P. 1
diam3milkowski

diam3milkowski

|Views: 29|Likes:
Published by Piotr Tymochowicz

More info:

Published by: Piotr Tymochowicz on Jan 19, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/24/2013

pdf

text

original

Diametros nr 3 (marzec 2005): 27 – 55

Czym jest i jak istnieje umysł?1
Marcin Miłkowski, Robert Poczobut

1.
1.1.

Filozofia umysłu a kognitywistyka
ródła wiedzy o umy le trzy rodzaje wiedzy na temat funkcji i procesów umysłowych, pod wzgl dem tre ci, zakresu oraz statusu metodologicznego – do

1.1.1. Istniej ró ni ce si

wiedza potoczna, filozoficzna i naukowa. Ka da z nich odwołuje si naturalnych ródeł poznania i mo e by

przedmiotem krytycznej dyskusji.

Wiedza naukowa spełnia najwy sze standardy metodologiczne, dlatego jest najbardziej wiarygodna. Wiedza filozoficzna jest zró nicowana pod tym wzgl dem, zale nie od tego, czy filozof dokonuje słabo zaanga owanych teoretycznie opisów/analiz (fenomenologicznych, lingwistycznych), czy buduje „wyja nienia” o charakterze spekulatywnym, które nie spełniaj norm

metodologicznych nakładanych na procedury eksplanacyjne stosowane w nauce. 1.1.2. Nie trzeba by filozofem ani naukowcem, by wiedzie , e ludzie my l , maj wyobra enia, poj cia, przekonania, przypomnienia i pragnienia, s decyzje, maj subiektywne prze ycia, wiadomi swoich działa , podejmuj

indywidualne punkty widzenia i zło one stany uczuciowo-emocjonalne. Potoczne poznanie procesów umysłowych nie ogranicza si wył cznie do ludzi. Bez trudu dostrzegamy, e wiele funkcji umysłowo-poznawczych (percepcja, pami ,

uwaga, orientacja w otoczeniu, prymitywna wiadomo , marzenia senne, emocje, antycypacja, inteligentne zachowania) wyst puje w postaci rudymentarnej równie u zwierz t. Ludzi uznajemy za inteligentniejszych od psów, psy od ab, za
1

aby od robaków. Dostrzegamy ró nice osobnicze w obr bie gatunków, a

Poni szy artykuł stanowił wprowadzenie do debaty: Czym jest i jak istnieje umysł?, która odbyła si na forum ICF Diametros w dniach 18-20 lutego 2005. Nawi zuj ce do niego głosy innych dyskutantów wraz z odpowiedziami autorów wprowadzaj cego tekstu zamieszczamy w dziale Dyskusje (przyp. red.).

27

Marcin Miłkowski, Robert Poczobut

Czym jest i jak istnieje umysł?

tak e ró nice dotycz ce tego samego osobnika w ró nym czasie. Wiemy,

e

podobne funkcje umysłowo-poznawcze pełni systemy znacznie ró ni ce si pod wzgl dem budowy wewn trznej. 1.1.3. Poznanie potoczne nie stanowi rezultatu systematycznie i metodycznie prowadzonych bada , uwzgl dnia w ski zbiór danych empirycznych, odznacza si niskim stopniem uteoretyzowania i znikom moc eksplanacyjno-

prognostyczn . Rzetelne obserwacje współwyst puj tu z elementami „mitologicznymi”. Pozostaj c wył cznie na poziomie potocznego poznania umysłu, nie potrafimy wyja ni jego działania, poniewa nie odkrywa ono mechanizmów wiadomi, realizacji poszczególnych funkcji umysłowych. My limy, jeste my

mamy przypomnienia, zło one doznania i reprezentacje poj ciowe, lecz nie rozumiemy, w jaki dokładnie sposób te stany i funkcje powstaj . Stwierdzamy wyst powanie deficytów i dysfunkcji umysłowo-poznawczych, lecz nie wiemy, dlaczego tak si dzieje. Nie potrafimy wyja ni , dlaczego niektórzy dysponuj talentem muzycznym, literackim lub matematycznym, podczas gdy inni s go całkowicie pozbawieni. Brak szczegółowej wiedzy na temat mechanizmów realizacji umysłu był i nadal pozostaje jedn z głównych przyczyn ich wtórnej mitologizacji polegaj cej na produkowaniu pseudo-wyja nie procesy umysłowe). 1.1.4. Pomimo swoich wad, poznanie potoczne dostarcza wa nych informacji, które wykorzystuje si w toku systematycznych bada . Potoczne obserwacje ródłem danych empirycznych dla prototeorii odwołuj cych si

do bytów fikcyjnych (wyst puj cych w roli czynników rzekomo wyja niaj cych

(poddane odpowiedniej obróbce) s

i teorii stricte naukowych. Zadanie nauki polega mi dzy innymi na ich systematyzacji, wykluczeniu bł dnych koncepcji oraz budowie modeli wyja niaj cych genez , struktur i funkcje umysłu. W wi kszo ci wypadków rozwój teorii

naukowych nie prowadzi do radykalnej eliminacji własno ci, stanów czy funkcji postulowanych przez psychologi potoczn i filozoficzn . W psychologii

poznawczej i kognitywistyce nadal mówi si o percepcji, pami ci, inteligencji, wiadomo ci czy abstrakcyjnym my leniu. Chocia wyj ciowe kategorie zostaj zachowane (nie tylko nominalnie), w miar rozwoju nauki zmianie i pogł bieniu 28

Naukowcom nie wystarcza „powierzchniowy” (fenomenologiczny. j zykoznawstwo kognitywne. jakie sformułowano na gruncie potocznym i filozoficznym. cybernetyka. Współcze nie tego rodzaju wiedzy dostarcza nauka. symulacja czynno ci umysłowych i umysły syntetyczne.2. co kiedy analitycznej 1. neuronauka kognitywna.2. neuronalne korelaty wiadomo ci. teoria ewolucji systemów poznawczych (obejmuj ca psychologi rozwojow i psychologi ewolucyjn ). nic wi c nimi rozmaite dyscypliny naukowe. Dokładne okre lenie charakteru zmian teoretycznopoj ciowych.2 Dlaczego filozofi umysłu nale y uprawia w kontek cie nauki? poznawczo dost pne w do wiadczeniu. z jakimi mamy tu do czynienia. które znalazły si w kr gu zainteresowa filozofii umysłu tylko dzi ki rozwojowi okre lonych dyscyplin naukowych (ewolucja umysłów. Powy sza lista pozostaje otwarta. musi korzysta z mo liwie szerokiej wiedzy na jego temat. Istnieje równie spora grupa zagadnie . Stany umysłu s dziwnego. robotyka kognitywna. gdy w skład psychologii lub/i kognitywistyki niemal automatycznie wchodzi ka da teoria (dyscyplina) maj ca co interesuj cego do powiedzenia na temat umysłu. 1. Je li filozofia ma wypowiada si na temat umysłu. okazywało si cz stokro empiryczn prototeori . psycholingwistyka. wymiaru lub poziomu organizacji procesów umysłowo-poznawczych. kwantowe teorie umysłu etc. e zajmuj si uchodziło za intuicyjne pogl dy na temat natury umysłu.). Oddziaływania mi dzy filozofi umysłu a nauk s wzajemne 29 . jest jednym z zada filozofii umysłu i filozofii nauk kognitywnych. w szczególno ci dyscypliny zaliczane do psychologii i grupy nauk kognitywnych: psychologia kognitywna.Marcin Miłkowski. To. lingwistyczny) opis procesów umysłowych. Poszukuj oni mechanizmów odpowiedzialnych za ich realizacj . 1. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? ulega ich interpretacja. sztuczna inteligencja.2. a tak e teoria systemów dedukcyjnych z twierdzeniami limitacyjnymi). Obecnie w orbicie zainteresowa kognitywistyki znajduj si niemal wszystkie problemy dotycz ce umysłu poznaj cego.1. teoria sieci neuronowych oraz logika (głównie epistemiczna i doksastyczna. Ka da z nich zajmuje si badaniem innego aspektu.

Jako dział filozofii jest silnie zwi zana z ontologi . Je li pierwszy z nich chce by partnerem w dyskusji z drugim. relacje mi dzypoziomowe). W sposób szczególny dotyczy to jednego z głównych działów filozofii umysłu. a tak e z antropologi . Tylko w kontek cie nauki mo na dzi sytuowa argumentacj na rzecz takiego lub innego rozwi zania problemu psychofizycznego. 1. Filozofia umysłu nie jest dyscyplin w pełni autonomiczn . Ontolog stara si odpowiedzie na pytania podstawowe dotycz ce natury procesów umysłowych oraz ich miejsca w wiecie fizycznym (sposobu istnienia oraz relacji do procesów i własno ci „ni szych rz dów”). etyk . Nie ma odr bnych standardów metodologicznych dla filozofa umysłu i kognitywisty. z drugiej za pozostaje zale na od wiedzy naukowej dotycz cej umysłowych procesów poznawczych. filozof umysłu nie ma ju wyboru. Odk d procesy umysłowe stały si obiektem systematycznych. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? i wzajemnie korzystne. Przypomina uprawianie filozofii matematyki poza kontekstem matematyki lub filozofii przyrody poza kontekstem nauk przyrodniczych.3. dokonuje logicznej analizy kognitywistycznego aparatu poj ciowego. estetyk i filozofi religii. Nie jest wył cznie wyrazem kurtuazji z ich strony. metodycznych i wszechstronnych bada naukowych. 1. Z jednej strony wyrasta z wiedzy potocznej. Musi uprawia sw dyscyplin – lepiej lub gorzej. musi respektowa rozumianej nauce.2. Uprawianie filozofii umysłu poza kontekstem nauki (kognitywistyki) jest – mówi c najdelikatniej – poznawczo ryzykowne (a mówi c wprost: anachroniczne). ukazuje zwi zki i zale no ci niedost pne z perspektywy poszczególnych teorii (tzw. formułuje wiedzotwórcze pytania. którym jest ontologia umysłu.4. Kognitywi ci najcz ciej doceniaj znaczenie filozofii umysłu. stawia nowe problemy.2. ale w kontek cie nauki. e po ród dyscyplin zaliczanych do szeroko rozumianej kognitywistyki umieszczaj równie filozofi umysłu.Marcin Miłkowski. odgrywa tak e rol metanauki: wskazuje na metodologiczne ograniczenia i niedostatki teorii i prototeorii zaliczanych do kognitywistyki. Filozofia umysłu pełni wobec kognitywistyki funkcj heurystyczn : jest ródłem bardziej lub mniej inspiruj cych pomysłów. Je li problem 30 normy metodologiczne obowi zuj ce w szeroko . filozofi j zyka i filozofi nauki. epistemologi .

to jego rozwi zanie zale y od naszych teorii na temat tego. procesy. współczesne spory na 2. stany. Ontolog umysłu jest skazany na korzystanie z wyników. problemu psychofizycznego nam wrodzone ani dane w si poda rozwi zanie „psychiczny”/ iluminacji. Nie da si dzi traktowa serio takich stanowisk.1. któr dałoby si oddzieli od reszty naszego naturalnego (fizycznego. e jest umysłem. zdarzenia. co umysłowe i tego. własno ci. obliczeniowego) wyposa enia. teoria sztucznej inteligencji i robotyka kognitywna. pojawiły si i poczyniły znaczne post py: teoria sztucznego ycia. epifenomenalizm czy paralelizm psychofizyczny (okazjonalizm i teoria harmonii przedustawnej dawno zostały relegowane do grupy zabytków my li filozoficznej). Te teorie nie s naukowcy. wła ciwym kontekstem teoretycznym dla debaty na temat statusu ontycznego procesów umysłowych s temat redukcji i emergencji. o których twierdzi si . własno ci i stany. dyspozycje etc. powiemy niezobowi zuj co. e s umysłowe (psychiczne). o której mogliby my powiedzie . Nie ma takiej rzeczy (substancji). jakie zajmuj w nim procesy umysłowo-poznawcze. 31 . Zakrawa na ironi . do którego nale rozmaite funkcje. które w jakim stopniu je realizuj . powstała teoria ewolucji i neurobiologia.1. chemicznego. e maj umysły. Czym jest umysł? Kryteria umysłu 2. a wi c jednostki reprezentuj ce ró ne kategorie ontologiczne. Nazwa „umysł” nie jest nazw konkretnej rzeczy. 2. stało si zdecydowanie antykartezja skie. Od tego czasu fizyka przeszła kilka radykalnych przełomów.Marcin Miłkowski. ukonstytuowała si kognitywistyka. Zdaniem autorów tego tekstu.. „Umysł” jest nazw kolektywn o cz ciowo nieostrym zakresie. O systemach. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? psychofizyczny dotyczy charakteru relacji mi dzy stanami umysłowymi i stanami fizycznymi. S natomiast rozmaite funkcje. jak dualizm substancji. jakie uzyskuj e niektórzy staraj znaczenie ustalaj c terminów „umysłowy” i „fizyczny” na podstawie analiz rodem z XVII wieku. co fizyczne. Nasze rozumienie wiata fizycznego oraz miejsca.1. neurobiologicznego.

Do natury wszelkich stanów umysłowych nale y mi dzy innymi to. Zgodnie z programowo antykartezja skim podej ciem. Jedno z zada filozofa umysłu polega na skompletowaniu ich listy oraz sformułowaniu opisu analitycznego i klasyfikacji (b d typologii) tej rozmaito ci. funkcji.Marcin Miłkowski. Do strukturalnie najprostszych stanów umysłowych nale doznania zmysłowe (ból.2.1. Mówi c o zdarzeniach. łaskotanie. Jest e rozstrzygni cie wielu subtelnych problemów z zakresu analitycznej filozofii umysłu. Z jednym wszak e wyj tkiem. Nie maj c pretensji do podania kompletnego ani dobrze usystematyzowanego katalogu funkcji i stanów umysłowych. Dopóki nie zostanie przeprowadzona definitywna redukcja jednych kategorii ontologicznych do innych (np. naturalne jest przyj cie stanowiska pluralizmu kategorialnego. własno ciach czy funkcjach umysłowych. 2.1. zakładamy (implicite lub explicite) jak to o tyle wa ne. niepodzielnych. Do klasy kryteriów (wska ników) umysłu nale y niezwykle bogata i zró nicowana grupa własno ci. Natomiast jej uzasadnienia dostarcza bogata wiedza empiryczna na temat mechanizmów realizacji oraz onto/filogenezy poszczególnych funkcji umysłowych. wra enia ustrojowe. własno ci do dyspozycji czy vice versa). 2.) powstaj ce wskutek aktywno ci ró nych grup receptorów oraz odpowiednich o rodków kory 32 .3. e s ontycznie i funkcjonalnie niesamodzielne.3. wykluczamy kategori zdolnych do samodzielnego istnienia substancji umysłowych (prostych. zale y od przyj tej koncepcji wymienionych kategorii. dotykowe etc. wymienimy (w telegraficznym skrócie) te najcz ciej dyskutowane. Powy sz tez mo na wyrazi w sposób precyzyjny w argonie emergencji i superweniencji. funkcji.1. W dalszym ci gu – nie wchodz c w szczegóły tego zagadnienia – opowiadamy si za pluralizmem kategorialnym. koncepcj zdarze . doznania wzrokowe. słuchowe. własno ci. procesów etc. Przez kryteria umysłu rozumiemy niepust klas charakterystyk stanowi cych podstaw odpowiedzi na pytanie: Czy x ma umysł? Charakterystyki te okre la równie mianem wska ników umysłu [marks of the mental]. realizowanych przez wyspecjalizowane o rodki funkcjonalne organizmów i systemów nieorganicznych. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? 2. sw dzenie.1. stanów. procesów do zdarze . wiecznych) uznaj c je za filozoficzn fikcj .

poczucie winy. za pomoc którego umiemy je identyfikowa . e). Natomiast wy sze formy wiadomo ci intencjonalnej i samo wiadomo ci wymagaj zło ono ci porównywalnej ze stopniem zło ono ci ludzkich mózgów. ekstaza. Ka demu z nich odpowiada charakterystyczny sposób prze ywania oraz okre lony mechanizm realizacji. przypominam sobie. proste stany emocjonalne i s wiadome fenomenalnie. Nie jest przedmiotem sporu. Jednak postawy i nastawienia o wyra nie intencjonalnej lub protointencjonalnej organizacji spotykamy równie w królestwie zwierz t: oczekiwania. spodziewam si . rozpacz. 2. mam nadzieje. e. rozumiem. przypuszczam. e. poniewa odpowiednio ustrukturowanego j zyka. rozbawienie. zło onym aparatem poznawczym (mózgiem lub systemem o funkcjonalnie podobnej architekturze) oraz pozostawanie w relacjach przyczynowoinformacyjnych ze rodowiskiem. zdziwienie. Do warunków koniecznych posiadania tego rodzaju stanów nale pami ci j zyka. nienawi . e. l k. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? mózgowej. wstr t etc. i aktowo zorganizowan bycie członkiem : dysponowanie wiadomo ci .1. Zdolno do realizacji zło onych postaw wymaga propozycjonalnych cechuje przede wszystkim ludzi. Znacznie bardziej zło ony charakter maj emocje. e. przywi zanie. przera enie. (wiem. proste zachowania 33 .). co jest jednym z zada fenomenologii umysłu. Przywołane stany odznaczaj si jako ciowym profilem fenomenalnym (okre lanym mianem qualiów). wierz .2. e.3. wstyd. którego uszkodzenie mo e trwale lub przej ciowo pozbawia mo liwo ci posiadania prze y okre lonego rodzaju.Marcin Miłkowski. zazdro . odró nia od siebie i opisywa . uczucia oraz prze ycia o charakterze aksjologicznym tworz ce bogat mozaik stanów umysłowych (rado . bycie u ytkownikiem dysponowanie odpowiednio społeczno ci. tre Na wy szym poziomie organizacji procesów umysłowych mamy do czynienia z postawami (nastawieniami) propozycjonalnymi maj cymi propozycjonaln i charakterystyczny sposób odniesienia do tej tre ci e. e co najmniej niektóre zwierz ta maj doznania. miło .

Indywidualno na wszystkich umysłów. inteligencj praktyczn twórcz etc. antycypuj . 2. Nie ma czego takiego jak inteligencja czysta.3. Systemy spełniaj ce wymienione warunki s zdolne do uczenia twórczych. poprzez system reprezentacji. si i zachowa (symulacje) działaj w sposób ukierunkowany na realizacj celów (teleofunkcje). antycypacja. przejawia si poziomach organizacji procesów umysłowych i stanowi wdzi czny przedmiot literackiej i fenomenologicznej idiografii. decyzje. teorie naukowe b d ce podstaw wyrafinowanych prognoz i wyja nie ). termity. konstruuj zło one.1. w jakich powstaj i rozwijaj si umysły. strusie. maj stany wolicjonalne (zamiary. buduj narz dzia praktyczne i teoretyczne (np. Pi tno indywidualno ci jest dostrzegalne niemal w ka dej formie aktywno ci umysłowej człowieka: od sposobu doznawania. ró ne rodzaje pami ci.4. preferencje i profil aksjologiczny. realizacji powy szych funkcji jest inteligencja. systemy przejawiaj znacznie ró ni ce wewn trzn i pochodzeniem: ameby. i teoretyczn . Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? komunikacyjne (wymiana informacji). Jednak e owa wieloraka indywidualno jest pochodna wzgl dem całokształtu warunków. makaki. rudymentarna empatia.3. ich osobnicza ró norodno .3. 2. d d ownice. cz ciowo Ka dy system poznawczy ma niepowtarzaln zindywidualizowany układ warunków histori oraz społeczno- rodowiskowych. dynamiczne reprezentacje rodowiska. Zachowania si budow obliczeniow . sprawstwo) i ci le z nimi zwi zan Czynnikiem b d cym miar skutecznej aksjologiczn . a po cało ciowy indywidualny model wiata. rozwija si i aktualizuje wrodzone dyspozycje.1. b d ca funkcj jego zło ono ci oraz czasu potrzebnego do jego wykonania. zdolno perspektyw do autodeterminacji.Marcin Miłkowski. Systemy 34 . W ka dym wypadku jest to miara skuteczno ci okre lonego działania. rozwi zuj zadania. wnioskuj . ludzie i roboty kognitywne ró nych generacji. Neurobiologicznym odpowiednikiem tego faktu jest nieistnienie w wiecie dwóch identycznych mózgów. w których powstaje. Wyró nia si emocjonaln inteligentne i społeczn .

2. a jedynie zbiorem bardziej lub mniej dopracowanych uj cz stkowych.1. e nie wiemy do ko ca. na przykład. synchronicznych i diachronicznych. mo na mówi o ró nych rodzajach umysłów. e bior c pod uwag ró ne kryteria. Własno ci ewolucyjnych. czy istnieje wspólna charakterystyka przysługuj ca wszystkim wymienionym stanom. Natomiast nie ulega w tpliwo ci. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? nieodró nialne pod wzgl dem całokształtu warunków (mikrostrukturalnych i eksternalnych. Mo na mie ycia w tpliwo ci. Jednak ani oraz zdolno ani do tworzenia abstrakcyjnych reprezentacje nie stanowi wiadomo . czy teoria reprezentacji i metareprezentacji umysłowych wystarcza do wyja nienia natury ka dej odmiany wiadomo ci (istniej ró ne wersje reprezentacyjnych teorii wiadomo ci). bakteriom wiatłolubnym. Nie tylko ludzie maj umysły: wytworem ewolucji s tak e umysły zwierz ce. Nie jest jasne. 2. funkcjonalnego ani strukturalnego monolitu. czy uprawnione jest przypisywanie elementarnej odmiany umysłowego.1. Istnieje wiele rodzajów i stopni wiadomo ci: od biernej wiadomo ci doznaniowej (wzrokowej. e niektóre procesy informacyjno-poznawcze przebiegaj podprogowo.) po aktowo zorganizowan samo wiadomo .Marcin Miłkowski. Wyró nione miejsce w tym katalogu zajmuj : wiadomo reprezentacji. Rodzaje umysłów i funkcje umysłowe powstały w wyniku procesów 2. które funkcje i stany umysłowe musz współwyst powa z innymi. To kontrfaktyczne twierdzenie (o wyra nie idealizacyjnym charakterze) jest bardzo swobodn parafraz twierdzenia o superweniencji psychofizycznej. lecz nie odmówimy funkcji umysłowych rozwini tym ssakom. funkcjom i własno ciom.4. Nie dysponujemy wystarczaj co jednolitym i wszechstronnym uj ciem umysłu. Toczy si powa na debata na temat. Wyznaczenie ostrej granicy mi dzy posiadaczami umysłu a „bezumysłowcami” jest bardzo trudne i wymaga pewnej 35 .2. podobnie jak wiele innych własno ci zło onych. Wiemy. 2. Sprawa jest tym bardziej skomplikowana. społecznych i kulturowych) istotnych dla konstytucji ich umysłowo ci byłyby równie nieodró nialne pod wzgl dem umysłowym. słuchowej etc.

które s szybciej obdarzone wi kszymi rozwi zuj problemy zdolno ciami ni człowiek: niektóre zwierz ta maj lepiej rozwini ty aparat obliczeniowe matematyczne itd. Ró nice mi dzy umysłami mo na przynajmniej cz ciowo tłumaczy zestawami funkcji umysłowych. inteligencj (we wszystkich jej odmianach). zdolno do wytwarzania to samo ci osobowej. Podane kryteria nie s ostre i nie stanowi wyczerpuj cej listy. minimalnych (b d maksymalnych) ze wzgl du na realizacj specyficznej funkcji umysłowej. maszyny układy. nazwijmy „posiadaczem umysłu minimalnego”. funkcjonalnych czy adaptacyjno- rodowiskowych. wyst powanie i skal emocji. jak i filozofów.1. pojemno mo liwo pami ci. Warunki te mo na charakteryzowa na ni szych poziomach organizacji.2. a tak e ró nicami ró nymi dotycz cymi poszczególnych funkcji. który spełnia minimalne kryteria umysłowo ci. aby mo na było mu przypisa własno ci umysłowe. 2.1. Umysły mo na ró nicowa bior c pod uwag rozmaite kryteria: • • • • • • • • • dokładno i liczb receptorów zmysłowych. Istniej percepcyjny. Układ. Poj cie umysłu minimalnego jest idealizacj . zdolno ci komunikacyjne.2. wyst powanie i rodzaj stanów wiadomych. lecz ich uwarunkowa mikrostrukturalnych.Marcin Miłkowski. a wi c konstruktem Na podobnej zasadzie mo na mówi o umysłach teoretycznym. to znaczy nie na poziomie funkcji umysłowych. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? idealizacji. W ramach tej idealizacji nale ałoby wyró ni minimalny zbiór warunków koniecznych i wystarczaj cych. 2. pochodzenie (naturalne lub sztuczne).1. jakie musi spełni układ. korzystania z j zyka symbolicznego. 36 .2. Podanie cisłej charakterystyki takiego układu stanowi ambitne zadanie na przyszło zarówno dla przedstawicieli nauk empirycznych.

przypadkowe szanse. S to oczywi cie tylko niektóre z fizycznych warunków koniecznych bycia umysłem. w jaki sposób powstaj i kształtuj si umysły osobowe.2. odpowiednio inteligentne. Poniewa poj cie umysłu stosujemy do ka dego obiektu.1.2. umysły syntetyczne – za wytwór doboru sztucznego. komunikuj ce si i samo wiadome.3. W tym celu musi pobiera energi z otoczenia. wówczas jednak nie b dzie on chwilow konfiguracj cz stek. kierowanego przez umysły naturalne. Jednym z zada psychologii ewolucyjnej i rozwojowej jest wyja nienie. konfiguracje cz stek elementarnych maj mał artefakty mog by e. Nie tylko bezpo rednie wytwory doboru naturalnego. 2.2. odró niaj cym si odpowiednio ustrukturowany.Marcin Miłkowski. Jest to jednak wa ny problemem z zakresu filozofii umysłu. lecz równie no nikami własno ci umysłowych. nie zaw amy go biologicznie. S dzimy. Istniej ce ju wykazuj si w niektórych dziedzinach znaczn sprawno ci (np. Mo liwo sztucznych wydaje si realna. W filozofii moralno ci coraz cz ciej dostrzega si problem wyznaczenia klasy podmiotów moralnych. cho ich umysłowo istnienia umysłów mo e by zaw ona maszyny zaledwie do kilku aspektów umysłu ludzkiego. co oznacza. lecz wszystkie istoty wyposa one w umysły osobowe. na przykład. natomiast Umysły naturalne uznajemy za wytwory doboru naturalnego. Nie b dziemy uznawa za nie wył cznie ludzi. który wykazuje si pewnymi zdolno ciami umysłowymi. gdy układ dysponuj cy zdolno ciami umysłowymi powinien by systemem wzgl dnie izolowanym.1. aby sta si umysłami minimalnymi. obdarzone działania. Podanie cisłych kryteriów umysłowo ci osobowej wykracza poza ramy tego tekstu. lecz odpowiednio stabilnym układem fizycznym. odpowiedzialno ci moraln i racjonalno ci b dziemy okre la mianem umysłów osobowych.2. Granica mi dzy umysłami osobowymi a nieosobowymi jest nieostra równie ze wzgl du na ewolucyjn genez umysłów osobowych z nieosobowych. gr w 37 . musi by szybkim e nie mo e podlega procesom zwi zanym z entropi . 2. wolno ci Umysły zdolne do wytwarzania to samo ci osobowej. od otoczenia.2. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? 2.

2. który zachodzi mi dzy innymi systemami poznawczymi. s Umysły naturalne ró ni si od sztucznych specyfik organiczn : ci le dostosowane do niszy rodowiskowej.3. e pszczoły) faktycznie si ga mocy obliczeniowej najwi kszego istniej cego superkomputera NEC w Japonii (Earth Simulator. w której wyst puj . 2. Jednym z celów badawczych jest tutaj wytworzenie prostych umysłów sztucznych. który nie jest im pó niej potrzebny. Prostsze umysły. w pierwszej fazie rozwoju poszukuj miejsca na dnie oceanu dla formy dojrzałej. mog stanowi podstaw opracowania wst pnych e człowiek dysponuje cego do teoretycznych modeli umysłu. musi ona spełni odpowiednie kryteria. Komunikacja pszczół stanowi przykład procesu przekazywania informacji. proste zwierz ta morskie z podtypu osłonic. osiadaj na nim i po eraj swój rudymentarny układ nerwowy. Badania zachowa 38 poznawczo-społecznych . a przysługuj ce im zdolno ci – stopniowalne.2.2. Jest empirycznie dane. Istniej ce umysły i systemy poznawcze s ró norodne. e moc przetwarzania układu nerwowego myszy (pesymi ci s dz . Jednak aby mo na było przypisa maszynie umysłowo osobow . ale niekiedy i ludzkie. T rodowiskow specyfik eksponuje si w nurcie filozofii umysłu badaj cym uciele nion podmiotowo . Ocenia si . a ich bardzo zło one i w du ej mierze odporne na potrzebne funkcje i struktury s negatywny wpływ otoczenia. wi kszymi zdolno ciami pami ciowymi ni mrówka. cechuj cych si znacznie wi ksz zło ono ci budowy. a gdy je znajd . Niekiedy funkcje umysłowe s organizmom tylko w okre lonym celu i przez krótki czas: niektóre achwy. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? szachy). mi dzy innymi musi stanowi układ wzgl dnie izolowany na ka dym z poziomów charakterystycznych dla umysłu.2. moc 40 Tflopów) słu przewidywania zmian klimatycznych i ruchów tektonicznych. które cechowałyby si praktycznym dostosowaniem do zmiennych warunków rodowiskowych. cho by nie spełniały wielu ludzkich kryteriów umysłowo ci. Takie sztuczne umysły mo na na razie uzna jedynie za ogromnie uproszczone modele umysłów organicznych. przewy szaj c umysły naturalne – zwierz ce.2.Marcin Miłkowski.

Dlaczego? Poniewa 39 . czułe receptory temperatury komarów czy psi w ch to przykłady adaptacyjnie warto ciowych narz dzi poznawczych. które z pewno ci zasługuj na miano funkcji umysłowych. Co wi cej. jak ongi epistemologia genetyczna J. w jaki sposób ró nego rodzaju strukturalne zaburzenia pozwalaj zrozumie relacj mi dzy struktur organizmu (w szczególno ci mózgu i centralnego układu nerwowego) a funkcjami umysłowymi. Łurii ujawniły istnienie licznych korelacji mi dzy uszkodzeniami mózgów (powstałymi u ołnierzy na froncie) a dysfunkcjami u podło a psychicznymi. 2. a wi c i systemowych własno ci prostych umysłów. umo liwia badanie poszczególnych funkcji umysłowych w wi kszej izolacji od siebie. stanowi bardzo istotny kontekst dla filozofa umysłu. dzisiaj nie gabinetowi filozofowie. Łatwiejsza do uzyskania wiedza na temat prostszego organizmu mo e stanowi wst p do bardziej zło onych bada człowiekiem. Jak wcze niej zwracali my uwag . obok psychologii i kognitywistyki. mniejsza zło ono nad relacji mi dzy funkcjami umysło- wymi. Wyrafinowane metody echolokacji nietoperzy. lecz badacze ewolucji s w stanie powiedzie . w tym – człowieka. Bogaty materiał empiryczny. 2. jakie jest stanowisko umysłu w kosmosie.Marcin Miłkowski.4. Neodarwinowska teoria ewolucji.2. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? orangutanów pozwalaj lepiej zrozumie mechanizmy tego rodzaju wyst puj ce u innych ssaków naczelnych. etologia i inne dyscypliny naukowe. zachowywanie formalnej poprawno ci rozumowa .5. Klasyczne badania A. a dzi teorie rozwoju umysłowego dzieci. jak np. Podobnego materiału dostarczaj psychopatologia i psychiatria. Owocne s równie badania nad urz dzeniami do przetwarzania informacji. Te badania mog okaza si dla epistemologii i ontologii umysłu przynajmniej równie istotne. jakiego dostarcza wiedza o uszkodzeniach układu nerwowego i ich korelacjach z dysfunkcjami umysłowymi. zoopsychologia. psychologia ewolucyjna i porównawcza. Piageta. Jednak e zaburzenia psychiczne nie zawsze maj fizyczne uszkodzenia struktury układu nerwowego i cz sto wynikaj z dysfunkcji na innych poziomach organizacji umysłu (równie rodowiskowo-adaptacyjnym). stanowi dobry przykład.2. które byłyby w stanie spełnia pewne formalno-analityczne kryteria umysłowo ci.

nie tylko z racji niekompletno ci tych modeli.3. Modele umysłu poj cia 2. na przykład poziom procesów fizykochemicznych. czyli wielu modeli cz stkowych. obliczeniowy. Tocz si spory.3.1. e satysfakcjonuj cym modelem umysłu ludzkiego byłby taki model. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? wspieraj swoje wywody nieporównywalnie wi ksz wiedz empiryczn na temat procesów umysłowo-poznawczych. który z jednej strony uwzgl dnia istotne kryteria umysłowo ci (wska niki umysłu).2. W modelach jednowymiarowych uwzgl dnia si tylko jeden poziom wyja niania. Nie ma w nich bowiem miejsca na relacj realizacji wy szego poziomu organizacji przez poziom ni szy. Co za tym idzie. Mo na uzna . z drugiej za strony jest modelem umysłu zło onego. Modele jednowymiarowe nie s adekwatne.i wielowymiarowe. Najcz ciej uznaje si j za uporz dkowan hierarchicznie i modularn . stoj cego wysoko w hierarchii rodzajów umysłu. 2. 2. stany czy własno ci umysłowe nie mog by adekwatnie uj te jako emergentne wzgl dem stanów czy własno ci ni szego poziomu. W modelu uwzgl dnione musz by podstawowe funkcje poznawcze. z naszego punktu widzenia. poziom obliczeniowy lub poziom reprezentacyjny. model umysłu uwzgl dnia (co najmniej) nast puj ce poziomy: • • • fizykochemiczny (z uwzgl dnieniem poziomu kwantowego). Istniej ce modele umysłu mo na podzieli na jedno. W modelach wielowymiarowych chodzi o sprz enie wyja nie z wielu poziomów. jaki model umysłu – czyli jaka koncepcja struktury podmiotu. w jaki sposób realizowana jest aktywno systemu.Marcin Miłkowski. System ten jest analizowany w kognitywistyce jako maj cy okre lon struktur . Koncepcje tej struktury okre la si mianem „modeli umysłu”. 40 .3. a zatem musi on wyja nia . które tradycyjnie wyra ano z u yciem poj cia podmiotu poznawczego. Współcze nie w kognitywistyce i filozofii umysłu za pomoc systemu poznawczego eksplikuje si tezy. przede wszystkim poznawczego – jest adekwatny. lecz tak e ze poznawcza wzgl dów ontologicznych. neurobiologiczny. Optymalny.

2. Obecne koncepcje tego poziomu nazwa nale y raczej prototeoriami. w którym podkre la si społeczne i praktyczne aspekty funkcji umysłowych.2. z drugiej za strony odwzorowuj zewn trznego. ró nic indywidualnych pod wzgl dem inteligencji. Jak wielokrotnie analizy zauwa ano. gdzie funkcje umysłowe s badane pod k tem ich warto ci adaptacyjnej. na przykład. lecz dopiero z poszukiwaniem paradygmatu. Ka dy poziom mo na analizowa bardziej szczegółowo. koncentrowali si funkcjonalnej W okre lone aspekty tradycyjnej rodowiska wewn trznego lub badacze zwykle kognitywistyce na poziomie obliczeniowym. Wiele poziomami organizacji.Marcin Miłkowski.2. które z jednej strony wymagaj bardziej lub mniej zło onego przetwarzania informacji (poziom obliczeniowy). wiadomo ciowy. gdy dziedziczne. Mówi c o poziomie rodowiskowo-adaptacyjnym. które prowadzi si z punktu widzenia psychologii ewolucyjnej. modele czysto obliczeniowe nie mog wyja ni . Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? • • • reprezentacyjny.3. gdy nie mamy tu do czynienia z instytucjonaln nauk normaln . Nale do nich funkcje 2. Tutaj tak e nale y nurt poznania uciele nionego [embodied cognition]. Jednak w optymalnym modelu wielowymiarowym mo liwe jest uwzgl dnienie genetycznie zdeterminowanej „maszynerii” umysłu oraz – na przykład – zbyt ubogiego w bod ce rodowiska. ani rodowiskowe nie nale ani czynniki do tego poziomu. wyrastaj cym z fenomenolo- gicznych analiz M. Merleau-Ponty’ego i M. który jest poziomem algorytmów poznawczych. czy to w nurcie eksternalizmu. czy to w nurcie bada nad sztuczn inteligencj . rodowiskowo-adaptacyjny.1.3. Heideggera. funkcji i własno ci umysłowych wymaga uwzgl dnienia relacji mi dzy poszczególnymi reprezentacyjne. w jakim rozwija si dziecko. Owe społeczne i praktyczne konteksty mo na rozpatrywa z ró nych punktów widzenia.2. mamy na my li nie tylko analizy. 41 . neguj cego indywidualistyczne teorie znacze j zykowych i tre ci mentalnych.

Nie wiemy jednak. w których umysł sprowadzano do czystej wiadomo ci.4. jak wi kszo tre ci reprezentacyjnych. rodowiskowy Uznajemy. aby mówi o dojrzałej teorii wiadomo ci – mamy natomiast wiele obiecuj cych prototeorii. po neurofenomenologi .2.3.3. od analiz fenomenologicznych. W ich zrozumieniu mechanika kwantowa pomóc po prostu nie mo e. 2. i własno ci umysłowe s własno ciami funkcjonalnymi działaj cych odgrywaj cymi Nie odpowiednie zaw amy 42 role przyczynowe zakresu w systemach. które determinowane s wył cznie przez stany makrofizyczne. przynosz wyniki. behawiorystyczny) lub „czysto” obliczeniowy. O tyle te zgadzamy si z funkcjonalizmem. 2. si nam równie wadliwe. przez współczesne badania introspekcyjne. Niektórzy istnienie procesów wiadomo ciowych sui generis ju tak e w celu wyja nienia mocy na poziomie cz stek elementarnych.5.2. Obecne badania nad empirycznie. jak model „czysto” adaptacyjno(np. przedwczesne byłoby spychanie modeli kwantowych poza obszar zainteresowa filozofa umysłu. istniej stany umysłowe. e wi kszo procesów wy szych rz dów zale y w jaki sposób od procesów kwantowo-mechanicznych. e ró norakie badania. Modele kwantowe postuluje si obliczeniowych ludzkiego umysłu. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? 2.2. Z drugiej za strony. Bior c pod uwag fakt. które wyst puj postuluj . Jednak jest za wcze nie. wydaj Modele.3.3. jednak własno ci .Marcin Miłkowski. co wydaje si rozwi zaniem ad hoc. czyli z tez . które musz by uwzgl dniane w wielowymiarowym modelu wiadomo ci s dobrze ugruntowane umysłu. Szczególnie płodne wydaj si te dotycz ce korelacji mi dzy zdarzeniami na ni szych poziomach organizacji umysłu a prze yciami wiadomymi. Do jednowymiarowych modeli umysłu nale równie modele kwantowe. W ostatnich dziesi cioleciach nast puje ogromny post p w wiedzy o wiadomo ci. czy ani jaki przełom w teorii umysłu przyniesie konstrukcja komputerów kwantowych. Na wszystkich wymienionych poziomach prowadzi si funkcjonalne analizy działania struktur umysłowych. aby przyj w ró norodnych odmianach.

Operujemy zatem odpowiednio uogólnionymi poj ciami przyczyny oraz funkcji stosuj c je do analizy systemów biologicznych (teleonomia) i umysłowych (teleofunkcje).3. Sama ta struktura musi by ujmowana wielowy- miarowo. Uzasadnione jest wi c oczekiwanie. Powinien on spełni uj . na razie istniej zbyt nikłe przesłanki empiryczne. aby w lad za postulowaniem istnienia modułów umysłowych szła cisła definicja 43 . e badania te b d prowadzone w kontek cie nauki.4. Adekwatnego wielowymiarowego modelu umysłu mo na poszukiwa w badaniach empirycznych. Istotne jest wi c. Dzisiejsze modele wielowymiarowe.3. w których podkre la si . która realizuje okre lon funkcj umysłow – mo e okaza si słuszna. e i w dalszych badaniach wkład filozofów umysłu w tworzenie adekwatnego modelu mo e by istotny. ale tylko pod warunkiem.3. które s wyja niane i przewidywane w modelu. Jak wspomnieli my. 2. Równie przyczynowo-skutkowe rozumiemy szeroko i przyznajemy. z uwzgl dnieniem relacji mi dzypoziomowych.Marcin Miłkowski. aby móc uzna umysł za prosty zlepek rozmaitych modułów na tym samym poziomie organizacji. w których przyjmowano zało enie podstawowe kryteria dojrzałej metodologicznego solipsyzmu teorii naukowej (głównie eksplanacyjne i prognostyczne). Próby pozytywnej oceny tej cz stkowo ci w ramach tak zwanych koncepcji „modularnych” uzna nale y za chybione. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? funkcjonalnych do poziomu analiz obliczeniowych. 2. na przykład. hierarchicznie uj t struktur okre la si w kognitywistyce mianem „architektury umysłu”. Wielowymiarow . nauka zawdzi cza w du ej mierze rozwa aniom filozoficznym. o adekwatno ci modelu wiadcz wzgl dy epistemologiczne i ontologiczne: umysł na mocy przypisywanej mu przez model struktury musi dysponowa zdolno ciami poznawczymi. s zaledwie cz stkowe. nie tylko neurofizjologiczne. Ontologiczne i epistemologiczne badania nad tak architektur mog stanowi istotny wkład w budow wielowymiarowej teorii umysłu. zmienia relacje e mog swoje własno ci w systemach ró nych rodzajów. Cho koncepcja modułu umysłowego – wyró nionej wzgl dnie samodzielnej struktury mózgu. Odrzucenie w skich (abstrahowano od determinant pozaindywidualnych). ale i obliczeniowo-symboliczne aspekty poznania.

Ka da z nich ma własny aparat j zykowo-konceptualny. a tak e regularno ci.2. Oprócz ró nych działów fizyki. Istnienie. istnieje niezwykle rozbudowana grupa dyscyplin szczegółowych zajmuj cych si badaniem wy szych poziomów organizacji: od chemii fizycznej. neurofenomenologi . Istniej ce ogólne modele umysłu s na razie wst pne. Dotyczy to własno ci pojedynczych atomów. Poszczególne poziomy organizacji nie s od siebie niezale ne ani w pełni autonomiczne. w jakich własno ci i procesy wy szych rz dów (chemiczne. psychologi poznawcz .1. Do najintensywniej badanych i dyskutowanych relacji mi dzypoziomowych nale : emergencja. po neurobiologi . organizmów wielokomórkowych. O sposobie istnienia umysłu Relacje psychofizyczne jako relacje mi dzypoziomowe 3. 3. fizyki).1. realizacja (implemennaukowcy. 3. wykorzystuj je do tacja) i redukcja.1. lecz niektóre funkcje umysłowe. superweniencja. obliczeniowe. zachowanie. doczekały si zaawansowanych teorii. a tak e specyfika własno ci przysługuj cych obiektom wy szych rz dów. Proces dojrzewania modeli umysłu zapewne potrwa jeszcze długo. ludzi. cz sto równie charakterystyki relacji.Marcin Miłkowski. komórek. 3. zwi zków chemicznych. e adekwatny wielowymiarowy model powstanie przez proste zestawienie teorii cz stkowych. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? poj cia modułu. s co najmniej cz ciowo determinowane przez ich mikrostruktur . Jeden z głównych problemów dyskutowanych na gruncie analitycznej ontologii umysłu i filozofii nauki dotyczy relacji mi dzypoziomowych zachodz cych mi dzy ró nymi poziomami organizacji wiata oraz j zykami teorii ró nych rz dów. Jednak badania cz stkowe stanowi warunek sine qua non przyszłej unifikacji. molekuł. całych populacji i wiadomo ciowe) pozostaj do bazowych własno ci i procesów fizycznych (badanych w ramach dyscyplin zaliczanych do 44 . Nie mo na liczy na to. neuropsychologi . za pomoc którego opisuje i wyja nia zachowanie i własno ci okre lonej klasy obiektów. Filozofowie. neurobiologiczne. jakim one podlegaj . nauki społeczne i j zykoznawstwo.1. na przykład zwi zane z percepcj .

rodowiskowe. Autonomia tych ostatnich jest mo liwa dzi ki zwrotnej przyczynowo ci typu makro-mikro [downward causation].Marcin Miłkowski. ni sugeruje to powy szy szkic.4. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? ekosystemów etc. który je przejawia. Warunek ceteris paribus jest istotny z uwagi na istnienie stanów umysłowych (tre ci) determinowanych historycznie i rodowiskowo (uwarunkowania społeczno-kulturowe). 3. informacyjno-obliczeniowe. W odniesieniu do nich wyja nienia mikrostrukturalne zawodz . Własno ci i procesy umysłowe nie stanowi wyj tku od powy szej reguły. intencjonalno . abstrakcyjne my lenie. neurobiologiczne. Istnieje wiele relacji psychofizycznych. Niektóre własno ci obiektów wy szych rz dów podlegaj równie zewn trznym determinacjom rodowiskowym. Wyst powanie u ludzi skomplikowanych funkcji umysłowych ( wiadomo . Ich istnienie i specyfika zale od wewn trznej organizacji systemu. pami . Powy sz prawidłowo w sposób skondensowany wyra a twierdzenie o superweniencji mereologicznej: systemy o takich samych mikrostrukturach przejawiaj – ceteris paribus – takie same systemowe makrowłasno ci umysłowe.1.1. percepcja. wnioskowanie) wymaga zło ono ci porównywalnej ze zło ono ci ludzkich mózgów. 3. których członami s – z jednej strony – poszczególne własno ci i stany umysłowe. uczenie si . Zastosowanie twierdzenia o superweniencji do tego rodzaju własno ci wymaga przyj cia dodatkowych zało e o nieodró nialno ci warunków zewn trznych i historycznych relewan- tnych dla determinacji tych e własno ci. je li nie zostały spełnione minimalne warunki mikrostrukturalne lub/i społeczno. Widziany z tej perspektywy problem psychofizyczny staje si szczególnym przypadkiem szerszego problemu relacji mi dzypoziomowych. racjonalne działanie. Inne s 45 . Problem psychofizyczny rozpatrywany w całej zło ono ci jest znacznie bardziej skomplikowany. które ł cznie konstytuuj zbiór warunków koniecznych i wystarczaj cych posiadania umysłów. z drugiej za zło one własno ci i stany fizyczne.3. na skutek oddziaływa z obiektami nale cymi do tego samego poziomu organizacji. chemiczne. Nie mog one przysługiwa organizmom. Istnienie przyczynowo ci typu mikro-makro [upward causation] nie przekre la wzgl dnej autonomii struktur wy szego rz du.

co nie jest w 46 .1. wiadomo czy abstrakcyjne my lenie. zdolno ci do autodeterminacji. jeszcze inne dla tre ci reprezentacyjnych stanów intencjonalnych. które maj co najmniej jedn cech wspóln : w ka dym wypadku w gr wchodzi specyficzna relacja mi dzypoziomowa. kategorii naturalnych. podobnie jak wi kszo tzw. Idea ontycznie prostego (tj. który byłby podmiotem potwierdzon wiedz naukow .2. inna prostego organizmu. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? mechanizmy realizacji dla ró nych odmian pami ci czy wiadomo ci. Poziom wewn trznej autonomii danego układu jest dodatnio skorelowany ze stopniem jego zło ono ci: inna jest autonomia komórki. Teorii na ich temat dostarczy kwantowej po neurobiologi mog i teori tylko nauki empiryczne (od mechaniki informacji). co ontycznie proste. Bior c to pod uwag nie nale y oczekiwa . Problem psychofizyczny ulega w ten sposób rozpisaniu na dziesi tki problemów szczegółowych. miałoby by podmiotem tak skomplikowanych czynno ci. Jest całkowicie niezrozumiałe. Poziomy strukturalnej zło ono ci a własno ci umysłowe 3.Marcin Miłkowski. Co . Kategoria autonomii (wolno ci. jak pami . Transkategorialne relacje mi dzypoziomowe oraz relacje interteoretyczne nie s dost pne z perspektywy poszczególnych teorii ani nawet całych dyscyplin empirycznych. jest ewolucyjnie i strukturalnie adnej zło ono ci ani niespójna z dobrze stopniowalna. e gabinetowy fenomenolog lub filozof analityczny rozwi e cho by jeden problem psychofizyczny. podmiotowo ci. Niezb dne jest uwzgl dnienie drugiego członu (-ów) tych relacji. jeszcze inna istoty samo wiadomej i racjonalnej.2. Zrozumienie natury relacji psychofizycznych wymaga równoczesnego uwzgl dniania wielu poziomów organizacji badanych na gruncie dyscyplin ró nych rz dów. sprawstwa). uczenie si . Ich uchwycenie wymaga bada transdyscyplinarnych. poziomu wyja niania). okazuje si struktury wewn trznej) podmiotu substancjalnego. poniewa ich członami s własno ci i procesy wyst puj ce na ró nych poziomach organizacji. nie maj cego zło onych funkcji umysłowo-poznawczych. w jaki sposób to. 3. Nie jest mo liwe zrozumienie ani wyja nienie takich relacji przy uwzgl dnieniu tylko jednego poziomu organizacji (resp. Relacje psychofizyczne s relacjami transkategorialnymi.

nie mogłoby niczego zapami ta . na przykład. 3. tym bardziej wyrafinowane funkcje umysłowe. reprezentacyjny. to jest on równie poziomem zło ono ci strukturalnej.2. Najlepiej opracowane s teorie zaliczane do fizyki. Nie mogłoby mie adnych reprezentacji ani wiadomo ci. Poszczególnym poziomom odpowiadaj odpowiednie teorie lub grupy teorii. nauczy si ani pomy le . a wi c który zapewnia najwi ksz przewidywalno . których opis na wysokim pusty. wiadomo ciowy). Wszystkie te poziomy daj si rozkłada na kolejne podpoziomy. na którym mo na uchwyci stosunkowo najwi cej regularno ci.3. Je li na danym podpoziomie wyst puj stabilne regularno ci.2. Przez poziom strukturalnej zło ono ci rozumiemy taki poziom opisu układu. opisuj c jej wiadome prze ycia: „jak to jest by kłódk na drzwiach”. Kłódki nie maj wi c wiadomo ciowego poziomu organizacji.1. stara si poziomie organizacji okazuje si regularno w działaniu kłódki. Z grubsza bior c.Marcin Miłkowski. obliczeniowy. wytwór wyobra ni nie licz cej si z przytłaczaj cym zbiorem wiadectw empirycznych na rzecz dodatnich korelacji mi dzy stopniem zło ono ci organizmów i rodzajem realizowanych przez nie funkcji umysłowo-poznawczych.2. które in ynierowie przewiduj dla takich narz dzi. o ile stopie zło ono ci układu na to pozwala. 3. poziomy tak jak w punkcie 2.2. które nie sprowadzaj si do prawidłowo ci opisywanych przez teorie zaliczane do fizyki. Obowi zuje dobrze potwierdzona empirycznie zasada: im wi ksza zło ono . znale Istniej układy stosunkowo proste. Mo na. czyli przez rodowiskowo- organizacji mo na scharakteryzowa wyliczenie (fizykochemiczny. neurobiologiczny.2. Niektórym spo ród nich przysługuje status teorii fundamentalnych – ich prawa dotycz wszystkich przedmiotów istniej cych w czasoprzestrzeni. adaptacyjny. Twierdzenie to jest niemal 47 . S to teorie podstawowe o charakterze uniwersalnym. Jednak taki opis nie mo e posłu y do efektywnego przewidywania innego zachowania ni to. Je eli mamy do czynienia z regularno ciami. jak kłódki. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? aden sposób wewn trznie zró nicowane (na podobie stwo matematycznego punktu). Całkowicie niezło ony a my l cy podmiot substancjalny to obiekt fikcyjny. mówimy wówczas o emergentnych poziomach organizacji.

S to kryteria równowa ne. 3. Ta rozwijaj ca si zastosowaniami empirycznymi.2. który zgrubnie okre lili my jako „ wiadomo ciowy”.2. lecz wskazuje na wa n zasad .Marcin Miłkowski. 3.2. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? truizmem. e teorie interpretujemy idealizacyjnie i realistycznie. synergetyka czy teoria systemów. Faktycznie jednak nasze obecne teorie s niepełne. W relacjach mi dzy poziomami organizacji oraz mi dzy teoriami odpowiednich poziomów organizacji mog wyst powa rozmaite efekty badane przez takie dyscypliny. te prawidłowo ci w postulowanych prawach. Na poziomie organizacji. kryterium Poziomy opisu regularno ci odpowiadaj odpowiednim teoriom. Chaitina. z licznymi umysłu. Definicja poziomu organizacji wyra ona w słowniku teorii zło ono ci jest zreszt ci lejsza ni swobodne okre lenie podane wy ej. od poziomu kwantowego po (by mo e) poziom postrzegania podprogowego. 3. Nie ma lepszych operacyjnych kryteriów wyodr bniania oraz identyfikacji naturalnych poziomów organizacji od kryteriów odwołuj cych si do teorii i dyscyplin naukowych. co prowadzi do powstawania ró nic mi dzy teoretycznym a regularno ciowym kryterium wyró niania poziomów organizacji.2. nie mówi si wła ciwie nic na temat poziomu fizycznego. aby dla ka dej funkcji znajdowa adekwatny poziom opisu i analizy. pod warunkiem. Teoria zło ono ci stanowi wa ny punkt odniesienia dla filozofii dyscyplina matematyczna. chwytaj ca ró norodne efekty nieliniowe. 48 . dlatego te wyró niania poziomu organizacji mo e by istnienie które ujmuj odpowiednich teorii. e tradycyjne poj cia prostoty i zło ono ci były bardzo uproszczone. W wypadku umysłów istotna jest nie tylko dynamika nieliniowa. czyli zło ono ci algorytmiczn w sensie G. jak teoria chaosu. pokazuje.3.3. a wi c jako chwytaj ce rzeczywiste regularno ci w wiecie. Istotne s równie badania nad zło ono ci obliczeniow (postulowane obliczenia systemów poznawczych musz by wykonalne w odpowiednim czasie) i zło ono ci strukturaln .2.2.

Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? Mo e si on jawi jako niezale ny od pozostałych poziomów organizacji. Całokształt jednostek funkcjonalnych nazwijmy struktur funkcjonaln . zgodne z wielowymiarowymi modelami umysłu. 100 miliardów komórek nerwowych. gdy s jednostkami poziomach funkcjonalnymi.4. Szacuje si . Rozwi zuj c dany problem psychofizyczny (w tym wypadku problem relacji mi dzy zjawiskami wiadomo ciowymi a procesami fizycznymi). poziomów organizacji. Jednak w momencie. Architektury systemów poznawczych. Nazwa ta wskazuje na cisł korelacj mi dzy struktur układu a realizowan przez niego funkcj . ufundowanie). aby mógł realizowa zło one poparcie w danych empirycznych. Badania porównawcze nad ró nymi układami nerwowymi wyra nie wskazuj na wyj tkow zło ono ludzkich mózgów. S to elementy układu odgrywaj ce odpowiednie role przyczynowo-skutkowe. Jednak jak ju przekracza liczb protonów we wspominali my. gdy zaczynamy gł biej bada rozmaite procesy wiadomo ciowe (ich genez . S dzimy. To samo dotyczy pozostałych poziomów emergentnych: wyró nia si je wła nie z uwagi na ich wzgl dn niezale no . struktura funkcjonalna zale y równie od miejsca zajmowanego przez system poznawczy w rodowisku (od jego niszy). co mie ci si mi dzy fizycznym a wiadomo ciowym poziomem organizacji. które wytwarzaj ogromn sie poł cze . w tym hierarchicznie ni szych. reprezentacyjny i charakteryzowa tych e rodowiskowo-adaptacyjny. 3.2. musimy uwzgl dnia to. e od zło ono ci struktury funkcjonalnej zale y bezpo rednio zło ono realizowanych przez ni funkcji umysłowych. a wi c poziomy: neurobiologiczny. e w ludzkim mózgu wyst puje ok. Na przykład mózg je a jest strukturalnie niewielki: ma zbyt mało poł cze abstrakcyjne rozumowania czy funkcje symboliczne. obliczeniowy. Teza ta ma neuronowych. wyró nianymi ze wzgl du na realizowan funkcj (własno ci funkcjonalne).5. 3. 49 .Marcin Miłkowski. Mo na je ł cznie obiekty wyró niane na czyli jednostkami jako „poziomy funkcjonalne”. natychmiast pojawia si odniesienie do wielorakich procesów z innych. Opis struktury funkcjonalnej. jest wi c istotny jako element rozwi zania problemu psychofizycznego.2. czyli architektury systemu poznawczego. których ilo wszech wiecie. nawet na tle innych ssaków człekokształtnych.

Pojedyncze komórki i organizmy nie s prostymi agregatami obiektów mikrofizycznych. homeostaza. za pomoc którego substancjalny podmiot umysłowy (istniej cy poza czasem i przestrzeni ) przejawiałby si w wiecie fizycznym. Zrozumienie natury relacji mi dzy mózgiem a poszczególnymi funkcjami umysłowymi nie jest mo liwe bez uwzgl dnienia ewolucji i zasad działania samego mózgu. Systemy biologiczne przejawiaj wiele własno ci i funkcji emergentnych. Wraz z innymi składnikami centralnego układu nerwowego. Wynika z tego. samoorganizuj cych si układów hierarchicznych (fizycznych. reprodukcja.1.3. jej etapy umiemy odtworzy z relatywnie du dokładno ci . Mózg nie jest tajemniczym „filtrem”. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? stanowi jeden z głównych przedmiotów zainteresowania kognitywistów i filozofów umysłu. społecznych) generowane s zmienne zasady samoorganizacji. przez ewolucyjnie biologicznych. Nie pojawiaj si one ex nihilo. metabolizm. Procesy prowadz ce do powstania zło onych. Ewolucja umysłu ma charakter koewolucji.2.3. własno ci. neuronalnych. adaptacja etc. W stron monizmu emergencyjnego wiat widziany z naukowej i filozoficznej perspektywy poznawczej jest hierarchicznie ustrukturowany. lecz odznaczaj si swoist form organizacji (struktur ) oraz swoistym profilem nomologiczno- przyczynowo-funkcjonalnym. chemicznych. funkcji oraz relacji przyczynowo-skutkowych. jak i epistemologicznym (stanowi rdze znaturalizowanej epistemologii). których nie spotyka si na ni szych poziomach organizacji. 3. zarówno pod wzgl dem ontologicznym. 3. lecz powstaj w długotrwałym procesie ewolucyjnym. Na ró nych poziomach spotykamy ró ne rodzaje prawidłowo ci. Jego 50 . Na przykład dla poziomu biologicznego charakterystyczne s takie funkcje. jak wzrost. mózg pełni rol konstytutywn dla poszczególnych funkcji umysłowych.Marcin Miłkowski. e badania nad architekturami systemów poznawczych powinny by transdyscyplinarne i obejmowa wszystkie istotne dla nich poziomy organizacji. 3.3. To samo dotyczy stanów i własno ci umysłowych realizowanych przez przedstawicieli gatunku homo sapiens. rozwój. Chocia nie znamy wszystkich mechanizmów ewolucji emergentnej.

luki eksplanacyjnej. zwłaszcza dotycz cych procesów samoorganizacji.Marcin Miłkowski. 3. które – z jednej strony ograniczaj zakres tego. intencjonalnych i racjonalnych podmiotów wył cznie w kategoriach struktury i dynamiki ich mikrofizycznych składników s zasadniczo niekompletne. z drugiej za umo liwiaj powstawanie systemów o zło ono ci niezb dnej do realizacji wyrafinowanych procesów umysłowych.3. Z drugiej za strony. co w wiecie mo e zaistnie . chemiczne. Niektóre z tych warunków mog znajdowa si poza czaszk (ciałem. lecz coraz intensywniej rozwijanymi programami badawczymi uwzgl dniaj cymi kilka 51 . jeszcze nie znamy. ograniczaj c analiz wiadomo ci (fenomenalnej) do analizy jej neuronalnych korelatów. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? niezaburzona aktywno jest jednym z warunków koniecznych (przynajmniej w wypadku ludzi) ich istnienia. Do zbioru warunków mo liwo ci istnienia umysłów w wiecie nale równie prawa fizyczne. uzyskujemy informacje dotycz ce wył cznie tych e korelatów. chocia same prawa fizyczne nie wystarczaj do zrozumienia wszystkich aspektów ich funkcjonowania. Wielu z tych praw. Opisy i wyja nienia własno ci emergentnych w kategoriach mechanizmów ich realizacji s niezb dne dla zrozumienia ich ufundowania (uciele nienia).3. mo e powsta jak e złudne wra enie. dzi nie mogliby my si nad tym zastanawia . Powstawanie samo wiadomych i racjonalnych organizmów jest całkowicie zgodne z prawami fizyki. dzi ki zjawisk wiadomo ciowych. je li poprzestaniemy wył cznie na analizach fenomenologicznych. Jednak wszech wiat ju u swego zarania musiał zawiera potencj do wytworzenia zło onych systemów pełni cych wyrafinowane funkcje umysłowopoznawcze. Jednak ograniczanie si wył cznie do tego typu danych poci ga za sob utrat wa nych informacji na temat specyfiki własno ci i stanów emergentnych. biologiczne. Na przykład. z któr mamy do czynienia zawsze. Opisy i wyja nienia samo wiadomych. Niezb dna jest równie której ujmujemy swoisto analiza fenomenologiczna. Neurofenomenologia i neuropsychologia nie s teoretycznymi hybrydami. gdy w gr wchodzi nowy emergentny poziom organizacji. Jest to szczególny przypadek tzw. e wiadomo nulla re indiget ad existendum. stanów tre ci szerokiej). Gdyby było inaczej. lecz nie samej wiadomo ci. organizmem) i wyst powa w roli zewn trznych czynników determinacji stanów umysłowych (tzw.

eksternalne) konieczne i wystarczaj ce do pojawienia si Melementów.4. Wymie my niektóre spo ród nich.1. bez pretensji do uj cia cało ciowego. jest zawsze pochodne w stosunku do swej bazy (emergencja diachroniczna). której elementami s wszelkie własno ci (stany. gdyby nie istniały BM-elementy. U ywaj c nieco innej. Emergentyzm stanowi trzeci drog mi dzy skrajnym (mikro)fizykalizmem a ró nymi odmianami dualizmu ontologicznego. • Nawet kompletna informacja na temat bazy emergencji nie wystarcza do uj cia specyfiki elementów klasy M. tzn. • M-elementy maj charakter systemowo-strukturalny: przysługuj zorganizowanym systemom składaj cym si • • z cz ci pozostaj cych do siebie w odpowiednio zło onych dynamicznych relacjach (interakcjach). Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? sprz onych ze sob poziomów organizacji procesów umysłowych. Powiemy. mo na powiedzie . za BM oznacza baz emergencji. funkcje etc. M superweniuje na BM: nie mo e by zmiany na poziomie M bez zmiany na poziomie BM. Niech M oznacza klas . M-elementy nie mogłyby istnie .3. To.) umysłowe wymienione w cz ci 2. e emergentyzm jest liberaln (pluralistyczn ) odmian ontologicznego naturalizmu.Marcin Miłkowski. czyli klas .. do której nale wszelkie warunki (mikrostrukturalne. Uzyskanie informacji na temat – co najmniej niektórych – parametrów (charakterystyk) M-elementów wymaga ich empirycznej konstatacji. Klasa M jest ontycznie niesamodzielna wzgl dem BM. Dokładne ustalenie charakterystyk wspólnych wszystkim przypadkom emergencji. jest zadaniem stosunkowo skomplikowanym. 3. e M-elementy s emergentne wzgl dem BM-elementów. jak e dzi modnej terminologii. gdy: • BM-elementy istniały wcze niej w procesie ewolucyjnym od M- elementów (co nie wyklucza ich współistnienia). co emergentne. korelatywnie: systemy BM-nieodró nialne s równie M-nieodró nialne. Dopiero wtórnie mo liwa jest ich przewidy- 52 . z jakimi spotykamy si na ró nych poziomach organizacji.

To samo dotyczy prawidłowo ci wy szego rz du. e tak nie jest. Jednak e teorie wy szego rz du (dotycz ce M-elementów) mog by słabo redukowalne do teorii dotycz cych BM-elementów. jest twierdzenie. Relacje zachodz ce mi dzy stanami i procesami umysłowymi oraz ich neuronalnymi korelatami s 53 integralnym . Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? walno • ex post. Emergentyzm jest wi c pluralizmem własno ci. Mimo wielorakich uwarunkowa i identyfikacj zale no ci zachowuj one wzgl dn ontyczn odr bno . prawidłowo ci generowanych w toku naturalnych procesów ewolucyjnych. Tym. • M-elementy nie podlegaj ontologicznej redukcji przez eliminacj ani z BM-elementami.Marcin Miłkowski. własno ci czy funkcje umysłowe. funkcji. w której egzystowałyby substancje. którym podlegaj M-elementy.5. co odró nia stanowisko emergentystyczne od ró nych odmian dualizmu ontologicznego. Relacj (chodzi o interteoretyczn pomostowych mog redukcj słabej redukowalno ci derywacyjn ) mo na interpretowa definicje cz stkowe jako konwers relacji emergencji (na poziomie interteoretycznym). e procesy ewolucyjne generuj cał skal emergentnych poziomów organizacji (z poziomem umysłowym wł cznie). Wszystko zale y w tym wypadku od osi galno ci tzw. Jednak istniej dobre racje wykazuj ce.3. stanów. Gdyby poziom umysłowo-poznawczy był jedynym emergentnym poziomem organizacji. Praw w tym wypadku dostarcza terminów denotuj cych M-elementy sformułowane za pomoc terminów denotuj cych BM-elementy. M-elementy pozostaj w zło onych relacjach przyczynowo-skutkowych z BM-elementami. Mamy tu do czynienia ze zło onymi sprz eniami zwrotnymi typu upward i downward causation. co nie wymaga przyj cia istnienia odr bnej dziedziny ontologicznej. (Zagadnienie relacji mi dzy ró nymi odmianami redukcji i emergencji – dyskutowane współcze nie na poziomie interteoretycznym i przedmiotowym – jest technicznie skomplikowane i wymaga odr bnego potraktowania. funkcje) emergentne zwrotnie oddziałuj na sw baz . praw pomostowych. Systemy przejawiaj ce własno ci (stany.) 3. wówczas słuszne byłoby stanowisko emergencyjnego dualizmu psychofizycznego.

e współczesny fizykalizm jest stanowiskiem stosunkowo liberalnym i przybiera posta tzw. z ontologi procesu. e wiadomo . Filozoficznie atrakcyjnym stanowiskiem wci pozostaje emergentyzm budowany w oparciu o zało enia monizmu neutralnego. intencjonalno fizycznymi. hierarchicznej organizacji wiata naturalnego. operuj czy racjonalno s naturalnymi zjawiskami odpowiednio uogólnionym poj ciem tego. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? składnikiem wielopoziomowej. Stanowisko emergentystyczne daje si stosunkowo łatwo uzgodni z ontologi systemow (opart na teorii systemów). Fizykali ci XXI wieku nie widz sprzeczno ci w twierdzeniu. Interpretacje fizykalistyczne zdaj si obecnie przewa a . poniewa fizyczne. fizykalizmu superwenientnego.Marcin Miłkowski. co 54 . Znane s materialistyczne (fizykalistyczne) i antymaterialistyczne (antyfizykalistyczne) wersje emergentyzmu. a nawet z ewolucyjn odmian znaturalizowanego hylemorfizmu. warto wi c podkre li .

Zimmerman. Mind and Emergence. „Foundations of Science” (5) 2000. Robots. Kim. From Quantum to Consciousness. M. Emergence. Re-Engineering Philosophy for Limited Beings: A Piecewise Approximations to Reality. red. Spurret [2003] – D. Between Brain and Culture. 2003. Robert Poczobut Czym jest i jak istnieje umysł? Bibliografia Baars [2003] – B. Realization. E. What to Say to a Sceptical Metaphysician: A Defense Manual for Cognitive and Behavioral Scientists. w: The Oxford Handbook of Metaphysics. Wydawnictwo IFiS PAN.Marcin Miłkowski. Reduction. Gregersen [2003] – N. Macarthur (red). Bickle [2003] – J. Kim [2003] – J. „Journal of Consciousness Studies” (10) 2003.). Clark. Emergence as Non-Aggregativity and the Biases of Reductionism(s). Clark [2001] – A.). Loux i D. Wimsatt. Krajewski. How Brain Reveals Mind. Harvard University Press. J. De Caro. Ross. and the Extended Mind. 2003. „Cognition” (79) 2001. On the Emergence of Life and Meaning. C. Reasons. Neural Studies Support the Fundamental Role of Conscious Experience. 2004. Krajewski [2003] – S. Bickle. Mind as a Scientific Object. 55 . H. Spurret. Baars. Philosophy and Neuroscience. Oxford University Press. C. „Mind & Language” (16) 2001. Wimsatt [2005] . D. Macarthur [2004] – M. Ross. 2004. Erneling. Clayton. Twierdzenie Gödla i jego interpretacje filozoficzne. Oxford University Press. Supervenience. D. Wimsatt [2000] – W. Gregersen (red. Kluwer Academic Publishers 2003. Dennett.W. Wimsatt. Erneling. M. Harvard University Press (w druku). Oxford University Press. „Behavioral and Brain Sciences” (w druku). From Complexity to Life. Johnson [2004] – Ch. D. 2003. Oxford University Press. Are we explaining consciousness yet?. Dennett [2001] – D. W. Johnson (red. Naturalism in Question. De Caro. 2004. Clayton [2004] – Ph.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->