2ç Óõíåäñßáóç

Ðñïåäñåßï:
ÄçìÞôñéïò ÍÜôóéïò - ÌðÜìðçò ÔóÝëïò
ÅÉÓÇÃÇÔÅÓ - ÈÅÌÁÔÁ
ÂáóéëéêÞ ÓõèéáêÜêç - ÊñéôóéìÜëëç
"ÉóôïñéêÞ ôïðïãñáößá ôçò Öèéþôéäáò
êáôÜ ôçí ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðåñßïäï"
ÄçìÞôñéïò Â. Ãüíçò
"Ãñçãüñéïò ï ÂõæÜíôéïò,
ÄéäÜóêáëïò ôïõ Ïóßïõ Áèáíáóßïõ ôïõ Ìåôåùñßôïõ"
Êþóôáò Óðáíüò
"Ïé áöéåñùôÝò ôçò Ãéáííéôæïýò,
ôçò á´ ÃñáöÞò, óôçí ðñüèåóç ôçò ìïíÞò ôçò Ñåíôßíáò (ca. 1640)"
Âáóßëçò Ê. Óðáíüò
"Ïé ïéêéóìïß ôçò Öèéþôéäáò óôçí ðñüèåóç ôçò ìïíÞò ôçò Ñåíôßíáò,
ca. 1640 - 19ïò áé."
ÌÜíèïò Ê. ×ñéóôïöüñïõ
"Ï Ôáëáíôßïõ Íåüöõôïò 1762 - 1861"
ÅñùôÞóåéò - áðáíôÞóåéò - áðüøåéò
åðß ôùí åéóçãÞóåùí ôçò 2çò Óõíåäñßáóçò

ÅÉÓÇÃÇÔÑÉÁ
ÂáóéëéêÞ ÓõèéáêÜêç - ÊñéôóéìÜëëç
áñ÷áéïëüãïò
7ç Åöïñåßá Âõæáíôéíþí Áñ÷áéïôÞôùí
ÈÅÌÁ

ÉóôïñéêÞ ôïðïãñáößá ôçò Öèéþôéäáò
êáôÜ ôçí ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðåñßïäï

Ç

Öèéþôéäá1, ìå ôá óçìåñéíÜ ãåùãñáöéêÜ ôçò üñéá, äåí áðïôåëïýóå åíéáßá
äéïéêçôéêÞ ðåñéöÝñåéá êáôÜ ôçí ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðåñßïäï. Óýìöùíá ìå ôç
äéïéêçôéêÞ äéáßñåóç ôïõ Äéïêëçôéáíïý (284-305 ì.×.), ôï âüñåéï ôìÞìá ôçò Ýùò ôéò
Èåñìïðýëåò êáé ôçí êïéëÜäá ôïõ Óðåñ÷åéïý õðáãüôáí óôç Äéïßêçóç ôçò Ìïéóßáò, êáé
áðü ôá ìÝóá ôïõ 4ïõ áéþíá óôç Äéïßêçóç ôçò Ìáêåäïíßáò, êáé óôçí åðáñ÷ßá
Èåóóáëßáò ìå ðñùôåýïõóá ôç ËÜñéóá. Ç ðåñéï÷Þ ôçò Ëïêñßäáò õðáãüôáí óôçí
åðáñ÷ßá Á÷áÀáò, ðïõ ðåñéåëÜìâáíå ôéò ðåñéï÷Ýò ôçò íüôéáò ÅëëÜäïò. Êáé ïé äõï
åðáñ÷ßåò áðü ôá ôÝëç ôçò âáóéëåßáò ôïõ Èåïäüóéïõ Á´ ðáñÝìåéíáí ïñéóôéêÜ
åíôáãìÝíåò óôçí Õðáñ÷ßá ôïõ Éëëõñéêïý, äçëáäÞ óôï áíáôïëéêü ôìÞìá ôçò
áõôïêñáôïñßáò. Áðü ôï 695 ì.×., åðß Éïõóôéíéáíïý ´, ç Öèéþôéäá åíôÜ÷èçêå óôï èÝìá
ôçò ÅëëÜäïò2.
Áð' üóá ãíùñßæïõìå ìÝ÷ñé óÞìåñá, ï ÷ñéóôéáíéêüò ëüãïò äåí öáßíåôáé íá
êçñý÷èçêå óôçí ðåñéï÷Þ ôçò Öèéþôéäáò
áðü ôïí ßäéï ôïí Áðüóôïëï Ðáýëï. Óôéò
ÐñÜîåéò ôùí Áðïóôüëùí ìáñôõñåßôáé
üôé êáôÜ ôç äåýôåñç ðåñéïäåßá ôïõ
äéÝðëåõóå ôïí åõâïúêü êüëðï, áëëÜ äåí
õðÜñ÷åé ïðïéáäÞðïôå áíáöïñÜ ãéá
áðïâßâáóÞ ôïõ óå êÜðïéá áêôÞ êáôÜ ôç
äéáäñïìÞ3. Åðßóçò êáôÜ ôçí ôñßôç
ðåñéïäåßá åðéóêÝöèçêå îáíÜ ôçí
ÅëëÜäá, ÷ùñßò íá ãíùñßæïõìå ôéò
áêñéâåßò ôïðïèåóßåò. Ôá óõíáîÜñéá
ùóôüóï ôéìïýí ôç ìíÞìç ôïõ óõããåíïýò
ôïõ Çñùäßùíá, åíüò áðü ôïõò
×Üñôçò Öèéþôéäïò.
ÅâäïìÞêïíôá Áðïóôüëïõò, ðïõ äßäáîå
êáé âñÞêå ìáñôõñéêü èÜíáôï áðü ¸ëëçíåò êáé Éïõäáßïõò óôçí ÕðÜôç ôï 66 ì.×.4 Ïé
ÐñÜîåéò ôïõ Áðïóôüëïõ ÁíäñÝá åðßóçò áíáöÝñïõí üôé ðÝñáóå ìÝóù ôùí èåóóáëéêþí

1. Ãéá ôçí éóôïñßá êáé éóôïñéêÞ ãåùãñáößá ôçò ðåñéï÷Þò âë. ÂÏÑÔÓÅËËÁÓ É.Ã., Öèéþôéò ç ðñïò íüôïí ôçò
¼ñèñõïò, ÁèÞíáé 1907. ÐÁÐÁÐÁÍÁÃÉÙÔÏÕ ÔÑ., Éóôïñßá êáé Ìíçìåßá ôçò Öèéþôéäïò, ÁèÞíáé 1971.
ÁÂÑÁÌÅÁ Á., Ç ÂõæáíôéíÞ Èåóóáëßá ìÝ÷ñé ôïõ 1204, ÓõìâïëÞ åéò ôçí éóôïñéêÞí ãåùãñáößáí, ÁèÞíáé
1974. KODER J. - HILD FR., Tabula Imperii Byzantini, 1: Hellas und Thessalia, Wien 1976.
2. SEECK O., Notitia Dignitatum, accedunt Notitia Urbis Constantinopolitanae et Latercula Prouinciarum,
Berlin 1876 (Frankfurt am Mein 1962) III, 44-13. ÁÂÑÁÌÅÁ Á., Èåóóáëßá, 22ê.å. / ÔÉÂ, 50.
3. ÐñÜî.Áðïóô. ÉÆ´15-34 / HOLZNER J., Ðáýëïò, óåë. 198 / ÂÏÑÔÓÅËËÁÓ É.Ã., Öèéþôéò, óåë. 224.
4. Óõíáî. 28 Ìáñô., Ýêä. 1868 / ÂÏÑÔÓÅËËÁÓ É.Ã., Öèéþôéò, 25.

Öèéþôéäá, ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðåñßïäïò

49

ðüëåùí óôçí Á÷áÀá êçñýóóïíôáò ôï èåßï ëüãï5. Åßíáé Ýôóé ðéèáíü üôé óôç Öèéþôéäá
äçìéïõñãÞèçêáí áðü ðïëý íùñßò ÷ñéóôéáíéêÝò êïéíüôçôåò.
Áðü ôéò õðïãñáöÝò ôùí åðéóêüðùí óôïõò êáôáëüãïõò ôùí Ïéêïõìåíéêþí Óõíüäùí
êáé ôéò ó÷åôéêÝò áíáöïñÝò óå åêêëçóéáóôéêÜ Ýããñáöá ðñïêýðôïõí, áðïóðáóìáôéêÝò
Ýóôù, ðëçñïöïñßåò ãéá ôçí åêêëçóéáóôéêÞ ïñãÜíùóç ôçò ðåñéï÷Þò áðü ôïí 4ï áéþíá
êáé ìåôÜ. Ç ðñþôç ó÷åôéêÞ ìíåßá áðáíôÜ óôïõò êáôáëüãïõò ôçò Óõíüäïõ ôçò ÓáñäéêÞò
(343-4) êáé áöïñÜ óôïõò åðéóêüðïõò ÕðÜôçò, ÓêÜñöåéáò, ÅëÜôåéáò êáé Ïðïýíôá. Óôá
ÐñáêôéêÜ ôçò ô ÏéêïõìåíéêÞò Óõíüäïõ ôçò ÅöÝóïõ (431) õðïãñÜöïõí ïé åðßóêïðïé
Ëáìßáò, Å÷ßíïõ, ÕðÜôçò êáé Ïðïýíôá. Óôçí Ä´ ÏéêïõìåíéêÞ Óýíïäï ôçò ×áëêçäüíïò
(451) ëáìâÜíåé ìÝñïò ï åðßóêïðïò Å÷éíÝïõ êáé ï åðßóêïðïò Ïðïýíôïò, óôç Óýíïäï
ôçò Êùí/ðüëåùò (459) îáíÜ ï åðßóêïðïò Å÷éíåùôþí. ÊáôÜ ôïí 6ï áéþíá ôá ïíüìáôá
ôùí åðéóêüðùí Å÷ßíïõ êáé Ëáìßáò áíáöÝñïíôáé óôá ÐñáêôéêÜ ôçò Óõíüäïõ ôçò
Ñþìçò (531), åíþ óôá ÐñáêôéêÜ ôùí Óõíüäùí ôïõ 7ïõ êáé 8ïõ áéþíá äåí õðÜñ÷ïõí
ó÷åôéêÝò áíáöïñÝò6. Ç åêêëçóéáóôéêÞ äéáßñåóç ôçò ðñþôçò áõôÞò ðåñéüäïõ öáßíåôáé
üôé áêïëïõèïýóå óå ãåíéêÝò ãñáììÝò ôç äéïéêçôéêÞ : Ýôóé ïé åðéóêïðÝò âüñåéá ôùí
Èåñìïðõëþí õðÜãïíôáí åêêëçóéáóôéêÜ óôç Èåóóáëßá ìå ìçôñüðïëç ôç ËÜñéóá, åíþ
åêåßíåò ôçò Ëïêñßäáò óôçí Á÷áÀá, ìå ìçôñüðïëç ôçí Êüñéíèï. ÊáôÜ ôçí ðñþéìç áõôÞ
åðï÷Þ ïé ðüëåéò ôçò ÅëëÜäïò õðÜãïíôáí åêêëçóéáóôéêÜ óôçí äéêáéïäïóßá ôïõ ðÜðá
ôçò Ñþìçò õðü ôïí ìçôñïðïëßôç Èåóóáëïíßêçò, ðïõ Ýöåñå ôïí ôßôëï ôïõ âéêÜñéïõ
(åîÜñ÷ïõ). Ç ïñéóôéêÞ õðáãùãÞ ôïõò óôï Ðáôñéáñ÷åßï ôçò Êùí/ðüëåùò ôïðïèåôåßôáé
ðñéí áðü ôá ìÝóá ôïõ 8ïõ áé.7
Ç èÝóç ôçò Öèéþôéäáò ðÜíù óôïí êåíôñéêü ïäéêü Üîïíá ðïõ óõíÝäåå ôç âüñåéá
êáé êåíôñéêÞ ÅëëÜäá ìå ôçí ÁôôéêÞ êáé ôçí Ðåëïðüííçóï, äéåñ÷üìåíç áðü ôç Ëáìßá,
ôéò Èåñìïðýëåò, ôç ÓêÜñöåéá, ôçí ÁôáëÜíôç êáé ôçí ÅëÜôåéá, åõíüçóå ðñïöáíþò ôçí
áíÜðôõîç ôçò ïéêïíïìßáò êáé ôïõ åìðïñßïõ, åß÷å üìùò ùò óõíÝðåéá êáé ôç óõ÷íÞ
äéÝëåõóç åðéäñïìÝùí8 . ¹äç áðü ôïí 4ï áéþíá (376 ì.×.) óçìåéþíïíôáé ïé ðñþôåò
åðéäñïìÝò ôùí Ãüôèùí óôç íüôéá ÅëëÜäá9 , ìå êõñéüôåñç áõôÞ ôùí Âçóéãüôèùí õðü
5. DELÅHAYE Ç., Synaxarium Ecclesiae Constantinopolitanae, e codice Sirmondiano nunc Berolinensi, adjectis Synaxariis selectis, Bruxelles 1902, óô. 266.
6. ÊÏÍÉÄÁÑÇÓ Ã., ÅêêëçóéáóôéêÞ Éóôïñßá ôçò ÅëëÜäïò áðü ôçò éäñýóåùò ôùí åêêëçóéþí áõôÞò õðü ôïõ
áðïóôüëïõ Ðáýëïõ ìÝ÷ñé óÞìåñïí (49/50-1966), ô. É, ÁèÞíá 1960, 441-443. Ãéá ôéò ðñþôåò åðéóêïðÝò âë.
åðßóçò ôéò ëßóôåò ôùí åðéóêüðùí ôçò Óõíüäïõ ôçò Íßêáéáò (325ì.×.) óôïí GELZER Ç., Patrum Nicaenorum
Nomina, Leipzig 1898, 54 ê.å., 70, 74, êáé ôéò åðéóêïðéêÝò õðïãñáöÝò óôçí åðéóôïëÞ ðñïò ôïí ËÝïíôá Á´
(457/8ì.×.), HONIGMANN E., 'La liste originale des Pères de Nicée', Byzantion 14 (1939), 17-76. Âë. åðßóçò
ÔÉÂ, 79. Óôçí ôñßôç Notitia Episcopatuum [Ýêä. DARROUZÈS J., Notitiae Episcopatuum Ecclesiae
Constantinopolitanae, Texte, Critique, Introduction et Notes, Paris 1981, ô. ÉÉÉ, 42, 673,681] áíáöÝñïíôáé ïé
åðßóêïðïé Ëáìßáò êáé ÕðÜôçò õðü ôïí ìçôñïðïëßôç Ëáñßóçò ôçò åðáñ÷ßáò Èåóóáëßáò äåõôÝñáò êáé ( 43,
697-702) ïé åðßóêïðïé Èåñìïðõëþí, Óêáðöåßáò (ÓêÜñöåéáò), Åëáôßáò, Áâáßáò, ¼ðçò (Ïðïýíôá) êáé
Áíáóôáóßáò, õðáãüìåíïé óôç ìçôñüðïëç Áèçíþí êáé óôçí åðáñ÷ßá ÅëëÜäïò [DARROUZÈS J., Notitiae, ÉI,
243]. Ôï êåßìåíï ðïõ ìáò ðáñáäßäåôáé áðü ÷åéñüãñáöï ôïõ É4ïõ áé. (Par.gr. 1555A, f.23v-27v), áíÜãåôáé
ðéèáíüí óôçí åéêïíïìá÷éêÞ ðåñßïäï, ìåôáîý 787 êáé 869 ì.×. [DARROUZÈS J., Notitiae, I, 32-33].
7. ÁÂÑÁÌÅÁ Á., Èåóóáëßá, 42 êáé óçì. 3.
8. Ãéá ôï ïäéêü äßêôõï ôçò ðåñéï÷Þò óôïõò ÷ñéóôéáíéêïýò ÷ñüíïõò âë. ÁÂÑÁÌÅÁ Á., Èåóóáëßá, 98-102 êáé
TIB, 93-96.
9. Æþóéìïò, ÍÝá Éóôïñßá [Ýêä. BEKKER IM., CSHB 1837. MENDELSSOLN L, Zosimi Historia nova,
Leipzig 1887, Hildessheim 1963. PASCHOUD F., Zosime, Histoire Nouvelle, Paris 1971-1989 (Budé). RIDLEY R., Zosimus, New History, Canberra 1982. VEH O. - REBENICH S., Zosimos, Neue Geschichte,
Stuttgart 1990], Ä, 20, 10. / ÅõíÜðéïò ÓÜñäåùí, ÉóôïñéêÜ ÕðïìíÞìáôá [Ýêä. MüLLER C., FHG IV, Paris
1851. DINDORF L., HMG I, Leipzig 1870. DE BOOR C., Excerpta de legationibus, Leipzig 1903], 42,46.

50

ÂáóéëéêÞ ÓõèéáêÜêç - ÊñéôóéìÜëëç

ôïí ÁëÜñé÷ï (395-397)10. Ç åõêïëßá ìå ôçí ïðïßá ïé åðéäñïìåßò ëåçëÜôçóáí ôïí
åëëáäéêü ÷þñï ùò ôçí Ðåëïðüííçóï ìáñôõñåß üôé ç êåíôñéêÞ êáé íüôéá ÅëëÜäá, üíôáò
ãéá áéþíåò ìáêñéÜ áðü ôéò êýñéåò óôñáôéùôéêÝò äéüäïõò, åß÷å ðáñáìåßíåé ïõóéáóôéêÜ
áíï÷ýñùôç. ÐåñéóôáóéáêÝò åðéäñïìÝò Ýëáâáí ÷þñá óôç äéÜñêåéá ôïõ 5ïõ áéþíá êáé
ðýêíùóáí êáôÜ ôéò áñ÷Ýò ôïõ 6ïõ. Ï Ðñïêüðéïò áíáöÝñåôáé óå ìéá åðéôõ÷Þ åðßèåóç
ôùí Ïýííùí êáôÜ ôùí Èåñìïðõëþí ôï Ýôïò 539. Ç áäõíáìßá áíá÷áßôéóÞò ôïõò óôá
óôåíÜ åß÷å ùò áðïôÝëåóìá ôç ëåçëáóßá üëçò ôçò ÓôåñåÜò ÅëëÜäïò11. Ç áýîçóç ôùí
åðéäñïìþí ïäÞãçóå ôïí áõôïêñÜôïñá Éïõóôéíéáíü Á´ óôçí åíßó÷õóç ôùí ï÷õñþóåùí
ôùí ðüëùí êáé óôçí êáôáóêåõÞ íÝùí éó÷õñþí ôåé÷þí óå óôñáôçãéêÝò èÝóåéò. Óôá
ðëáßóéá ôïõ åêôåôáìÝíïõ áõôïý ðñïãñÜììáôïò (ðïõ ðåñéåëÜìâáíå, ìåôáîý Üëëùí, ôçí
åíßó÷õóç ôùí ôåé÷þí ôïõ Å÷ßíïõ, ôçò Ëáìßáò, ôçò ÕðÜôçò êáé ôçò êïéëÜäáò ôïõ
Âïéùôéêïý Êçöéóïý), ôá óôåíÜ ôùí Èåñìïðõëþí ï÷õñþèçêáí ìå ìåãÜëï ôåß÷ïò, ðïõ
åêôåéíüôáí áðü ôçí ðåñéï÷Þ ôçò Áíïðáßáò áôñáðïý12 ðñïò íüôïí ùò ôç èÜëáóóá. Ôï
áìõíôéêü áõôü Ýñãï öáßíåôáé üôé åðÝæçóå áðü ôïí éó÷õñü óåéóìü ôïõ 551, ðïõ
êáôÝóôñåøå ðïëëÝò ðüëåéò áðü ôï Ìáëéáêü êüëðï ùò ôçí Êüñéíèï êáé ôçí ÐÜôñá13 ,
êáé ôï 558 áðïôÝëåóå åìðüäéï óôçí åéóâïëÞ ôùí Êïôñéãïýñùí14 . Äåí öáßíåôáé üìùò
íá óõíÝâç ôï ßäéï êáé ìå ôïõò ÓëÜâïõò, ðïõ óýìöùíá ìå ìáñôõñßåò äéáöüñùí
éóôïñéêþí áðü ôá ôÝëç ôïõ 6ïõ áé. ðñáãìáôïðïßçóáí åðéäñïìÝò óôç íüôéï ÅëëÜäá15.
10. Æþóéìïò, Å, 5 ê.å. Ïé åðéäñïìåßò öáßíåôáé üôé óõíÜíôçóáí áóèåíéêÞ áíôßóôáóç áðü ôç âõæáíôéíÞ
öñïõñÜ óôá óôåíÜ ôùí Èåñìïðõëþí êáé Ýôóé ìðüñåóáí íá ðñïåëÜóïõí êáôáóôñÝöïíôáò ùò ôçí ÁèÞíá êáé
ôçí Ðåëïðüííçóï.
11. Ðñïêüðéïò, De bello gothico, [HAURY J. - WIRTH G., Procopii Caesariensis opera omnia I-II. De Bellis,
Libri VIII, Leipzig 1963], II,4. Âë. CHARANIS P., Studies on the Demography of the Byzantine Empire,
VarRepr, London 1972, XVIII.: 'Hellas in the Greek Sources of the Sixth, Seventh and Eighth Centuries',
Late Classical and Medieval Studies in Honor of Albert Mathias Friend, ed. K. Weitzmann, Prinecton 1955, 161176.
12. Ðñüêåéôáé ãéá ôç ãíùóôÞ áðü ôçí áñ÷áéüôçôá äßïäï ðïõ õðÝäåéîå óôïõò ÐÝñóåò ï ÅöéÜëôçò êáôÜ ôç
ÌÜ÷ç ôùí Èåñìïðõëþí. Öáßíåôáé üôé ùò ôçí åðï÷Þ ôïõ Éïõóôéíéáíïý ÷ñçóéìïðïéÞèçêå ðïëëÝò öïñÝò áðü
ôïõò åðéäñïìåßò ãéá íá ðáñáêÜìøïõí ôç öñïõñÜ ôùí Óôåíþí, ðñÜãìá ðïõ áíÜãêáóå ôïí Éïõóôéíéáíü íá
ôçí áðïêëåßóåé ìå ôåß÷ïò. Ðñïêüðéïò, Ðåñß ÊôéóìÜôùí, [Ýêä. HAURY J. - WIRTH G., Procopii Caesariensis
opera omnia IV, De aedificiis libri VI, Leipzig 1964], IV,2 êáé ÁíÝêäïôá, [Ýêä. HAURY J. - WIRTH G.,
Procopii Caesariensis opera omnia III. Arcana historia, Leipzig 1963], 26, 31-33. Âë. åðßóçò ÁÂÑÁÌÅÁ A.,
Èåóóáëßá, 98-101 êáé TIB, 53.
13. Ðñïêüðéïò, De bello gothico, VIII, 25, 16. ÅõÜãñéïò, ÅêêëçóéáóôéêÞ Éóôïñßá, [Ýêä. BIDEZ J. - PARMENTIER L., The Ecclesiastical History of Euagrius with Scholia, London 1898], Ä´,23. Ðñüêåéôáé ãéá éó÷õñü
êáôáóôñåðôéêü óåéóìü ðïõ Ýðëçîå ôïí Êñéóáúêü êüëðï, ôç Âïéùôßá êáé ôéò áêôÝò ôïõ Ìáëéáêïý óôéò 7 Þ 9
Éïõëßïõ ôïõ 551 ì.×. Áêïëïýèçóáí ðáëéññïúêÜ êýìáôá. Óôçí ðåñéï÷Þ ôïõ Å÷ßíïõ êáé ôçò ÓêÜñöåéáò ç
èÜëáóóá êáôÝêëõóå ôçí îçñÜ, êáôÝóôñåøå êþìåò êáé ðñïêÜëåóå ðïëëÜ èýìáôá.
14. Áãáèßáò Ó÷ïëáóôéêüò, Éóôïñéþí Ôüìïé Å´ [Ýêä. KEYDELL R., Berlin 1967], 177, 194. Ðñïêüðéïò, ÁíÝêä.
26, 33. TIB, 53.
15. Ôï æÞôçìá ôùí óëáâéêþí åðéäñïìþí áðïôåëåß ãéá ÷ñüíéá èÝìá äéáìÜ÷çò ôùí éóôïñéêþí êáé äåí
ìðïñïýìå íá õðåéóÝëèïõìå óôçí ðáñïõóßáóç áõôÞ. ÁíáöÝñïõìå ìüíï üôé ôá áñ÷áéïëïãéêÜ äåäïìÝíá êáé
ç ìåëÝôç ôçò íïìéóìáôéêÞò êõêëïöïñßáò ôåßíïõí íá åðéâåâáéþóïõí ôçí åðéäñïìÞ ðïõ áíáöÝñåôáé óôï
×ñïíéêü ôçò Ìïíåìâáóßáò -ðéèáíüôáôá ìÜëéóôá Þôáí ðåñéóóüôåñåò áðü ìßá-, ÷ùñßò áõôü íá óçìáßíåé üôé ç
äéïéêçôéêÞ ïñãÜíùóç ôïõ êñÜôïõò êáôáëýèçêå óôéò ðåñéï÷Ýò áõôÝò üðùò õðïóôçñß÷èçêå êáôÜ êáéñïýò. Ôï
ðéèáíüôåñï åßíáé üôé Ý÷ïõìå ðåñéóôáóéáêÝò êáôáóôñïöÝò ìéêñÞò êëßìáêáò êáé ìéá ãåíéêüôåñç ðáñáêìÞ ôçò
áóôéêÞò æùÞò, ç ïðïßá ïöåßëåôáé ðåñéóóüôåñï óôçí ôáñáãìÝíç åóùôåñéêÞ æùÞ ôçò áõôïêñáôïñßáò, ôçí
Ýëëåéøç êñáôéêÞò óôáèåñüôçôáò, ôéò êïéíùíéêÝò óõãêñïýóåéò êáé ôçí ïéêïíïìéêÞ ðáñáêìÞ êáôÜ ôçí
ðåñßïäï ìåôÜ ôï èÜíáôï ôïõ Éïõóôéíéáíïý êáé ßóùò Þôáí áðïôÝëåóìá ôçò ßäéáò ôçò äçìïóéïíïìéêÞò
ðïëéôéêÞò ôïõ êáé ôçò ìåãÜëçò ïéêïíïìéêÞò åðéâÜñõíóçò ôùí åðáñ÷éþí ðñïò üöåëïò ôïõ åêôåôáìÝíïõ
ïéêïäïìéêïý ôïõ ðñïãñÜììáôïò óå üëç ôçí áõôïêñáôïñßá. ÂÅÇÓ. Í., "Ôï ðåñß ôçò êôßóåùò ôçò Ìïíåìâá-

Öèéþôéäá, ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðåñßïäïò

51

Ìå âÜóç ôéò ùò óÞìåñá åðéöáíåéáêÝò Þ áíáóêáöéêÝò áñ÷áéïëïãéêÝò Ýñåõíåò, ôá
êáôÜ êáéñïýò ôõ÷áßá åõñÞìáôá êáé ôéò ëéãïóôÝò ìáñôõñßåò ôùí ðçãþí, ìðïñïýìå íá
óõíèÝóïõìå ôçí áêüëïõèç åéêüíá ãéá ôçí ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ Öèéþôéäá.
Ç ãåùãñáöéêÞ ôçò äéáìüñöùóç, ç åýöïñç ëùñßäá ãçò êáôÜ ìÞêïò ôùí áêôþí êáé
ïé êïéëÜäåò ðïõ äéáìïñöþíïíôáé óôï åóùôåñéêü áíÜìåóá óôïõò ïñåéíïýò üãêïõò,
áëëÜ êáé ç êïìâéêÞ ôçò èÝóç, åß÷áí ùò áðïôÝëåóìá ôçí áíÜðôõîç ðüëåùí ôüóï óôá
ðáñÜëéá, ðÜíù óôïí ïäéêü Üîïíá êáé êïíôÜ óôá ìéêñÜ öõóéêÜ ëéìÜíéá, üóï êáé óôçí
ðåäéíÞ åíäï÷þñá êáé ôéò åýöïñåò ðëáãéÝò. Ùò óÞìåñá, ïñéóìÝíåò áðü ôéò ðüëåéò ðïõ
áíáöÝñïõí ïé ðçãÝò Ý÷ïõí ôáõôéóôåß áíáóêáöéêÜ, Üëëåò ü÷é, åíþ Ý÷ïõí áðïêáëõöèåß
êáé èÝóåéò ðïõ äåí ìíçìïíåýïíôáé áðü ôéò ðçãÝò Þ äåí åßíáé äõíáôüí íá ôáõôéóôïýí,
êõñßùò ëüãù ôçò áëëáãÞò ôùí ôïðùíõìßùí.
Ï ÓõíÝêäçìïò ôïõ ÉåñïêëÝïõò, ôï ðñþôï êåßìåíï ðïõ áíáöÝñåôáé ëåðôïìåñþò óôç
äéïéêçôéêÞ ïñãÜíùóç ôçò áõôïêñáôïñßáò ôïõ ôÝëïõò ôïõ 5ïõ êáé ôùí áñ÷þí ôïõ 6ïõ
áé.16, ðáñÝ÷åé óçìáíôéêÜ óôïé÷åßá ãéá ôç Öèéþôéäá. Óôá ôÝëç ôïõ 5ïõ áé. áðïôåëåß åí
ìÝñåé ôìÞìá ôçò åðáñ÷ßáò Èåóóáëßáò, ðïõ áñéèìåß óõíïëéêÜ 17 ðüëåéò ìå Ýäñá ôç
ËÜñéóá, êáé åí ìÝñåé ôìÞìá ôçò åðáñ÷ßáò Á÷áÀáò, ðïõ áñéèìåß 79 ðüëåéò ìå Ýäñá ôçí
Êüñéíèï. Ìåôáîý ôùí ðüëåùí ôçò Èåóóáëßáò áíáöÝñïíôáé ï Å÷ßíïò, ç Ëáìßá êáé ç
ÕðÜôç êáé ìåôáîý ôùí ðüëåùí ôçò Á÷áÀáò ç ÓêÜñöåéá, ç ÅëÜôåéá, ç Ôéèþñá, ï Ïðïýò
êáé ç ÁíÜóôáóéò17.
ÏñéóìÝíåò áðü ôéò ðüëåéò ðïõ áíáöÝñïõí ïé ðçãÝò ìðïñïýí íá ôáõôéóôïýí ìå
âåâáéüôçôá.
Ç ôáýôéóç ôïõ Å÷ßíïõ ìå ôï óçìåñéíü Á÷éíü, óôç âüñåéá áêôÞ ôïõ Ìáëéáêïý
êüëðïõ, åðéâåâáéþíåôáé ü÷é ìüíï áðü ôç äéáôÞñçóç ôïõ ôïðùíõìßïõ18 áëëÜ êáé áðü
ôçí áñ÷áéïëïãéêÞ Ýñåõíá. Ç ðüëç áíáöÝñåôáé ùò Ýäñá åðéóêïðÞò êáôÜ ôïí 5ï êáé 6ï
áé19. ÊáôÜ ôïí Ðñïêüðéï, ôá ôåß÷ç ôçò áíáêáéíßæïíôáé áðü ôïí Éïõóôéíéáíü, áëëÜ
ãíùñßæåé ìåãÜëç êáôáóôñïöÞ êáôÜ ôï óåéóìü ôïõ 551 êáé ôï ðáëéññïúêü êýìá ðïõ
óßáò ×ñïíéêüí" Âõæáíôßò 1(1909), 37-105. LEMERLE P., "Le Chronique improprement dit de Monemvasie:
le contexte historique et legendaire", REB 21 (1963), 5-49. CHARANIS P., 'The Chronicle of Monemvasia
and the Question of the Slavonic Settlements in Greece", DOP 5 (1950), 139-166. CHARANIS P., VarRepr
1972, XXI 15A, 53 : On the question of the Slavonic Settlements in Greece during the Middle Ages, BSl 10
(1949), 254-258., FERJANCIC B., "Invasions et Installation des Slaves dans les Balkans" óôï Villes et
Peupleument dans l' Illyricum Protobyzantin, École Française de Rome, 12-14 mai 1982, Rome 1984, 85-109.
HOOP S., "Isles of Refuge in Early Byzantine Period", BSA 65 (1970), 37-45. ÐÅÍÍÁ Â., ' "Èçóáõñüò"
íïìéóìÜôùí 6ïõ áé. ì.×. áðü ôçí ðåñéï÷Þ ôùí Èçâþí', ÁÅ 1979, 200-213. LEMERLE P., Les plus anciens
miracles de Saint Demetrius et la pénétration des Slaves dans les Balkans, Paris 1979-1981. AVRAMEA A., Le
Peloponnèse du 4ème au 8ème siècle : changements et persistances, Paris 1997. Ãéá óõãêåíôñùôéêÞ
âéâëéïãñáößá ðÜíù óôï èÝìá (1941-1991) âë. ÌÐÁÆÁÉÏÕ-BARABAS È. - ÍÉÊÏËÁÏÕ Ê., Åëëçíéêüò
×þñïò êáé ðñþéìïé ÓëÜâïé, Âïýëãáñïé, ÓÝñâïé (6ïò - 15ïò áé.), Åèíéêü ºäñõìá Åñåõíþí - ÊÝíôñï
Âõæáíôéíþí Åñåõíþí, ÁèÞíá 1992.
16. Ç óõããñáöÞ ôïõ ðñÝðåé íá ôïðïèåôçèåß óôï ðñþôï ôñßôï ôïõ 6ïõ áéþíá.
17. ÉåñïêëÝïõò ÓõíÝêäçìïò, [Ýêä. HONIGMANN E., Le Synekdèmos d' Hieroklès, Brüssel 1939], 16-19.
18. Éåñïêë. ÓõíÝêä. 642,5. Âë. åðßóçò ÁÂÑÁÌÅÁ Á., Èåóóáëßá, 145-146. TIB, 152. PHILIPPSON A.,
'Echinos 2', RE 5/2 (1905), 1921. BEQUINION Y., La Valée du Spercheios des origines au IVe siecle, Paris
1937, 299-303. STÄHLIN F., Das hellenische Thessalien. Landeskundliche und geschichtliche Beschreibung
Thessaliens in der hellenischen und römischen Zeit, Stuttgart 1924, Amsterdam 1967, 186 ê.å.
19. ÏéêïõìåíéêÝò Óõíüäoé ÅöÝóïõ (Èåüäùñïò) êáé ×áëêçäüíïò ( Ðáýëïò) êáé Óýíïäïé Êùí/ðüëåùò
(459: ÁñéóôïôÝëçò) êáé Ñþìçò (531) Âë. Acta Conciliorum Oecumenicorum I,1.2, ó. 6, 19, 57 / É. 1. 7, ó. 86,
117 / ÉÉ.1.1, ó. 64. HONIGMANN E., The Original Lists of the Members of the Council of Nicaea, the
Robber Synod and the Council of Chalcedon, Byzantion 16 (1942-44), 404 (ó. 58).
^

52

ÂáóéëéêÞ ÓõèéáêÜêç - ÊñéôóéìÜëëç

áêïëïýèçóå20. Ùò èÝóç öáßíåôáé
íá åðéâéþíåé óôç ìÝóç âõæáíôéíÞ ðåñßïäï, áöïý êáôáãñÜöåôáé óôï “Ðåñß ÈåìÜôùí”
ìåôáîý ôùí ðüëåùí ôçò åðáñ÷ßáò Èåóóáëßáò21 êáé ùò åðéóêïðÞ åîáêïëïõèåß íá áíáöÝñåôáé óå ôáêôéêÜ êáé åðéóêïðéêïýò êáôáëüãïõò22.
Áðü ôçí ìÝ÷ñé óÞìåñá
Ýñåõíá Ý÷åé äéáðéóôùèåß üôé ôï
êÜóôñï ðïõ âñßóêåôáé óå ýøùìá
âüñåéá ôïõ óçìåñéíïý ïéêéóìïý
Á÷éíüò, ïéêüðåäï ïäïý Á÷éëëÝùò.
êáé äéáôçñåß ôìÞìáôá áñ÷áßáò
éóüäïìçò ôïé÷ïäïìßáò áíáêáéíßóôçêå ðéèáíüôáôá óôïí 6ï ì.×.23 áéþíá . ÄéÜóðáñôá
áñ÷éôåêôïíéêÜ ìÝëç Ý÷ïõí åíôïðéóôåß óå ïéêßåò ôïõ ÷ùñéïý, åíþ óôá èåìÝëéá ôïõ íáïý
ôïõ Áãßïõ Áèáíáóßïõ óôç èÝóç ÐåñéâïëÜêé åíôïðßóôçêáí ôï 1960 ôìÞìá øçöéäùôïý
äáðÝäïõ êáé äéÜöïñá áñ÷éôåêôïíéêÜ ìÝëç24.
ÊáôÜ ôç äéÜñêåéá áíáóêáöéêÞò Ýñåõíáò óå ïéêüðåäï ôçò ïäïý Á÷éëëÝùò
áðïêáëýöèçêå êôÞñéï ìå ôñåéò ÷þñïõò êáé øçöéäùôü óå ó÷Þìá Ã.25 Ï äéÜêïóìüò ôïõ
ðáñïõóéÜæåé óõíå÷üìåíá ôåôñÜãùíá êáé ïñèïãþíéá äéÜ÷ùñá ìå èÝìáôá ãåùìåôñéêÜ,
öõôéêÜ êáé áðü ôï æùéêü âáóßëåéï. Óôï êåíôñéêü äéÜ÷ùñï, Ýíáò ñüìâïò ðåñéÝ÷åé
óâÜóôéêá ðëáéóéùìÝíç áðü ôÝóóåñá äåëößíéá. ×ñïíïëïãåßôáé ðéèáíüôáôá óôïí 6ï
áéþíá.26
Ïé íïìéóìáôéêÝò ðëçñïöïñßåò áðü ôç èÝóç áõôÞ ìéëïýí ãéá óõíå÷Þ êáôïßêçóç áðü
ôçí åðï÷Þ ôïõ ÌåãÜëïõ Êùíóôáíôßíïõ ìÝ÷ñé ôïõëÜ÷éóôïí ôá ôÝëç ôïõ 11ïõ áéþíá.
Ç ðüëç ôçò Ëáìßáò ÷ôéóìÝíç óôéò íüôéåò ðáñõöÝò ôçò ¼ñèñõïò, óå óôñáôçãéêü
óçìåßï ãéá ôïí Ýëåã÷ï ôçò êïéëÜäáò ôïõ Óðåñ÷åéïý, êáôïéêÞèçêå áäéÜêïðá áðü ôçí
åðï÷Þ ôïõ ×áëêïý ùò óÞìåñá27. Óçìåßï áíáöïñÜò ãéá ôçí ðüëç åßíáé ôá ôåß÷ç ôçò
20. Ðñïêïð., Ðåñß ðïëÝìùí, VIII 25, 19. Ðåñß ÊôéóìÜôùí, IV 3,5.
21. Êùíóô. ÐïñöõñïãÝííçôïõ, Ðåñß ÈåìÜôùí, [Ýêä. PERTUSI A., Constantino Porfirogenito, De thematibus,
Citta´ del Vaticano, 1952], 88.
22. GELZER H., Ungedruckte und ungenügend veröffentlichte Texte der Notitiae episcopatuum, ein Betrag zur
byzantinischen Kirchen - und Verwaltungsgeschichte, München 1901, II 553 (ó. 557). ÔÏÕ ÉÄÉÏÕ, Georgii
Cyprii descriptio Orbis Romani, Leipzig 1890, 1657 (ó. 78). PARTHEY G., Hieroclis Synecdemus et Notitiae
Graecae Episcopatuum, Berlin 1866, Amsterdam 1967, III, 500, 507, X 606, XIII 457.
23. DALY L.W., 'Echinos and Justinians Fortifications in Greece', AJA 46 (1942), 500-508. ÔÉÂ, 152.
ÓÖÇÊÏÐÏÕËÏÓ É., ÌåóáéùíéêÜ ÊÜóôñá êáé Ðýñãïé óôç Ñïýìåëç, 1981, 136.
24. ËÁÆÁÑÉÄÇÓ Ð., ÁÄ 16 (1960), Â1 (×ñïíéêÜ) 162-164 êáé ÁÄ 25 (1970), Â1 (×ñïíéêÜ), 163.
ÐÁÐÁÐÁÍÁÃÉÙÔÏÕ ÔÑ., Ìíçìåßá Öèéþôéäïò, 167. ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ - ÁÔÆÁÊÁ Ð., Óýíôáãìá
ôùí ðáëáéï÷ñéóôéáíéêþí øçöéäùôþí äáðÝäùí ôçò ÅëëÜäïò, ÉÉ, Èåóóáëïíßêç 1987, 173.
25. ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ - ÁÔÆÁÊÁ Ð., Óýíôáãìá, 172-173 êáé ðßí. 287-290. Ôï êôÞñéï áíáóêÜöôçêå ôï
1984 áðü ôç ÉÄ´ ÅÐÊÁ. Ôï øçöéäùôü ðáñá÷ùñÞèçêå êáé óõíôçñÞèçêå óôá åñãáóôÞñéá ôçò 7çò ÅÂÁ.
Óýíôïìá ìåãÜëï ôìÞìá ôïõ ðñüêåéôáé íá åêôåèåß óôï õðü óýóôáóç Âõæáíôéíü Ìïõóåßï Öèéþôéäïò óôçí
ÕðÜôç.
26. Íïìßóìáôá : Êùí/íïò Á´, Öáýóôá, äéÜäï÷ïé Êùí/íïõ Á´ ùò â´ ìéóü 4ïõ áé., Éïõóôéíéáíüò Á´, Íéêçöüñïò
ô ÂïôáíåéÜôçò, ÁëÝîéïò Á´ Êïìíçíüò (ðñïóùðéêÞ ðáñáôÞñçóç).
27. ÁÂÑÁÌÅÁ Á., Èåóóáëßá, 141-143. ÔÉÂ, 283-284. ÂEQUINION Y., Spercheios, 263-278.
ÐÁÐÁÐÁÍÁÃÉÙÔÏÕ ÔÑ., Ìíçìåßá Öèéþôéäïò, 73-96. ÐËÁÔÇ Ã., Ëáìßá, ÁèÞíáé 1973. STÄHLIN FR.,
Thessalien, 213-215. ÔÏÕ ÉÄÉÏÕ, 'Lamia', RE 12,1, 547-560.

Öèéþôéäá, ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðåñßïäïò

53

áêñïðüëåùò, ç áñ÷éêÞ öÜóç ôùí
ïðïßùí áíÜãåôáé óôá ôÝëç ôïõ 5ïõ
ð.×. áéþíá. Ï Ðñïêüðéïò äåí
áíáöÝñåé ôç Ëáìßá áíÜìåóá óôéò
ðüëåéò ôùí ïðïßùí ôá ôåß÷ç áíáêáéíßóôçêáí áðü ôïí Éïõóôéíéáíü.
ÐÜíôùò ïé ï÷õñþóåéò äÝ÷ôçêáí
åðåìâÜóåéò êáé ðñïóèÞêåò áðü ôïõò
Âõæáíôéíïýò áëëÜ êáé áðü ôïõò
ÖñÜãêïõò, ôïõò Êáôáëáíïýò êáé ôïõò
Ôïýñêïõò28.
Ãéá ôç æùÞ ôçò ðüëçò óôïõò
ðáëáéï÷ñéóôéáíéêïýò ÷ñüíïõò äåí
Ý÷ïõìå ðïëëÝò ðëçñïöïñßåò ðÝñáí
ôïõ üôé áðïôÝëåóå Ýäñá åðéóêïðÞò
Ëáìßá, âáóéëéêÞ Áãßùí Áðïóôüëùí.
óôïí 5ï êáé 6ï áéþíá29 êáé áíáöÝñåôáé óôïí ÓõíÝêäçìï ôïõ ÉåñïêëÝïõò ðÝìðôç áíÜìåóá óôéò ðüëåéò ôçò åðáñ÷ßáò
Èåóóáëßáò30.
Ç óõíå÷Þò êáôïßêçóç åß÷å ùò áðïôÝëåóìá ôá ìÝ÷ñé óÞìåñá áñ÷áéïëïãéêÜ
ôåêìÞñéá íá ðáñáìÝíïõí ëéãïóôÜ. Óôçí ðëáôåßá Áèáíáóßïõ ÄéÜêïõ áðïêáëýöèçêå
ôìÞìá øçöéäùôïý äáðÝäïõ âáóéëéêÞò áöéåñùìÝíçò óôïõò Áãßïõò Áðïóôüëïõò,
óýìöùíá ìå ó÷åôéêÞ åðéãñáöÞ31. Áñ÷éôåêôïíéêÜ ìÝëç
ôùí ðñþéìùí ðáëáéï÷ñéóôéáíéêþí ÷ñüíùí êáé ôçò
âõæáíôéíÞò ðåñéüäïõ åíôïðßóôçêáí óôï íáü ôçò Ðáíáãßáò Äåóðïßíçò êáé ðéèáíüí
õðïäåéêíýïõí ôçí ýðáñîç
ðáëáéüôåñïõ ìíçìåßïõ óôçí
ßäéá èÝóç. ÁíÜëïãá åõñÞìáôá åíôïðßóôçêáí óôï íáü
ôïõ Áãßïõ ÌçíÜ, óôéò õðþñåéåò ôïõ ëüöïõ ôïõ öñïõñßïõ32. ¸íá ðáëáéï÷ñéóôéáíéêü êôßóìá, ðéèáíüí âáëáËáìßá, Óáíßäé, êÜôïøç ëïõôñïý.
28. ÃÁÑÄÉÊÇ Ä., 'Ôï ÊÜóôñï ôçò Ëáìßáò', Öèéþôéò, 1 (1955), 66. ËÁÆÁÑÉÄÇÓ Ð., ÁÄ 16 (1960), Â1
(×ñïíéêÜ), 161. ÐÁÐÁÐÁÍÁÃÉÙÔÏÕ ÔÑ., Ìíçìåßá Öèéþôéäïò, 82-84. ÓÖÇÊÏÐÏÕËÏÓ É., ÌåóáéùíéêÜ
ÊÜóôñá, 125-135. ÐÁÐÁÊÙÍÓÔÁÍÔÉÍÏÕ Ì.Ö., Ôï ÊÜóôñï ôçò Ëáìßáò, ÔÁÐÁ, ÁèÞíá 1994.
29. ô Ïéêïõì. Óýíïäïò ÅöÝóïõ, Óýíïäïò Ñþìçò.
30. Éåñïêë.ÓõíÝêä., 632, 16.
31. ÌÉ×ÁÇËÉÄÇÓ Ì., ÁÄ 26 (1971), Â1 (×ñïíéêÜ), 17. ÓÐÕÑÏÐÏËÏÕËÏÓ È., ÁÄ 26 (1971), Â1
(×ñïíéêÜ), 229-230. ËÁÆÁÑÉÄÇÓ Ð., ÁÄ 26 (1971), Â1 (×ñïíéêÜ), 286. ÐÁÐÁÐÁÍÁÃÉÙÔÏÕ ÔÑ.,
Ìíçìåßá Öèéþôéäïò, 122-124. ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ - ÁÔÆÁÊÁ Ð., Óýíôáãìá, 176-178, ðßí. 301.
32. Ãéá ôá ðáëáéüôåñá êéíçôÜ åõñÞìáôá âë. ËÁÌÐÁÊÇÓ Ã., 'ÐåñéçãÞóåéò êáôÜ ôï Ýôïò 1904', Ä×ÁÅ
ðåñßïäïò Á´, 6 (1906), 10. ËÁÆÁÑÉÄÇÓ Ð., ÁÄ 16 (1960), 162.

54

ÂáóéëéêÞ ÓõèéáêÜêç - ÊñéôóéìÜëëç

íåßï, ìå åðéìåëçìÝíç ôïé÷ïäïìßá êáé øçöéäùôü äÜðåäï
êïóìçìÝíï ìå ãåùìåôñéêÜ
ìïôßâá åíôïðßóôçêå êáé
áíáóêÜöôçêå óôç èÝóç “Óáíßäé”33. ÔáöÝò ôùí ðáëáéï÷ñéóôéáíéêþí ÷ñüíùí êáé
äéÜóðáñôá áñ÷éôåêôïíéêÜ
ìÝëç Ý÷ïõí åíôïðéóôåß óå
äéÜöïñá óçìåßá ôçò ðüëçò.
Åîßóïõ óçìáíôéêÞ ðüëç
öáßíåôáé ðùò õðÞñîå ç
ãåéôïíéêÞ
ÕðÜôç,
óôéò
Ëáìßá, Óáíßäé, øçöéäùôü.
âüñåéåò õðþñåéåò ôçò Ïßôçò.
ÏéêéóìÝíç áðü ôïõò ÁéíéÜíåò, Ý÷ïíôáò äéáôåëÝóåé ðñùôåýïõóá ôçò ÁéôùëéêÞò
Óõìðïëéôåßáò êáé áêìÜæïõóá ñùìáúêÞ ðüëç34, ç ÕðÜôç Üíèéóå óôïõò
ðáëáéï÷ñéóôéáíéêïýò êáé âõæáíôéíïýò ÷ñüíïõò, ðéèáíüôáôá ùò ôüðïò ðñïóêõíÞìáôïò
ôïõ ìÜñôõñá Çñùäßùíá, ðïõ Ýöåñå ôïí ëüãï ôïõ Åõáããåëßïõ óôç Öèéþôéäá35. Ï
óçìáßíùí ñüëïò ôçò äéáôçñÞèçêå êáôÜ ôçí ðåñßïäï ôçò Öñáãêïêñáôßáò, óôçí
Ôïõñêïêñáôßá áðïôÝëåóå ïñìçôÞñéï ôùí ÅëëÞíùí áãùíéóôþí êáé óõíÝ÷éóå íá
êáôïéêåßôáé áäéÜëåéðôá ùò ôéò ìÝñåò ìáò.
ÊáôÜ ôçí ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðåñßïäï ç ÕðÜôç
áíÞêåé óôçí åðáñ÷ßá Èåóóáëßáò êáé áðïôåëåß äéïéêçôéêü êáé èñçóêåõôéêü êÝíôñï. Ï ìáñôõñéêüò èÜíáôïò ôïõ Áãßïõ Çñùäßùíá
óôçí ðüëç ôï 66 ì.×. åßíáé
ðéèáíüôáôá ï ëüãïò ðïõ
ðïëý íùñßò, Þäç óôïí 4ï
áéþíá, ãßíåôáé Ýäñá åðéóêïðÞò36, åíþ áñãüôåñá,
óôïí 10ï áéþíá, áíáâéÕðÜôç, êÜóôñï.
âÜæåôáé óå ìçôñüðïëç õðü
33. ËÁÆÁÑÉÄÇÓ Ð., ÁÄ 25 (1970), Â1 (×ñïíéêÜ), 267. ÐÁÐÁÐÁÍÁÃÉÙÔÏÕ ÔÑ., Ìíçìåßá Öèéþôéäïò,
137, 141-142, åéê. 86, 87. ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ - ÁÔÆÁÊÁ Ð., Óýíôáãìá, 176-177, óçì. 237. ÐÁÍÔÏÓ Ð.
(ÉÄ´ Åöïñåßá Ðñïúóô. &Êëáóéêþí Áñ÷/ôùí), ÁÄ 44 (1989), Â1 (×ñïíéêÜ), 164. ÓÌÐÕÑÁÊÇ - ÊÁËÁÔÆÇ
ÁÉÊ. (7ç Åöïñåßá Âõæ/íþí Áñ÷/ôùí), ÁÄ 44 (1989), Â1 (×ñïíéêÜ), 250, ðßí. 150. ÐÁÍÔÏÓ Ð. (ÉÄ´ÅÐÊÁ),
ÁÄ 45 (1990), Â1 (×ñïíéêÜ), 168-169, ó÷Ýä. 1-3.
34.ÓõãêåíôñùôéêÞ âéâëéïãñáößá ãéá ôçí éóôïñßá ôçò ðüëçò ìÝ÷ñé ôïõò ðáëáéï÷ñéóôéáíéêïýò ÷ñüíïõò
ðåñéÝ÷åôáé óôçí ìåôáðôõ÷éáêÞ åñãáóßá ôïõ ê. BOUCHON R., Hypata et L' Ainide entre Delphes, l' Etolie et
la Thessalie (DEA), Université Lumière - Lyon II, 1998-1999, áíôßãñáöï ôçò ïðïßáò ï óõíÜäåëöïò
åñåõíçôÞò åß÷å ôçí êáëoóýíç íá ìïõ ðáñá÷ùñÞóåé.
35. ÁÂÑÁÌÅÁ Á., Èåóóáëßá, 143-145. ÔÉÂ, 223-224. Âë. åðßóçò ÐÁËËÁÓ Ä., 'Ç åêêëçóßá ôïõ Áãßïõ
Çñùäßùíïò óôçí ÕðÜôç', ÓõíáãùãÞ Ìåëåôþí ÂõæáíôéíÞò Áñ÷áéïëïãßáò (ÓÅÁ), ô. ´, ÁèÞíá, 663-664 (2728).
36. Ðñþôç ìíåßá åðéóêüðïõ (ÕìÝíáéïò) ãßíåôáé óôç Óýíïäï ôçò ÓáñäéêÞò (343/4).

Öèéþôéäá, ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðåñßïäïò

55

ôçí ïíïìáóßá ÍÝáé ÐÜôñáé37. Ôï
üíïìá “ÕðÜôç” äéáôçñåßôáé óå
üëç ôçí ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ êáé
ðñþéìç âõæáíôéíÞ ðåñßïäï êáé ç
ðüëç áíáöÝñåôáé Ýêôç áíÜìåóá
óôéò èåóóáëéêÝò ðüëåéò óôï
ÓõíÝêäçìï ôïõ ÉåñïêëÝïõò38.
Ðñþôç ìíåßá ôïõ ïíüìáôïò
“ÍÝáé ÐÜôñáé” ãßíåôáé óôïí 9ï
áéþíá óå Ýããñáöï ôïõ ÐáôñéÜñ÷ç Öùôßïõ39.
Ç áñ÷áéïëïãéêÞ óêáðÜíç
Ý÷åé ùò óÞìåñá áðïêáëýøåé
ÕðÜôç, ¢ãéïò Çñùäßùí, êÜôïøç.
áñêåôÜ óôïé÷åßá, ðïõ öùôßæïõí
ôç ìåãÜëç áêìÞ ôçò ðüëçò êáôÜ ôçí ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðåñßïäï. Ç èÝóç ôçò Þôáí
ïõóéáóôéêÜ ßäéá ìå ôç óçìåñéíÞ. Óôçí êïñõöÞ ôïõ ëüöïõ äÝóðïæå ôï öñïýñéï ôçò
áêñüðïëçò, ðïõ ßóùò êáôáóêåõÜóôçêå åðß Éïõóôéíéáíïý êáé åíéó÷ýèçêå
åðáíåéëçììÝíá óôç ìáêñÜ ðåñßïäï æùÞò ôçò40. Ëåßøáíá ôçò ï÷õñþóåùò êáé ôùí
ðýñãùí äéáôçñïýíôáé ìÝ÷ñé óÞìåñá óå áñêåôü ýøïò.
ÊÜôù áðü ôá èåìÝëéá ôùí óçìåñéíþí
êôçñßùí êñýâåôáé ç éóôïñßá ôçò
ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞò ðüëçò. Óôç èÝóç ôïõ
óçìåñéíïý ãõìíáóßïõ åíôïðßóôçêáí óôá
ôÝëç ôïõ ðåñáóìÝíïõ áéþíá ôá èåìÝëéá
ìéáò ìåãÜëçò âáóéëéêÞò ðïõ èåùñÞèçêå
áöéåñùìÝíç óôïí ¢ãéï Çñùäßùíá. Ç
âáóéëéêÞ åðéóçìÜíèçêå ãéá ðñþôç öïñÜ
áðü ôïí Ã. ËáìðÜêç ôï 189641. ÊáôÜ ôï
åðüìåíï Ýôïò ôçí åðéóêÝöôçêå ï Í.
Ãéáííüðïõëïò ðïõ óõíÝôáîå Ýíá ãåíéêü
ó÷Ýäéï ôçò êÜôïøÞò ôçò42. Ôï ìíçìåßï
åß÷å ðÜøåé íá åßíáé ïñáôü Þäç áðü ôï
43
. Ôï ó÷Ýäéï ôïõ Í. Ãéáííüðïõëïõ,
1913
ÕðÜôç, Ó÷ßæá, êÜôïøç âáðôéóôçñßïõ.

37.Äåí åßíáé ãíùóôÞ ç áêñéâÞò ÷ñïíïëïãßá ôçò õøþóåùò ôùí ÍÝùí Ðáôñþí óå ìçôñüðïëç. Ðñþôç áóöáëÞò
ìíåßá áðáíôÜ óôçí Äéáôýðùóéí ôïõ ËÝïíôïò ÓÔ´óôéò áñ÷Ýò ôïõ 10ïõ áé. Âë. ó÷åôéêÜ ÁÂÑÁÌÅÁ Á.,
Èåóóáëßá, óåë. 52 êáé óçì. 6.
38. Éåñïê. ÓõíÝêä., 642, 16.
39. ‘ÑÁËËÇÓ Ã.Á.-ÐÏÔËÇÓ Ì., Óýíôáãìá ôùí èåßùí êáé éåñþí êáíüíùí, ôüì. Å´, ÁèÞíáé 1852-1859, 393.
GRUMEL V, Les Regestes des Actes du Patriarcat de Constantinople, 1, Chalkedon 1932-1947, Ío 487, 488.
40. ÃÉÁÍÍÏÐÏÕËÏÓ Í., 'Ç ÕðÜôç êáôÜ ôçí áñ÷áéüôçôá', Áñìïíßá 1 (1900), 635. Ðñïêïðßïõ, Ðåñß
ÊôéóìÜôùí, Ä´, 2, 110.
41. ËÁÌÐÁÊÇÓ Ã., Ä×ÁÅ, ðåñßïäïò Á´, ô. ô (1903), 45.
42. ÃÉÁÍÍÏÐÏÕËÏÓ Í.É., 'ÕðÜôç, ÍÝáé ÐÜôñáé', ÄÉÅÅ , Æ´(1918), 442, åéê. 1.
43. Áõôü áíáöÝñåôáé óôçí ðáñáðÜíù áíáêïßíùóç. Ôï áíáæÞôçóå åðßóçò ï Ð. Ëáæáñßäçò óå ðåñéïñéóìÝíçò
êëßìáêáò áíáóêáöéêÞ Ýñåõíá ÷ùñßò éäéáßôåñá áðïôåëÝóìáôá : ËÁÆÁÑÉÄÇÓ Ð., ÁÄ 16 (1960), 164-165. Âë.
åðßóçò PALLAS D., Les monuments paléochrétiens de Grèce découverts de 1959 a´ 1963, Citta´ del Vaticano
1977, 40.

56

ÂáóéëéêÞ ÓõèéáêÜêç - ÊñéôóéìÜëëç

ó÷åôéêÜ áóáöÝò, ðñïâëçìÜôéóå ôïõò ìåëåôçôÝò ðïõ äéáôýðùóáí ðïéêßëåò áðüøåéò ãéá
ôïí áñ÷éôåêôïíéêü ôýðï. Ï Ã. Óùôçñßïõ èåþñçóå ôï êýñéï óþìá ôïõ ïéêïäïìÞìáôïò
ùò ôñßêëéôç âáóéëéêÞ, êáé ìå âÜóç ôçí ýðáñîç ôñéìåñïýò éåñïý âÞìáôïò ôç
÷ñïíïëüãçóå óôïõò ìåôÜ ôïí Éïõóôéíéáíü ÷ñüíïõò44. Ðéï ðñüóöáôá ï Ð.
Âïêïôüðïõëïò èåþñçóå ôï ìíçìåßï ùò ôýðï óõããåíéêü ìå ôï íáü ôçò Óêñéðïýò45. Óôï
æÞôçìá åðáíÞëèå ï Ä. ÐÜëëáò ðïõ ðñüôåéíå ôçí áðïêáôÜóôáóç ôïõ ìíçìåßïõ ìå ôç
ìïñöÞ åíüò ðåñßêåíôñïõ óôáõñïåéäïýò êôçñßïõ ìå ôñïýëëï46.
Ôï æÞôçìá áóöáëþò èá ðáñáìåßíåé áíïé÷ôü, áöïý ôï êôÞñéï Ý÷åé ïñéóôéêÜ ÷áèåß.
Åßíáé üìùò ìÜëëïí âÝâáéï üôé èá ðñÝðåé íá ÷ñïíïëïãçèåß ìåôÜ ôïõò
ðáëáéï÷ñéóôéáíéêïýò ÷ñüíïõò. Ç ôáýôéóÞ ôïõ ìå ôç âáóéëéêÞ ôïõ Áã. Çñùäßùíá Ýãéíå
óå ãåíéêÝò ãñáììÝò áðïäåêôÞ áð' üëïõò ôïõò ìåëåôçôÝò. Ùóôüóï ç èÝóç ôïõ óôï Üêñï
ôïõ óçìåñéíïý ïéêéóìïý, êáé áð' üôé öáßíåôáé óôá üñéá ôçò ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞò ðüëçò,
êáé ç üøéìç ÷ñïíïëüãçóÞ ôïõ ðñïâëçìáôßæïõí. ÏñéóìÝíá óôïé÷åßá ðïõ Ý÷ïõí
ðñïêýøåé áðü ôéò íåüôåñåò áíáóêáöéêÝò Ýñåõíåò ìáò ïäçãïýí óôç óêÝøç üôé ç
ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ âáóéëéêÞ, ðïõ áðïôÝëåóå áóöáëþò ôçí åðéóêïðéêÞ Ýäñá êáé
ôáõôü÷ñïíá èá ëåéôïõñãïýóå óå áíÜìíçóç ôïõ ìÜñôõñá Çñùäßùíá êáôÜ ôïõò
ðáëáéï÷ñéóôéáíéêïýò ÷ñüíïõò, ðñÝðåé íá âñéóêüôáí óôï êÝíôñï ôçò ðüëçò.
Ôï 1980, êáôÜ ôçí äéÜíïéîç
èåìåëßùí ãéá ôçí áíÝãåñóç
ïéêïäïìÞò óå ïéêüðåäï áðÝíáíôé
áðü ôï óçìåñéíü íáü ôçò Áãßáò
Óïößáò, áðïêáëýöèçêå êáé áíáóêÜöôçêå Ýíá ìåãÜëï âáðôéóôÞñéï
ôùí ðáëáéï÷ñéóôéáíéêþí ÷ñüíùí47. Ï ÷þñïò Þôáí ôåôñÜãùíïò
êáé óôçñéæüôáí óå êôéóôïýò ðåóóïýò. Ôï êÝíôñï ôïõ êáôáëÜìâáíå
ìéá ìåãÜëùí äéáóôÜóåùí ôåôñÜëïâç êïëõìâÞèñá åðåíäåäõìÝíç
åóùôåñéêÜ ìå ìáñìÜñéíá ðëáêßäéá. Ôï äÜðåäü ôïõ åß÷å ðïëõÕðÜôç, ïéêüðåäï ÐáôÞèñá, ôñÜðåæá.
ôåëÞ åðßóôñùóç ìå ìáñìÜñéíåò
ðëÜêåò êáé øçöéäùôü äÜðåäï ìå ãåùìåôñéêÜ èÝìáôá ðïõ áðïäßäïíôáí ìå
ðïëý÷ñùìåò øçößäåò. Ïé ôïß÷ïé Ýöåñáí æùãñáöéêü äéÜêïóìï ðïõ óôï äéáóùèÝí
êáôþôåñï ôìÞìá ìéìïýíôáí ïñèïìáñìÜñùóç. Ôï âáðôéóôÞñéï ëåéôïõñãïýóå
ðéèáíüôáôá ùò ðñüóêôéóìá ìåãÜëïõ ðáëáéï÷ñéóôéáíéêïý íáïý, ßóùò âáóéëéêÞò, ß÷íç
ôïõ ïðïßïõ åíôïðßóôçêáí ðñïò ôçí ðëåõñÜ ôïõ íáïý ôçò Áãßáò Óïößáò. Ïé ìåãÜëåò
äéáóôÜóåéò ôïõ áíåóêáììÝíïõ ÷þñïõ (åóùôåñéêÝò ðåñßðïõ 12x 12ì.), óðÜíéåò ãéá
âáðôéóôÞñéï ôïõ åëëáäéêïý ÷þñïõ, êáé ç ðïëõôÝëåéá ôçò êáôáóêåõÞò, õðïäåéêíýïõí ôç
44. ÓÙÔÇÑÉÏÕ Ã.Á., “Áé ðáëáéï÷ñéóôéáíéêáß âáóéëéêáß ôçò ÅëëÜäïò”, ÁÅ 1929, 186-187, åéê. 19.
45. ÂÏÊÏÔÏÐÏÕËÏÓ Ð., Ç åêêëçóéáóôéêÞ áñ÷éôåêôïíéêÞ åéò ôçí ÄõôéêÞí ÓôåñåÜí ÅëëÜäá êáé ôçí
¹ðåéñïí áðü ôïõ ôÝëïõò ôïõ 7ïõ ìÝ÷ñé ôïõ ôÝëïõò ôïõ 10ïõ áé., Èåóóáëïíßêç 1975, 120.
46. ÐÁËËÁÓ Ä., “Ç åêêëçóßá ôïõ Áãßïõ Çñùäßùíïò óôçí ÕðÜôç”, ÓõíáãùãÞ Ìåëåôþí, ´ , 641-666.
47. ÊÁËÁÔÆÇ-ÓÌÐÕÑÁÊÇ ÁÉÊ. (7ç ÅÂÁ), “Ðáëáéï÷ñéóôéáíéêü âáðôéóôÞñéï óôçí ÕðÜôç”, ÁÄ 34
(1979), Á´ (ÌåëÝôáé), 100 ê.å., ó÷. 1, ðßí. 34-43. ÔÇÓ ÉÄÉÁÓ, “Ðáëáéï÷ñéóôéáíéêü âáðôéóôÞñéï óôçí
ÕðÜôç”, ô Óõìðüóéï ÂõæáíôéíÞò êáé ÌåôáâõæáíôéíÞò Áñ÷áéïëïãßáò êáé ÔÝ÷íçò, ÐåñéëÞøåéò Áíáêïéíþóåùí,
ÁèÞíá 1983, 73. ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ - ÁÔÆÁÊÁ Ð., Óýíôáãìá, 182-183, ðßí. 310-313.

Öèéþôéäá, ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðåñßïäïò

57

óðïõäáéüôçôá ôïõ íáïý óôïí
ïðïßï áíÞêå. Åßíáé Ýôóé ðïëý
ðéèáíü üôé ï åðéóêïðéêüò íáüò
ôçò ÕðÜôçò, ðïõ Þôáí
áöéåñùìÝíïò óôç ìíÞìç ôïõ
Áãßïõ Çñùäßùíá, âñéóêüôáí
êáôÜ ôçí ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ
ðåñßïäï óôç èÝóç ôïõ
óçìåñéíïý íáïý ôçò Áãßáò
Óïößáò.
Ìéá
áêüìç
ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ âáóéëéêÞ âñéóêüôáí êÜôù áðü ôï óçìåñéíü íáü
ôïõ Áãßïõ ÍéêïëÜïõ. Ó' áõôÞí
ÕðÜôç, ¢ãéïò Íéêüëáïò, øçöéäùôÜ.
áíÞêïõí ôá ôìÞìáôá øçöéäùôïý äáðÝäïõ ìå ãåùìåôñéêü äéÜêïóìï êáé ðáñáóôÜóåéò ðôçíþí ðïõ
áðïêáëýöèçêáí óôï ðñïáýëéï48. Áðü ôï ßäéï ìíçìåßï ðñÝðåé íá ðñïÝñ÷ïíôáé ôñßá
êïñéíèéáêÜ êéïíüêñáíá ðïõ Ý÷ïõí åíóùìáôùèåß óôéò ôïîïóôïé÷ßåò ôïõ
ìåôáâõæáíôéíïý íáïý49. Ìå âÜóç ôçí ôå÷íïôñïðßá ôïõ øçöéäùôïý êáé ôùí
êéïíïêñÜíùí ç âáóéëéêÞ ðñÝðåé íá ÷ñïíïëïãçèåß óôïí 6ï áéþíá.
ÔìÞìáôá ôùí ïéêéþí ôçò ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞò ðüëçò áðïêáëýöèçêáí êáôÜ ôç
äéÜñêåéá óùóôéêþí áíáóêáöéêþí åñåõíþí. ¸íá ïñèïãþíéï ïéêïäüìçìá ìå
øçöéäùôÜ äÜðåäá ðïõ Ýöåñáí ìåôáîý Üëëùí ðáñÜóôáóç áðü ôï èáëÜóóéï âáóßëåéï
áðïêáëýöèçêå óôï ïéêüðåäï
éäéïêôçóßáò Çñ. Ðáðáñïýíç Ä. Êõñßôóç50. Óôá ïéêüðåäá
éäéïêô. Ê. ÊáêëÝá êáé Ã.
Êïíôïãåþñãïõ áðïêáëýöèçêáí ôìÞìáôá êôçñßïõ ìå øçöéäùôÜ äÜðåäá êáé õðüêáõóôá
ëïõôñïý, ðïõ ÷ñçóéìïðïéÞèçêå êáé óôçí ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðåñßïäï.51 Óôç èÝóç
ÕðÜôç, øçöéäùôü ïéêïðÝäïõ Ðáðáñïýíç.
“Êüìðá”, áðïêáëýöèçêå óå
äïêéìáóôéêÞ ôïìÞ ôìÞìá
øçöéäùôïý äáðÝäïõ ìåãÜëïõ ðáëáéï÷ñéóôéáíéêïý êôçñßïõ, ôïõ ïðïßïõ ôá ß÷íç
48. ËÁÆÁÑÉÄÇÓ Ð., ÁÄ 16 (1960), Â1 (×ñïíéêÜ), 166, ðßí. 148ä. ÐÁÐÁÐÁÍÁÃÉÙÔÏÕ ÔÑ., Ìíçìåßá
Öèéþôéäïò, 227, åéê. 128. ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ - ÁÔÆÁÊÁ Ð., Óýíôáãìá, 183-185, ðßí. 314-317, ìå ðëÞñç
âéâëéïãñáößá. Ôï øçöéäùôü áðïêïëëÞèçêå, óõíôçñÞèçêå êáé åðáíáôïðïèåôÞèçêå. ÓÞìåñá åßíáé
êáëõììÝíï ãéá ëüãïõò ðñïóôáóßáò.
49. Ðñüêåéôáé ãéá äõï êéïíüêñáíá ôýðïõ “ëýñáò” êáé Ýíá êéïíüêñáíï “ãõìíïý ðõñÞíá”, üìïéùí
äéáóôÜóåùí êáé áðü ìÜñìáñï ðéèáíüôáôá ðñïêïííÞóéï (ðñïóùðéêÞ ðáñáôÞñçóç).
50. ÐÁÐÁÊÙÍÓÔÁÍÔÉÍÏÕ Ì.-Ö. (ÉÄ´ ÅÐÊÁ), ÁÄ 40 (1985), Â1 (×ñïíéêÜ), 162.
ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ - ÁÔÆÁÊÁ Ð., Óýíôáãìá, 185-186, ðßí. 318-319.
51. Ïéêüðåäï ÊáêëÝá : ÄÁÊÏÑÙÍÉÁ Ö. (ÉÄ´ ÅÐÊÁ), ÁÄ 40 (1985), Â1 (×ñïíéêÜ), 165. Ïéêüðåäï
Êïíôïãåþñãïõ : ÍÔÉÍÁ ÁÓÐ. (7ç ÅÂÁ), ÁÄ 40 (1985), Â1 (×ñïíéêÜ), 223. Âë. åðßóçò
ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ - ÁÔÆÁÊÁ Ð., Óýíôáãìá, 184, óçì. 249.

58

ÂáóéëéêÞ ÓõèéáêÜêç - ÊñéôóéìÜëëç

äéáêñßíïíôáé êáé åðéöáíåéáêÜ.52
ÐïëõÜñéèìá áñ÷éôåêôïíéêÜ ìÝëç (êéïíüêñáíá, êßïíåò, âÜóåéò, ôìÞìáôá èùñáêßùí,
êáôþöëéá, ðáñáóôÜäåò èõñþí ê.Ü) ôüóï ôçò ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞò åðï÷Þò üóï êáé
ïøéìüôåñùí ðåñéüäùí Ý÷ïõí êáôÜ êáéñïýò ðåñéóõëëåãåß. Ç óõíÝ÷åéá ôçò êáôïßêçóçò
ôïõ ÷þñïõ ìáñôõñåßôáé åðßóçò áðü ôá íïìßóìáôá ðïõ êáëýðôïõí ó÷åäüí üëåò ôéò
éóôïñéêÝò ðåñéüäïõò.
Óôá ðñáíÞ ôïõ õøþìáôïò, óôç èÝóç ÂáñêÜ êáé êïíôÜ óôïí ïéêéóìü ôùí Ëïõôñþí
ÕðÜôçò åíôïðßóôçêáí äõï áêüìç êôÞñéá. Ôï Ýíá áðü áõôÜ äéáèÝôåé äõï ïñèïãþíéïõò
÷þñïõò, åê ôùí ïðïßùí ï áíáôïëéêüò åßíáé óôñùìÝíïò ìå ðïëõôåëÝò øçöéäùôü
äÜðåäï: áðïôåëåßôáé áðü äéÜ÷ùñá ìå ðáñáóôÜóåéò ãåùìåôñéêÝò êáèþò êáé áðü ôï
æùéêü êáé èáëÜóóéï âáóßëåéï. Óôï êÝíôñï õðÜñ÷åé ìåôÜëëéï ìå ðáñÜóôáóç ðáãùíéþí
ðïõ ðëáéóéþíïõí áããåßï. ×ñïíïëïãåßôáé ðéèáíþò óôá ôÝëç ôïõ 5ïõ Þ ôéò áñ÷Ýò ôïõ 6ïõ
áéþíá. Ôï êôÞñéï ÷áñáêôçñßóôçêå ùò ëïõôñü áðü ôçí ýðáñîç ìáñìÜñéíïõ ëïõôÞñá óå
ìéá áðü ôéò ãùíßåò ôïõ53.
Ôï äåýôåñï êôÞñéï ôùí Âáñêþí åßíáé ìéá ôñßêëéôç âáóéëéêÞ ìå ôñéìåñÝò éåñü
âÞìá.54 Ôï êåíôñéêü êëßôïò Ýöåñå øçöéäùôü äÜðåäï áðü ôï ïðïßï óþèçêáí ìüíï
äéÜóðáñôåò øçößäåò. Óôçí ôïé÷ïäïìßá ôïõ íáïý Ý÷åé ÷ñçóéìïðïéçèåß ìåãÜëç
ðïóüôçôá áñ÷áßïõ õëéêïý. Ôï êôÞñéï ÷ñïíïëïãÞèçêå óôï äåýôåñï ìéóü ôïõ 6ïõ áé.,
êõñßùò ìå âÜóç ôï ôñéìåñÝò éåñü âÞìá, ùóôüóï, êñßíïíôáò áðü ôéò ðåñéïñéóìÝíåò ôïõ
äéáóôÜóåéò êáé ôçí ðëÞñç äéáìüñöùóç ôùí ðáñáâçìÜôùí, äåí áðïêëåßåôáé ìéá
÷ñïíïëüãçóç óôïõò ìåôáâáôéêïýò ÷ñüíïõò. ¼ôáí åñåéðþèçêå, áíåãÝñèçêå óôï
êåíôñéêü êëßôïò ìéêñüò ìïíü÷ùñïò íáüò áöéåñùìÝíïò óôïí ¢ãéï Ãåþñãéï, ðïõ
óÞìåñá äåí óþæåôáé. ÊÜôù áðü ôçí êåíôñéêÞ áøßäá ôçò âáóéëéêÞò åßíáé ïñáôÜ ôá ß÷íç
ìéáò Üëëçò ìåãáëýôåñçò, ðïõ ðéèáíüí áíÞêåé óå íáü ôçò ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞò
ðåñéüäïõ. Ìå ôï ìíçìåßï áõôü
ðñÝðåé íá ó÷åôßæïíôáé ïé
èáëáìùôïß ôÜöïé ðïõ Ý÷ïõí
áðïêáëõöèåß êÜôù áðü ôç
óôÜèìç ôùí äáðÝäùí.
Ç ÅëÜôåéá, êïíôÜ óôç
óçìåñéíÞ ïìþíõìç èÝóç, åßíáé
ðüëç
ãíùóôÞ
áðü
ôçí
áñ÷áéüôçôá, ìáñôõñåßôáé óôïí
4ï êáé 5ï áéþíá ùò ï÷õñÞ èÝóç
êáé
êáé Ýäñá åðéóêïðÞò55
áíáöÝñåôáé óôéò áñ÷Ýò ôïõ 6ïõ
ÁôáëÜíôç, ôìÞìá øçöéäùôïý ïéêïðÝäïõ ÌðáëÜóêá.
áé. áðü ôï ÓõíÝêäçìï ôïõ
52. ËÁÆÁÑÉÄÇÓ Ð., ÁÄ 16 (1960), Â1 (×ñïíéêÜ), 166. ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ - ÁÔÆÁÊÁ Ð., Óýíôáãìá,
185.
53. ÌÉ×ÁÇËÉÄÇÓ Ì., ÁÄ 27 (1972), Â1 (×ñïíéêÜ), 14 êáé ÁÄ 28 (1973), Â1 (×ñïíéêÜ),17. ËÁÆÁÑÉÄÇÓ
Ð., ÁÄ 27 (1972), Â2 (×ñïíéêÜ), 390, ðßí. 326-327 êáé ÁÄ 28 (1973), Â1 (×ñïíéêÜ) 321, ðßí. 257á.
ÐÁÐÁÐÁÍÁÃÉÙÔÏÕ ÔÑ., Ìíçìåßá Öèéþôéäïò, 227. ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ - ÁÔÆÁÊÁ Ð., Óýíôáãìá,
178-179, ðßí. 302-309á, ìå üëç ôç ó÷åôéêÞ âéâëéïãñáößá.
54. ËÁÆÁÑÉÄÇÓ Ð., ÁÄ 26 (1971), Â1 (×ñïíéêÜ), 286. ÐÁÐÁÐÁÍÁÃÉÙÔÏÕ ÔÑ., Ìíçìåßá Öèéþôéäïò,
227. ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ - ÁÔÆÁÊÁ Ð., Óýíôáãìá, 180.
55. Óýíïäïò ÓáñäéêÞò (MANSI G.D., Sacrorum Consiliorum nova et amplissima collectio, III, Graz 1960,
42B), åðéóêïðéêÞ åðéóôïëÞ ôïõ 457 (MANSI G.D., VII, 612 B).

Öèéþôéäá, ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðåñßïäïò

59

ÉåñïêëÝïõò áíÜìåóá óôéò
ðüëåéò ôçò åðáñ÷ßáò Á÷áÀáò56.
Áí êáé äåí Ý÷ïõí ðñáãìáôïðïéçèåß áíáóêáöéêÝò Ýñåõíåò ðñïò åíôïðéóìü ôïõ
ðáëáéï÷ñéóôéáíéêïý ïéêéóìïý,
åßíáé åìöáíÞ ôá ëåßøáíá
ï÷õñþóåùò, ðéèáíüí ôçò éïõóôéíéÜíåéáò ðåñéüäïõ, óôï ÂÁ
ôìÞìá ôïõ áñ÷áßïõ ôåß÷ïõò
ðÜíù áðü ôï íáü ôçò ÁèçíÜò
Êñáíáßáò. Íïìßóìáôá ôïõ
ÁôáëÜíôç, ôìÞìá øçöéäùôïý, ÐáëáéïìÜãáæá.
Éïõóôéíéáíïý Á´ êáé ôïõ
Éïõóôßíïõ ´ åðéâåâáéþíïõí ôçí êáôïßêçóç ôçò ðåñéï÷Þò êáôÜ ôïí 6ï áé. Áîßæåé íá
áíáöåñèåß üôé óôçí ßäéá ðåñéï÷Þ, óå íáÀäñéï áöéåñùìÝíï óôçí Ðáíáãßá âñÝèçêå
åíôïé÷éóìÝíïò ëßèïò ìå åðéãñáöÞ ðïõ áíáöåñüôáí óôïí åí ÊáíÜ ÃÜìï ("Ïýôïò åóôßí
/ ï ëßèïò áðü / ÊáíÜ ôçò Ãá/ëéëáßáò üðïõ / ôï ýäùñ ïßíïí / åðïßçóåí ï Ê(ýñéï)ò / çìþí
É(çóïýò) ×(ñéóôü)ò). Ï áðïêáëïýìåíïò “Ëßèïò ôçò ÊáíÜ” ðñïêÜëåóå ðïëëÝò
äé÷ïãíùìßåò ãéá ôçí áõèåíôéêüôçôÜ ôïõ57.
H ðüëç ôçò ÅëÜôåéáò óõíÝ÷éóå íá õðÜñ÷åé ôïõëÜ÷éóôïí ùò ôçí ýóôåñç âõæáíôéíÞ
ðåñßïäï. Áõôü ìáñôõñïýí ïé áíáöïñÝò ôïõ ïíüìáôïò óôï Åéêïíïìá÷éêü Ðñáêôéêü58
êáé óôï Ðåñß ÈåìÜôùí (ðáñåöèáñìÝíï ùò Åëáôßíá)59. Íïìßóìáôá ôïõ 10ïõ - 12ïõ áé.
ðïõ áðïêáëýöèçêáí ãýñù áðü ôï íáÀäñéï ôçò Ðáíáãßáò êáé äõï íïìéóìáôéêïß
èçóáõñïß ôçò Öñáãêïêñáôßáò åðéâåâáéþíïõí ôéò ìáñôõñßåò ôùí ðçãþí.
Ç ðüëç Ôéèþñá, ðïõ áíáöÝñåôáé áðü ôï ÓõíÝêäçìï ôïõ ÉåñïêëÝïõò60, ðñÝðåé íá
êáôáëÜìâáíå ôç èÝóç ôçò óçìåñéíÞò ¢íù ÔéèïñÝáò. ÊáôÜ ôçí áíÝãåñóç ôïõ íáïý ôïõ
ÁââÜ ÆùóéìÜ áðïêáëýöèçêáí ôïß÷ïé ðáëáéüôåñïõ êôßóìáôïò ìå ðáëáéï÷ñéóôéáíéêü
øçöéäùôü äÜðåäï êáé ìéá ìáñìÜñéíç óáñêïöÜãïò ìå åðéãñáöÞ óå tabula ansata.61
ÊáôÜ ôï ðåñáóìÝíï Ýôïò, óå áíáóêáöéêÞ Ýñåõíá óôï åóùôåñéêü ôïõ íáïý ôïõ Áãßïõ
ÉùÜííç, áðïêáëýöèçêáí ôá åñåßðéá åíüò êôßóìáôïò, ðéèáíüôáôá ìéáò
ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞò âáóéëéêÞò, ìå ùñáéüôáôï øçöéäùôü äÜðåäï. Áðïôåëåßôáé áðü
óõíå÷üìåíá ôåôñÜãùíá êáé êýêëïõò åíùìÝíá ìåôáîý ôïõò êáôÜ ôï óýóôçìá ôùí
óçñéêþí ôñï÷þí, ðïõ ðåñéêëåßïõí ãåùìåôñéêÜ êáé öõôéêÜ ìïôßâá êáé ðáñáóôÜóåéò
ðôçíþí êáé øáñéþí62.
ÊÜðïéåò áðü ôéò ðüëåéò ðïõ áíáöÝñïõí ïé ðçãÝò äåí ôáõôßæïíôáé ìå áðüëõôç
âåâáéüôçôá Þ äåí Ý÷ïõí áêüìç åíôïðéóôåß áíáóêáöéêÜ.
56. ÓôÝö.Âõæ., 264. Éåñïêë.ÓõíÝêä., 643,8. ÔÉÂ, 153-154.
57. DIEHL CH., “La Pièrre de Cana”, BCH IX (1885), ó. 23-42. ËÁÌÐÑÏÓ ÓÐ., “Ï åî Åëáôåßáò ëßèïò
áðü ÊáíÜ ôçò Ãáëéëáßáò”, ÍÝïò ÅëëçíïìíÞìùí 1, Leide 1904, óåë. 173-185, ï ïðïßïò ÷ñïíïëïãåß ôçí
åðéãñáöÞ óôïí 5ï áéþíá. ÌåôÜ ôç ìåôáöïñÜ ôïõ óôçí ÁèÞíá êáé ôçí ôÝëåóç åðß áõôïý âáóéëéêþí ãÜìùí ï
ëßèïò öõëÜ÷ôçêå ðéèáíüôáôá óôï Âõæáíôéíü Ìïõóåßï Áèçíþí.
58. DARROUZÈS J., Notitiae, II, 243.
59. Êùí.Ðïñö., Ðåñß ÈåìÜôùí, 89.
60. Éåñïêë. ÓõíÝêä., 642, 16-19
61. ËÁÆÁÑÉÄÇÓ Ð., ÁÄ 16 (1960), óåë. 164, ó÷Ýä. óåë. 165, ðßí. 147 óô,æ & 148 á. ÐÁÐÁÐÁÍÁÃÉÙÔÏÕ
ÔÑ., Ìíçìåßá Öèéþôéäïò, 330. ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ - ÁÔÆÁÊÁ Ð., Óýíôáãìá, 181.
62. Åõ÷áñéóôþ ôç óõíÜäåëöï ê. Á. Ãéáëïýñç (7ç ÅÂÁ) ðïõ ìåëåôÜ ôï åýñçìá ãéá ôçí ðáñá÷þñçóç ôùí
óôïé÷åßùí.

60

ÂáóéëéêÞ ÓõèéáêÜêç - ÊñéôóéìÜëëç

Óôá üñéá ôïõ óçìåñéíïý
ïéêéóìïý ôïõ Èáõìáêïý, óôç
èÝóç
“ÐáëéïêêëçóéÝò”
Þ
“ÌíÞìáôá” åíôïðßóôçêå êáé
áíáóêÜöôçêå ìéá ôñßêëéôç
âáóéëéêÞ, ðéèáíüôáôá ôïõ 6ïõ
áé.63 Ç áðïêÜëõøç ôïõ ìíçìåßïõ äåí Ý÷åé ïëïêëçñùèåß,
Ýôóé áìöéâïëßåò äçìéïõñãïýíôáé ãéá ôï ñüëï ôùí äõï êïã÷þí
ðïõ áíïßãïíôáé óôá ðëÜãéá
êëßôç óå áðüóôáóç áðü ôçí
áíáôïëéêÞ áøßäá. Ç èÝóç ôïõò
Èáõìáêüò, êÜôïøç âáóéëéêÞò.
ìáñôõñåß üôé ìÜëëïí äåí
áíÞêïõí óå ðñïåîÝ÷ïí åãêÜñóéï êëßôïò. Ðéèáíüí óçìåéþíïõí ôçí ýðáñîç ìéáò
åãêÜñóéáò óôáõñéêÞò êåñáßáò. Ôá äÜðåäá ôçò âáóéëéêÞò êïóìïýíôáí ìå èáõìÜóéá
øçöéäùôÜ ðïõ ðáñïõóéÜæïõí ìåãÜëç ðïéêéëßá óôç èåìáôïëïãßá. Îå÷ùñßæåé Ýíá
äéÜ÷ùñï ìå ðáñÜóôáóç ìåãÜëçò êïõêïõíÜñáò êáé Ýíá ìå óêçíÞ áðü ôï èáëÜóóéï
âáóßëåéï. ÅíäéáöÝñïí ðáñïõóéÜæïõí åðßóçò ïé ðïëõÜñéèìåò áöéåñùìáôéêÝò
åðéãñáöÝò ìåôáîý ôùí ïðïßùí
ìéá ðïõ áöïñÜ óôçí êáôáóêåõÞ
ôùí øçöéäùôþí äáðÝäùí êáé
áíáöÝñåôáé óôá ïíüìáôá ôïõ
ðñåóâõôÝñïõ ÉùÜííïõ êáé ôïõ
äéáêüíïõ Óùóýëïõ. Ìå âÜóç ôï
äéÜêïóìï ôùí øçöéäùôþí êáé
ôçí áðïêÜëõøç áñêåôþí íïìéóìÜôùí ôïõ Éïõóôéíéáíïý Á´ ç
âáóéëéêÞ èá ðñÝðåé íá ÷ñïíïëïãçèåß ðéèáíüôáôá óôï ðñþôï
ìéóü ôïõ 6ïõ áé.
ÅðéöáíåéáêÜ
åõñÞìáôá,
êåñáìåéêÞ êáé èñáýóìáôá
Èáõìáêüò, ôìÞìá ôçò ðáñÜóôáóçò
èáëÜóóéïõ âáóéëåßïõ.
ìáñìÜñéíùí ìåëþí, ðïõ åßíáé
äéÜóðáñôá óôïõò ãýñù ëüöïõò, ìáñôõñïýí üôé ç âáóéëéêÞ áðïôåëïýóå ôìÞìá åíüò
åêôåôáìÝíïõ ïéêéóìïý. ÐáñáìÝíåé ùóôüóï áìößâïëï áí ç èÝóç áõôÞ ìðïñåß íá
ôáõôéóôåß ìå ôïí áñ÷áßï êáé ðáëáéï÷ñéóôéáíéêü Èáõìáêü (Þ Èáõìáêïýò), ðïõ êáôÜ ôç
âõæáíôéíÞ ôïõëÜ÷éóôïí ðåñßïäï ôïðïèåôåßôáé óôï óçìåñéíü Äïìïêü64.
63. ËÁÆÁÑÉÄÇÓ Ð., ÁÄ 28 (1973), Â1 (×ñïíéêÜ), 325, ó÷. 1. ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ - ÁÔÆÁÊÁ Ð.,
Óýíôáãìá, 176, ðßí. 300 ìå ðáëáéüôåñç âéâëéïãñáößá. ÍÔÉÍÁ ÁÓÐ. (7ç ÅÂÁ), ÁÄ 36 (1981), Â1 (×ñïíéêÜ),
269-270.
64. Ï J. KODER, TIB, 148-149, áíáöÝñåé üôé ï âõæáíôéíüò êáé óçìåñéíüò Äïìïêüò âñßóêåôáé óôç èÝóç ôçò
áñ÷áßáò êáé ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞò ðüëçò ôùí Èáõìáêþí ðïõ õðÞñîå Ýäñá åðéóêïðÞò. Ùóôüóï êáíÝíá
óôïé÷åßï ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞò êáôïßêçóçò äåí Ý÷åé Ýñèåé óôï öùò ùò óÞìåñá ó' áõôÞ ôç èÝóç. Áíôßèåôá, óôïí
ïéêéóìü üðïõ áðïêáëýöèçêå ç âáóéëéêÞ äéáôçñåßôáé áêüìç ôï ôïðùíýìéï Èáõìáêüò. Ðéèáíïëïãïýìå Ýôóé
üôé, óôïõò ìåôáâáôéêïýò ÷ñüíïõò Þ óôç âõæáíôéíÞ ðåñßïäï, ç ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðüëç ìåôáöÝñèçêå áðü ôçí
ðåñéï÷Þ ôïõ óçìåñéíïý ïéêéóìïý ôïõ Èáõìáêïý, ðïõ Þôáí ðåäéíÞ êáé áðñïóôÜôåõôç, óôçí ï÷õñÞ èÝóç ôïõ
Äïìïêïý.

Öèéþôéäá, ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðåñßïäïò

61

Óôçí
ðáñáëßá
ôçò
Ðåëáóãßáò êáé óôç èÝóç “Áãßá
Äýíáìéò”, áðïêáëýöèçêáí ëåßøáíá ìéáò ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞò
âáóéëéêÞò, ìÝñïò ôçò ïðïßáò
áíáóêÜöôçêå65. ÊáôÜ ôçí
Ýñåõíá áðïêáëýöèçêå ï íÜñèçêáò ìå ôá ðñïóêôßóìáôÜ ôïõ,
êáèþò êáé ôï äõôéêü ôìÞìá ôïõ
êõñßùò íáïý. Ôï äÜðåäï ôïõ
íÜñèçêá êáé ôïõ ìåóáßïõ
êëßôïõò êáëýðôïíôáí áðü øçöéäùôÜ, áðü ôá ïðïßá áõôü ôïõ
Ðåëáóãßá, êÜôïøç âáóéëéêÞò.
íÜñèçêá äéáôçñïýíôáí óå
ó÷åôéêÜ êáëÞ êáôÜóôáóç. ×ùñßæåôáé óå ôñßá ïñèïãþíéá äéÜ÷ùñá. Ôï êåíôñéêü
êïóìïýíôáí ìå êõêëéêü ìåôÜëëéï, ðïõ ìÝóá óå ðëáßóéá ðáñßóôáíå ìåãÜëï áããåßï êáé
ãýñù ôïõ Üãñéá æþá ðïõ ôñÝ÷ïõí. Ï äéÜêïóìïò ôùí ðëåõñéêþí äéá÷þñùí óõíßóôáôáé
óå ðëÝãìá ôåôñáãþíùí êáé êýêëùí ðïõ ðåñéêëåßïõí ãåùìåôñéêÜ ó÷Þìáôá, áããåßá,
ðáñáóôÜóåéò öõôþí, ðôçíþí êáé øáñéþí, êáé ðáñïõóéÜæåé åíôõðùóéáêÞ ïìïéüôçôá
óôçí
åêôÝëåóç
êáé
ôç
èåìáôïëïãßá ìå ôï øçöéäùôü
ðïõ ðñüóöáôá áðïêáëýöèçêå
óôïí
¢ãéï
ÉùÜííç
ôçò
ÔéèïñÝáò. Ï ïéêéóìüò Þ ìÜëëïí
ç ðüëç ìå ôçí ïðïßá ðñÝðåé íá
ó÷åôßæåôáé ç âáóéëéêÞ áõôÞ äåí
ìáò åßíáé ãíùóôÞ. Ðéèáíüí
ðñüêåéôáé ãéá ôç ËÜñéóá
ÊñåìáóôÞ, ðïõ ôïðïèåôåßôáé
ãåíéêÜ óôçí ðåñéï÷Þ áõôÞ êáé
ôï üíïìÜ ôçò ðáýåé íá
õößóôáôáé óôïí 11ï áéþíá üôáí
ìåôïíïìÜæåôáé óå Ãáñäéêßá66.
ÂáóéëéêÞ Äáöíïõóßùí Ëïêñþí,
Óðïõäáéüôáôç ðüëç êáé
Üðïøç áéèñßïõ êáé êõñßùò íáïý.
Ýäñá åðéóêïðÞò ìáñôõñïýìåíç
Þäç áðü ôïí 4ï áé. (Óýíïäïò ÓáñäéêÞò) õðÞñîå êáôÜ ôçí ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðåñßïäï
ç ÓêÜñöåéá67. Óå åðéãñáöÞ ôïõ 401/2 ì.×. áíáöÝñåôáé ùò ï óçìáíôéêüôåñïò
óéôïâïëþíáò ìåôÜ ôçí Êüñéíèï68. ÐáñÜëëçëá äéÝèåôå ëéìÜíé êáé âñéóêüôáí ðÜíù óôïí
êýñéï ïäéêü Üîïíá ðñïò ôç íüôéï ÅëëÜäá. Ðéèáíüôáôá ìÜëéóôá õðÞñîå ç çãÝôéäá ðüëç
65. ÐÁÍÔÏÓ Ð. (ÉÄ´ ÅÐÊÁ), ÁÄ 36 (1981), Â1 (×ñïíéêÜ), 225, ó÷Ýä. 12, ðßí. 140ã.
66. “ÅôÝñá Ãáñäéêßá” : HILD F., TIB, 161-162. Ôï ôïðùíýìéï ËÜñéóá ÊñåìáóôÞ áðáíôÜ óôïí ÓôÝöáíï
ÂõæÜíôéï, 412. Ìå ôçí ïíïìáóßá ÅôÝñá Ãáñäéêßá áíáöÝñåôáé ùò åðéóêïðÞ õðáãüìåíç óôç ìçôñüðïëç
Ëáñßóçò (PARTHEY G., Notitiae, III, 506, X 87).
67. Óôïí 5ï áé. (458, 459) áðáíôÜ ùò åðéóêïðÞ Êáñöåßáò : ACO II 5,89. Ôåëåõôáßá áíáöïñÜ óôçí åðéóêïðÞ
áõôÞ ãßíåôáé ôï 518. TIB, 257. MANSI G.D., VII, 917.
68. IG VII, 24 = Sylloge 908

62

ÂáóéëéêÞ ÓõèéáêÜêç - ÊñéôóéìÜëëç

ôçò Ðåíôáðüëåùò.69 ¼ëá áõôÜ
ðñïäßäïõí ïéêïíïìéêÞ áêìÞ
ðïõ äéÞñêåóå ôïõëÜ÷éóôïí ùò
ôïí 6ï áéþíá.70 Ï óåéóìüò ôïõ
551 öáßíåôáé üôé ðñïêÜëåóå
óôçí ðüëç éó÷õñü ðëÞãìá71 êáé
ç ãåíéêüôåñç ïéêïíïìéêÞ,
ðïëéôéêÞ êáé óôñáôéùôéêÞ
áóôÜèåéá ôïõ ôÝëïõò ôïõ 6ïõ
áéþíá ðéèáíüôáôá Þôáí ç áéôßá
Äáöíïýóéïé Ëïêñïß, êÜôïøç ëïõôñïý.
ðïõ ïäçãÞèçêå óå ðáñáêìÞ.
Ùóôüóï ùò èÝóç åîáêïëïõèåß íá õößóôáôáé ôïõëÜ÷éóôïí ùò ôç ìÝóç âõæáíôéíÞ
ðåñßïäï, áöïý áíáöïñÝò óôï üíïìÜ ôçò áðáíôïýí óôï Åéêïíïìá÷éêü Ðñáêôéêü72 êáé
óôï Ðåñß ÈåìÜôùí ôïõ Êùí/íïõ ÐïñöõñïãÝííçôïõ73. ÁíáóêáöéêÜ ç
ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðüëç äåí Ý÷åé áêüìç åíôïðéóôåß. Ðéèáíïëïãåßôáé üôé âñéóêüôáí ü÷é
êïíôÜ óôç óçìåñéíÞ ÓêÜñöåéá áëëÜ êïíôÜ óôï Ìþëï, üðïõ óå áðüóôáóç åíüò
ðåñßðïõ ÷éëéïìÝôñïõ íüôéá ôïõ ïéêéóìïý, óôï ýøùìá “Ôñü÷áëá” Ý÷ïõí åðéóçìáíèåß
ß÷íç êáôïßêçóçò74.
Ï Ïðïýíôáò75 áíáöÝñåôáé ùò Ýäñá åðéóêïðÞò êáôÜ ôéò Óõíüäïõò ôçò ÅöÝóïõ êáé
ôçò ×áëêçäüíïò76, åíþ áíáöïñÝò ôïõ ïíüìáôïò õðÜñ÷ïõí áêüìç óôïí ÓôÝöáíï
ÂõæÜíôéï77 êáé ôï ÓõíÝêäçìï ôïõ ÉåñïêëÝïõò78. Áðü ôïõò ìåëåôçôÝò ôïðïèåôåßôáé
ãåíéêÜ óôïí êüëðï ôçò ÁôáëÜíôçò79. Ôá áíáóêáöéêÜ åõñÞìáôá ôùí ôåëåõôáßùí åôþí
ìáò äßíïõí óôïé÷åßá ãéá äõï ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÝò åãêáôáóôÜóåéò óôçí ðåñéï÷Þ. Ç ìéá
áðü áõôÝò åíôïðßæåôáé ìÝóá óôçí ðüëç ôçò ÁôáëÜíôçò, üðïõ êáôÜ êáéñïýò Ý÷ïõí Ýñèåé
óôï öùò ïéêïäïìéêÜ ëåßøáíá êáé ôáöÝò80. ¸íá øçöéäùôü äÜðåäï óå ïéêüðåäï ôçò
ïäïý Áíäñïýôóïõ ÷ñïíïëïãÞèçêå óôï äåýôåñï ìéóü ôïõ 4ïõ áé.81 , åíþ Ýíá êôÞñéï ìå
ìåãÜëç êüã÷ç, ðéèáíüí ôñéêëßíéï ïéêßáò, êïóìçìÝíï ìå øçöéäùôÜ äÜðåäá Þñèå óôï
öùò óôç óõìâïëÞ ôùí ïäþí ÁíáóôÜóåùò êáé Êïêêüëá êáé áíÞêåé ðéèáíüôáôá óôïí 5ï
áé. ì.×.82. Óå ðñüóöáôç áíáóêáöéêÞ Ýñåõíá, ðïõ ðñáãìáôïðïéÞèçêå ìå áöïñìÞ ôéò
69. HONIGMANN E., “L' évêché de Carphia ou Pentapolis en Grèce”, AnBoll 67 (1949), 287-299.
70. ÓôÝö.Âõæ., 574. Éåñïêë.ÓõíÝêä., 643,7.
71. Ðñïê., Ðåñß ÐïëÝìùí, VIII, 25, 19.
72. DARROUZÈS J., Notitiae, II, 243
73. Êùí. Ðïñö., Ðåñß ÈåìÜôùí, 89.
74. TIB, 257: áíáöÝñåôáé óå ìéá åðéöáíåéáêÞ Ýñåõíá ðïõ ðñáãìáôïðïéÞèçêå ôï 1975. Ôüôå åíôïðßóôçêáí
åêôåôáìÝíá ß÷íç åãêáôáóôÜóåùò (üóôñáêá êáé êåñáìåéêÞ).
75. TIB, 227. OLDFATHER W.A., “Opus 2”, RE 18/1 (1939), 812-818. CUNZ O., Itineraria Romana I.
Itineraria Antonini Augusti et Burdigalense, Leipzig 1929, 327.
76. ACO I.1.2, ó. 4,12, 17, 56 / É.1.7, ó. 86, 112 / ÉÉ.1.1., ó. 62.
77. ÓôÝö.Âõæ., [Ýêä. MEINEKE A., Stephani Byzantii Ethnicorum quae supersunt, Berlin 1849, Graz 1958],
494.
78. Éåñïêë. ÓõíÝêä., 644,8.
79. Ï J. KODER, TIB, 227, èåùñåß üôé ðñÝðåé íá ôïðïèåôçèåß óôç èÝóç “ÊáóôñÜêé” íüôéá ôïõ Êõðáñéóóßïõ
êáé äõôéêÜ ôçò ÔñáãÜíáò.
80. ÐÁÍÔÏÓ Ð.Á. (ÉÄ´ ÅÐÊÁ), ÁÄ 44 (1989), Â1 (×ñïíéêÜ), 177. ÄÁÊÏÑÙÍÉÁ Ö. (ÉÄ´ ÅÐÊÁ), ÁÄ 46
(1991), Â1 (×ñïíéêÜ), 190.
81.ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ-ÁÔÆÁÊÁ Ð., Óýíôáãìá, óåë. 169-170, ðßí. 284. Ç áíáóêáöÞ, ðïõ äéåíåñãÞèçêå
áðü ôç ÉÄ´ ÅÐÊÁ, äåí Ý÷åé äçìïóéåõèåß.
82. ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ-ÁÔÆÁÊÁ Ð., Óýíôáãìá, óåë. 170-171, ðßí. 285-286 & óçì. 227. Åðßóçò
áäçìïóßåõôï.

Öèéþôéäá, ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðåñßïäïò

63

åñãáóßåò èåìåëéþóåùò ó÷ïëéêïý óõãêñïôÞìáôïò óôá üñéá ôçò ðüëçò, áðïêáëýöèçêå
Ýíá áêüìç ìåãÜëï ðáëáéï÷ñéóôéáíéêü ïéêïäüìçìá, ôïõ ïðïßïõ ç áíáóêáöÞ äåí Ý÷åé
ïëïêëçñùèåß83. Áðü ôéò óùóôéêÝò áíáóêáöÝò ðñïÝêõøå åðßóçò ìåãÜëïò áñéèìüò
íïìéóìÜôùí ôïõ 4ïõ áéþíá (Ì. Êùíóôáíôßíïõ, Êùíóôáíôßíïõ ´, Âáëåíôéíéáíïý Á´,
ÂÜëåíôïò, Êùíóôáíôßïõ ´). Ãéá ôçí ÁôáëÜíôç ùóôüóï ìå ôï óçìåñéíü ôçò üíïìá äåí
õðÜñ÷ïõí áíáöïñÝò óôéò ðçãÝò ôçò ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞò ðåñéüäïõ. Ìå ôï üíïìá
“ÔáëÜíôéïí” ìáò åßíáé ãíùóôÞ áðü ôç âõæáíôéíÞ ðåñßïäï84.
Óôçí ðáñáëßá ôçò ÁôáëÜíôçò, óå áðüóôáóç ìåñéêþí ÷éëéïìÝôñùí áðü ôçí ðüëç,
êáé óå ìéá èÝóç ãíùóôÞ ùò “ÐáëéïìÜãáæá”, áíáóêáöéêÝò Ýñåõíåò ðïõ
ðñáãìáôïðïéÞèçêáí óôá ôÝëç ôçò äåêáåôßáò ôïõ '80 áðïêÜëõøáí áñêåôÜ êôÞñéá
ìéóïâõèéóìÝíá óÞìåñá ìÝóá óôç èÜëáóóá85. ÏñéóìÝíá áíÞêïõí óôçí åëëçíéóôéêÞ
ðåñßïäï, ôá ðåñéóóüôåñá üìùò ÷ñïíïëïãïýíôáé óôïõò ðáëáéï÷ñéóôéáíéêïýò ÷ñüíïõò.
Ïé äõóêïëßåò ðïõ ðáñïõóßáæå ç óõãêåêñéìÝíç Ýñåõíá äåí åðÝôñåøáí ôçí ðëÞñç
áðïêÜëõøç ôùí êôéóìÜôùí, ùóôüóï ïñéóìÝíá ôìÞìáôá ôùí øçöéäùôþí äáðÝäùí ðïõ
ôá êïóìïýóáí áðïêïëëÞèçêáí êáé óõíôçñÞèçêáí. Äåí ìðïñïýìå íá ðïýìå ìå
âåâáéüôçôá ðïéá áðü ôéò äõï èÝóåéò ðñÝðåé íá ôáõôéóôåß ìå ôïí Ïðïýíôá. ÅðåéäÞ
ðÜíôùò ôï üíïìá öáßíåôáé íá óâÞíåé ìÝóá óôçí ðåñßïäï ôçò Åéêïíïìá÷ßáò, åíþ áðü
ôïõò ðñþôïõò âõæáíôéíïýò ÷ñüíïõò åìöáíßæåôáé ôï ÔáëÜíôéïí, äåí ìðïñïýìå íá
áðïêëåßóïõìå ôçí ðéèáíüôçôá ç êõñßùò ðüëç üðùò êáé óÞìåñá íá âñéóêüôáí óôç èÝóç
ôçò ÁôáëÜíôçò, êáé ï ðáñÜëéïò ïéêéóìüò íá ëåéôïõñãïýóå ùò åðßíåéï êáé åìðïñéêü
ëéìÜíé ôçò.
ÐÝñáí ôùí ðüëåùí ðïõ áíáöÝñïíôáé áðü ôéò ðçãÝò, ìéá óåéñÜ áðü èÝóåéò
ðåñéóóüôåñï Þ ëéãüôåñï óçìáíôéêÝò Ý÷ïõí êáôÜ êáéñïýò Ýñèåé óôï öùò, ÷ùñßò íá
ìðïñïýí ùóôüóï íá ôáõôéóôïýí ìå óõãêåêñéìÝíåò ðüëåéò.
Ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÜ ëåßøáíá Ý÷ïõí åíôïðéóôåß êáôÜ êáéñïýò óôçí áñ÷áßá ÖÜëáñá
êáé óçìåñéíÞ Óôõëßäá. ¸íá øçöéäùôü äÜðåäï ìå ãåùìåôñéêü äéÜêïóìï åß÷å
åíôïðéóôåß ðáëáéüôåñá óôï ïéêüðåäï Äéâñéþôç86. ¸íá êôÞñéï ìå äõï ÷þñïõò
óôñùìÝíïõò ìå øçöéäùôÜ äÜðåäá áðïêáëýöèçêå óôçí ïäü Æáêïýëá87. ¸íá ôìÞìá
ìåãÜëïõ ïéêïäïìÞìáôïò, ðéèáíüí âáóéëéêÞò, ìå øçöéäùôÜ äÜðåäá, åíôïðßóôçêå óå
ïéêüðåäï ôçò ïäïý Áãßïõ Äçìçôñßïõ88. Íïìßóìáôá ôçò ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞò ðåñéüäïõ
êáé äéÜóðáñôåò ôáöÝò åðéâåâáéþíïõí ôçí êáôïßêçóç ôçò ðüëçò êáôÜ ôçí ðåñßïäï ðïõ
ìáò åíäéáöÝñåé.
ÊáôÜ ôç äéÜñêåéá óùóôéêÞò áíáóêáöéêÞò Ýñåõíáò ðïõ äéåíåñãÞèçêå óôï ÷ùñéü
Ðåñéâüëé ôçò êïéëÜäáò ôïõ Óðåñ÷åéïý êáé óôçí ðëáãéÜ ôïõ õøþìáôïò Êïôñþíé, üðïõ
äéáóþæïíôáé ôá åñåßðéá ìéêñÞò áñ÷áßáò áêñüðïëçò, áðïêáëýöèçêáí ïéêïäïìéêÜ
83. Ç áíáóêáöÞ ðñáãìáôïðïéåßôáé áðü ôçí 7ç ÅÂÁ, õðü ôçí åðïðôåßá ôçò áñ÷áéïëüãïõ ê. Á. Ãéáëïýñç.
84. Ï J. KODER, TIB, 126, âáóéæüìåíïò óôçí áðïõóßá ðáëáéï÷ñéóôéáíéêþí ðçãþí ðïõ íá áöïñïýí óôçí
ÁôáëÜíôç, èåþñçóå ðéèáíü üôé áõôÞ äéáäÝ÷ôçêå ôïí Ïðïýíôá óå Üëëç èÝóç. Ðñþôç áíáöïñÜ ôïõ ïíüìáôïò
(Talantum) áðáíôÜ óôçí Partitio Romaniae : CARILE A., “Partitio terrarum imperii Romanie”, StudiVenez
7 (1965), 220, 287.
85. ÌÁÍÔÆÁÍÁ ÊÑ. (7ç ÅÂÁ), ÁÄ 43 (1988), Â1 (×ñïíéêÜ), 297, ó÷Ýä. 2, ðßí. 156 â, 157á.
86. ÓÐÕÑÏÐÏÕËÏÓ Ã., ÁÄ 25 (1970), Â1 (×ñïíéêÜ), 235, ðßí. 210á. ÐÁÐÁÐÁÍÁÃÉÙÔÏÕ ÔÑ.,
Ìíçìåßá Öèéþôéäïò, 153-155. ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ - ÁÔÆÁÊÁ Ð., Óýíôáãìá, óçì. 237 óôç óåë. 177.
87. ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ - ÁÔÆÁÊÁ Ð., Óýíôáãìá, óçì. 237.
88. ÐÁÍÔÏÓ Ð. (ÉÄ´ ÅÐÊÁ), ÁÄ 43 (1988), 220, ó÷Ýäéï 11, ðßí. 123ã. ¼ðùò äéáêñßíåôáé óôï ó÷Ýäéï ðïõ
ðáñáôßèåôáé, ôï ìíçìåßï äéÝèåôå ïñèïãþíéï íÜñèçêá êïóìçìÝíï ìå øçöéäùôÞ ðáñÜóôáóç êïõêïõíÜñáò,
åíþ óôï ÷þñï ðïõ ðéèáíüôáôá áíôéóôïé÷åß ðñïò ôï êåíôñéêü êëßôïò õðÞñ÷å øçöéäùôüò äéÜêïóìïò óå
äéÜ÷ùñá ìå åðÜëëçëá ðëáßóéá.

64

ÂáóéëéêÞ ÓõèéáêÜêç - ÊñéôóéìÜëëç

ëåßøáíá êáé ôáöÝò89. Ìåôáîý ôùí ôáöþí åíôïðßóôçêå áñ÷áßïò êáìáñùôüò ôÜöïò ìå
äñüìï, ðïõ öáßíåôáé üôé ÷ñçóéìïðïéÞèçêå îáíÜ êáôÜ ôçí ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðåñßïäï.
Áðü ôï åóùôåñéêü ôïõ ðñïÞëèáí ðïëõÜñéèìá åõñÞìáôá, ìåôáîý ôùí ïðïßùí ìåñéêÜ
÷Üëêéíá êôåñßóìáôá êáé ìéá ìåãÜëç óåéñÜ ëý÷íùí ôçò ýóôåñçò ñùìáúêÞò êáé ôçò
ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞò ðåñéüäïõ, ðïõ áíÞêïõí óå äéÜöïñïõò ôýðïõò êáé åñãáóôÞñéá.
Ìåôáîý áõôþí îå÷ùñßæåé Ýíá ó÷åôéêÜ óðÜíéï ëõ÷íÜñé áöñéêáíéêïý ôýðïõ ìå
ðáñÜóôáóç ôçò ÁíáëÞøåùò.
¸íá óõãêñüôçìá êôçñßùí, óôï ïðïßï áíÞêåé êáé ëïõôñþíáò ìå ÷ñÞóç êáôÜ ôç
ñùìáúêÞ êáé ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðåñßïäï, áðïêáëýöèçêå óôçí ðëáôåßá ôïõ Áãßïõ
Êùíóôáíôßíïõ90. Óôï óõãêñüôçìá áõôü áíÞêåé ðñïöáíþò êáé ôï øçöéäùôü äÜðåäï ìå
ðáñÜóôáóç êïõêïõíÜñáò êáé äåëöéíéþí, ðïõ óôåãÜæåôáé óÞìåñá óå ìéêñü ïéêßóêï,
êáé áðïôåëåß ðáñåêêëÞóéï áöéåñùìÝíï óôïõò Áãßïõò Êùí/íï êáé ÅëÝíç91. Óå ìéá
óýíôïìç Ýñåõíá ðïõ ðñáãìáôïðïéÞèçêå ôï 1978 ÂÄ ôïõ íáïý ôïõ Áã. Êùíóôáíôßíïõ
áðïêáëýöèçêå ôìÞìá øçöéäùôïý ìå ãåùìåôñéêÜ èÝìáôá, ðïõ ßóùò áíÞêåé óå
ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ âáóéëéêÞ92. Ùò ãíùóôüí óôï ýøùìá ðÜíù áðü ôï óçìåñéíü ïéêéóìü
ôïðïèåôåßôáé ç áñ÷áßá ðüëç ôïõ Äáöíïýíôïò. Ùóôüóï Üãíùóôï ðáñáìÝíåé ôï üíïìá
ôçò ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞò èÝóåùò.
Óå áðüóôáóç ëßãùí ÷éëéïìÝôñùí íïôéüôåñá, óôï óçìåñéíü ïéêéóìü Ëéüóç êáé óôç
èÝóç ðïõ åßíáé ðåñéóóüôåñï ãíùóôÞ ùò Áãßá Áéêáôåñßíç Áñêßôóáò, åíôïðßóôçêå êáé
áíáóêÜöôçêå ôï 1929 áðü ôïí Áí. ÏñëÜíäï ìéá ôñßêëéôç ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ âáóéëéêÞ
ìå åãêÜñóéï êëßôïò, ðïõ Ýìåéíå ãíùóôÞ óôç äéåèíÞ âéâëéïãñáößá ùò “âáóéëéêÞ ôùí
Äáöíïõóßùí Ëïêñþí”93. Ç Ýñåõíá ôïõ 1929 áðïêÜëõøå ôïí êõñßùò íáü êáé ôï
íÜñèçêá. Ôï êåíôñéêü êáé åãêÜñóéï êëßôïò êáèþò êáé ç áøßäá ôïõ Éåñïý êïóìïýíôáí
ìå øçöéäùôÜ äÜðåäá ðïõ äéáéñïýíôáí óå äéÜ÷ùñá ìå ãåùìåôñéêÜ êõñßùò ìïôßâá êáé
ðëáéóéþíïíôáí áðü åëéóóüìåíïõò öõôéêïýò âëáóôïýò. ÊïíôÜ óôï ÂÞìá
áðïêáëýöèçêå øçöéäùôÞ åðéãñáöÞ ôùí äùñçôþí Åõãåíßïõ êáé Äéïíõóåßáò. Ìå âÜóç
ôïí áñ÷éôåêôïíéêü äéÜêïóìï êáé ôç èåìáôïëïãßá ôùí øçöéäùôþí ôï ìíçìåßï
÷ñïíïëïãÞèçêå óôá ôÝëç ôïõ 4ïõ Þ ôï ðéèáíüôåñï óôéò áñ÷Ýò ôïõ 5ïõ áé.94 ÊáôÜ ôá Ýôç
89. ÐÁÍÔÏÓ Ð., “Áñ÷áéïëïãéêÜ åõñÞìáôá áðü ôç ÍÄ Áéíßäá. Ðåñéâüëé Öèéþôéäïò : ðñþôç ðáñïõóßáóéò”,
ÐñáêôéêÜ Äéåèíïýò Óõíåäñßïõ ãéá ôçí Áñ÷áßá Èåóóáëßá óôç ÌíÞìç ôïõ ÄçìÞôñç Ñ. Èåï÷Üñç, ÁèÞíá 1992
(Äçìïóéåýìáôá ÁÄ áñ. 48), 414-421.
90. ÖÉËÉÐÐÁÊÇ Â. - ÓÕÌÅÙÍÏÃËÏÕ Ó. - ÖÁÑÁÊËÁÓ Í., ÁÄ 22 (1967), Â1 (×ñïíéêÜ), 246.
ËÁÆÁÑÉÄÇÓ Ð., ÁÄ 24 (1969), Â1 (×ñïíéêÜ), 219, ÁÄ 25 (1970), Â1 (×ñïíéêÜ), 265-267, ÁÄ 27 (1972), Â2
(×ñïíéêÜ), 391. ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ - ÁÔÆÁÊÁ Ð., Óýíôáãìá, 169. Ôï óõãêñüôçìá ôïõ ëïõôñþíá
êáôá÷þèçêå ðñïêåéìÝíïõ íá áíåãåñèåß ï åíïñéáêüò íáüò êáé íá äéáìïñöùèåß ç ðëáôåßá.
91. ËÁÆÁÑÉÄÇÓ Ð., ÁÄ 22 (1967), Â1 (×ñïíéêÜ), 292-293 êáé ÁÄ 24 (1969), Â1 (×ñïíéêÜ), 219.
ÐÁÐÁÐÁÍÁÃÉÙÔÏÕ ÔÑ. Ìíçìåßá Öèéþôéäïò, 283, åéê. 166. Ãéá ôç ÷ñïíïëüãçóç ôïõ øçöéäùôïý âë.
ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ-ÁÔÆÁÊÁ Ð., Óýíôáãìá, 169, óçì. 222.
92. Ç Ýñåõíá äåí äçìïóéåýôçêå. Ôçí ðëçñïöïñßá ïöåßëù óôïí ÄéåõèõíôÞ ôçò 7çò Åöïñåßáò Âõæ/íþí
Áñ÷/ôùí ê. Ë. ÄÅÑÉÆÉÙÔÇ. Âë. êáé ó÷åôéêÞ ðëçñïöïñßá ôçò Ð. ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ - ÁÔÆÁÊÁ,
Óýíôáãìá, 169, óçì. 222.
93. ORLANDOS A., “Une basilique paléochrétienne en Locride”, Byzantion 5 (1929), 207-228 ðßí. 31-36.
ÔÏÕ ÉÄÉÏÕ, “Ç ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ âáóéëéêÞ ôùí Äáöíïõóßùí ôçò Ëïêñßäïò”, ÐÁÁ 4 (1929), 227-230.
ÔÏÕ ÉÄÉÏÕ, ÁÄ 12 (1929), 64. ÓÙÔÇÑÉÏÕ Ã., ÁÅ 1929, 208. ËÁÆÁÑÉÄÇÓ Ð., ÁÄ 21 (1966), Â1
(×ñïíéêÜ), 246, ðßí. 240á-â, åðßóçò ÁÄ 24 (1969), Â1 (×ñïíéêÜ), 219 êáé ÁÄ 25 (1970), Â1 (×ñïíéêÜ), 265266, ðßí. 232á. ÐÁÐÁÐÁÍÁÃÉÙÔÏÕ ÔÑ., Ìíçìåßá Öèéþôéäïò, 272-278, åéê. 163. Âë. åðßóçò
ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ - ÁÔÆÁÊÁ Ð., Óýíôáãìá, 173-176 êáé ðßí. 291-299 ìå áíáëõôéêÞ âéâëéïãñáößá.
Ôï ôïðùíýìéï "Äáöíïýóéïé Ëïêñïß" ìå ôï ïðïßï áíáöÝñåôáé ç âáóéëéêÞ êáé óôç äéåèíÞ âéâëéïãñáößá
ïöåßëåôáé óôïí ðñþôï áíáóêáöÝá êáé åîáêïëïõèåß íá ÷ñçóéìïðïéåßôáé óõìâáôéêÜ.
94. ORLANDOS AN., Byzantion 5, 225. Ãéá ôç ÷ñïíïëüãçóç ôùí øçöéäùôþí äáðÝäùí âë. åðßóçò
ÁÓÇÌÁÊÏÐÏÕËÏÕ - ÁÔÆÁÊÁ Ð., Óýíôáãìá, 175.

Öèéþôéäá, ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðåñßïäïò

65

1995 êáé 1996, áíáóêáöéêÞ Ýñåõíá ðïõ äéåíåñãÞèçêå ìå áöïñìÞ ôéò åñãáóßåò
äéÜíïéîçò ôïõ íÝïõ êëÜäïõ ôçò Å.Ï. ðñïò ÁèÞíá, Ýöåñå óôï öùò ôï õðüëïéðï ôìÞìá
ôïõ êôçñßïõ, äçëáäÞ ôï ðñüðõëï, ôï ôñßóôùï áßèñéï êáé ôá ðñïóêôßóìáôá ôçò âüñåéáò
êáé íüôéáò ðëåõñÜò95. Ôï äÜðåäï ôïõ ðñïðýëïõ êïóìïýíôáí ìå øçöéäùôü ðïõ Ýöåñå
åðéãñáöÞ ôïõ äùñçôÞ Ãåñïíôßïõ. Óôç íüôéá ðëåõñÜ áðïêáëýöèçêáí ôÝóóåñéò ÷þñïé,
åê ôùí ïðïßùí ïé äõï áíáôïëéêüôåñïé ëåéôïõñãïýóáí ùò âáðôéóôÞñéï (áðïêáëýöèçêå
ùïåéäÞò êïëõìâÞèñá åðåíäåäõìÝíç ìå ìáñìÜñéíá ðëáêßäéá) êáé ïé äõï äõôéêüôåñïé
ùò äéáêïíéêü. Ïé äõï ÷þñïé ðïõ áðïêáëýöèçêáí óôç âüñåéá ðëåõñÜ ëåéôïõñãïýóáí
ùò áðïèÞêåò ãéá ôéò ðñïóöïñÝò ôùí ðéóôþí. ÊáôÜ ôç äéÜñêåéá ôçò áíáóêáöéêÞò
Ýñåõíáò áðïêáëýöèçêáí äéÜóðáñôá áñ÷éôåêôïíéêÜ ìÝëç êáé Þñèáí óôï öùò óôïé÷åßá
ðïõ åðéôñÝðïõí íá óõìðåñÜíïõìå üôé ôï ìíçìåßï åãêáôáëåßöèçêå ðéèáíüí ìåôÜ áðü
ëåçëáóßá êáé êáôÝññåõóå áðü ôç öèïñÜ ôïõ ÷ñüíïõ óôá ôÝëç ôïõ 6ïõ áé.96.
Ëßãåò äåêÜäåò ìÝôñá äõôéêÜ ôçò âáóéëéêÞò áðïêáëýöèçêå ôìÞìá ìåãÜëïõ
êïóìéêïý êôçñßïõ ìå ìéá êåíôñéêÞ áßèïõóá ðëáéóéùìÝíç áðü ìéêñüôåñåò97. Áðü ôï
åóùôåñéêü ôïõ ðñïÞëèå ìåãÜëïò áñéèìüò ÷ñçóôéêþí áããåßùí êáèþò åðßóçò ëõ÷íÜñéá
ìå áíÜãëõöïõò óôáõñïýò êáé ìåãÜëïò áñéèìüò íïìéóìÜôùí. Áí êáé ç áíáóêáöÞ ôïõ
äåí ïëïêëçñþèçêå, äéüôé ôï êôÞñéï åðåêôåßíåôáé ðñïò ôá íüôéá, êÜôù áðü ôï óçìåñéíü
íáü ôçò Áãßáò Áéêáôåñßíçò, ðéèáíïëïãïýìå üôé ç ÷ñÞóç ôïõ ó÷åôéæüôáí ìå åêåßíç ôçò
âáóéëéêÞò.
Óôçí ßäéá åõèåßá êáé ìåñéêÝò äåêÜäåò ìÝôñá äõôéêüôåñá áðïêáëýöèçêå ôìÞìá
ëïõôñéêïý óõãêñïôÞìáôïò, ðïõ äéáôçñåßôáé óå áñêåôü ýøïò98. Ôï ïñáôü ôìÞìá áíÞêåé
óôï ÷þñï ôùí öïýñíùí (praefurnium) êáé óôçí áßèïõóá ôïõ èåñìïý (caldarium).
Êáé ôá äõï áõôÜ êôÞñéá öáßíïíôáé íá åßíáé ôïðïèåôçìÝíá êáôÜ ìÞêïò ìéáò ïäïý,
ðïõ êáôÝëçãå áíáôïëéêÜ óôï ðñïáýëåéï ôçò âáóéëéêÞò. Ðñüêåéôáé ðéèáíüôáôá ãéá ôï
äéïéêçôéêü êáé åêêëçóéáóôéêü êÝíôñï ìéáò ðáñáèáëÜóóéáò ðüëåùò, ðïõ áíáðôý÷èçêå
óôï ýøùìá íüôéá ôçò âáóéëéêÞò êáé äéáäÝ÷ôçêå ôçí åëëçíéóôéêÞ ðüëç ôçò Áëüðçò, ß÷íç
ôçò ïðïßáò Ý÷ïõí áðïêáëõöèåß óôïí äéðëáíü ðñïò ôá äõôéêÜ ëüöï êáé ìÝ÷ñé ôç
èÜëáóóá. Äõóôõ÷þò êáíÝíá ôïðùíýìéï áíáöåñüìåíï óôéò ðçãÝò äåí ìðïñåß óÞìåñá
íá ôáõôéóôåß ìå ôçí ðüëç áõôÞ, ðïõ öáßíåôáé íá åãêáôáëåßöèçêå ìåôÜ ôá ôÝëç ôïõ 6ïõ
áé.
Ïéêéóìüò ôùí ðáëáéï÷ñéóôéáíéêþí ÷ñüíùí ðéèáíïëïãåßôáé üôé õðÞñ÷å åðßóçò óôç
èÝóç “Êýíïò” ôùí Ëéâáíáôþí, ìå âÜóç ôá åõñÞìáôá ðïõ áðïêáëýöèçêáí óôá
áíþôåñá óôñþìáôá ôçò áíáóêáöÞò ôçò ïìþíõìçò áñ÷áßáò ðüëåùò. Áðü ôçí ßäéá
ðåñéï÷Þ ðñïÝñ÷åôáé Ýíáò ÷ñõóüò óüëéäïò ôïõ áõôïêñÜôïñá Éïõóôßíïõ ´ êáé Ýíáò
95. ÓÕÈÉÁÊÁÊÇ-ÊÑÉÔÓÉÌÁËËÇ Â., ÐñáêôéêÜ 1çò ÓõíÜíôçóçò ãéá ôï ¸ñãï ôùí Åöïñåéþí Áñ÷/ôùí óôç
Èåóóáëßá, ÌÜéïò 1998 (õðü Ýêäïóç). Ôçò éäßáò, ÁÄ 50 (1995), Â1 (×ñïíéêÜ), 403-405, ó÷Ýäéï 5 êáé ðßí.
139ã, 140á., ÁÄ 52 (1997), ×ñïíéêÜ (õðü Ýêäïóç).
96. Ï Á. ÏñëÜíäïò áðÝäùóå ôçí êáôáóôñïöÞ ôçò âáóéëéêÞò óå ðõñêáãéÜ, åîáéôßáò åíüò óôñþìáôïò óôÜ÷ôçò
ðïõ áðïêÜëõøå óôï êåíôñéêü êëßôïò. Ôá óôïé÷åßá ôçò íåüôåñçò Ýñåõíáò ùóôüóï äåí óõíçãïñïýí óå áõôü.
Áíôßèåôá, ôá êáôáêåñìáôéóìÝíá áñ÷éôåêôïíéêÜ ìÝëç, ðïõ âñÝèçêáí äéáóêïñðéóìÝíá ðÜíù óôá äÜðåäá
ìÝóá êáé Ýîù áðü ôï ìíçìåßï, ç áðïõóßá ðïëýôéìùí áíôéêåéìÝíùí, ç áðüññéøç áñ÷éôåêôïíéêþí ìåëþí ìÝóá
óôï öñÝáñ ôïõ áéèñßïõ êáé ç ðñü÷åéñç áíáêáôáóêåõÞ ïñéóìÝíùí ÷þñùí (ð.÷. ôïõ äéáêïíéêïý) ìå ôï
êëåßóéìï èõñþí, ìáñôõñåß ôç ëåçëÜôçóç ôïõ ÷þñïõ êáé ôçí áíáãêáóôéêÞ ôïõ åãêáôÜëåéøç ìåôÜ áðü ìéá
áðïôõ÷çìÝíç áðüðåéñá åðáíÜ÷ñçóçò åíüò ôìÞìáôüò ôïõ. Ç êáôáóôñïöÞ áõôÞ èá ðñÝðåé, ìå âÜóç ôá
íïìéóìáôéêÜ óôïé÷åßá, íá ôïðïèåôçèåß óôá ôÝëç ôïõ 6ïõ áé. êáé ðéèáíüôáôá ó÷åôßæåôáé ìå ôéò óëáâéêÝò
åðéäñïìÝò êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôçò áõôïêñáôïñßáò ôïõ Ôéâåñßïõ Êùíóôáíôßíïõ
97. ÓÕÈÉÁÊÁÊÇ Â. (7ç ÅÂÁ), ÁÄ 50 (1995), Â1 (×ñïíéêÜ), 405-406, ó÷Ýäéï 6., ÁÄ 52 (1997), ×ñïíéêÜ
(õðü Ýêäïóç).
98. ÓÕÈÉÁÊÁÊÇ Â. (7ç ÅÂÁ), ÁÄ 50 (1995), Â1 (×ñïíéêÜ), 406, ó÷Ýäéï 7.

66

ÂáóéëéêÞ ÓõèéáêÜêç - ÊñéôóéìÜëëç

èçóáõñüò 1080 ÷Üëêéíùí
íïìéóìÜôùí ôïõ á´ ìéóïý ôïõ
4ïõ áéþíá ðïõ ï êÜôï÷üò ôïõ
åß÷å êñýøåé óå ðçãÜäé, ðéèáíüí
êáôÜ ôç äéÜñêåéá êÜðïéáò
âáñâáñéêÞò åðéäñïìÞò.
Åñåßðéá ðáëáéï÷ñéóôéáíéêïý íáïý áðïêáëýöèçêáí
åðßóçò óôçí Êüñóåéá (èÝóç
“×éëéáäïý”) êïíôÜ óôï ÌÜæé,
êáôÜ ôç äéÜñêåéá åñãáóéþí
èåìåëéþóåùò ôïõ íÝïõ íáïý
Êüñóåéá, Üðïøç ôïõ ÷þñïõ.
ôïõ Áãßïõ Ãåùñãßïõ99. Ôï
êôßóìá, ðïõ äåí Ý÷åé ùò óÞìåñá áíáóêáöåß óõóôçìáôéêÜ, Ýóùæå øçöéäùôü äÜðåäï
êáé ôïé÷ïãñáößåò. Ïé ôïß÷ïé ôïõ äéáôçñïýíôáé ùò ôï ýøïò ôïõ 1 ìÝôñïõ, Ý÷åé õðïóôåß
ùóôüóï óçìáíôéêÝò êáôáóôñïöÝò áðü ëáèñáíáóêáöåßò. Èñáýóìáôá áññÜâäùôùí
êéüíùí, èùñáêßùí êáé êéïíïêñÜíùí åßíáé äéÜóðáñôá óôï ÷þñï.
Óôçí ðåñéï÷Þ ôïõ Èåïëüãïõ, ìÝóá óôïí áñ÷áéïëïãéêü ÷þñï ôùí Áëþí,
áðïêáëýöèçêáí óôï ðáñåëèüí áðü ôçí ÁìåñéêáíéêÞ Áñ÷áéïëïãéêÞ Ó÷ïëÞ ôá åñåßðéá
ìéáò ìéêñÞò ó÷åôéêÜ ôñßêëéôçò ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞò âáóéëéêÞò ìå ïøéìüôåñåò
ìåôáóêåõÝò100. Ôï äõôéêü Þìéóõ ôçò âáóéëéêÞò êáôáóôñÜöçêå êáôÜ ôçí ôüôå
áíáóêáöéêÞ Ýñåõíá, óôçí ðñïóðÜèåéá íá äéåñåõíçèåß ç ýðáñîç ìõêçíáúêþí
óôñùìÜôùí óå ìåãáëýôåñï âÜèïò. Íåüôåñåò áíáóêáöéêÝò Ýñåõíåò ðïõ äéåíåñãïýíôáé
áðü ôï Ðáí/ìéï ôïõ Cornell, õðü ôçí êáèïäÞãçóç ôïõ êáèçãçôÞ ê. John Coleman101,
áðïêÜëõøáí óôï Éåñü ÂÞìá ôçò âáóéëéêÞò øçöéäùôü äÜðåäï ôïõ ôÝëïõò ôïõ 5ïõ Þ ôùí
áñ÷þí ôïõ 6ïõ áé., ðïõ Ýöåñå óå äéáäï÷éêÜ äéÜ÷ùñá óõìâïëéêÝò ðáñáóôÜóåéò
åõ÷áñéóôçñéáêïý ðåñéå÷ïìÝíïõ^ ìåôáîý áõôþí, éäéáßôåñï åíäéáöÝñïí ðáñïõóéÜæåé
ðáñÜóôáóç áåôïý ðïõ öÝñåé öùôïóôÝöáíï. Ôï ðôçíü áðïôåëåß ùò ãíùóôüí óýìâïëï
ôïõ ÅõáããåëéóôÞ ÉùÜííç, ãåãïíüò ðïõ ðéèáíüí ìðïñåß íá óõó÷åôéóôåß ìå ôï
ôïðùíýìéï ôçò ðåñéï÷Þò (Èåïëüãïò). ÁíáôïëéêÜ ôçò âáóéëéêÞò áðïêáëýöèçêå
èáëáìùôüò ôÜöïò ìå ðñïèÜëáìï, áðü ôï åóùôåñéêü ôïõ ïðïßïõ ðñïÞëèå ìåãÜëïò
áñéèìüò ðÞëéíùí ëý÷íùí ôïõ 5ïõ Þ 6ïõ áé. Ôá áíáóêáöéêÜ óôïé÷åßá ìáñôõñïýí üôé ç
áñ÷áßá ðüëç ôùí Áëþí ãíþñéóå Üíèéóç óôïí 6ï áé. ì.×. Ïé åéóáãùãÝò áìöïñÝùí êáé
áöñéêáíéêþí ðéíáêßùí äåß÷ïõí åêôåôáìÝíï åìðüñéï ìå üëç ôçí ðåñéï÷Þ ôçò
Ìåóïãåßïõ. Óôçí éïõóôéíéÜíåéá ðåñßïäï ðñÝðåé ðéèáíüôáôá íá ÷ñïíïëïãçèïýí êáé ïé
åðéóêåõÝò óôï áñ÷áßï ôåß÷ïò ðïõ ðñïóôÜôåõå ôçí ðüëç áðü ôçí ðëåõñÜ ôçò èÜëáóóáò.
H ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðüëç öáßíåôáé íá ðáñáêìÜæåé óôá ôÝëç ôïõ 6ïõ Þ ôéò áñ÷Ýò ôïõ
7ïõ áé. Óôç âõæáíôéíÞ åðï÷Þ óôï êåíôñéêü êëßôïò ôçò âáóéëéêÞò áíåãåßñåôáé ìïíü÷ùñï
íáÀäñéï, Ýíäåéîç üôé ç ðüëç åîáêïëïõèåß íá êáôïéêåßôáé Þ åðáíáêáôïéêåßôáé óôá
âõæáíôéíÜ ÷ñüíéá.
99. ÊÁËÁÔÆÇ -ÓÌÐÕÑÁÊÇ ÁÉÊ. (7ç ÅÂÁ), ÁÄ 36 (1981), Â1 (×ñïíéêÜ), 270. ÐÁÍÔÏÓ Ð. (ÉÄ´
ÅÐÊÁ), ÁÄ 37 (1982), Â1 (×ñïíéêÜ), 202-203.
100. WALKER A.L. - GOLDMAN H., “Report on Excavations at Halai Lokris”, AJA 19 (1915), 418-437.
GOLDMAN H., “The Acropolis of Halai”, Hesperia 9 (1940), 432.
101. COLEMAN J., “Excavations at Halai 1990-1991”, Hesperia 61 (1992), 277 êáé ðßí. 69b. ÔÏÕ ÉÄÉÏÕ,
“Halai : The 1992-1994 Field Seasons”, Hesperia 68 (1999), 285-341.

Öèéþôéäá, ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðåñßïäïò

67

Ï íïôéüôåñïò ãíùóôüò ðáñÜêôéïò ïéêéóìüò ôçò ðåñéüäïõ áõôÞò âñéóêüôáí óôç
ËÜñõìíá. Óôá ôÝëç ôçò äåêáåôßáò ôïõ '70 åñåßðéá ïéêéóìïý êáé âáóéëéêÞò, ðéèáíüí
ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞò, áðïêáëýöèçêáí óôç èÝóç “ÐáæáñÜêé”. Ëåßøáíá ëéìåíéêþí êáé
ï÷õñùìáôéêþí Ýñãùí ôçò éïõóôéíéÜíåéáò ðåñéüäïõ, Ý÷ïõí åíôïðéóôåß óôçí ðáñáëßá
ôïõ ïéêéóìïý êáé ìÝóá óôï óçìåñéíü ëéìÜíé102.
Ïé ðëçñïöïñßåò ðïõ Ý÷ïõìå óõãêåíôñþóåé ìÝ÷ñé óÞìåñá ìáñôõñïýí üôé ç ðåñéï÷Þ
ôçò Öèéþôéäáò õðÞñîå êáôÜ ôçí ðáëáéï÷ñéóôéáíéêÞ ðåñßïäï ó÷åôéêÜ
ðõêíïêáôïéêçìÝíç. ÁñêåôÝò áðü ôéò ðüëåéò ôçò ãíþñéóáí ïéêïíïìéêÞ Üíèéóç, üðùò
ìáñôõñïýí ïé ðçãÝò, ôá íïìßóìáôá êáé ç êáëÞ ðïéüôçôá ôùí êôçñßùí êáé ôùí
øçöéäùôþí äáðÝäùí. Ç ôáñáãìÝíç åðï÷Þ ðïõ áêïëïýèçóå ôï èÜíáôï ôïõ
Éïõóôéíéáíïý, ç ïéêïíïìéêÞ ðáñáêìÞ, ïé öõóéêÝò êáôáóôñïöÝò êáé ïé âáñâáñéêÝò
åðéäñïìÝò êëüíéóáí áóöáëþò ôçí ïéêïíïìéêÞ åõñùóôßá êáé ïäÞãçóáí ôéò
ðåñéóóüôåñåò áðü ôéò ðüëåéò óå óõññßêíùóç. Ëßãåò üìùò öáßíåôáé üôé Þôáí ïé ðüëåéò
ðïõ åãêáôáëåßöèçêáí ïñéóôéêÜ êáôÜ ôçí ðåñßïäï áõôÞ, óå áíôßèåóç ìå ü,ôé ðéóôåýåôáé
ãåíéêÜ ãéá ôïõò ðáëáéï÷ñéóôéáíéêïýò ïéêéóìïýò ôùí åëëáäéêþí ðáñáëßùí. Áðü ôéò
èÝóåéò ðïõ ðñïáíáöÝñáìå, ìüíï ç ðåñéï÷Þ ôçò âáóéëéêÞò ôùí Äáöíïõóßùí Ëïêñþí
ôåêìçñéùìÝíá áðü ôçí áíáóêáöéêÞ óôñùìáôïãñáößá äåí óõíå÷ßæåé íá æåé ìåôÜ ôá
ôÝëç ôïõ 6ïõ áé. Óôéò ðåñéóóüôåñåò áðü ôéò áíèçñÝò ðüëåéò ôùí ðáñáëßùí, üðùò ï
Å÷ßíïò, ç ËÜñéóá ÊñåìáóôÞ, ç Óôõëßäá, ç ÓêÜñöåéá, ï Êýíïò, ç ÁôáëÜíôç -Ïðïýíôáò,
ïé ÁëÝò êáé ç ËÜñõìíá, áëëÜ êáé ôéò ðüëåéò ôçò åíäï÷þñáò, üðùò ç Ëáìßá, ç ÕðÜôç,
êáé ç ÅëÜôåéá, ç æùÞ óõíå÷ßæåôáé Þ áíáêÜìðôåé îáíÜ óôçí ßäéá èÝóç óôïõò
âõæáíôéíïýò ÷ñüíïõò, êáé ìüíï ôá ôïðùíýìéá áëëÜæïõí ïñéóìÝíåò öïñÝò, üðùò
óõìâáßíåé ìå ôç ËÜñéóá ÊñåìáóôÞ, ôçí ÕðÜôç êáé ôïí Ïðïýíôá. ÔÝëïò, ðñÝðåé íá
õðÜñ÷ïõí êáé ìåìïíùìÝíá öáéíüìåíá, üðùò óôï Èáõìáêü, ðïõ ç ðüëç óôïõò
âõæáíôéíïýò ÷ñüíïõò ìåôáöÝñåôáé óå áñêåôÞ áðüóôáóç êáé óå èÝóç ðéï ï÷õñÞ. Èá
ðñÝðåé üìùò íá Ý÷ïõìå êáôÜ íïõ üôé ç åéêüíá ðïõ ó÷çìáôßæïõìå óÞìåñá áðïôåëåß
ìÝñïò ìüíï ôïõ áñ÷éêïý ïéêéóôéêïý éóôïý ôçò ðåñéï÷Þò. ÄéÜóðáñôá åõñÞìáôá, êõñßùò
êéíçôÜ, ðïõ Ýñ÷ïíôáé êáôÜ êáéñïýò óôï öùò, õðïäåéêíýïõí üôé ìåãÜëï ìÝñïò áðü ôïí
áñ÷éêü “ðáëáéï÷ñéóôéáíéêü ÷Üñôç” ôçò Öèéþôéäáò ìáò åßíáé áêüìç Üãíùóôï êáé ç
éóôïñßá ôçò ðåñéï÷Þò åîáêïëïõèåß íá åßíáé óêïôåéíÞ. Åëðßæïõìå üôé óôï ìÝëëïí
ðåñéóóüôåñåò êáé óõóôçìáôéêüôåñåò áñ÷áéïëïãéêÝò Ýñåõíåò èá ìðïñÝóïõí íá
óõìðëçñþóïõí ôéò ãíþóåéò ìáò ãéá ôçí áäéÜëåéðôç éóôïñéêÞ ðïñåßá ôçò ôüóï
åíäéáöÝñïõóáò êáé óçìáíôéêÞò áõôÞò ðåñéï÷Þò ôïõ åëëáäéêïý ÷þñïõ.

102. ËÁÆÁÑÉÄÇÓ Ð., ÁÄ 23 (1968), 252, ÁÄ 24 (1969), Â1 (×ñïíéêÜ), 218 êáé ÁÄ 25 (1970), Â1
(×ñïíéêÜ), 268 (üðïõ áíáöÝñïíôáé ôá ìáñìÜñéíá ìÝëç ðïõ ìåôáöÝñèçêáí ðñïò öýëáîç óôïí ðåñßâïëï ôïõ
íáïý ôïõ Áãßïõ ÍéêïëÜïõ).

ÅÉÓÇÃÇÔÇÓ
ÄçìÞôñéïò Â. Ãüíçò
êáèçãçôÞò Ðáíåðéóôçìßïõ Áèçíþí
ÈÅÌÁ

Ãñçãüñéïò ï ÂõæÜíôéïò,
äéäÜóêáëïò ôïõ ïóßïõ Áèáíáóßïõ ôïõ Ìåôåùñßôïõ

Á

ò ìïõ åðéôñáðåß íá áñ÷ßóù ôçí åéóÞãçóÞ ìïõ ìå Ýíá ëïãïðáßãíéï, ðïõ Ý÷åé
ùò áöåôçñßá ôïõ ôïí Ãñçãüñéï Èåïëüãï: "ÁèáíÜóéïí åðáéíþí, áñåôÞí
åðáéíÝóïìáé"1. Ôïí äéäÜóêáëïí åðáéíþí, ÁèáíÜóéïí åðáéíÝóïìáé.
Ôçí áöïñìÞ ãéá ôçí ðáñïýóá áíáêïßíùóç ìïõ ôçí Ýäùóå ï Âßïò ôïõ óõìðáôñéþôç
ìáò ïóßïõ Áèáíáóßïõ ôïõ Ìåôåùñßôç êáé óõãêåêñéìÝíá ôï åîÞò ÷ùñßï: Çóõ÷ßáò äå
ìÝôñïõ, åðåß ïõê åéìß ôáýôçò åí ðåßñá, ôé åéðåßí ïõê Ý÷ù. ¼ìùò Þêïõóá ðáñÜ ôïõ åìïý
åðéóôÜôïõ, ïò çí ôïõò åí ôù Áãßù ¼ñåé çóõ÷áóôÜò áêñéâùóÜìåíïò êáé Ýëåãå ðñïò ìå
üôé åí ôç åñãáóßá ôïõ ðáôñüò ìüëéò ç äõÜò ôùí çóõ÷áóôþí ôþíäå éóïññïðåß, ïõò êáãþ
åßäïí2. Êáé áõèüñìçôá áíáöýåôáé ôï åñþôçìá: ÕðÞñîå ï üóéïò ÁèáíÜóéïò ìÝëïò ôçò
÷ïñåßáò ôùí çóõ÷áóôþí ôïõ ÉÄ´ áéþíá;
Áí áíáãíþóåé êáíåßò ôï Âßï ôïõ ìå ðñïóï÷Þ, èá äéáðéóôþóåé üôé ï ÁèáíÜóéïò
óôçí ðïñåßá ôïõ ðñïò ôïí ìïíá÷éêü âßï Þëèå óå åðáöÞ ìå áñêåôïýò ðíåõìáôéêïýò
Üíäñåò ôçò åðï÷Þò ôïõ. ÓõãêåêñéìÝíá ìíçìïíåýïíôáé ïé: Ãñçãüñéïò ÓéíáÀôçò, ÄáíéÞë
ï çóõ÷áóôÞò, Éóßäùñïò Âïõ÷åéñÜò, Ãñçãüñéïò Áêßíäõíïò3, éåñïìüíá÷ïò ÊÜëëéóôïò
ôçò óêÞôçò ôïõ ÌáãïõëÜ, éåñïìüíá÷ïò Ãñçãüñéïò, ìïíá÷üò ÌùõóÞò4 êáé åðßóêïðïò
Óåñâßùí ÉÜêùâïò5. Áðü ôéò áíùôÝñù ðñïóùðéêüôçôåò, áí áöáéñÝóïõìå ôïí Ãñçãüñéï
Áêßíäõíï, ï ïðïßïò áñãüôåñá êáôåôÜãç óôï óôñáôüðåäï ôùí áíôéçóõ÷áóôþí êáé
ìÜëéóôá áíÝëáâå ôï ñüëï ôïõ çãÝôç ôïõò ìåôÜ ôçí áðïìÜêñõíóç ôïõ ÂáñëáÜì ôïõ
Êáëáâñïý áðü ôï ÂõæÜíôéï6, üëïé ïé õðüëïéðïé áíÞêáí óôï óôñáôüðåäï ôùí
çóõ÷áóôþí.
Ï üóéïò Ãñçãüñéïò ï ÓéíáÀôçò, êáôÜ ôïí âéïãñÜöï ôïõ ÊÜëëéóôï, ðáôñéÜñ÷ç
Êùíóôáíôéíïõðüëåùò, õðÞñîå ï åéóçãçôÞò ôçò çóõ÷ßáò óôï ¢ãéïí ¼ñïò, üðïõ
óõíÜíôçóå ðïëëïýò ìïíá÷ïýò ðïõ åîáíôëïýóáí ôçí üëç öñïíôßäá ôïõò ðåñß ôï
ðñáêôéêüí, åéò çóõ÷ßáí äå Þ êáé íïüò ôÞñçóéí êáé èåùñßáí åðåñùôþìåíïé ïõäÝ åé
ïíüìáôé åãíþñéæïí ôïýôï Ýëåãïí7. Ìüíï óôç óêÞôç ôïõ ÌáãïõëÜ (êïíôÜ óôç ìïíÞ
ÖéëïèÝïõ) óõíÜíôçóå ôñåéò ìïíá÷ïýò, ôïõò ÇóáÀá, ÊïñíÞëéï êáé ÌáêÜñéï, ïé ïðïßïé
äåí áó÷ïëïýíôáí ìüíïí ðåñß ôï ðñáêôéêüí, áëëÜ êáé ðåñß ôï èåùñçôéêüí åðß ìéêñüí
ðïéïõìÝíïõò ôçí áó÷ïëßáò8. Åß÷å ôç öéëïäïîßá íá äéáóðåßñåé ìåôÜ ëáìðñüôçôïò
äáøéëþò ôï ôçò çóõ÷ßáò êáëüí ü÷é ìüíï óôïõò Ñùìáßïõò (Âõæáíôéíïýò) êáé ôïõò
ÂïõëãÜñïõò (óôç ÷þñá ôùí ïðïßùí åß÷å åãêáôáóôÞóåé ôï çóõ÷áóôéêü ôïõ êÝíôñï, ôá
Ðáñüñéá), áëëÜ êáé óôïõò ÓÝñâïõò êáé åðÝêåéíá9.
Ï ÄáíéÞë, üðùò ðñïäßäåé êáé ï ÷áñáêôçñéóìüò ðïõ óõíïäåýåé ôï üíïìÜ ôïõ,
õðÞñîå çóõ÷áóôÞò10. Äåí öáßíåôáé íá ôáõôßæåôáé ìå ôïí ïìþíõìï ìçôñïðïëßôç Áßíïõ,
ðïõ åßíáé ãíùóôüò êáé ùò ðáñáëÞðôçò åðéóôïëÞò ôïõ ïóßïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ ÐáëáìÜ,
ôïõ áñ÷çãÝôç ôïõ çóõ÷áóôéêïý êéíÞìáôïò ôïí ÉÄ´ áéþíá11.
Ï Éóßäùñïò Âïõ÷åéñÜò áíÞêåé óôç ÷ïñåßá ôùí çóõ÷áóôþí. ÌáèÞôåõóå êïíôÜ óôïí
ÃåñÜóéìï ôïí ÓéíáÀôç, ìáèçôÞ ôïõ ïóßïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ ÓéíáÀôç, êáé åðéäßùîå íá ãßíåé

Ãñçãüñéïò ï ÂõæÜíôéïò, äéäÜóêáëïò ôïõ ïóßïõ Áèáíáóßïõ ôïõ Ìåôåùñßôïõ

69

ìáèçôÞò êáé ôïõ ôåëåõôáßïõ12. ÓõíäÝèçêå ìå öéëßá ìå ôïí óõìðáôñéþôç ôïõ êáé
ïìïúäåÜôç ôïõ Ãñçãüñéï ôïí ÐáëáìÜ, åîåëÝãç ìçôñïðïëßôçò Ìïíåìâáóßáò êáé
õðÞñîå ï ðñþôïò çóõ÷áóôÞò ðïõ áíÞëèå óôïí ðáôñéáñ÷éêü èñüíï ôçò
Êùíóôáíôéíïõðüëåùò (1347-1350)13.
Ï éåñïìüíá÷ïò ÊÜëëéóôïò ôçò óêçíÞò ôïõ ÌáãïõëÜ åßíáé ü÷é ìüíï ãíùóôüôáôïò
çóõ÷áóôÞò, áãáðçìÝíïò ìáèçôÞò ôïõ ïóßïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ ÓéíáÀôç, áëëÜ êáé
áîéüëïãïò ìá÷çôÞò, ðïõ ùò ðáôñéÜñ÷çò Êùíóôáíôéíïõðüëåùò (1350-1353, 13551363/64) åñãÜóôçêå ãéá ôç äéêáßùóç ôùí çóõ÷áóôéêþí áðüøåùí ôïõ Ãñçãïñßïõ
ÐáëáìÜ, êõñßùò óôç óýíïäï ôïõ 1351 óôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç14. Äåí èåùñþ ðåñéôôü
íá åðáíáëÜâù üôé ï ÊÜëëéóôïò åßíáé êáé ï âéïãñÜöïò ôïõ çóõ÷áóôÞ Ãñçãïñßïõ ôïõ
ÓéíáÀôç.
Ï åðßóêïðïò Óåñâßùí ÉÜêùâïò äåí Þôáí ôõ÷áßá ðñïóùðéêüôçôá. ÕðÞñîå Ýíáò áðü
ôïõò äþäåêá ìáèçôÝò ôïõ ïóßïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ ÓéíáÀôç óôï ¢ãéïí ¼ñïò (ÃåñÜóéìïò
åî Åõñßðïõ, ÉùóÞö åî Åõñßðïõ, Íéêüëáïò åî Áèçíþí, ÌÜñêïò åê Êëáæïìåíþí,
ÊÜëëéóôïò, ÉÜêùâïò, Ááñþí, ÌùõóÞò, Ëïããßíïò, ÊïñíÞëéïò, ÇóáÀáò êáé ÊëÞìçò áðü
ôç Âïõëãáñßá)15. ¢ñá ç çóõ÷áóôéêÞ ôïõ éäéüôçôá äåí ðñÝðåé íá áìöéóâçôåßôáé.
Êáé ï ìïíá÷üò ÌùõóÞò, ìå ôïí ïðïßï ï ÁèáíÜóéïò áóêÞôåõóå óôç ÌçëÝá ôïõ
Áãßïõ ¼ñïõò, ðñÝðåé íá êáôáôáãåß ìåôáîý ôùí çóõ÷áóôþí. Ôïýôï ìáò ôï
õðáãïñåýïõí ôÝóóåñéò êõñßùò äéáðéóôþóåéò: á) Ï ÁèáíÜóéïò ôçí ðëçñïöïñßá ãéá
ôïõò äýï ðíåõìáôéêïýò ãÝñïíôåò (éåñïìüíá÷ï Ãñçãüñéï êáé ìïíá÷ü ÌùõóÞ), ðïõ
ìüíáæáí óôç ÌçëÝá êáé åß÷áí öèÜóåé "åéò Üêñïí áñåôÞò", ôçí Üíôëçóå áðü ôïí
çóõ÷áóôÞ éåñïìüíá÷ï ÊÜëëéóôï óôç óêÞôç ôïõ ÌáãïõëÜ16, üðïõ åß÷å åãêáôáóôáèåß ï
üóéïò Ãñçãüñéïò ï ÓéíáÀôçò ìå ôç äùäåêÜäá ôùí ìáèçôþí ôïõ17. ¢ñá ï ÌùõóÞò
ðñÝðåé íá Þôáí ãíùóôüò ôïõ Êáëëßóôïõ. â) Óôïí êáôÜëïãï ôùí ìáèçôþí ôïõ ïóßïõ
Ãñçãïñßïõ ôïõ ÓéíáÀôç öéãïõñÜñåé êáé ôï üíïìá ôïõ ÌùõóÞ18. ã) Ï ÌùõóÞò, üôáí
õðï÷ñåþèçêå íá ÷ùñéóôåß áðü ôçí áêïëïõèßá ôïõ éåñïìïíÜ÷ïõ Ãñçãïñßïõ, æÞôçóå
Üóõëï óôç ìïíÞ ôùí ÉâÞñùí19, ç ïðïßá âñéóêüôáí êïíôÜ óôç óêçíÞ ôïõ ÌáãïõëÜ. Óôçí
ßäéá ìïíÞ êáôÝöõãå óå ðñïãåíÝóôåñï ÷ñüíï êáé ï éåñïìüíá÷ïò ÊÜëëéóôïò20. ä) Ôï
1340 ìåôáîý ôùí áãéïñåéôþí ìïíá÷þí, ïé ïðïßïé õðÝãñáøáí ôïí ðåñéþíõìï
Áãéïñåßôéêï Ôüìï Þôáí êáé: Ï åõôåëÞò ãÝñùí êáé åí ìïíá÷ïßò åëÜ÷éóôïò ÌùûóÞò. Áðü
ïñéóìÝíá ìÜëéóôá ÷åéñüãñáöá ðïõ äéáóþæïõí ôéò õðïãñáöÝò ôïõ Áãéïñåéôéêïý Ôüìïõ
ðëçñïöïñïýìåèá üôé ï ãÝñùí ÌùõóÞò ðñïåñ÷üôáí áðü ôç ìïíÞ ôùí ÉâÞñùí (ï áðü
ôçò ôùí ÉâÞñùí êõñ ÌùõóÞò)21. Ôá áíùôÝñù äåí íïìßæù üôé ðñÝðåé íá èåùñçèïýí
ôõ÷áßá êáé óõìðôþóåéò êáé íá áðïêëåßïõí ôïí ôáõôéóìü ôïõ ÌùõóÞ ôçò óêÞôçò ôïõ
ÌáãïõëÜ, ôïõ åñçìçôçñßïõ ôçò ÌçëÝáò êáé ôçò ìïíÞò ôùí ÉâÞñùí. Ôçí çóõ÷áóôéêÞ
éäéüôçôá ôïõ ãÝñïíôïò ÌùõóÞ ìáñôõñåß êõñßùò ç õðïãñáöÞ ôïõ Áãéïñåéôéêïý Ôüìïõ,
éäéáßôåñá áí ëçöèåß õð' üøç üôé áõôüò áðïôåëåß åðßóçìï êåßìåíï äéêáéþóåùò êáé
äéáêçñýîåùò ôçò äéäáóêáëßáò ôïõ çóõ÷áóôÞ áãßïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ ÐáëáìÜ22.
ÁöÞóáìå ôåëåõôáßï ôïí éåñïìüíá÷ï Ãñçãüñéï, ãéáôß áõôüò õðÞñîå ï ðñáãìáôéêüò
ðíåõìáôéêüò ãÝñïíôáò êáé äéäÜóêáëïò ôïõ íåáñïý Áíäñïíßêïõ (ìåôÝðåéôá Áíôùíßïõ
êáé Áèáíáóßïõ) áðü ôáò ÍÝáò ÐÜôñáò (ôç óçìåñéíÞ ÕðÜôç). ÐñÝðåé íá åðéóçìáíèåß
üôé ãéá ôïí éåñïìüíá÷ï Ãñçãüñéï äåí Ý÷åé ãñáöåß ìÝ÷ñé óÞìåñá Ýíá åéäéêü Üñèñï. Êáé
ôïýôï åßíáé åýëïãï, áöïý ï Ãñçãüñéïò "æåé" óôç óêéÜ ôïõ ïóßïõ Áèáíáóßïõ. ¸ôóé
üðïéïò ãñÜöåé ãéá ôï âßï ôïõ Áèáíáóßïõ êáé ôç ó÷Ýóç ôïõ ìå ôá ÌåôÝùñá,
õðï÷ñåùôéêÜ èá áó÷ïëçèåß, åßôå åêôåôáìÝíá åßôå äéá âñá÷Ýùí, êáé ìå ôïí Ãñçãüñéï.
Ôçí ðáñïýóá üìùò äéáðñáãìÜôåõóç, ðïõ áðïóêïðåß óôçí áíß÷íåõóç ôçò ôáõôüôçôáò

70

ÄçìÞôñéïò Â. Ãüíçò

ôïõ Ãñçãïñßïõ êáé ü÷é óôç âéïãñÜöçóÞ ôïõ, äåí ôçí åíäéáöÝñåé ç "ó÷åôéêÞ"
âéâëéïãñáößá, ãé' áõôü êáé èá åóôéÜóåé ôçí ðñïóï÷Þ ôçò êõñßùò óå åéäéêÝò ðçãÝò. Ôé
üìùò ãíùñßæïõìå ãé' áõôüí áðü ôï ðçãáßï õëéêü;
Ï éåñïìüíá÷ïò Ãñçãüñéïò ìáæß ìå ôïí ìïíá÷ü ÌùõóÞ áóêÞôåõáí óôçí ôïðïèåóßá
ÌçëÝá, ðÜíù óôï üñïò ôïõ ¢èùíïò, óå ìÝñïò áðïìåìïíùìÝíï êáé áöéëüîåíï, áöïý
ôï ðïëý êñýï äåí åðÝôñåðå íá öõôñþíïõí óå áõôü Þìåñá äÝíôñá, áëëÜ ìüíï ðßôõåò
õøßêïìïé êáé êÝäñïé äáóýôáôïé. Áìöüôåñïé ïé ãÝñïíôåò åß÷áí ðñïïäåýóåé ðíåõìáôéêÜ
êáé åß÷áí öèÜóåé åéò Üêñïí áñåôÞò.
ÊïíôÜ ôïõò ùò ðíåõìáôéêÜ ôÝêíá áóêÞôåõáí êáé Üëëïé ìïíá÷ïß. ÅðéäñïìÞ
Ôïýñêùí õðï÷ñÝùóå ôïõò áóêçôÝò íá áíáæçôÞóïõí áóöáëÝò êáôáöýãéï. Ï ãÝñùí
ÌùõóÞò ìå Ýíáí áêüëïõèü ôïõ, ôïí ÓôÝöáíï, êáôÝöõãå óôç ìïíÞ ôùí ÉâÞñùí. Ï
éåñïìüíá÷ïò Ãñçãüñéïò ðáñÝëáâå äýï ìïíá÷ïýò, ôïí ÁèáíÜóéï êáé ôïí ÃáâñéÞë, êáé
ðÞñå ôï äñüìï ðñïò ôá åóðÝñéá. Áöïý ðÝñáóáí áðü ôç Èåóóáëïíßêç êáé ôç ÂÝñïéá,
ìåôÜ áðü ðñïôñïðÞ ôïõ åðéóêüðïõ Óåñâßùí Éáêþâïõ êáôåõèýíèçêáí ðñïò ôïõò
âñÜ÷ïõò ôùí Ìåôåþñùí. Ç áêïëïõèßá åãêáôáóôÜèçêå óôï ëßèï ôïí êáëïýìåíï
Óôýëï23. Ï Ãñçãüñéïò, üôáí óõíåéäçôïðïßçóå ôçí õðåñâïëéêÞ óêëçñüôçôá ôïõ ôüðïõ
êáé ôï "áðáñÜêëçôïí", Þèåëå íá êáôåâåß áìÝóùò áðü ôï âñÜ÷ï êáé íá ðÜñåé ôï äñüìï
ôçò åðéóôñïöÞò. Ï ÁèáíÜóéïò ôüôå õðïó÷Ýèçêå óôï ãÝñïíôÜ ôïõ üôé èá ôïõ
åîáóöÜëéæå áõôüò ôá áíáãêáßá (Üñôïí, ïßíïí êáé Ýëáéïí) êáé êáôüñèùóå íá
áðïôñÝøåé ôçí áíá÷þñçóÞ ôïõ. Ï ãÝñïíôáò êáôÝóôç ìáãíÞôçò ãéá ôïõò ðéóôïýò ôùí
ãýñù ðåñéï÷þí êáé ðïëëïß (Üñ÷ïíôåò êáé áñ÷üìåíïé, éåñåßò êáé ìïíÜæïíôåò) Ýóðåõäáí
íá ôïí åðéóêåöèïýí. Êáé üëïé åðÝóôñåöáí óôçí ðáôñßäá ôïõò áðïêïìßæïíôáò ìåãÜëç
ùöÝëåéá áðü ôçí ðíåõìáôéêÞ ïìéëßá ôïõ ãÝñïíôá. Êáé ï âéïãñÜöïò ôïõ Áèáíáóßïõ
ó÷ïëéÜæåé óôï óçìåßï áõôü: Çí ãáñ êáé ëüãù êáé ðñÜîåé êáé èåùñßá ÷Üñéôïò ìåóôüò ï
áíÞñ24.
Ç ðíåõìáôéêÞ áêôéíïâïëßá ôïõ ãÝñïíôá åßëêõóå êáé Üëëïõò áäåëöïýò êáé Ýôóé
óõãêñïôÞèçêå ìéá áîéüëïãç áêïëïõèßá. Ôüôå ï Ãñçãüñéïò áðÜëëáîå áðü ôç äéáêïíßá
ôïí ÁèáíÜóéï êáé ôïõ åðÝôñåøå íá çóõ÷Üæåé ðÝíôå, êáé áñãüôåñá, Ýîé çìÝñåò ôçí
åâäïìÜäá, óå êÜðïéá áðüóôáóç áðü ôçí êáôïéêßá ôùí ìïíá÷þí, áó÷ïëïýìåíïò ìå ôï
åñãü÷åéñï êáé ôçí ðñïóåõ÷Þ. Ôï ÓÜââáôï ôï âñÜäõ êáé ôçí ÊõñéáêÞ Þôáí
õðï÷ñåùìÝíïò íá åðéóôñÝöåé óôï êÜèéóìá, ãéá íá ëáìâÜíåé ìÝñïò óôçí áãñõðíßá, íá
ìåôáëáìâÜíåé ôùí èåßùí ìõóôçñßùí êáé íá óõììåôÝ÷åé óôçí êïéíÞ ôñÜðåæá ôçò
áäåëöüôçôáò25. Ç áíùôÝñù ðñáêôéêÞ ôïõ ãÝñïíôïò Ãñçãïñßïõ äåí ìáò ðáñáðÝìðåé
ìüíï óôï èåóìü ôùí áñ÷áßùí ëáõñþí, áëëÜ êáé óôçí ðñáêôéêÞ ôïõ ïóßïõ Ãñçãïñßïõ
ôïõ ÓéíáÀôç, ó÷åäüí óýã÷ñïíïõ Þ ìÜëëïí ëßãï ðñïãåíÝóôåñïõ ôïõ äéêïý ìáò
Ãñçãïñßïõ. ×áñáêôçñéóôéêü åßíáé ôï ðáñÜäåéãìá ôïõ ïóßïõ Èåïäïóßïõ ôïõ
Ôõñíïâßôç. Ï Ãñçãüñéïò ÓéíáÀôçò åîåôßìçóå ôçí ðíåõìáôéêÞ ðñüïäï ôïõ Èåïäïóßïõ
êáé ôïí äéÝôáîå íá çóõ÷Üæåé êáôÜ ìüíáò, ìáêñéÜ áðü ôç ìïíÞ, óå êåëëß, ãéá íá
åéóÝëèåé óå ðåéñáóìü êáé íá áíÝëèåé óå õøçëüôåñá åðßðåäá ôåëåéüôçôáò. Ï
Èåïäüóéïò ôåëéêÜ åîÞëèå íéêçôÞò áðü ôç äïêéìáóßá26.
Áñãüôåñá ï Ãñçãüñéïò åðÝôñåøå óôïí ÁèáíÜóéï íá åãêáôáóôáèåß åðÜíù óôïí
Ðëáôýëéèï ìáæß ìå äýï Üëëïõò ìïíá÷ïýò (Ãñçãüñéï êáé Ðá÷þìéï), áí êáé ôïí
ðñïüñéæå ãéá äéÜäï÷ü ôïõ óôï êÜèéóìá ôïõ Óôýëïõ27.
ÌåôÜ áðü äÝêá Ýôç, áðü ôçí åãêáôÜóôáóÞ ôïõ óôïí Óôýëï, ï Ãñçãüñéïò, åî áéôßáò
êÜðïéáò óõíùìïóßáò ôùí ôïðéêþí ðáñáãüíôùí, áíá÷þñçóå îáöíéêÜ ãéá ôçí
Êùíóôáíôéíïýðïëç. Ç áðþëåéá ôïõ äéäáóêÜëïõ óôïß÷éóå ðïëý óôïí ÁèáíÜóéï, ãé'

Ãñçãüñéïò ï ÂõæÜíôéïò, äéäÜóêáëïò ôïõ ïóßïõ Áèáíáóßïõ ôïõ Ìåôåùñßôïõ

71

áõôü, üôáí ðëçñïöïñÞèçêå ôçí áíá÷þñçóÞ ôïõ, Ýôñåîå îïðßóù ôïõ, ãéá íá ôï öèÜóåé.
Ôïí Ýöèáóå óôç Èåóóáëïíßêç êáé ôïí ðáñáêÜëåóå íá ôïõ åðéôñÝøåé íá ôïí
áêïëïõèÞóåé "üðïé êáé ðïñåýåôáé". Ï äéäÜóêáëïò üìùò äåí éêáíïðïßçóå ôï áßôçìÜ
ôïõ, áëëÜ ôïí ðñüóôáîå íá åðéóôñÝøåé óôç ëéèüðïëç ôùí Ìåôåþñùí, íá ïñßóåé ùò
åðéêåöáëÞò ôïõ êáèßóìáôïò óôïí Óôýëï ôïí éåñïìüíá÷ï ÁíáóôÜóéï êáé ï ßäéïò íá
áðÝëèåé óôï íÝï êåëß ôïõ, ôï ïðïßï êáé áãáðïýóå éäéáßôåñá. Ï áðï÷ùñéóìüò ôïõ
äéäáóêÜëïõ êáé ôïõ ìáèçôÞ óõíïäåýèçêå ìå äÜêñõá êáé åõ÷Ýò. Ï Ãñçãüñéïò
åìðéóôåýèçêå óôïí ÁèáíÜóéï êáé ôç óùôçñßá äýï éåñïìïíÜ÷ùí ðïõ ôïí óõíüäåõáí
(ËáâÝ ôïýôïõò ìåè' åõáôïý êáé öñüíôéóïí õðÝñ ôçò óùôçñßáò áõôþí). ÅðåéäÞ ï
Ãñçãüñéïò Ýìåéíå áñêåôÜ Ýôç óôï êÜèéóìá ôïõ Óôýëïõ, Ýëáâå ôçí åðùíõìßá Óôõëßôçò.
Óôçí ðñùôåýïõóá ôçò áõôïêñáôïñßáò, üðïõ åãêáôáóôÜèçêå, áðüêôçóå ôï óåâáóìü
üëùí, ü÷é ìüíï ôùí êïóìéêþí áñ÷üíôùí êáé ôùí ìåãéóôÜíùí, áëëÜ êáé ôïõ ðáôñéÜñ÷ç
êáé ôùí âáóéëÝùí, ïé ïðïßïé üëïé ôïõò ôïí óÝâïíôáí ùò êïéíü ðáôÝñá. Åêåß ï
Ãñçãüñéïò ìå ôïõò ëüãïõò ôïõ êáé ôï ðáñÜäåéãìá ôïõ âßïõ ôïõ êáèïäÞãçóå ðïëëïýò
óôï óùóôüôåñï âßï^ ôÝëïò åîáíôëçìÝíïò áðü ôçí áññþóôéá ôïõ, ôçí õäñùðéêßá, êáé ôá
ãçñáôåéÜ, áíá÷þñçóå ãéá ôïí Êýñéï, áöÞíïíôáò ðßóù ôïõ ðïëëïýò ìáèçôÝò,
ðåôõ÷çìÝíïõò óôç æùÞ ôïõò áðü êÜèå Üðïøç28.
Ôá áíùôÝñù óôïé÷åßá ãéá ôïí Ãñçãüñéï áíôëåß ï åéäéêüò åñåõíçôÞò áðü ôï Âßï ôïõ
ïóßïõ Áèáíáóßïõ ôïõ Ìåôåùñßôç. Ìéá óõìðëçñùìáôéêÞ óçìáíôéêÞ åßäçóç ãéá ôï
Ãñçãüñéï áñõüìåèá áðü ôï Óýããñáììá éóôïñéêüí ùò åí óõíüøåé óõíôåèÝí, äçëïýí ðåñß
ôçò óêÞôåùò, üôé ôÝ åóôé ôçò õðåñáãßáò Èåïôüêïõ ôçò ÄïõðéÜíïõ êáé Óôáãþí, êáé ðùò
ôçí óÞìåñïí ëÝãåôáé ôïõ Ìåôåþñïõ. Óôï áîéüëïãï áõôü êåßìåíï ï Ãñçãüñéïò êáëåßôáé
Ãñçãüñéïò ï Ðïëßôçò29.
ÊáôÜ ôçí çìåôÝñá Üðïøç, ç Ýñåõíá ãéá ôçí ðñïóùðéêüôçôá êáé ôçí ôáõôüôçôá ôïõ
éåñïíïíÜ÷ïõ Ãñçãïñßïõ, ôïõ ðíåõìáôéêïý ãÝñïíôá ôïõ ïóßïõ Áèáíáóßïõ ôïõ
Ìåôåùñßôç, ðñÝðåé íá åðåêôáèåß êáé óå Üëëåò ìç ìåôåùñßôéêåò ðçãÝò, äéüôé åßìáé
ðåðåéóìÝíïò üôé ï éåñïìüíá÷ïò Ãñçãüñéïò ôáõôßæåôáé ìå ôïí ðíåõìáôéêü äéäÜóêáëï
ôïõ ïóßïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ ÐáëáìÜ, ï ïðïßïò óôéò ðçãÝò åßíáé ãíùóôüò ùò Ãñçãüñéïò ï
ðÜíõ êáé Ãñçãüñéïò ï Äñéìýò. Ãéá ôïí Ãñçãüñéï ôïí ðÜíõ áñêåôÜ óôïé÷åßá ìáò äßíåé ï
Âßïò ôïõ ïóßïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ ÐáëáìÜ30, åíþ ìå ôïí Ãñçãüñéï ôïí Äñéìý ó÷åôßæåôáé ôï
êáôùôÝñù áðüóðáóìá ôïõ Íéêçöüñïõ ÃñçãïñÜ: Åß÷å ãáñ ôÞíäå ôçí íüóïí áõôüò êáé
ðñéí Âõæáíôßïéò åðéäåäçìçêÝíáé ôïí ÂáñëáÜì, êáé ïñÜí åð' åìïý ôå êáé ðëåßóôùí
Üëëùí äéåôåßíåôï ôçí ãå ôïõ èåïý óùìáôéêïßò ïöèáëìïßò ïõóßáí^ ïõ ìüíïí ä' áõôüò,
áëëÜ êáé ï ôïýôïõ äéäÜóêáëïò êáé ïìþíõìïò Ãñçãüñéïò ï Äñéìýò. Êáé ðïëëÜò
åðÞãáãïí áõôïßò åãþ ôáò ëïéäïñßáò, åê ôùí èåßùí ãñáöþí êáôáéó÷ýíáò ôçí Üêáéñïí
êáé áðáßäåõôïí ãëþôôáí áõôþí, üóïí ï ôüôå ðáñåß÷å êáéñüò. Êáé ôïýôï äÞëïí ðÝðñá÷á
óïöïßò áíäñÜóéí åãþ, ôù ôå ìåãÜëù öçìß ëïãïèÝôç êáé üóïé ìåôÜ ôçò óïößáò êáé
áñ÷éåñùóýíç ôçí åáõôþí åêüóìçóáí áñåôÞí. Ïéò êáé öñéêþäåò åõèýò áêïýóáóé ãÝãïíå,
êáé Ìáóóáëéáíþí åêÜëåóáí áßñåóéí ôáõôçíß, êáìÝ ôùí ôïéïýôùí áðÝ÷åóèáé
ðáñÞíåóáí ïìéëéþí ðñüèåóéí üëáéò øõ÷Þò^ åßíáé ãáñ ðáëáéÜí ôéíá öÞìçí, ùò ìÝëëïí
êáôÜ ôçò ôïõ èåïõ åêêëçóßáò Ýóåóèáß ôéíá ìÜëá ìåãßóôçí áßñåóéí, êáê ðáóþí óõììéãÞ
êáé ðïéêßëçí, çí äéïñèùèÞóåóèáé ðáãêïóìßïõ ìéêñïý óõíá÷èåßóçò óõíüäïõ, ðÜíôùí
ó÷åäüí óõíéüíôùí åðéóêüðùí Üìá êáé ðáôñéáñ÷þí^ êáé ôáýôçí ïãäüçí ôå åßíáé êáé
ôåëåõôáßáí ïìïý31.
ÊáôùôÝñù èá åêèÝóù ìå óõóôçìáôéêü ôñüðï ôá åðé÷åéñÞìáôÜ ìïõ ðïõ
èåìåëéþíïõí ôïí ôáõôéóìü ôùí äýï Ãñçãïñßùí.

72

ÄçìÞôñéïò Â. Ãüíçò

á) Êáé ïé äýï Ãñçãüñéïé êáôÜãïíôáé áðü ôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç. ÊáôÜ ôïí Âßï ôïõ
áãßïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ ÐáëáìÜ ï Ãñçãüñéïò ï ðÜíõ åê Âõæáíôßïõ … êáé áõôüò (üðùò
êáé ï Ãñçãüñéïò ï ÐáëáìÜò) ôáò ôïõ ãÝíïõò áñ÷Üò åß÷å32, åíþ êáôÜ ôï "Óýããñáììá
éóôïñéêüí" ï éåñïìüíá÷ïò Ãñçãüñéïò ÷áñáêôçñßæåôáé Ãñçãüñéïò ï Ðïëßôçò. Ôï
åðþíõìï "Ðïëßôçò" óôï óçìåßï áõôü ðñÝðåé íá äçëþíåé ôïí ôüðï êáôáãùãÞò ôïõ
Ãñçãïñßïõ, äçëáäÞ áõôüò êáôáãüôáí áðü ôïí Ðüëéí (=Êùíóôáíôéíïýðïëéí). ÐáñÜ
ôáýôá ï áíáãíþóôçò ôùí êåéìÝíùí ìðïñåß íá ðñïâÜëåé ìéá åýëïãç áíôßññçóç. Ôï
åðþíõìï "Ðïëßôçò" åðéóçìáßíåôáé ìüíï óôï "Óýããñáììá éóôïñéêüí", åíþ ï Âßïò ôïõ
ïóßïõ Áèáíáóßïõ ôïõ Ìåôåùñßôç, ðïõ åßíáé áñ÷áéüôåñïò áðü ôï "Óýããñáììá
éóôïñéêüí" êáé ðéèáíüôáôá ÷ñçóéìïðïéÞèçêå ùò ðçãÞ áðü ôï óõíôÜêôç ôïõ äåõôÝñïõ
êåéìÝíïõ, äåí áíáöÝñåé ôï åðþíõìï33. Ãéáôß; Ï Í. ÂÝçò äßíåé åýóôï÷ç áðÜíôçóç óôï
åñþôçìá: Ï óõíôÜêôçò ôïõ "ÓõããñÜììáôïò éóôïñéêïý" "èá åãíþñéæå åê ðáñáäüóåùò"
ôï ãåãïíüò üôé ï Ãñçãüñéïò êáôáãüôáí áðü ôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç34.
Ï É. Ê. Âïãéáôæßäçò áðïññßðôåé ôï åðé÷åßñçìá ôïõ ÂÝç êáé åðé÷åéñåß íá áðïäåßîåé
üôé ï çìÝôåñïò Ãñçãüñéïò ïíïìÜóôçêå "Ðïëßôçò", åðåéäÞ Ýæçóå ãéá êÜìðïóï ÷ñïíéêü
äéÜóôçìá óôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç. Ôçí Üðïøç áõôÞ ðñïóðáèåß íá óôçñßîåé óôï
êåßìåíï ôïõ Âßïõ ôïõ Áèáíáóßïõ, üðïõ áíáöÝñåôáé äýï öïñÝò üôé ï Ãñçãüñéïò Ýæçóå
ðñï ôïõ èáíÜôïõ ôïõ óôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç35.
Ç èÝóç ôïõ É.Ê. Âïãéáôæßäç åê ðñþôçò üøåùò öáßíåôáé åõëïãïöáíÞò, áöïý Ý÷åé
õðÝñ áõôÞò êáé ôï ãåãïíüò üôé ïé ìïíá÷ïß ëáìâÜíïõí åðþíõìï äçëùôéêü ôçò ìïíÞò, ôçò
ðüëåùò êáé ôïõ ôüðïõ, üðïõ ìïíÜæïõí (ð.÷. ÓéíáÀôçò, Éåñïóïëõìßôçò, Áãéïñåßôçò).
ÐáñÜ ôáýôá ðñÝðåé íá ðáñáôçñÞóïõìå üôé ôï åðé÷åßñçìá ôïõ áíùôÝñù åñåõíçôÞ äåí
áíôÝ÷åé óå óïâáñÞ êñéôéêÞ, åðåéäÞ Ýñ÷åôáé óå öáíåñÞ áíôßèåóç ìå ôçí ôïðéêÞ
ðáñÜäïóç ôùí Ìåôåþñùí. Ôüóï óôï Âßï ôïõ ïóßïõ Áèáíáóßïõ üóï êáé óå Üëëá
êåßìåíá ôùí Ìåôåþñùí ï Ãñçãüñéïò åßíáé ãíùóôüò ìå ôï åðþíõìï Óôõëßôçò. ÅÜí
ëïéðüí ï óõíôÜêôçò ôïõ "ÓõããñÜììáôïò éóôïñéêïý" åðéèõìïýóå íá äþóåé Ýíá
÷áñáêôçñéóôéêü üíïìá óôï äéäÜóêáëï ôïõ Áèáíáóßïõ, èá Ýðñåðå íá ÷ñçóéìïðïéÞóåé
ôï åðþíõìï Óôõëßôçò. Áíôß ôïýôïõ üìùò ôïí ÷áñáêôçñßæåé ìå ôçí åðùíõìßá Ðïëßôçò.
Êáé ðñÜôôåé ôïýôï, åðåéäÞ ãíùñßæåé üôé ï Ãñçãüñéïò ï Óôõëßôçò êáôáãüôáí áðü ôï
ÂõæÜíôéï, áðü ôçí Ðüëç. Ïé ðëçñïöïñßåò ôïõ Âßïõ ôïõ Áèáíáóßïõ äåí äéêáéïëïãïýí
ôç ÷ñÞóç ôïõ åðùíýìïõ Ðïëßôçò, ãéáôß åßíáé ôåëåßùò ãåíéêÝò.
â) Êáé ïé äýï Ãñçãüñéïé åßíáé ðíåõìáôéêïß ãÝñïíôåò êáé ìÜëéóôá åðéêåöáëÞò
áêïëïõèéþí ìïíá÷þí. Ï Ãñçãüñéïò ï ðÜíõ, êáôÜ ôïí Âßï ôïõ áãßïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ
ÐáëáìÜ, áóêÞôåõå óôçí Ýñçìï ôçò Ãëùóóßáò ôïõ Áãßïõ ¼ñïõò êáé Þôáí åðéêåöáëÞò
ïìÜäáò ìïíá÷þí êáèáðåñåß ôéò Ýîáñ÷ïò êáé êïñõöáßïò36. Ôï ßäéï éó÷ýåé êáé ãéá ôïí
éåñïìüíá÷ï Ãñçãüñéï ôüóï óôç ÌçëÝá ôïõ Áãßïõ ¼ñïõò37 üóï êáé óôï êÜèéóìá ôïõ
Óôýëïõ óôïõò âñÜ÷ïõò ôùí Ìåôåþñùí38.
ã) Áìöüôåñïé ïé Ãñçãüñéïé äéáêñßíïíôáí êáé èáõìÜæïíôáí ãéá ôéò áñåôÝò ôïõò êáé
ôéò åðéäüóåéò ôïõò óôïõò áóêçôéêïýò áãþíåò ôïõò. Ï Ãñçãüñéïò ï ðÜíõ ÷ñçìÜôéóå
ìÝãáò… ôéò êáé ðåñéâüçôïò åí çóõ÷ßá êáé íÞøåé êáé èåùñßá êáô' åêåßíï êáéñïý êáé
èáõìÜóôçêå êáè' õðåñâïëÞí ïõ ðáñ' åêåßíïéò ìüíïéò, áëëÜ êáé ðáñÜ ôïéò åí ôç ðáôñßäé
ôá èåßá öéëïóïöïýóé39. ÁëëÜ êáé ï éåñïìüíá÷ïò Ãñçãüñéïò Þôáí ðåñéþíõìïò óôï ¢ãéïí
¼ñïò ùò åéò Üêñïí áñåôÞò åëçëáêþò40, åíþ óôïí Óôýëï ôùí Ìåôåþñùí Ýóðåõäáí
ðïëëïß íá äñÝøïõí ôïõò êáñðïýò ôçò ðíåõìáôéêÞò ôïõ ïìéëßáò, åðåéäÞ çí… êáé ëüãù
êáé ðñÜîåé êáé èåùñßá ÷Üñéôïò ìåóôüò ï áíÞñ41.
ä) Êáé ïé äýï Ãñçãüñéïé áóêÞôåõóáí óôï ¢ãéïí ¼ñïò, ï Ãñçãüñéïò ï ðÜíõ óôçí

Ãñçãüñéïò ï ÂõæÜíôéïò, äéäÜóêáëïò ôïõ ïóßïõ Áèáíáóßïõ ôïõ Ìåôåùñßôïõ

73

Ýñçìï ôçò Ãëùóóßáò42 êáé ï éåñïìüíá÷ïò Ãñçãüñéïò óôç ÌçëÝá43. Ç äéáöïñÜ ùò ðñïò
ôïí ôüðï áóêÞóåùò ôùí äýï Ãñçãïñßùí äåí åßíáé åìðüäéï ãéá ôïí ôáõôéóìü ôùí äýï
áíäñþí, ãéáôß áíáöÝñïíôáé óå äéáöïñåôéêÝò ÷ñïíéêÝò óôéãìÝò. Áðü ðëçñïöïñßåò, ðïõ
áíôëïýìå áðü ôï Âßï ôïõ áãßïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ ÐáëáìÜ, ãíùñßæïõìå üôé ðåñß ôï 1325
åîáéôßáò ôïõñêéêþí åðéäñïìþí óôï ¢ãéïí ¼ñïò ïìÜäá äþäåêá ìïíá÷þí, óôçí ïðïßá
óõììåôåß÷å êáé ï ÐáëáìÜò, õðï÷ñåþèçêáí íá åãêáôáëåßøïõí ôï ¢ãéïí ¼ñïò êáé íá
êáôáöýãïõí óôç Èåóóáëïíßêç, üðïõ óå óýóêåøç áðïöÜóéóáí íá áíáæçôÞóïõí íÝï
ôüðï äéáìïíÞò. Ùò ôÝôïéïò åðåëÝãçóáí ôá Éåñïóüëõìá, áöïý áðïöÜóéóáí êáêåß
ðñïóêõíÞóáíôåò ôï ëïéðüí ôçò æùÞò åí çóõ÷ßá äéÜãåéí44. Åßíáé óáöÝò ðÜíôùò óôçí
ðçãÞ üôé ï éåñïìüíá÷ïò Ãñçãüñéïò äåí áíÞêå óôçí ïìÜäá ôùí äþäåêá ìïíá÷þí45. Äåí
Ýöõãå áðü ôï ¢ãéïí ¼ñïò êáé öáßíåôáé üôé áíáæÞôçóå êáôáöýãéï óôçí Ýñçìç ðåñéï÷Þ
ôçò ÌçëÝáò. Åêåß ìðïñïýóå íá ôïí óõíáíôÞóåé ï üóéïò ÁèáíÜóéïò ìåôÜ ôï 1332
(ðéèáíüò ÷ñüíïò áößîåþò ôïõ óôï ¢ãéïí ¼ñïò)46.
å) Êïéíü âáóéêü óçìåßï ôùí äýï Ãñçãïñßùí åßíáé ç öõãÞ ôïõò óôçí
Êùíóôáíôéíïýðïëç, ìåôÜ áðü áñêåôÜ ÷ñüíéá. Ï Ãñçãüñéïò ï ðÜíõ, êáôÜ ôïí
âéïãñÜöï ôïõ ÐáëáìÜ, èáõìÜóôçêå êáè' õðåñâïëÞí, ïõ ðáñ' åêåßíïéò ìüíïéò, áëëÜ
êáé ðáñÜ ôïéò åí ôç ðáôñßäé ôá èåßá öéëïóïöïýóé ðïëëþ ìÜëëïí ýóôåñïí, üðïõ êáé ôï
ôÝëïò ôçò ðñïóêáßñïõ æùÞò ôáõôçóß äåîÜìåíïò47. Êáé ï Ãñçãüñéïò ï Óôõëßôçò ìåôÜ áðü
äÝêá ÷ñüíéá ðáñáìïíÞ óôïí Óôýëï ìåôáíÜóôåõóå êáé åãêáôáóôÜèçêå óôçí
Êùíóôáíôéíïýðïëç (åí Êùíóôáíôéíïõðüëåé ðáñáãåíüìåíïò)48.
óô) Ôï êýñïò êáé ï èáõìáóìüò ôùí äýï Ãñçãïñßùí áðü ìïíá÷éêïýò, åêêëçóéáóôéêïýò êáé ðïëéôéêïýò ðáñÜãïíôåò óôçí ðñùôåýïõóá ôïõ Âõæáíôßïõ ìáò
ïäçãïýí êáé áõôÜ óôïí ôáõôéóìü ôïõò. Ï Ãñçãüñéïò ï ðÜíõ, üðùò åðéóçìÜíèçêå óôçí
ðñïçãïýìåíç ðáñÜãñáöï, èáõìÜóôçêå êáè' õðåñâïëÞí… êáé ðáñÜ ôïéò åí ôç ðáôñßäé
ôá èåßá öéëïóïöïýóé49. Ïé ôá èåßá öéëïóïöïýíôåò åßíáé ïé ìïíá÷ïß. Ï âéïãñÜöïò ôïõ
ïóßïõ Áèáíáóßïõ åßíáé áíáëõôéêüôåñïò óôï óçìåßï áõôü ãéá ôïí Ãñçãüñéï ôïí
Óôõëßôç. Äåí ôéìÞèçêå ìüíï áðü ôïõò ìïíá÷éêïýò êýêëïõò ùò ðíåõìáôéêüò ãÝñïíôáò,
áëëÜ êáé êáôÝëéðå ìáèçôÜò (äçëáäÞ ìïíá÷ïýò) ðëåßïíÜò ôå êáé ðáíôïßùò åõäïêßìïõò.
Ï Ãñçãüñéïò Þôáí óåâáóôüò óå üëïõò ïõ ìüíïí ôïéò åí ôÝëåé êáé õðåñï÷Þ ìåãéóôÜíïéò,
áëëÜ äç êáé ôù ðáôñéÜñ÷ç êáé ôïéò âáóéëåýóé. ¼ëïé ôïí áíôéìåôþðéæáí êáé ôïí
óÝâïíôáí ùò êïéíü ðíåõìáôéêü ðáôÝñá50.
æ) Êáé ïé äýï Ãñçãüñéïé ðÝèáíáí óôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç. Ï âéïãñÜöïò ôïõ
ÐáëáìÜ, ïìéëþíôáò ãéá ôçí ðáôñßäá ôïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ ðÜíõ, ãñÜöåé: üðïõ êáé ôï
ôÝëïò ôçò ðñïóêáßñïõ æùÞò ôáõôçóß äåîÜìåíïò êáé ðñïò ôçí Üëçêôïí ìåôáâÜò áîßùò
õðü ôïõ Èåïý ìåìáñôýñçôáé, õðåñöõþò ôá ïóôÜ êáé ôçí åêåßíïõ êüíéí äïîÜóáíôïò51. Ï
âéïãñÜöïò ôïõ ïóßïõ Áèáíáóßïõ ðñïóäéïñßæåé êáé áßôéá èáíÜôïõ ôïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ
Óôõëßôç: õðü ôå õäÝñïõ íüóïõ êáé ôù ãÞñåé ôñõ÷ùèåßò ðñïò Êýñéïí åîåäÞìçóå52.
ç) ÁëëÜ êáé ôá åõñýôåñá ÷ñïíéêÜ ðëáßóéá, ìÝóá óôá ïðïßá æïõí êáé äñïõí ïé äýï
Ãñçãüñéïé, ìáò õðáãïñåýïõí ôïí ôáõôéóìü ôïõò. Ï Íéêçöüñïò ÃñçãïñÜò óôç ÑùìáúêÞ
ôïõ Éóôïñßá ãñÜöïíôáò ãéá ôïí Ãñçãüñéï ÐáëáìÜ êáé ôï äéäÜóêáëü ôïõ Ãñçãüñéï ôïí
Äñéìý, éó÷õñßæåôáé üôé åóôñÜöç êáôÜ ôçò äéäáóêáëßáò ôùí äýï áõôþí áíäñþí ðñïôïý
áêüìç íá áöé÷èåß óôï ÂõæÜíôéï ï ÂáñëáÜì ï Êáëáâñüò. ÌÜëéóôá öáíÝñùóå ôéò
äÞèåí áéñåôéêÝò äéäáóêáëßåò ôïõò óôïí ìåãÜëï ëïãïèÝôç Èåüäùñï Ìåôï÷ßôç êáé óå
óïöïýò êáé åíÜñåôïõò áñ÷éåñåßò53. Ùò ãíùóôüí, ï Èåüäùñïò Ìåôï÷ßôçò Ýæçóå êáôÜ ôá
Ýôç 1270-133254. ¢ñá ï ÐáëáìÜò Þôáí äõíáôüí íá ãíùñßóåé ôï äéäÜóêáëü ôïõ êáé ðñéí
ôçí áíá÷þñçóÞ ôïõ áðü ôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç ìå ðñïïñéóìü ôï ¢ãéïí ¼ñïò, äçëáäÞ

74

ÄçìÞôñéïò Â. Ãüíçò

ðñéí áðü ôï 131655. ÐÜëé ïé äýï Üíäñåò ìå ôçí éäéüôçôá ôïõ ðíåõìáôéêïý ãÝñïíôá êáé
ôïõ ðíåõìáôéêïý ôÝêíïõ óõíõðÞñ÷áí óôçí Ýñçìï ôçò Ãëùóóßáò åðß äýï Ýôç (13231325)56.
Ï Ãñçãüñéïò ï ðÜíõ, üðùò Þäç Ý÷åé ëå÷èåß, äåí Ýöõãå ôï Ýôïò 1325 áðü ôï ¢ãéïí
¼ñïò. Åìöáíßæåôáé ùò ðíåõìáôéêüò ãÝñïíôáò óôç ÌçëÝá, óôçí ïðïßá êáôáöåýãåé êáé
ï üóéïò ÁèáíÜóéïò ï Ìåôåùñßôçò (ôüôå Áíäñüíéêïò) (1332). ÍÝá ðåéñáôéêÞ åðéäñïìÞ
óôï ¢ãéïí ¼ñïò õðï÷ñåþíåé äéäÜóêáëï êáé ìáèçôÞ íá ðÜñïõí ôï äñüìï ðñïò ôá
ÌåôÝùñá57. Ï ÷ñüíïò ôçò öõãÞò áðü ôï ¢ãéïí ¼ñïò ðñÝðåé íá ôïðïèåôçèåß
ïðùóäÞðïôå ðñéí áðü ôï Ýôïò 1340, ïðüôå êáé õðåãñÜöç óôï ¢ãéïí ¼ñïò ï ãíùóôüò
Áãéïñåéôéêüò Ôüìïò êáé ìÜëéóôá áðü ôïí óõíüìéëï ôïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ ðÜíõ, ãÝñïíôá
ÌùõóÞ, ðïõ åß÷å âñåé êáôáöýãéï óôç ìïíÞ ôùí ÉâÞñùí58. Óôïí Óôýëï ï äéäÜóêáëïò
Ãñçãüñéïò Ýìåéíå ìéá äåêáåôßá. Ç öõãÞ ôïõ ãéá ôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç Ýãéíå
ïðùóäÞðïôå ìÝóá óôç äåêáåôßá ôïõ 1340, ãéáôß óôç äåêáåôßá ôïõ 1350 âñéóêüôáí óôçí
ðñùôåýïõóá ôçò Áõôïêñáôïñßáò. Ôïýôï äéáóôáõñþíåôáé áðü äýï ðçãÝò: 1) Áðü ôçí
êñéôéêÞ ôïõ Íéêçöüñïõ ÃñçãïñÜ ãéá ôïí ÐáëáìÜ êáé ôïí Ãñçãüñéï ôïí Äñéìý, êáôÜ
ôçí ïðïßá ï Äñéìýò äåí öÝñåôáé ùò íåêñüò59. 2) Áðü ðåñéãñáöéêü êáôÜëïãï êëç-ñéêþí
ôçò Êùíóôáíôéíïõðüëåùò, üðïõ åìöáíßæåôáé ï Ãñçãüñéïò ï Ðïëßôçò (ôï 1357)60. Ôï
ôåëåõôáßï óôïé÷åßï ðéóôåýù üôé åßíáé éó÷õñü ôåêìÞñéï ôïõ ôáõôéóìïý ôïõ Ãñçãïñßïõ,
äéüôé äéáðéóôþíåôáé üôé óôç äåêáåôßá ôïõ 1350 ï éåñïìüíá÷ïò Ãñçãüñéïò æåé êáé äñá
óôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç ìå äýï äéáöïñåôéêÜ ïíüìáôá, áðü ôá ïðïßá ôï Ýíá
÷áñáêôçñßæåé ôï äéäÜóêáëï ôïõ Ãñçãïñßïõ ÐáëáìÜ (Ãñçãüñéïò Äñéìýò) êáé ôï Üëëï
ôï äéäÜóêáëï ôïõ ïóßïõ Áèáíáóßïõ ôïõ Ìåôåùñßôïõ (Ãñçãüñéïò Ðïëßôçò).
ÐñïóùðéêÜ èá ôïðïèåôïýóá ôçí êõñßùò äñÜóç ôïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ Ðïëßôç óôçí
Êùíóôáíôéíïýðïëç óôï ÷ñïíéêü äéÜóôçìá 1350-1355, ãéáôß ôüôå õðÞñ÷å óôï èñüíï
Ýíáò ðáôñéÜñ÷çò (ÊÜëëéóôïò 1350-1353, Öéëüèåïò 1353-1354), áëëÜ äýï
áõôïêñÜôïñåò (ÉùÜííçò Å´ Ðáëáéïëüãïò, ÉùÜííçò ÓÔ´ Êáíôáêïõæçíüò) (áéäÝóéìïò
ðÜóéí áðïöáíèåßò, ïõ ìüíïí ôïéò åí ôÝëåé êáé õðåñï÷Þ ìåãéóôÜíïéò, áëëÜ äç êáé ôù
ðáôñéÜñ÷ç êáé ôïéò âáóéëåýóé)61. Ç áíùôÝñù Üðïøç äåí áðïêëåßåé ôçí ðéèáíüôçôá ç
äñÜóç ôïõ Ãñçãïñßïõ íá åêôåßíåôáé óå üëç ôç äåêáåôßá ôïõ 1350. ÐÜíôùò äéáèÝôïõìå
Ýíá terminus ante quem ôçò êïéìÞóåùò ôïõ çìåôÝñïõ Ãñçãïñßïõ. Åßíáé ï ÷ñüíïò
óõíôÜîåùò ôïõ Âßïõ ôïõ áãßïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ ÐáëáìÜ áðü ôïí ðáôñéÜñ÷ç
Êùíóôáíôéíïõðüëåùò Öéëüèåï ôïí Êüêêéíï. ¼ôáí Ýãñáöå ôï êåßìåíï, ï Ãñçãüñéïò ï
ðÜíõ äåí Þôáí æùíôáíüò (Ãñçãüñéïò çí åêåßíïò ï ðÜíõ)62. Ï Âßïò áõôüò, óýìöùíá ìå
åóùôåñéêÝò ìáñôõñßåò ôïõ ßäéïõ ôïõ êåéìÝíïõ, åãñÜöç ìåôÜ ôï 1364, üôáí óôïí
ðáôñéáñ÷éêü èñüíï ôçò Êùíóôáíôéíïõðüëåùò áíÞëèå ï Öéëüèåïò Êüêêéíïò (åîåäüèç
ôù ìåãÜëù ôþäå âéâëßïí åí ôÝóóáñóé ëüãïéò õðü ôïõ ôçò êáèüëïõ íõí åêêëçóßáò
êñáôïýíôïò åð' åêåßíá ðáñáêëçèÝíôé)63 êáé ïðùóäÞðïôå ðñï ôïõ 1368, ïðüôå êáé
ðñáãìáôïðïéÞèçêå ç åðßóçìç áíáêÞñõîç ôïõ Ãñçãïñßïõ ÐáëáìÜ óå ¢ãéï ôçò
Ïñèüäïîçò Åêêëçóßáò64. Ôï ôåëåõôáßï äåí ìíçìïíåýåôáé óôï Âßï, óôïí ïðïßï
ðåñéãñÜöïíôáé ìüíï ôá óçìåßá ôçò áãéüôçôáò ôïõ Ãñçãïñßïõ (èáýìáôá) êáèþò êáé ç
áíåðßóçìç ôéìÞ ôïõ Ãñçãïñßïõ ùò Áãßïõ ü÷é ìüíï óôç Èåóóáëïíßêç êáé ôá ðåñß÷ùñÜ
ôçò, áëëÜ êáé óå Üëëåò áðïìáêñõóìÝíåò ðåñéï÷Ýò65. ÊáôÜ óõíÝðåéá ï Ãñçãüñéïò ï
ðÜíõ (ï Äñéìýò) ðÝèáíå ìåôÜ ôï 1357 êáé ïðùóäÞðïôå ðñéí áðü ôï 1368.
Ï áíùôÝñù åðßðïíïò ðåñßðáôïò óôïí ÉÄ´ áéþíá êáé óôïõò çóõ÷áóôéêïýò êýêëïõò
ôçò åðï÷Þò åêåßíçò íïìßæù üôé Ýäåéîå ìå ðåéóôéêü ôñüðï üôé ï üóéïò ÁèáíÜóéïò ï
Ìåôåùñßôçò, ï ìáêñéíüò óõìðáôñéþôçò ìáò, åß÷å ùò äéäÜóêáëü ôïõ Ýíáí óçìáíôéêü

Ãñçãüñéïò ï ÂõæÜíôéïò, äéäÜóêáëïò ôïõ ïóßïõ Áèáíáóßïõ ôïõ Ìåôåùñßôïõ

75

çóõ÷áóôÞ, ôïí Ãñçãüñéï Óôõëßôç Þ Ãñçãüñéï Ðïëßôç, ï ïðïßïò õðÞñîå óå
ðñïãåíÝóôåñï ÷ñüíï êáé ðíåõìáôéêüò ãÝñïíôáò ôïõ ïóßïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ ÐáëáìÜ êáé
åßíáé ãíùóôüò óôéò ðçãÝò ùò Ãñçãüñéïò ï ðÜíõ ï åê Âõæáíôßïõ Þ ï Ãñçãüñéïò Äñéìýò.
Ç ìáèçôåßá ôïõ Áèáíáóßïõ êïíôÜ óôïí ìåãÜëï áõôüí çóõ÷áóôÞ ãÝñïíôá ôïõ ÉÄ´
áéþíá Üöçóå áíåîßôçëá ôá ß÷íç ôçò óôç âßùóç ôïõ ôçò çóõ÷ßáò êáëïý, ãé' áõôü êáé ï
âéïãñÜöïò ôïõ èá äçëþóåé ìå åéëéêñßíåéá êáé áöïðëéóôéêÜ: ÁëëÜ óå ðïéï ìÝôñï ôçò
çóõ÷ßáò Ýöèáóå, åðåéäÞ äåí Ý÷ù ï ßäéïò ðåßñá ôïõ ðñÜãìáôïò, äåí ìðïñþ íá ôï ðù.
¢êïõóá üìùò ôï ãÝñïíôÜ ìïõ, ï ïðïßïò åß÷å ãíùñßóåé êáé äïêéìÜóåé ôïõò áóêçôÝò ôïõ
Áãßïõ ¼ñïõò, íá ìïõ ëÝåé üôé ôï Ýñãï ôïõ êïéíïý ðáôÝñá ìáò ìüëéò êáé ìðïñïýóáí íá
áíôéóôáèìßóïõí ïé äýï ìáæß çóõ÷áóôÝò, ôïõò ïðïßïõò êáé åãþ åßäá66.
Ôþñá ðïõ áðü ôï ÷ñüíï åßìáé õðï÷ñåùìÝíïò íá êëåßóù ôçí åéóÞãçóÞ ìïõ åëðßæù
üôé Ýãéíå êáôáíïçôü óôïõò áêñïáôÝò, ãéáôß Üñ÷éóá ìå ôç ñÞóç ôïõ áãßïõ Ãñçãïñßïõ
ôïõ Èåïëüãïõ: ÁèáíÜóéïí åðáéíþí, áñåôÞí åðáéíÝóïìáé. ÈåùñçôéêÜ åðÞíåóá ôïí
ðíåõìáôéêü ãÝñïíôá ôïõ ïóßïõ Áèáíáóßïõ ôïõ Ìåôåùñßôç, áëëÜ óôçí ïõóßá åðÞíåóá
ôïí óõìðáôñéþôç ìáò, ôïí üóéï ÁèáíÜóéï, áöïý ìå ôç äéáðñáãìÜôåõóç ôïõ èÝìáôüò
ìïõ êáôÝóôç óáöÝò üôé ï ÁèáíÜóéïò ìáèÞôåõóå êïíôÜ óå óçìáíôéêÝò ðñïóùðéêüôçôåò
ôïõ çóõ÷áóôéêïý êéíÞìáôïò ôïõ Áãßïõ ¼ñïõò êáé ãåíéêüôåñá ôçò ÂõæáíôéíÞò
áõôïêñáôïñßáò. ¸ëáâå ôï ìÞíõìá ôïõ ôçò çóõ÷ßáò êáëïý êáé ìü÷èçóå íá ôï âéþóåé
ðÜíù óôïõò áöéëüîåíïõò âñÜ÷ïõò ôùí Ìåôåþñùí, ôïõò ïðïßïõò êáôüñèùóå íá ôïõò
ìåôáôñÝøåé óå âñÜ÷ïõò öéëïîåíßáò, ðíåõìáôéêÞò áíáðáýóåùò êáé ðíåõìáôéêïý
áíåöïäéáóìïý ü÷é ìüíï ôùí ìïíá÷þí áëëÜ êáé ôùí ÷ñéóôéáíþí ôçò ãýñù ðåñéï÷Þò.

õ

>

>

>

ÓÇÌÅÉÙÓÅÉÓ
1. Ãñçãïñßïõ Èåïëüãïõ, Ëüãïò ÊÁ´. Åéò ôïí ìÝãáí ÁèáíÜóéïí, åðßóêïðïí Áëåîáíäñåßáò Á´,
PG 35, 1081.
2. Bßïò êáé ðïëéôåßá ôïõ ïóßïõ ðáôñüò çìþí Áèáíáóßïõ, áóêÞóáíôïò åí ôïéò Óôáãïßò, åí ôù
ëßèù ôù õð' áõôïý êëçèÝíôé Ìåôåþñù 50, Ýêä. Ä.Æ. Óïöéáíïý, Ï üóéïò ÁèáíÜóéïò ï Ìåôåùñßôçò.
Âßïò. Áêïëïõèßá. ÓõíáîÜñéá. Ðñïëåãüìåíá-ÌåôÜöñáóç ôïõ Âßïõ-ÊñéôéêÞ Ýêäïóç êåéìÝíùí,
Ýêäïóç ÉåñÜò ÌïíÞò ÌåãÜëïõ Ìåôåþñïõ (Ìåôáìïñöþóåùò), ÌåôÝùñá 1990, ó. 153
(êáôùôÝñù Âßïò Áèáíáóßïõ).
3. Âßïò Áèáíáóßïõ 9, ó. 134.
4. Âßïò Áèáíáóßïõ 10, ó. 135.
5. Âßïò Áèáíáóßïõ 16, óó. 137-138.
6. Ãéá ôïí Ãñçãüñéï Áêßíäõíï âë. H.-G. Beck, Kirche und theologische Literatur im byzantinischen Reich, Munchen 19772, óó. 716-717 (êáôùôÝñù Beck, Kirche). Â. Ë. ÄåíôÜêç, "Áêßíäõíïò
Ãñçãüñéïò", ÈñçóêåõôéêÞ êáé ÇèéêÞ Åãêõêëïðáéäåßá (= ÈÇÅ) 1 (1962) 1207-1208.
Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit (=PLP) No 495. Angela Constantinides Hero,
Letters of Gregory Akindynos. Greek text and english translation [Corpus Fontium Historiae
Byzantinae XXI], Washington, D.C. 1983, óó. É×-×××ÉÉÉ. Á.Ì.Ô.-Á.C.H., "Akindynos Gregory",
The Oxford Dictionary of Byzantium (=ODB) 1 (1991) 45-46.
7. Káëëßóôïõ áñ÷éåðéóêüðïõ Êùíóôáíôéíïõðüëåùò, Âßïò êáé ðïëéôåßá ôïõ åí áãßïéò ðáôñüò
çìþí Ãñçãïñßïõ ôïõ ÓéíáÀôïõ óõããñáöåßò ðáñÜ ôïõ áãéùôÜôïõ... 6, Ýêä. É. Pomjalovskij, Zitie ize
vo svjatyha otca nasego Grigorija Sinaita, Sanktpeterburg 1894, ó. 10 (êáôùôÝñù Âßïò Ãñçãïñßïõ).
Ãéá ôïí üóéï Ãñçãüñéï ôïí ÓéíáÀôç âë. Beck, Kirche, óó. 694-695. Ê. ×áñáëáìðßäç, "Ãñçãüñéïò
ï ÓéíáÀôçò", ÈÇÅ 4(1964) 703-707. Ä. Â. Ãüíç, Ôï óõããñáöéêüí Ýñãïí ôïõ ïéêïõìåíéêïý
ðáôñéÜñ÷ïõ Êáëëßóôïõ Á´, ÁèÞíáé 1980, óó. 29-68. PLP Nï 4601. D. Balfour, "Saint Gregory the
Sinaite", Èåïëïãßá 52(1981) 631-681, 53(1982) 30-62, 417-429, 697-710, 1102-1118, 54(1983) 153183. Á.Ì.Ô., "Gregory Sinaites", ODB 2(1991) 883.
8. Bßïò Ãñçãïñßïõ 7, ó.10.

76

ÄçìÞôñéïò Â. Ãüíçò

>

9. Âßïò Ãñçãïñßïõ 13, ó. 3011-26. Ôá Ðáñüñéá ôçí åðï÷Þ åêåßíç âñßóêïíôáí ìÝóá óôá üñéá
ôïõ âïõëãáñéêïý êñÜôïõò.
10. Âßïò Áèáíáóßïõ 9, ó.134. PLP Íï 5094.
11. Âë. Ð. ×ñÞóôïõ (åðéì.), Ãñçãïñßïõ ôïõ ÐáëáìÜ, ÓõããñÜììáôá, ô. ´, Èåóóáëïíßêç 1966,
óó. 288-289, 375-394 (ôï êåßìåíï åêäßäåé ï Í.Á. Ìáôóïýêáò). PLP No 5129.
12. Ãéá ôïí ÃåñÜóéìï ôïí Óéíáúôç âë. Ä.Â. Ãüíç, "ÃåñÜóéìïò ÓéíáÀôçò ï åî Åõñßðïõ
éåñáðüóôïëïò ôçò ÅëëÜäïò êáôÜ ôïõò ÷ñüíïõò ôçò Öñáãêïêñáôßáò", Èåïëïãßá 53(1982) 11191142.
13. Ãéá ôïí Éóßäùñï Âïõ÷åéñÜ âë. ÖéëïèÝïõ Êùíóôáíôéíïõðüëåùò, Âßïò êáé ðïëéôåßá êáé
åãêþìéïí ôïõ åí áãßïéò ðáôñüò çìþí Éóéäþñïõ ðáôñéÜñ÷ïõ Êùíóôáíôéíïõðüëåùò, Ýêä. Ä.Ã.
ÔóÜìç, ÖéëïèÝïõ Êùíóôáíôéíïõðüëåùò ôïõ Êïêêßíïõ ÁãéïëïãéêÜ Ýñãá. Á´. Èåóóáëïíéêåßò
¢ãéïé [Èåóóáëïíéêåßò Âõæáíôéíïß Óõããñáöåßò 4], Èåóóáëïíßêç 1985, óó. 327-423. Ðñâë. Beck,
Kirche, ó. 723. Ô.Áè. Ãñéôóïðïýëïõ, "Éóßäùñïò ï Á´", ÈÇÅ 6(1965) 1017-1018. PLP Nï 3140.
A.M.T., "Ésidore I Boucheiras", ODB 2(1991) 1015. Óôç óõíÜíôçóç ôùí Éóéäþñïõ êáé Ãñçãïñßïõ
ÓéíáÀôïõ óôï ¢ãéï ¼ñïò áíáäåéêíýåôáé ôï ìåãáëåßï êáé ç äéÜêñéóç ôïõ äåõôÝñïõ. ÄéÝãíùóå ùò
ðíåõìáôéêüò ãÝñïíôáò üôé ï Éóßäùñïò åß÷å ôï ÷Üñéóìá íá äñá óôïí êüóìï, íá âñßóêåôáé óå
êïéíùíßá ìå ôïõò áíèñþðïõò êáé íá åßíáé óôïõò Üëëïõò ïäçãüò êáé äéäÜóêáëïò. Ãé' áõôü êáé
ôïõ áðçýèõíå ôïõò åîÞò äéáêñéôéêïýò ëüãïõò: Ïõê åí åñÞìïéò ïõä' åí üñåóé ôïýôïéò åâïõëüìçí
Ýãùãå ôÝùò, ù âÝëôéóôå, äéáôñßâåéí óå -äéáôß ãáñ;- áëë' åí ôù êüóìù ìÜëëïí êáé ôïéò åêåß æþóé,
ìïíÜæïõóé êáé êïéíùíéêïßò, ßí' åêåßíïéò ïìïý ðÜóé ôýðïò åßçò ôçò êáôÜ ×ñéóôüí áãáèÞò ðïëéôåßáò
êáé ðáíôïäáðÞò áñåôÞò, êáé óéùðþí äçëáäÞ êáé öèåããüìåíïò (Âßïò Éóéäþñïõ 2233-38, ó. 353).
14. Ãéá ôïí ðáôñéÜñ÷ç ÊÜëëéóôï âë. Beck, Kirche, óó. 774-775. Óô.Ã. Ðáðáäïðïýëïõ,
"ÊÜëëéóôïò ï Á´", ÈÇÅ 7(1965) 264-265. Ä.Â. Ãüíç, Ôï óõããñáöéêüí Ýñãïí ôïõ ïéêïõìåíéêïý
ðáôñéÜñ÷ïõ Êáëëßóôïõ Á´ (ÄéáôñéâÞ åðß äéäáêôïñßá), ÁèÞíáé 1980, óó. 22-25. PLP No 10478.
A.M.T.-A.C., "Kallistos I", ODB 2(1991) 1095.
15. Âßïò Ãñçãïñßïõ 12, ó. 2318-19: ×ñüíù äå ýóôåñïí ïëßãù êáé ÉÜêùâïò êáé Ááñþí
åìáèÞôåõóáí ôù ìåãÜëù^ üóôéò ÉÜêùâïò êáé Óåñâßùí åðßóêïðïò åãåãüíåé. Óõíåðþò äåí
áíôáðïêñßíåôáé óôá ðñÜãìáôá ç Üðïøç ôïõ óõíáäÝëöïõ Ä.Æ. Óïöéáíïý: ¢ëëùóôå êáé ï
ìíçìïíåõüìåíïò åðßóêïðïò Óåñâßùí ÉÜêùâïò äåí åßíáé ãíùóôüò áðü Üëëåò ðçãÝò (Ï üóéïò
ÁèáíÜóéïò ï Ìåôåùñßôçò, ó. 47).
16. Âßïò Áèáíáóßïõ 10, óó. 134-135.
17. Âßïò Ãñçãïñßïõ 7, 9-13, óó. 10, 15-30.
18. Âßïò Ãñçãïñßïõ 13, ó. 2611.
19. Âßïò Áèáíáóßïõ 15, ó. 137.
20. Âßïò Ãñçãïñßïõ 11, ó. 2221-22.
21. Ð. ×ñÞóôïõ (åðéì.), Ãñçãïñßïõ ôïõ ÐáëáìÜ ÓõããñÜììáôá, ô. ´, Èåóóáëïíßêç 1966, óó.
577-578.
22. Ãéá ôïí Áãéïñåéôéêü Ôüìï âë. J. Meyendorff, Introduction a l' etude de Gregoire Palamas
[Patristica Sorbonensia 3], Paris 1959, óó. 74-76 (êáôùôÝñù Meyendorff, Introduction). Ð.
×ñÞóôïõ (åðéì.), Ãñçãïñßïõ ôïõ ÐáëáìÜ, ÓõããñÜììáôá, ô. ´, Èåóóáëïíßêç 1966, óó. 551-553,
563-578 (ôï êåßìåíï åêäßäåé ï Â. Óô. ØåõôïãêÜò).
23. Âßïò Áèáíáóßïõ 10-17, óó. 134-138.
24. Âßïò Áèáíáóßïõ 18, óó. 138-139.
25. Âßïò Áèáíáóßïõ 19-21, óó. 139-140.
26. Êáëëßóôïõ ðáôñéÜñ÷ïõ Êùíóôáíôéíïõðüëåùò, Âßïò êáé ðïëéôåßá ôïõ ïóßïõ ðáôñüò çìþí
Èåïäïóßïõ ôïõ åí Ôõñíüâù áóêÞóáíôïò, ìáèçôïý üíôïò ôïõ ìáêáñßïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ ÓéíáÀôïõ
8, Ýêä. V.N. Zlatarski óôï Sbornik za narodni umotvorenija, nauka i kniznina, kniga XX, nova redica kniga vtora, Sofija 1904. ÓçìåéùôÝïí üôé ï Âßïò ôïõ ïóßïõ Èåïäïóßïõ óþæåôáé ìüíï óå
ìåóáéùíïâïõëãáñéêÞ ìåôÜöñáóç.
27. Âßïò Áèáíáóßïõ 22-23, óó. 140-141.
28. Âßïò Áèáíáóßïõ 24, óó. 141-142.
29. Ôï ó÷åôéêü áðüóðáóìá ôïõ ÓõããñÜììáôïò éóôïñéêïý Þ ×ñïíéêïý ôùí Ìåôåþñùí, ðïõ

Ãñçãüñéïò ï ÂõæÜíôéïò, äéäÜóêáëïò ôïõ ïóßïõ Áèáíáóßïõ ôïõ Ìåôåùñßôïõ

77

áíáöÝñåôáé óôïí Ãñçãüñéï, Ý÷åé ùò åîÞò: Ï êõñ Ãñçãüñéïò ï Ðïëßôçò, ôßìéïò ãÝñùí êáé
ðíåõìáôéêüò ùí ðáôÞñ, Ý÷ùí êáé ìáèçôÞí ôïí êõñ ÁèáíÜóéïí, êáôþêïõí åí ôù Áãßù ¼ñåé ôïõ
¢èùíïò. Êáêåßóå ôáñá÷Þò ãåíïìÝíçò åî åðéäñïìÞò êïõñóÜñùí, áíå÷þñçóáí áðü ôïõ üñïõò
ðñïò ôï åí ôç óêÞôåé ôçò Âåñïßáò áðåëèåßí. Áëë' áêïýïíôåò ôáò áíäñáãáèßáò ôùí åí ôç óêÞôåé
ôùí Óôáãþí êáé ôçí åíÜñåôïí áõôþí äéáãùãÞí, ðñïò äå êáé ôçí ôùí ìåôåþñùí ëßèùí ÷áñïðïéüí
åðéóçìüôçôá, Ýêñéíáí äéåëèåßí åêåßèåí åí ôç óêÞôåé ôùí Óôáãþí. Êáé äç åëèüíôåò êáôþêçóáí
ðñþôá åéò ôïí ëßèïí ôïí åðïíïìáæüìåíïí Óôýëïí. Ôïõ äå êõñ Ãñçãïñßïõ ìç äõ-íáìÝíïõ ôçí
óêëçñüôçôá ôïõ ôüðïõ õðåíåãêåßí êáé åéò ôçí Êùíóôáíôéíïýðïëéí áðåëèüíôïò, áðåëåßöèç ï êõñ
ÁèáíÜóéïò åí ôïéò óðçëáßïéò ôùí Óôáãþí êáé ìåôÜ ðïëýí ÷ñüíïí åæÞôçóå óõããíþìçí ðáñÜ ôïõ
åõ-ñéóêïìÝíïõ åðéóêüðïõ Óôáãþí êáé ôïõ ôçò óêÞôåùò ðñþôïõ, ßíá åéò ôïí Ðëáôýí Ëßèïí áíáâÞ.
Êáé ëá-âþí ôá ãñÜììáôá êáôÜ íüìïõò êáé ôÜîéí, áíÝâç êáé Ýêôéóå óìéêñüí íáüí ôçò Èåïôüêïõ,
êáé ðåñÜóáò ÷ñüíïõò éêáíïýò åí ðïëëÞ áóêÞóåé Ýó÷åí… êáé ëïéðïýò áäåëöïýò… (L. Heuzey,
"Discours historique sur les couvents des Meteores. Text grec publie pour la premiere fois",
Annuaire de l' Association pour l' Encouragement des Etudes Grecques en France 9(1875)240, 242.
L. Heuzey-H. Daumet, Mission archeologique de Macedoine, ô. É, Paris 1876,óó. 443-444. Í.É.
Ãéáííïðïýëïõ, "Ôá åí Èåóóáëßá ÌåôÝùñá", Íåïëüãïõ Åâäïìáäéáßá Åðéèåþñçóéò 1(1891-1892)
541). Ãéá ôéò åêäüóåéò ôïõ åíäéáöÝñïíôïò áõôïý êåéìÝíïõ âë. Ä.Æ. Óïöéáíïý, Ï üóéïò
ÁèáíÜóéïò ï Ìåôåùñßôçò, ó. 48, óçì. 37.
30. ÖéëïèÝïõ ôïõ áãéùôÜôïõ ðáôñéÜñ÷ïõ Êùíóôáíôéíïõðüëåùò, Ëüãïò åéò ôïí åí áãßïéò
ðáôÝñá çìþí Ãñçãüñéïí áñ÷éåðßóêïðïí Èåóóáëïíßêçò 22-23, Ýêä. Ä.Ã. ÔóÜìç, ÖéëïèÝïõ
Êùíóôáíôéíïõðüëåùò ôïõ Êïêêßíïõ ÁãéïëïãéêÜ Ýñãá. Á´. Èåóóáëïíéêåßò ¢ãéïé [Èåóóáëïíéêåßò
Âõæáíôéíïß Óõããñáöåßò 4], Èåóóáëïíßêç 1985, óó. 449-451 (êáôùôÝñù Âßïò ÐáëáìÜ).
31. Íéêçöüñïõ ÃñçãïñÜ, ÑùìáúêÞ Éóôïñßá ×É×, 1, Ýêä. L. Schopeni, Nicephori Gregorae
Byzantina Historia graece et latine [Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae], ô. ÉÉ, Bonnae 1830,
óó. 91821-91915.
32. Âßïò ÐáëáìÜ 225-6,ó. 450.
33. Âë. áíùôÝñù, óçì. 29. Ôï êåßìåíï ôïõ "ÓõããñÜììáôïò éóôïñéêïý" áíáìößâïëá åßíáé
ìåôáãåíÝóôåñï ôïõ Âßïõ ôïõ ïóßïõ Áèáíáóßïõ. (ÊáôÜ ôïí Ä.Æ. Óïöéáíü, Ï üóéïò ÁèáíÜóéïò ï
Ìåôåùñßôçò, óó. 48-49, "óõíôÜ÷èçêå ëßãï ìåôÜ ôï Ýôïò 1529"). Ç äéáðßóôùóç áõôÞ äåí ìåéþíåé
ôçí áîéïðéóôßá ôïõ ùò ðñïò ôï üíïìá (Ãñçãüñéïò ï Ðïëßôçò), äéüôé öáßíåôáé üôé ï óõíôÜêôçò ôïõ
åß÷å óôá ÷Ýñéá ôïõ áäéÜóåéóôá ôåêìÞñéá ãéá ôï üíïìá ôïõ Ãñçãïñßïõ, ãéá íá Ý÷åé ôï èÜññïò íá
ðáñáìåñßóåé ôïí ðáóßãíùóôï ÷áñáêôçñéóìü Óôõëßôçò.
34. Í.Á. ÂÝç, "ÓõìâïëÞ åéò ôçí éóôïñßáí ôùí ìïíþí ôùí Ìåôåþñùí", Âõæáíôßò 1(1909) 236éã.
35. É.Ê. Âïãéáôæßäç, "ÊñéôéêÞ", ÁèçíÜ 24(1912) 354-355.
36. Âßïò ÐáëáìÜ 221-5, óó. 449-450.
37. Âßïò Áèáíáóßïõ 10-15, óó. 134-137.
38. Âßïò Áèáíáóßïõ 18-24, óó. 138-142.
39. Âßïò ÐáëáìÜ 226-9, ó. 450.
40. Âßïò Áèáíáóßïõ 10, ó. 135.
41. Âßïò Áèáíáóßïõ 18, ó. 139.
42. Âßïò ÐáëáìÜ 221-2, ó. 449. Meyendorff, Introduction, ó. 52.
43. Âßïò Áèáíáóßïõ 10, ó. 135.
44. Âßïò ÐáëáìÜ 24, óó. 451-453. Ãéá ôï ÷ñüíï öõãÞò ôïõ Ãñçãïñßïõ ÐáëáìÜ êáé ôçò
óõíïäåßáò ôïõ âë. Meyendorff, Introduction, óó. 53-54.
45. Óôï óõìðÝñáóìá áõôü êáôáëÞãåé ï áíáãíþóôçò ôïõ Âßïõ ôïõ ïóßïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ
ÐáëáìÜ, ãéáôß ï Ãñçãüñéïò ï ðÜíõ áðïõóéÜæåé ôåëåßùò áðü ôç äéÞãçóç ôçò öõãÞò ôùí ìïíá÷þí
áðü ôï ¢ãéïí ¼ñïò ãéá ôç Èåóóáëïíßêç. Ôï ðñùôáãùíéóôïýí ðñüóùðï ôþñá åßíáé Ãñçãüñéïò
ï óïöüò (ÐáëáìÜò). Áõôüò óõóêÝðôåôáé ìáæß ìå ôïõò ößëïõò êáé ïìïôñüðïõò ôïõ óôç
Èåóóáëïíßêç êáé óõíáðïöáóßæïõí åõèý ÷ùñåßí Éåñïóïëýìùí, êáêåß ðñïóêõíÞóáíôåò ôï ëïéðüí
ôçò æùÞò åí çóõ÷ßá äéÜãåéí. Ï ßäéïò ðñïóåý÷åôáé ðñïò ôïí Èåü êáé æçôåß óçìåßï åðéâåâáéùôéêü
ôçò áíá÷ùñÞóåþò ôïõò, ôï ïðïéüí êáé ëáìâÜíåé (Âßïò ÐáëáìÜ 2411-46, óó. 452-453). Áí Þôáí
ðáñþí óôç Èåóóáëïíßêç ï Ãñçãüñéïò ï ðÜíõ (ï ãÝñïíôÜò ôïõò), áóöáëþò äåí èá Þôáí

78

ÄçìÞôñéïò Â. Ãüíçò

êáôáëõôéêüò ï ñüëïò ôïõ Ãñçãïñßïõ ÐáëáìÜ óôç ëÞøç ôùí áðïöÜóåùí.
46. Ä.Æ. Óïöéáíïý, Ï üóéïò ÁèáíÜóéïò ï Ìåôåùñßôçò, ó. 44.
47. Âßïò ÐáëáìÜ 227-10, ó. 450.
48. Âßïò Áèáíáóßïõ 24, ó. 142.
49. Âßïò ÐáëáìÜ 227-9, ó. 450.
50. Âßïò Áèáíáóßïõ 24, ó. 142.
51. Âßïò ÐáëáìÜ 229-12, ó. 450. Óôï ÷ùñßï áõôü ôïõ ïóßïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ ÐáëáìÜ õðÜñ÷åé
óáöþò ç ìáñôõñßá ãéá ôçí áãéüôçôá ôïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ ðÜíõ (ôïõ Âõæáíôßïõ), áöïý êáé ìåôÜ
èÜíáôïí ç Üêôéóôç èáõìáôïõñãÞ åíÝñãåéá ôïõ Èåïý ðáñßóôáôï óôá ïóôÜ êáé óôç óêüíç ôùí
ëåéøÜíùí ôïõ. Ï áíáãíþóôçò âñßóêåé åðéâåâáßùóç ôçò èÝóåùò áõôÞò óôï ßäéï ôï êåßìåíï ôïõ
Âßïõ, óôï óçìåßï ðïõ ãßíåôáé ëüãïò êáé ãéá ôçí êïßìçóç êáé ôçí ôáöÞ ôïõ Ãñçãïñßïõ ÐáëáìÜ:
…þóðåñ ôçò éåñÜò øõ÷Þò, ïýôù äå êáé ôùí ïóôþí êáé ôçò êüíåùò áäéáóôÜôïõ ôçò óõíïßêïõ ôïõ
ðíåýìáôïò ÷Üñéôïò åéóÜðáí äéáìåíïýóçò êáé èåßïõ öùôüò ïßêïí êáé èáõìÜôùí ðçãÞí êáé âñýóéí
éåñþí ÷áñéóìÜôùí êáé êïéíüí êáé áäÜðáíïí éáôñåßïí, ôïí éåñüí åêåßíïõ ôÜöïí åñãáæïìÝíçò
(Âßïò ÐáëáìÜ 11624-28, ó. 564 ). ¼,ôé éó÷ýåé ãéá ôá ëåßøáíá ôïõ ïóßïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ ÐáëáìÜ
éó÷ýåé êáé ãéá ôá ïóôÜ êáé ôçí êüíéí ôïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ ðÜíõ.
52. Âßïò Áèáíáóßïõ 24, ó. 142.
53. Íéêçöüñïõ ÃñçãïñÜ, ÑùìáúêÞò Éóôïñßáò ×É×, É: II, 91821-91915. Ç ìíåßá ôïõ
äéäáóêÜëïõ ôïõ Ãñçãïñßïõ ÐáëáìÜ, Ãñçãïñßïõ ôïõ ÄñéìÝùò, áðü ôïí Íéêçöüñï ÃñçãïñÜ óôç
äåêáåôßá ôïõ 1350 (ïðüôå êáé Ýãñáøå ôç ÑùìáúêÞ Éóôïñßá), ãéá ìÝíá, áðïôåëåß ìáñôõñßá ôçò
åíï÷ëçôéêÞò ðáñïõóßáò ôïõ äéäáóêÜëïõ óôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç êáôÜ ôçí ßäéá äåêáåôßá.
¢ëëùò äåí èá åß÷å íüçìá ç áíáöïñÜ ôïõ óõíäÝóìïõ ôùí äýï Ãñçãïñßùí óôçí ðåñßïäï ðñéí áðü
ôá Ýôç 1327 Þ 1330 (Üöéîç ôïõ ÂáñëáÜì ôïõ Êáëáâñïý óôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç), üôáí æïýóå
áêüìç êáé ï Èåüäùñïò Ìåôï÷ßôçò. Åêôüò ôïýôïõ ç ßäéá ç ìáñôõñßá ôïõ Íéêçöüñïõ ÃñçãïñÜ
ãéá ôéò äÞèåí "áéñåôéêÝò" áðüøåéò ôùí äýï Ãñçãïñßùí ðñéí áðü ôï Ýôïò 1327 (Þ 1330) êáé ãéá
ôïí Ýëåã÷ü ôïõò áðü ôïí ßäéï ôïí ÃñçãïñÜ äçìéïõñãåß óùñåßá åñùôçìÜôùí êáé ðñïâëçìÜôùí,
ìå ôá ïðïßá äåí êñßíïõìå óêüðéìï íá áó÷ïëçèïýìå óôçí ðáñïýóá åñãáóßá. ÐñÝðåé íá
õðïãñáììéóôåß üìùò üôé ï ÃñçãïñÜò óôá áíôéññçôéêÜ ôïõ Ýñãá äåí äéóôÜæåé, êÜðïôå, íá
ðáñáðïéÞóåé êáé íá äéáóôñåâëþóåé ôá ãåãïíüôá åéò âÜñïò ôùí éäåïëïãéêþí ôïõ áíôéðÜëùí, ôùí
çóõ÷áóôþí-ðáëáìéôþí, ìå áðïêëåéóôéêü óôü÷ï íá "áíáäåé÷èåß íéêçôÞò" óôç óýãêñïõóÞ ôïõ ìå
áõôïýò. Âë. ð.÷. Ä.Í. Ìüó÷ïõ, Ðëáôùíéóìüò Þ ×ñéóôéáíéóìüò. Ïé öéëïóïöéêÝò ðñïûðïèÝóåéò ôïõ
Áíôéçóõ÷áóìïý ôïõ Íéêçöüñïõ ÃñçãïñÜ (1293-1361), ÁèÞíá 1998, óó. 71-97.
54. Âë. ó÷åôéêÜ PLP No 17982. A.M.T., "Metochites, Theodore", ODB 2(1991) 1357-1358.
Èåüäùñïò Ìåôï÷ßôçò, Çèéêüò Þ Ðåñß ðáéäåßáò. ÅéóáãùãÞ-ÊñéôéêÞ Ýêäïóç-ÌåôÜöñáóçÓçìåéþóåéò ÉùÜííçò Ä. ÐïëÝìçò, [Êåßìåíá ÂõæáíôéíÞò Ëïãïôå÷íßáò 1], åêä. ÊáíÜêç, ÁèÞíá
1995, óó. 7-8.
55. Meyendorff, Introduction, óó. 50-51. Ôï Ýôïò 1316 ùò ÷ñüíïò áíá÷ùñÞóåùò ôïõ
Ãñçãïñßïõ ÐáëáìÜ áðü ôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç åîÜãåôáé ùò áðïôÝëåóìá óõíäõáóìïý
âéâëéïãñáöéêþí êáé ðçãáßùí ðëçñïöïñéþí êáé åíäåßîåùí êáé ìå áöåôçñßá ôï Ýôïò 1296 (Ýôïò
ãåííÞóåþò ôïõ, áðïäåêôü áðü ôçí ðëåéïíüôçôá ôùí åñåõíçôþí). ÊáôÜ ôïí Âßï ôïõ, ï ÐáëáìÜò
êáôÜ ôçí áíá÷þñçóÞ ôïõ åß÷å Þäç îåðåñÜóåé ôçí åöçâéêÞ çëéêßá (Ãñçãüñéïò ìåí ïõí ôïí Ýöçâïí
õðåñâåâçêþò Þäç êáé ðñïò áíá÷þñçóéí ç ðåñ Ýöçìåí óðåýäùí, Âßïò ÐáëáìÜ 141-2, ó. 441).
¹ôáí äçëáäÞ ðåñßðïõ åßêïóé åôþí. ÏðùóäÞðïôå êáèõóôÝñçóå ëßãï ôçí áíá÷þñçóÞ ôïõ ç
ôáêôïðïßçóç ôïõ ìÝëëïíôïò ôùí ïéêåßùí ôïõ êáé ôùí õðçñåôþí ôïõ ïßêïõ ôïõ (Âßïò ÐáëáìÜ 14215). Óõíåðþò äåí áíá÷þñçóå áðü ôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç ðñéí ôï 1316.
56. Âßïò ÐáëáìÜ 22-24, óó. 449-452. Ðñâë. Äõïßí åíéáõôþí êáé ãáñ ìåôÜ ôçí åðéäçìßáí
Ãñçãïñßïõ ðáñáññõÝíôùí, ôïõ ëçóôéêïý ôùí êÜêéóô' áðïëïõìÝíùí Á÷áéìåíéäþí óõíå÷þò
åðéôéèåìÝíùí ôù üñåé… áíáãêÜæïíôáé êáé Üêïíôåò ìåôáâÞíáé… (Âßïò ÐáëáìÜ 242-11,ó. 452.
Meyendorff, Introduction, óó. 52-53, ü-ðïõ êáé ëüãïò ãéá ôç Ãëùóóßá).
57. Âßïò Áèáíáóßïõ 14-16, óó. 136-138.
58. Ð. ×ñÞóôïõ (åðéì.), Ãñçãïñßïõ ôïõ ÐáëáìÜ ÓõããñÜììáôá, ô. ´, Èåóóáëïíßêç 1966, óó.
577-578.

Ãñçãüñéïò ï ÂõæÜíôéïò, äéäÜóêáëïò ôïõ ïóßïõ Áèáíáóßïõ ôïõ Ìåôåùñßôïõ

79

59. Íéêçöüñïõ ÃñçãïñÜ, ÑùìáúêÞ Éóôïñßá ×É×, 1: ÉÉ, 91821-91915. Ï ÃñçãïñÜò äåí
÷ñçóéìïðïéåß óôï êåßìåíü ôïõ ôçí áíôùíõìßá åêåßíïò ãéá ôïí Ãñçãüñéï Äñéìý.
60. Fr. Miklosich-Ios. Muller, Acta et diplomatá graeca medii aevi sacra et profana, ô. 1,
Vindobonae 1860, ó. 370. Ç ðáñïõóßá ôïõ ïíüìáôïò ôïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ Ðïëßôç óå Ýããñáöá ôïõ
ðáôñéáñ÷åßïõ Êùíóôáíôéíïõðüëåùò óôç äåêáåôßá ôïõ 1350 óõíäÝåôáé ìå ôçí áîéÝðáéíç
ðñïóðÜèåéá ôïõ ðáôñéÜñ÷ç Êáëëßóôïõ Á´ íá ðåñéóôåßëåé ôéò åêôñïðÝò ôùí êëçñéêþí ôçò
Êùíóôáíôéíïõðüëåùò (óõììåôï÷Þ óå óõìðüóéá ìå ëáúêïýò, óõìðåñéöïñÜ áóýíåôç êáé
áðñüóåêôç, "áäõíáìßá" åíáó÷ïëÞóåùò ìå ìÜ÷åò, ôáñá÷Ýò êáé óôÜóåéò, áó÷ïëßá ìå åìðïñéêÝò
äñáóôçñéüôçôåò áóõìâßâáóôåò ìå ôï éåñáôéêü áîßùìá, âßïò ìç áñìüæùí óôçí éåñáôéêÞ êáôÜóôáóç êáé áêñßâåéá). Ùò ìÝóá åðéôåýîåùò ôùí óôü÷ùí ôïõ ï ÊÜëëéóôïò ÷ñçóéìïðïßçóå ôï
äéïñéóìü åîÜñ÷ùí êáé áîßùí ðíåõìáôéêþí, ôéò Ýããñáöåò õðïó÷Ýóåéò åîÜñ÷ùí êáé êëçñéêþí ãéá
áñìüæïíôá âßï êáé ôçí åêôüîåõóç áðåéëþí êáôÜ ôùí ðáñáâáôþí (Óôï ßäéï Ýñãï, óó. 306-312 êáé
368-375).
61. Âßïò Áèáíáóßïõ 24, ó. 142. Ùò ãíùóôüí, êáôÜ ôï ÷ñïíéêü äéÜóôçìá 1347-1354 õðÞñîáí
äýï áõôïêñÜôïñåò, ï ÉùÜííçò Å´ ï Ðáëáéïëüãïò (1341-1391) êáé ï ÉùÜííçò ÓÔ´ ï
Êáíôáêïõæçíüò (1347-1354).
62. Âßïò ÐáëáìÜ 224-5, ó. 450. Ç ÷ñÞóç ôçò áíôùíõìßáò åêåßíïò ãéá êÜðïéï ðñüóùðï
äçëþíåé üôé ôï ðñüóùðï áõôü åßíáé Þäç íåêñü. Ôï áíôßèåôï áêñéâþò åêöñÜæåé ç ÷ñÞóç ôçò
äåéêôéêÞò áíôùíõìßáò ïýôïò.
63. Âßïò ÐáëáìÜ 1147-8, ó. 562. Ôç ÷ñïíïëüãçóç áõôÞ äÝ÷åôáé êáé ï åêäüôçò ôïõ Âßïõ
êáèçãçôÞò Ä.Ã. ÔóÜìçò áðü Üëëç üìùò áöåôçñßá (Áãéïëïãßá, åêä. Ð. ÐïõñíáñÜ, Èåóóáëïíßêç
1985, óó. 174-175). Äåí åðéóçìáßíåé ôï áíùôÝñù ÷ùñßï, áðü ôï ïðïßï öáßíåôáé óáöÝóôáôá üôé ï
Öéëüèåïò êáè' ïí ÷ñüíïí Ýãñáöå ôï Âßï ôïõ Ãñçãïñßïõ âñéóêüôáí óôïí ðáôñéáñ÷éêü èñüíï ãéá
äåýôåñç öïñÜ (1364-1376).
64. Âë. Ôüìïò óõíïäéêüò êáôÜ Ðñï÷üñïõ éåñïìïíÜ÷ïõ ôïõ Êõäþíç ôïõ öñïíÞóáíôïò ôá
ÂáñëáÜì êáé Áêéíäýíïõ, åî ïõ äåßêíõôáé ïõ ìüíïí ç áãéüôçò ôïõ ÐáëáìÜ, áëë' üôé êáé
óõíïäéêþò ùñßóèç ãßíåóèáé åí ôç Åêêëçóßá êáô' Ýôïò ôçí ìíÞìçí áõôïý, PG 151, 710D-712B.
ÓáöÝóôáôá óôïí Ôüìï ìáñôõñåßôáé üôé, êáè' ïí ÷ñüíïí ãñáöüôáí ôï êåßìåíï áõôü (1368), ï
Âßïò ôïõ ïóßïõ Ãñçãïñßïõ ôïõ ÐáëáìÜ âñéóêüôáí Þäç óå êõêëïöïñßá ìáæß ìå Üëëá êåßìåíÜ
ôïõ. (Êáé ìáñôõñïýóé ôù ëüãù ôá åìÜ ðñïò åêåßíïí åãêþìéá, äéá ôå êáíüíùí êáé ýìíùí åìïß
ðïíçèÝíôá, êáé üóá ï ðáñ' åìïý óõããñáöåßò åêåßíïõ âßïò, êáé ôéíùí åãêùìßùí ìÝñç, PG 151,
711A).
65. Âßïò ÐáëáìÜ 117-134, óó. 565-588. ÅíäéáöÝñïíôá åßíáé üóá ãñÜöåé ï ðáôñéÜñ÷çò
Öéëüèåïò Êüêêéíïò ãéá ôïõò ôñüðïõò, ìå ôïõò ïðïßïõò åîÝöñáæáí ôçí ôéìÞ ðñïò ôïí Ãñçãüñéï
ÐáëáìÜ ïé ðéóôïß åêôüò ôçò Èåóóáëïíßêçò: Êáé ìÜñôõñåò áøåõäåßò ôïõ ëüãïõ Èåôôáëïß êáé
Éëëõñéïß êáé ïé åêåßèåí ôá ôïõ ìåãÜëïõ èáõìáóôþò äéáêïìßæïíôÝò ôå êáé äéçãïýìåíïé èáýìáôá êáé ôé ÷ñç ëÝãåéí- üðïõ ãå êáé åéêüíáò åêåß ãñÜöïõóé ôïýôïõ êáé ðõêíÜ ôçí áõôïý ðáíçãõñßæïõóé
ìíÞìçí óõí ìåãÜëç ôç ðßóôåé êáé ôù ôçò øõ÷Þò ðåñéöáíåß ðüèù, êáé íåþò óðåýäïõóéí áíåãåßñåéí,
ùò åíß ôéíé ôùí áðïóôüëùí ôå êáé ðáôÝñùí, êáé êÞñõêá ôçò åõóåâåßáò êáé ðñïóôÜôçí ôçò
åêêëçóßáò êáé äéäÜóêáëüí êáé öýëáêá ôùí ïñèþí ôáýôçò äïãìÜôùí ìåôÜ ðïëëïý ãå èáýìáôïò
áíáêçñýôôïõóé ôïí ìÝãáí (Âßïò ÐáëáìÜ 12610-18, óó. 578-579). Óôéò ëßãåò áõôÝò ãñáììÝò ï
Öéëüèåïò ìáò äßíåé ôá óôÜäéá ôçò äéáäéêáóßáò ðïõ ïäçãïýóáí ðñïïäåõôéêÜ óôçí åðßóçìç áíáêÞñõîç åíüò ðéóôïý ÷ñéóôéáíïý ùò Áãßïõ, éäéáßôåñá üôáí åß÷å êáé ôï ÷Üñéóìá ôçò
èáõìáôïõñãßáò. ÁõôÜ åßíáé: á) Ç äéÜäïóç êáé åðÝêôáóç ôçò öÞìçò ôïõ ìå ôéò ðñïöïñéêÝò êáé
ãñáðôÝò äéçãÞóåéò ôùí èáõìÜôùí ôïõ. â) Ç êáôáóêåõÞ åéêüíùí ôïõ ðñïò ôéìçôéêÞ ëáôñåõôéêÞ
ðñïóêýíçóç. ã) Ï ðáíçãõñéóìüò ôçò ìíÞìçò ôïõ (ôçí çìÝñá ôçò êïéìÞóåþò ôïõ). ä) Ç áíÝãåñóç
ìéêñþí íáþí-ðáñåêêëçóßùí ðñïò ôéìÞí ôïõ. å) Ç áíáêÞñõîç-÷áñáêôçñéóìüò ôïõ óå ¢ãéï.
66. Âßïò Áèáíáóßïõ 50 (Ç íåïåëëçíéêÞ ìåôÜöñáóç áíÞêåé óôïí Ä. Æ. Óïöéáíü, Ï üóéïò
ÁèáíÜóéïò ï Ìåôåùñßôçò, óó. 121-122).

ÅÉÓÇÃÇÔÇÓ
Êþóôáò Óðáíüò
óõíôáîéïý÷ïò åêðáéäåõôéêüò - éóôïñéêüò
ÈÅÌÁ

Ïé áöéåñùôÝò ôçò Ãéáííéôæïýò ôçò ðñþôçò ãñáöÞò (1640 ci)
óôçí ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò ôçò Ñåíôßíáò
ÐÑÏËÏÃÉÊÁ

Ç

ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò ôçò Ñåíôßíáò åßíáé Ýíá ðëïýóéï áñ÷åßï ïíïìÜôùí,
åðùíýìùí êáé ôïðùíõìßùí ôçò ðåñéüäïõ 1640 ci - 19ïò áéþíáò.(1) Óôá 272
öýëëá ôçò Ý÷ïõí êáôá÷ùñéóèåß, ìå äýï Þ ðåñéóóüôåñåò ãñáöÝò, ôá
ïíüìáôá ðïëëþí áöéåñùôþí áðü ïéêéóìïýò ôïõ èåóóáëéêïý êáé ôïõ öèéùôéêïý ÷þñïõ,
êõñßùò. ×Üñç óôï ðåñéå÷üìåíï ôçò ðñüèåóçò áõôÞò ìðïñïýìå íá ìåëåôÞóïõìå ôá
ïíïìáôïäïôéêÜ Ýèéìá ôùí êáôïßêùí ôùí åí ëüãù ðåñéï÷þí êáé íá åíôïðßóïõìå
ïíüìáôá ïéêéóìþí åãêáôáëåéììÝíùí êáé åîáöáíéóìÝíùí ðñéí áðü ðïëëÜ ÷ñüíéá.
ÓçìåéùôÝïí üôé ãéá ðïëëïýò ïéêéóìïýò ç áíáöïñÜ ôïõò óôçí ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò ôçò
Ñåíôßíáò åßíáé ç áñ÷áéüôåñç ãñáðôÞ ìáñôõñßá.
ÊáôÜ êáéñïýò Ý÷ïõìå ðáñïõóéÜóåé áñêåôÝò óåëßäåò ôçò ðñüèåóçò ìå áöéåñùôÝò
ôïõ èåóóáëéêïý(2) êáé ôïõ öèéùôéêïý(3) ÷þñïõ. Óôá ðëáßóéá ôçò óçìåñéíÞò áíáêïßíùóÞò
ìáò èá ðáñïõóéÜóïõìå ôïõò áöéåñùôÝò ôçò Ãéáííéôæïýò ôçò áñ÷éêÞò ãñáöÞò, äçëáäÞ
ôïõ Ýôïõò 1640 ci, ïé ïðïßïé åßíáé êáôá÷ùñéóìÝíïé óôá ö. 142â - 146á(4). Ðñüêåéôáé ãéá
208 Üôïìá, áðü ôá ïðïßá ôá 127 åßíáé Üíäñåò êáé ôá 81 ãõíáßêåò. Ðñþôá èá
ðáñïõóéÜóïõìå ôá ïíüìáôÜ ôïõò êáé ìåôÜ ôá åðþíõìá, åíþ ãéá ôá ðñáêôéêÜ ôïõ
óõíåäñßïõ èá äþóïõìå ôïí áëöáâçôéêü êáôÜëïãï ôùí áöéåñùôþí êáé ôï ðåñéå÷üìåíï
ôùí öýëëùí 142â - 146á.
ÌÅÑÏÓ ÐÑÙÔÏ
ÔÁ ÏÍÏÌÁÔÁ ÔÙÍ ÁÖÉÅÑÙÔÙÍ ÔÇÓ ÃÉÁÍÍÉÔÆÏÕÓ ÔÏÕ 1640 ci
1. ÔÁ ÏÍÏÌÁÔÁ ÔÙÍ ÁÍÄÑÙÍ
Ïé 127 Üíäñåò áöéåñùôÝò áðü ôçí Ãéáííéôæïý öÝñïõí 25 ïíüìáôá. Ôñßá áðü áõôÜ
ôá öÝñïõí 64 Üíäñåò, äçëáäÞ ôï 50,39%. Ðñüêåéôáé ãéá ôá ïíüìáôá:
ÉùÜííçò,
23 Üíäñåò
Ãåþñãéïò,
21 Üíäñåò
ÄçìÞôñéïò,
20 Üíäñåò
Ôá 25 ïíüìáôá ôá êáôáôÜîáìå óôéò ðáñáêÜôù 4 ïìÜäåò:
Á) Ïíüìáôá áðü ôçí åêêëçóéáóôéêÞ ðáñÜäïóç (14/25)
ÁíäñÝáò. Ãåþñãéïò. ÄçìÞôñéïò. ÅõóôÜèéïò. Æá÷áñÞò< Æá÷áñßáò. Èåüäùñïò.
ÉùÜííçò. ÊïóìÜò. Êþíóôáò< Êùíóôáíôßíïò. ËÜìðïò< ×áñÜëáìðïò. Ìáíüëçò.
Ìé÷áÞë. Íéêüëáïò. ×ñéóôüäïõëïò.

Ïé áöéåñùôÝò ôçò Ãéáííéôæïýò óôçí ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò Ñåíôßíáò

81

Â) Ïíüìáôá áðü ôçí ëáúêÞ ðáñÜäïóç (5/25)
Áñãýñçò. ÁõãÝñïò< áõãÞ. Ðëïýìðçò< Ðëïýìçò< ìåóí. ðëïõìß^ óôïëßäé. Ñßæïò^
áðü ôçí åõ÷Þ "íá ñéæþóåé", äçëáäÞ íá åðéâéþóåé ôï íåïãÝííçôï. ÓôáìÜôçò^ áðü ôçí
åõ÷Þ "íá óôáìáôÞóåé" ï èÜíáôïò ôùí íåïãÝííçôùí Þ ç ãÝííçóç Üëëùí áíåðéèýìçôùí
ðáéäéþí.
Ã) Ïíüìáôá áðü ôçí Éóôïñßá (5/25)
Áíäñþíçò< Áíäñüíéêïò. ËÝêáò< ÁëÝêáò< ÁëÝêïò< ÁëÝîáíäñïò ãéá ôïõò
Çðåéñþôåò êáé ôïõò âëá÷üöùíïõò ôïõ áëâáíéêïý ÷þñïõ. Óßìïò^ áðü ôï ïìþíõìï
áñ÷áéïåëëçíéêü ðïõ ìáñôõñåßôáé êáé óôç Èåóóáëßá. Óýñïò. ÖñÜããïò^ ï äõôéêï Åõñùðáßïò, ï êáèïëéêüò.
Ä) ÎÝíá ïíüìáôá (1/25)
Ìïõñßêçò(5).
2. ÔÁ ÏÍÏÌÁÔÁ ÔÙÍ ÃÕÍÁÉÊÙÍ
Ïé 81 ãõíáßêåò áöéåñùôÝò áðü ôçí Ãéáííéôæïý öÝñïõí 33 ïíüìáôá, óôá ïðïßá
êõñßáñ÷ç èÝóç êáôÝ÷åé ôï üíïìá Áñ÷üíôù ðïõ öÝñïõí 16 ãõíáßêåò. ÓçìåéùôÝïí üôé
ôÝóóåñá ïíüìáôá (Èåïäïóßá, Ìáêáñßá, Ðáñèåíßá, Óùöñïíßá) áíÞêïõí óå ðÝíôå
êáëüãñéåò. Ôá 34 ïíüìáôá ôá êáôáôÜîáìå óôéò ðáñáêÜôù 4 ïìÜäåò:
Á) Ïíüìáôá áðü ôçí åêêëçóéáóôéêÞ ðáñÜäïóç (16/34)
Âáóéëéêïý< ÂáóéëéêÞ. ÄÝóðù< ÄÝóðïéíá. ÄÞìïõ< ÄÞìù< ÄÞìïò< ÄçìÞôñçò.
ÅéñÞíç. Èåïäïóßá. Èüäù< Èåïäþñá. Êùíóôïý< Êùíóôþ< ÊùíóôáíôéíéÜ. ÌÜãäù<
ÌáãäáëçíÞ. ÌÜíèïõ< ÌÜíèù< ÌÜíèïò< Ìáôèáßïò. Ìáêáñßá. Ìáñßá. Íéêïëïý<
Íéêïëþ< Íéêïëüò< Íéêüëáïò. Ðáñèåíßá. Óáëþìç. Óôáèïý< Åõóôáèïý< Åõóôáèßá.
Óùöñïíßá.
Â) Ïíüìáôá áðü ôçí ëáúêÞ ðáñÜäïóç (14/34)
Áñãýñù. Áõãßôæù< Áõãßôóá< áõãÞ. ÂáñóÜìù< ÂáëóÜìù< âÜëóáìï. ÅõãÝíù<
Åõãåíßá. ÊáëÞ. Êïíôýëù< êïíôõëïöñýäù. Êïõìðßôæá< êïõìðß. ÊñõóôÜëëù.
Ðáãþíá. Ðëïýìðù< Ðëïýìù< ìåóí. ðëïõìß^ óôïëßäé. Ñüäù< ñüäé. ÓôáìÜôá<
ÓôáìÜôçò. ÖÝããù. ×ñõóÜöù.
Ã) Ïíüìáôá áðü ôçí éóôïñßá (3/34)
Åõäïêßá. Êüìíù< ÊïìíçíÞ. ÖñÜããù< ÖñÜããïò.
Ä) Ïíüìáôá áðü áîéþìáôá (1/34)
Áñ÷üíôù< Üñ÷ïíôáò.

Êþóôáò Óðáíüò

82

Ï ÁËÖÁÂÇÔÉÊÏÓ ÊÁÔÁËÏÃÏÓ ÔÙÍ ÏÍÏÌÁÔÙÍ
á) ôùí áíäñþí
1.
2.
3.
4.
5.

6.

7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.

19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.

ÁíäñÝáò
Áíäñþíçò
Áñãýñçò
ÁõãÝñïò
Ãåþñãéïò
Ãåþñãçò
ÃÝñãïò
ÄçìÞôñéïò
ÄçìÞôñçò
ÄÞìáò
ÅõóôÜèéïò
ÓôÜèçò
Æá÷áñÞò
Èåüäùñïò
ÉùÜííçò
ÊïóìÜò
Êþíóôáò
ËÜìðïò
ËÝêáò
Ìáíüëçò
Ìé÷áÞë
Ìß÷ïò
Ìïõñßêçò
Íéêüëáïò
Íéêüëáò
Íßêïò
Ðëïýìðçò
Ñßæïò
Óßìïò
ÓôáìÜôçò
ÓôÜìïò
Óýñïò
ÖñÜããïò
×ñéóôüäïõëïò

â) ôùí ãõíáéêþí
1
1
1
2
5
13
3
6
2
12
6
5
2
3
23
1
3
3
1
1
1
6
1
2
2
1
1
8
3
3
2
1
1
1

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.

Áñãýñù
Áñ÷üíôù
Áñ÷üíôïõ
Áõãßôæù
ÂáñóÜìù
Âáóéëéêïý
ÌðÞëéá(6)
ÄÝóðù
ÄÞìïõ
ÅéñÞíç
ÅõãÝíù
Åõäïêßá
Èåïäïóßá
Èüäù
ÊáëÞ
ÊÜëù
Êüìíù
Êïíôýëù
Êïõìðßôæá
ÊñïõóôÜëëù
Êùíóôïý
ÌÜãäù
Ìáêáñßá
ÌÜíèïõ
Ìáñßá
Íéêïëïý
Ðáãþíá
Ðáñèåíßá
Ðëïýìðù
Ñüäù
Óáëþìç
Óôáèïý
ÓôáìÜôá
ÓôÜìù
Óùöñïíßá
ÖÝããù
ÖñÜããù
×ñõóÜöù

1
15
1
2
2
1
1
4
1
1
1
1
2
1
1
4
1
1
2
2
1
1
1
1
3
1
6
1
2
1
1
4
4
3
1
1
2
2

Ïé áöéåñùôÝò ôçò Ãéáííéôæïýò óôçí ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò Ñåíôßíáò

83

ÌÅÑÏÓ ÄÅÕÔÅÑÏ
ÔÁ ÅÐÙÍÕÌÁ ÔÙÍ ÁÖÉÅÑÙÔÙÍ ÔÇÓ ÃÉÁÍÍÉÔÆÏÕÓ ÔÏÕ 1640 ci
Áðü ôïõò 208 Ãéáííéôæéþôåò, ðïõ áíáöÝñïíôáé óôá ö. 142â - 146á, ïé 187 öÝñïõí
åðþíõìï êáé ïé õðüëïéðïé 21 ìíçìïíåýïíôáé ìå ôï âáöôéóôéêü ôïõò: Áñ÷üíôù, áäåëöÞ
ôïõ ãñáììáôéêïý^ Ãåþñãéïò, Üíäñáò ôçò ÓôáìÜôáò^ Ãåþñãçò, ãñáììáôéêüò ôïõ ÄÞìïõ^
Âáóéëéêïý, ãõíáßêá ôïõ Óßìïõ, êëð. Óõíïëéêþò áðïäåëôéþóáìå, ãéá ìåëÝôç, 60
åðþíõìá, ôá ïðïßá êáôáôÜîáìå óôéò ðáñáêÜôù ðÝíôå ïìÜäåò:
Á) Ðáôñùíýìéá (20/60)
ÁëÝîç. ÁõãÝñïõ. ÈùìÜ. Êáñáíéêüëáò< ôïõñ. Êárá (ìáýñïò)+Íéêüëáò. ÊïóìÜ.
ÊõñéáæÞ. ËÜìðïõ. ËÝêáò. Ìé÷Üëç. Ìïõñßêçò. Íôïýóéáò< âëá÷. Äéáìáíôïýóéáò<
ÄéáìÜíôçò. Ðáðáãåþñãç. ÐáðáóôÜèç. Óßìïõ. Óðõñßäùí. ÓôñÜôïò. Ôïýóéáò< âëá÷.
Ðåôñïýóéáò< ÐÝôñïò(7). Öñáããüðïõëïò. ÖñÜããïõ. ×ñõóüðïõëïò.
Â) Ìçôñùíýìéá - ÁíäñùíõìéêÜ (8/60)
Áíèßôæáò. Ãéáííïýò. ÄçìÞôñåíáò. ÅéñÞíçò. Ìáêñéôæïýò. Ìé÷Üëåíáò. Ìðßëéáò.
Óôåöáíßáò.
Ã) ÅðáããåëìáôéêÜ (10/60)
ÊÜðåëáò^ ï ôáâåñíéÜñçò
ÊáñäáñÜò^ ðïõ êáôáóêåõÜæåé êáñäÜñéá, îýëéíá äï÷åßá ãéá ãÜëá.
ËïñÜò< ËùñÜò^ ðïõ êáôáóêåõÜæåé ëïõñéÜ.
ÌáêåëÜñçò^ ï êñåïðþëçò
ÌðïãéáôæÞò< ôïõñ. boyaci^ âáöÝáò
ÓÜêáò< ôïõñ. saka^ íåñïõëÜò
ÓêéáäÜ< ÓêéáäÜò^ ðïõ êáôáóêåõÜæåé óêéÜäéá (êáðÝëá ãéá ôïí Þëéï)
Ôïýíôáò< âëá÷. Tundu (êïõñåýù)(8)^ ï êïõñÝáò
×áëêåýò^ ï ÷áëêïõñãüò
×áëêéüðïõëïò< ÷áëêéÜò+ç õðïê. êáôÜëçîç - üðïõëïò
Ä) Ðáôñéäùíýìéá (4/60)
ÂëÜ÷ïò^ ï âëá÷üöùíïò Þ áõôüò ðïõ æåé íïìáäéêÜ
ÎÝíïò^ ï åñ÷üìåíïò áðü îÝíï ìÝñïò
ÐÝñóçò
ÓáúÜäáò. ºóùò ÓôáúÜäáò< ÓôáãéÜäáò^ ï êáôáãüìåíïò áðü ôï ÷ùñéü ÓôÜãéá, ôïí
óçìåñéíü ÐëÜôáíï.
Å) Ðáñùíýìéá (10/60)
ÊïõâÝëçò< êïõâÝëé^ îýëéíï äï÷åßï ðïõ ÷ùñïýóå 12 ïìÜäåò (15, 360 êéëÜ)
óéôçñÜ(9), áëëÜ êáé êõøÝëç(10).
ËõãåñÜò< ëõãåñüò
ÌÜêñéôæáò< ìáêñýò
Ìïýôïò< âëá÷. Mutu^ âïõâüò, Üöùíïò(11)
ÌðÞñìðçëáò< ìðéñìðßëá (óôñßöùìá ìáíôéëéïý)< ßóùò ôïõñ. birbiri (ôï Ýíá ìåôÜ

84

Êþóôáò Óðáíüò

ôï Üëëï)(12)
Ðáóôñéêüò^ ï êáèáñüò, ï íïéêïêõñåìÝíïò
ÐëáôÞò
ÔæçâÞêçò< Ôóéâßêçò< ôóéâßêé^ êáñöß(13), Þ ìåóí. ôóéâßêéí< áñ÷. êéìâßêéïí?
ôóéìðïýñé(14)
Ôõñïæïýìçò< ôõñß+æïõìß
ÖáñìÜêçò^ ï ðéêñü÷ïëïò
Óô) Äõóåôõìïëüãçôá (8/60)
Âùóôßëáò. Ãïóôßëáò. Ìðáúêïýóçò. ÍïìÜóôåíïò. ÍôåìÞíïò. ÓðÝíôæçò. ÓôåÞôçò.
×áñêßáò.
Ï ÁËÖÁÂÇÔÉÊÏÓ ÊÁÔÁËÏÃÏÓ
ÔÙÍ ÁÖÉÅÑÙÔÙÍ ÔÇÓ ÃÉÁÍÍÉÔÆÏÕÓ
ÁëÝîç Èåïäïóßá, ìïíá÷Þ
Áíèßôæáò Áñ÷üíôù
Áíèßôæáò ÃÝñãïò
Áíèßôæáò ÄÝóðù
Áíèßôæáò ÄÞìïò ôïõ ÉùÜííç
Áíèßôæáò ÉùÜííçò
Áíèßôæáò Èåïäïóßá, ãõíáßêá ôïõ ÃÝñãïõ, ìïíá÷Þ
Áñ÷üíôù, áäåëöÞ ôïõ ãñáììáôéêïý
Áñ÷üíôù, ãõíáßêá ôïõ ÍéêïëÜïõ
ÁõãÝñïò ôïõ ðáðÜ
ÁõãÝñïõ ÌÜíèïõ, êüñç ôïõ Áõã.
Âáóéëéêïý, ãõíáßêá ôïõ Óßìïõ
ÂëÜ÷ïò ÊïóìÜò
Âùóôßëáò Ãåþñãéïò
Âùóôßëáò ÓôÜèçò ôïõ Ãåùñãßïõ
Ãåþñãçò, ãñáììáôéêüò ôïõ ÄÞìïõ ôïõ ðáðÜ
Ãåþñãçò, ìáèçôÞò ôïõ ÓôÜèç
Ãåþñãçò, ðáðá Ãåþñãçò ôïõ Äçìçôñßïõ
Ãåþñãéïò, Üíôñáò ôçò ÓôáìÜôáò
Ãéáííïýò ÉùÜííçò
Ãéáííïýò Ðáãþíá ôïõ ÉùÜííç
Ãéáííïýò Ñßæïò ôïõ ÉùÜííç
Ãïóôßëá ÅéñÞíç, ìçôÝñá ôïõ Åõóôáèßïõ
Ãïóôßëáò ÅõóôÜèéïò
ÄçìÞôñåíáò ÂáñóÜìù, ãõíáßêá ôïõ ÄÞìïõ
ÄçìÞôñåíáò ÄÞìïò
ÄçìÞôñåíáò ÄÞìïò ôïõ Óýñïõ
ÄçìÞôñåíáò Óýñïò
ÄçìÞôñéïò, ðáôÝñáò ôïõ Ãåþñãç
ÄÞìïò

Ïé áöéåñùôÝò ôçò Ãéáííéôæïýò óôçí ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò Ñåíôßíáò

ÅéñÞíçò ËÜìðïò
ÅéñÞíçò Óùöñïíßá ôïõ ËÜìðïõ, ìïíá÷Þ
ÈùìÜò Ãåþñãçò
ÈùìÜ ÄçìÞôñéïò ôïõ Ãåþñãç
ÈùìÜ ÉùÜííçò
ÈùìÜ ÊÜëù, ãõíáßêá ôïõ Íßêïõ
ÈùìÜ Íéêüëáïò - Íßêïò
ÊÜëù, ìçôÝñá ôïõ Ãåþñãç
ÊÜðåëáò ÁíäñÝáò
Êáñáíéêüëáò ÅõóôÜèéïò
ÊáñäáñÜ Áñ÷üíôïõ ôçò Êùíóôïý
ÊáñäáñÜ Êùíóôïý
ÊáñäáñÜò ÄÞìïò
ÊïóìÜ ÉùÜííçò
ÊïóìÜ Ìáñßá, ìçôÝñá ôïõ ÉùÜííç
ÊïõâÝëç Êüìíù
ÊïõâÝëç Ðáãþíá ôïõ Êþíóôá
ÊïõâÝëçò ÉùÜííçò
ÊïõâÝëçò Êþíóôáò
ÊõñéáæÞ Ãåþñãçò
ËÜìðïò ôïõ ðáðÜ
ËÜìðïõ ÂáñóÜìù, ãõíáßêá ôïõ Ë.
ËÜìðïõ ÉùÜííçò
ËÜìðïõ Ñßæïò ôïõ ðáðÜ
ËÝêá Áñ÷üíôù, ãõíÞ ôïõ Æá÷áñÞ
ËÝêá ÊáëÞ, ãõíáßêá ôïõ Óßìïõ
ËÝêá ÊñïõóôÜëëù ôïõ Ìß÷ïõ
ËÝêá Ñüäù, íýöç ôïõ Ìß÷ïõ
ËÝêá ÓôáìÜôá, ãõíáßêá ôïõ Ë.
ËÝêá ×ñõóÜöù, ãõíáßêá ôïõ Ë.
ËÝêáò ÄçìÞôñéïò ôïõ Ìß÷ïõ
ËÝêáò ÅõóôÜèéïò - ÓôÜèçò
ËÝêáò Æá÷áñÞò ôïõ ÓôÜèç
ËÝêáò ÉùÜííçò, áäåñöüò ôïõ Åõóôáèßïõ
ËÝêáò ÉùÜííçò ôïõ Ìß÷ïõ
ËÝêáò Ìß÷ïò
ËÝêáò Ñßæïò ôïõ ÓôÜèç
ËÝêáò Óßìïò
ËïñÜ ÄÝóðù ôïõ Íßêïõ
ËïñÜò Íßêïò
ËõãåñÜ Èüäù, ìçôÝñá ôïõ ÓôÜèç
ËõãåñÜò ÓôÜèçò
Ìáêáñßá, êüñç ôïõ ðáðá - Ãéþñãç, ìïíá÷Þ
ÌáêåëÜñç Êïõìðßôæá
ÌáêåëÜñçò Èåüäùñïò
ÌÜêñéôæá Áñãýñù, ãõíáßêá ôïõ Ñßæïõ

85

86

Êþóôáò Óðáíüò

ÌÜêñéôæá Áõãßôæù, ãõíáßêá ôïõ Ãåþñãç
ÌÜêñéôæá ÌðÞëéá, ãéáãéÜ ôïõ Ãåþñãç
ÌÜêñéôæáò Ãåþñãçò
ÌÜêñéôæáò Ìß÷ïò ôïõ ÓôÜèç
ÌÜêñéôæáò Ñßæïò
ÌÜêñéôæáò ÓôÜèçò
Ìáêñéôæïýò Ãåþñãéïò
Ìáêñéôæïýò Ðáãþíá, ãõíáßêá ôïõ Ãåùñãßïõ
Ìé÷Üëåíáò ÉùÜííçò
Ìé÷Üëåíáò ÖÝããù, ãõíáßêá ôïõ ÉùÜííç
Ìé÷Üëç Áñ÷üíôù, ãõíáßêá ôïõ Ñßæïõ
Ìé÷Üëç ÉùÜííçò
Ìé÷Üëç Ñßæïò ôïõ ÉùÜííç
Ìïõñßêç Ðëïýìðù, ãõíáßêá ôïõ Ì.
Ìïõñßêçò
Ìïõñßêçò ÄÞìïò ôïõ ÉùÜííç
Ìïõñßêçò ÉùÜííçò
Ìïõñßêçò ËÜìðïò ôïõ ÉùÜííç
Ìïýôïò ÃÝñãïò
Ìïýôïõ ÅõãÝíù, ìçôÝñá ôïõ ÃÝñãïõ
Ìðáúêïýóç Óôáèïý
ÌðÞëéáò Ãåþñãçò
ÌðÞñìðçëá Áñ÷üíôù, ãõíáßêá ôïõ ÉùÜííç
ÌðÞñìðçëáò ÉùÜííçò
ÌðïãéáôæÞ Óáëþìç ôïõ ÓôÜìïõ, ìïíá÷Þ
ÌðïãéáôæÞò ÓôÜìïò
Íéêüëáïò, Üíôñáò ôçò Áñ÷üíôùò
ÍïìÜóôåíïò ÉùÜííçò
ÍïìÜóôåíïò Ìß÷ïò
ÍïìÜóôåíïõ Áñ÷üíôù, ãõíáßêá ôïõ Ìß÷ïõ
ÍïìÜóôåíïõ Ðáãþíá, ãõíáßêá ôïõ ÉùÜííç
ÍôåìÞíïò ÃÝñãïò
ÍôåìÞíïò ÄçìÞôñéïò
ÍôåìÞíïò ÅõóôÜèéïò - ÓôÜèçò
ÍôåìÞíïò ÉùÜííçò ôïõ Åõóôáèßïõ
ÍôåìÞíïò ÉùÜííçò ôïõ Ðëïýìðç
ÍôåìÞíïò Ðëïýìðçò
ÍôåìÞíïò Ñßæïò
ÍôåìÞíïò Óßìïò
ÍôåìÞíïò ÓôÜèçò
ÍôåìÞíïõ ÄÞìïõ, ìçôÝñá ôïõ ÉùÜííç
ÍôåìÞíïõ Êïõìðßôæá
Íôïýóéá Áñ÷üíôù ôïõ ÓôáìÜôç
Íôïýóéáò ÓôáìÜôçò
ÎÝíç Ìáñßá
ÎÝíïò Íéêüëáïò

Ïé áöéåñùôÝò ôçò Ãéáííéôæïýò óôçí ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò Ñåíôßíáò

Ðáðáãåþñãç Óôáèïý
Ðáðáãåþñãç Ðáñèåíßá, ìïíá÷Þ
ÐáðáóôÜèç Áñãýñçò
Ðáóôñéêüò ÉùÜííçò
ÐÝñóç Áñ÷üíôù ôïõ Åõóôáèßïõ
ÐÝñóç ÊÜëù, ãõíáßêá ôïõ ÉùÜííç
ÐÝñóçò ÅõóôÜèéïò
ÐÝñóçò ÉùÜííçò
ÐëáôÞ ÓôáìÜôá, ìçôÝñá ôïõ Ãåþñãç
ÐëáôÞ ÓôÜìù, ãõíáßêá ôïõ Åõóôáèßïõ
ÐëáôÞ ×ñõóÜöù, ãõíáßêá ôïõ ÄçìÞôñç
ÐëáôÞò Ãåþñãçò
ÐëáôÞò ÄçìÞôñçò
ÐëáôÞò ÄÞìïò ôïõ ÄçìÞôñç
ÐëáôÞò ÄçìÞôñéïò ôïõ Åõóôáèßïõ
ÐëáôÞò ÅõóôÜèéïò
Ðëïýìðù, ðåèåñÜ ôïõ ÄÞìïõ ôçò ÄçìÞôñåíáò
ÓáúÜäá ÊÜëù, ãõíáßêá ôïõ ÄÞìïõ
ÓáúÜäáò ÄÞìïò
ÓÜêá Åõäïêßá, ãõíáßêá ôïõ ÉùÜííç
ÓÜêá Óôáèïý, íýöç ôïõ ÉùÜííç
ÓÜêáò ÉùÜííçò
Óßìïò, Üíäñáò ôçò Âáóéëéêïýò
Óßìïõ Áñ÷üíôù, ãõíáßêá ôïõ Äçìçôñßïõ
Óßìïõ ÄçìÞôñéïò
Óßìïõ Êþíóôáò
ÓêéáäÜ ÖñÜããù
ÓðÝíôæç Áñ÷üíôù, ãõíáßêá ôïõ Ñßæïõ
ÓðÝíôæç Êïíôýëù, ãõíáßêá ôïõ Ìß÷ïõ
ÓðÝíôæçò ÁõãÝñïò
ÓðÝíôæçò Ãåþñãçò ôïõ Ìß÷ïõ
ÓðÝíôæçò Æá÷áñÞò ôïõ Ìß÷ïõ
ÓðÝíôæçò ÉùÜííçò ôïõ ÁõãÝñïõ
ÓðÝíôæçò Ìß÷ïò
ÓðÝíôæçò Ñßæïò
Óðõñßäùí Ãåþñãéïò
Óðõñßäùí(ïò) Áñ÷üíôù, ãõíáßêá ôïõ Ãåùñãßïõ
ÓôÜèçò
ÓôáìÜôá, ãõíáßêá ôïõ Ãåùñãßïõ
ÓôåÞôç Ìáñßá, ãõíáßêá ôïõ ÓôáìÜôç
ÓôåÞôçò ÓôÜìïò - ÓôáìÜôçò
Óôåöáíßáò Ìß÷ïò
Óôåöáíßáò Èåüäùñïò ôïõ Ìß÷ïõ
ÓôñÜôïò ÄÞìïò
ÓôñÜôïõ ÌÜãäù, ãõíáßêá ôïõ ÄÞìïõ
ÔæçâÞêç Áñ÷üíôù, ãõíáßêá ôïõ ÉùÜííç

87

Êþóôáò Óðáíüò

88

ÔæçâÞêç ÄÝóðù, ãõíáßêá ôïõ ÓôáìÜôç
ÔæçâÞêçò ÉùÜííçò ôïõ ÓôáìÜôç
ÔæçâÞêçò ÓôáìÜôçò
Ôïýíôáò Ãåþñãçò
Ôïýóéá ÓôÜìù, ãõíáßêá ôïõ Ãåùñãßïõ
Ôïýóéáò Ãåþñãéïò
Ôïýóéáò Ìß÷ïò ôïõ Ãåùñãßïõ
Ôõñïæïýìçò ÄÞìïò
ÖáñìÜêç Áõãßôæù ôïõ ËÝêá
ÖáñìÜêç Íéêïëïý, ãõíáßêá ôïõ ËÝêá
ÖáñìÜêçò Áíäñþíçò
ÖáñìÜêçò Ãåþñãçò ôïõ ËÝêá
ÖáñìÜêçò Èåüäùñïò
ÖáñìÜêçò ËÝêáò
Öñáããüðïõëïò Ìé÷áÞë
Öñáããüðïõëïò Ñßæïò
Öñáããïðïýëïõ ÖñÜããù
ÖñÜããïò, ãáìðñüò ôïõ ÊïõâÝëç
ÖñÜããïõ ÓôáìÜôá, ãõíáßêá ôïõ Öñ.
×áëêåýò Ãåþñãéïò
×áëêåýò ÉùÜííçò
×áëêåýò ÓôáìÜôçò ôïõ Ãåùñãßïõ
×áëêÝùò Óôáèïý, ãõíáßêá ôïõ Ãåùñãßïõ
×áëêÝùò ÓôÜìù, ãõíáßêá ôïõ ÓôáìÜôç
×áëêéüðïõëïò ÄçìÞôñçò ôïõ ÄçìÞôñç
×áëêéüðïõëïò ÉùÜííçò
×áëêéüðïõëïò Íéêüëáò ôïõ ÉùÜííç
×áëêéüðïõëïò ×ñéóôüäïõëïò ôïõ Íéêüëá
×áëêéïðïýëïõ Áñ÷üíôù, ìçôÝñá ôïõ ÄçìÞôñç
×áëêéïðïýëïõ Ðáãþíá, ãõíáßêá ôïõ ×ñéóôïäïýëïõ
×áñêßá Ðáãþíá, ãõíáßêá ôïõ ÄÞìïõ
×áñêßáò ÄÞìïò
×ñõóüðïõëïò Ãåþñãçò
×ñõóüðïõëïò ÄÞìïò ôïõ Ìáíþëç
×ñõóüðïõëïò ÉùÜííçò
×ñõóüðïõëïò Êþíóôáò ôïõ ÉùÜííç
×ñõóüðïõëïò Ìáíüëçò
×ñõóïðïýëïõ Áñ÷üíôù, ãõíáßêá ôïõ Êþíóôá
×ñõóïðïýëïõ ÄÝóðù, ãõíáßêá ôïõ Ãåþñãç
×ñõóïðïýëïõ ÊñïõóôÜëëù, ãõíáßêá ôïõ ÄÞìïõ
Óôç óõíÝ÷åéá åêäßäïõìå ôá ö. 142â - 146á
Ö. 142â ×ùñßù Ãéáíéôæïý
+ ÅõóôÜèéïò ôïõ ËÝêá êáé ç ãõíÞ ôïõ ÓôáìÜôá êáé ï áäåëöüò ôïõ ÉùÜííçò.

Ïé áöéåñùôÝò ôçò Ãéáííéôæïýò óôçí ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò Ñåíôßíáò

89

+ ï Óßìïò êáé ç ãõíÞ ôïõ Âáóéëéêïý
÷´
+ ÅõóôÜèéïò ï Êáñáíéêüëáò
ô´
+ Ãåþñãçò ï ìáèéôÞò ôïõ ÓôÜèç
ô´
+ Ãåþñãçò ï ÖáñìÜêçò êáé ï ð(áô)Þñ ôïõ ËÝêáò êáé ç ì(Þô)çñ ôïõ Íéêïëïý
êáé ôçí áäåëöÞ ôïõ Áõãßôæù êáé Ýôåñá äýï ïíüìáôá, Áíäñþíç
êáé Èåïäþñïõ
áù´
+ ÓôáìÜôçò ï ÷áëêåýò, ï ð(áô)Þñ ôïõ Ãåþñãéïò êáé ç ì(Þô)çñ ôïõ Óôáèïý
êáé ç ãõíÞ ôïõ ÓôÜìù êáé Üëëï üíïìá Éù(Üííçò)
áö´
+ ï ÄÞìïò ôçò Áíèßôæáò êáé ï ð(áô)Þñ ôïõ ÉùÜííïõ
÷´
+ ï ÄÞìïò ôçò ÄçìÞôñåíáò êáé ï ð(áô)Þñ ôïõ Óýñïò
÷´
+ Èåüäùñïò ï ìáêåëÜñçò êáé ç ãõíÞ ôïõ Êïõìðßôæá
÷´
+ ï ÄÞìïò ï ÊáñäáñÜò
ô´
+ Íéêüëáïò, õéüò ôïõ ÈùìÜ
ô´
+ ÉùÜííçò ï ÊïõâÝëçò êáé ç ãõíÞ ôïõ Êüìíùò
÷´
+ Ãåþñãçò ï ãñáììáôéêüò ôïõ ÄÞìïõ ôïõ ðá(ðÜ) êáé ï ð(áô)Þñ
ôïõ ÄçìÞôñéïò êáé ç ì(Þô)çñ ôïõ ÊÜëù
Ö. 143á
+ Êùíóôïý, ç ãõíÞ ôïõ ÊáñäáñÜ êáé ç èõãÜôçñ ôïõ Áñ÷üíôïõ
+ Áñãýñçò ôïõ ðáðá - ÓôÜèç áðü ôçí Ìðáëïýêïâá(15)
+ Ñßæïò, õéüò ôïõ ÉùÜííç ôçò Ãéáííïýò
+ ÊñïõóôÜëëù, ç ãõíÞ ôïõ ÄÞìïõ ôïõ Ìáíþëç ×ñõóüðïõëïõ
+ Æá÷áñÞò ôïõ ÓôÜèç ôïõ ËÝêá êáé ï áäåëöüò ôïõ Ñßæïò êáé ç ì(Þô)çñ
ôïõ ×ñõóÜöùò êáé ç ãõíÞ ôïõ Áñ÷üíôù êáé ï ð(áô)Þñ ôïõ ËÝêáò
êáé ç ãõíÞ ôïõ ËÝêá ÓôáìÜôá
+ Ìáêáñßáò (ìïí)á÷(Þò), ç ãõíÞ ôïõ ðáðá - Ãéþñãç åßíáé åéò ôá
êïéíïâéÜôéêá êáé ôïõ ëüãïõ ôïõ Ãåùñãßïõ ÉåñÝùò
+ Êþíóôáò, õéüò ôïõ ÊïõâÝëç
+ ÂáñóÜìù, ç ãõíÞ ôïõ ÄÞìïõ ôçò ÄçìÞôñéíáò
+ ÖÝããù, ç ãõíÞ ôïõ Éù(Üííç) ôçò Ìé÷Üëåíáò
+ Èåïäïóßáò (ìïí)á÷(Þò), ç ãõíÞ ôïõ ÃÝñãïõ ôçò Áíèßôæáò
+ Èåïäïóßáò (ìïí)á÷(Þò), ç èõãÜôçñ ôïõ ÁëÝîç
+ Áñ÷üíôù, ç ãõíÞ ôïõ Êþíóôá ôïõ ×ñõóüðïõëïõ
+ Ðëïýìðù, ç ðåèåñÜ ôïõ ÄÞìïõ ôçò ÄçìÞôñåíáò
+ Èåüäùñïò ôïõ Ìß÷ïõ ôçò Óôåöáíßáò

÷´
ô´
ô´
ô´

áù´
áô´
ô´
ô´
ô´
ô´
ô´
ô´
ô´
ô´

Ö. 143â
+ ÓôáìÜôçò Íôïýóéáò
+ Ñßæïò, õéüò ôïõ ÓðÝôæç
+ ËÜìðïò ôïõ ÉùÜííç ôïõ Ìïõñßêç
+ ÊïóìÜò ï ÂëÜ÷ïò
+ Ìß÷ïò ï ÓðÝôæçò
+ Éù(Üííçò) ï ÌðÞñìðçëáò êáé ç ãõíÞ ôïõ Áñ÷üíôù
+ Ìß÷ïò ÍùìÜóôåíå êáé ç ãõíÞ ôïõ Áñ÷üíôù êáé ï ðåèåñüò
ôïõ Ìé÷áÞë ï Öñáããüðïõëïò

ô´
ô´
ô´
ô´
ô´
÷´

Êþóôáò Óðáíüò

90

+ Ìß÷ïò ï ËÝêáò êáé õéïß ôïõ Éù(Üííïõ) êáé Äçìçôñßïõ êáé ç íýìöç ôïõ Ñüäù áó´
+ Áñãýñù ç ãõíÞ ôïõ Ñßæïõ ôïõ ÌÜêñéôæá
ô´
+ Óôáèïý ôïõ Ìðáúêïýóç
ô´
+ ÄçìÞôñéïò ôïõ Ãåþñãç ôïõ ÈùìÜ
ô´
+ ÄçìÞôñçò ôïõ ×áëêéüðïõëïõ êáé ï ð(áô)Þñ ôïõ ÄçìÞôñçò
êáé ç ì(Þô)çñ ôïõ Áñ÷üíôù
+ ÊñïõóôÜëëù ç èõãÜôçñ ôïõ Ìß÷ïõ ôïõ ËÝêá
ô´
+ ÓôÜìïò ÓôåÞôçò
ô´
+ ÉùÜííïõ èùìÜ
ô´
+ Êþíóôá ôïõ Óßìïõ
ô´
+ ÖñÜããù ÓêéáäÜ
ô´
+ ÄçìÞôñéïò õéüò ôïõ Óßìïõ êáé ç ãõíÞ ôïõ Áñ÷üíôù
÷´
ö. 144á
+ Ìïõñßêç, ôïí Ýãñáøå ï ðáðá - Ãåþñãçò
+ Íéêüëáïò êáé ç ãõíÞ ôïõ Áñ÷üíôù, ï óõìðÝèåñïò ôïõ ðáðá - Ãåþñãç
+ ï ÄÞìïò ôïõ Éù(Üííç) ôïõ Ìïõñßêç êáé ç ãõíÞ ôïõ Ðëïýìðù
+ ï Ñßæïò ôïõ ËÜìðïõ ôïõ ðáðÜ êáé ç ãõíÞ ôïõ Éù(Üííç)
+ Éù(Üííçò) ôïõ ÔæçâÞêç, Ýãñáøåí ôïí ð(áô)Þñ ôïõ ÓôáìÜôç
êáé ôçí ì(Þô)çñ ôïõ ÄÝóðù êáé ôïõ ëüãïõ ôïõ êáé ôçí ãõíÞ ôïõ Áñ÷üíôù
+ ÖñÜããïò ï ãáìðñüò ôïõ ÊïõâÝëç êáé ç ãõíÞ ôïõ ÓôáìÜôá
+ ï ÓôÜèçò ôïõ ËõãåñÜ, Ýãñáøåí ôçí ì(Þô)çñ ôïõ Èüäù
+ ÊÜëù ç ãõíÞ ôïõ Éù(Üííç) ôïõ ÐÝñóïõ
+ Ãåþñãçò õéüò ôïõ Ìß÷ïõ ôïõ ÓðÝôæç
+ Êïíôýëù ç ãõíÞ ôïõ Ìß÷ïõ ôïõ ÓðÝôæç
+ Áñ÷üíôù ç ãõíÞ ôïõ Ñßæïõ ôïõ ÓðÝôæç
+ Ìß÷ïò ôïõ Ãåþñãç ôïõ Ôïýóéá êáé ï ð(áô)Þñ ôïõ Ãåþñãéïò
+ ÓôÜèçò ÓðÝôæçò
+ ÓôÜèçò ÍôåìÞíïõ
+ ÓôÜèçò ôïõ Âùóôßëá êáé ï ð(áô)Þñ ôïõ Ãåþñãéïò
+ Ìß÷ïò ï ÌÜêñéôæáò êáé ï ð(áô)Þñ ôïõ ÓôÜèçò

ô´
÷´
÷´
÷´
áó´
÷´
ô´
ô´
ô´
ô´
ô´
ô´
ô´
ô´
÷´
÷´

ö. 144â
+ ÌðÞëéá, ç âáâÜ ôïõ Ãåþñãç ôïõ ÌÜêñéôæá
+ Êïõìðßôæá ôïõ ÔåìÞíïõ
+ ÓêáñëÜôïò ÎÝíïò
+ Ãåþñãçò ôïõ Ìß÷ïõ ôïõ ÓðÝôæç
+ Áñ÷üíôù, ÄÝóðù ôçò Áíèßôæáò
+ Éù(Üííçò) ï Ðáóôñéêüò
+ ÓôÜìù ç ãõíÞ ôïõ Ãåþñãç ôïõ Ôïýóéá
+ Ãåþñãçò ×ñõóüðïõëïò êáé ç ãõíÞ ôïõ ÄÝóðù
+ Íéêüëáò ×áëêéüðïõëïò êáé ï ð(áô)Þñ ôïõ ÉùÜííçò
+ Ñßæïò, õéüò ôïõ Éù(Üííç) ôïõ Ìé÷Üëç êáé ç ãõíÞ ôïõ Áñ÷üíôù
êáé ï ð(áô)Þñ ôïõ ÉùÜííçò

ô´
ô´
ô´
ô´
ô´
ô´
ô´
÷´
÷´

Ïé áöéåñùôÝò ôçò Ãéáííéôæïýò óôçí ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò Ñåíôßíáò

+ Ñßæïò ÍôåìÞíïõ
+ ÂáñóÜìù ç ãõíÞ ôïõ ËÜìðïõ ôïõ ðáðÜ
+ ÄçìÞôñéïò õéüò ôïõ ÐëáôÞ, ï ð(áô)Þñ ôïõ ÅõóôÜèéïò
êáé ç ì(Þô)çñ ôïõ ÓôÜìù
+ ÊáëÞ, ç ãõíÞ ôïõ Óßìïõ ôïõ ËÝêá
+ ÊÜëù, ç ãõíÞ ôïõ Íßêïõ ôïõ ÈùìÜ
+ Ìáñßá, ç ãõíÞ ôïõ ÓôáìÜôç ôïõ ÓôåÀôç
+ ÌÜíèïõ, ç èõãÜôçñ ôïõ ÁõãÝñïõ ôïõ ðáðÜ

91
ô´
ô´

ô´
ô´
ô´
ô´

ö. 145á
+ Éù(Üííçò) ÁõãÝñïõ, ï óðÝíôæçò
+ Áõãßôæù, ç ãõíÞ ôïõ Ãåþñãç ôïõ ÌÜêñéôæá
+ Ñßæïò, ï áíåøéüò ôïõ Ìß÷ïõ ôïõ ÌÜêñéôæá
+ ÉùÜííçò ôïõ Êþíóôá ôïõ ×ñõóüðïõëïõ
+ Áñ÷üíôù, ç èõãÜôçñ ôïõ Åõóôáèßïõ ôïõ ÐÝñóïõ
+ ÌÜãäù, ç ãõíÞ ôïõ ÄÞìïõ ôïõ ÓôñÜôïõ
+ Ñßæïò Öñáããüðïõëïò êáé ç ãõíÞ ôïõ ÖñÜããù
+ ÅõãÝíù, ç ì(Þô)çñ ôïõ ÃÝñãïõ ôïõ Ìïýôïõ
+ ÃÝñãïò ï ÍôåìÞíïò êáé ç ì(Þô)çñ ôïõ ÄÞìïõ
+ ÄÞìïò ï Ôõñïæïýìçò
+ Éù(Üííçò) ÓÜêáò êáé ç ãõíÞ ôïõ Åõäïêßá ê(áé) ç íýìöç ôïõ Óôáèïý
+ ×ñéóôüäïõëïò, õéüò ôïõ Íéêüëá ôïõ ×áëêéüðïõëïõ êáé ç ãõíÞ ôïõ Ðáãþ(íá)
+ Ìáñßá ç ÎÝíç, üðïõ Þôáí åéò ôçí Êáíáðßôæá(16)
+ Ðáãþíá, ç ãõíÞ ôïõ ÄÞìïõ ôïõ ×áñêßá
+ ÄÝóðù, ç èõãÜôçñ ôïõ Íßêïõ ôïõ ËïñÜ
+ Óôáèïý, ç èõãÜôçñ ôïõ ðáðá - Ãåþñãç
+ Ãåþñãçò Ôïýíôáò
+ Ãåþñãçò ôçò Ìðßëéáò
+ Ãåþñãçò Ôïýíôáò åéò ôá êïéíïâéÜôéêá

ô´
ô´
ô´
ô´
ô´
ô´
÷´
ô´
ô´
ô´
÷´
ô´
ô´
ô´
ô´
ô´
ô´
ô´

ö. 145â
+ ÁíäñÝáò ÊÜðåëáò
+ Ãåþñãçò ôïõ ÊõñéáæÞ
+ ÓôáìÜôá, ç ìÞôçñ ôïõ Ãåþñãç ôïõ ÐëáôÞ
+ Äçìçôñßïõ, Óßìïõ ôïõ ÓôÜèç ôïõ ÍôåìÞíïõ
+ ÅéñÞíç, ç ì(Þô)çñ ôïõ Åõóôáèßïõ ôïõ Ãïóôßëá
+ Ýãñáøåí ï ÄÞìïò ï ÐëáôÞò ôïí Íéêüëá ôïí ÎÝíï, ôïí ð(áô)Þñ
ôïõ ÄçìÞôñç êáé ôçí ì(Þô)çñ ôïõ ×ñõóÜöù
+ Ãåþñãçò ôïõ ÐëáôÞ
+ Ãåþñãïò ï Óðõñßäùí êáé ç ãõíÞ ôïõ Áñ÷üíôù
+ Ðáñèåíßáò (ìïí)á÷(Þò), ç èõãÜôçñ ôïõ ðáðá - Ãåþñãç åéò ôá êïéíïâéÜôéêá
+ Óùöñïíßáò (ìïí)á÷(Þò), ç èõãÜôçñ ôïõ ËÜìðïõ ôçò ÅéñÞíçò
+ Éù(Üííçò) ôïõ ÊïóìÜ êáé ç ì(Þô)çñ ôïõ Ìáñßá
+ Ãåþñãéïò êáé ç ãõíÞ ôïõ ÓôáìÜôá, ï ðåíèåñüò ôïõ Ñßæïõ ôïõ ËÜìðïõ ôïõ ðáð(Ü)

ô´
ô´
ô´
÷´
ô´

ô´
÷´
á´
ô´
÷´
÷´

92

Êþóôáò Óðáíüò

Ïé óåëßäåò 144â êáé 145á ôçò ðñüèåóçò ôçò ÉåñÜò ÌïíÞò Ñåíôßíáò.

Ïé áöéåñùôÝò ôçò Ãéáííéôæïýò óôçí ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò Ñåíôßíáò

+ Éù(Üííçò), õéüò ôïõ Ðëïýìðç ôïõ ÍôåìÞíïõ
+ ÆÜ÷áñçò, õéüò ôïõ Ìß÷ïõ ôïõ ÓðÝíôæç
+ Óáëþìçò (ìïí)á÷(Þò), ç èõãÜôçñ ôïõ ÓôÜìïõ ôïõ ÌðïãéáôæÞ
+ Áñ÷üíôù, ç áäåëöÞ ôïõ ãñáììáôéêïý

93
ô´
ô´
ô´
ô´

ö. 146á
+ Ðáãþ(íá), ç ãõíÞ ôïõ Êþíóôá ôïõ ÊïõâÝëç
+ Áñ÷üíôù, ç èõãÜôçñ ôïõ ÓôáìÜôç ôïõ Íôïýóéá
+ Ðáãþíá, ç èõãÜôçñ ôï õ ÉùÜííïõ ôçò Ãéáííïýò
+ Ðáãþíá, ç ãõíÞ ôïõ Éù(Üííç) ôïõ ÍïìÜóôåíïõ
+ Ðáãþíá, ç ãõíÞ ôïõ Ãåþñãïõ ôçò Ìáêñéôæïýò
+ ÉùÜííçò, õéüò ôïõ Åõóôáèßïõ ôïõ ÍôåìÞíïõ
+ ÄÞìïò ï ÓáúÜäáò êáé ç ãõíÞ ôïõ ÊÜëù

ô´
ô´
ô´
ô´
ô´
ô´
÷´

ÓÇÌÅÉÙÓÅÉÓ
1.Ðñüêåéôáé ãéá ÷Üñôéíï ÷åéñüãñáöï (20,5×14,5 åê.) ôï ïðïßï öõëÜóóåôáé óôç ÌïíÞ ôçò
Êïñþíáò, êïíôÜ óôç Ëßìíç ôïõ ÐëáóôÞñá. Ç ôáõôüôçôá ôïõ ÷åéñïãñÜöïõ õðÜñ÷åé óôï ö. 118á: "åðß
Ýôïõò 1660 Þãïõí á÷î, åí ìçíß/ ïêôþâñéù åéò ôïõò 18 åãñÜöèçêå ï ì(çô)ñïðïëßôçò ï / ÉùóÞö åéò ôçí
ðáíáãßáí ìïõ ôçí ñåôßíá åéò ôá(çí) ðáñïõóßá(…)".
2.Âë. Êþóôáò Óðáíüò, á) Ïé êáñäéôóéþôéêïé ïéêéóìïß óôçí ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò ôçò Ñåíôßíáò (1460
ci - 19ïò áé.), Èåóóáëéêü Çìåñïëüãéï, 25 (ËÜñéóá 1994) 129 - 154, â) Ôá ïíüìáôá êáé ôá åðþíõìá ôùí
Ñåíôéíéùôþí ãýñù óôá 1640 óôçí ðñüèåóç ôçò ìïíÞò ôçò Ñåíôßíáò, Êáñäéôóéþôéêá ×ñïíéêÜ, 1
(Êáñäßôóá 1995), ã) Êáñäéôóéþôéêá ïíüìáôá ôïõ 17ïõ áéþíá óôçí ðñüèåóç ôçò Ñåíôßíáò, ÐñáêôéêÜ
Á´ Óõíåäñßïõ ãéá ôçí Êáñäßôóá êáé ôçí ðåñéï÷Þ ôçò, Êáñäßôóá 1996, 123 - 139, ä) Ïé áöéåñùôÝò ôçò
ÊõäùíéÜò óôç ÌïíÞ ôçò Ñåíôßíáò (1640 - 18 ïò / 19ïò áé.), Ãíþóç êáé Ãíþìç, 14 (Êáñäßôóá 1998) 75
- 78, å) Ïé áöéåñùôÝò ðÝíôå ïéêéóìþí ôçò Êáñäßôóáò óôçí ðñüèåóç ôçò ìïíÞò ôçò Ñåíôßíáò (17ïò 18ïò áé.), Ãíþóç êáé Ãíþìç, 15 (1999) 79 - 84, óô) Ôá ïíüìáôá ôùí Óìïêïâéôþí ôïõ 17ïõ - 18ïõ áé.
óôçí ðñüèåóç ôçò Ñåíôßíáò, Êáñäéôóéþôéêá ×ñïíéêÜ, 5 (2000) 39-66.
3.Âë. Êþóôáò Óðáíüò, á) Ôá ïíüìáôá ôùí Õðáôáßùí óôçí ðñüèåóç ôçò Ñåíôßíáò, 1650 - 1693,
ÕðÜôç, 30 - 32 (ÁèÞíá 1993 - 1994) 27 - 51, â) Ôá ïíüìáôá ôùí áöéåñùôþí áðü ôïõò ïéêéóìïýò
Êüðáíï, Ìðïãüìçëï êáé Áëðï÷þñé ôçò ÕðÜôçò óôçí ðñüèåóç ôçò Ñåíôßíáò (1650 - 18ïò áé.), ÕðÜôç,
33 - 36 (1995 - 1996) 64 - 67, ã) Ôá ÷ùñéÜ ôïõ Äïìïêïý êáé ôá ïíüìáôá ôùí áöéåñùôþí ôïõò óôçí á´
ãñáöÞ ôçò ðñüèåóçò ôçò Ñåíôßíáò ãýñù óôá 1640, ×ñïíéêÜ ôçò Åðáñ÷ßáò Äïìïêïý, 7 (ÁèÞíá 1996)
18 - 42, ä) Ôá ïíüìáôá ôùí Êïõñíïâéôþí óôçí ðñüèåóç ôçò Ñåíôßíáò (1640 - 1660), ÖèéùôéêÜ ×ñïíéêÜ,
16 (Ëáìßá 1996) 140 - 148, å) Ôá ïíüìáôá ôùí ËáìéÝùí óôçí ðñüèåóç ôçò Ñåíôßíáò (1640 - 1660)
ÖèéùôéêÜ ×ñïíéêÜ, 17 (1997) 78 - 91, óô) Ôá ïíüìáôá ôùí áöéåñùôþí ôïõ Äïìïêïý êáé ôçò
ÏìâñéáêÞò óôçí ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò ôçò Ñåíôßíáò, ÐñáêôéêÜ ôïõ Óõíåäñßïõ ÄÞìïõ Äïìïêïý ÅÌÁÅÄ "Ï ÅËËÇÍ" Éóôïñßá êáé Ðïëéôéóìüò ôçò åðáñ÷ßáò Äïìïêïý [ÁèÞíá] 1997, 117 - 129, æ) Ôá
ïíüìáôá ôùí Áóâåóôéùôþí óôçí ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò ôçò Ñåíôßíáò (1640), ÖèéùôéêÜ ×ñïíéêÜ, 18
(1998) 75 - 83, ç) Ôá ïíüìáôá ôùí Ñïâïëéáñéôþí óôçí ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò ôçò Ñåíôßíáò, ÖèéùôéêÜ
×ñïíéêÜ, 19 (1999) 116 - 122, è) Ôá ïíüìáôá ôùí áöéåñùôþí áðü Ýîé ÷ùñéÜ ôçò ðåñéï÷Þò ôïõ Äïìïêïý
óôçí ðñüèåóç ôçò Ñåíôßíáò (17ïò - 18ïò áé.), ×ñïíéêÜ ôçò Åðáñ÷ßáò Äïìïêïý, 10 (1999) 9 - 17.
4.Óôï ö. 146á ïé ðñþôïé 7 óôß÷ïé åßíáé ôçò áñ÷éêÞò ãñáöÞò. Ïé õðüëïéðïé åßíáé áðü äåýôåñï ÷Ýñé,
ìÜëëïí ôïõ â´ ìéóïý ôïõ 17ïõ áéþíá.
5.Óôá 1418 áíáöÝñåôáé ï Óãïýñïò Ìðïýá Ìïõñßêçò, áñ÷çãüò ôùí Áñâáíéôþí ôçò Áêáñíáíßáò.
Ôïí 16ï áéþíá áíáöÝñïíôáé ï ÁíäñÝáò Ìïõñßêçò êáé ï Êüêëáò Ìïõñßêçò. ÅðïìÝíùò ôï üíïìá
Ìïõñßêçò åßíáé áñâáíßôéêï. Âë. Êþóôáò Ç. Ìðßñçò, Áñâáíßôåò, "ÌÝëéóóá" ÁèÞíá 1997, 108, 172,
183.
6.ÌðÞëéá åßíáé óôá âëÜ÷éêá ç ÂáóéëéêÞ - Âáóßëù.

94

Êþóôáò Óðáíüò

7.Âë. Íéê. Áè. ÊáôóÜíçò, Ïíïìáóôéêü Íõìöáßïõ (ÍÝâåóêáò), Èåóóáëïíßêç 1990, 57.
8.Âë. Ê. ÍéêïëáÀäçò, Åôõìïëïãéêüí ëåîéêüí ôçò êïõôóïâëá÷éêÞò ãëþóóçò, åí ÁèÞíáéò 1909, 538.
9.Âë. Ê. ÍéêïëáÀäçò, ü.ð., ó. 299.
10.Âë. Í.Ð. Áíäñéþôçò, Åôõìïëïãéêüí ëåîéêüí ôçò êïéíÞò íåïåëëçíéêÞò, Èåóóáëïíßêç 1967, 167.
11.Âë. Ê. ÍéêïëáÀäçò, ü.ð., ó. 306.
12.Âë. Í.Ð. Áíäñéþôçò ü.ð., ó. 219.
13.Âë. Ê. ÍéêïëáÀäçò, ü.ð., ó. 551.
14.Âë. Í.Ð. Áíäñéþôçò ü.ð., ó. 384.
15.Ìðáëïýêïâá - Ðáëïýêïâá. Äåí ãíùñßæïõìå åÜí ðñüêåéôáé ãéá ôçí ÌåãÜëç Ðáëïýêïâá
(ÌáíäñéíÞ) Þ ãéá ôçí ìéêñÞ Ðáëïýêïâá (Ëåýêá) ôçò Íáõðáêôßáò.
16.Êáíáðßôæá^ áðñïóäéüñéóôïò ïéêéóìüò.

Ç óåëßäá 145â áðü ôçí ðñüèåóç ôçò ÉåñÜò ÌïíÞò Ñåíôßíáò.

ÅÉÓÇÃÇÔÇÓ
Âáóßëçò Ê. Óðáíüò
äñ. éóôïñßáò
ÈÅÌÁ
Ïé ïéêéóìïß ôçò Öèéþôéäáò óôçí ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò ôçò Ñåíôßíáò
1460 ci - 19ïò áé.

ÐÑÏËÏÃÉÊÁ

Ô

ï õð' áñ. 20 ÷åéñüãñáöï ôçò ÌïíÞò ôçò Êïñþíáò, ç ïðïßá âñßóêåôáé êïíôÜ
óôçí ëßìíç ÐëáóôÞñá, ìåôáöÝñèçêå åêåß üôáí ç ÌïíÞ ôçò Ñåíôßíáò
óõíåíþèçêå äéïéêçôéêþò ìå áõôÞí (ôï 1909. ÖÅÊ 138/20.6.1909). Ç
ôáõôüôçôá ôïõ ÷åéñïãñÜöïõ, ôï ïðïßï åßíáé ìéá ðñüèåóç, äçëáäÞ Ýíá ÷åéñüãñáöï
âéâëßï óôï ïðïßï ïé ìïíá÷ïß Ýãñáöáí ôá ïíüìáôá üóùí óõíåéóÝöåñáí õðÝñ ôçò ìïíÞò
ôïõò1, åß÷å ìåßíåé ãéá ÷ñüíéá Üãíùóôç. Áðü ôï 1994, ãíùñßæïõìå üôé áíÞêå óôçí ÌïíÞ
ôçò Ñåíôßíáò, üðùò ðñïêýðôåé áðü äýï óçìåéþìáôá - åíèõìÞóåéò ðïõ åßíáé ãñáììÝíá
óôá ö. 106á êáé 118á.² ÌÜëéóôá, ç äåýôåñç åíèýìçóç åßíáé ÷ñïíïëïãçìÝíç êáé
ðáñïõóéÜæåé öèéùôéêü åíäéáöÝñïí:
åðß Ýôïõò 1660 Þãïõí á÷î´ åí ìçíß
ïêôùâñßù åéò ôáò 18 åãñÜöèçêå ï ì(çô)ñïðïëßôçò ï
éùóÞö åéò ôçí ðáíáãßáí ìïõ ôç ñåôßíá åéò ô(çí) ðáñïõóßá³
íá ìíçìïíåýåôáé êáé Ýäùêå åðß÷åéñáò Üóðñá4 ÷ßëéá
ðåíôáêüóéá ê(áé) Ýíá ìáôß áôëÜæç5 äéá ÷ßëéá ðåíôáêüóéá
üðïõ ãßíïíôáé óïýìá ÷éëéÜäåò 3.000.
Ï áíáöåñüìåíïò ÉùóÞö åßíáé áñ÷éåñÝáò ôçò ÕðÜôçò êáôÜ ôçí ðåñßïäï 1657 16606, ôïõëÜ÷éóôïí. Åêôüò áðü áõôüí, óôçí ðñüèåóÞ ìáò ìíçìïíåýïíôáé êáé Üëëïé
áñ÷éåñåßò ôïõ öèéùôéêïý ÷þñïõ, ìå ôçí åõêáéñßá êÜðïéáò äùñåÜò ôïõò óôçí ÌïíÞ ôçò
Ñåíôßíáò.
- Óôï ôÝëïò ôïõ ö. 243á, ìíçìïíåýåôáé ï åðßóêïðïò ôïõ Æçôïõíßïõ Íåüöõôïò, ùò
åîÞò:
1662 éïõëëßù 17
+ Ýãñáøåí ï æçôïõíßïõ íåüöõôïò
ôïí ðáôÝñá ôïõ éùÜííïõ éåñÝùò
êáé ôçí ìçôÝñá ôïõ ãåñìáíÞò ìï(íá)÷Þò.
Ï Íåüöõôïò ôïõ Æçôïõíßïõ áñ÷éåñÜôåõóå êáôÜ ôçí ðåñßïäï 1659 - 16747. Ç
ðñüèåóç ôçò Ñåíôßíáò äéÝóùóå êáé ôá ïíüìáôá ôùí ãïíÝùí ôïõ. Ï ðáôÝñáò ôïõ,
ïíüìáôé ÉùÜííçò, Þôáí éåñÝáò êáé ç ìçôÝñá ôïõ åãêáôáâßùíå ùò ìïíá÷Þ ÃåñìáíÞ.
- Óôï ö. 118, ìåôÜ ôçí åíèýìçóç ôïõ 1660, ìíçìïíåýåôáé ï ìçôñïðïëßôçò ôçò
ÕðÜôçò Ãåñìáíüò:

96

Âáóßëçò Ê. Óðáíüò

1667 - Ýôé [á÷îæ´ Þ á÷îÞ] åãñÜöç ï ì(çô)ñïðïëßôçò
ÍÝùí Ðáôñþí ãåñìáíüò åéò ôá / êïéíïâéÜôéêá8
äéá Ü(óðñá) 1.000 áðñéëßïõ éâ.
Ðñüêåéôáé ãéá ôïí Ôõñíáâßôç áñ÷éåñÝá, ï ïðïßïò åßíáé ãíùóôüò ùò ìåëùäüò,
"ðïëõèáýìáóôïò êáé êáôÜ ðïëëÜ åéò ôçí ìïõóéêÞí ôÝ÷íçí ðåñéâüçôïò" 9. Ãéá ôïí ÷ñüíï
ôçò áñ÷éåñáôßáò ôïõ, äåí óõìöùíïýí ïé åðéóêïðéêïß êáôÜëïãïé.10
- Óôï ßäéï öýëëï (118á) ìíçìïíåýåôáé êé Üëëïò áñ÷éåñÝáò ôçò ßäéáò ìçôñïðüëåùò:
+ Ýãñáøå ï íÝ(ùí) ðáôñþí éùÜóáö ðáñéóßá äçìçôñßïõ
åõóôáèßáò éùÜííç óôáìÜôáò, ãñüóéá11 6 (;)
Ðéèáíüôáôá ïé ÄçìÞôñéïò, Åõóôáèßá, ÉùÜííçò êáé ÓôáìÜôá íá åßíáé óõããåíéêÜ
ðñüóùðá ôïõ ìçôñïðïëßôç ï ïðïßïò åßíáé ï ÉùÜóáö ´ êáé áíáöÝñåôáé12 êáôÜ ôï Ýôïò
1691.
- Óôï ö. 4á ìíçìïíåýåôáé ï åðßóêïðïò ôïõ Èáõìáêïý Äéïíýóéïò, ìå ôçí ìçôÝñá êáé
ôïí ãáìðñü ôïõ:
+ Ýãñáøåí ï Èáõìáêïý äéïíýóéïò ôñßá ïíüìáôá
äéïíõóßïõ áñ÷éåñÝùò ê(áé) ôùí ãïíÝùí, ãåùñãÜíïò ðñ(åóâõôÝñáò)
íá åßíáé áöïñéóìÝíïò üðïéïò åéò ôï åîÞò ôá ð[……………]
Þ äåí ôá ìíçìïíåýóç, ðáñéóßáéò åßíáé.
+ Ýãñáøå ï Üãéïò Èáõìáêïý ôïí ãáìâñüí ôïõ
ôïí êüíóôá æçôæåñëÞ åéò ôá êéíïâçÜôéêá Ü(óðñá) á [=1.000].
Ãéá ôïí Äéïíýóéï, ãíùñßæïõìå ìüíï üôé áñ÷éåñÜôåõóå êáôÜ ôï Ýôïò 172713.
- Óôï ö. 224á ìáæß ìå ôïí çãïýìåíï ôçò ÌïíÞò ôçò ÐÝôñáò ôïõ Êáôáöõãßïõ,
ìíçìïíåýåôáé êáé ï åðßóêïðïò ôïõ Èáõìáêïý ÆùóéìÜò, ï ïðïßïò ðñéí ãßíåé åðßóêïðïò
Þôáí áäåëöüò ôçò ùò Üíù ìïíÞò14. Ç áñ÷éåñáôßá ôïõ ðñïóäéïñßæåôáé óå äýï
ðåñéüäïõò: 1711 - 1715 êáé 1717 - 172715.
- Óôï ö. 243â, ìíçìïíåýåôáé ï åðßóêïðïò ôïõ Æçôïõíßïõ ¢íèéìïò, ôï 1730.
áøëù - ìçíß ïêôùâñßïõ
Ýãñáøåí ï æçôïõíßïõ, áíèßìïõ áñ÷éåñÝùò
íá ìíçìïíåýåôáé åéò ôçí ðáññçóßá.
Ðñüêåéôáé ãéá ôïí ¢íèéìï ´ ï ïðïßïò áñ÷éåñÜôåõóå êáôÜ ôçí ðåñßïäï 1720 175216.
- Óôï ö. 108â, áíÜìåóá óôá ïíüìáôá áöéåñùôþí áðü ôçí Ñåíôßíá,
óõìðåñéëáìâÜíïíôáé êáé ôá ïíüìáôá äýï åðéóêüðùí ôïõ Èáõìáêïý:

Ïé ïéêéóìïß ôçò Öèéþôéäáò óôçí ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò Ñåíôßíáò

97

Ýãñáøåí ï éÜêùâïò èáõìáêïý ôï üíïìÜ ôïõ / åéò ôçí /
ðáññçóßáí. Ýãñáøå ê(áé) ï á[
èáíÜóéïò èáõìáêïý áíåøéüò éáêþâïõ ôï üíïìÜ ôïõ åéò ôçí /
ðáññçóßáí. 1804 öåõñïõáñßïõ éè´.
Ï ÉÜêùâïò ´ áñ÷éåñÜôåõóå ôçí ðåñßïäï 1784 - 180217. Óôéò 22 Öåâñïõáñßïõ ôïõ
1802, ôïí äéáäÝ÷ôçêå ï ÁèáíÜóéïò, ï ïðïßïò áíáöÝñåôáé ìÝ÷ñé ôï 181018. Ç ðñüèåóç
ôçò Ñåíôßíáò ìáò ðëçñïöïñåß üôé ï ÁèáíÜóéïò Þôáí áíåøéüò ôïõ Éáêþâïõ ´.
- Óôï ö. 1â, ìíçìïíåýåôáé Ýíáò åðßóêïðïò áðü ôïí Èáõìáêü, ï Äáâßä ìå ôïõò
ãïíåßò ôïõ
+ äá(âß)ä áñ÷éåñÝùò, ê(áé) ï ð(áô)Þñ ôïõ ãåþñãéïò
ê(áé) ç ì(Þô)çñ ôïõ êáëïýóá19.
Äõóôõ÷þò äåí ãíùñßæïõìå óå ðïéá åðáñ÷ßá áñ÷éåñÜôåõóå ï Äáâßä.
ÏÉ ÖÈÉÙÔÉÊÏÉ ÏÉÊÉÓÌÏÉ ÓÔÇÍ ÐÑÏÈÅÓÇ ÔÇÓ ÑÅÍÔÉÍÁÓ
Óôçí ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò ôçò Ñåíôßíáò, áíáöÝñïíôáé ðïëëïß ïéêéóìïß ôïõ
öèéùôéêïý ÷þñïõ. Áñêåôïýò áðü áõôïýò, äåí ìðïñÝóáìå íá ôïõò ôáõôßóïõìå. ºóùò
óõìâÜëïõí óôçí ôáýôéóÞ ôïõò ôïðéêïß åñåõíçôÝò, ðïõ ðéèáíüí äéáèÝôïõí êáé Üëëåò
ðçãÝò. Óôçí êáëýôåñç ðáñïõóßáóç ôçò ìåëÝôçò ìáò óõíÝâáëáí ïé ê. Êþóôáò Êïôóßëçò
êáé Äçì. ÍÜôóéïò, óôïõò ïðïßïõò åêöñÜæïõìå ôéò åõ÷áñéóôßåò ìáò. Áêïëïýèùò,
ðáñáèÝôïõìå ôá ïíüìáôá ôùí ïéêéóìþí, ìå ôï óçìåñéíü üíïìá, åöüóïí ôï
ãíùñßæïõìå20.
1. Áâáñíßôæá^ ç óçìåñéíÞ Ìåëéôáßá ôïõ Äïìïêïý. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 25á ìå ôïõò
ïéêéóìïýò ÄñáìÜëá, Ëåõèåñï÷þñé êáé ÐáëáìÜ. Óôá ö. 25â - 26á õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò
ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
2. ÁãÜ^ ç óçìåñéíÞ Óðåñ÷åéÜäá. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 173â ìå ôá ÌðñïõöëéáíÜ. Ç
ãñáöÞ åßíáé ìåôáãåíÝóôåñç ôçò ðñþôçò.
3. Áëðï÷þñé (Áëåðï÷þñé)^ áðñïóäéüñéóôïò ïéêéóìüò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 119á,
119â, ìå ôïõò ïéêéóìïýò ¢ðïõëáò, ÌéîéÜôåò, Ìðßñìç, Êüðáíïò êáé Ìðïãüìçëïò. Óôá
ö. 120á - 120â õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
4. Áìáëüôåò (Áìáëüôá)^ óõíïéêéóìüò ôçò ÕðÜôçò. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 174á - 175â
ìå ôïõò ïéêéóìïýò Ðëáôýóôïìï, ÌÜêñåóé, Âáñéìðüìðç êáé ×áëßëé. Óôï ö. 176á,
õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
5. Áìïýñé ôçò Ëáìßáò. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 121â, ìå ôïõò ïéêéóìïýò Ñïãüæéáíï,
ËÜëá, ËéáíïêëÜäé, ÊáëáìÜêé êáé Íé÷þñé. Óôá ö. 122á - 122â, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò
ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
6. ¢ðïõëáò. Áðñïóäéüñéóôïò ïéêéóìüò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 119á - 119â ìå ôïõò
ïéêéóìïýò ÌéîéÜôåò, Ìðßñìç, Êüðáíïò, Ìðïãüìçëïò êáé Áëðï÷þñé. Óôá ö. 120á 120â õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
7. Áñãýñéá ôùí Ïìéëßùí. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 202á - 202â, ìå ôïõò åõñõôáíéêïýò
ïéêéóìïýò ×þ÷ëéá, Áãßá ÔñéÜäá, ¸ëïâá, ÁñÜ÷ùâá êáé Äïìéáíïýò. Óôá ö. 202â 203â õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.

98

Âáóßëçò Ê. Óðáíüò

8. Áñ÷Üíç^ ôï óçìåñéíü Áñ÷Üíé ôçò Ìáêñáêþìçò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 132á - 133á
ìå ôïõò ïéêéóìïýò Êáíáðßôæá, Ðáëéïýñé, ÄáñìÝíç ÑÜ÷ç êáé ÌÜñáèïò.
9. Á÷ëÜäç^ ôï óçìåñéíü Á÷ëÜäé ôùí ÖáëÜñùí. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 245 ìå ôïõò
ïéêéóìïýò Ìáêñéëßâáäïí, ÔñÝìïõóá, Óåðïýôùí êáé Óôõëßäá.
10. ÁóâÝóôçò ôçò Ëáìßáò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 138á - 140á. Óôá ö. 140á - 142á,
õðÜñ÷ïõí ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò ãñáöÝò. Óôï ö. 141â õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ôïõ
1732.
11. Âáñéìðüðç^ ç óçìåñéíÞ Ìáêñáêþìç. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 174á - 175â ìå ôïõò
ïéêéóìïýò Ðëáôýóôïìï, ÌÜêñåóé, Áìáëüôåò êáé ×áëßëé. Óôï ö. 176á ìå ãñáöÝò
ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò, áíáöÝñåôáé ùò Âáñéìðüðé.
12. Âåëåóéþôåò ôïõ Äïìïêïý. ÁíáöÝñïíôáé óôï ö. 6â, ìå ôïí ïéêéóìü Ãüñéáíç.
Óôá ö. 7á - 7â, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
13. ÂÞôïëç. Ôï óçìåñéíü Âßôïëé ôçò Ìáêñáêþìçò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 167á - 168â,
ìå ôïõò ïéêéóìïýò ÔæÞêá êáé Óïöïý. Óôá ö. 168â - 171á, õðÜñ÷ïõí ìåôáãåíÝóôåñåò
ôçò ðñþôçò ãñáöÝò.
14. Ãáñäßêé. ÌÜëëïí ôï Ãáñäßêé ôùí Ïìéëáßùí. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 178á, ìå ôïõò
ïéêéóìïýò ËïõêÜäá, ÑïõóéáíÞ, ÊÜøç, ÌáôæïõñÜêé, ÌåñôçêÜäá êáé ôçí ËÜóðç ôïõ
Êáñðåíçóßïõ. Óôá ö. 178â - 179á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
15. Ãéáííéôæïý^ ç óçìåñéíÞ Ãéáííéôæïý. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 142â - 146á. Óôá ö. 146á
- 150á, 225á, 269á êáé 273á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
16. Ãëáâáíßôæá^ äéáëõìÝíïò ïéêéóìüò, âïñåßùò ôïõ Ðëáôõóôüìïõ. ÁíáöÝñåôáé óôá
ö. 159á - 160á, ìå ôïõò ïéêéóìïýò Ëéôüóåëï, ÈÝñìá êáé Ôïðüëïõ. Óôá ö. 160â - 166â,
õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò. ÕðÞñ÷å ìÝ÷ñé ôï 1834.
17. Ãüñéáíç (Áãüñéáíç)^ ç óçìåñéíÞ ìÜëëïí ¢íù Áãüñéáíç ôïõ Äïìïêïý.
ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 6â, ìå ôïí ïéêéóìü Âåëåóéþôåò. Óôá ö. 7á - 7â õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò
ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
18. Ãüñéáíç ôçò Óðåñ÷åéÜäáò. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 172á, ìå ôïõò ïéêéóìïýò ÓåëéáíÞ
êáé ÖôÝñç. Óôá ö. 172â - 173á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
19. ÄáñìÝíç ÑÜ÷ç (ÃäáñìÝíç ÑÜ÷ç)? ç óçìåñéíÞ ÃñáììÝíç. ÁíáöÝñåôáé óôá ö.
132á - 133á, ìå ôïõò ïéêéóìïýò Êáíáðßôæá, Ðáëéïýñé, ÌÜñáèïò êáé Áñ÷Üíç. Óôá ö.
133â - 134â, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
20. Äïìïêüò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 1á - 2á. Óôá ö. 2â - 4á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò
ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
21. ÄñáìÜëá^ ôï óçìåñéíü Ìáêñïëßâáäï ôïõ Äïìïêïý. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 25á, ìå
ôïõò ïéêéóìïýò Áâáñíßôæá, Ëåõèåñï÷þñé êáé ÐáëáìÜ. Óôá ö. 25â - 26á, õðÜñ÷ïõí
ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
22. Äõï ÂïõíÜ. ÁíáöÝñïíôáé óôï ö. 131â, ìå ôïí ïéêéóìü ÐñïöÞôçò Çëßáò. Ç
ãñáöÞ ôïõ öýëëïõ åßíáé ìåôáãåíÝóôåñç ôçò áñ÷éêÞò.
23. ÆáðÜíôé^ äéáëõìÝíïò ïéêéóìüò, êïíôÜ óôïí ïéêéóìü ¢ãéïò Ãåþñãéïò, íïôßùò ôçò
ÎõíéÜäáò, åêåß üðïõ ôï ïìþíõìï Äáóüêôçìá ôïõ Ã. Êáóóéäüðïõëïõ. ÁíáöÝñåôáé óôá
ö. 27á - 27â, ìå ôïí ïéêéóìü ÓìïêïâÜêé. Óôá ö. 27â - 28á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò
ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
24. ÆåìéáíÞ (ÆçìéáíÞ)^ ôï óçìåñéíü Äßêáóôñï ôïõ Ôõìöñçóôïý. ÁíáöÝñåôáé óôá
ö. 187á - 187â, ìå ôïõò ïéêéóìïýò Íåï÷þñé êáé Óêõñëéáñþôïõò. Óôá ö. 188á - 201â,
õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
25. Æçôïýíé^ ç Ëáìßá. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 241á - 243á, ìå ôïõò ïéêéóìïýò ÓïõëÜêé,

Ïé ïéêéóìïß ôçò Öèéþôéäáò óôçí ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò Ñåíôßíáò

99

ÊïðïôÜäåò êáé Êüìá. Óôï ö. 43â, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
26. ÈÝñìá^ áðñïóäéüñéóôïò ïéêéóìüò. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 159á ìå ôïõò ïéêéóìïýò
Ãëáâáíßôæá, Ëéôüóåëï êáé Ôïðüëïõ.
27. ÊáÀôæá^ ç óçìåñéíÞ ÌáêñõñÜ÷ç ôïõ Äïìïêïý. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 47á - 49á.
Óôá ö. 49á - 54â, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
28. ÊáëáìÜêé. ÄéáëõìÝíïò ïéêéóìüò ðïõ åß÷å åíùèåß ìå ôïí ïéêéóìü ÄåñâÝíé
Öïýñêá. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 121â, ìå ôïõò ïéêéóìïýò Ñïãüæéáíï, ËÜëá, ËéáíïêëÜäé,
Áìïýñé êáé Íé÷þñé. Óôá ö. 122á - 122â, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
29. Êáíáðßôæá. Áðñïóäéüñéóôïò ïéêéóìüò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 132á - 133á, ìå ôïõò
ïéêéóìïýò Ðáëéïýñé, ÄáñìÝíç ÑÜ÷ç, ÌÜñáèïò êáé Áñ÷Üíç. Óôá ö. 133â - 134â,
õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
30. ÊÜøç ôïõ Ôõìöñçóôïý. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 178á, ìå ôïõò ïéêéóìïýò ËïõêÜäá,
ÑïõóéáíÞ, ÌïéôæïõñÜêé, ÌåñôéêÜäá, Ãáñäßêé êáé ôçí ËÜóðç ôïõ Êáñðåíçóßïõ. Óôá
ö. 178â - 179á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
31. Êüìá (Êüììá). ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 241á - 243á, ìå ôïõò ïéêéóìïýò Æçôïýíé,
ÓïõëÜêé êáé ÊïðïôÜäåò. Óôï ö. 243â, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
32. Êüðáíïò. ÄéáëõìÝíïò ïéêéóìüò äõôéêþò ôçò ÕðÜôçò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 119á 119â, ìå ôïõò ïéêéóìïýò ¢ðïõëáò, ÌéîéÜôåò, Ìðßñìç, Ìðïãüìçëïò êáé Áëðï÷þñé.
Óôá ö. 120á - 120â, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
33. ÊïðïôÜäåò^ ïé óçìåñéíïß ÊïìðïôÜäåò. ÁíáöÝñïíôáé óôá ö. 241á - 243á, ìå
ôïõò ïéêéóìïýò Æçôïýíé, ÓïõëÜêé êáé Êüìá. Óôï ö. 243â, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò
ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
34. ÊïóôñÜâá. ÄéáëõìÝíïò ïéêéóìüò, êïíôÜ óôïí ïéêéóìü Íåï÷þñé ôïõ
Ôõìöñçóôïý. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 182á - 183á, ìå ôïõò ïéêéóìïýò Ðáëáéüêáóôñï êáé
Ðåñßëåðôï. Óôá ö. 183â - 185â, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
35. Êïýñíïõâïò^ ï óçìåñéíüò Ôñßëïöïò ôçò Ëáìßáò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 135á 136á. Óôá ö. 136â - 137â, õðÜñ÷ïõí ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò ãñáöÝò.
36. Êñïýìáò (;). Áðñïóäéüñéóôïò ïéêéóìüò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 22á - 22â, ìå ôïõò
ïéêéóìïýò ôïõ Äïìïêïý ÌçëéÜ, Ôáïõêëß êáé ÔåñâÝíé. Óôá ö. 23á - 24á, õðÜñ÷ïõí
ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
37. ËÜëá^ ç óçìåñéíÞ ÑïäùíéÜ ôçò ÕðÜôçò. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 121â, ìå ôïõò
ïéêéóìïýò Ñïãüæéáíï, ËéáíïêëÜäé, ÊáëáìÜêé, Áìïýñé êáé Íé÷þñé. Óôá ö. 122á - 122â,
õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
38. Ëåõèåñï÷þñé^ ôï óçìåñéíü Åëåõèåñï÷þñé ôçò Ëáìßáò. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 25á,
ìå ôïõò ïéêéóìïýò Áâáñíßôæá, ÄñáìÜëá êáé ÐáëáìÜ. Óôá ö. 25â - 26á, õðÜñ÷ïõí
ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
39. ËÞöáêáò (ÁëÞöáêáò)^ ïé óçìåñéíÝò ÊáñõÝò ôïõ Äïìïêïý. ÁíáöÝñåôáé óôá ö.
22á - 22â, ìå ôïõò ïéêéóìïýò ÌçëéÜ, Ôáïõêëß, Êñïýìáò (;) êáé ÔåñâÝíé. Óôá ö. 23á 24á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
40. ËéáíïêëÜäé. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 121â, ìå ôïõò ïéêéóìïýò Ñïãüæéáíï, ËÜëá,
ÊáëáìÜêé, Áìïýñé êáé Íé÷þñé. Óôá ö. 122á - 122â, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò
ôçò ðñþôçò.
41. Ëéôüóåëï ôçò Ìáêñáêþìçò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 159á - 160á, ìå ôïõò ïéêéóìïýò
Ãëáâáíßôæá, ÈÝñìá êáé Ôïðüëïõ. Óôá ö. 160â - 166â, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò
ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
42. ËïõêÜäá. Áðñïóäéüñéóôïò ïéêéóìüò. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 178á, ìå ôïõò

100

Âáóßëçò Ê. Óðáíüò

ïéêéóìïýò ÑïõóéáíÞ, ÊÜøç, ÌáôæïõñÜêé, ÌåñôçêÜäá, Ãáñäßêé êáé ôçí ËÜóðç ôïõ
Êáñðåíçóßïõ. Óôá ö. 178â - 179á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
43. Ëõðü êáé ËõôÜ. Áðñïóäéüñéóôïò ïéêéóìüò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 97á - 97â. Óôï
ö. 97â, õðÜñ÷ïõí ëßãïé óôß÷ïé ìå ãñáöÞ ìåôáãåíÝóôåñç ôçò ðñþôçò.
44. Ìáâñßëëïí^ ôï óçìåñéíü Ìáõñßëï ôïõ Ôõìöñçóôïý. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 181á,
óôï ïðïßï ïé ãñáöÝò åßíáé ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
45. ÌÜêñåóé^ ç óçìåñéíÞ ÌÜêñõóç ôçò Ìáêñáêþìçò. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 174á, ìå
ôïõò ïéêéóìïýò Ðëáôýóôïìï, Âáñéìðüðç, Áìáëüôåò êáé ×áëßëé. Óôá ö. 174â - 175â,
õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
46. Ìáêñéëßâáäï ôçò Ëáìßáò. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 245â, ìå ôïõò ïéêéóìïýò
ÔñÝìïõóá, Óôéëßäá, Óåðïýíôùí êáé Á÷ëÜäç.
47. ÌÜñáèïò. Áðñïóäéüñéóôïò ïéêéóìüò. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 132á - 133á, ìå ôïõò
ïéêéóìïýò Êáíáðßôæá, Ðáëéïýñé, ÄáñìÝíç ÑÜ÷ç, Áñ÷Üíç. Óôá ö. 133â - 134â,
õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
48. ÌåñôçêÜäá^ ç óçìåñéíÞ ÌåñêÜäá. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 178á, ìå ôïõò ïéêéóìïýò
ËïõêÜäá, ÑïõóéáíÞ, ÊÜøç, ÌïéôæïõñÜêé, Ãáñäßêé êáé ôçí ËÜóðç ôïõ Êáñðåíçóßïõ.
Óôá ö. 178â - 179á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
49. ÌçëéÜ. Áðñïóäéüñéóôïò ïéêéóìüò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 22á - 22â, ìå ôïõò
ïéêéóìïýò Ôáïõêëß - Êñïýìáò (;) ËÞöáêá êáé ÔåñâÝíé. Óôá ö. 23á - 24á, õðÜñ÷ïõí
ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
50. ÌéîéÜôåò^ ïé óçìåñéíïß ÌåîéÜôåò ôçò Ëáìßáò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 119á - 119â,
ìå ôïõò ïéêéóìïýò ¢ðïõëáò, Ìðßñìç, Êüðáíïò, Ìðïãüìçëïò êáé Áëðï÷þñé. Óôá ö.
120á - 120â, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
51. ÌïéôæïõñÜêé. ÄéáëõìÝíïò ïéêéóìüò áðÝíáíôé áðü ôïí Ôõìöñçóôü. ÁíáöÝñåôáé
óôï ö. 178á, ìå ôïõò ïéêéóìïýò ËïõêÜäá, ÊÜøç, ÌåñôçêÜäá, Ãáñäßêé êáé ôçí ËÜóðç
ôïõ Êáñðåíçóßïõ. Óôá ö. 178â - 179á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
52. Ìðßñìç (Éìßñìðåç)^ ç óçìåñéíÞ ÁíèÞëç. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 119á - 119â, ìå
ôïõò ïéêéóìïýò ¢ðïõëáò, ÌéîéÜôåò, Êüðáíïò, Ìðïãüìçëïò êáé Áëðï÷þñé. Óôá ö.
120á - 120â, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
53. Ìðïãüìçëïò^ ôï óçìåñéíü Áñãõñï÷þñé ôçò ÕðÜôçò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 119á 119â, ìå ôïõò ïéêéóìïýò ìå ôïõò ïðïßïõò áíáöÝñåôáé êáé ï ðñïçãïýìåíïò ïéêéóìüò
(Ìðßñìç).
54. ÌðïõñíÜñäïõ. Áðñïóäéüñéóôïò ïéêéóìüò. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 5á, ìå ôïõò
ïéêéóìïýò Ôæåñêïõâßôæá êáé ÓêÜñìéôæá ôïõ Äïìïêïý. Óôá ö. 5â - 6á, õðÜñ÷ïõí
ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
55. ÌðïõöëéáíÜ (Ìðñïýöëéáíç)^ ôï óçìåñéíü Äßëïöï ôçò Óðåñ÷åéÜäáò.
ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 173â, óôï ïðïßï ïé ãñáöÝò åßíáé ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò áñ÷éêÞò.
56. ÍÝá ÐÜôñá^ ç ÕðÜôç. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 116á - 117á. Óôá ö. 117â - 118â,
õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
57. Íåï÷þñé ôïõ Ôõìöñçóôïý. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 187á - 187â, ìå ôïõò ïéêéóìïýò
ÆåìéáíÞ êáé Óêïñëéáñþôïõò. Óôá ö. 188á - 201â, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò
ôçò ðñþôçò.
58. Íé÷þñé. Áðñïóäéüñéóôïò ïéêéóìüò. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 121â, ìå ôïõò ïéêéóìïýò
Ñïãüæéáíï, ËÜëá, ËéáíïêëÜäé, ÊáëáìÜêé êáé Áìïýñé. Óôá ö. 122á - 122â, õðÜñ÷ïõí
ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
59. Ïæåñüò^ ï óçìåñéíüò ¢ãéïò ÓôÝöáíïò ôïõ Äïìïêïý.

Ïé ïéêéóìïß ôçò Öèéþôéäáò óôçí ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò Ñåíôßíáò

101

ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 18á - 19á. Óôá ö. 19á - 19â, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò
ôçò ðñþôçò.
60. ÏìâñéáêÞ ôïõ Äïìïêïý. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 12á - 13á. Óôá ö. 13â - 15á,
õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
61. Ðáëáéüêáóôñï ôïõ Ôõìöñçóôïý. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 182á - 183á, ìå ôïõò
ïéêéóìïýò ÊïóôñÜâá êáé Ðåñßëåðôï. ÁíáöÝñåôáé êáé óôï ö. 186á, ìå ãñáöÝò ôùí åôþí
1786 êáé 1825.
62. Ðáëáéüêáóôñï. Áðñïóäéüñéóôïò ïéêéóìüò, åÜí äåí ôáõôßæåôáé ìå ôïí
ðñïçãïýìåíï. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 21á, óôï ïðïßï ç ãñáöÞ åßíáé ôïõ 18ïõ áé.
63. ÐáëáìÜ^ ï óçìåñéíüò ÐáëáìÜò ôïõ Äïìïêïý. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 25á, ìå ôïõò
ïéêéóìïýò Áâáñíßôæá, ÄñáìÜëá êáé Ëåõèåñï÷þñé. Óôá ö. 25â - 26á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò
ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
64. Ðáëéïýñé ôçò Ìáêñáêþìçò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 132á - 133á, ìå ôïõò ïéêéóìïýò
Êáíáðßôæá, ÄáñìÝíç ÑÜ÷ç, ÌÜñáèï êáé Áñ÷Üíç. Óôá ö. 133â - 134â, õðÜñ÷ïõí
ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
65. Ðáíáãßá ôïõ Äïìïêïý. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 16á - 17á, óôá ïðïßá ïé ãñáöÝò
åßíáé ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
66. ÐÜðá^ ôï óçìåñéíü Ìåóï÷þñé ôçò Ìáêñáêþìçò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 55á - 57á,
ìå ôïõò ïéêéóìïýò ÓÝëéóêá êáé ÔæÜôæá. Óôá ö. 57â - 60â, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò
ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
67. Ðåñßëåðôï^ ôï óçìåñéíü Ðåñßâëåðôï ôïõ Ôõìöñçóôïý. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 182á
- 183á, ìå ôïõò ïéêéóìïýò ÊïóôñÜâá êáé Ðáëáéüêáóôñï. Óôá ö. 183â - 187â, õðÜñ÷ïõí
ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
68. Ðëáôýóôïìï. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 174á, ìå ôïõò ïéêéóìïýò ÌÜêñåóé,
Âáñéìðüðç, Áìáëüôåò êáé ×áëßëé. Óôá ö. 174â - 176á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò
ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
69. ÐñïöÞôçò Çëßáò. Áðñïóäéüñéóôïò ïéêéóìüò. ÁíáöÝñåôáé ìå ôïí ïéêéóìü Äõï
ÂïõíÜ, óôï ö. 131â, óôï ïðïßï ïé ãñáöÝò åßíáé ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
70. ÑïâïëéÜñçò^ ôï óçìåñéíü ÑïâïëéÜñé ôçò Ìáêñáêþìçò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 150â
- 152â. óôá ö. 152â - 158á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
71. Ñïãüæéáíï^ ôï óçìåñéíü Êáðíï÷þñé ôçò ÕðÜôçò, óõíïéêéóìüò ôçò ÊáóôáíéÜò.
ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 121â, ìå ôïõò ïéêéóìïýò ËÜëá, ËéáíïêëÜäé, ÊáëáìÜêé, Áìïýñé êáé
Íé÷þñé. Óôá ö. 122á - 122â, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
72. ÑïõóéáíÞ^ äéáëõìÝíïò ïéêéóìüò, áíÜìåóá óôï Ãáñäßêé êáé óôïí Ôõìöñçóôü.
ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 178á, ìå ôïõò ïéêéóìïýò ËïõêÜäá, ÊÜøç, ÌïéôæïõñÜêé,
ÌåñôçêÜäá, Ãáñäßêé êáé ËÜóðç ôïõ Êáñðåíçóßïõ. Óôá ö. 178â - 179á, õðÜñ÷ïõí
ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
73. Ñùìáßéêç ÊáñÝá. Áðñïóäéüñéóôïò ïéêéóìüò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 124á - 128á.
Óôá ö. 128á - 130á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
74. ÓåëéáíÞ^ ôá óçìåñéíÜ ÌÜñìáñá ôçò Óðåñ÷åéÜäáò. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 172á, ìå
ôïõò ïéêéóìïýò Ãüñéáíç êáé ÖôÝñç. Óôá ö. 172â - 173á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò
ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
75. ÓÝëéóêá. Áðñïóäéüñéóôïò ïéêéóìüò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 55á - 57á, ìå ôïõò
ïéêéóìïýò ÐÜðá êáé ÔæÜôæá.
76. Óåðïýíôùí^ äéáëõìÝíïò ìåôÜ ôï 1830 ïéêéóìüò ôçò Ìáêñáêþìçò. ÁíáöÝñåôáé
óôï ö. 245â, ìå ôïõò ïéêéóìïýò ÔñÝìïõóá, Óôéëßäá, Á÷ëÜäç êáé Ìáêñéëßâáäï.

102

Âáóßëçò Ê. Óðáíüò

77. ÓêÜñìïéôæá^ ï óçìåñéíüò Èáõìáêüò ôïõ Äïìïêïý. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 5á, ìå
ôïõò ïéêéóìïýò Ôæåñêïõâßôóá êáé ÌðïõñíÜñäïõ. Óôá ö. 5â - 6á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò
ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
78. Óêïñëéáñéþôáéò (;)^ ç óçìåñéíÞ Óêüñëéá ôçò Ìáêñáêþìçò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö.
187á - 187â, ìå ôïõò ïéêéóìïýò ÆåìéáíÞ êáé Íåï÷þñé. Óôá ö. 188á - 201â, õðÜñ÷ïõí
ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
79. ÓìïêïâÜêé^ ìÜëëïí ï óçìåñéíüò Ðýñãïò ôçò ÕðÜôçò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 27á 27â, ìå ôï ÆáðÜíôé ôïõ Äïìïêïý. Óôá ö. 27â - 28á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò
ôçò ðñþôçò.
80. ÓïõëÜêé. ÄéáëõìÝíïò ïéêéóìüò, äõôéêÜ ôùí Êáëõâßùí. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 241á
- 243á, ìå ôïõò ïéêéóìïýò Æçôïýíé, ÊïðïôÜäåò êáé Êüìá. Óôá ö. 243á - 243â,
õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
81. Óïöïý. ÄéáëõìÝíïò ïéêéóìüò, áíÜìåóá óôçí Ìáêñáêþìç êáé óôçí Ôóïýêá.
ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 167á - 168â, ìå ôïõò ïéêéóìïýò ÔæÞêá êáé ÂÞôïëç. Óôá ö. 168â 171á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
82. Óôõëßäá. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 245â, ìå ôïõò ïéêéóìïýò Ìáêñéëßâáäï, ÔñÝìïõóá,
Óåðïýíôùí êáé Á÷ëÜäç.
83. Ôáïõêëß (Íôáïõêëß)^ ç óçìåñéíÞ ÎõíéÜäá ôïõ Äïìïêïý. ÁíáöÝñåôáé óôá ö.
22á - 22â, ìå ôïõò ïéêéóìïýò ÌçëéÜ, Êñïýìáò (;) ËÞöáêáò êáé ÔåñâÝíé. Óôá ö. 23á 24á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
84. ÔåñâÝíé (ÍôåñâÝíé)^ ôï óçìåñéíü ÊáëáìÜêé ôïõ Äïìïêïý. ÁíáöÝñåôáé óôá ö.
22á - 22â, üðùò êáé ï ðñïçãïýìåíïò ïéêéóìüò (Ôáïõêëß).
85. ÔæÜôæá. ÄéáëõìÝíïò ïéêéóìüò, êïíôÜ óôçí Ñåíôßíá. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 55á 57á, ìå ôïõò ïéêéóìïýò ÐÜðá êáé ÓÝëéóêá. Óôá ö. 57â - 60â, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò
ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
86. Ôæåñêïõâßôæá^ ç óçìåñéíÞ ÐáëéïêåñáóéÜ ôçò Ëáìßáò. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 5á,
ìå ôïõò ïéêéóìïýò ÌðïõñíÜñäïõ êáé ÓêÜñìéôæá. Óôá ö. 5â - 6á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò
ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
87. ÔæÝñíá20. ÄéáëõìÝíïò ïéêéóìüò ìåôáîý ôïõ Äïìïêïý, ôçò ÏìâñéáêÞò êáé ôçò
¢íù Áãüñéáíçò. ÁíáöÝñåôáé óôá ö. 8â - 9á. Óôï ö. 9â, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò
ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
88. ÔæÞêá. ÌÜëëïí Ôæïýêá, ç óçìåñéíÞ Ôóïýêá ôçò Ìáêñáêþìçò. ÁíáöÝñåôáé
óôá ö. 167á - 168â, ìå ôïõò ïéêéóìïýò Óïöïý êáé ÂÞôïëç. Óôá ö. 168â - 171á,
õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
89. Ôïðüëïõ^ áðñïóäéüñéóôïò ïéêéóìüò. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 159á, ìå ôïõò
ïéêéóìïýò ÈÝñìá, ÔñÝìïõóá, Óåðïýíôùí, Óôéëßäá êáé Á÷ëÜäç.
90. ÔñÝìïõóá. Áðñïóäéüñéóôïò ïéêéóìüò. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 245â, ìå ôïõò
ïéêéóìïýò Ìáêñïëßâáäï, Óôéëßäá, Óåðïýíôùí êáé Á÷ëÜäç.
91. ÖôÝñç ôçò Óðåñ÷åéÜäáò. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 172á, ìå ôïõò ïéêéóìïýò ÓåëéáíÞ
êáé Ãüñéáíç. Óôá ö. 172â - 173á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
92. ×áëßëé^ ç óçìåñéíÞ Ìåóïðïôáìßá ôçò Óðåñ÷åéÜäáò. ÁíáöÝñåôáé óôï ö. 174á,
ìå ôïõò ïéêéóìïýò Ðëáôýóôïìï, ÌÜêñåóé, Âáñéìðüðç êáé Áìáëüôåò. Óôá ö. 174â 176á, õðÜñ÷ïõí ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò.
Áðü ôïõò 92 ïéêéóìïýò, ïé 63 õðÜñ÷ïõí êáé óÞìåñá, åíþ ïé 29 åßíáé äéáëõìÝíïé.
Áðü ôïõò 29, ôïõò 17 ôïõò ÷áñáêôçñßæïõìå áðñïóäéüñéóôïõò, êáèþò äåí ìðïñÝóáìå

Ïé ïéêéóìïß ôçò Öèéþôéäáò óôçí ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò Ñåíôßíáò

103

íá ôïõò ôáõôßóïõìå. Ðñüêåéôáé ãéá ôïõò: Áëðï÷þñé, ¢ðïõëáò, ÈÝñìá, Êáíáðßôæá,
Êñïýìáò, ËïõêÜäá, Ëõðü êáé ËõôÜ, ÌÜñáèïò, ÌçëéÜ, ÌðïõñíÜäïõ, Íé÷þñé,
Ðáëáéüêáóôñï, ÐñïöÞôçò Çëßáò, Ñùìáßéêç ÊáñÝá, ÓÝëéóêá, Ôïðüëïõ êáé ÔñÝìïõóá.
Ãéá ôïõò Üëëïõò 12, ôïõò Ãëáâáíßôóá, ÆáðÜíôé, ÊáëáìÜêé, Êüðáíïò, ÊïóôñÜâá,
ÌïéôæïõñÜêé, ÑïõóéáíÞ, Óåðïýíôùí, ÓïõëÜêé, ÔæÜôæá êáé ÔæÝñíá, áí êáé äåí
õößóôáíôáé óÞìåñá, ãíùñßæïõìå ðïý âñßóêïíôáí.
¼óïí áöïñÜ ôçí ðáëáéüôçôá ôùí ïéêéóìþí, ïé ðëçñïöïñßåò ôçò ðñïèÝóåùò åßíáé
ðïëýôéìåò. Áðü ôïõò 92 ïéêéóìïýò, ïé 85 áíáöÝñïíôáé óå êáôáãñáöÝò ôçò ðñþôçò
ãñáöÞò, ãåãïíüò ðïõ óçìáßíåé üôé õðÞñ÷áí ðåñß ôï 1640. ÂÝâáéá, äåí ãíùñßæïõìå
ðüóï ðñéí åß÷áí äçìéïõñãçèåß, áëëÜ áõôü åßíáé Ýíá ðïëýôéìï óôïé÷åßï. Óßãïõñá,
ðñïûðÞñ÷áí êÜðïéåò äåêáåôßåò ðñéí, ôïõëÜ÷éóôïí. Ïé åðôÜ ðïõ äåí åßíáé ôçò ðñþôçò
ãñáöÞò äåí ãíùñßæïõìå ðüóï ìåôáãåíÝóôåñïé åßíáé, áöïý, ìå åîáßñåóç Ýíáí ïéêéóìü,
ïé ãñáöÝò åßíáé á÷ñïíïëüãçôåò. Ìðïñïýìå óßãïõñá íá ðïýìå üôé ïé ïéêéóìïß ÁãÜ
(Óðåñ÷åéÜäá), Äõï ÂïõíÜ, Ìáâñßëïí (Ìáõñßëï), ÌðïõöëéáíÜ (Ìðñïýöëéáíç),
Ðáíáãßá ôïõ Äïìïêïý, ÐñïöÞôçò Çëßáò (áðñïóäéüñéóôïò) äçìéïõñãÞèçêáí ìåôÜ ôï
1640 êáé ðñéí ôïí 19ï áéþíá, ÷ùñßò íá åßìáóôå óå èÝóç íá ïñßóïõìå áêñéâÝóôåñá ôï
÷ñïíéêü óçìåßï, åíþ ãéá Ýíáí, ôï (áðñïóäéüñéóôï) Ðáëáéüêáóôñï, ìðïñïýìå íá
ðïýìå üôé ç ãñáöÞ ôïõ åßíáé ôïõ ÉÇ´ áéþíá.
¼óïí áöïñÜ ôïí ÷ñüíï äéáëýóåùò ôùí ÷áñáêôçñéæïìÝíùí ùò äéáëõìÝíùí áðñïóäéïñßóôùí, äåí Ý÷ïõìå ðïëëÜ óôïé÷åßá. ¼ëïé ôïõò, ìå åîáßñåóç ôïõò ÐñïöÞôç
Çëßá, Ðáëáéüêáóôñï, ÈÝñìá, Óåðïýíôùí êáé Ôïðüëïõ, ìíçìïíåýïíôáé êáé óå öýëëá
ìå ãñáöÝò ìåôáãåíÝóôåñåò ôçò ðñþôçò, ãåãïíüò ðïõ óçìáßíåé üôé åðÝæçóáí ãéá
êÜðïéï äéÜóôçìá ìåôÜ ôï ci 1640, ÷ùñßò üìùò íá ãíùñßæïõìå ãéá ðüóï. ÂÝâáéá, ãéá
ôïí ðñïìíçìïíåõèÝíôá Óåðïýíôùí, üðùò êáé ãéá ôçí Ãëáâáíßôóá, ãíùñßæïõìå üôé
õðÞñ÷áí ðåñß ôï 1830, áëëÜ áõôÝò åßíáé ïé ìïíáäéêÝò óáöåßò áíáöïñÝò.

ÓÇÌÅÉÙÓÅÉÓ
1. Ðåñéóóüôåñá ãéá ôéò ðñïèÝóåéò êáé ôï ðåñéå÷üìåíü ôïõò, âë. Âáóßëçò Ê. Óðáíüò, Ïé ïéêéóìïß
ôçò âïñåéïäõôéêÞò Èåóóáëßáò êáôÜ ôçí Ôïõñêïêñáôßá (14ïò - 19ïò áé.), äéä. ÄéáôñéâÞ, ËÜñéóá 2002
(õðü Ýêäïóç), ó. 71 - 72.
2. Ðáñïõóßáóç ôïõ ÷åéñïãñÜöïõ Ýêáíå ï Êþóôáò Óðáíüò (Ïé êáñäéôóéþôéêïé ïéêéóìïß óôçí
ðñüèåóç ôçò ÌïíÞò ôçò Ñåíôßíáò, 1640 ci - 19ïò áé., Èåóóáëéêü Çìåñïëüãéï, 25 (ËÜñéóá 1994) 129 136.
3. Ðáñïõóßá^ åííïåß ðáññçóßá. Ç ðáññçóßá ÷ñçóéìïðïéïýíôáí, üðùò êáé ç ðñüèåóç, ãéá ôçí
áíáãñáöÞ ïíïìÜôùí (ðñïêåéìÝíïõ íá ìíçìïíåýïíôáé) äùñçôþí. ÓõíÞèùò óôéò ðáññçóßåò
áíáãñÜöïíôáí ïíüìáôá êåêïéìçìÝíùí. Ðåñéóóüôåñá óôï Âáó. Óðáíüò, Ïé ïéêéóìïß, ü.ð., ó. 71 - 72.
4. ¢óðñá^ < ìåóáéùíéêü Üóðñïí < ëáôéí. Asprum (ôñá÷ý)= ôá ÷ñÞìáôá ãåíéêÜ, áëëÜ êáé
ôïõñêéêü íüìéóìá, õðïäéáßñåóç ôïõ para (1/3). Âë. Í.Ð. Áíäñéþôçò, Åôõìïëïãéêü ëåîéêü ôçò ÊïéíÞò
ÍåïåëëçíéêÞò, Ýêä. Á.Ð.È. - ºäñõìá Ìáíüëç Ôñéáíôáöõëëßäç, Èåóóáëïíßêç 1967,² 38.
5. ÁôëÜæé < ôïõñ. Atlas^ ãõáëéóôåñü ýöáóìá. Âë. Faruk Tunkay - Ëåùí. ÊáñáôæÜò,,
Ôïõñêïåëëçíéêü ëåîéêü, ÁèÞíá 2000, ó. 49 "¸íá ìáôß áôëÜæé" ðñÝðåé íá óçìáßíåé ìéá ïñéóìÝíç
ðïóüôçôá ôïõ õöÜóìáôïò áõôïý.
6. Ï ÷ñüíïò áñ÷éåñáôßáò ôïõ ÉùóÞö äåí åßíáé ãíùóôüò ìå áêñßâåéá. Ï Âáó. ÁôÝóçò (Åðéóêïðéêïß
êáôÜëïãïé ôçò Åêêëçóßáò ôçò ÅëëÜäïò áð' áñ÷Þò ìÝ÷ñé óÞìåñïí, åí ÁèÞíáéò 1975, 277) áíáöÝñåé ùò
Ýôïò åíÜñîåþò ôçò ôï 1657, áëëÜ äåí ãíùñßæåé ôï Ýôïò ëÞîåùò. ×Üñç óôçí ðñüèåóç ôçò Ñåíôßíáò,
ãíùñßæïõìå ôþñá üôé ï ÉùóÞö ´ áñ÷éåñÜôåõóå êáé ìåôÜ ôéò 18.10.1660.
7. Âë. Âáó. ÁôÝóçò, ü.ð., ó. 274.
8. Ôá êïéíïâéÜôéêá åßíáé ðñïöáíþò ôá ôïõ êïéíïâßïõ, äçëáäÞ ôá ôùí ìïíá÷þí. "ÅãñÜöç ï

104

Âáóßëçò Ê. Óðáíüò

ìçôñïðïëßôçò åéò ôá êïéíïâéÜôéêá" ðñÝðåé íá óçìáßíåé üôé óõíåéóÝöåñå õðÝñ ôùí ìïíá÷þí êáé ôï
üíïìÜ ôïõ åãñÜöç óôá ó÷åôéêÜ âéâëßá ãéá íá ìíçìïíåýåôáé.
9. Âë. Äçì. ÍÜôóéïò, Èåóóáëïß åðßóêïðïé óôç Ìçôñüðïëç ôçò ÕðÜôçò, Èåóóáëéêü Çìåñïëüãéï, 4
(1983) 177.
10. Âë. Âáó. ÁôÝóçò, ü.ð., ó. 277.
11. Ãñüóé < ôïõñ. gurus^ íüìéóìá õðïäéáéñïýìåíï óå 40 ðáñÜäåò êáé 120 Üóðñá. Âë. ÅõÜããåëïò
Ìðüãêáò, ÔïõñêéêÝò ëÝîåéò óå ðáëáéüôåñá åëëçíéêÜ êåßìåíá, ÈåóóáëéêÜ ×ñïíéêÜ, 7 - 8 (ÁèÞíá
1959) 198.
12. Âë. Âáó. ÁôÝóçò, ü.ð., ó. 278.
13. Âë. Âáó. ÁôÝóçò, ü.ð., ó. 280.
14. Âë. êáé ÈùìÜò Å. ÆáñêÜäáò, Ôï ÷ùñéü Êáôáöýãé ÁãñÜöùí, 73.
15. Âë. Âáó. ÁôÝóçò, ü.ð., ó. 279 - 280.
16. Âë. Âáó. ÁôÝóçò, ü.ð., ó. 274.
17. Âë. Âáó. ÁôÝóçò, ü.ð., ó. 280.
18. Ï ÁèáíÜóéïò áíáöÝñåôáé óôçí åðéãñáöÞ ôïõ êáèïëéêïý ôçò ÌïíÞò ôïõ Áãßïõ Áèáíáóßïõ ôçò
ÏìâñéáêÞò, ôïí ÖåâñïõÜñéï ôïõ 1810. Âë. Ê. Ôóïõôóïõëüðïõëïò, ÉåñÜ ÌïíÞ Áãßïõ Áèáíáóßïõ
ÏìâñéáêÞò, ×ñïíéêÜ ôçò Åðáñ÷ßáò Äïìïêïý, 2 (ÁèÞíá 1982) 93 - 94. Åðßóçò áíáöÝñåôáé óôçí
åðéãñáöÞ ôïõ Áãßïõ Äçìçôñßïõ ôçò ÁíÜâñáò Áëìõñïý. Âë. È.Ê. ÊáñáôæÜò, Éóôïñßá Åðáñ÷ßáò
Äïìïêïý, ÁèÞíáé 1962, 55.
19. Ôï üíïìá áõôü, áðü ôõðïãñáöéêü ëÜèïò, Ýãéíå Êáëïýäá óôçí ìåëÝôç ôïõ Êþóôá Óðáíïý. Ôá
÷ùñéÜ ôïõ Äïìïêïý êáé ôá ïíüìáôá ôùí áöéåñùôþí ôïõò óôçí á´ ãñáöÞ ôçò ðñüèåóçò ôçò Ñåíôßíáò
ãýñù óôá 1640, ×ñïíéêÜ ôçò Åðáñ÷ßáò Äïìïêïý, 7 (ÁèÞíá 1996) 20, åíþ óôçí ó. 29 åßíáé ãñáììÝíï
ïñèÜ.
20. Ãéá ôïõò ïéêéóìïýò ðïõ õðÜñ÷ïõí êáé óÞìåñá, âë. Áëåî. È. ÄñáêÜêçò - Óôõë. É. Êïýíäïõñïò,
Áñ÷åßá ðåñß ôçò óõóôÜóåùò êáé åîåëßîåùò ôùí ÄÞìùí êáé ÊïéíïôÞôùí 1836 - 1939 êáé ôçò äéïéêçôéêÞò
äéáéñÝóåùò ôïõ ÊñÜôïõò, ô.â´, ÁèÞíáé 1940, 741 ê.å. Ãéá ôïõò äéáëõìÝíïõò êáé áðñïóäéïñßóôïõò, ìáò
âïÞèçóáí êõñßùò ïé ê. Êùíóôáíôßíïò Êïôóßëçò êáé ÄçìÞôñéïò ÍÜôóéïò, ôïõò ïðïßïõò êáé
åõ÷áñéóôïýìå èåñìÜ.

ÅÉÓÇÃÇÔÇÓ
ÌÜíèïò Ê. ×ñéóôïöüñïõ
ãåùðüíïò
ðñüåäñïò ôçò Åôáéñåßáò Éóôïñéêþí
êáé Ëáïãñáöéêþí Åñåõíþí ÁôáëÜíôçò
ÈÅÌÁ
Ï åðßóêïðïò Ôáëáíôßïõ Íåüöõôïò
1762 - 1861
"….ôï ôçò áñåôÞò ðáíôá÷ïý ôßìéïí….."
Ï Ïñèüäïîïò ÐïéìåíÜñ÷çò
Ï Ýíèåñìïò æçëùôÞò ôùí ãñáììÜôùí
Ï ãåííáßïò êáé öëïãåñüò ðáôñéþôçò
Ôï ôÝëïò ôïõ
ÌíÞìåò êáé áøåõäåßò ìáñôõñßåò ãéá ôï Íåüöõôï
Ç ÁôáëÜíôç ôéìÜ ôïí Åðßóêïðü ôçò Íåüöõôï

ÌÜíèïò Ê. ×ñéóôïöüñïõ

106

1. Ï ÏÑÈÏÄÏÎÏÓ ÐÏÉÌÅÍÁÑ×ÇÓ

Ï

Ôáëáíôßïõ Íåüöõôïò ãåííÞèçêå óôçí ÁèÞíá óôéò 2 Íïåìâñßïõ 1762.
Ãïíåßò ôïõ Þôáí ï ÄçìÞôñéïò êáé ç Ìáñßá ÌåôáîÜ. Ôï áðü ôçò éåñÜò
êïëõìâÞèñáò üíïìÜ ôïõ Þôáí Íéêüëáïò. Óå çëéêßá Ýîé ÷ñüíùí Ýìåéíå
ïñöáíüò áðü ðáôÝñá êáé ï èåßïò ôïõ, Óõìåþí ÌåôáîÜò, éåñÝáò, ôïí áíÝëáâå õðü ôçí
ðñïóôáóßá ôïõ.
Ôåëåßùóå ìå æÞëï ôéò óðïõäÝò ôïõ óôçí ÁèÞíá êïíôÜ óôïí ÉùÜííç ÂåíéæÝëï,
Áèçíáßï åëëçíéóôÞ êáé óôïí ÉùÜííç Âüäá, Çðåéñþôç ìáèçìáôéêü.
Ãéá ëßãï ÷ñüíï äßäáîå ùò äÜóêáëïò óôç ìïíÞ ÐåíôÝëçò.
Åêåß ÷åéñïôïíÞèçêå äéÜêïíïò ìå ôï üíïìá Íåüöõôïò, óôéò 7 Áõãïýóôïõ 1792.
Áðü ôç ÌïíÞ ÐåíôÝëçò, êáô' Üëëïõò ìåí, ðñïóêëÞèçêå óôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç
áðü ôï èåßï ôïõ ìçôñïðïëßôç Êáéóáñåßáò, êáô' Üëëïõò äå, áíáãêÜóôçêå í' áðÝëèåé
åêåß áðü ôçí åîÞò áéôßá: ëÜãíïò ãõíáßêá Ïèùìáíïý áãÜðçóå ôï ÄéÜêïíï Íåüöõôï
êáé åßðå óôïí éåñÝá Áèçíáßï üôé èÝëåé íá øáëëåß óôï óðßôé ôçò êáé ÷ñéóôéáíéêüò
áãéáóìüò ãéá ôçí ðáíþëç. Ï éåñÝáò ðÞãå êáé Ýêáíå ôïí áãéáóìü. Óôï ôÝëïò üìùò ôïõ
áãéáóìïý ç Ïèùìáíßäá ïñãßóôçêå êáôÜ ôïõ éåñÝá, ãéáôß äÞèåí äåí Ýêáíå ôÝëåéá ôï
êáèÞêïí ôïõ êáé ôïõ åßðå íá åðáíÝëèåé ôçí åðïìÝíç çìÝñá ìáæß ìå ôï äéÜêïíï. Ôçí
åðïìÝíç åðáíáëÞöèçêå ï áãéáóìüò ìáæß ìå ôï äéÜêïíï. Ôç óôéãìÞ äå ðïõ ï äéÜêïíïò
èõìéÜôéæå, ç ãõíáßêá ôïõ Ýêáíå íüçìá íá åéóÝëèåé êáé íá èõìéáôßóåé Ýíá óêïôåéíü
äùìÜôéï. Åêåß áõôÞ Ýêëåéóå ôçí ðüñôá êáé åðéôÝèçêå êáôÜ ôïõ äéáêüíïõ ìå ðáôáãþäç
öéëÞìáôá. ¸íôñïìïò ï Íåüöõôïò êáé ÷ùñßò íá ÷Üóåé ïýôå óôéãìÞ ôçí ðáñïõóßá
ðíåýìáôïò, õðïó÷Ýèçêå íá åðáíÝëèåé ôçí åðïìÝíç, íá øÜëëåé áõôüò ìüíïò ôÝëåéï
áãéáóìü. Ìüëéò áðáëëÜ÷ôçêå áðü ôïí êßíäõíï, Ýãéíå áìÝóùò Üöáíôïò êáé ôçí
åðïìÝíç âñÝèçêå óôçí Êùíóôáíôéíïýðïëç.
ÌåôÜ áðü ïëéãü÷ñïíç ðáñáìïíÞ åêåß, öåýãåé êáé ðçãáßíåé óôç ËéâáäåéÜ. Ï ôüôå
Åðßóêïðïò Ôáëáíôßïõ ÃáâñéÞë, Áèçíáßïò êáé áõôüò, åêôéìþíôáò ôéò áñåôÝò ðïõ
êïóìïýóáí ôï óõìðïëßôç ôïõ êáé ôçí ðáéäåßá ôïõ, ôïí ðñïóÝëáâå ùò áñ÷éäéÜêïíï êáé
ãñáììáôÝá ôçò ÅðéóêïðÞò.
Ôï 1803 ðåèáßíåé ï ÃáâñéÞë êáé ìå ôç âïÞèåéá ôïõ ðñïåóôïý ôçò ËéâáäåéÜò
Ößëùíïò, ðïõ Þôáí åíÜñåôïò êáé éó÷õñüò êáé ìå áßôçóç üëùí ôùí êáôïßêùí ôçò
åðáñ÷ßáò Ôáëáíôßáò, ÷åéñïôïíåßôáé ÅÐÉÓÊÏÐÏÓ ÔÁËÁÍÔÉÏÕ.
Áðü ôç èÝóç ôïõ Åðéóêüðïõ åðß ôñéÜíôá óõíå÷Þ ÷ñüíéá ðïßìáíå ôïõò ðéóôïýò
Ëïêñïýò êáé ëåéôïõñãïýóå óôïí Éåñü Íáü ôïõ Áãßïõ Áèáíáóßïõ ôçò ôüôå ðïëß÷íçò
ôïõ Ôáëáíôßïõ, áöïóéùìÝíïò óôï ×ñéóôü êáé óôï ëáü ôïõ.
Ðñéí åêñáãåß ç åðáíÜóôáóç, ï ÁëÞ ÐáóÜò ðñïóêÜëåóå óôá ÃéÜííåíá ôï Íåüöõôï
üðïõ åêåß ü÷é ìüíï ôïí áðïãýìíùóå áðü ôçí ðåñéïõóßá ôçò ÅðéóêïðÞò ôïõ, áëëÜ êáé
ôïí áíÜãêáóå íá ÷ñåùèåß. ¾óôåñá áð' áõôü åðéóêÝöôçêå ìå óõóôÜóåéò ôïõ
Ðáôñéáñ÷åßïõ, ùò åðáßôçò, ðïëëÜ ìÝñç ôçò ÅõñùðáúêÞò Ôïõñêßáò ìå óêïðü íá
óõãêåíôñþóåé ÷ñÞìáôá êáé íá ðëçñþóåé ôá ÷ñÝç ôïõ.
Ôï 1823 ï Íåüöõôïò áíÝëáâå êáé ôç äéåýèõíóç ôçò ÅðéóêïðÞò Èåñìïðõëþí êáé ôï
ÌÜéï ôïõ ßäéïõ ÷ñüíïõ ìå åðéôáãÞ ôçò ðñïóùñéíÞò Äéïßêçóçò ôçò ÅëëÜäïò ïñßæåôáé
ôïðïôçñçôÞò ôçò åðáñ÷ßáò Áèçíþí.
Ôï ÌÜñôéï ôïõ 1824 äéïñßæåôáé ôïðïôçñçôÞò ôçò åðáñ÷ßáò Ðáñïíáîßáò êáé ôïí
Áýãïõóôï ôïõ ßäéïõ ÷ñüíïõ ôçò åðáñ÷ßáò ¾äñáò êáôüðéí ãíùìïäïôÞóåùò ôïõ
Âïõëåõôéêïý Óþìáôïò.

Ï åðßóêïðïò Ôáëáíôßïõ Íåüöõôïò (1762-1861)

107

"…íá äéïñéóèÞ ï ¢ãéïò Ôáëáíôßïõ êýñéïò Íåüöõôïò åð' áñåôÞ êáé óõíÝóåé ãíùóôüò
ïßïò ðñÝðåé íá åßíáé ï áñ÷éåñåýò, ðïëëÜ ðáèþí åí ôáõôþ êáé áðùëÝóáò åéò ôïí éåñüí
ôïýôïí áãþíá êáé Þäç åíäéáôñéâþí åí åêåßíç ôç íÞóù.
Ôç 23 Éïõëßïõ 1824 åí Íáõðëßù, ï Áíôéðñüåäñïò ÂñåóèÝíçò Èåïäþñçôïò. Ï Á´
Ãñáììáôåýò Éù. Óêáíäáëßäçò".
Ï óåâÜóìéïò éåñÜñ÷çò Ôáëáíôßïõ Ý÷áéñå âáèõôÜôçò åêôéìÞóåùò áðü åðéöáíåßò
¸ëëçíåò ôïõ åîùôåñéêïý, üðùò ìáñôõñïýí óùæüìåíåò ðñïò áõôüí, åðéóôïëÝò ôïõò.
Ï ÁëÝîáíäñïò Óôïýñôæáò, ôçò ÌïëäáõúêÞò ïéêïãÝíåéáò Óôïýñôæá, äçìïóéïëüãïò
ãñÜöåé ðñïò ôïí Ôáëáíôßïõ Íåüöõôï "…íá åêöñÜóù äéá ôçò ðáñïýóçò åðéóôïëÞò ìïõ,
ôï óÝâáò êáé ôçí åõãíùìïóýíçí, ôçí ïðïßáí óþæù ðñïò ôïéïýôïí ðïéìÝíá æçëùôÞí ôçò
êëïíïõìÝíçò êáè' çìÜò åõóåâåßáò, ïßïò åöÜíçò Ðáíéåñþôáôå, åéò ôçí åíåóôþóáí
öñéêþäç åðï÷Þí, ðáéäåýùí ôïõò áôÜêôïõò, íïõèåôþí ôïõò áóèåíåßò êáé åîåëÝãùí ôçí
öèïñïðïéÜí ôùí éåñïóýëùí ðáñáíïìßáí. Ôïí áãþíá ôïí êáëüí áãùíßæåóáé, éåñþôáôå
ôùí èåßùí Áðïóôüëùí äéÜäï÷å^ ìç äéåëéÜóçò, ìçäÝ áðáõäÞóçò, äéüôé áðïëëýìåèá
âåâáßùò, áí óâåóèÞ ðáñ' çìßí ï öùóôÞñ ôçò áìùìÞôïõ ðßóôåùò…".
ÁëëÜ êáé ïé óõìðáôñéþôåò ôïõ, Áèçíáßïé, æçôïýí ìå åðéóôïëÝò ôïõò, ðñïò ôïí
Ôáëáíôßïõ Íåüöõôï, ôçí ðáñïõóßá êáé ôçí ðíåõìáôéêÞ ôïõ åðßâëåøç.
"…Óåâáóìéþôáôå ÐÜôåñ… Ç åðáñ÷ßá ìáò óôåñåßôáé ôïí ðíåõìáôéêüí ðïéìÝíá ôçò, êáé
ôá ôçò åêêëçóßáò ìÝíïõóé áðñïóôÜôåõôá^ çìåßò êáé ïé ëïéðïß Óõìðïëßôáé åðéèõìïýìåí
íá óáò áðïëáýóùìåí Þäç åéò ôçí ößëçí Ðáôñßäá äéá íá ëÜâçôå ôçí èÝóéí, ôçí ïðïßáí ç
Ðáôñßò óõìöþíùò ìå ôáò êáôÜ êáéñüí ÄéïéêÞóåéò óáò åðñüóöåñå ÷Üñéí ôçò åíáñÝôïõ
äéáãùãÞ óáò êáé ôùí ðñïò ôï Ýèíïò ùöåëßìùí áãþíùí óáò…
Åí ÁèÞíáéò ôç 13 Éáíïõáñßïõ 1832. Ç êïéíüôçò ôùí Áèçíþí...".
Ï ÊõâåñíÞôçò ôçò ÅëëÜäïò, ÉùÜííçò Êáðïäßóôñéáò, ïñßæåé ôïí Ôáëáíôßïõ
Íåüöõôï ìÝëïò ôçò ðåíôáìåëïýò åêêëçóéáóôéêÞò åðéôñïðÞò, ãéá ôçí åîÝôáóç ôçò
åêêëçóéáóôéêÞò êáôáóôÜóåùò ôçò ÷þñáò êáé ôç èåñáðåßá ôùí áíáãêþí áõôÞò.
Ôï 1830 ï ÊõâåñíÞôçò ôçò ÅëëÜäïò ôïõ åìðéóôåýåôáé ôçí ðíåõìáôéêÞ ðñïóôáóßá
ôçò åðáñ÷ßáò ËéâáäåéÜò.
"…äéá äéáôÜãìáôïò ç Á - åîï÷üôçò, ï Ó. ÊõâåñíÞôçò çîßùóå íá óáò åìðéóôåõèÞ ôçí
ðíåõìáôéêÞí ðñïóôáóßáí ôçò åðáñ÷ßáò Ëåâáäåßáò… óõíôåèñåììÝíïé åî áñ÷Þò ìå éåñÜí
ðáéäåßáí, êáé äéáðñÝøáíôåò åéò ôçí ðíåõìáôéêÞí õðçñåóßáí^ åê Íåüôçôïò äßäåôáé
ðÜóáí ðåðïßèçóçí åéò ôçí ÊõâÝñíçóéí, üôé èÝëåôå äéåõèýíåé ôçí åêêëçóßáí ôïõ ×ñéóôïý,
ïäçãïýíôåò ôïí êëÞñïí êáé äé' áõôïý ôïí ëáüí, åéò íïìÜò Óùôçñßïõ êáé öáßíïíôåò ùò
ëý÷íïò åí áõ÷ìçñþ ôüðù áðü ôïí ïðïßïí åîÝëéðå ðïëý ÷ñüíïí ôï öùò ôïõ Óùôçñßïõ
ëüãïõ…
Åí Íáõðëßù ôç 28 ÌáÀïõ 1830. Ï åðß ôùí Åêêëçóéáóôéêþí êáé ôçò Äçìïóßïõ
Ðáéäåýóåùò Ãñáììáôåýò…".
Ôïí ßäéï ÷ñüíï, ôï 1830 äçëáäÞ, áíáëáìâÜíåé ôç äéïßêçóç ôùí Áèçíþí ìáæß ìå ôç
Äçìïãåñïíôßá.
ÂáñõóÞìáíôç êáé éóôïñéêÞ ðáñáìÝíåé ç áðü 8çò Éïõíßïõ 1832 åãêýêëéïò ôïõ
Ôáëáíôßïõ Íåïöýôïõ áðåõèõíüìåíç ðñïò ôïõò éåñåßò, äçìïãÝñïíôåò, ðñïêñßôïõò êáé
åêëåãìÝíïõò ×ñéóôéáíïýò ôçò åðáñ÷ßáò Ôáëáíôßïõ ìå ôçí ïðïßá áíáöÝñåôáé óôçí
Ýêëõóç ôùí çèþí êáôÜ ôçí åðï÷Þ åêåßíç.
Ôï 1833 õðïãñÜöåé ôï ðñùôüêïëëï ôçò 15çò Éïõëßïõ ùò ìÝëïò ôçò óõíåëåýóåùò
ôùí áñ÷éåñÝùí óôï Íáýðëéï ãéá ôçí áíáêÞñõîç ôïõ áõôïêÝöáëïõ ôçò Åêêëçóßáò ôçò
ÅëëÜäïò.

108

ÌÜíèïò Ê. ×ñéóôïöüñïõ

ÌåôÜ ôçí ÝêäïóÞ ôïõ ðåñß ôçò ÉåñÜò Óõíüäïõ êáôáóôáôéêïý äéáôÜãìáôïò ôçò 23çò
Éïõëßïõ 1833 êáé ôïõ êáèïñéóìïý ôùí åðéóêïðþí ôçò áõôïêÝöáëïõ Åêêëçóßáò,
äéïñßæåôáé Åðßóêïðïò ÁôôéêÞò, åíþ Åðßóêïðïò Ëïêñßäïò äéïñßæåôáé ï ÁãáèÜããåëïò
áðü ôçí Êýðñï. Ùò Åðßóêïðïò ÁôôéêÞò áíáðôýóóåé ìÝãéóôï æÞëï ãéá ôçí Åêêëçóßá
êáé ôïõò èåóìïýò ôçò.
Ôï 1833 äéïñßæåôáé óýìâïõëïò ôçò ÉåñÜò Óõíüäïõ êáé ôï 1834 ôïðïôçñçôÞò ôçò
Ìçôñïðüëåùò Áèçíþí. Ìå ôï Â. äéÜôáãìá, ôïí Éïýëéï ôïõ 1833, äéïñßæåôáé
óõìðëçñùìáôéêüò óýìâïõëïò ôçò ÉåñÜò Óõíüäïõ êáé áðü ôï 1841 Ýùò ôï 1850
óõìðëçñùìáôéêü ìÝëïò áõôÞò. Ôï 1850 ìåôÜ ôçí Ýêäïóç ôïõ "Óõíïäéêïý Ôüìïõ" áðü
ôï Ïéêïõìåíéêü Ðáôñéáñ÷åßï, ìå ôïí ïðïßï áíáêçñý÷ôçêå áõôïêÝöáëïò ç Ïñèüäïîïò
Åêêëçóßá ôçò ÅëëÜäïò, äéïñßæåôáé ìüíéìïò Ðñüåäñïò ôçò ÉåñÜò Óõíüäïõ êáé
ïíïìÜæåôáé Ìçôñïðïëßôçò Áèçíþí ìå ôï äéÜôáãìá ôçò 2áò Óåðôåìâñßïõ 1850.
Ï Ôáëáíôßïõ Íåüöõôïò åðß ôñéÜíôá óõíå÷Þ ÷ñüíéá äéïßêçóå óå ôñïìåñÜ
áíþìáëåò, ôñéêõìéþäåéò êáé öñéêôÝò ðåñéóôÜóåéò ôç äõóäéïßêçôï ôüôå ÅðéóêïðÞ
Ôáëáíôßïõ êáé åðß Üëëá åßêïóé ï÷ôþ ÷ñüíéá ôçí ÅðéóêïðÞ ÁôôéêÞò êáé ôç Ìçôñüðïëç
Áèçíþí.
Óôï ìáêñï÷ñüíéï ôïýôï äéÜóôçìá ôùí 58 ÷ñüíùí ïõäÝðïôå áêïýóôçêå êáôÜ ôïõ
éåñÜñ÷ç ïõäÝí, ïýôå ôï åëÜ÷éóôï, ïýôå ðáñÜðïíï, ïýôå ìïìöÞ, áëë' áíôßèåôá üëï ôï
×ñéóôåðþíõìï áõôïý ðïßìíéï óõ÷íüôáôá ëÜâáéíå áöïñìÞ íá åõëïãåß ôï üíïìÜ ôïõ.
Ï Íåüöõôïò õðÞñîå Ýíáò áðü ôïõò ìåãÜëïõò áãùíéóôÝò ÉåñÜñ÷åò, ï ïðïßïò
áëçèþò ôßìçóå ôïí Ïñèüäïîï Åëëçíéêü ÊëÞñï.
2. Ï ÅÍÈÅÑÌÏÓ ÆÇËÙÔÇÓ ÔÙÍ ÃÑÁÌÌÁÔÙÍ
Ï Íåüöõôïò:
- ¹ôáí Ýíèåñìïò æçëùôÞò ôçò ðñïüäïõ ôùí ãñáììÜôùí
- ¹ôáí ìÝëïò ôçò "Öéëïìïýóïõ Åôáéñåßáò" ðïõ éäñýèçêå ôï 1812
- ¹ôáí ìÝëïò ôçò ÖéëåêðáéäåõôéêÞò Åôáéñåßáò áðü ôçí ßäñõóÞ ôçò - 1836 - ç ïðïßá
ôïí ôßìçóå ìå Äßðëùìá êáé áñãõñü ÌåôÜëëéï ãéá ôéò ðñïóöåñèåßóåò ó' áõôÞ
õðçñåóßåò ôïõ
- Åêôüò áðü ôçí åêêëçóéáóôéêÞ äñÜóç áíÝðôõîå êáé óõããñáöéêÞ äñáóôçñéüôçôá
- ºäñõóå êáé ëåéôïýñãçóå êáôÜ ôá ôåëåõôáßá ÷ñüíéá ôçò Ôïõñêïêñáôßáò Ó÷ïëåßï
óôçí ÁôáëÜíôç. "…êáé ôïí õéüí, ÂåëÞ, ôïõ ùìïôÜôïõ åêåßíïõ ôõñÜííïõ ÁëÞ ÐáóÜ
êáôÝðåéóå íá óõíåéóöÝñåé ÷ñÞìáôá éêáíÜ ðñïò óýóôáóéí ó÷ïëåßïõ åí ÁôáëÜíôç åéò
åêðáßäåõóéí ôùí ÅëëÞíùí…".
Áñêåôïß ëüãïé ôïõ äçìïóéåýôçêáí óå åöçìåñßäåò ôùí Áèçíþí ôçò åðï÷Þò åêåßíçò.
¸ñãá ôïõ Íåïöýôïõ åßíáé:
1. Ïñèüäïîïò ïìïëïãßá (Áßãéíá 1828)
2. Åã÷åéñßäéïí ðåñéÝ÷ïí ôá åðôÜ ìõóôÞñéá ôçò ÁíáôïëéêÞò êáé ÁðïóôïëéêÞò ôïõ
×ñéóôïý Åêêëçóßáò (ÁèÞíáé 1832)
3. Éåñïãñáöéêüí áðÜíèéóìá (ÁèÞíáé 1840)
4. ÉåñÜ áêïëïõèßá ôçò Ïóßáò ìçôñüò çìþí ÖéëïèÝçò åî Áèçíþí (ÁèÞíáé 1842)
5. Áêïëïõèßá ôïõ Ïóßïõ Ðáôñüò çìþí Óåñáöåßì, áóêÞóáíôïò åí ôù üñåé Äïìðïý
6. Ïìéëßá ÐáñáéíåôéêÞ (Áðñßëéïò 1826)

Ï åðßóêïðïò Ôáëáíôßïõ Íåüöõôïò (1762-1861)

109

3. Ï ÃÅÍÍÁÉÏÓ ÊÁÉ ÖËÏÃÅÑÏÓ ÐÁÔÑÉÙÔÇÓ
Ï Åðßóêïðïò Ôáëáíôßïõ Íåüöõôïò áðü ôï 1803, üôáí áíÝëáâå ôçí ÅðéóêïðÞ
Ôáëáíôßïõ, Ýêáíå ôï ñÜóï óýìâïëï ôïõ åëëçíéêïý ôñßðôõ÷ïõ "ÏéêïãÝíåéá - Èñçóêåßá
- Ðáôñßäá".
Áõôüò ï öùôéóìÝíïò ëåõßôçò ðáíôïý êáé ðÜíôïôå èùñÜêéæå, åìøý÷ùíå êáé
ðñïåôïßìáæå ôï óêëáâùìÝíï ðïßìíéü ôïõ ãéá ôïí îåóçêùìü êáôÜ ôïõ ôõñÜííïõ, ãéá
ôïõ ×ñéóôïý ôçí ðßóôç ôçí Áãßá êáé ôçò Ðáôñßäïò ôçí åëåõèåñßá.
¼ôáí ôï ÌÜñôéï ôïõ 1821 ï ÁèáíÜóéïò ÄéÜêïò ïñãÜíùóå ôçí ðñþôç óôñáôïëïãßá
ãéá ôçí åðáíÜóôáóç óôï ÌïíáóôÞñé ôïõ Ïóßïõ ËïõêÜ Âïéùôßáò, ï Ôáëáíôßïõ
Íåüöõôïò Þôáí ðáñþí, êáé ìáæß ìå ôïí Åðßóêïðï Óáëþíùí ÇóáÀá åõëüãçóáí ôá
ðáëéêÜñéá åðáíáóôÜôåò ôçò ÁíáôïëéêÞò ÓôåñåÜò ÅëëÜäïò.
Ëßãåò óôéãìÝò ðñéí åêñáãåß ç åðáíÜóôáóç óôçí ÁôáëÜíôç, óôçí ÅðéóêïðÞ
Ôáëáíôßïõ âñéóêüôáí ï Ïèùìáíüò ãéáôñüò Êïýñôáëçò, ýóôåñá áðü ðñüóêëçóç ôïõ
Åðéóêüðïõ Íåïöýôïõ. Ôá ôüôå óõìâÜíôá óôçí ÅðéóêïðÞ ðåñéãñÜöåé ï ÁíáóôÜóéïò
Ãïýäáò ùò åîÞò:
"…ÓôéãìÜò äå ôßíáò ðñï ôçò åêñÞîåùò ôçò åðáíáóôÜóåùò åí ÁôáëÜíôç ï éåñÜñ÷çò
ìåôåðÝìøáôï åéò ôçí ÅðéóêïðÞí ôïí åêåß äéáôñßâïíôá ôüôå Êïýñôáëçí, Ïèùìáíüí,
åìðåéñéêüí ÷åéñïýñãïí. Ìüëéò áöé÷èÝíôïò ôïýôïõ, áêïýïíôáé öùíáß^ ï äå Íåüöõôïò,
åìðíåõóèåßò öáßíåôáé õðü ôçò èåßáò ðñüíïéáò, ðáñáêåëåýåé ôïí Êïýñôáëçí íá ìåßíç åí
ôç ÅðéóêïðÞ êáé ôïõ õðüó÷åôáé áóöÜëåéáí. Áëë' ï Ïèùìáíüò, áãíïþí ôá äéáôñÝ÷ïíôá,
õðÞêïõóå ìåí ÷Üñéí ôïõ óåâáóìïý ôïõ ðñïò ôïí Åðßóêïðïí, áëë' Ýãñáøåí åéò ôïõò
ïìïðßóôïõò ôïõ åðéóôïëÞí êáé ôïõò ðñïÝôñåðå íá åììåßíùóéí, áìõíüìåíïé êáôÜ ôùí
ôáñáîéþí, ìÝ÷ñéò ïõ öèÜóç åðéêïõñßá. Ç åðéóôïëÞ áýôç óõíåëÞöèç õðü ôùí
åðáíáóôáôþí, ïßôéíåò ôï ìåí ðñþôïí åöüíåõóáí Üðáóáí ôçí ïéêïãÝíåéáí ôïõ áôõ÷ïýò
Êïýñôáëç? Ýðåéôá äå þñìçóáí åéò ôçí ÅðéóêïðÞí êáé áðÞôïõí íá ôïéò äïèÞ êáé ïýôïò.
Åí ôù ìåôáîý üìùò ôïýôï ï Ôáëáíôßïõ ðñïëáâþí, åêáôÞ÷çóå ôïí Êïýñôáëçí, êáé
åõñþí áõôüí óýìöùíïí, ïõ÷ß ìüíïí äåí åíÝäùêåí åéò ôáò áðáéôÞóåéò ôïõ ü÷ëïõ, áëë'
çíáãêÜóèç íá õðåñáóðßóç ôïí Ïèùìáíüí êáé äéá ôùí üðëùí, êáé íá äéáêéíäõíåýóç
ïýôù ôçí åðáíÜóôáóéí åí ôïéò óðáñãÜíïéò ôçò. ÊáôÜ ðüóïí äå åß÷å äßêáéïí íá
ðïëéôåõèÞ ïýôù ùò ôßìéïò Üíèñùðïò ï Ôáëáíôßïõ, ôïýôï äå áðÝäåéîå êáé ç ìåôÜ ôáýôá
ðåßñá. Ï Êïýñôáëçò äéÝìåéíåí, ùò ãíùóôüí, ðéóôüò ôïéò ¸ëëçóé ößëïò êáé âïçèüò
ìÜëéóôá êáè' Üðáíôá ôïí áãþíá. Åßíáé äå ï ìüíïò ðïëéïñêçèåßò ìåôÜ ôùí ÅëëÞíùí åí
ôç Áêñïðüëé êáé åéò ôçí áåßðïôå öéëÜíèñùðïí åìðåéñßáí ôïýôïõ ðïëëïß ôùí ÅëëÞíùí
ïöåßëïõóé êáé áõôÞí ôçí æùÞí ôùí…".
¼ôáí õøþèçêå ç óçìáßá ôçò åëåõèåñßáò óôï Ìçôñïðïëéôéêü Íáü ôçò ËéâáäåéÜò
óôéò 31 Ìáñôßïõ 1821, êáé ôåëÝóèçêå äïîïëïãßá ãéá ôçí êáôÜëçøç ôïõ öñïõñßïõ ôçò
ðüëçò áðü ôï ÄéÜêï, ï Ôáëáíôßïõ Íåüöõôïò, ï Óáëþíùí ÇóáÀáò êáé ï Ìçôñïðïëßôçò
Áèçíþí Äéïíýóéïò Ýëáâáí ìÝñïò ó' áõôÞí êáé åõëüãçóáí ôï ðëÞèïò êáé ôç óçìáßá ôçò
åëåõèåñßáò.
Ï Íåüöõôïò åðéêåöáëÞò ìá÷çôþí Áôáëáíôéíþí êáé Ëïêñþí, áí êáé áóèåíÞò,
Ýóðåõóå óå âïÞèåéá ôïõ ìá÷üìåíïõ óôçí ÁëáìÜíá ÄéÜêïõ. ¸öôáóå åêåß áñãÜ, üôáí
ï ìåí Óáëþíùí åß÷å êáôáêñåïõñãçèåß, ï äå ÄéÜêïò åß÷å óõëëçöèåß êáé åß÷å
óïõâëéóôåß æùíôáíüò.
Ï Íåüöõôïò ìå åêðñïóþðïõò ôùí åðáñ÷éþí ôçò ÁíáôïëéêÞò ÓôåñåÜò ÅëëÜäïò
åðéóêÝöèçêå ôï ÄçìÞôñéï ÕøçëÜíôç óôï óôñáôüðåäü ôïõ êáé ôïõ æÞôçóáí "Üíèñùðïí

110

ÌÜíèïò Ê. ×ñéóôïöüñïõ

Üîéïí íá äéïñãáíþóç ðïëéôéêþò ôáò åðáñ÷ßáò ôçò ÁíáôïëéêÞò ÓôåñåÜò ÅëëÜäïò êáé íá
ðñïóôáôåýóç åéò ôçí äéïßêçóéí ôùí óôñáôåõìÜôùí".
Óôéò 25 Áõãïýóôïõ 1821 åõñéóêüìåíïò óôç Âõôßíá Áñêáäßáò ìáæß ìå Üëëïõò åííéÜ
åêðñïóþðïõò åðáñ÷éþí áðåõèýíåé åðéóôïëÞ ðñïò ôïõò Ê. ÊáñáôæÜ, Áë.
ÌáõñïêïñäÜôï êáé Èåüäùñï ÍÝãñç.
"…ðáñáêáëïýìåí õìÜò, ù Üíäñåò, ìåô' åíôÜóåùò äéá ôïõ ðáñüíôïò ìáò ùò
ðáôñéþôáò ¸ëëçíáò êáé ôá áõôÜ ìå çìÜò Ý÷ïíôáò äéêáéþìáôá êáé ÷ñÝç ðñïò ôçí
ÅëëÜäá íá áíáëÜâçôå ôçí ðñïóôáóßáí êáé öñïíôßäá ôùí Åëëçíéêþí ðñáãìÜôùí, þóôå
óõíáãùíéæüìåíïé ìåôÜ ôùí ðñïõ÷üíôùí ôùí åðáñ÷éþí ìáò ðïëéôéêþí ôå êáé ðïëåìéêþí
íá ðñïóðáèÞóçôå åéò ôçí åõôõ÷ßáí ôïõ äéáêéíäõíåýïíôïò çìþí Ýèíïõò, ç ïðïßá
óõíßóôáôáé åéò ôçí åîïëüèñåõóéí ôïõ ôõñÜííïõ, ôçí ïëïìÝëåéáí êáé áíåîáñôçóßáí ôïõ
ðáíåëëçíßïõ, õðïó÷üìåèá äå êáé çìåßò íá äå÷èþìåí ðñïèýìùò ôá ðñïâáëëüìåíá ðáñ'
õìþí üóá ôåßíïõóé åéò ôïí ôñéðëïýí ôïýôïí óêïðüí… ðñïóêáëïýìåí ëïéðüí õìÜò åéò
ôïýôïí ôïí éåñüí êáé ÓùôÞñéïí áãþíá…".
Óôéò 31 Áõãïýóôïõ 1821, åõñéóêüìåíïò óôá ÊáëÜâñõôá, óõíôÜóóåé ìå Üëëïõò
ðáôñéþôåò öëïãåñÞ åðéóôïëÞ ðñïò ôïõò èáëáóóéíïýò ðñïêñßôïõò ôùí Óðåôóþí
æçôþíôáò ôç óõíäñïìÞ ôïõò ãéá ôçí áãùíéæïìÝíç Ñïýìåëç.
Óôéò 15 Íïåìâñßïõ 1821 óõíÝñ÷åôáé óôá ÓÜëùíá ç ÓõíÝëåõóç ôçò ÁíáôïëéêÞò
ÓôåñåÜò ÅëëÜäïò ìå ôç óõììåôï÷Þ 73 ðëçñåîïõóßùí. Ï Íåüöõôïò, ùò ðñïåäñåýùí
ôçò óõíÝëåõóçò, êÞñõîå ôçí Ýíáñîç ôùí åñãáóéþí ôçò, ðñïëüãéóå ìå öëïãåñïýò
ðáôñéùôéêïýò ëüãïõò êáé êÜëåóå ôïõò óõíÝäñïõò íá ïñêéóèïýí óôçí Áãßá ÔñéÜäá êáé
óôçí éåñÞ ðáôñßäá.
"Ïñêéæüìåèá åéò ôï üíïìá ôçò Õðåñïõóßïõ ÔñéÜäïò êáé ôçò ÉåñÜò çìþí Ðáôñßäïò
íá âïõëåýùìåí ìå ðßóôéí êáé åéëéêñßíåéáí êáé íá ðñïâÜëùìåí åéò ôï éåñüí ôïýôï
ÓõíÝäñéïí ìüíï ôá óõìöÝñïíôá ôçò Ðáôñßäïò ÷ùñßò éäéáßôåñïí óõìöÝñïí êÝñäïõò Þ
öéëïôéìßáò Þ öéëïäïîßáò^ åðéêáôÜñáôïé äå áí áð' åíáíôßáò ðñÜîùìåí, êáé ôçò ðáôñßäïò
áíÜîéïé".
Óôç ÓõíÝëåõóç øçößóôçêå ï ïñãáíéóìüò ôïõ ðïëéôéêïý óþìáôïò, ç ÍïìéêÞ
ÄéÜôáîç, ï ¢ñåéïò ÐÜãïò üðùò ïíïìÜóôçêå, ðïõ áðïôÝëåóå ôï óõíäåôéêü êñßêï ôçò
åðáñ÷ßáò êáé ôçò ÅèíéêÞò ÂïõëÞò.
Óôçí áñ÷Þ ôïõ êåéìÝíïõ ôçò ÍïìéêÞò ÄéáôÜîåùò åôÝèç ùò Ýìâëçìá ç öñÜóç:
"Íüìïò êýñéïò åãÝíåôï Âáóéëåýò áíèñþðùí, áëë' ïõê Üíèñùðïé ôýñáííïé íüìùí".
Ï Íåüöõôïò áíÝëáâå Ðñüåäñïò ôïõ Áñåßïõ ÐÜãïõ.
Óôéò ÅèíéêÝò Óõíåëåýóåéò ôçò Åðéäáýñïõ (1822) êáé ôïõ ¢óôñïõò Êõíïõñßáò
(1823) ï Íåüöõôïò, êåêôçìÝíïò ìÝãá êýñïò, Ýëáâå ìÝñïò ùò Ðñüåäñïò ôïõ Áñåßïõ
ÐÜãïõ êáé ùò ðëçñåîïýóéïò ôïõ Ôáëáíôßïõ.
ÌÝ÷ñé ôÝëïõò ôïõ Éåñïý Áãþíá åñãáæüìåíïò áüêíùò êáé áäéáêüðùò,
ðñïóôñÝ÷ïíôáò ðáíôá÷ïý, åíéó÷ýïíôáò ôïõò áãùíéóôÝò êáé ðñïóôáôåýïíôáò ôïõò
áäéêïýìåíïõò ðñüóöåñå ôá ìÝãéóôá ãéá ôçí åëåõèåñßá êáé áíåîáñôçóßá ôçò Ðáôñßäïò,
áëëÜ êáé ìåôÜ ôáýôá ãéá ôçí áíüñèùóÞ ôçò êáé ôçí ðñüïäü ôçò.
Ï Íåüöõôïò õðÞñîå Ýíáò áðü ôïõò ìåãÜëïõò áãùíéóôÝò ÉåñÜñ÷åò.
Ç ÅëëçíéêÞ Ðïëéôåßá êáôÝôáîå ôïí ÅÐÉÓÊÏÐÏ ÔÁËÁÍÔÉÏÕ ÍÅÏÖÕÔÏ óôçí
ÐÑÙÔÇ ÔÁÎÇ ÔÙÍ ÁÃÙÍÉÓÔÙÍ ôïõ 1821, ãéá ôçí ìåãÜëç ðñïóöïñÜ ôïõ óôïí
õðÝñ ðßóôåùò êáé ðáôñßäïò éåñü áãþíá.

Ï åðßóêïðïò Ôáëáíôßïõ Íåüöõôïò (1762-1861)

111

4. ÔÏ ÔÅËÏÓ ÔÏÕ
Ï Íåüöõôïò êïéìÞèçêå óôéò 29 Äåêåìâñßïõ 1861, óå çëéêßá 100 åôþí. Ç êçäåßá ôïõ
Ýãéíå óôï Íáü ôçò Áãßáò ÅéñÞíçò êáé ç ôáöÞ ôïõ óôï Á´ íåêñïôáöåßï Áèçíþí.
5. ÌÍÇÌÅÓ ÊÁÉ ÁØÅÕÄÅÉÓ ÌÁÑÔÕÑÉÅÓ ÃÉÁ ÔÏ ÍÅÏÖÕÔÏ
Ãéá ôïí Üìåìðôï ëåéôïõñãü ôïõ ×ñéóôïý êáé Üäïëï ðáôñéþôç, Íåüöõôï ÌåôáîÜ,
åõëüãùò ïìéëïýí ïé áøåõäåßò ãñáðôÝò ìáñôõñßåò ðïõ óþæïíôáé äýï åîå÷üíôùí
áíäñþí ôçò åðï÷Þò ôïõ.
Ï åðéêÞäåéïò ëüãïò ôïõ ÈåìéóôïêëÞ Âßìðïõ, êáèçãçôÞ Èåïëïãßáò, ìåôÝðåéôá
ÈåïêëÞôïõ, áñ÷éåðéóêüðïõ Ìáíôéíåßáò êáé Êõíïõñßáò, ôïí ïðïßï åêöþíçóå óôç
Ìçôñüðïëç ôçò ÁèÞíáò, óôéò 30 Äåêåìâñßïõ 1861, çìÝñá ôçò êçäåßáò ôïõ Íåïöýôïõ.
Êáé ï åðß ôïõ ôÜöïõ ôïõ Íåïöýôïõ åêöùíçèåßò, ôçí ßäéá çìÝñá, ëüãïò ôïõ ÄáíéÞë
Ðåôñïýëéá, éåñïêÞñõêá Áèçíþí êáé áñãüôåñá áñ÷éåðéóêüðïõ Áñãïëßäïò.
ÐáñáèÝôïõìå ðåñéêïðÝò áðü ôïõò äýï ëüãïõò:
Á) áðü ôïí åðéêÞäåéï ëüãïõ ôïõ Èåì. Âßìðïõ
"…ùò ðïéìåíÜñ÷çò äýù åðéóêïðÜò åðïßìáíåí ï áïßäéìïò, ôçí åðéóêïðÞí ôçò
ÁôáëÜíôçò êáé ôçí åðéóêïðÞí ôçò êëåéíÞò çìþí ðüëåùò.
ÐÜíôïôå äå äéáêñéíüìåíïò êáôÜ ôçí áðëüôçôá ôïõ Þèïõò, êáé æçëùôÞò ùí ôçò
áëçèåßáò Ýíèåñìïò, ôï äå øåýäïò áðïóôñåöüìåíïò áðåäåß÷èç åßðåñ ôéò Üëëïò ìéìçôÞò
ôïõ ìåãÜëïõ êáé Üêñïõ áñ÷éåñÝùò, Üêáêïò, áìßáíôïò, êå÷ùñéóìÝíïò áðü ôùí
áìáñôùëþí, õðÝñìá÷ïò êáé Ýíèåñìïò æçëùôÞò ôùí ïñèþí ôçò Åêêëçóßáò äïãìÜôùí
êáé êáôÜ ôçí èåÜñåóôïí ðïëéôåßáí åöÜìéëëïò ôùí ìåãÜëùí ôçò Åêêëçóßáò ÐáôÝñùí.
Íáé. ¼÷é ìüíïí ôáò áñåôÜò êáé ôïí æÞëïí áõôþí, ôùí ÐáôÝñùí ôçò Åêêëçóßáò, åìéìÞèç
ï áåßìíçóôïò Íåüöõôïò ÌåôáîÜò, áëëÜ êáé ðñïóôÜôçò ôùí áäéêïõìÝíùí ðïëëÜêéò
åöÜíç åíáíôßïí âéáßùí êáé ðáñáöüñùí ÷áñáêôÞñùí êáé ðñï ôçò åðáíáóôÜóåùò êáé
ìåô' áõôÞí êáôÜ ôï äéÜóôçìá ôïõ áãþíïò. Ïýôùò, ï áïßäéìïò ðïëëÜêéò åîÞëåãîå êáé ìå
êßíäõíïí ôçò æùÞò áõôïý ôáò áäßêïõò êáé âéáßáò ðñÜîåéò åíüò ôùí ïðëáñ÷çãþí ôçò
ÅëëÜäïò, áõôüí äå ôïí íÝïí ÖÜëáñéí* ôçò Çðåßñïõ, ôïí èçñéþäç êáé áéìïâüñïí ÁëÞ
ÐáóóÜí, äéá ôïõ çðßïõ áõôïý ôñüðïõ êáé ôçò Üëëçò áñåôÞò ôïóïýôïí åôéèÜóåõóåí,
þóôå ðïëëÜêéò áößóôá áõôüí áðü äéáöüñùí ðáñáíüìùí åðé÷åéñÞóåùí êáé êáêþóåùí.
Êáé åðáëÞèåõóå êáé åíôáýèá ôï áñ÷áßïí åêåßíï "ôï ôçò áñåôÞò ðáíôá÷ïý ôßìéïí"…
Ùí äå ôçñçôÞò êáé ðñüìá÷ïò ôçò ðáôñþáò ïñèïäïîßáò, áêñéâÝóôáôïò öýëáî ôùí
éåñþí çìþí ðáñáäüóåùí, ÷ñõóüò êáèáñüò öÝñùí áìüëõíôïí åí åáõôþ ôïí ôýðïí ôçò
åéêüíïò ôïõ Èåïý åðåäåßîáôï ï áïßäéìïò êáé ùò ìÝëïò êáô' áñ÷Üò ôçò ÉåñÜò Óõíüäïõ
êáé áêïëïýèùò ùò ðñüåäñïò áõôÞò, åðåäåßîáôï ôïí áõôüí æÞëïí, ïí êáé ðñüôåñïí,
áíåíäüôùò ìï÷èþí õðÝñ ôùí êïéíþí ðñáãìÜôùí ôçò áãßáò çìþí Åêêëçóßáò…
ËáìâÜíùí äå ìÝñïò ùò ðïëßôçò öéëüðáôñéò åéò ôá ôïõ áãþíïò ðïëéôéêÜ êáé
óôñáôéùôéêÜ ðñÜãìáôá, äåí åèõóßáæåí åéò ôçí åíÝñãåéáí ôïýôùí ïõäÝ ôï åëÜ÷éóôïí
ìÝñïò ôïõ éåñïý áõôïý ÷áñáêôÞñïò. Áõôüò ùò áëçèÞò åñãÜôçò ôçò Åêêëçóßáò õðçñÝôåé
* ÖÜëáñéò: Ôýñáííïò ôïõ ÁêñÜãáíôïò, ôïõ ïðïßïõ ôï üíïìá Ýìåéíå ðáñïéìéþäåò ãéá ôçí ùìüôçôá ôçò
êõâåñíÞóåùò ôïõ ôüðïõ ôïõ êáôÜ ôï 580 - 554 ð.×.

112

ÌÜíèïò Ê. ×ñéóôïöüñïõ

ôçí ðïëéôåßáí, åö' üóïí åðÝôñåðïí ôïýôï áé áðáéôÞóåéò ôçò Åêêëçóßáò^ äéüôé ï áãþí äåí
Þôï ìüíïí õðÝñ ðáôñßäïò, áëëÜ êáé õðÝñ ðßóôåùò. Ðßóôéò äå êáé Ðáôñßò åí ÅëëÜäé åßíáé
á÷þñéóôá…".
Â) áðü ôïí åðéôÜöéï ëüãï ôïõ ÄáíéÞë Ðåôñïýëéá
"…ï Ýíäïîïò ïýôïò éåñÜñ÷çò Üìá êáé óôñáôÜñ÷çò, ôá üðëá óõí ôù óôáõñþ
áíáëáâþí, åðïäçãÝôåé ôïí ëáüí ìåôÜ ôùí óõíÜèëùí áõôïý ðïëéôéêþí ôå êáé
óôñáôéùôéêþí ðñïò ôçí äüîáí ôçò áðåëåõèåñþóåùò ôçò ðßóôåùò êáé ôçò ðáôñßäïò,
ðáíôá÷ïý ðñïðïñåõüìåíïõò, ðñïôñÝðùí, åíéó÷ýùí êáé äéá ôùí öëïãùäþí ôïõ ëüãùí
ôï åí ôç êáñäßá áõôþí èåßïí ôçò åëåõèåñßáò ðõñ áíáññéðßæùí.
Ðåñß áõôüí óõíåêåíôñþèçóáí ôüôå êáé ïé ôçí áñåôÞí áõôïý ôéìþíôåò ëïãÜäåò ôùí
ÅëëÞíùí, ïé Ãáæåßò, ïé ÊùíóôáíôÜäåò, ïé ÁéíéÜíåò, ïé Ìáíóüëáé, ïé êáôÜ ôáò áñ÷Üò ôïõ
éåñïý áãþíïò ìåôÜ ôùí áíôéðñïóþðùí ôùí åðáñ÷éþí ôçò ÁíáôïëéêÞò ÅëëÜäïò ôçí
ôïðéêÞí ÊõâÝñíçóéí áõôÞò õðü ôï üíïìá "¢ñåéïò ÐÜãïò" áðïôåëïýíôåò, ôïõ ïðïßïõ
Ðñüåäñïí ôïí ðñïêåßìåíïí Ýíäïîïí íåêñüí ÉåñÜñ÷çí ðáìøçöåß åîåëÝîáíôï.
Ìåô' áõôþí äå Ýôñå÷å ðáíôá÷üóå, üôáí ç áíÜãêç ôçò ðáôñßäïò ôïí åêÜëåé…
ÓêÝøéò íïåñÜ êáé âáèåßá ôùí èåßùí êñéìÜôùí ìåëÝôç êáé Üôñõôïé áóêçôéêïß ðüíïé
Þôáí ç ìüíç ðíåõìáôéêÞ ôñïöÞ, ï ìüíïò áêýìáíôïò ëéìÞí ôùí ôáñá÷þí êáé ôùí
ëõðçñþí ðåñéðåôåéþí ôïõ ðïëõêõìÜíôïõ âßïõ ôïõ áîéïóåâÜóôïõ ôïýôïõ éåñÜñ÷ïõ…
Áðåñéüñéóôïí êáé áíõðüêñéôïí óÝâáò ðñïò ôçí ðáôñþáí ðßóôéí, çò õðÞñîå ðÜíôïôå
ï Ýíèåñìïò æçëùôÞò êáé ï áôñüìçôïò õðåñáóðéóôÞò, áíõðüêñéôïí ëÝãïìåí, ðñïò ôçí
ðßóôéí, ôçí áëÞèåéáí êáé ôçí äéêáéùóýíçí óÝâáò, êáèáñÜ êáé áêñáéöíÞò ðñïò ôïí
ðëçóßïí áãÜðç, ìåôñéïöñïóýíç êáé áðëüôçò óõìðåñéöïñÜò ìåô' áíåðéäåßêôïõ
áîéïðñåðåßáò, Þóáí Ýìöõôá áõôþ. ÁõóôçñïôÜôç çèéêÞ, äéáöáíÝóôáôïò ÷áñáêôÞñ,
åõãÝíåéá øõ÷Þò êáé êáñäßáò êáé ÷ñçóôïìßìçôïò áíåîéêáêßá åêüóìïõí éäßùò ôïí
áñ÷éðïéìÝíá ôïýôïí… Åê íåüôçôüò ôïõ ôï áãáèüí æçëþóáò, ôýðïò áñåôÞò åãÝíåôï.
ÄéåôÝëåóå äå ðÜíôïôå óåâáóôüò ôïé ößëïéò, óåâáóôþ ôù êëÞñù, óåâáóôüò ôù ëáþ êáé
ðáñ' áõôþí ôùí ÂáóéëÝùí çìþí åîáéñÝôùò ôéìþìåíïò…".
Ï Ôáëáíôßïõ Íåüöõôïò êñÜôçóå øçëÜ, óôï Ýíá ÷Ýñé ôïõ ôïí ôßìéï Óôáõñü ôçò
ðßóôåùò êáé óô' Üëëï ôç Óçìáßá, ôçò ðáôñßäïò ôï óýìâïëï.
Ï áêÜìáôïò êáé áêáôÜâëçôïò áãáèüò ëåõßôçò êáé ãåííáßïò áãùíéóôÞò ôçò
åëåõèåñßáò óõíïäïéðüñçóå ìå Áôáëáíôéíïýò êáé Ëïêñïýò, ìå Ñïõìåëéþôåò êáé
Íçóéþôåò ðñïò ôï ÃïëãïèÜ ôïõ ìåãÜëïõ '21, ãéá ôçí áíÜóôáóç ôïõ ÃÝíïõò.
Åßíáé áõôüò ðïõ âÜöôéóå ôïõò Ëïêñïýò ìå ôï ãëõêýôáôï üíïìá "ÅËÅÕÈÅÑÏÉ".
Ôáãüò êáé êáèïäçãçôÞò ôùí Ëïêñþí áðü ôï 1803 ãáëïý÷çóå, áíÝèñåøå,
îåóÞêùóå êáé ïäÞãçóå Ëïêñïýò êáé Ñïõìåëéþôåò êáôÜ ôùí ôõñÜííùí.
Ï Ôáëáíôßïõ Íåüöõôïò, öëüãá ôçò åëëçíéêÞò øõ÷Þò, ðñùôïìÜóôïñáò ôïõ
îåóçêùìïý ôùí Ëïêñþí, ðñùôïðüñïò, ðñùôåñãÜôçò êáé äçìéïõñãüò, áüêíùò
åñãáæüìåíïò, ðñüóöåñå ôá ìÝãéóôá óôç ëåõôåñéÜ êáé óôçí áíáóýóôáóç ôïõ Åëëçíéêïý
ÊñÜôïõò êáé óôçí áñìïíéêÞ óõíáäÝëöùóç êáé ðïñåßá ôïõ Åëëçíéóìïý êáé ôçò
Ïñèïäïîßáò.
Áõôüò ýöáíå óôçí øõ÷Þ ôïõ Ëïêñïý êáé ôïõ Ñïõìåëéþôç ôï Ìåãáëïýñãçìá ôïõ
'21, ìå óôçìüíé ôçí áãíÞ ðßóôç óôï ×ñéóôü êáé ìå õöÜäé ôç èåñìÞ êé' áðýèìåíç áãÜðç
óôçí ðáôñßäá êáé åìöýóçóå üëç ôïõ ôçí øõ÷Þ êáé üëç ôïõ ôçí ðßóôç óôçí ôüôå ìéêñÞ
êáé âáñõðëçãùìÝíç ÅëëÜäá.
×éëéÜêñéâç êé' Üöèéôç ç ðñïóöïñÜ ôïõ óôïí éåñü áãþíá ôïõ '21.

Ï åðßóêïðïò Ôáëáíôßïõ Íåüöõôïò (1762-1861)

113

6. Ç ÁÔÁËÁÍÔÇ ÔÉÌÁ ÔÏÍ ÅÐÉÓÊÏÐÏ ÔÇÓ ÍÅÏÖÕÔÏ
Ìå ôçí åõ÷Þ êáé ôçí åõëïãßá ôïõ Óåâáóìéþôáôïõ Ìçôñïðïëßôç Öèéþôéäïò ê.ê.
ÍéêïëÜïõ, ç Åôáéñåßá Éóôïñéêþí êáé Ëáïãñáöéêþí Åñåõíþí ÁôáëÜíôçò, Ýóôçóå ôçí
ðñïôïìÞ ôïõ Åðéóêüðïõ Ôáëáíôßïõ óôçí ðüëç ôçò ÁôáëÜíôçò, ìðñïóôÜ áðü ôï
ìçôñïðïëéôéêü Íáü ôùí Áãßùí Èåïäüñùí, óôéò 18 Ìáñôßïõ 2000.
ÊáôÜ ôá áðïêáëõðôÞñéá ôçò ðñïôïìÞò, ðïõ Ýãéíáí ìå ðÜíäçìï óõììåôï÷Þ
Ëïêñþí, áíáãíþóèçêå ìÞíõìá ôïõ Áñ÷éåðéóêüðïõ Áèçíþí êáé ðÜóçò ÅëëÜäïò ê.ê.
×ñéóôüäïõëïõ, áðü ôï Óõíïäéêü Ìçôñïðïëßôç Åëáóóüíïò ê.ê. Âáóßëåéï, ùò
åêðñüóùðï ôçò ÉåñÜò Óõíüäïõ êáé åêöùíÞèçêáí ëüãïé ãéá ôïí áïßäéìï áñ÷éåñÝá
Íåüöõôï.
Ïé ïìéëçôÝò ìåôáîý Üëëùí åßðáí:
- Ï Ìáêáñéþôáôïò Áñ÷éåðßóêïðïò ê. ×ñéóôüäïõëïò.
"…Åìåßò óÞìåñá êýðôïõìå åõëáâéêÜ ôï êåöÜëé åíþðéïí ôçò ìïñöÞò ôïõ êáé
åðáéíïýìå ôïí ðáôñéùôéêü êáé ðïéìáíôéêü ôïõ æÞëï. Ãéá ôçí ôüôå åðï÷Þ ï Íåüöõôïò
õðÞñîå ðáôåñéêÞ ìïñöÞ êáé Üöçóå áíÜìíçóç áãáèÞ. ¸÷åé äßêéï íá óåìíýíåôáé ç ðüëéò
ôçò ÁôáëÜíôçò ðïõ åõôý÷çóå óôá äýóêïëá ÷ñüíéá ôçò ôïõñêïêñáôßáò íá Ý÷åé
ÐïéìåíÜñ÷çí ôçò ôïí Íåüöõôï. ¸÷åé äßêáéï ï Óåâáóìéþôáôïò ¢ãéïò Öèéþôéäïò
äéáðïéìáßíùí êáé ôçí ÁôáëÜíôçí íá èåùñåß ôïí åáõôüí ôïõ ùò äéÜäï÷üí ôïõ êáé íá ôïí
ôéìÜ. ¼ëïé ìáò Ý÷ïõìå õðï÷ñÝùóç íá äéäá÷èïýìå áðü ôï ðáñÜäåéãìÜ ôïõ. Ïé íÝïé íá
äïõí óôï ðñüóùðü ôïõ ôïí áêáôÜâëçôï ìá÷çôÞ ôïõ äéêáßïõ êáé ôçò áëÞèåéáò. Ïé
êëçñéêïß ôïí óðïõäáßïí õðåñáóðéóôÞ ôùí äéêáßùí ôçò ðßóôåùò êáé ôïí áãáèüí ðïéìÝíá
ôïõ ëáïý. Ïé Üñ÷ïíôåò ôïí áõóôçñü ôçñçôÞ ôçò ðáñÜäïóçò. Êáé ï ëáüò ôïí ÐáôÝñá êáé
Åðßóêïðï. Ç Åêêëçóßá ìðüñåóå ó' åêåßíá ôá äýóêïëá ÷ñüíéá íá åðéôåëÝóåé ôï
êáèÞêïí ôçò áðÝíáíôé ôïõ ëáïý ìå ðïëëÝò èõóßåò êáé íá êáôáëÜâåé êåíôñéêÞ èÝóç óôçí
êáñäéÜ ôïõ. ÓÞìåñá ðïõ êáé ðÜëéí áðåéëïýìåèá áðü ìéá ðáãêïóìéïðïéçìÝíç êïéíùíßá
ôÝôïéåò ìïñöÝò áíáêáëïýí óôç ìíÞìç ìáò ôá Ýðç ôçò åðï÷Þò êáé ôïõò áãþíåò ðåñß
õðÜñîåþò ìáò. Áò åõ÷çèïýìå íá åõëïãåß ï Èåüò ôçí ÷þñá ìáò êáé ôçí Åêêëçóßá ìáò
êáé íá áíáäåéêíýåé ÐïéìÝíåò êáëïýò ìå Ýíèåï æÞëï êáé öñüíçìá åëåýèåñï, ðïõ èá
èåëÞóïõí íá âáäßóïõí óô' á÷íÜñéá ôùí ðáëáéþí áãßùí êáé ãåííáßùí çñþùí êáé íá
îáíáóôÞóïõí ôá ôñüðáéá ôçò áõôïóõíåéäçóßáò ôùí ùò ÅëëÞíùí êáé Ïñèïäüîùí ìÝóá
óôçí áíôÜñá ôçò äéåèíïðïßçóçò êáé ôçò óýã÷õóçò ðïõ ìáò ðáñáäÝñíïõí êáé ìáò
áðåéëïýí…".
- Ï Óåâáóìéþôáôïò Ìçôñïðïëßôçò Öèéþôéäïò ê. Íéêüëáïò.
"Ï Íåüöõôïò ÌåôáîÜò, ï Åðßóêïðïò ôçò ðÜëáé ðïôÝ äéáëáìøÜóçò ÅðéóêïðÞò
Ôáëáíôßïõ êé Ýðåéôá Ìçôñïðïëßôçò Áèçíþí êáé ðñþôïò ðñüåäñïò ôçò ÉåñÜò Óõíüäïõ
ôçò Åêêëçóßáò ôçò ÅëëÜäïò õðÞñîå üíôùò "ôï ôçò áñåôÞò ðáíôá÷ïý ôßìéïí". Óôá åêáôü
÷ñüíéá ôçò æùÞò ôïõ Ýæçóå ùò áëçèÞò ôïõ ×ñéóôïý åñãÜôçò êáé ùò áöïóéùìÝíïò ôçò
ðáôñßäïò õðçñÝôçò.
Åðáéíþ ôçí ðñùôïâïõëßá ôçò Åôáéñåßáò Éóôïñéêþí êáé Ëáïãñáöéêþí Åñåõíþí
ÁôáëÜíôçò, äéüôé Ýñ÷åôáé ìå ôçí áöõðíéóôéêÞ áõôÞ ìïñöÞ íá åãåßñåé óõíåéäÞóåéò, íá

ÌÜíèïò Ê. ×ñéóôïöüñïõ

114

áíôéóôáèåß óôçí éóïðåäùôéêÞ ìáíßá ôùí áîéþí, íá êñáôÞóåé Üóâåóôç ôç äÜäá ôçò
ÅèíéêÞò ìíÞìçò êáé íá äþóåé õðüäåéãìá æùÞò ãéá üëïõò ìáò áõôüí ôïí ìåãÜëï Üíäñá
ôçò Åêêëçóßáò, ôïí Áèçíáßï Åðßóêïðï ôçò ÁôáëÜíôçò Íåüöõôï ÌåôáîÜ.
Èåùñþ ôïí åáõôü ìïõ åõôõ÷Þ äéüôé áîéþíïìáé óÞìåñá ìåôÜ ôùí áäåëöþí ìïõ
Áñ÷éåñÝùí íá áðïêáëýøù ôçí ðñïôïìÞ ôïõ ìáêáñéóôïý ðñïêáôü÷ïõ ìïõ êõñïý
Íåïöýôïõ, äéá íá ßóôáôáé Ýìðñïóèåí ôïõ Éåñïý Íáïý ôùí Áãßùí Èåïäþñùí ÁôáëÜíôçò
áéþíéï óýìâïëï ðßóôåùò, çñùéóìïý êáé äõíÜìåùò…".
- Ï ê. Âáóßëåéïò Êüêêéíïò, Ðñüåäñïò ôïõ Áñåßïõ ÐÜãïõ å.ô.
"…×ùñßò ôç óõììåôï÷Þ êáé âïÞèåéá ôïõ ïñèïäüîïõ êëÞñïõ ç ÅëëÜäá ìáò èá
õðÞñ÷å ìüíï óôç óêüíç ôùí âéâëéïèçêþí êáé óôéò áíáìíÞóåéò ôùí óïöþí.
Ôï ðáñÜäåéãìá ôïõ Íåïöýôïõ üðùò åêåßíá ôïõ ÇóáÀá, ôïõ Ãñçãïñßïõ Å´ êáé
ðïëëþí Üëëùí áíùôÝñùí êëçñéêþí äßíïõí áðïóôïìùôéêÞ áðÜíôçóç óôïõò óýã÷ñïíïõò
áìöéóâçôßåò êáé äéáóôñåâëùôÝò ôçò áëÞèåéáò, ïé ïðïßïé äåí äéóôÜæïõí íá õðïóôçñßæïõí
üôé - ôÜ÷á - ï áíþôåñïò êëÞñïò åðß ôïõñêïêñáôßáò äåí âïÞèçóå óôïõò áãþíåò ôïõ
Ýèíïõò, ãéáôß åß÷å ðñïíüìéá áðü ôïõò Ôïýñêïõò êáé äåí Þèåëå íá ôá ÷Üóåé.
Ìå ôç óçìåñéíÞ åêäÞëùóç ç ÁôáëÜíôç åêðëçñþíåé Ýíá éåñü ÷ñÝïò Ýíáíôé ôïõ
áåßìíçóôïõ Åðéóêüðïõ ôçò Íåüöõôïõ êáé Ýíáíôé ôçò éóôïñßáò. Ãéáôß üðùò
åðéãñáììáôéêÜ åßðå êáé ï ÐáëáìÜò:
"÷ñùóôÜìå ó' üóïõò Þëèáí, ðÝñáóáí,
èá 'ñèïýíå, èá ðåñÜóïõí,
êñéôÝò èá ìáò äéêÜóïõí
ïé áãÝííçôïé, ïé íåêñïß".
…………………………
Ï Ôáëáíôßïõ Íåüöõôïò êáôÝëéðå ìíÞìçí áîßïõ ÉåñÜñ÷ç ôçò Ïñèïäïîßáò êáé
áíéäéïôåëïýò ðñïìÜ÷ïõ ôùí åèíéêþí éäáíéêþí óå ðåñßïäï Üêñùò äýóêïëç êáé
ïäõíçñÞ, óôá öëïãåñÜ ÷ñüíéá ôçò åèíåãåñóßáò.
Êõñßåò êáé êýñéïé ëÜâåôå,
ôï áðåñéüñéóôï êáé áíõðüêñéôï óÝâáò ðñïò ôçí ðáôñþá ðßóôç, ôçí áíüèåõôç
áëÞèåéá, ôç äéêáéïóýíç, ôçí êáèáñÞ êáé áêñáéöíÞ ðñïò ôïí ðëçóßïí áãÜðç, ôç
ìåôñéïðÜèåéá, ôçí áðëüôçôá ôçò óõìðåñéöïñÜò ìå áíåðßäåéêôïí áîéïðñÝðåéá, ôçí
áõóôçñüôáôç çèéêÞ, ôçí åõãÝíåéá ôçò øõ÷Þò, ôç äéáöÜíåéá ôïõ ÷áñáêôÞñïò êáé ôç
÷ñéóôïìßìçôï áíåîéêáêßá,
óõãêïëëåßóôå üëåò áõôÝò ôéò áñåôÝò ìå öëüãá ðßóôåùò ðñïò ôïí Éçóïý ×ñéóôü êáé
ìå öëüãá áãÜðçò ðñïò ôçí åëåõèåñßá ôçò Ðáôñßäïò êáé ôïõ áôüìïõ, ìå öëüãá
éó÷õñüôåñç áðü ôç öëüãá êáìéíéïý,
ðåñéëïýóôå ìå ôéò éäéüôçôåò êáé áñåôÝò áõôÝò Ýíá ëåõêü èíçôü, äßêáéï, å÷èñü ôçò
áìáñôßáò, ðåñéöñïíçôÞ ôïõ ðëïýôïõ, áðïöáóéóôéêü êáé ðåéóôéêü êÞñõêá,
êáé Ý÷åôå ôïí Åðßóêïðï Ôáëáíôßïõ Íåüöõôï ÌåôáîÜ.
Êýñéïé Ðñüåäñïé,
Êëåßíù ìå ôçí åõ÷Þ êáé ôçí èåñìÞ ðáñÜêëçóç,
1. Ï ÄÞìïò ÁôáëÜíôçò êáé ç ÉåñÜ Ìçôñüðïëç Öèéþôéäïò íá èåëÞóïõí íá õøþóïõí

Ï åðßóêïðïò Ôáëáíôßïõ Íåüöõôïò (1762-1861)

115

óôçí ðüëç ôçò ÁôáëÜíôçò ôïí áíäñéÜíôá ôïõ Íåïöýôïõ, üðùò áîßæåé, åðéâÜëëåôáé êáé
åðéôÜóóåôáé êáé
2. Ï ÄÞìïò ÁôáëÜíôçò, ôï Ðíåõìáôéêü ÊÝíôñï Ñïõìåëéùôþí êáé ç Áñ÷éåðéóêïðÞ
Áèçíþí íá èåëÞóïõí íá öéëïôå÷íçèåß ç ðñïóùðïãñáößá ôïõ Íåïöýôïõ êáé íá
áíáñôçèåß óôï Åèíéêü Éóôïñéêü Ìïõóåßï ôçò ÅëëÜäïò, åêåß üðïõ åßíáé áíçñôçìÝíåò
ïé ðñïóùðïãñáößåò ôùí ðñùôåñãáôþí ôçò åðáíáóôÜóåùò ôïõ 1821.

Âéâëéïãñáößá - ÐçãÝò:
- Ã.Á.Ê. Áñ÷åßï Âëá÷ïãéÜííç. Áñ÷éåðßóêïðïò Íåüöõôïò ÌåôáîÜò, Åðßóêïðïò Ôáëáíôßïõ, Ö.
247.
- ÈñçóêåõôéêÞ êáé çèéêÞ åãêõêëïðáßäåéá. Ï Áèçíþí Íåüöõôïò. ô. 9ïò, óåë. 414 - 416.
- Áíáóô. Ãïýäá. Âßïé ðáñÜëëçëïé ôùí åðß ôçò áíáãåííÞóåùò ôçò ÅëëÜäïò äéáðñåøÜíôùí áíäñþí.
Íåüöõôïò ÌåôáîÜò. 1872. ô. Á´.
- ÌÜíèïõ ×ñéóôïöüñïõ. Ç Ïðïõíôßá Ëïêñßäá êáé ç ÁôáëÜíôç. ÌÝñïò Á´, 1991, óåë. 226 - 256,
342 - 343. ÌÝñïò ´, 1993, óåë. 202 - 215.
- Íåüöõôïò ÌåôáîÜò. Â. G. 379 - 24. ÃåííÜäåéïò ÂéâëéïèÞêç.
- Íåüöõôïò ÌåôáîÜò. Â. G. 379 - 23. ÃåííÜäåéïò ÂéâëéïèÞêç.
- Íåüöõôïò ÌåôáîÜò. Áñéèì. 69. ÃåííÜäåéïò ÂéâëéïèÞêç.

116

ÐñáêôéêÜ 1ïõ Óõíåäñßïõ ÖèéùôéêÞò Éóôïñßáò

ÅñùôÞóåéò - áðáíôÞóåéò - áðüøåéò
åðß ôùí åéóçãÞóåùí ôçò 2çò óõíåäñßáóçò
ÍÜôóéïò ÄçìÞôñéïò: ÄéåõêñéíéóôéêÜ óå üóá áíÝöåñå ï ê. Âáóßëçò Óðáíüò èá
Þèåëá íá ðñïóèÝóù ôá åîÞò ó÷åôéêÜ ìå ïñéóìÝíïõò ïéêéóìïýò:
Ç Ãëáâåíßôóá Þôáí ÷ùñéü âïñåßùò ôïõ Ðëáôõóôüìïõ êáé ìÜëéóôá Ýãéíå åíïñßá
óôá 1834. Ôï ÊáëáìÜêé Þôáí äýï ÷ùñéÜ, ôï ÊáëìÜêé êáé ç ÄåñâÝí Öïýñêá êáé
ìåôÜ Ýãéíáí Ýíá ÷ùñéü ìå ôï üíïìá ÊáëáìÜêé. Ôï ÌïõôæïõñÜêé Þôáí Ýíá ÷ùñéü
áðÝíáíôé áðü ôïí Ôõìöñçóôü ðïõ äåí õðÜñ÷åé óÞìåñá. ÕðÜñ÷åé ìüíï ôïðùíýìéï
ÌïõôæïõñÜêé êáé Ý÷åé ó÷Ýóç ìå ôï äÜóïò ôçò ðåñéï÷Þò åêåßíçò. Ôï Íåï÷þñé, Ý÷ïõìå
ïñéóìÝíïõò ïéêéóìïýò ìå ôï üíïìá áõôü. Ôï ÓïõëÜêé Þôáí ÷ùñéü äõôéêÜ ôùí
óçìåñéíþí Êáëõâßùí, ôï ïðïßï óÞìåñá äåí õðÜñ÷åé. Ïé êÜôïéêïé ðÞãáí ðñïöáíþò
Üëëïé óôï ËéáíïêëÜäé êáé Üëëïé óôçí Ëáìßá. Åßíáé ìüíï ãíùóôü ùò ôóéöëßêé ôï
ÓïõëÜêé óå ãñáðôÝò ìáñôõñßåò.
ÌáêñÞò ÉùÜííçò: Öïâïýìáé ìÞðùò äéáôáñÜîù ôá Ýíôïíá óõíáéóèÞìáôá
óõìðÜèåéáò ðïõ äéÞãåéñå åíôüò ìáò ï ãëáöõñüôáôïò ïìéëçôÞò ê. ×ñéóôïöüñïõ ãéá
ôïí Ôáëáíôßïõ Íåüöõôï, áëëÜ Ý÷ù ìéá åñþôçóç ðïõ ìïõ êáßåé ôá ÷åßëç êáé
ðåñßìåíá ôçí åõêáéñßá íá ôçí êÜíù óå êÜðïéïí ï ïðïßïò Ý÷åé áó÷ïëçèåß ðïëý íá
ìå ôç æùÞ êáé ôï Ýñãï ôïõ Ôáëáíôßïõ Íåüöõôïõ. Ãéáôß ðñüêåéôáé ãéá ôéò ó÷Ýóåéò ôïõ
ìå Ýíáí áãùíéóôÞ ôïõ ’21, êáôáîéùìÝíï ãéá ôï Ýñãï ôïõ áðü ôçí éóôïñßá, ôïí
ÏäõóóÝá Áíäñïýôóï. ÓõãêåêñéìÝíá ôïí ôåëåõôáßï êáéñü åñåõíþíôáò ôá áñ÷åßá
ôçò ÅëëçíéêÞò Ðáëéããåíåóßáò âñÞêá ìéá åðéóôïëÞ áðü 13 Ïêôùâñßïõ ôïõ 1822
(êáé äåí åßíáé ç ìüíç, åßíáé êáé Üëëåò) ðïõ áíåöÝñåé åðß ëÝîåé "...åêçñý÷èç ðáñÜ
ôùí Ëåâáäéôþí êáé ôùí Áèçíáßùí Áñ÷éóôñÜôçãïò ðÜóçò ÁíáôïëéêÞò ÅëëÜäïò êáé
ôçò Èåóóáëßáò ï ÅèíïêáôÜñáôïò ÄõóóÝïò..." êáé áêïëïõèïýí êáé Üëëïé õðïôéìçôéêïß
÷áñáêôçñéóìïß ðáñáêÜôù. ÕðïãñáöÞ Ôáëáíôßïõ Íåüöõôïò ùò ðñüåäñïò ôïõ Áñåßïõ
ÐÜãïõ.
¹èåëá íá ñùôÞóù åóÜò, ê. ×ñéóôïöüñïõ, ðïéïò Þôáí ï ëüãïò ôïõ ìßóïõò ôïõ
Ôáëáíôßïõ Íåüöõôïõ ðñïò ôïí Áíäñïýôóï. Åßíáé êáé ïé äõï êïñõöáßïé ôïõ Áãþíá. Ôé
áêñéâþò óõíÝâáéíå ìåôáîý ôïõò; Åõ÷áñéóôþ.
×ñéóôïöüñïõ ÌÜíèïò: Äåí èá ðÜù ðáñáðÝñá ðáñÜ ìüíïí óå üóá óáò åßðá
óôçí åéóÞãçóÞ ìïõ. Ï áÀäçìïò ðïëëÜêéò Þëåãîå êáé ìå êßíäõíïí ôçò æùÞò áõôïý ôáò
áäßêïõò êáé âéáßáò ðñÜîåéò åíüò ôùí ïðëáñ÷çãþí ôçò ÅëëÜäïò. Åßíáé áõôü ôï
ïðïßï áêñéâþò èÝóáôå ùò ðñïò ôï ðñüóùðïí ôïõ óôñáôÜñ÷ç ÏäõóóÝá Áíäñïýôóïõ.
¸íá åßíáé áõôü êáé Ýíá äåýôåñïí åßíáé áõôü ôï ïðïßïí áíÝöåñå ï êáèçãçôÞò
èåïëïãßáò Âßìðïò, ï ïðïßïò áñãüôåñá Ýãéíå êáé Áñ÷éåðßóêïðïò óôï Íáýðëéï. Êáé
åêåßíïò ðÜëé ôï ßäéï ëÝåé. Ïé äýï Üíäñåò åß÷áí Ýñèåé óå óýãêñïõóç, ï ìåí ÉåñÜñ÷çò
ùò ðñüåäñïò ôïõ Áñåßïõ ÐÜãïõ, ï äå Üëëïò ùò ÓôñáôÜñ÷çò ìå ôá üðëá óôï ÷Ýñé.
Êáôáëáâáßíåôå êáé îÝñåôå õðÜñ÷åé ìéá äéÜóôáóç ìåôáîý ôùí äýï êáôçãïñéþí
áõôþí áíèñþðùí. Íïìßæù üôé ï ÉåñÜñ÷çò äéêáéþèçêå ìå ôï ÷ñüíï. ¼ðùò åðßóçò
äéêáéþèçêå êé Ýíáò Ïèùìáíüò (óáò äéÜâáóá åðßôçäåò åêåßíï ìå ôï Êïýñôáëç) ï
ïðïßïò ðÝñáóå êáé áõôüò áðü ôï êüóêéíï êáé êáôåôÜãç, êáßôïé Ïèùìáíüò, åéò ôçí

ÐñáêôéêÜ 1ïõ Óõíåäñßïõ ÖèéùôéêÞò Éóôïñßáò

117

ôåôÜñôç ôÜîç ôùí áãùíéóôþí ôïõ 1821. ¹ôáí Ôïýñêïò, áëëÜ ç ðñïóöïñÜ ôïõ Þôáí
ìåãÜëç. Äåí Ý÷ù ôßðïôå Üëëï íáò óáò ðþ, åõ÷áñéóôþ.
ÌáêñÞò ÉùÜííçò: Íáé, áëëÜ êáé ï ÏäõóóÝáò Áíäñïýôóïò êáôáîéþèçêå.
×ñéóôïöüñïõ ÌÜíèïò: Ï Áíäñïýôóïò êáôáîéþèçêå äéüôé ôï 1864, ôçí ôåëåõôáßá
öïñÜ ðïõ óõíÞëèå ç åðéôñïðÞ ðïõ êáèüñéóå áõôÜ, ôïí êáôÝôáîå åéò åðßëåêôïí
èÝóéí, êáé åìåßò ïé íåüôåñïé, éäéáßôåñá äå åìåßò ðïõ ç êáôáãùãÞ ôïõ åßíáé áðü ôéò
ËéâáíÜôåò, Ýíá ÷ùñéü áðü Ýîù áðü ôçí ÁôáëÜíôç, ôïí åêôéìïýìå éäéáéôÝñùò.
Äåñéæéþôçò ËÜæáñïò: Èá Þèåëá íá ðáñáêáëÝóù ôïí ê. Ãüíç. Íá êÜíù ìéá
åñþôçóç ó÷åôéêÜ ìå ôïí üóéï ÁèáíÜóéï ôïí Ìåôåùñßôç. Åßíáé áðïäåäåéãìÝíï áðü
ôçí Ýñåõíá ôçò ÂõæáíôéíÞò ôÝ÷íçò üôé ï çóõ÷áóìüò êáôÜ ôïí 14ï áéþíá, ôïõëÜ÷éóôï
óôï ¢ãéï ¼ñïò, Ý÷åé åðéäñÜóåé åðß ôçò ôÝ÷íçò. ÅðåéäÞ ðïëëÜ ìÝ÷ñé ôþñá Ý÷ïõí
ãñáöåß, ìåôÜ ôïí ¢ãéï Ãñçãüñéï ôïí ÐáëáìÜ, ðïëëÜ åðßóçò åñåõíþíôáé ãéá üëç ôçí
ðåñßïäï ôçò ïèùìáíéêÞò áõôïêñáôïñßáò, Þèåëá íá óáò ñùôÞóù, áí ôï îÝñåôå êé áí
ìðïñåßôå íá ìïõ áðáíôÞóåôå, áí ï üóéïò ÁèáíÜóéïò ï Ìåôåùñßôçò Ý÷åé êáôáëåßøåé
êÜðïéá óôïé÷åßá ðïõ íá åßíáé áðïäåäåéãìÝíï üôé Þôï çóõ÷áóôÞò Üó÷åôá áðü áõôÜ
ðïõ ëÝåé ï âßïò ôïõ, ôá ïðïßá âåâáßùò êáíåßò äåí ìðïñåß íá ôá áìöéóâçôÞóåé,
áëëÜ íá õðÜñ÷ïõí óôïé÷åßá ôÝôïéá ðïõ íá ìðïñåß ï åñåõíçôÞò íá óôçñé÷èåß êáé íá
ðåé üôé: Áöïý ï üóéïò ÁèáíÜóéïò Þôï çóõ÷áóôÞò Üöçóå êáé óôïõò ìáèçôÜò ôïõ êáé
ôïõò äéáäü÷ïõò ôïõ áõôü ôï êßíçìá ôï ïðïßï ôï áðïäÝ÷èçóáí. ÄçëáäÞ ìåôÝðåéôá ï
ÉùÜóáö, ãéáôß ìåôÜ ôïí ÉùÜóáö Ý÷ïõìå óôïé÷åßá ÂõæáíôéíÞò ôÝ÷íçò óôï ÌåãÜëï
ÌåôÝùñï. ÅÜí õðÜñ÷åé êÜðïéï óôïé÷åßï ãé’ áõôü ðïõ óáò ñùôÜù, èá Þèåëá íá
ìïõ ðåßôå êÜôé.
Ãüíçò ÄçìÞôñéïò: Åõ÷áñéóôþ ãéá ôçí åñþôçóç íïìßæù üìùò üôé áðÜíôçóç åõèÝùò
äåí ìðïñåß íá äïèåß ãéá ôïí áðëïýóôáôï ëüãï üôé ìéëÜìå ãéá Ýíá êßíçìá ðåñß çóõ÷ßáò,
Ýíáí ôñüðï âéþóåùò, ðåñß íïüò, ðåñß êáñäéáêÞò ðñïóåõ÷Þò, ðåñß ìïíïëüãçóçò
ðñïóåõ÷Þò ê.ô.ë. ÁõôÜ åêöñÜæïíôáé ìåôáãåíÝóôåñá óôçí ôÝ÷íç êáé ðñïóùðéêÜ
äéáôçñþ ðïëëÝò åðéöõëÜîåéò, áí áëçèåýïõí áõôÜ ôá ïðïßá ìáò ëÝíå ïé ïé åêðñüóùðïé
ôçò ×ñéóôéáíéêÞò áñ÷áéïëïãßáò, üôé åðÝäñáóå ôüóï ðïëý óôçí ôÝ÷íç ôï êßíçìá ôùí
çóõ÷áóôþí ôïõ 14ïõ áéþíá. ÄçëáäÞ ðéóôåýù ôá ðåñéóóüôåñá èÝìáôá ôá ïðïßá ôá
óõíäÝïõí ìå ôï çóõ÷áóôéêü êßíçìá ôïõ 14ïõ áéþíá, ôüóï óôïí åëëáäéêü üóï êáé óôïí
óåñâéêü ÷þñï, ïöåßëïíôáé ðåñéóóüôåñï óôïõò ìåãÜëïõò íáïýò êáé óôïõò ìåãÜëïõò
÷þñïõò, ôïõò ïðïßïõò Ýðñåðå íá êáëýøïõí. Ôüôå åðéëÝãïõí êáé êÜðïéá êáéíïýñãéá
èÝìáôá. Äå óõíäÝåôáé áõôÞ ç áýîçóç ôùí èåìÜôùí áíáðüôñåðôá ìå ôï çóõ÷áóôéêü
êßíçìá. Äéáôçñþ áõôÞ ôçí åðéöýëáîç.
Ðáðáíáãéþôïõ ÔñéáíôÜöõëëïò: Äåí îÝñù áí ï Íåüöõôïò Þôáí áíáìåéãìÝíïò
óôçí óõíùìïóßá êáôÜ ôïõ Áíäñïýôóïõ, Þ ïé ðåñß áõôüí, ðÜíôùò ùò ðñüåäñïò ôïõ
Áñåßïõ ÐÜãïõ, Ý÷åé ôçí åõèýíç ü÷é ôïõ öõóéêïý áõôïõñãïý áëëÜ ßóùò ôïõ çèéêïý
Þ áõôïý ðïõ áãíüçóå êÜôé ôï ïðïßï ãéíüôáí åéò âÜñïò ôïõ óôñáôçëÜôç, ôïõ
ÏäõóóÝá Áíäñïýôóïõ. ÁíáöÝñïìáé óôçí õðïíüìåõóç ðïõ Ýêáíå åíáíôßïí ôïõ
Áíäñïýôóïõ ï ¢ñåéïò ÐÜãïò êáôÜ ôçí áðïâßâáóÞ ôïõ óôçí Áãßá Ìáñßíá, Óôõëßäá,
Á÷éíü êáé ôçí áðüðåéñá äïëïöïíßáò ôïõ, üôáí åß÷å êáôáöýãåé óôçí ÄñáêïóðçëéÜ
êé åß÷áí óôåßëåé ôï Íïýôóï êáé ôïí ÌðáëÜóêá íá ôïí äïëïöïíÞóïõí.

118

ÐñáêôéêÜ 1ïõ Óõíåäñßïõ ÖèéùôéêÞò Éóôïñßáò

×ñéóôïöüñïõ ÌÜíèïò: Åð’ áõôïý, áãáðçôÝ ÔñéáíôÜöõëëå, ï Áñ÷éåðßóêïðüò ìáò
ê.ê. ×ñéóôüäïõëïò åßíáé êáôçãïñçìáôéêüôáôïò. Óôï ìÞíõìá ôï ìáêñïóêåëÝò ôï
ïðïßï Ýóôåéëå êáôÜ ôá áðïêáëõðôÞñéá ôçò ðñïôïìÞò ôïõ Íåïöýôïõ åßíáé
áðïêáëõðôéêüôáôïò. Óõíùìüôçò äåí õðÞñîå ï Íåüöõôïò. Áðåíáíôßáò ðïëëÜ Ý÷ïõí
ãñáöôåß, ðïëëÜ Ý÷ïõí ëå÷èåß ãéá ôïí óêëçñü Áíäñïýôóï. Åéäéêþò ãéá ôçí ÁôáëÜíôç.
¼ôáí ï Áíäñïýôóïò åß÷å êÜíåé ìéá åêóôñáôåßá óôçí Åýâïéá êáé åß÷å æçôÞóåé
âïÞèåéá áðü ôçí ÁôáëÜíôç, ï ôüôå ðñïý÷ïíôáò ôçò ÁôáëÜíôçò ÁëåîÜíäñïõ äåí
ìðüñåóå íá áíôáðåîÝëèåé óôçí áíÜãêç áõôÞ, Üëëùóôå ìåôáîý ÁôáëÜíôçò êáé
Åõâïßáò õðÜñ÷åé Ýíáò Åõâïúêüò êüëðïò êáé ôçí åðï÷Þ åêåßíç äåí Þôáí åýêïëá ôá
ìÝóá, ï Áíäñïýôóïò åîÝëáâå üôé êáêþò äåí ôïõ Ýóôåéëå âïÞèåéá, äåí ôïõ Ýóôåéëå
âüëéá, êáé ôé Ýêáíå. Ôïí ðÞñå êáé ôïí Ýóöáîå. ÁõôÜ åßíáé ãåãïíüôá. Äåí èÝëù ì’ áõôü
ôï ðñÜãìá íá ðù êáé íá ìåéþóù åãþ ï åëÜ÷éóôïò Ýíáí Þñùá ôçò åðáíáóôÜóåùò ôïõ
’21, ïõáß êáé áëëïßìïíïí. Åãþ ðéóôåýù áõôü ôï ïðïßïí óáò åßðá êáé ðñïçãïõìÝíùò.
ÓêëáâéÜ 400 ÷ñüíéá êáé îåóçêùèÞêáí íá äéþîïõí ôïí ôýñáííï, Ýãéíáí êáé
óöÜëìáôá êáé Ýãéíáí êáé åãêëÞìáôá. Êáé ï ßäéïò áõôüò ìå ôá ùñáßá ôá
áðïìíçìïíåýìáôá ï áãñÜììáôïò ï ÌáêñõãéÜííçò, äéáâÜæïíôÜò ôá óçêþíåôáé ç
ôñß÷á ìáò ìéá ðéèáìÞ ìå áõôÜ ðïõ êÜíáìå åìåßò ôüôå. ÁëëÜ êáé åìåßò óÞìåñá
äåí ðÜìå ðßóù. Åßìáóôå ðáéäéÜ áõôçíþí êáé åããüíéá ôïõò. Íá ìðïñÝóïõìå íá
âÜëïõìå ìõáëü.
Êáñá÷ñÞóôïò ÉùÜííçò: Ãéá íá îåöýãïõìå ëßãï áðü ôéò áíôéðáñáèÝóåéò èá
Þèåëá íá ñùôÞóù ôïí êýñéï Êþóôá Óðáíü ãé’ áõôÜ ðïõ åßðå ãéá ôçí ïíïìáôïäïóßá
ôùí ãõíáéêþí. Ôï ðáñÜäåéãìá üôé ôá èñçóêåõôéêÜ ïíüìáôá åßíáé ðåñéóóüôåñá óôïõò
Üíôñåò (ìéëÜù ãéá ôá âáöôéóôéêÜ) ðáñÜ óôéò ãõíáßêåò ïé ïðïßåò ãéá Üëëïõò ëüãïõò
ðáßñíïõí ìç èñçóêåõôéêÜ ïíüìáôá ãéá ëüãïõò åõ÷Þò, ïìïñöéÜò, åðáßíïõ ê.ô.ë. Åßíáé
ãíùóôü âÝâáéá áðü ðïëëÝò ðåñéï÷Ýò êáé ôï åðéâåâáéþíïõìå åäþ ðÝñá. Áõôü ðïõ ìïõ
Ýêáíå åíôýðùóç åßíáé üôé óôá ïíüìáôá ðïõ áíáöÝñèçêáí óôçí åéóÞãçóç ôïõ ê.
Óðáíïý äå âñßóêïíôáé óôçí ðñþôç èÝóç ôï Ìáñßá êáé ôï ÄÝóðïéíá, üðùò óõíÞèùò
óõìâáßíåé óå Üëëåò ðåñéï÷Ýò ðïõ îÝñù. Åäþ åßíáé ôï Áñ÷üíôù. Èåùñåßôå üôé áëëÜæåé
ôï ìïíôÝëï ôçò ïíïìáôïäïôéêÞò óõìðåñéöïñÜò;
Óðáíüò Êþóôáò: ¼÷é, ãéáôß óå üëåò ôéò ðåñéï÷Ýò ôùí ïðïßùí Ý÷ù åêäüóåé
ðñïèÝóåéò ìå ïíüìáôá óõìâáßíåé áêñéâþò ôï ßäéï. ÕðÜñ÷ïõí ìåñéêÜ ïíüìáôá ôçò
åêêëçóéáóôéêÞò ðáñÜäïóçò üðùò ç Ìáñßá, ìå ðïëý ìåãÜëç ðïéêéëßá õðïêïñéóôéêþí
ôýðùí êáé ç ÄÝóðù-ÄÝóðïéíá, óå ìåãÜëï áñéèìü. ÁëëÜ ï áñéèìüò ôùí ïíïìÜôùí, ùò
ïíüìáôá ðéá ü÷é ùò Üôïìá, åßíáé ôçò ëáúêÞò ðáñÜäïóçò êáé áõôü åîçãåßôáé ùò åîÞò:
Ïé ãõíáßêåò, ôïõëÜ÷éóôïí ìÝ÷ñé ôçí äåêåáôßá ôïõ 1950 ìå ’60 óå ðïëëÜ ÷ùñéÜ ôçò
ðåäéÜäáò áëëÜ êáé ôùí âïõíþí äåí åß÷áí ïíïìáóôéêÞ ãéïñôÞ êáé äåí õðÞñ÷å ëüãïò
íá ôïõò äßíïõí ïíüìáôá Áãßùí, áöïý äå ãéüñôáæáí. Êáé óå üëï ôïí èåóóáëéêü ÷þñï,
óôï äõôéêïìáêåäïíéêü êáé óôïí çðåéñùôéêü ðïõ Ý÷ù áó÷ïëçèåß ìå ôÝôïéåò
áíáêïéíþóåéò õðÜñ÷åé ôï ßäéï áðïôÝëåóìá. ¼ôé ïé ãõíáßêåò Ý÷ïõíå ïíüìáôá Ýîù áðü
ôçí åêêëçóéáóôéêÞ ðáñÜäïóç, åíþ áíôéèÝôùò ïé Üíôñåò óå ðïóïóôü 50% êáé
ðáñáðÜíù Ý÷ïõí ïíüìáôá áðü ôçí åêêëçóéáóôéêÞ ðáñÜäïóç.
Êáñá÷ñÞóôïò ÉùÜííçò: Äåí åííïþ ôçí óõ÷íüôçôá ôùí ïíïìÜôùí. Ìéëþ ãéá ôçí
óõ÷íüôçôá ðüóåò öïñÝò óå óõãêåêñéìÝíá Üôïìá Ýñ÷åôáé ôï üíïìá. Åêåß ìßëçóá ãéá ôï

ÐñáêôéêÜ 1ïõ Óõíåäñßïõ ÖèéùôéêÞò Éóôïñßáò

119

Áñ÷üíôù. Áëëéþò üôé áõôü ôï ìïíôÝëï éó÷ýåé íáé. Êáé ãéá ôïõò ëüãïõò ôïõò ïðïßïõò
áíáöÝñù.
Óðáíüò Êþóôáò: Íáé, äéÜâáóá ìåñéêÜ ïíüìáôá ðïõ åìöáíßæïíôáé ðïëëÝò öïñÝò
óôïõò Üíäñåò, ï ÉùÜííçò 23 öïñÝò, ï Ãéþñãçò 21, ÄçìÞôñéïò 20 êáé óôéò ãõíáßêåò
ôçí ðéï óõ÷íÞ åìöÜíéóç Ý÷ïõíå ç Áñ÷üíôù, Ýíá áðü ôá ðéï äéáäåäïìÝíá ïíüìáôá,
êáèþò ç Ìáñßá êáé ç ÄÝóðù. ¼ëá ôá Üëëá åìöáíßæïíôáé ìßá öïñÜ Þ äýï. Áõôü
èá öáíåß ðéï êáëÜ óôïí êáôÜëïãï ðïõ ðáñáèÝôù. Ç Áõãßôæù ð.÷. åìöáíßæåôáé äýï
öïñÝò, ç Âáóéëéêïý ìßá, ç Ìðßëéá ìßá, ç ÄÝóðù 4, ç Óùöñïíßá, ç ÖÝããù, ç Óáëþìç,
ç Êïíôßëù,ç Íéêïëïý, ç Ìáêáñßá, ç Êùíóôáíôïý, ç ÅéñÞíç, ç Ãåùñãßá ìüíï áðü
ìßá öïñÜ. Åßíáé åðïìÝíùò ïíüìáôá ðïõ ßóùò öèßíïõí óôéò óõíÞèåéåò ôùí
êáôïßêùí ôçò Ãéáííéôóïýò. ºóùò êáé ïíüìáôá ôá ïðïßá äüèçêáí ðñïò ôéìÞí ôçò
ãéáãéÜò áðü ðáñÜäïóç. Êáé ïñéóìÝíá ïíüìáôá ÷Üíïíôáé åðåéäÞ ïé ïéêïãÝíåéåò åßôå
Ý÷ïõí ìüíï áãüñéá åßôå ìüíï êïñßôóéá åßôå ìåñéêÝò ìÝíïõí Üôåêíåò åßôå ìåñéêÝò
÷Üíïõí ôá ðáéäéÜ ìåôÜ ôïí ôïêåôü, Ýíá óõíçèéóìÝíï öáéíüìåíï ó’ áõôÞ ôçí åðï÷Þ
üðïõ ç ðáéäéêÞ èíçóéìüôçôá åßíáé ðïëý ìåãÜëç êáé Ýôóé õðÜñ÷åé áõôÞ ç
äéáöïñïðïßçóç. ÁëëÜ áõôÜ ôá ïíüìáôá ðïõ åìöáíßæïíôáé ðïëý óõ÷íÜ -ìå üëåò ôéò
áðþëåéåò- åîáêïëïõèïýí íá õðÜñ÷ïõí.
Ãüíçò ÄçìÞôñéïò: ¸÷ù áñêåôÜ åñùôÞìáôá ôá ïðïßá äçìéïõñãÞèçêáí áðü ôéò
äýï åéóçãÞóåéò ôùí êõñßùí Óðáíþí. ¸íá åñþôçìá âáóéêü ãéá ìÝíá åßíáé ôï åîÞò:
Ðþò êáé ãéáôß óå ìéá ðñüèåóç åìöáíßæïíôáé åðþíõìá ôçí óôéãìÞ ðïõ îÝñïõìå üôé
óôéò ðáññçóßåò Þ óôéò ðñïèÝóåéò ìíçìïíåýïíôáé ìüíï ôá âáöôéóôéêÜ ïíüìáôá ôá
ïðïßá äéáâÜæïíôáé, óôçí ðñüèåóç Þ óôéò äéÜöïñåò áêïëïõèßåò ôçò ÌïíÞò. Ãéá ìÝíá
áõôü åßíáé Ýíá âáóéêü åñþôçìá, äéüôé áðïôåëåß ìéá öáåéíÞ åîáßñåóç. ¸íá äåýôåñï
åñþôçìá ôï ïðïßï óõíäÝåôáé ìå áõôü åßíáé: Ìðïñïýìå íá áðáíôÞóïõìå ìå ðïéüí
ôñüðï óõãêåíôñþíïíôáí üëá áõôÜ ôá ïíüìáôá, áí äçëáäÞ åßíáé áðïôÝëåóìá æçôåßáò
Þ ðñïóêõíÞìáôïò óôç ÌïíÞ, áí äçëáäÞ ìåôáâáßíïõí óôç ÌïíÞ êáé áöÞíïõí ôá
ïíüìáôÜ ôïõò, ïðüôå áõôÜ ôá óôïé÷åßá ôá ïðïßá Ý÷ïõìå óôáóéÜæïíôáé. ÄçëáäÞ äåí
åßíáé áðïãñáöÞ ôïõ ðëçèõóìïý ìéáò ðüëåùò, åíüò ïéêéóìïý, åíüò ÷ùñéïý, áëëÜ
áðïôõðþíïõí ôá ïíüìáôá áõôþí ðïõ äþóáíå êÜôé ãéá íá ìíçìïíåýïíôáé ôá
ïíüìáôÜ ôïõò, Åßíáé äçëáäÞ ç ðáñÜèåóç ôùí ïíïìÜôùí åíäåéêôéêÞ.
Êáé Ýíá ôñßôï êáé ôåëåõôáßï åñþôçìá åßíáé: Ðïéïò ôåëéêÜ åßíáé ï ôßôëïò ôïõ
êåéìÝíïõ áõôïý ðïõ Ý÷ïõìå åäþ, äçëáäÞ ôçò ðñïèÝóåùò; ÌÞðùò ôåëéêÜ äçëáäÞ
äåí åßíáé ðñüèåóç êáèáñÞ áëëÜ åßíáé Ýíá ìåßãìá ðñïèÝóåùò êáé âéâëßùí æçôåßáò,
ðïõ ãõñíÜåé áõôüò ðïõ öÝñíåé ôá ïíüìáôá, êáé ëÝåé üôé ï Ìçôñïðïëßôçò Ýãñáøå ...
Ìéá ðñüèåóç èá Ýëåãå: ÔÜäå Ìçôñïðïëßôçò, ôï üíïìá êáé ôá ïíüìáôá ôùí ãïíÝùí êáé
ôßðïôá ðåñéóóüôåñï.
Óðáíüò Êþóôáò: Åßíáé áëÞèåéá, êýñéå Ãüíç, áõôü ðïõ åßðáôå üôé ïé ðñïèÝóåéò
Ý÷ïõí ìüíï ôá ïíüìáôá ôùí áöéåñùôþí óôç ãåíéêÞ. Âáóéëåßïõ, Äçìçôñßïõ, Êüìíùò
ê.ô.ë. Ç ðñüèåóç ôçò Ñåíôßíáò, üðùò êáé Üëëç ìßá ðñüèåóç, Ýíá êáôÜóôé÷ï ìðïñïýìå
íá ôï ðïýìå, ôï ïðïßï èá êõêëïöïñÞóåé Þäç óôïí êáéíïýñãéï ôüìï ôïõ Èåóóáëéêïý
Çìåñïëïãßïõ åßíáé áðü ôïí ¢ãéï ÔÜöï, ï 509 éåñïóïëõìéôéêüò êþäéêáò êáô’ åîáßñåóç
Ý÷ïõí êáé åðþíõìá áíèñþðùí, ôùí äùñçôþí. Óôçí ðñáãìáôéêüôçôá ôï ÷åéñüãñáöï
áõôü ôçò Ñåíôßíáò, üðùò êáé ï áãéïôáöéêüò, ï éåñïóïëõìéôéêüò êþäéêáò åßíáé Ýíá

120

ÐñáêôéêÜ 1ïõ Óõíåäñßïõ ÖèéùôéêÞò Éóôïñßáò

ìåßãìá ðñïèÝóåùò Þ ìÜëëïí ðñïèÝóåùí ðïëëþí êáé êáôáóôß÷ùí. ÂÝâáéá ç ïíïìáóßá
ðñüèåóç åßíáé óõìâáôéêÞ. Äéüôé Ýíá êïéíü üðùò åíüò óõíåäñßïõ äåí ôï åíäéáöÝñåé
ç ôüóç ìåãÜëç ëåðôïìÝñåéá. ÁëëÜ Ýíáò åéäÞìùí üðùò åóåßò ð.÷. êáôáëáâáßíåé üôé äåí
åßíáé ìéá êáèáñüáéìç ðñüèåóç áõôÞ ôçò Ñåíôßíáò áëëÜ Ýíá ìåßãìá ðñïèÝóåùí
ðïëëþí êáé êáôáóôß÷ùí.
Åßíáé ãíùóôü üôé ïé ðñïèÝóåéò óõíôÜóóïíôáí ôïí êáéñü ðïõ ïé ìïíá÷ïß
áðïöÜóéæáí íá áíáêáéíßóïõí ôçí ÌïíÞ ôïõò êáé åß÷áí áíÜãêç áðü ÷ñÞìáôá Þ
áðïöÜóéæáí íá äçìéïõñãÞóïõí ìéá êáéíïýñéá ÌïíÞ. ÔÝôïéåò ðñïèÝóåéò áðü ôéò
ïðïßåò ðïëëÝò Ý÷ù åêäüóåé åßíáé ôùí Ìåôåþñùí ôçò ÌïíÞò ôïõ Äïõóßêïõ, ôçò
Äñáêüôñõðáò êáé Üëëùí Èåóóáëéêþí Ìïíáóôçñéþí. Åßíáé áõôü ðïõ åßðáôå êáé åóåßò
ôá ïíüìáôá óôç ãåíéêÞ.
Óôç óõíÝ÷åéá ìÜëëïí íá ðù ôï åîÞò. ¼ôáí ðåñíïýóáí áðü ôá ÷ùñéÜ, ôïõò
ïéêéóìïýò ìå ôçí Üäåéá ôïõ êÜèå Ìçôñïðïëßôç Þ Åðéóêüðïõ ãéá ôç æçôåßá,
óõíÝôáóóáí ïé ìïíá÷ïß ðïõ êïõâáëïýóáí ìáæß ôïõò ìå Ýíá æþï ôçí åéêüíá ôïõ
Ìïíáóôçñéïý, ôïõ ôéìþìåíïõ Áãéïý, ôçí ïðïßá Üöçíáí óå êÜðïéá ãåéôïíéÜ ãéá íá
ðñïóêõíÞóïõí ôçí åéêüíá êáé ôáõôï÷ñüíùò íá ðñïóöÝñïõí ôïí ïâïëüí ôïõò õðÝñ
ôçò ìïíÞò êáé ôïõ íáïý, ïé ìïíá÷ïß óõíÝôáóóáí óå Ýíá öýëëï ôéò ðéï ðïëëÝò
öïñÝò ôá ïíüìáôá óôç ãåíéêÞ ãñÜöïíôáò óôçí êïñõöÞ áõôïý ôïõ öýëëïõ ôï
ïðïßï ëÝãåôáé ðéôÜêéïí Þ ìéêñÞ ðñüèåóç ìïíüöõëëç, ôï üíïìá ôïõ ïéêéóìïý. Ôï
÷åéìþíá ðïõ åß÷áí Üíåóç, áíÝèåôáí óå Ýíá óõíÞèùò êáëëéãñÜöï ìïíá÷ü íá ðÜñåé
ôéò ìïíüöõëëåò ðñïèÝóåéò, íá ôéò êáôáôÜîåé êáôÜ Ìçôñüðïëç Þ êáôÜ ÅðéóêïðÞ
êáé íá êÜíåé Ýíá åßäïò éóôïñéêÞò ãåùãñáößáò ðïëý ÷ñÞóéìçò ãéá ôïõò óçìåñéíïýò
ìåëåôçôÝò êáé íá êáôáóôÞóåé Ýíá âéâëßï, Ýíáí êþäéêá, Ýíá êáôÜóôé÷ï, ìßá ðñüèåóç, ç
ïðïßá ôþñá åßíáé óôç äéÜèåóÞ ìáò.
ÖõóéêÜ áõôïß ðïõ ðñïóöÝñïõí õðÝñ ôçò ÌïíÞò äåí åßíáé ôï óýíïëï ôùí
êáôïßêùí ôïõ ÷ùñéïý, üðùò ìå ôçí ðåñßðôùóç ôçò Ãéáííéôóïýò. Äåí ìðïñïýìå íá
ðïýìå üôé áõôïß Þôáí óõíïëéêÜ ïé êÜôïéêïé ðïõ ðñüóöåñáí óôï ìïíáóôÞñé. ¸íá
óõãêåêñéììÝíï ðáñÜäåéãìá Ý÷ïõìå ìå ôïí éåñïóïëõìéôéêü êþäéêá 509 ðïõ èá
êõêëïöïñÞóåé ìÝóá óå 15 ìÝñåò. Óôç ËÜñéóá, ðñùôåýïõóá ôçò Èåóóáëßáò,
õðÜñ÷ïõí 20 äùñçôÝò, åíþ óå áóÞìáíôï ÷ùñéïõäÜêé äõôéêÜ ôçò ËÜñéóáò õðÜñ÷ïõí
30 ïéêïãÝíåéåò. Áõôü óçìáßíåé üôé äåí äþñçóáí üëïé óôï ìïíáóôÞñé ãéá ëüãïõò ðïõ
äåí ìðïñïýìå íá ðñïóäéïñßóïõìå.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful