You are on page 1of 15

YIMA YAPI HASARLARI ve ONARIM ve GLENDRME YNTEMLERNN AYRINTILARI

*M. Mustafa NAL ve **Ali KOAK *Gazi niversitesi, Krehir Meslek Yksekokulu, Krehir **Yldz Teknik niversitesi, naat Fakltesi, stanbul

ZET Bu almada, yma yaplarda eitli sebeplerle hasar gren ve hasar grmesi muhtemel duvarlarn hasar sebepleri ve onarm ve glendir yntemleri anlatlmtr. Bu yntemlerin aklanmasnda lkemizin deprem ynetmelii ve yma binalarn depreme dayankl tasarm ile ilgili nemli noktalar gz nne alnarak, hasar nedenlerine ve onarm yntemlerine ksaca deinilmitir. Anahtar Kelimeler: Yma yap, hasar, deprem DAMAGES OF MASONARY STRUCTURES AND DETALS OF REPAR AND STRENGTHENNG METHODS ABSTRACT In this study, related the damage reasons of damaged or expected to posibble damaged walls at masonary structures and repair and strengthening methods. To expalin for these methods, important points of Turkish Earthquake Code and earthquake resistant design of masonary structures are evaluated, damage reasons and strengthening methods are explained. Keywords: Masonary structures, damaged, earthquake

1. GR Trkiye iki aktif deprem kua arasnda olmas nedeniyle, lkemizde bulunan btn yaplarn yeterince mevcut ynetmelik ve hesap kurallarna gerekli titizliin gsterilmesi gerekmektedir. DE aratrmalarna gre lkemizin topraklarnn %92,3 deprem riski ile kar karyadr.Bu nedenle nfusumuzun %95i deprem tehlikesi ile yaamaktadr. Yaplan aratrmalarda son 60 ylda 60 binden fazla yurttamz hayatn kaybetmi 123000 kii yara alm ve 400000den fazla binamzda hasar grerek yklmtr. Bunun maddi kayb ele alndnda son on yl iin memleketimizin mali adan kayb 20 milyar $ dzeyindedir. lkemizde bykl kkl depremlerde yklan binalarn bir ou yma bina olup, can kayplarnn ok nemli bir ksm da bu tr yaplarda gereklemektedir. Yma yaplar genellikle mali adan gc zayf insanlarmz tarafndan yaplmakta, yaptrlmakta ve az gelimi krsal blgelerimizde bulunmaktadr. stanbul, Ankara, zmir, Adana gibi gelimi byk ehirlerimizde bulunan yma yaplarn bu ehirlerdeki toplam yap saysna oranlar DEne gre %40-45 gibi seviyelerdedir. Trkiye genelinde rakamlarn daha da byyecei dnlmektedir [1].
2. YIMA YAPILARIN YNETMELKLERE GRE TASARIMI

Afet Blgelerinde Yaplacak Yaplar Hakkndaki Ynetmelik, 1998 de [2]; a) Verilen kurallara uyulmas durumunda deprem hesab yaplmas gerekmedii, deprem hesab yaplmas durumunda spektrum katsays S(T1)=2,5 ve deprem yk azaltma katsaysnn Ra(T1)=2,5 alnaca, b) Kat yksekliinin 3.0m yi, aamayaca, ksmi bodrum yaplmasndan kalmas gerektii, zemin kat ve zerindeki kat saynn deprem blgesine bal olarak; birinci derecede deprem blgelerinde en ok 2, ikinci ve nc derece deprem blgelerinde en ok 3, drdnc derece deprem blgelerinde ise 4 olaca belirtilmektedir. c) Binann temele oturduu brt kat alannn %25 i amamas durumunda, izin verilen kat adedine ek olarak tek bir at kat ve ayrca tek bir bodrum kat yaplabilecei, bu koulu salamayan at katnn tam kat olarak saylaca, birden fazla bodrum kat bulunmas durumunda kat adedinin 1 azaltlaca, d) Tayc duvarlarn planda olabildiince dzenli ve ana eksenlere gre simetrik veya simetrie yakn biimde dzenlenmesi, ksmi bodrum yaplmasndan kanlmas gerektii ve tm tayc duvarlarn planda mutlaka st ste gelecek biimde yaplmas, e) Tayc yma duvarlarn, standartlara uygun doal ta, dolu tula ve TS 2510 ve TS 705 de verilen boluk oranlarn salayan boluklu tula, dolu beton, briket veya benzeri bloklarla ina edilebilecei, doal ta duvarlarn sadece bodrum katlarda beton tayc duvar yaplabilecei, tayc duvarlarda kullanlacak yma malzemelerin en dk basn dayanmnn 5 MPa, doal talarn basn dayanmnn ise en az 10 MPa olaca, bodrum katlarda beton duvar yaplmas durumunda, en dk beton kalitesinin C16 (BS16) olmas, f) Deprem blgelerine bal olarak minimum duvar kalnlklarnn, ta duvarlarda 50cm, beton duvarlarda 25 cm, tula duvarlar iin 1 tula kalnlkl iin 20 cm ve 1,5 tula kalnlkl, tula malzemeleri iin 30cm kalnlkl olaca, ek at kat iin bir alt kat iin tanmlanan duvar kalnlnn uygulanaca, tayc olmayan blme duvarlarn kalnl en az tula veya tula d malzemelerde en az 10 cm olaca,

g) Her bir dorultuda kap pencere boluu hari tayc duvar uzunluunun, brt kat alanna orannn, yap nem katsays ile orantl olarak 0.25 m/m2 den az olmayaca, mesnetlenmemi duvar uzunluu 1. derece deprem blgelerinde 5.5 m, dier blgelerde ise 7.0 m yi aamayaca, bunun salanmamas durumunda, toplam duvar boyu 16.0 m yi amamak zere 4.0 m de bir dey hatl yaplmas gerektii, h) kap ve pencere boluklarnn bir kesine olan uzaklklarn deprem blgesine bal olarak birinci ve ikinci deprem blgesinde en az 1.5 m, nc ve drdnc deprem blgesinde en az 1.0 m olaca, betonarme dey hatllar yaplmas durumunda dolu duvar paras uzunluunda %20 azaltma yapabilecei, kap ve pencere boluklarnn planda 3.0 m den fazla olmayaca, k) Betonarme demelerin tayc duvarlara oturduu yerlerde, duvar geniliinde ve en az 20cm ykseklikli, dayanm C16 olan yatay hatllarn yaplaca, ta duvarlar stndeki hatllarda en az altta, stte olmak zere, iinde 610, dier tayc duvarlar stndeki hatllarn ise en az 410 boyuna donat ile birlikte en fazla 25 cm ara ile 8 etriye konulaca, depreme dayanklln arttrlmas amacyla, bina kelerinde, kap ve pencere boluklarnn iki yannda dey hatllarn yaplmas gerektii, demelerin, betonarme plak demeler veya dili demeler olarak dzenlenebilecei, atlarn, betonarme teras at veya elik oturtma veya ahap yaplabilecei ngrlmtr.
3. YIMA YAPILARDAK HASAR NEDENLER VE BMLER

Yma binalarn yapmnda kullanlan tula, ta, briket vb. malzeme ve ba dzeyleri, yatay ve dey derz ekilleri, malzemelerin ve tayc elemann davranlar, zmleme ve yapm kurallar dikkate alnmaldr. Yma yaplarn duvarlar tayc olduu iin, duvarlardaki her trl hasar dorudan tayc sistemini ve tm yapy etkilemektedir. 3.1. Yma Binalarda Gzlenen Hasarlarn Nedenleri Yma yaplarda oluan hasar nedenleri; tayc duvarda st ste geliigzel konmu duvar eleman birimlerinin kuvvetli bir harla birbirine balanmam olmas, duvar btnln bozacak byklkte kap ve pencere boluu oluturulmas, d duvarlar boyunca bir kuak oluturan ve i duvarlara da yerletirilen beton veya ahap srekli hatllar oluturulmamas, dik tekil edilen iki duvarn birleiminde dzgn kesilmi talarla geme yaplmamas (ekil-1), toprak rtl at demesiyle yapnn arlatrlmas, binann duvarlarnda tek tr malzeme kullanlmamas; ta, kerpi, hm vb. karmak malzeme kullanlmasdr [3]. (Resim 1, 2, 3, 4, 5,6)

Resim 1. 1998 Spitak-Ermenistan Depremi

Resim-2 1999 Glck Depremi-Adapazar

Resim-3. 1970 Deprem rnekleri

Resim-4. 1995 Dinar depremi

Resim-5 ve 6. 1999 Glck Depremi 3.2. Yma Binalardaki Hasar Biimleri Yma yaplar deprem, d yk ve temellerde meydana gelen oturmalardan dolay hasara urayarak, elemanlarnda atlaklar oluturur. Oluan atlan biimi, yeri ve boyutu yapy etkileyecek nitelikte veya nemsiz olabilmektedir. atlak oluumunda, oluum ekli, yeri ve miktarna gre yapya gerekli mdahale yntemi belirlenmektedir. Aada yma duvarlarda oluan atlak geniliine gre hasar durumlar izelge 1de verilmitir.

izelge 1. Yma yaplarda atlak dzeyleri [4] Hasar Aklamalar Derecesi 0.1den az nemsiz Yapya ve kullanma etkisi yoktur 0.1-0.3 mm nemsiz, az Tayc sisteme ve yapnn kullanmna bir etkisi yoktur 0.3-1.0 mm Az Tayc sisteme bir etkisi yoktur. Estetik adan sakncal olabilir.D cephe elemanlarnn ypranmasn hzlandrr. Buraya kadar olan atlaklar klcal atlaklardr. ou zaman gzden kaabilir. 1 mm yakn atlarda duvar katlarnda buruukluklar gzlenebilir. atlak genilii Hasar Aklamalar Derecesi 1.0-2.0 mm Orta Tayc sisteme bir etkisi yoktur. Estetik adan sakncal olabilir. D cephe elemanlarnn ypranmasn hzlandrr.Bu dzeydeki atlaklar ve briketleri, pencere kap lentolarn atlatabilir.Birka metre uzaktan fark edilebilirler. Bu dzeyden daha ileri dzeydeki atlaklar yapda oturanlar nlem alnmas iin harekete geebilir. 2-5 mm Orta Tayc sistemi etkilemeye balar.D duvarlardan ieriye hava akmlar duyumsanmaya balar, pencere ve kapalar skr ve kapanmamaya balar. Yapnn kullanm eklenmeye balar. 5.0-15.0 mm Orta-Ar Kap ve pencereler skabilir.Su ve kanal balantlar krlabilir.Binaya su ve souk hava girer. Pencere camlar atlar ve krlabilir, svlar dklmeye balar. Tula duvarlar paralanr. Yma kemerler kebilir.Bu boyutlardaki atlaklar kabul edilemez atlak snr oluturur. 15.0-25.0 mm Ar Ciddi onarm ve glendirme gerektirir.Yapnn stabilitesi ok byk bir tehlike altndadr. 25.0mmden ok ok ar ve Yapda ar hasar,ciddi onarm ya da yeniden yapm ok gerekir tehlikeli 3.3. Yma Yaplarda Deprem Hasar ve Dzeyleri Yma yaplarn deprem etkisi altnda kuvvet dalm olduu taktirde kenar duvar atdan ve temelden gelen etkilerin altnda kesme kuvvetleri ile zorlanmaktadr. Bunun neticesinde boluklar arasndaki duvarlarda 45 derecelik eik ekme atlaklar olumaktadr. Eik ekme atlaklar, har dayanm tula dayanmndan daha yksek ise eik ekme atlaklar tulalar da keserek oluur. Deprem yknn tersinir bir yk olmas ve ilk oluan atlaklara dik ynde de atlak olmas sonucu X-eklinde eik ekme atlaklar meydana gelir. Dey gerilme az ise atlaklar arasnda 90 derece a olan 45 derece eimli kesme atlaklar oluur. atlaklarn yeri ve as, duvardaki boluk miktarna ve yerine gre deiir. atlak genilii

Yma yaplarn hasar dzeyleri be aamal olarak belirlenebilir. Burada incelenen yap duvarlar, tayc olan yma yapdr. Bir dier deile kutu davran gsterecek olan yma ta, tula ve briket yapdr. 1- Hasarsz ya da Az Hasarl Yap: Bu hasar dzeyinde yapda ya hi atlak olmamtr ya da klcal boyutu 1.0 mmden daha ince sva atlaklar vardr. atlaklarn derinlii yzeysel olup sva tabakas ile snrldr. Bu hasar dzeyindeki yaplar bir depremden sonra herhangi bir onarm ve glendirme gerekmeden kullanlabilir. 2-Az Hasarl Yaplar: Bu hasar dzeyindeki yaplarda, yma yaplarn zellii olan X-eklindeki kesme atlaklar olumutur. atlaklarn genilii 1.0-10.0 mm arasndadr ve byk olaslk ile duvarn iine kadar uzanmaktadr. Kesme gerilmeleri tama limiti; yaklak 10-20 N/cm2 dir [4]. 3-Orta Hasarl Yma Yaplar: Bu dzeydeki hasarn belirtisi yine duvarlardaki tipik Xeklindeki kesme atlaklardr. Ancak atlak genilikleri bir nceki hasar dzeyine gre 1025 mm gibi daha fazladr. Duvarda oluan kesme gerilmesinde ulalabilen maksimum deerine gre nemli azalma (%30-40) olumutur. Ancak duvarlarn genel olarak boyutlarnda nemli bir deime yoktur. Duvar dzlemi dna gre fazla deforme olmamtr, aklden uzaklamamtr. 3.snf hasar yapnn glendirilmesini gerektiren bir hasar olarak dnlmektedir. 4-Ar Hasarl Yma Yaplar: Bu hasar dzeyine giren yaplarda atlaklarn boyutlarnn 25 mmyi amasndan baka: a-Duvarlarda deylerden uzaklama, bKelerden duvarlarn ayrmas, c-Duvarlarda dey yklerden dolay imeler ki bunlar kesme kuvvetlerinin oluturduu atlaklarn etkisi ile zayflam ve paralanm duvarlarn dey ykleri de tayamaz duruma gelmi olduklarn gsterir, ve d-Ksmen yklm duvarlardr ve bu tr hasar dzeyinde yapnn zemin katnn aklden uzaklama miktar (q/h) 1/50den fazladr. Ar hasar snf hasar gren yma yaplarn onarm mmkn olanlar vardr. Bu hasar snfnda onarm ve takviye yaplmas baz hallerde (yapnn nemli yap olmas, acil kullanma ihtiya duyulmas gibi) dnlebilir. 5-Yklm Yma Yaplar: Tayc duvarlarnn nemli blm yklm, demeler birbiri stne ylm ya da oturduklar duvarlar yklmas sonucu kendilerinde de atlaklar ve krlmalar olmu demeleri olan yma yaplardr. Onarlamazlar. Yma yaplarn hasar dzeyi ve onarlp onarlamayaca ya da glendirmenin gerekip gerekmedii yine yapdaki hasar ile oluan depremin iddeti arasndaki ilikiden gidilerek yaplmaldr. 1. ve 2. ci dzeydeki hasar yma yaplarda VI-VII iddetindeki depremlerde beklenmelidir. 3. ve 4.nc dzeyindeki hasar VIII-IX iddetlerinde, 5. ci dzeyindeki hasar ise IX dan byk iddetlerde olumas beklenen hasar dzeyleridir. Eer ulalan hasar dzeyi beklenenden daha kk bir iddet dzeyinde olmu ise glendirme, yeni yapy deprem ncesinden daha yksek dayanml bir duruma getirmektedir. te yandan eer yma yapnn ekonomik mr bitmi ise yklarak yeniden yaplmas daha doru olacaktr. Yma yaplarn hasar dzeyleri belirlenirken duvarlarn yatay ykleri tama gc gz nnde tutulmaldr [3, 4, 5, 6, 7, 8, 9]. 3.4. Yma Binalarn Demelerinde Oluan Hasarlar Yma yaplarda deme atlaklar, demelerin mesnetlerinde oluan negatif moment nedeniyle st yzeyde grlr. Sreksiz kenarlarda burulma donats konulmamas

nedeniyle, deme kenarlarnda yukar kalkma grlr. Ayrca burulma donats gerektirmeyen hesap tablolarnn kullanlmamas, demenin mesnetlenme artlarnn beton imalatlara yansmamas nedeniyle, mesnetlerde gerekli rijitlikte lentolarn tekil edilememesinden demelerde atlaklar oluur. 3.5. Yma Binalarn Duvarlarnda Oluan Hasarlar Yma yaplarda hasarlar genel olarak zemin katlarda balar. Yksek narin duvarlarda (baca, kule, minare) ise daha ok st ksmlarda oluur. Yap yksekliinin 1/3-2/3 civarnda hasarlar younlar. Duvarlar dzlemlerine paralel gelen kesme kuvvetleri altnda perde duvar gibi davran gsterirler. Dayanm, tula ile har arasndaki yapmadan kaynaklanr. Derzlerin atlamas ile aderansn salad mukavemet biter ve har ile tula arasndaki srtnmeden dolay tama gc kalr. Yatay ykn tesiri ile tulalar bir biri zerinden kaymaya balar. Duvar atlaklarnn geniliini, duvar atlam yapnn tama gc belirler. Yma duvarda kat yksekliinin 1/250 si kadar teleme oluursa, duvar atlamaya balar. Dey ykten dolay krlmaya balar, atlak dey ynde oluur ve duvar dzlemine dik ynde geliir [10]. Duvar kelerinde oluan hasarlarn nedenleri; a) Duvar kesinde tulalarda yeterli bir rg dzeni salanmamasndan, b) Standart tula har kalnlnn oluturulamamasndan, c) Uzun ve yksek duvarlarda yanal etkileri ksmen alacak olan, yetersiz bir at sistemine balanmasndan, d) Kesien duvarlara gelen byk deprem kuvvetlerinden dolaydr. atlaklar olutuktan sonra daha sonra geniler ve tm duvarlara yaylr. Duvarlar paralanr ve yk tamaz duruma gelir. Duvarlarn kmesi ile demeler st ste ylr [10]. 4. YIMA YAPILARIN ONARIM VE GLENDRME YNTEMLER Yma yaplarn atlaklarnn onarmnda atlak geniliklerine gre deien yntemler kullanlabilir. Klcal atlaklar, gzle ancak belirlenebilen atlaklar ile 1-2 mm ye kadar olan atlaklardr. atlaklarn bykl, zellikle d hava koullarna ak tayc elemanlarn ksa zamanda glerini yitirmelerine yol amaktadrlar. Yaplarda oluan atlaklarn doldurulmasnda; a-imento erbeti b- Epoksi reineleri c-zel katk maddeli harlar kullanlmaktadr. 4.1. Yma Yapda Kk atlaklarn Onarm Derine inmeyen kk ve 2 mm genilikli atlaklarn zerindeki sva kaldrlr. atlaklar epoksi reineleri, imento erbeti, priz srasnda genleen zel katk maddeli harlar ve ince kumlu, yksek imento dozlu harlar ile doldurulur. ok ince atlaklarn doldurulmasnda dolgu malzemeleri basnl olarak verilir. Bu yntemlerin uygulanmas zor ve gerekli zen, zaman isteyen pahal yntemlerdir. Derinlii fazla olmayan atlaklarda, yzey temizlenir, yksek dozlu imento harc ile ve gereken yerlere ba levhalar yerletirilerek doldurulur. Gerekirse atlat blgelerine donatlar yerletirilerek atlaklarn bymesi nlenir. Dey ve yatay donatl takviye bantlar yaplr. atlak genilii fazla ise ba elemanlar kullanlr. Dey atlak duvarn her iki yznde varsa, svalar sklr, atlan sa ve solundaki tulalar sklr, yksek dozlu imento ile tula yeniden rlr. atlak tula duvarda dey konumda ise, atlan her iki yannda bir tula boyundaki ksm sklerek, yeniden yksek dayanml har ile rlr. Yma yap

duvarnda x eklinde eik ekme atlaklar var ise duvarlar glendirilir, atlaklar kesen ve duvara yar gml ekilde glendirme bantlar beton iine donat konularak yaplr. 4.2. imento erbeti ile Onarm imento standardna gre imento tanelerinin %95inin 0.74 mm den daha byk olmas gerekmektedir.Bu ise genellikle kk atlaklarda imento erbetinin basn altnda uygulanmasn gerektirir. imento erbeti yada har yapmnda ilk dayanm yksek portlant imentosu ve genleen har kullanlmas daha iyidir. Genleen imento ise atlaklarn iine giren harcn yada erbetin genileyip btn boluklar doldurmasn salar. Genleen imento iinde slfo-alminat konulmu bir imentodur. Normal portlant imentosunda da ok ince tlm alminyum tozu katlmas ile de genleen imento elde edilmektedir. 4.3. imento Enjeksiyonu le Onarm Yma yap duvarlarnda imento enjeksiyonu zellikle tama gc zayf olan moloz ta duvarlarda dk basnlar altnda uygulanr. Bunun iin duvarn iine kadar ince borular yerletirilir. Duvarn i ve d yzeyi 2-3 cm kalnlnda sva ile kaplanr. Daha sonra altlardaki deliklerden balayarak dk basn altnda imento erbeti enjeksiyonu yaplr. Herhangi bir borudan imento pompalama, yandaki borulardan imento erbeti tamaya balayncaya kadar srdrlr. imento yedirilmi delikler kapatlr. Bu ilem her bir sradaki delik doluncaya kadar srdrlr. Daha sonra ayn ilemler bir st sradaki enjeksiyon deliklerine uygulanr. Delik arasnda 30-40 cm kadar aralk olabilir. Bu deliklerin duvardaki ta ya da tula ve benzeri malzeme arasndaki derz durumlarna gre yerletirilmesi gerekir. Deliklere taklacak borular kullanlacak pompann hortum ucu boyutuna gre seilir. imento enjeksiyonu yntemi ile ok zayf ve dk direnli moloz ta duvarlarn direncinin ykseltildii ve daha salam bir duvar oluturulduu gzlenmitir. Yntem yava, zaman alc, imento pompalama donanm gerektirmektedir. Kullanlan imento genleen ve ilk direnci yksek imento olmaldr. 4.4. Epoksi reineleri Onarm iin kullanlan epoksi reineleri yaptrma zellikleri ok iyi olan sentetik reinelerdir. Bunlarn ekme gerilmeleri 500-1100 N/m2 arasnda deimektedir. Kopma birim uzamalar % 15-50 arasnda olabilmektedir. Suya, aside ve alkaliye direnleri ok iyidir. Zamanla zelliklerini yitirmezler. atlaa doldurulmu epoksi yaptrcs, atlan yaratt sreksizlik ortamn srekli duruma dntrr. atlan her iki yzn atlak boyunca srekli olarak birbirine balar ve gerilme ylmlarn nler. Sentetik reineler kimyasal molekler yapma salar. Epoksi reinelerinin yksek slara dayanm gc azdr. Epoksi basn dayanm 7000-8000 N/m2 ye kadar ulaabilmektedir. ekme dayanm da 3000 N/ m2 kadar olabilmektedir [5]. Aada izelge 2 de epoksi reinesi ve harcnn mekanik zellikleri verilmitir.

izelge 2. Epoksi Harcnn Mekanik zellikleri Reine N/m2 Basn Dayanm ekme Dayanm Basn Altnda Birim Ksalma Basn Elastisite Modl ekme Altnda Birim Uzama 6500 3400 0.047 230000 Har N/m2 7900 2900 0.022 730000 0.0039

Kullanlan epoksi harc ya da reinesini basn dayanm istenilen biimde deitirilebilir. Beton basn dayanmna daha yakn dayanmlarda, dk dayanml, epoksi reinesi ya da harcn kullanlmas daha uygundur. Piyasada eitli ticari markalar altnda satlan sentetik yaptrma maddeleri bulunmaktadr. Bunlarn kullan yerleri eski ve yeni beton arasnda balant salama, yeni betonda delik, atlak ve kelerin onarmdr. Bu arada baz katk malzemeleri ince kumlu harca katlarak ekme dayanm yksek har yaplmaktadr. Genellikle 5 mm ye kadar olan atlaklara yalnz epoksi, daha geni atlaklarda ise dolgu maddesi katlm epoksi harc kullanlmaktadr. 4.5. Epoksi Reineleri le Onarm atlak onarmnda epoksi reinesi iki biimde kullanlmaktadr. a-Epoksi enjeksiyon yntemi, 0.2-0.3 mm geniliindeki atlaklarn onarm iin uygundur. Dk viskositeli epoksi reinesi srekli bir dk basn altnda iirilmektedir. Bu yntemle betondaki ince ve klcal eilme atlaklar kapatlmakta ve atlak yzeyinde ekme kuvveti aktarm gereklemektedir. Ayn zamanda epoksi reinesi donat ile beton arasnda almalar doldurarak donat ile beton arasndaki yapmay (aderans) artrmaktadr. b-Epoksi harc ile doldurma, ezilmi ve paralanm ve de dklm betonlar doldurmak iin kullanlr. Epoksinin iine ok ince agrega katlarak bir tr beton elde edilir ve tahrip edilmi betonun yerine konulmaktadr. Dk basn altnda epoksi enjeksiyonunda dk viskositeli epoksi kullanlmaktadr. Enjeksiyon dk bir basn altnda yaplmakta ve uzun sre beklenmektedir. Bu ilemde nce atlak zerine belirli aralklarla borular yerletirilmekte ve atlak borularn evresi epoksi harc ile kapatlmaktadr. Daha sonra epoksi ile doldurulmu tpler borulara taklmaktadr. Tplere dier bilyal ularnda basn uygulanmakta ve bu basn altnda tpteki epoksinin atlan iine doru yavaa akmas beklenmektedir. 4.6. Svama le Onarm Svama daha ok bir yzey ayrmas onarmdr. Ancak atlaklar a eklinde ince olmas halinde atlak onarmnda da kullanlr. Aktif atlaklar halinde svanan uzayabilir tipte olmas arttr. Baz durumlarda bu dahi yetersizdir. Bu taktirde cam elyafla takviye edilmi bitm emdirilmi membranlar kullanlr ve kat kat yaptrlr. Ancak bu membranlarn bir tula duvarla, bir beton asfalt dal ile veya aklla korunmas arttr. Enine yndeki hareketler ondlasyona ve yrtlmalara yol aar [11].

5. YIMA YAPILARDA GLENDRME YNTEMLER Yma yaplarn onarm ve glendirilmesinde eitle yntemler uygulanmaktadr. Aada yma yap duvarlarnn glendirilmesi, temellerin glendirilmesi ve yma yapnn tmnn glendirilmesi ksaca anlatlmtr. 5.1. Yma Yapda Duvarlarn Glendirilmesi Duvardaki kk atlarn onarm ve glendirilmesi iin duvarn i ve d yzne, iinde donat olan beton bantlar eklenir. Ayrca atlam duvarn i ve d yzne hasr donat yerletirilir. Duvarda belli aralklarla delikler alarak i ve d yzeydeki donatlar birbirine kaynakla veya kancalarla balanr. Duvarda hasar gren ksmlar sklr ve yeniden rlerek onarlr. Duvarda bulunan byk atlaklar kelepelerle tamir harlar ile onarlr. Ayrca duvarlarn glendirilmesinde pencere boluklar kltlerek duvarn dayanm artrlr. Duvarlarn hasarl ksmlarnn birletirilmesinde elik ankraj, ankraj ubuklar ve imento harlar kullanlr. Yma yapda ite ve dta x eklinde atlaklar varsa ; a) iten ve dtan takviye bantlar, b) ten ve dtan her iki yzeye takviye, c) ten ve dtan takviye bantlarnn veya her iki yzeydeki takviyelerin balantsnn yaplmas en uygun zmdr [10]. 1-Dey takviye bantlar kolon veya perde tipinde tekil edilebilir: Normal betonarme donats veya hasr elik donat kullanlr. Duvarlarn glendirilmesinde yap duvarlar donat ile balanr. Gergi donatlar bulonlarn sklmasyla balant gerekleir. Yma yaplarda pencere ve kap boluklar arasndaki ksmlarda, kesme atlaklarna kar duvara yatay delikler alarak bulanlarn her iki utan sklmas ile ngerme verilir veya bu ksmlar elik profille erevelenir. ereve ii deitirilebilir. Gergi demirleri eik ekme gerilmelerinin bir ksmn tar. Gergi demirlerine, dey ynde germe verildii gibi yatay ynde de gerilme verilir. Gerilme, ankraj betonunun tam olarak sertlemesinden sonra uygulanr. Ankraj betonu iinde en az 40 donat gmlr. Duvar kesinde baz ksmlar yklarak tulalar gemeli olarak yeniden rlr. Baz durumlarda betonarme kolon konularak glendirme yaplabilir. Eski hatl ve yeni duvarn kaynamasn salamak iin duvar st bana yeni bir hatl yaplr. Eski hatla 20-25 cm kala duvar yapm bitirilir, kalp yaplarak donat konulur ve beton har konulur. Duvar temelinde donat ankraj iin yeterli derinlikte alan ukurlarn donat betonla ankre edilir. Temelden gelen donatlarn ucuna di alarak somunlarn sktrlmasyla dey gerilme verilebilir 2-Yma duvarda ke almas: Yma yaplarda iyi balant yaplmam ise, yatay duvar hatllar yetersizse, yatay ykten ke almalarna sk rastlanr. Keler yklr ve yeniden rlr. Kelerde dey olarak betonarme kolon tekil edilerek takviye yaplabilir. Duvar kesindeki baz ksmlar yklarak tulalar gemeli olarak yeniden rlr. Baz durumlarda betonarme kolon konularak glendirme yaplabilir. Kolon donatlar duvar st hatla ve temel hatlna ankre edilir. Ke hasarnda donatlarn geecei delikler alr, buralara her iki duvar birbirine balayacak donatlar konularak iki duvar birbirine balanr. 3-Yma yapda hasarlar bykse ve yeniden duvar yaplmas gerekirse demeler ve hatllar gerekirse askya alnarak yeni hatl ve duvarlar yaplr. 4-Yma yapnn btnnn glendirilmesi gerekirse yapya dtan ve iten betonarme ereve sistem giydirilir.

5-Duvarlarda dey yklerden genilemeler varsa duvarn bir taraf kalp gibi kullanlarak dier yz yeniden rlr. Yksek dozajl imento, har veya beton kullanlr. 6-Duvarda gerekirse baz kap pencere gibi boluklar kapatlarak duvarn kesme kapasitesi arttrlr (ekil1).

ekil 1. ki tarafl hasr elik ve pskrtme beton uygulamas [12] 5.2. Yma Yaplarda Temellerin Glendirilmesi Temellerin glendirilmesinde, eski ve yeni yap blmleri beraber alma yapmal, eski elemanlarda yeni elemana yk aktarm yaplmaldr. Yma yaplarda mevcut temel hatlna ek takviye temeli eitli konstrksiyonlar ile yaplabilir. Duvar ykleri subasman hatl altnda 1.0 m ara ile konulan duvara dik ynde hatllara ykler eski temelin iki yanna yaplan yeni takviye yaplan temellere aktarlr. Yma yap duvar alt temel hatl dtan ve iten yeni yaplan hatllarla bytlr [10]. ekil 2 de

ekil 2. Hasr elik ve pskrtme beton uygulamasnda temele yaplan balant [12 ] 5.3. Yma Yapnn Tmnn Glendirilmesi Yapnn tmnn dtan glendirilmesi iin yma yap bir ereve sistem iine alnabilir. ereve sistemin yatay ykleri karlayacak ekilde boyutlandrlmas, temellerinin de yeni duruma gre hesaplanmas gerekir. Bu tr uygulamalar 1-2 katl yma yaplarda kullanlr. Yma yapya dtan destek veren payanda duvarlar yardmyla da glendirilebilir. Yma yap tm ile dtan glendirilebilir. Bu ereve yatay kuvvetlerin tamamn alacak ekilde boyutlandrlmaldr. ereve, yma yapdan bamsz yatay ve dey ykleri aktarabilecek betonarme yap elemanlarna sahip olmaldr. Bu durumda ilave kolon, kiri ve temel yeniden projelendirilir. Ayrca dtan payanda duvar ve istinat duvar veya konturforlu dayanaklar yaplabilir. Yma duvarlarn glendirilmesinde, duvarn bir yz veya iki yzne gerekli kalnlkta donatl beton kaplama yaplr. Duvar yzne yeterli aralklarla delikler alarak, iine filiz donatlar epoksi ile veya beton enjeksiyonla yaptrlr. Bu donat ile ek konulacak donat mevcut duvara ankre edilir [10]. Bununla birlikte aada verilen ekte, yma bir yapya ait glendirme detay ve binaya ait mimari planlar verilmitir. 7. SONU VE NERLER Yma yaplarn onarm ve glendirilmesinde eitli yntemler kullanlabilir.Bu tip yaplardaki onarm ve glendirmenin ana ilkeleri u ekilde zetlenebilir: 7.1- Yapdaki yklerin kaldrlmas yada azaltlmas, 7.2-Yapda kelere yakn kap ve pencere boluklarnn kapatlmas yada kltlmesi, ktle ve rijitlik merkezini birbirlerine yaklatrmak zere yeni duvarlar eklenmesi, 7.3- Onarm ynteminin malzeme ve iilik asndan hasarl yapnn bulunduu blgede uygulanabilir olmas,

7.4- Onarm srasnda yapnn kesinlikle deprem dayanmnn ncesine gre daha salam hale getirilmesi, 7.5- Yapnn simetrik olmamas yada tek katl bir yapnn iki katl bir yapya bal olmas halinde yapnn iki ayr blme ayrlarak daha basit yaplara dntrlmesi, 7.6- Yapda i ve d duvarlarn kesme ve dey gerilme tama glerinin arttrlmas. Yma yaplardaki atlaklarn onarlabilmesi iin atlaklarn durmu olmas gerekir. atlak onarm kendi bana bir olay deildir. atlak etkileyen bir kuvvet karsnda dayanm yetersizliinin ifadesidir. atlaa yol aan etki ortadan kaldrldktan sonra atlak onarm yaplmaldr [4]. Yeterli deprem gvenliine sahip olmayan binada, yeterli kalite de bulunmayan duvarlarn yenilenmesi, baz pencere, kap ve dolap boluklarnn doldurulmas ile kat kesme kuvveti kapasitesi belirli lde arttrlabilir. Bunun yannda duvar iki tarafl elik hasr ilavesi ve pskrtme beton veya tamir harc uygulanmas ile duvarn kesme kuvveti kapasitesi nemli lde arttrlabilir. Ancak pskrtme betonun i hacimlerde uygulanmas olduka gtr. Bu nedenle i hacimler gibi, dar mekanlarda hazr tamir harcnn uygulamas tercih edilebilir. Duvara yerletirilen elik hasr kenetleme donatlar ile duvara balanarak mevcut duvarla btnleme salanr. ki tarafl pskrtme beton uygulanmasnda, iki yzdeki elik hasrlar birbirine duvar delen donatlarla balanr. Bu suretle tayc sistemin blme duvarlar da tayc duruma getirilmekte ve temele geecek etkileri yayl biimde iletmek mmkn olabilmektedir. Bunu sonucu olarak temel glendirilmesine ihtiya olmayan durumlar elde edilebilir [13, 14]. Edeer elastik deprem kuvvetleri, duvarlarn bir veya iki tarafl olarak elik hasrla glendirilmeleri dolaysyla snekliklerine bal olarak deprem yk azaltma katsays %20 orannda arttrlabilir. Deprem kuvvetlerinin en az %25 inin duvarn elik hasarl beton kesiti ile karlanmas tavsiye edilir. KAYNAKLAR [1] www._Spim_netcat [2] Afet Blgelerinde Yaplacak Yaplar Hakknda Ynetmelik (1997), Bayndrlk ve skan Bakanl Afet leri Genel Mdrl, Ankara [3] Sorgu, D., (2000) naatlarn Deprem Hasarlarndan Doan Sorumluluklarn ve Hasarl Binalarn Onarma ve Glendirme Yollar. TO Yayn No 2000-45., stanbul [4] Baylke, N., (1999) Yaplarn Onarm ve Glendirilmesi naat Mhendislii Odas zmir ubesi Yayn No: 15 [5] Baylke, N., (1984) Depremlerde Hasar Gren Yaplarn Onarm ve Glendirilmesi, TMMOB, Ankara [6] EC8 (1993), Yaplarn Depreme Dayankl Tasarm [7]Sucuolu, H., Tokyay, M., (1992) 13 Mart 1992 Erzincan Depremi Mhendislik Raporu, Ankara [8]Tuna, M.E., (1993) Depreme dayankl Yap Tasarm lkeleri Gazi ni. Mh. Fakltesi, Ankara [9]Demirta, R., (2000) 17 Austos 1999 zmit krfezi Deprem Raporu Bayndrlk ve skan Bakanl Afet leri Genel Mdrl, Ankara [10] Mertol,A.,(2002) Deprem Mhendislii ,Depreme Dayankl Yap Tasarm,Kozan Ofset,Ankara [11] Akman, S., (2000) Yap Hasarlar ve Onarm lkeleri TMMOB stanbul ubesi, stanbul

[12] Kumbasar, N., Eren, ., lki, A., (2003) Yaplarn Onarm ve Glendirme Alannda Gelimeler .T.., MO stanbul ubesi, degussa YKS., stanbul [13] Trer, A., v.d (2005) Yma Yaplarn Deprem Gvenliinin Artrlmas ve Ard Germe Yntemi ile Depreme Kar Glendirilmesi;altay, Ankara [14] nal,M.M.,(2002) Hasar Grm Dikdrtgen Kesitli Krilerin Mantolama yntemi ile Onarm zerine Deneysel Bir Aratrma.Gazi niversitesi Fen Bilimleri Enstits Doktora Tezi,Ankara EK: YIMA BNA GLENDRME RNE

ekil 3. rnek Yma Yap Glendirmesine Ait Kat Planlar ve Kesit

TPK PSKRTME BETON (PB1) DETAYI

35 cm DUVAR KEST

ekil 4. rnek Yma Yap Glendirmesine Ait Kat Detay