnych znaczeń” – zakaz interpretacji homonimicznej.  Gdy prowadzi do rozstrzygnięcia. Ta reguła pozwala zakwestionować ustalenia interpretacyjne z powodu iż dokonano ich w izolacji (nie biorąc pod uwagę 3 relewantnych kontekstów – językowego.  Oczywistego błędu legislacyjnego. Wykładnia nie powinna mieć charakteru prawotwórczego (nie powinna pod pozorem interpretacji tworzyć nowych norm). • „Lege non distinguente nec rostrum est distinguere” – tam gdzie rozróżnień nie wprowadza sam prawodawca. społeczne.  Gdy sens językowy jest ewidentnie sprzeczny z fundamentalnymi wartościami konstytucyjnymi. który nadajemy określonemu pojęciu nie może pozostawać w oczywistej sprzeczności z regułami danego języka. Interpretacja tekstów prawnych w krajach naszego kręgu cywilizacyjnego opiera się na zasadzie pierwszeństwa wykładni językowej i zasadzie pomocniczości wykładni systemowej i funkcjonalnej. ekonomiczne i moralne. Argument konsekwecjonalistyczny – argument pozwalający odrzucić pewne tezy. które pozwalają interpretatorowi w szczególnie ważnych okolicznościach odstąpić od sensu językowego przepisu: (w sytuacji/przypadku)  Gdy wykładnia językowa prowadzi do ad absurdum. Okoliczności. systemowego i funkcjonalnego) • „Jeżeli nawet odstępujemy od znaczenia językowego. powinna się mieścić w ramach dopuszczalnego znaczenia leksykalnego. • „Ustalając znaczenie językowe przepisu należy brać pod uwagę inne przepisy prawne. • „Nie wolno interpretować przepisów prawnych tak by pewne ich fragmenty okazały się zbędne” – zakaz wykładni per non est.

z których jedna coś nakazuje (zakazuje). nie chodzi o brak regulacji prawnej.zasady sprawiedliwości społecznej. „Nie należy interpretować przepisów prawa w sposób prowadzący do ich sprzeczności”. który ma poinformować śmiertelnie chorego pacjenta o jego schorzeniu). .zasada podziału władz. „Wszystkie normy prawne powinny być interpretowane w sposób zgodny z zasadami prawa”. „Nie wolno interpretować przepisów prawa w sposób prowadzący do luk”.zasady demokracji.zasada równości.Wykładnia systemowa (wykładnia systematyczna) Pełni rolę subsydiarną wobec wykładni językowej – nie może stanowić samodzielnej podstawy do przypisania normie określonego znaczenia ale może zadecydować o tym. a druga to samo zakazuje.uczciwego procesu. 2. . Trybunał nie może stwierdzić niekonstytucyjność przepisu prawnego. Luki pozorne – luki o charakterze ocennym (aksjologicznym). które przy niezgodnych lub częściowo niezgodnych hipotezach mają sprzeczne dyspozycje lub niezgodne sankcje. ale których w pewnych okolicznościach łącznie zrealizować się nie da np. Reguły wykładni: 1. „Interpretacja norm prawa polskiego powinna być zgodna z normami prawa międzynarodowego publicznego”.ochrony praw słusznie nabytych. 3. . Luki rzeczywiste – zalicza się do nich: • luki techniczne (taką proceduralną niekompletność regulacji. Normy sprzeczne analitycznie – normy. a których brak uniemożliwia podjęcie decyzji. a jedynie o czyjąś ocenę. których realizacja jednej normy unicestwia skutki realizacji drugiej normy (zamknij drzwi otwarte i otwórz drzwi zamknięte) 6.zasada państwa prawnego. Normy prakseologicznie niezgodne – normy. „Normy prawa wewnętrznego powinny być interpretowane w zgodzie z normami prawa europejskiego”. 4. a w skrajnych sytuacjach może stanowić argument za odstąpieniem od znaczenia potocznego. . uchylone lub sprecyzowane. Normy konfliktowe – normy. 32 . „Interpretując normy prawne należy mieć na względzie przede wszystkim zasady konstytucyjne”. 5. . Wśród zasad systemu prawa rolę szczególną odgrywają zasady konstytucyjnej. gdy można podać taką interpretacje tego przepisu przy której jest on zgodny z konstytucją. W orzecznictwie Trybunału rolę szczególną w interpretacji przepisów prawa odgrywają między innymi zasady: . norma nakazująca mówienie prawdy i norma zakazująca zadawania cierpień (nie da się ich zrealizować w sytuacji lekarza. które nie są sprzeczne analitycznie.prawa do sądu. która utrudnia lub uniemożliwia podjecie decyzji) • swoiste (brak przepisów. w przypadku. a zatem takie. . które zgodnie z innymi przepisami powinny być wydane. . . że jakieś przepisy powinny być wprowadzone.wolności gospodarowania i ochrony własności. a druga na to samo zezwala lub jedna coś nakazuje. które z możliwych znaczeń normy wybierzemy.

• „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z zasadami interpretacji podobnych przepisów w innych krajach. • 33 . „Przepisy prawne należy interpretować biorąc pod uwagę ich miejsce w systematyce wewnętrznej i zewnętrznej aktu normatywnego” (argumentum a rubica). kauczukowe i powinno być uściślone.” – odmiana argumenty konsekwencjonalistycznego. że działalność prawodawcza jest działalnością celową. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z wolą historycznego prawodawcy” (wykładnia historyczna. do których należą reguły. terminów wartościujących i klauzul generalnych. genetyczna. to cele te musi uwzględniać interpretator. ekonomicznych i politycznych. Reguły wykładni funkcjonalnej stają się często drogowskazem. akceptowane przez całą społeczność międzynarodową lub przynajmniej reguły ważne w naszym kręgu cywilizacyjnym. • contra legem – ujemna ocena tego. które w taki lub inny sposób nakazują uwzględnianie przy interpretacji przepisów szeroko rozumianego kontekstu społecznego. zasady sprawiedliwości i słuszności” Mamy na myśli reguły o uniwersalnym zasięgu. Prawo jest pojmowane jako wyraz woli demokratycznie wybranych przedstawicieli narodu.” (wykładnia prawno – porównawcza = komparatystyczna). zakładając. • intra legem – ocena. • „Interpretując normę należy brać pod uwagę konsekwencje społeczne i ekonomiczne do jakich będzie prowadzić określona interpretacja i wybrać taką interpretację. o czyją wole ma chodzić. Odgrywa szczególnie istotną rolę w odniesieniu do przepisów prawnych niedawno wprowadzonych. a zdaniem oceniającego nie powinny być. iż sformułowanie danego przepisu jest zbyt nie precyzyjne. Zalecana ostrożność w stosowaniu tej wykładni. „Przy interpretacji przepisów prawnych należy brać pod uwagę powszechnie akceptowane normy moralne. jej znaczenie maleje w odniesieniu do starszych aktów normatywnych zwłaszcza gdy te uchwalono w innych warunkach społecznych. ekonomicznego oraz aksjologicznego. sugerującym kierunek interpretacji we współczesnych tekstach prawnych różnego typu pojęć niedookreślonych. zapewne sprawy nie są uregulowane. 7.” Wadą obydwu tych reguł jest fakt.Typy luk pozornych: • extra legem – ujemna ocena faktu. iż pewne są uregulowane. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z wolą aktualnego (współczesnego) prawodawcy. • „Interpretując przepisy prawne należy brać pod uwagę cel regulacji prawnej (ratio legis) – najstarszy i najczęściej używany kanon wykładni prawa. Wykładnią odwołującą się do ratio legis bardzo często nazywa się wykładnią celowościową lub teleologiczną. Pełnia rolę subsydiarną w stosunku do wykładni językowej. subiektywna). że prawodawca jest często ciałem kolektywnym (parlament) i trudno jest ustalić. że służy realizacji określonych celów. Wykładnia funkcjonalna Obejmuje najmniej jednorodny i spójny zbiór dyrektyw. która prowadzi do konsekwencji najbardziej korzystnych.

Rodzaje domniemań interpretacyjnych:  Języka potocznego  J. Trzy podstawowe strategie rozwiązywania konfliktów interpretacyjnych (teorie wykładni): • Teorie subiektywne i obiektywne – czy w toku wykładni interpretator powinien się orientować na wolę i intencje historycznego (subiektywne). nakaz interpretowania przepisów prawa w sposób uwzględniający aktualny stan wiedzy naukowej i technicznej. nie ulegające zmianom znaczenie i jest to zgodne z wolą historycznego prawodawcy. czy też aktualnego prawodawcy (obiektywne). w razie zmian celów i zadań. systemowej i funkcjonalnej) prowadzi do rozbieżnych ustaleń interpretacyjnych. że prawodawca nie stanowi norm sprzecznych b. że norma prawna ma jedno. Domniemanie. że prawodawca dysponuje najlepszą wiedzą empiryczną Z tej ostatniej reguły wynika np. kto te domniemanie kwestionuje. że prawodawca liczy się z konsekwencjami empirycznymi podejmowanych decyzji e. specjalnego Inne domniemania interpretacyjne:  Domniemanie zgodności normy z konstytucją  Domniemanie zgodności normy niższego rzędu z normą hierarchicznie wyższą  Domniemanie racjonalności prawodawcy: a. Celem wykładni tekstualnej jest. Domniemanie. Adresaci norm mają kontakt z tekstem i z tego powodu w sytuacjach wątpliwych powinno rozstrzygać znaczenie tekstu a nie rzeczywiste intencje prawodawcy. Domniemanie. może ulec zmianie. aby z chwilą ustanowienia aktu tekst prawny niejako odrywa się od osoby legislatora. prawnego  J. 34 . • Teorie intencjonalne i tekstualne – celem wykładni intencjonalnej jest odtworzenie woli i intencji prawodawcy. stałe. iż sens przepisu. bo norma ta obowiązuje z jego woli. iż norma prawna rozumiana jako wyraz woli suwerena musi być zgodna z wolą aktualnego suwerena. Teorie obiektywne nie wykluczają.Domniemania interpretacyjne Domniemanie interpretacyjne zmienia ciężar argumentacji spoczywający nie na tym kto się na domniemanie powołuje. Domniemanie. ponieważ wskazują jaką decyzję interpretacyjną należy podjąć w sytuacji. Teorie obiektywne wychodzą z założenia. które stawia sobie aktualny prawodawca. ale na tym. gdy zastosowanie dyrektyw wykładni I stopnia (dyrektyw wykładni językowej. Domniemanie. zaczynając żyć własnym życiem. że prawodawca nie stanowi norm zbędnych c. że prawodawca dąży do społecznie aprobowanych celów d. Wróblewski nazwał je dyrektywami wykładni II stopnia. Dyrektywy preferencji Dyrektywy preferencji – reguły wskazujące jak rozwiązać konflikt różnych dyrektyw wykładni. Teorie subiektywne opierają się na założeniu. tekst prawny jest traktowany jako mniej lub bardziej doskonały instrument przekazu tych intencji.

Opowiadają się za literą prawa. Służą wartością – pewność. którą sformułowały sądy angielskie pod koniec XIX wieku. glosy. komisji parlamentarnych.) 35 . materiały z obrad parlamentu. to wolno jest posłużyć się wykładnią funkcjonalną. systemowej i funkcjonalnej należy preferować wynik wykładni językowej i systemowej.  „Interpretator powinien się opierać na rezultatach wykładni językowej i dopiero gdy ta prowadzi do nie dających się usunąć wątpliwości korzystać z wykładni systemowej. gdy przemawiają za tym ważne racje.w razie konfliktu wykładni językowej. Holmesa. W krajach kultury zachodniej praktyka interpretacyjna opiera się na zasadzie pierwszeństwa wykładni językowej i zasadzie pomocniczości wykładni systemowej i funkcjonalnej odpowiada to „złotej regule” (the golden rule). Opowiadają się za duchem prawa. rządowych itd.  Materiały interpretacyjne • „Interpretatorowi wolno jest korzystać z wszelkich materiałów. gdy przemawiają za tym ważne racje.” Materiały interpretacyjne: o Akt normatywny. systemowej i funkcjonalnej preferują wynik wykładni funkcjonalnej. Teorie dynamiczne . od jasnego rezultatu wykładni językowej i systemowej wolno odstąpić i oprzeć się na wykładni funkcjonalnej tylko wtedy. encyklopedie etc.. do której odwołują się sądy w USA.) o Projekty ustaw i innych aktów normatywnych. Styl statyczny interpretacji dominuje w okresach stabilizacji. Podstawowe wartości – adekwatność prawa i życia.” Dyrektywy wykładni sensu largo – zalicza się tutaj reguły kolizyjne oraz reguły wnioskowań prawniczych. iż w razie konfliktu wykładni językowej. Interpretacja powinna służyć przystosowaniu prawa do zmieniających się sytuacji społecznych. słowniki. podręczniki etc. analogii) lub reguł kolizyjnych tylko wtedy gdy nie rozstrzygnie problemu interpretacyjnego przy pomocy dyrektyw wykładni sensu stricto (zasada pierwszeństwa wykładni sensu stricto).Teorie statyczne i dynamiczne – do teorii statycznych Wróblewski zaliczył teorie przyjmujące. w którym znajduje się interpretowany przepis prawny o Orzecznictwo sądowe o Doktryny prawnicze (literatura naukowa. jego przewidywalność. teksty uchylonych aktów normatywnych – związane z nimi orzecznictwo i doktrynę o Materiały komparatystyczne (obce teksty prawne.) o Materiały przygotowawcze (sprawozdania komisji legislacyjnych. nieprawnicza. które są relewantne dla ustalenia sensu interpretowanego przepisu prawnego. Ta zasada jest podobna do „reguły jasnego znaczenia” (plain meaning rule) autorstwa O. ekonomicznych i politycznych. orzecznictwo i doktryny) o Wyniki ekspertyz naukowych i opinie biegłych o Wiedza specjalistyczna. Nieformaliści –zwolennicy teorii dynamicznych. Formaliści – zwolennicy teorii statycznych. która jest relewantna dla ustalenia sensu określonych wyrażeń (literatura naukowa. niezmienność prawa. Na tej zasadzie opiera się wykładnia prawa europejskiego i międzynarodowego.” • „Od jasnego (nie budzącego wątpliwości) rezultatu wykładni językowej wolno odstąpić i oprzeć się na wykładni systemowej tylko wtedy. podręczniki. jeśli natomiast również wykładnia systemowa nie doprowadziła do wątpliwości interpretacyjnych. Interpretator może się odwołać do wnioskowań prawniczych (np. Styl dynamiczny dominuje okresie przemian i refom. komentarze.

norm i ocen: • Subsumcyjny (sylogistyczny) – uzasadnienie przyjmuje postać wprowadzenia określonych następstw z przyjętych przesłanek na podstawie założonych reguł interferencyjnych (r. analogii z ustawy (analogia legis) – podstawą jest zawsze jakiś konkretny przepis prawny. który reguluje sytuacje pod istotnymi względami podobne do faktu nienormowanego o powiązanie z faktem prawnym nieunormownym podobnych lub takich samych konsekwencji prawnych. daje dużą swobodę wnioskującemu. na których opiera się prawo. Trzy podstawowe etapy wnioskowania z analogii: o ustalenie. który musi zostać wskazany we wnioskowaniu organu stosującego prawo. • Argumentacyjny (dyskursywny) – uzasadnianie przyjmuje postać wymiany argumentów wspierających daną tezę (argumenty pro) i argumentów ją kwestionujących (argumenty contra). które argumenty okazały się lepsze. Odnosi się to zarówno do fizycznego podobieństwa faktów jak i porównania celów regulacji. • Argumentum a contrario – wnioskowanie z przeciwieństwa. Przeciwieństwo wnioskowania z analogii. przykładem sylogizmu prawniczego jest wyprowadzanie następstw prawnych z normy prawnej i ustalonego stanu faktycznego. wnioskowania). 36 .X ELEMENTY TEORII ARGUMENTACJI Dwa typy uzasadnienia twierdzeń. ibi eadem legis dispositio – gdzie taki sam cel tam taka sama dyspozycja ustawy. co z faktem bezpośrednio uregulowanym przez przepisy prawne Ubi eaden legis ratio. Najważniejsze i najczęściej używane w uzasadnieniach prawniczych argumenty:  Normy prawne  Orzecznictwo sądowe  Poglądy doktryny prawniczej  Reguły egzegezy: o Reguły interpretacyjne o Reguły kolizyjne o Reguły wnioskowań prawniczych  Reguły i zasady pozaprawne  Opinie ekspertów i twierdzenia naukowe Uniwersalne toposy prawnicze (topos = argument) Reguły wnioskowań prawniczych (reguły logiki prawniczej) – należą do wykładni sensu largo • Argumentum a simile – wnioskowanie z podobieństwa lub analogi. 1. 2. Zabronione jest zastosowanie podobnych lub takich samych konsekwencji prawnych do sytuacji podobnych. że istnieje przepis prawny. Model ten zakłada dokonywanie szeregu ocen co do wartości poszczególnych argumentów („ważenie” argumentów) a w konsekwencji podjęcie decyzji. iż określony fakt nie został unormowany przez przepisy prawne o ustalenie. ale bardzo ogólne określenie zasad czy idei. analogii z prawa (analogia iuris) – brak ściśle wskazanych przepisów prawa.

rzecz osądzona ma pierwszeństwo przed prawdą.    Deniminis no curat pretor – argument usprawiedliwiający odmowę wszczęcia jakiegoś postępowania powołaniem się na błahość sprawy. podstawą wnioskowania jest przepis zakazujący o schemacie „jeżeli zakazane jest mniej to tym bardziej zakazane jest więcej”.. Res iudicata pro veritate habetur – rzecz osądzona powinna być uważana za prawdziwą. a w przypadku gałęzi prawa podobnych do prawa karnego i finansowego podstawą wnioskowania powinno być argumentum a contrario. Reguła instrumentalnego zakazu . Dyrektywy instrumentalnego nakazu i zakazu – odwołują się do wiedzy o związkach przyczynowych. d których zależy (nie) spełnienie danej normy. Imposibilium nulla obligatio est – świadczenia i obowiązki. W przypadku gałęzi prawa podobnych do prawa cywilnego należy stosować analogię. Ne ultra petita partium – sądy i inne organy stosujące prawo są związane żądaniami stron. temu tym bardziej wolno jest mniej”  Argumentum a minori ad maius – wnioskowanie z mniejszego na większy. wnioskowanie z przeciwieństwa stosujemy. iż prowadzi ona do sprzeczności.Jeżeli norma prawna wiąże konsekwencje prawne k z faktem f i dany fakt nie jest identyczny z faktem f. Pozostałe toposy prawnicze Toposy w wielu sytuacjach mają antytetyczną strukturę tj.    Argumentum a coherentia – każdą argumentację można zakwestionować wskazując. Nemo plus Iuris transfere potest quam ipse habet – nikt nie może przenieść więcej praw niż sam posiada. gdy w kontekście danego przepisu występują zwroty „wyłącznie”. Stanowi konsekwencję zasady dyspozycyjności według której strony. nie mogą orzekać ponad te żądania.jeżeli obejmuje określona norma to tym samym zakazane jest czynienie tego wszystkiego co przyczynowo wykluczałoby realizację tej normy. a nie sąd są dysponemtami postępowania cywilnego. • Reguła instrumentalnego nakazu – jeżeli obejmuje określona norma to tym samym nakazane jest czynienie tego wszystkiego co jest przyczynowo konieczne do realizacji tej normy.przebiega według schematu „jeżeli A to tym bardziej B” występuje 2 odmianach:  Argumentum a maiori ad minus – wnioskowanie z większego na mniejsze. podstawą wnioskowania jest przepis uprawniający o strukturze „komu wolno jest więcej. to nie wolno do niego zastosować konsekwencji k i to nawet wtedy gdyby był on pod istotnymi względami do faktu f. natomiast w odniesieniu do przepisów nakładających na nie obowiązki i obciążenia należy opierać się na argumentum a contrario (analogia jest nie dopuszczalna). 37 . • Argumentum a fortiori . że toposowi powołanemu jako argument pro można przeciwstawić topos funkcjonalny jako argument contra. które nakłada na nas prawo muszą być możliwe do spełnienia (nie jesteśmy zobowiązani do świadczeń niemożliwych). „tylko”. W odniesieniu do przepisów przyznających obywatelom uprawnienia i korzyści należy stosować analogie. „jedynie”.

jeśli akt podstawowy jest sprzeczny z ustawą to sąd może odmówić jego zastosowania. Zasada niezawisłości sądów – sędziowie podlegają tylko konstytucji i ustawą. a nie faktom. Jeżeli jest wątpliwe czy dany czyn jest dozwolony czy nie to należy przyjąć. In dubio pro reo – wszelkie wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść strony nie obciążonej ciężarem dowodu (na korzyść oskarżonego). dowodzić można wyłącznie twierdzenia o faktach sprawy.c.). iż jest dozwolony. opisujących jakieś prawidłowości 38 . In dubio pro libertata – w razie wątpliwości na korzyść wolności. tylko bowiem twierdzeniom. non excusat – nieznajomość prawa szkodzi i nie stanowi usprawiedliwienia. Zasada proporcjonalności – środki naszych działań muszą być dostosowane do celów. Nie wolno stosować przepisów do kwalifikacji zdarzeń. Zakaz nadużywania prawa – wykonując swoje prawa należy stosować środki jak najmniej szkodliwe dla innych. Zasada prawa do sądu – dochodzenie swoich roszczeń przed sądem. Nullum crimen. Lex iniusta non est Lex – prawo rażąco nie słuszne nie jest prawem (Lex iniustisima non est lex)        Nemo se ipsum acusare tenetur – nikt nie może zostać zmuszony do samo oskarżenia się. a nie ogranicza zakres naszej wolności. np. Prawnicy w zasadzie nie dowodzą twierdzeń ogólnych. należy przyjąć taką interpretacje przepisu. Ex iniuria Ius non oritur – z działań bezprawnych nie może powstać prawo.    XI DOWODY PRAWNICZE I NIEKTÓRE ELEMENTY NAUKI PRAWA PROCESOWEGO Przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art.p. które przy ich pomocy staramy się realizować. Nemo iudex In causa sua – nikt nie może być sędzią we własnej sprawie. Wiąże się z zasada fair trial – uczciwego i rzetelnego procesu. która poszerza. Niedbalstwo. Praesumptio boni viri – prawie domniemywuje się zawsze dobrą a nie złą wiarę. lekkomyślność nie stanowi okoliczności usprawiedliwiających. Iura scripta vigilantibus – ustawy napisano dla ludzi wykazujących się należytą starannością. nulla poena sine lege – przestępstwem może być wyłącznie czyn wyraźnie zabroniony przez prawo karne i przestępcy może być wymierzona wyłącznie kara przewidziana przez przepisy prawa karnego. W prawie podatkowym zasada ta głosi – In dubio pro tributario – w razie wątpliwości na korzyść podatnika.227 k. można przypisać wartość logiczną prawdy lub fałszu. Ignorantia Iris nocet. Audiatur et altera pars – wysłuchaj również i drugiej strony.      Favor legitimatis – prawo sprzyja temu co legalne. które miały miejsce zanim te przepisy weszły w życie. Lex retro non agit – zakaz nadawania przepisom mocy retroaktywnej.

a jedynie twierdzenia jednostkowe odnoszące się do konkretnych zdarzeń czy okoliczności. 39 .ekonomiczne czy socjologiczne.

polityczne ale także okoliczności znane wszystkim rozsądnym ludziom itd. fakty notoryjne)..r. jak je należy interpretować i czy obowiązują). W uzasadnieniu niezbędne jest korzystanie z wiedzy empirycznej. fakty znane z urzędu (kiedy wszczęto postępowanie.) • Osoba. Zgodnie z zasadą iura novit curia – sąd zna prawa przedmiotem dowodu nie może być prawo (treść norm prawnych.c. Sąd może skorzystać z opinii biegłego. Jeśli fakty nie zostaną ustalone lub będą budzić wątpliwości (non liquet). natomiast fakt B następnikiem lub wnioskiem. która obcowała z matką dziecka w okresie koncepcyjnym jest jego ojcem (art.) • Posiadanie jest zgodne z prawem (art. budowlanego.9 k. wydarzenia historyczne. Wszystkie wątpliwości związane z twierdzeniami o faktach sprawy rozstrzyga się na jej korzyść (In dubio pro reo).o. że szkoda nie nastąpiła ani swojej niewinności. Dowodzenie wszystkich faktów byłoby stratą czasu.Twierdzenia te mają strukturę: „w miejscu m czasie t miało miejsce zdarzenie z”. to domniemywa się zajście faktu B”. że budzą one wątpliwości (non liquet).1025 2k. Od tej zasady są wyjątki. np. to jego roszczenie zostanie oddalone.341 k. medycznego. jak gwarantują wnioskowania dedukcyjne w matematyce i logice. Kwestionujący domniemania prawne nie może ograniczyć się do wykazania. dowodu przeciwnego. Wśród domniemań wyróżnia się:  Domniemania prawne (praesumptiones iuris) – ustanowione przez normę prawną  Domniemania zruszane (presumtiones iuris tantum) – mogą być obalone dowodem przeciwieństwa. Fakt A nazywa się poprzednikiem lub podstawą domniemania. gdyż przedmiotem dowodu może być treść obcego prawa oraz ustalenie praktyki stosowania tego prawa.) Ciężar dowodów (onus probanci) Ciężar dowodu określa 2 kwestie:  Kto powinien przedstawić dowody (ciężar dowodu w sensie subiektywnym.) oraz fakty przyznane przez jedną ze stron. 40 . są rzadkie. Strona niezwiązana ciężarem dowodu nie musi dowodzić ani faktu. dowody prawnicze w sensie metodologicznym nie są procedurami niezawodnymi i podobnie jak wszelkie inne uzasadnienia w sprawach empirycznych nie gwarantują pewności osiągniętych rezultatów.c. to powinna udowodnić fakty od których ta norma uzależnia nastąpienie tych skutków prawnych. roszczenia) z określonej normy prawnej. niekontrowersyjne fakty geograficzne. materialnym) Jeśli strona wywodzi określone skutki prawne (np. W sensie metodologicznym prawnicy nie dowodzą. jeśli chce ustalić treść wysoce specjalistycznych dziedzin prawa wewnętrznego (np.  Domniemania niewzruszalne (presumntiones iuris ace de iure) – obalić ich niemożna. czyli do przeprowadzenia tzw.85 § 1 k. która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku jest spadkobiercą (art. dlatego nie wymagają dowodu fakty powszechnie znane (tzw. formalnym)  Kto poniesie ryzyko nieudowodnienia (non liquet) określonych twierdzeń (ciężar dowodów w sensie obiektywnym. zmieniają ciężar dowodu.) Wszystkie domniemania są zbudowane wg schematu „jeżeli zaszedł fakt A.c.) • Osoba. wynalazczego itd. Popularne przykłady domniemań prawnych: (domniemanie. ale uzasadniają twierdzenia o faktach sprawy. że) • Dziecko urodziło się żywe (art. chociaż w praktyce mogą dawać wysoki stopień pewności i niepodważalności. kiedy je zawieszono itd.

uważa się go za przeprowadzony dopiero. że szkoda ta nastąpiła z winy tego. którym świadek naoczny przekazał informacje o danym zdarzeniu. takim dowodem jest również dowód. w którym brak jest oryginału dokumentu (dowód pierwotny). iż wniosek nasuwa się z oczywistością już na pierwszy rzut oka (prima facie). strona. który przeprowadza organ procesowy po to. biegłych. a zarazem. a w konsekwencji jego wniosek nie wymaga podjęcia żadnych czynności dowodowych. którym poszczególne fakty dowodowe wzięte z izolacji nie stanowią dostatecznej podstawy do ustalenia faktu sprawy (w tym sensie są one poszlakami). Zagadnienie dowodu w postępowaniu karnym Zasada domniemania niewinności oskarżonego – oskarżonego poczytuje się za niewinnego tak długo. Dowód osobowy – źródłem informacji jest osoba (świadkowie strony) Dowód rzeczowy – źródłem informacji jest rzecz (dokumenty.Inny podział:  Domniemania materialne – podstawa wymaga udowodnienia. na podstawie których można ustalić jego treść. w którym sędzia lub inny organ procesowy wnioskuje o prawdziwości twierdzeń o faktach sprawy opierając się bezpośrednio na tym. dokonuje oględzin etc. gdy istnieje zespół zgodnych. jak długo nie zostanie mu udowodniona wina. Dowód poszlakowy – dowód. iż nastąpiła szkoda o tym. Dowód ze słyszenia (hearsay) – brak naocznego świadka. przyjąć należy. Dowód bezpośredni – dowód. okazał się wiarygodny. przesłuchuje strony. że w odróżnieniu od domniemań faktycznych przerzucają one ciężar dowodów. w przypadku oględzin sędzia). by uzyskać informacje o faktach sprawy.). które pozwalają wnioskować z faktu. z których wynika prawdziwość określonych twierdzeń o faktach sprawy (przeprowadza dowód w sensie podania uzasadnienia dla tezy dowodu). • Dowód w sensie czynnościowym – zespół czynności. czy nieautoryzowane jego odpisy (dowody pochodne). oględziny) Ordalia – sąd boży 41 . że informator sądu będący obserwatorem danego zdarzenia czy rzeczy (świadek. gdy jednak przystępuje do sporządzania uzasadnienia wyroku to musi podać stwierdzenia. z których przy pomocy określonych reguł dowodowych wyprowadza się twierdzenie o fakcie sprawy (tezę dowodu).  Domniemania formalne – akceptacja podstawy domniemania. z których w oparciu o określone reguły dowodowe można tę tezę wywnioskować. Zgodnie z zasadą In dubio pro reo wszelkie wątpliwości co do winy należy rozstrzygnąć na korzyść oskarżonego. Wiele wspólnego z domniemaniami faktycznymi mają tak zwane reguły dowodu prima facie – są to reguły ustanowione przez sąd. kto ją wyrządził dla tego. ale istnieją świadkowie. Ciężar dowodu winy oskarżonego spoczywa na oskarżycielu i nie może być przerzucone na oskarżonego. gdy wykluczono. Dowód pośredni – do uzasadnienia tezy dowodu konieczne są jakieś inne twierdzenia dowodowe. iż przebieg zdarzenia mógł być inny niż sugerują to poszlaki. W toku postępowania dowodowego sędzia przeprowadza szereg dowodów w sensie czynnościowym (słucha świadków. ale są świadkowie lub notatki.  Domniemania faktyczne (presumptiones hominis) – zostały przyjęte przez sąd lub inny organ stosujący prawo w oparciu o zasady doświadczenia. potwierdzających się poszlak. Pojęcie dowodu i rodzaje dowodów Dwa podstawowe rozumienia terminu dowód prawniczy: • Dowód rozumiany jako uzasadnienie określonego twierdzenia – zespół twierdzeń dowodowych.

Ława przysięgłych nie musi uzasadniać swojej decyzji. Swobodna ocena powinna respektować następujące kryteria: a. W systemie kasacyjnym oraz w systemie ławy przysięgłych zwykle przewiduje się pewne możliwości korygowania ustaleń faktycznych sądu I instancji. XIX wiek stopniowo rozprzestrzeniał zasady swobodnej oceny dowodów w krajach europejskich. by dowód mógł zostać uznany za przeprowadzony (tzw.Podstawowe kategorie dowodów w sensie czynnościowym: • Zeznania świadków • Przesłuchanie stron • Opinia biegłych • Dokumenty • Oględziny Jako dowód można wykorzystać w zasadzie każda osobę. gdzie ustalenia faktyczne sądu I instancji nie podlegają kontroli przez sąd odwoławczy (system kasacyjny) i tam. to jednak zachowały one pewne elementy legalnej oceny dowodów. zwłaszcza gdy są one sprzeczne z zebranym materiałem dowodowym i w tym sensie arbitralne. • Współcześnie zasada swobodnej oceny dowodów funkcjonuje w dwóch wariantach: zasady swobodnej i niekontrolowanej oceny dowodów – funkcjonuje tam. zasady doświadczenia życiowego Ocena dowodów naruszająca wymienione wyżej zasady nie mieści się w ramach swobodnej oceny dowodów i nie podlega ochronie przez prawo. zasady logiki b. Współczesne systemy prawne opierają się na zasadzie swobodnej oceny dowodów. która wprowadziła ocenę dowodów według wewnętrznego przekonania (conviction intime) sędziego. warunki które muszą być spełnione. Istnieją normy prawne określające w sposób wiążący. rzecz lub inny środek dowodowy na podstawie której uzyskać można wiarygodną informację. gdzie werdykt w kwestii faktów jest zastrzeżony dla ławy przysięgłych i jest uważany za ostateczny. • 42 . Przełomem była Wielka Rewolucja Francuska. które określają kryteria jakie muszą być spełnione by organ stosujący prawo mógł uznać dane twierdzenie z udowodnione. Zasady oceny dowodów Zasadami oceny dowodów nazywamy te wszystkie zasady. zasady nauki i techniki c. W średniowieczu prawo było oparte na zasadzie legalnej oceny dowodów. legalne dyrektywy dowodowe). zasady swobodnej i kontrolowanej oceny dowodów – przewidują kontrole ustaleń faktycznych przez sądy wyższe oraz nakładają na sąd obowiązek uzasadnienia swojej decyzji w kwestiach faktycznych. Prawo do swobodnej oceny dowodów nie oznacza prawa do dowolnej oceny dowodów. Historycznie wyróżniamy dwie podstawowe zasady oceny dowodów: • Zasada legalnej oceny dowodów • Zasada swobodnej oceny dowodów Proces rzymski był oparty na zasadzie swobodnej oceny dowodów i stopniowo ewoluował w kierunku legalnej oceny dowodów.

a nawet podstęp). Strony decydują o tym czy: • Wszcząć proces czy też nie – zasada skarbowości. Duchownego co do faktów. III. powództwem. strony są wyłącznymi dysponentami całego procesu. przez sąd. związane z tajemnicą narady sędziowskiej. IV. iż jest oparte na błędnych ustaleniach faktycznych.Problem ustalenia prawdy w procesie Reguły. który wystąpił lub na rzecz którego wystąpiono ze skargą. Zakazy dowodu określonych faktów np. oraz określone środki chemiczne lub techniczne. środki odwoławcze muszą być składane w przewidzianym terminie. B. Przywileje dowodowe – prawo do nie udzielania informacji (prawo odmowy zeznań). bo po ich upływie strona traci prawo do ich wniesienia. b. „nie wolno przesłuchiwać jako świadków: a. nawet gdyby ustalenia sądu I instancji były błędne. Zasada formalizmu procesowego – czynności procesowe muszą być dokonywane w określonej formie. V. gdy od orzeczenia nie przysługuje środek odwoławczy staje się ono prawomocne formalnie i niepodważalne. • Sąd nie może z urzędu uwzględnić żadnych roszczeń. iż zasługuje on na surowszą karę. pozwany – ten przeciwko ta skarga została skierowana. Zakazy stosowania określonych środków dowodowych np. nie może orzekać ponad te żądania i jest związany wnioskami stron co do cofnięcia. Formy procesu Strony w postępowaniu cywilnym to powód – ten. Obrońcy co do faktów. Domniemania prawne II. Dwie formy postępowania procesowego: 1) Forma kontradyktoryjna – proces jest zorganizowany w formie sporu stron przed bezstronnym sądem. zmiany powództwa czy też aktu oskarżenia (zasada dyspozycyjności) 43 . nawet gdyby okazało się. zeznania lub oświadczenia złożone w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi nie mogą stanowić dowodu. tajnością wyborów do ciał przedstawicielskich. zasady i instytucje ograniczające poznanie prawdy w postępowaniu: I. ani przez innego przedstawiciela władzy publicznej. Zakazy dowodowe – służą przede wszystkim ochronie podstawowych praw i wolności obywatelskich. Zasada res iudicata pro veritate habetur – z chwilą. z którymi nie wystąpiły strony. proces nie może być wszczęty z urzędu. groźby. Rola sądu jest całkowicie bierna i ogranicza się do wydania wyroku oraz pieczy nad tym by przestrzegano przepisów prawa. wyjaśnienia. Zakaz informatinis In peius – jeżeli środka odwoławczego nie wniesiono na niekorzyść oskarżonego to zasadniczo nie można zmienić wyroku na jego niekorzyść nawet gdyby okazało się. Trzy podstawowe kategorie zakazów dowodowych: A. gdy informacje uzyskano stosując przymus fizyczny lub psychiczny (tortury. C. Zakazy stosowania określonych metod dowodowych np. o których dowiedział się przy spowiedzi”. Strony w postępowaniu karnym to oskarżony i oskarżyciel. o których dowiedział się udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę. uznania.

Tutaj proces nie jest zorganizowany w formie sporu stron. Funkcję sędziego w procesie anglosaskim określa twierdzenie – przed rozpoczęciem procesu sędzia powinien nabrać do ust święconej wody. Duże znaczenie w tym procesie ma instytucja „krzyżowego ognia pytań” (cross – examination) polegająca na ty. które uznaje on za niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy. Sąd rewizyjny nie prowadzi postępowania dowodowego i opiera się na ustaleniach sądu niższego. Sąd kasacyjny nie prowadzi postępowania dowodowego i opiera się na ustaleniach sądu niższego. w szczególności : • Postępowanie jest wszczynane przez sąd lub organ władzy publicznej (np. jest to powtórzenie przed postępowania sądem niższym. kasatoryjne) i przekazuje sprawę sądowi niższemu do ponownego rozpoznania. nie może uwzględniać żadnych faktów ani dowodów na które nie powołały się strony oraz nie może prowadzić postępowania dowodowego z urzędu. Więcej elementów inkwizycyjnych występuje w procesie karnym niż w cywilnym. może uwzględniać fakty i dowody niezawnioskowane przez strony i zasadniczo prowadzi postępowanie dowodowe z urzędu. rola stron ogranicza się do przekazywania sądowi informacji. a wypuścić ją dopiero przy ogłaszaniu wyroku.Sąd jest związany wnioskami dowodowymi stron. Podstawą tego postępowania może być błąd co do prawa (error iuris) – sąd błędnie zastosował prawo lub dokonał błędnej jej wykładni. 44 • . proces ma zwykle strukturę mieszaną. Proces anglosaski jest bliższy ideałowi formy kontradyktorycznej niż proces kontynentalny. Sąd apelacyjny orzeka co do istoty sprawy.78 konstytucji). a wyłącznie uchyla zaskarżone orzeczenie (o. prokurator) • Sąd może uwzględniać roszczenia czy żądania nie zgłoszone przez strony i nie jest w tym zakresie związany ich wnioskami • Sąd nie jest związany wnioskami dowodowymi stron. Postępowanie apelacyjne obejmuje ustalenia faktyczne i prawne. Postępowanie rewizyjne obejmuje ustalenia prawne i faktyczne. a następnie przez jej przeciwnika starającego się podważyć jego wiarygodność. a postępowanie jest prowadzone z urzędu przez sąd. Strony a nie sąd powołują i przesłuchują świadków oraz prowadzą inne dowody. Postępowanie odwoławcze jest elementem demokratycznego porządku prawnego. to ze względu na znacznie silniejszą obecność pierwiastka publicznego w tym pierwszym. która go powołała. nie orzeka co do istoty sprawy. iż świadek jest słuchany przez stronę. obejmuje prowadzenie postępowania dowodowego. 2) Forma inkwizycyjna – stanowi przeciwieństwo formy kontradyktorycznej. 3 podstawowe kategorie środków odwoławczych: • Kasacje • Rewizje • Apelacje Kontroli kasacyjnej podlegają wyłącznie ustalenia prawne. błąd co do faktu (error facti) – nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy. Postępowanie odwoławcze Każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w I instancji (art. Współcześnie nie spotyka się z czystymi formami kontradyktoryjnymi czy inkwizycyjnymi. błędna ocena materiału dowodowego. może uchylić zaskarżone orzeczenie i przekazać sprawę sądowi niższemu do ponownego rozpatrzenia lub orzec co do istoty sprawy.

non excusat). zwykłym środkiem odwoławczym jest apelacja. ex delicto). tetycznego (nie uświadamianego sobie przez strony). wydanie wyroku sądowego czy uchwalenie konstytucji. 45 . ale je z mocy prawa wywołują. że nie wiemy o ich treści nie zwalnia nas od odpowiedzialności (ignoratia iuris nocet. Obejmuje działania takie jak: płacenie podatku. np. czyli zdarzenie wywołujące jakieś skutki prawne. Akty prawne – działania. upływ czasu. a fakt. Może przybrać formę stosunku faktycznego (uświadamianego sobie przez strony. które podejmujemy by wywołać skutki prawne. Kwestionowanie orzeczeń prawomocnych jest dużo bardziej ograniczone i odnosi się do wyjątkowo poważnych naruszeń prawa. np. rozpatruje kasacje. Kategoria działań obejmuje bardzo zróżnicowaną grupę ludzkich zachowań jak: zawarcie umowy. W sprawach cywilnych przyjęto model postępowania trójinstancyjnego. wymierzenie mandatu. Dzielą się na: zgodne z prawem = fakty prawne (wywołują skutki prawne) i czyny niezgodne z prawem = czyny niedozwolone (delikty cywilne – odpowiedzialność. zawarcie umowy. Odwołuje się do tego szczególnie prawo cywilne. System polski 1. W sprawach karnych przyjęto model dwuinstancyjny. popełnienie przestępstwa. Przepisy prawne nakładają na nas obowiązki. zawarcie umowy. nieoddanie długu). Zdarzenie prawne – kategoria faktów prawnych niezależnych od woli człowieka np. Skargę o wznowienie postępowania rozpatrują sądy okręgowe i apelacyjne. Stosunki prawne mogą mieć charakter dwustronny (małżeństwo) lub wielostronny (spółka). Elementy stosunku prawnego: • fakty prawne – każde zdarzenie powodujące powstanie. Zwykłymi środkami odwoławczymi jest: • apelacja – od orzeczeń sądów I instancji • kasacja – od orzeczeń II instancji Nadzwyczajnym środkiem odwoławczym w sprawach cywilnych jest wznowienie postępowania. Od każdego orzeczenia nieprawomocnego co do meritum sprawy sądu I instancji przysługuje środek odwoławczy. które zmierzają do wywołania skutków prawnych.Odróżnienie środków odwoławczych od orzeczeń nieprawomocnych (zwykłe środki odwoławcze) i orzeczeń prawomocnych (nadzwyczajne środki odwoławcze). Działania – kategoria faktów prawnych zależnych od woli człowieka – ludzkie zachowanie. XII STOSUNEK PRAWNY Stosunek prawny – to stosunek społeczny uregulowany przez normę prawną. oddanie długu jak i zaniechania (nieudzielanie pomocy. śmierć. ustanie bądź zmianę treści stosunku prawnego. Czyny – działania. natomiast nadzwyczajnym jest kasacja i wznowienie postępowania. niezapłacenie podatku. klęska żywiołowa. łożenie rodziców na utrzymanie dzieci) i stosunku czysto normatywnego. urodzenie. sądy powszechne • rejonowe • okręgowe – rozpatrują apelacje od wyroku sądu rejonowego • apelacyjne – apelacje od wyroku sądu okręgowego jako sądu I instancji • sąd najwyższy – sprawuje nadzór judykacyjny przed sądami powszechnymi.

Zdolność do czynności prawnej osoby fizycznej zależy od wieku oraz od tego. przestępstwa: zbrodnie (czyn zagrożony karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat lub karą surowszą) i występki (czyn zagrożony karą grzywny powyżej 30 stawek dziennych. W prawie procesowym – sąd i strony procesowe (powód. a traci z chwilą śmierci. 2. wyrok ustalający treść umowy 3. Podstawą ubezwłasnowolnienia całkowitego może być choroba psychiczna. np. porzucenie rzeczy. W prawie cywilnym – osoby fizyczne i prawne). Zbrodnie popełnia się umyślnie. występek – z obu jeżeli przepis prawny taką możliwość przewiduje. i częściowo osoby fizyczne. wyrok rozwodowy. Czynności dokonane przez osoby nie mające zdolności do czynności prawnych są nieważne.Akty prawne: 1. mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał lub mógł przewidzieć. organizacje międzynarod. zmierzające do wywołania skutków prawnych. Czynami niezgodnymi z prawem są: wyrządzenie szkody – nie wykonanie lub nie należyte wykonanie zobowiązania (kodeks cywilny). W prawie międzynarodowym publicznym podmiotami są państwa. wykroczenia.). niedorozwój umysłowy. • dwustronne – np. jednak prawa i zobowiązania majątkowe nabywa gdy się urodzi żywe. itd. • akty deklaratoryjne – akty potwierdzające istniejący stan prawny. nabywa się ją z chwilą urodzenia. umowy. ale go popełnia na skutek nie zachowania należytej staranności. podmioty stosunku prawnego – mogą nimi być jednostki. Stopnie winy: 1. narkomania. czynności prawne – oświadczenie woli przynajmniej jednej strony. • jednostronne – np. testament. np. • wielostronne – np. pijaństwo. • 46 . zaburzenia psychiczne. Zdolność prawna – zdolność bycia podmiotem praw i obowiązków. Osobą fizyczną – jest każdy człowiek od urodzenia do śmierci. umowy. akty stosowania prawa • akty konstytutywne – akty tworzące nowy stan prawny. czy jest ona ubezwłasnowolniona. organizacje. akty tworzenia prawa 2. wina umyślna – sprawca chce popełnić czyn zabroniony (zamiar bezpośredni) lub przewidując zamiar jego popełnienia na to się godzi (zamiar wynikowy). przyjęcie lub odrzucenie spadku. grupy ludzkie. W prawie konstytucyjnym i administracyjnym podmiotami prawa są obywatele i organy państwa. Zdolność prawną ma także dziecko poczęte (nasciturus). wina nieumyślna – sprawca nie ma zamiaru popełnienia czynu zabronionego. jeżeli wykluczają możliwość kierowania swoim postępowaniem. jest zdolnością stopniowalną. pozwany. Rodzaje zdolności do czynności prawnych: • brak zdolności do czynności prawnych – osoby poniżej 13 roku życia. karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności przekraczającą miesiąc). Można ją scharakteryzować przez zdolność prawną i zdolność do czynności prawnej. ubezwłasnowolnieni całkowicie. Zdolność do czynności prawnych – zdolność do nabywania praw i obowiązków za pośrednictwem własnych działań.

która wyposaża fundację w majątek i określa sposób i cele jej działania. muzea.ograniczona zdolności do czynności prawnych – osoby od 13 do 18 roku życia oraz ubezwłasnowolnione częściowo. przedsiębiorstwa państwowe. którym odpowiada za swoje zobowiązania. banki.  inne osoby prawne – jednostki samorządu terytorialnego. które wchodzą w jej skład. stowarzyszenia. partie polityczne. spółki handlowe) i pozagospodarcze (partie polityczne. Ubezwłasnowolnić częściowo osobę można z tych samych powodów co całkowicie. której potrzebna jest pomoc do prowadzenia własnych spraw (kuratela). przedmiot stosunku prawnego – mogą być:  rzeczy – przedmioty materialne o ruchome o nieruchome = nieruchomości – grunty. Różnicą między ruchomościami i nieruchomościami jest to iż umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości oraz umowa przenosząca własność nieruchomości powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. gdyż nie posiadają dostatecznie zindywidualizowanej i wyodrębnionej postaci. korporacje mogą realizować cele gospodarcze (spółdzielnie. superficies solo cedit – to co znajduje się na gruncie stanowi jego część składową i nie może stanowić odrębnego przedmiotu własności. banki.. Osoba prawna – każda jednostka organizacyjna z przyznaną zdolnością prawną. naukowe. dobre imię. budynki. Może mieć niezależny od osób fizycznych majątek. fundacje.  państwowe osoby prawne – np. Organ osoby prawnej – osoba lub osoby mogące działać w imieniu osoby prawnej (zaciągać zobowiązania i nabywać uprawnienia). stowarzyszenia). fundator – osoba. papiery wartościowe).  inne przedmioty materialne – ciecze. • • 47 . banki.  przedmioty niematerialne – zalicza się dobra o charakterze intelektualnym (utwory artystyczne. części budynków.. decydują oni o jej działalności i przez składki czy udziały tworzą majątek korporacji.  fundacje – substratem fundacji jest określony majątek. szkoły wyższe. które ukończyły 18 lat i nie są ubezwłasnowolnione. Osoba prawna nie może być podmiotem praw i obowiązków specyficznych dla osób fizycznych. itd. Realizuje zdolność prawną za pośrednictwem swoich organów. spółki handlowe. dobra osobiste – godność człowieka. jednakże tylko osobę pełnoletnią. zalicza się tu również przedsiębiorstwa. Inny podział:  korporacje – substratem korporacji są ludzie związani przez członkostwo. gazy i kopaliny. Mogą samodzielnie dokonywać wszelkich czynności prawnych. • pełna zdolności do czynności prawnych – osoby. nie są uważane przez prawników za rzeczy. może nabywać prawa i obowiązki we własnym imieniu niezależnie od osób fizycznych. Kategorie osób prawnych:  skarb państwa – państwo występujące jako podmiot stosunków cywilno – prawnych. itd. pieniądze jako miernik wartości.

b. „zezwala się”. Zezwolenia są uprawnieniami do własnych zachowań. o Złożone – kompleksy uprawnień prostych. by podmiot podjął określone działanie.obowiązki są z reguły sprzężone z sankcjami. Obowiązkami niedoskonałymi są natomiast te obowiązki. które nie są sprzężone z sankcjami. Kategorie uprawnień: a. Są to obowiązki. Inny podział uprawnień: 1. Obowiązki ograniczają sferę wolności adresata normy prawnej. • zachowania się treść stosunku prawnego – uprawnienia i obowiązki tego stosunku. Zezwolenia (dozwolenia) – nie są sprzężone z obowiązkami. • Kompetencje – uprawnienia do tworzenia uprawnień lub obowiązków na rzecz innych osób. Takie obowiązki sprzężone z sankcjami nazywa się obowiązkami doskonałymi. którą wiążą i dlatego nie trzeba ich sankcjonować (ciężary). 3. „jest dozwolone”. że jedna ze stron może czegoś żądać. do obrony. Uprawnienia pozytywne – korelatywnie sprzężone z nakazem. Hochfelda: • Roszczenia • Wolności – odpowiedniki zezwoleń. Uprawnienia wyraża się w tekstach prawnych za pośrednictwem zwrotu: „wolno”. które są ustanawiane w interesie jednostki. do prywatności. „może”. Uprawnienia mogą być: o Proste – uprawnienie właściciela do korzystania z rzeczy lub uprawnienie wierzyciela pożądania by dłużnik spełnił świadczenie. są skuteczne tylko miedzy stronami (in partes) określonego stosunku prawnego. Klasyfikacja uprawnień według W. 48 . c. która narusza dane uprawnienia. Ciężary odgrywają szczególną rolę w prawie procesowym np. bo wówczas zwykle wynikające z tych praw obowiązki organów państwowych nie są zabezpieczone żadną sankcją. Uprawnienia negatywne – korelatywnie sprzężony z zakazem po stronie jednego pomiotów. uprawnienia in personam – uprawnienie wobec konkretnej osoby. „ma prawo”. by zachowała się w określony sposób – by spełniła swój obowiązek. Dzieli się je na obowiązki pozytywne (nakazy) i negatywne (zakazy). uprawnienia in rem – uprawnienia skuteczne wobec każdej osoby (erga omnes). Z obowiązkami nie doskonałymi spotykamy się często w przypadkach praw socjalnych. Z analitycznego punktu widzenia uprawnienia i obowiązki scharakteryzować można jako dwa odrębne rodzaje modalności normatywnej. a druga jest zobowiązana do czegoś. Stwierdzenie. one tworzą między stronami więź prawną (vinculum iuris) Więź prawna polega na tym. uprawnienia in rem publicam – uprawnienia przysługujące adresatowi normy prawnej wyłącznie wobec państwa. że jakiś czyn nie jest zakazany i nakazany. 2. Roszczenie – domaganie się od określonej osoby. prawo własności. Prawa podmiotowe – szczególnie istotne kompleksy uprawnień prostych. ciężar dowodu. np. gdy nie implikują żadnych roszczeń po stronie adresatów tych praw.

ze jakiś podmiot jest wyłączony spod kompetencji określonego organu.• Immunitety – uprawnienia sprowadzające się do tego. Jest to forma przywileju dla wyróżnionej grupy osób. 49 .

prawo do wypoczynku i mieszkania. że w państwie praworządnym obywatelowi jest wolno to wszystko. w Anglii rządów prawa (The rule of law). że sprawowanie władzy musi się opierać na regułach prawa. w którym te podmioty rzeczywiście podporządkowują się obowiązkowi przestrzegania prawa tak jak go ujmuje zasada praworządności. Należa tutaj prawa: prawo do samostanowienia. a zwłaszcza wolność przekonań. do czystego środowiska.prawo spełnia warunki formalne oraz określone warunki materialne. prawo do opieki socjalnej i zdrowotnej. wolność słowa i wolność zrzeszania się oraz związane z tymi wolnościami wolności polityczne i religijne. bo zobowiązują organy i służby państwowe do zapewnienia obywatelom określonych usługi świadczeń. Prawa III generacji to prawa poszczególnych jednostek ludzkich. XIII PAŃSTWO PRAWA Praworządność – zobowiązuje określone kategorie podmiotów do przestrzegania prawa. Prawa II generacji to prawa socjalne. Zasada praworządności kształtowała się w toku XVIII i XIX wieku w Niemczech i Anglii. odnoszącą się do sposobu sprawowania władzy. mniejszości etniczne. W Niemczech przyjęła postać idei państwa prawa (Rechtsstaat). Zakres podmiotowy zasady praworządności: I. religijne. Pierwszy pogląd – zasada odnosi się wyłącznie do działań organów państwa (wąskie działanie zasady praworządności). ponieważ z ich istnieniem wiąże się zakaz ingerencji osób trzecich w sferę chronioną przez prawo. Drugi pogląd – odnosi zasadę praworządności nie tylko do działań państwa. sumienia i wolność wyznania (prawa I generacji). do pokoju.Kategorie doniosłych uprawnień nazywa się prawami i wolnościami człowieka i obywatela. Tutaj zalicza się: prawo do życia. Wspólne dla idei państwa prawa i rządów prawa jest przekonanie. prawo własności. prawo do pomocy humanitarnej. a nawet cała społeczność międzynarodowa. zwolennicy uważają ją za zasadę ustrojowa. Przeczytać rozdział do końca. Nazywa się je również prawami negatywnymi. czego mu prawo nie zabrania. organom państwa natomiast to tylko na co im prawo wyraźnie zezwala. prawa całych grup – narody. kulturalne: prawo do pracy. które zagwarantują słuszność i racjonalność prawa. do nauki. jest to również stan faktyczny. Zasada praworządności materialnej. II. Zasada praworządności formalnej – praworządność to obowiązek przestrzegania prawa bez względu na jego treść. językowe. ale także do zachowań obywateli (szerokie pojmowanie zasady praworządności). ekonomiczne. Istota praw wolnościowych polega na ochronie pewnych sfer ludzkiego życia i aktywności przed ingerencją państwa i osób trzecich. a nie na kaprysie rządzących (government of law. Nie jest warunkiem praworządności formalnej słuszność i racjonalność prawa. Współcześnie zasada państwa prawa stanowi fundament wszystkich demokratycznych i liberalnych państw. not of men). Prawa socjalne mają charakter pozytywne. prawa do zachowania wspólnego dziedzictwa biologicznego i kulturowego. 50 . Wspólna jest też zasada.