Bölüm 4

• Bu bölümde aşağıdakileri öğreneceksiniz
– – – – – Bellek Birimleri ve çalışma prensipleri Değişik türlerdeki RAM modüllerinin tanımlaması DRAM türlerinin açıklanması RAM‘in düzgün bir şekilde takılması RAM‗le ilgili basit sorunların giderilmesi

• Bellek Nedir?
– Bilgisayar endüstrisindeki kişiler genelde “Bellek” terimi yerine RAM (Random Access Memory-Rastgele Erişimli Bellek) terimini kullanırlar. RAM , geçici komutları ve görevleri tamamlayabilmek için gerekli verileri tutar. İşlemcinin (CPU), işlenecek komutlara ve saklanan verilere daha hızlı ulaşabilmesini sağlar.

– Bellek modülleri farklı boyut ve biçimleriyle gelir. Genelde, yeşil bir yüzey üzerine ufak siyah modüller yerleştirilmiş biçimdedir. Aşağıdaki figür tipik bir bellek yapısını ve bellek modülünün önemli noktalarını içermektedir.

– RAM Modülleri için farklı yonga (çip) tipleri

• DRAM (dynamic random access memory) bellekler arasında en popüler olandır
– Mikroskobik kapasitörler ve transistorlar sayesinde birleri ve sıfırları tutan özel bir tür yarıiletkendir (semiconductor) – Tek bir yonga bu kapasitör transistör kombinasyonundan milyonlarca içerebilir

• Programlar çalıştırılmadan önce sabit diskten RAM‟e kopyalanır

1011 0101 1100 1010 1001 1111 1100 0111 1101 1101 HDD 0001 1101 1011 0110 1001 0001

• DRAM standart olarak bilinir
– Düşük maliyet, yüksek hız ve veriyi oldukça küçük paketlerde depolayabilme – DRAM in birçok türü bulunur

• DRAM, programları, 8-bit‟lik (1-byte) bellek parçaları halinde depolar • Yongalar zaman içinde derinlik ve genişliklerine göre adlandırılmıştır
– 1 MB x 4 – 256 K x 1

• Derinlik ve genişlik bitler türünden ölçülür • Yongaya ne yazıldığını saptamak kolay değildir • Fiziksel boyut ile yonganın iç organizasyonu doğrudan bağlantılı değildir

• 8086 16-bit veri yolu kullanır
– Zamanına göre çok pahalıydı – PC başına $12000, PC devrimine fayda sağlamamıştır.

• Orijinal 8088 yonga 8-bit veri yolu kullanır
– Bunun için pazar hazırdı – 16 bit gerektiren komutlara uyum sağlar

• Adres Yolu
– RAM‘i adresler – Adres yolundaki hat sayısı, kullanılabilecek maksimum RAM miktarını belirler (32 hat = 4 GB, 36 hat = 64 GB)

• Dış Veri Yolu (External data bus)
– Adreslenmiş verinin konulduğu yoldur – MCC RAM‗den veriyi EDB üzerinden alır – Veri yolunun genişliği RAM‘in genişliğinin nasıl kullanılacağını belirler

• Frontside bus
– Dış Veri Yolu gibidir

• Backside bus
– Ön Belleğe (Cache) ulaşmak için kullanılır

• Daha iyi bir çözüm gerekliydi • 72-pin SIMMs
– Modern CPU‘ların 64-bit dış veri yolu vardır
– 72-pin SIMM‘in ortasında çentik bulunur – Her 72-pin SIMM 32 bit genişliğindedir (iki gerekli)

• DRAM‟in genişliğinin dış veri yoluna (external data bus) uyacak şekilde birleştirilmesine banking denir

• Takılan RAM sayısı ile oluşturulacak bank sayısı yonga kümesine (çipsete) bağlıdır. Burada sıralama CPU‟nun dış veri yoluna göre belirlenir
– 64 bit EDB = 2 SIMMS 32 bit genişliğinde – 64 bit EDB = 1 DIMM 64 bit genişliğinde

• RAM kapasitesi daha büyük bir genişliğe sahiptir
– 8 bit genişliğinde = byte – 16 bit genişliğinde = word – 32 bit genişliğinde = double word

