You are on page 1of 9

BYK ORTADOU PROJES VE TRKYE

Ara. Gr. Altu GNAL Ege niversitesi, ktisadi ve dari Bilimler Fakltesi, Uluslararas likiler Blm altug.gunal@ege.edu.tr

ZET
Son dnemlerde tm dnya aknlk ve korku uyandran terr olaylarna tanklk ederken; bununla e zamanl olarak Byk Ortadou Projesi (BOP) olarak bilinen Geniletilmi Ortadou ve Kuzey Afrika Blgesi ile Mterek bir Gelecek ve lerleme iin Ortaklk projesi de tekrar gndeme tand. ABD ynetiminin bugne dein resmi belgelere dayandrmad bu projenin ne olduuna dair zihinlerde oluan soru iaretlerinin zmlenmesi, gnden gne gelien olaylarn yardmyla ok da zor olmamakta. Yine de konuyu ok ynl perspektiften bakarak derinlemesine inceleme ve anlatma ihtiyac ile yazlan bu makalede ABD ile birlikte, birok lkeyi de ilgilendiren BOPun ne olduu, geirdii sreler ve Trkiyeye yansmalar ele alnacak ve baz ngrlerde bulunulacaktr.

GR
Avrupa Birlii ve Kbrsn ardndan son aylarda Trkiye gndeminde ba keye oturan d politika konularndan biri, Geniletilmi Ortadou ve Kuzey Afrika Blgesi ile Mterek bir Gelecek ve lerleme iin Ortaklk (Partnership for Progress and a Common Future with the Region of the Broader Middle East and North Africa). (http://www.g8.gc.ca/g8_progress-en.asp) projesidir. Basnda genellikle Byk Ortadou Projesi (BOP)(1) olarak adlandrlan bu proje, ABD bakanlk seimi srecinde -ABD yneticileri i politikaya younlatklarndan- geici olarak gndemden dmse de, George W. Bushun ikinci kez bakan seilmesi ile birlikte yeniden gndemi igal etmeye balamtr. George W. Bushun tahta kma trenine benzetilen ikinci yemin treninde yapt zgrlk temal konuma, zellikle muhafazakar Arap lkelerinde hayal krkl yaratmtr. Arap dnyas Amerikan bakanndan daha lml, uzlama yanls bir konuma beklerken; Ortadouyu yeniden dzenleme projesinden vazgeildiinin iaretlerini grmeyi ummaktayd. Fakat grld ki, slam lkelerine ynelik Amerikan meydan okumas devam etmektedir. Bu yaz, yakn gelecekte yeniden dnya ve Trkiye gndemini igal etmeye devam edecek ve 21. yzyl politikalarna damgasn vuracak olan BOPu bir kez daha analiz etmek ve Trk kamuoyunu doru bilgilendirmek amacyla kaleme alnmtr.

ABSTRACT
Recently, while whole huminity witnesses the terrorism, the frigtenning and confusing, simultaneously,the project The Partnership for Improvement and a Comman Future with Northern Africa Region and Expanded Middle East which is known as Great Middle East Project, came to order . Its not so difficult to get rid of the question marks in minds,about what the project was, which was no basis on formal documents, by the progressive events day by day.However, in that article which was written by the need to investigate and explain the issue deeply from versatileperspectives, it will be discussed what GMEP is, which not only concerns USA and also several other countries, processes and reflections on Turkey and some previsions will be made. 156

KONUYLA LGL TARH SAPTAMALAR


BOPun hazrlan gerekelerini anlayabilmek ve uygulamann nasl olabileceini dair ngrlerde bulunabilmek iin, konuya k tutabilecek baz tarihi saptamalar yaplmas uygun olacaktr. Aslnda daha eskilere dayanmakla birlikte BOPun

dirili noktas, 11 Eyll 2001deki uakl intihar saldrlaryla ABDyi ok ciddi ekilde sarsan ve btn dnyaya korku veren kresel terrizmdir. nl Amerikal gazeteci-yazar Robert Fiskin ezilmi ve aalanm insanlarn eytani ve korkun zalimlii (Chomsky, 2002: 198) olarak niteledii kresel terrizmin temel nedeni ve kayna ise, kktendinci slami deer yarglarnn yan sra, gnmz dnyasnn zengin ve yoksul lkeleri arasnda var olan uurum boyutlarndaki gelir dengesizliidir. Nedeni Bat smrgecilii olan bu dengesizlik farkl bir ekilde olmakla birlikte gnmzde de srmekte ve zellikle slam corafyasn vurmaya devam etmektedir. ABD, smr dzeninin bu acmaszlkta srd srece, kresel terrizmi bitirmenin imkansz olduu gereini anlamtr. Zira bu smr dzenine bakaldran insanlarn, smrgecilerin modern silahlarna kar verilecek bir mcadelede kendi gslerinden baka silahlar yoktur.(2) Kktendinci slamn bylesine yaygnlamasnda ve bu denli rktc eylem gcne ulamasnda, ABDnin 1970li yllarda Bakan Carter dneminde yrrle koyduu Yeil Kuak Projesinin katks byk olmutur. Komnizmin dinsizlik (ateizm) yaklam ve bu yaklama kar slamn taknd sert tutum nedeniyle "slam'n komnizme kar bir kalkan olabilecei" grne dayanan ve kinci Dnya Savann hemen ertesinde ABD Bakan Truman tarafndan yrrle konan Komnizmi evreleme Stratejisinin bir paras / uzants olan bu proje, Sovyetlerin Afganistan igaliyle birlikte yeniden yrrle konulmutur. Sovyetlere kar direnen farkl kabilelere mensup Afganlarn ortak kimlii slam olduu iin, silah yardmlar yan sra, slam kimliini glendirecek ilahi dokman yardmlar (binlerce Kuran- Kerimin bastrlp datlm) yaplm ve Pakistandaki mlteci kamplarna snm yz binlerce Afgana dini ve askeri eitim verilmitir. Ayn zamanda Orta Asya'daki slamc Uyan Hareketini de tetiklemeyi amalayan bu proje, bata El Kaide terr rgt olmak zere, gnmzn kktendinci slami terr gruplarnn tohumlarn atm ve yeermesini salamtr. Kendi yaratt canavarn ldrc saldrlarna maruz kalan nl Dr. Franketayn gibi, Amerika da kendi yaratt kktendinci bir terr rgt tarafndan yllar sonra ar yaralanm; Ussame Bin Laden, Amerikan halkna, 2. Dnya Savandaki Pearl Harbour basknndan sonraki en byk felaketi ve acy yaatmtr. "Kzl tehlikeye kar yeil panzehir" yllar sonra ters tepmitir. BOP fikrinin ortaya kmasnda ve uygulama esaslarnn belirlenmesinde ABDye esin kayna olan tarihi bir deneyim vardr: Avrupay Kalkndrma Plan. Marshall Yardm olarak da 157

adlandrlan bu plann amac, kinci Dnya Sava sonrasnda bir sper g olarak ortaya kan Sovyetler Birliinin ve onun temsil ettii komnizm ideolojisinin Avrupaya yaylmasn nlemekti. Bunun iin, sava esnasnda yklan Avrupay yeniden canlandrarak Sovyetler Birliinin karsna dikmek gerekiyordu. ABD, nce, Sovyet igali dnda kalan Avrupa lkelerinin birbirleriyle yardmlamasn, bu amala bir araya gelerek Avrupa ktisadi birlii Tekilatn kurmalarn istedi. Bu tekilat kurulup almaya balaynca da, hibe ve kredi yoluyla yapt milyarlarca dolar bulan yardmlarla bu lkelerin ounun kalknmasn salad. zellikle siyasal, ekonomik ve toplumsal alt yaplar hazr olan lkeler, ABD yardmlarn ok iyi kullanarak yeniden gl birer devlet haline geldiler.(3) (Oran, 2001: 485-489) ABDnin giriimi ve nclyle 1949 ylnda da NATO kurularak bu plan baar ile sonulandrlm oldu. Bunlarla beraber, projenin daha iyi anlalabilmesi iin Amerikadan on binlerce kilometre uzaklktaki denizar lkelere kar yrtlen Kore, Vietnam, Krfez, Afganistan ve son Irak savalarn da ana hatlaryla hatrlamakta yarar vardr. Esas itibariyle retilmi jeopolitik gerekelere dayal proje ve planlar uygulamada ABDnin kararlln gsteren bu savalar hatrlamak, ABDnin BOP iin neleri gze alabileceinin anlalmasna yardmc olacaktr.(4)

BYK ORTADOU PROJESNN DOUU


1990l yllarn ikinci yarsndan itibaren kresel terrn tehdidine maruz kalmaya balayan ABD, ilk olarak Kenya ve Tanzanyadaki bykeliliklerinin bombalama olaylar ile sarsld. O yldan itibaren kresel terrizmi tehdit deerlendirmelerine almaya balayan ABD gemite yaplan resmi stratejik deerlendirmelere bakldnda- gene de gidiatn ne kadar kt olduunu tam olarak anlam gzkmemektedir.(5) (National Defense, 1999: 119-120-144) Bata da belirtildii gibi, BOPun k noktas, 11 Eyll saldrlardr. Bu saldr, kresel terrizmin hangi boyutlara ulatn btn dnyaya gstermesi bakmndan da nemlidir. Bir baka nemi de, o gne kadar klasik yntemlerle yrtlen kresel terrle mcadelenin bir ie yaramadnn anlalmasn salamasdr. ok bilinen bir uyardr: Stmadan kurtulmak iin sivrisinekleri ldrmek yetmez; esas olan batakl kurutmaktr. Amerika ge de olsa bunu alglam ve terrist reten bataklklar nasl kurutulur araylar BOPun douunun temelini oluturmutur.

nce batakln veya bataklklarn nerelerde olduunun belirlenmesi gerekiyordu. Aslnda grnt ok netti. Gerek 11 Eyll 2001de olsun gerekse bu tarihten nceki yllarda olsun ABDyi vuran tm saldrlar, Vahhabilik (6) ( http://www.yenisafak.com/diziler/vahhabi/ ve http://www.ayandeh.info/English/htfile/sacramento. htm)ten g alan kktendinci slamc rgtlerin eseri idi. Bu rgtlerin yetitii bataklk ise, Amerikallara gre, Moritanyadan Endonezyaya kadar uzanan ve 50yi akn lkeyi (7) kapsayan slam corafyas idi. Bu balamda, ABD ynetimlerine ve CIAya stratejik arge hizmeti veren RAND Cooperation adl bir dnce (think-tank) kuruluu tarafndan, Sivil Demokratik slam: Ortaklar, Kaynaklar ve Stratejiler balkl (8) (http://www.rand.org/publications/MR/MR1716/M R1716.pdf ve http://www.rand.org dan Fuller, 1991: 17-44), (Henze, 1993: 5-52) 88 sayfalk kapsaml bir rapor hazrlanarak Bush ynetimine sunuldu. slam ve Mslmanlar, Bat demokrasisi deerlerine ve kresel dzene uyumlu hale getirilemezse, medeniyetler atmas olaslnn yksek olduu tezinden yola klan bu raporda, slam corafyasnn nasl denetim altna alnacana dair bir strateji neriliyordu. Raporda dnya Mslmanlar; kktendinciler, gelenekiler, modernler (lml slam) ve laikler olmak zere drt gruba ayrlmt. Bu gruplarn; insan haklar, demokrasi, zgrlkler, kadn haklar, ceza hukuku, eitim, dinde reform ve Bat dnyasna kar tavrlar gibi konular dahil, gnmz slam dnyasnda tartmal olan temel konulara bak alar analiz edilerek aadaki sonulara varlmt (zetle): Kktendinciler: slamn iddetten kanmayan, yaylmac ve saldrgan yorumunun temsilcileridirler. Demokratik deerleri ve Bat kltrn reddederler. Batya, zellikle ABDye, dmanlk hisleri beslemektedirler. Kat slam yasa ve ahlak deerlerini uygulayacak otoriter bir devlet ynetiminden yanadrlar. Geici taktik dnceler hari, bu grubu desteklemek bir seenek olamaz. Gelenekiler: slam dininin kurallarna sadakatle bal olmakla birlikte, saldrgan ve iddet yanls deildirler. Kktendincilere kyasla daha lml gr tarlarsa da, ada demokrasileri ve Bat deerlerini gnlden kucakladklar sylenemez. Bu gurup da, demokratik slamn rnei ve gei vastas olmak iin uygun dmez. Bu grupla ilikilerde, bar bir grnt vermek en iyisidir. Modernistler (Ilml slam); slamn gnmzdeki kat anlay ve uygulamalarnda 158

kapsaml deiiklik yaplmas konusunda eylemli bir aray ierisindedirler. Hz. Muhammed dnemindeki uygulamalar deimez esas olarak kabul etmekle birlikte, o gnlere ait sosyal ve tarihi koullarn bugn artk geerli olmadnn da farkndadrlar. Temel deerleri; bireysel vicdann stnlnn yan sra, eitlik ve zgrle dayal toplum anlaydr. Bu deerler ada demokratik esaslarla badamaktadr. slam dnyasnn, kresellemenin bir paras olmasn da arzu ederler. Bu nedenlerle lml slam, demokratik slamn rnei ve esas vastas olmak iin en uygun olandr. Laikler: Bat demokrasileri tarznda din ile devlet ilerinin ayrlmasndan yana olup, din olgusunu kamusal alandan zel alana indirgemilerdir. Politika ve deerler asndan Batya en yakn olan gruptur. Bu olumlu zelliklerine karlk, genellikle yar demokratik grnml otoriter bir yapy esas alan laik guruplar, ounlukla solcu ve saldrgan milliyeti ideolojileri benimsemilerdir. Bu nedenle de ABDyi dost olarak grmez; hatta ilerinde ar llerde Amerikan dmanl besleyenler bile vardr. Ayrca slamc kitlelerce sz dinlenebilir bir grup da deildirler. Bu nedenlerle laikleri srekli mttefik olarak kabul etmek uygun olmaz. slamc guruplarn genel karakteri birer birer incelendikten sonra Raporda, Amerikann slam kontrol altna almas iin neler yapmas gerektii maddeler halinde yle sralanmtr (zetle): nce lml slam destekle. Bu kapsamda; zellikle mali destek sala, liderlik modeli olutur ve bu modele uygun liderler yarat. Gelenekilerin kusurlarn eletir, ancak onlar kkten-dincilere kar destekle. Kktendincilerle mcadele et. Bu kapsamda; yasad faaliyetlerini aa kar, yaptklar iddet eylemlerinin olumsuz sonularn gndeme ta, kahramanlatrlmalarn nle. Seici bir ekilde laikleri destekle. Bu kapsamda; kktendinciliin ortak dman olarak alglanmasn tevik et, milliyetilik ve solculuk temelinde ABD kart glerle balama oluturma heveslerini kr. Raporda Trkiyeye ynelik deerlendirmeler de var. rnein: Kktendinci gruplar arasnda Almanya merkezli Kaplanclar da saylyor. Fethullah Glen lml Islamn en nde gelen liderlerinden biri olarak sunuluyor ve Glenin bilgecilikten (sofizm) kuvvetle etkilenmi felsefesinin, farkllklara hogrl yaklamay ve

iddeti dlamay esas ald ve zellikle genleri ektii ifade ediliyor. Trkiyenin slam Dnyasnn en baarl lkesi olduu ve bu gelimesini laiklik anlayna borlu olduu; ancak Kemalizm, milliyetilik, vb. akmlar nedeniyle aslnda laiklerin ABD'ye ok olumlu bakmadklar da raporda yer alyor. Son olarak da, mevcut siyasi ynetim altnda Trkiye'nin Ilml slam iin iyi bir model oluturduu saptamas yaplarak, bu konuda Trkiye'deki iktidarn desteklenmesi gerektiinin alt iziliyor. Konu slam olunca, nl strateji ve slam uzman Graham Fullerin de BOPa katksndan sz etmek gerekir. 1980li yllarda CIAnn Yakn ve Gney Asya Blgesi Milli stihbarat efi grevini yrten ve halen RAND kuruluu aratrmac yazarlarndan olan Fuller, RAND Raporunun ardndan kard Siyasal slamn Gelecei adl kitapta; Amerikan d politikasnn en nemli hedeflerinden birinin znde slamc fakat ayn zamanda liberal bir slami reformu tevik etmek, bu amala da Nurcularn -zellikle Fethullah Glenindesteklenmesi gerektiini ileri srmektedir. Fuller; Trkiyedeki 236 okulu, yurtdnda 280 okulu, 200 dolaynda dini vakf ve 211 ticari irketi ile Glenin BOPun kapsama alannda etkili olabilecek liberal bir slamc hareket olduu grndedir.(9) (Fller, 1993: 20-36) Yukarda belirtilen Rapor ve Kitap, BOPun slam dnyasnn modernize edilmesine, dolaysyla kresel terrizmin yok edilmesine ynelik stratejisinin esasn oluturan temel almalar olmutur. Ancak, geleneksel ABD siyasetinin gemi gstergelerine bakldnda grnen odur ki, sadece bu amala yetinilmeyecek; bu proje er veya ge Avrasyann Kontrol Stratejisinin en nemli paras haline dntrlecektir. Brzezinskinin fikir babaln yapt bu strateji, Avrasyadaki stratejik enerji kaynaklarnn ve ulatrma hatlarnn ABDnin kontrol altnda olmasyla ilgilidir. Brzezinskinin byk bir satran tahtasna benzettii Avrasyada ABDnin ncelikli grevinin, Avrupa, Asya ve Ortadoudaki anlamazlklar ve baka herhangi bir rakip sper gcn Amerikan karlarn tehdit edecek biimde ortaya kmasn engellemek olduunu ileri srmektedir. (Brzezinski, 1997: 24)

(Azerbaycan, Trkmenistan, Kazakistan, zbekistan, Krgzistan ve Tacikistan) muhtemelen RF ile bir srtmeye girmemek ve bu lkenin BOPa ynelik desteini salayabilmek iin- projenin dorudan kapsamna alnmad grlmektedir. Zaten Avrasyann Kontrol Stratejisi dorultusunda halen bu lkelerin ounda varln srdren ABD, dier lkelerdeki BOP uygulamalarnn bu blgedeki dolayl etkileimin hesabn yapm olsa gerektir. Ayn ekilde, Endonezya, Malezya, Banglade gibi Uzak Dou lkelerinin; Gana, Gambiya, gibi Afrika lkelerinin ve Arnavutluk, Bosna-Hersek gibi Balkan lkelerinin de proje kapsamna alnmad; Bushun eitli vesilelerle yapt konumalardan, kendi arzularna bal olarak projeye katlabilecekleri anlalmaktadr. Bunun nedeni de, muhtemelen, ABDnin bu lkelerle ilgili karlarn yaamsal lke (ulusal) karlar ile birebir balantl olmamas, BOPun kapsama alannn ba edilmesi ok zor, hatta olanaksz bir alana yaylmamas, dolayl etkileimin imdilik yeterli grlmesidir. Projenin kapsama alan ierisine alnan 23 lkenin (Moritanya, Fas, Cezayir, Tunus, Libya, Msr, Sudan, Lbnan, Filistin, rdn, Suriye, Trkiye, Irak, Kuveyt, Suudi Arabistan, Bahreyn, Katar, Birleik Arap Emirlikleri, Umman, Yemen, ran, Pakistan ve Afganistan) hepsi de ABDnin stratejik enerji kaynaklarnn ve ulatrma hatlarnn denetim altnda tutulmasna ynelik ulusal karlar ile rten lkeler olduu dikkat ekicidir. Daha sonralar, BOPun hedef lkeleri arasnda yer verilmi olmasndan dolay alnganlk gsteren Trkiye; ABDnin uzun sreli sadk mttefiki, NATO yesi, AB aday, ve laiklik temelinde demokratik lke olma zellikleri gz nne alnarak, bu projenin kapsama alanndan karld. Bylece hedef lke olmaktan kurtulan Trkiye, bu kez de demokratik ve lml slam lkesi olduu savyla model lke bazna oturtuldu. Ilml slam lkesi tanmlamasna Genelkurmay sert tepki verdi. (10) (Radikal Gazetesi, 20-3-2004) Buna ilaveten Nisan 2004 aynda Washingtonda yaplan Amerikan Trk Konseyi toplantsnda bir konuma yapan Bykeli Loolunun Trkiye bir slam devleti deil, laik bir lkedir (http://www.turkpartner.de/D/4/PowellDem.htm ve http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=1124 38&tarih=07/04/2004 ve http://www.deik.org.tr/faaliyet_raporlari.asp?counci lId=&activityId=534) eklindeki sert uyars zerine, ABD yetkilileri bu tanmlamadan ve buna dayal model lke syleminden vazgeiyor; bunun yerine ne anlama geldii pek belli olmayan 159

PROJENN KAPSAMA ALANI


Bugne kadar anlan proje ile ilgili resmi bir belge yaynlanmamakla beraber, adndan ve basna yansyan bilgilerden yola klarak, BOPun btn slam corafyasn kapsamad anlalmaktadr. rnein, Rusya Federasyonuna (RF) bal federe devletler ve zerk blgeler ile RFnin arka bahesi saylan Kafkasya ve Orta Asya lkelerinin

demokratik ortak ifadesini kullanmaya balyorlard. Bunlarn ardndan Babakan Erdoan da ABD ziyaretinde katld Ortadou panelinde ABD kongre yesi Jane Hormon'un Ilml slam ifadesine, lml-lmsz slam olamayaca gerekesiyle tepki gsteriyordu. (http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=119 335)

BOP YKNN PAYLATIRILMASI ABALARI


BOPun mali yknn olduka fazla olacan ve zaman zaman da askeri mttefiklere gereksinim duyulacan hesaba katan ABD, son aylarda kendine ortak bulma abasna girmi gzkmektedir. Ancak yk paylam demek, hakimiyet paylam da demek olduundan, geleneksel ABD politikalar bu konuda hep snrl paylam esas alm; dolaysyla kendi payn hep yksek tutmutur.( Kissenger, 2000: 244) Bu konuda ilk adm, 2004 ylnn Haziran aynda ABDnin Georgia eyaletinde yaplan G-8 Zirvesinde atlmtr. BOP Zirvenin gndemine konduu gibi, BOP erevesinde yaplacak reformlar konumak zere Trkiye (demokratik ortak sfatyla) ve hedef lkeler (blgesel ortak sfatyla) davet edilmitir. Bu davete Trkiye, Afganistan, Irak, Yemen, rdn, Bahreyn ve Cezayir olumlu yant vererek katlrken; basnda yer alan bilgilere gre, bata Msr, Suudi Arabistan ve Tunus olmak zere birok Arap lkesi ise, Arap-srail sorunu gibi kilit blgesel konulara zm bulmadan reformlarn dayatlmaya alld gerekesiyle olumsuz yant vererek katlmamlardr. Zirve bitiminde yaynlanan bildiriden; BOPun genel olarak benimsendii, uygulama esaslarn belirlemek zere Demokratik Yardm Diyalogu adl bir yap oluturulduu ve Trkiye ile birlikte Yemen'e (Ortadou'yu temsilen) ve talya'ya (G-8'i temsilen) e bakanlk verildii anlalmaktadr. (11) (www.g8.gc.ca ve http://www.g8.gc.ca/sumdocs2004-en.asp) Oturum sonrasnda bir basn toplants dzenleyen Babakan Erdoan, BOPa sahip karak, anlan projenin hedefini paylatklarn sylemitir. (http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=119 048) Sonu olarak denilebilir ki; ABD G-8 Zirvesi ile, arzu ettii Batl lkeleri BOPa ortak etmeyi baarm, ancak slam corafyasnda henz yeterli kabul salayamamtr. Bu konuda ikinci adm, 28-29 Haziran 2004te stanbulda yaplan NATO Zirvesinin gndemine BOP da alnmak suretiyle atlmtr. Zirve sonu 160

bildirisinin satr aralarndan; Souk Savan bitmesiyle kurulu amacn yitiren ve varl sorgulanmakta olan NATOnun yeni dman olarak belirlenen kresel terrizmin stne daha fazla gidilecei anlalmaktadr. Zirvede alnm olan "terrizmle uzun soluklu ve kesintisiz mcadele" kararndaki en nemli ayrnt, "terristleri koruyan lkelerin" de hedef olarak alnabilmesidir. Artk NATO bnyesinde alnacak bir kararla herhangi bir lke igal edilebilecektir. Terrle mcadele kararnn ierdii ikinci nemli unsur da; salt iddet kullanmnn yeterli olmayaca, sosyal ve ekonomik yntemlerin de kullanlmas, demokratikleme ve sivillemeye arlk verilmesi gerektii yaklamnn benimsenmi olmasdr. (12) ( www.nato.int ve http://www.nato.int/docu/review/2004/istanbul/200 4-istanbul-e.pdf ) Sonu olarak denilebilir ki, ABD bu doruk kararlar ile, NATOyu BOP adna kullanabilme olana salamtr. Yukarda da ifade edildii gibi, Haziran 2004 G-8 Zirvesinde Trkiye, BOP giriimi erevesinde kararlatrlan mekanizmalardan biri olan 'Demokrasi Yardm Diyalogu (DYD)'nun ebakanln talya ve Yemenle birlikte stlenmiti. Sz konusu mekanizma, demokratikleme abalarna destek vermek amacyla hkmet temsilcileri ile sivil toplum kurulularn bir araya getirerek deneyim paylam dahil olmak zere ibirlii ortam salamay amalyor. DYDnin ilk resmi etkinlii, 25 Kasm tarihinde Romada 3 lke (Trkiye, talya, Fas) Dileri Bakan'n bir araya getiren toplant oldu. Bu toplantda varlan mutabakat erevesinde, 1011 Aralk 2004 tarihleri arasnda Fasta 'Gelecek in Forum' adyla bir toplant daha yapld. Bakent Rabat'ta dzenlenen zirveye, G-8 topluluu ile 20'den fazla Ortadou ve Kuzey Afrika lkesinin maliye ve dileri bakannn yan sra; Arab Birlii, Avrupa Birlii ve birok sivil toplum rgtnn temsilcileri de katlmtr. Konferansn al oturumunda konuan Devlet Bakan Beir Atalay, zetle, Arap-srail sorununun zm ve Irak'taki durumun normallemesi ynndeki abann, blgede reformlar olumlu etkileyeceini ifade etti. Zirveye ebakan olarak katlan ABD Dileri Bakan Colin Powell da; deiimin dardan empoze edilmeyeceini, bunun sosyal ve ekonomik alanda ilerlemeyle lkelerin kendi iinden balayacan syledi. Siyasi ve ekonomik reformlarn, gelimi lkelerle el ele gerekletirmeleri gerektiini syleyen Powell, blge lkelerinde reform yaplmasnn talep edilmesini de cesaret verici olarak niteledi. KOB'ler iin yaklak 100 milyon dolarlk fon kurulmasnn temelleri atlan zirvede, yatrmlarn tevik edilmesi, eitim ve okuma kampanyalarnn desteklenmesi de ele alnd. Toplant sonunda yaynlanan "bakanlk zetinde", mteakip

toplantnn Bahreyn'de yaplmas kararlatrld ve Trkiye'nin 2005'te DYD'nin ncelikli olarak belirledii konulardan birine ev sahiplii yapmay ngrd akland. Rabat toplants, balangta BOPa souk bakan lkelerin de katlm olmas ve BOP kapsamnda ilk somut kararlarn alnm olmas ile tarihe geecek bir zirve zellii tamaktadr.

lml slam n plana karacak, iktidara tayacak, -iktidarda iselerglendirecek unsurlar ierecektir. (Nitekim ABD, Pakistana uygulad askeri ambargoyu Ekim aynda kaldracan aklamtr.) (http://www.netbul.com/siyaset/siyasetdisp.asp?id= 164171 ) Ayrca, rdnde ve Tunusta Eyll 2004 aynda birer Orta Dou Ortaklk Giriimi Ofisi amtr. (Khaleej Times, 13 Eyll 2004) BOP hedef lkeleri arasnda yer alan petrol zengini totaliter ve teokratik rejimler (Suudi Arabistan, Kuveyt, Katar, Birleik Arap Emirlikleri), ngilterede olduu gibi, temsili krallklarn veya emirliklerini koruyarak parlamenter demokrasiye geie zorlanacaktr. ABDnin blgede siyasi, ekonomik, sosyal ve eitimle ilgili reformlara olan destei artmaktadr. ABDnin haydut veya terrizme destek veren lkeler statsne ald lkelerdeki (ran, Suriye, Libya, Sudan) teokratik ve/veya baskc rejimlerin devrilmesi ve yerlerine lml slam karakterli demokratik rejimlerin getirilmesi iin, NATOnun da dahil edilecei youn bir stratejik bask ve eylem program uygulanacaktr. rana kar askeri bir mdahaleyi dahi ierebilecek bu program; son aylarda Batya yaklamaya balayan Libyay NATOnun Akdeniz Diyalouna (13) ( http://www.nato.int/med-dial) katlmaya zorlama, bana gelebilecekleri fark ederek ark etme araylarna giren Suriyeyi ise iddetli ambargolarla yola getirme eklinde olabilecektir. Basna yansyan bilgilere gre, Sudan zerinde ABD basks younlamaya balam durumdadr. (14) (http://www2.dwworld.de/turkish/nachrichten/3.629 49.1.html ve http://www.ntvmsnbc.com/news/286391.asp?cp1=1) Avrasyay Kontrol Stratejisi gerei slam corafyasnn Kafkasya, Orta Asyada ve Uzak Douda yer alan lkeleri zerinde balatlm programlara devam edilirken, buralardaki rejimlerin kktendinci slami bir karaktere dnmesi veya kktencilere kucak amas nlenecektir. BOP kapsama alan dnda kald halde bu projeye gnll olarak katlmak isteyen lkelere de, sosyal ve ekonomik destek salanacaktr.

GELECEK N NGRLER
BOP ile ilgili olarak dnya kamuoyuna aklanm resmi bir belge henz yok. Belki de henz hazr bile deil. zerinde almalarn srdrlmekte ve son rtularn yaplmakta olduu daha akla yakn bir ihtimal. BOP Uygulama Plan hazr hale getirildikten sonra bile, evrensel d politika gelenekleri gerei, bilmesi gerekenlerin, bilmesi gerektii kadar ilkesine bal kalnarak yaplacak aklamalarla dnya kamuoyunun bilgisine sunulacaktr. Bu nedenle, aada sralanacak olan dnyay ve Trkiyeyi bekleyen gelimeler, yukarda yaplan analiz, deerlendirme ve tarihi deneyimler nda yaplan tahminlerden ve/veya ngrlerden olumaktadr: ABD, kktendinciliin bu denli azgnlamasnn temel dayanaklarndan biri, belki de en nemlisi olan srail-Filistin anlamazlnn zmnn slam corafyasnda ABDye itibar kazandracann; dolaysyla BOPa gnll katlmlar arttracann bilincindedir. Bu nedenle BOP kapsamnda ilk atlacak siyasi adm, srailFilistin anlamazln sona erdirmek iin youn bir diplomasi balatmak olacaktr. Filistin Devlet Bakan Arafatn lm ve yerine seilen Mahmud Abbasn lml kimlii bu adm iin nemli bir frsat yaratmtr. Iraktaki sava sonras direniler, giderek kktendinci slami bir karaktere brnmektedir. Bu direni krlamazsa, gnmzn tek sper gc ABDyi dize getirmi olmann salad moral ve heyecanla, kresel terrizm coacaktr. Bunun bilincinde olan ABD, bir taraftan bu direnii krmaya ynelik askeri ve polisiye nlemlerini younlatrrken, dier taraftan da Irakta lml slam deerlerine dayal demokratik bir rejim kurulmasna hz verecektir. G-8 lkelerinin de katlmyla, BOPa gnll olarak rza gsteren hedef lkelere (Trkiye, Afganistan, Irak, Yemen, rdn, Bahreyn ve Cezayir) ynelik kapsaml bir ekonomik ve sosyal yardm plan hazrlanarak uygulamaya konulacaktr. BOP kapsama alannda olup da katlm iin ekinceli davranan lkeleri (Pakistan, Umman, Msr, Tunus, Fas) de cezbedebilecek kapsamda olacak bu plan, zellikle bu lkelerdeki 161

TRKYENN DURUMU
TSKnin sert uyarlar nedeniyle artk resmen dile getirilmekten kanlsa bile, Trkiye bu projede hala lml slam iin rnek / model lkedir. Bu nedenle Trkiyeye dorudan veya dolayl ekonomik yardm ve yatrmlar artarak devam edecek; ancak bu yardmlar ABDye bamll arttracak mahiyette olacaktr.

lkede lml slamn salam zemine oturmas, yaylmas ve gelimesi iin, dnsz laiklik anlay ile siyasetin stnde demoklesin klc gibi asl duran TSKnn etkinliinin krlmas zorunlu grlmekte; bunun iin de en uygun yolun, ABnin uyum ve mktesebat dayatmalar olduu dnlmektedir. Bu nedenle, ABye giri iin ABDnin Trkiyeye verdii destek artarak srdrlecektir. BOP kapsamnda ran, Suriye ve Irak zerine yaplacak askeri zorlamalarda, bu lkelerin komusu Trkiyeden yararlanmak maliyet ve etkinlik asndan en uygun yol olarak grldnden; gerek ikili (Trk-Amerikan) gerekse NATO kapsaml mdahaleler iin TSKdan ortak askeri harekat ve/veya destek talepleri olabilecektir. kinci Irak Sava ncesi TBMMnde yaanan tezkere reddi gibi hadiselerin yaanmamas iin, kkl ve gl partilerinin lml slam ile kucaklamasn salayacak abalar younlatrlacaktr. (15)

ABDnin 21. yzyln ilk eyreini btn dnya iin kabusa evirmesi iten bile deildir.

SONNOTLAR
(1) Bu proje balangta Trk ve dnya kamuoyuna Greater Middleeast Project, yani Byk Ortadou Projesi ya da (daha doru bir eviriyle) Geniletilmi Ortadou Projesi adyla sunulmutur. Buradaki geniletilmi Ortadou deyimi, Amerikan siyasetinin klasik Ortadou alglamasndaki snrlarn, Kuzey Afrika ve Yakn Douyu da kapsayacak ekilde geniletilmesi nedeniyle kullanlmaktadr. Daha sonralar, Ortadoulu imgesinden hi de honut olmayan baz lkeleri (Fas, Tunus ve Cezayir) tatmin iin, Kuzey Afrika deyimi eklenerek Geni Ortadou ve Kuzey Afrika Projesi olarak adlandrlmaya balanmtr. (Bu yl Mays ay ierisinde Harp Akademilerinde dzenlenen Trkiye, NATO ve AB Perspektifinden Kriz Blgelerinin ncelenmesi ve Trkiyenin Gvenliine Etkileri konulu uluslar aras seminerde bir bildiri sunan Cezayir asll Fransz bilim adam Prof.Dr. Benchenane, Magrip (Kuzey Afrika) ve Mark (Ortadou) tanmlamalarna aklk getirerek, Kuzey Afrika lkeleri ile Ortadou lkelerini ayn kefeye konulmasndan duyulan Arap rahatszlna uzun uzun deinmi; bilahare sz alan Cezayir bykelisi de bu konuda ABDye ynelik olduka sitemkar bir konuma yapmtr.) Ancak, bu konuda varolan kavram kargaasna bir yenisini daha eklememek iin bu yazda, Trk kamuoyunda yaygn olarak kabul grm olan Byk Ortadou Projesi deyimi kullanlmtr. (2) Bu szlerden, masum insanlara kar cinayetler ileyen terrizmin savunulduu sanlmamaldr. Yaplmak istenen kresel terrizme neden olan koullar izah edebilmektir. (3) Marshall yardmndan yararlanan lkeler unlardr: Trkiye, ngiltere, Fransa, Belika, talya, Portekiz, rlanda, Yunanistan, Hollanda, Lksembourg, svire, zlanda, Avusturya, Norve, Danimarka, sve ve -sonradan- Almanya. Trkiye bu yardmlardan hem Bat Avrupa lkeleri kadar yararlanamad, hem de ald hibe ve kredileri uygun kullanamad. Bunun sonucu, braknz glenmeyi, o yllarda bir bakma ABDnin uydusu haline geldi. (4) Yz binlerce yaama mal olan Kore Sava (1950) ve Vietnam Sava (1963-1967), Komnizmin evrelenmesi Stratejisinin bir sonucudur. Deklere edilen ak amalar; kresel terrizmi yok etmek, lkeye bar ve demokrasi getirmek, kitle imha silahlarndan arndrmak olan Afganistan Sava (2002) ve Irak savalar (1991 ve 162

SONU
ABD, BOPu yaama geirmede son derece kararl gzkmektedir. ounlukla geri kalm lkelerin yer ald slam corafyasn, hem ekonomik hem de sosyal ynden ada deerlerle buluturmak gibi yksek bir amaca hizmet iin ortaya atld ne srlen bu proje, bu amaca sadk kalnd srece, btn dnya iin, insanlk iin olumlu sonular dourabilecek unsurlar iermektedir. Ancak zerine stratejik enerji kaynaklarnn kontrolne ynelik smrgecilik ruhu tayan ulusal karlar ile ideolojik dayatmalar monte edilirse, sona eren Souk Sava dneminin ardndan, btn dnyaya daha byk aclar getirecek Yeil Sava dneminin balamas kanlmaz olacak ve; 21. yzyln savalarnn medeniyetler arasnda bir sava olacan, savan taraflarnn Mslmanlarla Hristiyanlar olmakla birlikte, bunun dinler sava deil, dinlerde kendisini gsteren farkl uygarlk dzeyleri arasnda geeceini ileri sren Huntington hep hatrlanacaktr. (Huntington, 1993: 22-49) ABD ve mttefikleri tarafndan yanl admlar atlmasn nleyebilmek iin, BOPun hedef lkelerinin, Proje ile ilgili tm uluslararas alma ve toplantlara - Projeye kar olsalar bilekesinlikle katlmas ve projeyi BM onayl ve destekli hale dntrme abas gstermesi gerekir. Projenin sadece ABD karlar erevesinde gelimesine engel olunmaldr. Dnya siyaset arenasnn gl devletleri ve BM, ABDnin Irak igalinde takndklar umursamaz tavr yinelerlerse,

2003), aslnda Brzezinskinin fikir babaln yapt Avrasyann Kontrol Stratejisinin bir sonucudur. (5) rnein, ABDnin en nemli resmi stratejik kaynaklarndan biri olan Milli Savunma niversitesi Milli Stratejik ncelemeler Enstitsnn 1999 yl stratejik deerlendirmelerinde Taliban ve Ussame Bin Ladine dikkat ekilmi olmasna ramen, kresel terrizmin imkan ve kabiliyetleri en kt senaryolar ierisinde yeteri arlkta yer almamtr. Ayrntlar iin bkz: http://www.ndu.edu/inss/Strategic%20Assessments/ sa99/14.pdf ve http://www.ndu.edu/inss/Strategic%20Assessments/sa99/sa99cont.html. (19.08.2004). (6) Gnmzdeki pek ok slamc rgtn ideolojisini oluturan Vahhabilik, 18. yy.da Muhammed bin Abdlvahhab'n etkisiyle oluan dinsel ve siyasal bir akmdr. S. Arabistan'n resmi mezhebi de olan Vahhablie gre; slamn ngrd yoldan ayrlanlara her trl iddetin uygulanmas vacip olup, bunlarn canna kymak ve mallarna el koymak helaldir. (7) Afganistan, Arnavutluk, Azerbaycan, Bahreyn, Banglade, Benin, Bosna-Hersek, Birleik Arap Emirlikleri, B.Fasso, Cezayir, Cibuti, at, Endonezya, Fas, Gabon,Gana, Gambiya, Gine, G.Bissav, Irak, ran, Kamerun, Katar, Kazakistan, Krgzistan, Komoros, Kuveyt, Libya, Lbnan, Maldivya, Malezya, Mali, Msr, Moritanya, Mozambik, Nijer, Nijerya, Pakistan, Senegal, Somali, Sudan, Suriye, Suudi Arabistan, S.Leon, Tacikistan, Tunus, Trkiye, Trkmenistan, Uganda, Umman, rdn, zbekistan, Yemen. (8) Cheryl, Benard, Civil Democratic slam: Partners, Resources and Strategies, RANDNational Security Research Division. CIA ile balantl alan bu kuruluun hazrlad ve Cheryl Benard (ABD Bakannn Ortadou danman Zalmay Khalilzadn ei) tarafndan kaleme alnan bu raporun ayrntlar iin bkz. (9) Graham Fuller, National Security Advisory (Ulusal Gvenlik Danmanl), CIA ve Dileri iin almtr. 1977 ile 1980 yllar arasnda Trkiye'de kalmtr ve mkemmel derecede Trke, Rusa ve Krte bilmektedir. Fuller daha sonra ABD ynetiminin emriyle btn arln CIA'ya vermi ve CIA Ortadou Masas efi olmutur. Graham Fuller, slam lkelerinde ve bu arada Trkiye'de geirdii on drt yl boyunca edindii bilgi ve iddialarn Siyasal slam'n gelecei adl kitabnda bir araya getirmitir. 163

(10) Genelkurmay II. Bakan Orgeneral lker Babu, ABDye yapt resmi bir ziyarette ve dn yolunda gazetecilerle yapt syleide Trkiye laik bir lkedir. Hem laik, hem de lml slam devleti bir arada olmaz demitir. (11) Sonu Bildirgesinin tam metin iin bkz : www.g8.gc.ca ; http://www.g8.gc.ca/sumdocs2004en.asp. (25.07.2004). (12) Zirve ile ilgili olarak ve Sonu Bildirgesinin tam metni iin bkz. www.nato.int ayrca http://www.nato.int/docu/review/2004/istanbul/200 4-istanbul-e.pdf. (19.08.2004). (13) Akdeniz Diyalounun temel hedefi, karlkl anlay birliinin salanmas ve NATO faaliyetleri hakknda diyalog lkelerinde oluabilecek yanl izlenimlerin ortadan kaldrlarak karlkl gven ortam ve i birliinin gelitirilmesidir. yeleri; Fas, Moritanya, Tunus, Msr, srail, rdn ve Cezayirdir. Halen Diyaloa ye olmayan Akdeniz lkeleri; Suriye, Lbnan, Filistin, Libya, GKRY ve Maltadr. (14) Sudan ABDnin sulamalarn reddetti, http://www2.dwworld.de/turkish/nachrichten/3.62949.1.html (20 Eyll 2004); ABD Soykrm dedi, Sudan Reddetti, http://www.ntvmsnbc.com/news/286391.asp?cp1=1 (15) Ilml slam ile bark bir grnt veren ili Belediye Bakan Mustafa Sargln Amerikaya davet edilmesi; ardndan CHPnin liderliine soyunmas ayn zamana rastlamaktadr.

KAYNAKA Kitaplar
BRZEZNSK, Zbigniev, (1997) : Byk Satran Tahtas: Amerikann ncelii ve Bunun Jeostratejik Gerekleri, Sabah Kitaplar, stanbul CHOMSKY, Noam, (2002) Mdahalecilii, Aram Yaynclk : Amerikan

FULLER, Graham, (1993) : Siyasal slamn Gelecei, Tima Yaynlar. HUNTNGTON, Samuel P., (1993) : The Clash Of Civilizations?, Foreign Affairs, Vol. 72, No. 3, Summer 1993 KSSENGER, Henry, (2000) : Years of Renewal, Easton Press, New York

ORAN, Baskn, (2001) : Dnemin Bilanosu Trk D Politikas Kurtulu Savandan Bugne Olgular, Belgeler, Yorumlar, Cilt.I, stanbul, letiim Yaynlar

http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=1193 35. (07.09.2004) http://www.rand.org/publications/MR/MR1716/MR 1716.pdf (29.11.2004) http://www.rand.orgdan FULLER, Graham E., (1991) : Islamic Fundamentalism in the Northern Tier Countries: An Integrative View ; HENZE, Paul B., (1993) : Turkish Democracy and the American Alliance http://www.turkpartner.de/D/4/PowellDem.htm. (17.08.2004) http://www.yenisafak.com/diziler/vahhabi/. (11.08.2004) http://www2.dwworld.de/turkish/nachrichten/3.62949.1.html Eyll 2004) (20

Gazeteler
Khaleej Times, 13 Eyll 2004 Radikal Gazetesi, 20-3-2004

nternet Adresleri
http://www.ayandeh.info/English/htfile/sacramento. htm. (03.08.2004). http://www.deik.org.tr/faaliyet_raporlari.asp?counci lId=&activityId=534 (17.08.2004). http://www.g8.gc.ca/sumdocs2004-en.asp. (25.07.2004) http://www.nato.int/docu/review/2004/istanbul/200 4-istanbul-e.pdf. (19.08.2004) http://www.nato.int/med-dial. (02.09.2004) http://www.netbul.com/siyaset/siyasetdisp.asp?id=1 64171 (20.09.2004) http://www.ntvmsnbc.com/news/286391.asp?cp1=1 (20.09.2004) http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=1124 38&tarih=07/04/2004. (07.09.2004). http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=1190 48. (07.09.2004)

National Defense University Institute for National Strategic Studies , Strategic Assessment, (1999) : http://www.ndu.edu/inss/Strategic%20Assessments/ sa99/14.pdf ; http://www.ndu.edu/inss/Strategic%20Assessments/ sa99/sa99cont.html. (19.08.2004) www.g8.gc.ca (17.12.2004) www.g8.gc.ca veya http://www.g8.gc.ca/g8_progress-en.asp. (11.08.2004) www.nato.int (07.09.2004)

164