• Fakat byte olarak ifade edilir
– 256 MB, 512 MB, 1 GB çubuklar

• 168-pin DIMM günümüzde kullanılan en popüler DRAM paketidir
– Buffering ve ECC gibi fonksiyonları gerçekleyebilmesi için ekstra pinleri vardır – 144-pin SO-DIMM (alttaki) dizüstü bilgisayarlarda kullanılır

• SDRAM (Synchronous Dynamic RAM) sistem saatine bağlıdır.
– Sistem saati ile senkrondur – SDRAM her zaman DIMM‘dir, fakat DIMM her zaman SDRAM değildir – Çok sayıda pini bulunur – Küçük boyutlu DIMM (SO-DIIMM) dizüstü bilgisayarlarda – DRAM‘lerden hızlıdır

• RDRAM (Rambus DRAM) Yeni tür bir RAM dir.
– 800 MHz e kadar hız – RIMMs denilen yapılar halindedir – 184-pin masaüstü için, 160-pin SO-RIMM dizüstüler için – Her yuva (slot) doldurulmalıdır: kullanılmayan yuvalar CRIMM‘e sahip olmalıdır (süreklilik RIMM)

• DDR SDRAM SDRAM‟in çıktısını iki katına çıkartır
– – – – – 184-pin DIMM paketi (masaüstü bilgisayarlar) 172-, 200-pin DIMM packeti (dizüstüler) Geniş hız seçenekleri Günümüzde standart kabul edilir Çiftli slotlar mavi, üçüncü slot is siyah

Clock Speed 100 MHz 133 MHz 166 MHz 200 MHz 217 MHz 233 MHz 250 MHz 275 MHz 300 MHz

DDR Speed Rating DDR200 DDR266 DDR333 DDR400 DDR433 DDR466 DDR500 DDR550 DDR600

PC Speed Rating PC1600 PC2100 PC2700 PC3200 PC3500 PC3700 PC4000 PC4400 PC4800

• PC Speed Rating = Clock speed × 2 × 8

• Dual-channel mimarisi iki kanal RAM‟i birlikte kullanarak çıktıyı arttırır
– RAMBUS gibi

• Sadece iki slot RAM takılırsa çalışır
– Genellikle çiftli slotlar mavi, üçüncü slot ise siyahtır

• DDR SDRAM SDRAM in çıktısını iki katına çıkartır
– İki kat saat hızı, artan buffering – RAM hızı artmıyor, sadece G/Ç artıyor – 240-pin DIMM (DDR ile uyumlu değil)

• Neredeyse her RAM bloğu tek taraflı yada çift taraflı olarak gelir

• Çift taraflı çubuklara (Double-sided stick) dikkat edilmelidir
– Bazıları kalındır ve anakarttaki diğer slotların da dolmasına neden olabilir – Anakartınız bu tür RAM‘leri kabul etmeyebilir.

Clock Speed

DDR I/O Speed

100 MHz 133 MHz 166 MHz 200 MHz 250 MHz

200 MHz 266 MHz 333 MHz 400 MHz 500 MHz

DDR Speed Rating DDR2-400 DDR2-533 DDR2-667 DDR2-800 DDR2-1000

PC Speed Rating

PC2-3200 PC2-4200 PC2-5300 PC2-6400 PC2-8000

• PC Speed Rating = Clock speed × 2 × 2 × 8

Double Data Rate SDRAM, yüksek performanslı sunucular , masaüstü bilgisayarlar ve taşınabilir PC’ler için günümüzün standardını belirlemektedir. Samsung bu alanda bir ilktir ve ilk defa 1997’de DDR standardını, 2001’de DDR2 standardını, 2005’te DDR3 standardını piyasaya sürmüştür. JEDEC standartlarına dayanan , yarıiletken üretim teknolojilerinde ve mühendislik dallarında yüksek performans ve hız sunan çözümler üretmiştir.

• Band Genişliğinin İkiye Katlanması, yüksek performans
• DDR3 Teknolojisi İle Birlikte Düşük Güç Tüketimi • Her pin için 1600Mbps hızlarına varan veri hızları • 1,5V’luk besleme gerilimi ile güç tüketiminin düşmesi • Ön taşıyıcı tamponunun genişliği DDR3’te 8-bit iken , DDR2 ‘de 4 bit ve DDR’da ise 2 bittir

DDR3 Bellek Modülleri DDR2’lerle geriye uyumlu değildir.
DRAMs(FBGA)

PCB
SPD (Serial Presence detect)

DDR3

DDR2
Gold Fingers (Edge Connector) Module Key (Çentik)

DDR3 DIMM DDR2 Socket
Dirençler Kondansatörler

Çentik uyuşmazlığı

• Access Time (Erişim zamanı)
– Erişim zamanı, işlemcinin bellekten veriyi okumak için gerekli olan minimum zamandır. – Nano Saniye (saniyenin milyarda biri) mertebesindedir. – Karşılaştırmak için, insan gözünün bir kez kırpılması minimum 1/10 saniye içinde olabiliyor, buna karşın aynı zaman içinde bir bilgisayar milyonlarca işlemi gerçekleştirebilir.
Birim Mili saniye Micro saniye Nano saniye Pico saniye Zaman Saniyenin binde biri Saniyenin milyonda biri Saniyenin milyarda biri Saniyenin trilyonda biri

• Latency
– RAM in ne kadar yavaş olabileceğinin ölçümüdür.
– CL2 düşük lantency (gecikme) ye sahiptir. Hızlıdır. Veriyi alması için 2 ―clock cycle‖ a ihtiyaç duyar. – CL3 yüksek gecikmeye sahiptir. Yavaştır. Veriyi alması için 3 ―clock cycle‖ a ihtiyaç duyar – Genellikle CAS olarak sınıflandırılır (column address strobe).

• Eşlik (Parity) veride hata olup olmadığını anlamakta kullanılan temel metottur.
– Sadece hata olup olmadığı anlaşılır düzeltme yapılmaz

• ECC (error correction code) High-end sistemlerde kullanılan özel bir RAM türü.
– Ana avantajı DRAM üzerindeki hata kontrolüdür – Aynı zamanda birçok hatayı düzeltebilir – Herhangi bir boyutta RAM çubuğu ECC DRAM kullanabilir,fakat en yaygını 168-pin DIMM – Anakart ECC RAM in avantajlarından yararlanabilmek için ECC ye uygun tasarlanmalıdır

• Çoğu anakart 4 adet RAM yuvası (slot) bulundurur
– Daha fazla RAM ekstra zorluklar oluşturur

• Çıkış probleminin üzerinden gelmek için, çubukların üzerine tampon bellek yongası (buffering chip) eklenmiştir
– RAM ve MCC arasında bir geçiş sağlar

• Bu resimde ne yanlış?

• ESD hasarlarından kaçının • Pinlere ve konektörlere direk olarak dokunmayın

• Daha fazla RAM in gerekli olduğunu gösteren 2 belirti
– Genel sistem yavaşlığı, özellikle de birden fazla program açıkken – Disk thrashing yada aşırı sabit disk kullanımı, aşırı sayfalamaya bağlı olarak oluşur Not: Disk thrashing, disk fragmentation‘dan da kaynaklanabilir.

• Veri fiziksel RAM ve sanal RAM arasında hareket edebilir
– Veri 64-K bellek (page) blokları halinde yer değiştirir – Çok fazla, çok sıklıkla yapılması disk thrashing ‗e (aşırı disk kullanımı) neden olur
Physical RAM OS Word Game

Disk drive

Browser E-mail

İşletim Sistemi

Windows 2000 Windows XP Windows Vista

Kabul Edilebilir Minimum 128 MB 256 MB

Tam Performans

256 MB
512 MB

Çok Kullananlar için 512 MB 1 GB

512 MB

1 GB

2 GB

• Gerçek minimum gereksinimler daha azdır – Genellikle PC nin yavaş çalışmasına ve kullanıcının mutsuz olmasına neden olur

• Bilgisayarım Özellikler
– Windows tuşuPause/Break tuşu

• Görev Yönetici
– Ctrl-Shift-Esc

• Kapasitenin belirlenmesi
– Anakart ne kadar destekliyor? (kitapçığa bakın)

• Boş yuvaların (slot) belirlenmesi
– Eğer tüm yuvalar doluysa boşaltmak zorunda kalınabilir – Örneğin 256mb‘lık çıkarılıp 512mb‘lık takılabilir

• CPU-Z neye sahip olduğunuzu öğrenmek için mükemmel bir araçtır
– Aynı zamanda gecikmeleri de görebilirsiniz

• DRAM hızlarını karıştırmak sistemin kilitlenmesine, verinin bozulmasına neden olabilir

• Anakartın önerdiğinden daha hızlı DRAM kullanabilirsiniz ancak performansta bir artış gözlemleyemezsiniz
• Değişik hızlarda (belirtilmiş hızlardan daha hızlı) DRAM modülleri değişik banklarda kullanabilirsiniz.

• Şekildeki gibi yan tutma yerleri açılır. • DIMM aşağıya doğru kuvvetlice itilir. Tutma yerleri DIMM girdikten sonra eski halini almalı

• Signal presence detect (SPD)
– BIOS a takılan RAM in hızı, boyutu, veri genişliği ve voltajı hakkında bilgi verir – BIOS tarafından okunabilir – CPU-Z SPD verilerini gösterir

• RAM miktarı
– Power On Self Test in bir parçasıdır – Adreslenebilir RAM‘i sayar ve rapor eder – İkili (Binary) sayma ile onlu (decimal) sayma arasındaki farka dikkat edilmeli. Örneğin 512 MB, 512 milliona eşit değildir.

• Sistemin kapalı olduğuna emin olun
– AC bağlantısı olmamalı – Tüm piller çıkarılmalı

• Paneli çıkartın yada klavyeyi kaldırın

• Pinleri uygun pozisyona getirin daha sonra yerine oturacak şekilde SODIMM „i aşağı doğru itin

Sorun Giderme

• Aşağıdaki şekilde gözükür
– Parity (eşlik) hataları, ECC hata mesajları, sistem kilitlenmeleri, sayfa hataları ve BSoD

• Gerçek bellek hataları
– ―xxxxx‖ de parity hatası – Eğer xxxxx sıklıkla hata veriyorsa RAM‘iniz bozuktur

• Phantom hataları
– Rastgele bellek adresleri – Isı, toz, ve güç problemlerinden kaynaklanır

• RAM kontrolünden önce sistem duruyorsa RAM düzgün yerleştirilmemiş olabilir

• Donanımsal RAM test aletleri hataların önüne geçmekte kullanılabilir • Ekonomik bir opsiyon da RAM‟i yenisiyle değiştirmektir • Memtest32 RAM testinde kullanılan ücretsiz bir araçtır

• Gerekli grafik performansının alınabilmesi için oyunlar güçlü video kartlarına ve video belleğine ihtiyaç duyar • Video RAM in nerede olduğunu görmek için ekran kartına bakın

Bölüm 5

• Bu bölümde aşağıdakileri öğreneceksiniz
– BIOS fonksiyonlarının açıklanması

– Birçok CMOS setup utility seçeneklerinin ayırt edilmesi – ROM ve aygıt sürücülerinin (device driver) seçeneklerinin tanıtılması
– Power-on self test (POST) hatalarının giderilmesi

Bunları konuşmamız gerekir!

• Bilgisayardaki veri akışı
– CPU ve RAM arasındaki – CPU ve video arasındaki – CPU ve diğer aygıtlar arasındaki

• Köprüler (Bridge) parçaları birleştirmekte kullanılır
– Northbridge
• CPU‘ya yakın olan

– Southbridge
• Uzak olan köprü

• Chipset Northbridge ve Southbridge in birlikte çalışmasından oluşan bir yonga grubudur • Northbridge
– CPU, video ve belleği bağlamakta kullanılan yonga yada yongalardır

• Southbridge
– PC içerisindeki tüm giriş çıkış aktivitelerini kontrol eder

• Detaylı olarak Bölüm 7 de işlenecek

– Northbridge ve Southbridge tüm aygıtlarla bağlantıya sahiptirler – Tüm sistemlerde aynı değildir

Northbridge

Southbridge

• Köprüler (Bridge) aygıtları bağlar
– Fakat program olmadan nasıl iletişim kurduklarını bilmezler

• İşlemcinin (CPU) diğer aygıtlar ile konuşabilmesi için özel bir tür programa ihtiyaç duyulur

• Flash ROM (yalnız okunabilir bellek) yongası bu programları depolar
• Bu programların tamamı basic input/output service (BIOS) olarak bilinir

• Klavye, dış veri yolu (external data bus) ile konuşur
– Klavye denetim yongası (8042) kullanılır

• Her programa servis denir • Flash ROM yongalarına kaydedilmiş programlara firmware (bellenim) denir • Silinebilir ortamlara kaydedilmiş programlara software (yazılım) denir

Klavye Denetim Yongası (Keyboard controller chip)

• ROM BIOS dan ayrı bir yongadır • Uçucudur (Pil varken aktiftir) • Sadece değişebilen verileri tutar
– Programları değil – Şu anki veriyi tutmak için, saat gibi davranır

• SETUP programı ile özelleştirilebilir • Genellikle Southbridge üzerindedir

• BIOS
– Programlar
– Uçucu değil (sistem kapandıktan sonra aynı kalır) – ―flashing‖ ile değiştirilebilir – Genellikle 64 K programlar (Flash ROM daha büyük)

• CMOS
– Veri
– Uçucu (pille yaşatılır) – CMOS, setup ile değiştirilebilir

– Genellikle 128 K veri (fakat yonga boyutu genellikle 64 K) – Genellikle Southbridge üzerinde

– Genellikle ayrı yongadır

• Güncellenmiş BIOS programı ile • Üç ana BIOS Markası
– American Megatrends (AMI), Award, Phoenix – Ayarlara girmek için şu tuşlara basılır : (Del, ESC, F1, F2, CTRL-ALT-ESC, CTRL-ALT-INS, CTRL-ALT-Enter, or CTRL-S)

• Ana Menü
– Tüm alt menülere ulaşım

• Saat, sabit diskler, disket sürücüler

• Normal olarak default yada auto ayarlanmalı

• POST, boot sırası

• Güç tasarruf özellikleri açılıp kapatılır

• Günümüz PC‟lerinde nadiren kullanılır

• CMOS ayarlarına ulaşımı engeller
– Bilgisiz kişilerin ana ayarları değiştirmesini engeller

• Bilgisayar üreticileri tüm yeni tür donanımları tahmin edemezler • Bring your own BIOS (BYOB) icat edildi:
– Option ROM adaptör kartının üzerine gömülmüş BIOS yongasıdır – (örn.video kartları) – Çoğu yeni donanım BIOS a CPU ile nasıl konuşacağını bildirmek için aygıt sürücüleri (device driver) kullanır – Üzerinde BIOS bulunan çoğu aygıt bunu sadece iç ihtiyaçları için kullanır ve CPU ile konuşmak için aygıt sürücüsü kullanır

• Bir aygıt sürücü, işletim sisteminin belirli bir aygıtla iletişim kurması için gerekli BIOS komutlarını içeren bir dosyadır
– Sistem açılırken RAM e yüklenir

• Her aygıt kendi aygıt sürücüsü ile gelir

• Her donanım CPU ile konuşabilmek için programa ihtiyaç duyar.
– Anakart üzerindeki ROM‘da olabilir – PC kart üzerindeki ROM‘da olabilir

– Sürücü ile yüklenebilir
– Açılışta RAM‘e yüklenebilir

• Power-on self test (POST) ROM yongası üzerinde bulunan özel bir programdır
– Bilgisayar açıldığında yada yeniden başlatıldığında çalışır – Her açılışta sistemi hatalara karşı kontrol eder

• Haberleşme hataları
– Bip kodları

– Yazılı hatalar

• Ekran kartı yoksa yada kusurlu algılandıysa
– Bir uzun bir kısa bip

• Her şey yolundaysa
– Bir yada iki kısa bip

• Eğer RAM yoksa yada hatalıysa
– Güç kesilene kadar oluşacak bir gürültü

• Eski bilgisayarlarda daha karışık bip kodları bulunabilir
– Anlamları için anakartın kitapçığına bakın

• POST kartları POST‟ları gösterir ve problem oluşturabilecek donanımları rapor eder
– PC‘yi kapatıp kartı takın ve sonra sistemi yeniden başlatın – POST hata kodları bilgisayarınızı düzeltmez yalnızca hata için nereye bakmanız gerektiğini söyler – Eğer hep hata alıyorsanız anakartı değiştirmelisiniz

• Bilgisayar açıldığında ilk başlatılan aygıt CPU dur • Öncelikle power good denen kablo CPU ya düzgün voltaj gelip gelmediğini anlamak için okunur • Her CPU, POST programın ilk satırı sistem ROM da bulunan bellek adresine sahiptir

• POST diye adlandırılan son BIOS fonksiyonu “bootstrap loader”dır • “Bootstrap loader” işletim sistemini boot sektör den yükler
– Disket, CD-ROM yada sabit diski arar – Boot sırası CMOS dan seçilir

• Eğer bootstrap loader hata üretiyorsa açılış diski (bootable disk) üzerinde boot sektör bulamamıştır

• Yaygın hatalar
– – – – CMOS konfigürasyon uyumsuzluğu CMOS tarih/saat ayarsızlığı Boot edecek aygıt bulunamaması CMOS pili boş

• CMOS verisini kaybetmenin ana nedenleri
– – – – – Diğer işleri yaparken pilin sallanması Anakart üzerinde kir/toz birikmesi Elektrik dalgalanmaları Güç kaynağı problemleri Yonganın bozulması

• Eğer sistem sürekli kapanıp açılıyorsa
– Pili değiştirin

• Pilin bitme belirtileri
– Yavaş çalışan saat – Tarih hep 1 Ocak ‗a döner

• CMOS ayarlarını silmek için, CMOS jumper„ının yerini silme konumuna getirin
– Fabrika ayarlarına geri döndürür – Şifreyi siler

• Flash ROM yongalar tekrar programlanabilir • Üreticiden programı indirin • Programı bir diskete kopyalayın
– Bazı programlar Windows üzerinde de çalışabilir

• Disketten açın ve programı çalıştırın

Bölüm 6

• Bu ünitede aşağıdakileri öğreneceksiniz
– Genişleme Yolu‘nun (expansion bus) yapısı ve fonksiyonlarını – Klasik sistem kaynaklarının açıklanması

– Modern genişleme yolu yuvalarının tanınması
– Genişleme kartlarının doğru takılması – Genişleme kart sorunlarının giderilmesi

Genişleme Yolunun Yapısı ve fonksiyonları

• Genişleme yuvaları (expansion slots) Northbridge ve Southbridge „e bağlıdır

• Bütün entegrelerin çalışması clock crystal ile düzenlenir • Sistem kristal frontside bus üzerindeki CPU, RAM ve chipset „i kontrol eder • Genişleme yolu kristali, genişleme yolu üzerindeki kartları kontrol eder

• IBM XT 8088 işlemciye, 8-bit dış veri yoluna, ve 4.77 MHz hıza sahipti • Genişleme yolu yaklaşık 7 MHz hızında çalışırdı (sistem yolundan daha hızlı) • AKA PC bus, XT bus, yada ISA bus

• AT bus 8.33 MHz de çalışan 16-bitlik bir veri yoludur. • PC bus sonuna 8 bit eklenir • PC/XT AKA 8-bit ISA • PC/AT AKA 16-bit ISA

• Microchannel Architecture (MCA)

– MCA, 386 CPU‘nun dış veri yolu ile uyumlu olması için 32-bit, 12 MHz hızında veri yoluna sahipti
• Extended ISA (EISA)

– (EE-sah) 32-bit‘lik kendinden ayarlı MCA‘dan daha ucuz bir genişleme yoludur
• Video Electronics Standards Association (VESA)

– Çıkış ve hız problemlerini çözmek için dizayn edildi

• Peripheral Component Interconnect (PCI) Diğer genişleme yollarına göre güçlü, hızlı ve daha esnek bir alternatiftir
– Esnek tasarımı sayesinde PCI, diğer ―bus‖lar ile bir arada çalışmış, hızı ve çıktı gücü bakımından hızla yaygınlaşmıştır – PCI aygıtlar kendinden ayarlıdır (tak-çalıştır olarak bilinir) – PCI Special Interest Group (SIG)
• Birçok aygıt için I/O adresleri ve IRQ‘lar tanımlanmıştır • IRQ‘lar yerine paylaşılabilir kesilmeler (interrupt) kullanılmıştır

• DMA‟yı tamamen gerçekler — PCI aygıtların veri transferini kendi üstlerinden yapmalarına olanak tanır

• Görevler chipset üzerinde bölüşülür
– Northbridge (veya PCI denetleyici) PCI veri yolu üzerinde klasik işlevleri ve denetimleri yerine getirir – Southbridge (PCI‘dan ISA‘ya köprü yada yalnız PCI köprüsü) PCI veri yolu ile diğer veri yolları arasında aracılık görevi görür

• Accelerated Graphics Port AGP (Hızlandırılmış Grafik Portu) • Sadece video için ayrılmış PCI slotu • Modern anakartlarda kahve rengi boyalıdır • Daha fazlası Bölüm 17 de

• PCI-X
– Hız ihtiyacına bir cevaptır

• Mini-PCI
– Düşük güç ve az yer kaplaması için tasarlandı – Laptop uygulamalarında ideal

• PCI Express
– 2 Gbps‘lık hat – Aygıtlar birden çok hat kullanabilirler

• Genişleme kartları ve CPU iletişim kurmak için bir yola ihtiyaç duyarlar • Sistem kaynakları iletişimin nasıl gerçekleşeceğini tanımlamaya yardımcı olur
– – – – I/O adresleri IRQ DMA kanalları Bellek adresleri

• Günümüzde nadiren ayarlamak gerekir
– Tak ve Çalıştır çoğu işi halleder

• Her aygıt G/Ç adresine sahip olmalı

• Çoğu aygıt birden fazla G/Ç adresi kullanır (yada daha geniş G/Ç adresleri) • Aygıtlar farklı G/Ç adresleri kullanmak zorundadır
• G/Ç bellek sinyalleri adreslenen aygıta aittir

• G/Ç adresleri hakkında konuşursak, öne gelen sıfırlar atılır (1F0, 01F0 değil) • Her aygıt adres genişliğini alır • İlk G/Ç adresi = temel G/Ç adresi

• Hex olduğunu belirtmek için değerin sonuna „h‟ harfi konulur (1F0h) • G/Ç adresleri iki yönlü iletişim sağlar (CPU aygıt)

• 10 rakamının ikili ve onaltılı gösterimi
– İkili düzende 1 0 1 0 (1 sekiz ve 1 iki) – Onaltılı düzende Ah (―A hex‖ olarak okunur)
Onaltılık Tablo 1010 23 8 22 4 Binary 21 2 20 1
0 1 2 3 4 5 6 7 0000 0001 0010 0011 0100 0101 0110 0111 8 9 A B C D E F 1000 1001 1010 1011 1100 1101 1110 1111

1

0

1

0

• 10 „a kadar saymak
– Onlu düzende 0, 1, 2 … 9, 10 – İkili düzende 0, 1, 10 – Onaltılı düzende 0, 1, 2… E, F, 10

10‟a kadar nasıl sayılır? 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 0 1 10 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F 10

Onlu İkili Onaltılı

• CPU diğer aygıtlarla istediği gibi iletişim başlatabilir • Her aygıt CPU ile konuşabilir ancak nasıl CPU‟nun dikkatini çekebilir? • Aygıtlar CPU„nun kendileriyle ilgilenmesi için kesilme mekanizması kullanırlar. Bunun için özel bir kablo olan INT(kesme teline) „a voltaj verirler

• Birçok aygıt, birçok INT • Aygıtlar IRQ kullanırlar(interrupt isteği)
– Her aygıt için birden çok IRQ – I/O Advanced Programmable Interrupt Controller (IOAPIC) IRQ ‗ları yönetir

• IRQ‟lar 0 dan 23 e numaralandırılmıştır
– Sadece 16 sı kullanılır

• Açık IRQ‟lar atanmamıştır
– Tak ve Çalıştır (Plug and Play) yeni bir aygıt takıldığında gerekiyorsa IRQ atamasını kendisi yapar

• İletişim & Line Printer (LPT) portları

• IBM standart önayarlı IRQ ve G/Ç adreslerinin kombinasyonlarını yarattı • COM port ve LPT port aşağıdaki kombinasyonlarda önayarlıdır:
COM1 COM2 COM3 COM4 LPT1 LPT2 03F8 02F8 03E8 02E8 0378 0278 IRQ4 IRQ3 IRQ4 IRQ3 IRQ7 IRQ5

• Direct memory access (DMA) CPU kullanmadan belleğe ulaşma işlemidir • CPU‟yu kesmeye uğratmadan arka planda uygulamanın çalışmasına olanak tanır

• Bus mastering aygıtları 8237 ye yada CPU ya ulaşmadan DMA kullanır • Devre ona dış veri yoluna (external data bus) ulaşan diğer cihazları izlemesine olanak tanır
– İki farklı cihaz aynı anda dış veri yolunu kullanamaz

• Sabit disklerde oldukça popülerdir
– Tüm EIDE sabit diskler bus mastering teknolojisinin avantajlarından yararlanırlar

• Disket sürücüler hala eski DMA kullanırlar

• Bazı genişleme kartlarının (hepsi değil) bellek adreslerine ihtiyacı vardır • Bunun iki nedeni olabilir:
1. CPU‘nun adreslemesi gerekli olan yerleşik (onboard) RAM‘e sahip olabilirler 2. Az sayıda kart yerleşik ROM‘a sahiptir (adaptör, opsiyon türü; Bölüm 5 e bakın)

• RAM yada ROM ana sistem RAM adreslerinden çalabilir • Bellek adresleme tamamen otomatiktir

1. Bilgi 2. Fiziksel hareket

3. Aygıt sürücüleri
4. Doğrulama

1. Dokümantasyonu okuyarak aygıt hakkında bilgiye sahip olun
– İşletim sisteminiz için aygıt sürücülerine sahip misiniz?(Windows, Linux, vb) – Aygıt sizin işletim sisteminizle çalışacak mı?

– Windows pazarını kontrol edin
• http://testedproducts.windowsmarketplace.com • Sitedeki aygıtlar Microsoft tarafından Windows üzerinde çalışabilen sertifikalı aygıtlardır

2. Kartı takın
– Kartı köşelerinden tutun – konektörlere yada kart üzerindeki bileşenlere dokunmayın Doğru açıyla yerleştirin Bağlantı vidası kullanın, bu kartı sabitler ve yerinden oynamasını engeller Uygun ESD prosedürünü uygulayın

– –

• Her aygıt BIOS „a ihtiyaç duyar, genişleme kartlarının (expansion card) neredeyse her zaman sürücüsü vardır
– Aygıtlar kurulum CD‘si içerisinde bulunan aygıt sürücüleri (device driver) ile gelirler – Üreticinin web sitesinden son çıkan sürücüleri yüklemeniz önerilir

• Önce hangisi?
– Sürücü mü, aygıt mı? Genellikle önce aygıt – Eğer USB yada FireWire ise önce sürücü

• Device manager (aygıt yöneticisi ) ekranında aygıta sağ tıklayarak sürücüyü güncelleştir (update driver) seçilir…
– Sürücüyü kaldırmak için Kaldır (uninstall) seçeneği

• Program Ekle/Kaldır (Add/Remove Program) bölümünden de kaldırma işlemini gerçekleştirebilirsiniz

• Üreticiler aygıtlarını ve sürücülerini Microsoft‟a test için gönderirler
– Bir kere test edilip onaylananlar dijital imzalı (digitally signed) olur – Onaysız sürücüler uyarı almanıza neden olur

• Yandaki mesaja rağmen sürücüler test edilemeseler de çalışabilirler

• Aygıtla birlikte gelen CD‟yi kullanın
– Fazladan istenmeyen programlar yüklenebilir

• Denetim Masası‟ndan Donanım Ekleme Sihirbazını kullanın

• Aygıt Yöneticisi içerisinde aygıtın üzerine sağ tıklayın, Özellikler‟e girin ve buradan da Sürücü sekmesini seçin • Eğer yanlış sürücü yüklemişseniz buradan geri alarak önceki sürücüye dönebilirsiniz

• Aygıt özelliklerini Aygıt Yöneticisi‟nden kontrol edin, doğru çalışıp çalışmadığına bakın

• Aygıt Yöneticisinden (Device Manager) aygıtı kontrol edin
– Bilgisayarım‘a Sağ tıkla | Özellikler | Donanım sekmesi | Aygıt Yöneticisi – Eğer aygıt Aygıt Yöneticisinde görünmüyorsa
• Denetim Masasından Donanım Ekleme/Kaldırma Sihirbazını çalıştırın

• Eğer hala görünmüyorsa, aygıt hasarlı yada aygıtın sistem kaynakları doğru yapılandırılmamıştır

• Siyah ! Sarı daire içinde
– Kayıp aygıt, Windows aygıtı tanımlayamamış, yada sürücü problemi var – Aygıt çalışabilir

• Kırmızı X
– Etkisiz kılınmış aygıt—Etkinleştirin – Hasarlı aygıt—işleri 2 kez kontrol edin – Aygıt çalışmıyor

• Mavi I beyaz arka planın üzerinde
– Sistem kaynakları manual olarak ayarlanmış – Sadece ACPI olmayan sistemlerde görülür – Bilgi amaçlıdır—aygıt çalışır

• Aygıt Yöneticisi hangi kaynakların aygıtlarınız tarafından kullanıldığını görmenizi sağlar
– Bilgisayarım‘ı Sağ tıklayın | Özellikler | Donanım sekmesi | Aygıt Yöneticisi düğmesi

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful